open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tāi-lio̍k

Tē-lí-ha̍k ê **tāi-lio̍k** chí tē-kiû ê tōa tè tē.  It-poaⁿ lâi kóng, 1 ê tāi-lio̍k tio̍h ū tōa ê bīn-chek, tē èng-kai tī chúi-bīn téng-koân, piⁿ-kài ài ū tē-lí siōng ê ì-gī.  In-ūi bô kāng bûn-hoà, ha̍k-kho ū bô kāng-khoán ê phiau-chún, tàu-té ū kúi ê tāi-lio̍k pēng bô it-tēng.  Ū lâng jīn-ûi ke̍k-ke ū 4~5 tè tāi-lio̍k; siōng phó·-phiàn ê sò·-bo̍k sī 6~7 ê.

Siōng tōa ê cheng-gī khan-sia̍p tio̍h Europa/A-chiu kap Pak-bí-chiu/Lâm-bí-chiu.  Khó-pí kóng, Europa kap A-chiu tiāⁿ-tiāⁿ hō· lâng tòng-chò 1 ê Euro-a-chiu (*Eurasia*).  Lâm, pak Bí-chiu mā ū lâng jīn-ûi lóng sī kāng-ê Bí-chiu tāi-lio̍k.

Hái-tó it-poaⁿ hō· lâng tòng-chò sī siōng kīn ê tāi-lio̍k ê 1 pō·-hūn.  Só·-í Britain-tó sǹg sī Europa tāi-lio̍k ê 1 koe̍h.  Hái-lâm-tó, Ji̍t-pún mā sǹg sī A-chiu tāi-lio̍k ê 1 pō·-hūn.

Thong-sio̍k ê chèng-tī gí-giân kóng ê Tiong-kok Tāi-lio̍k chí Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok si̍t-chè thóng-tī ê léng-thó·, pau-koat iân-hái koán-hat lāi ê tó-sū.

## Tāi-lio̍k ê hun-lūi hē-thóng

* 7 Tāi-lio̍k: Hui-chiu, Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k, A-chiu, Australia (Oceania), Europa, Pak-bí-chiu, Lâm-bí-chiu.
* 6 Tāi-lio̍k: Hui-chiu, Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k, Australia (Oceania), Euro-a-chiu, Pak-bí-chiu, Lâm-bí-chiu.
* 6 Tāi-lio̍k: Hui-chiu, Bí-chiu, Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k, A-chiu, Australia (Oceania), and Europa.
* 5 Tāi-lio̍k: Hui-chiu, Bí-chiu, Australia (Oceania), Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k, Euro-a-chiu.
* 4 Tāi-lio̍k: Bí-chiu, Australia (Oceania), Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k, Euro-hui-a.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Supercontinent
* Subcontinent
Lenin-chú-gī

**Lenin-chú-gī** sī koan-hē bô-sán-kai-kip choan-chèng ê lí-lūn kap si̍t-hêng, sī Lenin tùi Marx-chú-gī hoat-tián chhut-lâi, m̄-koh "Lenin-chú-gī" sī pa̍t-lâng hō-ê, ū-sî mā kóng sī Marx-Lenin-chú-gī.
Bûn-hòa

**Bûn-hòa** (文化) sī chí lâng ê oa̍h-tōng, nā chiàu UNESCO ê tēng-gī, bûn-hòa sī: "tī siā-hōe ia̍h chi̍t-ê siā-hōe kûn-thé lāi-bīn ê chi̍t thò cheng-sîn, bu̍t-chit, tì-lêng kap kám-chêng ê sèng-chit", kok pau-koat ka-thiam gē-su̍t kap bûn-ha̍k, seng-goa̍h hong-sek, chò-hóe seng-oa̍h ê hong-hoat, kè-ta̍t hē-thóng, thoân-thóng kap sìn-gióng.

## Gí-goân kap iōng-gí
縮圖|Bûn-hoà
Bûn-hòa chit jī tī Kó͘ Hàn-bûn ū sio-tùi-sû, ì-sù sī "bú", "bú-le̍k" ê tiān-tò-péng. Āu--lâi Ji̍t-pún-oē kā chioh lâi piáu-sī kīn-tāi Se-hng *kultura* (Eng-gí: *culture*) ê ì-sù. Chit ê sin ì-hân hām koè-khì ê "bûn-bú" tùi-pí bô ti̍t-chiap ê koan-hē. Liōng-kî-iok lâi kóng, bûn-hòa ē-sái chí lâng ê oa̍h-tōng. Bô sio-siâng ê tēng-gī hoán-èng bô kāng-khoán ê hun-sek bô͘-sek.

Thong-sio̍k ê iōng-hoat tiāⁿ-tiāⁿ kā bûn-hòa chún-chò 1-khoán phêng-lūn sia-hoē, lâng-chéng, kai-chân, thoân-thé koân-kē ê kang-khū. Khó-pí kóng, ū-ê siā-hoē kho·-á jīn-ûi siau-hùi Au-chiu kó͘-tián im-ga̍k sī ko-sióng ê bûn-hòa hêng-ûi, pō͘ pin-nn̂g tō bô sǹg sī bûn-hòa. Chóng-sī, nā tī jîn-lūi-ha̍k siōng, lâng ê ta̍k khoán hêng-tōng, pí-lūn kho-ha̍k-ka chò gián-kiù ê kòe-têng, he̍k-chiá sī thong-sio̍k jîn-kûn ê phó͘-thong seng-oa̍h, lóng sǹg sī bûn-hòa.

## Koan-hē [[gē-su̍t]] bûn-hòa ê bûn-chiuⁿ

* Hì-khiok
** Kiaⁿ-kio̍k
** Koa-á-hì
** Pò͘-tē-hì
** Ko-kah-hì

## Chù-kha

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa
Taiwanese Package

**Taiwanese Package** (TP) sī 1 thò kong-ke iōng--ê Windows nńg-thé (shareware), iōng lâi hián-sī, su-ji̍p kap choán-oāⁿ Pe̍h-oē-jī (POJ) jī-bó.  TP mā sī 1 thò POJ ê pian-bé siat-kè.

## Pán-pún
* "TP1.5", che sī khah kū ê pán-pún, bô chi-chhî Unicode.
* "TP2.0", siāng-sin ê pán-pún, chi-chhî Unicode.

## Te̍k-sek
### TP1.5 ê te̍k-sek
"TP1.5" ê nńg-thé package pau-koat:
* jī-hêng 2 thò:  Taiwanese Serif, Taiwanese Fixed
* su-ji̍p-hoat (IME):  iōng "New Zealand Eng-bûn" ê miâ-gī
* choán-oāⁿ iōng ê Microsoft Word macro kúi-nā-ê:  che hong-piān lâng kā sò·-jī choán chò siaⁿ-tiāu hû-hō, a̍h-sī tiāu-hû choán chò sò·-jī.
### TP2.0 ê te̍k-sek
* jī-hêng : chi-chhî Unicode ê jī-hêng, pí-lūn-kóng "Taigi Unicode", "Doulos SIL"......
* TP2.0 pí khí chìn-chêng ê kū pán-pún TP1.5, siōng-kài tōa--ê chìn-pō· sī ū chi-chhî Unicode.
## Pian-bé

## Iu-tiám kap khoat-tiám

## Chām-goā liân-kiat

* Koaⁿ-hong chām
* POJ tiān-náu bûn-su chhú-lí ê gián-kiù  - Iûⁿ Ún-giân
I-ha̍k bêng-sû lia̍t-toaⁿ

## A

* A-phiàn
* A-su-phí-lín
* Ah-bó-tê
* Àng-phīⁿ
* Âng-io̍h-chúi (Eng-gí:  Mercurochrome)
* Āu-kha-kin

## B

* Ba̍k-chiam (Stye)
* Bi-tá-mín (Ûi-tha-bēng, Ûi-seng-sò·)
* Bīn-thâng

## CH

* Chia̍h-hun
* Chńg-kah

## CHH

* Chhìn-nah (Eng-gí:  Hives)
* Chhiú-tó·-jîn

## E

## G

* Gû-phoê-sián (Eng-gí:  Psoriasis)

## H

* Hà-hī
* Hi-sí-té-lí (Eng-gí:  Hysteria)
* Ho·-lú-bóng

## I

* Ín-sí-lín (Î-tó-sò·)
* Iu-seng-ha̍k
* Iûⁿ-hîn (Eng-gí:  Epilepsy)

## J

## K

* Kái-phó·-ha̍k
* Ke-á-ba̍k
* Ke-mn̂g-kóng-che, Ka-lông (Eng-gí:  Capsule)
* Ké chhùi-khí
* Koàn-chhiâng

## KH

* Kha-khì-pēⁿ (Eng-gí:  beriberi)
* Kha-ló·-lí (Eng-gí:  Calorie)
* Kha-lú-siù-muh (Eng-gí:  Calcium)
* Kha-tó·-jîn
* Khih-chhùi
* Khó-lé-lah, Hok-loān
* Kho·-uh-á

## L

* Lan
* Lān-chiáu
* Làu-the
* Lia̍p-á (Eng-gí:  Boil)

## M

* Ma-lá-lí-á (Koâⁿ-jia̍t-chèng)

## N

## NG

* N̂g-thán
* N̂g-jia̍t-pēⁿ

## O

## O·

* O·-jia̍t-pēⁿ (Eng-gí:  Kala-azar, Leishmaniasis)
* O·-kha-pēⁿ (Eng-gí:  Blackfoot disease)

## P

* Pah-ji̍t-sàu (Whooping cough)
* Pan-kah-heng
* Pe̍h-tiò (Tinea versicolor)
* Pēⁿ-kiáⁿ (Eng-gí:  Morning sickness)
* Piàn-sūi
* Pùn-kháu-thâng (Eng-gí:  Pin worms)

## PH

* Phe-ní-sí-lín (Eng-gí:  Penicillin)
* Phoà-pak seng-sán

## S

* Sak-khuh (Eng-gí:  Condom)
* Sàng-so·h (Eng-gí:  Oxygen)
* Seⁿ-sián (Eng-gí:  Impetigo)

## T

* Ti-thâu-pûi (Eng-gí:  Mumps)
* Tian-tò-thâu seⁿ, Tò-ta̍h liân-hoe (Eng-gí:  Breech birth delivery)
* Tio̍h-chhi (Hiong-káng-kha
* Tò-iông
* Toā-ām-kui (Eng-gí:  Goiter)
* Tūi-tiông (Eng-gí:  Hernia)

## TH

* Thái-ko-pēⁿ, Bâ-hong-pēⁿ
* Thiāu-á, Thiāu-á-chí

## U

* Ui (Hôa-gí: 胎盤)
* Ui-toà

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
*Pīⁿ
Walter Henry Medhurst

**Walter Henry Medhurst** (Hàn-miâ: 麥都思, 1796 nî kàu 1857 nî), Eng-kok Ki-tok-kàu Kong-lí-hoē ê thoân-kàu-sū, Bân-lâm-gí ê kì-chài-chiá.  I it-seng ū 40 tang chó-iū ti Tang-lâm-a kap Tiong-kok.  I chhut-sì tī London, tī St Paul ê ha̍k-hāu siū kàu-io̍k.  I o̍h ìn-soat ê kang-hu.  I tùi thoân-kàu ū chhù-bī, chū án-ne tī 1816 hit nî lī-hiong khì kàu Tang-lâm-a Melaka (Má-la̍k-kah).  London Thoân-tō-hōe (*London Missionary Society*) àn-sǹg tiàm hia siat 1 ê ìn-soat tiong-sim.  I o̍h ē-hiáu Má-lâi-oē, mā bat Hàn-jī kap kúi-nā-chióng Tiong-kok-oē.  Tī 1819 nî i chiâⁿ-chò bo̍k-su, khai-sí i ê thoân-kàu seng-gâi.  Tú khai-sí tī Penang, sòa--lo̍h-lâi tī Batavia; 1842 nî Chheng-tiâu chhiam tiâu-iok liáu-āu, tō khì tī Siōng-hái, kàu kah 1856 nî.  I sêng-kong thè bī-lâi ê thoân-kàu sū-kang pho·-lō·.

## Tù-chok

* *A Dictionary of the Hok-këèn Dialect of the Chinese Language: According to the Reading and Colloquial Idioms: Containing about 12,000 Characters* (ISBN 1-86210-067-5)
Kùi-cho̍k

**Kùi-cho̍k** (貴族) sī kùi-cho̍k chèng-tī lāi-bīn ê chi̍t ê siā-hōe kai-kip.

## Se-hng sè-kài ê kùi-cho̍k hâm-thâu


Hō-ló-oē
Ji̍p-pún-ōe
Eng-gí


hông-tè
皇帝
emperor


ông
王
monarch (king; queen)


tāi-chhin-ông
ヴェリーキー・クニャージ
Grand prince


tāi-kong
大公
archduke


ông-chiok/chhin-ông
王爵/親王
prince


kong-chiok
公爵
duke


hâu-chiok
侯爵
marquess


pek-chiok 
伯爵
earl / count


chú-chiok 
子爵
viscount


lâm-chiok 
男爵
baron


chún-lâm-chiok
準男爵
baronet


khiâ-sū
騎士
knight




## Koh khoàⁿ
*Kazoku
Ui-le̍k-sū ê Thâu-lâng

Tùi 1301 nî khai-sí, Tōa Britain ê Ông ê tâu-chúi-siⁿ ê hāu-seⁿ, hō chòe **[[Ui-le̍k-sū]] ê [[Thâu-lâng]]**.
Goân-siú

**Goân-siú** (元首, Eng-gí: *head of state*) sī kok-ka ê hiàn-hoat kui-tēng ê, iā-sī gōa-kok chèng-hú gōa-kau-te̍k sêng-jīn ê, tāi-piáu kok-ka ê thâu 1 ê lâng. Ōe-sái sī chóng-thóng iā-sī ông.

Goân-siú bô tek-khak sī ko͘-chi̍t-lâng, chhin-chhiūⁿ Sūi-se, Kok-ka ê goân-siú sī 7-ê-lâng cho͘-ha̍p ê Liân-pang Úi-gôan-hōe. Kok-ka goân-siú mā bô it-tēng sī pún-kok ê chū-bîn, chhin-chhiūⁿ Andorra ê 2-ê thâu-lâng 1-ê sī Hoat-kok chóng-thóng, lēng-gōa 1-ê sī Se-pan-gâ La Seu d'Urgell-chhī ê Thian-chú-kàu chú-kàu.
Ím-liāu

**Ím-liāu** sī lim-ê-mi̍h.
縮圖|Siu-kái Ím-liāu
* Chheⁿ-chháu-tê
* Chiú
* Chúi
** Khòng-choâⁿ-chúi
* Cola
* Gû-ni
* Iáng-lo̍k-to (養樂多)
* Ka-pi
* Khì-chúi
* Kó-chiap
** Líu-teng-chiap
** Pa̍t-á-chiap
* Mate
* Sà-sù
* Sian-chháu-tê
* Tang-koe-tê
* Tê
** Gû-leng-tê
Tê

**Tê** (茶) sī chi̍t khoán phang-hiuⁿ ím-liāu, kā tê-châng hio̍h-á iōng sio chúi lo̍h-khì phàu--ê. Tê sī thong-sè-kài tē-jī liû-hêng ê ím-liāu, pâi tē-it ê sī chúi. Tê ū chin chē khoán; ū chi̍t-kóa tê, chhin-chhiūⁿ Darjeeling kap le̍k-tê, ū chheng-sóng, bî-bî-á sng kap siap-siap ê kháu-kám; ah kî-thaⁿ tê ū kok-chióng chu-bī.

Tê goân-chū Tiong-kok se-lâm, goân-té sī the̍h-lâi tòng-chò ím-iōng io̍h-bu̍t sú-iōng. Lo̍h-bóe tī Tiong-kok Tông-tiâu sî-tāi chiâⁿ-chò hiu-hân ím-liāu, mā liû-hêng kàu Tang-lâm A kok-ka khì. Phû-tô-gê thoân-kàu-sū kap seng-lí-lâng tī 16 sè-kí kā tê-châng chah tńg-khì Au-chiu. 17 sè-kí ê sî, Eng-kok-lâng chiâⁿ ài lim tê, lo̍h-bóe khai-sí tī Ìn-tō͘ tōa-liōng koh siong-gia̍p-hòa ê lâi chèng tê-hio̍h. 2016 nî, Ìn-tō͘ kap Tiong-kok kiong-èng thong-sè-kài 62% ê tê.

Chháu-pún tê kóng ê sī m̄-sī iōng tê-châng phàu--chhut-lâi ê ím-liāu.

## Gí-goân
Tê tī sè-kài ū nn̄g-khóan éng-hióng chin-tōa ê hoat-im lâi-gôan, chi̍t-khóan sī Ē-mn̂g Bân-lâm-gú ê "tê", lēng-gōa chi̍t-khóan sī Kńg-tang-ōe ê "chá".

## Le̍k-sú

## Chai-pôe kap siu-sêng

## Hòa-ha̍k cho͘-sêng

## Chhú-lí kap hun-lūi

## Chè-pī

## Tê bûn-hòa

## Seng-sán

## Keng-chè

## Pau-chong

## Àn chò-tê koè-têng khu-hun
It-poaⁿ lâi-kóng, àn hoat-kàⁿ ê thêng-tō͘, tê ē-sài khu-hun choè 4-chióng.

* Pe̍h-tê
* Chheⁿ-tê
* O͘-liông-tê (30% - 60% hoat-kàⁿ)
* Âng-tê (80% - 90% hoat-kàⁿ)

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Chin-chu gû-leng tê

## Chham-chiàu
O͘-liông-tê

**O͘-liông-tê** sǹg sī 1-chióng chheⁿ-tê, hang tê ê sî-chūn ài giâm-kè khòng-chè tê-hio̍h khí-kàⁿ (Hàn-jī: 起酵) ê thêng-tō͘, bōe-tàng hoat liáu siūⁿ kòe-thâu. Phín-chit chán--ê o͘-liông-tê, m̄-nā kū-iú le̍k-tê ê chheng-phang kah âu-ūn, iū-koh kiam-pī âng-tê ê kam-tiⁿ. O͘-liông-tê khah chhut-miâ ê phín-chéng sī Hok-kiàn ê Thih-koan-im kah Tâi-ôan ê Tàng-téng o͘-liông.
Thâu-lâng

**Thâu-lâng** () sī kok-ka ia̍h-sī chèng-hú niá-thâu ê lâng, bô it-tēng sī ū chiok-chōe hap-hoat-sèng--ê; chhin-chhiūⁿ Nicolo Machiavelli  ê chheh *[[Thâu-lâng (chheh)|Thâu-lâng]]*.

## Khoàⁿ
*Kok-ka ê Thâu-lâng
*Kùi-cho̍k
*Prince
A-chiu

**A-sè-a**, phó͘-thong kóng **A-chiu**, sī tī Au-A Tāi-lio̍k ê tang pêng ê chi̍t ê tāi-chiu.

## Kok-ka
*
* -- pō͘-hūn tī Hui-chiu
*
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu, pō͘-hūn sêng-jīn
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu
*
*
*
*
*
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu, pō͘-hūn sêng-jīn
* -- pō͘-hūn sêng-jīn
*
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu, pō͘-hūn sêng-jīn
*
* -- pō͘-hūn sêng-jīn
*
*
* -- pō͘-hūn tī Tāi-iûⁿ-chiu
*
*
*
*
*
*
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* -- pō͘-hūn sêng-jīn
*
* -- pō͘-hūn tī Tāi-iûⁿ-chiu
*
*
*
* -- pō͘-hūn tī Au-chiu
*
*
*
## I-lāi-tē
*
*
*
*
*

## Chhù-iàu tē-khu

* Lâm-a
* Pak-a
* Sai-a (Tiong-tang)
* Tang-a
* Tang-lâm-a
* Tiong-a

## Jîn-kháu bi̍t-tō͘

## Tsù-kái
Thài-pêng-iûⁿ Kûn-tó Lūn-toâⁿ

**Thài-pêng-iûⁿ Kûn-tó Lūn-toâⁿ** (太平洋群島論壇, ) sī liân-ha̍p Thài-pêng-iûⁿ kok-ka ûi-chú ê chèng-hú thâu-lâng ê cho·-chit, bo̍k-tek sī beh chhiok-chìn hoē-oân chi-kan ê ha̍p-chok kap hō·-siong ê lī-ek.  I pún-té hō-chò **Lâm Thài-pêng-iûⁿ Lūn-toâⁿ** (南太平洋論壇, ).

## Hoē-oân
* Ò-chiu
* Cook Kûn-tó
* Fiji
* Hoat-kok léng Polynesia
* Kiribati
* Micronesia Liân-pang
* Nauru
* New Caledonia
* New Zealand
* Niue
* Palau
* Papua New Guinea
* Marshall Kûn-tó
* Samoa
* Só͘-lô-bûn Kûn-tó
* Tonga
* Tuvalu
* Vanuatu. 

## Chham-khó

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Pacific Islands Forum Secretariat Website
Ka-pi

**Ka-pi** (), iah **ko-pi** () sī ka-pi-châng ê koé-chí ka-pi-taū, keng-koè chhú-lí liáu, iōng sio-chúi phaù chhut-lâi ê ím-liāu.

## Ka-pi ê le̍k-sú
Ka-pi siāng-chá sī chhut-sán tī *[[Ethiopia]]* (埃塞俄比亚) sai-lâm hong ê Kaffa koân-phiâⁿ tē-khu. Ū 1-chióng thôan-soat kóng, gôan-pún ū 1-ê kò· iûⁿ-á ê sin-lô (Hàn-jī :牧羊人) tī-leh bô-ì-tiong hoat-hiān iûⁿ-á nā-sī chia̍h-tio̍h 1-chióng si̍t-bu̍t liáu-āu, ta̍k-pái piàn-kah hui-siông ê hèng-hùn, sì-kè cháu, phut-phut-thiàu, chit-chióng si̍t-bu̍t to̍h-sī ka-pi. Lēng-gōa mā-ū lâng kóng sī ka-pi-nâ tio̍h-hóe-sio liáu-āu, chháu-hóe-hun bī ín-khí chāi-tē lâng ê chù-ì, chū-án-ne soah-lâi hoat-hiān ka-pi chit-chióng mi̍h-á. Siāng-chá hit-chūn, lán lâng pō· ka-pi-tāu sī beh thê-sîn, āu--lâi keng-kòe hang, géng-bôa, chiah-koh lām mī-hún lo̍h-khí chò-chiâⁿ mī-pau. Kā chit-khóan mī-pau hō· chiàn-tiûⁿ téng ê ióng-sū chia̍h-kòe liáu-āu, to̍h ē-tàng thê-seng in chok-chiàn ê ióng-khì. Kàu-kah kong-gôan 1000 nî chó-iū, chiah khai-sí iōng chúi lâi kā chú chiâⁿ ím-liāu. Kong-gôan 13 sè-kí ê sî-chūn, *Ethiopia* ê kun-tūi chhim-lio̍k *[[Yemen]]* (也门), ka-pi mā liû-thôan kàu Arab (阿拉伯) ê só·-chāi. Hit-tng-sî Islam (伊斯兰) kàu-gī kìm-chí kàu-tô· chia̍h-chiú, ū-ê chong-kàu-kài ê jîn-sū jīn-ûi ka-pi chit-chióng ím-liāu ē chhì-kek lâng ê sîn-keng, hām kàu-gī bô-ha̍h, in-chhú kìm-chí jîn-bîn keng-êng ka-pi-tiàm. Āu--lâi, *[[Egypt]]* (埃及) kah *The [[Sudan]]* (苏丹), jīn-ûi che bô-sǹg ûi-pōe kàu-gī, in chhú-siau kìm-lēng, chū án-ne, ka-pi mā chin-kín tī *Arab* tē-khu sî-kiâⁿ--khí-lâi. Ka-pi (咖啡, Coffee) chit-ê miâ-sû, to̍h-sī tùi *Qahwa* (阿拉伯语) thòaⁿ--chhut-lâi-ê, ì-sù sī "si̍t-bu̍t ím-liāu" . Āu--lâi, thôan khì Thó·-ní-kî píⁿ-chiâⁿ "Kahve", che mā-sī Au-chiu (Europe) gí-giân tang-tiong piau-sī "coffee" chit-ê sû ê bú-gí. Ah, ka-pi chèng-choh, ka-kang ê chhiú-gē mā tit-tio̍h A-la-pek lâng put-tōan ê kái-chìn kah ôan-siān.

## Ka-pi-châng

## Ka-pi-taū ê chhú-lí

### Hang ka-pi-taū
### Boâ ka-pi-taū
### Phaù ka-pi
Tō-bêng-hōe

**Tō-bêng-hōe** (道明會), Thian-chú-kàu ê 1 ê siu-hōe. Chèng-sek ê Latin miâ-chheng hō-chò *Ordo Praedicatorum*, ì-sù sī "Thoân-tō-chiá ê siu-hōe".

Le̍k-sú siōng, Tō-bêng-hōe kap Iâ-so͘-hōe tùi Tiong-kok, Ìn-tō͘ téng só͘-chāi ê chi̍t-koá bîn-kan gî-sek ū gī-lūn. Iâ-so͘-hoē ê li̍p-tiûⁿ khim-hióng chiap-siū pō͘-hūn gî-sek, jīm-ûi bô khan-sia̍p tio̍h chong-kàu. Tō-bêng-hoē hoán-tùi. Tī 18 sè-kí kàu-chong khiā tī in hit-pêng, chū án-ne Thian-chú-kàu tī Tiong-kok ê oa̍h-tōng tō khai-sí chió--khì.

Tō-bêng-hoē tī 17 sè-kí kap 19 sè-kí bat phài thoân-kàu-sū khì kàu Tâi-oân. Tō-bêng-hoē ê le̍k-sú kì-chài ū Francisco de Santo Domingo (Portugal-lâng, -1633) kap Luis Moro (Se-pan-gâ-lâng, -1636) 2 lâng tī hia siū-hāi http://www.op.org/domcentral/study/ashley/dominicans/ashdom06.htm .

## Goā-pō͘ liân-kiat

* http://catholic.org.tw/dominicanfamily/ 
* http://www.op.org/
Má-chó͘

:*Koan-hē Hok-kiàn iân-hái ê tó-sū, khoàⁿ [[Má-chó͘-tó]] chit phiⁿ*

**Má-chó͘** (媽祖; Phô͘-chhân-ōe: , ), chāi-sè ê sî miâ hō͘-chò **Lîm Be̍k-niû** (林默娘). Tùi Tâi-oân, Hok-kiàn, Tiô-chiu iân-hái ê chē-chē sìn-tô͘ lâi kóng, i sī siú-hō͘ thó-hái-lâng, kiâⁿ-chûn-lâng ê cha-bó͘ sîn-bêng. Má-chó͘-tó tō sī ūi i hō--ê.

Má-chó͘ mā ū lâng chheng-hō͘ chò **Má-chó͘-pô**, **A-má**, **Thian-siōng Sèng-bó͘** (天上聖母).

Kū-le̍k (lán-lâng) 3 goe̍h 23 sī má-chó͘ siⁿ, ta̍k-nî Tâi-oân ê má-chó͘-biō lóng-ū ngiâ-má-chó͘ ê hong-sio̍k, bîn-kan lîu-thoân 1-kù sio̍k-gí, hō-choè "3 goe̍h siáu má-chó͘".
Thih-koan-im

**Thih-koan-im** sī 1 khoán tê-bí, siāng-chá chhut-sán tī Hok-kiàn Chôan-chiu An-khoe-kōan, chò--chhut-lâi ê tê-sim, kiat-chiâⁿ sè-sè lia̍p, 1-ôan-á 1-ôan, lio̍h-á ū bóe-liu, ū lâng kóng khòaⁿ-tio̍h chhan-chhiūⁿ chhân-eⁿ ê thâu, iū-koh chhan-chhiūⁿ tō͘-kôai-á (kap-kôai-á, 蝌蚪) ê bóe-liu. Tê phàu hó-sè liáu-āu, hō͘-lâng 1-chióng "chheⁿ-hio̍h khong âng-kîⁿ" ê kám-kak. Thih-koan-im sī o͘-liông-tê ê tin-phín.

## Thih-koan-im ê kî-biāu
Thih-koan-im ê chò-tê chhiú-gē ū khah hok-cha̍p, sêng-phín tê ê tê-sim ke-chin pá-lia̍p (饱粒), sok-kiat (束结), tê ê sek-tī mā chin-chiàⁿ chheⁿ, iū-koh o͘-kim. Hó tê tī-leh chò-tê ê tiong-kan hià-ê ka-pi-kiⁿ (咖啡碱) ê sûi-tio̍h chúi-hūn cheng-hoat, tê-sim to̍h-ē chhut-hiān 1-têng pe̍h-pe̍h po̍h-po̍h ê sng, iōng kún-chúi chhiong-phàu kòe-āu, liam-mī ē-tàng phīⁿ-tio̍h 1-khóan ná-chhūn thian-jiân lân-hoe ê phang-bī, hit-chióng bí-biāu ê kám-kak, sit-chāi hō͘-lâng o-ló kah ē tak-chi̍h ! Phàu-tê siāng-hó ài kèng sok-kiat iū-koh kó͘-chui ê tê-kū, chia̍h-tê seng ài phīⁿ tê-phang. Thih-koan-im tê lim-koè liáu-āu, chin sûn, chin kam-tiⁿ, hō͘ lâng pàng-bōe-lī. Kīn-nî-lâi, si̍t-chè piáu-bêng o͘-liông-tê ē-tàng chheng-ka kiān-sin kah bí-iông ê kong-hāu, iu-kî tit-tio̍h Ji̍t-pún kah Tang-lâm-a bîn-chiòng ê hí-ài.

## Kang-hu-tê
Thih-koan-im sī o͘-liông-tê ê tin-kùi phín-chéng. Tê-hio̍h 1-nî 4-kùi bán 4-pái, àn nî-thâu ê ú-súi kàu-kah li̍p-hē chit-tōaⁿ sî-kan chhai-siu ê tê, hō-chòe chhun-tê, m̄-nā sán-liōng kôan (chiām chôan-nî sán-liōng 50% ), phín-chit mā siāng-kài hó. An-khoe thih-koan-im ê chè-chok kang-gē ài keng-kòe ē-kha chit-kúi-hāng pō͘-chō͘ : chhoe-hong → pha̍k-ji̍t → koh chhoe-hong → khí-kàⁿ→ chhá chhiⁿ → nóa tê → thâu-piān hang → jī-piàn hang → koh nóa → ûn-hóe pû → kèng tê. chia̍h-tê ê hong-sek, Ē-mn̂g, Chôan-chiu, Chiang-chiu, Tiô-chiu chit-tah kah Tâi-ôan lóng chin sio-siâng, bîn-kan thôan-thòng sî-kiâⁿ chia̍h kang-hu-tê. Sio̍k-gí kóng " Tê chia̍h tē-jī phàu, bó· chhōa pòaⁿ-ló-lāu " , kó-kiàn Bân-lâm-lâng chia̍h-tê sī chin káng-kiù--ê. Chhù-lāi-té nā-ū lâng-kheh lâi, ji̍p-mn̂g seng hōng-tê, che sī lán Bân-lâm-lân] jia̍t-chêng hò͘ⁿ-kheh ê piáu-hiān, koh-khah sī 1-chióng tùi-thāi seng-o̍ah ê gē-su̍t.
Má-chó͘-tó

**Má-chó͘-tó**, (馬祖島), iū kiò-chò "Lâm-kan-tó " (南竿島), tī Hok-kiàn Bân-kang chhut-hái-kháu phian-pak hong-hiòng tāi-iok 15 hái-lí ê só͘-chāi, i ê tùi-bīn to̍h-sī N̂g-kî pòan-tó. Má-chó͘-tó chóng bīn-chek 10.4 km², sio̍k Liân-kang-kōan kóan-ha̍t. 

## Hō-miâ ê kò͘-tián
Kin-kù *Liân-kang kōan-chì* ê kì-châi, Sòng-tāi Hok-kiàn Phô͘-chhân lú-chú Lîm Be̍k-niû, ūi-tio̍h chhōe i ê lāu-pē, bô-kò͘ sèⁿ-miā, tâu lo̍h hái-té. I ê sin-si hō͘ hái-éng koah khì-kàu Liân-kang-kōan ê Lâm-kan-tó chit-tah. Tó siōng ê peh-sìⁿ siū i ê hàu-sim só͘ kám-tōng, kā i ê song-sū pān kah chin liông-tiōng, pēng-chhiáⁿ khí-keng khí-biō lâi kā-i chè-pài. Āu--lâi, Chheng-tiâu Khong-hi hông-tè chek-hong Lîn Be̍k-niû ûi "Thian-hō͘" , āu-tāi ê lâng lóng kā i kiò-chò "Má-chó͘" (媽祖), iah, Lâm-kan-tó mā chôan hō͘-lâng kiò-chò "Má-chó͘ Lia̍t-tó" (馬祖-).
Phó͘-sè Giân-gú-khoân soan-giân

**Phó͘-sè Giân-gú-khoân Soan-giân** (普世言語權宣言, ) sī 1-hūn chhui-sak giân-gú-khoân ê kok-chè bûn-kiāⁿ, iû-kî chù-tiōng kiông-beh choa̍t-chéng ê giân-gú ê khoân-lī. Chhiam-miâ chi-chhî chit-hūn soan-giân--ê ū Unesco, sè-kài kok-tē ê PEN Club (pit-hōe), kap chin-chē NGO.

## Goā-pō· liân-kiat
* Phó·-se giân-gú-khoân soan-giân choân-bûn (Eng-gí)
Kang Hūi

**Kang Hūi** (江蕙, pún-miâ Kang Siok-hūi 江淑惠, 196? nî 9 goe̍h 1) sī Tâi-gí koa thian-hō·-kip ê bêng-chheⁿ koa-chhiú. Ko-hiông lâng (?).

I ê saⁿ-mōe 江淑娜 oân-nā sī chhut-miâ ê koa-chheⁿ.

I chhut-sì tī 1 ê ka-kéng chheng-khó· ê ka-thêng, lóng-chóng 6 ê gín-á. sè-hàn chia̍h-pn̄g tiāⁿ-tiāⁿ toh-téng bô chhài, bián-kióng pn̄g kiáu tāu-iû chò 1 tǹg. In put-sî poaⁿ-chhù. 9-hoè ê sî-chūn kui-ke poaⁿ khì Tâi-pak Pak-tâu. In lāu-pē chò pò·-tē-hì ang-á. I chū sè-hàn tō hèng chhiùⁿ-koa, in pē-bó khêng koá chîⁿ hō· i toè Nakasi ê sai-hū o̍h koa. 9-hoè khai-sí tī Pak-tâu ê pn̄g-tiàm, chiu-ka chhiùⁿ àm-liām ê Ji̍t-pún koa hō· Ji̍t-pún koan-kong-kheh thiaⁿ, tō· ji̍t-chí. Āu--lâi poaⁿ khì Saⁿ-têng-po·, Tâi-pak-kiô piⁿ ê ē-kha-chân siā-hoē.

## Choan-chip lia̍t-tōaⁿ

* Hong-chhoe ê Goān-bāng (2003.11)
* Âng-soàⁿ (2002.12)
* Sè-kì Âng-koa (2001.09)
* 2001Kang Hūi (2001.06)
* Tâi-oân Âng-koa (2000.11)
* Góa Ài--kòe (2000.01)
* 半醉半清醒 1999.01
* 世紀金選1998.12
* 江蕙精選輯1997.03 	
* 等待舞伴1996.10 	
* Ài M̄ Tio̍h Lâng (愛毋著人) 1995.12 	
* 悲情歌聲1994.12
* 苦酒的探戈1994.03 	
* 感情放一邊1993.05 	
* 酒後的心聲1992.10 		
* 愛情雨1991.02 	
* 夢中情1990.10
* 日語金曲Ⅰ1990.04 	
* 一個紅蛋1990.03 	
* 唱過從前 1991 	
* 心內話1989.12 	
* 落山風1989.01 	
* 相思夢1988.06 	
* 褪色的戀情1987.11
* [知音]專輯1987.02 	
* 傷心的所在1986.08 	
* 大船入港1986.01 	
* 民4-母子鳥1985.10 	
* 不想伊1985.06
* 民3-海中花1985.04 	
* 民2-思想枝1985.02 	
* 無奈無奈1984.12 	
* 還鄉1984.09
* 民1-秋風夜雨1984.06
* 惜別的海岸1984.01 (thâu-1-tiuⁿ koh-jîn choan-chip)
* 白色的夢1983.08 	
* 你著忍耐1983.05
* 東京假期1981.04 Jit-gi
* 姑娘18一朵花1981.09
* 你不該輕視我1982.04
* 林晏如一生精選1998.00
* 明天會更好1985.10
* 一種感覺 1986.00

## Goā-pō· liân-kiat

* http://www.taiwan123.com.tw/huei/ 


Lūi-pia̍t:Tâi-oân cha-bó͘ koa-chhiú
An-khoe-koān

**An-khoe-koān** (Hàn-jī: 安溪縣) sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī kóan-ha̍t ê chi̍t-ê koān, hông kiò chò thih-koan-im tê ê kò͘-hiong, . Kong-gôan 1985 nî, Tiong-kok Kok-bū-īⁿ phoe-chún ûi iân-hái tùi-gōa khai-hòng kōan. An-khoe ( An-khe ) tī " Bân-lâm kim-saⁿ-kak " ê tiong-sim tē-tài, kū-lī Ē-mn̂g 80 kong-lí, lī Chôan-chiu 50 kong-lí, lī Chiang-chiu 80 kong-lí. An-khoe chôan-kôan thó͘-tē bīn-chek 3057.28 km², jîn-kháu 106 bān lâng chó-iū, kóan-ha̍t 24-ê hiong-tìn. 

## O͘-liông-tê ê kò͘-hiong
An-khoe sī Tiong-kok o͘-liông-tê ê hoat-gôan-tē, tê-hio̍h ê sán-liōng Hok-kiàn chôan-séng pâi tē-it, phín-chit siōng pâi-chí, ē-tàng kóng sī : miâ-seng thàng Pak-kiaⁿ, chin-chiàⁿ chhut-miâ hái-lāi-gōa. 

## Chhit-thô ê hó só͘-chāi
An-khoe-koan le̍k-sú iu-kiú, jîn-kia̍t tē-lêng, bêng-sèng kó͘-chek móa sì-kè. Chôan-kōan lóng-chóng ū kōan-kip í-siōng ê bûn-bu̍t pó-hō· tan-ūi 50 gōa ê, siāng chhut-miâ ê An-khoe bûn biō (安溪文廟) kah Bân-lâm kó͘ sī-biō Chheng-chúi-giâm, múi-chi̍t-nî ê iû-kheh lóng-chóng chhiau-koè chiâⁿ-phah-bân lâng hiah-nih chōe. Hiān-chú-sî, gōa-kok seng-lí-lâng tâu-chu heng-kiàn ê " Chì-bân seng-thài lú-iû hn̂g " (志閩生態旅遊園), pau-koat " Soaⁿ-chôaⁿ tō͘-ká-chhun " (山泉度假村) kah " Un-chôaⁿ tō͘-ká-chhun " (溫泉度假村) chit-nn̄g-ê hó-sńg ê só͘-chāi. Lú-kheh tī chia, ē-tàng thé-hōe tio̍h " phiau-liû, iá-chiàn hūn-liān, peh chio̍h-piah " chit-khóan hó-sńg koh chhù-bī ê ūn-tòng. 

## Tú-miâ ê kiâu-hiong
An-khoe sī Hok-kiàn-séng chin chhut-miâ ê kiâu-hiong, hái-gōa hôa-kiâu hiong-chhin 80-gōa-bān lâng, in khiā-tī sè-kài 30-gōa-ê bô-siâng ê kok-ka kah tē-khu. An-khoe mā-sī Tâi-ôan Hàn-jîn chú-iàu ê chó͘-chek-tē, chha-put-to 200-gōa-bān Tâi-ôan-lâng chó͘-ke sī An-khoe, chit-ê só͘-jī liōng-ki-iok chiàm Tâi-ôan chóng jîn-khàu ê 10% . Kong-gôan 1994 nî kah 1997 nî, bat tī An-khoe-kōan sêng-kong kú-pān kòe 2-kài ê " Sè-kài An-khoe Hiong-chhin Tāi-hōe ".
Tâi-kheh

**Tâi-kheh** (hàn-jī: 臺客) sī 20 sè-kí bóe-liu, 21 sè-kí chho·-kî tùi Tâi-oân 1 chióng chhù-bûn-hòa ê chheng-ho·.  Bo̍k-chêng chú-liû ê khòaⁿ-hoat jīn-ûi pún-té sī tó-lāi chi̍t-kóa-á gōa-séng-chek jîn-sū thí-chhiò pún-séng-chek liû-hêng bûn-hòa ê iōng-gí, hō·-chò *thó·-tâi-kheh*.    Chóng--sī āu--lâi ū lâng kā Tâi-kheh chú-koan jīn-tēng sī 1-ê tiong-sèng he̍k-chiá sī chiàⁿ-bīn ê bûn-hòa phiau-á, mā ū lâng ū ì-sek kiò ka-kī hō·-chò Tâi-kheh.  Tâi-kheh ê ì-gī pìⁿ-chiâⁿ khah to-goân.

*[[Taik]]* sī Lô-chúi-khe Kong-siā hoat-bêng ê lô-má phèng-im.  *Tâi-mōe* sī Tâi-kheh cha-bó·.

## Sū-kiaⁿ
2005 nî hoat-seng to̍k-phài thoân-thé kong-khai phoe-phêng Tâi-kheh chit-sû ê iōng-hoat, jīn-ûi ū Tiong-kok bûn-hòa pà-koân khî-sī Tâi-oân bûn-hòa ê ì-bī, ho·-iok èng-kai hoán-khòng á-sī kā i ê ì-gī péng-liàn-tńg.

## Chham-khó chu-liāu
* Tâi-kheh bûn-hoà 
* 學術團體痛批 臺客遭汙名化 (Chū-iû Sî-pò)

## Koh khoàⁿ
*Hoâ-kheh

Lūi-pia̍t:Tâi-oân bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Liû-hêng bûn-hòa
Toā-ki

**Toā-ki** (hàn-jī: 大支, pún-miâ Chan Koàn-iông 曾冠榕, 1969 nî chó-iū chhut-sì), Tâi-oân ê 1 ê hip hop gē-su̍t-ka.  I ê Hō-ló-oē rap te̍k-pia̍t chhut-miâ.  I ê tē-1-tiuⁿ koh-jîn choan-chip sī *Sia̍t-chhàn-liân-hoe* (舌粲蓮花, 2002); khek-poâⁿ kong-si soan-thoân sī Hoâ-jîn sè-kài thâu-1-tiuⁿ rap ê choan-chip.  I bat hām MC HotDog ha̍p-chok.

It-poaⁿ lâng tùi i hit tè siau-lō· kài hó ê single, "Tâi-oân Sóng" te̍k-pia̍t ū ìn-sióng.  Chit tiâu koa piáu-hiān chhut 1 chióng "ū chū-sìn ê Tâi-oân jīn-tông".  Koa miâ kiám-chhái sī siang-koan-gí, tî-liáu ū "thiòng" ê ì-sù, im iū-koh sêng Hôa-gí siōng (頌, Hàn-gú Pheng-im: sòng), só·-í mā ū "ko-siōng", "o-ló" ê ì-bī.

2004 nî 3-goe̍h 8 hit kî ê A-chiu pán TIME cha̍p-chì kóng i siá--ê sī "chàn-siaⁿ Tâi-oân ê rap", jīn-ûi i tī 2004 nî Tâi-oân chóng-thóng soán-kí pān "Bîn-chìn-tóng lâm-pō· chheng-liân phiò ê bīn-chhiuⁿ (poster boy)" http://www.time.com/time/asia/covers/501040315/story.html .

## Pōe-kéng
Chhù-lāi a-pa sī chò kèng-chhat, ma-ma sī tī sió-ha̍k teh chò im-ga̍k lāu-su. Ē-kha ū chi̍t ê sió-tī, bé-á tòe in lāu-pē, mā khó tiâu chò kèng-chhat. In-ūi lāu-pē ê koan-hē, **Tōa-ki** chū-sè-hàn tō chiap-chhiok jiû-tō, pí-sài ê sêng-chek lóng bē-bái, bé-á mā in-ūi chi̍t hāng ūn-tōng pó-sàng ha̍k-hāu. Khó-sioh ê sī, āu-lâi ì-gōa siū-siong, siong tio̍h kha ê kin-té, bô-hoat kè-siok pí-sài. Thoat-lī jiû-tō ê Tōa-ki, chū Tâi-pak Thé-īⁿ (chit-má ê Tâi-pak Chhī-li̍p  Tāi-ha̍k) pit-gia̍p, khai-sí tâu-ji̍p rap (o͘-lâng liām-koa), tû-liáu ka-kī siá koa, chhòng-chō chi-gōa, mā it-sim siūⁿ-beh tī Tâi-oân chhui-sak hip-hop ê bûn-hòa, tī kò͘-hiong Tâi-lâm sêng-li̍p "Lâng-lâng Iú-kang-liān," sī chit-má Tâi-oân siōng tiōng-iàu ê hip-hop chhiúⁿ-pâi/thoân-thé chi-it.

## Siāu-kài
Tōa-ki sī Tâi-oân siōng-kài ū-miâ ê o͘-lâng liām-koa koa-chhiú, mā-sī tī Tâi-oân ûi-it bat hō͘-lâng khan tī Bí-kok "Sî-tāi Cha̍p-chì" lāi-té ê liām-koa koa-chhiú. Jî-chhiáⁿ, i mā bat siū kî-thaⁿ kok-chè mûi-thé hóng-mn̄g, pí-lūn-kóng Bí-kok ê *CNN*, Eng-kok ê Lú-toh (*Reuters*) kap Sî-tāi pò (*The Times*), Hoat-kok ê *AFP*, Tek-kok ê Lâm Tek Pò (*Süddeutsche Zeitung*), chia-ê mûi-thé lóng bat pò kòe i ê sin-bûn.

## Goā-pō· liân-kiat

* Choan-chip ê soan-thoân bûn-jī 
* Toā-ki ê blog 
* Toā-ki ê iáⁿ-im blog
Lâm-kóan

**Lâm-kóan** mā kiò-chòe **Lâm-im**, **Lâm-khiok**, a̍h-sī **Lâm-ga̍k**; sī liû-thoân tī Chôan-chiu, Ē-mn̂g, Tâi-oân kah Tang-lâm-a chià-ê thong-hêng Bân-lâm-gí ê só·-chāi ê im-ga̍k. Tī Tâi-oân it-poaⁿ kiò **Lâm-koán**.

## Lâm-im ián-chhut hêng-sek
*Chí (指)
*Khiok (曲)
*Phó· (譜)
Phó· sī sûn ga̍k-khì ê gián-chhut hêng-sek. Siōng tiōng-iaù ê 4-toā bêng-khiok sī sù-sî-kéng (四時景), mûi-hoa-chhau (梅花操), cháu-bé (走馬), kah pek-niáu-kui-châu (百鳥歸巢).

## Lâm-im sú-iōng ê ga̍k-khì

*téng-sì-kóan (上四管)
**gî-pê (pî-pê), jī-hiân, sam-hiân,  tōng-siau
*ē-sì-kóan (下四管)
**sí-tè, ?? ,?? ,??
*Kî-thaⁿ
**phah-pán?(拍板), ai-aí,

## Chí, Khiok, kap Phó· ê lia̍t-toaⁿ
*Khiok
** Saⁿ-kiⁿ kó· (三更鼓)
** Khoàⁿ bó·-tan (看牡丹)
** Khin-khin kiâⁿ (輕輕行)
** Bong bêng-goa̍t (望明月)
** Su-siúⁿ chiâⁿ-lâng (思想情人)
** Nî-kú goe̍h-chhim (年久月深)
** Hīn oan-ke (恨冤家)
** Soaⁿ hiám-chún (山險峻)
** Chhui-chiám tio̍h-ui (推枕著衣)
** Hui-sī goán (非是阮)
** Kám-siā kong-chú (感謝公主)
** Hn̄g-khoàⁿ tńg-tân （遠看到長亭)
** Ūi-i koah-tiàu (為伊割吊)
** Chu taⁿ siá-liáu (書今寫了)
** Ngô·-tông hio̍h-lo̍h (梧桐葉落)
** Ngô. ūi-lí (我為汝)
** Iâu-bōng chêng-kun (遙望情君)
** Chā-mîⁿ chi̍t-bāng (昨暝一夢)
** Poe-chiú khǹg-kun (杯酒勸君)
** Sûi-lâng chhín-chhiúⁿ (誰人親像)
*Phó·
**Sù-sî-kéng (四時景)
**Mûi-hoa-chhau (梅花操)
**Cháu-bé (走馬)
**Pek-niáu-kui-châu(百鳥歸巢)

## Goā-pō· liân-kiat
* Tâi-lâm lâm-seng-siā  (台南南聲社)
* 串門南樂團 
* Hàn-tông ga̍k-hú (漢唐樂府)
* Hui-sī-góan (非是阮)
Lô-chúi-khe Kong-siā

**Lô-chúi-khe Kong-siā** (**LTK**, hàn-jī: 濁水溪公社; 1990 nî chèng-sek chhòng-li̍p) sī Tâi-oân chhut-miâ ê tē-hā ga̍k-thoân.  In ê im-ga̍k ū punk, rock, nakasi, Tâi-oân bîn-iâu téng-téng ê sêng-hūn thàu-lām chò-hoé.  In āu-lâi chheng-hō· in kiâⁿ ê im-ga̍k lō·-soàⁿ, Taik (Hôa-gí: 台客).

Lô-chúi-khe Kong-siā mā hō-chò *LTK*, ū-sî-chūn siá "Loh Tsui Kweh".  Hō Lô-chúi-khe ê miâ, iōng "LTK" ê phèng-im, lóng piáu-sī in ū ì-sek kiâⁿ 1 tiâu "pún-thó·" ê lō·-soàⁿ.

## Te̍k-sek

In ê koa khah chē kui-tiâu iōng Hō-ló-oē, ū-sî sī Hôa-gí.

Lô-chúi-khe Kong-siā bat ho·-èng Tâi-oân 90 nî-tāi chho·-kî ê ke-thâu ūn-tōng, pau-koat lô-kang, khoân-pó, hoán Kok-bîn-tóng ui-koân thé-chè téng-téng ê siā-hoē gī-tê.  In mā bat chàn-siaⁿ chi-chhî jîn-koân ūn-tōng kap Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng.

In ê koa tiāⁿ-tiāⁿ chhiùⁿ chhut ē-kha-chân siā-hoē chò-kang-á-lâng ê sim-siaⁿ, te̍k-pia̍t sī cha-po·-lâng ê ut-chut, tùi sèng ê ǹg-bāng, tùi sèng-bû-lêng ê kiaⁿ-hiâⁿ.  In ê koa-sû thiau-kò·-ì ū chin chē tùi sèng ê biô-siá (chhin-chhiūⁿ phah-chhiú-chhèng, SM) kap "lah-sap", chho·-ló· ê oē-gí (khó-pí kóng sái, kàn-kiāu).

Ū lâng jīn-ûi in khoàⁿ-khin cha-bó·-lâng.  "Kiông-kan Sat-jîn" chit tè koa te̍k-pia̍t ū cheng-gī.

Chhan-chhiūⁿ phêng-lūn-ka Malaita kóng--ê, thiaⁿ--koè ê lâng m̄ sī chin kah-ì tō sī put-chí-á hoán-kám.

## Sêng-oân

* Chhoà Hái-un (蔡海恩, "Chó-phài") - hoat-khí-jîn, lêng-hûn hūn-chú; gí-tah-chhiú.
* Koa Jîn-kian (柯仁堅, "Sió Koa") - 90 nî-tāi boé-kî ka-ji̍p, lêng-hûn hūn-chú; gí-tah-chhiú.
* Lâu Pek-lī (劉柏利) - bass
* (陳俊熾, "阿熾")  - kó·

Chhoà Hái-un, Koa Jîn-kian 2 lâng í-chá tha̍k Tâi-oân Tāi-ha̍k, āu--lâi hông thoè-ha̍k.

## Tùi in ê éng-hióng

Lô-chúi-khe Kong-siā chá-kî ê im-ga̍k hoán-èng Chhoà Hái-un ê kháu-bī, sêng grunge.  "Siā-hoē-chú-gī Kái-hòng Tâi-oân", "U238" sio̍k kāng chit-ê hong-keh.  Chhoà Hái-un mā toà lâi pún-thó· bîn-iâu ê goân-sò·.  Lēng-goā 1-ūi lêng-hûn jîn-bu̍t Koa Jîn-kian toà lâi Nakasi.  I tī koa lāi-té chham hóng thoân-thóng hì-khek ê kháu-pe̍h kap chháu-kin ê kàn-kiāu bûn-hoà.  Malaita jīn-ûi Lâu Pek-lī toà lâi khah "li̍p-thé" ê pian-khek hong-keh.

## Chok-phín

* 愛死亞洲第一輯 (1993) - ha̍p-chip
* 地下音樂檔案５ (1995) - tē-1-tiuⁿ choan-chip
* 南國再見，南國 (1996) - tiān-iáⁿ soundtrack, 2 tiâu koa
* 牛年春天吶喊現場專輯〈一〉 (1997?) - ha̍p-chip
* 牛年春天吶喊現場專輯〈二〉 - ha̍p-chip
* 97赤聲搖滾 (1997) - ha̍p-chip
* 虎年春天吶喊 (1998?) - ha̍p-chip
* 兔年春天吶喊 (1999?) - ha̍p-chip
* 台客的復仇 (1999) - tē-2-tiuⁿ choan-chip
* 臭死了 (2001) - tē-3-tiuⁿ choan-chip

## Tit-chióng
2013 nî Kim-im Chhòng-chok-chióng, Chòe-ka Iô-kún Toaⁿ-khek, "Khòaⁿ-tio̍h O͘-iáⁿ Tō Khui-chhèng"
2020 nî Kim-khek-chióng, Chòe-ka Tâi-gí Choan-chip-chióng, "Chong-hông"

## Goā-pō· liân-kiat

* Sî-kan-pió
* http://www.maillist.com.tw/maillist/file/deny/20000701122030.html 
* Malaita ê phêng-lūn
UNESCO

**Liân-ha̍p-kok Kaù-iok, Kho-ha̍k kap Bûn-hoà Cho͘-chit** (mā ē-sài kóng **Liân-ka̍p-kok Kaù-Kho-Bûn Cho͘-chit**) sī Liân-ha̍p-kok lāi ê 1-ê cho͘-chit. It-poaⁿ kán-siá choè **UNESCO** (àn Eng-gí miâⁿ *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* lâi-ê).

## Goā-pō͘ liân-kiat
* http://www.unesco.org
Lâm-hui-kok

**Lâm-hui Kiōng-hô-kok** (Afrikaans-gí: ; Eng-gí: ; Zulu-gí: ) sī tī lâm Hui-chiu boé-liu ê kok-ka. Pak-hong ū Namibia, Botswana, Zimbabwe; tang-pak-hong ū Mozambique, Swaziland. Lesotho oân-choân pau tī Lâm-hui ê kok-kài lāi-té.

## Hêng-chèng-khu

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
*Lâm-hui Chióng-cho̍k Keh-lī‎
*Lâm-hui Kok-ka Kaⁿ-ná Kiû-tūi‎
*Lâm-hui Kok-ka Pán-kiû Kiû-tūi
*Lâm-hui Pe̍h-lâng‎
*Afrikaans

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Ho̍h-ló bîn-kan im-ga̍k

**Tâi-ôan Ho̍h-ló phài bîn-kan im-ga̍k**, pau-koat Ho̍h-ló bîn-koa kah khì-ga̍k nn̄g pō͘-hūn. 

## Ho̍h-ló bîn-koa
Ho̍h-ló bîn-koa, ki-pún-siōng sī teh kóng Tâi-ôan bîn-kan ê Ho̍h-ló koa-iâu, iōng Bân-lâm-gí (Ho̍h-ló-ōe) ián-chhiùⁿ, sī ùi kòe-khì chi̍t tāi sòa chi̍t tāi siong-thôan--lo̍h-lâi ê bin-kan koa-iâu.

### Àn-chiàu sán-seng kah liû-thong hun-pō͘ hun-lūi
Tâi-ôan Ho̍h-ló bîn-koa, àn-chiàu sán-seng kah liû-thong hun-pō͘ ê chōng-hóng, liōng-ki-iok ē-sái pun-chòe saⁿ ê khah tōa ê phìⁿ, che to̍h-sī: sai-pō͘ pêng-gôan, Hêng-chhun tē-khu kah pak-pō͘ Gî-lân tē-khu. Chit saⁿ ê khu-he̍k, tú-tú-hó mā-sī Bân-lâm-lâng tēng-ku khai-hoat siāng-kài chi̍p-tiong ê só͘-chāi.

### Àn-chiàu koa-sû biâu-siá ê chú-tê
Àn-chiàu koa-sû biâu-siá ê hong-keh, tāi-khài pun-chòe ē-kha kok-chióng ê lūi-hêng:

# Ka-têng lûn-lí lūi (pí-lūn: Pēⁿ-kiáⁿ-koa) 
# Lô-tōng lūi (pí-lūn: Gû-lê-koa)
# Ài-chêng lūi (pí-lūn: La̍k-ge̍h bo̍at-lī)
# Chè-sī lūi (祭祀類, pí-lūn: Khan-bông-koa)
# Káng-sū lūi (敘事類, pí-lūn: Soat-mûi su-kun)
# Ngô͘-lo̍k lūi (娛樂類, pí-lūn: Lim-chiu-koa)

Put-lī-kò, in-ūi koa-sû óng-óng khan-liân chin-chōe chióng ê ì-gī, ū-sî mā chin oh-tit kā Ho̍h-ló bîn-koa chòe tan-sûn ê hun-lūi. Ho̍h-ló bîn-koa ê ián-chhiùⁿ tōa-to-sò͘ sio̍k-î toaⁿ-im khiok-tiāu ê ián-chhiùⁿ, mā-ū sio-po tùi-chhiùⁿ--ê, pí-lūn Thô-hoe tah-tō͘ kah Tō͘-ún-á koa. Che í-gōa, koh-ū gîm-siōng sek ê ián-chhiùⁿ hong-hoat, put-kò khah hán-kiàn. Ho̍h-ló bîn-koa ê choh-sû choh-khek chin sû-phok, i ê sôan-lu̍t bí-biāu, chhiong-bóan hiong-thó͘-bī, koa-sû it-poaⁿ sī sì kù chhit jī, lâng kóng “sì-kù-liân-á”. 

## Ho̍h-ló bîn-kan khì-ga̍k
Tâi-ôan Ho̍h-ló bîn-kan khì-ga̍k, àn-chiàu im-ga̍k te̍k-sek, ē-tàng pun-chòe lâm-kóan ga̍k kah pak-kóan ga̍k nn̄g ê phài-pia̍t, chóng--sī khah-chē ha̍p-chàu, to̍k-chàu khah-chió. To̍k-chàu im-ga̍k ê ga̍k-khì thong-siông sī hiân-á chit-lūi--ê, chhan-chhiūⁿ tōa-kóng-hiân, jī-hiân, ah sio̍k-î phoah-hiân ga̍k-khì ê go̍eh-khîm, ū-tang-sî-á mā-ē iōng--tio̍h. 

Ha̍p-chàu khì-ga̍k chhái-iōng ê ga̍k-khì, pau-koah “kim (金), chio̍h (石), thó͘ (土), phôe-kek (革), si-sòaⁿ (絲), tek (竹), phû (匏)” kok-chióng lūi-hêng--ê, àn-chiàu ga̍k-khì bô-kâng ê pian-chè, koh ē-tàng pun-chò ē-kha sì chióng lūi-hêng: 
# lô-kó͘ ga̍k
# kó͘-chhoe ga̍k
# sī-tek ga̍k (lâm-kóan chò tāi-piáu ) 
# hūn-hap ga̍k (chhan-chhiūⁿ teh chè-sī ah-sī khèng-tián ê sî, ián-chhut ê “cha̍p-saⁿ-khiuⁿ”)

## Sin hoat-tián
Che-í-gōa, chi̍t-kóa-á iû-tio̍h Tâi-ôan kīn-nî-lâi gē-kài só͘ chhòng-chok--ê, iu-siù ê Bân-lâm-gí chhiò-khoe-kio̍k, mā hō͘-lâng khòaⁿ-chòe sī Ho̍h-ló im-ga̍k tiōng-iàu ê chó͘-sêng pō͘-hūn. Chit-khóan chhiò-khe kio̍k tōa-to-sò͘ sī iau-chhiáⁿ gē-kài ê chhiò-khoe ián-ôan lâi lio̍k-chè--ê, i ê te̍k-tiám sī chhiong-bóan chhù-bī kah hàm-kó͘, gí-giân tùi-pe̍h cha̍p-chiok chhiò-khoe, iu-kî siū-tio̍h bîn-chiòng ê hí-ài kah phâng-tiûⁿ.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Im-ga̍k
Gî-pê

:*Khu-pia̍t: Goā-hêng chhin-chhiūⁿ gî-pê ê koé-chí mā sī kiò chò [[gî-pê (koé-chí)|gî-pê]].*

**Gî-pê** (mā ū lâng kóng **pî-pê**, **khî-pê**) sī Tang-a ê chi̍t-chióng hiân-ga̍k-khì. Toâⁿ gî-pê ê ga̍k-su iōng 1 tè pî-pê-giauh poé hiân.

## Links
* HQ-Video: Traditional Chinese Pipa Song 小月儿高 (The Moon is High)
* HQ-Video: Traditional Chinese Pipa Song 陽春白雪 (White Snow in the Spring Sunlight)
Ho̍h-ló

Tī Tâi-oân, **Ho̍h-ló** (**Hō-ló**) chit sû chí só͘-ū kóng Ho̍h-ló-oē ê lâng a̍h-sī in ê bûn-hoà.

Ū lâng jīn-ûi, siong-tùi *[[Bân-lâm]]*, *[[Hok-kiàn]]*, *[[Tâi-oân]]* téng-téng ê siong-koan-sû, *Ho̍h-ló* bô bêng-hián ê tē-he̍k hoān-ûi. Chit tiám hām *[[Kheh-ka]]* ū lūi-sū ê só͘-chāi. Chóng--sī, mā ū lâng jīn-ûi sī chí Hok-kiàn (福建), a̍h-sī chí Lo̍k-iông (洛陽) tē-tāi ê Hô-lo̍k (河洛). Bo̍k-chêng Tâi-oân loē-pō͘ pēng bô chi̍t ê tēng-lūn.

*Ho̍h-ló* ê Hàn-jī siá-hoat chêng-kah-taⁿ lóng ū lâng gī-lūn. Ē-tàng hun chit-kúi-chióng chú-iàu ê siá-hoat kap koan-tiám:

* 福佬 - kiông-tiāu hām Hok-kiàn ū koan-hē
* 河洛 - kiông-tiāu Hō-ló-lâng ū kú-tn̂g ê le̍k-sú
* 鶴佬 - kiông-tiāu Hàn-jī tùi hiān-tāi tho̍k-im (Âng Ûi-jîn)
* 貉獠 - kiông-tiāu sī goā-cho̍k phì-siùⁿ lâng ê oē-gí, bô èng-kai iōng
* 河老, 河佬 - chiàu le̍k-sú bûn-hiān (*天下郡國利病書*, *Thian-ha kūn-kok Lī-peng-su*) ê siá-hoat.

Tī Tâi-oân, í-siōng chêng saⁿ chióng Hàn-jī siá-hoat lóng chin chia̍p chhut-hiān. “河洛” kap “福佬” pí-kàu-tek khah phó͘-phiàn, “河洛” ū kín lâi kín chia̍p-iōng ê chhu-sè. Chú-liû ê koan-tiám khim-hióng kā tòng-chò chiàⁿ-bīn he̍k-chiá tiong-li̍p ê oē-gí.

Tâi-oân thóng-phài ia̍h hó, to̍k-phài ia̍h hó, lóng bô bêng-hián ê phian-ài. Bûn-hoà Tâi-to̍k tùi “河洛” khah hoán-kám, kám-kak sī chi̍t chióng bô ha̍h sî-tāi ê Tiong-goân ì-sek, só͘-í mā bat ū lâng kā kái chò “和樂”, piáu-sī “hô-pêng khoài-lo̍k”.

In-ūi Hàn-jī ê siá-hoat kap ì-gī lóng bô khak-tēng, ū lâng chàn-sêng lia̍h im siá Lô-má-jī tō hó.

## Kheh-oē ê ''Ho̍k-ló''

Kheh-gí ê koan-hē-sû sī *Ho̍k-ló*, Hàn-jī chāi-lâi siá-chò “學老”, lia̍h-im tàu--ê. “福佬” ê Kheh-oē tho̍k-im sī “Fuk-ló” (Kheh-gí Pe̍h-oē-jī, khó-pí “福建” sī “Fuk-kien”), m̄-koh Kheh-oē bô chit chióng kóng-hoat. Hiān-tāi ê *Ho̍k-ló* bô bêng-hián ū khin-sī ê ì-bī.

## Koan-liân bûn-chiuⁿ
*Ho̍h-ló bûn-hoà
*Ho̍h-ló-kheh

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê cho̍k-kûn
Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-séng
Lūi-pia̍t:Kńg-tang-séng
O͘-miâ-toaⁿ Kang-chok-sek

**O·-miâ-toaⁿ Kang-chok-sek** tī 1989 nî chhut 1 tiuⁿ put-chí-á ū éng-hióng-la̍t ê choan-chip, hō·-chò *Lia̍h-kông Koa*.

## Chok-phín
### ''Lia̍h-kông Koa'' (1989)

* Tâi-pak Tè-kok (台北帝國)
* Lia̍h-kông 抓狂
* Siong-sim bô oē 傷心無話
* A-pa ê oē 阿爸的話
* Khèng-toan-iông 慶端陽
* Kè-thêng-chhia (計程車)
* Bîn-chú A-chháu 民主阿草
* Sin-chng Ke 新莊街
* 播種

### ''Io-nâ-á-khek'' (1996)
Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui

**Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui**, Tâi-oân chhut-miâ ê chheⁿ-mê im-ga̍k-ka.  In 2 lâng tī pak-pō· Pak-tâu, Tām-chúi ê thoân-thóng tê-sek chhiùⁿ-koa chin chē tang, tī 1997 nî chiah keng-koè Phoaⁿ Sió-kiap, Tân Bêng-chiong chhut Hō-ló-oē choan-chip *Liû-lōng kàu Tām-chúi*, chū án-ne toā chhut-miâ.  Nakasi sī in ê hong-keh.

Kim-mn̂g-ông (金門王) pún-miâ Ông Eng-thán (王英坦, 1953 nî- 2002 nî).  Iáⁿ-siòng kì-lio̍k-chiá Phoaⁿ Sió-kiap (潘小俠) tī Tām-chúi Má-kai pài-tn̂g hù-kīn hām i se̍k-sāi.  In-ūi Ông sī Kim-mn̂g lâng, i tō kā i hō "Kim-mn̂g-ông" chit ê miâ.  Kim-mn̂g-ông sè-hàn hò·ⁿ-hiân khì khioh peng-á tàn-hìⁿ-sak ê mi̍h, soah hō· hoé-io̍h chà kah ba̍k-chiu kiông-beh chheⁿ-mê, chhiú-poâⁿ tio̍h-siong.  12~3 hoè ê sî, Kim-mn̂g chèng-hú sàng i khì Tâi-oân chiū-ha̍k, m̄-koh ha̍k-hāu hiâm i nî-hoè siuⁿ chē, bô hō· i tha̍k.  I bat ti Báng-kah chò cha̍p-kang-á, liáu-āu ji̍p khì pin-gî-siā pûn lat-pah (?). Ba̍k-chiu chhiú-su̍t sit-pāi pìⁿ chheⁿ-mê, i chū án-ne khì kàu Sin-chng bông-jîn ha̍k-hāu, tī hia se̍k-sāi Lí Péng-hui.  Āu--lâi khì tī Tām-chúi, ū lâng kài-siāu i sì-kè ián-chhiùⁿ -- choân-tó chông thàu-thàu.

Lí Péng-hui (李炳輝)

## Chok-phín

In lóng-chóng chhut 3 tiuⁿ choan-chi̍p.

### ''Liû-lōng kàu Tām-chúi'' (1997)

# Liû-lōng kàu Tām-chúi - Tân Bêng-chiong tit-tio̍h 1998 nî Kim-khek-chióng ê "Siōng Gâu ê Chok-khek-jîn" chióng.
# Má-mah Chhiáⁿ Lí iā Pó-tiōng
# Khó· Chiú
# Àm-thâu-á chúi-ke 晚頭仔水鸡
# Lia̍h-lêng--ê liû-liōng kì 掠龍兮流浪記
# Hoàh lîn-liong bē cha̍p-sè 喝玲瓏賣杂細
# Ài-chêng Lō·
# Bô siaⁿ ê Nakasi
# Lâm-jî Ai-koa
# Tām-chúi Bō·-sek

### ''Lâi-khì Hawai‘i'' (1999)

# Lâi-khì Hawai‘i
# Lāu-lâng A-kó-koh
# Sit-loân ê Piān-tong
# Ím-chiá chi Koa 飲者之歌
# Iân-tâu Koa
# Tah-chhia Koa 搭車歌
# So La Lí leh toh?
# Sió-sió ê Só·-chāi
# Kū-chêng-mî-mî

## Chham-khó chu-liāu
* http://www.geocities.com/SoHo/Gallery/3077/glin.html
* http://atj.yam.org.tw/mw0436.htm
Tiong-kok-lâng

**Tiong-kok-lâng** () ū chiok chē chióng tēng-gī.

## Tēng-gī

* Ū Tiong-kok kok-che̍k ê lâng. Tiong-kok kok-che̍k khó-lêng sī Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kok-che̍k, Tiong-hôa Bîn-kok kok-che̍k, Chheng-kok kok-che̍k.
* Tiong-hôa Bîn-cho̍k

## Koh Khòaⁿ

* Tn̂g-soaⁿ-lâng
* Tn̂g-lâng

Lūi-pia̍t:Tiong-kok-lâng
Lūi-pia̍t:Tiong-kok
Nakasi

**Nakasi** (Hoâ-gí: 那卡西) sī Tâi-oân ê 1 chióng im-ga̍k khoán-sek.  Chit sû tùi Ji̍t-pún-oē *nagasi* (流し) lâi ê http://www.nikkei.com.hk/file/nikkei-gallery/vol32/32taiwan.pdf, goân-pún sī "liû-tōng", "cháu-chông" ê ì-sù.  It-poaⁿ jīn-ûi sī teh biô-siá Nakasi ga̍k-chhiú phiau-lōng ê ji̍t-chí.

Nakasi tī tē-2-pái tāi-chiàn liáu-āu ê im-ga̍k-sú ū siong-tong ê tē-ūi.  Chhan-chhiūⁿ Kim-mn̂g-ông kap Lí Péng-hui, Kang Hūi, Lô-chúi-khe Kong-siā chia chiâⁿ bô kāng-khoán ê ián-chhut-chiá, lóng ū siū Nakasi éng-hióng.

Nakasi ū chin tāng ê ē-kha-chân siā-hoē ê khì-bī.  Nakasi tng sî-kiâⁿ ê sî-chūn, ga̍k-su khò tê-sek, chiú-ka téng-téng ê ngô·-lo̍k-gia̍p tō· seng-oa̍h.  Tâi-pak Pak-tâu ê un-choâⁿ sán-gia̍p mā kap Nakasi ū bi̍t-chhiat ê koan-hē.

Tâi-oân kang-hoē ūn-tōng ê im-ga̍k choan-chip it-poaⁿ lóng ē chhah kúi-tiâu-á Nakasi ê koa-á.  Kang-lâng Li̍p-hoat Hêng-tōng Úi-oân-hoē ê koan-hē jîn-sū sīm-chì kā in ê ga̍k-thoân hō-miâ chò O·-chhíu Nakasi.
Hôa-gí

**Hôa-gí** ē-sái chí:
* Hiān-tāi Piau-chún Hàn-gí: iōng Koaⁿ-oē hām Pak-kiaⁿ-oē chò piau-chún, hō-chò Phó·-thong-oē a̍h-sī Kok-gí. Chú-iàu sú-iōng tī Tiong-kok, Tâi-oân, Má-lâi-se-a, Sin-ka-pho.
* Hàn-gí: Hàn-jîn kóng ê gí-giân.

Lūi-pia̍t:Giân-gú
Thài-kok

**Thài-kok** () sī Tang-lâm-a ê 1-ê kok-ka, tī Lao-kok kah Kampuchea ê tang-pêng. Thài-kok ê lâm-pêng sī Thai-kok-oan kah Má-lâi-se-a, se-pêng kah Myanmar hām Andaman Hái sio-liâm. 1949 nî 5 go̍eh chìn-chêng, chit-ê kok-ka ê chèng-sek bêng-chheng hō-chòe **Siam-lô** ().

## Le̍k-sú

1238 nî, Sukhothai Ông-kok sêng-li̍p, kàu-kah 14 sè-kí tiong-kî, khì hō͘ Ayutthaya Ông-kok thè-tāi. Thài-kok ê bûn-hòa siū Tiong-kok bûn-hòa kah Ìn-tō͘ bûn-hòa éng-hiáng chin chhim. Sui-jiân 16 sè-kí ê sî-chūn, Se-hong lia̍t-kiông to̍h í-keng lâi-kàu Thài-kok, m̄-koh Thài-kok khiok-sī Tang-lâm-a ûi-it bô chiâⁿ-chòe si̍t-bîn-tē ê kok-ka. Kong-gôan 19 sè-kí í-āu, Thài-kok khai-sí chìn-hêng kái-kek, iōng-lâi sek-èng si̍t-bîn kok-ka tùi in ê ap-le̍k. 

1932 nî, Thài-kok keng-kòe 1-tiûⁿ un-hô ê chèng-piàn kek-bēng, chiâⁿ-chòe kun-chú-chè ê kok-ka. Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn, Thài-kok óa Ji̍t-pún, chiàn-cheng kòe-āu, chiâⁿ-chòe Bí-kok ê liân-bêng kok.

## Chèng-tī
Àn-chiàu Thài-kok ê kok-ka hiàn-hoat, kok-ông pêng-bô sím-mi̍h si̍t-chè ê kôan-le̍k, kok-ông put-kò sī kok-ka ê tāi-piáu kah chú-kôan ôan-chéng ê siōng-tin. Chèng-hú ê thâu-lâng sī chóng-lí, iû kok-ông chí-tēng, it-poaⁿ sī iû gī-hōe kah liân-ha̍p chèng-hú ê to-sò͘-tóng léng-siù tam-jīm. 

Thài-kok ê gī-hōe hun-chòe 2-pō͘-hūn: chiòng-gī-hōe (500-ê se̍k-ūi), chham-gī-hōe (200-ê se̍k-ūi). Gī-hōe ê sêng-ôan iû kok-bîn sóan-kí sán-seng. Chiòng-gī-hōe ê gī-ôan jīm-kî 4-nî, chham-gī-hōe sī 6-nî. Kok-ka siōng-kôan su-hoat ki-koan sī chòe-ko hoat-īⁿ, i ê sêng-ôan kāng-khóan iû kok-ông chí-tēng. 

Thài-kok sī Tang-lâm-a Kok-ka Cho͘-ha̍p ê sêng-ôan kok.

## Hêng-chèng-khu

## Jîn-kháu
Thài-kok jîn-kháu tang-tiong ū beh-óa 8-siâⁿ ê lâng sī Thài-cho̍k. Che í-gōa, mā-ū chiok-chōe Tn̂g-lâng (Hôa-jîn) tòa-tī Thài-kok. Kî-thaⁿ ê sió-sò͘ bîn-cho̍k chú-iàu sī Má-lâi-lâng. 

## Chong-kàu
Tōa-to-sò͘ Thài-kok-lâng siong-sìn Hu̍t-kàu. Lēng-gōa, Thài-kok koh-ū 1-pō͘-hūn lâng sìn Islam-kàu, Ki-tok-kàu kah ìn-tō͘-kàu. 

## Gú-giân
Thài-kok ê koaⁿ-hong gí-giân sī Thài-gú, sú-iōng Thài-gú jī-bó. 

## Bûn-hòa
Thó͘-ní-kî

**Thó͘-ní-kî** (), mā thang kiò chò **Thó͘-ní-kó͘** (), choân-miâ **Thó͘-ní-kî Kiōng-hô-kok** () sī Au-chiu tang-lâm-pêng kap A-chiu sai-lâm-pêng ê kok-ka. Thó͘-ní-kî ê pak-pêng sī O͘-hái, sai-pêng kap sai-lâm-pêng hun-pia̍t ū Aegean-hái kap Tē-tiong-hái. I ê chhù-piⁿ ū tang-pêng ê Gruzia, Armenia, Azerbaijan, kap Iran, lâm-pêng ê Iraq kap Su-lī-a, í-ki̍p sai-pêng ê Hi-lia̍p kap Bulgaria.

## Tē-lí

## Hêng-chèng-khu
Tiong-kok (iōng-gí)

:*Chia chú-iàu kì-su̍t ì-sù khah ài-māi ê Tiong-kok khài-liām, nā koan-hē hiān-chāi kok-chè it-poaⁿ chheng *'Tiong-kok** ê kok-ka, khoàⁿ "[[Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok]]"; i-ê chêng chi̍t-ê lo̍h-bóe sóa kòe Tâi-oân ê chèng-hú, khòaⁿ "[[Tiong-hôa Bîn-kok]]".''

**Tiong-kok''' sī A-chiu tāi-lio̍k tang-pō͘ chi̍t tè khu-he̍k. Kin-sè hō ka-tī Tiong-kok ê chèng-khoân siōng-bô ū nn̂g-ê, pau-koat it-poaⁿ kok-chè jīn-tēng ê Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok, kap si̍t-chè koán-hat Tâi-oân (kiam Phêⁿ-ô͘), kap Kim-mn̂g kiam Má-chó͘ téng só͘-chāi ê Tiong-hôa Bîn-kok.

## Kīn-tāi chèng-tī khài-liām
Chá-chêng thóng-tī Tiong-kok ê tè-kok Tāi-chheng, tī bóe-kî oa-ná ēng kok-chè só͘ jīn-ûi ê Tiong-kok chò tùi gōa kau-óng ê sin-hūn. Āu-lâi kiàn-li̍p ê chèng-khoân mā chhái-ēng Tiong-kok ê koan-liām. Jī-chhù Tāi-chiàn liáu-āu Tiong-kok Lōe-chiàn chō-sêng Chiúⁿ Kài-se̍k/Kok-bîn-tóng niá-chhōa ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú choán kòe Tâi-oân, kâng sî-chūn Kiōng-sán-tóng tī Tiong-kok kiàn-li̍p khí Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok. Keng-kòe 20 sè-kí āu-kî, sè-kài-siōng tōa-pō͘-hūn ê kok-ka kap kok-chè cho͘-chit chiām-chhù lóng sêng-jīm āu-chiá sī î-it ê Tiong-kok chèng-hú.

Tī Tâi-oân, sui-bóng ū chi̍t kóa chèng-tī lí-sióng sī hi-bāng si̍t-chè thóng-tī hia ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú hòng-khì tāi-piáu Tiong-kok ê chú-tiuⁿ, chóng-sī m̄-bat tī hiàn-chèng ê chân-kip si̍t-hêng chit khoán siat-sióng. Tâi-oân tī kok-chè-hoat siōng sī-m̄-sī sǹg Tiong-kok ê chi̍t hūn, koh koan-hē tio̍h 1950 nî-tāi í-lâi kok-chè to-hong tùi Tâi-oân ê hoat-lu̍t tē-ūi kap kui-ê chèng-tī bûn-tē ê cheng-gī.

## Siong-koan
* Tiong-kok pún-pō͘
* Tiong-kok tāi-lio̍k
Tân Kah-kiⁿ

**Tân Ka-kiⁿ** (陳嘉庚, pún-lâi ê miâ sī **Tân Kah-kiⁿ** 陳甲庚 Tan Kah Kee, 1874 nî 10 go̍eh 21 hō chhut-sì, 1961 nî 8 go̍eh 12 hō koè-sin), chó·-ke Hok-kiàn Tâng-oaⁿ-kōan Chi̍p-bí-chhng. 17 hòe ê sî-chūn, Tân Ka-kiⁿ kòe-hoan khì Sin-ka-pho, tī in lāu-pē Tan Ki-pek keng-êng ê bí-tiám-á o̍h chò seng-lí. 1904 nî, chhù-lāi seng-lí pāi, Tan Ka-kiⁿ taⁿ-khí tiông-sin chín-chok ka-gia̍p ê tàⁿ-thâu, i tiû-pī chu-kim, khui ōng-lâi chhiúⁿ ( chhiáng ) kah chhiū-liⁿ hn̂g, tiōng-tiám hoat-tián chhiū-liⁿ kang-gia̍p kah hái-ūn hâng-gia̍p. I ê kut-la̍t phah-piàⁿ, tī āu--lâi tit-tio̍h  hù-kùi. 1925 nî Tan Kah-kiⁿ ê chu-sán chhiau-kòe 1200-bân ( Sin-pē ?? Bí-gôan?? Tiong-kok chóa-jī?? ), piàn-sîng chá-kî Tang-lâm-a siā-hōe kang-siong-kài ê niá-thâu-lâng. 

## Ōan-chō· kàu-io̍k sū-gia̍p

Tân Ka-kiⁿ sian-siⁿ tī-leh phah-piàⁿ sū-gia̍p ê tông-sî, chek-ke̍k thui-tōng kah thê-chhiòng kok-bîn kàu-io̍k. Ūi-tio̍h beh pôe-ióng ē-1-tāi, i hē-lāt khui o̍h-tn̂g (ha̍k-hāu), hoat-tián kàu-io̍k sū-gia̍p. Tī Sin-ka-pho, ùi 1907 nî kàu-kah 1947 nî, lóng-chóng 40 nî ê lāi, Tan Ka-kiⁿ châiⁿ-āu kiân-tì  Tō-lâm, Ài-tông, Chiông-hok, Chiông-pún 4-keng sió-ha̍k, Hôa-kiâu tiong-ha̍k, Lâm-iûⁿ su-hoān kah Hôa-kiâu lú-chú tiong-ha̍k téng-téng ha̍k-hàu. Tân Ka-kiⁿ ê kàu-io̍k kòng-hiàn chú-iàu Tī Bân-lâm, 1913 nî kàu 1920 nî, i tī ka-hiong Tâng-oaⁿ Chi̍p-bí chêng-āu khai-pān 1-keng sòa 1-keng ê o̍h-tn̂g, āu--lâi thóng-chheng " Chi̍p-bí Ha̍k-chhun " (hiān-chú-sî, kàu-ha̍k ê kui-bô· pau-hâm sió-ha̍k, tiong-ha̍k kah tāi-ha̍k). Che-í-gōa, Tan Kah-kiⁿ sian-seⁿ iū-koh tī 1921 nî tiàm Ē-mn̂g tó khai-pān chhut-miâ ê Ē-mn̂g Tāi-ha̍k. Tan--sian-siⁿ tùi Hā-tāi ê ti̍t-chia̍p châi-bū chi-oân ū kah 16 nî hiah-nī kú. 

Sui-liân, Tan Ka-kiⁿ ê khì-kia̍p tī 1930 nî liáu-āu kiâⁿ-kàu bóe-lō·, m̄-koh i hit-chióng " kheng-ka heng-ha̍k, li̍p-chì ūi kiáⁿ-sun hiō-tāi " ê cheng-sîn ē éng-góan  hō· chôan sè-kài ê lâng o-ló kah kìng-tiōng.

## Ōan-chō· Tiong-kok khòng-ji̍t chiàn-cheng
Tû-liáu thê-chhiòng kàu-io̍k í-gōa, Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ iū-koh chek-ke̍k chham-ka siā-hōe kái-chìn, chhut-la̍t kái-siān tn̂g-lâng siā-hōe (唐人社会) ê chó·-chit kah chok-hong, thê-chiông siā-hōe chû-siān sū-gia̍p. Tiong-kok khòng-ji̍t chiàn-cheng hit-chūn, Tân--sian-siⁿ sì-kòe cháu-chông, kiò kòng-tāi hoan-pêng tn̂g-lâng khiā chhut-lâi kā Tiong-kok tàu-saⁿ-kāng, chhut-chîⁿ kah chhut-la̍t kā Tiong-kok kun-tūi kah jîn-bîn daù-kha-chhiú.

## Kòe-sin

1961 nî 8 go̍eh 12 hō, Tân Kah-kiⁿ lāu sian-siⁿ  tī Pak-kiaⁿ 1-keng peⁿ-īⁿ ( i-kóan ) kòe-sin , hòe-siū 87 hòe. Kòe-sin liáu-āu, tng-sî ê Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chèng-hú tài-liām Tân Kah-keⁿ kui-sì-lâng ūi Tiong-hôa bîn-cho̍k hù-chhut ê úi-tāi kòng-hiān, chuan-kang iōng " kok-chòng " ê lé-sò· ūi i tsut-suaⁿ, kah Tân kah-kiê ê sīn-khu ūn tńg-lái i ê chó·-ke Hok-kiàn Tâng-oaⁿ Chi̍p-bí, tâi tī chhut-miâ ê hong-kèng khu Kah-kiⁿ kong-hn̂g lâi-té.
SIL International

**SIL International** (í-chá kiò-choè **Summer Institute of Linguistics**, kán-siá SIL) sī 1-ê hui-gêng-lī sèng ê cho·-chit. In chú-iàu ê bo̍k-piau sī gián-kiù 1-koá-á khah bô-lâng chai, khah pih-suh ê gí-giân, thui-sak bat-jī, mā-sī pang-chān hoan-e̍k Sèng-keng ê sū-kang.

Wycliffe Bible Translators ("Wycliffe Sèng-keng Hoan-e̍k-chiá") sī SIL International ê chí-moē cho·-chit; in choan-mn̂g hoan-e̍k Sèng-keng. Só·-ū ê Wycliffe hoē-oân mā lóng-chóng sī SIL ê hoē-oân.

## Le̍k-sú
Tī 1930 nî-tāi chhoe-kî, chi̍t-tīn Ki-tok-kàu ê bo̍k-su khì tī Guatemala hia thoân-kàu, kō͘ tong-tē ê Kaqchikel lâng cho͘ sêng Ki-tok-hōe, āu-lâi, SIL International chit-ê cho͘-chit chiū-sī iû Tiúⁿ-lo Kàu-hōe ê Ûi-liâm Thau-sián (William Cameron Townsend) bo̍k-su tī 1934 nî só͘ chhòng-pān ê. Thau-sián bo̍k-su oân-sêng Kaqchikel ōe-gí ê Sèng-keng hoan-e̍k liáu-āu, tī 1933 nî ōaⁿ khì kàu Be̍k-se-ko, pang-chān in hia ê goân-chū-bîn gí-giân ê Sèng-keng hoan-e̍k sū-kang.

## SIL International ê jī-hêng kap nńg-thé
* Jī-hêng
** Charis SIL
** Doulos SIL
** Gentium
** SIL Encore IPA
* Jī-hêng kho-ki
** Graphite
* Nńg-thé
** WorldPad

## Goā-pō· liân-kiat
* SIL international
* Ethnologue.com
## Chham-khó Chu-liāu
OpenType

OpenType sī 1-chóng jī-hêng keh-sek kap jī-hêng hián-sī ki-su̍t. OpenType sī Adobe System kap Microsoft tâng-chê chè-tēng-ê.
Microsoft

**Microsoft Kong-si** (, Eng-gú: Microsoft Corporation, kán-chheng **Microsoft**, "Bî-nńg") sī choân sè-kài siōng-toā ê tiān-náu nńg-thé kong-si, chóng-pō· tī Bí-kok, Washington-chiu, Redmond, tī 2004 nî ū chhiau-kòe 5-bān-ê oân-kang. I siōng chhut-miâ ê sán-phín sī Microsoft Windows. Chit thò nńg-thé tī toh-bīn-hêng tiān-náu ê chhī-tiûⁿ chiàm-iú-lu̍t chhiau-kòe 9-siâⁿ.

## Le̍k-sú

Bill Gates kap Paul Allen 2 lâng tī 1975 nî chhòng-pān Microsoft, tong-sî hō-chò *Micro-soft*. Hit-chūn Gates tú-tú 20-hòe, Allen 22 hòe. Chit keng kong-si khai-hoat kiam bē BASIC hoan-e̍k-khì, thâu-khí-seng kò·-kheh sī MITS Altair 8800 chit hêng tiān-náu ê chè-chō kong-si.

## Chham-chiàu

*
Gîn-kak-á

**Gîn-kak-á** (銀角仔) sī 1 chióng chèng-lâng kong-jīn ū kò͘-tēng kè-ta̍t ê chîⁿ. Hiān-tāi ê gîn-kak-á thong-siông sī 1 tè kim-sio̍k, it-poaⁿ sī îⁿ ê, m̄-koh bī-pit sī iōng gîn-á táⁿ-chō ê. Gîn-kak-á só͘ tāi-piáu ê kè-ta̍t it-poaⁿ khah bô gîn-phiò chē.

Gîn-kak-á siāng ki-pún ê tan-ūi: *goân* (kho͘), kak, sián.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
* Euro
* Sin-tâi-phiò


Lūi-pia̍t:Thong-hòe
Gîn-phiò

**Gîn-phiò** (銀票), koh kiò-chò **chóa-phiò** (紙票), **chóa-lī** (紙字), **chóa-pè** (紙幣), sī chi̍t-chióng hòe-pè. Gîn-phiò kap gîn-kak-á lóng sī chîⁿ.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
* Euro
* Sin-tâi-phiò

## liân-kiat
* World Paper Money catalogue 

Lūi-pia̍t:Thong-hòe