open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tāi-sū-san

**Tāi-sū-san** (大嶼山) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Hiong-káng koán-lí, bīn-chek 147.16 km², jîn-kháu 110,600.nā chiàu Hàn-jī ti̍t-chiap hoan-e̍k chòe Bân-lâm-gú sī Tāi-sū-san,m̄-kú tī Hiong-káng ê Hok-kiàn-lâng sī chheng-ho͘ chòe Tāi-î-san,sī án-cháiⁿ-iūⁿ ē án-ni kiò?sui-bóng i ê Hàn-jī sī 大嶼山,put-jî-kò i ê kū-miâ sī 大魚山(Kng-tang-ōe：dài yeu sän),Hiong-káng-lâng kàu taⁿ mā sī án-ni chheng-ho͘,Hiong-káng ê Bân-lâm î-bîn tè Hiong-káng-lâng án-ni kiò,bé--á pìⁿ chòe Tāi-î-san

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Tāi-san-tó

**Tāi-san-tó** (岱山島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Chiat-kang-séng koán-lí, bīn-chek 108.99 km², jîn-kháu 113,983.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Lâm-ò-tó

**Lâm-ò-tó** (南澳島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Kńg-tang-séng koán-lí, bīn-chek 105.24 km², jîn-kháu 70,352.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Kim-tông-tó

**Kim-tông-tó** (金塘島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Kńg-tang-séng koán-lí, bīn-chek 77.43 km², jîn-kháu 33,868.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Chu-ka-chiam-tó

**Chu-ka-chiam-tó** (朱家尖島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Chiat-kang-séng koán-lí, bīn-chek 63.19 km², jîn-kháu 26,406.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Tiông-heng-tó

**Tiông-heng-tó** (長興島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Siōng-hái-chhī koán-lí, bīn-chek 87.86 km², jîn-kháu 35,887.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Toā-tiông-thô͘-san

**Toā-tiông-thô͘-san** (大長塗山) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Chiat-kang-séng koán-lí, bīn-chek 33.56 km², jîn-kháu 4,128.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Chio̍h-siâⁿ-tó

**Chio̍h-siâⁿ-tó** (石城島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Liâu-lêng-séng koán-lí, bīn-chek 30.36 km².

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Toā-tiông-san-tó

**Toā-tiông-san-tó** (大長山島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Liâu-lêng-séng koán-lí, bīn-chek 25.69 km².

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Siù-san-tó

**Siù-san-tó** (秀山島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Chiat-kang-séng koán-lí, bīn-chek 22.88 km², jîn-kháu 7,690. I sī Chiu-san kûn-tó chi̍t hūn.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Thâm-á

**Thâm-á** (氹仔, Phû-tô-gâ-gí: Taipa; Eng-gí: Taipa) sī Tiong-kok Ò-mn̂g ê chi̍t-ê tó.

Lūi-pia̍t:Ò-mn̂g ê tē-lí
Ui-oán-tó

**Ui-oán-tó** (威遠島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Kńg-tang-séng koán-lí, bīn-chek 16.80 km².

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Teng-pō͘-tó

**Teng-pō͘-tó** (登步島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Chiat-kang-séng koán-lí, jîn-kháu 5,559.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Bî-chiu-tó

**Bî-chiu-tó** (湄洲島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Hok-kiàn-séng koán-lí, bīn-chek 14.21 km², jîn-kháu 32,042.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Hî-tó

**Hî-tó** (漁島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Kńg-sai Chū-tī-khu koán-lí, bīn-chek 12.44 km², jîn-kháu 49,391.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Siông-thài hun-pò͘

**Siông-thài hun-pò͘** (Eng-gí: *normal distribution*) sī kóng sò͘-liōng ia̍h pí-lu̍t hiòng pêng-kun-ta̍t chip-tiong ê liân-sio̍k-sèng soàⁿ-pò͘. 

Nā kā chia-ê hun-pò͘ oē chò pêng-bîn tô͘, ē chiàⁿ chò chi̍t-ê "chêng" ê hêng.
Chang Myon

**Chang Myon** (; ) sī Tāi-hân Bîn-kok ê tē-4-jīm hù chóng-thóng, jīm-kî sī 1956 nî 5 goe̍h 15 ji̍t kàu 1960 nî 4 goe̍h 23 ji̍t. I tī Seoul chhut-sì, ū chòe-kòe jîn-kôan lu̍t-su. I āu-bóe tī Seoul chū-sat kòe-sin.

## Bāng-chām
* http://unsuk.kyunghee.ac.kr/ 
* http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=87 
* http://db.history.go.kr/url.jsp?ID=im_109_00073

Lūi-pia̍t:Hân-kok Chóng-lí
Kim Young-sam

**Kim Young-sam** (, ) sī Tāi-hân Bîn-kok tùi 1993 nî kàu 1998 nî ê tē 14-jīm chóng-thóng.

## Bāng-chām
* Kim Young-sam Memorial
* http://www.rokps.or.kr/profile_result_ok.asp?num=543
LEGO

**LEGO** sī Tan-be̍h-kok ê o͘-mó͘-chiah chè-chō kong-si, mā sī in chú-iàu sán-phín ê miâ.

Lūi-pia̍t:Chhit-thô-mi̍h
Tiān-tî

**Tiān-tî** (電池) sī lī-iōng tiān-hòa-ha̍k ê goân-lí lâi pó͘-chûn tiān-le̍k lêng-goân ê mi̍h-kiāⁿ. It-poaⁿ hia̍p-gī lâi kóng sī kā pún-sin só͘ thú-chûn ê hòa-ha̍k-lêng choán-piàn chò tiān-lêng ê chong-tì; ah nā kóng-gī lâi kóng sī kā ī-sian thú-chûn ê lêng-liōng choán-ōaⁿ chò tiān-le̍k ê chong-tì.

Siāng chá ê tiān-tî sī iû Alessandro Volta só͘ hoat-bêng--ê.


Lūi-pia̍t:Ji̍t-iōng-phín
Lūi-pia̍t:Tiān-hòa-ha̍k
Alessandro Volta

**Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta** () sī Í-tāi-lī ê bu̍t-lí-ha̍k-ka, i tùi tiān chin ū ián-kiù, sī tiān-tî ê hoat-bêng-chiá. 

Āu-lâi ê lâng ēng "Volta" chò tiān-ap ê tan-ūi lâi kì-liām i.

Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī kho-ha̍k-ka
Noemi

**Noemi** (1982 nî 1 goe̍h 25 ji̍t, Lô-má (Italia)), pún miâ **Veronica Scopelliti**, sī Italia ê koa-chhiú.

## Chok-phín

### Kò-jîn choan-chi̍p
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Italia - #44 Europa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Italia - #42 Europa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Italia)

### EP
* 2009 - *Noemi* (EP) (#8 Italia - #97 Europa)

### Singles
* 2009 - *Briciole* (#2 Italia - #51 Europa)
* 2009 - *L'amore si odia* (Noemi & Fiorella Mannoia) (#1 Italia - #34 Europa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Italia - #42 Europa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Italia - #47 Europa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*
* 2012 - *Sono solo parole* (#3 Italia)

## Sanremo Festival
* 2010 - *Per tutta la vita* (Diego Calvetti, Marco Ciappelli) - 3:14
* 2012 - *Sono solo parole* (Fabrizio Moro) - 3:37

## Tour
* 2009 - *Noemi tour*:  Italia
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I*:  Italia
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II*:  Italia  Slovenia
* 2011/2012 - *RossoNoemi tour I*:  Italia
* 2012 - *RossoNoemi tour II*:  Italia

## Liân-kiat

* Noemiofficial.it
* Oficial Youtube 
* Arcadinoemi.it 
* Arca di Noemi Youtube
* Facebook noemiofficial
* Facebook arcadinoemi

Lūi-pia̍t:Koa-chhiú
Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:1982 nî chhut-sì
Tiān-ap

**Tiān-ap** (Hàn-jī: 電壓; Eng-gí: ) sī nn̄g-ê tiám tiong-ng ín-chhōa tiān-liû ê le̍k-liōng. It-poaⁿ ê kè-sǹg tan-ūi sī "volt".

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-ha̍k
Gio̍k-lí-tìn

**Gio̍k-lí-tìn** (玉里鎮; Tâi-oân Kheh-ka-gí Sì-koān-khiuⁿ: , Hái-lio̍k-khiuⁿ: ; Amis-gí: ; Bunun-gí: ) ūi tī Tâi-oân ê Hoa-lian-koān lâm-pō͘, sī Tâi-oân tang-pō͘ ê chú-iàu siâⁿ-tìn chi it. Gio̍k-lí-tìn ê Kheh-lâng kah Goân-chū-bîn lóng chha-put-to chiàm jîn-kháu 3, 4 siâⁿ.

## Tē-hō-miâ
Gio̍k-lí kó͘-chá-sî hō-chò "Phok-se̍k-koh (璞石閣)", ū lâng kóng sī tùi Bunun-gí ê "Pusqu" im-e̍k lâi ê, ì-sù sī eng-ai, in-ūi nā siōⁿ kú bô lo̍h-hō͘ Siù-ko͘-loân-khe ta--khì tio̍h ē ū hong-poe-soa; mā-ū lâng kóng sū tùi Amis-gí ê "pahku" hoan-e̍k lâi ê, sī chí chi̍t-chióng si̍t-bu̍t (植物). 1917-nî 11-goe̍h 1-hō Ji̍t-pún si̍t-bîn chèng-hú in-ūi "Phok (璞)" sī chho͘-gio̍͘k ê ì-sù, tio̍h kā Phok-se̍k-koh kái-chò Gio̍k-lí (Ji̍t-gí: , hoat-im: Tamazato).
Jī-jîn-khe

**Jī-jîn-khe** (二仁溪) sī Tâi-oân lâm-pō͘ ê chi̍t tiâu khe, ē-iû ê pō͘-hūn sī Tâi-lâm-chhī kap Ko-hiông-chhī ê pian-kài. Hoat-goân tī Ko-hiông ê Lāi-mn̂g-khu, chú-liû tn̂g-tō͘ tāi-iok 63.2 kong-lí.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê khe
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê khe
Ko-pîn-khe

**Ko-pîn-khe** () sī Tâi-oân lâm-pō͘ ê chi̍t tiâu khe (kap i-ê chúi-hē), tn̂g-tō͘ ū tāi-iok 171 kong-lí, sī Tâi-oân tē-jī tn̂g ê hô. I-ê liû-he̍k bīn-chek ū 3,256.85 pêng-hong kong-lí, tī Tâi-oân sǹg siāng-toā.

Ko-pîn-khe kū miâ **Ē-tām-chúi-khe** (下淡水溪), 1950 nî í-āu in-ūi Pîn-tong-koān ê sêng-li̍p, kha kái chò hiān-chāi ê miâ. 

Lūi-pia̍t:Pîn-tong-koān ê khe
Lūi-pia̍t:Ka-gī-koān ê khe
Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān ê khe
Lūi-pia̍t:Tâi-tang-koān ê khe
Kim Gu

**Kim Gu** (, ) sī Tāi-hân Bîn-kok Lîm-sî Chèng-hú tùi 1940 nî kàu 1948 nî ê tē 16~18-jīm chóng-thóng.

## Bāng-chām
* Kim Gu Musium
* Kim Gu Memorial
Kim Kyu-sik

**Kim Kyu-sik** (Tiâu-sián-gí: 김규식; hàn-jī: 金奎植, 1881 nî 2 goe̍h 28 ji̍t - 1950 nî 12 goe̍h 10 ji̍t) sī Tāi-hân Bîn-kok Lîm-sî Chèng-hú tùi 1940 nî kàu 1948 nî ê tē 1~2-jīm Vicechóng-thóng.
Tiâu-sián Sè-chong

**Tiâu-sián Sè-chong** (; 1397 nî 4 goe̍h 10 ji̍t - 1450 nî 4 goe̍h 8 ji̍t) sī Tiâu-sián ông-tiâu ê tē-4-jīm ông, jīm-kî sī 1418 nî 8 goe̍h kàu 1450 nî 4 goe̍h 8 ji̍t. 
## Gōa-pō͘ liân-kiat

* sejong the Great Memorial
Phang-bi̍t

**Phang-bi̍t** sī 1 khoán e̍k-thé ê chia̍h-mi̍h, sī bi̍t-phang iōng hoe-bi̍t chè-chō--ê. Chò-hó liáu-āu, bi̍t-phang ē kā phang-bi̍t siu-khǹg tī phang-siū--ni̍h. Phang-bi̍t sī tiⁿ--ê, ē-sái ēng lâi tāi-thè thn̂g.

## Le̍k-sú
Phang-bi̍t ū hông kì-chài tī Chut Ai-ki̍p Kì lāi-té, tiāⁿ-tiāⁿ kap hō͘ lâng hoaⁿ-hí kap sóng-sîn ê mi̍h-kiāⁿ chò liân-sióng. Tī Sèng-keng lāi-té, Siōng-tè ín hō͘ Í-sek-lia̍t-lâng ê thó͘-tē tō kiò-chò Lâu Leng kap Bi̍t ê Tē. Qur’an lāi-té mā ū kóng-tio̍h bi̍t, mā ēng lâi phì-jū hó mi̍h kap pháiⁿ mi̍h.

## Lâi-goân
Bi̍t tō chhan-chhiūⁿ chiú, ū chē-chē bô-kâng ê chióng-lūi, koh sûi-ê ê chu-bī, sek-chúi kap liāu-sin lóng bô-kâng. Chi̍t-koá khah sù-siông ê chióng-lūi sī bi̍t-phang ēng kim-hoe-chhài ê hoe-hún chò--ê. Chiah-ê bi̍t khah khó koh i ê sek-chúi kap pa̍t-ê pí sǹg tiong-tiong-á, nā chiap-chhiok khong-khì, ē khah gâu gêng chò kò͘-thé.

Siù-kiû-hoe hit lūi--ê mā hō͘ phang the̍h-lâi chò koh 1 khoán tiāⁿ-tiāⁿ khoàiⁿ ê phang-bi̍t. Koh ū chi̍t-koá hoe, pí-lūn moá-soaⁿ-âng kap tō͘-koan-hoe, ē hō͘ chò--chhut-lâi ê bi̍t ū to̍k, lâng chia̍h-liáu ū pāi-hāi, m̄-koh bi̍t-phang tō bô siū éng-hióng. Lâng nā chia̍h-tio̍h chit lūi ê phang-bi̍t, tō ná chia̍h-tio̍h bê-hoàn-che, kiâⁿ-pàng ē bô tiāⁿ-tio̍h koh sit-khì khòng-chè.

## Sú-iōng
*Phang-bi̍t ka-jia̍t pēng bōe sán-seng to̍k-sò͘, só͘-í ē-sái ēng tī hong-pôe kap sio ê ím-liāu, m̄-koh ko-un ē hō͘ tōa-pō͘-hūn ê êng-ióng sêng-hūn cho-siū phò-hoāi. Thong-siông bô kiàn-gī án-ne sú-iōng.
*Siāng kán-tan ê sī iōng peng-chúi ia̍h-sī siông-un chúi phàu chò ím-liāu, mā tiāⁿ-tiāⁿ tī mī-pau ia̍h-sī hang-piáⁿ téng ti̍t-chiap tô͘-boah.
*Ū-sî-chūn mā chò-ûi ka-pi ia̍h-sī âng-tê téng ê ím-liāu tiong tāi-thè thn̂g chò-ûi tiâu-bī-phín sú-iōng. Phang-bi̍t ê chú-iàu sêng-hūn chi-it sī kó-thn̂g, tī ko-un sî bô iông-e̍k kám-kak tio̍h tiⁿ-bī, só͘-í tī sio ê ím-liāu tiong thiⁿ-ka phang-bi̍t sî ài chù-ì m̄-thang kòe-liōng.
*Hang ê sî-chūn ka-ji̍p phang-bi̍t, tiⁿ-bī kap sek-tī ē koh-khah hó.
*Tī i-io̍h siōng, ē-tàng iōng tī tī-liâu ka-sàu. Chò-ûi gōa-iōng io̍h-á, phang-bi̍t ē-tàng chhiok-chìn siong-kháu jū-ha̍p, tī-liâu khùi-siong.
在醫藥上，可以用於治療咳嗽[4]。作為外用藥，蜂蜜可以促進傷口癒合，治療潰瘍。
在中藥上，常與中藥材的粉末一起作成蜜丸，稱為蜜煉。蜂蜜炒乾後作為栓劑，可治療便秘；內服有潤燥通便的療效，但也能緩和瀉藥（大黃、芒硝）的瀉下之力。
從蜂巢中搾取蜂蜜後剩下的蜂巢的主要材料是蜂蠟，由工蜂所分泌，用來製作蜂巢。蜂蠟可以用來作為蠟燭，塗料等的原料。
Kim Seong-soo

**Kim Seong-Soo** (; 1891 nî 10 goe̍h 11 ji̍t - 1955 nî 2 goe̍h 18 ji̍t) sī Tāi-hân Bîn-kok ê tē-2-jīm hù-chóng-thóng, jīm-kî sī 1951 nî 5 goe̍h 17 ji̍t kàu 1952 nî 5 goe̍h 27 ji̍t. I tī Chôan-lô-pak-tō (전라북도) chhut-sì, ū chòe-kòe jîn-kôan lu̍t-su. I āu-bóe tī Seoul Te̍k-pia̍t-chhī chū-sat kòe-sin.

## Web Link
* Incheon Memorial
Claude Bernard

**Claude Bernard** (1813 nî 7 goe̍h 12 ji̍t - 1878 nî 2 goe̍h 10 ji̍t) sī Hoat-kok ê bu̍t-lí-ha̍k-ka, i sī siāng chá tēng-gí "*milieu intérieur*", ia̍h tio̍h sī hiān-chāi só͘ kóng ê "seng-bu̍t hêng-tēng-sèng" ê lâng.
Gō͘-tè-chhù (Lêng-ngá-khu)

**Gō͘-tè-chhù** sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê só͘-chāi, sio̍k Lêng-ngá-khu chi̍t pō͘-hūn.

Lūi-pia̍t:Gō͘-tè-chhù (Lêng-ngá-khu)
Lêng-ngá-liâu

**Lêng-ngá-liâu** (苓雅寮), goân-lâi kiò **Lêng-á-liâu** (苓仔寮), sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê só͘-chāi, sio̍k Lêng-ngá-khu chi̍t pō͘-hūn. Chia sī Ko-hiông hái-kîⁿ siāng chá ê ke-chhī chi it, "Lêng-ngá-khu" tio̍h sī chiàu i-ê miâ só͘ hō.

Ji̍t-pún sî-tāi Lêng-ngá-liâu sī chi̍t-ê tōa-jī (大字 ooaza, chi̍t khoán hêng-chèng-khu), Ji̍t-pún-ōe thak chò **Reigaryô**, 1936 nî jîn-kháu ū 6-chheng gōa.

## Chham-khó

*
Saⁿ-tè-chhù (Sam-bîn-khu)

**Saⁿ-tè-chhù** (三塊厝) sī hiān-tāi Tâi-oân Ko-hiông-chhī Sam-bîn-khu lāi-té ê chi̍t-ê só͘-chāi, sī Ko-hiông siāng chá ê ke-chhī chi it.

## Tē-lí
Saⁿ-tè-chhù ūi tī leh Sam-bîn-khu lāi, Saⁿ-tè-chhù pún-sin ê ke-chhī chin chá tio̍h í-keng chhun ji̍p tâng-pêng ê Tōa-káng lāi-bīn, Tōa-káng koh kòe sī Oan-á-lāi. Tī Saⁿ-tè-chhù pak-pêng sī Lap-á-té kap Lêng-chúi (龍水), sai-pak-pêng sī Lāi-ûi, tang-lâm-pêng sī Tōa-káng-po͘ kap Chiân-kim-khu lāi ê Āu-kim (後衿) tē-hng.

## Le̍k-sú
Liû-hông-chúi (硫磺水; kin-á-ji̍t ê Ài-hô) ê iân-hōaⁿ, tī Hô-lân niá Tâi-oân ê sî-kî chio̍h ū Hàn-jîn teh oa̍h-tāng. Kàu Tēⁿ-sī ê sî-tāi, in í-keng tī khe-chúi pak-pêng hoat-tián chhut Lêng-chúi kap Lê-á-té (螺仔底, Lap-á-té) nn̄g-ê chng-siā, chū-bîn chú-iàu sī sèⁿ Ông, sèⁿ Tēⁿ kap sèⁿ Chhòa saⁿ hē sī-cho̍k. Chia-ê lâng hâⁿ kòe Liû-hông-chúi lâm-pêng tùi-hōaⁿ khah bô lâng ê só͘-chāi khui-khún, tio̍h sī tī āu-lâi só͘ kóng ê Saⁿ-tè-chhù.

Sóa kòe Saⁿ-tè-chhù ê goân-in chi it sī Liû-hông-chúi hit-pêng thó͘-tē khah bô sek-ha̍p chhèng-choh, tian-tó lâmg-pêng Saⁿ-tè-chhù-khe iân-hōaⁿ khah hó chèng mi̍h. Ông--sèⁿ chiàm Saⁿ-tè-chhù tang-pêng ê Kiô-thâu (橋頭) khiā-khí, tī tang-pak-pêng choh-sit; Chhòaⁿ--sèⁿ chiàm lâm toāⁿ ê Hái-kîⁿ (海墘), chhân-hn̂g oa̍h sai-pak-pêng; nā Tēⁿ--sī sī tòa tī sai-pak-pêng, koh tī sai-pêng chèng-chhân.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Āu-ngē

**Āu-ngē** (; Hôa-gí: ) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī lāi-té chi̍t-ê chū-lo̍h, hiān-sî sio̍k Lâm-chú-khu koán-lí, sī Ko-hiông tē-khu ê kū ke-chhī chi it.

## Kau-thong
 Ko-hiông Chia̍t-ūn Âng-sòaⁿ ū .

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chng-siā
Lūi-pia̍t:Lâm-chú-khu
Bûn Ló͘-pin

**Bûn Ló͘-pin** (文魯彬), goân miâ **Robin J. Winkler**, sī Bí-kok chhut-sin ê Tâi-oân khoân-kèng ūn-tōng-chiá, Tâi-oân Le̍k-tóng ê sêng-goân.
## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Facebook: 文魯彬 Robin Winkler

Lūi-pia̍t:Tâi-oân chèng-tī jîn-bu̍t
Hīⁿ-chio̍h

**Hīⁿ-chio̍h** (Eng-gí: *otolith*), sī loē-hīⁿ ê kò͘-chō, hun saccule kap utricle nn̄g khoán. Kî-tiong saccule sī teh chè-chō sûi-ti̍t ka-so̍k-tō͘ ê kám-kak; saccule sī teh kám-siū chúi-pêng ê ūn-tōng.
Hồ Ngọc Hà

縮圖|Hồ Ngọc Hà
**Hồ Ngọc Hà** ( chhut-sì) sī Oa̍t-lâm ê model, koa-chhiú kiam ián-goân. 

Lūi-pia̍t:Oa̍t-lâm jîn-bu̍t
Thorstein Veblen

**Thorstein Bunde Veblen** (1857 nî 7 goe̍h 30 ji̍t - 1929 nî 8 goe̍h 3 ji̍t) sī Bí-kok ê siā-hoē-ha̍k-ka kiam keng-chè-ha̍k-ka. I ê tāi-piáu-chok sī 1899 nî ê Hiu-êng Kai-kip Lūn (*Theory of the Leisure Class*).
Mélanie Laurent

**Mélanie Laurent** (1983 nî 2 goe̍h 21 ji̍t chhut-sì) sī Hoat-kok ê ián-goân, i ū ián koè *Le Concert* kap *Inglourious Basterds* téng tiān-iáⁿ.

Lūi-pia̍t:1983 nî chhut-sì
Friedrich Hayek

**Friedrich August von Hayek** () sī Ò-tē-lī chhut-sì ê keng-chè-ha̍k-ka kiam tiat-ha̍k-ka. I sī keng-chè-ha̍k ê Ò-tē-lī Ha̍k-phài ê léng-tō jîn-bu̍t chi it; mā sī 20 sè-kí chū-iû-chú-gī ê tiōng-iàu su-sióng-ka. Hayek in-ūi tùi hoè-pè kap kéng-khì sûn-khoân ê gián-kiù, tit tio̍h 1974 nî ê Nobel Keng-chè-ha̍k Kì-liām Chióng.

Lūi-pia̍t:Ò-tē-lī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Ò-tē-lī keng-chè-ha̍k-ka
Lūi-pia̍t:Keng-chè-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Lîm Kài

**Lîm Kài** (林界, 1910 nî 3 goe̍h 14 ji̍t - 1947 nî 3 goe̍h 21 ji̍t) sī Tâi-oân ê si̍t-gia̍p-ka, chêng Ko-hiông-chhī Lêng-ngá-khu khu-tiúⁿ. I tī 228 Sū-kiāⁿ hoat-seng kî-kan hō͘ Ko-hiông Iàu-sài Su-lēng-pō͘ lia̍h khí chhèng-sat.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ siū-lān-chiá
Sian-thô

**Sian-thô** (ha̍k-miâ: *Pouteria campechiana*) sī chi̍t chióng ē-sái chia̍h ê koé-chí. I ài tán nńg ê sî-chūn chiah hó chia̍h.
Tāi-káng-po͘

**Tāi-káng-po͘** sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê khu-he̍k, tāi-kài tio̍h sī Sin-heng-khu só͘ hat ê hoān-ûi, sī Ko-hiông ê chhī tiong-sim.

Ji̍t-pún sî-tāi chia pat siat chi̍t-ê tōa-jī hêng-chèng-khu, 1938 nî ū chū-bîn jîn-kháu ū 3996.

Chiok chōe lâng ē kiò-chò "Tōa káng-po͘," sīm-chì kong-sī sin-bûn lóng liām m̄-tio̍h. M̄-kò hia chāi-tē lâng lóng-sī hō-kiò "Tāi-káng-po͘," che sī in-ūi Chheng-kok sî-tāi, chia hù-kīn ê khe-á ū tāi-á, só͘-í chiah hō͘ bîn-chiòng kiò-chò "Tāi-káng."

## Chham-khó

## Koan-liân
* Tāi-káng

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Sî-khok-á

**Sî-khok-á** (時觳仔) sī sî-cheng ê chi̍t-chióng, mā hō-chò **nāu-cheng** (鬧鐘). Sè-sè-ê, phó͘-thong sî khǹg tī bîn-chhn̂g piⁿ. Beh khùn chìn-chiân sian kià sî-kan. Tán kàu sî-kan kàu tio̍h ē chhá lâng cheng-sîn.
Thih-chhù

**Thih-chhù** (鐵厝) sī ēng thih-pang (thih-phoê) khì tah ê kiàn-tio̍k-bu̍t ia̍h kî-tha ke khí, pó͘ khí ê lân-san kò͘-chō.
Kiàn-tio̍k-bu̍t

**Kiàn-tio̍k-bu̍t** sī khu-keh khong-kan ê kiat-kò, ū jia-khàm, chi-chhî téng ēng-to͘. Kiàn-tio̍k-bu̍t ē-tàng tī tē-bīn téng mā ē-tàng tī tē-bīn hā, ū khàm koà, niû-thiāu ia̍h chhiûⁿ-piah.
Thurrock

**Thurrock** sī Liân-ha̍p Ông-kok Eng-lân Essex ē-kha ê chi̍t ê koān (*district*).

Lūi-pia̍t:Eng-lân ê koān
Lūi-pia̍t:Essex
So͘-khai

**So͘-khai** sī lâng ūi tio̍h lî-khui hûi-hiám ê chi̍p-thé cháu-bih hêng-tōng. Chhan-chhiūⁿ nā tú tio̍h khong-si̍p ia̍h toā-chúi téng chêng-hêng, tio̍h ū khó-lêng ài so͘-khai.

"So͘-khai" goân-lâi sī Ji̍t-pún tī Jī-chhù Tāi-chiàn āu-kî siū khong-si̍p sî ê cháu-siám hêng-tōng ēng-gí, āu-lâi put-koán tī Tâi-oân-ōe he̍k-chiá Ji̍t-pún-ōe, thong-sio̍k ê ì-sù mā piáu-sī kî-tha chai-lān ê kím-kip pī-lān.

Lūi-pia̍t:Siā-hōe
Lūi-pia̍t:Kun-sū
Khong-si̍p

**Khong-si̍p** lī-ēng hui-lêng-ki chū khong-tiong hiòng tē-bīn ia̍h hái-bīn bo̍k-piau chò kong-kek, sī hiān-tāi chiàn-cheng ê chok-chiàn hong-sek chi it. 

## Le̍k-sú
1911 nî 11 goe̍h 1 ji̍t, Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn sî-kî, Í-tāi-lī ê hûi-hêng-sū Giulio Gavotti siàu-ūi sái Farman sek hui-hêng-ki hiòng tong-sî sio̍k Ò-su-bān Tè-kok ê Lī-bī-a chi̍t ūi tâu lo̍h chà-tôaⁿ, che sǹg sī thâu chi̍t pái lī-ēng hui-hêng-ki ê khong-si̍p hêng-tōng.

## Siong-koan
* Po̍k-kek

## Chham-chiàu


Lūi-pia̍t:Hâng-khong
Tōa-chúi

**Toā-chúi**, ia̍h **chúi-chai**, **im-chúi**, sī kóng chúi lâu chhut pêng-siông-sî ê chúi-thé hoān-ûi (chhan-chhiuⁿ hô-hoāⁿ, hái-hoāⁿ), ia̍h sī in-ūi toā-liōng ê hō-chúi, kā thó͘-tē im khì ê chêng-hêng. It-poaⁿ ē chō-sêng chai-hāi.
Wael Ghonim

**Wael Ghonim** (1980 nî 12 goe̍h 23 ji̍t chhut-sì) sī Ai-ki̍p ê tiān-náu kang-têng-su, Google kong-si tī Pak Hui-chiu kap Tiong Tang ê hêng-siau chú-koán. 

I tī 2011 nî in-ūi tī bāng-lō͘ téng chham-ú Ai-ki̍p ê kòng-cheng oa̍h-tang, hō͘ chéng-hú liah khì, āu-lâi hông sek-hòng.
Pah-hòe kong-si

**Pah-hòe kong-si**, he̍k-chiá kóng **pah-hòe-tiàm**, sī chi̍t khoán sió-bē tiàm, i pún-sin tiāⁿ sī chē keng tiàm-bīn ê cho͘-ha̍p, bē chin choē bô-kâng chéng-lūi ê siong-phín.

Lūi-pia̍t:Pah-hòe kong-si
Thống Nhất Kong-hn̂g

**Thống Nhất Kong-hn̂g** (Oa̍t-lâm-gí: *Công viên Thống Nhất*) sī Oa̍t-lâm Hà Nội ê chi̍t-ê toā kong-hn̂g.
Sió-bē

**Sió-bē**, ia̍h **lân-san bē**, **lêng-siū**, sī ti̍t-chiap bīn-hiòng siāng āu-bóe siau-hùi-chiá ê hoān-bē hêng-ûi.

## Siong-koan
* Tōa-bē

Lūi-pia̍t:Chhī-tiûⁿ
Pài-it

**Pài-it** sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī lé-pài-ji̍t kap pài-jī chi kan. 

Tī kok-chè piau-chún ISO 8601 lāi-té, pài-it sī chi̍t lé-pài ê thâu chi̍t ji̍t, m̄-koh tī ji̍t-siông ēng-hoat lāi-bīn mā tiāⁿ sǹg chò tē-2 ji̍t.
Pài-saⁿ

**Pài-saⁿ** (拜三), sī chi̍t-ê lé-pài lāi ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-jī kap pài-sì chi kan. 

Nā chiàu kok-chè piau-chún ISO 8601, pài-saⁿ sī chi̍t lé-pài ê tē-3 ji̍t, m̄-koh tī it-poaⁿ mā tiāⁿ sǹg chò tē-4 ji̍t.
Pài-sì

**Pài-sì** sī chi̍t-ê lé-pài tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-saⁿ kap pài-gō͘ tiong-ng. 

Nā ùi ISO 8601 phiau-chún lāi-té, pài-sì sǹg chi̍t lé-pài ê tē-4 kang. Nā sè-sio̍k mā tiāⁿ kā pài-sì chò tē-5 kang.
Hôa-ke

**Hoâ-ke** (Tâi-oân soaⁿ-ke; Swinhoe hân).

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Hôake ê iáⁿsiōng kah kán-kài
Pài-gō͘

**Pài-gō͘** sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-sì kap pài-la̍k tiong-ng. 

Nā ùi ISO 8601 (chhù-lí chu-liāu ê chi̍t khoán phiau-chún) lāi-té, pài-gō͘ sī sǹg chi̍t lé-pài ê tē-5 ji̍t. Chóng-sī sè-sio̍k mā tiāⁿ kā sǹg chò tē-6 kang.
Lé-pài-ji̍t

**Lé-pài-ji̍t**, phó͘-thong mā kóng **lé-pài**, siàu-liân-lâng ū-tang-sî kóng **pài-ji̍t**, sī chi̍t-ê lé-pài tang-tiong ê chi̍t ji̍t, gia̍p tī pài-la̍k kap pài-it tiong-ng. 

Nā ùi ISO 8601 (chhù-lí chu-liāu ê chi̍t khoán phiau-chún) lāi-té, lé-pài-ji̍t sī sǹg chò chi̍t lé-pài ê tē-7 ji̍t. Chóng nā sè-sio̍k mā tiāⁿ kā sǹg thâu chi̍t ji̍t.

## Chham-chiàu
Lé-pài (I-su-lân-kàu)

:*Pún bûn-chiong kài-siāu chong-kàu oa̍h-tāng, nā sî-kan tan-ūi, khoàⁿ [[Lé-pài (sî-kan)]] kap [[Lé-pài-ji̍t]].*

**Lé-pài** (; ) sī I-su-lân-kàu ê chi̍t koá chiû-kî-sèng oa̍h-tāng ia̍h gî-sek tī Hō-ló-ōe ê kiò-hoat.
Lâm-á-kheⁿ

**Lâm-á-kheⁿ** (楠仔坑), mā hō **Lâm-chú** (楠梓), sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hng, sio̍k Lâm-chú-khu koán-lāi, sī hit khu ê tē-miâ khí-goân.

Lâm-chú sī Ji̍t-pún sî-tāi só͘ siat ê tōa-jī hêng-chèng-khu, 1939 nî jîn-kháu ū 2904 lâng.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chng-siā
Lūi-pia̍t:Lâm-chú-khu
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Lé-pài (sî-kan)

**Lé-pài** sī chi̍t khoán sî-kan tan-ūi, tī hiān-tāi thong-iōng ê sǹg-hoat lāi-bīn, chi̍t lé-pài sī 7 kang ê ì-sù. Lâng nā kóng "lé-pài", ū-sî sī jīn-hô liân-sio̍k ê 7 kang; mā ū-sî sī kong-iōng ê sin-le̍k téng-bīn chiàu pâi ê lé-pài chiû-kî.

## Gí-goân
"Lé-pài" chit-ê sû, sī tùi Ki-tok-kàu "chò lé-pài" ê kui-lu̍t só͘ hō--lâi. Tû-liáu "lé-pài" í-goā, "chiu" (周, 週) kap "seng-kî" (星期) mā sī kâng-khoán ì-sù. 

## 7 kang ê miâ
Chi̍t lé-pài ê 7 kang sī lé-pài-it, lé-pài-jī, lé-pài-saⁿ, lé-pài-sì, lé-pài-gō͘, lé-pài-lak kap lé-pài-ji̍t. Thong-sio̍k it-poaⁿ tiāⁿ kóng pài-it, pài-jī kàu pài-lak, nā lé-pài-ji̍t it-poaⁿ tio̍h kan-taⁿ kóng "lé-pài".

Tī Ji̍t-pún-oē kap Hân-kok-oē, sī ēng "chhit-iāu" (七曜), iā tio̍h sī Ji̍t, Goe̍h, Hoé, Chúi, Bo̍k, Kim, Thó͘ chò 7 kang ê miâ; chhan-chhiūⁿ pài-ji̍t kiò "ji̍t-iāu-ji̍t" (日曜日), pài-it tio̍h hō "goe̍h-iāu-ji̍t" (月曜日), chá-kî Tiong-kok mā bat ēng koè chit khoán hō-miâ.

Tī Oa̍t-lâm-oē, lé-pài-ji̍t sī kóng *Chủ nhật*, sī "chú ji̍t" ê í-sù; nā pài-it sī kóng *Thứ Hai*, sī "tē jī" ê ì-sù, āu-piah sòa teh sǹg.

Chit khoán ê "Chú Ji̍t" (主日) hō-miâ, oa-ná sī chi̍t kóa Ki-tok-tô͘ tùi lé-pài-ji̍t ê kiò-hoat.
Oān-tiong-káng

**Ōan-tiong-káng** (援中港) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hng, sio̍k Lâm-chú-khu koán-lāi.

## Le̍k-sú
Ji̍t-pún sî-tāi Oān-tiong-káng pat siat chò tōa-jī hêng-chèng-khu, sio̍k Chó-iâⁿ-chng koán, 1939 nî ê sî ū jîn-kháu 2196 lâng, 331 hō͘.

## Chham-khó

## Siong-koan chu-liāu
* 

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chng-siā
Lūi-pia̍t:Lâm-chú-khu
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Iū-chhiong

**Iū-chhiong** (右昌/右沖) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Lâm-chú-khu.

Iū-chhiong sī Ji̍t-pún sî-tāi só͘ siat ê tōa-jī hêng-chèng-khu, 1939 nî jîn-kháu ū 2567 lâng, tong-sî sī Chó-iâⁿ-chng koán-lí.

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Lūi-pia̍t:Lâm-chú-khu
Chó-iâⁿ (Chó-iâⁿ-khu)

**Chó-iâⁿ** (左營) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Chó-iâⁿ-khu, sī kū siā-lí, mā sī hit khu ê tē-miâ khí-goân. Kha-chá Hōng-soaⁿ-koān-siâⁿ pat siat tām chia.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lāi-ûi

**Lāi-ûi** (內惟) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Kó͘-san-khu. Kha-chá ū Lāi-ûi-pi tī chit ūi, āu-lâi tōa-hūn hong thiâm chò ke-chhī.

## Le̍k-sú
Ji̍t-pún sî-tāi Lāi-ûi sī chi̍t-ê tōa-jī hêng-chèng-khu, 1939 nî ê jîn-kháu ū 3862 lâng.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Lūi-pia̍t:Lāi-ûi
Oan-á-lāi

**Oan-á-lāi** (灣子內) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Sam-bîn-khu.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Kòe-chhân-á

**Koè-chhân-á** (過田子) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Lêng-ngá-khu. Kòe-chhân-á tī Ji̍t-pún sî-tāi sī chi̍t-tê tōa-jī (大字, chi̍t khoán hêng-chèng-khu), Ji̍t-pún-ōe thak chò ***Kadensi***, 1936 nî jîn-kháu ū 4-pah gōa.

## Chham-chiàu kap chù-kha

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Lêng-ngá-khu
Phak-tiáⁿ-kim

**Phak-tiáⁿ-kim** (覆鼎金) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Sam-bîn-khu.

## Pian-kài kah hoān-ûi

### Kóng-gī

* Tang-pêng: Ko-hiông-chhī Chiáu-chhêng-khu Toā-pi-ô͘ go͘-lú-huh kiû-tiûⁿ
* Sai-pêng: Ài-hô; Hô ê lēng-gōa chi̍t pêng sī Chó-iâⁿ-khu Lap-á-té kah Chhài-kong
* Lâm-pêng: Bêng-sêng-lō͘ ; Óng lâm khì sī Oân-á-lāi chū-lo̍h.
* Pak-pêng: Ko-hiông-chhī Jîn-bú-khu Pat-kòa-liâu kah Tōa-oan
* Hêng-chèng khu-ōe: Ko-hiông-chhī Sam-bîn-khu Tiáⁿ-kim-lí, Tiáⁿ-sēng-lí, Tiáⁿ-kiông-lí, Tiáⁿ-le̍k-lí, Tiáⁿ-sai-lí, Tiáⁿ-tiong-lí, kah Tiáⁿ-thài-lí

### Hia̍p-gī
Hia̍p-gī-siōng chí--ê sī Chheng-tiâu tī Kim-sai-ô͘ sai-lâm-pêng hoat-tián ê chū-lo̍h, tāi-iok sī chit-má ê Tiáⁿ-kim-tong-ke chham Tiáⁿ-kim-jī-hāng pau-ûi--khí-lâi ê só͘-chāi (choân-kèng tī Tiáⁿ-kim-lí lāi-té).

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Tāi-káng

**Tāi-káng**, mā ū kóng **Tōa-káng**, sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Sam-bîn-khu.

Ji̍t-pún sî-tāi chia pat siat chi̍t-ê tōa-jī hêng-chèng-khu, 1938 nî ū chū-bîn jîn-kháu ū 1,337.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Tiong-chiu (Kî-tin-khu)

**Tiong-chiu** (中洲) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hō-miâ, sio̍k tī Kî-tin-khu, sī Ko-hiông ê chá-kî chū-lo̍h chi it, só͘-chāi tī Kî-āu ê tang-lâm-pêng, ū hî-káng.

## Le̍k-sú
Pún tē-hng sī 1920 nî-tāi só͘ siat sio̍k Ko-hiông-chhī koán lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it. Chiàu 1939 nî ê thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 2919 lâng.

## Siat-si
* Tiong-chiu Ù-chúi Chhù-lí-chhiúⁿ
* Tiong-chiu Lûn-tō͘-chām
* Tiong-chiu Kok-bîn Sió-ha̍k
* Kóng-chè-kiong
* Khèng-hū Chō-chûn Kong-si

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Kî-tin-khu
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Ilocos

**Ilocos** (Rehiyon I) sī Hui-li̍p-pin ê chi̍t-ê toā-khu (*rehiyon*), sio̍k Luzon.

## Le̍k-sú
Ilocos chá-kî pat sī Negrito-lâng seng-oa̍h ê só͘-chāi, āu-lâi chit ūi koh hō͘ Lâm-tó bîn-cho̍k chàm khì. Ū Tingguian-lâng, Ilocano-lâng kap Pangasinan-lâng.
Cagayan Soaⁿ-kok

**Cagayan Soaⁿ-kok** (Hui-li̍p-pin-gí: Lambak ng Cagayan; Rehiyon II) sī Hui-li̍p-pin ê chi̍t-ê toā-khu (*rehiyon*), sio̍k Luzon. Hui-li̍p-pin pak-pō͘ tó-sū tī chit khu koán lāi.
Chháu-gê

**Chháu-gê** (草衙) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hng, sio̍k Chiân-tìn-khu koán lāi.

## Tē-lí
Chháu-gê ē-tàng hun Sin-chháu-gê kap Kū-chháu-gê. Sin-chháu-gê ē-té ū Jîn-ài-lí, Tek-chhiong-lí, Pêng-téng-lí, Pêng-chhiong-lí, Bêng-lé-lí, Sìn-gī-lí, Sìn-tek-lí, Bêng-tō-lí chham pō͘-hūn Bêng-gī-lí; nā Kū-chháu-gê hâm Bêng-chèng-lí kap Bêng-hàu-lí, koh-ū chi̍t-pō͘ hūn Chháu-gê-lí. Bêng-gī-lí ū chi̍t hūn sǹg Sin-hu̍t-kong (新佛公) siā-lí, Chháu-gê-lí ū chi̍t pō͘-hūn sio̍k Hu̍t-kong (佛公) koán lāi. Chia kóng-ê Hu̍t-kong, mā ē-tàng sǹg sī Chháu-gē tē-khu ê chi̍t hūn.

## Le̍k-sú
Chiàu Chheng-kok sî-tāi bóe-kî ê Hōng-soaⁿ-koān Chhái-hóng-chheh só͘ kì, pún chng ū koan-im-sī 1 keng.

1920 nî ê sî Chháu-gê siat chò tōa-jī hêng-chèng-khu, sio̍k Sió-káng-chng koán, 1939 nî ê sî ū jîn-kháu 616 lâng, 105 hō͘. 

1940 nî, Ko-hiông-chhī ùi khu (區) ê hē-thóng lāi-bīn sin siat Chháu-gê-khu, ē-té hâm Chháu-gê kap Hu̍t-kong nn̄g-ê tōa-jī.

## Chù-kha

## Siong-koan
* Hu̍t-kong

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê siā-lí
Lūi-pia̍t:Chiân-tìn-khu
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Zamboanga Poàn-tó

**Tangway ng Zamboanga** (Rehiyon IX) sī Hui-li̍p-pin ê chi̍t-ê toā-khu (*rehiyon*), sio̍k Mindanao.
Cordillera Hêng-chèng Toā-khu

**Cordillera Hêng-chèng Toā-khu** (Eng-gí: *Cordillera Administrative Region*, *CAR*; Tagalog-gí: *Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera*) sī Hui-li̍p-pin ê chi̍t-ê toā-khu (*rehiyon*), sio̍k Luzon.
Muslim Mindanao Chū-tī Toā-khu

**Muslim Mindanao Chū-tī Toā-khu** (Eng-gí: *Autonomous Region in Muslim Mindanao*, *ARMM*; Tagalog-gí: *Nagsasariling Rehiyon sa Muslim na Mindanao*) sī Hui-li̍p-pin ê chi̍t-ê toā-khu (*rehiyon*), sio̍k Mindanao.
Kok-ka Siú-to͘ Toā-khu

**Manila Tōa-to͘-hōe** ( ), thong-siông kóng sī **Manila To͘-hōe-khu**, ia̍h-sī koh-khah kán-tan, m̄-ko bô hiah-nī cheng-chha **Manila**}, koh-ū chèng-sek miâ-hō **Kok-ka Siú-to͘ Toā-khu** (Eng-gí: *National Capital Region*, *NCR*; Tagalog-gí: *Pambansang Punong Rehiyon*) sī Hui-li̍p-pin ê Siú-to͘ Tōa-khu, sī siōng-tōa-ê toā-khu (*rehiyon*), tī Manila-oan ê tang-pêng, sio̍k Luzon tiong-pō͘ kah Calabarzon tōe-khu. Lóng-chóng ê bīn-chek sī , 2020 nî jîn-kháu ū . 

## Chham-khó Bûn-hiàn

## Gōa-kháu ê liân-kiat

*Metro Manila Development Authority – Koaⁿ-hong bāng-chām
*
Bân-tang

**Bân-tang** () mā kiò-chòe **bân-tang tē-khu**, sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng tang-pō͘, tang-pak-pō͘ goá hái ê só͘-chāi. Chú-iàu sī chí Lêng-tek-chhī

## Siong-koan ê bûn-chiong
*Bân-tang-oē

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-séng
Kah (tan-ūi)

**Kah** (甲), sī Tâi-oân ê chi̍t khoán bīn-chek tan-ūi, chú-iàu ēng tī lông-tē ê kè-sǹg. Chit khoán tan-ūi sī tuì Hô-lân si̍t-bîn ê sî-chūn thoân-ji̍p, chhùn-chhioh ê iû-lâi sī morgen, nā ho͘-im ū khó-lêng sī *akker* (chhân-hn̂g) chóaⁿ--lâi; Ji̍t-pún si̍t-bîn ê sî-chūn mā tī hoat-lu̍t-siōng ū tèng-gī.

Hiān-tāi Tâi-oân sú-ēng ê kah, siong-tong sī 9699.26538 m². Lēng-goā mā ián-seng chhut "hun" (分, 1/10 kah) téng sió tan-ūi.

## Siong-koan
*Phêⁿ
Morgen

**Morgen** sī Tek-kok, Kē-tē-kok ê bīn-chek tan-ūi, tī bô kâng só͘-chāi ū bô kâng ê tēng-gī, tāi-kài tùi 0.2 kong-khéng kàu 1 kong-khéng chó-iū lóng ū.

Tī Tâi-oân phó͘-phiàn ēng lâi kè-sǹg thó͘-tē bīn-chek ê "kah", mā sī tùi morgen só͘ lâi.

Hui lang

Bangkok
Kiat-thâu-chhài

**Kiat-thâu-chhài** (ha̍k-miâ: *Brassica oleracea* var. *gongylodes*) ia̍h-sī kiò **toā-thâu-chhài**, **chhài-khok**.
Apristurus macrorhynchus

***Apristurus macrorhynchus*** sī chi̍t chéng soa-hî, sio̍k chi̍t khoán Niau-soa (Scyliorhinidae).

## Chham-khó chu-liāu
*
Bông-moâ

**Bông-moâ** (Eng-gí: Hagfish) sī chi̍t lūi hái-seng ê chek-chui tōng-bu̍t, mā sī kî-tiong kha goân-sú ê chi̍t lūi. Sǹg sī chi̍t khoán hî-á. In ū thâu-kut, m̄ kó bô chek-chui, mā bô ē-hâi.

Hun-lūi-siōng, ū lâng hun in chò chi̍t-ê kong, kiò **Myxini**, mā ū sǹg chò "Cephalaspidomorph" ē-kha chi̍t lūi. Mā ū ián-kiù-chiá bô kā in tòng chò sī chek-chui tōng-bu̍t.

Sui-jiân bông-moâ in-ūi thé-hêng hōng kiò chò "moâ", m̄-koh in kap moâ-hî ê ián-hoà koan-hē cha chin hn̄g.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

*FishBase entry for Myxinidae
*YouTube 5+ minute video of Scripps scientist/diver on hagfish
*Metacafe video of a University of Alberta grad student showing slime production of hagfish while in Bamfield, British Columbia
* Beware the hagfish – repeller of sharks *3 News*, 28 Oct 2011. Video.
* Hagfish versus sharks : 1-0 *Te Papa Blog*, 28 October 2011.
* Teen Spots Hagfish-Slurping Elephant Seal – YouTube (2:11)
* What happens when a shark attacks a hagfish – BBC (0:39)
* Vancouver Aquarium Hagfish Slime
*盲鰻科之科解說 
*盲鰻新發現 - 國家地理雜誌
*盲鰻刺魚蚤 Species Acanthochondria eptatreti Cheng, Luo, Dai & Shih, 2014
Só-sî khian-á

**Só-sî khian-á** sī ēng lâi kat só-sî ê sè-hāng mi̍h. I ē-sái kā kuí-nā ki só-sî kat-kat chò chi̍t-koāⁿ.
Epinephelus lanceolatus

***Epinephelus lanceolatus*** sī Serranidae-kho ê hî-á, sī chi̍t chéng chio̍h-pan.

## Chham-khó chu-liāu
*
Niau-ka

**Niau-ka** (Hàn-jī: 貓鮫), ia̍h sī **niau-soa-hî** (Eng-gí: catshark), sī sio̍k **Scyliorhinidae** chit kho ê soa-hî, lóng-chóng ū tāi-iok 150 chéng.

## Sio̍k
Lóng-chóng tī niau-soa chit kho lāi-bīn ē-sái hun 17-ê sio̍k, sī soa-hî siāng-toā ê chi̍t kho.
* *[[Apristurus]]* Garman, 1913
* *[[Asymbolus]]* Whitley, 1939
* *[[Atelomycterus]]* Garman, 1913
* *[[Aulohalaelurus]]* Fowler, 1934
* *[[Bythaelurus]]* Compagno, 1988
* *[[Cephaloscyllium]]* Gill, 1862
* *[[Cephalurus]]* Bigelow and Schroeder, 1941
* *[[Figaro (genus)|Figaro]]* Whitley, 1928
* *[[Galeus]]* Rafinesque, 1810
* *[[Halaelurus]]* Gill, 1862
* *[[Haploblepharus]]* Garman, 1913
* *[[Holohalaelurus]]* Fowler, 1934
* *[[Parmaturus]]* Garman, 1906
* *[[Pentanchus]]* Smith and Radcliffe in Smith, 1912
* *[[Poroderma]]* Smith, 1838
* *[[Schroederichthys]]* Springer, 1966
* *[[Scyliorhinus]]* Blainville, 1816

## Chham-khó
Tāi-jû-san

**Tāi-jû-san** (大嵛山) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Hok-kiàn-séng koán-lí, bīn-chek  km².

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Âng-pan

***Epinephelus akaara*** sī Serranidae-kho ê hî-á, sī chi̍t chéng chio̍h-pan.

## Chham-khó chu-liāu
*
Serranidae

**Serranidae** sī chéng-lūi siāng chē ê hî-lūi, tī hun-lūi-siōng sǹg chi̍t kho, ū tāi-kài 64 sio̍k, 450 chéng. Kî-tong chi̍t pō͘-hūn mā kiò chio̍h-pan, ū-ê kiò lô͘-hî, mā ū-ê kiò koè-hî.
O͘-kha-niau

**O͘-kha-niau** (*Felis nigripes*; Eng-gí: black-footed cat; ant-hill tiger) sī chi̍t khoán seng-oa̍h tī Hui-chiu ê sè-hêng niau-kho tōng-bu̍t.

## Guā-pōo liân-kiat

*
*
*
*
*
Chio̍h-pan

:*Tû liáu "Epinephelinae", ū-ê hun-lūi ū-sî mā kiò "chio̍h-pan", siông-sè chhiáⁿ khoàⁿ [[chio̍h-pan (khu-pia̍t-ia̍h)]].*

**Chio̍h-pan** sī Serranidae-kho ē-kha chi̍t toā lūi, hun-lūi-siōng hō chò **Epinephelinae**, sī chi̍t-ê a-kho. Ū-ê chio̍h-pan mā hōng kiò lô͘-hî.

## Sio̍k
* *[[Acanthistius]]*
* *[[Alphestes]]*
* *[[Anyperidon]]*
* *[[Caprodon]]*
* *[[Cephalopholis]]*
* *[[Chromileptes]]*
* *[[Dermatolepis]]*
* *[[Epinephelus]]*
* *[[Gonioplectrus]]*
* *[[Gracila]]*
* *[[Hypoplectrodes]]*
* *[[Liopropoma]]*
* *[[Mycteroperca]]*
* *[[Niphon]]*
* *[[Paranthias]]*
* *[[Plectropomus]]*
* *[[Saloptia]]*
* *[[Triso]]*
* *[[Variola]]*
Chio̍h-pan (khu-pia̍t-ia̍h)

**Chio̍h-pan** ū khó-lêng sī kóng:

*Serranidae-kho:
**Chio̍h-pan (Epinephelinae)
**Chio̍h-pan-sio̍k (*Epinephelus*)

*Cyprinidae-kho:
**Chio̍h-peng-á (*Acrossocheilus paradoxus*)
Antwerpen

**Antwerpen** (Hoat-gí: *Anvers*) sī Pe̍k-ní-gī ê siâⁿ-chhī, Vlaanderen séng ê siú-hú, jîn-kháu ū 47 bān.
Bordeaux

**Bordeaux** sī Hoat-kok ê siâⁿ-chhī, jîn-kháu ū 25 bān, sī Nouvelle-Aquitaine toā-khu ê siú-hú. Bordeaux sī Garonne Hô téng ê káng-kháu, phû-thô-chiú sán-gia̍p ê tiong-sim.
Kwee Thiam Tjing

**Kwee Thiam Tjing** (1900 nî 2 goe̍h 9 ji̍t - 1974 nî 5 goe̍h 28 ji̍t) sī Ìn-nî ê kì-chiá, siā-kûn léng-siù. I pat tī *[[Sin Tit Po]]* sîn-bûn-siā chò pian-chi̍p.

## Chham-khó chu-liāu
Ìn-nî le̍k-sú

Ìn-nî sī chi̍t-ê Tang-lâm-a hái-tó kok-ka, ū 17508 chō tó-sū. Kok-chè bō͘-e̍k sī Ìn-nî le̍k-sú ê tiōng-iàu sêng-hun. Kui-ê Ìn-nî ū chin choē bô kâng lâi-goân ê î-bîn, mā sán-seng to-iūⁿ ê bûn-hoà.

## Sú-chêng
Tāi-iok tī chêng 40000 nî ê sî-chūn, Ìn-nî ê pō͘-hūn só͘-chāi í-keng ū jîn-lūi teh khiā-khí. Kàu chêng 3000 nî, hiān-tāi Lâm-tó-hē ê lâng hoat-tián chhut hâng-hái ê ki-su̍t. In tī chêng 2500 nî kàu chêng 1500 nî sî-kî chhut-hiān tī Ìn-nî, tông-sî tong-tē goân ku-bîn chiām-chiām siau-bia̍t.

## Chá-kî kap Ìn-tō͘-kàu, Hu̍t-kàu bûn-bêng
Kong-goân 350 kàu 400 chó͘-iū, Borneo chhut-hiān liáu Kutai ông-kok. 5 sè-kí ê sî-chūn, Tarumanagara ông-kok tī Jawa se-pō͘ kiàn-li̍p. 752 nî, Medang Ông-kok tī Jawa tiong-pō͘ kiàn-li̍p, āu-lâi hiòng tang hoat-tián.

## I-su-lân-kàu ê soàⁿ-pò͘
13 sè-kí, Sumatera pak-pō͘ khái-sí ū I-su-lân ê cho̍k-kûn teh kiā-khí. Bō͘-e̍k ê hoat-tián, hō͘ I-su-lân ta̍uh-ta̍uh hiòng Ìn-nî kok-te soàⁿ-pò͘.

Kàu 16 sè-kí boé-kî, I-su-lân-kàu tī Jawa kap Sumatera í-keng chiàm toā-hūn.

## Si̍t-bîn sî-tāi
16 sè-kí í-āu, Au-chiu-lâng ūi tio̍h phang-liāu bō͘-e̍k, khai-sí sûn-kiû tùi Maluku kûn-tó téng phang-liāu sán-tē ê khòng-chè. Chia-ê Se-iûⁿ kok-ka hâm Phû-tô-gâ, Se-pan-gâ, Hô-lân, Eng-kok.

Phû-tô-gâ sī siāng chá tī Ìn-nî khai-hoat ê Au-chiu kok-ka. In keng-êng phang-liāu ê seng-sán, mā phài soan-kàu-sū hiòng hia soan-iông Thian-chú-kàu.

1619 nî, Hô-lân ê Tang Ìn-tō͘ Kong-si cheng-ho̍k Se Jawa téng ê Jakarta, in tī hia siat Batavia siâⁿ

1800 nî, Tang Ìn-tō͘ Kong-si kái-sàn, liáu-āu ū chi̍t chām Eng-kok khòng-ché Ìn-nî. Āu-boé Hô-lân chèng-hú chiap-siu Tang Ìn-tō͘ Kong-si ê chu-sán, ti̍t-chia̍p lâi koán-lí.

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Ìn-nî ê le̍k-sú
Sula nebouxii

***Sula nebouxii*** sī Sulidae-kho ê chi̍t khoán hái-chiáu, in-ê chú-iàu te̍k-sek sī nâ-sek ê kha kap thiàu-bú ê hêng-ûi.
Tâi-oân ê Ìn-nî-lâng

Ìn-nî-lâng sī Tâi-oân siāng toā ê goā-kok-lâng kûn-thé chi it, mā sī chú-iàu sin î-bîn lâi-goân chi it. 

## Jîn-sò͘
Kàu 2010 nî 12 goe̍h, Tī Tâi-oân oa̍h-tāng ū Ìn-nî kok-che̍k ê jîn-sò͘ ū 144,651. Lēng-goā, in-ūi kiat-hun toà tī Tâi-oân ê Ìn-nî-lâng mā ū 26,980, kî-tiong ū-ê í-keng kui-hoà Tâi-oân-che̍k.

## Siong-koan
*Tâi-oân ê Oa̍t-lâm-lâng

## Chham-khó chu-liāu
*
Bayani Agbayani

**Bayani Agbayani** (1969 nî 1 goe̍h 3 ji̍t chhut-sì) sī Hui-li̍p-pin ê koa-chhiú, ián-goân, kiam chú-chhî-jîn.
Jeffrey Quizon

**Jeffrey Smith Quizon** (1973 nî 1 goe̍h 23 ji̍t chhut-sì) sī Hui-li̍p-pin ê ián-goân, i sī ián-goân Dolphy ê kiáⁿ.

## Chham-khó chu-liāu
*Jeffrey Quizon, IMDb
Dolphy

**Rodolfo Vera Quizon, Sr.** (1928 nî 7 goe̍h 25 ji̍t chhut-sì), gē-miâ **Dolphy**, sī Hui-li̍p-pin ê ián-goân.
Alessandra De Rossi

thumb|Alessandra De Rossi (2016)
**Alessandra Tiotangco Schiavone** (1984 nî 7 goe̍h 19 ji̍t chhut-sì), gē miâ **Alessandra De Rossi**, sī Eng-kok chhut-sì ê Hui-li̍p-pin/Italia ián-goân.

Lūi-pia̍t:1984 nî chhut-sì
Karl 5-sè

Sèng Lô-má Tè-kok ê **Karl 5-sè** (*Karl V*), mā sī Se-pan-gâ Tè-kok ê **Carlos 1-sè** (*Carlos I*), i tī 1500 nî 2 goe̍h 24 ji̍t chhut-sì, 1558 nî 9 goe̍h 21 ji̍t koè-sin. I tùi 1516 chiâⁿ chò Se-pan-gâ kok-ông; 1519 nî chiâⁿ chò Sèng Lô-má Tè-kok hông-tè; 1556 nî thè-ūi. 

Karl 5-sè sī Habsburg ông-tiâu ê chi̍t hūn, i ê sè-le̍k hoān-ûi hâm pō͘-hūn Se-au, Tiong-au, kap Lâm-au, koh ū Se-pan-gâ ê hái-goā niá-thó͘.
Verona

**Verona** sī Italia Veneto toā-khu ê siâⁿ-chhī. I-ê siâⁿ sī UNESCO chí-tēng ê sè-kài ûi-sán

## Jîn-kháu
Le̍k hái-ku

**Le̍k hái-ku** (*Chelonia mydas*, lio̍k-huê ku) sī chi̍t khoán hái-ku, Cheloniidae-kho chi tiong siāng toā ê chi̍t chéng, hun-pò͘ tī thong sè-kài ê jia̍t-tāi kap hù-jia̍t-tāi, sī ū bia̍t-choa̍t hûi-hiám ê bu̍t-chéng.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Images and movies (''Chelonia mydas'')—ARKive
*US National Marine Fisheries Service green sea turtle page
*Floridian and Mexican populations—US Fish and Wildlife Service
*IUCN Red List entry
*Desktop wallpaper & fun green turtle facts
*Green turtle video – Macaulay Library
*Baby green sea turtles – Open Water 859
*
To̍k-chiàm

**To̍k-chiàm** (Eng-gí: *monopoly*) sī kóng chi̍t-ê lâng ia̍h chi̍t keng khì-gia̍p tan-to̍k khòng-chè liáu chi̍t hāng siong-phín ia̍h ho̍k-bū ê siau-lō͘
Khì-gia̍p

**Khì-gia̍p** (hàn-jī: ) sī ūi tio̍h êng-lī, hiòng siau-hùi-chiá thê-kiong siong-phín ia̍h ho̍k-bū ê cho͘-chit. "Kong-si" it-poaⁿ mā sǹg sī khì-gia̍p, chóng-sī khì-gia̍p bô it-tēng ū hoat-lu̍t-siong "kong-si" ê sin-hūn, chhan-chhiūⁿ kui-bô͘ khah sè ê siong-ka.

## Siong-koan
* Gia̍p-bū
Hō͘ (jîn-kháu-ha̍k)

**Hō͘** (戶) sī chi̍t koá kok-ka teh chò keng-chè-ha̍k, siā-hoē-ha̍k, jîn-kháu-ha̍k tiāu-cha kap thóng-kè só͘ ēng ê chi̍t hāng tan-ūi.

## Siong-koan
*Hō͘-che̍k

Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Fernão de Magalhães

**Fernão de Magalhães** (Se-pan-gâ-gí: *Fernando de Magallanes*, iok 1480 nî - 1521 nî 4 goe̍h 27 ji̍t) sī Phû-tô-gâ ê thám-hiám-ka. I tī Sabrosa chhut-sì, āu-lâi tit tio̍h Se-pan-gâ kok-che̍k.

I tī sī thâu-chi̍t-ê chhoā chûn tùi Tāi-se-iûⁿ hâng hiòng Thài-pêng-iûⁿ ê hâng-hái-ka, "Thài-pêng-iûⁿ" tio̍h sī i só͘ hō ê miâ. Āu-lâi, in-chìn hêng liáu le̍k-sú-siōng tē-it kái khoà Thài-pêng-iûⁿ ê hâng-hêng.

Magalhães boé-āu tī Hui-li̍p-pin kap goân-chū-bîn chhiong-thut hōng thâi sì. I-ê chûn-tūi āu-lâi tī 1952 nî goân-sêng thâu-chi̍t pái se̍h tē-kiû kui liàn ê hâng-hêng.
Angelica Panganiban

thumb|Angelica Panganiban (2012)
**Angelica Panganiban** () sī Hui-li̍p-pin ê ián-goân.

Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin jîn-bu̍t
Siau-hùi-chiá

**Siau-hùi-chiá** sī kóng sú-ēng siong-phín ia̍h ho̍k-bū ê lâng. Tī bô-kâng léng-he̍k ū bô-kâng ê tēng-gī.
Châi-hòe

**Châi-hoè** (Eng-gí: *good*), ia̍h **siong-phín** (*commodity*), tī keng-chè-ha̍k kap hoē-kè-ha̍k tang-tiong, sī kóng ē-sài moá-chiok su-kiû ê sán-phín. It-poaⁿ sī chí ū-hêng ê mi̍h-kiāⁿ, kap bô-hêng ê ho̍k-bū ū khu-pia̍t.
Ho̍k-bū

**Ho̍k-bū** (Eng-gí: *service*), tī keng-chè-ha̍k tiong sī kap siong-phín tùi-téng ê bô-hêng hêng-sek. Siū ho̍k-bū ê siau-hùi-chiá pēng bô tit tio̍h bêng-khak ê mi̍h-kiāⁿ.

## Koan-liân bûn-chiuⁿ
*ho̍k-bū-gia̍p
*sa-bì-suh
Ngô͘ Sēng

**Ngô͘ Sēng** (吳晟; 1944 nî 9 goe̍h 8 ji̍t chhut-sì), pún-miâ **Ngô͘ Sèng-hiông** (吳勝雄), sī Tâi-oân ê si-jîn, chok-ka. I sī Chiong-hoà-koān Khe-chiu-hiong ê lâng.
Tân San-nî

**Tân San-nî** (陳珊妮, Sandee Chan; 1970 nî 7 goe̍h 9 ji̍t chhut-sì) sī Hui-li̍p-pin chhut-sì ê Tâi-oân koa-chhiú.
Podolsk

**Podolsk** (Lō͘-se-a-gí: ) sī Lō͘-se-a Moscow Chiu ê chi̍t ê siâⁿ-chhī.

Lūi-pia̍t:Moscow Chiu ê siâⁿ-chhī
Hosni Mubarak

**Muḥammad Ḥusnī Sayyid Mubārak** () sī Ai-ki̍p ê tē-4 jīm chóng-thóng. I tùi 1981 nî chāi-ūi kàu 2011 nî kok-bîn khòng-cheng tiong sî-chit.

Lūi-pia̍t:Ai-ki̍p Chóng-thóng
Iu-ut-chèng

**Iu-ut-chèng** sī chi̍t khoán cheng-sîn-pēⁿ, sī kóng tn̂g-kî, choân-bīn-sèng ê sim-chêng, oa̍h-tāng-le̍k, hèng-chhù kē-lo̍h ê chêng-hêng.
Emil Kraepelin

**Emil Kraepelin** (1856 nî 2 goe̍h 15 ji̍t - 1926 nî 10 goe̍h 7 ji̍t) sī Tek-kok ê cheng-sîn-i-ha̍k-chiá, hiàn-tāi kho-ha̍k-hoà ê cheng-sîn-i-ha̍k chhòng-kiàn-chiá.
Cheng-sîn-i-ha̍k

**Cheng-sîn-i-ha̍k** (Eng-gí: *psychiatry*) sī i-ha̍k ê chi̍t kho, choan-bûn tui sim-lí-chi̍t-hoân (Eng-gí: *mental disorders*) chò chín-toàn, ū-hông, ián-kiù kap tī-liâu. Sim-lí-chi̍t-hoân chē-chē bô-kâng ê sek-èng chiòng-gāi, pau-hâm chêng-sū, hêng-ûi, jīn-ti, kap ti-kak. Kap sim-lí-ha̍k chham sîn-keng-ha̍k koan-hē chin bā.
Chia̍h-mi̍h bāng

**Chia̍h-mi̍h bāng** () sī chi̍t khoán seng-bu̍t-ha̍k ê khài-liām, piáu-sī chi̍t-ê seng-thài-hē lāi-bīn koh bu̍t-chéng chi kan ê lia̍h-si̍t koan-hē. Tang-tiong kò-pia̍t ê koan-hē liân-kiat hō chò chia̍h-mi̍h liān, sī kò͘-sêng chia̍h-mi̍h bāng ê ki-pún.
Seng-thài-hē

**Seng-thài-hē** (Eng-gí: *ecosystem*), ia̍h sī kóng **seng-thài-hē-thóng**, sī chí chi̍t-ê só͘-chāi ê seng-bu̍t (oa̍h-mi̍h) kap seng-kèng (kî-tha bô sèⁿ-miā ê mi̍h-kiāⁿ) ê chi̍p-ha̍p.
Michel Foucault

**Paul Michel Foucault** () sī Hoat-kok ê tiat-ha̍k-ka, le̍k-sú-ha̍k-ka kiam siā-hoē-ha̍k-ka. I te̍k-pia̍t choan-bûn tī i-ha̍k, cheng-sîn-pēⁿ, koh ū sek-suh ê le̍k-sú téng hong-bīn ê ián-kiù.

I ū *[[Kam-sī kap Chhú-hoa̍t]]*, *[[Sek-suh ê Le̍k-sú]]* téng tì-chok.

## Chhut-sin
Foucault sī ùi Hoat-kok ê Poitiers chhut-sì--ê, i tī 1960 nî ê sî keng-kòe tùi cheng-sîn-pēⁿ le̍k-sú ê gián-kiù tit tio̍h phok-sū ha̍k-ūi.

Foucault tī 1950 nî ê sî pat ka-ji̍p Hoat-kok Kiōng-sán-tóng, chóng-sī in-ūi tùi So͘-liân sè-le̍k ji̍p-chhim Hông-gâ-lī koh ū tong-sî kiōng-sán-tóng ê hoán tông-sèng-loân chú-tiuⁿ téng chèng-tī lí-liām ê bô ha̍h, i tè-bé thè-chhut kiōng-sán-tóng jî-chhiá piàn chò sī hoán-kiōng-phài.

## Gián-kiù
Tī 1960 nî-tāi chìn-chêng, Foucault ê gián-kiù tùi-siòng, khah chiam-tùi tī tì-sek kap lūn-soat (eng. *discourse*) ê seng-sán kòe-têng, tong-sî pí-lūn tī 1969 nî ê pat chhut-pán *Tì-sek ê Khó-kó͘-ha̍k* (hoat. *L'archéologie du savoir*); kòe 1960 nî-tāi í-āu, i khah hèng-chhù tī khoân-le̍k koan-hē tī tì-sek kap lūn-soat sán-seng ê chok-iōng, jî-chhia kēng-ka chù-tiōng le̍k-sú ê hong-bīn, tùi tiat-ha̍k kap sim-lí-ha̍k choán hiòng le̍k-sú hun-sek.

## Chham-chiàu
### Su-chì
* 

### Chù-kha
Georges Cuvier

**Jean Léopold Nicolas Frédéric Cuvier** (1769 nî 8 goe̍h 23 ji̍t - 1832 nî 5 goe̍h 13 ji̍t), tiāⁿ kiò **Georges Cuvier**, sī Hoat-kok ê phok-bu̍t-ha̍k-ka
N̂g Bí-siù

**N̂g Bí-siù** (黃美秀) sī 1970 nî chhut-sì ê Tâi-oân seng-bu̍t-ha̍k-ka, tùi Tâi-oân o͘-hîm chin ū ián-kiù.
Chevron

**Chevron Kong-si** (Eng-bûn: ; ) sī Bí-kok ê khoà-kok lêng-goân kong-si, chóng-pō͘ siat tī California ê San Ramon, sī thóng sè-kài 6-toā chio̍h-iû kong-si chi it.
Lâu Nah-o͘

**Lâu Nah-o͘** (劉吶鷗, 1905 nî 9 goe̍h 22 ji̍t - 1940 nî 9 goe̍h 3 ji̍t), pún miâ **Lâu Chhàn-pho** (劉燦波) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê hiān-tāi-chú-gī siáu-soat-ka, tiān-iáⁿ chè-phìⁿ. 

Lâu Nah-o͘ sī Tâi-lâm Liú-iâⁿ ê lâng, kap oē-ka Lâu Khé-siông sī kâng ka-cho̍k. I āu-boé tī Tiong-kok Siōng-hái hōng chhèng-sat sin-bông.
Louis Agassiz

**Jean Louis Rodolphe Agassiz** (1870 nî 5 goe̍h 28 ji̍t - 1873 nî 12 goe̍h 14 ji̍t) sī Sūi-se chhut-sin ê phok-bu̍t-ha̍k-ka. I āu-lâi tī Bí-kok chò ián-kiù.


File:Agassiz, Louis – Nouvelles études et expériences sur les glaciers actuels, 1847 – BEIC 12025435.jpg|*Nouvelles études et expériences sur les glaciers actuels*, 1847
Amalie Dietrich

**Amalie Dietrich** (1821 nî 5 goe̍h 26 ji̍t - 1891 nî 4 goe̍h 9 ji̍t) sī Tek-kok chhut-sì ê phok-bu̍t-ha̍k-ka.
Seng-bu̍t tē-lí-ha̍k

**Seng-bu̍t tē-lí-ha̍k** (Eng-gí: *biogeography*) sī ián-kiù seng-bu̍t ê tē-lí hun-pò͘ kap soàⁿ-pò͘ koè-têng téng ha̍k-būn ê ha̍k-kho, sī seng-bu̍t-ha̍k ê hun-chi.
Constantin Brâncuși

**Constantin Brâncuși** (Ho͘-im: ) (1876 nî 2 goe̍h 19 ji̍t - 1957 nî 3 goe̍h 16 ji̍t) sī România ê tiau-khek-ka.
Banjar-gí

**Banjar-gí** (*Bahasa Banjar*) sī Ìn-nî Kalimantan lâm-pō͘ Banjar-lâng ê gí-giân, sī chi̍t khoán lâm-tó gí-giân.

Lūi-pia̍t:Malay-Polynesia gú-giân
Meinhard von Gerkan

**Meinhard von Gerkan** (1935 nî 1 goe̍h 3 ji̍t chhut-sì) sī Tek-kok ê kiàn-tio̍k-su, sin-ê Berlin Toā-chhia-chhām (*Berlin Hauptbahnhof*) ê chú siat-kè-chiá.
Āu-ia̍h

**Āu-ia̍h** () tī Tâi-oân ê Ko-hiông-chhī tû-liáu kóng Ko-hiông Chhia-chām ê āu-piah chhut-kháu, mā sī chhiā-chām hū-kīn, thih-lō͘ pak-pêng kàu Ài-hô chi kan ê tē-miâ.

## Kau-thong
 Ko-hiông Chia̍t-ūn Âng-sòaⁿ ū .

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Piet Mondriaan

**Piet Mondriaan** (1872 nî 3 goe̍h 7 ji̍t - 1944 nî 2 goe̍h 1 ji̍t), pún miâ **Pieter Cornelis Mondriaan**, sī Kē-tē-kok ê hiān-tāi-chú-gī oē-ka kiam gē-su̍t lí-lūn-ka, i sī *[[De Stijl]]* gē-su̍t ūn-tōng ê chhòng-tō-chhiá chi it.

Lūi-pia̍t:Hô-lân ōe-ka
Maurits Cornelis Escher

**Maurits Cornelis Escher** (1898 nî 6 goe̍h 17 ji̍t - 1972 nî 3 goe̍h 27 ji̍t) sī Kē-tē-kok ê gē-su̍t-ka. Hèng-chhù chò pán-oē chok-phín kap piáu-hiān chi̍t koá sò͘-ha̍k goân-lí, ia̍h sī bô ha̍p-lí ê hêng-thé.

Lūi-pia̍t:Hô-lân
Gē-su̍t-ka

縮圖|Gē-su̍t-ka
**Gē-su̍t-ka** sī lī-ēng chhòng-chok châi-lêng chò gē-su̍t seng-sán ê lâng. Im-ga̍k, bûn-ha̍k, hì-kio̍k, tiān-iáⁿ, ia̍h sī sī-kak gē-su̍t, lóng sǹg sī gē-su̍t-ka ê chhòng-chok. 

M̄-koh it-poaⁿ nā kóng "gē-su̍t-ka", chú-iàu sī chí sī-kak gē-su̍t ê chhòng-chok-chiá, chhan-chhiūⁿ oē-ka, tiau-khek-ka téng-téng, chia-ê lâng ū-sî mā kiò **bí-su̍t-ka**.
Sī-kak gē-su̍t

縮圖|Sī-kak gē-su̍t
**Sī-kak gē-su̍t** sī gē-su̍t ê chi̍t lūi piáu-hiān hong-sek, chú-iàu sī tī khong-kan lāi chò ū it-tēng hêng-thé ê chhòng-chok, chhan-chhiūⁿ koè-ōe, tiau-khek, pán-oē ia̍h siá-chin téng-téng. Nā chhiūⁿ thiàu-bú ia̍h im-ga̍k hit khoán sî-kan-sèng khah kiông ê gē-su̍t to̍h bô sǹg sī-kak gē-su̍t.

## Siong-koan
* Bí-su̍t
Hōe-ōe (khu-pia̍t)

**Hōe-ōe** ū khó-lêng sī chí:

## Kóng-ōe
* Hōe-ōe, to hong hō͘-siōng kóng-ōe.
* Tùi-ōe, "hōe-ōe" ē lēng-gōa chi̍t khoán ì-sù bô sáⁿ kâng ê kóng-hoat.

## Ōe-tô͘
* Kòe-ōe, ōe-tô͘ ê chóng-chheng.
Maximilian Oskar Bircher-Benner

**Maximilian Oskar Bircher-Benner** (1867 nî 8 goe̍h 22 ji̍t - 1939 nî 1 goe̍h 24 ji̍t) sī Sūi-se ê i-seng kiam êng-ióng-ha̍k-ka.
Müsli

**Müsli** (Sūi-se Tek-gí: *Müesli*) sī chi̍t khoán kā be̍h-á, kan-kó, gû-ni téng mi̍h-kiāⁿ lām chó-hoé ê chhan-tiám, it-poaⁿ chò chá-tǹg, sī Sūi-se i-seng Maximilian Bircher-Benne só͘ khai-hoat.
Alpes

**Alpes** (Tek-gí: *Alpen*; Italia-gí: *Alpi*) sī Au-chiu ê chi̍t-ê soaⁿ-khu, hoān-ûi tùi tang-pêng ê Tang-kok kap Slovenia, koè Italia, Sūi-se, Liechtenstein kap Tek-kok, kàu se-pêng ê Hoat-kok. Kî-tong siāng koân ê chi̍t lia̍p soaⁿ hō chò Mont Blanc ("Pe̍h Soaⁿ"), ū 4810.45 kong-chhiò koân.
Herbert Spencer

**Herbert Spencer** (1820 nî 4 goe̍h 27 ji̍t - 1903 nî 12 goe̍h 8 ji̍t) sī Eng-kok ê tiat-ha̍k-ka, seng-bu̍t-ha̍k-ka kiam siā-hoē-ha̍k-ka. I ê ián-kiù hèng-chhù chin khoà, i kā chá-kî ê seng-bu̍t ián-hoà kài-liām èng-iōng tī kî-tha ha̍k-būn, chan-chhiūⁿ jîn-lūi siā-hoē. 

I só͘ thê chhut ê chi̍t kù oē "siāng sek-ha̍p chiá chûn-oa̍h" (*survival of the fittest*) chin ū miâ.

## Chhut-sin
Spencer sī 1820 nî 4 goe̍h 27 ùi Eng-lân ê Derby chhut-sì--ê. I ê lāu-pē sī William George Spencer, tī tē-hng keng-êng ha̍k-hāu.
Sòaⁿ-thâu-chhī

**Soàⁿ-thâu-chhī** (汕頭市) sī Tiong-kok Kńg-tang-séng ê 1--ê tē-kip-chhī, sī Tiong-kok 5 ê keng-chè te̍k-khu chi it. Che chhī ê chóng bīn-chek ū 2064 m², lâng-kháu ū 484.64 bān (hái-goā Hoâ-kiâu ū 300 bān).

Soàⁿ-thâu-lâng kóng Tiô-chiu-oē.
## Hêng-chèng-khu
*Kim-pêng-khu (金平區)
*Liông-ô͘-khu (龍湖區)
*Hô-kang-khu (濠江區)
*Tiô-iông-khu (潮陽區)
*Tiô-lâm-khu (潮南區)
*Têng-hái-khu (澄海區)
*Lâm-ò-koān (南澳縣)

Lūi-pia̍t:Kńg-tang-séng ê tē-kip-chhī
Lūi-pia̍t:Tiong-kok siâⁿ-chhī
Tong-tāi kiàn-tio̍k

**Tong-tāi kiàn-tio̍k** it-poaⁿ sī kóng choè-kīn kúi-cha̍p nî lâi só͘ khí, sin liû-hêng, he̍k-chiá sī sin hoat-tián ê kiàn-tio̍k hêng-sek kap iūⁿ-sek.

Kóng "tong-tāi", sī ūi-tio̍h beh kap chi̍t lūi 19 sè-kí boé-kî í-lâi hoat-tián ê hiān-tāi-chú-gī kiàn-tio̍k hêng-sek hiān-tāi kiàn-tio̍k chò khu-pia̍t.
Michelle Kwan

thumb|Michelle Kwan

**Michelle Kwan**, , sī Bí-kok ê ku̍t-peng soán-chhiú. I pat tio̍h koè Olympia gîn-pâi kap tông-pâi, koh ū Sè-kài Kím-phiau koan-kun.

Lūi-pia̍t:Ku̍t-peng soán-chhiú
Lūi-pia̍t:Bí-kok ūn-tōng soán-chhiú
Tâi-tiong Hoat-tiān-chhiúⁿ

**Tâi-tiong Hoat-tiān-chhiúⁿ** (台中發電廠) sī Tâi-oân Tiān-le̍k Kong-si só͘-iú ê hoé-le̍k hoat-tiān siat-si, só͘-chāi tī Tâi-tiong-chhī Liông-chéⁿ-khu, 1990 nî khai-sí ūn-chok, sī thong sè-kài siāng toā ê mûi-thoàⁿ hoé-le̍k hoat-tiān-chhíuⁿ, mā sī CO<sub>2<sub> pâi-hòng liōng siāng koân ê hoat-tiān siat-si.

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hoat-tiān-chhiúⁿ
Jang Seo-hee

**Jang Seo-hee** (장서희), sī 1972 nî 1 goe̍h 5 ji̍t chhut-sì ê Hân-kok ián-goân.

Lūi-pia̍t:Hân-kok cha-bó͘ ián-goân‎
Seohee
Otto Wagner

**Otto Koloman Wagner** (1941 nî 7 goe̍h 13 ji̍t - 1918 nî 4 goe̍h 11 ji̍t) sī Tang-kok ê kiàn-tio̍k-su.