open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tân Ta̍t

**Tân Ta̍t** (陳達), Tâi-oân ū miâ-siaⁿ ê bîn-iâu im-ga̍k-ka. I ná chhiùⁿ ná toâⁿ ê hit siú "Su-siáng-ki" sī i ê tāi-piáu-chok. Tân Ta̍t bô siū kàu-io̍k, m̄-bat jī. I ū 1/4 ê goân-chū-bîn hiat-thóng. I toâⁿ ê ga̍k-khì sī goe̍h-khîm.

1967 nî, im-ga̍k-ka Sú Ûi-liōng (史惟亮) kap Khó͘ Siông-hūi (許常惠) tâⁿ-teh chìn-hêng tē 1?/2? pái ê tâi-ôan bîn-kan koa-iâu chhái-chip ūn-tōng.

In chhàu-tú-khám hoat-hiān sî tong 62 hè ê Tân Ta̍t. Hit sî Tân Ta̍t sió-khóa-á ū nî-hè--a, jî-chhiáⁿ ba̍k-chiu pòaⁿ chhiⁿ-bîⁿ, sin-khu m̄ tài-chi̍t. I chhiùⁿ-koa ê koa-siaⁿ chiāⁿ chhi-liông, chhiùⁿ ê koa-sû koh ū si ê khì-bī, ka go̍eh-khîm phòe-tah khì-lâi, I ê ián-chhiùⁿ ōe-sài kóng kám-chêng chin hong-phài. Chi̍t-koa im-ga̍k-ka iau-chhiáⁿ Tân Ta̍t kàu Tâi-pak ián-chhut kap chiap-siū hóng-mn̄g, kiat-kó siū-tio̍h ta̍k-ke ê hoan-gêng. Tiān-sī kap pò͘-chóa lóng ū pò͘, mā ū lo̍k chi̍t-koa choan-chip. Kî-tiong siōng ū miâ ê, tio̍h-sī Su-siáng-ki.

Im-ga̍k-ka Sú Ûi-liōng bat kóng:"I sī chi̍t-ê chò-khiok-ka, in-ùi i ài sek-èng koa-sû, ū hoat-tō͘ chū-iû ê siu-kái í-keng ū ê khiok. I sī chi̍t-ê su-jîn, in-ùi i ōe-sài chit-sî seng-chêng, chhòng-chō o̍ah-thiàu-thiàu ê koa-sû lâi biâu-siá kám-chêng, kóng kó͘ ia̍h-sī kóng tō-lí. I mā sī ōe-sài ná chhiùⁿ ná toâⁿ ê ián-chhiùⁿ-ka". Khó Siông-hūi mā tī i ê ji̍t-kì án-ne siá: "Góa tī lî-khui Tâi-pak 500 kong-lí gōa ê hêng-chhun ê hong-soaⁿ phià-iá tiong-ng, ūi chi̍t-ê sàn koh lâm-lùi ê lāu-lâng lâu ba̍k-sái. "

1975 nî, Tân Ta̍t nî-hòe ū kha kôan-a, ū tāng-sî ē siáu-siáu, cheng-sîn ê chōng-khóng m̄-sī chin hó. Mā tiāⁿ-tiāⁿ tī koe-á-téng lōa-lōa-sô. 1981 nî, i koat-tēng beh tńg-khì kò͘-hiong hèng-chhun. Tńg-khì hèng-chhun liáu-āu, tī 4 ge̍h 11 hō͘ hit kang, tī kè ke-á-lō͘ ê sî hō͘ chit-tâi chhiau-sok ê iû-lám bus lòng-tio̍h, sàng pīⁿ-īⁿ ê tiong-ng tio̍h kè-sin--a. Hióng-liân 76 hè.

## Tân Ta̍t ê im-ga̍k
Tân Ta̍t iōng hō-ló-ōe chhiúⁿ hēng-chhun bîn-iâu, m̄-koh ū-ê gián-kiù-chiá jīn-ûi, chia-ê bîn-iâu chin-chōe sī àn pîⁿ-po͘-cho̍k ê koa-iâu lâi--ê.

## Choan-chip
* 1969 nî, Bîn-cho̍k ga̍k-chhiú -- Tân Ta̍t kap I ê koa.
* Bîn-cho̍k ga̍k-chhiú Tân Ta̍t kap i ê koa, Âng Kiàn-chôan Bûn-hòa Ki-kim-hōe chhut-pán, chhiúⁿ-phìⁿ NO.HF-1003, 1977 nî 5 ge̍h, Tâi-pak. Sú Ûi-liōng pian-tù
* Tân Ta̍t kap Hēng-chhun-tiāu liām-koa, Tē-it Chhiúⁿ-phìⁿ Kong-si, 1979 nî 9 ge̍h

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* 由民間文學觀點看《思想起》的演化 
* 「紅目達仔」陳達的其人其歌 
* 荒山僻野的民間彈唱傳奇 陳達
Kok-chè Hoè-pè Ki-kim

**Kok-chè Hòe-pè Ki-kim** (Eng-gí: *International Monetary Fund*, **IMF**), hoa̍t-lo̍h choân-kiû kim-iông hē-thóng ê kok-chè cho͘-chit. 

IMF kap Sè-kài Gîn-hâng lóng sī chiàn-aū Bretton Woods hē-thóng ê he̍k-sim cho͘-chit.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat

*
Lī-keng-ke̍k

**Lī-keng-ke̍k** (Hoat-gí: *le théâtre de l'absurde*) chit ê sû biô-siá 1940 chì 1960 nî-tāi ê chi̍t-koá Au-chiu hì-ke̍k-ka kap in hit chióng khoán-sek ê bú-tâi-ke̍k.  Phêng-lūn-ka Martin Esslin tī 1962 nî ê tù-chok khai-sí iōng chit sû.  Lī-keng-ke̍k tī chiàn-āu sî-kiâⁿ--khí-lâi.

Kin-kù Esslin ê kóng-hoat, lī-keng-ke̍k ê tāi-su ū 4 ê:  Eugene Ionesco, Samuel Beckett, Jean Genet, kap Arthur Adamov.  Kè-sêng ūn-tōng ê chok-ka pau-koah Fernando Arrabal, Harold Pinter, Edward Albee téng-jîn.  Lī-keng-ke̍k ê chiân-pòe pau-koah Alfred Jarry, Georg Büchner, Stanislaw Witkiewicz.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
*Lī-keng-chú-gī
Samuel Beckett

thumb|Samuel Beckett

**Samuel Barclay Beckett** (), Ài-ní-lân ê hì-ke̍k-ka, siáu-soat-ka, si-jîn. I ê chok-phín ē-sái kóng chin thiah-pe̍h, thiat-té kiâⁿ ke̍k-kán-chú-gī, tùi lâng ê chōng-hóng put-chí-á pi-koan. Chóng--sī i siâng-sî oân-ná piáu-hiān chhut 1 chióng iáu-siū ê chhiò-khoe-kám. I khah boé-kî ê chok-phín ná lâi ná sîn-bi̍t, bûn-pit ná lâi ná kán-hoà. Nobel Chióng úi-oân-hoē tī 1969 nî siúⁿ i Bûn-ha̍k Chióng. 1984 nî i hông soán chò Éire Aosdána ê Saoi.

Phêng-lūn-ka Martin Esslin jīn-ûi i sī lī-keng-ke̍k ê tāi-piáu-sèng jîn-bu̍t chi it.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Tâi-lâm-lâng Kio̍k-thoân  (ián kúi-nā-chhut Tâi-gí hoan-e̍k ê chok-phín)

Lūi-pia̍t:Chok-ka
Lūi-pia̍t:Bûn-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Ài-ní-lân ê jîn-bu̍t
Dreams Come True

**Dreams Come True** sī chi̍t ê Ji̍t-pún im-ga̍k thoân-thé, in ê im-ga̍k thàu-lām chē-chē chióng liû-hêng im-ga̍k khoán-sek. In ê tē 1 tiuⁿ choan-chip tī 1989 nî chhut-lâi, sǹg sī te̍k-pia̍t tn̂g hòe-siū ê thoân-thé. Miâ tiāⁿ-tiāⁿ ta̍k jī siá tōa-siá iah-sī kán-siá pìⁿ **DCT**; ū-sî im-e̍k (ドリームズ・カム・トゥルー).

Kàu taⁿ in siōng kài chhut-miâ, siau-lō͘ siōng kài hó ê koa sī "Love Love Love" (1995, bē 200 bān tiuⁿ); che sī Tang-kiaⁿ Hòng-sàng liân-sio̍k-kio̍k *Kā Goá Kóng Ài Goá* (愛していると言ってくれ) ê chú-tê koa.

Thoân ê thâu-lâng sī Nakamura Masato (中村正人), chú-chhiùⁿ sī Yosida Miwa (吉田美和). Nisikawa Takahiro (西川隆宏) tī 2002 nî lī-khui.

Dreams Come True ū chham-ka 2005 nî tī Tiba ê hit tiûⁿ Live 8 im-ga̍k-hoē.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ga̍k-thoân
Valencia Siā-lí

**Valencia Siā-lí** (Catalunya-gí: *Comunitat Valenciana*/*País Valencià*, Se-pan-gâ-gí: *Comunidad Valenciana*/*País Valenciano*) sī Se-pan-gâ tang-pō͘ ê 1 ê chū-chú siā-lí. Hú-siâⁿ siat tī Valencia Chhī.

Koaⁿ-hong gí-giân sī Catalunya-gí kap Se-pan-gâ-gí.

Hiān-tāi ê piⁿ-kài to-siáu hām í-chá ê Valencia Ông-kok ê kok-thó͘ ū tùi-tâng.
Valencia

**Valencia** ū kúi-ā-ê ì-sù:

## [[Se-pan-gâ]] ê hêng-chèng tan-ūi
#Valencia Chhī
#Valencia Chū-chú Siā-lí

## Le̍k-sú bêng-sû
#Valencia Ông-kok
Catalunya-gí

**Catalunya-gí** (*català* IPA: ) mā hō-chò *valencià* IPA: ) sī 1 chióng Romance gí-giân, tī Andorra ū kok-ka gí-giân ê tē-ūi, tī Se-pan-gâ kúi-ā-ūi sī koaⁿ-hong gí-giân chi it.  Toā-pō͘-hūn ê sú-iōng-chiá tiàm-tī Se-pan-gâ, te̍k-pia̍t sī Catalunya Chū-chú Siā-lí.  Catalunya-gí sī Se-pan-gâ tē 2 chē lâng kóng ê gí-giân.  Kok-tē ê chú-tōng kap pī-tōng sú-iōng jîn-kháu tàu-tàu khí-lâi hoān-sè ū 1200 bān hiah chē.  

## Hun-lūi

## Koaⁿ-hong tē-ūi
### Andorra

### Se-pan-gâ
#### Catalunya
Catalunya sī Catalunya-gí ê khí-chó· tē, mā sī siōng tiōng-iàu koh siōng tōa ê bó-gí tē-poâⁿ.  Catalunya Chū-chú Hoat kui-tēng Catalunya-gí sī Catalunya 2 ê koaⁿ-hong gí-giân kî-tiong 1 ê; lēng-gōa ū Se-pan-gâ-gí (tē-ūi siū 1978 nî ê Hiàn-hoat pó-hō·).  Tī Val d'Aran (Aran Soaⁿ-kok) hit khu (jîn-kháu 7000), Aran-gí (1 chióng Occitan-gí) mā hiáng-siū koaⁿ-hong tē-ūi.  (Tian-tò tī Hoat-kok chit ê Occitan-gí khí-chó· ê só·-chāi bô koaⁿ-hong tē-ūi.)

Catalunya chèng-hú chèng-chhek-siōng thui-sak Catalunya-gí.  Kong-ka ê kàu-io̍k kap chèng-hú koaⁿ-liâu thé-chè oân-choân iōng Catalunya-gí.  Tong-tē ê Catalunya-gí mûi-thé chiap-siū chèng-hú chin chē pó·-chō·.  Hoat-lu̍t kui-tēng khì-gia̍p ê bûn-àn tio̍h pau-koah Catalunya-gí (khó-pí kóng chhan-thiaⁿ ê chhài-toaⁿ).  Chi̍t-kóa Catalunya-gí ê sú-iōng-chiá chú-tiuⁿ chit khoán pó-hō· chèng-chhek ū i ê pit-iàu-sèng, in-ūi ū thài chē chū-bîn kiau î-bîn bô o̍h a̍h-sī bô iōng Catalunya-gí.  Siâng-sî mā ū kóa Se-pan-gâ-gí ê sú-iōng-chiá piáu-sī che sī khî-sī-sèng ê chèng-chhek, ûi-hoán in iōng Se-pan-gâ-gí ê bîn-koân.  Chèng-chhek-bīn ê éng-hióng chō-chiâⁿ Catalunya-gí tī koaⁿ-hong kap ha̍k-su̍t-kài ná lâi ná kiông-sè, m̄-koh tùi gí-giân siā-hōe-sèng ê sú-iōng tō pí-kàu khah bô éng-hióng; bó-gí sī Se-pan-gâ-gí ê lâng pêng-siông-sî iû-goân chiàu-siông iōng in ê oē.  

#### Valencia kap Balear Kûn-tó

### Hoat-kok

Lūi-pia̍t:Roman gí-cho̍k
Balear Kûn-tó

**Balear Kûn-tó** (Catalunya-gí: *Illes Balears*, Se-pan-gâ-gí: *Islas Baleares*) sī 1 cho͘ kīn Se-pan-gâ tang hái-hoāⁿ ê Tē-tiong-hái lia̍t-tó, mā sī 1 ê Se-pan-gâ chū-chú siā-lí, chèng-sek ê miâ hō-chò **Balear Chū-chú Siā-lí**, ē-kha kan-taⁿ siat 1 ê séng, mā hō kāng miâ. Hú-siâⁿ tī Palma de Mallorca.

Koaⁿ-hong gí-giân sī Catalunya-gí kap Se-pan-gâ-gí.
Charis SIL

**Charis SIL** sī SIL International khai-hoat ê 1 ê tiān-náu jī-hêng.  Che sī kin-kù Bitstream Charter ê bô·-á táⁿ-chō chhut-lâi ê, bo̍k-tek sī beh thê-kiong lâng 1 kâi chiâu-chn̂g ê Unicode *[[serif]]* jī-hêng, lāi-té pau-koah sè-kan só·-ū ê Lô-má-jī iah-sī Cyrillic jī jī-bó, thang chù-im iah-sī siá jī.

Phēng kî-thaⁿ ê SIL jī-hêng Charis SIL ū kúi-ê-á te̍k-sek.  Khah chá-kî ê jī-hêng (khó-pí kóng Doulos SIL) kan-taⁿ ū 1 khoán tāng (*weight*), m̄-koh Charis SIL ū 4 chióng:  lô-má-thé (*roman*), chho·-thé, chhu-thé, chho·-chhu-thé.  Charis SIL mā sī SIL sak chhut-lâi ê tē 1 ê "chèng-sek oân-sêng" ê jī-hêng.  Kî-thaⁿ ê jī-hêng chú-iàu sī thê-kiong hō· lâng ka-kang iōng--ê (sui-bóng mā sī thèng-hó ti̍t-chiap iōng).

Charis SIL kap Doulos SIL kāng-khoán, ū chi-oān Graphite, OpenType, kap AAT chiah-ê sian-chìn jī-hêng ki-su̍t.

## Gōa-pō· liân-kiat
*Charis SIL ē-tàng tùi chia  lia̍h (bián-chîⁿ).
*Charis SIL, chi̍t-khoán hàm-hàm súi ê jī-thé (jī-hêng) (ū kah jī-hêng kiàn-pún)
Tāi-kah-khu

**Tāi-kah-khu** sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī ê 1 ê hêng-chèng-khu, tiàm tī sai-pak pêng ê só͘-chāi. 

**Tāi-kah** tī tang-keng 120.37°, pak-hūi 24.20°, biān-chek 58.51 pêng-hong kong-lí. Pak pêng sī Biâu-le̍k-koān ê Oán-lí, sai pêng sī Tâi-oân Hái-kiap kap Tāi-an, lâm pêng koè Tāi-kah-khe sī Chheng-chúi, tang-lâm pêng sī Goā-po͘.

Tāi-kah  ū  ê lâng,  hō͘. Goân-té sī Taokas-cho̍k (Tō-khah-su-cho̍k, 道卡斯族) khiā khí ê só͘-chāi, Tāi-kah chit ê tē-hō-miâ tō sī ùi "Taokas" lâi--ê.

Tāi-kah nî-chhé-un 24&nbsp;°C, sǹg a-jia̍t-tài khì-haū. Chú-iàu ê lông-sán-phín ū ō͘-á, kiâm-chháu.

## Kau-thong
### Thih-lō͘
;
* Hái-hōaⁿ-sòaⁿ: Ji̍t-lâm Chhia-thâu – Tāi-kah Chhia-thâu

## Tē-tiám
* Tāi-kah Tìn-lân-kiong

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Tāi-kah Khu-kong-só͘ 

Lūi-pia̍t:Tâi-tiong-chhī ê hêng-chèng-khu
Sukarno

**Sukarno** (kū-sek pheng-im **Soekarno**; ), Ìn-nî tē 1 jīm chóng-thóng (1945 kàu 1967 nî).  I chhoā Hô-lân Tang Ìn-tō͘ ê toā pō͘-hūn tùi Hô-lân to̍k-li̍p.

I ê ē-kha-chhiú Suharto chiong-kun tī Bí-kok ê chi-chhî-hā hoat-tōng kun-piàn sêng-kong.

Megawati sī i ê cha-bó͘-kiáⁿ.

Lūi-pia̍t:Ìn-nî Chóng-thóng
Chú-koân só͘-chāi

**Chú-koân só͘-chāi** (Se-pan-gâ-gí: *plazas de soberanía*) chí Se-pan-gâ tī Pak Hui-chiu ê léng-thó͘.

Chú-koân só͘-chāi pau-koah 2 ê **toā só͘-chāi** (*plazas mayores*):
* Ceuta
* Melilla
kap 3 ê **sió só͘-chāi** (*plazas menores*):
* Islas Chafarinas, 
* Peñón de Alhucemas, 
* Peñón de Vélez de la Gomera.

Kî-tiong ê toā só͘-chāi í-keng lóng kái-chò chū-chú siâⁿ-chhī.
Khó͘ Siông-hūi

**Khó͘ Siông-hūi** (許常惠) (). Tâi-ôan Chiong-hòa Hô-bí lâng. A-kong Khó͘ Kiàm-hî (許劍魚) sī chheng-tiâu ê siù-châi. Lāu-pē Khó͘ Ngó͘-téng (許五頂) sī i-seng. Lāu-bú Ông Peng-chheng (王冰清) ê āu-thâu-chhù sī Lo̍k-káng ê hó-gia̍h-lâng. Pē-bú nn̄g-lâng lóng-chóng ū cha̍p-ê gín-á. Khó͘ Siông-hūi pâi tē chhit.

## Tù-chok
* *Cháu-chhē Tiong-kok Im-ga̍k ê Chôaⁿ-thâu*, (仙人掌 Chhut-pán-siā, 1968 nî 12 ge̍h, Tâi-pak)
* *Tâi-ôan Hō-ló Bîn-koa*, (Pek-kho bûn-hòa sū-gia̍p kong-si 1982 nî 9 ge̍h, Tâi-pak)
* *Cháu-chhē Bîn-cho̍k Im-ga̍k ê kun*, (Ga̍k-ūn chhut-pán-siā, 1987 nî, Tâi-pak)
* *Tâi-ôan Im-ga̍k-sú Chho͘-kó*, (Chôan-im chhut-pán-siā, 1996 nî, Tâi-pak)

## Chham-khó
* *Khó͘ Siông-hūi; Hit-lia̍p-chhiⁿ tī Tang-hong* ISBN 957-01-2966-2
Chheng-bêng

**Chheng-bêng** (清明) iū-koh hō-chò **chhiⁿ-miâ**, sī cheh-khùi chi it, Ji̍t-thaû se̍h kaù chhiah-keng 15° ~ 30° hit kúi kang. Sù-siông ùi 4/5 kaù 4/20. Chheng-bêng mā ē-tit kí Ji̍t-thaû tú-hó tī chhiah-keng 15° hit kang, thong-siông sī 4/5.

## Cheh-ji̍t
*Chheng-bêng-cheh
Iû-tāi Hok-im

**Iû-tāi Hok-im** sī chá-chêng Ki-tok-kàu lêng-ti-phài (*gnosticism*) kàu-phái chham-khó ê 1 hūn bûn-kiāⁿ, bô siū chú-liû kàu-phài sêng-jīn. Le̍k-sú bûn-hiàn ū kóng tio̍h bûn-kiāⁿ ê chûn-chāi, m̄-koh kàu kah 2006 nî chiah ū ha̍k-chiá àn-chiàu sin hoat-kiàn ê kó kā toā pō͘-hūn ê loē-iông hoan-e̍k chhut-lâi. 

Iû-tāi Hok-im chú-tiuⁿ Ka-lio̍k ê Iû-tāi pēng-bô chhut-bē Ia-so͘, sī Ia-so͘ ūi beh si̍t-hiān Siōng-tè ê ì-sù chhiáⁿ i chhut-bē i ê.

## Chham-khó chu-liāu
* Ha̍k-chiá Rodolphe Kasser siū Ìn-tō͘ Sî-pò hóng-mn̄g
O͘-lián

:*Koan-hē Tâi-oân-ōe kóng ê te̍k-pia̍t chi̍t khoán hî-chiuⁿ si̍t-phín, khòaⁿ "[[o͘-lián (hî-chiuⁿ chè-phín)]]".*

**O͘-lián** (tha̍k ŏ͘-lián; Ji̍t-gí: ), chi̍t chióng goân-thâu tī Ji̍t-pún Koan-tang tē-khu ê liāu-lí, mā sī Tâi-oân ê 1 chióng kán-tan ê liāu-lí.  Tī Koan-tang í-gōa ê só·-chāi mā ū hō-chò **Koan-tang-chú** () iah-sī **Koan-tang-chhoe** ().  Châi-liāu it-poaⁿ pau-koah ke-nn̄g, chhài-thâu, soaⁿ-chî (), *tikuwa* (). Chiah-ê liāu lóng lok ji̍p-khì chham kûn-tòa-chhài () iah-sī chhâ-hî () ê thng-thâu lāi-bīn chú.  Ē-sái-tit phòe pn̄g chia̍h, mā ē-sái chia̍h chhit-thô.

O·-lián phēng it-poaⁿ ê hóe-ko-chia̍h khah kán-tan, châi-liāu sûi-sî ē-iōng-tit chham--lo̍h-khì.  Koâⁿ-thiⁿ-sî lâng te̍k-pia̍t hèng chia̍h.  Tī Ji̍t-pún, o·-lián tī piān-lī kám-á-tiàm iah-sī lō·-piⁿ-tàⁿ-á lóng ū tè bé.
Kim-chheⁿ Khoài-chhia

**Kim-chheⁿ Khoài-chhia** (VEX) sī Europa Thài-khong Chóng-sú (ESA) tē 1 tâi phài khì Kim-chheⁿ ê thài-khong-chûn. I ê siat-kè chú-iàu chham-khó Hoé-chheⁿ Khoài-chhia, cheng-chha ko-un khòng-chè, thong-sìn, tiān-le̍k ê siat-pī kái chò ha̍h Kim-chheⁿ jīm-bū ê su-iàu. 2001 khai-sí siat-kè, 2005 nî 11 goe̍h 9 ùi Kazakhstan Baikonur Ú-tiū-ki-tē (*Kosmodrom*) hoat-siā, 2006 nî 4 goe̍h 11 kàu-ūi.

Kim-chheⁿ Khoài-chhia ê jīm-bū sī beh tùi kúi-tō siông-sè koan-chhat Kim-chheⁿ ê tāi-khì-chân, i hām Ji̍t-thâu-hong chih-chiap ê chêng-hêng, kap piáu-bīn ê te̍k-teng, pau-koah oē choân-kiû ê un-tō͘ tē-tô͘. Bo̍k-chêng àn-sǹg ē toà hia 500 Tē-kiû ji̍t (tāi-iok téng-î 2 ê Kim-chheⁿ nî), chóng--sī chûn-téng ê chu-goân ū-kàu iōng 2 poē kú.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* ESA ê siāu-kài ia̍h
Chú ê Kî-tó-bûn

**Chú ê Kî-tó-bûn** ia̍h-hō **Chú-tó-bûn** sī Ki-tok-kàu chòe-chiong iú-miâ ê kî-tó bûn. Kin-kì Sèng-keng ê kì-chài, Iâ-so͘ ê sù-tô͘ chhéng-kiû i chí-tō in kî-tó. Chú ê kî-tó bûn sī kì-chài tī Sin-iok Sèng-keng Má-thài Hok-im-Su tē la̍k chiuⁿ káu chat chì cha̍p-saⁿ chat, sī San-siōng ê Kàu-hùn ê it-pōo-hūn. Lēng-gōa it-phiⁿ sio-tâng ê kî-tó bûn sī kì-chài tī Lō͘-ka Hok-im cha̍p-it-chiuⁿ.  

## Bân-lâm-gí ê Hoan-e̍k
Ē-kha sī kàu-hōe koàn-sì sú-ēng ê keng-chat, kì-chài tī Má-thài Hok-im 6:8-15.

### ''[[Sin-kū-iok ê Sèng-keng]]'' (Pa-khek-lé ê Ē-mn̂g-ōe pán-pún)
Só͘-í lín bo̍h-tit o̍h in; in-ūi lín bē kiû I ê tāi-seng, lín ê Pē í-keng chai lín só͘ khiàm-ēng ê.
Só͘-í lín tio̍h án-ni kî-tó: 
: “Goán tī thiⁿ-ni̍h ê Pē, Goān lí ê miâ sèng.
: Lí ê kok lîm-kàu.
: Lí ê chí-ì tit chiâⁿ, tī tōe-ni̍h chhin-chhiūⁿ tī thiⁿ-ni̍h.
: Goán ê ji̍t-si̍t, kin-á-ji̍t hō͘ goán.
: Sià-bián goán ê ko͘-hū, chhin-chhiūⁿ goán ia̍h ū sià-bián ko͘-hū goán ê lâng.
: 	Bo̍h-tit chhōa goán ji̍p tī chhì, tio̍h kiù goán thoat-lī hit ê pháiⁿ-ê.
:(In-ūi kok, kôan-lêng, êng-kng lóng sī Lí ê, tāi-tāi bô-chīn. Amen.)”
“In-ūi lín nā sià-bián lâng ê kè-sit, lín ê Thiⁿ Pē ia̍h beh sià-bián lín.
Lín nā bô sià-bián lâng ê kè-sit, lín ê Pē ia̍h bô beh sià-bián lín ê kè-sit.”

### ''[[Hiān-tāi Tâi-gú E̍k-pún]]'' (TTV, 2021 pán-pún)
Lín m̄-thang kap in siâng-khoán; in-ūi iáu-bē kiû í-chêng, lín ê Pē í-keng chai lín ê su-iàu. Só͘-í, lín tio̍h án-ni kî-tó:

: Goán ê Thiⁿ-pē:
: Goān lí ê sèng-miâ siū chun-chông.
: Goān lí si-hêng chú-koân;
: goān lí ê chí-ì si̍t-hiān,
: tī tōe-chiūⁿ chhin-chhiūⁿ tī thiⁿ-téng.
: Kiû lí kin-á-ji̍t sù goán su-iàu ê chia̍h-mi̍h.
: Kiû lí sià-bián goán ê ko͘-hū,
: chhin-chhiūⁿ goán mā ū sià-bián ko͘-hū goán ê lâng.
: Kiû lí m̄-thang hō͘ goán hām-lo̍h tam-tng bōe khí ê chhì-thàm,
: kiù goán thoat-lī hit-ê Siâ-ok-chiá.
: (In-ūi chú-koân, koân-lêng, êng-kng lóng sio̍k lí, ti̍t-kàu éng-oán. Amen!)

“Lín nā sià-bián lâng ê kè-sit, lín ê Thiⁿ-pē mā ōe sià-bián lín; lín nā bô sià-bián lâng, lín ê Thiⁿ-pē mā bōe sià-bián lín ê kè-sit.”

## Siōng-bóe ê Êng-iāu-siōng
Chú-tó-bûn lō͘-bóe, tiāⁿ-tiāⁿ ōe ke chi̍t-tōaⁿ kî-tó-sû (Thian-chú-kàu-hōe kā i hō-chò "Êng-iāu-siōng"), tī Thian-chú-kàu-hōe kap Tang-chèng-kàu-hōe ê lé-gî si̍p-koàn tang-tiong.

In-ūi Kok, koân-lêng, êng-kng lóng sī lí só͘-ū, tāi-tāi bô chīn. Amen!

Chit-tōaⁿ siōng-êng (頌榮) khah chē sī ēng tī Chú-ji̍t ê sèng-lé-gî tang-tiong. 

Tī sèng-keng ê goân-bûn lāi-té, A-lân-bûn ê pán-pún bô, Hi-lia̍p-bûn ê pán-pún soah ū. 

Tī Má-thài Hok-im kap Lō͘-ka Hok-im ê goân-bûn lāi-té bô siōng-bóe ê "Amen", kàu-hōe ê lé-gî ē tī siōng-bóe-á ka-siōng "Amen" lâi piáu-sī khéng-tēng kap tông-ì ê ì-sù.

## Chù
Thé (sò͘-ha̍k)

**Thé** sī sò͘-ha̍k lāi-tóe hō͘-chò thiu-siōng tāi-sò͘ ê chi̍t-ki teh gián-kiù ê mi̍h-kiaⁿ, chi̍t-ê chi̍p-ha̍p lāi-tóe ê sêng-ôan nā-sī ū ka-hoat, kiám-hoat, sêng-hoat kap tû-hoat, chia-ê ūn-sǹg koh kap sǹg-sò͘ ê ūn-sǹg sio-siâng-á sio-siâng, án-ne chit-ê chi̍p-ha̍p tio̍h sī thé.

Sò͘-ha̍k ê lē sī ēng \mathbb K lâi piáu-sī thé, che sī tùi Tek-gí ê Körper lâi-·ê, ì-sù sī 'sin-khu'.   

## Chèng-sek ê tēng-gī
Thé sī chi̍t-ê ū sêng-hoat tan-ūi-ôan  ê kau-ōaⁿ-khôan (*F*, +, &times;), jî-chhiáⁿ
* sêng-hoat tan-ūi-ôan *1* kap ka-hoat tan-ūi-ôan *0* sī bô-kâng ê mi̍h-kiāⁿ,
* chún-kóng *a*∈*F*,  *a* m̄-sī ka-hoat-tan-ūi-ôan, lán tiāⁿ-tio̍h ōe-tàng tī *F* nih chhōe-tio̍h chi̍t-ê *b*, hō͘ *a*&times;*b*=1, ia̍h-tio̍h-sī kóng *a* ū sêng-hoat ge̍k-ôan.

## Thé ê tû-hoat
Chiàu thé ê tēng-gī, *F* ê jīm-hô 1-ê seng-oân *a* kap m̄-sī ka-hoat tan-ūi-oân ê *b* ōe-tàng the̍h-lâi tû, tû liáu-āu ōe tit-tio̍h 1-ê siong. Siong ê tēng-gī sī 
:::\frac ab = b-1&times;a
Chit-ê *b*-1 sī *b* ê sêng-hoat ge̍k-oân.

Tû-hoat bô kau-oāⁿ hoat-chek mā bô kiat-ha̍p hoat-chek. I tùi ka-hoat ū hiòng chiàⁿ-chhiú-pêng ê hun-phòe hoat-chek, tio̍h-sī
::: \frac {(a+b)}{c} = \frac ac + \frac bc  

## Lē
# Ho̍k-cha̍p-sò͘  \mathbb C kap it-poaⁿ teh ēng ê ka-hoat kap sêng-hoat. I koh ū kúi-nā-ê pō͘-hūn-thé, chhin-chhiūⁿ iú-lí-sò͘ \mathbb Q kap sı̍t-sò͘ \mathbb R.
# Galois thé sī ū chīn-pōng ê thé, tī sò͘-lūn, tiān-naú-kho-ha̍k kap chu-sìn kang-thêng sī chin tiōng-iàu ê mi̍h-kiāⁿ.

## Sèng-chit
* Chi̍t-ê thé *F* lāi-tóe m̄-sī 0 ê sêng-ôan chiâⁿ-sêng ê chi̍p-ha̍p  ( it-poaⁿ sī kì-chò *F*&times;), kap *F* ê sêng-hoat chiâⁿ-chò chi̍t-ê abelian kûn. *F*&times; ê pō͘-hūn-kûn sī sûn-khôan-kûn.
* Thé ê piau-sò͘ nā m̄-sī 0 tio̍h-sī sò͘-sò͘.
* Iú-hān-thé ê seng-ôan sò͘-ba̍k it-tēng sī sò͘-sò͘ ê chéng-sò͘ chhù-hong.
* Kā thé tòng-chò khôan, i kan-taⁿ u 2-ê lí-sióng, {0} kap i ka-tī.
Bologna Tāi-ha̍k

**Bologna Tāi-ha̍k** (Italia-gí: *Alma Mater Studiorum Università di Bologna*) sī Italia Bologna-chhī chú-iàu ê tāi-ha̍k, tī hit kok sǹg tē 2 toā keng. In tī 1988 nî khèng-chiok kiàn-hāu 900 nî, sǹg sī Au-chiu siōng chá khí koh siōng kú-tn̂g ê tāi-ha̍k.

Ha̍k-hāu ê hoat-lu̍t-hē te̍k-pia̍t chhut-miâ.
Ián-koa

**Ián-koa** (Ji̍t-gí: 演歌 *enka*), chū Bêng-tī sî-tāi hoat-tián kàu taⁿ ê Ji̍t-pún bîn-iâu khoán-sek.  Koa ê khek kap sû tiōng kám-chêng.  Koa-chhiú, te̍k-pia̍t sī cha-bó͘-lâng, tiāⁿ-tiāⁿ chhēng kimono piáu-ián.

Tâi-oân siū kòe Ji̍t-pún kàu-io̍k ê lāu-lâng chin chē hèng chhiùⁿ.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Tâi-oân bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Hân-kok bûn-hòa
All your base are belong to us

**"All your base are belong to us"** sī 2001~02 nî tiàm bāng-lō͘ téng-koân sî-kiâⁿ ê 1 kù Eng-gí oē, ì-sù sī "lín ê ki-tē lóng sī gún ê ah!".  Goân-thâu sī Ji̍t-pún tiān-chú *game* *Zero Wing* lāi-bīn ê chhò-gō͘ hoan-e̍k, taⁿ chhiâng-chāi hō͘ lâng the̍h lâi chò Ji̍t-pún Eng-gí ê tāi-piáu.  Chit kù oē ê liû-thoân oân-ná piáu-hiān chhut Bāng-lō͘ hòng-sàng sìn-sek ê le̍k-liōng, in-ūi thoân-thóng ê tāi-chiòng mûi-thé bē khì pò chit khoán siau-sit.

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Khau-sé Zero Wing ê koa-á MV

Lūi-pia̍t:Bāng-lō͘ meme
Kok-ka Tē-lí Ha̍k-hōe

**Kok-ka Tē-lí Ha̍k-hōe** (National Geographic Society) sī chóng-pō͘ tiàm-tī Bí-kok ê 1 ê bô tì-ì thàn-chîⁿ ê kàu-io̍k kiam kho-ha̍k ki-kò͘, bo̍k-phiau sī beh chhiok-chìn siā-hoē tùi tē-lí-ha̍k, tùi sè-kài ê liáu-kái.  In chàn-chō͘ kho-ha̍k gián-kiù kap thàm-hiám kè-e̍k, ia̍h ū chhut-pán khan-bu̍t hō-chò *[[Kok-ka tē-lí (cha̍p-chì)|Kok-ka Tē-lí Cha̍p-chì]]*, lēng-goā iū-koh ū kî-thaⁿ ê sán-phín.  In ū 1 ê kàu-io̍k ki-kim-hoē hoa̍t-lo̍h tē-lí hong-bīn ê chai-bat.

Kok-ka Tē-lí Ha̍k-hōe tī 1888 nî 1 goe̍h 27 sêng-li̍p, hoat-khí-jîn sī 33 ê cha-po͘-lâng.  In gī-lūn 2 lé-pài tō koat-tēng siat 1 ê "ūi ke-thiⁿ, chhiok-chìn tē-lí chai-bat ê ha̍k-hoē".

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Koaⁿ-hong chām
Kha̋ng-páng Tháu-pa̍k Tīn-soàⁿ

**Kha̋ng-páng Tháu-pa̍k Tīn-soàⁿ** sī 1 tīn toà Bí-kok oa̍h-tōng ê gē-su̍t-ka kiam chèng-tī ūn-tōng-chiá, in iōng chok-koài ê chhiú-lō͘ kā siang-gia̍p sèng-chit ê kha̋ng-páng kái chò khau-sé kong-si, siau-hùi-chú-gī iah-sī chèng-hú ê chèng-tī sìn-sek iah-sī siā-hoē phêng-lūn.  Chèng-tī li̍p-tiûⁿ oá chó-phài.  In ū chhut-pán 1 hūn bûn-soan hō-chò *Kái-chìn Kha̋ng-páng ê Gē-su̍t kap Kho-ha̍k*.

## Chham-khó
**[[Culture jamming]]*
**[[Graffiti]]*

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Billboard Liberation Front
Ìn-tō͘ Kiōng-sán Tóng (Marx-chú-gī Phài)

**Ìn-tō͘ Kiōng-sán Tóng (Marx-chú-gī Phài)** (Eng-gí: Communist Party of India (Marxist), kán-chheng **CPI(M)**), Ìn-tō͘ chèng-tóng, ū chham-ka soán-kí; tī Kerala, Se Bengal, Tripura chiah ê chiu sè-le̍k siōng toā. Tī Se Bengal kap Tripura sī chip-chèng-tóng. Tī Se Bengal í-keng hām Chó-phài Tīn-soàⁿ ê bêng-iú tâng-chê thóng-tī 25 tang kú. Tùi 1977 nî kàu taⁿ, Se Bengal ê Chú-iàu Pō͘-tiúⁿ (*Chief Minister*) lóng sī tóng-oân.

CPI(M) tī 1964 nî tùi Ìn-tō͘ Kiōng-sán-tóng pun--chhut-lâi.

## Goā-pō͘ liân-kiat

* Bāng-chām
Kok-ú

**Kok-ú** (穀雨) sī cheh-khùi chi it, Ji̍t-thaû se̍h kaù chhiah-keng 30° ~ 45° hit kúi kang. Sù-siông ùi 4/20 kaù 5/6. Kok-ú mā ē-tit kí Ji̍t-thaû tú-hó tī chhiah-keng 30° hit kang, thong-siông sī 4/20.
Āu-lí-khu

**Aū-lí-khu** () sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī ê 1 ê hêng-chèng-khu, tiàm tī khah oá pak pêng ê só͘-chāi. 

**Aū-lí** tī tang-keng 120.42°, pak-hūi 24.18°, biān-chek 58.94 pêng-hong kong-lí, pak pêng koè Tāi-an-khe sī Biâu-le̍k-koān ê Sam-gī, sai pêng sī Goā-po͘, lâm pêng koè Tāi-kah-khe sī Sin-kóng kap Hong-goân, tang pêng sī Tang-sì.

Aū-lí  ū  ê lâng,  hō͘. Goân-té sī Pazeh-cho̍k (Pa-cháiⁿ-cho̍k, 巴宰族) khiā khí ê só͘-chāi. 

Aū-lí nî-chhé-un 22.1&nbsp;°C, sǹg a-jia̍t-tāi khì-haū. Chú-iàu ê lông-sán-phín ū phòng-kam, phô-tô, lâi-á, âng-khī, kiàm-lân, boé-hoe-ō͘. 

Aū-lí ê iû-chèng pian-hō sī 421.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Lán ê Aū-lí 

Lūi-pia̍t:Tâi-tiong-chhī ê hêng-chèng-khu
Tùi-hoán-pêng lâ-sng

**Tùi-hoán-pêng lâ-sng** (**tùi-hoán-pêng chí-hông-sng**) sī 1 khoán tùi-hoán-pêng (*trans*) siang-têng kiat-ha̍p (*double bond*) ê bô-pá-kek lâ-sng (chí-hông-sng).  Tùi-hoán-pêng lâ-sng tī tāi-chū-jiân ū tè chhoē, m̄-koh toā-hūn sī jîn-kang chè-chō ê hui-thian-jiân sán-phín, tī chē-chē si̍t-phín ê chè-chō koè-têng lóng ē khì ēng--tio̍h.  Sui-bóng í-chá jīn-ûi tùi-hoán-pêng lâ-sng chia̍h--lo̍h-khì tùi lâng bô hāi, bo̍k-chêng ê kho-ha̍k gián-kiù khah chē jīn-ûi ū hāi.  Chú-iàu sī ē chō-chiâⁿ tōng-me̍h ngē-hoà kiam koan-sim-chōng-pēⁿ.  Hiān-chú-sî ū koá kok-ka koán-chè tùi-hoán-pêng lâ-sng ê sú-iōng.  Tan-be̍h chū 2003 nî khai-sí kìm-iōng.

## Tùi si̍t-phín ê lō͘-iōng
Tùi-hoán-pêng lâ-sng ê toā-liōng sú-iōng bô pah-nî kú.  Tek-kok hoà-ha̍k-ka Wilhelm Normann tī 1902 nî the̍h tio̍h i hoat-bêng ê (*hydrogenation*) koè-têng ê choan-lī.  1909 nî Bí-kok ê si̍t-phín kong-si Procter & Gamble the̍h tio̍h kok-lāi ê koân-lī.  1911 nî khai-sí hêng-siau (*hydrogenated*) ê chhài-se iû (*vegetable oil*), hō chò Crisco.

Hiān-chú-sî tī chē-chē si̍t-phín sán-gia̍p, *hydrogenated* ê chhài-se iû í-keng chhú-tāi thoân-thóng ê thian-jiân iû kap tōng-bu̍t lâ (pí-lūn kóng bá-tah).  Chit ê chêng-hêng tī sok-si̍t sán-gia̍p te̍k-pia̍t thiat-té.  Ka-kang koè ê si̍t-phín chin chē ū tùi-hoán-pêng lâ-sng, pau-koah chhit-tô-chia̍h (*snack foods*), chìⁿ--ê kap hang ê chia̍h-mi̍h,  khí-so͘-iû (*shortening*), jîn-chō gû-iû (*margarine*).  Hó-chhù pau-koah:  *Partial hydrogenation* koè ê si̍t-phín khah hó pó-chûn, bī khah ún-tēng.  Hâm tùi-hoán-pêng lâ-sng ê iû phēng thian-jiân iû pí-kàu ke chin sio̍k.  Koh, si̍t-phín kong-si ē-tit kin-kù su-iàu, siat-kè lâ-sng ê pí-lē, thèng-hó hō͘ i tī sek-un tēng-tēng, m̄-koh kâm tī chhùi-lāi koh ē iûⁿ--khì.

## Tùi lâng sin-thé ê éng-hióng

## Ū tī-tāi ê bûn-chiuⁿ
*Kāng-pêng lâ-sng (*cis fatty acid*)

Lūi-pia̍t:Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t
Goá ê Káu-á Miā

***Goá ê Káu-á Miā*** (Sverige-gí: *Mitt liv som hund*), 1985 nî chhut-phín ê 1 chhut Sverige tiān-iáⁿ, kàm-tok sī Lasse Hallström, goân-chok sī Reidar Jönsson ê 1 pún siáu-soat.  Hőng thê-miâ 2 ê Oscar Chióng.

Kò͘-sū kóng tī Sverige ū 1 ê cha-po͘ gín-á miâ Ingemar, lāu-bú put-hēng oè-tio̍h thoân-jiám-pēⁿ (hì-lô), taⁿ í-keng bē-i-tit.  Ingemar choâⁿ-á hőng sàng khì chhin-chiâⁿ tau koè joa̍h.  Tiàm hia i se̍k-sāi kúi-ā-ê te̍k-sû ê kha-siàu, chit ê keng-giām éng-hióng i chi̍t sì-lâng.  Phìⁿ-miâ ê "káu-á" chí Lō͘-se-a sàng khì thài-khong ê 1 chiah si̍t-giām káu hō chò Laika.  Chú-kak tông-chêng Laika, in-ūi i ê lāu-bú sui-jiân tih-beh bô--khì, chóng--sī iā bô hit chiah káu-á pháiⁿ-miā.
Chhì-pho

**Chhì-pho** (刺波, ha̍k-miâ: *Fragaria*) sī *[[Rosaceae]]*-kho, *[[Fragaria]]*-sio̍k ê si̍t-bu̍t kap in seⁿ ê koé-chí.  Chéng ū 20-goā-chióng, í-goā iū-koh ū kî-thaⁿ chē-chē lām-chéng, chai-poê-chéng.  Siōng chia̍p hông chèng-choh ê siang-gia̍p chéng sī *Fragaria × ananassa*, chiū-sī *Fragaria virginiana* lām *Fragaria chiloensis* ê chai-phoê-chéng.  Tī Tâi-oân *chhì-pho* chit sû pún-chiâⁿ te̍k-pia̍t chí Tâi-oân thó͘-seⁿ ê iá-seng chéng.

## Goā-pō͘ liân-kiat
Chheng-chúi-khu

**Chheng-chúi-khu** () sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī ê 1 ê hêng-chèng-khu, tiàm tī sai pêng oá pak ê só͘-chāi, kó͘-chá-sî hō-chò "**Gû-mâ-thâu** (牛罵頭)".

**Chheng-chúi** tī tang-keng 120.31°, pak-hūi 24.15°, biān-chek 64.17 pêng-hong kong-lí, pak pêng koè Tāi-kah-khe sī Tāi-an, Tāi-kah kap Goā-po͘, sai pêng sī Tâi-oân Hái-kiap, lâm pêng sī Gō͘-chhe kap Soa-la̍k, tang pêng sī Sin-kóng.

Chheng-chúi  ū  ê lâng,  hō͘. Goân-té sī pêⁿ-po͘-cho̍k Gû-mâ-siā (牛罵社) khiā khí ê só͘-chāi, 1920 nî ke-chng kái-chè ê sî in-ūi Pi-á-kháu-chôaⁿ (埤仔口泉) ê chúi chheng-chheng, sûi kái-miâ chò "Chheng-chúi".

Chheng-chúi nî-chhé-un 22&nbsp;°C, sǹg a-jia̍t-tāi khì-haū. Chú-iàu ê lông-sán-phín sī tiū-á kap chhài-se, pau-hâm pe̍h-kú-chhài, han-chî, hoan-be̍h, lô͘-sé kap chhài-thâu. Koé-chí kan-taⁿ nāi-chi ū khah hó chèng.

## Kau-thong
### Thih-lō͘
; 
* Hái-hōaⁿ-sòaⁿ: Tâi-tiong-káng Chhia-thâu − Chheng-chúi Chhia-thâu
* Tâi-tiong-káng Sòaⁿ

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Chheng-chúi Khu-kong-só͘
Chhài-iàn

**Chhài-iàn** (Hàn-jī: 菜燕) sī ùi red alga, Gelidium kap Gracilaria chia-ê hái-chhài ê sè-pau-piah the̍h-liān chè-chō chhut-lâi ê galactose (he̍k *agarose*) ê chū-ha̍p-bu̍t, chú-iàu chhut-sán tī Tang-a-chiu, Chile kap Ka-chiu. 

Chhài-iàn ē iôⁿ tī sio-chúi, léng--khí (40&nbsp;°C) liáu ē pìⁿ tēng, kian-tàng chò gelatinous ê chōng-thài. I chú-iàu sú-iōng tī bî-seng-bu̍t-ha̍k chò sè-khún pôe-ióng ê châi-liāu. In-ūi ū-hâm tōa-liōng ê chia̍h-mi̍h chhiam-ûi, pī sú-iōng chò kheng-sià-che (*laxative*), thng ê cheng-tiû-che (*thickener*); chò-sêng jelly, peng-kî-lîm téng-téng ê chhit-thô-chia̍h. Mā su-iōng tī bih-luh ê kek-òa, chò chē-chheng-che ēng. Tī chit-phín (*fabric*) chò chiuⁿ-ám (*paper sizing*) ēng. Tī khí-kho chò ìn-bô·-châi-liāu sú-iōng.
2006 nî 3 goe̍h

__NOTOC__

## 3 goe̍h 10
* NASA sêng-kong kā Hoé-chheⁿ Cheng-chhat Kúi-tō-ki (MRO) an-chhah tòa se̍h Hóe-chheⁿ ê kúi-tō. (BBC)
2006 nî 4 goe̍h

__NOTOC__

## 4 goe̍h
* Bí-kok chiâⁿ-pah-bān lâng sī-ūi khòng-gī gī-lūn tiong ê sin î-bîn-hoat.
* Italia ê tiong-kan/chó-phài liân-bêng (Romano Prodi chhōa-thâu) sió-iâⁿ iù-phài, m̄-koh Silvio Berlusconi m̄ sêng-jīn kiat-kó.
* Au-chiu ê Kim-chheⁿ Khoài-chhia sūn-lī chìn-ji̍p se̍h Kim-chheⁿ ê kúi-tō.
Lêng-kak

**Lêng-kak** si 1 khoán seⁿ toà chhián chúi lāi-bīn, hio̍h-á phû tī chúi-bīn ê si̍t-bu̍t, pún-té seⁿ tī Au-a-chiu kap Pak Hui-chiu ê un-tài tē-khu, tī Bí-kok tang-hoāⁿ hông tòng-chò chhim-lio̍k-sèng ê goā-lâi-chéng.  I ê koé-chí (*fruit*) goā-hêng te̍k-sû, lāi-bīn ū toā toā lia̍p kāu tiān-hún ê chí.  Che tī Hoâ-lâm chhiâng-chāi hō͘ lâng the̍h-lâi sa̍h, thèng-hó chia̍h thit-thô.  Chheⁿ-chia̍h ū to̍k.

Tâi-oân thong-sio̍k ê siang-gia̍p chéng sī *Trapa bicornis*; i ê koé-chí seⁿ chò bē-su 1 tùi gû-kak.  Au-chiu chéng khah chē sī *T. natans*; koé-chí ū 4 ki kak, chhan-chhiūⁿ saⁿ-kha-hó͘.  Ū ha̍k-chiá jīn-ûi *T. bicornis* put-kò sī *T. natans* ê 1 khoán hêng-thài.

## Tô͘

Image:Water-caltrops.jpg|*T. bicornis* ê koé-chí
Image:Trapa natans nut.jpg|*T. natans* ê koé-chí
File:Trapa natans Prague 2012 1.jpg


## Goā-pō͘ liân-kiat

*PFAF chu-liāu
*USDA chu-liāu
*Kok-chióng chéng ê miâ
Google

**Google** () sī 1 keng Bí-kok kong-si, mā sī in ê kiám-sek ian-jín ê miâ. Google kong-si tī 1998 nî 9 goe̍h sêng-li̍p, thâu-khí-seng sī 1 keng su-jîn kong-si, chhòng-pān-jîn sī 2 ê Stanford Tāi-ha̍k ê gián-kiù-seng, Larry Page kap Sergey Brin. In hoat-bêng 1 chióng hun-sek bāng-ia̍h koan-liân-sèng (*relevance*) ê sin hong-hoat. Kong-si tī 2004 nî 8 goe̍h chiūⁿ-chhī, chóng-pō͘ siat tī Ka-chiu, Mountain View.

Tī 2006 nî Google iok-lio̍k ū 6800 ê oân-kang. Hiān-jīm ê CEO sī Eric Schmidt. 

Google ê kong-si bûn-hoà bô tiōng-sī hêng-sek-chú-gī, pí-lūn bô iau-kiû tio̍h chhēng se-bí-lo͘h siōng-pan, jīn-ûi bô "chò pháiⁿ" (*doing no evil*) oân-ná ē-tàng thàn toā chîⁿ, kó͘-lē oân-kang poah 20% ê siōng-pan sî-kan bú ka-kī ū chhù-bī ê kè-e̍k, téng-téng.

Lūi-pia̍t:Kong-si
Lūi-pia̍t:Tiān-náu bāng-lō͘
Lūi-pia̍t:NASDAQ chiūⁿ-chhī kong-si
*
William Gibson

**William Ford Gibson** (1948 nî 3 goe̍h 17—), Bí-kok kho-ha̍k siáu-soat chok-ka, toà Canada. Chhiâng-chāi hō͘ lâng chheng-ho͘ sī "cyberpunk ūn-tōng ê pē". I bo̍k-chêng siōng ū éng-hióng-la̍t ê chok-phín sī thâu-1-pún siáu-soat, hō-chò *Neuromancer* (1984). Tī hia Gibson phēng lâng khah chá thàm-thó jîn-kang tì-lêng (AI), hi-gí hiān-si̍t (*virtual reality*), gene kang-thêng, *[[cyberspace]]* téng-téng ê kho-ha̍k ki-su̍t tùi siā-hoē, kò-jîn ê éng-hióng. I biô-siá--ê sī 1 ê to-kok kong-si khah chhèng thoân-thóng bîn-cho̍k kok-ka ê bī-lâi sè-kài. Hia ê kho-ki m̄-taⁿ sio̍k koh moá-sì-kè; po̍k-le̍k, chū-iû chhī-tiûⁿ sī siông-thài.

## Chok-phín
### Siáu-soat
* *[[Neuromancer]]* (1984)
* *[[Count Zero]]* (1986)
* *[[Mona Lisa Overdrive]]* (1988)
* *[[The Difference Engine]]* (1990) (kap M. Bruce Sterling ha̍p-siá)
* *[[Virtual Light]]* (1993)
* *[[Idoru]]* (1996)
* *[[All Tomorrow's Parties]]* (1999)
* *[[Pattern Recognition]]* (2003)
* *[[Spook Country]]* (2007)

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Koaⁿ-hong chām

Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k siáu-soat chok-ka
Cyberpunk

**Cyberpunk**, kho-hoàn siáu-soat kap *[[dystopia]]* ("pháiⁿ só͘-chāi") siáu-soat ê 1 khoán, chù-tiōng tiān-náu, chu-sìn kho-ki téng-téng ê sian-chìn ki-su̍t tùi siā-hoē ê éng-hióng. Cyberpunk ê kò͘-sū tiāⁿ-tiāⁿ siat tī kīn bī-lâi ê Tē-kiû (bô chhan-chhiūⁿ chú-liû kho-hoàn siáu-soat sî-kiâⁿ poaⁿ thài-khong-ke̍k). Kò͘-sū ê kha-siàu chhiâng-chāi sī *[[hacker]]* kap kî-thaⁿ ko-tō͘ lī-iōng/oá-khò kho-ki ê jîn-bu̍t, í-ki̍p jîn-kang tì-lêng, chhiau-toā-hêng kong-si, téng-téng. Biô-siá ê bī-lâi to͘-chhī it-poaⁿ sêng pháiⁿ-só͘-chāi (dystopia), chóng--sī ia̍h piáu-hiān chhut chē-chē tōng-le̍k kap to-goân-sèng.

William Gibson sī cyberpunk ūn-tōng chá-kî ê thâu-lâng.

## Siong-koan
* Steampunk
* Dieselpunk

Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k siáu-soat
Lô-tōng-cheh

**Lô-tōng-cheh**, kì-liām 1886 nî 5 goe̍h chhe 1 khai-sí tiàm Bí-kok Chicago chìn-hêng ê kang-lâng sī-ui oa̍h-tōng, te̍k-pia̍t sī Haymarket Kóng-tiûⁿ hit-tah-á ê po̍k-loān kap āu--lâi ê táⁿ-ap. Hit-tang-chūn ê sò͘-kiû sī beh kā chu-hong thó 1 kang choh-sit 8 tiám-cheng ê kò͘-tēng kang-sî. 1889 nî Tē Jī Kok-chè khui tē 1 kài ê hoē, in ho͘-iok kè-tńg-nî tio̍h tī hit kang sī-ui, in-ūi pān liáu chin sêng-kong, tī 1891 nî ê nî-hoē choâⁿ-á chèng-sek tēng ta̍k nî 5 goe̍h 1 sī cheh-ji̍t.

Hiān-chú-sî toā-pō͘-hūn ê kok-ka lóng ū tēng chit ji̍t chò kong-ka cheh-ji̍t, m̄-koh tī chi̍t-koá Eng-gí ûi-chú ê kok-ka (Bí-kok, Kha-ná-tah, Ò-chiu, Sin Jia̍t-lân-jia) tō bô kāng ji̍t. Sè-kài chē-chē só͘-chāi ê chó-phài thoân-thé mā ē te̍k-pia̍t pān toā-hêng ê sī-ui iah-sī khòng-gī oa̍h-tōng.
Sok-si̍t

**Sok-si̍t**, ia̍h sī **khoài-chhan**, sī tī té-té sî-kan lāi chhoân hó-sè koh sàng kàu lâng-kheh chhiú--ni̍h ê chia̍h-mi̍h. Thê-kiong sok-si̍t ê tiàm-thâu hō-chò sok-si̍t chhan-thiaⁿ, in kha-chhiah-āu it-poaⁿ sī pàng keng-êng-koân ê liân-só-tiàm kong-si.

Sui-bóng sok-si̍t ê ki-pún bô͘-sek ū kú-tn̂g ê le̍k-sú, hiān-tāi-hoà ê sok-si̍t sêng-lí-tiûⁿ kap siong-koan ê siau-hùi bûn-hoà sī 1950 nî-tāi chiah khai-sí toà Bí-kok hoat-tián--chhut-lâi ê. Kàu-kah 21 sè-kí kan-taⁿ Bí-kok kok-lāi tō í-keng sī 1 nî chheng-goā-ek Bí-kim ê toā sán-gia̍p http://www.nytimes.com/books/first/s/schlosser-fast.html, pēng-chhiáⁿ iū-koh kè-siok toà chē-chē kok-ka teh khai-hoat chhī-tiûⁿ.

## Chham-khó
* Chìⁿ hî kap chips
* McDonald's
* Kentucky Fried Chicken (KFC)
* Wendy's
21 sè-kí

**21 sè-kí** sī tùi 2001 nî kàu 2100 nî chia̍h ê 100 tang.

## Nî-tāi kap nî
:

## Gōa-pō͘ liân-kiat

Lūi-pia̍t:Sè-kí
Kám-mō͘

**Kám-mō͘** (感冒), mā thang kiò chò **hong-siâ** (風邪), **siong-hong** (傷風), sī téng ho͘-khip hē-thóng (phīⁿ-á kap nâ-aû) khì hō͘ pēⁿ-to̍k oè--tio̍h ê 1 chióng thoân-jiám-pēⁿ. Chèng-thaû phēng liû-hêng-sèng kám-mō͘ khah un-hô, pau-koah ē phah-kha-chhiùⁿ, chhǹg-phīⁿ, sat-phiⁿ (nasal congestion); nâ-aû ngiau-ngiau (scratchy), sng-thiàⁿ (sore), ū thâm; ka-saù, thaû-thiàⁿ, lâng siān-siān téng-téng. Tiāⁿ ē koâⁿ beh 3-5 kang, soà--lo̍h siōng kú koh saù beh 3 lé-pài. Kám-mō͘ sī lâng siōng chia̍p hoat-seng ê pēⁿ, 1 ê lâng 1 nî pêng-kin ē tio̍h 1 pái khah ke; ū ê só͘-chāi koh ē chhiau-koè 3 pái. Gín-á, kò͘ gín-á--ê, ha̍k-haū, chhù--nih siōng-kài ē tì tio̍h kám-mō͘.

Kám-mō͘ kap liû-kám bô kâng. Tio̍h liû-kám ē hoat-sio kah chin lī-hāi, ùi-koâⁿ, sin-thé kap kin-bah sng-thiàⁿ (muscle aches). Kám-mō͘ khah bē sí-lâng, m̄-koh nā choán chò hì-iām tō chin gûi-hiám.

Kám-mō͘ ê pēⁿ-to̍k piàn-hoà thài kín, kaù taⁿ e̍k-biâu iáu chò bô lō͘ lâi.

## Tsù-kái

## Tsham-khó bûn-hèn

* 

## Guā-pōo lên-ket

*
Nano-ki-su̍t

**Nano-ki-su̍t**, 1 chì 100 nm (10-9 m) toā ê ha̍k-kho-kài (*interdisciplinary*) kho-ha̍k léng-he̍k, choan-bûn gián-kiù mi̍h tī hit ê toā-sè ê te̍k-sû hiān-siōng kap èng-iōng-te̍k ê chhau-chok. *Nano* goân-thâu sī Hi-lia̍p-gí *νᾶνος*, ì-sù sī "é-á". 

Tī nato-ki-su̍t lāi só͘ chhù-lí ê hē-thóng pau-koat liáu bu̍t-lí-ha̍k, hòa-ha̍k, kap seng-bu̍t-ha̍k, kap in ê chéng-ha̍p.

## Chham-khó
*
Sibuya-khu

**Sibuya-khu** (Ji̍t-gí: (渋谷区) sī Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ ê 1-ê te̍k-pia̍t-khu. Hit tah sī 1-ê hoat-ta̍t ê siang-gia̍p kiam gû-lo̍k tiong-sim, ia̍h sī A-chiu siàu-liân bûn-hoà sî-kiâⁿ ê goân-thâu chi-it. 2008 nî ê jîn-kháu iok-lio̍k ū 208,371 lâng, bi̍t-tō͘ 12,960/km², chóng bīn-chek 15.11 km².

Sibuya í-pak sī Sinzyuku.

Chhut-miâ ê kong-si chóng-pō͘: Microsoft, Google, NHK.

## Tē-tiám
* Sibuya Chhia-thâu hù-kīn kàu Harazyuku hit chat ū kúi-nā-keng chhut-miâ ê sî-chong tiàm ê tiàm-bīn.
* Sibuya Chhia-thâu thâu-chêng ê kóng-tiûⁿ hō-chò Hatikô (ハチ公) Kóng-tiûⁿ. Hia chhāi 1 chō tâng-siōng kì-liām 20 sè-kí chhe ê 1 chiah sí-tiong ê káu-á. Chē lâng iok tī hia kìⁿ-bīn.
* Bêng-tī Sîn-kiong
* Sinzyuku Kong-hn̂g
* NHK ê chóng-pō͘ NHK Hòng-sàng Tiong-sim (NHK放送センター) siat tiàm hia.
* Yoyogi Kēng-ki-tiûⁿ sī 1964 nî ê Joa̍h-thiⁿ Olympia Ūn-tōng-hoē ê tiûⁿ-só͘ chi-it.


File:Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg|Sibuya Chhia-thâu hù-kīn ê nāu-khu


## Goā-po͘ liân-kiat

* Khu-ia̍h-só͘ bāng-chām
Neal Stephenson

**Neal Town Stephenson** (1959 nî 10 goe̍h 31—), Bí-kok kho-hoàn siáu-soat chok-ka.  Tī i ê chok-phín lāi-bīn tiāⁿ-tiāⁿ gī-lūn sò͘-ha̍k, chu-sìn kho-ha̍k, kho-ha̍k-sú.  Ū phêng-lūn-ka jīn-ûi i ê chok-phín piáu-hiān chhut hām cyberpunk bô sio-siâng ê te̍k-sek, choâⁿ-á kā hō-chò āu-cyberpunk.

## Chok-phín
### Siáu-soat
**The Big U*
**Zodiac*
**[[Snow Crash]]* (1992)
**[[The Diamond Age|The Diamond Age: or A Young Lady's Illustrated Primer]]* (1995)
**[[Cryptonomicon]]* (1999)
**[[The Baroque Cycle]]* (saⁿ-pō͘-khek)
***Quicksilver* (2003)
***The Confusion* (2004)
***The System of the World* (2004)

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Koaⁿ-hong chām 

Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k siáu-soat chok-ka
Darfur

**Darfur** (A-la-pek-gí: دار فور, "Fur-cho̍k ê tau"), Sudan siōng sai-pêng, oá Tiong-hui Kiōng-hô-kok, Libya, Chad. Biān-chek iok-ki-liōng 493,180 km², pí Hoat-kok khah sè--koá. Ē-kha pun 3 ê hêng-chèng tan-ūi: Se Darfur, Lâm Darfur, Pak Darfur. 

Tē-hêng chú-iàu sī ta-sò ê pêng-goân, tiong-ng ū 3000 m koân ê hoé-soaⁿ soaⁿ-lêng. Pak-pêng sī soa-bô͘, lâm-pêng sim-lîm.

Chú-iàu ê tìn pau-koah Al Fashir, Nyala, kap Geneina.

## Siong-koan hāng-bo̍k
*Darfur Chhiong-tu̍t
Peh-kak

**Peh-kak**, 1 chióng chhut-sán tī Tiong-kok sai-lâm ê chhiū-á (ha̍k-miâ *Illicium verum*), i ê chí iōng-lâi chò phang-liāu.

Peh-kak sī *shikimic acid* ê lâi-goân chi-it.  Che sī khòng-pēⁿ-to̍k io̍h-á oseltamivir (seng-lí miâ: Tamiflu) seng-sán koè-têng ê tiōng-iàu sêng-hūn.
Itukusima Sîn-siā

**Itukusima Sîn-siā** (Ji̍t-gí: 厳島神社), tiàm-tī Ji̍t-pún Itukusima ê Sîn-tō sîn-siā, ū 1400 nî kú ê le̍k-sú. Itukusima sī Hirosima Koān Hatukaiti-chhī (廿日市市) ê 1 lia̍p tó. Sîn-siā pún-sin sī UNESCO Sè-kài Ûi-sán chi-it. I ê *[[torii]]* (鳥居) ê hêng-iáⁿ te̍k-pia̍t chhut-miâ, khoàⁿ--khí-lâi bē-su chhāi toà chúi-bīn-siōng.

Sîn-siā chū 6 sè-kí tī teh kàu taⁿ. Tī 1168 nî (Pêng-an Sî-tāi) Taira no Kiyomori (平清盛) chit ê chiong-kun chhut-chîⁿ khí bo̍k-chêng ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Itukusima í-chá ū sîn-sèng ê tē-ūi, it-poaⁿ lâng bē-tit ta̍h--khí-lih, kàu taⁿ iû-goân m̄-chún lâng tâi toà hia; sîn-siā chū án-ne khí tiàm hái-kháu, beh chham-koan ê lâng tio̍h chē chûn-á koè *torii* chiah ē-sái khì kàu sîn-tiān.

Sîn-siā chū 1168 nî tō ū chhāi *torii* tī hiān-chāi ê tē-tiám, m̄-koh hiān-chú-sî chit chō sī 1875 nî li̍p ê, chhâ-chit iōng chiuⁿ-chhiū, koân 16 kong-chhioh, siat-kè-siōng ū chò 4 ki kha, khah chāi. Chit ê kéng-tì lâng kóng sī Ji̍t-pún Sam-kéng (日本三景) chi-it.

Torii tīⁿ-lâu ê sî-chūn chhin-chhiūⁿ phû tī chúi-bīn; khó-lâu ê sî-chūn, kiâⁿ-lō͘ ē-tàng thàng hoāⁿ. Pài-hóng-chiá sî-kiâⁿ kā gîn-kak-á chiⁿ ji̍p khì mn̂g-thiāu pit-sûn ê só͘-chāi, siâng-sî hē goān. Mā ū lâng khó-lâu sî toà hia khioh hái-sán (shellfish). Àm-sî tó-siōng ū phah teng chhiō.

Sîn-siā pō͘-hūn ê kiàn-siat tī 2004 nî 9 goe̍h 5 khì hō͘ hong-thai phah sńg-tn̄g.


File:Itsukushima floating shrine.jpg|Sîn-siā ê pâng-keng oân-ná khí tī chúi-siōng
File:Itsukushima torii angle.jpg|*Torii* ê bīn-māu
File:ItsukushimaTorii7492.jpg|Khó-lâu ê sî-chūn


Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Sîn-siā
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê Sè-kài Ûi-sán
Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k-bu̍t
Lūi-pia̍t:Hirosima-koān
Oai-ko-phìⁿ

**Oai-ko-phìⁿ** sī biâu-siá lâng ê sin-thé ah sī sèng-hêng-ûi, lâi chhì-kek lâng-ê sèng-io̍k ê iáⁿ-phìⁿ. Oai-ko-phìⁿ ū kî-thaⁿ ê kóng-hoat, chhin-chhiūⁿ **A phián**, **saⁿ-kip-phìⁿ**, **sek-chêng-phìⁿ**, **o͘-phìⁿ** kap **bah-phìⁿ** téng-téng.

## Le̍k-sú
Oai-ko-phìⁿ ê le̍k-sú kap tiān-iáⁿ chha-put-to pîⁿ-kú. 1890 nî-tāi Au-chiu khai-sí ū lâng pàng-tiān-iáⁿ hong khoàⁿ, bô-jōa-kú tio̍h ū lâng teh pàng oai-ko-phìⁿ, hit-sî pàng-ê kan-taⁿ sī cha-bó͘-lâng teh thǹg-saⁿ nā-tiāⁿ. Chhut-miâ ê chhōa-thâu-lâng ū Eugene Pirou kap Albert Kirchner. Eugene Pirou oân-tóe sī chò oai-ko liap-iáⁿ ê. Kùi-nā tang liáu-āu, chit-chióng oai-ko-phìⁿ tio̍h khì hō͘ hoat-lu̍t kìm-·khì, piàn-chò tī tê-tiàm-á ah-sī cha-po͘-lâng su-hā thau-thau teh khòaⁿ ê mi̍h-kiāⁿ.

Ū kì-lio̍k siōng-chá ê oai-ko-phìⁿ sī 1908-nî ê Hoat-kok phìⁿ, *A L'Ecu d'Or ou la bonne auberge* ("Lâi-khì L'Ecu d'Or chit-keng chán ê hòan-á-keng"), sī kóng chı̍t-ê peng-á kap lú-siā ê né-chiàng iu-hōe ê keng-kòe. Chóng-sī thâu-chı̍t-chhut ū tī tiān-iáⁿ-īⁿ poaⁿ koh ū kio̍k-chêng ê sī 1970-nî ê Bí-kok phìⁿ, *Mona* (mā hō-chò *Chāi-sek koh gâu-chhio ê Mona*, Eng-gí *Mona, the Virgin Nymph*).

1960 nî-tāi liáu-āu, Kē-tē-kok kap Pak Au-chiu bô koh sím-cha tiān-iáⁿ ê lōe-iông; 1970 nî-tāi, Bí-kok ê hoat-lu̍t ún-chún oai-ko-phiⁿ tī tiān-iáⁿ-iⁿ poaⁿ, oai-ko-phiⁿ tōa-chhut.

## Kho-ki tùi oai-ko-phìⁿ ê éng-hióng
Tī 1970-nî-tāi phah oai-ko-phìⁿ kap phah phó͘-thong ê tiān-iáⁿ bô siáⁿ-mı̍h cheng-chha. Liap-iáⁿ-ki chin tāng, bô hoat-tō͘ ēng lâng lâi the̍h, ài khǹg tī thih-kè-á téng, ēng lián-á sak leh kiâⁿ. Hûi-luh-mu chiâⁿ kùi, chı̍t-chhioh chı̍t-chhioh lòng ài pó-sioh. Tùi-chiau, phah-kng lóng ài choan-gia̍p ê lâng chiah ōe-hiáu. Khì phah oai-ko-phìⁿ ê, tiāⁿ-tiāⁿ sī siàu-liân ū châi-chêng, iau-bōe chhut-miâ ê tō-ián, ūi-tio̍h beh thàn-chîⁿ chiah lâi phah oai-ko-phìⁿ. Hit-sî ê oai-ko-phiⁿ khah tiōng kio̍k-chêng, ōe-bīn mā khah iù-lō͘.

Hiān-chú-sî sò͘-ūi lio̍k-iáⁿ ê ki-su̍t chìn-pō͘, m̄-bián choan-gia̍p ê lâng tio̍h ū hoat-tō͘ phah-phìⁿ. Chhī-tiûⁿ kèng-cheng, tōa-pō͘-hūn ê oai-ko-phìⁿ sī sió-sêng-pún phah-·chhut·lâi ê, bô-hoat-tō͘ kò͘-tio̍h kio̍k-chêng, ōe-bīn mā khah chho͘-siap.

Tiān-chú sî-tāi tiān-ló kap bāng-lō͘ piàn-chò oai-ko-phìⁿ thoân-pò͘ ê só͘-chai. Koh ū chiâⁿ-chōe lâng ēng webcam teh phah hiān-tiûⁿ ê hōng khoàⁿ.

## Oai-ko-phìⁿ ê lūi-pia̍t

## Chhut-miâ ê oai-ko-phîⁿ
* Khì-kàu sian-kài ê Alice (Alice in Wonderland)
* Chhim nâ-âu (Deep Throat)
* Misty Beethoven ê khui-khiàu (The Opening of Misty Beethoven)
Merapi Soaⁿ

**Merapi Soaⁿ** (*Gunung Merapi*, Má-lâi-oē "Hoé-soaⁿ" ê ì-sù), tiàm-tī Ìn-nî Tiong Java ê 1 chō hoé-soaⁿ, chū 1548 nî kàu 2006 nî (4 goe̍h) bat po̍k-hoat 68 kái, sī Ìn-nî siōng chia̍p oa̍h-tōng ê hoé-soaⁿ. Merapi put-chí-á oá Yogyakarta chit ê siâⁿ-chhī. Ū sò͘-chheng lâng tiàm soaⁿ-kha khiā-khí. Hái-poa̍t 1700 kong-chhioh koân ê só͘-chāi to-iā ū chng-thâu tī--teh. Chia ê in-sò͘ tì-sú IAVCEI chiōng Merapi kui tī "Cha̍p-tang Hoé-soaⁿ" (*Decade Volcano*) ê lūi-pia̍t.

Ìn-nî Se Sumatra oân-ná ū 1 lia̍p hoé-soaⁿ hō kāng miâ--ê (chham-khó Merapi Soaⁿ (Sumatra)).

Choè-kīn ê po̍k-hoat hoat-seng tī 1992 nî. 2006 nî 4 goe̍h iū-koh khai-sí chhèng-ian, tē-tāng, lâu hoé-ko.
Chong-hîm

**Chong-hîm** (ha̍k-miâ *Ursus arctos*), hîm ê 1 chióng.  Í-chá tī A-chiu, Au-chiu, Pak Bí-chiu, kap Hui-chiu Atlas Soaⁿ tē-tài lóng ū tè chhoē, hiān-chú-sî tī pō͘-hūn tē-khu í-keng khu̍t-chéng he̍k-chiá sī sò͘-liōng chió--khì.

Phú-hîm (*Grizzily Bear*) sī Pak Bí-chiu chong-hîm ê 1 chióng.
Phīⁿ-iām

**Phīⁿ-iām** sī 1 ê i-ha̍k bêng-sû biâu-siá phīⁿ ngāi-gio̍h kiam phīⁿ liâm-mo̍h hoat-iām ê chōng-hóng, ē-sái sī kip-sèng iah bān-sèng. Chèng-thâu pau-koah lâu-phīⁿ, phah-ka-chhiùⁿ, sat-phīⁿ, ka-siōng phīⁿ/ba̍k-chiu/nâ-âu/hīⁿ-á siū tio̍h chhì-kek. Phīⁿ-iām kap he-ku, tō͘-iām (竇炎) ū koan-hē, mā sî-siông tâng-chê chhut-hiān. Hoat-iām ê in-sò͘ pau-koah bî-seng-bu̍t kám-jiám (pēⁿ-to̍k, sè-khún) iah-sī goā-lâi mi̍h chhì-kek. Lâu-phīⁿ, sat-phīⁿ, phīⁿ-āu tih-chù (*postnasal drip*) téng-téng ê chêng-thâu hām liâm-e̍k koè-thâu seng-sán ū tī-tāi.

## Hun-lūi
* Hoeh-kin-ūn-tōng-sèng phīⁿ-iām (*vasomotor rhinitis*)
* Koè-bín-sèng phīⁿ-iām
Just-in-time

**Just-in-time** (**JIS**, "tú-tú ē-hù"), seng-sán seng-lí ê 1 chióng chûn-hoè chhek-lio̍k, ē-tàng kiám-chió tiâu tī seng-sán koè-têng ê chûn-hoè kap siong-koan ê keng-chè tāi-kè, tì-sú tâu-chu hoê-siu-lu̍t ē-tit giâ koân. Hù-chok-iōng chi-it sī phín-chit kap hāu-lu̍t toè teh kái-siān.

## Le̍k-sú
Ji̍t-pún ê Toyota Chū-tōng-chhia Kong-si tī 1950 nî-tāi kái-chìn JIS ki-su̍t. Ji̍t-pún kong-si in-ūi siū thó͘-tē iú-hān ê hān-chè, bô châi-tiāu thang lia̍p-chek chē-chē chûn-hoè. Chìn-chêng chit ê tiâu-tiāⁿ hông jīn-ûi sī hù-bīn ê khek-koan in-sò͘, lí-iû chāi-tī keng-chè-phoe-gia̍h (*economic lot size*) siū tio̍h hān-chè, tì-tio̍h kang-tiûⁿ ê tâu-chu hoē-siu-lu̍t pí-kàu khah kē. Toyota hit-tang-chūn ê chhoā-thâu kang-têng-su, Ôno Taiiti (大野 耐一), hun-sek chit ê hē-thóng liáu-āu hoat-kiàn chit khoán tiâu-kiāⁿ ē-tit hām pa̍t-chióng seng-sán koè-têng tàu. I jīn-ûi kang-tiûⁿ ē-tàng kái khah ū toâⁿ-sèng, têng oāⁿ/kái ke-si ê tāi-kè ē-tàng kiám-chió, keng-chè-phoe-gia̍h ē-sái-tit phoè-ha̍p chhng-khò͘ ê gia̍h.

Kiat-kó sī pún-té hō͘ seng-sán koè-têng pa̍k tiâu leh ê chu-kim choâⁿ-á tháu--chhut-lâi. Kang-tiûⁿ èng-hù su-kiû ê sî-kan la̍k kah chhun 1 kang kú. Kò͘-kheh tùi ho̍k-bū ê boán-ì-tō͘ toè teh cheng-ka.
Bô chheng-khì ê tōng-bu̍t

Pún tiâu-ba̍k sī kì-chài tī koh-iūⁿ chong-kàu pī tēng-gī ûi **bô chheng-khì ê tōng-bu̍t** ê lia̍t-pió.

## [[Iû-thài-kàu]]

“Kìⁿ-nā khó-ò·ⁿ ê mi̍h, lí lóng m̄-thang chia̍h” (Sin-bēng-kì 14-chiuⁿ:3-chat).

***[[Tōng-bu̍t]] ê chéng-lūi**–“Chóng-siⁿ hiah ê hoan-chháu ê, á-sī thiah-tôe ê, ê tiong-kan, lín m̄-thang chia̍h ê, chiū-sī chia̍h ê;  lo̍k-tô, thò·, Sa-hoan, in-ūi i sī hoan-chháu, bô pun-tôe, tùi tī lín sī bô chheng-khì. Ti, in-ūi i ū pun-tôe iā bô hoan-chháu, tùi tī lín sī bô chheng-khì, in ê bah lín m̄-thang chia̍h, sí ê lín m̄-thang  bong" (Sin-bēng-kì  14-chiuⁿ:7-8 chat).
***[[Hái-sán]] ê chéng-lūi**–“Kìⁿ ū-si̍t ū lân-ê, lín lóng thang chia̍h, kìⁿ bô-si̍t bô-lân ê lín lóng m̄-thang chia̍h; tùi tī lín chiū bô chheng-khì" (Sin-bēng-kì 14-chiuⁿ:10-chat).
***[[Chiáu-á]] ê chéng-lūi** – “M̄-thang chia̍h ê chiū-sī Eng,  Hiau, Tiau, Chian, Sió-eng,  Ian,  kap i ê lūi．It-chhè ê O·-a kah i ê lūi．Tô-chiáu,  Kang ê tô-chiáu ,  Hî-eng,  Chhiok-eng hô i ê lūi．Àm-kong-chiáu,  Ko·-n̂g,  Niau-thâu-eng, Thê-ô·, Chhàu-thâu-eng, Niáu-cchí, Ho̍h,  Peh-lēng-si, kap i ê lūi．Tì-kè-chiáu, kah Bi̍t-pô ” (Sin-bēng-kì 14-chiuⁿ:12 kàu 18-chat).
***[[Khun-thiông]] ê chéng-lūi**–“Kìⁿ ū si̍t ōe sô ê mi̍h, tùi tī lín chiū bô chheng-khì, lín lóng m̄-thang chia̍h i.” (Sin-bēng-kì 14-chiuⁿ:19-chat.
*Pê-hēng ê tōng-bu̍t –“Tōe-chiūⁿ teh pê ê mi̍h, tùi tī lín bô chheng-khì ê, chiū-sī chiah ê: Iû-chhú, Se̍k-chhú, Sek-e̍k, kah i ê lūi, Piah-hó·, Liông-chú, Siú-kiong, Siâ-i, Ián-têng” (Lī-bī-kì 11-chiuⁿ:29 kàu 30-chat).

### Bô chheng-khì ê tōng-bu̍t kì-chài tī [[Lāi-bī-kì]]

Chit-chióng tōng-bu̍t pau-koat tī í-hā ê chióng-lūi:

### Hù-ka ê Bô chheng-khì ê tōng-bu̍t
Í-hā lia̍t-chhut ê tōng-bu̍t bô tī Sèng-keng tiong phōe tēng-gī ûi bô chheng-khì, tān-sī chiông kî te̍k-teng lâi kóng, in sī hû-ha̍p Lāi-bī-kì só· tēng-gī ê bô chheng-khì ê tōng-bu̍t, in khó-í phōe khòaⁿ-choh sī bô chheng-khì ê: 

## [[I-su-lân-kàu]]
I-su-lân-kàu ê sìn-tô· pá Ti chē-sī ûi bô chheng-khì ê tōng-bu̍t, só·-í in put-chún-hí chia̍h. Káu-á iā-sī pēng-chhiáⁿ phōe jīm-ûi sī bô chheng-khì ê, pēng-chhiáⁿ lû-kó I-su-lân ê sìn-tô· phōe Káu-á 舔 kàu, in chiū pit-su-iàu chip-hêng sé-chēng.

## [[Ki-tok-kàu]]
Tōa-to-sò͘ ê Ki-tok-kàu sìn-tô͘ bô kin-sûi Mô͘-se ê ím-si̍t lu̍t-hoat. Tî-liáu An-hioh-ji̍t Hōe í-gōa, in ê kiōng-tông sîn-ha̍k koan-tiám sī jīm-ûi Iâ-so͘ ê sí-bông hô koh-o̍ah í-āu, ná-chióng só͘-ūi "Kū-iok kui-tēng" ê hān-chè í-keng bô-chài èng-iōng. 

(“Siōng-chú só͘ sèng-hòa ê, lí m̄-thang siūⁿ-chò sī bô chheng-khì ê.”, Sù-tô͘ Hēng-toān10-chiuⁿ:15-chat).
Katowice

**Katowice** (Hoat-im: ]) sī chi̍t-ê le̍k-sú iu-kiú ê siâⁿ-chhī, tī Pho-lân lâm-pō· ê Silesia-séng. Tong-tē chú-iàu ê mûi-thòaⁿ chu-gôan chin hong-hù, chhut-sán mûi-thòaⁿ sī chiàm Pho-lân chôan-kok ê 98% í-siōng, in-chhú ū "Pho-lân mûi-thòaⁿ ê siú-to·" chi ·.

## Chí-moāi kah kau-liû siâⁿ-chhī
*  Ko-hiông-chhī
Tâi-oân Chhùi-chhiⁿ

**Tâi-oân Chhùi-chhiⁿ** sī Tīⁿ Jî-gio̍k siá-ê si. 1988 nî Siau Thài-jiân thè i chok-khek, āu-·lâi koh kā an-pâi tī i-ê *[[1947 Sū-khek]]* chò siu-bé ê tōa-ha̍p-chhiùⁿ. Chit-tè koa tī Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng chin ū tē-ūi, chiâⁿ-chōe-lâng kā tòng-chò sim-ba̍k tiong Tâi-oân-kok ê kok-koa.

## Lōe-iông
:Thài-pêng-iûⁿ se-lâm hái-piⁿ, bí-lē-tó Tâi-oân chhùi-chhiⁿ.
:Chá-chêng hō͘ gōa-pang thóng-tī, kiàn-kok taⁿ teh chhut-thâu-thiⁿ.
:Kiōng-hô-kok hiàn-hoat ê ki-chhó͘, sù cho̍k-kûn pêng-téng saⁿ hia̍p-chō͘.
:Jîn-lūi bûn-hòa, sè-kài hô-pêng, kok-bîn hiòng-chêng kòng-hiàn châi-lêng.

:Choè goân-thâu Siōng-tè chhòng-chō, bí-lē-tó Tâi-oân choè-hó.
:Siúⁿ-sù hō͘ chó͘-sian khiā-khí, kiàn-kok taⁿ Siōng-chú liap-lí.
:Chú Ki-tok kok-ka ê kun-ông, lí-sióng-pang bo̍k-phiau ê kià-bōng.
:Lán beh kiàn-siat jîn-ài kong-gī, chó͘-kok moá-toē chhin-chhiūⁿ tī thiⁿ. (A-men.)

## Pán-pún ê cheng-chha
* Tē-2-chat sī kaù-hoē-pán chiah ū --ê.
* Tē-3-kù ê "hō͘", pún-toé chiàu Tâi-gú hàn-jī tha̍k sī "siū", Tīⁿ Jî-gio̍k jīn-ûi tī chhiùⁿ-koa ê sî-chūn chhiùⁿ "hō͘" khah hó.
* Tē-4-kù ê "kiàn-kok" goân-tóe sī "to̍k-li̍p", āu-·lâi Tīⁿ Jî-gio̍k chiah kā kái-chò "kiàn-kok".
* Tē-11-kù ê "chó͘-sian", pún-toé sī "chó͘-kong".

## Gōa-pō͘ liân-kiat

#Kòng-thûi-phó͘ kap MP3
#Hiû San-hiùng kā i hoan-e̍k chò Hak-fa
#Lâi chhiùⁿ lán ê kok-koa -- Tâi-oân Chhùi-chhiⁿ, ū to̍k-chhiùⁿ kap ha̍p-chhiùⁿ.
#kaù-hoē-pán, ū 2 chat.
Giorgio Napolitano

**** (1925 nî 6 goe̍h 29 tī Naples chhut-siⁿ), Italia Kiōng-hô-kok tē 11 jīm chóng-thóng, tī 2006 nî 5 goe̍h 10 soán tiâu, 15 hō chiū-jīm.  Chìn-chêng tam-jīm chiong-sin chham-gī-oân (*senatore a vita*).  Italia Kiōng-sán-tóng tóng-oân (1945 chì 1991 nî), tóng kái-soàⁿ liáu-āu chham-ka Chó-phài Bîn-chú Tóng (āu--lâi kái hō Chó-phài Bîn-chú-chiá).

Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī jîn-bu̍t
Hoé-soaⁿ

**Hoé-soaⁿ** sī 1 chióng tē-chit (geology) téng-koân leh kóng ê tē-hêng (landform), toā-hūn sī he̍k-chheⁿ ê hoé-chiuⁿ (magma) po̍k-hoat liáu-aū chō-chiâⁿ--ê. Tiàm-tī Bo̍k-chheⁿ, Thó͘-chheⁿ, Hái-ông-chheⁿ ê oē-chheⁿ mā ū 1 chióng peng-hoé-soaⁿ (ice volcano). Lēng-goā koh ū 1 chióng làm-hoé-soaⁿ (mud volcano). Tē-kiû ê hoé-soaⁿ tiāⁿ tiàm-tī tē-khak ê tē-pang (crustal plate) khah lím ê só͘-chāi. M̄-koh ū koá hoé-soaⁿ sī tiàm-tī tē-pang khah lāi-té-bīn hō-chò sio-tiám (hotspot) ê só͘-chāi; chit khoán hoé-soaⁿ tī Thài-iông-hē pa̍t-ê chio̍h-thaû-hêng he̍k-chheⁿ (rocky planet) kap oē-chheⁿ mā khoàⁿ ē tio̍h.