open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nebuchadnezzar 2-sè

**Nebuchadnezzar 2-sè** (Akkad-gí: ; ) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.

## Lâi-le̍k
Nebuchadnezzar 2-sè ê chāi-ūi sî-kan sī tok Ch. 604 nî kàu Ch. 562 nî chi kan. I sī Sin Pa-pí-lûn Tè-kok chhòng-li̍p-chiá Nabopolassar ê hāu-seⁿ. I pat tī Su-lī-a pak-pō͘ ê Carchemish tē-hng chiàn-iâⁿ Ai-ki̍p ê sè-le̍k, tùi Su-lī-a kap Palestine kiàm-li̍p khòng-chè. I mā pat nn̄g pái kong-kek Hi-pek-lâi siâⁿ-chhī Iâ-lō͘-sat-léng, tī 586 nî ê tē-2 pái sī sêng-kong--ê, chiàm siâⁿ liáu-āu, Pa-lí-lûn chiong goân Hi-pek-lâi sîn-tiān sio tiāu, chiong Hi-pek-lâi lâng kóaⁿ kòe Pa-pí-lûn, che chiō sū Iû-thài le̍k-sú siōng só͘ kóng ê Pa-pí-lûn Siû-kìm sî-kî. Kū-iok Sèng-keng tùi i mā ū kì-su̍t, Nebuchadnezzar 2-sè ē-tàng kóng sī le̍k-sú siōng siāng kài chai-miâ ê kó͘-tāi Mesopotamia kun-chú chi it.

## Chham-chiàu
Nebuchadnezzar 1-sè

**Nebuchadnezzar 1-sè** (*Nebuchadnezzar I*; Chêng 12 sè-kí – Chêng 1104 nî) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.

Nebuchadnezzar 1-sè sī tē-4 tāi ê Pa-lí-lûn kok-ông, tùi Kasite ông-tiâu sit-sè liáu-āu khai-sí thóng-tī kok-ka, chāi-ūi ê sī kan sī iok Ch. 1124 nî kàu Ch. 1103 nî chi kan. I pat hiòng Elam hoat-tōng kòe nn̄g pái ê chiàn-sū. Ông-ūi tè-bé sī in sió-tī Marduk-nadin-ahhe lâi chiap.

## Chham-chiàu
Tiglath-Pileser 3-sè

**Tiglath-Pileser 3-sè** (*Tiglath-Pileser III*; Chêng 727 nî kòe-sin) sī Assyria kiam Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Marduk-zakir-shumi 2-sè

**Marduk-zakir-shumi 2-sè** (*Marduk-zakir-shumi II*; Chêng 703 nî kòe-sin) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Samsu-iluna

**Samsu-iluna** (Chêng 1792 nî – Chêng 1712 nî) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī Chêng 1750 nî kàu Chêng 1711 nî.
Adad-apla-iddina

**Adad-apla-iddina** (Chêng 11 sè-kí – Chêng 11 sè-kí) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.

Adad-apla-iddina chāi-ūi ê sî-kan tāi-khài sī ChC. 1082 nî kàu 1070 nî.

## Lâi-le̍k
Adad-apla-iddina sī Tē-jī Isin Ông-tiâu ê chi̍t hūn-chú. Kun-kù Assyria chu-liāu ê kóng-hoat, Adad-apla-iddina sī Assyria kun-chú Ashur-bel-kala jīn-bēng--ê. Chi̍t khoán kóng-hoat bô it-tēng sī chin-si̍t--ê, chóng-sī ū chèng-kù thang chai-iáⁿ Adad-apla-iddina khak-si̍t sī Ashur-bel-kala ê kiáⁿ-sài.

Adad-apla-iddina hong-bīn ê khek-bêng kì-lio̍k i chham-ú hô-pêng ê kiàn-siat sū-kang, chóng-sī kî-tha chāi-tē Pa-pí-lûn ê kì-lio̍k kóng hit chūn ū chi̍t kóa bîn-chiòng hoán-loān, koh ū Assyria lâng ê kun-sū pek-hia̍p.

## Chham-chiàu
Marduk-apla-iddina 2-sè

**Marduk-apla-iddina 2-sè** (*Marduk-apla-iddina II*; Chêng 8 sè-kí chhut-sì) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.

I ê miâ mā siá chò **Merodach-Baladan** thóng-tī ê sî-kan tāi-khài sī Chêng 721 kàu 710 nî. I chiap ông-ūi liáu-āu bô lōa kú, Assyria ê Sargon 2-sè tùi Pa-pí-lûn ê kong-kek mā khai-sí. Té-bé Marduk-apla-iddina hông phek kòe Elam tē-khu. 7 tang āu, siū Elam lâng ê oān-chō͘, i chài chi̍t pái tit tio̍h ông-ūi, chóng-sī āu--lâi iū koh hō͘ Sargon ê hāu-seⁿ Sennacherib ián lo̍h tâi. I tī liû-bông ê sî pat hoat-tōng hoán-loān m̄-koh sit-pāi, siōng bóe tī liû-bông sî-kî kòe-sin.

Merodach-Baladan mā sī Hi-pek-lâi Sèng-keng (Kū-iok) kì-su̍t ê jîn-bu̍t chi it.

## Chham-chiàu
Nabu-suma-ukin 2-sè

**Nabu-suma-ukin 2-sè** (*Nabu-suma-ukin II*; Chêng 8 sè-kí – Chêng 8 sè-kí) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Kurigalzu 2-sè

**Kurigalzu 2-sè** (*Kurigalzu II*; Chêng 14 sè-kí – Chêng 14 sè-kí) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Marduk-apla-iddina 1-sè

**Marduk-apla-iddina 1-sè** (*Marduk-apla-iddina I*; Chêng 13 sè-kí – Chêng 12 sè-kí) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Kashtiliash 4-sè

**Kashtiliash 4-sè** (*Kashtiliash IV*; Chêng 13 sè-kí – Chêng 1220 nî) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Kadashman-harbe 1-sè

**Kadashman-harbe 1-sè** (*Kadashman-harbe I*; Chêng 15 sè-kí – Chêng 15 sè-kí) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Nebuchadnezzar 4-sè

**Nebuchadnezzar 4-sè** (*Nebuchadnezzar IV*; Chêng 6 sè-kí – Chêng 521 nî) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Nebuchadnezzar 3-sè

**Nebuchadnezzar 3-sè** (*Nebuchadnezzar III*; Chêng 6 sè-kí – Chêng 522 nî 12 goe̍h 21 ji̍t) sī Pa-pí-lûn ê kok-ông.
Kenny G

**Kenny G** (), goân-lâi miâ-jī kiò chò **Kenneth Bruce Gorelick**, sī Bí-kok ê chi̍t ê chok-khek-ka kap Saxophone ián-chàu-chiá.
Sin Pa-pí-lûn Tè-kok

**Sin Pa-pí-lûn Tè-kok** (Eng-gí: *Neo-Babylonian Empire*) sī kīn-tāi ha̍k-chiá ê iōng-gí, chí Pa-pí-lûn tùi kok-ông Nabopolassar (Ch. 626–605 nî chāi-ūi) khai-sí ê chi̍t hē ông-tiâu só͘ thóng-tī ê sî-tāi. Sui-bóng chûn-chāi ê sî-kan tī Mesopotamia sǹg sī khah té-chām--ê, in sī chi̍t tōaⁿ sin siâⁿ-chhī, kiōng-tiān, biō-sī, kiô-niû téng siat-si tōa-liōng sán-seng ê sî-chūn, mā sī kì-lio̍k te̍k-pia̍t chheng-chhó ê sî-kî.

## Sin Pa-pí-lûn ông-tiâu
* Nabopolassar, Ch. 626–605 nî
* Nebuchadnezzar 2-sè, Ch. 605–562 nî
* Amel-Marduk, Ch. 562–560 nî
* Neriglissar, Ch. 560–556 nî
* Labashi-Marduk, Ch. 556 nî
* Nabonidus, Ch. 556–539 nî

## Chham-chiàu
2017 nî Tehran kong-kek

2017 nî 6 goe̍h 7 ji̍t, kâng sî-kan tī Iran kok-hōe kap Ruhollah Khomeini Lêng-chhím hoat-seng kong-kek sū-kiāⁿ, chō-sêng siōng-bô 12 lâng ê sí-bông. Pún kái sū-kiāⁿ sī thâu chi̍t pái tī Iran hoat-seng I-su-lân Kok chú-tiuⁿ chip-hêng ê kong-kek.

## Chham-chiàu
Franz Ferdinand

**Ò-tē-lī-Este ê Franz Ferdinand** Carl Ludwig Joseph Maria (1863 nî 12 goe̍h 18 ji̍t – 1914 nî 6 goe̍h 28 ji̍t; tek. *Franz Ferdinand Carl Ludwig Joseph Maria von Österreich-Este*) sī Ò-tē-lī ê tāi-kong (*Erzherzog*), i chū 1896 nî khai-sí sī Ò-tē-lī Hông-gâ-lī (Ò-Hông) hông-ūi ê sè-sêng-chiá, m̄-koh tī 1914 nî tī Sarajevo hông àm-sat, ín-khí Ò-Hông hiòng hiòng Serbia soan-chiàn, chì-chi̍t-pō͘ ín-chhōa chhut Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn.
Hastings Kamuzu Banda

**Hastings Kamuzu Banda** () sī Malawi chū 1961 nî kàu 1994 nî kan ê Malawi léng-tō-chiá. I tùi Malawi iáu koh sī Eng-kok ê pó-hō͘-kok Nyasaland ê sî chiō sī chèng-tī thâu-lâng, 1963 nî chèng-sek hông chí-tēng chò siú-siòng, niá-chhōa Malawi tī 1964 nî to̍k-li̍p liáu-āu. Chū 1966 nî, i soan-pò͘ ka-tī sī sin Malawi kiōng-hô-kok ê chóng-thóng.
Hannibal

**Hannibal Barca** (Punic-gí: ; Ch. 247 nî – iok Ch. 183 kàu 181 nî) sī Carthago ê chiong-kun, le̍k-sú-siōng chhut-thâu ê kun-sū chí-hui-chiá.
Lucrezia Borgia

**Lucrezia Borgia** (1480 nî 4 goe̍h 18 ji̍t – 1519 nî 6 goe̍h 24 ji̍t) sī Kàu-hông Alexander 6-sè kap Vannozza dei Cattanei ê cha-bó͘-kiáⁿ, sī Italia bûn-gē-ho̍k-heng sî-tāi ê miâ-jîn.
Kûn-thé ûi-thoân-ha̍k

**Kûn-thé ûi-thoân-ha̍k** (Eng-gí: *population genetics*) sī ûi-thoân-ha̍k ê chi̍t-ê hun-iá, choan-bûn teh chhù-lí kûn-thé lōe-pō͘ kap kûn-thé chi kan ê ûi-thoân chha-pia̍t. Pún ha̍k-bûn mā sǹg sī chìn-hòa seng-bu̍t-ha̍k ê chi̍t pō͘-hūn, te̍k-pia̍t teh gián-kiù sek-èng, chéng-hòa (*speciation*), kûn-thé kiat-kò͘ (*population structure*) téng būn-tê.
Thn̂g-thé

**Thn̂g-thé** (Eng-gí: *glycome*) sī chí chi̍t-ê seng-bu̍t-thé ê kui cho͘ thn̂g-lūi, he̍k-chiá kóng sī chi̍t lia̍p sè-pau lāi-bīn só͘ chûn-chāi ê thòaⁿ-sng-hòa-bu̍t chín-thé.

Thn̂g-thé-ha̍k (*glycomics*), sī choan-bûn tī thn̂g-thé, ia̍h chiō sī chi̍t khoán sè-pau ia̍h seng-bu̍t thé-lāi só͘-ū thn̂g-lūi kiat-kò͘ ê gián-kiù.
Ta̍t (sèⁿ)

**Ta̍t** (Hàn-jī: ) sī chi̍t-ê Hàn-sèng, tī *[[Pek-ka-sèng]]* lāi-bīn pâi-lia̍t tē 497 ê.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Bí-chiu ê le̍k-sú

Bí-chiu ê le̍k-sú, nā tùi sú-chêng sî-tāi kóng khí, sī chū jîn-lūi tī Peng-hô Sî-tāi tùi A-chiu kòe--khì khai-sí--ê. Chia ê lâng nā chiàu it-poaⁿ ê liáu-kái, lâi kàu Bí-chiu liáu-āu, chin kú-tn̂g ê sî-kan bô koh kap kî-tha "Kū Sè-kài" tāi-lio̍k ê lâng ū chiap-chhiok. Tiong-ng tāi-seng tī 10 sè-kí ê sî tùi Au-chiu ê Lo̍k-ui ū chi̍t kóa lâng oa̍h-tāng kàu Pak Bí-chiu khì; liáu-āu kàu 1492 nî ê sî, chiah koh ū Christopher Columbus hâng-hái kòe Bí-chiu.

Lūi-pia̍t:Bí-chiu ê le̍k-sú
Seljuk Tè-kok

**Seljuk Tè-kok** sī tiong-sè-kí Tu̍t-khoat/Pho-su hē bîn-cho̍k kiàn-li̍p ê Sunni-phài Islam tè-kok.

Lūi-pia̍t:Thó͘-ní-kî le̍k-sú
Lūi-pia̍t:A-chiu ê le̍k-sú
Peng-hô sî-tāi

**Peng-hô sî-tāi** ia̍h **peng-hô-kî** sī Tē-kiû piáu-biān kiam tāi-khì chi̍t tōaⁿ tn̂g-kî khì-un kàng-kē ê sî-tāi. Chit khoán khì-hāu chō-sêng ke̍k-tē peng-chân kap soaⁿ-tē peng-hô ê khok-tiong kap tāi-lio̍k biān-chek ê chin-ka.
Hô-lân Hoán-loān

**Hô-lân Hoán-loān** sī chí 1568 nî (ia̍h 1566 nî) kàu 1658 nî kan Kē-tē Chu-kok lāi-bīn óa pak-pêng í Sin-kàu Chhit Séng ûi chú tùi Lô-má Thian-chú-kàu sè-le̍k Se-pan-gâ ê Felipe 2-sè ê thóng-tī ê hoán-khòng. Felipe 2-sè tong-sî sī chiá Kē-tē Chu-kok séng-hūn ê kè-sêng thóng-tī-chiá. 

Lūi-pia̍t:Hô-lân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Kē-tē Chu-kok

**Kē-tē Chu-kok** (Hô-lân-gí: *De Lage Landen* ia̍h *De Nederlanden*; Hoat-gí: *Les Pays-Bas*) sī Se-au óa hái ê chi̍t tè só͘-chāi, chú-iàu hâm Hô-lân (Kē-tē-kok), kap Pí-lī-sî. Lāi-bīn pau-koat Rhine, Meuse, Scheldt, kap Ems téng hô-chhoan chhut-kháu saⁿ-kak-chiu, in tōa-hūn ê thó͘-tē koân-tō sī pí hái-pêng-bīn khah kē ia̍h sio-siâng koân.
Su (sèⁿ)

*Su (ia̍h-pêng) (須)
*Su (jio̍k-pêng) (胥)
*Su (khió-pêng) (司)
*Su (kî-kin) (斯)
*Su (kin-pêng) (師)
*Su (sia̍t-pêng) (舒)
Lêng (sèⁿ)

*Lêng (jio̍k-pêng)
*Lêng (liông-pêng)
*Lêng (peng-lēng)‎
*Lêng (peng-niā)‎
*Lêng (ú-pêng)
*Lêng (寧)‎
Hō͘ (sèⁿ)

*Hō͘ (chhek-pêng) (後)
*Hō͘ (hō͘--jī) (戶)
*Hō͘ (hō͘-pêng) (扈)
*Hō͘ (khó͘-pêng) (后)
Siā Lú-soān

**Siā Lú-soān** (謝汝銓; 1871 nî – 1953 nî), jī **Soat-gî** (雪漁), sī Tâi-oân ê si-jîn. I pat kap Âng Í-lâm chhòng-li̍p Êng-siā (瀛社), sī Tâi-oân pak-pō͘ ê chú-iàu si-siā chi it.

## Chham-chiàu
*
Panama bō

**Panama bō** sī chi̍t lūi chháu-bō, hoat-goân-tē sī Ecuador. Chit khoán bō-á tī 20 sè-kí ū chi̍t chām tī thong-sè-kài chin liû-hêng.

## Siong-koan
* Tām-súi-bō
Chū-iû lōe-iông

**Chū-iû lōe-iông** (自由內容 (開放内容); free content, open content (khai-hóng lōe-iông)) si chí ha̍h chū-iû bûn-hòa chok-phín tēng-gī ê chhòng-chok lōe-iông.

## Iân-sin oa̍t-tho̍k

*
* OECD – Organisation for Economic Co-operation and Development: *[http://oberon.sourceoecd.org/vl=1280635/cl=16/nw=1/rpsv/ij/oecdthemes/99980029/v2007n3/s1/p1l Giving Knowledge for free – The Emergence of Open Educational Resources] *. 2007, .

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*  Culture Libre  : collection d'œuvres sous licence art libre
*  Opencode : Consortium pour des recherches et de la documentation libre (en anglais)
*  Open Content for Education
Yamamoto Mizuki

**Yamamoto Mizuki** (山本 美月; ) sī chi̍t-ūi Ji̍t-pún Hukuoka-koān chhut-sin ê cha-bó͘ model kiam ián-oân.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Mizuki Yamamoto keng-kì kong-si ê kò-jîn ia̍h-bīn
* 山本美月 公式ブログ  - LINE Koaⁿ-hong Blog
* 山本美月オフィシャルブログ - Ameblo Koaⁿ-hong Blog
* 
*
Ke-kui-á

**Ke-kui-á** (雞胿仔), he̍k-chiá **khì-kiû** (氣球), sī chi̍t-khoán ē-tàng ji̍p khì-thé ê tē-á.
Tang-iûⁿ tiat-ha̍k

**Tang-iûⁿ tiat-ha̍k** sī chí Lâm-a kap Tang-a ûi chú ê Hu̍t-kàu tiat-ha̍k, Ìn-tō͘ tiat-ha̍k kap Tiong-ko tiat-ha̍k, koh ū Tiâu-sián tiat-ha̍k kap Ji̍p-pún tiat-ha̍k téng thé-hē.

"Tang-iûⁿ tiat-ha̍k" chit-ê khài-liām ē-tàng kóng sī kīn-tāi ha̍k-chiá khu-hun--chhut-lâi-ê, in le̍k-sú siōng bô kiōng-tông ê thoân-thóng.
Tâi-gí (khu-pia̍t)

**Tâi-gí**, ia̍h **Tâi-oân-gí**, siōng-bô ū 2-chióng ì-sù:
* Tâi-oân-ōe, Tâi-oân ê Hō-ló-oē (che sī siōng phó͘-phiàn ê tēng-gī), khah chú-liû ê khiuⁿ-kháu sī Choân-chiu-ōe kap Chiang-chiu-ōe thoân kàu Tâi-oân liáu-āu saⁿ-lām sán-seng ê chi̍t-chióng chiang-choân-lām.

* Tâi-oân só͘-ū ê "chāi-tē" gí-giân (Tâi-oân ê gí-giân), ū-sî bô pau-koat Hôa-gí. Tī chi̍t khoán lí-lō͘ ē-té, *Tâi-oân-oē* ia̍h *Tâi-gí* ê miâ-chheng m̄-sī choan-bûn chí Tâi-oân ê Hō-ló-ōe, sī chiàu kò-jîn jīn-ûi ê chí-miâ tùi-siōng, pau-koat Tâi-oân goân-chū-bîn ê kok-chióng Lâm-tó gí-hē giân-gí, kap chi̍t kóa kî-tha Hàn-gí-cho̍k giân-gí.
Kho-ha̍k-tek hong-hoat

**Kho-ha̍k-tek hong-hoat** (Eng-gí: *scientific method*) sī tùi tiâu-cha hiān-siōng, chhái-chhú sin tì-sek, he̍k-chiá sī siu-chi̍p kap chéng-ha̍p goân-lâi chûn-chāi ê tì-sek ê chi̍t thò ki-su̍t thé-hē.

Kīn-tāi kho-ha̍k tùi kho-ha̍k gián-kiù ê kòe-têng ū chi̍t khoán lí-sióng, sī pau-koat hē-thóng-tek koan-chhâ, chhek-liōng, si̍t-giām; chìn chi̍t pō͘ koh ū tùi ha̍k-soat (*hypotheses*) ê kong-sek-hòa, chhì-giām kap siu-kái. Chóng-sī si̍t-chè ê kho-ha̍k gián-kiù khang-khòe sī keng-ka ho̍k-cha̍p--ê.
Tâi-oân ê giân-gí

Tī Tâi-oân, liû-thong sî-kan khah kú-tn̂g ê chāi-tē giân-gí chú-iàu ū Lâm-tó gí-hē ê chē khoán giân-gí, chham thoân-thóng lâi kóng chiàm siāng tōa-hūn jîn-kháu ê Tâi-gí, kiam Kheh-gí ê chē chióng chha-pia̍t chin tōa ê khiuⁿ-kháu.

## Hôa-gí
Keng-kòe chi̍t tōaⁿ sî-kan ê thui-sak, kiam tùi chāi-tē giân-gí sú-iōng ê kìm-chí kap chè-hān chèng-chhek, ēng Tiong-kok Koaⁿ-ōe (iû-kî sī Pak-kiaⁿ-ōe) chò ki-chhó͘ chè-tēng ê piau-chún-hòa Hôa-gí bo̍k-chêng í-keng sī siāng phó͘-phiàn--ê, che sī Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú ê koan-hong gí-giân, mā sī chit-má Tâi-oân tōa-pō͘-hūn kàu-io̍k hē-thóng ê kà-ha̍k mûi-kài-gí. 

## Ji̍t-gí
Le̍k-sú siōng ū chit chām tī Tâi-oân ê koan-hong giân-gí sī Ji̍t-gí, nā chiàn-chêng siū Tâi-oân kàu-io̍k ê lâng, in it-poaⁿ lóng o̍h ē-hiáu Ji̍t-gí.

## Tâi-oân chhiú-gí
Tâi-oân ê chhiú-gí thang hun nn̄g tōa lūi, chú-iàu ê pō͘-hūn phian Ji̍t-pún chhíu-gí, chió hūn phian Tiong-kok chhiú-gí.

## Tang-lâm-a ê giân-gí
Kin-sè ū bē-chió kóng Oa̍t-lâm-gí, Ìn-nî-gí, kap Tagalog-gí téng Tang-lâm-a giân-gí ê lâng tī Tâi-oân seng-oa̍h.

## Chú-iàu siū ha̍k-si̍p ê gōa-gí
Tī kin-á-ji̍t ê Tâi-oân, Eng-gí kap Ji̍t-gí chò-hóe sī lâng chú-iàu chò tē-jī giân-gí teh ha̍k-si̍p ê nn̄g khoán. 

## Kî-tha Tang-iûⁿ giân-gí
Tâi-oân iáu ū chi̍t kóa Ho̍k-chiu, Chiat-kang, ia̍h Tiong-kok kî-tha só͘-chāi ê ōe, chóng-sī í-keng chin hán lâng teh kóng.

## Siong-koan
* Tiong-hôa Bîn-kok ê giân-gí
* Kim-mn̂g ê giân-gí
* Má-chó͘ ê giân-gí
Lô-chek-tek si̍t-chèng-chú-gī

**Lô-chek-tek si̍t-chèng-chú-gī** (Eng-gí: *logical positivism*) kap **lô-chek-tek keng-giām-chú-gī** (*logical empiricism*) thang ha̍p chò **sin-si̍t-chèng-chú-gī** (*neopositivism*), in sī chi̍t hāng Se-iûⁿ tiat-ha̍k ê ūn-tōng, chú-iāu ê lí-sióng sī chèng-bêng-chú-gī (*verificationism*), chí taⁿ ū ē-tàng keng-kòe keng-giàm-sèng koan-chhâ lâi chèng-bêng ê tîn-su̍t sī jīn-ti-siōng iú-hāu--ê.
Chê Pek-lîm

**Chê Pek-lîm** (齊柏林; ) sī chi̍t-ūi Tâi-oân Tâi-pak-chhī chhut-sin ê tō-ián, liap-iáⁿ-su, khoân-kéng pó-hō͘ ūn-tōng-chiá, tāi-piáu-chok sī *[[Khòaⁿ-kìⁿ Tâi-oân]]*.
Calpis

**Calpis** (カルピス *Karupisu*) sī chi̍t-khoán Ji̍t-pún ê jú-sng-khún ím-liāu.

Lūi-pia̍t:Ím-liāu kong-si
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê si̍t-phín kong-si
Eng-lân Lōe-chiàn

**Eng-lân Lōe-chiàn** (Eng-gí: *English Civil War*) sī Eng-lân chêng 1642 nî kàu 1651 nî kan Gī-hōe-phài (*Parliamentarians*) kap Ông-ka-phài (*Royalists*) nn̄g pêng liân-sòa ê bú-chong chhiong-tu̍t kiam chèng-tī khúi-kè.

Lūi-pia̍t:Eng-lân ê le̍k-sú
Im-chat chú-im

**Im-chat chú-im** (Eng-gí: *syllabic consonant*) sī chí ē-tàng ka-tī chò chi̍t-ê im-chat ê chú-im, pí-lūn Hō-ló-ōe *m* kap *ng* toh sǹg sī im-chat chú-im.
Siang-tûn chú-im

**Siang-tûn chú-im** (Eng-gí: *bilabial consonant*) sī chí su-iàu siang pêng chùi-tûn chok-iōng lâi hoat chhut siaⁿ-im ê chú-im.
Âng Ûi-jîn

**Âng Ûi-jîn** (洪惟仁; 1946 nî 6 goe̍h 19 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê giân-gí-ha̍k-ka, sī Sin-káng chhut-sin--ê. I pat chú-chhî TLPA hē-thóng ê kè-ōe. Tī ha̍k-su̍t gián-kiù ê hong-bīn choan-bûn tī giân-gí tē-lí-ha̍k, giân-gí siā-hōe-ha̍k, gí-im-ha̍k kap hong-giân-ha̍k téng hun-iá.
Chiúⁿ Ûi-bûn

**Chiúⁿ Ûi-bûn** (蔣為文; 1971 nî 9 goe̍h 15 chhut-sì) sī Tâi-oân ê gí-bûn-ha̍k-ka, pe̍h-ōe-jī ê chhui-kóng-chiá. I sī Tâi-oân Lô-má-jī Hia̍p-hōe lí-sū-tiúⁿ. Tī ha̍k-su̍t gián-kiù hong-bīn mā choan-bûn tī Tâi-oân kap Oa̍t-lâm ê bûn-jī hoat-tián pí-kàu gián-kiù. Tam-jīm **Hoat-Ki Tâi-gí Ki-kim-hōe** **ê chip-hêng-tiúⁿ.**
Ang Ka-im

**Ang Ka-im** (翁佳音) sī Tâi-oân ê le̍k-sú-ha̍k-ka, i tùi Tâi-oân tī Hô-lân sî-tāi ê le̍k-sú te̍k-pia̍t ū gián-kiù.
Noguti Tosiharu

**Noguti Tosiharu** (野口敏治; 1899 nî 5 goe̍h 21 ji̍t – 1944 nî 1 goe̍h 14 ji̍t) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê koaⁿ-liâu. I pat chò Sin-tek-chiu, Ko-hiông-chiu, kap Tâi-pak-chiu ê ti-sū.
Tâi-oân Phok-lám-hōe

**Sú-chèng Sì-cha̍p-chiu-nî Kì-liām Tâi-oân Phok-lám-hōe** (始政四十周年記念臺灣博覽會 *sisei sizissyûnen kinen taiwan hakurankai*) sī 1935 nî ê sî Tâi-oân Chóng-tok-hú chú-chhî tī Tâi-pak-chhī chò chú-iàu hōe-tiûⁿ kí-pān ê chi̍t kái phok-lám-hōe, sî-kan sī tong-nî 10 goe̍h 10 ji̍t kàu 11 goe̍h 28 ji̍t kî-kan.

## Liân-kiat

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lí Jû-goa̍t

**Lí Jû-goa̍t** (李如月; 1890 nî 2 goe̍h 1 ji̍t – 1980 nî 6 goe̍h 8 ji̍t), tòe ang-sèⁿ hō **Ong Lí Jû-goa̍t** (汪李如月), sī Tâi-oân ê si-jîn.

## Siong-koan
* Lí Chhun-seng

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê si-jîn
Gí-cho̍k

**Gí-cho̍k** (gú-) ū khó-lêng sī chí:

## Jîn-kûn
* Kun-kù giân-gí hun-lūi khu-hun--chhut-lâi ê chi̍t hē jîn-kûn;
* Kóng bó͘ chi̍t khoán ōe ê jîn-kûn;

## Giân-gí hun-lūi
* Gí-hē (Eng-gí: *language family*);
* Gí-hē hun-lūi hē-thóng ê kî-tiong chit chân chhù-hun-lūi
Lí Khîn-hōaⁿ

**Lí Khîn-hōaⁿ** (李勤岸; 1951 nî 10 goe̍h 12 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê giân-gí-ha̍k-ka kiam chok-ka.
Akasi Hatutarô

**Akasi Hatutarô** (赤司初太郎; 1874 nî 1 goe̍h 7 ji̍t – 1944 nî 2 goe̍h 12 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê seng-lí-lâng, i sī Kôti-koān chhut-sin--ê. I pat sī ông-lâi-gia̍p Tâi-oân Ha̍p-tông Hōng-lâi, chè-hiā-hia̍p Tâi-oân Liān-hiā, tiān-hóe-gia̍p Tâi-oân Tiān-teng téng hōe-siā ê siā-tiúⁿ.
Khó͘ Soat-ki

**Khó͘ Soat-ki** (許雪姬; 1953 nî chhut-sì) sī Tâi-oân ê le̍k-sú-hak-ka. I chū 1990 nî-tāi ê sî chiō chham-ú tong-sî Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ koan-hē-chiá ê kháu-thâu le̍k-sú kap kî-tha hāng-bo̍k ê gián-kiù, mā sī kî-tha Tâi-oân le̍k-sú hun-iá ê kháu-thâu le̍k-sú ê kì-lio̍k-chiá kap bûn-su, sū-kiāⁿ ê gián-kiù-chiá.
Gí-ha̍k

**Gí-ha̍k** (ji̍t. 語学) sī chí ha̍k-si̍p gōa-gí, ū-sî ia̍h ū giân-gí-ha̍k ê ì-sù, chóng-sī gí-ha̍k khah chiam-tùi si̍t-iōng ê hong-bīn.

## Siong-koan
* Giân-gí kàu-io̍k
* Giân-gí ha̍k-si̍p
Te̍k (ú-pêng)

:zh:苏享茂自殺事件一审择期宣判，称其当庭认罪认罚**Te̍k** (翟) sī *[[Pek-ka-sèng]]* siu-lo̍k ê tē-292 ê hàn-sèⁿ.
## Siong-koan
*Hàn-sèⁿ
Aretha Franklin

**Aretha Louise Franklin** () sī Bí-kok ê koa-chhiú im-ga̍k-ka. I tī 1960 nî-tāi bóe ê sî ū "Lêng-hûn-ga̍k Lú-ông" (*The Queen of Soul*) ê gōa-hō.
Edvard Grieg

**Edvard Hagerup Grieg** (1843 nî 6 goe̍h 15 ji̍t – 1907 nî 9 goe̍h 4 ji̍t) sī Nô͘-ui ê kǹg-khîm-ka kiam chok-khek-ka. I sī Lô-mān sî-tāi im-ga̍k ê tāi-piáu jîn-bu̍t chi it.
Iran Kek-bēng

**Iran Kek-bēng**, mā hō chò **I-su-lân Kek-bēng** ia̍h **1979 nî Kek-bēng**, sī chí kok-ông Mohammad Reza Shah Pahlavi chāi-ūi sî-ki Pahlavi ông-tiâu hō͘ I-su-lân Kiōng-hô-kok léng-siù Ruhollah Khomeini chhōa-thâu sak-tó ê chi̍t kái sū-kiāⁿ. Tong-sî Pahlavi ê sè-le̍k chú-iàu sī Bí-kok teh chi-chhî, Khomeini siū chi̍t kóa chó-phài, I-su-lân-phài kap ha̍k-seng ūn-tōng chi-chhî.

Lūi-pia̍t:Iran ê le̍k-sú
Siōng-koan

**Siōng-koan** (Hàn-jī: ) sī chi̍t-ê Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Lūi-pia̍t:Ho̍k-sèⁿ
Ji̍t-pún-chú-gī

**Ji̍t-pún-chú-gī** (; ) sī chi̍t khoán tùi Ji̍t-pún gē-su̍t ê gián-kiù kiam gē-su̍t ê chhòng-chok hêng-sek, chú-iàu sī kóng Au-chiu, te̍k-pia̍t sī Ìn-siōng-phài sî-kî, siū Ji̍t-pún bûn-hòa éng-hióng ê gē-su̍t.

## Siong-koan
* Tang-hong-chú-gī

Lūi-pia̍t:Ìn-siōng-phài
Lūi-pia̍t:Gē-su̍t ê le̍k-sú
Camille Doncieux

**Camille Doncieux** (1847 nî 1 goe̍h 15 ji̍t – 1879 nî 9 goe̍h 5 ji̍t) sī chi̍t ūi Hoat-kok lâng, sī ōe-ka Claude Monet ê thâu chi̍t-ê bó͘. Doncieux tī chin chē Monet ê ōe-chok chò gē-su̍t model.
Kńg-chiu-oan

**Kńg-chiu-oan** (廣州灣; ) sī khah-chá tī Kńg-tang Lûi-chiu poàn-tó tang-pak-pêng ê chi̍t tè Hoat-kok cho͘-kài. Pún cho͘-kài sī chū 1899 nî 11 goe̍h Chheng-kok kap Hoat-kok chhiam-tēng *Tiong-Hoat Hō͘-tēng Kńg-chiu-oan Cho͘-kài Tiâu-iok* liáu-āu sán-seng--ê. 1943 nî ê sî pat hō͘ Ji̍t-pún chiàm-niá kàu 1945 nî.

Kńg-chiu-oan ê hoān-ûi sī kin-á-ji̍t Tām-kang-chhī ê chi̍t hūn.
 

Lūi-pia̍t:Kū Hoat-kok si̍t-bîn-tē
Ìn-siōng, ji̍t-chhut

***Ìn-siōng, ji̍t-chhut*** (hoat. *Impression, soleil levant*) sī Hoat-kok ōe-ka Claude Monet ê chok-phín. Pún chok sī 1872 nî ê sî ōe--ê; 1874 nî 4 goe̍h chham-ka chi̍t kái tián-lám-hōe (au--lâi hō "Ìn-siōng-phài Tián-lám-hōe"), sī "Ìn-siōng-phài" hō-miâ sán-seng ê lâi-goân.

Ōe-chok ê lōe-iông sī piáu-hiān Monet ka-hiong Le Havre káng-kháu ê kéng-sek.
Hōe-ōe

**Hōe-ōe** (-ōa), ia̍h sī kóng **tùi-ōe** (-ōa), **siong-tâm**, **tùi-tâm**, sī siang hong í-siōng ê hō͘-siōng thoân-tat, kóng-ōe sī kî-tiong chi̍t khoán khah phó͘-thong ê hong-sek; chóng-sī hōe-ōe mā ē-tàng keng-kòe bûn-su kap thong-sìn mûi-thé téng hong-hoat si̍t-hêng. Tùi-ōa sī lâng kap lâng kau-liû ê chi̍t khoán hong-sek. Tùi-ōa mā tiāⁿ sī o̍h chi̍t khoán giân-gí ê sî chú-iàu ê ha̍p-si̍p hāng-bo̍k chi it.

## Siong-koan
* Tùi-ōe
Phâng-pò͘

**Phâng-pò͘** sī chi̍t khoán te̍k-pia̍t lūn chit ê pháng-chit-phín, thang ēng chò chûn-phâng, tèn-to͘h, ōe-pò͘ téng mi̍h ê châi-chit.
Sin-ka-pho Hok-kiàn-ōe pheng-im

**Sin-ka-pho Hok-kiàn-ōe pheng-im** sī Sin-ka-pho Hok-kiàn-lâng pheng-siá Sin-ka-pho Hok-kiàn-ōe só͘ ēng lô-má-jī pheng-im.

## Chham-khó
Má-lī-a ê Gêng-bōng

*** Má-lī-a ê Gêng-bōng*** (マリア様がみてる, Maria-sama ga Miteru) sī chi̍t-pō͘ Pek-ha̍plūi-hêng ê chok-phín, iû Kim-iá Sū-soat goân-chok, Hióng Lêng-im chap-tô͘. Mā bat hông kái-chok bàng-gah, tōng-oē kap tiān-iáⁿ.
## Kò͘-sū
Kò͘-sū ê bû-tâi sī Lī-lī-an Lú-chú-ha̍k-hn̂g (私立リリアン女学園 Shiritsu Ririan Jogakuen), chi̍t-ê tī 1901 nî chòng-li̍p tī Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ ê Thian-chú-kàu ha̍k-hāu. Tī hia, ū chi̍t-ê thoân-thóng, sī 2 iā-sī 3 nî-kip ê ha̍k-seⁿ ē hō͘ chi̍t-ê āu-poē chi̍t-chhoàn liām-chu, sêng-lo̍k ē kā i chiàu-kò͘ kap kàu-tō, án-ní tio̍h kiò-chò *sœur* (tī Hoat-gí sī chí-moē ê ì-sù) hē-thóng.

## Jîn-bu̍t
San-pek-ka̍p-hoē kàn-pō͘ (Iū-sū chi̍t-nî-á ê sî)



San-pek-ka̍p-hoē kàn-pō͘ (Iū-sū jī-nî-á ê sî)



San-pek-ka̍p-hoē kàn-pō͘ (Iū-sū saⁿ-nî-á ê sî)
Kì-lio̍k-tek le̍k-sú

**Kì-lio̍k-tek le̍k-sú** (Eng-gí: *recorded history*), chi̍t khoán thoân-thóng kóng-hoat sī "**sìn-sú**" (信史), sī chí ū su-siá kì-lio̍k ia̍h kî-tha bûn-su kì-chài ê le̍k-sú sī-sū, siong-tùi kî-tha pí-lūn sîn-ōe ia̍h khó-kó͘ kì-lio̍k ê sī-sū hêng-sek.

## Tsham-khó bûn-hèn

* 
* 

## Ên-sin ua̍t-to̍k

*
Sîn-bû-goa̍t Bû-lú

***Sîn-bû-goa̍t Bû-lú*** (神無月の巫女, Kannazuki no Miko) sī Kaishaku chhòng-chok ê bàng-gah, mā bat hông kái-chok tōng-oē.

## Kò͘-sū
Lâi-chhe-chhoan Ki-chú kap Ki-kiong Chhian-ko-im sī *It-kek Ha̍k-hnn̂g* ê ha̍k-seⁿ. In mā sī Ji̍t-chi-bú-lú kap Goa̍t-chi-bú-lú ê têng-chhut-sì. Nā-sī oán-kó͘ ê sîn "Tāi-siâ" koh chai-lâng, 2 ê bû-lú ài lâi hō͘ thoân-soat ê Tian-chông-ûn-kiàm koh-oa̍h, kā Tāi-siâ koh hong-ìn. Ūi-tio̍h kā in chó͘-chí, Tāi-siâ e 8 ê sú-iōng-lâng chài-saⁿ kā in kong-kek. Iá-m̄-kú, Tāi-siâ chi it ê Tāi-sîn Siong-má in-ùi kah-ì Ki-chú, soah poān-poē Tāi-siâ, pó-hō͘ Ki-chú.
## Jîn-bu̍t
;
:Ji̍t-thâu ê bû-lú. Tī It-kek Ha̍k-hnn̂g tha̍h 1 nî-ki̍p. Chi̍t-kai-sí i lia̍h-chò i kah-ì Siong-má, m̄-kú, tī kò͘-sū ê siōng-āu, i hoat-kak i ài--e sī Chhian-ko-im.
;
:Goa̍t-niû ê bû-lú.
Choân-bîn Tâi-gí Sèng-keng

***Choân-bîn Tâi-gí Sèng-keng*** sī Ki-tok-kàu Sèng-keng ê chi̍t hō Tâi-gí hoan-e̍k-pún. Chú-iàu ê te̍k-sek hâm sú-iōng kīn-taⁿ Tâi-oân chú-liû ê khiuⁿ-kháu (siong-tùi chá-chêng Hō-ló-ōe sèng-keng it-poaⁿ ēng Ē-mn̂g-im chò phiau-chún), lâng-miâ kap tē-hō-miâ ēng khah óa-kīn goân-gí ho͘-im, jî-chhiá bô it-tēng chiàu Tâi-gí chāi-lâi im-chat chò im-e̍k, pí-lūn "Ai-ki̍p" kái e̍k "Ai-gi̍p", "Pa-pí-lûn" kái e̍k "Ba-bú-lông".

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Sèng-keng
Lūi-pia̍t:Hoan-e̍k
Lūi-pia̍t:Tâi-gí
Afghanistan Chiàn-cheng (1979 nî – 1989 nî)

**So͘-liân–Afghanistan Chiàn-cheng** tī 1979 nî 12 goe̍h khai-sí, kè-sio̍k kàu 1989 nî 2 goe̍h. Chiàn-cheng chú-iàu sī Mujahideen cho͘-chit tùi-khòng So͘-liân kiam Afghanistan Bîn-chú Kiōng-hô-kok. Che sī Léng-chiàn sî-tāi ē-té chi̍t kái chú-iàu ê chhiong-tu̍t.

Lūi-pia̍t:Chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Léng-chiàn sî-tāi ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Afghanistan ê le̍k-sú
Hiān-si̍t-chú-gī (gē-su̍t)

Gē-su̍t siōng ê **hiān-si̍t-chú-gī** mā kiò **siá-si̍t-chú-gī**, sī chi̍t khoán siūⁿ-beh chiâⁿ-si̍t piáu-hiān tùi-siōng ê gē-su̍t chhòng-chok lí-sióng.

Hiān-si̍t-chú-gī chûn-chāi tī bô-kâng ê gē-su̍t hun-iá lāi, pau-koat hì-kiok, bûn-ha̍k, tiān-iáⁿ, kòe-ōe téng hōng-bīn. Ùi 19 sè-kí āu-kî ê Hoat-kok, pat chhut-hiān chi̍t pái hiān-si̍t-chú-gī gē-su̍t ūn-tōng.

## Bûn-ha̍k
It-poaⁿ lâng tùi Hiān-si̍t-chú-gī ê tēng-gī sī lâi "oân-choân piáu-hiān chiâⁿ-si̍t ê seng-oa̍h chêng-hêng" ê chi̍t-chióng bûn-ha̍k ūn-tōng, chit lūi ê siá-chok chù-tiōng kheh-koan-sèng (objectivity).

## Khòaⁿ lēng-gōa
* Chhiau-hiān-si̍t-chú-gī
* Kòe-hiān-si̍t-chú-gī
Hiān-si̍t-chú-gī (gē-su̍t ūn-tōng)

Hoat-kok tī 1850 nî-tāi khai-sí liáu chi̍t kái **Hiān-si̍t-chú-gī** gē-su̍t ūn-tōng, mā ē-tàng kóng **Siá-si̍t-chú-gī**. Hiān-si̍t-phài gē-su̍t-ka hoán-khòng tong-sî chū 18 sè-kí āu-kî tī Hoat-kok bûn-ha̍k kiam bí-su̍t-kài liû-hêng--ê Lô-bān-chú-gī. Hiān-si̍t-chú-gī te̍k-pia̍t kiông-tiāu tián-hiān chin-si̍t kap tong-sî jîn-bîn, koh ū si̍t-chè ê chōng-hóng, pau-koat bīn-tùi bái-khoán tāi-chì.

Gustave Courbet sī pún gē-su̍t ūn-tōng ê chhōa-thâu jîn-bu̍t.

Lūi-pia̍t:Gē-su̍t ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Kòe-ōe
Lūi-pia̍t:Hoat-kok ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Gē-su̍t ūn-tōng
Gustave Courbet

**Gustave Courbet** (1819 nî 6 goe̍h 10 ji̍t – 1877 nî 12 goe̍h 31 ji̍t) sī Hoat-kok ê tiau-khek-ka kiam ōe-ka, sī hiān-si̍t-chú-gī ōe-phài ê sian-chìn-chiá.
Chéng-sò͘ (tiān-náu kho-ha̍k)

**Chéng-sò͘** tī tiān-náu kho-ha̍k lāi sī chi̍t chióng sio̍k **chéng-sò͘ [[data hêng]]** ê data, i piáu-hiān sò͘-ha̍k siōng ê chéng-sò͘ koan-liām. Tiān-náu it-poaⁿ sī ēng chi̍t cho͘ bit piáu-ta̍t chéng-sò͘ hêng-sek.
Tôn Thất

**Tôn Thất** (Hàn-jī: ; Bân-lâm-gú: Chun-sek) sī chi̍t-ê Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t

Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Chiang-choân-lām

**Chiang-choân-lām** (漳泉濫), ia̍h ū kóng **Choân-chiang-lām**, sī giân-gí-ha̍k-chiá Âng Ûi-jîn só͘ thê-chhut tùi chi̍t kóa Bân-lâm-gí khiuⁿ-kháu sán-seng ê ké-soeh. Chiang-choân-lām chú-iàu sī kóng chhiūⁿ Tâi-oân-ōe tī Ko-hiông kap Tâi-lâm hū-kīn ê chú-liû khiuⁿ-kháu, sī Chiang-chiu-ōe kap Choân-chiu-ōe saⁿ-lām sán-seng--ê, in í-keng jīn bōe chhut tàu-tóe khah óa-kīn Chiang Choân toh chi̍t khoán. Lēng-gōa mā thang pau-koat iáu ū khah phian Chiang Choân kî-tiong chi̍t pêng, m̄-koh oa-ná sǹg sī siang hong saⁿ-lām ê khiuⁿ-kháu, pí-lūn kóng Gî-lân-khiuⁿ sī khah óa Chiang-chiu--ê chi̍t khoán Chiang-choân-lām; Tâi-pak-khiuⁿ sī khah óa Choân-chiu--ê.

Tû-liáu Tâi-oân ê ōe, pún koan-liām mā thang ēng lâi ké-soeh Ē-mn̂g-ōe téng kî-tha khiuⁿ-kháu.
Kong-khek

**Kong-khek** (公克; *gram*), kán-chheng **khek** (克), bu̍t-lí-ha̍k ēng **g** piáu-sī, sī chi̍t-ê chit-liōng ê tan-ūi, téng-î 1000 hun-chi 1 kong-kin.
Kīn-ji̍t-tiám kap oán-ji̍t-tiám

**Kīn-ji̍t-tiám** (近日點; *perihelion*) kap **oán-ji̍t-tiám** (遠日點; *aphelion*) siong-tùi, hun-pia̍t sī he̍k-chheⁿ, sió-he̍k-chheⁿ, tn̂g-bóe-chheⁿ téng-téng thian-thé tī kok-chū ê kúi-tō téng, lī tiong-sim ê Thài-iông siāng-kīn kap siāng-hn̄g ê 2-ê tiám. Che sī in-ūi tī Thài-iông-hē lāi ê só͘-ū he̍k-chheⁿ, sió-he̍k-chheⁿ kap tn̂g-bóe-chheⁿ ê kúi-tō lóng-chóng seⁿ-chòe thó-îⁿ-hêng--ê.

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:He̍k-chheⁿ
Lūi-pia̍t:Sió-he̍k-chheⁿ
Lūi-pia̍t:Tn̂g-bóe-chhiⁿ
Donggo

**Donggo** (, Hàn-jī: , Bân-lâm-gú: Tóng-go̍k) sī chi̍t-ê Boán-chiu-cho̍k Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Lūi-pia̍t:Ho̍k-sèⁿ
Irgen Gioro

**Irgen Gioro** (, Hàn-jī: , Bân-lâm-gú: I-ní-kin Kak-lô) sī chi̍t-ê Boán-chiu-cho̍k Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Gioro--sī
Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Lūi-pia̍t:Ho̍k-sèⁿ
Aragaki

**Aragaki** (Hàn-jī: ) sī chi̍t-ê Ji̍t-gí ê sèⁿ.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Ji̍t-gí ê sèⁿ‎
Lūi-pia̍t:Sèⁿ-sī
Chiàn-chhia (bé-chhia)

**Chiàn-chhia** (Eng-gí: *chariot*), he̍k-chiá kóng **bé-chhia**, sī chi̍t khoán ēng bé-á ûi chú ê tōng-bu̍t thoa chhia-sin, siū chiàn-chhia-peng khòng-chè ê chhia, tī kó͘-tāi hông ēng tī chiàn-cheng, phah-la̍h he̍k-chiá kēng-cháu.

Chiàn-chhia sī Chheⁿ-tâng sî-tāi chi̍t khoán tiōng-iàu ê bú-le̍k, āu-lâi in-ūi chhī-bé kap khiâ-bé ki-su̍t ê hoat-tián, chiàn-chhia tī chiàn-cheng ê ēng-tô͘ chiām-chhù hō͘ khiâ-peng chhú-tāi.
Sintashta bûn-hòa

**Sintashta bûn-hòa** sī khó-kó͘-ha̍k siōng só͘ chai-iáⁿ chûn-chāi tī Au-A chháu-po͘ pak-pō͘ ê Chheⁿ-tâng-khì Sî-tāi bûn-hòa, nî-tāi sī tāi-khài Chêng 2100–1800 nî. Bûn-hōa sī chiàu khó-kó͘ tē-tiám Sintashta hō-miâ--ê, ūi tī leh Lō͘-se-a ê Chelyabinskaya Chiu lāi.

Sintashta bûn-hòa khó-lêng sī Ìn-tō͘ Iran giân-gí ê hoat-goân-tē. In mā ū khó-lêng sī bé-chiàn-chhia ki-su̍t khí-goân ê bûn-hòa.
Chí-piau

Tī tiān-náu kho-ha̍k, **chí-piau** iah-sī **chí-chiam** (Eng-gí: **, im sio-sêng "pó-in-tèr") sī chi̍t khoán thêng-sek giân-gí bu̍t-kiāⁿ, i ê ta̍t (*value*) sī chí hiòng lēng-gōa chi̍t-ê ta̍t tī mé-mo-lih lāi ê tē-chí.
Golda Meir

**Golda Meir** (1898 nî 5 goe̍h 3 ji̍t – 1978 nî 12 goe̍h 8 ji̍t), chhut-sì hō **Goldie Mabovitch**, sī Í-sek-lia̍t ê chèng-tī-chiá, i sī kok-ka ê kiàn-kok-chiá chi it, mā sī in tùi 1969 nî kàu 1974 nî kan ê tē-4 jīm siú-siòng.

## Chham-chiàu
*
Tiong-hêng

**Tiong-hêng** (Hàn-jī: ) sī chi̍t-ê Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Lūi-pia̍t:Ho̍k-sèⁿ
Simone Weil

**Simone Weil** (1909 nî 2 goe̍h 3 ji̍t – 1943 nî 8 goe̍h 24 ji̍t) sī Hoat-kok ê sîn-pì-ka, tiat-ha̍k-ka, kiam Jī-chhù Tāi-chiàn sî-kî hoat-kok hoán-khòng oa̍h-tāng-chiá.

## Su-sióng
Weil sī iû-thài ka-têng chhut-sin, chóng-sī i ê sîn-pì sîn-ha̍k khah óa-kīn Lô-má Thian-chú-kàu ê su-sióng. I ia̍h hun-sek kò-jîn kap kok-ka kiam Siōng-tè ê koan-hē, hiān-tāi kang-gia̍p siā-hōe tī cheng-sîn hong-bīn ê put-chio̍k, kap ke̍k-khoân-chú-gī ê khióng-pò͘.

## Tì-chok
Weil ê tì-chok tōa-hūn sī i kòe-sin liáu-āu chiah hông chéng-lí chhut-pán--ê, pau-koat ū: 
* *La Pesanteur et la grâce* (1947 nî)
* *L’Enracinement* (1949 nî)
* *Attente de Dieu* (1950 nî)
* *Oppression et Liberté* (1955 nî)
* *Cahiers* (1951–56 nî, hun 3 kǹg)

## Chham-chiàu
*
Are

**Are** (Hàn-jī: , Bân-lâm-gú: O-jia̍t) sī chi̍t-ê Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Lūi-pia̍t:Ho̍k-sèⁿ
Ài-lûi-te̍k

**Ài-lûi-te̍k** (艾雷迪) sī Tâi-oân ê chi̍t-ūi bān-ōe-ka.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê bān-ōe-ka
Siông-sèng (bān-ōe-ka)

**Siông-sèng** (常勝) sī Tâi-oân ê chi̍t-ūi bān-ōe-ka.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê bān-ōe-ka
Iû Sò͘-lân

**Iû Sò͘-lân** (游素蘭) sī Tâi-oân ê chi̍t-ūi bān-ōe-ka. Chok-phín u *[[Hóe-ông]]*, *[[Kheng-kok oàn-lêng]]*, *[[Thian-sài bê-bōng]]* téng.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê bān-ōe-ka
S
Ia̍p Hông-kah

**İa̍p Hông-kah** (葉宏甲) sī Tâi-oân ê chi̍t-ūi bān-ōe-ka.

## Tsham-ua̍t
*Chu-kat sì-lông

## Guā-pōo lên-ket
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê bān-ōe-ka
H
Alb Kang (Dâmbovița)

**Alb Kang** sī lâu keng-kòe Romania Dâmbovița Koān ê chi̍t-tiâu khe.

Lūi-pia̍t:Romania ê khe
Lūi-pia̍t:Dâmbovița Koān ê khe
Argeș (Khe)

**Argeș Khe** sī lâu keng-kòe Romania Dâmbovița Koān ê chi̍t-tiâu khe.

Lūi-pia̍t:Romania ê khe
Lūi-pia̍t:Dâmbovița Koān ê khe
Amaradia Khe (Dolj)

**Amaradia Khe** sī lâu keng-kòe Romania Dolj Koān ê chi̍t-tiâu khe.

Lūi-pia̍t:Romania ê khe
Lūi-pia̍t:Dolj Koān ê khe
Metz Pau-ûi-chiàn

**Metz Pau-ûi-chiàn** ū khó-lêng sī chí:

* Metz Pau-ûi-chiàn (1552 nî), Í-tāi-lī Chiàn-cheng
* Metz Pau-ûi-chiàn (1814 nî), Tē-la̍k Tông-bêng Chiàn-cheng
* Metz Pau-ûi-chiàn (1870 nî), Phó͘-Hoat Chiàn-cheng

## See also
*Metz Chiàn-tò͘
Noisseville Chiàn-tò͘

**Noisseville Chiàn-tò͘** sī Phó͘-Hoat Chiàn-cheng ê chi̍t kái chiàn-tò͘, hoat-seng tī 1870 nî ê 8 goe̍h 31 kàu 9 goe̍h 1 ji̍t kî-kan. Tong-sî sī Hoat-kok Goân-sè Achille Bazaine siūⁿ-beh tùi Metz Pau-ûi-chiàn tang-tiong phòa-tīn--chhut-lâi, i chhōa chi̍t tūi pō͘-tūi hiòng sai-pak-pêng ê Noisseville chìn-peng, kiat-kó hông phah thè, sún-sit chhiau-kòe 3,000 lâng peng-le̍k. 

Phó͘-kok hong-bīn, Friedrich Karl Chhin-ông niá ê kun-tūi sún-sit kha chió, m̄-koh mā kah Hoat-kun chha-put-to.

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Phó͘-Hoat Chiàn-cheng ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1870 nî
Thih-ūi-tūi

**Thih-ūi-tūi** (Romania-gí: *Garda de fier*) sī Romania chū 1927 nî kàu Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn sî-kî ê chi̍t khoán iū-phài ūn-tōng kiam chèng-tóng.
Hōe-chiàn

**Hōe-chiàn** (Eng-gí: *pitched battle*) sī chhut-chiàn chiòng sè-le̍k ùi chí-tēng hó-sè ê sî-kan kap só͘-chai si̍t-hêng ê chiàn-tò͘. Pí-lūn kóng Eng-lân Lōe-chiàn tang-tiong ê Edgehill Chiàn-tò͘, sī Ông-ka-phài (*Royalists*) sóa chhut chhiâ-phiâⁿ tē-hêng, hō͘ Gī-hōe-phài (*Parliamentarians*) kam-goān ka-ji̍p chiàu-tàu liáu-āu, chiah khai-sí sio-thâi ê chi̍t kái hōe-chiàn.
Choân-thé-chú-gī

**Choân-thé-chú-gī** (eng. *totalitarianism*), he̍k-chiá kiò **ke̍k-khoân-chú-gī** (hoa. 極權主義), sī chi̍t khoán chèng-tī hē-thóng. Ùi chit khoán hē-thóng ē-té, kok-ka ê khoân-ui bô siū chè-hān, chīn i ê lêng-le̍k lâi tiâu-chiat kong-chiòng kiam su-jîn seng-oa̍h ê só͘-ū hong-bīn.
2 Pallas

**2 Pallas** sī chi̍t-lia̍p sió-he̍k-chheⁿ.

## Chham-khó chu-liāu

## Gōa-pō͘ liân-kiat

Lūi-pia̍t:Sió-he̍k-chheⁿ
Sió-he̍k-chheⁿ ê lia̍t-toaⁿ

#### Pian-hō 1–100,000

#### Pian-hō 100,001–200,000

#### Pian-hō 200,001–300,000

#### Pian-hō 300,001–400,000

#### Pian-hō 400,001–500,000
Ia̍p Tô

**Ia̍p Tô** (葉陶; 1905 nî 5 goe̍h 25 ji̍t – 1970 nî 8 goe̍h 1 ji̍t) sī Tâi-oân ê siā-hōe ūn-tōng oa̍h-tāng-chiá kiam bûn-ha̍k-ka. I chū Ji̍t-pún sî-tāi chiō chhòng-chok Ji̍t-gí bûn-chiuⁿ, chiàn-āu mā siá Hôa-gí ê bûn-chiuⁿ kap si-chok.

## Ka-cho̍k
* Iûⁿ Kùi
* Iûⁿ Chhùi
Tâi-oân Siā-hōe Keng-chè-sú Choân-chi̍p

***Tâi-oân Siā-hōe Keng-chè-sú Choân-chi̍p*** (臺灣社會經濟史全集) sī Hirayama Isao só͘ pian--ê chi̍t thò sú-iōng keng-chè-ha̍k lí-lūn chò hun-sek ê le̍k-sú gián-kiù kiam chu-liāu chéng-lí kap hoan-e̍k, chhut-pán-chiá sī Tâi-oân Keng-chè-sú Ha̍k-hōe.

## Siong-koan
* *[[Tâi-oân Keng-chè Liân-pò]]*

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê keng-chè
PDF

**PDF** sī **Sûi-sin Bûn-kiāⁿ Kek-sek** (*Portable Document Format*) ê Eng-gí kán-lio̍k, pún khoán bûn-kiāⁿ chū-sin kòa bûn-jī, tô͘-ōe, jī-hêng kap kî-tha su-iàu ê chu-sìn, keng-kòe it-tēng ê nńg-thé, thang tī kok khoán hē-thóng tián-sī. I tāi-seng sī 1990 nî-tāi Adobe kong-si khai-hoat--ê.

Lūi-pia̍t:Adobe Systems
Tiuⁿ-kán

**Tiuⁿ-kán** (Hàn-jī: ) sī chi̍t-ê Hàn-sèng.

## Le̍k-sú

## Jîn-bu̍t


Lūi-pia̍t:Hàn-sèⁿ
Lūi-pia̍t:Ho̍k-sèⁿ
Siāng-ka-tang

**Siāng-ka-tang** (上茄苳) sī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī lāi Āu-piah-khu ni̍h ê chng-siā, só͘-chāi óa tī Āu-piah chng ê tang-pak-pêng.

## Tē-lí
Siāng-ka-tang óa tī Pat-chiáng-khe lâm kîⁿ, ùi chng-thâu tang-pêng kè-piah ū chi̍t khut Siāng-ka-tang-pi. Siāng-ka-tang kiam sì-ûi tē-khu, hêng-chèng siōng pun tī Ka-tiân-lí (嘉田里) kap Ka-bîn-lí (嘉民里) koán-lāi.

## Le̍k-sú
Pún tē-hng sī 1920 nî só͘-siat Sin-iâⁿ-kūn Āu-piah-chng koán-lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 2893 lâng.

## Kau-thong
* Lâm 87
* Lâm 91
* Tâi 1 Sòaⁿ

## Chham-chiàu

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Āu-piah-khu
Chheⁿ-liâu

**Chheⁿ-liâu** (菁寮) sī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī lāi Āu-piah-khu ni̍h ê tē-hng, só͘-chāi óa tī Āu-piah chng ê sai-pak-pêng.

## Tē-lí
Chheⁿ-liâu óa tī Pat-chiáng-khe lâm kîⁿ, ùi chú-iàu ê chng-siā tang-pêng kè-piah koh ū Chêng-chheⁿ-liâu (前菁寮) kap Khàm-téng (崁頂) chng-siā. Chia-ê chng-siā kiam sì-ûi tē-hng, tī hêng-chèng siong sī hông pun chò Be̍k-nâ-lí (墨林里) kap Chheⁿ-liâu-lí kap Chheⁿ-hong-lí (-豐-) só͘ koán.

## Le̍k-sú
Pún tē-hng sī 1920 nî só͘-siat Sin-iâⁿ-kūn Āu-piah-chng koán-lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 3774 lâng.

## Chong-kàu
* Chheⁿ-liâu Kàu-hōe
* Chheⁿ-liâu Sèng Si̍p-jī-kè Thian-chú-tn̂g

## Kau-thong
* Lâm 82
* Lâm 84
* Lâm 85

## Chham-chiàu

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Āu-piah-khu
1002 Olbersia

**1002 Olbersia** sī chi̍t lia̍p sió-he̍k-chheⁿ.

## Siong-koan
*Sió-he̍k-chheⁿ ê lia̍t-toaⁿ

## Chham-khó chu-liāu

## Gōa-pō͘ liân-kiat

Lūi-pia̍t:Sió-he̍k-chheⁿ
Hok-im-su

**Hok-im-su** (福音書; Eng: ***Gospel***) sī kì-lo̍k Iâ-so͘ chi̍t-sì-lâng kap koh-oa̍h sū-chek ûi-chú ê bûn-kiāⁿ, phoe-sìn kap chheh. Tī Ki-tok-kàu ê thoân-thóng lāi, thong-siông kóng--ê sī Sin-iok Sèng-keng ê lōe-iông. Koh-khah kiap-gī ê kóng-hoat, sī choan-bûn kóng Sì-hok-im-su:  Má-thài Hok-im, Má-khó Hok-im, Lō͘-ka Hok-im kap Iok-hān Hok-im.

## Chheh
*Má-thài Hok-im
*Má-khó Hok-im
*Lō͘-ka Hok-im
*Iok-hān Hok-im
Kúi-tō tn̂g pòaⁿ-kèng

**Kúi-tō tn̂g pòaⁿ-kèng** (軌道長半徑; *semi-major axis*), he̍k-chiá kiò **pòaⁿ-tn̂g-te̍k** (半長軸), sī kí-hô-ha̍k lāi ê iōng-gí, the̍h-lâi biâu-su̍t thó-îⁿ kap siang-khiok-sòaⁿ.

## Chham-kiàn
*Kùi-tō té pòaⁿ-kèng
Kúi-tō kheng-siâ-kak

**Kúi-tō kheng-siâ-kak** (軌道傾斜角; *orbital inclination*) sī chham-khó pêⁿ-bīn kap lēng-gōa chi̍t ê pêⁿ-bīn hong-hiòng chi-kan só͘ kiap ê kak-tō͘.
Choa̍t-tùi téng-kip

**Choa̍t-tùi téng-kip** ) sī kā thian-thé khǹg tī te̍k-tēng ê kī-lī sî, só͘ têng-hiān chhut ê sī téng-kip.
Oān-siū-iū

**Oān-siū-iū** (援巢右), hêng-chèng-khu hō-miâ **An-chio-lí** (安招里), sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Iàn-châu-khu lāi ê chng-siā, só͘-chāi óa tī Iàn-châu chhī-lāi ê sai-pêng

## Tē-lí
Oān-siû-iū ê sai-pak-pêng sī Khêng-á-nâ, lâm-pêng sī Sì-kak-nâ (四角林), tâng-pêng sī Iàn-châu, sai-pêng sī Tiàu-ke-nâ (吊雞林).

## Le̍k-sú
Pún tē-hng tī 1920 nî ê sî sī sio̍k Ko-hiông-kūn lāi Iàn-châu-chng, 1924 nî ê sî Iàn-châu-chng chiah kái siat chò Kong-san-kūn koán-lāi. Oān-siū-iū sī tong-sî chng ē-té ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 1047 lâng.

## Kau-thong
* Chhī-tō 186
* Ko 35

## Chham-chiàu

## Liân-kiat
*
Chong-kàu ê chū-iû

**Chong-kàu ê chū-iû**, he̍k-chiá kóng **sìn-gióng ê chū-iû**, sī chi̍t khoán chū-iû ê goân-chek, ùi chong-kàu ê chū-iû ē-té, kò-jîn ia̍h siā-lí tī kong-chiòng he̍k-chiá su-jîn hong-bīn, thang keng-kòe kà-sī, si̍t-chok, chông-pài, chun-siú gî-sek lâi piáu-bêng in-ê chong-kàu kap sìn-gióng. Lēng-gōa oa-ná pau-koat kái-piàn ka-tī ê sìn-gióng ia̍h chong-kàu ê chū-iû.
Pō͘-lo̍k (Tâi-oân goân-chū-bîn)

**Pō͘-lo̍k** sī tùi Tâi-oân goân-chū-bîn chi̍t kóa siā-hōe tan-goân ê thóng-chheng. Ū chi̍t chióng khah thoân-thóng ê kóng-hoat sī siā. Chóng-sī ùi kok goân-chū-bîn bûn-hòa chi kan, pō͘-lo̍k ê koan-liām m̄-sī goân-choân kâng-khoán--ê.

## Kok chāi-tē giân-gí ê kóng-hoat
Tī Atayal-gí tùi-tâng ê tan-jī sī kóng *[[qalang]]*.

## Khòaⁿ lēng-gōa
* Siā (Tâi-oân goân-chū-bîn)
Hô-lân léng Formosa ê kàu-io̍k

Hô-lân léng Formosa ê ha̍k-hāu kàu-io̍k, chú-iàu sī tong-sî Ki-tok-kàu ê kàu-hōe pān--ê.

## Pōe-kéng
1627 nî, Hô-lân ê bo̍k-su George Candidius kòe Formosa, tī Sinkan thoân-kàu; 1629 nî ê sî, koh kòe chi̍t ūi Robertus Junius bo̍k-su. 1633 nî ê sî, Formosa tiúⁿ-koaⁿ Hans Putmans hiòng Batavia ê chóng-tok pò-kò, í-keng thê khí liāu tī Formosa pôe-ióng chāi-tē thoân-kàu-su ê siūⁿ-hoat.

## Le̍k-sú
1636 nî, keng-kòe lâm-pak goân-chū-bîn siā kui-sūn ê gî-sek liáu-āu, Hô-lân tī Sinkan khai-siat ha̍k-hāu, chhōe 70 gōa miâ ê cha-po͘ (āu-bé mā ke chio 60-ê cha-bó͘) ha̍k-seng, kà in siá Lô-má jī-bó, kiam thoân-siū Ki-tok-kàu. Āu--lâi chi̍t kóa hū-kīn ê siā, chhiūⁿ Tavocan, tī kâng nî ê 5 goe̍h; kap Backloun tī 6 goe̍h, lóng koat-tēng beh chhái-la̍p Ki-tok-kàu. Kî-tha só͘-chāi mā ū lâng kòe-khì thiaⁿ thoân-kàu.

Kun-kù 1638 nî 2 goe̍h ê pò-kò, Sinkan ê ha̍k-seng gín-á ū 45-ê cha-po͘, 5/60-ê cha-bó͘; Backloun ê ha̍k-seng ū 84-ê. Soulang ê ha̍k-seng ū 145-ê. Tī Mattaw ia̍h í-keng khí hāu-siā, kap kàu-oân ê khiā-ke.

Chia-ê ha̍k-hāu, siu 10 hòe kàu 13/4 hòe ê ha̍k-seng, kàu-hōe kà in ēng Lô-má-jī siá chāi-tē giân-gí; mā kà kî-tó-bûn, cha̍p-kài, kàu-gī kap sèng-koa ê ha̍p-chhiùⁿ. Tong-sî in tī kok siā chú-iàu kà ê giân-gí sī Sinkan-gí.

Ha̍k-hāu, tû-liáu goân kàu-hōe phài kòe Formosa ê lâng, iā ū tùi peng-á lāi-bīn chhōe sek-ha̍p--ê chò-hóe chò kàu-su. Té-bé mā chhōe chāi-tē ê goân-chū-bîn chò chō͘-kàu. Chiàu 1643 nî ê sò͘-jī, goân-chū-bîn chō͘-kàu tī Sinkan ū 7-ê, tī Backloun ū 14-ê, tī Soulang ū 12-ê, tī Mattaw ū 10-ê, tī Tavocan ū 5-ê, tī Cipolan ū 4-ê.

## Chham-chiàu
*

## Khòaⁿ lēng-gōa
* Hô-lân léng Formosa ê thoân-kàu
Tâi-oân Bûn-hòa Sú-soat

***Tâi-oân Bûn-hòa Sú-soat*** (臺灣文化史說) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi chhut-pán ê chi̍t pō͘ le̍k-sú gián-kiù kiam chu-liāu ha̍p-chi̍p. Thâu chi̍t pán sī 1930 nî 10 goe̍h 26 ji̍t hoat-hêng--ê; kàu 1931 nî 3 goe̍h 31 ji̍t koh hoat-hêng sio̍k-phian (續篇). 1935 nî 10 goe̍h 10 ji̍t, chá-chêng ê nn̄g chheh ha̍p pún kiam kái-pán hoat-hêng, chit pán ê chhut-pán-chiá sī Tâi-lâm-chiu Kiōng-êng-hōe Tâi-lâm Chi-hōe (臺南州共榮會臺南支會).
Pêng Bân Cha̍p-peh Tōng

***Pêng Bân Cha̍p-peh Tōng*** (平閩十八洞) sī chi̍t phō liû-thoân tī Bân-lâm, Tâi-oân, Tang-lâm-a kok-tē ê thong-sio̍k chiuⁿ-hôe sió-soat, lóng-chóng 52 hôe.
Si̍t-hok-kiong

**Tāi-ti̍t Si̍t-hok-kiong** (大直植福宮) sī chi̍t keng kèng Hok-tek-chèng-sîn ê Tâi-oân keng-biō.
Khàm-téng Hok-an-kiong

**Khàm-téng Hok-an-kiong** (崁頂福安宮) sī chi̍t keng kèng-hōng Hok-tek-chèng-sîn ê Tâi-oân keng-biō, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Pe̍h-hô-khu.
SQL

**SQL** sī **Kò͘-chō-hòa Cha-sûn Giân-gí** (*Structured Query Language*) ê Eng-gí kán-lio̍k, sī chí chi̍t khoán choan-bûn siat-kè beh tī koan-hē-sèng chu-liāu-khò͘ koán-lí hē-thóng (*relational database management system*) chhù-lí chu-liāu ê domain choan-bûn giân-gí (*domain-specific language*)

## Tsù-kái

Lūi-pia̍t:Chu-liāu-khò͘
Chu-liāu-hêng

**Chu-liāu-hêng** (Eng-gí: *data type*) sī tùi chu-liāu ê hun-lūi, tī tiān-náu thêng-sek, thang keng-kòe chi̍t khoán hun-lūi, hō͘ chhau-chi̍p-khì (*compiler*) he̍k-chiá thong-e̍k-khì (*interpreter*) thang phòaⁿ-toān chu-liāu ê sú-iōng hong-sek.

## Khòaⁿ lēng-gōa
* Chu-liāu-hêng (thóng-kè-ha̍k)
Chhau-chi̍p-khì

**Chhau-chi̍p-khì** (抄輯器; Eng-gí: *compiler*) sī chi̍t chióng tiān-náu thêng-sek, thang kā sú-iōng bó͘ khoán thêng-sek giân-gí siá--ê goân-sú-bé choán chò lēng-gōa chi̍t khoán tiān-náu giân-gí, āu-chiá it-poaⁿ sī chó͘-ha̍p gí-giân ê hêng-sek, sī thê-kiong ki-khì chip-hêng su-iàu--ê chu-sìn.

## Guā-pōo liân-kiat
* Thong-e̍k-khì

## External links

*
*Incremental Approach to Compiler Constructiona PDF tutorial
*
* explaining the key conceptual difference between compilers and interpreters
*
*Let's Build a Compiler, by Jack Crenshaw
*
Goân-sú-bé

**Goân-sú-bé** (Eng-gí: *source code*) sī chi̍t thò tiān-náu chí-lēng, ēng óa-kīn lâng ê giân-gí ê bó͘ khoán thêng-sek giân-gí su-siá, it-poaⁿ chûn chò phó͘-thong bûn-pún. Goân-sú-bé thang keng-kòe cho͘-ha̍p-khì (*assembler*) ia̍h chhau-chi̍p-khì (*compiler*) choán chò jī-chìn ê ki-khì-bé liáu-āu hō͘ tiān-náu chi̍p-hêng, che ki-khì-bé ē-tàng chûn chò tóng-àn têng-ho̍k sú-iōng. Lēng-gōa, mā ū khó-lêng thang keng-kòe thong-e̍k-khì (*interpreter*) ti̍t-chia̍p chi̍p-hêng.

## Tsù-kái
Thong-e̍k-khì

**Thong-e̍k-khì** (Eng-gí: *interpreter*) sī kóng ē-tàng ti̍t-chia̍p chip-hêng iōng bó͘ khoán thêng-sek giân-gí ia̍h kha-pún giân-gí siá--ê chí-lēng ê chi̍t khoán tiān-náu thêng-sek. Ia̍h chiō sī kóng m̄-bián seng keng-kòe chhau-chi̍p (*compile*) ū-pī chhut chi̍t hūn ki-khì-bé.

Thong-e̍k-khì chip-hêng thêng-sek ê hong-hoat ū chē khoán, ū-ê sī ti̍t-chia̍p kái-bé lâi chip-hêng, chhiūⁿ Dartmouth BASIC; ū-ê sī seng chiong goân-sú-bé hoan-e̍k chhut chi̍t hūn khah hong-piān chip-hêng ê pòaⁿ-lō͘ hêng-sek liáu-āu, chiah chìn chi̍t pō͘ chip-hêng he pòaⁿ-lō͘ ê hêng-sek, chhiūⁿ Perl kap Python; koh ū chi̍t khoán sī ū chhau-chi̍p-khì ê kong-lêng, i chip-hêng--ê sī chi̍t hūn ū-chhau-chi̍p-bé (*precompiled code*), chhiūⁿ UCSD Pascal.

## Guā-pōo liân-kiat
* IBM Card Interpreters page at Columbia University
* Theoretical Foundations For Practical 'Totally Functional Programming' (Chapter 7 especially) Doctoral dissertation tackling the problem of formalising what is an interpreter
* Short animation explaining the key conceptual difference between interpreters and compilers. Archived at ghostarchive.org on May 9, 2022.
Ki-hâi-bé

**Ki-hâi-bé** (Eng-gí: *machine code*), he̍k-chiá kóng **ki-hâi giân-gí** (*machine language*), sī kóng chi̍t thò thang ti̍t-chia̍p siū tiān-náu tiong-iong chhù-lí tan-goân (CPU) chi̍t-hêng ê chí-sī. Bí chi̍t hāng chí-sī sī si̍t-hêng siông-sè, choan-bûn, hoat-seng tī CPU he̍k-chiá sī mé-mo-lih goân-kiāⁿ téng-bīn ê chi̍t hāng khang-khòe.

Kin-á-ji̍t tōa-hūn hông sú-iōng ê thêng-sek, lóng sī seng ēng ko-chân giân-gí (*higher-level languages*) ia̍h cho͘-ha̍p giân-gí (*assembly language*) siá hó-sè liáu-āu, chiah keng-kòe chhau-chi̍p-khì, cho͘-ha̍p-khì, he̍k-chiá sī liân-kiat-khì sán-seng chhut ki-hâi-bé lâi chip-hêng. Nā óa-khò thong-e̍k-khì chip-hêng ê thêng-sek, bô su-iàu seng sán chhut chi̍t hūn ki-hâi-bé, chóng-sī thong-e̍k-khì pún-sin sī hâm ki-hâi-bé ê sêng-hun.
Chioh-e̍k

**Chioh-ēng hoan-e̍k**, he̍k-chiá kóng **chioh-e̍k** sī chí chi̍t khoán tùi gōa-gí keng-kòe tan-jī tùi tan-jī ia̍h jī-kun tùi jī-kun ê hong-sek chiàu-jī hoan-e̍k sán-seng ê tan-jī ia̍h phiàn-gí. Pí-lūn kóng Tek-gí "tiān-sī" ì-sù ê tan-jī *Fernsehen*, sī tùi Eng-gí *Television* ("hn̄g" + "khòaⁿ") chiàu jī-kun ì-sù hoan-e̍k--ê.
Ti̍t-e̍k

**Ti̍t-e̍k** (ji̍t. 直訳), to̍h sī **ti̍t-chiap hoan-e̍k**, ia̍h sī kóng **chiàu-jī hoan-e̍k** (eng. *literal translation*), sī kóng kā bó͘ chi̍t khoán giân-gí ê bûn-pún, chiàu kò-pia̍t tan-jī pún-sin ì-sù, bô khó-lū chéng-thé ê lōe-iông, lâi hoan-e̍k chò lēng-gōa chi̍t khoán giân-gí. Pí-lūn kóng iù-tī-hn̂g ê Tek-gí *Kindergarten*, nā ēng chiàu-jī hoan-e̍k ê hong-sek, thang e̍k chò "gín-á-hn̂g".
Whina Cooper

thumb|1975 nî siòng-phìⁿ.

**Whina Cooper** () sī Niú-se-lân ê kàu-oân kiam siā-lí thâu-lâng. I pat chò kòe Maori Cha-bó͘-lâng ê Ho̍k-lī Liân-bêng (*Maori Women’s Welfare League*) ê khai-ki chú-se̍k.

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:New Zealand jîn-bu̍t
Tām-súi Se̍k-chiàu

***Hông-hun Tām-súi*** (黃昏淡水), ia̍h hông kiò ***Tām-súi Se̍k-chiàu*** (淡水夕照), sī Tâi-oân ê ōe-ka Tân Têng-pho ê chi̍t pa̍k iû-chhái chok-phín, só͘ ōe--ê sī Tām-súi ê hong-kéng.

## Chham-chiàu
Otto Warmbier

**Otto Frederick Warmbier** () sī chi̍t ūi Bí-kok tāi-ha̍k-seng, i tī 2016 nî 1 goe̍h chiân-óng Pak-hân koan-kong, pī phòaⁿ-hêng 15 nî lô-kái, in-ūi i tau-the̍h lí-siā  tōa-thiaⁿ ê chèng-tī soan-thoân ê hái-pò. 2017 nî 6 goe̍h, koan 18 kò-goe̍h liáu-āu, i pī sek-hòng. I tī tńg-khì kàu Bí-kok liáu-āu bô-gōa-kú tiō kòe-sin.

## Chham-khó chu-liāu
Ka-gī BRT

Ka-gī BRT sī Tâi-oân Ka-gī-chhī kap Ka-gī-koān ê chi̍t ê BRT/kong-chhia chia̍t-ūn hē-thóng.

Lūi-pia̍t:Bá-suh
Gôbara Kotô

**Gôbara Kotô** (sin. 郷原古統; kū. 鄕原古統; 1887 nî 8 goe̍h 8 ji̍t – 1965 nî 4 goe̍h 6 ji̍t), pún-miâ **Gôbara Tôitirô** (郷原藤一郎) sī Ji̍t-pún sî-tāi Tâi-oân ê chi̍t ūi ōe-ka kiam bí-su̍t kài-io̍k-chiá. I sī Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe chhòng-li̍p ê úi-oân chi it.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe ji̍p-soán-chiá
Jī-pêng

**Jī-pêng** sī chí chi̍t-ê Hàn-jī cho͘-sêng ê chi̍t pō͘-hūn pit-oē, kî-tiong ū pō͘-hūn mā sī thoân-thóng kui-la̍p ê pō͘-siú (部首), chóng-sī kâng chi̍t-ê pō͘-siú, chò jī-pêng ê sî ū khó-lêng thang hun chē chióng bô kâng hêng-khoán.

## Siong-koan
* Ioh-jī-pêng
Chhiú-cháiⁿ

**Chhiú-cháiⁿ** () sī lâng kap chi̍t-kóa lêng-tióng-lūi tōng-bu̍t ê chhiú ê chéng-thâu.

Lâng ê 5 ki chhiú-cháiⁿ hun-pia̍t hō-chò:
#Tōa-thâu-bú
#Jī-cháiⁿ
#Tiong-cháiⁿ
#Bóe-jī-cháiⁿ
#Bóe-cháiⁿ

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Rubai

**Rubai** (Pho-su-gí: رباعی‎‎ *rubāʿī*) sī chi̍t khoán si, he̍k-chiá kóng si ê keh-sek. Si lāi hâm 4 hâng, iah hông kiò Pho-su sì-hâng-liân. Pho-su-gí *rubāʿī* ê ho̍k-sò͘ hêng-sek sī *rubāʿiyāt*, só͘-í rubai si-chi̍p mā hō͘-lâng hō-chò "Rubayat", pí-lūn *[[Omar Khayyam ê Rubayat]]*.

## Khòaⁿ lēng-gōa
* Sì-hâng-liân (*quatrain*)
* Choa̍t-kù
* Rubayat

Lūi-pia̍t:Iran bûn-hòa
Lūi-pia̍t:A-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Koa-si
Choa̍t-kù

**Choa̍t-kù** (絕句) sī Tông-tiâu (618-907) khai-sí liû-hêng ê chi̍t khoán si, sǹg Tiong-kok kīn-thé-si chi̍t khoán. Choa̍t-kù ki-pún ê kui-chek sī 4 hâng chi̍t chiat, thang hun ngó͘-giân choa̍t-kù kap chhit-giân choa̍k-kù nn̄g tōa lūi.

Lūi-pia̍t:Hàn-si
Cháiⁿ

**Cháiⁿ** (; ), he̍k-chiá **chéng-thâu** (指頭), **chńg-thâu**, sī chē-chē chek-chui tōng-bu̍t sù-ki chīn-bóe ê pō͘-ūi. Tùi lâng kap lêng-tióng-lūi tōng-bu̍t lâi-kóng, ē-tàng hun chò chhiú-cháiⁿ kap kha-cháiⁿ nn̄g lūi.

## Lâng ê cháiⁿ
Tiong-cháiⁿ

**Tiong-cháiⁿ** (; ) sī tē-saⁿ ki chhiú-cháiⁿ.

Tī sè-kài-siōng chi̍t-kóa bûn-hòa lāi-té (te̍k-pia̍t sī se-hong kok-ka a̍h-sī siū se-hong éng-hióng ê só͘-chāi), pí Tiong-cháiⁿ ū kā lâng bú-jio̍k ê ì-sù.
Kha-cháiⁿ

縮圖|Kha-cháiⁿ
**Kha-cháiⁿ** () sī lâng kap chi̍t-kóa lêng-tióng-lūi tōng-bu̍t ê kha ê chéng-thâu.
Chiàⁿ-keng

**Chiàⁿ-keng** (正經) sī jîn-thé keng-lo̍k ê chú-thé.

## Lia̍t-toaⁿ
*Chhiú ê Thài-im Hì-keng
*Chhiú ê Iông-bêng Tōa-tn̂g-keng
*Chiok ê Iông-bêng Ūi-keng
*Chiok ê Thài-im Pî-keng
*Chhiú ê Siàu-im Sim-keng
*Chhiú ê Thài-iông Sió-tn̂g-keng
*Chiok ê Thài-iông Phông-kong-keng
*Chiok ê Siàu-im Sīn-keng
*Chhiú ê Khoat-im Sim-pau-keng
*Chhiú ê Thài-iông Sam-chiau-keng
*Chiok ê Siàu-iông Táⁿ-keng
*Chiok ê Khoat-im Koaⁿ-keng
Sì-hâng-liân

**Sì-hâng-liân** sī 4 hâng ê chi̍t chiat si, it-poaⁿ ū ah-ūn. Sì-hâng-liân ê khoán-chè kok-iūⁿ, ū Se-pan-gâ ê copla, Lō͘-se-a ê chastushka, Gruzia ê shairi, Má-lâi ê pantun, Tek-kok ê Schnaderhüpfel, kap Tang-iûⁿ ê choa̍t-kù, koh ū Iran-sek ê rubai, kap Ui-le̍k-sū ê englyn téng khoán. Ū ha̍k-chiá jīn-ûi Kó͘-tāi Lô-má Horace ê *[[Odes]]* mā ū sì-hâng-liân ê kò͘-chō.

## Au-chiu
Sì-hâng-liân (Eng-gí: *quatrain*) sī Au-chiu phó͘-phiàn ê chi̍t khoán si-chiat, tī 3 sè-kí ê sî sī siá chò chi̍t khoán sîn-si (*hymn*) ê liâu-phah (*meter*).

## Chham-chiàu
* 

## Siong-koan
* Sì-kù-liân

Lūi-pia̍t:Koa-si
Keng-lo̍k

**Keng-lo̍k** (經絡) tī hàn-i-ha̍k lāi pī tòng-chò sī liân-lo̍k jîn-thé ngó͘-chōng lio̍k-hú kap ki-thé, ūn-hêng khì-hiat (氣血) ê thong-lō͘, tōa--ê kiò keng-me̍h, sè--ê kiò lo̍k-me̍h.