open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomcats (tiān-iáⁿ)

***Tomcats*** sī 1 chhut 2001 Bí-kok chhut-phín ê hí-chhut tiān-iáⁿ (*comedy film*); Tâi-oân poaⁿ ê sî hō-chò **Toaⁿ-sin kau-e̍k** (單身交易). Gregory Poirier tō-ián kiam pian-ke̍k; poaⁿ--ê ū Jerry O'Connell, Shannon Elizabeth, Jake Busey kap Dakota Fanning.

Chit chhut sī leh kóng 1 tīn siàu-liân-ke ta̍k ê lâng the̍h 1 pit chîⁿ lâi sio-su, khoàⁿ siáng to̍k-sin-á chò siōng kú, siōng kú ê lâng ē-sái the̍h tio̍h choân-pō͘ sio-su ê chîⁿ. Jerry O'Connell poaⁿ ê kak-sek siūⁿ khang siūⁿ phāng beh kiò lēng-goā 1 ê to̍k-sin-á (Busey poaⁿ) kóaⁿ-kín kiat-hun, án-ne i thang the̍h tio̍h hiah-ê chîⁿ lâi hêng kiáu-siàu.

## Goā-pō͘ liân-kiat
*
Lō͘-ka Hok-im

**Lō͘-ka Hok-im** kò-sò· tho̍k-chiá: Iâ-so͘ sī Siōng-tè èng-hí sù-kip Í-sek-lia̍t-lâng ê chín-kiù-chiá, I sī chôan jîn-lūi ê kiù-chú. Lō͘-ka kì-chài Iâ-so͘ siū Chú ê lêng ho͘-tiàu “thôan-hok-im kip pîn-kêng ê lâng” (sì-chiuⁿ : cha̍p-peh-chat); in-jî chit hok-im chhiong-bóan tio̍h tùi lîn-lūi kok-chèng su-iàu ê koan-hôai. 

Hôan-ū, Pún-su chhù-chhù iûⁿ-ioh tio̍h hí-lo̍k ê khì-hun, iû-kî sī thâu kúi chiuⁿ iú-koan Ia-so͘ ê kàng-seng kap chòe-āu I seng-thian ê pò-tō. Loan-î Iâ-so͘ seng-thiⁿ āu Ki-tok sìn-gióng ê thôan-pò· hô khok-tián, pún-su chok-chiá chāi Sù-tô· Hêng-toān ū siâng-sè ê kì-su̍t. 

Tē-jī pō·-hūn kap tē-la̍k pō·-hūn só· pau-koat ê châi-liāu, jî Pek-lī-hêng kau-gōa Thian-sài ê koa-siaⁿ bo̍k-iûⁿ-lâng tiâu-pài sèng eng-hâi, tâng-chí Ia-so͘ chāi sèng-tiān nih kap hó Sat-má-lī-a lâng í-ki̍p jîn-chû ê hū-chhin ê kò·-sū téng-téng, chí kiàn î pún hok-im su. Pún-su te̍k-pia̍t chù-tiōng kî-tó, Sèng-lêng, hū-lí tùi Ia-so͘ kang-chok ê hia̍p-chō·, Sîn sià-chōe ê in-tián, hô Ki-tok ê phó·-sè sù-bēng.

## Thê-iàu
* *Chi̍t:* Sū-giân
* *Nn̄g*: Sì-sé-chiá Ioh-hān hô Ia-so͘ ê kàng-seng kap tông-liân.
* *Saⁿ*: Sì-sé-chiá Ioh-hān ê kang-chok.
* *Sì*: Ia-so͘ chiap-siū Sé-lé kap siū chhì-thàm.
* *Gō·: * Ia-so͘ chāi Ka-lī–lī ê kang-chok.
* *La̍k*: Chiông Ka-lī–lī kàu Iâ-lō·-sat-léng.
* *Chhit*: Chòe-āu chi̍t chiu chāi Iâ-lō·-sat-léng kap hù-kīn.
* *Poeh*: Chú ê ho̍k-o̍ah, hián-hiān, hô seng-thiⁿ.

## Chiuⁿ

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Âng-phoê Sèng-keng Lō͘-ka Hok-im Hàn-Lô tùi-chiàu
Goldbach Chhai-chhek

**Goldbach Chhai-chhek** (*Goldbach's conjecture*) sī sò͘-lūn (*number theory*) iah sī kóng chéng-kô sò͘-ha̍k lāi-té 1 ê chin kó͘-chá tō ū ê iáu-boē kái-koat ê būn-tê. Chit ê chhai-chhek kóng:

:Múi 1 ê phēng 2 toā ê siang-sò͘ lóng ē-tit siá chò 2 ê sò͘-sò͘ ê chóng-ha̍p. (Kāng ê sò͘-sò͘ ē-tit ēng 2 pái.)

Chhan-chhiūⁿ kóng,
:&nbsp; 4 = 2 + 2
:&nbsp; 6 = 3 + 3
:&nbsp; 8 = 3 + 5
:10 = 3 + 7 = 5 + 5
:12 = 5 + 7
:14 = 3 + 11 = 7 + 7
:téng-téng ...
Siau-iâu Im-ga̍k-chè

**Siau-iâu Im-ga̍k-chè** (*The Proms*) sī ta̍k nî joa̍t--lâng tiàm tī London Hông-ka Albert Toā-thiaⁿ (*Royal Albert Hall*) kí-pān, 8 lé-pài kú ê im-ga̍k-chè, ta̍k kang lóng poaⁿ-ián Au-chiu ê kau-hiân kó͘-tián im-ga̍k. Che sī thong sè-kài kui-bô͘ siōng toā ê im-ga̍k-chè, ū chhiau-koè 100 tiûⁿ ê ián-chhut. Thiaⁿ-chióng thiaⁿ ê sî ài khiā leh, m̄-koh mā ē-tit kiâⁿ tín-tāng, chhin-chhiūⁿ leh sàn-pō͘hiah-nī siau-iâu.

Lūi-pia̍t:Im-ga̍k
Lūi-pia̍t:Eng-lân
Kok-chè Khong-ūn Hia̍p-hōe

**Kok-chè Khong-ūn Hia̍p-hoē** (*International Air Transport Association*, kán-chheng **IATA**) sī hông-khong kong-si (*airline*) chó͘-sêng ê 1 ê kok-chè siong-gia̍p cho͘-chit, chóng-pō͘ siat tī Canada Québec ê Montréal. Hông-khong kong-si ē-tit thaù koè hia̍p-hoē, bián koh hō͘-siong hia̍p-tiau kè-siàu. Chit ê cho͘-chit bat hông kò, kóng i sī liân-ha̍p to̍k-chiàm (*cartel*); ū chin chē sio̍k-kè hông-khong kong-si (*low cost carrier*) lóng m̄ sī IATA ê sêng-oân. Europa Liân-bêng mā ū leh tiau-cha chit ê cho͘-chit ê kēng-cheng hêng-ûi.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* IATA ki-tiûⁿ tāi-bé

## Tsù-kái
Sò͘-sò͘

Sò͘-ha̍k lāi-té kóng ê **sò͘-sò͘** (素數, **), mà ho͘-chó͘ chit-sò͘ (質數) sī kí phēng 1 toā, kan-taⁿ ē-tit hō͘ 1 kap i pún-sin tû ē chīn ê chū-jiân-sò͘. Iā tō sī kóng, sò͘-sò͘ tō sī tú-hó ū 2 ê iok-sò͘ ê chū-jiân-sò͘. Phēng 1 toā, koh m̄ sī sò͘-sò͘ ê chū-jiân-sò͘ hō-chò ha̍p-sêng-sò͘ (*composite number*). 0 kap 1 m̄ sī sò͘-sò͘ mā m̄ sī ha̍p-sêng-sò͘. Sò͘-sò͘ sī sò͘-lūn (*number theory*) ê ki-chân.

Sò͘-sò͘ ùi 2 khai-sí pâi, bô chīn-pōng:

:2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, ...
Má-thài Hok-im

**Má-thài Hok-im** (馬太福音) chi̍t su-koán, Iâ-so͘ chiū-sī Siōng-tè èng-hí sù hō͘ jîn-lūi ê chín-kiù-chiá. Chià-tio̍h tha Sîn si̍t-hiān liáu chāi Kū-iok tiong hiòng i chú-bîn hí hā ê lo̍k-giân. Jiân-jî chit-ê hok-im put-tān sī hō͘ Iú-thài-lâng--ê, iā-sī hō͘ chôan sè-kài ê lâng. 

Pún-su ê phian-pâi cha̍p-hūn chiu-bi̍t, chiông Iâ-so͘ kàng-seng khai-sí, kóng-kàu i siū-sé, siū chhì-thàm, thôan-tō, si-kàu kap chāi Ka-lī–lī it-tài tī-liâu pēⁿ-lâng;  jiân-āu kì-su̍t Iâ-so͘ chiông Ka-lī–lī chhiūⁿ Iâ-lō·-sat-léng tô·-tiong ê keng-le̍k hô chòe-āu chi̍t chiu hoat-seng ê sū-kiāⁿ; chòe-āu sī I phōe teng si̍p-jī-kè hô ho̍k-o̍ah. 

## Lōe-iông
Pún hok-im su só· siá ê Iâ-so͘ sī chi̍t-ūi úi-tāi ê tō-su. I ū kôan-pìⁿ kái-sek Siōng-tè ê lu̍t-hoat; I kàu-tō iú-koan Thian-kok ê chin-lí. I ê kàu-tō àn-hā lāi-iông khó-í kui-la̍p ûi gō· tōa lūi: 

* Chi̍t: Soaⁿ-chiūⁿ pó-hùn ——lūn Thian-kok  chú-bîn ê phín-sèng, chek-jīm, kôan-lī kap chiân-tô·. （Tē gō· chì chhit-chiuⁿ）.
* Nn̄g: Cha̍p-jī mn̂g-tô· ê sù-bēng (Tē cha̍p-chiuⁿ).
* Saⁿ: Koan-î Thian-kok ê pí-jū (Tē cha̍p-Saⁿ chiuⁿ).
* Sì: Koan-î chok mn̂g-tô· ê ì-gī (Tē cha̍p-poeh chiuⁿ)
* Gō·:Koan-î kim-sè ê chiong-kiat kap Thian-kok ê cha̍t-hiān.

## Thê-iàu
* 1. Iâ-so͘ ê ka-phó· kap kàng-seng.
* 2. Sì-sé-chiá Ioh-hān ê kang-chok.
* 3. Iâ-so͘ ê Sóe-lé hô siū chhì-thàm.
* 4. Iâ-so͘ chāi Ka-lī–lī ê thôan-tō kang-chok.
* 5. Chiông Ka-lī–lī kàu Iâ-lō·-sat-léng.
* 6. Chòe-āu chi̍t chiu chāi Iâ-lō·-sat-léng kap hù-kīn.
* 7. Chú ê ho̍k-o̍ah hô hián-hiān.

## Chiuⁿ

## Gōa-pō͘ liân-kiat

*Pe̍h-ōe-jī Sèng-keng Bo̍k-lio̍k
Sù-tô͘ Hēng-toān

**Sù-tô͘ Hēng-toān** sī Ki-tok-kàu Sin-iok Sèng-keng ê 1 su, khó-í hun-ûi saⁿ ê chú-iàu pō͘-hūn, sū-su̍t tī ji̍t-ek khòng-tōa ê tē-khu tiòng iú-koan Iâ-so͘ ê hok-im chèng chāi sìn-sok thôan-khui, jî-chhiáⁿ kèng-to ê kàu-hōe tit-í kiàn-li̍p-khí：

* *Chi̍t*: Ia-so͘ seng-thiⁿ āu tī Iâ-lō͘-sat-léng ê o̍ah-tāng,
* *Nn̄g*: Hiòng Iú-thài kap Sat-mà-lī-a chôan kéng-lāi hoat-tián, 
* *Saⁿ*: Kèng chìn-chi̍t-pō͘ hiàⁿ Tē-tiong-hái chiu-ûi hoat-tián, ti̍t-kàu Lô-má.

Sù-tô͘ Hēng-toān ê chi̍t-ê tiōng-iàu te̍k-teng chiū-sī Sèng-lêng ê kang-chok. Sèng-lêng ê lêng-le̍k tī Gō͘-sûn-cheh ná thiⁿ kàng-lîm chāi Iâ-lō͘-sat-léng sìn-tô͘ sin chhiūⁿ, pēng-chhiáⁿ tī pún-su só͘ sū-su̍t kok sū-kiāⁿ chek siōng kè-sio̍k tài-niá kap ka-kiông kàu-hōe hô kàu-hōe ê léng-siù.

## Thê-iàu

* 1. Kiàn-chèng ê chún-pī.
* 2. Iâ-so͘ chòe-āu ê bēng-lēng kah èng-hí.
* 3. Tī Iâ-lō͘-sat-léng ê kiàn-chèng. (1-8 chiuⁿ),
* 4. Tī Iú-thài hô Sat-mà-lī-a ê kiàn-chèng. (8-12 chiuⁿ),
* 5. Pó-lô ê kang-chok. 
** Tē-it chhù ê soan-kàu lí-hêng (13-14 chiuⁿ).
** Iâ-lō͘-sat-léng hōe-gī (15-chiuⁿ:1-28 chat).
** Tē-Nn̄g chhù ê soan-kàu lí-hêng (15-18 chiuⁿ).
** Tē-Saⁿ chhù ê soan-kàu lí-hêng (185-21 chiuⁿ).
** Pó-lô tī Iâ-lō͘-sat-léng, Kai-sat-lī-a kap Lô-má chē-lô (21-28 chiuⁿ).

## Chiuⁿ

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Âng-phoê Sèng-keng Lō͘-ka Hok-im Hàn-Lô tùi-chiàu
*Pe̍h-ōe-jī Sèng-keng Bo̍k-lio̍k
Ko-lîm-to Chiân-su

**Ko-lîm-to Chiân-su** (歌林多前書; Kó͘ Hi-lia̍p-gí: Α΄ Επιστολή προς Κορινθίους; Eng-gí: *First Epistle to the Corinthians*) sī Pó-lô thó-lūn iú-koan Ki-tok-tô· seng-o̍ah hô sìn-gióng būn-tê ê su-sìn; chit-chióng būn-tê hoat-seng tī I só·  kiàn-li̍p ê Ko-lîm-to kàu-hōe. Tang-sî, Ko-lîm-to sī Hi-lia̍p ê chi̍t-ê tōa-to·-chhī——Lô-má tī-hā A-kai-a-séng ê siú-hú. 

*Chit-ê siâⁿ í-chêng sī hôan-êng heng-sēng ê siong-gia̍p kap ko-tō· ê  bûn-bêng tù-chheng; tān-sī hong-khì pāi-hōa, tō-tek kē-lo̍h , jîn-bîn sìn-hōng chèng-to chong-kàu. Pó-lô chòe koan-sim ê sī kàu-hōe ê hun-lia̍t kah lāi-pō· tō-tek pāi-hōai ê būn-tê. 

*I iā-sī lūn kàu îm-lōan hô hun-in, liông-sim, kàu-hōe ê cho·-chit, Sèng-lêng ê in-sù, kap “*ài chi koa*” (cha̍p-saⁿ chiuⁿ) kah iú-koan ho̍k-o̍ah ê kàu-tō (cha̍p-gō· chiuⁿ) sī Pó-lô su-sìn tiong chòe tiōng-iàu chòe siū hoan-gêng ê keng-chat.

## Chiuⁿ

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Ko Chek-hòan, Tân Pang-tìn, Âng-phôe Sèng-keng , 1972.
Mammoth

**Mammoth** sī í-keng khu̍t-chéng, kui Mammuthus-sio̍k ê kó·-chá chhiūⁿ.  It-poaⁿ ū goe̍h-bâi-hêng ê tn̂g gê; pak-pō· ê chéng kui sin-khu khàm tn̂g mo·.  Oa̍h tī 160-bān chì 1-bān-nî chêng (Pleistocene sî-tāi).

Tī 2005 nî Tek-kok Leipzig ê Michael Hofreiter chhoā-tūi sêng-kong kā mammoth ê soàⁿ-lia̍p-thé DNA ê 1 pō·-hūn kái--chhut-lâi.  Che sī kàu taⁿ kái--chhut-lâi siāng tn̂g ê peng-hô sî-tāi chhī-leng tōng-bu̍t DNA. http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4535190.stm
Boston

**Boston** sī Bí-kok Massachusetts ê hú-siâⁿ, kiam siōng kài toā ê to͘-chhī. I mā sī Sin England tē-khu hui-chèng-sek ê hú-siâⁿ. I mā sī Bí-kok siōng kó͘-chá, siōng hù-jū, siōng ū bûn-hoà ê 1 ê toā-to͘-hoē. I ê keng-chè chú-iàu khò kaù-io̍k, i-liâu-pó-kiān, châi-bū, kap ki-su̍t.
Zagreb

**Zagreb** (tha̍k chò: [ˈzɑː.greb]) sī Croatia ê siú-to͘. 2001 nî ê jîn-khaú ū 779,145 lâng. I tiàm tī Medvednice Soaⁿ lâm-pêng ê soaⁿ-phiâⁿ, koh-khah lâm-pêng sī Savi Khe ê poh-hoāⁿ. Zagreb ê hái-poa̍t ū 120 m koân,  chō-piau sī pak-hūi 45°48, tang-keng 15°58.
Te̍k-ki

**Te̍k-ki** (*acrobatics*) sī 1 chióng piáu-ián gē-su̍t (*performing arts*). Te̍k-ki pau-hâm pêⁿ-hêng, sa-lia̍h, kap hia̍p-tiau, ... ê ki-khiáu. Chit lūi ê ūn-tōng tiāⁿ-tio̍h ài liān koh liān, ùi khah ki-chhó͘--ê liān--khí.

Lūi-pia̍t:Piáu-ián gē-su̍t
Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Frisia-gí

**Frisia-gí** sī 1 chióng Se Tek-gí-hē ê gí-giân, mā ē tit kóng sī 1 cho͘ chin sio-oá ê gí-giân. Hô-lân kap Tek-kok khiā tī Pak-hái lâm-pêng ê só͘-chāi ū 50 bān lâng leh kóng. Éng-koè ê Frisia-gí tī Pak Au chin chia̍p ēng. Ti Viking Sî-kî (*Viking Age*), seng-lí-lâng kap cheng-piàng-chha̍t lóng kóng Frisia-gí. So͘-kat-lân-gí lia̍h-goā, Frisia-gí sī hiān-chú-sî siōng oá Eng-gí ê gí-giân.
Alice Austen

**Elizabeth Alice Austen** (1866 nî 3 goe̍h 17 &ndash; 1952 nî 6 goe̍h 9) sī Bí-kok New York Chhī Staten Tó ê liap-iáⁿ-su.
Tâi 74 soàⁿ

**Séng-tō Tâi 74 soàⁿ** sī Tâi-oân se-pō͘ 1 tiâu Tang-se-hiòng Khoài-sok Kong-lō͘ -- Chiang-Pin Tâi-tiong Soàⁿ, Khoài-koaⁿ (快官) Kau-liû-tō chì Pak-tūn-toan (北屯端) chit-koe̍h hō-chò Tiong-Chiang Khoài-sok Tō-lō͘.  Tâi 74 soàⁿ kā Tiong-san Ko-sok Kong-lō͘, Formosa Ko-sok Kong-lō͘ (Jī-ko) kap Ko-sok-thih-lō͘ chiah-ê lâm-pak-hiòng tō-lō͘ kap-chò 1-ê kau-thong-bāng.

## Kán-kài
Tiong-Chiang Khoài-sok Tō-lō͘ tī 2002 nî 5 goe̍h 5 thong-chhia, lâm ùi Chiang-hòa-chhī Khoài-koaⁿ tē-khu khai-sí, óng-pak ha̍ⁿh-kòe Tōa-tō͘-khe liáu-āu tī O͘-ji̍t-khu kap Tâi-tiong Seng-oa̍h-khoan 2-hō-soàⁿ (Hoân-Tiong-lō͘ 環中路) ha̍p chò-hóe, hām Tiong-san Ko-sok Kong-lō͘ pêng-hêng.  Pak-tūn-toan sòa leh sio-chiap Hoân-Tiong-lō͘, bī-lâi àn-sǹg ē kap Kok-tō 4-hō sio-chiap.  Kui tiâu lō͘ sī ko-kè siang-hiòng 6 chhia-tō.

Khoài-koaⁿ Kau-liû-tō óng-sai kap Kok-tō 3-hō kāng soàⁿ, tī Hô-bí Kau-liû-tō pun--khùi, thàng Chiang-Pin Kang-gia̍p-khu.  Óng-lâm chiap khì Tâi 74 soàⁿ/Chiang-hòa Tang-gōa-hoân-tō (74-kah), liân-lo̍k Chiang-hòa-chhī Tang-khu, Hun-hn̂g-hiong kap Hoe-toâⁿ-hiong téng-tē.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Kong-lō͘ Chóng-kio̍k lō͘-soàⁿ tô͘ 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê séng-tō
Si̍t-chāi ê hok-khì

**Si̍t-chāi ê hok-khì** sī Iâ-so· tī Palestine (Í-sek-lia̍t-kok) chá-kî thôan-hok-im sî-chūn ê só·-ūi chheng-ho· ûi "San-siōng ê Kàu-hùn" siú-sian thê-kàu ê. Chit-ê hok-khì sī "hi-sim ê jîn si̍t-chāi ū hok-khì, ai-thiàⁿ ê lâng ū hok-khì, un-jiû ê jîn si̍t-chāi ū hok-khì, Jia̍t-chhiat khat-bōng ê lâng ū hok-khì, jîn-chû ê jîn si̍t-chāi ū hok-khì, chheng-sim ê lâng ū hok-khì, Ēng jîn-chû tùi-thāi lâng si̍t-chāi ū hok-khì, Ūi-tio̍h si̍t-hêng chí-ì lâi siū pek-hāi ê lâng ū hok-khì.

: “Chai-iáⁿ tio̍h óa-khò Siōng-chú ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi in ē chiâⁿ-chò Thian-kok ê chú-bîn! 

: Ūi-tio̍h chōe-kò pi-siong ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē an-ùi in! 

: Un-jiû ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē siúⁿ-sù in I só· èng-ún ê! 

: Jia̍t-chhiat khat-bōng boeh si̍t-hêng Siōng-chú ê chí-ì ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē hō· in bóan-chiok! 

: Ēng jîn-chû tùi-thāi lâng ê, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē ēng chû-pi tùi-thāi in! 

: Sim-koaⁿ sûn-kiat ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi in ē khòaⁿ-kìⁿ Siōng-chú! 

: Chhiok-chìn hô-pêng ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi Siōng-chú ē sêng-jīn in chò kiáⁿ! 

: Ūi-tio̍h si̍t-hêng Siōng-chú ê chí-ì lâi siū pek-hāi ê lâng, si̍t-chāi ū hok-khì, in-ūi in ē chiâⁿ-chò Thian-kok ê chú-bîn! 

: Lín nā ūi-tio̍h Góa, hō· lâng bú-jio̍k, pek-hāi, ēng chióng-chióng ê pháiⁿ-ōe húi-pòng, chiū si̍t-chāi ū hok-khì.

: Tio̍h hoaⁿ-hí khòai-lo̍k, in-ūi tī thiⁿ-téng ū chin tōa ê pò-siúⁿ boeh hō· lín, in-ūi kó·-chá hiah-ê tāi-giân-jîn iā-sī án-ne hō· lâng pek-hāi.
Se-pan-gâ-gí

**Se-pan-gâ-gí** (**español**; Sepangâ-gí) mā hō-chò **castellano**, sī 1 chióng Iberian Romance gí-giân, choân sè-kài tē 2 ~ 4 chē lâng ēng. Ū 352M lâng ê bó-gí sī Se-pan-gâ-gí, kóng ê lâng ū 417M (1999 nî ê sò͘-kì). Ū lâng jīn-ûi Eng-gí lia̍h-goā, tē 2 tiōng-iàu ê gí-giân sī Se-pan-gâ-gí, m̄ sī Hoat-gí, in-ūi tī Bí-kok jú lâi jú chia̍p ēng, Se-pan-gâ-gí sī koaⁿ-hong-gí-giân ê kok-ka chhut-seng-lu̍t ū khah koân, ū leh kóng ê só͘-chāi khoah keng-chè sêng-tióng kín, chiàm choân-kiû im-ga̍k chhī-tiûⁿ (*global music market*) ê pí-lē mā jú lâi jú koân, téng-téng chin chē in-sò͘.
Kài (hun-lūi-ha̍k)

Seng-bu̍t-ha̍k kóng ê **kài** (*kingdom*, *regnum*) sī chiàu sio-oá ê iú-ki-thé lâi hun-lūi ê sî (oá) siōng koân hit chân. Siōng khí-seng, ū 2 ê kài, 1 ê sī piáu-sī tōng-bu̍t ê Animalia, 1 ê sī piáu-sī si̍t-bu̍t ê Plantae. Chá-sî mā ū lâng kā khòng-bu̍t lia̍t chò tē 3 ê kài Mineralia. Ta̍k ê kài iū-koh hun chò kúi nā ê mn̂g. Khah lō͘-boé mā ū lâng kiàn-gī tiâu-chèng kài ê hun-hoat kap sò͘-liōng, chóng--sī án-choáⁿ chò khah thò-tòng iáu bô tēng-lūn.

Hiān-sî khah liu-hêng ê hun hoat sī kā seng-bu̍t hun 3-ê he̍k, kî-tiong 1-ê he̍k Eukarya koh hun 4-ê kài, chhan-chhiuⁿ ē-kha ê Woese hun-hoat.
WLAN

**WLAN** (Eng-gí: *wireless local area network*) sī sú-iōng bû-soàⁿ tiān-pho thoân sò·-ūi chu-liāu ê LAN. Bāng-lō· ê liông-kut it-poaⁿ iōng tiān-lám (*cable*) sio-chiap, lēng-gōa koh an-chhah kóa bû-soàⁿ ê chih-chiap-tiám (*wireless access point*) hō· bû-soàⁿ ke-si (*device*) chiūⁿ-bāng. WLAN ê siu-sìn hoān-ûi ē-sái kan-taⁿ 1 ê pâng-keng tōa, mā ē-sái chhan-chhiūⁿ hāu-hn̂g hiah tōa.

Lūi-pia̍t:Tiān-náu bāng-lō͘
LAN

**LAN** ("kio̍k-he̍k-bāng") sī tē-hng hoān-ûi ê sió-hêng tiān-náu bāng-lō·, it-poaⁿ siat tòa chhù--lìn, pān-kong-sek, sio-oá ê 1 cho· kiàn-tio̍k-bu̍t. LAN hām WAN chha tī LAN chi-oān koh khah ko-sok ê chu-liāu su-sàng-lu̍t, am-khàm ê hoān-ûi khah e̍h, koh m̄-bián iōng-tio̍h gōa-kài ê tiān-lō·-soàⁿ. Hiān-chú-sî ê LAN khah chē sī switched Ethernet he̍k-chiá-sī Wi-Fi ki-su̍t, sok-tō· ùi 10 kàu 1000 Mbps lóng ū.

Chham-khó WLAN.

Lūi-pia̍t:Tiān-náu bāng-lō͘
WAN

**WAN** (Eng-gí: *wide area network*, "khoah-he̍k-bāng") sī tē-lí hoān-ûi chin khoah ê tiān-náu bāng-lō·, i ê kui-bô· phēng PAN, MAN, LAN ke chiok tōa. WAN ê lō·-iōng chāi-tī ē-tàng kā chi̍t-kóa-á LAN kap chò-hóe, tì-tio̍h 1-ê tē-hng ê tiān-náu (iōng-chiá) ē-tit-thang kap pa̍t-ūi ê ke-khì sio-liân-lok.

Bāng-chè bāng-lō͘ (Internet) sī 1-ê WAN.

Lūi-pia̍t:Tiān-náu bāng-lō͘
Bluetooth

**Bluetooth** (Eng-gí, "khóng-sek chhùi-khí") sī 1 khoán ūi bû-soàⁿ PAN (kò-jîn-bāng) siat-kè ê sán-gia̍p ki-su̍t hia̍p-gī (*specification*). Bluetooth thê-kiong sió-hêng tiān-chú ke-si 1-ê ē-tàng sio-kap, sio-oāⁿ chu-liāu, kē khai-siau koh thàng sè-kái lóng ū-hāu ê hoat-tō·; chiah-ê ke-si pau-koah kò-jîn sò·-ūi chō·-lí (PDA), hêng-tōng tiān-oē, pit-kì-hêng tiān-náu, ìn-pió-ki, sò·-ūi kha-mé-lah téng-téng.

Bluetooth chit-ê miâ chí 10 sè-kí Dan-kok kok-ông Harald Blåtand.
Haflinger

**Haflinger** sī 1 chióng iū-koh sè chiah, iū-koh khin, sì-lián khu-tōng (*four wheel drive*) ê chhia, 3.5 m tn̂g, 1.5 m khoah, 646 cc, flat-2, rear mounted, khì-léng iăn-jín (*air-cooled engine*). Haflinger 600 kg tāng, 4 ê ióng-sū ē-tàng kā kng--khí-lâi, chài ē kiâⁿ 500 kg tāng ê mi̍h-kiāⁿ. 1959 kaù 1974, Tang-kok ê Steyr-Daimler-Puch kong-si chhut-sán Haflinger, siau kaù choân sè-kài. Chóng-kiōng seng-sán 16,647 chiah, toā-hūn siau hō͘ Sūi-se kap Tang-kok ê kun-tūi.
Siáu-hân

**Siáu-hân** (小寒) sī cheh-khùi chi it, Ji̍t-thaû se̍h kaù chhiah-keng 285° ~ 300° hit kúi kang. Thong-siong ùi 1/6 kaù 1/20. Siáu-hân mā ē tit kí Ji̍t-thaû tú-hó tī chhiah-keng 285° hit kang, khó-lêng sī 1/5, 1/6, iah sī 1/7.
Kok-chè Thài-khong-chām

**Kok-chè Thài-khong-chām** (*International Space Station*, *ISS*) sī ē-bin 6 ê thài-khong ki-kò͘ ê 1 ê liân-ha̍p sū-kang:
* NASA (Bí-kok)
* Lō͘-se-a Liân-pang Thài-khong Chóng-sú (Lō͘-se-a) 
* JAXA (Ji̍t-pún)
* Canada Thài-khong Chóng-sú (Canada)
* Pa-se Thài-khong Chóng-sú (Pa-se)
* Europa Thài-khong Chóng-sú (Tang-kok, Liân-ha̍p Ông-kok, Éire, Portugal, kap Suomi bô chham-ú; Hi-lia̍p kap Luxembourg khah oàⁿ ka-ji̍p).

Chit ê thài-khong-chām tiàm tī 360 km koân ê kē kúi-tō se̍h Tē-kiû. Se̍h 1 lìn ài 92 hun-cheng. 1998/11/20 hoat-siā Zarya khai-sí, kaù kah 2005/6, se̍h chhiau koè 37,500 lìn--a.
Làm-á-chheⁿ

**Làm-á-chheⁿ** (*swamp green*) sī 1 chióng chhin-chhiūⁿ làm-á ê sek-chúi.

Lūi-pia̍t:Sek-chhái
Poàⁿ-mê-khóng

**Poàⁿ-mê-khóng** (*midnight blue*) sī 1 chióng chhin-chhiūⁿ poàⁿ-mê thiⁿ-téng hit khoán ê khóng-sek. Crayola sek-chúi lāi-té mā ū, pún-té hō-chò prussia-khóng (*Prussian blue*). I mā sī 1 chióng bāng-lō͘-an-choân sek-chúi, tī bāng-ia̍h ēng kah chin phó͘-phiàn, Google siōng sin pán ê  Blogger mā ū leh ēng.


## Chi̍t-koá piàn-hoà

  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 1  (Hex: #132456) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 2  (Hex: #123245) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 3  (Hex: #123456) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 4  (Hex: #132343) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 5  (Hex: #122246) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 6  (Hex: #012345) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 7  (Hex: #132232) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 8  (Hex: #123543) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 9  (Hex: #133553) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 10  (Hex: #000062) 
  poàⁿ-mê-khóng piàn-hoà 11  (Hex: #191970) 


Lūi-pia̍t:Sek-chhái
Âng-hái

**Âng-hái** (紅海;  *al-Bahr al-Ahmar*;  *Yam Suf*; Tigrinya-gí:  *QeyH baHri*; ) sī Ìn-tō͘-iûⁿ ê 1-ê hái-oan, tiàm-tī A-chiu kap Hui-chiu kau-kài ê só͘-chāi. Thàng hái ê chhùi tī siōng lâm kak, keng-kòe Bab-el-Mandeb Hái-kiap sio-chiap Aden-oan. Í-pak sī Sinai Poàn-tó, Aqaba-oan, kap Suez-oan (thàng Suez Ūn-hô). Âng-hái sī sè-kài siōng pak ê jia̍t-tài hái.

Âng-hái lâm-pak iok-lio̍k 1900 km tn̂g, siōng khoah 300 km khah ke. Bīn-chek tāi-iok 450000 km². Hái-té pêng-kin ū 500 m chhim, tī tiong-ng hái-kau (*central median trench*) hit-tah-á siōng chhim 2500 m. Ū chē-chē chhián-chúi ê hái-kè (*shelf*) sek-ha̍p hái-seng-bu̍t khiā-khí. Bô-liông-kut ê seng-bu̍t chheng-gōa-chióng, san-ô͘ 200-gōa-chióng.

Oá pak-hoāⁿ ê kok-ka ū Ai-ki̍p, Í-sek-lia̍t, Iok-tàn; sai-hoāⁿ ū Sudan kap Ai-ki̍p; tang-hoāⁿ ū Saudi A-la-pek kap Yemen; lâm-hoāⁿ ū Djibouti, Eritrea, Somalia téng-kok.

## Le̍k-sú

### Kó͘-tāi sî-kî
Só͘ chai-iáⁿ siāng chá tùi Âng-hái ê thàm-chhâ, sī Kó͘ Ai-ki̍p ê lâng si̍t-hêng--ê, in hit-chūn sī beh kiàn-lio Punt ê siong-gia̍p lō͘-sòaⁿ. Chia kóng thàm-chhâ oa̍h-tāng, kî-tiong chi̍t kái sī ùi Ch. 2500 nî chó-iū, koh chi̍t kái sī tī chha-put-to Ch. 1500 nî (Hatshepsut niá-chhōa). In lóng ū khì kàu tī Âng Hái. Chóng-sī oân-á ū ha̍k-chiá gī-lūn chia thàm-chhâ sī-m̄-sī chin-chiàⁿ ū khó-lêng. Tī sèng-keng ê Chhut Ai-ki̍p Kì, ū kóng tio̍h Í-sek-lia̍t-lâng kiâⁿ kòe chi̍t phìⁿ chúi ê kò͘-sū, che chúi nā chiàu Hi-pek-lâi bûn-su, sī hō chò *[[Yam Suph]]* (). *Yam Suph* thoân-thóng-siōng hông jīn-ûi tio̍h sī Âng-hái. Chiàu rabbi Saadia Gaon (882‒942 nî), tī i tùi Gō͘-keng (*Pentateuch*) ê Iû-thài/A-la-pek hoan-e̍k lāi-bīn, jīn hit-ê kòe-hái ê só͘-chāi, sī Âng-hái ê *Baḥar al-Qulzum* pō͘-hūn, ia̍h tiō sī Suez Hái-oan.

Tī Ch. 6 sè-kí, Pho-su ê Darius Tōa-ông, pat phài lâng khì Âng-hái thàm-lō͘, kì-lio̍k gûi-hiám ê chio̍h-thâu kap tiâu-liû, kái-chìn kiam ka-thiam hâng-hái lō͘-sòaⁿ. Tī Suez, Âng-hái ê pak-pêng bóe, kap Nî-lô-hô tiong-ng, koh ū khí-siat ūn-hô. Tī Ch. 4 sè-kí āu-kî, Alexander Tōa-ông phài chhut Hi-lia̍p hái-kun thàm-chhâ Âng-hái chhut Ìn-tō͘-iûⁿ ê lō͘. Hi-lia̍p ê hâng-hái-ka to̍h it-ti̍t thàm-hiám kiam siu-chi̍p Âng-hái ê chu-liāu. Ch. 2 sè-kí ê sî, Agatharchides siu-chi̍p liáu Âng-hái ê chu-liāu.

*[[Erythraea Hái Àn-lāi-kì]]* (*Periplus of the Erythraean Sea*), sī Hi-lia̍p-gí siá--ê periplus bûn-su, chok-chiá put-bêng, sī tāi-khài Āu 1 sè-kí ê chok-phín, lāi-iông kì-su̍t Âng-hái ê káng-kháu kap hái-lō͘. Che Periplus, mā kì-su̍t Hippalus sī chóaⁿ-iūⁿ thâu chi̍t kái hoat-kiàn tùi Âng-hái kòe Ìn-tō͘ ê ti̍t-chiap lō͘-sòaⁿ.

Âng-hái chū Augustus thóng-tī sî-kî, sī Lô-má-lâng kah-ì ê Ìn-tō͘ seng-lí lō͘-sòaⁿ, he tng sī Lô-má Tè-kok khai-sí khòng-chè Tē-tiong-hái, Ai-ki̍p kap Âng-hái pak-pō͘ liáu-āu. Chia lō͘-sòaⁿ ūi chá-chêng ê kok-ka to̍h ū leh ēng, m̄-koh tī Lô-má sî-tāi, seng-lí koh ke khah tōa. Tang-iûⁿ ê mi̍h, mā keng-kòe Ìn-tō͘ ê káng-kháu hông sàng kòe Lô-má sè-kài. Hit-chūn Tang-iûⁿ kap Lô-má tio̍h óa-khò Âng-hái kau-thong, kàu-bé hō͘ 3 sè-kí ê Aksum Tè-kok chhiat tn̄g.

## Tô͘-phìⁿ

## Chham-chiàu

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Red Sea Coral Reefs 
* Red Sea Photography
Aden Oan

**Aden-oan** tī Ìn-tō͘-iûⁿ, A-la-pek poàn-tó (Yemen lâm-hoāⁿ) kap Hui-chiu Somalia tiong-kan. Sai-pak-kak keng-kòe Bab-el-Mandeb Hái-kiap hām Âng-hái sio-chiap.

Persia-oan chhut-sán ê chio̍h-iû chhiâng-chāi keng-kòe Aden-oan.

Chú-iàu ê hái-káng tī Yemen ê Aden kap Somalia ê Berbera.
Sinai Poàn-tó

**Sinai Poàn-tó** (A-la-pek-gí: شبه جزيرة سيناء; Shibh Jazirat Sina) ia̍h-sī hoan-e̍k chò **Se-nái Poàn-tó**, sī 1-ê saⁿ-kak-hêng ê poàn-tó, tī Tē-tiong-hái (pak) kap Âng-hái (lâm) tiong-kan, oá Aqaba-oan (tang) kap Suez-oan (sai), sio̍k-î Ai-ki̍p ê A-chiu pō͘-hūn. Lio̍k-tē piⁿ-kài: sai piⁿ sī Suez Ūn-hô, tang-pak piⁿ sī Í-sek-lia̍t/Ai-ki̍p piⁿ-kài. Bīn-chek tāi-iok 60000 km².

## Tsù-kái
Tāi-hân

**Tāi-hân** (大寒) sī cheh-khùi chi it, Ji̍t-thaû se̍h kaù chhiah-keng 300° ~ 315° hit kúi kang. Thong-siong ùi 1/20 kaù 2/4. Tāi-hân mā ē tit kí Ji̍t-thaû tú-hó tī chhiah-keng 300° hit kang, khó-lêng sī 1/20 iah sī 1/21.
Tiwanaku

**Tiwanaku** (kū-sek pheng-im: **Tiahuanaco**, **Tiahuanacu**) sī tiàm-tī Bolivia ê chi̍t-ê tiōng-iàu ê chêng-Columbus khó-kó͘ kó͘-chek.
Michelle Bachelet

**Verónica Michelle Bachelet Jeria** /βeˈɾonika miˈtʃɛl batʃˈlet ˈçeɾja/ (1951 nî 9 goe̍h 29 seⁿ) sī Chile Siā-hōe-tóng ê chèng-tī jîn-bu̍t. I pún-té sī gōa-kho kiam sió-jî-kho i-seng. I iâⁿ 2006 nî ê chóng-thóng tāi-soán, 3 goe̍h 11 chiū-jīm, chiâⁿ-chò hit-kok thâu-1-ê cha-bó· chóng-thóng. I kiâⁿ un-hô ê tiong-kan-phian-chó lō·-soàⁿ, 1 hong-bīn beh chiap-sòa Ricardo Lagos ê chū-iû chhī-tiûⁿ chèng-chhek, lēng-gōa 1 hong-bīn oân-ná kóng beh ka-kiông siā-hōe hok-lī thang kiám-chió hó-gia̍h kap sàn-chhiah chi-kan ê chha-īⁿ. Bachelet ê sèng-pia̍t kap i tan-sin bó-chhin ê sin-hūn siū-tio̍h kok-chè kap Chile mûi-thé te̍k-pia̍t chù-ì.

Bachelet ê lāu-pē sī Chile Khong-kun ê chiong-kun, in-ūi hoán-tùi Augusto Pinochet chiong-kun tī 1973 nî kun-piàn, āu--lâi sí tī kaⁿ-ga̍k. I kap lāu-bó hō· sin chèng-koân koaiⁿ kúi-ā-lé-pài. 1975 nî lī-khui Chile, tī Tang-tek oân-sêng i-ha̍k ha̍k-ūi. 1979 nî tńg-khì Chile. I tāi-ha̍k sî-tāi tō chham-ka Siā-hōe-chú-gī Chheng-liân-hōe, tī 1980 nî-tāi ē-kî koh-chài kiâⁿ-ji̍p chèng-tī. 1995 nî tam-jīm Chile Siā-hōe-tóng ê Tiong-iong Úi-oân; 1998 kàu 2000 nî sī Chèng-tī Úi-oân-hōe (*Political Commission*) ê chek-ke̍k hūn-chú. 1996 nî tâu-ji̍p Las Condes ê chhī-tiúⁿ soán-kí, tùi-chhiú sī āu--lâi ê chóng-thóng tùi-chhiú Joaquín Lavín. Lavín iâⁿ 78% ê phiò, i kan-taⁿ the̍h-tio̍h 2.35%, pâi tē-4-ūi. 1999 nî i ūi Ricardo Lagos tī chóng-thóng chho·-soán chō·-soán. Lagos chiū-jīm liáu-āu, chi-phài i chò oē-seng pō·-tiúⁿ (2000 nî) kap kok-hông pō·-tiúⁿ (2002 nî). I sī tē-1-ê tī Latin Bí-chiu kok-ka hoāⁿ hit-ūi ê cha-bó·-lâng.

Siā-hōe-tóng chhōa-thâu ê *Concertación* liân-bêng chū 1990 nî bîn-chú-hòa liáu-āu hoāⁿ-koân kàu-taⁿ. Ricardo Lagos chip-chèng ê kî-kan, Chile ê keng-chè sêng-tióng chhiau-kòe 5%. http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4087510.stm

## Gōa-pō· liân-kiat

* Chóng-thóng kēng-sóan bāng-chām  (Se-pan-gâ-gí)
Adobe Flash

**Adobe Flash**, it-poaⁿ kán-chheng **Flash**, ē-tàng chí Adobe Flash Player á-sī siat-kè lōe-iông iōng--ê to-mûi-thé nńg-thé. Flash Player sī 1-ê kheh-hō· èng-iōng nńg-thé, ē-tit phòe-ha̍p chú-iàu ê liû-lám-khì, thang hián-sī hiòng-liōng-tô͘ (*vector*) kap raster tô·-hêng í-ki̍p *stream* siaⁿ-im iáⁿ-siōng. Flash chok-phín iōng ActionScript chit-ê kha-pún gí-giân (*scripting language*) siat-kè. Flash hiān-chú-sî sī Adobe Systems teh khai-hoat kap hun-hoat.


F
Bí-chiu kiàn-siàu-chháu

**Bí-chiu kiàn-siàu-chháu** (Hàn-jī: 美洲見笑草; Hôa-gí: 美洲含羞草; ha̍k-miâ: *Mimosa diplotricha*) kui-sio̍k-î tāu-kho (Leguminosae), sī to-nî-seng chháu-pún si̍t-bu̍t. I-ê goân-sán-tē sī jia̍t-tāi Bí-chiu, tī Tâi-oân i taⁿ chiâⁿ-chòe kui-hòa-chéng. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī tiong-lâm-pō· ê pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. Kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ē-tio̍h ji̍t ê khoân-kéng.

## Hêng-thāi

Keng ū 4 chōa lêng-kak, kap 4 pâi ba̍t-ba̍t-ba̍t ê  tò-chhah-chhì. Keng ê ki-pō· ē bo̍k-chit-hoà.
Hio̍h-á seng-tióng sūn-sū sī hō·-seng, jī-hôe í-chōng ho̍k-hio̍h, í-phìⁿ 3~8 tùi, hio̍h-me̍h ū chhì. Hio̍h-phìⁿ nā kā tāng--tio̍h ē khoan-khoan-á ha̍p--khí-lâi. 

Hoe sió-sió--á, ū ba̍t-ba̍t-ba̍t ê tn̂g hoe-si, sī kiû-hêng thâu-chōng hoe-sū. Hoe-sek hún-âng-sek, hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái ta̍t-kàu 15 mm. 

Kóe-chí sī kiap-kó, koh kiò-chò chiat-gia̍p-kó, siāng-chē kàu 5 chat, gōa-hêng sī píⁿ-píⁿ pêⁿ-pêⁿ tn̂g thó-îⁿ-hêng, ū chiâⁿ ba̍t ê té chhì kap ngē mo·.
Hadley sûn-khoân

**Hadley sûn-khoân** sī kí 1 chióng tāi-khì sûn-khoân (*atmospheric circulation*), ùi chhiah-tō chhèng koân ê khì-liû chaú kaù hūi-tō͘ 30° hit tah tîm--lo̍h-lâi, koh chaú tńg-khì chhiah-tō, chō-chiâⁿ 1 ê sûn-khoân. Jia̍t-tāi ê tāi-khì sûn-khoân tiāⁿ-tio̍h ài khó thài-iông-lêng. Tē-kiû pún-sin ū 23.5° ê te̍k-khi (*axial tilt*), kan-taⁿ jia̍t-tāi hū-kīn kúi 10 tō͘ ê hoān-ûi tī thaù tiong-taù ê sî Ji̍t-thaû ē tit ti̍t-chiap chhiō--tio̍h, kiat-kó, thài-iông hok-siā (*solar radiation*) ê e-nú-jih (*energy*) lóng chi̍p-tiong tī chhiah-tō, chiah-ê jia̍t-lêng toā-hūn ēng bī-jia̍t (chiâm-jia̍t, *latent heat*) ê hêng-sek, khò lûi-kong-hō͘ (*thunderstorm*) ê tùi-liû (*convection*) chok-iōng, sàng kaù tāi-khì-chân khì.
Ké-khó͘-koe

**Ké-khó·-koe** (Hàn-jī: 假苦瓜; Hôa-gí: 倒地鈴; Eng-gí: balloon vine; ha̍k-miâ: *Cardiospermum halicacabum*) kui-sio̍k-î bû-hoān-chú-kho (Sapindaceae), sī to-nî-seng phih-phak-sèng he̍k-chiá phan-iân-sèng chháu-chit tîn-pún si̍t-bu̍t. Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t soaⁿ-khu, pak-pō· khah-chió khòaⁿ-kìⁿ. Phan-iân he̍k phih-phak seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, chhiū-nâ piⁿ--á, he̍k ûi-chhiûⁿ-á. Kui-nî-thàu-tang lóng-ū khui-hoe. Kah-ì seng-tióng tiàm kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

## Hêng-thāi

Keng iù-iù-iù tn̂g-tn̂g-tn̂g ū kńg-chhiu. 

Hio̍h-á sī 2-hôe 3-chhut ho̍k-hio̍h; hio̍h-á hun-lia̍t chò 3-ê kiò-chò sió-hio̍h, sió-hio̍h sī ke-nn̄g-hêng he̍k phi-chiam-hêng, ū koh chhim, koh chho· ê kì-á khí ê pian-iân.

Hoe ê pâi-lia̍t hêng-thāi sī chū-sàn-hoe-sū (*聚散花序*), ùi hio̍h-á hio̍h-pìⁿ ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chhut-lâi; hoe-pān 4 hio̍h, pe̍h-sek; hoe ê ti̍t-kèng siāng-tōa ē-sái kàu 6 mm.

Kóe-chí sī sok-kó (*蒴果*), seⁿ-chò ke-nn̄g-hêng, ū 3 chōa lêng-kak, lāi-té khang-khang ná ke-kui. Chéng-chí sī o·-sek--ê, ū 1-jia̍h pe̍h-sek sim-hêng ê pan.   

## Tô͘

Image:Cardiospermum halicacabum3.jpg|Hoe
Image:Cardiospermum halicacabum5.jpg|Chí
Image:Cardiospermum halicacabum1.jpg|Châng
File:Cardiospermum halicacabum MHNT.BOT.2009.13.7.jpg|Cardiospermum halicacabum - Museum specimen
Bō-á-tún

**Bō-á-tún** (Hàn-jī: 磨仔礅; Hôa-gí: 冬葵子; ha̍k-miâ: *Abutilon indicum var. indicum*) kui-sio̍k-î kím-khoê-kho (錦葵科), iū-koh kiò-chò **pho̍k-á-chháu**, **bí-nâ-chháu**, **sù-bí-chháu**, he̍k-chiá-sī **bō-á-chháu-tún**, sī chi̍t-nî-seng he̍k to-nî-seng kē-é he̍k ti̍t-li̍p-hêng ê koàn-bo̍k. I kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seⁿ tiàm ta-sò ê lō·-piⁿ, pha-hng-tē. Khui-hoe-kî 4--goe̍h kàu 12--goe̍h, chhiu-thiⁿ khui siāng-chē.

## Hêng-thāi

Kui-châng phi iù-mô·. Hio̍h-á sī sim-hêng, he̍k îⁿ-hêng, kì-á khí ê piⁿ.

Hoe n̂g-sek, ti̍t-kèng siāng-tōa kàu 20 mm, hoe-pān 5 hio̍h; hoe tan-seng tī hio̍h-á-pìⁿ ê kòe-hī-khang.

Kóe-chí sī sok-kó, chē-chē pān chi̍p-ha̍p chiâⁿ-chò bō-á-tún ê hêng, téng-koân ū chiam-chiam ê tu̍t-khí; siù-chûn go̍k-phìⁿ (宿存萼片) pí kóe-chí khah-té.
Tiān-chhia-lâm

***Tiān-chhia-lâm*** (電車男, *Densya Otoko*) sī 1 tīn bāng-iú tī Ji̍t-pún BBS bāng-chām 2channel téng-koân ê tùi-ōe chiâⁿ-chò ê kò·-sū, āu--lâi hông chi̍p chò chheh chhut-pán (2004), koh-ū kái-pian chò tiān-iáⁿ (2005), tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k (2005), ang-á-chheh, bú-tâi-ke̍k, téng-téng.  

## Kò͘-sū
Ke̍k-chêng tiah-iàu: 2004 nî 3-goe̍h chhe-4 hit àm ū 1-ê bāng-iú tī 2channel ê "tan-sin cha-po͘" BBS lâu-oē, kóng i chē tiān-chhia ê sî-chūn, kā 1-ê kap cha-bó͘ káu-soa ê chiú-kúi koáⁿ-cháu. I āu--lâi iōng "Tiān-chhia-lâm" chit-ê pit-miâ kā sū-kiāⁿ sí-boa̍t hoat-piáu toà BBS téng-koân. Kòe kúi-ā-kang hit-ê cha-bó͘-lâng siá phoe kā i soeh-siā, pēng-chhiáⁿ sàng i 1-tùi Hermès-pâi ê au-á. Bāng-iú choâⁿ-á kā i hō-chò "Hermès Sió-chiá". Chit-ê Tiān-chhia-lâm in-ūi sī piau-chún ê *[[otaku]]* sèng-keh, bô siōng-pan ê sî-chūn lóng teh se̍h Akihabara ê Tiān-khì-ke iah-sī siáu bàng-gah-chhut, chū án-ne bē-hiáu tùi hit-ê cha-bó͘ piáu-sī ì-ài. Ko͘-put-chiong i khí-khì BBS thó-kiù-peng, chiòng bāng-iú hó-sim kā i tàu siūⁿ pō͘ kiam kó͘-lē i. Kàu-kah 5-goe̍h chhe-9 i tiàm BBS téng-thâu soan-pò͘ sêng-kong kau tio̍h Hermès Sió-chiá.

## Kak-sek
Tī tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k pán, Tiān-chhia-lâm hō-chò Yamada Tuyosi (山田剛司, Itô Atusi ián), i ê tui-kiû tùi-siōng hō-chò Aoyama Saori (青山沙織, Ito Misaki ián).

## Siong-koan bûn-chiuⁿ
*Otaku

## Goā-pō͘ liân-kiat
*電車男 (BBS tùi-oē)
*Eng-gí hoan-e̍k  (boē oân-sêng)
*Tiān-iáⁿ 
*Liân-sio̍k-kio̍k
*Bú-tâi-ke̍k
Siông-sò͘

Tī sò͘-ha̍k ia̍h-sī kho-ha̍k lāi-tóe, **siông-sò͘** (常數), iā thang hō-chò **tiāⁿ-sò͘** ia̍h-sī **tēng-sò͘** (定數), sī chi̍t-ê bōe kái-piàn ê sò͘-jī. M̄-koh, chit-ê sò͘-jī ê ti̍t sī gōa-chōe, ē-sái mài chí-tēng. Kap tiāⁿ-sò͘ tùi-èng ê, sī ē-sái kái-piàn i ê ti̍t ê piàn-sò͘.

* sò͘-ha̍k tiāⁿ-sò͘
* bu̍t-lí tiāⁿ-sò͘
X hui-hêng-ki

**X hui-hêng-ki** (*X-plane*) sī Bí-kok 1 hē-lia̍t ê hui-hêng-ki, bo̍k-tek sī beh chhì-giām sin ki-su̍t, lāi-té mā pau-hâm chi̍t-koá hoé-chìⁿ. Tī khai-hoat ê sî, lóng pó-chhî kah chin pì-bi̍t.
Èng-chhài

**Èng-chhài** (Hàn-jī: 蕹菜; ha̍k-miâ: *Ipomoea aquatica*) kui-sio̍k-î soân-hoe-kho, sī to-nî-seng phih-phak-sèng ê chháu-pún si̍t-bu̍t. 

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, seⁿ tiàm lō·-piⁿ, khe-hōaⁿ, pha-hng-tē, he̍k-chiá-sī phiau-phû tī chúi-kau he̍k chúi-chhân.

I sī sù-siông ê chhài-se, ū lâng choan-kang chèng-si̍t.

I kui-nî-thàu-tang long-ē khui-hoe, chhiu-thiⁿ kàu chá-chhun khui siāng-chē. I kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t pha̍k ê só·-chāi.

## Hêng-thāi

Iù keng sī tiong-khong he̍k hái-mî chōng ê lāi-sim.

Hio̍h-á bô mo·, gōa-hêng piàn-hòa chē, ū sim-hêng, ke-nn̄g-hêng, phi-chiam-hêng, khoah-sòaⁿ-hêng (寬線形), he̍k saⁿ-kak-hêng. 

Hoe seⁿ-chò sêng gō·-kak-hêng he̍k îⁿ-hêng ê lāu-á. Hoe choân-pō· sī pe̍h-sek--ê, he̍k lāu-á lāi-té sī chí-âng-sek. Hoe ê ti̍t-kèng ē-sái tōa-kàu 60 mm. Hoe tan-seng, ùi hio̍h-píⁿ ê kòe-hīⁿ-khang hia seⁿ--chut-lâi.

Kóe-chí sī sok-kó, seⁿ-chò ke-nn̄g-hêng he̍k kiû-hêng.
Tōa pe̍h-hoe kúi-chiam-chháu

**Tōa pe̍h-hoe kúi-chiam-chháu** (Hàn-jī: 大白花鬼針草; Hôa-gí: 大花咸豐草; ha̍k-miâ: *Bidens pilosa* var. *radiata*) kui-sio̍k-î kiok-kho (*Compositae*) sī to-nî-seng ê chháu-pún si̍t-bu̍t. 

I kui-nî-thàu-tang lóng-ē khui-hoe, kah-ì seⁿ tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍k ê só·-chāi.

Tī Tâi-oân i hun-pò· tī pêⁿ-tē kàu kē hái-poa̍t ê soaⁿ-khu, tī hái-piⁿ mā chiâⁿ chia̍p khòaⁿ--kìⁿ. I seⁿ tī lō·-piⁿ, pha-hng-tē, kap chháu-pō·-tē.

## Hêng-thāi

Keng sì-kak-hêng, ū lêng-kak.

Hio̍h-á sī tan-hio̍h, he̍k ki-sò· ú-chōng ho̍k-hio̍h; sió-hio̍h sī ke-nn̄g-hêng he̍k phi-chiam-hêng, ū chho· ê kì-á khí ê pian-iân.

I ê hoe pâi-lia̍t hêng-sêng thâu-chōng-hoe-sū (*頭狀花序*) tiāⁿ-tiāⁿ hông kiò-chò thâu-hoe. I ê thâu-hoe ê piⁿ-hoe (sia̍t-chōng-hoe, *邊花, 舌狀花*) ū 5~8 hio̍h, pe̍h-sek, ū-tang-sî--á sī chí-âng-sek, tn̂g 10~18 mm; sim-hoe (*心花, 筒狀花*) n̂g-sek; thâu-hoe ê ti̍t-kèng ē tōa kàu 4~5 mm, thêng-hiān sòaⁿ-pâng-chōng (*繖房狀*) pâi-lia̍t.

Kóe-chí sī sán-kó, o·-sek, ū 2~3 mûi phi tò-chhà-chhì ê bâng-chōng koan-mô· (*芒狀冠毛*).    

Lēng-gōa iáu-ū sió pe̍h-hoe kúi-chiam-chháu (*Bidens pilosa* var.*minor*), kap n̂g-hoe kúi-chiam-chháu (*Bidens bipinnata*) seⁿ tio̍h chiok-sêng.
Chèng-chiàu

**Chèng-chiàu** sī iû ū kong-sìn-le̍k ê chèng-hú tan-uī, khì-gia̍p, ia̍h-sī cho·-chit pan-hoat hō· kò-jîn í chèng-bêng i ū bó·-chióng ki-lêng (技能) he̍k-chiá-sī ē-tàng tam-jīm bó·-chióng kang-chok ê bûn-kiāⁿ.

## Jīn-chèng tan-uī
### Kok-chè
* Chèng-hú
* Khì-gia̍p
** Microsoft
* Cho·-chit

### Tâi-oân
* Chèng-hú: iû Khó-chhì-īⁿ lâi jīn-chèng.
* Khì-gia̍p
* Cho·-chit
** Tiong-hoâ Choan-gia̍p Jīn-chèng Ha̍k-hoē
** Tiong-hoâ Jîn-le̍k Chu-goân Koán-lí Hia̍p-hoē
Aqaba Oan

**Aqaba-oan** (A-la-pek-gí: خليج العقبة‎; Khalyj al-'Aqabah), tiàm Í-sek-lia̍t-kok kiò chò **Eilat-oan** (Hi-pek-lâi-gí: מפרץ אילת, Mifratz Eilat) sī Âng-hái ê 1-ê hái-oan, tī Se-nái Poàn-tó ê tang, A-la-pek poàn-tó ê sai, oá Ai-ki̍p, Í-sek-lia̍t, Iok-tàn, Saudi Arabia.
To

**To** sī 1-khoán lán lâng tiāⁿ-tiāⁿ sú-īong ê ke-si, to it-poaⁿ seⁿ-chò tn̂g-tn̂g, to-bah ū chin lāi ê kîⁿ, ē-tàng ēng lâi chhiat mi̍h-kiāⁿ.

1-ki to sīong-tīong-iàu ê pō·-hūn sī **to-bah**, to-bah ê kîⁿ lāi-lāi, ēng lâi chhiat mi̍h ê só·-chāi, hō-chò **to-chhuì** (mā kóng-chò **to-mî**), to-bah ê boé it-poaⁿ lóng chò hō· chiam-chiam (**to-boé**), to-mî ū ê sī chi̍t-pêng, ū ê chò siang-pêng, ū siang-pêng to-mî, to-bah ti̍t-ti̍t--ê, it-poaⁿ kā kìo-chò kiàm khah chē.

To-bah ē-kha chiap tī **to-pìⁿ**, to-pìⁿ sī lâng ēng chhíu lia̍h to ê só·-chāi, ū ê to koh ē phoè **to-khak** (mā kóng-chò **to-sok** he̍k-sī **to-sìo**), bô ēng to ê sî-chūn, tō thang kā to-bah siu ji̍p khì to-khak lāi-té.

Jîn-lūi tùi Chi̍oh-khì Sî-tāi tō í-keng the̍h to lâi tòng-chò ke-si kap bú-khì, chi̍t-khí-khiàn lâng sī ēng chi̍oh-thâu chò to, āu--lâi, lâng ē-hiáu lī-īong kim-si̍ok liáu-āu, to-bah ê pō·-hūn, chiah kái ēng tâng, thih kap kǹg-thih lâi chò, hiān-chhú-sî mā ū ēng hûi-á chò ê to-bah, chóng--sī to ê ki-pún khoán-sek îu-goân bô chiâⁿ-toā ê piàn-hoà.

Sui-jiân ki-pún khoán-sek sio-siâng, to ê hoe-khoán sī cha̍p-hoe gō·-sek, toā-ki--ê, sè-ki--ê, ti̍t--ê, oan-khiau--ê, sò·-bīn--ê, bô-kâng hoe-chháu--ê, ta̍k kok-ka, ta̍k só·-chāi, ta̍k sî-tāi lóng chhut chē-chē seⁿ-chò kok-īuⁿ ê to-á.
Tâi-oân Esperanto Hia̍p-hōe

:*Koan-hē Tâi-oân Ji̍t-pún Sî-tāi ê hōe, chhiáⁿ khoàⁿ [[Tâi-oân ESP Hia̍p-hōe]].*
**Tâi-oân Esperanto Hia̍p-hōe** (Esperanto: Tajvana Esperantista Asocio (TEA)) sī Tâi-oân chú-iàu ê Esperanto cho·-chit, tī 1990-nî sêng-li̍p. Tong-sî sī tī Kok-chè Esperanto Hia̍p-hoē (*Universala Esperanto-Asocio*) phài lâi Tâi-oân thui-kóng Esperanto ê Esperanto lāu-su Joakimo Werdin ê hia̍p-chō· hā sêng-li̍p ê. Tē-1-jīm hoē-tiúⁿ sī Tintilo (Ông Tiong-i 王鐘伊). Āu--lâi Tintilo chham Joakimo kiat-chò ang-á-bó·, sio-chhoā tńg-khì Polska, TEA ê hoē-tiúⁿ oāⁿ Arbaro (Lîm Bûn-êng 林文榮) tam-jīm. Hiān-chú-sî Arbaro iáu-kó sī TEA ê miâ-gī-siōng ê hoē-tiúⁿ. Chit-tiong-kan, tùi TEA chò-koè phah-piàⁿ--ê, iáu-kó ū: Zhong Qiyao (Tiong Khé-giâu 鍾啟堯) -- chhut-pán *Tajvana Esperantisto* (Tâi-oân Sè-kài-gí-chiá) cha̍p-chì; Reza Kheirkhah -- tī Pîn-tong Lâm-êng Ko-téng Ha̍k-hāu (南榮高中) khò-goā oa̍h-tāng kà Sè-kái-gí; Manlajo -- chú-chhî Sè-kái-gí kàu-ha̍k bāng-chām lernu! lāi-bīn ê Tiong-bûn pō·-hūn; Grego Kay -- chhut-pán *Formoza Folio* (Tâi-oân chi Hio̍h) cha̍p-chì, téng-téng ê jîn-sū.
Hamas

**Hamas** (حماس) sī Palestine sīong-toā ê Islam-kàu cho·-chit, 1987-nî khí-ki, in chi̍t-bīn chò siā-hoē hok-lī ê khang-khoè, chi̍t-bīn ēng po̍k-le̍k chhui-sak in ê chèng-tī chú-tiuⁿ.

Hamas sī **Harakat al-Muqawama al-Islamiyya** ê kán-siá (A-la-pek-gí: حركة المقاومة الاسلامية), ì-sù sī "Islam-kàu tú-te̍k ūn-tōng", hamas chit-ê jī tī A-la-pek-gí mā-sī 'jia̍t-sim' ia̍h-sī 'jia̍t-sèng' ê ì-sù.

Hamas chit-má hō· Europa Liân-bêng, Canada, Bí-kok, Australia kap Í-sek-lia̍t-kok soan-pò chò khióng-pò· cho·-chit. Chóng--sī in tī 2006-nî Filastiniyya kok-hoē tāi-soán toā-iâⁿ liáu-āu, pān-phoe in tùi Sai-lâm-a ê kok-chè koan-hē hām chèng-tī hoat-tián, lóng ē ū chiâⁿ toā ê éng-híong.

## Chèng-tī chú-tiuⁿ

Hamas ê bo̍k-phiau sī beh khí-chō 1-ê Islam-kàu kok-ka, chit-ê kok-ka ê léng-thó·, ti̍oh pau-koah hiān-chhú-sî ê Í-sek-lia̍t-kok, Cisjordan ("Sai-hōaⁿ") kap Gaza tē-khu.

Hamas ê hiàn-chiuⁿ tû-khì ū siá beh kā Í-sek-lia̍t-kok bia̍t-bô, mā beh kā jīn-hô sè-sio̍k ê Filastiniyya chèng-hú bia̍t-bô, koh beh kā hui-Islam-kàu ê lâng koáⁿ lī-khui in kok, beh khí-chō 1-ê Filastiniyya ê Islam-kàu kīong-hô-kok.

Uī-ti̍oh beh ta̍k-sêng téng-thâu chit-ê bo̍k-phiau, in kian-chhî ēng bú-le̍k lâi tú-te̍k, ū pò-tō kóng Hamas kî-tiong 1-ê khai-ki-chó· Abdel Aziz al-Rantissi, bat soan-pò Hamas ūn-tōng ê bo̍k-phiau, sī beh " kā Í-sek-lia̍t-kok tùi tē-tô· téng-koân phah-chhat-siau ".

Hamas tī 2006-nî 1-goe̍h Filastiniyya ê kok-hoē soán-kí toā-iâⁿ, the̍h-ti̍oh 42.9 % ê soán-phìo, khah-chē-koè chìn-chêng chip-chèng ê Fatah, kok-hoē lóng-chóng 132-sek lāi-té, in chiàm 74-sek.

Tī kēng-soán ê sî-chūn, Hamas ê soan-giân bô kóng beh " kā Í-sek-lia̍t-kok bia̍t-bô ", m̄-koh îu-goân ū kúi-ā-ê in ê hāu-soán-jîn kian-chhî chit-ê chú-tiuⁿ.

## Khíong-pò· oa̍h-tōng

Hamas tī 1993-nî 4-goe̍h 16 thâu-chi̍t-pái ēng chū-sat chà-toâⁿ kong-ke̍k, in ēng 1-tâi chài chà-i̍oh ê pà-suh tī 2-tâi chhah tī chhan-tiaⁿ ê pà-suh tiong-kan po̍k-chà, āu--lâi in kóng he sī beh thè 29-ê tī Hebron Chheng-chin-sī kòe-sin ê Filastiniyya-lâng pò-sîu, Hebron Chheng-chin-sī chìn-chêng chiah hō· 1-ê Îu-thài-lâng kong-ke̍k.

Chóng--sī téng-bīn chit-kiāⁿ tāi-chì í-keng sī Hamas chū 1989-nî í-lâi ê tē-19 kiāⁿ po̍k-le̍k oa̍h-tōng--ah, in khah-chá sī ēng chhèng, lia̍h-hāu-á hām ēng to lâi chò po̍k-le̍k kong-ke̍k.

Hamas soà--lo̍h-lâi koh tuì Í-sek-lia̍t-kok chìn-hêng chē-chē pái ê kong-ke̍k, toā-pō·-hūn sī thàu-koè in ê kun-sū cho·-chit Ezzedeen-al-qassam (كتائب الشهيد عز الدين القسام) Kun-thoân chò--ê.

Sīong-kái siong-tīong ê kong-ke̍k, sī 2002-nî 3-goe̍h 27 tī Netanya 1-keng pn̄g-tiàm ê po̍k-chà, ū 30-ê lâng koè-sin, 140-ê lâng ti̍oh-siong. Kin-kì thóng-kè, 2002-nî 11-goe̍h kàu 2004-nî 4-goe̍h, Í-sek-lia̍t-kok ê peh-sèⁿ-lâng hām kun-jîn, í-kéng ū 377-ê in-ūi Hamas ê kong-ke̍k sí--khì, 2,076-ê lâng ti̍oh-siong.
Truku-cho̍k

**Truku-cho̍k** sī Tâi-oân goân-chū-bîn ê 1-cho̍k, mā ū lâng siá-chò **Taroko**.

Taⁿ kóng ê Truku-cho̍k pau-koah goân-té hông khoàⁿ-chò Tang-Sediq-kûn lāi-té ê 3-ki, ia̍h-tō-sī **Truku**, **Tkdaya**, **Te uda** 3-ê kûn.

Truku-cho̍k hiān-chhú-sî khiā-khí ê khu-he̍k chú-iàu tī Hoa-lian-koān ê Siù-lîm-hiong (秀林鄉), hiong lāi ê Bûn-lân-chhoan (文蘭村), Tâng-mn̂g-chhoan (銅門村), Chúi-goân-chhoan (水源村), Ka-bîn-chhoan (佳民村), Kéng-boé-chhoan (景美村), Sìu-lîm-chhoan (秀林村), Hù-sè-chhoan (富世村), Chhîong-tek-chhoan (崇德村), Hô-pêng-chhoan (和平村), hām Bān-êng-hiong (萬榮鄉) ê Âng-hio̍h-chhoan (紅葉村), Bêng-lī-chhoan (明利村), Bān-êng-chhoan (萬榮村), Kiàn-chêng-chhoan (見晴村), Se-lîm-chhoan (西林村), chham Toh-khe-hiong (卓溪鄉) ê Lūn-soaⁿ-chhoan (崙山村), Li̍p-soaⁿ-chhoan (立山村) téng-téng.

Truku thoân-thóng ê pō·-lo̍k sī ēng ka-cho̍k chò ki-chhó lāi hoat-tián--ê, phoe-bô· bô kóng kài tōa, m̄-koh hō·-siong lóng ū chhin-chiâⁿ ê koan-hē. Kāng 1-ê ka-cho̍k ê pō·-lo̍k bē lī siuⁿ hn̄g, siōng-ke poàⁿ-kang tō kiâⁿ ē kàu-uī.

Chhin-chhīuⁿ chit-khoán khiā tī hū-kīn koh ū hiat-iân koan-hē ê pō·-lo̍k tō ē kap-chò 1-ê chè-sū thoân-thé, ka-cho̍k thoân-thé, phah-la̍h thoân-thé, sīm-chì chiâⁿ-chò kāng-chi̍t-ê khe-khàm lâu-he̍k ê tông-bêng.

Truku-cho̍k hām Tâi-oân kî-thaⁿ ê goân-chū-bîn sio-siâng, in éng-chá pún-sin pēng bô **cho̍k** chit-ê koan-liām, siōng-ke mā kan-taⁿ ū **Te uda**, **Tkdaya**, **Truku** chit-khoán **kûn** ê khài-liām niā-tiāⁿ. Sui-jiân cho̍k-lâng ê khío-thoân le̍k-sú ū chin chheng-chhó kóng chó·-kong-á sī tùi sai-pêng chhian-soá--lâi-ê, m̄-koh in-ūi sî-kan koè chin kú, sûi-lâng tèng-kin tī ka-tī ê thó·-tē, in hām sai-pêng khiā tī Lâm-tâu ê cho̍k-lâng soah bô-it-tēng ū kāng-chi̍t-cho̍k ê siūⁿ-hoat. Éng-koè sīm-chì koh ē hō·-siong chhut-chhó.
Hut-sò͘

**Hut-sò͘** (弗素, Eng-gí: **Fluorine**), sī só·-ū í-keng chāi-iáⁿ ê goân-sò· lāi-té siāng-ū oa̍h-sèng--ê, só·-í tī tāi-chū-jiân i lóng-sī í **hut-hòa-bu̍t** (*fluoride*) ê hêng-thāi chûn-chāi. **Hut-khì** (氟氣, F2) ē chhim-se̍k po-lê kap chio̍h-eng, mā-ē tì-sú to-sò· ê kim-sio̍k sio--khí-lâi. Hut-khì kan-na ē-sái tû-chûn tiàm bó· chi̍t-chióng tâng kap ni-ké-luh ê ha̍p-kim chè-sêng ê iông-khì, sui-bóng i iah-sī ē kah chit-chióng ha̍p-kim choh-iōng, m̄-koh ē tī piáu-bīn hêng-sêng 1-têng pó-hō·-têng, hông-chí kim-sio̍k chìn-chi̍t-pō· koh sán-seng hoán-èng. 

## Hoà-ha̍p-bu̍t
Hut-sò͘ kóng-hoàn hun-pò͘ tī chū-jiân-kài, tē-khak ū 0.032% (320 ppm) sī i lâi cho͘-sêng. Hut-sò͘ kah kim-sio̍k hêng-sêng hòa-ha̍p-bu̍t, chia-ê hut-hòa-bu̍t tāi-pō͘-hūn ē iôⁿ tī chúi--nih, m̄-koh a-lú-mih, iân, khó͘-thó͘, Khā-lú-siúm téng ê hut-hòa-bu̍t tio̍h sio̍k-î bē iôⁿ he̍k pháiⁿ iôⁿ î chúi.

Êng-chio̍h (螢石, *fluorite*) he̍k hut-hoà khā-lú-siúm (*fluorspar*, CaF2) sī chú-iàu hâm hut-sò͘ ê khòng-bu̍t, kî-tiong hut-sò͘ tāi-iok chiàm 48.8%, ah peng-cheng-chio̍h (冰晶石, *cryolite*) he̍k hexafluoroaluminate-sng natrium (*Sodium hexafluoroaluminate*, Na3AlF6) sī khah-chió khòaⁿ--kìⁿ ê hâm-hut khòng-bu̍t, khiok-sī lī kang-gia̍p lāi-té pit-iàu ê goân-bu̍t-liāu. 

Hut-sò͘-lîn-hoe-chio̍h (弗素燐灰石, *fluorapatite*, Ca10[PO4]F2) sī lîn-sng-chio̍h ê chú-iàu sêng-hun, sī lîn-pûi ê goân-bu̍t-liāu, kî-tiong hut-sò͘ chiàm 3.8%. 

In-ūi hut-sò͘ phó͘-phiàn chûn-chāi tī tē-khak, tē-kiû siōng só͘-ū hêng-sek ê chúi lóng-ū bô-kâng lông-tō͘ ê fluorine. Hut-sò͘ tī ím-iōng-chúi ê lông-tō͘, tī Bí-kok sī khah-chió î 0.1 ppm kàu 16 ppm, tī Eng-kok sī khah-chió î 0.1 ppm kàu 5.8 ppm, ah tī Hui-chiu bó͘ chi̍t-kóa só͘-chāi sīm-chì ē koân kàu 95 ppm. Tī hái-chúi--nih hut-sò͘ ê lông-tō͘ sī 0.8 ppm kàu 1.4 ppm.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
*
Dogme 95

**Dogme 95** sī 1995-nî khí-ki ê tiān-iáⁿ phah-phìⁿ ê kiōng-tông oa̍h-tōng, khai-ki-chó· sī Danmark ê chi̍t-kóa kàm-tok: Lars von Trier, Thomas Vinterberg, Kristian Levring, kap Søren Kragh-Jacobsen.

Chit-tīn Danmark kàm-tok ū hō·-siong iok-sok 1-thò phah-phìⁿ ê phiau-chún, chiâⁿ-chò Dogme 95 ê 10-tiâu gôan-chek (in kā kiò-chò The Vow of Chastity). Tio̍h ha̍p tī chiah-ê gôan-chek, koh keng-kòe sím-cha, chiah ē-tàng kóng-chò sī **Dogme tiān-iáⁿ**.

## Dogme 95 ê phah-phìⁿ goân-chek (The Vow of Chastity)

Ē-bīn sī Lars von Trier kap Thomas Vinterberg 1995-nî 3-goe̍h 13 tī Copenhagen chhiam-miâ oē-hō ê 10-tiâu goân-chek.

* Tio̍h ài tī si̍t-chè ê tē-tiûⁿ lâi phah-phìⁿ, bē-sái ēng ke-si-thâu kap pò·-kéng. ( Nā hit-ê kò·-sū ū su-iàu ēng-tio̍h te̍k-sû ê ke-si-thâu, kéng phah-phìⁿ ê tē-tiûⁿ ê sî, tio̍h kéng goân-té tō chhoē ū hit-ê ke-si-thâu ê só·-chāi.)

* Siaⁿ-im kap iáⁿ-siōng bē-ēng-tit hun-khui chè-chok. ( Tû-khì he im-ga̍k sī phah-phìⁿ ê só·-chāi pún-té tō ū--ê, bô chiah bē-sái ēng im-ga̍k.)

* Liap-iáⁿ-ki tiāⁿ-tio̍h ài ēng chhiú-the̍h--ê, iông-ún tī chhiú--ni̍h chò ē-tit-kàu ê tōng-chok hām tiāⁿ-chāi. ( Tiāⁿ-iáⁿ bē-sái tī ū liap-iáⁿ-ki ê só·-chāi hoat-seng; teh liap-iáⁿ ê só·-chāi tio̍h-ài sī he tiāⁿ-iáⁿ hoat-seng ê só·-chāi. )

* Tiāⁿ-iáⁿ tēng-kui tio̍h-ài chhái-sek--ê, bē-ēng-tit ēng te̍̍k-sû ê teng-kng. ( Nā tē-tiûⁿ siuⁿ àm bē hip--tit, teng-kng mā tio̍h kán-séng, he̍k-chiá-sī tī liap-iáⁿ-ki chng ko·-chi̍t-pha hoé. )

* Bē-tàng ēng kong-ha̍k chhú-lí kap lū-kong-kiàⁿ.

* Bē-ēng-tit ū chhián-po̍h ê tōng-chok loē-iông. ( Kò·-sat, bú-khì téng-téng choa̍t-tùi bē-sái ū. )

* kìm-chí kā sî-kan hām tē-tiûⁿ chò kái-î. ( Iā-tō-sī kóng hì-bûn tio̍h hoat-seng tī tú hit-ê só·-chāi hām tú hit-ê sî-kan. )

* Bô chiap-siū lūi-hêng-phìⁿ.

* Iáⁿ-phìⁿ ê keh-sek chhêng-chāi tio̍h ēng 35 mm--ê.

* Kàm-tok bē-sái khiā-miâ.

Chit-10-tiâu lia̍h-goā, Lars von Trier kap Thomas Vinterberg lēng-gōa seng-bêng kóng in beh chè-hān kò-jîn ê chhiú-lō·, bô koh chò 1-ê gē-su̍t-ka, mā chiù-choā kóng bô beh koh chhòng-chō "chok-phín", in-ūi in kám-kak ta̍k-ê bak-nih-kú ê sî-kan lóng pí chiâu-chn̂g ê chok-phín khah tiōng-iàu. In siōng-kôan ê bo̍k-phiau sī beh tùi kak-sek kap tiûⁿ-kéng lāi-té, kā si̍t-chêng thiah-bêng. Ūi-tio̍h ta̍k-sêng bo̍k-phiau, beh iōng-sim kè-kàu, tō chún hi-seng hó ê hong-keh hām bí-ha̍k goân-chek mā bô sioh.

## Goā-pō· liân-kiat

* Dogme 95 ê koaⁿ-hong bāng-chām. http://www.dogme95.dk/menu/menuset.htm
Li̍p-chhun

**Li̍p-chhun** (立春) sī cheh-khùi chi it, Ji̍t-thaû se̍h kaù chhiah-keng 315° ~ 330° hit kúi kang. Thong-siông ùi 2/4 kaù 2/19. Li̍p-chhun mā ē tit kí Ji̍t-thaû tú-hó tī chhiah-keng 315° hit kang, thong-siông sī 2/4.

## Guā-pōo liân-kiat
*24 tsiat-khì -- li̍p-tshun (kok-li̍k 2/3 hi̍k-tsiá 2/4 hi̍k-tsiá 2/5 ji̍t)
Hái-ang po̍k-chà

Éng-koè ū hoat-seng kúi pái **[[hái-ang]] po̍k-chà** ê sū-kiāⁿ, lāi-té ū 2 kiāⁿ khah chhut-miâ.  Tē 1 kiāⁿ sī 1970 nî tī Bí-kok Oregon Florence hoat-seng ê po̍k-chà, hit chūn ū 1 chiah boah-phang-keng (*sperm whale*) sí--khì, Oregon Ūn-su-pō͘ (*Oregon Department of Transportation*) siūⁿ beh kā noā--khì ê phoà-ki-kut (*carcass*) pōng tiāu. Tē 2 kiāⁿ sī 2004 nî tī Tâi-oân ê Tâi-lâm, chit pái mā sī 1 chiah boah-phang-keng sí--khì, pún-té beh sàng khì kiám-giām, tī lō͘--nih soah in-ūi pak-tó͘ lāi ū gá-suh chek tiâu lâi po̍k-chà.
Teng-thah

**Teng-thah** (; ) sī chhin-chhiūⁿ thah (*tower*) hit khoán ê kiàn-tio̍k-bu̍t, i ēng teng, hoé, iah-sī thaù-kiàⁿ (*lens*) kā kng sàng--chhut-khì, hia̍p-chō͘ chûn-chiah tī hái--nih kiâⁿ, ta̍t kaù tō-hông (*navigation*) kap léng-hông (*pilotage*) ê kong-lêng. Chá-kî mā ū tiàm tī soaⁿ téng iah-sī kiā-piah téng tiám hoé ê hong-sek, ká-ná ian-tun (*beacon*). Hiān-chú-sî tō-hông ki-su̍t chìn-pō͘, thong sè-kài chhun bô kaù 1,500 chō teng-thah u leh ūn-chok. Teng-thah ē-tit piau-sī gûi-hiám ê hái-hoāⁿ, chhián-loā, mā ē-tit piau-sī thàng káng-kháu ê chûn-lō͘.
Chheng-kok

**Chheng-kok** (清國, Boán-chiu-gí: ), sī tī 1644 nî kàu 1911 nî thóng-tī chha-put-to hiān-chhú-sî Tiong-kok khu-he̍k ê tè-kok. Tī sù-siông ê Tiong-kok le̍k-sú-chheh lāi-té, sī siōng-boé 1-ê tiâu-tē.

Chheng Tiâu ê thóng-tī-chiá sī Boán-cho̍k ê Aisin Gioro-sī , 1616 nî Nurhaci kiàn-li̍p ông-kok, kok-miâ hō-chò Tāi-kim (大金), 1636 nî Nurhaci ê hāu-siⁿ Hong Taiji kā kok-miâ kái-chò Tāi-chheng (大清), chē-ūi chò hông-tè.

1644 nî, Lí Chū-sêng sut-niá ê lông-bîn kun-tūi phah-ji̍p-khì Pak-kiaⁿ, Tāi-bêng Tè-kok hông-tè Chiông-cheng chū-sat, Lí Chū-sêng khí-kok hō-chò Tāi-sūn .

Āu--lâi Tāi-chheng Tè-kok soè-ho̍k Tāi-bêng Tè-kok ê chiong-kun Gô͘ Sam-kùi , i chhoā Chheng-kok ê kun-tūi ji̍p-lâi Bān-lí Tn̂g-siâⁿ lāi-té, koh phah-iâⁿ Lí Chū-sêng, liáu-āu Dorgon kā Chheng-kok ê Sūn-tī Hông-tè chih lâi tī Pak-kiaⁿ, Pak-kiaⁿ chiâⁿ-chò Tāi-chheng Tè-kok sin ê siú-to·.

1911-nî hoat-seng Sin-hāi Kek-bēng, tè-kok lāi-té ê ta̍k-séng tn̂g-tn̂g té-té soan-pò· to̍k-li̍p, tè-kok hông-tè Phó͘-gî tī 1912-nî lo̍h-tâi, Tāi-chheng Tè-kok choaⁿ-á bia̍t-bông, liân Tāi-kim kok kè-kiōng ū 13-ê hông-tè, lóng-chóng 297-tang.

## Chheng-tiâu ê nî-hō

# Thian-bēng  (1616 nî - 1626 nî)
# Thian-chhong  (1627 nî - 1636 nî)
# Chiông-tek  (1636 nî - 1643 nî)
# Sūn-tī  (1644 nî - 1661 nî)
# Khong-hi  (1661 nî - 1722 nî)
# Eng-chèng  (1723 nî - 1735 nî)
# Khiân-liông  (1736 nî - 1795 nî)
# Ka-khèng  (1796 nî - 1820 nî)
# Tō-kong  (1821 nî - 1850 nî)
# Hâm-hong  (1851 nî - 1861 nî)
# Tông-tī  (1862 nî - 1875 nî)
# Kong-sū  (1875 nî - 1908 nî)
# Soan-thóng  (1909 nî - 1912 nî)
## Koh Khoàⁿ
*Chheng-kok hông-tè

Lūi-pia̍t:Boán-chiu-cho̍k
Lūi-pia̍t:Chheng-kok
Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Iû-tāi Ông-kok

**Iû-tāi Ông-kok** sī chi̍t-ê î kong-gôan Chiân cha̍p-sè-kí chì Chiân la̍k-sè-kí chûn-chāi ê Tiong-tang-kok-ka, ī Sat-ma-lī-a it-tông chiông gôan-lâi ê Í-sek-lia̍t ông-kok hun-lia̍t chhut-khì. Kin-kì Kū-iok Sèng-keng só· kì-chài, Í-sek-lia ê hun-lia̍t, sī iû-î Só·-lô-bûn ông put tiong-î Sîn, só·-í chèng-hā ông-kok hun-lia̍t ê ok-in; ka-siāng Só·-lô-bûn pún-sin chāi-ūi kî-kan tāi-sù-ki heng-kiàn kap kî-chú Lô-pho-àm teng-ūi āu ê bô-ti, ē-sái-tit sēng-ke̍k-chi̍t-sî ê kok-ka, î iok kong-gôan Chiân 975-nî hun-lia̍t āu, tī pak-pō· cha̍p-ê chi-phài chheng-chok "Í-sek-lia̍t", lâm-pō· ê nn̄g-ê chi-phài chheng-ûi "Iû-tāi"; ū sî-hāu chheng-ho Í-sek-lia ûi "Pak-kok", chheng Iû-tāi ûi "Lâm-kok". Che chhù hun-lia̍t, sī Í-sek-lia̍t le̍k-sú chiūⁿ ê chi̍t-kiāⁿ tāi-sū.
## Iû-tāi kun-chú lia̍t-pió



## Chham-kìⁿ
* Í-sek-lia̍t Ông-kok
Í-sek-lia̍t Ông-kok

## Í-sek-lia̍t kun-chú

## Í-sek-lia̍t ([[Sat-ma-lī-a]])  kun-ông



## Chham-kìⁿ
*Iû-tāi Ông-kok