Utah

**Utah** sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. Siú-hú kap siāng toā ê siâⁿ-chhī sī Salt Lake City.

## Tē-hō-miâ
"Utah" sī tùi Ute pō͘-cho̍k ê miâ hō--lâi, chiàu in chāi-tē ì-sù sī "soaⁿ lāi ê lâng".

## Tē-lí
Utah ê tē-hêng, tùi ū soa-lūn ê soa-bo̍k, kàu chiam-hio̍h chhiū-nâ lóng ū, in-ūi i ê só͘-chāi tī saⁿ khoán tōa tē-lí hun-khu, ia̍h tio̍h sī Rocky Soaⁿ-me̍h, Great Basin, kap Colorado Ko-goân ê kau-chia̍p.

## Le̍k-sú
Chiàu khó-kó͘ gián-kiù 10,000 kàu 12,000 nî í-chêng Utah chit ūi chio̍h ū lâng khiā-khí. Tī in hoat-tián ê sî-kî, chhiau-tōa-hêng ê tōng-bu̍t phì-jû kó͘-chhiūⁿ chiām-chiām siau-sit. Kàu tāi-io̍k chêng 8000 nî, chá-kî chū-bîn hong lēng-gōa chit kûn khó͘-chá soa-bo̍k lâng (Desert Archaic people) chhú-tāi, chia-lâng āu-lâi koh tī 3,500 nî í-chêng tōa-liōng kiám-chió.

Fremont bûn-hòa tī tāi-khài 600 kàu 1300 nî kî-kan chhut-hiān tī Utah sai-pêng kiam pak-pêng kap pō͘-hūn ê Nevada, Idaho, Colorado. I khó-lêng kap chìn-chèng ê khó͘-chá soa-bo̍k lâng ū koān-hē. Fremont ê hū-kīn koh tòa kó͘-tāi ê Puebloan bûn-hòa, in seng-oa̍h ê só͘-chāi sī kin-á-ji̍t Four Corners.

Tāi-iok tī 1200 nî, koh ū chi̍t tīn kóng Shoshone gí-giân ê lâng lâi kàu pún-tē. Pau-koat Shoshone, Gosiutes, Utes, Paiutes téng-téng, in sī tī Utah lāi bô-kâng só͘-chāi khiā-khí. Tû-liâu chia 4-cho̍k, tī Au-chiu-lâng lâi kàu sî, koh ū Navajo mā tī chit ūi.

Se-pan-gâ-lâng siū Francisco Vásquez de Coronado niá-chhōa, tī 1540 nî lâi kàu Utah lâm-pō͘ thhàm-lō͘, in hit-chūn sī siūⁿ beh chhōe thoân-soat lāi ê n̂g-kim-siâⁿ Cíbola. Āu-lâi, koh ū sîn-hū chhōa tūi ê chi̍t kài Dominguez-Escalante Oán-cheng (Dominguez-Escalante Expedition), in tī 1776 nî tùi Santa Fe chhut-hoat, siūⁿ beh khai-hoat tio̍h hiòng Calofornia ê lō͘. 

Se-pan-gâ it-ti̍t bô tùi Utah chiàm-niá thóng-tī. Kàu 1821 nî, Mexico tùi Se-pan-gâ to̍k-li̍p, Utah chia soah piàn hit-chūn Alta California chi̍t hūn.

1844 nî, chia̍p soah kòe-sin ê Joseph Smith, Brigham Young chiâⁿ chò hit-tong-sî tī Ilinois chiu Nauvoo Āu-kî Sèng-tô͘ Kàu-hōe thâu-lâng. In-ūi kap chāi-tē kî-tha jîn-bûn ê chhiong-tu̍t sin koân, Young tī 1845 nî 10 goe̍h koat-tēng chiap-siū Illinois chiu chèng-hú ê pān-hoat, lî khui hiòng pat ūi hoat-tián.

Young kap in thâu chi̍t tīn Mormon tī 1847 nî 7 goe̍h 24 chó-iū lâi kàu Salt Lake Soaⁿ-kok, soah--lo̍h-lâi 20-gōa tang, koh lâi liáu chhiau-kòe 7-bān ê khui-khún-chiá, hiòng Utah hoat-tián. Āu-lâi hō͘ Salt Lake City piàn hit-chūn Mormon tī se-pō͘ ê tiong-sim.

1848 nî, kun-kù Guadalupe Hidalgo tiâu-iok, Utah tùi Mexico ê léng-thó͘ choán chò Bí-kok só͘ niá.

Pún-lâi khui-khún-chiá siūⁿ beh kiàn-li̍p chi̍t-ê Deseret Chiu, m̄ koh āu-lâi tī 1850 nî sêng-li̍p liáu khah sió ê Utah Léng-thó͘ (Utah Territory), lāi-té pau-koat kin-á-ji̍t ê Nevada, Utah, kap pō͘-hūn ê Wyoming chham Colorado. Siú-hú siat tī Fillmore, koh tī 1856 nî sóa khí Salt Lake City.

1857 nî, Mormon kap Bí-kok chham Utah chèng-hú hoat-seng Utah Chiàn-cheng, chō sêng chi̍t kóa hui-Mormon bîn-chiòng sí-bông. Kâng nî koh hoat-seng chi̍t tīn Baker–Fancher î-bîn hóe-chhia beh khì California keng-kòe Utah sî, hō͘ léng-thó͘ kun-tūi kong-ke̍k, chi̍t kàn sū-kiāⁿ kiò Mountain Meadows Chhám-àn.

1865 nî khai-sí ê Black Hawk Chiàn-cheng, sī goân-chū-bîn kap Bí-kok chèng-hú kiam Mormon ê chhiong-tu̍t. Ute-cho̍k chhōa-thâu ê Antonga Black Hawk tī 1870 nî chiàn-sí.

Tē-it Khào-tāi-lio̍k Thih-lō͘ (First Transcontinental Railroad) ùi 1869 nî chùn-kang, thong lâi kàu Utah ê Promontory Summit.

Utah ê Mormon kàu-hōe tī 1890 nî kìm-chí it-hu-to-chhe, che mā sī Utah siū chiap-siū sêng-li̍p chò Bí-kok chi̍t chiu ê tiâu-kiāⁿ chi it. Sin-ê Utah chiu tī 1896 nî 1 goe̍h 4 ji̍t sêng-li̍p.

20 sè-kí chá-kî, Utah khai-siat pau-koat Bryce Canyon kap Zion chāi-lāi ê kok-ka kong-hn̂g. 1950 nî-tāi kòe-āu, sin-ê chiu-chè ko-sok-tō-lō͘ hē-thóng thong lâi pún chiu.

## Keng-chè

Utah tī 2014 nî ê GDP sī 141,410 pa̍h-bān bí-kim. Chiàu 2015 nî ê chu-liāu, pún chiu siāng-chē lâng chò ê khang-khòe sī sió-bē bō͘-e̍k (*retail trade*) sán-gia̍p.

Tùi 19 sè-kí khai-sí, khòng-gia̍p chio̍h-sī Utah ê chú-iàu sán-gia̍p chit it, chiu lāi Bingham Canyon Khòng-tiûⁿ sī thong sè-kài siāng tōa ê khai-hòng-sek khòng-khu. Utah chhut-sán ê khòng-bu̍t pau-koat tâng, kim, gîn téng-téng. Lēng-gōa tong-tē mā khai-chhái mûi-thòaⁿ, chio̍h-iû kap thian-jiân-khì

## Chham-khó

*