open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Croatia ê kūn

**Kūn** (*županije*) sī Croatia ê tē-it kip hêng-chèng-khu. Ùi 1992 nî hêng-chèng-khu kái-kek í-lâi, Croatia pī pun chòe 20 ê kūn kap siú-to͘ Zagreb. Kàu 2015 nî ûi-chí, chia-ê kūn pī pun chòe 128 ê siâⁿ-chhī kap 428 ê chū-tī-thé.
Croatia ê chū-tī-thé

**Chū-tī-thé** (*[[Opština|općina]]*) sī Croatia ê tē-jī kip hêng-chèng-khu, téng-koân ê chân-kip sī kūn, ah ē-té ê chân-kip sī siâⁿ-chhī kap chng-thâu. Kàu 2017 nî ûi-chí, Croatia ê 21 ê kūn pī pun chòe 128 ê chng-thâu kap 428 ê chū-tī-thé.


*
Thoân-ta̍t

**Thoân-ta̍t** (Eng-gí: *communication*), ū-ê tiûⁿ-ha̍p kóng **thong-sìn**, sī chi̍t-ê si̍t-thé ia̍h kûn-thé, keng-kòe siang-pêng thang liáu-kái ê kì-hō (*sign*) kiam kì-hō kui-chek thoân sàng ì-sù kòe lēng-gōa chi̍t-ê si̍t-thé ia̍h kûn-thé ê hêng-tōng.
Jîn-bûn-ha̍k

**Jîn-bûn-ha̍k** (Eng-gí: *humanities*) sī ha̍k-su̍t ê hun-iáu, choan-bûn tī jîn-lūi ê siā-hōe kap bûn-hòa.
Tâi-oân kî-chek

**Tâi-oân kî-chek** (台灣奇蹟), ia̍h **Tâi-oân keng-chè kî-chek**, chí Tâi-oân tī 20 sè-kí ē-pòaⁿ-ia̍p khoài-sok chìn-hêng kang-gia̍p-hòa, keng-chè khoài-sok hoat-tián ê hiān-siōng.
Kî-chhì

**Kî-chhì**, pêng-siông-sî kóng **kî-á**, sī piáu-hiān chhut thang khu-pia̍t te̍k-sek ê chi̍t tè sek-tī kiam siat-kè. Si̍t-thé ê kî-á it-poaⁿ sī pò͘-liāu ia̍h kî-tha nńg-chit ê mi̍h chò--ê. Kî-á ê tô͘-ōe mā ē-tàng tòng chò hû-hō lâi ēng.

Kap kî-chhì phòe-ha̍p ê mi̍h-kiāⁿ ū chhah kî-á ēng ê kî-koáiⁿ ia̍h kî-ko; kia̍h kî-á ê lâng hō-chò kî-chhiú; ēng kî-á piáu-hiān ê sìn-hō hō chò kî-hō; khòng-chè kî-á ê soh-á hō chò kî-tòa tt.

Choan-bûn leh gián-kiù kî-chhì ê ha̍k-būn, hō chò kî-chhì-ha̍k.

## Chham-chiàu

## Koan-liân
* Pîn-pâi-chiong
Chia̍h-kâng-lūi

**Chia̍h-kâng-lūi** sī chi̍t chéng ê kò-thé kā kâng chéng ê kî-tha kò-thé tòng-chò chia̍h-mi̍h ê hêng-tōng.
Eng-lân Liân-pang

**Englân Liânpang** (*Commonwealth of England*) iû Eng-kok Kok-hōe tī 1649 nî sêng-li̍p, thóng-tī Eng-lân Ông-kok. Tī Oliver Cromwell cheng-ho̍k Ài-ní-lân Ông-kok liáu-āu, ùi 1653 nî 5 goe̍h khai-sí thóng-tī So͘-kat-lân Ông-kok. 1653 nî, Oliver Cromwell kái-sàn kok-hōe, kā kok-hō kái chò Eng-lân, So͘-kat-lân kap Ài-ní-lân Liân-pang.

Lūi-pia̍t:Eng-lân ê le̍k-sú
Chheng-kàu-tô͘

**Chheng-kàu-tô͘** (清教徒; *Puritan*) sī iau-kiû beh chheng-tû Eng-lân Sèng-kong-hōe lāi pó-iú Thian-chú-kàu gî-sek ê kái-kek-phài kàu-tô͘.

Lūi-pia̍t:Ki-tok-kàu
Khip-chio̍h

**Khip-chio̍h** (吸石) sī ē sán-seng chû-tiûⁿ ê châi-liāu ia̍h bu̍t-thé. Chit-ê chû-tiûⁿ khoàⁿ-bē-tio̍h, m̄-koh kiông-chû-sèng ê bu̍t-chit, chhin-chhiūⁿ thih, ē kám-siū tio̍h khip-chio̍h ê la̍t teh kā in giú ia̍h-sī sak.

**Éng-kiú khip-chio̍h** (*permanent magnet*) sī ē-tàng ka-kī sán-seng éng-kiú chû-tiûⁿ ê chû-sèng-hòa bu̍t-thé. Ē-tàng pī chû-sèng-hòa ê châi-liāu, in goân-pún chiū í-keng sī kiông-chû-sèng. Kiông-chû-sèng châi-liāu pau-hâm thih, ni-ké-luh, cobalt, chi̍t-kóa hi-thó͘-lūi kim-sio̍k kap chi̍t-kóa thian-jiân khòng-bu̍t. Tî-liáu kiông-chû-sèng bu̍t-chit, kî-thaⁿ bu̍t-chit mā siū tio̍h chû-tiûⁿ ê éng-hióng, chí-sī hoán-èng khah bô hiah-nī-á kiông.
Sî-cheng

**Sî-cheng** (時鐘), kán-chheng **cheng** (鐘), sī chi̍t chióng the̍h-lâi teh niû, tha̍k kap piau-sī sî-kan ê gî-khì. Sî-cheng sī jîn-lūi siāng kó͘-chá ê chi̍t chióng hoat-bêng, the̍h-lâi teh niû pí chū-jiân sî-kan tan-ūi (chhin-chhiūⁿ kang, sok-bōng-goe̍h ia̍h nî) koh-khah té ê sî-kan khu-kan (chhin-chhiūⁿ sî-sîn, tiám-cheng, hun kap bió).
Dubrovnik-Neretva Kūn

**Dubrovnik-Neretva Kūn** (Croatia-gí: *Dubrovačko-neretvanska Županija*) sī Croatia ê chi̍t ê kūn.


Lūi-pia̍t:Croatia ê kūn
Lika-Senj Kūn

**Lika-Senj Kūn** (Croatia-gí: *Ličko-senjska Županija*) sī Croatia ê chi̍t ê kūn.


Lūi-pia̍t:Croatia ê kūn
Sî-sîn

**Sî-sîn** (時辰) sī kó͘-chá Tang-a ēng 12 ê tē-chi lâi kì sî-kan ê hong-sek; iā chiū sī kā chi̍t kang ê sî-kan pun chò 12 sî-sîn. Nā ōaⁿ-sǹg chò hiān-tāi ê sî-kan tan-ūi, 1 sî-sîn téng-î 2 tiám-cheng.
Bú-khì

**Bú-khì** (武器) sī ē-tàng chō-sêng phò-hāi ia̍h-sī siong-hāi ê ke-si. Sú-iōng bú-khì, ē-tàng thê-seng phah-la̍h, hoān-chōe, chip-hoat, chū-ōe kap chiàn-cheng ê hāu-kó kap hāu-lu̍t.
Goân-chú-le̍k

**Goân-chú-le̍k** (原子力; Hek-le̍k) sī lī-iōng goân-chú-he̍k hoán-èng só͘ sek-hòng ê goân-chú-lêng lâi sán-seng jia̍t, chhui-tōng goân-chú-le̍k hoat-tiān-só͘ lāi ê cheng-khì o-lûn lâi hoat-tiān.

## Guā-pōo liân-kiat
* U.S. Energy Information Administration
* Nuclear Fuel Cycle Cost Calculator

Lūi-pia̍t:He̍k-tōng-le̍k
Lūi-pia̍t:He̍k-tiān-chhiúⁿ
Lūi-pia̍t:He̍k ki-su̍t
Lūi-pia̍t:Choân-kiû-sèng gī-tê
Phín-á

**Phín-á** (𥰔仔; *flute*), he̍k-chiá **ta̍t-á** (笛仔), sī chi̍t lūi ga̍k-khì, sio̍k chi̍t chióng phín-siau. Phín-á chin kó͘-chá tiō í-keng chhut-hiān tī jîn-lūi ê siā-hōe tiong.
Samba

**Samba** sī chi̍t chióng Pa-se ê im-ga̍k lūi-hêng kiam thiàu-bú hong-sek, goân-chū Hui-chiu.

Lūi-pia̍t:Thiàu-bú
Bián-e̍k hē-thóng

**Bián-e̍k hē-thóng** (免疫系統) sī sèⁿ-miā-thé tùi-khòng pēⁿ-chèng ê seng-bu̍t hông-ōe hē-thóng. Chèng-siông ūn-chok ê bián-e̍k hē-thóng ē-tàng chhōe tio̍h pēⁿ-goân-thé (chhin-chhiūⁿ pēⁿ-to̍k ia̍h kià-seⁿ-thâng), kā in chham sèⁿ-miā-thé chū-sin ê kiān-khong cho͘-chit chò khu-hun.

## Ên-sin ua̍t-to̍k

*  (The book's sources  are only online.) A popular science explanation of the immune system.

## Guā-pōo liân-kiat

* Microbiology and Immunology On-Line Textbook – from the University of South Carolina School of Medicine (undergraduate level)
Khòng-seng-sò͘

**Khòng-seng-sò͘** (抗生素) sī chi̍t chióng the̍h-lâi tī-liâu kap ī-hông pēⁿ-goân sè-khún kám-jiám ê io̍h-bu̍t.
Chháu-io̍h

**Chháu-io̍h** (草藥) ùi sú-chêng sî-tāi chiū it-ti̍t tī thoân-thóng i-ha̍k tiong pī hoat-hiān kap sú-iōng. Si̍t-bu̍t ha̍p-sêng liáu sò͘ pah chióng hòa-ha̍p-bu̍t lâi tùi-khòng khun-thiông, chin-khún, pēⁿ-hāi kap chháu-si̍t tōng-bu̍t.
Bû-ki hòa-ha̍k

**Bû-ki hòa-ha̍k** (無機化學) sī teh gián-kiù kap chhú-lí bû-ki kap iú-ki kim-sio̍k hòa-ha̍p-bu̍t ê hòa-ha̍k hun-iá. Chit-ê léng-he̍k hâm-kài tî-liáu iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t (sio̍k iú-ki hòa-ha̍k) í-gōa ê tāi-liōng hòa-ha̍p-bu̍t. Bû-ki kap iú-ki hòa-ha̍k ū-tang-sî-á bô-hoat-tō͘ hun liáu hiah chheng-chhó͘, nn̄g ê sio-tha̍h ê léng-he̍k hō-chò iú-ki kim-sio̍k hòa-ha̍k. Bû-ki hòa-ha̍k tī só͘-ū ê hòa-ha̍k kang-gia̍p tiong lóng ū èng-iōng tio̍h, chhin-chhiūⁿ chhiok-mûi, châi-liāu kho-ha̍k, sek-sò͘, kài-bīn-oa̍h-sèng-che, tô͘-liāu, io̍h-phín, jiân-liāu kap lông-gia̍p.
Galen

**Aelius Galenus** ia̍h **Claudius Galenus**, it-poaⁿ khah chia̍p kiò **Pergamon ê Galen** (*Galen of Pergamon*), sī chi̍t ūi Lô-má Tè-kok ê Hi-lia̍p lāi-gōa-kho i-ha̍k-ka kiam tiat-ha̍k-ka. Galen ē-tàng kóng sī siāng ū sêng-chiū ê kó͘-tāi i-ha̍k gián-kiù-chiá; i éng-hióng liáu chē-chē kho-ha̍k ha̍k-kho ê hoat-tián, pau-hâm kái-phò-ha̍k, seng-lí-ha̍k, pēⁿ-lí-ha̍k, io̍h-lí-ha̍k, sîn-keng-ha̍k, tiat-ha̍k kap lô-chi̍p.
Ûi-bu̍t-lūn

**Ûi-bu̍t-lūn** (唯物論), ia̍h **ûi-bu̍t-chú-gī** (唯物主義), sī chi̍t chióng tiat-ha̍k it-goân-lūn, chú-tiuⁿ "bu̍t" sī chū-jiân bu̍t-chit ê ki-chhó͘; it-chhè (pau-hâm sim-lí kap ì-sek) lóng sī bu̍t-chit hō͘-siong chok-iōng ê kiat-kó.
Su-hoat (gē-su̍t)

**Su-hoat** (書法), mā hō **jī-hoat**, sī chi̍t chióng hām siá-jī siong-koan ê sī-kak gē-su̍t.

## Chham-chiàu
Ì-sek hêng-thài

**Ì-sek hêng-thài/thāi** (意識形態; ; ) sī kò-thé ia̍h-sī kûn-thé ūi-tio̍h sûn-chhùi ê jīn-ti goân-in só͘ chhî-iú ê kui-hoān-sèng sìn-liām kap kè-ta̍t ê chóng-ha̍p.

## Chù-kái

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Lenin and Philosophy and Other Essays 

Lūi-pia̍t:Chèng-tī tiat-ha̍k
Ovid

**Publius Ovidius Naso**, tī Eng-gí sè-kài it-poaⁿ kiò i **Ovid**, Hàn-bûn kā hoan-e̍k chò **Ò-ûi-tek** (奧維德), sī chi̍t ūi Lô-má Augustus thóng-tī sî-tāi ê La-teng-gí si-jîn.
Satyajit Ray

**Satyajit Ray** () sī chi̍t ūi Ìn-tō͘ ê tiān-iáⁿ chè-phìⁿ-jîn, pian-kio̍k, iáⁿ-siōng gē-su̍t-ka, im-ga̍k chok-khek-ka kiam chok-ka. I sī 20 sè-kí siāng chhut-sek ê chè-phìⁿ-jîn chi it.
Mimar Sinan

**Koca Mi'mâr Sinân Âğâ** (), hiān-tāi Thó͘-ní-kî-gí hō-chò **Mimar Sinan**, sī Ottoman Tè-kok Sultan Suleyman 1-sè, Selim 2-sè kap Murad 3-sè ê siú-se̍k kiàn-tio̍k-su (*mimar*) kiam thó͘-bo̍k kang-têng-su. I bat hū-chek khí-chō 300 gōa tòng kiàn-tio̍k-bu̍t.
Hafez

**Khwāja Shams-ud-Dīn Muḥammad Ḥāfeẓ-e Shīrāzī** (Pho-su-gí: خواجه شمس‌‌الدین محمد حافظ شیرازی‎), pit-miâ **Hafez** (حافظ), sī chi̍t ūi Pho-su si-jîn. I-ê chok-phín-chi̍p sī Pho-su bûn-ha̍k ê tian-hong tāi-piáu, tī Pho-su-gí sè-kài pī kóng-hoàn liû-thoân.
Synthwave

**Synthwave** sī tiān-chú im-ga̍k ê chi̍t chióng khoán-chè, siū 1980 nî-tāi ê tiān-iáⁿ kap tiān-náu iû-hì im-ga̍k éng-hióng. Chū 2000 nî-tāi khí, pún khoán im-ga̍k tī Internet téng-bīn chi̍t kóa choan-bûn ê siā-lí hoat-tián--chhut-lâi, kàu 2010 nî-tāi ê sî kēng-ka liû-hêng. Synthwave sek-iūⁿ, te̍k-pia̍t sī piáu-ta̍t chhut tùi 1980 nî-tāi bûn-hòa ê hoâi-kó͘.
Hoat-lu̍t ê thóng-tī

**Hoat-lu̍t ê thóng-tī** (Eng-gí: *rule of law*) sī kóng tī siā-hōe tang-tiong hoat-lu̍t ê khoân-ui kap éng-ióng, te̍k-pia̍t sī nā kā khòaⁿ chò tùi ko-jîn kap ki-koan hêng-ûi ê chè-hān ê sî-chūn, hit-ê siā-hōe ê só͘-ū sêng-oân (hâm chèng-hú), tī he kong-khai ê hoat-tián kap têng-sū thâu-chêng lóng sī pêng-téng ê chú-thé.
Ibn Battuta

**Ibn Battuta**, ia̍h ***Ibn Baṭūṭah*** (A-la-pek-bûn: ), choân-miâ ***ʾAbū ʿAbd al-Lāh Muḥammad ibn ʿAbd al-Lāh l-Lawātī ṭ-Ṭanǧī ibn Baṭūṭah*** ( ia̍h 1368 nî; A-la-pek-bûn: ), Hàn-bûn hoan-e̍k chò **Pa-tô͘-thah** (巴圖塔) ia̍h **Pe̍k-tô͘-thài** (白圖泰), sī chi̍t ūi Morocco Muslim ha̍k-chiá kiam tiong-sè-kí sè-kài lí-hêng-ka. Tī 30 tang lāi, Battuta khì kòe kui-ê Muslim sè-kài kap chē-chē kî-thaⁿ só͘-chāi, pau-hâm Pak Hui, Hui-chiu Kak, Se Hui, Tiong Tang, Tiong A, Tang-lâm A, Lâm A kap Tiong-kok. I-ê iû-kì *[[Rihla]]* thê-kiong tiong-sè-kí sî-tāi sè-kài ê chē-chē kì-lio̍k.
Naguib Mahfouz

**Naguib Mahfouz** () () sī chi̍t ūi Ai-ki̍p chok-ka, tī 1988 nî tit-tio̍h Nobel Bûn-ha̍k Chióng. I hām Tawfiq el-Hakim sī tong-tāi Ai-ki̍p bûn-ha̍k ê sian-hong chok-ka. Tī 70 tang ê chhòng-chok seng-gâi tiong, i bat chhut-pán kòe 34 phō sió-soat, 350 gōa phiⁿ té kò͘-sū, koh ū chi̍t-kóa tiān-iáⁿ kio̍k-pún kap hì-kio̍k téng. I-ê chē-chē chok-phín í-keng pī kái-pian chò Ai-ki̍p ia̍h kok-gōa ê tiān-iáⁿ.

Lūi-pia̍t:Bûn-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Kālidāsa

**Kālidāsa** (कालिदास), Hàn-bûn siá **Ka-lê-tô-so** (迦梨陀娑), sī chi̍t ūi kó͘-tián Hoân-gí chok-ka, pī kong-jīn sī Ìn-tō͘ siāng úi-tāi ê Hoân-gí si-jîn kiam kio̍k-chok-ka. I-ê hì-kio̍k kap koa-si ê chú-iàu lōe-iông goân-chū Veda Mahabharata kap Puranas. I-ê seng-oa̍h pēng bô bêng-liâu, chí-ū i-ê chok-phín liû-thoân. Chia-ê chok-phín ê oân-sêng nî-tāi mā bô bêng-liâu, m̄-koh èng-kai tī se-goân 5 sè-kí chó-iū.
Hoe-hn̂g

縮圖|hoe-hn̂g
**Hoe-hn̂g**, ia̍h sī kóng **hn̂g**, **têng-oân**, sī chi̍t-ê keng-kòe siat-kè ê khong-kan, it-poaⁿ tī chhù-gōa, ū tián-sī, chai-chèng, ia̍h him-sióng si̍t-bu̍t kap kî-tha chū-jiân-bu̍t ê lō͘-iōng, mā tiāⁿ pâi chi̍t kóa jîn-chō ê mi̍h-kiāⁿ.
Brahmagupta

**Brahmagupta** (Hoân-gí: ब्रह्मगुप्त; ), Hàn-bûn hoan-e̍k chò **Pô-lô-mô͘-ki̍p-to** (婆羅摩笈多), sī chi̍t ūi Ìn-tō͘ ê sò͘-ha̍k-ka kiam thian-bûn-ha̍k-ka. Brahmagupta sī thâu chi̍t ūi thê-chhut 0 ê kè-sǹg ê sò͘-ha̍k-ka. Hām kî-thaⁿ Ìn-tō͘ ê chē-chē sò͘-ha̍k-ka kāng-khoán, Brahmagupta kā bûn-jī pian-pâi chò tn̂g-ko-îⁿ-hêng, chòe-āu chiâⁿ-chò khoân-chōng ê koa-si. M̄-koh in-ūi bô thê-chhut chèng-bêng, só͘-í m̄ chai-iáⁿ i sī án-chóaⁿ thui-tō chhut-lâi ê.

Lūi-pia̍t:0
Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun** (, ; ) sī chi̍t ūi 14 sè-kí ê A-la-pek sú-ha̍k-sú kiam le̍k-sú-ha̍k-chiá. I pī kóng-hoàn jīn-tēng sī hiān-tāi sú-ha̍k-sú, siā-hōe-ha̍k, keng-chè-ha̍k kap jîn-kháu-ha̍k ê sian-hêng-chiá. I siāng chhut-miâ ê chheh sī *[[Muqaddimah]]*. Chit pún chheh éng-hióng tio̍h 17 sè-kí ê Ottoman le̍k-sú-ha̍k-chiá, chhin-chhiūⁿ Kâtip Çelebi, Ahmed Cevdet Pasha kap Mustafa Naima téng; in iōng chit pún chheh ê lí-lūn lâi hun-sek Ottoman Tè-kok ê sêng-tióng kap soe-bông. 19 sè-kí ê Au-chiu ha̍k-chiá mā jīn-ti tio̍h chit pún chheh ê tiōng-iàu-sèng, jīn-ûi Khaldun sī Tiong-sè-kí siāng úi-tāi ê tiat-ha̍k-ka.
QGIS

**QGIS** (chá-chêng hō **Quantum GIS**) sī chi̍t-ê bián-hùi kiam khai-hòng goân-sú-bé ê khòa-pêng-tâi tó-téng tiān-náu tē-lí chu-sìn hē-thóng èng-iōng nńg-thé, choan-bûn siat-kè hō͘ koan-khòaⁿ, pian-chi̍p, kap hun-sek tē-lí khong-kan chu-liāu.
Google Chrome

**Google Chrome**, it-poaⁿ lâng hō **Chrome**, sī chi̍t-ê bián-hùi nńg-thé bāng-lō͘ liû-lám-khì, khai-hoat-chiá sī Google kong-si. Chrome tī 2008 nî 9 goe̍h hoat-hêng, tāi-seng siat hō͘ Microsoft Windows hē-thóng sú-iōng, tè-bé mā chhut Linux, macOS, iOS, kap Android ê pán-pún.

Google Chrome oa-ná sī Chrome OS ê chú-iàu pō͘-hūn, ùi tang-tiong sī ēng chò bāng-lō͘ app ūn-choán ê pêng-tâi.
Io̍h-phín

**Io̍h-phín** (藥品) sī the̍h-lâi chò chín-toàn, tī-jú, tī-liâu ia̍h ī-hông chi̍t-pēⁿ ê io̍h-bu̍t. Io̍h-bu̍t tī-liâu sī i-ha̍k ê tiōng-iàu khoân-chat, che ài óa-khò io̍h-lí-ha̍k ê chhî-sio̍k chìn-pō͘ kap io̍h-ha̍k ê sek-tòng khòng-chè.

Io̍h-phín ū chē-chē hun-lūi hong-sek. Chiàu io̍h-phín kám ū pī koán-chè, ē-tàng pun chò chhú-hng io̍h-phín kap it-poaⁿ io̍h-phín nn̄g lūi.

## Chham-khó Chu-liāu
Tō͘ Siù-tin

**Tō͘ Siù-tin** (杜綉珍; 1949 nî chhut-sì) sī Tâi-oân ê si̍t-gia̍p-ka. I chū 2016 nî khai-sí chiap Lâu Kim-phiau ê ūi chò Kī-tāi Ki-hâi (*Giant*) ê táng-sū-tiúⁿ.

## Chhut-sin
Tō͘ Siù-tin ê lāu-bú sī Tō͘ Lâu Goat-kiau, chêng Kī-tāi táng-sū-tiúⁿ Lâu Kim-phiau ê a-chí.

## Chham-chiàu
Avicenna

**Avicenna**, mā hō-chò **Ibn Sīnā** ia̍h **Abu Ali Sina** (Pho-su-gí: ), sī chi̍t ūi Pho-su ê phok-sek-ka. I sī I-su-lân N̂g-kim Sî-tāi ê tiōng-iàu i-seng, thian-bûn-ka, su-sióng-ka kiam chok-ka. I mā sī chá-kî hiān-tāi i-ha̍k ê lāu-pē. Tī i chhòng-chok ê 450 phō tù-chok tang-tiong, ū 240 phō chó-iū liû-thoân kàu-taⁿ, kî-tiong ū 150 phō sī koan-î tiat-ha̍k, ah 40 phō sī koan-î i-ha̍k.
Hì-iām

**Hì-iām** (肺炎; *pneumonia*) sī hì ê hoat-iām, chú-iàu ē éng-hióng tio̍h hì-phàu. Tián-hêng chèng-thâu ū thâm, ta-sàu, heng-thiàⁿ, hoat-sio kap ho͘-khip khùn-lân. Giâm-tiōng thêng-tō͘ chin pháiⁿ kóng.
Pran

**Pran Krishan Sikand** (1920 nî 2 goe̍h 12 ji̍t – 2013 nî 7 goe̍h 12 ji̍t), tan-miâ **Pran**, sī Ìn-tō͘ ê ián-oân, choan-bûn poaⁿ eng-hiông, pháiⁿ-lâng kap sèng-keh ê kak-sek. Chū 1940 nî-tāi kàu 1990 nî-tāi ùi Hindi tiān-iáⁿ-kài chin oa̍h-hiáⁿ.
Tan-miâ

**Tan-miâ** (Eng-gí: *mononym*) sī kóng hông chai-iáⁿ tan-to̍k hō-miâ ê lâng. Ū chi̍t kóa le̍k-sú jîn-bu̍t ka-ta i-ê tan-miâ ū lâu--lo̍h-lâi thang hō͘ kin-sè chai-iáⁿ.
Fanny Elssler

**Fanny Elssler** (chhut-sì hō *Franziska Elßler*; 23 June 1810 nî 6 goe̍h 23 – 1884 nî 11 goe̍h 27) sī Ò-tē-lī ê Lô-bán-tek sî-tāi pa-lê-bú-chiá
Hoâi-kó͘

**Hoâi-kó͘** sī tùi kòe-khì ê chi̍t khoán kám-chhiok, hit-ê kòe-khì thang sī kò-jîn ū chi̍t kóa khoài-lo̍k ê liân-sióng ê chi̍t-ê sî-kî ia̍h só͘-chāi.
San-tó-it-chih

**San-tó-it-chih** (; ), ia̍h ū kóng **san-bêng-tī**, sī chi̍t khoán kā chhài-se, bah-lūi, ia̍h chhì-juh téng phòe-liāu kauh tī pháng téng-koân ia̍h sī chē tè pháng tiong-ng ê chia̍h-mi̍h.
Pek

**Pek** (煏) sī chú-chia̍h ê hong-hoat chi̍t khoán, ēng tn̂g sî-kan ê taⁿ jia̍t, it-poaⁿ sī kǹg ji̍p pek-lô͘, mā thang lī-ēng sio hóe-hu ia̍h chio̍h-thâu lâi khòng. Pháng sī siāng phó͘-phiàn ēng pek ê hong-sek chò--ê mi̍h.

## Koan-liân
* Hang
* Pû

## Liân-kiat
* 李淑鳳. 台語烹調動詞ê義素分析
Tren Lokote

**Juan Jurado** (1986 nî chhut-sì) sī Be̍k-se-ko ê koa-chhiú.

## Chok-phín
* *Cementerio de Raperos*, 2017
* *XXXTrictamente Para La Calle*, 2018
Kong-ke só-sî àm-bé-ha̍k

**Kong-ke só-sî àm-bé-ha̍k** (Eng-gí: *public-key cryptography*), mā hō chò **bû-tùi-chheng àm-bé-ha̍k** (*asymmetric cryptography*), sī chi̍t khoán àm-bé hē-thóng, ēng chiâⁿ tùi ê só-sî: ē-tàng kong-khai sòaⁿ-hoat ê kong-ke só-sî (*public key*); kap taⁿ ū só͘-iú-chiá thang chai-iáⁿ ê sai-khia só-sî (*private key*). Che ē-tàng tat-sêng nn̄g khoán kong-hāu: khak-jīn (*authentication*), iā tiō sī kong-ke só-sî thang kiám-giām sìn-sek sī-m̄-sī tùi-tâng ê sai-khia só-sî chhî-iú-chiá sàng--ê; koh ū pian-àm-bé (*encryption*), iā tiō sī taⁿ ū tùi-tâng ê sai-khia só-sî chhî-iú-chiá ē-tàng kái-bé í-keng ēng kong-ke só-sî pian-bé sìn-sek.
Sûi-chāi-sèng

**Sûi-chāi-sèng** (Eng-gí: *randomness*) sī sū-kiāⁿ bô hoat-tō͘ chhui-chhek ia̍h sī khiàm hêng-sek ê sèng-chit. Sûi-chāi ê liân-sio̍k chi̍t cho͘ su-kiāⁿ, hû-hō, ia̍h pō͘-sò͘, sī bô sūn-sī, mā bô tòe jīn-hô thang liáu-kái ê hêng-sek kap cho͘-ha̍p leh leh kiâⁿ. Kò-pia̍t ê sûi-chāi sū-kiāⁿ sī bô hoat-tō͘ thui-chhek--ê, chóng-sī chin chē chêng-hêng tang-tiong tōa sò͘-liōng ê sū-kiāⁿ, in bô-kâng kiat-kó chhut-hiān ê pí-lu̍t sī ū ē-tàng thui-chhek--ê. Pí-lūn nā khian nn̄g lia̍p tâu-á, ta̍k pái khian ê kiat-kó sī bô thang seng-chai--ê, m̄-koh ē-tàng àn-sǹg 7 cho͘-ha̍p chhut--lâi ê khó-lêng sī pí 4 ke siang-pōe.
Pak Hôe-kui-sòaⁿ

**Pak Hôe-kui-sòaⁿ** sī Tē-kiû téng-bīn Ji̍t-thâu thang tit-chiap tùi chiàⁿ thâu-téng chiò lo̍h tē ê siāng pak-pêng hūi-tō͘ chi̍t kho͘ lián.

## Koan-liân
* Lâm Hôe-kui-sòaⁿ
* 6 goe̍h chì-tiám
Labrador Hái

**Labrador Hái** sī Pak Tāi-se-iûⁿ ê chi̍t pō͘-hūn, só͘-chāi tī Labrador Poàn-tó kap Greenland tiong-ng.
Sa-khà-suh

**Sa-khà-suh** (eng. *circus*; ji̍t. サーカス), mā hō chò **bé-hì-thoân**, sī chi̍t pan piáu-ián-chiá, ē-tàng poaⁿ chē khoán gû-lo̍k-sèng ê sió͘. Sa-khà-suh ê piáu-ián-chiá ū chhan-chhiūⁿ siáu-thiú, bé-hì-kioh (*acrobat*), kòe-hùn-liān ê tōng-bu̍t, khong-tiong chhian-chhiu kioh (*trapeze act*), im-ga̍k-ka, bú-chiá, hàiⁿ-kho͘-á kioh (*hooper*), kiâⁿ-só-á kioh (*tightrope walker*), *[[juggling]]* kioh, mô͘-su̍t kioh, chi̍t-lián-chhia kioh téng-téng.

Philip Astley tī 1786 nî tiām Eng-lân khui ê chi̍t pan sa-khà-suh, sī hiān-tāi sa-khà-suh ê khai-ki-chó͘.
Sió͘

**Sió͘** sī tùi Eng-gí *show* chioh--lâi ê chioh-jī gōa-lâi-gí, ū khó-lêng sī kóng:

* Tián-sī
* Tián-lám-hōe
* Piáu-ián
* Hì-chhut
Cheng-lū

**Cheng-lū** sī choan-bûn kiâⁿ siu-tō seng-oa̍h, si̍t-hêng chong-kàu-sèng kìm-io̍k (*asceticism*) ê lâng. Ū tan-to̍k siu-tō mā ū chi̍t kûn cheng-lū chò-hóe seng-oa̍h ê hêng-sek. 

Bô-kâng ê chong-kàu ia̍h chong-phài, tiāⁿ ēng te̍k-pia̍t ê iōng-gí piáu-sī in-ê cheng-lū. Pí-lūn tī Hu̍t-kàu it-poaⁿ kóng hôe-siūⁿ, tī Thian-chú-kàu it-poaⁿ kóng siu-tō-sū.

## Chham-chiàu

## Koan-liân
* Lú-cheng
Má Jû-hong

**Má Jû-hong** (馬如風; 1955 nî 3 goe̍h 16 – 2018 nî 7 goe̍h 29), pún-miâ **Iû Chhong-choân** (游聰泉), sī Tâi-oân ê tiān-iáⁿ kiam tiān-sī ián-oân.
Kiok Chēng-úi

**Kiok Chēng-úi** (鞠婧禕; ) sī Tiong-kok cha-bó͘ ngó͘-siōng thoân-thé SNH48 Team NII ê chiân chèng-sek sêng-oân. I tī Tiong-kok Sù-chhoan-séng Sūi-lêng-chhī chhut-siⁿ. I thong-kòe liáu SNH48 ê teng-soán oa̍h-tāng, ka-ji̍p SNH48. Bo̍k-chiân i sio̍k-î bêng-seng tiān-tông ê sin-hūn.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ián-goân
Lūi-pia̍t:Tiong-kok cha-bó͘ koa-chhiú
Lūi-pia̍t:SNH48
C
Hóe-sio-hûn

**Hóe-sio-hûn** (火燒雲), ia̍h-sī kiò **hê** (霞), mā tha̍k chò **hâ**, sī Ji̍t-thâu ê kng siâ-siâ chiò tio̍h Tē-kiû ê sî, tú-tio̍h phû tī tāi-khì ko-chân ê sè-lia̍p eng-ia só͘ chō-sêng ê sàn-siā hiān-siōng; chit-sî ê thiⁿ-téng ē chhut-hiān chhim kam-á-sek ê chhái-sek hûn-hái, chhin-chhiūⁿ hóe-sio kāng-khoán. Hóe-sio-hûn it-poaⁿ tī chhut-ji̍t ia̍h ji̍t-lo̍h ê sî-chūn chhut-hiān.

## Siong-koan
*Ji̍t-lo̍h
Tang-hong Chèng-tō

**Tang-hong Chèng-tō** (Eng-gí: *Oriental Orthodoxy*) sī Ki-tok-kàu chu kàu-hōe tang-tiong ē tē-4 tōa kong-hōe (*communion*), tī thong sè-kài ū 7600 bēn kàu-tô͘. In sī sè-kan siāng kó͘ ê chong-kàu cho͘-chit chi it, tī Armenia, Ai-ki̍p, Eritrea, Ethiopia, Sudan, chi̍t pō͘-hūn ê Tiong-tang kap Ìn-tō͘ ê le̍k-sú kap bûn-hòa tang-tiong chin oa̍h-hiáⁿ.
Lâi-sè

**Lâi-sè** (來世), ia̍h **āu-sè** (後世), sī siong-sìn kóng: tī sèⁿ-miā sí-bông liáu-āu, sèⁿ-miā ê sèng-keh pún-chit ē iân-sio̍k.
Tân Koan-hūi

**Tân Koan-hūi** (陳觀慧; ) sī Tiong-kok cha-bó͘ ngó͘-siōng thoân-thé SNH48 Team SII ê chèng-sek sêng-oân. I tī Tiong-kok Kńg-tang-séng Tām-kang-chhī chhut-siⁿ. I thong-kòe liáu SNH48 ê teng-soán oa̍h-tāng, ka-ji̍p SNH48.

Lūi-pia̍t:SNH48
K
VoIP

**VoIP** sī **keng-kòe [[Internet Protocol]] chhut-siaⁿ** (*Voice over Internet Protocol*) ê Eng-gí kán-lio̍k. Che sī chi̍t khoán hong-hoat kiam chi̍t cho͘ ki-su̍t, thang keng-kòe Internet Protocol (IP) bāng-lō͘ thoân sàng siaⁿ-im thong-sìn kap to-mûi-thé.
Weblio

**Weblio**（ウェブリオ）sī Ji̍t-pún weblio tu-sek hōe-siā leh keng-êng ê sòaⁿ-téng pek-kho-choân-su. Thang hō͘ lâng keng-kòe kiám-sek chhâ-sûn chhiau-kòe 650 khoán í-siōng ê jī-tián, sū-tián, iōng-gí-chi̍p.
Thàu-kiàⁿ

**Thàu-kiàⁿ** (透鏡) sī chi̍t lūi kā kng-sòaⁿ hōe-chi̍p ia̍h hun-sòaⁿ ê siat-pī; thong-siông sī po-lê chò--ê. Ba̍k-kiàⁿ kap hàm-kiàⁿ lóng sī thàu-kiàⁿ ê si̍t-chè èng-iōng.
Vivendi

**Vivendi SA** sī Hoat-kok ê tōa-chong mûi-thé ho̍k-ha̍p khì-gia̍p, pún-pō͘ tī Pa-lí. In ū keng-gêng im-ga̍k, tiān-sī, tiān-iáⁿ, tiān-náu iû-hì, tiān-sìn, bē-phiò, kap sòaⁿ-téng iáⁿ-phìⁿ hosting téng sū-gia̍p
Warcraft III: Reign of Chaos

***Warcraft III: Reign of Chaos*** sī chi̍t-ê ko-khong-sióng (*high fantasy*) si̍t-sî chiàn-lio̍k (*real-time strategy*) bí-jí-oh gém. Pún chok sī Blizzard Entertainment kong-si khai-hoat, kiam tī 2002 nî 7 goe̍h hoat-hêng. I sī ** ê tē-2-ê kè-sio̍k.
Siat-li̍p (kong-si)

**Siat-li̍p** (Eng-gí: *incorporation*) sī kong-si ia̍h kî-tha hoat-jîn cho͘-chit kiàn-li̍p ê chhiú-sio̍k. Nā kóng chi̍t-ê si̍t-thé í-keng siat-li̍p (*incorporated*), ì-sù sī kóng hit cho͘ si̍t-thé í-keng tī kok-ka ia̍h sī kî-tha chèng-tī tong-khoân ê chè-tō͘ ē-té siū tio̍h sêng-jīm.

## Chham-chiàu
Chhio̍h

**Chhio̍h** (蓆), mā kóng **chháu-chhio̍h** (草蓆) kap **chhio̍h-á** (蓆仔), sī ēng chháu ia̍h tek pian-chit ê mi̍h-kiāⁿ, ē-tàng khùn tī téng-koân.
Ûi-thoân-chú hoat-hiān

**Ûi-thoân-chú hoat-hiān** (eng. *gene expression*; ji̍t. 遺伝子発現) sī ûi-thoân-chú ê chu-sìn siū lī-ēng lâi ha̍p-sêng ki-lêng-sèng ûi-thoân-chú sán-bu̍t (*gene product*) ê kòe-têng. Hia ê san-bu̍t it-poaⁿ sī nn̄g-pe̍h-chit, chóng ia̍h ū hui nn̄g-pe̍h-chit ê pian-bé ûi-thoân-chú tī--leh, pí-lūn choán-sàng RNA (tRNA), ia̍h sió-hu̍t-chú RNA (snRNA) ûi-thoân-chú, in ê sán-bu̍t sī ki-lêng-sèng RNA.
Choán-î RNA

**Choán-î RNA** (eng. *transfer RNA*; ji̍t. 転移RNA), tiāⁿ kán-lio̍k chò **tRNA**, sī chi̍t khoán choán-chiap lō͘-ēng ê RNA hun-chú, it-poaⁿ hâm 76 kàu 90 ê nucleotide, ē-tàng khan tī mRNA kap amino sng tiong-ng.
Lombok

**Lombok** sī Ìn-nî Sai Nusa Tenggara Séng ê chi̍t tè tó, sǹg Nusa Tenggara Kûn-tó ê chi̍t hūn.
Marshal

***Marshal*** sī chi̍t jī Eng-gí tan-jī, ēng chò chē khoán bô-kâng ki-koan ê tiúⁿ-koaⁿ hâm-thâu. Tī hiān-tāi, khah phó͘-thong ê nn̄g khoán sī kun-sū kai-ki̍p kap bîn-sū ê hoat-lu̍t chip-hêng khang-khòe.

Nā chò kun-sū hâm-thâu, pún jī thang hoan-e̍k chò goân-sè; lēng-gōa tī Bí-kok, ū chi̍t khoán sio̍k Su-hoat-pō͘ ê liân-pang pó-an-koaⁿ to̍h kiò chò *marshal*.
Yi Gwang-sik

**Yi Gwang-sik** (Hàn-jī:李光軾; Ko-lê-jī: ; 1493 nî 11 goe̍h 7 ji̍t - 1563 nî 12 goe̍h 15 ji̍t), pió-jī **Baik-heum** (白欽; 백흠),  Pún-koàn **Woo-gae** (本貫 羽溪). I tī Gangwon Tō Gangreung-chhī (강원도 강릉시) chhut-sì. Yi Gwang-sik sī Hân-kok kah Tiâu-sián ông-tiâu Kun-jîn and Koaⁿ-liâu. 1516年 武科及第, 他之邊境Lú-chin族之多次交戰, 1543 nî Tiâu-sián人邊將之無罪Lú-chin族濫射殺, 1544 nî Lú-chin族 sī Tiâu-sián邊境攻擊, 他 sī Lú-chin族訪問, 慰問事件解決. 1555 nî5月 乙卯倭變. E-khò͘(倭寇) sī 全羅道海岸掠奪, 十鎭之陷落.Yi Gwang-sik sī 出兵, E-khò͘ 征伐.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Eulmyo E-byon(乙卯倭變)
Bí-kok Su-hoat Pō͘

**Bí-kok Su-hoat Pō͘** (Eng-gí: *United States Department of Justice*) sī Bí-kok ê liân-pang hêng-chèng pō͘-mn̂g, choan-bûn tī hoat-lu̍t ê chip-hêng kap su-hoat ê koán-lí. Pún pō͘ sī 1870 nî Ulysses S. Grant chóng-thóng ê sî-tāi sêng-li̍p--ê.

## Siong-koan
* Bí-kok Hoat-bū Chóng-tiúⁿ

## Chù-kái

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* 
* 
* Department of Justice on USAspending.gov
* USDOJ in the *[[Federal Register]]*
Ji̍t-Lō͘ Chiàn-cheng

**Ji̍t-Lō͘ Chiàn-cheng** (日露戰爭) sī Lō͘-se-a Tè-kok kap Ji̍t-pún Tè-kok chi ūi Boán-chiu kap Tiâu-sián saⁿ-cheⁿ ín khí ê chiàn-cheng, sî-kan sī 1904 kàu 1905 nî kan.

## Tsù-kái

Lūi-pia̍t:Boán-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Lō͘-se-a ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tiâu-sián le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Hân-kok le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Ji̍t-pún ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Lō͘-se-a ê chiàn-cheng
Yi Ji-bang

**Yi Ji-bang** (Hàn-jī: 李之芳; Ko-lê-jī: 이지방; 1466 nî 10 goe̍h 15 ji̍t - 1537 nî 12 goe̍h 11 ji̍t), pió-jī **Ja-hwa** (子華; 자화), Pún-koàn Woo-gae (本貫羽溪). I tī Gangwon Tō Gangreung-chhī (강원도 강릉시) chhut-sì. Yi Ji-bang sī Hân-kok kah Tiâu-sián ông-tiâu sīKun-jîn and Koaⁿ-liâu. 他之邊境Lú-chin族之多次交戰, 勝戰. 1489 nî-1491 nî 北征 Lú-chin族之交戰. 1517年 11月 Bêng-tiâu使臣入朝後 1518年 4月 歸國. 1523 nî-1524 nî Lú-chin族之交戰, 邊境追放.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* 李之芳 (Ko-lê-jī)
Nî-ko-tin

**Nî-ko-tin** (Eng-gí: *nicotine*) sī chi̍t khoán kiông-le̍k (*potent*) ê hù-kau-kám heng-hùn-che (*parasympathomimetic stimulant*).

## Chham-chiàu
Jaynagar Majilpur

**Jaynagar Majilpur**  sī Ìn-tō͘ West-Bengalen pang Dakshin 24 Parganas koān ê chi̍t ê chng-thâu.

## Liân-kiat

* Koaⁿ-hong bāng-chām 

Lūi-pia̍t:Dakshin 24 Parganas ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Ìn-tō͘ siâⁿ-chhī
Pîhtokahanapiwiyin

**Pîhtokahanapiwiyin** (iok. 1842 nî – 1886 nî 7 goe̍h 4 ji̍t), it-poaⁿ hông hō **Chief Poundmaker**, sī pêⁿ-po͘ Cree cho̍k ê thâu-lâng. I sī hô-pêng ê î-chhî-chiá, mā sī i jîn-bîn ê hông-gū-chiá.
Pâng-chiam

**Pâng-chiam** sī ēng beh thīⁿ mi̍h ê **[[chiam]]**, phó͘-thong ê khoán-sek sī kim-sio̍k chè-phín, chi̍t-pêng sī chiam-thâu ē-tàng thòng kòe pò͘-liāu téng châi-chit; koh chi̍t-pêng sī chiam-khang, thang chhng beh thīⁿ mi̍h ê sòaⁿ.

## Chham-chiàu

Lūi-pia̍t:Thīⁿ
Aurora (sîn-ōe)

**Aurora** (), ì-sù sī thiⁿ phú-kng, sī Lô-má sîn-ōe lāi-bīn ê lú-sîn-bêng.

Lūi-pia̍t:Lô-má sîn-ōe
Sng-hòa a-lú-mih(II)

**Sng-hòa a-lú-mih(II)**, mā hō **it-sng-hòa a-lú-mih**, sī a-lú-mih kap sng-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t, hòa-ha̍k-sek AlO.
Tē-lí chu-sìn hē-thóng

**Tē-lí chu-sìn hē-thóng** (Eng-gí: *geographic information system*; **GIS**) sī siat-kè beh siu-chi̍p, siu-khǹg, chhù-lí, hun-sek, koán-lí, kiam tián-sī khong-kan ia̍h tē-lí chu-liāu ê hē-thóng.
Chiam

**Chiam** sī óa sún-á-hêng ê kò͘-chō, it-poaⁿ kóng ê chiam, chi̍t chióng sī ū chhah ji̍p pa̍t hāng mi̍h ê lō͘-iōng, khoán-sek ū chhan-chhiūⁿ pín-chiam, pâng-chiam, chhia-chiam, chù-siā-chiam téng-téng; mā ū-ê sī kî-tha lō͘-iōng, pí-lūn sî-cheng ê chiam, ia̍h chí-lâm-chiam téng khoán.
Hòa-ha̍k hō-miâ-hoat

Chi̍t thò **Hòa-ha̍k hō-miâ-hoat**, sī chi̍t cho͘ ūi hòa-ha̍p-bu̍t sán-seng hē-thóng-sèng hō-miâ kui-chek. Thong-sè-kài siāng phó͘-phiàn chhái-iōng ê hō-miâ-hoat, sī Kok-chè Sûn-chhùi kap Èng-iōng Hòa-ha̍k Liân-ha̍p (IUPAC) khai-hoat ê hit thò.
Piret Mängel

**Piret Mängel** (1969 1 goe̍h 13 ji̍t ùi Tallinn chhut-sì) sī Estonia ê ián-gôan. I tī *[[Serdtsa tryokh 2]]* (1993) ê ián-chhut chin ū-miâ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:1969 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:Chāi-sè jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Estonia ián-goân
Lūi-pia̍t:Estonia jîn-bu̍t
Entropy

**Entropy** ("" "en-tú-lo-pih") ē-tàng kái-soeh chò sī tùi chi̍t-ê jia̍t-le̍k-ha̍k hē-thóng ê lêng-liōng tang-tiong bô hoat-tō͘ chò-kang ê thêng-tō͘ ê kè-sǹg. Tī chi̍t-ê koaiⁿ-bā ê hē-thóng, nā entropy chin-ka, ū-thang chok-iōng ê lêng-liōng tiō kiám-chió. Entropy ia̍h ē-tàng kái-soeh chò tùi bû-tì-sū (hūn-loān) ê kè-sǹg; entropy lú koân, piáu-sī bû-tì-sū ê thêng-tō͘ lú-koân.

Nā sī hē-thóng keng-le̍k chi̍t hāng ē-tàng tò-hoán ê piàn-hòa, entropy (S) ê kái-piàn liōng, sī sio-kâng sàng hō͘ hit-ê hē-thóng ê jia̍t ê lêng-liōng (Q) hun-koah jia̍t-le̍k-ha̍k un-tō͘ (T), thang kì chò ∆S = ∆Q/T. Chóng-sī, só͘-ū hiān-si̍t ê kòe-têng, sī ū it-tēng thên-tō͘ bô-hoat-tō͘ tò-hoán ê piàn-hòa, tī chia bô-hoat-tō͘ tò-hoán ê kái-piàn tang-tiong, entropy tiō ē chin-ka.

Siōng-sè lâi kóng, entropy sī chi̍t-ê hē-thóng ê hiòng-gōa sèng-chit (*extensive property*). Che kap hō chò bî-chōng-thài (*microstate*) ê bî-koan phòe-tì (*microscopic configuration*) sò͘-jī  ū óa-kīn ê koan-liân, he sò͘-jī koh kap hē-thóng ê kū-koan sèng-chit (*macroscopic quantities*, pí-lūn thé-chek, ūn-tō͘) it-tì.

## Chham-chiàu
Enthalpy

**Enthalpy** ("" "en-tá-lu-lih") sī chi̍t-ê jia̍t-le̍k-ha̍k hē-thóng ê chi̍t hāng sèng-chit, thang tēng-gī chò H = U + pV; H piáu-sī enthalpy, U sī hē-thóng ê lōe-pō͘ lêng-liōng, p sī ap-le̍k, V sī thé-chek. Tī chi̍t hāng ùi kò͘-tēng khì-ap ê hē-thóng lāi hoat-seng ê hòa-ha̍k hoán-èng, i ê enthalpy ∆H, sī sio-kâng ∆U + p∆V. Nā tī hoat-jia̍t hoán-èng (*exothermic reaction*), ∆H sī hū-sò͘.

## Chham-chiàu
Yagate Kimi ni Naru

sī chi̍t-pō͘ iû Nio Nakatani ōe--ē ê Ji̍t-pún pek-ha̍p báng-gah.
I tī goe̍h-khan *Dengeki Daioh* ùi 2015 nî sì-goe̍h 27 ji̍t khai-sí liân-chài, iû ASCII Media Works chhut-pán.
2018 nî it-goe̍h ê sî í-keng ū 5 pún tan-hêng-pún. Tōng-ōe ê pán-pún àn-tiāⁿ ùi 2018 nî cha̍p-goe̍h khai-sí hòng-sàng.

The story focuses on Yuu Koito, a first-year high school girl who is unable to experience feelings of love, and Touko Nanami, the second-year student council president who suddenly confesses to Yuu.

## Tāi-kong
Yuu Koito chin ài khòaⁿ siàu-lú báng-gah, só͘-í i tiāⁿ-tiāⁿ leh siūⁿ nā hŏng kò-pe̍h sī-beh án-chóaⁿ.
Tān-sī tong in kok-tiong tông-o̍h kap i kò-pe̍h ê sî, i bô jīm-hô kám-kak.
I pó-liû i ê hôe-hok, kàu tha̍k ko-tiong ia̍h-sī m̄-chai án-chóaⁿ hôe-tap.
Āu-lâi, i tú-hó khòaⁿ-tio̍h ha̍k-seng-hōe hōe-tiúⁿ, Touko Nanami, kū-choa̍t pa̍t-lâng ê kò-pe̍h.
Yuu siūⁿ-beh mn̄g i ê kiàn-gī, soah hoat-hiān Nanami sī in-ūi m̄-bat kám-kak pa̍t-lâng sî te̍k-pia̍t--ê chiah kū-choa̍t kò-pe̍h.
Yuu kám-kak in chin sêng.
M̄-koh Nanami soah sûi tūi Yuu kò-pe̍h.

## Kak-sek

; 
: Phòe-im: Hisako Kanemoto (manga PV), Yūki Takada (anime)
: Chū-kak. Ko-tiong 1 nî-kip. Kò-sèng hó-tàu-tīn, m̄-koh mā chin ùi-hoân.
; 
: Phòe-im: Minako Kotobuki (manga PV, anime)
: 2 nî-kip. Ha̍k-seng-hōe-tiúⁿ. Seⁿ-chò chin súi koh chin un-jiû, jî-chhiáⁿ koh chin-gâu tha̍k-chheh.
; 
: Sayaka ùi it-nî-kip tio̍h-sī Nanami ê hó-pêng-iú. I sī 2 nî-kip, jî-chhiáⁿ sī ha̍k-seng-hōe ê hù-hōe-tiúⁿ.
; 
: 1 nî-kip, mā-sī ha̍k-seng-hōe ê sêng-oân. I ū nn̄g-ê a-chí kap chi̍t-ê sió-mōe, só͘-í chin-gâu kap cha-bó͘ khai-káng.
; 
: 1 nî-kip, mā-sī ha̍k-seng-hōe ê sêng-oân.
; 
: Koyomi sī Yuu ùi kok-tiong khai-sí ê pêng-iú. I siūⁿ-beh chiâⁿ-chò chi̍t-ê chok-ka.
; 
: Akari sī Yuu ùi kok-tiong khai-sí ê pêng-iú. I sī nâ-kiû-siā ê sêng-oân.
; 
: Hakozaki sī ha̍k-seng-hōe ê kò͘-mn̂g sian-siⁿ.

## Mûi-thé

### Báng-gah
Báng-gah iû Nio Nakatani chhòng-chok, tī ASCII Media Works ê goe̍h-khan *Dengeki Daioh* liân-chài. 

### Tōng-ōe
*Dengeki Daioh* tī 2018 nî sì-goe̍h 27 soan-pò͘ beh kái-chò tōng-ōe. Tō-ián sī Makoto Katō, kio̍k-pún sī Jukki Hanada, chè-chok kong-si sī Troyca, kak-sek siat-kè sī Hiroaki Gohda. Hē-lia̍t ùi 2018 nî cha̍p-goe̍h khai-sí hòng-sàng.

## Pêng-kè

## Chù-kha

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Official Website  (Ji̍t-gí)
*  (Ji̍t-gí)
* Anime News Network

Lūi-pia̍t:Pek-ha̍p kap GL
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún tōng-bān
Tâi-oân-ōe-bûn

**Tâi-oân-ōe-bûn** (台灣話文) sī chú-tiuⁿ ēng Tâi-oân-ōe siá bûn-chiuⁿ ê su-sióng kap ūn-tōng. Ùi 1930 nî khai-sí, siū-tio̍h Ji̍t-pún ê giân-bûn it-tì su-sióng ê éng-hióng, N̂g Se̍k-hui tī Sin Bûn-hia̍p ê khan-bu̍t *[[Ngó͘-jîn-pò]]* khan-teng chi̍t phiⁿ hō-chò *Chóaⁿ-iūⁿ Put Thê-chhiòng Hiong-thó͘ Bûn-ha̍k* (怎樣不提倡鄉土文學). N̂g Se̍k-hui jīn-ûi, khiā tī ki-chân jio̍k-sè cho̍k-kûn ê kak-tō͘, kiông-tiāu nā-sī Tâi-oân-ōe chham bûn-jī ha̍p-it liáu-āu, ē-tàng hō͘ lông-kang kai-kip ê ki-chân cho̍k-kûn sú-iōng khí-lâi khah lī-piān. M̄-koh, án-ne ê su-sióng soan ín-khí liáu  chi-chhî kap hoán-tùi siang-hong ê bûn-ha̍k lūn-chiàn. It-ti̍t kàu 1934 nî chiah ta̍uh-ta̍uh-á pêng-sek. Tâi-oân-ōe-bûn ūn-tōng mā chham Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê sin-kū bûn-ha̍k lūn-chiàn ū-koan.

## Pōe-kéng
1895 nî, Tâi-oân chìn-ji̍p Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi, Tâi-oân Chóng-tok-hú khai-sí tī kok-gí thoân-si̍p-só͘ kap kong-ha̍k-hāu téng koaⁿ-hong kàu-io̍k ki-koan thui-sak Ji̍t-pún-ōe kap Ji̍t-bûn. Tī chit-khoán chêng-hêng hā, Tâi-oân-ōe ê seng-chûn hoat-tián siū-tio̍h gōa-lâi giân-gí ê ui-hia̍p; tī bûn-su hong-bīn mā ài bīn-tùi pí Hàn-bûn koh-khah "giân-bûn bô it-tì" ê chêng-hêng. In-chhú, tì-sú Tâi-oân hit-chūn ê bûn-ha̍k-kài chū-kak beh kā Tâi-oân-lâng ê seng-oa̍h giân-gí siá chò su-biān-bûn, chiah ùi chia sán-seng liáu ēng Hàn-jī lâi siá Tâi-oân-ōe-bûn ê chú-tiuⁿ.

1924 nî, Liân Un-kheng hoat-piáu chi̍t phiⁿ hō-chò *Giân-gí chi Siā-hōe tek Sèng-chit* (言語之社會的性質) ê bûn-chiuⁿ; 1929 nî, *[[Tâi-oân Bîn-pò]]* khan-teng Liân Ngá-tông ê *Tâi-gí Chéng-lí chi Thâu-sū* (台語整理之頭緒) kap *Tâi-gí Kàu-lí chi Chek-jīm* (台語教理之責任) 2 phiⁿ bûn-chiuⁿ. In 2 lâng ê lūn-tiám lóng í-keng kóng tio̍h Tâi-oân pún-thó͘ giân-gí ê tiōng-iàu-sèng, m̄-koh iû-goân bô thê-chhut kái-koat ê hong-hoat, mā bô ùi siā-hōe tāi-chiòng ê kak-tō͘ lâi su-khó.

## Hoat-íⁿ
1930 nî, chó-phài thoân-thé Sin Bûn-hia̍p tiong-siông-úi N̂g Se̍k-hui tī hit-ê thoân-thé ê gōa-sū mûi-thé *[[Ngó͘-jîn-pò]]* téng hoat-piáu chi̍t phiⁿ hō-chò *Chóaⁿ-iūⁿ Put Thê-chhiòng Hiong-thó͘ Bûn-ha̍k* (怎樣不提倡鄉土文學) ê bûn-chiuⁿ, lāi-té siá tio̍h: "ēng Tâi-oân-ōe chò bûn, ēng Tâi-oân-ōe chò si, ēng Tâi-oân-ōe chò sió-soat, ēng Tâi-oân-ōe chò koa-iâu, biâu-siá Tâi-oân ê sū-bu̍t". Keh-tńg-nî, i koh tī *[[Tâi-oân Sin-bûn]]* hoat-piáu *Chài Tâm Hiong-thó͘ Bûn-ha̍k* (再談鄉土文學). Chit 2 phiⁿ chok-phín lóng bêng-pe̍k piáu-sī Tâi-oân bûn-jîn èng-kai ài ēng Tâi-oân-ōe lâi biâu-siá Tâi-oân ê sū-bu̍t; lēng-gōa mā chú-tiuⁿ ēng Hàn-jī piáu-kì Tâi-oân-ōe ê giân-bûn it-tì ūn-tōng.
Bah-sò

**Bah-sò** sī chi̍t khoán chhiat chò iù-iù ê bah-lūi si̍t-châi, it-poaⁿ sī ēng ti-bah chò--ê.

## Koan-liân
* Bah-sò-pn̄g
Bah-sò-pn̄g

**Bah-sò-pn̄g** sī kiáu bah-sò ê pn̄g, sī chi̍t khoán Tâi-oân liāu-lí. Chia kóng ê bah-sò it-poaⁿ sī kòe-ló͘ ê ká-bah (絞肉).
Ló͘-bah-pn̄g

**Ló͘-bah-pn̄g** sī hē ló͘-bah (phó͘-thong sī ló͘-ti-bah) ê pn̄g. Ló͘-bah tī chia it-poaⁿ sī liân pûi-bah kiam sán-bah chò-hóe, nā tī Tâi-oân ê lâm-pō͘ phó͘-thong sī chhoân tōa-tè ló͘-bah; nā tiong-pak-pō͘, it-poaⁿ kā ló͘-bah chiat chò sè-tè kiáu-pn̄g.

## Koan-liân
* Bah-sò-pn̄g
* Khòng-bah-pn̄g
Siān-hî ì-mī

**Siān-hî ì-mī** sī chi̍t khoán tâi-oân liāu-lí, sī kā siān-hî bah chiah hó-sè liáu-āu kiáu tī ì-mī lāi-bīn. It-poaⁿ kóng--ê sī khan-keⁿ--ê, mā ū chhá-mī ê khoán-sek.
Chu-kû Bông-sùn

**Chu-kû Bông-sùn** (沮渠蒙遜; ) sī Tiong-kok si̍p-lio̍k-kok Pak Liâng ê tē-2 tāi hông-tè.
Thuh-hoat O͘-ko͘

**Thuh-hoat O͘-ko͘** (禿髮烏孤; ) sī Tiong-kok si̍p-lio̍k-kok Lâm Liâng ê tē-1 tāi hông-tè.
Gūi Hàu-chēng-tè

**Gūi Tō-bú-tè** (魏孝靜帝; ), pún-miâ **Goân Siān-kiàn**, sī Tang Gūi ê tē 1 tāi hông-tè.
Trần Hưng Đạo

**Trần Hưng Đạo** (陳興道; ), pún-miâ **Trần Quốc Tuấn** (陳國峻), sī Oa̍t-lâm Trần Tiâu ê chi̍t ê chiong-kun.
Minh Hương

**Minh Hương** sī Oa̍t-lâm lâm-pō͘ ê chi̍t ê Hoâ-jîn cho̍k-kûn.

Minh Hương ê chó͘-sian sī tī Boán-chheng ji̍p Koan í-āu cháu lâi Oa̍t-lâm ê Bêng-tiâu lâng. Minh Hương ê hàn-jī siá chò "明香", ì-sù sī "Bêng-tiâu ê hiuⁿ-hoé", ia̍h-sī siá chò "明鄉", ì-sù sī "Bêng-tiâu ê chhun".

Chhut-miâ ê Minh Hương ū Mạc Cửu, Mạc Thiên Tứ, Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Võ Tánh, Võ Trường Toản, Phan Thanh Giản, Trần Tiễn Thành.
Ông-lâi-so͘

**Ông-lâi-so͘** sī Tâi-oân ê chi̍t khoán sì-siù-á, khah phó͘-thong ê khoán-sek sī ēng mī-hún, bá-tah chò khak, tang-koe chò āⁿ. Lēng-gōa mā ū ēng chiàⁿ ông-lâi iā kî-tha ê si̍t-châi chò āⁿ, ū sî to̍h chiàu hit khoán si̍t-châi hō-miâ.
Le̍k-tāu-phòng

**Le̍k-tāu-phòng** sī chi̍t khoán piáⁿ, tī Tâi-oân ia̍h Hok-kiàn sī thoân-thóng ê goe̍h-piáⁿ. Phó͘-thong sī mī-hún khak pau le̍k-tāu-āⁿ kòe hang chè-chō.
Liông Kán-bûn-tè

**Liông Kán-bûn-tè** (梁簡文帝; ), pún-miâ **Siau Kong** (蕭綱), sī Lâm Liông ê tē 2 tāi hông-tè.
Liông Goân-tè

**Liông Goân-tè** (梁元帝; ), pún-miâ **Siau E̍k** (蕭繹), sī Lâm Liông ê tē 4 tāi hông-tè.
Iûⁿ Tong

**Hông-thài-chú** (皇泰主, ), pún-miâ **Iûⁿ Tong**, sī Sûi-tiâu ê chi̍t ê hông-tè. I tī 618 nî kàu 619 nî chāi-ūi.
Phan Thanh Giản

**Phan Thanh Giản** (潘清簡, ) sī Oa̍t-lâm Nguyễn Tiâu ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī chi̍t ê Minh Hương, che̍k-koàn sī Chiang-chiu-hú Hái-têng-koān (kin-á-ji̍t Chiang-chiu Liông-hái-chhī).
Gūi Bêng-goân-tè

**Gūi Bêng-goân-tè** (魏明元帝; ), pún-miâ **Thok-poa̍t Sū**, sī Pak Gūi ê tē 2 tāi hông-tè.
Liông Kèng-tè

**Liông Kèng-tè** (梁敬帝; ), pún-miâ **Siau Hong-tì** (蕭方智), sī Lâm Liông ê tē 6 tāi hông-tè.
Gūi Hàu-chong-tè

**Gūi Hàu-chong-tè** (魏孝莊帝; ), pún-miâ **Goân Chú-iu**, sī Pak Gūi ê tē 12 tāi hông-tè.
Chiu Chēng-tè

**Chiu Chēng-tè** (周靜帝; ), miâ **Ú-bûn Chhián** (宇文闡), sī Pak Chiu ê tē 5 tāi hông-tè.
Lí Sū-goân

**Lí Sū-goân** (李嗣源; ) sī Tiong-kok Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi Hiō Tông ê tē 2 tāi hông-tè.
Tē-la̍k Hái-kun Jiân-liāu-chhiúⁿ

**Tē-la̍k Hái-kun Jiân-liāu-chhiúⁿ** (第六海軍燃料廠) sī khah-chá Ji̍t-pún tī Tâi-oân ê kun-sū liān-iû-chhiúⁿ, chú-iàu hun Ko-hiông Si-siat (高雄施設), Sin-tek Si-siat, kap Sin-ko Si-siat (tī Sin-ko-káng, chit-má ê Tâi-tiong-káng). 

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lâu Sêng-iū

**Lâu Sêng-iū** (劉承祐; ) sī Tiong-kok Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi Hiō Hàn ê tē 2 tāi hông-tè.
Iûⁿ Liông-ián

**Iûⁿ Liông-ián** (楊隆演; ), sī Tiong-kok Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi Ngô͘-kok ê tē 3 tāi hông-tè.
Iûⁿ Phó͘

**Iûⁿ Phó͘** (楊溥; ), sī Tiong-kok Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi Ngô͘-kok ê tē 4 tāi hông-tè.
Chîⁿ Goân-koàn

**Chîⁿ Goân-koàn** (錢元瓘; ), sī Tiong-kok Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi Ngô͘-oa̍t ê tē 2 tāi hông-tè.
Thuh-hoat Lī-lo̍k-ko͘

**Thuh-hoat Lī-lo̍k-ko͘** (禿髮利鹿孤; ) sī Tiong-kok si̍p-lio̍k-kok Lâm Liâng ê tē-2 tāi hông-tè.
Khit-ho̍k Chhì-poân

**Khit-ho̍k Chhì-poân** (乞伏熾磐; ) sī Tiong-kok si̍p-lio̍k-kok Se Chîn ê tē-3 tāi hông-tè.
Giat-khí-lūi

**Giat-khí-lūi** (lat. *Rodentia*) sī chhī-leng tōng-bu̍t ê chi̍t-ê bo̍k, in-ê te̍k-sek sī téng-hâi kap ē-hâi lóng ū chi̍t siang ē-tàng it-ti̍t seⁿ tn̂g ê mn̂g-khí.
Floruit

***Floruit*** (Latin-gí ho͘-im: /ˈflɒɹʊɪt/ ia̍h /ˈflɔːɹʊɪt/ ""), sio̍k-siá **fl.**, sī Latin-gí "i oa̍h-hiáⁿ" ê ì-sù, chit jī ēng lâi piáu-sī chi̍t-ê lâng oa̍h-tāng ia̍h chāi-seⁿ ê sî-kan ia̍h ji̍t-chí.
Lapu-Lapu

**Lapu-Lapu** (1521 nî chiân-āu) sī Visayas tē-hng Mactan ê thóng-tī-chiá. I sī chāi-tē tāi-seng chhōa-thâu hoán-khòng Se-pan-gâ si̍t-bîn ê lâng, hiān-tāi ê Hui-li̍p-pin siā-hōe ka khòaⁿ chò eng-hiông jîn-bu̍t.
Âng-tāu

**Âng-tāu** (ha̍k-miâ: *Vigna angularis*), ia̍h **âng-tâu-á**, sī chi̍t khoán chi̍t-nî-seⁿ tîn-lūi si̍t-bu̍t, tī Tang A-chiu kap Himalaya soaⁿ-khu phó͘-phiàn lī-ēng in-ê tāu-á pō͘-hūn. Chē khoán chai-pôe-chéng (*cultivar*) tang-tiong, ùi Tang-pak A-chiu siāng liû-hêng--ê sī kui-lia̍p âng-sek--ê, chóng-sī, mā ū pe̍h-sek, o͘-sek, phú-sek téng-khoán tī--leh. Kho-ha̍k-kài jīn-ûi *Vigna angularis* var. *nipponensis* chit-ê piàn-chéng sī koh khoán ê sian-chó͘ (*progenitor*).

## Chham-chiàu
Ki-su̍t-ha̍k

**Ki-su̍t-ha̍k** (Eng-gí: *technology* ""), mā hō **ki-su̍t**, ia̍h **kho-ki**, siāng kán-tan ê hêng-sek sī hoat-tián kiam lī-ēng ki-pún ke-si. Nā sī chiàu Jacob Bigelow tī 1829 nî ê tēng-gī, thang kóng ki-su̍t-ha̍k sī chi̍t kóa kang-gē ê goân-lí, kòe-têng, kap hō-miâ-hoat, te̍k-pia̍t sī koan-hē tio̍h tùi kho-ha̍k ê èng-iōng, ē-tàng tùi siā-hōe sán-seng lī-ek--ê.
Francisco Franco

**Francisco Franco Bahamonde** () sī Se-pan-gâ ê chi̍t ê kun-jîn, chèng-tī-ka kap to̍k-chhâi-chiá.
Āⁿ-pháng

**Āⁿ-pháng** (kana: あんパン/餡パン *anpan*) sī chi̍t khoán Ji̍t-pún sek ê tiⁿ-pháng, siāng phó͘-thong--ê chi̍t chióng sī pau âng-tāu āⁿ, lēng-gōa mā ū chhiūⁿ pe̍h-tāu, le̍k-tāu, môa-á téng kháu-bī.
Ûi-thoân-chú siu-kái seng-bu̍t

**Ûi-thoân-chú siu-kái seng-bu̍t** (*genetically modified organism*; **GMO**) sī ûi-thoân bu̍t-chit keng-kòe ûi-thoân kang-têng ki-su̍t kái-piàn ê kok khoán seng-bu̍t-thé.
Cloning

**Cloning** ("") sī seng-sán ûi-thoân-siōng sio-kâng ê seng-bu̍t kò-thé ê kòe-têng. Che kòe-têng ū thian-jiân mā ū jîn-kang--ê, tī chū-jiân-kài, chin chē seng-bu̍t thang keng-kòe bû-sèng seⁿ-thòaⁿ chè-chō clone, ia̍h tio̍h sī cloning ê sán-bu̍t. Tī seng-bu̍t ki-su̍t tang-tiong, cloning ì-sù sī chhòng-chō seng-bu̍t-thé, sè-pau, ia̍h sī lân-san DNA clone ê kòe-têng.
Chiàn-tò͘-lām

**Chiàn-tò͘-lām** (戰鬥艦), he̍k-chiá **chiàn-lia̍t-lām** (戰列艦), sī chi̍t khoán tōa-hêng chhēng-kah chiàn-chûn, téng-bīn ū tàu hâm tōa kháu-kèng chhèng-phàu ê phàu-tâi.

Chū 19 sè-kí āu-kî kap 20 sè-kí chá-kî, chiàn-tò͘-lām sī siāng iú-le̍k ê chiàn-chûn.
Hi-lia̍p-hóe

**Hi-lia̍p-hóe** sī chi̍t khoán pàng-hóe bú-khì (*incendiary weapon*), chhut-hiān tī Tang Lô-má Tè-kok (Byzantine) sî-tāi, tāi-seng tī tāi-iok 672 nî ê sî hoat-tián--chhut-lâi. Byzantine chú-iàu kā lī-ēng ê hái-chiàn tang-tiong, chit chióng bú-khì phùn ê hóe thang phû tī chúi-bīn.

Lūi-pia̍t:Bú-khì
Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Be-lú-toh khòng-bè-iá

**Be-lú-toh khòng-bè-iá** (eng. *conveyor belt*; ji̍t. ベルトコンベア) sī khòng-bè-iá ê chi̍t khoán. Chit thò bé-lu-toh khong-bé-ah hē-thóng hâm nn̄g-ê í-siōng ê phú-lih (*pulley*), chia phú-lih ē-tàng tńg-se̍h, lâi ūn-choán kho͘ tī in téng-bīn ê be-lú-toh.
Thian-pông

**Thian-pông** sī khàm tī chhù-keng téng ê chi̍t têng bīn. Thiân-pông ê téng-bīn thang sī téng chi̍t chàn ia̍h chhù-téng. Thian-pông chit jī ê ì-sù mā hâm thian-pông pang kap chhù-téng ia̍h téng chân thô͘-kha tiong-ng ê khong-kan.
Hui-hêng-chûn

**Hui-hêng-chûn** sī chi̍t khoán khì-seng-ki (*aerostat*) ia̍h sī kóng pí khong-khì khah khin (*lighter-than-air*) ê hâng-khong-ki, ē-tàng lī-ēng khong-khì kap pún-sin ê tōng-le̍k sûn-hâng. Hui-hêng-chûn ê seng-le̍k sī óa-khò chûn téng ê tōa khì-kiû, tang-tiong sī koàn bi̍t-tō͘ pí gōa-kài khong-khì khah sió ê khì-thé.

## Chham-chiàu
Káng

**Káng** sī chi̍t ūi thang khǹg chûn ê chúi-he̍k, ē-tàng sī chū-jiân--ê, bô it-tēng ài khí siat choan-bûn ê káng-kháu siat-si, ū hái-kîⁿ ia̍h ô͘-piⁿ--ê, mā ū-ê sī ùi khe ê chi̍t tōaⁿ.
Káng (khu-pia̍t)

**Káng** ū khó-lêng sī kóng:

* Khah tōa-tiâu ê khe
* Káng-oan
* Káng-kháu
* Tan-ūi-sû, pí-lūn "chi̍t **káng** hong".
Chhng-khò͘

**Chhng-khò͘** sī choan-bûn siu-khǹg hòe-bu̍t ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Chè-chō-gia̍p, chìn-kháu-siong, chhut-kháu-siong, tōa-bē-siong, ūn-su-gia̍h, hái-koan tt. ê sū-gia̍p lóng ū lī-ēng chhng-khò͘.
Sketches from Formosa

***Sketches from Formosa*** ("Formosa Sok-kì") sī 20 sè-kí chhe-kî tiām Tâi-oân oa̍h-tāng ê Tiúⁿ-ló-kàu bo̍k-su Kam Ûi-lîm siá--ê tùi Tâi-oân ê chi̍t kóa kì-lio̍k, 1915 nî keng-kòe Lûn-tun ê Marshall Brothers chhut-pán-siā hoat-hêng. Chheh tang-tiong tû-liáu kì-su̍t i ka-tī tī Tâi-oân ê keng-le̍k, mā chéng-lí chá-chêng sî-tāi ê chu-liāu.

## Liân-kiat
* Archive.org 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Ko-hiông le̍k-sú
Tân Bí-kun

**Tân Bí-kun** (陳美君; ) sī Tiong-kok cha-bó͘ ngó͘-siōng thoân-thé BEJ48 Team B ê chèng-sek sêng-oân. I tī Tiong-kok Kńg-tang-séng Kńg-chiu-chhī chhut-siⁿ. I thong-kòe liáu teng-soán oa̍h-tāng, ka-ji̍p BEJ48.

Lūi-pia̍t:BEJ48
Lūi-pia̍t:SNH48
B
An-té-nah

**An-té-nah** (eng. *antenna*; ji̍t. アンテナ) sī la-jí-oh ki-su̍t tang-tiong, sio-chiap tī khong-kan lāi ê la-jí-oh tiān-pho kap tó-thé tiān-liû tiong-ng ê chiap-thâu, ia̍h tiō sī sàng-sìn kiam siū-sìn ê ke-si.

## Chham-chiàu
Chúi-chô

縮圖|Chúi-chô
**Chúi-chô**, ia̍h **chúi-chô-á** sī sī au-á hêng-thé ê chúi-tō si-siat, siat-kè beh ēng lâi sé-chhiú, sé-óaⁿ, ia̍h kî-tha bo̍k-te̍k. Chúi-chô-á it-poaⁿ kap chúi-tō-thâu phòe-ha̍p, hō͘ iōng-chiá thang ji̍p sio-léng chúi.
Phèn-chih

**Phèn-chih** sī chi̍t khoán ngeh-á, it-poaⁿ sī kim-sio̍k-chè ê siang-pêng pō͘-hūn tàu chò-hóe, kò͘-tēng tī chi̍t lia̍p chhia-sim téng.

## Chham-chiàu
Báu (tē-chi)

**Báu** () sī tē-chi ê tē 4 ūi, tùi-èng ê seⁿ-siùⁿ sī thò͘, tī Oa̍t-lâm tùi-èng ê sī niau.
Lîm Sò͘-khîm

**Lîm Sò͘-khîm** (林素琴; 1923 nî 11 goe̍h 2 ji̍t – 2015 nî) sī Tâi-oân ê tiat-ha̍k-ka. I sī Sin-tek chhut-sin--ê, tùi Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k chut-giap.
Put-kui-chek tōng-sû

**Put-kui-chek tōng-sû** sī bô-ha̍h chi̍t-ê chòng-ha̍p-gí (pí-lūn kau-tio̍k-gí (膠著語) kap khut-chiat-gí (屈折語)) lāi-té--ê tōng-sû piàn-hòa kui-chek--ê tōng-sû.

Pí-lūn, Eng-gí--ê tōng-sû kòe-khì-sek tong-siông sī "*goân-hêng tōng-sû*-ed", chhin-chhiūⁿ  (koh chò) → . M̄-koh  (chò)--ê kòe-khì-sek--sî , só͘-í "" sī put-kui-chek tōng-sû.

## [[Ìn-au gí-hē]]
### [[Eng-gí]]
* Chit-kóa tōng-sû sui-bóng sī put-kui-chek piàn-hòa, tān-sī mā ū chit-kóa kui-chek. Chún-nā chiàu "goân-hêng - kòe-khì-sek (**') - kòe-khì [[hun-sû]] (**')" lâi pâi, kui-chek tōng-sû--ê piàn-hòa sī: "goân-hêng - goân-hêng + ed - goân-hêng + ed" (pí-lūn: ), m̄-koh put-kui-chek tōng-sû--ê piàn-hòa nā chiàu án-ne pâi thang hun-chò ē-kha--ê hun-lūi:
** ABC hêng (chit 3-ê piàn-hòa lông bô-kâng).
***Lē:  (chhiùⁿ)
** ABB hêng (kòe-khì-sek hām kòe-khì hun-sû sio kâng).
*** Lē:  (lī-khui, lâu)
** ABA hêng (goân-hêng kap kòe-khì hun-sû sio kâng).
*** Lē:  (piàn-chò)
** AAA hêng (chit 3-ê piàn-hòa pheng-hoat lóng kâng-khoán):
*** Lē:  (khǹg)

Ū-sî-á in-ūi tōng-sû--ê lâi-goân bô-kâng, tiō ū bô-kâng ì-sù, jî-chhiáⁿ mā ū bô-kâng--ê tōng-sû piàn-hòa. Pí-lûn "" nā chí "léng-tō, chhōa"--ê ì-sù, piàn-hòa sī:
*
M̄-koh nā chí "iân-hòa, ke iân (kim-sio̍k)"--ê ì-sù, tio̍h-sī:
*

### [[Ài-ní-lân-gí]]
Ài-ní-lân-gí tōng-sû ū nn̄g khoán piàn-hòa, 11-ê put-kui-chek tōng-sû. Kok hong-giân tùi chi̍t-ê put-kui-chhek tōng-sû--ê piàn-hòa khó-lêng ū chha-piat.
*: kóng
*: lia̍h
*: sī
*: thiaⁿ
*: chò
*: the̍h
*: khoàⁿ
*: chia̍h
*: (pun-)hō͘
*: lâi
*: khì

## Kî-thaⁿ
### [[Ji̍t-gí]]
Hiān-tāi Ji̍t-gí Piâu-chún-gí--ê tōng-sû piàn-hòa (oa̍h-iōng, ), tû-liáu ū-kui-chek--ê gō͘-toāⁿ oa̍h-iōng () kap it-toāⁿ oa̍h-iōng () hit nn̄g lūi í-gōa, chhun--ê tōng-sû lióng-sī bô kui-chek--ê piàn-keh oa̍h-iōng (), pí-lūn:  (*kuru*, lâi),  (*~suru*, kiâⁿ ~).

Tān-sī, tiō-sǹg sī it-toāⁿ tōng-sû, iā sī ū bô chiàu piàn-hòa kui-chek--ê sû.

Chhan-chhiūⁿ  (*iku*, kiâⁿ) sī Ka-hâng gō͘-toāⁿ oa̍h-iōng () nā chiàu kui-chek kap im-piàn (), kòe-khì sî-thài èng-kai sī  (*iita*), m̄-koh che m̄-tio̍h, si̍t-chè-siōng sī  (*itta*).  (*tou*, thàm-thiaⁿ) nā chiàu Wa-hâng gō͘-toāⁿ oa̍h-iōng kap im-piàn, kòe-khì sî-thài èng-kāi sī  (*totta*), tān-sī si̍t-chè-siōng sī  (*tôta*).

### [[Sè-kài-gí]]
Uī-tio̍h hō͘ ha̍k-si̍p-chiá khah khuài o̍h, chū sè-kè tio̍h kui-tēng jīm-hô tōng-sû lóng ài chiàu kui-chek piàn-hòa, só͘-í bô put-kui-chek tōng-sû.
Tân Chhùi-gio̍k

**Tân Chhùi-gio̍k** (陳翠玉; 1917 nî 2 goe̍h 9 ji̍t - 1988 nî 8 goe̍h 20 ji̍t), Eng-gí miâ **Stella Chen Landauer**, sī Tâi-oân hiān-tāi hō͘-lí kàu-io̍k ê chhòng-li̍p-chiá, Chiang-hòa chhut-sin ê chi̍t ūi khàn-hō͘-sū, kiam bîn-khoân chèng-tī ūn-tōng-chiá. I bat chham-ú Tâi-tāi Pēⁿ-īⁿ Hō͘-lí-pō͘ kap  Tâi-tāi Hō͘-hāu, pēng-chhiáⁿ chiông-sū chiàn-āu sî-kî Tâi-oân hō͘-lí kàu-io̍k ê kái-liông. Lēng-gōa, i koh sêng-li̍p thui-tōng jîn-khoân kài-liām ê "Choân-kiû-sèng Hū-lú Tâi-oân Bîn-chú Ūn-tōng" cho͘-chit, í-ki̍p hoat-piáu chi-chhî Tâi-oân chiâⁿ-chò tiong-li̍p-kok ê giân-lūn.

Tân tī chit-bū chu-le̍k siōng sī Tâi-oân i-kài tē-it ūi siū kòe tāi-ha̍k kàu-io̍k koh chhú-tit ha̍k-ūi ê Tâi-oân-che̍k khàn-hō͘-sū, mā sī tē-it ūi pī Sè-kài Ōe-seng Cho͘-chit phèng-iōng ê Tâi-oân-che̍k khàn-hō͘-sū.

## Chham-khó

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*119. Stella Landauer 陳翠玉
Sîn-ki-miāu-soàn Lâu Pek-un

***Sîn-ki-miāu-soàn Lâu Pek-un*** (神機妙算劉伯溫) sī Tâi-oân Tiān-sī Kong-si tō-ián ê chi̍t ê tiān-sī-kio̍k.

Lūi-pia̍t:Tâi-sī ê tiān-sī-kio̍k
Anwar Ibrahim

縮圖|(2025)
Dato' Seri **Anwar bin Ibrahim** (1947 nî 8 goe̍h 10 ji̍t chhut-sì) sī Má-lâi-se-a ê chèng-tī-ka. I pat tī 1997 nî chò kòe chi̍t chām Má-lâi-se-a ê tāi-lí siú-siòng.
Stonehenge

**Stonehenge** (""; ì-sù: "Chio̍h-thâu-khoân") sī Eng-lân Wiltshire ê chi̍t chō sú-chêng kó͘-chek, tī Amesbury siâⁿ ê sai-pêng 2 mai (3 kong-lí) ê só͘-chāi. Pún kó͘-chek sī chi̍t khian chio̍h-thâu, bí chi̍t tiâu chio̍h-thâu tn̂g 4 kong-chhiò koân, 2.1 kong-chhioh khoah, tāng 25 tòng chó-iū.
Ngô͘ Siok-tin

**Ngô͘ Siok-tin** (吳淑珍; 1952 nî 7 goe̍h 11 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê chèng-tī-ka, chêng chóng-thóng hu-jîn. I pat chò Li̍p-hoat Úi-oân, koh sī Tâi-oân chêng chóng-thóng Tân Chúi-píⁿ ê khan-chhiú.
Keng-sè-ka

**Keng-sè-ka** (eng. *statesman*; ji̍t. 経世家) sī kóng chèng-tī-ka, gōa-kau-ka iā kî-tha ū-miâ ê kong-chiòng jîn-bu̍t tang-tiong, sū-gia̍p kú-tn̂g kiam siū lâng chūn-tiōng ê lâng.

## Chham-chiàu
Thàm-hiám

**Thàm-hiám** sī ūi hoat-kiàn chu-sìn ia̍h chu-goân chò bo̍k-te̍k ê thàm-chhâ oa̍h-tâng. Tī le̍k-sú-siōng, Hoat-kiàn Sî-tāi sī chi̍t kái thám-hiám oa̍h-tāng siāng oa̍h-hiáⁿ ê sî-chūn, Au-chiu ê thàm-hiám-ka tī hit-tong-sî hiòng sè-kài chin chē só͘-chāi kiâⁿ-chûn kiam chè-tô͘.

## Koan-liân
* Mō͘-hiám
Almaty

**Almaty** ( ) sī Kazakhstan siāng-tōa ê siâⁿ-chhī, ū jîn-kháu 1,797,431 lâng, chiàm tāi-iok 8% ê kok-ka chóng jîn-kháu.
Lagos

** Lagos** () sī Nigeria ê siâⁿ-chhī, só͘-chāi tī Lagos Chiu. Nā chiàu kui-ê to͘-chhī cho͘-ha̍p (*conurbation*) ê jîn-kháu sǹg Lagos sī in choân-kok siāng tōa--ê siâⁿ-chhī, mā sī thong Hui-chiu siāng tōa--ê.
Ji̍t-pún A-lú-mih Tu-sek Hōe-siā Ko-hiông Kang-tiûⁿ

**[[Ji̍t-pún A-lú-mih Tu-sek Hōe-siā]] Ko-hiông Kang-tiûⁿ** (日本アルミニウム株式會社高雄工場) sī 1935 nî khai-sí seng-sán ê a-lú-mih kang-tiûⁿ, sī pún-siā tī Tang-kiaⁿ ê hōe-siā siat tī Tâi-oân ê kang-tiûn chi it. Tāi-seng sī 1934 nî ê sî Ji̍t-goa̍t-thâm Chúi-le̍k Hoat-tiān-só͘ goân-sêng liáu-āu, khai-sí ū kàu tiān-le̍k thang chò a-lú-mih chè-liān kang-gia̍p, hit-tang-chūn hōe-siā tiō chhōe Tek-kok ê kang-têng-su siat-kè, ùi Ko-hiông khí-siat kang-tiûⁿ.
Izmir

**İzmir** () sī Anatolia tē-hng se-pō͘ ê siâⁿ-chhī, sī Thó͘-ní-kî jîn-kháu tē-3 chē ê siâⁿ.
Sé-thâu-mo͘

**Sé-thâu-mo͘**, mā kóng **sé-thâu**, sī kā thâu-mo͘ sé ho chheng-khì, ū-sî kiam chò bí-iông ê kang-hu. Choan-bûn ēng-lâi sé-thâu ê chheng-kiat-che sī siang-phú (*shampoo*).

Lūi-pia̍t:Ōe-seng
Esfahan

**Esfahan** ( ) sī Iran ê siâⁿ-chhī, Isfahan Séng ê siú-hú.

Lūi-pia̍t:Iran ê siâⁿ-chhī