open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Islam

:*"I-su-lân" sóa kàu chia. Nā-sī chí Au-chiu kok-ka kiam tó-sū, chhiáⁿ khoàⁿ [[Peng-tó]].*

**Islam** (A-lá-peh-gí: الإسلام *islām* ), Hàn-bûn im-e̍k-gí **I-su-lân** (伊斯蘭), kū-sek hō-miâ **Hôe-kàu** (回教) ia̍h **Hôe-hôe-kàu**, sī chi̍t-khóan Abraham chong-kàu, mā-sī it-sîn chong-kàu. Islam-kàu gôan-chū Islam sian-ti Muhammad ê kà-sī, sìn-gióng ê sîn sī ēng Allah (a-lá; 阿拉, 安拉) chò chheng-ho͘, khí-gôan-tē sī A-lá-peh pòan-tó ê Mecca-siâⁿ, chú-iàu ê keng-tián hō-chòe Qur'an. Islam sī hiān-chhú-sî sè-kài sìn-tô͘ tē-jī-chōe ê chong-kàu, ū 1 kàu 1.8 ek, chú-iàu hun-chòe Sunni (85%) chham Shia (15%) nn̄g-ê phài-pia̍t.

## Le̍k-sú
Chiàu Islam thoân-thóng koan-tiám, Muhammad (iok 570 nî – 632 nî) sī chu sian-ti chi hong-ìn (*Khatam an-Nabiyyin*; siáng bóe chi̍t ūi sian-ti ê ì-sù). Chū 610 nî khai-sí, chiàu hiān-chûn ê siāng chá kì-lio̍k, Muhammad pò-kò ka-tī siū keng-kòe thiⁿ-sài Gabriel thoân--lâi ê Sîn ê khé-sī. Chia ê khé-sī, hō͘ Muhammad chi̍t phài lâng kì-lio̍k chò hō-miâ *[[Quran]]* ê bûn-su.

## Chham-khó
Abraham

**Abraham** (Hi-pek-lâi-gí: אַבְרָהָם, Avraham; A-lá-peh-gí: ابراهيم‎, Ibrāhīm) chāi hàn-gí chú-iàu ū nn̄g-khóan chheng-ho͘, tī Ki-tok-kàu hō-chòe **A-peh-lá-hán** (亞伯拉罕), tī I-su-lân-kàu hō-chòe **Ī-poh-lá-him** (易卜拉欣). I ê gôan-miâ hō-chòe **Abram**, ì-sù sī "ko-kùi ê hū-chhin". 

Abraham tī Iû-thài-kàu, Ki-tok-kàu, chham I-su-lân-kàu lóng-sī sian-ti, kun-kù Sèng-keng chham Qur'an ê kì-lio̍k, Iû-thài-kàu kap Ki-tok-kàu ê sian-chó͘ sī Isaac; I-su-lân-kàu ê sian-chó͘ sī Ishmael, nn̄g-ê lâng hun-pia̍t sī Abraham ê tōa-bó͘ kap sè-î seⁿ ê kiáⁿ.

Lūi-pia̍t:Sèng-keng jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Iû-thài-kàu
Lūi-pia̍t:Ki-tok-kàu
Lūi-pia̍t:Islam
Abruzzo

**Abruzzo** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī L'Aquila, tāi-iok ū 1,324,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 10,794 km².

## Séng
*Chieti Séng
*L'Aquila Séng
*Pescara Séng
*Teramo Séng
Basilicata

**Basilicata** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Potenza, tāi-iok ū 591,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 9,992 km².

## Hêng-chèng-khu

* Matera Séng
* Potenza Séng
Calabria

**Calabria** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Catanzaro, tāi-iok ū 2,007,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 15,080 km².
Campania

**Campania** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Napoli, tāi-iok ū 5,811,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 13,595 km².
Lincolnshire

**Lincolnshire** sī England tang-pō͘ ê chi̍t-ê kūn (*county*), sì-chiu-ûi ū Norfolk, Cambridgeshire, Rutland, Leicestershire, Nottinghamshire, South Yorkshire kap East Riding of Yorkshire, chham Northamptonshire ia̍h-ū 19 kong-chhioh ê sio-chiap, siú-hú sī Lincoln. Lincolnshire chham North Lincolnshire kap North-East Lincolnshire ha̍p-sêng chi̍t-ê miâ-kiò "Lincolnshire" ê tián-lé-kūn (*ceremonial county*), chit-ê tē-khu tōa-pō͘-hūn ê thó͘-tē iōng-chok lông-gia̍p.

Lūi-pia̍t:Eng-lân ê kūn
Silesia-gí

**Silesia-gí** (*ślůnsko godka*, *ślůnski*, *pů našymu*; "ślůnsko" ê IPA peng-im: ) sī Pho-lân ê Téng Silesia tē-khu, í-ki̍p Tek-kok chham Czech chi̍t-kóa só͘-chāi só͘  sú-iōng ê chi̍t-khóan gí-giân. Kun-kù 2011 nî ê Pho-lân chôan-kok phó͘-cha, tong-tē ū 509 000 ê jîn-bîn í Silesia-gí chòe chāi-tē gí-giân (bó-gí). Silesia-gí chham Pho-lân-gí sī sio-chhin-kīn, ū chi̍t-kóa gí-giân-ha̍k-ka chiong i tòng-chò Pho-lân-gí ê hong-giân chi-it.

## Jī-bó
Silesia-gí ê sú-iōng-chiá chiong Pho-lân-bûn ê Jī-bó iōng-lâi chò Silesia-gí ka-kī ê peng-siá-hoat. Lēng-gōa, chāi bāng-lō͘  téng, pau-koat Silesia-gí ê Wikipedia, it-poaⁿ sú-iōng 2006 nî í chá-kî peng-siá-hoat lâi siat-kè ê sin Jī-bó hē-thóng:

:Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

Siang-tiông-chú-im (digraph): 

:Ch Dz Dź Dž.

## Goā-pō͘ liân-kiat

* Silesia-gí sin-bûn
* Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny 

Lūi-pia̍t:Slav gú-cho̍k
Emilia-Romagna

**Emilia-Romagna** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Bologna, tāi-iok ū 4,276,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 22,124 km².

## Hêng-chèng-khu

* Bologna Chhī
* Ferrara Séng
* Forlì-Cesena Séng
* Modena Séng
* Parma Séng
* Piacenza Séng
* Ravenna Séng
* Reggio Emilia Séng
* Rimini Séng
Friuli-Venezia Giulia

**Friuli-Venezia Giulia** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Trieste, tāi-iok ū 1,222,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 7,855 km².

## Hêng-chèng-khu

* Pordenone Séng
* Udine Séng
* Gorizia Séng
* Trieste Séng
Lazio

**Lazio** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Roma, tāi-iok ū 5,561,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 17,207 km².

## Hêng-chèng-khu

* Roma Siú-to͘ Chhī
* Frosinone Séng
* Latina Séng
* Rieti Séng
* Viterbo Séng
Liguria

**Liguria** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Genoa, tāi-iok ū 1,610,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 5,421 km².

## Hêng-chèng-khu

* Genova Chhī
* Imperia Séng
* La Spezia Séng
* Savona Séng
Lombardia

**Lombardia** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Milano, tāi-iok ū 9,642,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 23,861 km².

## Hêng-chèng-khu

* Milano Chhī
* Bergamo Séng
* Brescia Séng
* Como Séng
* Cremona Séng
* Lecco Séng
* Lodi Séng
* Mantova Séng
* Monza kap Brianza Séng
* Pavia Séng
* Sondrio Séng
* Varese Séng
Piemonte

**Piemonte** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Torino, tāi-iok ū 4,401,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 25,399 km².

## Bûn-hoà
Piemonte chú-iàu ê chāi-tē gí-giân hō chò Piemonte-gí (*Piemontèis*).

## Hêng-chèng-khu

* Torino Chhī
* Alessandria Séng
* Asti Séng
* Biella Séng
* Cuneo Séng
* Novara Séng
* Verbano-Cusio-Ossola Séng
* Vercelli Séng
Puglia

**Puglia** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Bari, tāi-iok ū 4,076,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 19,362 km².

## Hêng-chèng-khu

* Bari Chhī
* Lecce Séng
* Foggia Séng
* Taranto Séng
* Barletta-Andria-Trani Séng
* Brindisi Séng
Sardegna

**Sardegna** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Cagliari, tāi-iok ū 1,666,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 24,090 km².

## Hêng-chèng-khu

* Cagliari Chhī
* Gallura Nord-Est Sardegna Séng
* Medio Campidano Séng
* Nuoro Séng
* Ogliastra Séng
* Oristano Séng
* Sassari Chhī
* Sulcis Iglesiente Séng
Toscana

**Toscana** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Firenze, tāi-iok ū 3,677,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 22,997 km².

## Bûn-hoà
Toscana tong-tē ê Latin-gí hong-giân tī toā bûn-ha̍k-ka (chhiūⁿ kóng Dante Alighieri) ê keng-êng hā, āu--lâi pìⁿ-chiâⁿ Italia ê koaⁿ-hong gí-giân.

## Hêng-chèng-khu

* Arezzo Séng
* Firenze Chhī
* Grosseto Séng
* Livorno Séng
* Lucca Séng
* Massa-Carrara Séng
* Pisa Séng
* Pistoia Séng
* Prato Séng
* Siena Séng
Trentino-Alto Adige

**Trentino-Alto Adige** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Trento, tāi-iok ū 1,007,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 13,607 km².

## Hêng-chèng-khu

*Trento Chū-tī Séng
*Bolzano Chū-tī Séng
Umbria

**Umbria** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Perugia, tāi-iok ū 884,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 8,456 km².

## Hêng-chèng-khu

* Perugia Séng
* Terni Séng
Molise

**Molise** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Campobasso, tāi-iok ū 320,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 4,438 km².

## Hêng-chèng-khu

* Campobasso Séng
* Isernia Séng
Valle d'Aosta

**Valle d'Aosta Tek-pia̍t Chū-tī Toā-khu ** (Italia-gí: Regione Autonoma Valle d'Aosta; Hoat-gí: Région Autonome Vallée d'Aoste) sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Aosta, tāi-iok ū 126,923 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek Aosta 3,263 km².
Veneto

**Veneto** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Venezia, tāi-iok ū 4,832,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 18,391 km².

## Bûn-hoà
Veneto chú-iàu ê chāi-tē gí-giân hō chò Veneto-gí (*vèneto* ia̍h *vènet*).

## Hêng-chèng-khu

* Venezia Chhī
* Belluno Séng
* Padova Séng
* Rovigo Séng
* Treviso Séng
* Verona Séng
* Vicenza Séng
Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn

**Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn** sī chôan-kiû-sèng ê chiàn-cheng, chú-iàu chiàn-tiûⁿ tī Au-chiu, hoat-seng tī 1914 nî kàu 1918 nî kî-kan. Chham-ú chiàn-cheng ê sè-le̍k chú-iàu sī Tiong-iong Tông-bêng-kok (tông-bêng-kok) kap Hia̍p-iok-kok. Pau-hâm kun-tūi chham pêng-bîn, lóng-chóng ū tāi-iok 2000 bān lâng sí-bông, 2100 bān lâng siū-siong. 

## Sè-le̍k
### Tiong-iong Tông-bêng-kok
Chú-iàu kok-ka ū:

*  Deutsch Tè-kok
*  Ò-Hiong Tè-kok
*  Bulgaria Ông-kok
*  Osman Tè-kok

### Hia̍p-iok-kok
Chú-iàu kok-ka ū:

*  Gô-lô-su Tè-kok (1917 nî thè-chhut)
*  Tāi-Eng Tè-kok
*  Hoat-lân-se Tē-saⁿ Kiōng-hô-kok
*  Italia Ông-kok (1915 nî ka-ji̍p)
*  Bí-kok (1915 nî ka-ji̍p)

Lēng-gōa ū 20-gōa-ê kok-ka, kî-tiong ū-chi̍t-kóa kan-nā soan-chiàn niâ.

*
9

**9** (kiú / kiáu / káu; 九 / 玖), sī chi̍t-ê sò͘-jī, sio̍k chū-jiân-sò͘ kap chéng-sò͘, tī 8 āu-piah, tī 10 thâu-chêng.

## "9" ê ián-piàn

1
Jiám-sek-thé

**Jiám-sek-thé** (染色體; *chromosome*), he̍k-chiá **liám-sek-thé**, sī DNA chham tàn-pe̍k-chit cho͘-ha̍p-sêng ê kò͘-chō, it-poaⁿ tī seng-bu̍t ê sè-pau lāi-bīn chûn-chāi. Liám-sek-thé chit-ê bêng-sû, gôan-chū Hi-lia̍p-bûn ê "χρῶμα" (chroma, sek-tī) kap "σῶμα" (soma, thé), che-sī in-ūi sè-pau keng-kòe jiám-sek liáu-āu, liám-sek-thé chia̍h-sek siōng-chē, jî-chhiá te̍k-pia̍t bêng-hián.

Chi̍t-ê liám-sek-thé lāi-ê DNA sī ôan-chéng-ê kui-tiâu tōa-hun-chú, lāi-bīn chhàng-ū chin-chōe ki-in, tiâu-chiat-gôan (regulatory element) kap kî-tha-ê he̍k-kam-sng sū-lia̍t (sequence). Liám-sek-thé lāi-ê tàn-pe̍k-chit, sī iōng-lâi pau-chong DNA, jî-chhiá khòng-chè DNA ê chò-iōng. Tī bô-kāng-khóan ê seng-bu̍t, liám-sek-thé ê tōa-sòe, sò͘-liōng chham pōe-sò͘ lóng bô-sio-kâng.

Lūi-pia̍t:Jiám-sek-thé
Kng-chú

**Kng-chú** (Eng-gí: *photon*) sī tiān-chhû hiān-siōng ê chò-iōng lia̍p-chú, sī bu̍t-lí-ha̍k ê ki-pún lia̍p-chú chi-it, put-kóan jīm-hô-ê tiān-chû-pho (kng-sòaⁿ), pau-hâm gamma siā-sòaⁿ, X siā-sòaⁿ, chí-gōa-sòaⁿ, khó-kiàn-kng, âng-gōa-sòaⁿ, bî-pho ia̍h-sī bô-sòaⁿ-tiān-pho, lóng-sī kng-chú chò-iōng chi-hā ê piáu-siōng. Kng-chú bô chit-liōng, i tī chin-khong ê ūn-tōng sok-tō͘ sī kng-sok.

Chi̍t-ê kng-chú tài-iú ê lêng-liōng ē-tàng piáu-sī-chòe:

:E = h\nu = h\frac{c}{\lambda}

E sī lêng-liōng; h sī Planck Siông-sò͘ ; \nu sī kng-chú ê pîn-lu̍t; {c} sī kng-sok; {\lambda} sī kng-chú ê pho-tn̂g.
Chiu-kî-piáu

**Hòa-ha̍k gôan-sò͘ ê chiu-kî-pió** sī chi̍t-khóan iōng-lâi piáu-sī hòa-ha̍k gôan-sò͘ ê piáu-keh, hiān-chhú-sî thong-iōng ê pán-pún sī sú-iōng Lō͘-se-a hòa-ha̍k-ka Dmitri Mendeleev tī 1869 nî hoat-bêng ê keh-sek.

## Phiau-chún chiu-kî-piáu




## Chham-khó
* Goân-sò͘ ê pió

## Liân-kiat
* Hôa-bûn chham Ji̍t-bûn ê gôan-sò͘ siá-hoat

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Marche

**Marche** sī Italia ê chi̍t-ê tōa-khu (regione), siú-hú sī Ancona, tāi-iok ū 1,553,000 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 9,694 km².

## Hêng-chèng-khu

* Ancona Séng
* Ascoli Piceno Séng
* Fermo Séng
* Macerata Séng
* Pesaro kap Urbino Séng
Lithium

縮圖|Lithium
**Lithium** (Hi-lia̍p-gí: *lithos*: chio̍h-thaû; Hoâ-gí: 鋰 *Lî*) sī 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘, goân-chú-hoan 3. Lithium sī ú-tiú tī Toā-phek-le̍k goân-sò͘ ha̍p-sêng (Big Bang nucleosynthesis) thaû 3 hun-cheng tō chhòng-chō--chhut-lâi ê 4 chióng goân-sò͘ chi it. Li tī chiu-kî-pió ê tē 1 cho̍k, sī 1 chióng kiⁿ kim-sio̍k (alkali metal), mā sī siāng khin ê kò͘-thé goân-sò͘. 

## Hō-miâ
Pún goân-sò͘ ê Latin hō-miâ *Lithium* sī hō chiàu Hi-lia̍p-gí ê *lithios*, ì-sū sī chio̍h-thâu.

## Sèng-chit
### Goân-chú kap bu̍t-lí
Chham kî-tha alkali kim-sio̍k kâng-khoán, lithium hâm chi̍t-ê kè-tiān-chú (*valence electron*), che tiān-chú tiāⁿ pàng cháu--khì, pìⁿ chiâⁿ im-lî-chú. In-ūi chit-ê sèng-chit, lithium sī lí-sióng jia̍t kiam tiān=khì ê tō-thé, koh sī koân hoán-èng-sèng ê goân-sò͘, chóng-sī oa-ná sī hoán-èng-sèng siāng-kē ê alkali kim-sio̍k. Lithium khah kē ê hoán-èng-sèng sī in-ūi i-ê kè-tiān-chú chin óa goân-chú-hu̍t (lēng-gōa nn̄g lia̍p tiān-chú sī khiā tī 1s kúi-tō, lêng-liông ke-khah kiám, jî-chiá bô chhut-lâi chò hòa-ha̍k kiat-ha̍p).

Lithium kim-sio̍k ū kàu nńg thang ēng tô-á chhiat tn̄g. Nā chit-tn̄g ê sî-chūn, ē chhut-lâi gîn-pe̍h-sek, koh sìn-sok keng-kòe sǹg-hòa pìⁿ phú-sek ê sng-hòa lithium. In sī siāng-kē iûⁿ-tiám ê kim-sio̍k chi it (180&nbsp;°C), koh sī alkali kim-sio̍k tang-tiong siāng koân iûⁿ-tiám kah hùi-tiám--ê.

## Chûn-chāi
### Tē-kiû
Sui-bóng lithium tī Tē-kiû téng sī chin phó͘-phiàn, in-ūi in-ê koân hoán-èng-sèng, thian-jiân-siōng m̄-sī chhut tan-sûn goân-sò͘ ê hêng-sek.

## Chham-chiàu

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
Lūi-pia̍t:Kim-sio̍k
Goân-sò͘ ê cho̍k

**Cho̍k** (族; Eng-gí: group) tī hòa-ha̍k sī gôan-sò͘ ê hun-lūi, tī piau-chún ê chiu-kî-piáu lāi-bīn sī iōng ti̍t-ōe ê phian-hō lâi piáu-sī. Lóng-chóng ū 18-ê cho̍k:

## Lia̍t-toaⁿ

## Siong-koan
* Gôan-sò͘ ê chiu-kî

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Goân-sò͘ ê chiu-kî

Hòa-ha̍k gôan-sò͘ ê **chiu-kî** (Eng-gí: period), tī piau-chún ê chiu-kî-piáu lāi-bīn, sī piáu-sī chòe hôaiⁿ-ōe. Chiu-kî ê ì-gī, sī piáu-sī te̍k-tēng gôan-sò͘ gôan-chú ê tiān-chú-khak ê sò͘-bo̍k, iā-chiū-sī chú-liōng-chú-sò͘ (principal quantum number). 

Chāi múi-chi̍t-ê chiu-kî lāi-bīn, gôan-sò͘ ê gôan-chú-sū, iā-chiū-sī iông-chú ê sò͘-bo̍k ē chiām-chìn ka-thiam, tiān-chú ê sò͘-bo̍k ia̍h-sī kāng-khóan, chòe-āu thiân-bóan chi̍t-ê tiān-chú-khak. Bo̍k-chiân hoat-hiān ê gôan-sò͘ , lóng-chóng ē-sái pâi-chhut chhit-ê chiu-kî.

## Siong-koan bûn-chiong
* Gôan-sò͘ ê cho̍k

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Lūi-kim-sio̍k

**Lūi-kim-sio̍k** (Eng-gí: metalloid) sī chi̍t-ē hòa-ha̍k gôan-sò͘ ê lūi-pia̍t, chia-ê gôan-sò͘ ê sèng-chit kài-tī kim-sio̍k chham hui-kim-sio̍k ê tiong-kan, kî-tiong ū-ê ū pòaⁿ-tō-thé ê sèng-chit. 

## Lia̍t-toaⁿ
Kong-jīn ê lūi-kim-sio̍k pau-koat:

* Pêng / Boron (B)
* Silicon (Si)
* Germanium (Ge)
* Phi-sò͘ / Arsenic (As)
* Stibium / Antimon / Antimony (Sb)
* Tellurium (Te)

Tī chiu-kî-piáu lāi-bīn ê ūi-tì:

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Hui-kim-sio̍k

**Hui-kim-sio̍k** (Eng-gí: Nonmetal) sī chi̍t-ē hòa-ha̍k gôan-sò͘ ê lūi-pia̍t, hun-lūi ê i-kù sī gôan-sò͘ ê bu̍t-lí chham hòa-ha̍k sèng-chit. 

## Lia̍t-toaⁿ
Kong-jīn ê hui-kim-sio̍k pau-koat:

* Chúi-sò͘ / khin (H);
* Thòaⁿ-sò͘ (C);
* Chit-sò͘ (N);
* Lîn (P);
* Sàng-sò͘ (O);
* Liû (S);
* Selenium (Se);
* Só͘-ū-ê Tē-17-cho̍k gôan-sò͘ ; 
* chham só͘-ū-ê Tē-18-cho̍k gôan-sò͘ .

## Chi̍t-kóa kiōng-tông sèng-chit

* Tō-tiān chham tō-jia̍t ê lêng-le̍k pí kim-sio̍k ka-chha.
* Hêng-sêng sng-sèng ê ióng-hòa-bu̍t (acidic oxide).

## Siong-koan
* Kim-sio̍k
* Lūi-kim-sio̍k
* Chiu-kî-piáu

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Blekinge Koān

**Blekinge Kōan** (*Blekinge län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Karlskrona, tāi-iok ū 151646 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 2947&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Dalarna Koān

**Dalarna Kōan** (*Dalarnas län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Falun, tāi-iok ū 275787 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 28196&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Gotland Koān

**Gotland Kōan** (*Gotlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Visby, tāi-iok ū 57273 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 3151&nbsp;km².

Gotland koān ê ē chi̍t chân hêng-chèng-khu kaⁿ-taⁿ ū Gotland chhī (*Gotlands kommun*) chi̍t-ê, in-ūi án-ne, koān lí-sū-hōe (*landsting*) hong hùi-tû, gia̍p-bū taⁿ hō͘ chhī chèng-hú.

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Gävleborg Koān

**Gävleborg Kōan** (*Gävleborgs län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Gävle, tāi-iok ū 275647 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 18200&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Halland Koān

**Halland Kōan** (*Hallands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Halmstad, tāi-iok ū 290416 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 5462&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Jämtland Koān

**Jämtland Kōan** (*Jämtlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Östersund, tāi-iok ū 126946 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 49343&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Jönköping Koān

**Jönköping Kōan** (*Jönköpings län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Jönköping, tāi-iok ū 332535 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 10495&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Kalmar Koān

**Kalmar Kōan** (*Kalmar län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Kalmar, tāi-iok ū 233750 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 11219&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Kronoberg Koān

**Kronoberg Kōan** (*Kronobergs län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Växjö, tāi-iok ū 179893 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 8467&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Norrbotten Koān

**Norrbotten Kōan** (*Norrbottens län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Luleå, tāi-iok ū 251261 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 98249&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Skåne Koān

**Skåne Kōan** (*Skåne län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Malmö, tāi-iok ū 1190803 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 11035&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Stockholm Koān

**Stockholm Kōan** (*Stockholms län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Stockholm, tāi-iok ū 1932763 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 6519&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Södermanland Koān

**Södermanland Kōan** (*Södermanlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Nyköping, tāi-iok ū 263824 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 6103&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Uppsala Koān

**Uppsala Kōan** (*Uppsala län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Uppsala, tāi-iok ū 320637 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 8209&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Värmland Koān

**Värmland Kōan** (*Värmlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Karlstad, tāi-iok ū 273665 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 17591&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Västerbotten Koān

**Västerbotten Kōan** (*Västerbottens län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Umeå, tāi-iok ū 256763 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 55190&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Västernorrland Koān

**Västernorrland Kōan** (*Västernorrlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Härnösand, tāi-iok ū 243809 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 21684&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Beryllium

**Beryllium** sī chi̍t-khóan gôan-sò͘ , sio̍k tē-2-cho̍k chham tē-2-chiu-kî.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
Lūi-pia̍t:Kim-sio̍k
Västra Götaland Koān

**Västra Götaland Kōan** (*Västra Götalands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Göteborg, tāi-iok ū 1542360 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 23956&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Örebro Koān

**Örebro Kōan** (*Örebro läns*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Örebro, tāi-iok ū 275398 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 8546&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Östergötland Koān

**Östergötland Kōan** (*Östergötlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Linköping, tāi-iok ū 418780 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 10605&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Västmanland Koān

**Västmanland Kōan** (*Västmanlands län*) sī Sūi-tián ê chi̍t-ê kōan (län), siú-hú sī Västerås, tāi-iok ū 248861 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 5146&nbsp;km².

Lūi-pia̍t:Sūi-tián ê koān
Kim-sio̍k

**Kim-sio̍k** sī chi̍t-lūi gôan-sò͘, khah gâu sit-khì tiān-chú lâi piàn chò iông-lî-chú, ia̍h-sī kap kî-thaⁿ kim-sio̍k gôan-chú chi-kan sán-seng kim-sio̍k kiat-ha̍p. 

Chū-jiân-kài ê kim-sio̍k tōa-hūn lóng-sī í hòa-ha̍p-bu̍t ê hêng-sek chûn-chāi, chí-ū chió-sò͘ sī to̍k-li̍p goân-chú ê hêng-sek, pau-koat n̂g-kim kap gîn-á.

Li̍t-siông seng-o̍ah tiong ê kim-sio̍k it-poaⁿ ū chi̍t-kóa kiōng-tông ê sèng-chit, pau-koat tō-tiān, tō-jia̍t, kim-ku̍t, ū tián-iân-sèng, che-sī in-ūi kim-sio̍k gôan-chú chi-kan ū chū-iû tiān-chú.

## Kho-ha̍k hun-lūi
Kho-ha̍k-siōng, kim-sio̍k ē-tàng hun-sêng kúi-ā-ê lūi-pia̍t:

* Alkali kim-sio̍k (鹼金屬)
* Alkali-thó͘ kim-sio̍k (鹼土金屬)
* Lāi-kòe-tō͘ goân-sò͘ (內過渡元素)
** Lanthanum-hē goân-sò͘ (鑭系元素)
** Actinium-hē goân-sò͘ (錒系元素)
* Kòe-tō͘ goân-sò͘ (過渡元素)
* Kî-thaⁿ	
** Pîn-kim-sio̍k (貧金屬), hui-chèng-sek.

## Chham-khòaⁿ
* Chiu-kî-piáu ê goân-sò͘ hun-lūi
Hui-lī-sū-lâng

**Hui-lī-sū-lâng** (Hàn-jī: 非利士-, Hi-pek-lâi-gí: ), sī kó͘-chá tòa tī Ka-lâm-tē (迦南地, taⁿ--ê Pa-le̍k-su-thèng tē) lâm-pêng hái-kîⁿ--ê bîn-cho̍k, in só͘ tiàm--ê thó͘-tē hō-chò "Hui-lī-sū-tē". Hi-pek-lâi Sèng-keng kì-chài in sī Í-sek-lia̍t-lâng--ê kēng-cheng-chiá, ū pài Tāi-kún (大袞, ). Ū chèng-kù piáu-sī in khó-lêng tùi Aegea Bûn-bêng ê chi̍t-tīn Hi-lia̍p î-bîn kòe--lâi--ê.

 

Pa-le̍k-su-thèng chi̍t-ê tē-hō-miâ, gí-goân chiū-sī "Hui-lī-sū".

## Chù-kha


Lūi-pia̍t:A-chiu ê bîn-cho̍k
Lūi-pia̍t:Í-sek-lia̍t ê le̍k-sú
Iâ-lō͘-sat-léng

**Iâ-lō͘-sat-léng** (;  *Yerushaláyim*;  *al-Quds*) sī Í-sek-lia̍t ê siú-to͘ chham siāng-tōa ê siâⁿ-chhī. tû-liáu Í-sek-lia̍t í-gōa, Pa-le̍k-su-thán-kok mā soan-chheng tang-pêng sī in ê siú-to͘, m̄-koh bo̍k-chêng kui-ê Iâ-lō͘-sat-léng lóng tī Í-sek-lia̍t si̍t-chè koán-hat ê hoān-ûi lāi-té. Iâ-lō͘-sat-léng tùi kong-gôan-chêng 4000 nî tio̍h í-keng ū le̍k-sú ê kì-lo̍k, sī hiān-sî sè-kài le̍k-sú siāng-kú ê siâⁿ-chhī chi-it.

Iâ-lō͘-sat-léng sī Iû-thài-kàu ê sèng-tē, iā-sī I-su-lân-kàu ê tē-saⁿ sèng-tē. Tang Iâ-lō͘-sat-léng sī Iâ-lō͘-sat-léng ê chi̍t-ê pō͘-hūn, sī Í-sek-lia̍t chham Pa-le̍k-su-thèng i-kip A-lá-peh kok-ka chú-iàu hoat-seng chhiong-tu̍t ê só͘-chāi chi-it.
Richard Owen

**Richard Owen** (1804 nî 7 goe̍h 20 – 1892 nî 12 goe̍h 18) sī Lancaster chhut-sì ê Eng-kok seng-bu̍t-ha̍k-ka. Owen sī "Dinosauria" (iā-chiū-sī khióng-liông, "khióng-pò͘  ê sì-kha-chôa") chit-ê bêng-sû ê chhòng-sí-jîn, iā-sī chú-iàu kong-khai hóan-tùi Charles Darwin ê ián-hòa lí-lūn, iā-chiū-sī chū-jiân sóan-te̍k lí-lūn ê ha̍k-chiá. Chhú-gōa, i sī London Chū-jiân-sú Phok-bu̍t-kóan (Natural History Museum) ê thui-tōng-chiá.
Wien

**Wien** (IPA: ), Eng-gí kiò chò **Vienna**, mā thang hoan-e̍k chò **Î-la̍p** () ia̍h-sī **Úi-un**(), sī Ò-tē-lī ê siú-to͘ kiam siāng-tōa ê siâⁿ-chhī, jîn-kháu 170 bān, to͘-hōe-khu jîn-kháu 230 bān. Wien chē-chí tī Ò-tē-lī ê tang-pō͘ , kīn lîn-kok Chesko, Slovakia chham Hông-gâ-lī, jî-chhiáⁿ óa Donau-hô, sī Au-chiu ê ha̍k-su̍t, chèng-tī chham bûn-hòa téng-téng ê tiong-sim chi-it. Tī 2001 nî, Wien ê chhī-tiong-sim hō͘ UNESCO chí-tēng chòe Sè-kài Ûi-sán.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ò-tē-lī ê chiu
Lūi-pia̍t:Siú-to͘
Khióng-liông

**Khióng-liông** (恐龍; Latin-miâ: **Dinosauria**) sī chi̍t khóan lio̍k-tē seng-o̍ah ê chek-chui tōng-bu̍t, seng-chûn ê sî-kî sī Triassic (2 ek 3000 bān nî-chêng) kàu Cretaceous (6500 bān nî-chêng). 

## Hun-lūi

Khióng-liông hun nn̄g tōa lūi: Ornithischia kap Saurischia, kî-tiong Saurischia hiān-chhú-sî í-keng hō͘ gián-kiù-chiá kong-jīn chò chiáu-lūi ê sian-chó͘. Tì-chhú, chiáu-lūi tī kho-ha̍k-siōng sī khióng-liông ê chi̍t-ê hun-chi.

Ū chi̍t kóa hái tiong seng-o̍ah ia̍h sī ē-tàng poe ê chhin-lūi tōng-bu̍t, sè-sio̍k mā ka sǹg chò khióng-liông, chhin-chhiūⁿ e̍k-liông chham hî-liông, m̄-koh kho-ha̍k hun-lūi lāi-bīn ê khióng-liông bô hâm chia-ê tōng-bu̍t.
Chiat-siā

**Chiat-siā** mā-kiò **khut-chiat**, sī pho-tōng, chhin-chhiūⁿ kng-sòaⁿ ia̍h siaⁿ-im, in-ūi chìn-hêng ê sok-tō͘ kái-piàn, chō-sêng ê lō͘-soàⁿ piàn-hoà. Chit chióng hiān-siōng tī pho-tōng keng-kòe bô-kāng ê kài-chit ê sî-chūn khah hó koan-chhat, m̄-palomino tiene una verdolagota EL DIDI LA TIENE BIEN CHIQUITA
-it ê kài-chit lāi-bīn mā-sī ū pene gordo
Chiat-siā ê hiān-siōng ē-sái sú-iōng Snell hoat-chek lâi biâu-su̍t:

:\frac{\sin\theta_1}{\sin\theta_2} = \frac{v_1}{v_2} = \frac{n_2}{n_1}
ia̍h-sī
:n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2\ 
kái-sek
:v_1 kap v_2 sī pho-tōng tī te̍k-tēng kài-chit lāi-bīn ê sok-tō͘ .
:\theta_1 kap \theta_2 sī pho-tōng chham kài-chit kap kài-chit sio-chiap kài-bīn ê sûi-ti̍t-sòaⁿ (hoat-sòaⁿ) ê kak-tō͘ .
:n_1 kap n_2 sī chiat-siā-lu̍t.

## Siong-koan ê bûn-chiong
* Hoán-siā
* Hoê-chiat
Sèng Pí-tek-pó

**Sèng Pí-tek-pó** (;  *Sankt-Peterburg*, IPA: ), sī Lō͘-se-a ê siâⁿ-chhī, sī óa Baltic Hái ê chi̍t-ê káng-kháu. Tī 1914 nî kàu 1924 nî ê kî-kan hō-chòe **Petrograd** (, mā thang hoan-e̍k chò **Pí-te̍k-pó-hú** (); 1924 nî kàu 1991 nî hō-chòe **Leningrad** ().

Sèng Pí-tek-pó sī Tsar Pyotr 1-sè tī 1703 nî só͘ sêng-li̍p, sī kó͘-chá Lō͘-se-a Tè-kok chhiau-kòe 200 nî ê siú-to͘ , bo̍k-chiân sī Lō͘-se-a tē-jī-tōa ê siâⁿ-chhī, ū 460 bān ê jîn-kháu. Sèng Pí-tek-pó iuⁿ-ā sī sè-kài jîn-kháu chhiau-kòe 100 bān ê siâⁿ-chhī lāi-bīn chē-chí siōng pak ê chi̍t-ê.

## Chham-khó

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Koaⁿ-hong ê kài-siāu 
* Chhī-chèng-hú
* Sankt-Peterburg ê Sè-kài Î-sán 

Lūi-pia̍t:Lō͘-se-a siâⁿ-chhī
Lūi-pia̍t:Lō͘-se-a ê liân-pang-chhī
Dmitrij Ivanovič Mendeleev

[thumb|Dmitri Mendeleev. [Ilya Repin choh-ōe.]]

**Dmitrij Ivanovič Mendeleev** (Lō͘-se-a-gí: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев; ) sī Tobolsk chhut-sì ê Lō͘-se-a hòa-ha̍k-ka, sī tē-it-ê hoat-bêng hòa-ha̍k gôan-sò͘ ê chiu-kî-piáu ê lâng. Mendeleev tī Sèng Peterburg kòe-sin.

Lūi-pia̍t:Lō͘-se-a jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k-ka
Hó͘-phiau Bān-kim-iû

**Hó͘-phiau Bān-kim-iû** (虎標萬金油) it-poaⁿ kiò **Bān-kim-iû**, Eng-gí ê siong-phiau hō-chòe **Tiger Balm**, sī Sin-ka-pho Hó͘-pà Kong-si (Haw Par Corporation) chhut-phín ê chi̍t-khóan io̍h-ko, sêng-hūn ū po̍k-hô-sûn (menthol), po̍k-hô-iû, pe̍h-hoe-iû (cajuput oil) chham chiuⁿ-ló téng-téng.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Koaⁿ-hong bang-ia̍h (Eng-gí)
Grover Cleveland

**Stephen Grover Cleveland** () sī Bí-kok ê tē-22-jīm kap tē-24-jīm chóng-thóng, tē-1-pái sī 1885 nî kàu 1889 nî, tē-2-pái sī 1893 nî kàu 1897 nî.
Aargau Chiu

**Aargau** (**AG**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Aarau, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 574,813, thó͘-tē bīn-chek 1,404&nbsp;km², 1803 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Basel-Landschaft Chiu

**Basel-Landschaft** (**BL**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Liestal, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 267,166, thó͘-tē bīn-chek 518&nbsp;km², 1501 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Basel-Stadt Chiu

**Basel-Stadt** (**BS**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Basel, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 184,822, thó͘-tē bīn-chek 37&nbsp;km², 1501 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Bern Chiu

**Bern** (**BE**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Bern, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí chham Hoat-gí, jîn-kháu ū 958,897, thó͘-tē bīn-chek 5959&nbsp;km², 1353 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Fribourg Chiu

**Fribourg** (**FR**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Fribourg, koaⁿ-hong gí-giân sī Hoat-gí chham Tek-gí, jîn-kháu ū 258,252, thó͘-tē bīn-chek 1671&nbsp;km², 1481 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Genève Chiu

**Genève** (**GE**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Genève, koaⁿ-hong gí-giân sī Hoat-gí, jîn-kháu ū 433,235, thó͘-tē bīn-chek 282&nbsp;km², 1815 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Glarus Chiu

**Glarus** (**GL**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Glarus, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 38,084, thó͘-tē bīn-chek 685&nbsp;km², 1352 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Appenzell Ausserrhoden Chiu

**Appenzell Ausserrhoden** (**AR**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Herisau, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 52,509, thó͘-tē bīn-chek 243&nbsp;km², 1513 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Appenzell Innerrhoden Chiu

**Appenzell Innerrhoden** (**AI**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Appenzell, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 15,300, thó͘-tē bīn-chek 173&nbsp;km², 1513 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Graubünden Chiu

**Graubünden** (**GR**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Chur, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, Romansh-gí chham Italia-gí, jîn-kháu ū 187,920, thó͘-tē bīn-chek 7105&nbsp;km², 1803 nî ka-ji̍p liân-pang.

Lūi-pia̍t:Sūi-se

Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Jura Chiu

**Jura** (**JU**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Delémont, koaⁿ-hong gí-giân sī Hoat-gí, jîn-kháu ū 69,292, thó͘-tē bīn-chek 838&nbsp;km², 1979 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Luzern Chiu

**Luzern** (**LU**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Luzern, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 359,110, thó͘-tē bīn-chek 1,493&nbsp;km², 1332 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Neuchâtel Chiu

**Neuchâtel** (**NE**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Neuchâtel, koaⁿ-hong gí-giân sī Hoat-gí, jîn-kháu ū 168,912, thó͘-tē bīn-chek 803&nbsp;km², 1815 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Nidwalden Chiu

**Nidwalden** (**NW**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Stans, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 40,012, thó͘-tē bīn-chek 276&nbsp;km², 1291 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Schwyz Chiu

**Schwyz** (**SZ**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Schwyz, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 138,832, thó͘-tē bīn-chek 908&nbsp;km², 1291 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Solothurn Chiu

**Solothurn** (**SO**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Solothurn, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 264,813, thó͘-tē bīn-chek 791&nbsp;km², 1481 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
St. Gallen Chiu

**St. Gallen** (**SG**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī St. Gallen, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 461,810, thó͘-tē bīn-chek 2026&nbsp;km², 1803 nî ka-ji̍p liân-pang.

Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Ticino Chiu

**Ticino** (**TI**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Bellinzona, koaⁿ-hong gí-giân sī Italia-gí, jîn-kháu ū 324,851, thó͘-tē bīn-chek 2812&nbsp;km², 1803 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Thurgau Chiu

**Thurgau** (**TG**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Frauenfeld, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 235,764, thó͘-tē bīn-chek 991&nbsp;km², 1803 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Uri Chiu

**Uri** (**UR**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Altdorf, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 34,948, thó͘-tē bīn-chek 1,077&nbsp;km², 1291 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Obwalden Chiu

**Obwalden** (**OW**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Sarnen, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 33,755, thó͘-tē bīn-chek 491&nbsp;km², 1291 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Schaffhausen Chiu

**Schaffhausen** (**SH**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Schaffhausen, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 73,866, thó͘-tē bīn-chek 298&nbsp;km², 1501 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Vaud Chiu

**Vaud** (**VD**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Lausanne, koaⁿ-hong gí-giân sī Hoat-gí, jîn-kháu ū 662,145, thó͘-tē bīn-chek 3,212&nbsp;km², 1803 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Valais Chiu

**Valais** (**VS**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Sion, koaⁿ-hong gí-giân sī Hoat-gí chham Tek-gí, jîn-kháu ū 294,608, thó͘-tē bīn-chek 5,224&nbsp;km², 1815 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Zug Chiu

**Zug** (**ZG**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Zug, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 107,171, thó͘-tē bīn-chek 239&nbsp;km², 1352 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Zürich Chiu

**Zürich** (**ZH**) sī Sūi-sū ê chi̍t-ê Chiu (Kanton), siú-hú sī Zürich, koaⁿ-hong gí-giân sī Tek-gí, jîn-kháu ū 1,284,052, thó͘-tē bīn-chek 1,729&nbsp;km², 1351 nî ka-ji̍p liân-pang.


Lūi-pia̍t:Sūi-se ê chiu
Louvre

**Louvre** () sī Paris Seine Kang piⁿ ê phok-bu̍t-kóan, goân-lâi sī Hoat-kok ê ông-kiong. Ióng-ū gē-su̍t siu-chông ta̍t-kàu 3.5 bān kiāⁿ, pau-koat tiau-khek, koè-oē, bí-su̍t kap kó͘-tāi tang-hong, kó͘-tāi Ai-ki̍p hô Kó͘-Hi-la̍h, Lô-má téng 7 ê mn̂g-lūi, chú-iàu siu-chông 1860 nî í-chêng ê gē-su̍t chok-phín kap khó-kó͘ bûn-bu̍t.

## Ki-pún chu-liāu
* Khé-iōng: 1793

* Chiàm-tē: 60,000 m²

* 2007 nî ê chham-koan jîn-chhù: 8,300,000

## Siu-chông
*[[Mona Lisa]]*, *[[Sèng Bó-chí kap Sèng Anne]]*, *[[Vénus de Milo]]*, *[[Hammurabi Hoat-tián]]*, *[[Samothrake ê Sèng-lī Lí-sîn]]*...téng

Lūi-pia̍t:Phok-bu̍t-koán
Aldous Huxley

**Aldous Leonard Huxley** (1894 nî 7 goe̍h 26 ji̍t - 1963 nî 11 goe̍h 26 ji̍t) sī Eng-kok ê chok-ka, i sī Huxley ka-cho̍k ê sêng-ôan, Thomas Henry Huxley ê sun-á. Aldous Huxley tī England ê Surrey chhut-sì, 1937 nî í-āu tòa-tī Bí-kok Lo̍k-sam-ki. I ê tì-chok ū siáu-soat, lūn-bûn, si-bûn, tiān-iáⁿ ê kò͘-sū téng-téng.

## Siáu-soat
* *Crome Yellow* (1921)
* *Antic Hay* (1923)
* *Those Barren Leaves* (1925)
* *Point Counter Point* (1928)
* *[[Brave New World]]* (1932)
* *Eyeless in Gaza* (1936)
* *After Many a Summer Dies the Swan* (1939)
* *Time Must Have a Stop* (1944)
* *Ape and Essenc*e (1948)
* *The Genius and the Goddess* (1955)
* *Island* (1962)
Lo̍k-sam-ki

**Lo̍k-sam-ki** (; ), sok-siá **L.A.**, sī Bí-kok California chham Bí-kok Se-pō͘ siōng-tōa ê siâⁿ-chhī, mā-sī Bí-kok tē-jī-tōa ê siâⁿ-chhī. Lo̍k-sam-ki ê jîn-kháu ū 380 bān, to͘-hōe-khu jîn-kháu 1290 bān, sī Lo̍k-sam-ki Kūn ê chèng-hú só͘-chāi-tē.

Los Angeles sī Se-pan-gâ ê si̍t-bîn-chiá tī 1781 nî só͘ sêng-li̍p, 1821 nî Be̍k-se-ko to̍k-li̍p liáu-āu pìⁿ Be̍k-se-ko ê léng-thó͘, Be̍k-Bí Chiàn-cheng liáu-āu pìⁿ Bí-kok chi̍t-pō͘-hūn. Hiān-sî ê Lo̍k-sam-ki sī chi̍t-ê chôan-kiû-sèng to͘-chhī.
Jiû-hu̍t

**Jiû-hu̍t** (, ) sī Má-lâi-se-a se-pō͘ (Má-lâi Poàn-tó) ê chi̍t-ê chiu, siú-hú sī Sin-soaⁿ, jîn-kháu ū 274 bān, thó͘-tē bīn-chek 18,987 km².

## Chu-liāu lâi-gôan
* National Census 2000, Department of Statistics Malaysia.
Kedah

**Kedah** sī Má-lâi-se-a se-pō͘ (Má-lâi Poàn-tó) ê chi̍t-ê chiu, siú-hú sī Alor Setar, jîn-kháu ū 164 bān, thó͘-tē bīn-chek 9,425 km².

## Hêng-chèng-khu

* Baling Koān
* Bandar Baharu Koān
* Kota Setar Koān
* Kuala Muda Koān
* Kubang Pasu Koān
* Kulim Koān
* Langkawi Koān
* Padang Terap Koān
* Pendang Koān
* Sik Koān
* Yan Koān
* Pokok Sena Koān

## Chu-liāu lâi-gôan
* National Census 2000, Department of Statistics Malaysia.
Iú-si hun-lia̍t

**Mitosis** sī chin-he̍k sè-pau (eukaryotic cell) kā sè-pau-he̍k lāi-bīn ê liám-sek-thé hūn-chò nn̄g cho͘ , jî-chhiáⁿ ín-ji̍p sin-ê sè-pau-he̍k lāi-bīn ê kòe-têng. Mitosis sī sè-pau chiu-kî ê chi̍t-ê kai-tōaⁿ, cytokinesis tòe-tī i ê āu-piah. Mitosis chham cytokinesis ha̍p-chò sè-pau chiu-kî lāi-bīn ê "M phase", M phase chi-gōa lóng-sī Interphase.

Tī mitosis ê kòe-têng lāi-bīn ē-tàng hūn-chò:

* Prophase
* Prometaphase
* Metaphase
* Anaphase
* Telophase

## Chham-khòaⁿ
* Meiosis
* Sè-pau hun-lia̍t
Kiám-sò͘ hun-lia̍t

**Meiosis** sī chin-he̍k sè-pau hun-lia̍t ê chi̍t-khóan hong-sek, tùi tōng-bu̍t lâi-kóng, sī chè-chō phòe-chú (gamete) ê kòe-têng, mā-sī só͘-ū chin-he̍k seng-bu̍t iú-sèng seⁿ-si̍t ê pō͘-sò͘ . 

Tī meiosis kòe-têng lāi-bīn, sè-pau ê liám-sek-thé sò͘-liōng ē kiám-pòaⁿ, pí-lūn jîn-lūi ê thé-sè-pau ū 23-tùi (46-ê) liám-sek-thé, keng-kòe ôan-chéng ê meiosis kòe-têng liáu-āu, tio̍h chhun 23-ê.

## Chham-khòaⁿ
* Mitosis
* Ûi-thôan têng-cho͘ 
* Liám-sek-thé hō͘-ōaⁿ
Perlis

**Perlis** sī Má-lâi-se-a se-pō͘ (Má-lâi Poàn-tó) ê chi̍t-ê chiu, siú-hú sī Kangar, jîn-kháu ū 20 bān, thó͘-tē bīn-chek 795 km².

## Chu-liāu lâi-gôan
*National Census 2000, Department of Statistics Malaysia.
Pulau Pinang

**Pulau Pinang** ia̍h kiò **Pī-né͘ng** (), **Pin-siâⁿ** (), sī Má-lâi-se-a se-pō͘ (Má-lâi Poàn-tó) ê chi̍t-ê chiu, siú-hú sī George Town, jîn-kháu ū 150 bān, thó͘-tē bīn-chek 1,031 km².

"Pinang" sī Má-lâi-gí pin-nn̂g ê ì-sù, tī Bêng-tiâu ê *[[Tēⁿ Hô Hâng-hái Tô͘]]* (鄭和航海圖) lāi-bīn, í-keng ū kì-lio̍k "Pin-nn̂g-sū" (檳榔嶼).

## Chu-liāu lâi-gôan
* National Census 2000, Department of Statistics Malaysia.
Sabah

**Sabah** sī Má-lâi-se-a tang-pō͘ (Borneo) ê chi̍t-ê chiu, siú-hú sī Kota Kinabalu, jîn-kháu ū 260 bān, thó͘-tē bīn-chek 73,619 km².

## Chu-liāu lâi-gôan
* National Census 2000, Department of Statistics Malaysia.
Julius Caesar

**Gaius Julius Caesar** (Latin-gí IPA: [ˈgaːius ˈjuːlius ˈkaɪsar]; ) sī Lô-má Kiōng-hô-kok ê kun-sū kiam chèng-tī thâu-lâng, sī Lô-má tùi kiōng-hô-kok chóan-piàn sêng Lô-má Té-kok ê koan-kiān jîn-bu̍t.

Caesar gôan-pún sī chham kî-thaⁿ ê siú-léng kiōng-tī Lô-má. I āu-lâi sut-niá Lô-má kun-tūi cheng-ho̍k Gallia, ji̍p-chhim Britain. Tī chiân 49 nî ê sî-chūn, i hoat-khí lāi-chiàn, khòng-chè kui-ê Lô-má Kiōng-hô.

Chiân 44 nî, Caesar hō͘ chi̍t kóa gôan-ló chhì-sat sí-bông. Sui-jiân chhì-sat Caesar sī ūi tio̍h beh chó͘-tòng Caesar ê to̍k-chhâi thóng-tī, m̄-koh Lô-má soah iū koh lāi-chiàn, tè-bé Gaius Octavius tit tio̍h léng-tō-khôan, jî-chhiáⁿ kái chheng hông-tè.

## Chù-sek

Lūi-pia̍t:Julius Caesar
Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Lô-má ê jîn-bu̍t
Gallia

**Gallia** sī Lô-má tùi Au-chiu se-pō͘ chi̍t-pō͘-hūn ê chheng-ho͘, pau-hâm kin-á-jit ê Italia pak-pō͘, Hoat-kok, Pí-lī-sî, Sūi-sū se-pō͘ chham pō͘-hūn Hô-lân í-ki̍p Tek-kok ê Rhein Hô se-hōaⁿ. Gallia tī kó͘-chá sī Celt bîn-cho̍k o̍ah-tāng ê só͘-chāi chi-it, āu-lâi chiām-chiām ho͘ Latin chham German bûn-hòa chhú-tāi.

Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lîm Bō͘-seng

**Lîm Bō͘-seng** (林茂生, ), Tâi-oân tē-it ê thiat-ha̍k phok-sū, 1929 nî tit-tio̍h Bí-kok Columbia Tāi-ha̍k thiat-ha̍k phok-sū ha̍k-ūi, bat tam-jīm koè Tâi-oân Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ īⁿ-tiúⁿ. 

## Toān-kì
### Kàu-io̍k
1887 nî chhut-sì, Pîn-tong Tang-káng lâng. In lāu-pē Lîm Iàn-sîn (林燕臣) sī chi̍t ê siù-châi. Lîm Bō͘-seng chū sè-hàn tio̍h o̍h Hàn-bûn, mā bat toè Ji̍t-pún ê Chô-tōng-chong (曹洞宗) hoê-siūⁿ o̍h Ji̍t-bûn. 1899 nî chìn-ji̍p in lāu-pē tī leh kà ê Tiúⁿ-ló-kàu tiong-ha̍k tha̍k-chu. 1903 nî kàu-hoē pó-sàng i khì Ji̍t-pún tha̍k-chu. Seng tī Kiaⁿ-to͘ Tông-chì-siā Tiong-ha̍k chò sì-nî-seng. Chi̍t nî āu chìn-ji̍p Kiaⁿ-to͘ Tē-saⁿ Ko-téng Ha̍k-hāu ê bûn-kho. 1916 nî Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k chhut-gia̍p, chú-siu Tong-hong Thiat-ha̍k. Sī Tâi-oân tē-it ê bûn-ha̍k-sū. 1915 nî Tang-kiaⁿ ê Tâi-oân liû-ha̍k-seng sêng-li̍p Ko-sa Chheng-liân-hoē; Lîm Bō͘-seng pī thui-sak chò tē-it jīm hoē-tiúⁿ. 

1916 nî chhut-gia̍p tio̍h tńg-lâi Tâi-oân tam-jīm Tióng-êng Tiong-ha̍k ê kàu-bū chú-jīm kiam kà Eng-bûn. 1920 nî choán khì Tâi-lâm Siong-gia̍p Choan-bûn Ha̍k-hāu, mā tam-jīm lí-sū-tiúⁿ. Lîm Bō͘-seng kap Chiúⁿ Ūi-súi só͘ léng-tō ê Tâi-oân Bûn-hoà Hia̍p-hoē tùi Tâi-oân jîn-bîn chìn-hêng bîn-cho̍k ūn-tōng kap bûn-hoà ūn-tōng kàu-io̍k ê kang-chok. 1927 nî iû Tâi-oân Chóng-tok-hú kap Bûn-pō͘-séng ê kéng-soán, khì Bí-kok ê Columbia Tāi-ha̍k ê Teacher's College tha̍k-chu, 1929 nî tit-tio̍h thiat-ha̍k phok-sū ê ha̍k-ūi, sī Tâi-oân lâng ê tē-it ê. Tńg-lâi Tâi-oân khì Tâi-lâm Ko-téng Kang-gia̍p Ha̍k-hāu kà-chheh, sī Eng-gí Tek-gí kho ê chú-jīm kiam tô͘-su-koán ê koán-tiúⁿ.

### Chiàn-āu
1945 nî 12 goe̍h tam-jīm Tâi-oân Tāi-ha̍k Sian-siu-pan ê chú-līm, liáu-āu chiap-jīm Tâi-oân Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ īⁿ-tiúⁿ. 

1945 nî tang-thiⁿ chhòng-pān Bîn-pò tī Tâi-pak, tam-jīm siā-tiúⁿ. Chóng-pian-chip Khó͘ Nái-chhiong, Chóng-chú-pit Tân ōng-sêng.

Chiong-chiàn liáu-āu, Tâi-oân tông-pau sī hui-siông hoaⁿ-hí, hoan-gêng Chó͘-kok lâi Tâi-oân. Siūⁿ-boē-kàu, Tiong-kok ê koaⁿ-oân kap kun-tūi hō͘ Tâi-oân jîn-bîn hui-siông sit-bōng. Tiōng-iàu ê chit-ūi lóng hō͘ goā-séng-lâng iah sī poàⁿ-soaⁿ-á chiàm-liáu-liáu, koaⁿ-oân choan leh chia̍h-chîⁿ, kun-tūi ká-ná thó͘-húi. Chi̍t-ē-á tio̍h kā Tâi-oân bú kah o͘-thiⁿ-àm-tē.

#### 228 Sū-kiāⁿ
228 Sū-kiāⁿ hoat-seng liáu-āu, ū lâng chhiáⁿ i chhut-bīn hia̍p-siong sū-kiāⁿ ê chhú-lí pān-hoat. I jīn-ûi ha̍k-chiá put-eng-kai khì chhap chèng-tī, kan-na tī 3 goe̍h 4 ji̍t khì Chhú-lí Úi-oân-hoē hoat-piáu ián-káng, hi-bōng ài kong-pêng, ài ū kiàn-siat-sèng, tio̍h bô koh chhut-bīn. Ū lâng kiò i ài bih--khí-lâi, i kóng "in chai-iáⁿ goá Lîm Bō͘-seng pēng-bô chò siáⁿ-mi̍h, ē-sái tùi goá án-choáⁿ?"

3 goe̍h 10 ji̍t, poeh ê lâng lâi in tau, seng kā in tau ûi--khí-lâi, gia̍h chhèng chhut-lâi tùi i kóng: Tân tióng-koaⁿ chhiáⁿ lí khì kóng-oē, i kóng: goá ê ì-kiàn i lóng chai-iáⁿ, mā bô-hoat-tō͘ hoán-khòng, tō hông chhoā-cháu. Chū án-ne m̄-bat koh khoàⁿ tio̍h i--lo͘h.

## Chù-kái

## Gōa-pō· liân-kiat
*  
*  

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ha̍k-chiá
Lūi-pia̍t:Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ siū-lān-chiá
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī jîn-bu̍t
Iosif Stalin

**Iosif Vissarionovich Stalin** (Lō͘-se-a-gí: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; Gruzia-gí: იოსებ ბესრიონის სტალინი; ), pún-miâ **Iosif Vissarionovich Dzhugashvili** (Gruzia-gí: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი), sī 1922 nî kàu 1953 nî ê So͘-liân Kiōng-sán-tóng Tiong-iong Úi-ôan-hōe Chóng-su-kì, sī So͘-liân Kiōng-sán-tóng chham So͘-liân ê léng-tō-jîn. I kiàn-li̍p ê chèng-tī thé-chè hō͘ āu-tāi-lâng hō-chòe Stalin-chú-gī.

Stalin tī Vladimir Lenin kòe-sin liáu-āu ku̍t-khí, i chham Lev Trotsky tàu-cheng, jî-chhiáⁿ tit-tio̍h kôan-le̍k. Stalin tī So͘-liân si̍t-hêng kè-ōe keng-chè chham kang-gia̍p-hòa, tông-sî teng-siu thó͘-tē, sêng-li̍p chi̍p-thôan lông-tiûⁿ. Kúi-ā pah-bān ê jîn-bîn tī chit-tōaⁿ kái-kek kî-kan hō͘ liû-hòng ia̍h-sī sí-bông.

Tī 1930 nî-tāi, Stalin hoat-khí "Tāi-siok-chheng", chiòng kúi-ā pah-bān lâng sàng-khì lô-tōng, ia̍h-sī chhú-koat. Stalin chham hit-tong-sî ê Tek-kok bi̍t-bô͘, jî-chhiáⁿ ji̍p-chhim Pho-lân. Āu-lâi Tek-kok tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ji̍p-chhim So͘-liân, Stalin pìⁿ tùi-khòng Tek-kok ê tông-bêng-kok léng-tō-jîn chi-it.

Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, Stalin léng-tō ê So͘-liân Âng-kun chiàm-niá Tang-au, jî-chhiáⁿ chìn-hêng chèng-tī tàu-cheng chham siok-chheng. I siōng-bóe tī 1953 nî kòe-sin, koaⁿ-hong soan-chheng ê sí-in sī tiòng-hong.
The Beatles

**The Beatles** sī England Liverpool chhut-sin ê pop kap rock ga̍k-thôan. Chú-iàu ê sêng-ôan ū John Lennon, Paul McCartney, George Harrison chham Ringo Starr. Beatles sī 1960 nî-tāi hoat-chek, 1970 nî kái-sàn, tī chôan-sè-kài ê chhiòⁿ-phìⁿ siau-liōng chhiau-kòe 10-ek tiuⁿ. It-ti̍t-kàu 21 sè-kí, Beatles ê éng-hióng iah-koh chiâⁿ tōa.

## Chok-phín
### Kò-jîn choan-chi̍p
# *[[Please Please Me]]* (Parlophone, 1963)
# *[[With The Beatles]]* (Parlophone, 1963)
# *[[A Hard Day's Night (album)|A Hard Day's Night]]* (Parlophone,  1964)
# *[[Beatles for Sale]]* (Parlophone,  1964)
# *[[Help! (album)|Help!]]* (Parlophone, 1965)
# *[[Rubber Soul]]* (Parlophone,  1965)
# *[[Revolver (album)|Revolver]]* (Parlophone, 1966)
# *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]* (Parlophone,  1967)
# *[[Magical Mystery Tour]]* (Parlophone, 1967)
# *[[The Beatles (album)|The Beatles]]* (The White Album; Apple / Parlophone,  1968)
# *[[Yellow Submarine]]* (Apple / Parlophone,  1969)
# *[[Abbey Road]]* (Apple / Parlophone, 1969)
# *[[Let It Be]]* (Apple / Parlophone, 1970)

## See also
* The Rolling Stones
* The Who
* The Kinks
Rhein Hô

**Rhein Hô** (Tek-gí: *Rhein*; Hô-lân-gí: *Rijn*; Hoat-gí: *Rhin*; Í-tāi-lī-gí: *Reno*; Romansh-gí: *Rain*; Latin-gí: *Rhenus*) sī Au-chiu ê chi̍t-tiâu tiōng-iàu hô-chhoan, tn̂g-tō͘ 1,230 kong-lí, keng-kòe ê kok-ka ū Sūi-se, Í-tāi-lī, Ò-tē-lī, Tek-kok, Hoat-kok, Luxembourg, Pe̍k-ní-gī chham Hô-lân. Rhein Hô tī Sūi-se ê Graubünden hoat-gôan, tī Hô-lân hiòng Pak-hái chhut-hái.

## Siong-koan hāng-bo̍k
* Donau Hô

Lūi-pia̍t:Tek-kok ê khe
Lūi-pia̍t:Au-chiu tē-lí
Lō͘-se-a-gí

**Lō͘-se-a-gí** (露西亞語, ), ia̍h kiò **Gô-lô-su-gí** (俄羅斯語), **Gô-gí** (俄語), **Lō͘-gí** (露語), sī Slav gí-cho̍k lāi-bīn sú-iōng-chiá siōng-chē ê chi̍t-ê hun-ki. Lō͘-se-a-gí sī tāi-iok 1 ek 6400 bān lâng ê tē-it gí-giân, tī Lō͘-se-a, Liân-ha̍p-kok, chham Lō͘-se-a hù-kīn ê chi̍t-kóa kok-ka sī koaⁿ-hong gí-giân.

Lō͘-se-a-gí sio̍k-û Ìn-Au gí-hē lāi-bīn ê Tang Slav gí-chi. Su-siá ê sî-chūn sú-iōng Lō͘-se-a jī-bó, sī chi̍t-chióng Kyril jī. 

## Hiān-tāi Lō͘-se-a jī-bó

## Goā-pō͘ liân-kiat
Gruzia-gí

**Gruzia-gí** (ქართული ენა, *kartuli ena*) sī Sakartvelo ê koaⁿ-hong gí-giân, sī tāi-iok 390 bān Gruzia jîn-bîn ê tē-it gí-giân, mā-sī Gruzia bîn-cho̍k ê bûn-ha̍k gí-giân, Lâm Kaukasus gí-giân ê chi̍t-ê hun-ki. 

## Jī-bó
Hiān-tāi ê Kartuli jī-bó hō-chòe "*mkhedruli*" (მხედრული):

## Sû-lūi hē-thóng
Kartuli-gí chham Eng-gí kāng-khóan ū ián-seng ê hē-thóng, chhin-chhiūⁿ tī Kartuli-gí lāi-bīn, "*-Kart-*" chit-ê jī-kin ē-tàng ián-seng chhut:

* "**''Kart**veli*" (ქართველი): Sakartvelo-lâng (jîn-bîn)
* "*'Kar**tuli" (ქართული): Sakartvelo-gí (gí-giân)
* "''Sa**kart*'velo*" (საქართველო): Sakartvelo (kok-ka)

## Goā-pō͘ liân-kiat

* Eng-gí - kartuli-gí jī-tián

Lūi-pia̍t:Giân-gú
An Giang Séng

**An Giang** sī Oa̍t-lâm Mekong Hô Saⁿ-kak-chiu tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Long Xuyên, jîn-kháu ū 2,210,400. 2025 nî ha̍p-pēng Kiên Giang Séng.

## Hêng-chèng-khu
### 2025 nî chìn-chêng
* Chhī (*thành phố*)
** Long Xuyên
** Châu Đốc
* Chhī-siā (*thị xã*)
** Tân Châu
* Koān (*huyện*)
** An Phú
** Châu Phú
** Châu Thành
** Chợ Mới
** Phú Tân
** Thoại Sơn
** Tịnh Biên
** Tri Tôn
Bắc Giang Séng

**Bắc Giang** sī Oa̍t-lâm Tang-pak (Đông Bắc) tē-khu í-chêng ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Bắc Giang, jîn-kháu ū 1,594,300. 2025 nî kap Bắc Ninh Séng ha̍p-pēng.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Bắc Giang
* Koān (*huyện*)
** Hiệp Hòa
** Lạng Giang
** Lục Nam
** Lục Ngạn
** Sơn Động
** Tân Yên
** Việt Yên
** Yên Dũng
** Yên Thế
Bà Rịa-Vũng Tàu Séng

**Bà Rịa-Vũng Tàu** sī Oa̍t-lâm Tang-lâm-pō͘ (Đông Nam Bộ) tē-khu í-chêng ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Bà Rịa, jîn-kháu ū 926,300. 2025 nî kap Hồ Chí Minh Chhī ha̍p-pēng.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Bà Rịa
** Vũng Tàu
* Chhī-siā (*thị xã*)
** Phú Mỹ
* Koān (*huyện*)
** Châu Đức
** Côn Đảo
** Đất Đỏ
** Long Điền
** Xuyên Mộc
Bạc Liêu Séng

**Bạc Liêu** sī Oa̍t-lâm Mekong Hô Saⁿ-kak-chiu tē-khu í-chêng ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Bạc Liêu, jîn-kháu ū 820,100. 2025 nî kap Cà Mau Séng ha̍p-pēng.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Bạc Liêu
* Chhī-siā (*thị xã*)
** Giá Rai
* Koān (*huyện*)
** Đông Hải
** Hòa Bình
** Hồng Dân
** Phước Long
** Vĩnh Lợi
Bắc Kạn Séng

**Bắc Kạn** sī Oa̍t-lâm Tang-pak (Đông Bắc) tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Bắc Kạn, jîn-kháu ū 301,500.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Bắc Kạn
* Koān (*huyện*)
** Ba Bể
** Bạch Thông
** Chợ Đồn
** Chợ Mới
** Na Rì
** Pác Nặm
Bắc Ninh Séng

**Bắc Ninh** sī Oa̍t-lâm Tang-pak (Đông Bắc) tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Bắc Ninh, jîn-kháu ū 1,009,800. 2025 nî ha̍p-pēng Bắc Giang Séng.

## Hêng-chèng-khu
### 2025 nî chìn-chêng
* Chhī (*thành phố*)
** Bắc Ninh
* Chhī-siā (*thị xã*)
** Từ Sơn
* Koān (*huyện*)
** Gia Bình
** Lương Tài
** Quế Võ
** Thuận Thành
** Tiên Du
** Yên Phong
Bến Tre Séng

**Bến Tre** sī Oa̍t-lâm Mekong Hô Saⁿ-kak-chiu tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Bến Tre, jîn-kháu ū 1,353,300.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Bến Tre
* Koān (*huyện*)
** Ba Tri
** Bình Đại
** Châu Thành
** Chợ Lách
** Giồng Trôm
** Mỏ Cày Bắc
** Mỏ Cày Nam
** Thạnh Phú
Bình Dương Séng

**Bình Dương** sī Oa̍t-lâm Tang-lâm-pō͘ (Đông Nam Bộ) tē-khu í-chêng ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Thủ Dầu Một, jîn-kháu ū 964,000. 2025 nî kap Hồ Chí Minh Chhī ha̍p-pēng.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Thủ Dầu Một
** Dĩ An
** Thuận An
* Chhī-siā (*thị xã*)
** Bến Cát
** Tân Uyên
* Koān (*huyện*)
** Bàu Bàng
** Bắc Tân Uyên
** Dầu Tiếng
** Phú Giáo
Bình Định Séng

**Bình Định** sī Oa̍t-lâm Tiong-lâm-pō͘  (Nam Trung Bộ) tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Quy Nhơn, jîn-kháu ū 1,566,300.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Quy Nhơn
* Chhī-siā (*thị xã*)
** An Nhơn
* Koān (*huyện*)
** An Lão
** Hoài Ân
** Hoài Nhơn
** Phù Cát
** Phù Mỹ
** Tây Sơn
** Tuy Phước
** Vân Canh
** Vĩnh Thạnh
Bình Phước Séng

**Bình Phước** sī Oa̍t-lâm Tang-lâm-pō͘ (Đông Nam Bộ) tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Đồng Xoài, jîn-kháu ū 809,500.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī-siā (*thị xã*)
** Đồng Xoài
** Bình Long
** Phước Long
* Koān (*huyện*)
** Bù Đăng
** Bù Đốp
** Bù Gia Mập
** Chơn Thành
** Đồng Phú
** Hớn Quản
** Lộc Ninh
** Phú Riềng
Bình Thuận Séng

**Bình Thuận** sī Oa̍t-lâm Tang-lâm-pō͘ (Đông Nam Bộ) tē-khu í-chêng ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Phan Thiết, jîn-kháu ū 1,163,700. 2025 nî kap Lâm Đồng Séng ha̍p-pēng.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Phan Thiết
* Chhī-siā (*thị xã*)
** La Gi
* Koān (*huyện*)
** Bắc Bình
** Đức Linh
** Hàm Tân
** Hàm Thuận Bắc
** Hàm Thuận Nam
** Phú Quý
** Tánh Linh
** Tuy Phong
Hồ Chí Minh Chhī

**Hồ Chí Minh Chhī** () sī Oa̍t-lâm tē-it-tōa ê siâⁿ-chhī, jîn-kháu 642 bān. 2025 nî ha̍p-pēng Bình Dương Séng kap Bà Rịa-Vũng Tàu Séng.

## Tē-miâ
Hồ Chí Minh Chhī chham Mekong Hô saⁿ-kak-chiu tī 17 sè-kí chìn-chêng sī Kampuchea ê thó͘-tē, hō-chòe **Prey Nokor** (), āu-lâi hō͘ Oa̍t-lâm-lâng pèng-thun, jî-chhiáⁿ kái-miâ **Sài Gòn**, Hàn-bûn it-poaⁿ hoan-e̍k chòe **Se-kòng** (). 1976 nî Oa̍t-lâm thóng-it liáu-āu kái-iōng **Hồ Chí Minh** chòe miâ, lâi kì-liām chêng léng-tō-jîn Hồ Chí Minh.

## Hêng-chèng-khu
2025 nî chìn-chêng, Hồ Chí Minh Chhī ē-kha chi̍t kip ê hêng-chèng-khu hun nn̄g khoán, chi̍t khoán sī chhī-lāi ê "kūn" (*quận*); lēng-goā chi̍t khoán sī kau-goā ê "koān" (*huyện*).

* Kūn (*quận*)
** 1 Kūn
** 2 Kūn
** 3 Kūn
** 4 Kūn
** 5 Kūn
** 6 Kūn
** 7 Kūn
** 8 Kūn
** 9 Kūn
** 10 Kūn
** 11 Kūn
** 12 Kūn
** Gò Vấp
** Tân Bình
** Tân Phú
** Bình Thạnh
** Phú Nhuận
** Thủ Đức
** Bình Tân

* Koān (*huyện*)
** Củ Chi
** Hóc Môn
** Bình Chánh
** Nhà Bè
** Cần Giờ

## Kau-thong
* Tân Sơn Nhất Ki-tiûⁿ

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Oa̍t-lâm ê ti̍t-hat-chhī
Cà Mau Séng

**Cà Mau** sī Oa̍t-lâm Mekong Hô Saⁿ-kak-chiu tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Cà Mau, jîn-kháu ū 1,232,000. 2025 nî ha̍p-pēng Bạc Liêu Séng.

## Hêng-chèng-khu
### 2025 nî chìn-chêng
* Chhī (*thành phố*)
** Cà Mau
* Koān (*huyện*)
** Cái Nước
** Đầm Dơi
** Năm Căn
** Ngọc Hiển
** Phú Tân
** Thới Bình
** Trần Văn Thời
** U Minh
Cao Bằng Séng

**Cao Bằng** sī Oa̍t-lâm Tang-pak (Đông Bắc) tē-khu ê chi̍t-ê séng, séng-hōe sī Cao Bằng, jîn-kháu ū 518,900.

## Hêng-chèng-khu
* Chhī (*thành phố*)
** Cao Bằng
* Koān (*huyện*)
** Bảo Lạc
** Bảo Lâm
** Hạ Lang
** Hà Quảng
** Hòa An
** Nguyên Bình
** Phục Hòa
** Quảng Uyên
** Thạch An
** Thông Nông
** Trà Lĩnh
** Trùng Khánh