open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alguazas

**Alguazas** sī tī Se-pan-gâ Murcia siā-lí ê chi̍t ê *[[Se-pan-gâ ê municipio|municipio]]*.

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Campos del Río, Ceutí, Lorquí, Molina de Segura, Las Torres de Cotillas, Villanueva del Río Segura.

## Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 8,177 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 9,613 lâng.

## Liân-kiat
* Koaⁿ-hong bāng-chām

Lūi-pia̍t:Murcia Siā-lí ê municipio
Murcia

**Murcia** sī tī Se-pan-gâ Murcia siā-lí ê chi̍t ê *[[Se-pan-gâ ê municipio|municipio]]*.

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Alcantarilla, Alhama de Murcia, Beniel, Campos del Río, Fortuna, Fuente Álamo de Murcia, Molina de Segura, Santomera, Torre-Pacheco, Cartagena, Librilla, San Javier, Las Torres de Cotillas.

## Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 416,996 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 441,003 lâng.

## Liân-kiat
* Koaⁿ-hong bāng-chām

Lūi-pia̍t:Murcia Siā-lí ê municipio
Abaurrepea/Abaurrea Baja

**Abaurrepea/Abaurrea Baja** sī tī Se-pan-gâ Navarra siā-lí ê chi̍t ê *[[Se-pan-gâ ê municipio|municipio]]*.

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Abaurregaina/Abaurrea Alta, Arce, Garaioa, Hiriberri/Villanueva de Aezkoa, Jaurrieta, Urraúl Alto.

## Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 40 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 35 lâng.

Lūi-pia̍t:Navarra Siā-lí ê municipio
Legarda

**Legarda** sī Pho-lân Mazowieckie séng Gostyniński kūn Gostynin chū-tī-thé ê chi̍t ê chng-thâu.

## Chham-khó

## Chham-oa̍t
*Pho-lân ê chng-thâu

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Gostynin Kūn ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Gostynin (gmina)
Pamplona

**Pamplona** sī tī Se-pan-gâ Navarra siā-lí ê chi̍t ê *[[Se-pan-gâ ê municipio|municipio]]*.

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Ansoáin, Ezcabarte, Burlada, Villava – Atarrabia, Egüés, Aranguren, Galar, Cizur, Zizur Mayor/Zizur Nagusia, Barañáin, Olza, Orcoyen, Berrioplano–Berriobeiti, Berriozar.

## Jîn-kháu
 kàu 2016 nî ê sî ū 201,311 lâng.

## Liân-kiat
* Koaⁿ-hong bāng-chām 

Lūi-pia̍t:Navarra Siā-lí ê municipio
Ábalos (La Rioja)

**Ábalos** sī tī Se-pan-gâ La Rioja siā-lí ê chi̍t ê *[[Se-pan-gâ ê municipio|municipio]]*.

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Lagrán, Peñacerrada-Urizaharra, San Vicente de la Sonsierra.

## Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 339 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 249 lâng.

Lūi-pia̍t:La Rioja Siā-lí ê municipio
Aguascalientes Chiu

**Aguascalientes Chiu** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Be̍k-se-ko ê chi̍t ê chiu.


Lūi-pia̍t:Be̍k-se-ko ê chiu
Chihuahua Chiu

**Chihuahua Chiu** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Be̍k-se-ko ê chi̍t ê chiu.

## Tē-lí
Chihuahua sī Be̍k-se-ko kok-lāi siāng tōa ê chi̍t chiu, chāi-tē ê giân-gí mā kóng *El Estado Grande*, sī "Tōa Chiu" ê ì-sù. Pún chiu biān-chek chiàm choân-kok ê 12.6%, bô óa hái, tī sai-pêng sī Sonora Chiu, sai-lâm-pêng sī Sinaloa Chiu, lâm-pêng ū Durango Chiu, tang-pêng sī Coahuila Chiu; lēng-gōa pak-pêng sī Bí-kok ê Texas ka New Mexico.

## Le̍k-sú
Só͘ chai-iáⁿ siāng chá tī Chihuahua chit ūi ū lâng seng-goa̍h ê chèng-kù sī hoat-kiàn tī Samalayuca kap Rancho Colorado tē-hng. Chi̍t lūi kiò chò "Clovis chiam" (*Clovis point*) ê chio̍h-khì, chhut-hiān tī Chihuahua ê tang-pak-pō͘, sio̍k-í chêng 12,000 nî kàu chêng 7000 nî ê . Tī pak-pō͘ koh ū sio̍k chêng 2000 nî chó-iū lông-gia̍p bûn-hòa ê Cerro Juanaqueña khó-kó͘ tiám.

Francisco de Ibarra tī 1562 nî khai-sí i-ê kò-jîn thàm-hiám, bo̍k-te̍k sī chhōe thoân-soat siâⁿ-chhī Cibola kap Quivira, lō͘-tô͘ tang tiong keng-kòe liáu kin-á-ji̍t ê Chihuahua tē-hng. I ia̍h khó-lêng sī thâu chi̍t ūi kìⁿ tio̍h Paquime ûi-chek ê Au-chiu-lâng.

Tong Napoleon chiàm-niá Se-pan-gâ ê sî, Thian-chú-kàu sûn-pē Miguel Hidalgo y Costilla tī 1810 nî 9 goe̍h 16 ji̍t ùi Dolores soan-pò͘ Mexico to̍k-li̍p.

## Keng-chè
Chiàu 2012 nî kè-sǹg (í 2008 nî kè-siàu chò piau-chún), Chihuahua ê Chiu-lāi Seng-sán Chóng-gia̍h sī 354,913 pah-bān peso.

## Chham-khó


Lūi-pia̍t:Be̍k-se-ko ê chiu
Coahuila Chiu

**Coahuila Chiu** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Be̍k-se-ko ê chi̍t ê chiu.

## Tē-lí
Coahuila ê tang-pêng sī Nuevo León Chiu, lâm-pêng óa Zacatecas kap San Luis Potosí chiu, sai-pêng sī Durango kap Chihuahua chiu. Ùi pún chiu pak-pêng, sī 512 kong-lí tn̂g ê Be̍k-se-ko Bí-kok pian-kài.

## Le̍k-sú
Siāng chá tī kin-á-ji̍t Coahuila tē-hng ê Se-pan-gâ chng-siā sī chhut-hiān tī 1577 nî ê Minas de la Trinidad. Kàu 1586 nî koh ū Saltillo ê kiàn-li̍p.

Be̍k-se-kok tú to̍k-li̍p ê sî, Coahuila kap Texas sī chiàu 1824 nî hiàn-hoat chò-hòe siat chò chi̍t chiu, ē-té hâm Texas, Coahuila, kap Nuevo León; kâng nî Nuevo León thoat-lî siat chiu. 1835 nî ê sî, Texas tùi Be̍k-se-ko hun-lî--chhut-lâi chò Texas Kiōng-hô-kok.

1840 nî ê sî-chūn, Coahuila ū chi̍t chām sī sin-ê Rio Grande Kiōng-hô-kok chi̍t hūn.

## Jîn-kháu
Chiàu 2010 nî ê sò͘-bo̍k, pún chiu ū 2,748,391 ê jîn-kháu.

## Keng-chè
Be̍k-se-ko tōa-hūn ê mûi-khòng lóng chûn-chāi tī Coahuila.


Lūi-pia̍t:Be̍k-se-ko ê chiu
Nuevo León Chiu

**Nuevo León Chiu** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Be̍k-se-ko ê chi̍t ê chiu.

## Tē-lí
Pún chiu ūi tī leh Be̍k-se-ko tang-pak-pêng, tang-pêng sī Tamaulipas, lâm-pêng ū San Luis Potosí, sai-pêng sī Coahuila. Pak-pêng koh ū 15 kong-lí tn̂g ê Bí-kok Be̍k-se-ko pian-kài.

## Le̍k-sú
Nuevo León tāi-seng sī Alberto del Canto kiàn-li̍p ê tē-hng, tong-sî tiāⁿ teh kap Chichimeca chhiong-tu̍t, bô siáⁿ-mi̍h tn̂g-kî ê chng-siā sán-seng.

Hiān-tāi ê Nuevo León sī Be̍k-se-ko kang-gia̍p siāng hoat-ta̍t ê só͘-chāi chi it.


Lūi-pia̍t:Be̍k-se-ko ê chiu
Tamaulipas Chiu

**Tamaulipas Chiu** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Be̍k-se-ko ê chi̍t ê chiu.

## Tē-lí
Pún chiu ūi tī leh Be̍k-se-ko tang-pak-pō͘, tang-lâm-pêng ū Veracruz, sai-lâm-pêng sī San Luis Potosí, sai-pêng koh ū Nuevo León. Pa-pêng sī kap Bí-kok 370 kong-lí tn̂g ê Bí Be̍k pian-kài, tùi-bīn sī Bí-kok ê Texas.

## Le̍k-sú
Chá-kî Tamaulipas pún-lâi ū Olmec lâng teh seng-oa̍h, khak òaⁿ, koh ū Chichimec kap Huastec pō͘-cho̍k. Tī 1445 nî kàu 1466 nî kî-kan, Moctezuma 1-sè Ilhuicamina niá-chhōa ê Mexica (Aztec) sè-le̍k cheng-ho̍k chia tōa-hūn ê thó͘-tē, siu in chò tè-kok ê tiâu-kòng tē-hng. Chóng-sī chia iû-bo̍k bîn-cho̍k it-ti̍t bô goân-choân hō͘ Aztec lâng khòng-chè.

Hernán Cortés cheng-ho̍k liáu Aztec liáu-āu, Tamaulipas tī 16 kàu 17 sè-kí kî-kan Se-pan-gâ î-bîn chiām-chiām lâi kàu chia seng-oa̍h, siāng chá tī 1554 nî in kiàn-li̍p liáu Tampico chng-siā.

1746 nî, Sin Se-pan-gâ khai-siat Nuevo Santander séng-hūn, sī kin-á-ji̍t ê Tamaulipas thâu chi̍t pái hông hun-lî siat chò hêng-chèng-khu.

1824 nî, Tamaulipas chiâⁿ chò sin to̍k-li̍p ê Be̍k-se-ko kiàn-kok chiu-hūn.

## Keng-chè
Tamaulipas pak-pō͘ ê keng-chè hêng-sek khah óa-kīn Texas, sī lông-gia̍p kiam kok khoán kang-gia̍p. Lâm-pō͘ chú-iàu ê sán-gia̍p sī chio̍h-hòa kang-gia̍p.


Lūi-pia̍t:Be̍k-se-ko ê chiu
Amanat Al Asimah Séng

**Amanat Al Asimah** (A-la-pek-bûn: ) sī Yemen ê chi̍t ê séng (muhafazah).

Lūi-pia̍t:Yemen ê séng
Hadramaut Séng

**Hadramaut** (A-la-pek-bûn: ) sī Yemen ê chi̍t ê séng (muhafazah).

### Hêng-chèng-khu

* Ad Dis Koān
* Adh Dhlia'ah Koān
* Al Abr Koān
* Al Mukalla
* Al Mukalla Koān
* Al Qaf Koān
* Al Qatn Koān
* Amd Koān
* Ar Raydah Wa Qusayar Koān
* As Sawm Koān
* Ash Shihr Koān
* Brom Mayfa Koān
* Daw'an Koān
* Ghayl Ba Wazir Koān
* Ghayl Bin Yamin Koān
* Hagr As Sai'ar Koān
* Hajr Koān
* Hawrah Koān
* Huraidhah Koān
* Rakhyah Koān
* Rumah Koān
* Sah Koān
* Sayun Koān
* Shibam Koān
* Tarim Koān
* Thamud Koān
* Yabuth Koān
* Zamakh wa Manwakh Koān

Lūi-pia̍t:Yemen ê séng
Socotra Séng

**Socotra** (A-la-pek-bûn: ) sī Yemen ê chi̍t ê séng (muhafazah).

## Hêng-chèng-khu

* Hidaybu Koān
* Qulensya Wa Abd Al Kuri Koān

Lūi-pia̍t:Yemen ê séng
Seltjarnarneskaupstaður

**Seltjarnarneskaupstaður** sī Peng-tē Höfuðborgarsvæði toā-khu ê chi̍t ê chū-tī-thé ().

Lūi-pia̍t:Peng-tē ê chū-tī-thé
Lūi-pia̍t:Höfuðborgarsvæði
Sveitarfélagið Hornafjörður

**Sveitarfélagið Hornafjörður** sī Peng-tē Suðurland toā-khu ê chi̍t ê chū-tī-thé ().

Lūi-pia̍t:Peng-tē ê chū-tī-thé
Lūi-pia̍t:Suðurland
Camagüey Séng

**Camagüey Séng** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Cuba ê chi̍t ê séng (provincia).

Lūi-pia̍t:Cuba ê séng
Isla de la Juventud

**Isla de la Juventud** (Se-pan-gâ-bûn: ) sī Cuba ê chi̍t ê tó, mā sī chi̍t ê séng (provincia).

Lūi-pia̍t:Cuba ê séng
Azua Séng

**Azua** sī Dominicana Kiōng-hô-kok ê chi̍t ê séng (*[[provincia]]*).

Lūi-pia̍t:Dominicana Kiōng-hô-kok ê séng
Baoruco Séng

**Baoruco** sī Dominicana Kiōng-hô-kok ê chi̍t ê séng (*[[provincia]]*).

Lūi-pia̍t:Dominicana Kiōng-hô-kok ê séng
Altamira (Puerto Plata)

**Altamira** sī Dominicana Kiōng-hô-kok Puerto Plata séng ê chi̍t ê chū-tī-thé (*[[municipio]]*).

Lūi-pia̍t:Dominicana Kiōng-hô-kok ê chū-tī-thé
Salinas

**Salinas** sī ūi-tī Pa-se Minas Gerais chiu ê chi̍t ê chū-tī-thé (*município*).

Lūi-pia̍t:Minas Gerais ê chū-tī-thé
Arnavutköy

**Arnavutköy** sī Thó͘-ní-kî Istanbul séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Istanbul Séng ê koān
Büyükçekmece

**Büyükçekmece** sī Türkiye Istanbul séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Istanbul Séng ê koān
Sındırgı

**Sındırgı** sī Türkiye Balıkesir séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Balıkesir Séng ê koān
İmamoğlu

**İmamoğlu** sī Türkiye Adana séng ê chi̍t ê koān.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Adana Séng ê koān
Afşin

**Afşin** sī Türkiye Kahramanmaraş séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Kahramanmaraş Séng ê koān
Balışeyh

**Balışeyh** sī Türkiye Kırıkkale séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Kırıkkale Séng ê koān
Ağaçören

**Ağaçören** sī Thó͘-ní-kî Aksaray séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Aksaray Séng ê koān
Kızılırmak (Çankırı)

**Kızılırmak** sī Türkiye Çankırı séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Çankırı Séng ê koān
Kürtün

**Kürtün** sī Türkiye Gümüşhane séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Gümüşhane Séng ê koān
Arpaçay

**Arpaçay** sī tī Türkiye Tang Anatolia tē-khu Kars séng ê chi̍t ê koān. Tī 2010 nî lîn-kháu ū 2,503 lâng. Chhī-tiúⁿ sī Erçetin Altay (Chèng-gī Chìn-pō͘ Tóng; AKP).

Lūi-pia̍t:Kars Séng ê koān

## Miâ
Sui-liân kóng chit-ê hiong-tìn tī Thó͘-ní-kî-gí kah A-sài-pài-jiân-gí lāi-té ê miâ lóng hō-chò **Arpaçay**, iah-m̄-koh tī 1922 nî hō͘ lâng kái-miâ chìn-chêng sī kiò-chò **Zaruşat**.

Í-hā sī chit-ê hiong-tìn tī pa̍t-ê giân-gí lāi-té ê miâ:

* 
* Thó͘-ní-kî-gí: زاروشاد / *Zaruşad*
* 
* Kurd-gí: *Zarûşad*
Akçakale

**Akçakale** sī Türkiye Şanlıurfa séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Şanlıurfa Séng ê koān
Şanlıurfa

**Şanlıurfa** sī Türkiye Şanlıurfa séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Şanlıurfa Séng ê koān
Beytüşşebap

**Beytüşşebap** sī Thó͘-ní-kî Şırnak séng ê chi̍t ê koān.

Lūi-pia̍t:Şırnak Séng ê koān
Ƶ

**Ƶ** (Ƶ ƶ) sī Lô-má-jī.

## Teh tēn-náu ê ìng-iōng
* 
* 

## Tôo-siōng

Straz plakietka.svg|Polish municipal police (*Straż Miejska*) badge, using Ƶ with a horizontal stroke as a variant of Ż.
Sv-cursive-capital-letter-Z.jpg|German handwritten uppercase Z, written with a stroke.


## Tsham-ua̍t
*

## Guā-pōo lên-ket

*Unicode Character Table: Ƶ Latin Capital Letter Z with Stroke
*TikTok user has idea for a 'Gen Z tattoo,' then teens find out it looks like a Nazi symbol, *[[USA Today]]* (27 September 2020)

Lūi-pia̍t:Lating jī-bió hù-ka piàn-im hû-hō
Ȥ

**Ȥ**, sió-pún **ȥ**, sī chi̍t ê khok-chhiong lô-má-jī.

## Ȥ tāi-piáu ê ì-sù

## Siong-koan
* Tiò-kau (phiat-im hû-hō)
* ᶎ (tòa chiūⁿ-kiuⁿ-kau ê z)
* Ɀ

Lūi-pia̍t:Lating jī-bió hù-ka piàn-im hû-hō
Ż

**Ż** (**ż**) sī chi̍t ê lô-má-jī.

## Ż tāi-piáu ê ì-sù

Lūi-pia̍t:Lating jī-bió hù-ka piàn-im hû-hō
Ⱬ

**Ⱬ** ( (sió-siá: ⱬ),) sī latin jī-bió.

## Ⱬ tāi-piáu ê ì-sù
Mā ē-tàng piáu-sī tsò tso̍k khí-gûn sat-tshat-im  (d͡z).

## Kè-sǹg tāi-bé
Ⱬ/ⱬ (Z/z hù-ka ) mā ē-tàng iōng i-hā ê Unicode  (latin jī-bió) tāi-bé piáu-sī:

## Tsham-khó bûn-hèn

* Lorna A. Priest, ''Proposal to Encode Additional Latin Orthographic Characters for Uighur Latin Alphabet'' , 2005

## Tsham-ua̽t
*Kīn-tāi eng-gí (kīn-tāi ing-gí; eng-gí: Early Modern English; hàn-gí: 近代英語）

## Guā-pōo lên-ket
Kīn-koaiⁿ kīn-chiân îⁿ bó-im

**Kīn-koaiⁿ kīn-chiân îⁿ bó-im** (eng. *near-close near-front rounded vowel*), tī IPA piau **ʏ**, sī chi̍t-ê bó-im.

## ʏ tāi-piáu ê ì-sù
Chhùi-kòa-kau

**Chhùi-kòa-kau** (Eng-gí: *palatal hook*) sī chi̍t khoán tiò-kau hû-hō, í-chá sú-iōng tī IPA lāi-bīn piáu-ta̍t chhùi-kòa chú-im (*palatal consonant*). I ki-pún ê siá-hoat sī ùi jī-bú ē-té chiàⁿ-pêng chiap chiūⁿ hiòng tó-pêng tńg-oat ê hî-kâu hêng pit-ōe.

## Tiān-náu pian-bé

## Siong-koan
Abramów Kong-siā

**Abramów** sī Pho-lân Lubelskie séng Lubartowski kūn ê chi̍t ê chng-kha kong-siā ().

## Kīn-oá ê kong-siā

## Chng-thâu

## Chham-oa̍t

*Pho-lân ê kong-siā (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Lublin Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Lubartów Kūn
Aleksandrów Kujawski

**Aleksandrów Kujawski** sī Pho-lân Kujawsko-pomorskie séng Aleksandrowski kūn ê chi̍t ê siâⁿ-chhī chū-tī-thé ().

## Siong-koan

*Pho-lân ê chū-tī-thé (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Kuyavia-Pomerania Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Aleksandrów Kūn
Augustów

**Augustów** sī Pho-lân Podlaskie séng Augustowski kūn ê chi̍t ê to͘-hōe kong-siā ().

## Chham-oa̍t

*Pho-lân ê kong-siā (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Podlaskie Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Augustów Kūn
Bestwina Kong-siā

**Bestwina** sī Pho-lân Śląskie séng Bielsko kūn ê chi̍t ê hiuⁿ-siā chū-tī-thé ().

## Kīn-oá ê chū-tī-thé

## Chng-thâu

## Siong-koan

*Pho-lân ê chū-tī-thé (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Silesia Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Bielsko Kūn
Lūi-pia̍t:Bielsko Kūn ê hiuⁿ-siā chū-tī-thé
Brody Kong-siā (Lubusz Séng)

**Brody** sī Pho-lân Lubuskie séng Żarski kūn ê chi̍t ê chng-kha kong-siā ().

## Kīn-oá ê kong-siā

## Kīn-oá ê kong-siā

## Chng-thâu

## Chng-thâu

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Lubusz Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Żary Kūn
Dolsk Kong-siā

**Dolsk** sī Pho-lân Wielkopolskie séng Śremski kūn ê chi̍t ê siâⁿ-chhī hiuⁿ-siā chū-tī-thé ().

## Kīn-oá ê chū-tī-thé

## Chng-thâu

## Siong-koan

*Pho-lân ê chū-tī-thé (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Tōa Pho-lân Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Śremski Kūn
Lūi-pia̍t:Śremski Kūn ê siâⁿ-chhī hiuⁿ-siā chū-tī-thé
Międzyrzecz Kong-siā

**Międzyrzecz** sī Pho-lân Lubuskie séng Międzyrzecki kūn ê chi̍t ê chhī-kau kong-siā ().

## Kīn-oá ê kong-siā

## Chng-thâu

## Chham-oa̍t

*Pho-lân ê kong-siā (''gmina'')

## Chham-khó

*2017 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Lubusz Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Międzyrzecz Kūn
Ṷ

**Ṷ** (sió-siá **ṷ**), kiò-tsò "⟨Z⟩ ik-iông im-hû"; mā ē-tàng kiò-tsò "  jī-hû ē-kha tsah iông-ik ê im-hû ⟨◌̭⟩" sī ên-sin ê latin jī-bió tsi ti. Ṷ ê kiat-kòo sī jī-bó U ē-kha ka-siōng tsi̍t-ê .

## Im-ti̍t piáu-sī
⟨Ṷ ṷ⟩ — iōng teh piáu-sī pì āu put uân-tûn bió-im  ê im-tī.

## Kè-sǹg-ki tāi-bé
⟨Ṷ ṷ⟩  ⟨◌̭⟩ ē-tàng iōng i-hā ê Unicode jī-hû piáu-sī:

*Jī-bió kiat-kòo kiat-ha̍p-sik (ki-pún iân-sin latin jī-bó, piàn-im hû-hō):

*Jī-bió kiat-kòo hun-khui-sik (ki-pún latin jī-bió, piàn-im hû-hō):

## Tsù-kái

## Tsham-ua̍t
*Abkhaz jī-bió

## Guā-pōo liân-kiat
*Ṷ - Latin Capital Letter U with Circumflex Below: U+1E76 - Unicode Character Table

Lūi-pia̍t:Lating jī-bió ē-kha chah iông-ik im-hû
Lūi-pia̍t:U
Ṳ

**Ṳ** sī Lô-má-jī.

## Ṳ tāi-piáu ê ì-sù

Lūi-pia̍t:Lating jī-bió hù-ka piàn-im hû-hō
Lūi-pia̍t:U
Obrazów Kong-siā

**Obrazów** sī Pho-lân Świętokrzyskie séng Sandomierski kūn ê chi̍t ê chng-kha kong-siā ().

## Kīn-oá ê kong-siā

## Chng-thâu

## Chham-oa̍t

*Pho-lân ê kong-siā (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Świętokrzyskie Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Sandomierz Kūn
Świdnica

**Świdnica** sī Pho-lân Dolnośląskie séng Świdnicki kūn ê chi̍t ê siâⁿ-chhī chū-tī-thé ().

## Siong-koan

*Pho-lân ê chū-tī-thé (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Ē Silesia Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Świdnicki Kūn
Lūi-pia̍t:Świdnicki Kūn ê siâⁿ-chhī chū-tī-thé
Świeradów-Zdrój

**Świeradów-Zdrój** sī Pho-lân Dolnośląskie séng Lubański kūn ê chi̍t ê to͘-hōe kong-siā ().

## Chham-oa̍t

*Pho-lân ê kong-siā (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Ē Silesia Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Lubań Kūn
Szczaniec Kong-siā

**Szczaniec** sī Pho-lân Lubuskie séng Świebodziński kūn ê chi̍t ê hiuⁿ-siā chū-tī-thé ().

## Kīn-oá ê chū-tī-thé

## Chng-thâu

## Siong-koan

*Pho-lân ê chū-tī-thé (''gmina'')

## Chham-khó

*2006 nî Pho-lân koaⁿ-hong jîn-kháu sò͘-kì

Lūi-pia̍t:Lubusz Séng ê kong-siā
Lūi-pia̍t:Świebodziński Kūn
Lūi-pia̍t:Świebodziński Kūn ê hiuⁿ-siā chū-tī-thé
Sù-chhoan liāu-lí

**Sù-chhoan liāu-lí** iá-sī **Sù-chhoan-chhài**, sī chi̍t-chióng Tiong-kok liāu-lí chū Tiong-kok Sù-chhoan-séng lâi--ê. Sù-chhoan-lâng chin-ài chia̍h sio koh hiam liāu-lí só͘-í in chin-chē sú-iōng phang-liāu kah hoan-á-kiuⁿ. Chū-pún Sù-chhoan liāu-lí lóng m̄-bat iong-kòe hoan-á-kiuⁿ. 17 sè-kí í-āu tùi Lâm-bí-chiu hoan-á-kiuⁿ khai-sí ji̍p Tiong-kok, Sù-chhoan-lâng chiah sú-iōng hoan-á-kiuⁿ. Hoan-á-kiuⁿ kah chióng-chióng phang-liāu tī Sù-chhoan liāu-lí lāi-té m̄-nā ke-thiⁿ chu-bī, mā-sī hō͘-in sin-thé ka-jia̍t. Sù-chhoan lâng lóng tiàm-tī ko-tō͘ ê só͘-chāi, thiⁿ-khì tiāⁿ-tiāⁿ kôaⁿ, só͘-í in chin-chē chiah sio koh hiam ê mi̍h-kiāⁿ.

Lūi-pia̍t:Liāu-lí
Lūi-pia̍t:Tiong-kok liāu-lí
Dziewoklucz

**Dziewoklucz** sī chi̍t ê tī Pho-lân Kiōng-hô-kok Tōa Pho-lân Séng Chodzież Kūn Budzyń Kong-siā ê chng-thâu.

## Chham-oa̍t
*Pho-lân ê chng-thâu

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Chodzież Kūn ê chng-thâu
Imiołki

**Imiołki** sī Pho-lân Wielkopolskie séng Gnieźnieński kūn Kiszkowo chū-tī-thé ê chi̍t ê chng-thâu.

Lūi-pia̍t:Gnieźnieński Kūn ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Kiszkowo (gmina)
Chng-thâu

縮圖|Chng-thâu
**Chng-thâu** (庄頭) sī lâng tàu-tīn seng-oa̍h ê só͘-chāi, mā thang hō-chò **hiuⁿ-siā** (鄉社).

## Tâi-oân

Chhun-lí sī Tâi-oân ê tē-sì-kip hêng-chèng-khu; mā sī siāng ki-chân ê tē-hng chū-tī-thé. Lē-sio̍k tī khu, koān-hat-chhī, tìn ê hō-chò **lí** (里); lē-sio̍k tī hiong ê hō-chò **chhun** (村). Chhun-lí ē-bīn koh ū **lîn** (鄰) ê pian-cho͘. Siat chhun-lí-tiúⁿ kap chhun-lí kàn-sū koh chi̍t ê, chhú-lí hêng-chèng sū-bū. Chhun-lí-tiúⁿ iû chhun-lí-bîn tâu-phiò soán-kí, chhun-lí kàn-sū sī hiong-tìn khu-kong-só͘ ê hêng-chèng kong-bū-oân.

## Chham-oa̍t
*Chū-lo̍h
Mačvanski Koān

**Mačvanski Koān** (Serbia-gú: ) sī Srbija ê chi̍t ê koān (*[[okrug]]*).


Lūi-pia̍t:Serbia ê koān
Prizrenit Koān

**Prizrenit Koān** (Albania-gú: ), ia̍h **Prizrenski Koān** (Serbia-gú: ) sī Kosovo ê chi̍t ê koān.


Lūi-pia̍t:Kosovo ê koān
Pejës Koān

**Pejës Koān** (Albania-gú: ), ia̍h **Pećki Koān** (Serbia-gú: ) sī Kosovo ê chi̍t ê koān.


Lūi-pia̍t:Kosovo ê koān
Aust-Agder

**Aust-Agder** sī Nô͘-ui í-chêng ê chi̍t ê kūn (). Tī 2020 nî, kap Vest-Agder ha̍p-pēng chò Agder Kūn.


Lūi-pia̍t:Nô͘-ui ê kūn
Nord-Trøndelag

**Nord-Trøndelag** sī Nô͘-ui í-chêng ê chi̍t ê kūn (). Tī 2018 nî, kap Sør-Trøndelag ha̍p-pēng chò Trøndelag Kūn.


Lūi-pia̍t:Nô͘-ui ê kūn
Abdioğlu (Yüreğir)

**Abdioğlu** sī chi̍t ê tī Türkiye Adana séng Yüreğir koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Adana Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Yüreğir
Danişment (Yüreğir)

**Danışment** sī chi̍t ê tī Türkiye Adana séng Yüreğir koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Adana Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Yüreğir
Oa̍h-sèng-thòaⁿ

**Oa̍h-sèng-thòaⁿ** (Eng-gí: activated carbon) sī tòa khang ê thòaⁿ-sò͘ châi-liāu, téng-bīn ū nano-bí chhùn-chhioh ê khang.

## Chham-khó
*
Ağaçkonak (Adıyaman)

**Ağaçkonak** sī chi̍t ê tī Türkiye Adıyaman séng Adıyaman koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Adıyaman Séng ê chng-thâu
Akçalı (Adıyaman)

**Akçalı** sī chi̍t ê tī Türkiye Adıyaman séng Adıyaman koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Adıyaman Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Adıyaman
Ablak (Emirdağ)

**Ablak** sī chi̍t ê tī Türkiye Afyonkarahisar séng Emirdağ koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Afyonkarahisar Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Emirdağ Koān ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Emirdağ Koān
Abalı (Ağaçören)

**Abalı** sī chi̍t ê tī Türkiye Aksaray séng Ağaçören koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Aksaray Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Ağaçören ê chng-thâu
Abacı (Amasya)

**Abacı** sī chi̍t ê tī Türkiye Amasya séng Amasya koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Amasya Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Amasya ê chng-thâu
Abadan (Çubuk)

**Abadan** sī chi̍t ê tī Türkiye Ankara séng Çubuk koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ankara Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Çubuk (Ankara) ê chng-thâu
Adrasan (Kumluca)

**Adrasan** sī chi̍t ê tī Türkiye Antalya séng Kumluca koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Antalya Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Kumluca ê chng-thâu
Açıkyazı (Ardahan)

**Açıkyazı** sī chi̍t ê tī Türkiye Ardahan séng Ardahan koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ardahan Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Ardahan ê chng-thâu
Gürçayır (Ardahan)

**Gürçayır** sī chi̍t ê tī Türkiye Ardahan séng Ardahan koān ê chng-thâu. Chit-má sī Ardahan--ê chit pō͘-hūn.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Thó͘-ní-kî ê tē-lí
Ahlat (Artvin)

**Ahlat** sī chi̍t ê tī Türkiye Artvin séng Artvin koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Artvin Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Artvin ê chng-thâu
Oa̍h-sèng hē-sò͘

**Oa̍h-sèng hē-sò͘** (Eng-gí: *activity coefficient*) sī kóng it-tēng ê ūn-tō͘ kap ap-le̍k ē-té, iông-chit (solute) tī iông-e̍k lāi ê hòa-ha̍k-sè (chemical potential).

## Chham-khó
*
Siàu-liân-kî

**Siàu-liân-kî** (Eng-gí: *adolescence*), sī lâng hoat-tián ê chi̍t tōaⁿ sî-kî, sī tùi chheng-chhun-kî kàu sêng-liân-kî ê choán-ōaⁿ.
Abak (Karpuzlu)

**Abak** sī chi̍t ê tī Türkiye Aydın séng Karpuzlu koān ê chng-thâu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Aydın Séng ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Karpuzlu ê chng-thâu
Funkadelic

**Funkadelic** sī Bí-kok chhut-sin ê Funk ga̍k-thoân.

## Chok-phín
* *Funkadelic* (1970)
* *Free Your Mind...And Your Ass Will Follow* (1970)
* *Maggot Brain* (1971)
* *American Eats its Young* (1972)
* *Cosmic Slop* (1973)
* *Standing on the Verge of Getting It On* (1974)
* *Let's Take It To The Stage* (1975)
* *Hardcore Jollies* (1976)
* *Tales of Kidd Funkadelic* (1976)
* *One Nation Under A Groove* (1978)
* *Uncle Jam Wants You* (1979)
* *The Electric Spanking of War Babies* (1981)
* *By Way Of The Drum* (2007)
* *Toys* (2008)
* *U.S Music With Funkadelic*

Lūi-pia̍t:Bí-kok ga̍k-thoân
2016 nî Tâi-oân chóng-thóng sóan-kí

**2016 nî Tiong-hoâ Bîn-kok chóng-thóng soán-kí** tī 2016 nî 1 goe̍h 16 ji̍t kí-hêng, choè-āu Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng ê hāu-soán-jîn Chhoà Eng-bûn í 6,894,744 phiò (tek-phiò-lu̍t 56.1234%) tòng-soán tē 14 jīm Tiong-hoâ Bîn-kok chóng-thóng.
Thiàⁿ

:*iú-koan thiàⁿ-thàng iah sī ài, chhiáⁿ-khoàⁿ [[ài]].*

**Thiàⁿ** iah-sī **thàng-thiàⁿ** (Hàn-gī: 疼痛, Eng-gí: pain), sī 1 chióng hō͘ sin-khu iah-sī sim-lāi thòng-khó͘--ê kám-gak, ū sî-chūn ē pāi-hāi seng-oa̍h phín-chi̍t. in-ūi sêng-in ho̍k-tsa̍p kiam chú-koan, teng-gī thàng-thiàⁿ sī thiáu-chiān. Kap sîn-keng hē-thóng, sim-lí-ha̍k téng ū-koan-liân.

## Chham-khó
*thòng-khó
*bâ-chùi
*siū-siong
Kiong

**Kiong** thang chí:
*Khiong (sèⁿ): Hàn-jī 姜, Hàn-sèⁿ.
*Keng (bú-khì): Hàn-jī 弓--ê bûn-giân-im.
*Chhoan-kiong: Hàn-jī 芎, io̍h-chháu miâ.
*Hàn-jī 宮:
**Kiong-tiān
**Kiong-biō
*Sin-kiong: Hàn-jī 疆, Tiong-kok tē-miâ--ê kán-lio̍k.
*Kiong (sèⁿ): Hàn-jī 芎, Tâi-oân Saisiyat-cho̍k--ê hàn-sèⁿ.
Tē 2 Chhù A-phiàn Chiàn-cheng

**Tē-jī-chhù A-phiàn Chiàn-cheng** (第二次鴉片戰爭) sī Tē-it-chhù A-phiàn Chiàn-cheng ê iân-sio̍k, iā hō-chò **Arrow Chiàn-cheng**, ia̍h **Eng-Hoat Liân-kun chi E̍k** (英法聯軍之役), sī 1856 nî kàu 1860 nî 9 goe̍h 22 ji̍t, Eng-kok kap Hoat-kok in-ūi Tiong-kok Chheng-tiâu ê Hâm-hong Hông-tè kī-choa̍t kè-sio̍k chhiam-sú *[[Lâm-kiaⁿ Tiâu-iok]]*, āu-lâi kā Arrow Sū-kiāⁿ kap Kńg-sai chong-kàu àn-kiāⁿ chò-ûi lí-iû, só͘ pho̍k-hoat ê chi̍t tiûⁿ chiàn-cheng. Chit tiûⁿ chiàn-cheng lo̍h-bóe iû Eng-kok kap Hoat-kok kek-pāi Chheng-kok, sam-hong tèng-tēng *[[Thian-chin Tiâu-iok]]* kap *[[Pak-kiaⁿ Tiâu-iok]]* lâi kiat-sok.


Lūi-pia̍t:Chheng-tiâu ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Liân-ha̍p Ông-kok ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Hoat-kok ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Chheng-tiâu ê le̍k-sú sū-kiāⁿ
Hek-chûn Lâi-hâng

**Hek-chûn Lâi-hâng** () sī Bí-kok hái-kun chún-chiong Matthew Perry tī Ji̍t-pún Ka-éng lio̍k-liân (1853 nî) chhoā-niá lām-tūi sái ji̍p Tang-kiaⁿ-oan Uraga hái-he̍k ê le̍k-sú sū-kiāⁿ. Perry tòa-lâi hit-tang-chūn ê Bí-kok Chóng-thóng Millard Fillmore ê kok-su hiòng Kang-hō͘ Bō͘-hú tì-ì. Lo̍h-bóe Bí-kok kap Ji̍t-pún siang-hong tī keh-tńg-nî (1854 nî) chhiam-tèng *[[Ji̍t-Bí Hô-chhin Tiâu-iok]]*. Chit chhù ê sū-kiāⁿ ē-ēng kóng sī Bō͘-boa̍t sî-kî ê khí-thâu.
Bí-kok kok chiu jîn-kháu siāng-chē ê siâⁿ-chhī lia̍t-toaⁿ

Pún lia̍t-toaⁿ sī Bí-kok kok chiu jîn-kháu chêng 5 miâ ê siâⁿ-chhī tiâu-lia̍t.

## Lia̍t-toaⁿ

Lūi-pia̍t:Bí-kok siâⁿ-chhī
Lūi-pia̍t:Bí-kok koan-liân lia̍t-toaⁿ
Sù-su Ngó͘-keng

**Sù-su Ngó͘-keng** (四書五經) sī **Sù-su** kap **Ngó͘-keng** ê ha̍p-chheng, in sī Tiong-kok Jû-ka ê keng-tián chheh.

**Sù-su** (四書) he̍k-chiá **Sù-chú-su** (四子書) sī *[[Lūn-gú]]*, *[[Bēng-chú (chheh)|Bēng-chú]]*, *[[Tāi-ha̍k (chheh)|Tāi-ha̍k]]* kap *[[Tiong-iông]]*.

**Ngó͘-keng** (五經) sī *[[Si-keng]]*, *[[Siōng-su (chheh)|Siōng-su]]*, *[[Lé-kì]]*, *[[E̍k-keng]]* kap *[[Chhun-chhiu (chheh)|Chhun-chhiu]]*.

## Siong-koan
*Si̍p-sam-keng
Chhun-chhiu Chó--sī Toān

***Chhun-chhiu Chó--sī Toān*** (春秋左氏傳) he̍k-chiá ***Chó-toān*** (左傳), goân-pún hō-chò ***Chó--sī Chhun-chhiu*** (左氏春秋), sī Chó Khu-bêng ūi *[[Chhun-chhiu (chheh)|Chhun-chhiu]]* chò chù-kái ê chi̍t pún le̍k-sú-chheh. *Chó--sī Toān* hām lēng-gōa ê *[[Chhun-chhiu Kong-iông Toān|Kong-iông Toān]]* iáu-ū *[[Chhun-chhiu Kok-liông Toān|Kok-liông Toān]]* tàu-tīn hō-chò Chhun-chhiu Sam-toān.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Pian-liân-lūi
Lūi-pia̍t:Keng-pō͘ Chhun-chhiu-lūi
Chhun-chhiu Sam-toān

**Chhun-chhiu Sam-toān** (春秋三傳) sī ē-kha saⁿ pún Jû-ka keng-tián ê ha̍p-chheng.
**[[Chhun-chhiu Chó--sī Toān]]* (春秋左氏傳)
**[[Chhun-chhiu Kong-iông Toān]]* (春秋公羊傳)
**[[Chhun-chhiu Kok-liông Toān]]* (春秋穀梁傳)
## Siong-koan
*Si̍p-sam-keng
Hân Hui

**Hân Hui** (韓非) sī Tiong-kok Chiàn-kok sî-tāi ê Hân-kok su-sióng-ka. I iā sī Tiong-kok kó͘-chá Hoat-ka su-sióng ê tāi-piáu jîn-bu̍t. Hân Hui kiat-ha̍p Siong Iang, Sin Put-hāi kap Sīn Tò ê lí-lūn, jīm-ûi kun-ông eng-kai ài "hoat" (法), "su̍t" (術) kap "sè" (勢) saⁿ chiá pēng-tiōng.
Lí Khoe

**Lí Khoe** (李悝; chêng 455 nî - chêng 395 nî) sī Tiong-kok Chiàn-kok sî-tāi chin chhut-miâ ê Hoat-ka su-sióng-ka. I-ê su-sióng lí-lūn tùi āu-lâi ê Siong Iang kap Hân Hui lóng ū chin tōa ê éng-hióng.
Chu-chú Pek-ka

**Chu-chú Pek-ka** (諸子百家) sī Tiong-kok Sian Chîn sî-kî ê chē-chē ha̍k-su̍t su-sióng kap in-ê tāi-piáu liû-phài iáu-ū jîn-bu̍t.
## Liû-phài

## Siong-koan
*Kiú-liû Si̍p-ka
Kiú-liû Si̍p-ka

**Kiú-liû Si̍p-ka** (九流十家) ê kóng-hoat chhut-chú Pan Kò͘ ê *[[Hàn Su]]* *[[Gē-bûn-chì]]*: "Chu-chú si̍p-ka, kî khó koan chiá, kiú-ka jî-í" (諸子十家，其可觀者，九家而已). I kóng ê **si̍p-ka** (十家) sī Jû-ka, Tō-ka, Im-iông-ka, Hoat-ka, Bêng-ka, Be̍k-ka, Chhiòng-hêng-ka, Cha̍p-ka, Lông-ka iáu-koh-ū Siáu-soat-ka; kî-tiong Siáu-soat-ka "put-ji̍p-liû" (不入流), chhun ê káu ê liû-phài chiū tàu-tīn hō-chò **kiú-liû** (九流).
## Siong-koan
*Chu-chú Pek-ka
Lūn-gú

***Lūn-gú*** (論語) sī chi̍t pún kì-lo̍k Tiong-kok su-sióng-ka Khóng-chú ê giân-hêng ê chheh. Tiong-kok Lâm Sòng sî-tāi ê ha̍k-chiá Chu Hi kā *Lūn-gú* chham *[[Bēng-chú (chheh)|Bēng-chú]]*, *[[Tāi-ha̍k (chheh)|Tāi-ha̍k]]* iáu-koh ū *[[Tiong-iông]]* tàu-tīn hō-chò Sù-su (四書).
Si̍p-sam-keng

**Si̍p-sam-keng** (十三經) sī cha̍p-saⁿ phō Jû-ka ê keng-su. Chia-ê bûn-hiàn chiū sī Jû-ka ha̍k-būn ê tiong-sim su-sióng.
## Keng-tián
**[[E̍k-keng]]* (易經)
**[[Siōng-su (chheh)|Siōng-su]]* (尚書)
**[[Si-keng]]* (詩經)
**[[Chiu-lé]]* (周禮)
**[[Gî-lé]]* (儀禮)
**[[Lé-kì]]* (禮記)
**[[Chhun-chhiu Chó--sī Toān]]* (春秋左氏傳)
**[[Chhun-chhiu Kong-iông Toān]]* (春秋公羊傳)
**[[Chhun-chhiu Kok-liông Toān]]* (春秋穀梁傳)
**[[Hàu-keng]]* (孝經)
**[[Lūn-gú]]* (論語)
**[[Ní-ngá]]* (爾雅)
**[[Bēng-chú (chheh)|Bēng-chú]]* (孟子)

## Siong-koan
*Sù-su Ngó͘-keng
Sian Chîn

**Sian Chîn** (先秦) sī Tiong-kok Chîn-tiâu kiàn-li̍p chìn-chêng ê sî-kî.
## Siong-koan
*Sian-chîn bûn-ha̍k
Hûn su kheng jû

**Hûn su kheng jû** (焚書坑儒) sī Chîn Sí Hông tī kong-goân chêng 213 nî kap kong-goân chêng 212 nî hā-lēng hûn-húi "si" (詩), "su" (書), "pek-ka-gú" (百家語), kap sat-hāi 460-gōa ūi ha̍k-chiá ê pek-hāi sū-kiāⁿ. *[[Sú Kì]]* kā chit kiāⁿ tāi-chì hō-chò "hûn si su, kheng su̍t su" (焚詩書，坑術士).
Itô Keisuke

**I-têng Kui-kài** (; lô-má-jī: **Itô Keisuke**; ) sī Ji̍t-pún bō͘-boa̍t sî-kî ê i-seng kiam si̍t-bu̍t-ha̍k-ka.
Funk

**Funk** sī Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng (Bí-kok O͘-lâng) hoat-tián ê chi̍t khoán liû-hêng im-ga̍k.

## Ga̍k-thoân
* Active Force
* ADC Band
* Atlantic Starr
* Aurra
* Average White Band
* The Bar-Kays
* B. B. & Q. Band
* Brass Construction
* Bootsy Collins
* Brothers Johnson
* B.T. Express
* Brick
* Cameo
* Central Line
* Chic
* Dayton
* D. Train
* Earth, Wind and Fire
* Evelyn King
* Fatback
* Fat Larry's Band
* Fred Wesley
* Funkadelic
* Gap Band
* George Clinton
* Graham Central Station
Bāng-á-liâu-sòaⁿ

**Bāng-á-liâu-sòaⁿ** (網子寮汕) sī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī Chhit-kó͘ hái-kîⁿ ê chiu-á, só͘-chāi tī Pat-chiáng-khe kap Chang-bûn-khe hái-kháu ê tiong-ng.

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chiu-á
Hoat-ka

**Hoat-ka** (法家) sī tī Tiong-kok le̍k-sú tiong, gián-kiù kok-ka tī-lí hong-sek ê ha̍k-phài. I tī *[[Hàn-su]]* *[[Gē-bûn-chì]]* lāi-bīn sī kiú-liû (九流) chi-it. Hoat-ka ê su-sióng goân-thâu ē-ēng tui-sok kàu Chhun-chhiu sî-tāi ê Koán Tiōng kap Chú-sán. Lo̍h-bóe tī Chiàn-kok sî-tāi ê Lí Khoe, Ngô͘ Khí, Sīn Tò, Sin Put-hāi iáu-ū Siong Iang ê thui-kóng hoat-tián chi-hā, chiām-chiām chiâⁿ-chò chi̍t ê khah ū hē-thóng ê su-sióng ha̍k-phài. Chiàn-kok bóe-kî, Hân Hui kā chia chi̍t-kóa khah ū éng-hióng-le̍k ê ha̍k-soat chò chéng-lí, āu-lâi Hoat-ka ê su-sióng chiâⁿ-chò Chîn-kok thóng-it thian-hā ê lí-lūn ki-chhó͘. Hoat-ka ê lí-lūn kiông-tiāu kóng: *put hun chhin-so͘, put sû kùi-chiān, it toàn î hoat* (不分親疏, 不殊貴賤, 一斷於法).
Kiú-kheng

**Kiú-kheng** (九卿) sī Tiong-kok Chîn Hàn sî-kî, káu ê tiong-iong chèng-hú ê chú-iàu koaⁿ-chit; it-poaⁿ iā theh-lâi tāi-piáu kui-ê tiâu-têng.
## Kiú-kheng
*Thài-siông (太常)
*Kong-lo̍k-hun (光祿勳)
*Ōe-ut (衛尉)
*Chong-chèng (宗正)
*Thài-po̍k (太僕)
*Têng-ut (廷尉)
*Tāi-hông-lû (大鴻臚)
*Tāi-su-lông (大司農)
*Siàu-hú (少府)

## Siong-koan
*Lio̍k-kheng
*Kiú-sī

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê koaⁿ-chit
Chan-bûn-khe

**Chan-bûn-khe** () sī Lâm Tâi-oân ê chi̍t tiâu khe-chúi, sī Tâi-oân tn̂g-tō͘ pâi tē-4 ê hô-chhoan.

Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê khe
Hiân-bú-bûn chi Piàn

**Hiân-bú-bûn chi Piàn** (玄武門之變) sī Tiong-kok Tông-tiâu ê chi̍t tiûⁿ kun-sū chèng-piàn. Hoat-seng tī 626 nî 7 goe̍h 2 hō, iû Tông Ko-chó͘ ê tē-jī ê hāu-seⁿ Lí Sè-bîn hoat-tōng, tī kiaⁿ-siâⁿ Tiông-an Thài-ke̍k-kiong pak-pêng ê kiong-mn̂g Hiân-bú-bûn (玄武門) sat-hāi i ka-kī ê tōa-hiaⁿ hông-thài-chú Lí Kiàn-sêng, saⁿ-tē Lí Goân-kiat, iáu-ū in kok-chū ê hāu-seⁿ. Lí Sè-bîn lo̍h-bóe chiâⁿ-chò hông-thài-chú, pēng-chhiáⁿ chiáng-ak kiaⁿ-siâⁿ ê peng-koân. Bô-gōa-kú, Ko-chó͘ thè-ūi, Lí Sè-bîn chē-thiⁿ chiâⁿ-chò hông-tè, iā chiū sī Thài-chong.
Cheng-koan chi Tī

**Cheng-koan chi Tī** (貞觀之治; 627 nî chì 649 nî) kóng ê sī Tiong-kok Tông-tiâu Thài-chong chāi-ūi sî-kî ê chheng-bêng chèng-tī.
Ian-hûn Si̍p-lio̍k-chiu

**Ian-hûn Si̍p-lio̍k-chiu** (燕雲十六州) sī Tiong-kok kó͘-chá ê tē-lí bêng-sû, chiū sī chit-má ê Pak-kiaⁿ, Thian-chin iáu-ū Soaⁿ-se kap Hô-pak ê pak-pō͘ tē-khu. Chit cha̍p-la̍k ê chiu kóng ê sī 

## Hoān-ûi
### [[Ian-kè Chiat-tō͘-sú]]
*Ian-chiu (燕州)
*Kè-chiu (薊州)
*Sūn-chiu (順州)
*Tân-chiu (檀州)
*Jû-chiu (儒州)
*Êng-chiu (瀛州)
*Bo̍k-chiu (莫州)
*Tok-chiu (涿州)
*Sin-chiu (新州)
*Kui-chiu (媯州)
*Bú-chiu (武州)

### [[Hô-tong Chiat-tō͘-sú]]
*Hûn-chiu (雲州)
*Ut-chiu (蔚州)
*Èng-chiu (應州)
*Hoân-chiu (寰州)
*Sok-chiu (朔州)
Iông-bū Ūn-tōng

**Iông-bū Ūn-tōng** (洋務運動) he̍k-chiá **Chū-kiông Ūn-tōng** (自強運動) sī Tiong-kok Chheng-tiâu bóe-kî ê kang-gia̍p-hòa ūn-tōng. Ūn-tōng ê kháu-hō sī ***su î tióng ki í chè î*** (師夷長技以制夷); ì-sù chiū sī beh ha̍k-si̍p Se-iûⁿ ê mi̍h-kiāⁿ. Chit pái ūn-tōng chū 1861 nî chì 1895 nî, chêng-āu tāi-iok 35 tang ê sî-kan. Chit pái ūn-tōng sī kīn-tāi Tiong-kok tē-it chhù tōa kui-bô͘ ê choân-kok-sèng se-hong kang-gia̍p ūn-tōng. Iông-bū Ūn-tōng ín-chìn tōa-liōng se-hong sè-kài kho-ki kap tù-chok bûn-hiàn, tông-sî mā khan-sêng chē-chē Tiong-kok liû-ha̍k-seng, tián-khui se-hòa ê lō͘-têng. Put-jî-kò, Chheng-kok tī Kap-ngó͘ Chiàn-cheng chiàn-su liáu-āu, téng-î soan-kò saⁿ-cha̍p-gōa tang ê Iông-bū Ūn-tōng chòe-āu sī sit-pāi siu-tiûⁿ.
Chó͘-chu-phài

**Chó͘-chu-phài** (走資派) sī **Chó͘ Chu-pún-chú-gī Tō-lō͘ tek Tong-koân-phài** (走資本主義道路的當權派) ê kán-chheng. Chó͘-chu-phài sī Tiong-kok chū Bûn-hoà Tāi-kek-bēng sî-kî khai-sí liû-hêng iōng-gú. Bo̍k-chêng khah bô lâng teh sú-iōng ah.
Sin-thiú Tiâu-iok

**Sin-thiú Tiâu-iok** (辛丑條約) he̍k-chiá **Pak-kiaⁿ Gī-tēng-su** (北京議定書) sī Tiong-kok Chheng-tiâu chèng-hú hām Eng-kok, Bí-kok, Ji̍t-pún, Lō͘-se-a, Hoat-kok, Tek-kok, Ò-hiong, Pí-lī-sî, Se-pan-gâ iáu-ū Hô-lân 11 ê kok-ka tī Gī-hô-thoân kiat-sok, peh-kok liân-kun kong-chiàm Pak-kiaⁿ liáu-āu só͘ chhiam-tēng ê hô-pêng tiâu-iok. Sin-thiú Tiâu-iok sī chū Tē-it Chhù A-phiàn Chiàn-cheng Chheng-kok chiàn-su í-lâi ê kî-tiong chi̍t ê put-pêng-téng tiâu-iok. Tiâu-iok chhiam-sú ê ji̍t-kî sī Kong-sū jī-si̍p-chhit liân (1901 nî) sin-thiú-liân chhit goe̍h jī-si̍p-ngó͘ ji̍t (9 goe̍h 7 ji̍t).
Tîn-kiâu Peng-piàn

[right|225px|thumb|Hoat-tōng-chiá [Tiō Khong-īn]]
**Tîn-kiâu Peng-piàn** (陳橋兵變) he̍k-chiá **Tîn-kiâu-e̍k Peng-piàn** (陳橋驛兵變) sī Tiong-kok Hō͘ Chiu boa̍t-nî ê chi̍t tiûⁿ kun-sū chèng-piàn. Lo̍h-bóe iû hoat-tōng-chiá Tiō Khong-īn chhú-tit chèng-koân, chē-thiⁿ kiàn-li̍p Sòng-tiâu. Chit pái chèng-piàn tāi-piáu tio̍h Ngó͘-tāi Si̍p-kok ê kiat-sok.
Tiông-an

**Tiông-an** (長安) sī sè-kài le̍k-sú siōng chi̍t ê hui-siông chhut-miâ ê to͘-siâⁿ, sī chit-má Tiong-kok Se-an-chhī (西安市) ê kó͘-chá tē-miâ. Chan-keng kā siú-to͘ kiàn-li̍p tī Tiông-an ê Hàn-tiâu kap Tông-tiâu lóng sī Tiong-kok le̍k-sú siōng siōng-kiông-sēng ê tiâu-tāi chèng-koân. Tiông-an tī Tiong-kok le̍k-sú siōng, pān-ián 1,200 tang ê siú-to͘.
Thian-hā

**Thian-hā** (天下; pe̍h-ōe-im: **thiⁿ-ē**) tī chi̍t khai-sí sī Hàn-cho̍k tùi sè-kài ê choan-iú kài-liām, lo̍h-bóe thoân-pò͘ kàu Tang-a tē-khu, chhim-chhim éng-hióng tio̍h Tang-a chiu-piⁿ ê le̍k-sú kap bûn-hòa. Thian-hā ê piáu-bīn ì-sù chiū sī **phó͘ thian chi hā** (普天之下), bô tē-lí kap khong-kan ê hān-chè.
Chēng-khong chi Piàn

**Chēng-khong chi Piàn** (靖康之變) sī chi̍t kiāⁿ hoat-seng tī 1127 nî, lo̍h-bóe tì-sú Tiong-kok Pak Sòng ông-tiâu bia̍t-bông ê tiōng-tāi sū-kiāⁿ. Lâi-chū Tiong-goân pak-hong ê Lú-chin-cho̍k kok-ka Kim, hiòng lâm ji̍p-chhim hit-tang-chūn siú-to͘ ūi-tī Piān-liông (汴梁) ê Pak Sòng; oa̍h-lia̍h Hui-chong kap Khim-chong nn̄g tāi Sòng-tiâu hông-tè, lēng-gōa iáu-ū chē-chē Sòng-tiâu hông-cho̍k, ông-hui, kùi-cho̍k kap kiong-lú pī hu-ló͘. Chit chhù ê sū-kiāⁿ hoat-seng tī Chēng-khong nî-kan.
Tiok-lîm Chhit Hiân

**Tiok-lîm Chhit Hiân** (竹林七賢) sī Tiong-kok Chô Gūi kap Se Chìn sî-tāi ê chhit ūi chhut-miâ-lâng: Ńg Che̍k, Kê Khong, Soaⁿ Tô, Lâu Léng, Ńg Hâm, Ǹg Siù kap Ông Jiông. Chit chhit ê lâng ê oa̍h-tāng só͘-chāi chú-iàu hun-pò͘ tī hit-tang-chūn ê San-iông-koān (山陽縣), iā chiū sī chit-má Hô-lâm ê Hui-koān-chhī kak-sì. Chit chhit ê lâng sī hit-tang-chūn Hiân-ha̍k (玄學) ê tāi-piáu jîn-bu̍t, m̄-koh in kok-chū ê su-sióng iáu-sī ū chi̍t-kóa chha-pia̍t.
Ké

Ké / kóe (粿), sī tī Bân-lâm, Tiô-sòaⁿ, Tâi-oân kah Lâm-iûⁿ Hô-ló Bîn-cho̍k siā-khu ko-á ê chóng-chheng, ēng chut-bí a̍h-sī Ji̍t-pún-bí (Ji̍t-gí: 粳米（うるちまい）) chòe ê chia̍h-mi̍h. In-ūi ū kok-chióng bô-siâng-khoán chham--ê goân-châi-liāu, iā ū kok-chióng bô-siâng-khoán ê kiò-hoat.  Keng-siông tī choeh-ji̍t a̍h-sī chhiūⁿ kiat-hun / chè-chó͘ hit-khoán tiōng-iàu ê ji̍t-chí chòe. 

## Lūi-pia̍t
Chham thn̂g ê kiò tiⁿ-ké, koh pun-chòe o͘-thn̂g tiⁿ-ké, pe̍h-thn̂g tiⁿ-ké. Chham iâm he̍k-chiá chham chhài ê kiò kiâm-ké, koh pun-chòe chhài-thâu-ké, kim-koe-ké téng. 

## Án-chóaⁿ-chòe
Chiong bí cheng chòe hún, chham chúi, liap chòe tè, lāi-bīn pau āⁿ, ēng ké-ìn ìn hoe-chháu, jiân-āu chhe hō͘ se̍k.

## Siong-koan sû-tiâu
*Ké-ìn
*Âng-ku-ké
*Iû-chhang-ké

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Chia̍h-mi̍h
Lūi-pia̍t:Tiám-sim
Cherokee

**Cherokee**, hō ka-tī sī **Ani-Yu<sup>n</sup>wiya** (ᎠᏂᏴᏫᏯ), sī Bí-kok ê goân-chū-bîn pō͘-cho̍k, chú-iàu tòa tī lâm-pō͘ ê Georgia, Tennessee, North Carolina kap South Carolina téng chiu-hūn. Cherokee-lâng ê gí-giân sǹg sī Iroquoi gí-giân ê chi̍t khoán.
E̍k-cheng

**E̍k-cheng** (液晶) chiū sī **e̍k-thài cheng-thé** (液態晶體; Eng-bûn: ), sok-siá chò **LC**. E̍k-cheng sī siòng-thài ê chi̍t chióng, in-ūi i ū chin te̍k-pia̍t ê bu̍t-lí-ha̍k kap hòa-ha̍k sèng-chit, só͘-í chū 20 sè-kí tiong-kî khai-sí pī kóng-hoat ê èng-iōng tī kheng-po̍k-hêng ê hián-sī-khì ki-su̍t hong-bīn. E̍k-cheng iáu-ū tiān-lî-thé kap khì-thài, e̍k-thài iáu-ū kò͘-thài kāng-khoán lóng sī bu̍t-chit ê siòng-thài, chí-sī e̍k-cheng ê sán-seng su-iàu hêng-chōng khah te̍k-pia̍t ê hun-chú cho͘-ha̍p chiah ē chhut-hiān, só͘-í khah bô hiah chia̍p-khòaⁿ. E̍k-cheng ē-ēng liû-tōng, jî-chhiáⁿ koh ū kiat-chiⁿ ê kong-ha̍k sèng-chit. E̍k-cheng ê cho͘-sêng bu̍t-chit sī chi̍t chióng iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t.
Kòe-lī

**Kòe-lī** (過濾; ) sī the̍h-lâi hun-lī hiân-hû tī khì-thé he̍k-chiá e̍k-thé lāi-té ê kò͘-thé bu̍t-chit ê chi̍t chióng tan-goân chhau-chok.
Tō͘-chè

Tō͘-chè (度晬,tâi-lô "tōo-tsè"), sī Tang-a chi̍t-khoán eⁿ-á móa chi̍t-hòe sî-chūn chòe siⁿ-ji̍t ê hong-sio̍k. 

## Hong-sio̍k
Tī hit-ji̍t, ka-têng tio̍h chún-pī seng-lé kah âng-ku-ké lâi chè-pài sîn-bêng kah chè-chó͘; mā-tio̍h pān-toh chhiáⁿ chhin-chiâⁿ pêng-iú. Eⁿ-á in a-bú gōa-ke tio̍h chún-pī "thâu-bé-lé" kah âng-ku-ké lâi khèng-chiok. Cha-bó͘ eⁿ-á it-poaⁿ kan-na siu "thâu-bé-lé", bô chòe tō͘-chè. Tī hit-ji̍t ka-têng mā ē chún-pī cha̍p-jī hāng kah chit-gia̍p siong-koan ê mi̍h-kiāⁿ, hē leh thai-á tiong hō͘ eⁿ-á soán-te̍k, lâi ū-chhek eⁿ-á bī-lâi ê chit-gia̍p.. Chit-khoán oa̍h-tāng, Hôa-gí kiò "抓周/試周/試兒/拿周", Hân-gí kiò "조주/돌잡이", Ji̍t-gí kiò "選び取り".

## Eⁿ-á soán-te̍k kok-chióng mi̍h-kiāⁿ ê ì-gī

;Chheh: Chiong-lâi ē-hiáu tha̍k-chheh, chòe ha̍k-chiá/choan-ka
;Pit/ba̍k: Chok-chiá/Ōe-ka
;Ìn-á: Ē chòe koaⁿ
;Sǹg-pôaⁿ/kè-sǹg-ki: Ē chòe seng-lí, a̍h-sī kòe-kè
;Chîⁿ/gûn-hâng-khah: Ē chin ū-chîⁿ; Kim-iông hâng-gia̍p
;Ke-thúi: Ū hok-khì
;Chhioh: Ē chòe siat-kè-su/kiàn-tio̍k-su
;Chhang: Chhong-bêng
;Sǹg: Ē-hiáu kè-sǹg
;Khûn-chhài: Ē khûn-lô kut-la̍t
;To/kiàm: Ē chòe kun-jîn/kéng-chhat
;Thiaⁿ-tâng: I-seng/hō͘-sū
;Ka-to: Chhâi-hông

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Bûn-hoà
Poàn-kiám-kî

**Poàn-kiám-kî** (半減期; ) he̍k-chiá **poàn-soe-kî** (半衰期) sī chi̍t chióng bu̍t-chit ùi goân-pún ê sò͘-liōng khai-sí kiám-chió kàu chhun goân-pún sò͘-liōng ê chi̍t-pòaⁿ ê chit tōaⁿ kî-kan ê sî-kan tn̂g-té. Tī ūn-sǹg siōng, it-poaⁿ lóng kā poàn-kiám-kî piáu-sī chò *t*1⁄2. Poàn-kiám-kî tī hoán-èng tōng-le̍k-ha̍k sī chi̍t ê iông-ī chhek-tēng ê tiōng-iàu chham-sò͘. Poàn-kiám-kî chit-ê bêng-sû chia̍p-chia̍p tī goân-chú-hu̍t bu̍t-lí-ha̍k tiong iōng-lâi piáu-sī bô-ún-tēng goân-chú ê hòng-siā-sèng kín-bān thêng-tō͘.
Li̍p-bū-khe

**Li̍p-bū-khe** sī Tâi-oân Hoa-lian-koān ê hô-chhoan, sī Truku Soaⁿ-kok chú-iàu khe-liû, tn̂g-tō͘ 55 kong-lí.
Lîm-sî Tâi-oân Kū-koàn Tiâu-cha-hōe

**Lîm-sî Tâi-oân Kū-koàn Tiâu-cha Hōe** (臨時台灣舊慣調查會) sī 1901 nî Tâi-oân Chóng-tok-hú sêng-li̍p ê pō͘-mn̂g, hū-chek Tâi-oân chāi-tē bîn-cho̍k ê hoat-chè kap koàn-si̍p téng sū-hāng ê jîn-lūi-ha̍k gián-kiù.

## Guā-pōo liân-kiat
* 台湾総督府職員録系統  – 中央研究所（台湾）台湾総督府の職員録を見ることができる。 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Sam-si̍p-lio̍k Kè

***Sam-si̍p-lio̍k Kè*** (三十六計) he̍k-chiá ***Sam-si̍p-lio̍k Chhek*** (三十六策) sī Tiong-kok Lâm-pak-tiâu sî-tāi Sòng-kok bú-chiong Toâⁿ Tō-chè choān-siá ê chi̍t pún peng-hoat chheh.

*Sam-si̍p-lio̍k Kè* lāi-té hun chò la̍k ê pō͘-hūn: sèng-chiàn kè (勝戰計), te̍k-chiàn kè (敵戰計), kong-chiàn kè (攻戰計), hūn-chiàn kè (混戰計), pèng-chiàn kè (並戰計), kap pāi-chiàn kè (敗戰計); ta̍k-ê pō͘-hūn ū la̍k ê kun-sū kè-chhek, lóng-chóng saⁿ-cha̍p-la̍k ê.
Tâi-oân Pó-tô͘

**Tâi-oân Pó-tô͘** (臺灣堡圖 *taiwan hôzu*) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê chi̍t hūn tē-tô͘, kun-kù hit tong-sî ê tiāu-cha, tī 1904 nî goân-sêng tē-it tāi ê chè-chō.

Tē-tô͘ ê pí-lē sī 1/20,000, chú-iàu piáu-hiān ê tan-ūi sī hit chūn iân-sio̍k Chheng-kok hêng-chèng khu-ōe ê Pó (堡) kap Lí (里), koh ū tī in ē-té ê Chng (庄).

1920 nî-tāi kun-kù hêng-chèng khu-ōe ê kái-kek, chóng-tok-hú chè-chō liáu piau-sī sin kài-sòaⁿ kap tē-hō-miâ ê pán-pún.

## Siong-koan
* Lîm-sî Tâi-oân Thó͘-tē Tiāu-cha Kio̍k

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân tē-lí
Lîm-sî Tâi-oân Thó͘-tē Tiâu-cha-kio̍k

**Lîm-sî Tâi-oân Thó͘-tē Tiâu-cha Kio̍k** (臨時臺灣土地調查局) sī Tâi-oân Chóng-tok-hú thóng-tī Tâi-oân chá-kî sêng-li̍p, tī 1898 nî kàu 1904 nî kî-kan chò tē-lí kap tē-che̍k niû-chhek, chhân-hn̂g tiāu-cha ê pō͘-mn̂g. Tâi-oân Pó-tô͘ sī in só͘ chè-chō.

## Siong-koan
* Lîm-sî Tâi-oân Kū-koàn Tiâu-cha Hōe

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Chǹg-khang kha̍h

**Chǹg-khang kha̍h** (Eng-gí: *punched card*) sī chi̍t khoán lī-ēng chǹg-kang lâi piáu-hiān chu-liāu ê ngē chóa phìⁿ. 

Chá-kî chit chióng khah-phìⁿ sī 1804 nî Hoat-kok hoat-bêng-ka Joseph-Marie Jacquard khai-hoat ēng beh khòng-chè pò͘-liāu hoe-chháu. Āu-lâi Eng-kok ê Charles Babbage thê-chhut ēng lâi kì-lio̍k chu-liāu, hō͘ ke-khì ē-tàng chhú-lí. Babbage ê siat-sióng pēng bô sit-chè hông chè-chō, sī kàu 1890 nî Bí-kok ê Herman Hollerith chia̍h khai-hoat tiān-khì ki-hâi lâi kā tiâu-cha chu-liāu choán chò khah-phìⁿ ê hêng-sek. 

Kàu 20-sè-kì, chit khoán ki-su̍t tī IBM ê thui-siau kap chi-chhî hā chiàm-chhù liû-hêng--khì-lâi. 1970 nî-tāi liáu-āu, chǹg-khang khah tōa-hūn lóng hō͘ chû-tòa kap chû-pôaⁿ chhú-tāi.

## Chham-khó
*

Lūi-pia̍t:Ki-su̍t
Iû-chhang-ké

Iû-chhang-ké/iû-chhang-kóe(油蔥粿) sī chi̍t-chióng Bân-lâm, Tâi-oân kah lâm-iûⁿ Hô-ló Bîn-cho̍k siā-khu ê chia̍h-mi̍h. Chiong Ji̍t-pún-bí (Ji̍t-gí: 粳米（うるちまい）) bôa chòe bí-chiuⁿ, tsiah-koh kā chhiah-bah, píⁿ-hî, pak-chhang téng cheng chòe nî, jiân-āu chiong nn̄g-ê chham tàu-tīn, lā hō͘ chiâu-ûn, hìⁿ leh oáⁿ lāi-tóe. Sòa--lo̍h-lâi ùi óaⁿ lāi hē hê-jîn, hiuⁿ-ko͘ a̍h-sī iû-chhang, jiân-āu chiong óaⁿ hē leh tiáⁿ a̍h-sī lâng-sn̂g lāi-tóe chhe hō͘ se̍k. Chòe-āu chham sa-te chiùⁿ, loa̍h-chiùⁿ, soàn-jiông, tāu-iû, sng chhài-thâu a̍h-sī iân-sui, sè tām-po̍h-á kam-á chiap, chiū ē-ēng chia̍h--ah. 

## Siong-koan sû-tiâu
*Ké
*Chhài-thâu-ké

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Tiám-sim
NEMS

**NEMS** sī Eng-gí *Nanoelectromechanical systems* ("Nano-tiān-ki-hâi hē-thóng") ê kán-lio̍k, chí nano-chhùn-chhioh ê ke-si, tōa-sió tī 100 nm chi hā, ū tiàn-khì kap ki-hâi ê seng-hun. Tī seng-bu̍t-ha̍k-siōng ê èng-iōng mā kiò BioNEMS, kng-ha̍k-siōng ê èng-iōng kiò NOEMS.

## Siong-koan
* MEMS 

## Chham-khó
*
Howard Aiken

**Howard Hathaway Aiken** (1900 nî 3 goe̍h 8 ji̍t - 1973 nî 3 goe̍h 14) sī Bí-kok lâng, khai-hoat chū-tōng kè-sǹg ki-hâi ê sian-chìn chit it. I só͘ hoat-bêng ê khài-liām āu-lâi hō͘ IBM khai-hoat chò Havard Mark I.

## Chham-khó
*
Kim-iông

**Kim-iông** thang-chí:
*Kim-hiông (Hàn-jī: 金融), kim-chîⁿ tī chhī-tiûⁿ--ê liû-thong.
*Kim-iông (chok-ka) (Hàn-jī: 金庸), Hiong-káng sió-soat-ka.
Kià-kim

**Kià-kim** he̍k-chia **kià-gîn**, sī gîn-hâng, lông-hōe, sìn-iōng ha̍p-chok-siā téng kim-hiông ki-koan ê chîⁿ-gîn kià-thok gia̍p-bū. Kià-kim ê ho̍k-bū sī thê-kiong hō͘ kò-piat ê kháu-chō só͘-iú-chiá, pau-koat kò-jîn kap hoat-jîn.

## Siong-koan
* Kià-kim phō͘-á
Môa thian kò hái

**Môa thian kò hái** (瞞天過海; pe̍h-ōe-im: **môa thiⁿ kòe hái**) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-it ê kè-chhek, sio̍k-î sèng-chiàn kè (勝戰計).

Goân-bûn sī: **Pī chiu chek ì tāi, siông kiàn chek put gî, im chāi iông chi lōe, put chāi im chi gōe. Thài iông, thài im** (備周則意怠, 常見則不疑, 陰在陽之內, 不在陰之外. 太陽, 太陰). Ì-sù sī kóng, lâng ài tī siōng-kài kong-khai ê só͘-chāi, si̍t-hiān siōng-kài iap-thiap ê bo̍k-tek; bô-lūn sī tī jîn-seng, siong-gia̍p chiàn-cheng, sū-gia̍p, ia̍h-sī ài-chêng tiong, lóng ài ūn-iōng lán ka-kī ê tì-hūi lâi èng-tùi.
Khîm che̍k khîm ông

**Khîm che̍k khîm ông** (擒賊擒王) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-cha̍p-peh ê kè-chhek, sio̍k-î kong-chiàn kè (攻戰計).

Goân-bûn sī: **Chhui kî kian, toa̍t kî khoe, í kái kî thé. Liông chiàn î iá, kî tō kiông iā** (摧其堅, 奪其魁, 以解其體. 龍戰於野, 其道窮也).
Hūn súi bong gû

**Hūn súi bong gû** (混水摸魚) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī-cha̍p ê kè-chhek, sio̍k-î hūn-chiàn kè (混戰計).

Goân-bûn sī: **Sêng kî im loān, lī kî jio̍k jî bû chú. Sûi, í hiòng hòe ji̍p iàn sek** (乘其陰亂, 利其弱而無主. 隨, 以向晦入宴息).
Kek gān koan hó͘ⁿ

**Kek gān koan hó͘ⁿ** (隔岸觀火) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-káu ê kè-chhek, sio̍k-î te̍k-chiàn kè (敵戰計).

## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:陽乖序亂, 陰以待逆. 暴戾恣睢, 其勢自斃. 順以動豫, 豫順以動.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Iông koai sū loān, im í thāi ge̍k. Pō lē chù sui, kî sè chū pē. Sūn í tōng ū, ū sūn í tōng*.
Siōng ok thiu the

**Siōng ok thiu the** (上屋抽梯) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī-cha̍p-peh ê kè-chhek, sio̍k-î pēng-chiàn kè (並戰計).

Goân-bûn sī: **Ká chi í piān, sō chi sú chiân, toān kî oān-èng, hām chi sí-tē. Gū to̍k, ūi put tong iā** (假之以便, 唆之使前, 斷其援應, 陷之死地. 遇毒, 位不當也).
Bûn Sim Tiau Liông

***Bûn Sim Tiau Liông*** (文心雕龍) sī Tiong-kok tē-it pún koan-î bûn-ha̍k lí-lūn ê tù-chok, chok-chiá sī lâm-pak-tiâu sî-tāi ê Lâu Hia̍p.
Oán kau kīn kong

**Oán kau kīn kong** (遠交近攻) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī-cha̍p-saⁿ ê kè-chhek, sio̍k-î hūn-chiàn kè (混戰計).

## Goân-bûn
* Hàn-bûn
:形格勢禁, 利從近取, 害以遠隔. 上火下澤.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Hêng kek sè kìm, lī chiông kīn chhú, hāi í oán kek. Siōng hóⁿ hā te̍k*.

## Siong-koan
*Sam-si̍p-lio̍k Kè
Khó͘-jio̍k kè

**Khó͘-jio̍k kè** (苦肉計) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-saⁿ-cha̍p-sì ê kè-chhek, sio̍k-î pāi-chiàn kè (敗戰計).

Tián-kò͘ ê goân-bûn sī: **Jîn put chū hāi, siū hāi pit chin; ká chin chin ká, kan í tek hêng. Tông bông chi kiat, sūn í sùn iā** (人不自害, 受害必真; 假真真假, 間已得行. 童蒙之吉, 順以巽也).
Khong-sêng kè

**Khong-sêng kè** (空城計; pe̍h-ōe-im: **khang-siâⁿ kè**) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-saⁿ-cha̍p-jī ê kè-chhek, sio̍k-î pāi-chiàn kè (敗戰計).

## Siong-koan
*Sam-si̍p-lio̍k Kè
Io̍k khîm kò͘ chhiòng

**Io̍k khîm kò͘ chhiòng** (欲擒故縱) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-cha̍p-la̍k ê kè-chhek, sio̍k-î kong-chiàn kè (攻戰計).

## Goân-bûn
*Hàn-bûn:

:逼則反兵, 走則減勢. 緊隨勿迫, 累其氣力, 消其鬥志, 散而後擒, 兵不血刃. 需, 有孚, 光.

*Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):

:*Pek chek hoán peng, chó͘ chek kiám sè. Kín sûi bu̍t pek, lūi kî khì-le̍k, siau kî tò͘-chì, sàn jî hō͘ khîm, peng put hiat jīm. Su, iú hu, kong*.

## Siong-koan
*Sam-si̍p-lio̍k Kè
Seng tong kek se

**Seng tong kek se** (聲東擊西) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-la̍k ê kè-chhek, sio̍k-î sèng-chiàn kè (勝戰計).

## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:敵志亂萃, 不虞, 坤下兌上之象. 利其不自主而取之.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Te̍k chì loān chūi, put gû, khun hā tōe siōng chi siōng. Lī kî put chū-chú jî chhú chi.*
Bû tiong seng iú

**Bû tiong seng iú** (無中生有) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-chhit ê kè-chhek, sio̍k-î te̍k-chiàn kè (敵戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:誑也, 非誑也, 實其所誑也. 少陰, 太陰, 太陽.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Kòng iā, hui kòng iā, si̍t kî só͘ kòng iā. Thài im, thài im, thài iông*.
Ûi Gūi kiù Tiō

**Ûi Gūi kiù Tiō** (圍魏救趙) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī ê kè-chhek, sio̍k-î sèng-chiàn kè (勝戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:共敵不如分敵, 敵陽不如敵陰.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Kiōng te̍k put-jû hun te̍k, te̍k iông put-jû te̍k im*.
Thìn hó͘ⁿ táⁿ-kiap

**Thìn hó͘ⁿ táⁿ-kiap** (趁火打劫) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-gō͘ ê kè-chhek, sio̍k-î sèng-chiàn kè (勝戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:敵之害大, 就勢取利, 剛夬柔也.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Te̍k chi hāi tāi, chiū sè chhú lī, kong koái jiû iā*.
Sūn siú khian iông

**Sūn siú khian iông** (順手牽羊) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī ê kè-chhek, sio̍k-î e̍k-chiàn kè (敵戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:微隙在所必乘; 微利在所必得. 少陰, 少陽.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Bî khek chāi só͘ pit sêng; bî lī chāi só͘ pit tek. Thài im, thài iông*.
Phau choan ín gio̍k

**Phau choan ín gio̍k** (拋磚引玉) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-cha̍p-chhit ê kè-chhek, sio̍k-î kong-chiàn kè (攻戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:類以誘之, 擊蒙也.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Lūi í iú chi, kek bông iā*.
Tho͘ liông hoàn chū

**Tho͘ liông hoàn chū** (偷梁換柱; pe̍h-ōe-im: **thau niû oāⁿ thiāu**) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī-cha̍p-gō͘ ê kè-chhek, sio̍k-î pēng-chiàn kè (並戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:頻更其陣, 抽其勁旅, 待其自敗, 而後乘之, 曳其輪也.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Pîn keng kî chūn, thiu kî kèng-lú, thāi kî chū pāi, jî hō͘ sêng chi, ia̍t kî lûn iā*.
Chí song mā hoâi

**Chí song mā hoâi** (指桑罵槐) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-jī-cha̍p-la̍k ê kè-chhek, sio̍k-î pēng-chiàn kè (並戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:大凌小者, 警以誘之. 剛中而應, 行險而順.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Tāi lêng siáu chiá, kéng í iú chi. Kong tiong jî èng, hêng hiám jî sūn*.
Chó͘ ûi siōng

**Chó͘ ûi siōng** (走為上) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-saⁿ-cha̍p-la̍k ê kè-chhek, sio̍k-î pāi-chiàn kè (敗戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:全師避敵. 左次無咎, 未失常也.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Choân su pī te̍k. Chó chhù bû kiū, bī sit siông iā*.
Chià to sat jîn

**Chià to sat jîn** (借刀殺人) sī peng-hoat sam-si̍p-lio̍k kè ê tē-saⁿ ê kè-chhek, sio̍k-î sèng-chiàn kè (勝戰計).
## Goân-bûn
* Hàn-bûn:
:敵已明, 友未定. 引友殺敵, 不自出力, 以損推演.
* Pe̍h-ōe-jī (bûn-giân-im):
:*Te̍k í bêng, iú bī tēng. Ín iú sat te̍k, put chū chhut-le̍k, í Sún thui-ián*.