open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hassan 1-sè (Morocco)

**Hassan 1-sè** (*Hassan I*; 1836 nî – 1894 nî 6 goe̍h 7 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1873 nî kàu 1894 nî.
Abd al-Rahman (Morocco)

**Abd al-Rahman** (*Abd al-Rahman*; 1778 nî – 1859 nî 8 goe̍h 28 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1822 nî kàu 1859 nî.
Mohammed ben Abdallah

**Mohammed ben Abdallah** (1710 nî – 1790 nî 4 goe̍h 9 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1757 nî kàu 1790 nî.
Mohammed Ben Aarafa

**Mohammed Ben Aarafa** (1886 nî – 1976 nî 7 goe̍h 17 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1953 nî 8 goe̍h 20 ji̍t kàu 1955 nî 11 goe̍h 16 ji̍t.
Zin al-Abidin (Morocco)

**Zin al-Abidin** (*Zin al-Abidin*) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1741 nî 6 goe̍h 13 ji̍t kàu 1741 nî 11 goe̍h 14 ji̍t.
Abdalmalik (Morocco)

**Abdalmalik** (*Abdalmalik*; 1696 nî – 1729 nî 3 goe̍h 2 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1728 nî.
Muhammad 4-sè (Morocco)

**Muhammad 4-sè** (*Muhammad IV*; 1803 nî – 1873 nî 9 goe̍h 16 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1859 nî kàu 1873 nî 9 goe̍h 16 ji̍t.
Slimane (Morocco)

**Slimane** (*Slimane*; 1766 nî – 1822 nî 11 goe̍h 28 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1792 nî kàu 1822 nî.
Mohammed ash-Sheikh

**Mohammed ash-Sheikh** (1490 nî – 1557 nî 11 goe̍h 2 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1554 nî kàu 1557 nî.
Abdallah (Morocco)

**Abdallah** (*Abdallah*; 1694 nî – 1757 nî 11 goe̍h 10 ji̍t) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1729 nî kàu 1734 nî.
Al Walid ben Zidan

**Al Walid ben Zidan** (1655 nî 1 goe̍h 30 ji̍t kòe-sin) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1631 nî kàu 1636 nî.
Mohammed 2-sè (Morocco)

**Mohammed 2-sè** (*Mohammed II*; 1694 nî chhut-sì) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1736 nî kàu 1738 nî.
Al-Mostadi (Morocco)

**Al-Mostadi** (*Al-Mostadi*; 1759 nî kòe-sin) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1738 nî 6 goe̍h kàu 1740 nî 2 goe̍h.
Ali (Morocco)

**Ali** (*Ali*; 1737 nî 4 goe̍h kòe-sin) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1734 nî kàu 1736 nî.
Zidan al-Nasir

**Zidan al-Nasir** (1627 nî 9 goe̍h kòe-sin) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1603 nî kàu 1627 nî.
Abu Marwan Abd al-Malik 2-sè

**Abu Marwan Abd al-Malik 2-sè** (*Abu Marwan Abd al-Malik II*; 1631 nî 3 goe̍h 10 ji̍t kòe-sin) sī Morocco ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1627 nî kàu 1631 nî.
So͘-tan

**So͘-tan** ū khó-lêng sī chí:

## Sudan
* Hui-chiu ê Sudan Kiōng-hô-kok
* Eng-kok Ai-ki̍p Sudan (*Anglo-Egyptian Sudan*)
* Lâm Sudan
* Sudan (tē-hng)

## Sultan
* Sultan, Hôe-kàu kok-ka chi̍t khoán thóng-tī-chiá hâm-thâu
It-kok-lióng-chè

**It-kok-lióng-chè** (一國兩制) ê pe̍h-ōe ì-sù sī **chi̍t ê kok-ka, nn̄g chióng chè-tō͘** (Eng-bûn: **), sī Tiong-kok tē-jī tāi léng-tō-jîn Tēng Siáu-pêng tī 1980 nî-tāi, ūi-tio̍h beh si̍t-hiān Tiong-kok thóng-it ê bo̍k-phiau, só͘ thê-chhut ê hiàn-hoat goân-chek. Goân-chāi sī ūi-tio̍h beh kái-koat Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú choán-chìn kàu Tâi-oân liáu-āu ê lióng-hoāⁿ koan-hē, Chiúⁿ Keng-kok ēng it-kok-liông-chè hôe-èng Tēng Siáu-pêng. Chit-ê kháu-hō lo̍h-bóe tī Hiong-káng kap Ò-mn̂g te̍k-pia̍t hêng-chèng-khu chin-chiàⁿ si̍t-si. Kî-tiong, Tēng Siáu-pêng chú-tiuⁿ tī si̍t-hiān Tiong-kok hô-pêng thóng-it ê sî, kan-na ū Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ē-tàng tāi-piáu chi̍t ê Tiong-kok, pēng-chhiáⁿ sī ûi-it ha̍p-hoat ê Tiong-kok chèng-hú. Tiong-kok mā chē-chē pái tùi-goā piáu-ta̍t chū-sin tùi Hiong-káng kap Ò-mn̂g ê chú-koân chèng-chhek ê chú-tiuⁿ, pēng-chhiáⁿ iau-kiû hām chit nn̄g ê tē-khu ū goā-kau hō͘-tōng ê kok-ka èng-kai ài thé-jīn tio̍h it-kok-lióng-chè chèng-chhek ê chûn-chāi. Tī it-kok-lióng-chè ê hong-chiam tiong, pau-hâm Hiong-káng kap Ò-mn̂g lóng ē-sái pó-liû chu-pún-chú-gī keng-chè kap siā-hōe chèng-tī chè-tō͘, ah Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê kî-thaⁿ só͘-chāi ē kè-sio̍k si̍t-hêng Tiong-kok-sek siā-hōe-chú-gī chè-tō͘.

Kin-kì chit-hāng goân-chek, Hiong-káng kap Ò-mn̂g ē-tàng kè-sio̍k ióng-iú ka-kī ê chèng-tī chè-tō͘, hoat-lu̍t thé-hē, keng-chè chèng-chhek, kim-iông sū-bū í-ki̍p tùi-goā koan-hē 50 tang.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê chèng-tī
Lūi-pia̍t:Hiong-káng
Lūi-pia̍t:Ò-mn̂g
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī
Thut-thâu

**Thut-thâu** (禿頭) sī thâu-mn̂g bô chèng-siông lut-khì só͘ hêng-sêng ê hoat-hêng. Thut-thâu hui-siông ū-khó-lêng sī in-ūi Ho͘-lú-bóng hun-pì sit-tiâu só͘ ín-khí ê; he̍k-chiá-sī io̍h-bu̍t hoán-èng, êng-ióng put-liông, ûi-thoân, pēⁿ-thiàⁿ, sim-lí ap-le̍k téng-téng.

Lūi-pia̍t:Mô͘
Tō͘-koan-hoe

**Tō͘-koan-hoe**, latin hō-miâ ***Rhododendron***, sī chi̍t sio̍k si̍t-bu̍t, hâm tāi-khài 1,024 chéng, chú-iàu hun-pò͘ tī A-chiu, tī Pak Bí-chiu téng kî-tha só͘-chāi mā ū.

## Chham-khó
Chhit-nî Chiàn-cheng

**Chhit-nî Chiàn-cheng** hoat-seng tī 1754 nî kàu 1763 nî kî-kan, chú-iàu ê chiàn-sū tī 1756 nî liáu-āu. Che sī Au-chiu kiông-kok chi kan ê chi̍t kái tāi-chiàn, éng-hióng liáu Au-chiu, Bí-chiu, Hui-chiu, Ìn-tō͘ kap Hui-li̍p-pin téng só͘-chāi.

Chiàn-cheng tang-tiong tāi-khài hun nn̄g phài, chi̍t pêng sī Tāi Eng Ông-kok chhōa-thâu, lēng-gōa chi̍t pêng sī Hoat-lân-se Ông-kok chhōa-thâu. Hoat-kok ê sè-le̍k tè-bóe sit-pāi, liáu-āu Eng-kok chiâⁿ chò chi-phòe sè-kài ê sè-le̍k.

Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Hoat-kok ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Liân-ha̍p Ông-kok ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Lō͘-se-a ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Phû-tô-gâ ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Se-pan-gâ ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Sūi-tián ê chiàn-cheng
Hòa-ha̍k goân-sò͘ ê hun-lūi

Só͘ chai-iáⁿ ê hòa-ha̍k goân-sò͘ siōng-bô ū 118 khoán, ta̍k khoán to ū bô-kâng ê bu̍t-lí kap hòa-ha̍p sèng-chit. Ti chia to-iūⁿ ê sèng-chit lāi-bīn, ha̍k-kài sī sú-iōng chi̍t kóa hō-miâ kap hun-cho͘ lâi chhù-lí sèng-chit óa-kīn ê goân-sò͘. 

## IUPAC jīn-khó ê lūi-pia̍t
* Kiⁿ-kim-sio̍k (tē-1 cho̍k kim-sio̍k): Li, Na, K, Rb, Cs, Fr.
* Kiⁿ-thó͘ kim-sio̍k (tē-2 cho̍k kim-sio̍k): Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra.
* Chit-cho̍k (tē-15 cho̍k): N, P, As, Sb, Bi.
* Sng-cho̍k (tē-16 cho̍k): O, S, Se, Te, Po. (Lv lí-lūn-iōng sǹg chit cho̍k mî-koh iá bô khak-tēng)
* Ló͘-cho̍k (tē-17 cho̍k): F, Cl, Br, I, At.
* Kùi-tiōng khì-thé (tē-18 cho̍k): He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn.
* Lanthanum-hē: La, Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu.
* Actinium-hē: Ac, Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.
* Hi-thó͘ goân-sò͘: Sc, Y, kap Lanthanum-hē.
* Choán-î kim-sio̍k: tē-3, tē-11, kap tē-12 cho̍k goân-sò͘.
Siòng (bu̍t-chit)

**Siòng** (Eng-gí: *phase*) sī bu̍t-lí kho-ha̍k só͘ kóng chi̍t-ê khu-he̍k ê khong-kan (chi̍t-ê jia̍t-le̍k-ha̍k hē-thóng), tī pún khong-kan lāi, bu̍t-chit ê bu̍t-lí sèng-chit sī sio-siâng--ê. Chia só͘ kóng ê bút-lí sèng-chit, sī pau-koat bi̍t-tō͘, chiat-siā-lu̍t, chû-hòa (*magnetization*) kap hòa-ha̍k cho͘-sêng téng hong-bīn. Ē-tàng kóng chi̍t-ê siòng tio̍h sī bu̍t-chit tī hòa-ha̍k siōng it-tì ê chi̍t-ê khu-he̍k, jî-chhiá bu̍t-lí siōng thang hông khu-pia̍t, tiāⁿ-tiāⁿ sī ē-tàng tiah hun-lî--ê.

Pí-lūn nā chi̍t-ê hâm peng-kak kap pe̍h-kún-chúi ê po-lê kan-á, peng-kak sī chi̍t-ê siòng, pe̍h-kún-chúi sī lēng-gōa chi̍t-ê siòng, lāi-bīn ê khong-khì koh sī tē-3-ê siòng. Nā kan-á ê po-lê pún-sin oa-ná sī chi̍t-ê siòng.

Siòng chit jī ū-sî hông tòng-chò bu̍t-chit chōng-thài ê khài-liām lâi sú-iōng, m̄-koh chi̍t-ê chōng-thài lāi-bīn sī ē-tàng chûn-chāi che-ê bē hō͘-siōng saⁿ-lām ê siòng. Phì-jû kâng chi̍t-ê chōng-thài lāi-té ū khó-lêng chiàu in iông-kái-tō͘ lâi pun chhut bô-kâng ê siòng.
Góan Lú-iú kah Tiok-má-chi-iú ê Hiong-hām Siu-lô-tiûⁿ

***Góan Lú-iú kah Tiok-má-chi-iú ê Hiong-hām Siu-lô-tiûⁿ*** () sī Jū-sî Iu-sī só͘ siá ê khin-sió-soat, chhap-tô͘ sī LLO. I ū hông kái-chò bàng-gah kap tōng-oē.
## Kò͘-sū
Chú-kak Kùi-tông Jōe-thài sī ê sêng-chek iu-siù ê ko-tiong-seng, 
ūi-tio̍h pang Tiok-má-chi-iú  Chun-siàu Chhian-hô tī-pēⁿ bōng-sióng kó-tiâu i-hak-īⁿ.  
M̄-kuh bó͘ chit-kang tông-pan tông-ha̍k Hā-chhoan Chin-liông in-ūi tòng-bē-tiâu ka-kī siuⁿ siū hoan-gêng ê koan-hē iah hiòng i kò-pe̍k,  
ài Jōe-thài chò i ê ké lâm-iú,
pēng-chhiáⁿ tī ha̍k-hāu ké-chò ài-jîn-á. Āu-lâi koh saⁿ-liân-sòa chhut-hiān chū-chheng sī Jōe-thài chêng-sì-lâng chêng-jîn ê tiong-jī-pēⁿ hoān-chiá Chhiu-siáu Ki-hiong,  
ka̍p chap nî chêng ham Jōe-thài tan-hong-bīn tèng-hā hun-iok  ê tiok-má-chi-iú Tong-hái Ài-i.
## Jîn-bu̍t
;
:Chú-kak. Chiū-tho̍k koān-li̍p Ú-kin-san Ko-tiong 1 nî 1 pan,  15 hòe. Ēng hù-kīn ê kok-li̍p tāi-ha̍k i-ha̍k-hē chióng-ha̍k-kim ūi bo̍k-phiau, ūi-tio̍h chhú-tit pó-sàng miâ-gia̍h, tùi tú ji̍p-o̍h to chīn-la̍t tī ha̍k-si̍p, sêng-chek iû tiong-ha̍k sî ê tiong-hā, chìn-pō͘ kàu choân-hāu tē-it peh-chap-peh-miâ. Kok-saⁿ joa̍h-thiⁿ sî chhù-piⁿ Chhian-hô in chhia-hō tāng-siong iah pī-pek hòng-khì kiàm-tō, kāng-chi̍t-ê sî-kî siang-chhin soah lóng bô hū-chek-jīm tàn-lo̍h i chit ê hāu-seⁿ iah lī-hun ham kok-chū ê ài-jîn kiàn-li̍p sin-liû-kám ka-têng, chit nng-miâ kiāⁿ sū hō͘ i ê kè-ta̍t-koan tāi-hok kái-piàn, chū-àn-ne tùi loân-ài phō-tî tioh kiông-lia̍t ê put-sìn-jīm, pēng li̍p-chì kut-la̍t tha̍k-chheh chiâⁿ-chò i-seng ēng tī-hó Chhian-hô ê io-siong.
Siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t

**Siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t** sī khui-hoe si̍t-bu̍t thoân-thóng hun-lūi ê nn̄g tōa hun-ki chi it. I-ê hō-miâ sī in-ūi chit lūi si̍t-bu̍t chéng-chí ē hoat nn̄g phìⁿ chí-hio̍h (*cotyledon*). Pún lūi seng-bu̍t lóng-chóng hâm tāi-iok 20 bān chéng.

Nā sī chiàu khah sin ê hun-chú hē-thóng-ha̍k gián-kiù, "siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t" chit-ê hun-lūi sǹg sī chi̍t khoán chhek-hē-thóng kûn (Eng-gí: * paraphyletic group*), ia̍h to̍h sī kóng i sui-jiân hâm kiōng-tông ê chó͘-sian, m̄-koh bô hâm só͘-ū che chó͘-sian thoân--chhut-lâi ê āu-tāi. Nā chiàu chit khoán lí-lō͘, siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t í-keng bô sǹg sī iú-hāu ê hun-lūi-ha̍k tan-goân. Sin-ê giâm-keh hun-lūi sī hō chò chin-siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t (*eudicotyledon*).

Lūi-pia̍t:Kū seng-bu̍t hun-lūi
Sanada Yukimura

**Sanada Yukimura**(), chhut-sì î 1567 nî (Éng-lo̍k () 10 nî, î Takeda Singen ê siâⁿ-pó Kai-kok() Tutuzigasaki-koān (), khiā-sǹg-kóng kin-á-jit Yamanasi-koān Kôhu-chhī. Pa̍t-ê chi̍t-chéng soat-hoat chhut-sì î Éng-lo̍k 13 nî, khiā-sǹg-kóng se-goân 1570 nî), kòe-sin î 1615 nî 6 go̍eh 3 ji̍t (Khèng-chióng () 20 nî Kū-le̍k 5 go̍eh 7 ji̍t, siāng-nî liân-hō kái Goân-hô goân-nî, î Tāi-pán Yasui Sîn-siā (安居神社)，tī kin-á-jit Tāi-pán-hú Tāi-pán-chhī Tenôzi-khu), sī Ji̍t-pún Chiàn-kok sî-tāi bóe-kî, Edo sî-tāi chho͘-kî ê bú-sū，Sanada Yukitaka () ê sun-á, Sanada Masayuki () ê chhù-chú. Í **Sanada Nobusige**, **Sanada Saemonsa** () ê miâ ū-miâ chāi-sè.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:1567 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:1615 nî kòe-sin
Khut Goân

**Khut Goân** (; 340 BC – 278 BC) sī Tiong-kok chiàn-kok sî-tāi ê Chhó-kok-lâng, Bí (羋) sèⁿ, Khut sī, miâ Pêng (平), "Goân" sī i ê jī. Khut Goân sī Chhó Hoâi-ông sî-kî ê koaⁿ-oân, āu-lâi hō͘ ba̍t-lâng sio-kēng, i lī-khui Chhó Hoâi-ông, khai-sí siá chok-chē--ê bûn-ha̍k chok-phín. 278 BC, Chîn-kok chiàm-niá Chhó-kok ê kok-to͘, Khut Goân thiàu-chúi-sí---khì.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê si-jîn
Mary Robinson

**Mary Robinson** (1944 nî 5 goe̍h 21 ji̍t chhut-sì) sī Ài-ní-lân ê chèng-tī-chiá kiam gōa-kau-koaⁿ. I sī Ài-ní-lân 1990 nî kàu 1997 nî ê chóng-thóng.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Ài-ní-lân ê jîn-bu̍t
Cyborg

**Cyborg** sī chí iú-ki-bu̍t kap seng-bu̍t-ki-tiān (*biomechatronic*) goân-kiāⁿ saⁿ-lām ê oa̍h-mi̍h. Pún jī chi̍t khai-sí sī 1960 nî Manfred Clynes kap Nathan S. Kline chhòng-chō--ê, sī Eng-gí *cybernetic organism* ("khòng-chè-lūn seng-bu̍t-thé") ê kán-lio̍k-hòa.

Cyborg bô chin giâm-keh ê ì-gī, it-poaⁿ nā tī hi-kò͘ ê tiûⁿ-ha̍p lâi kóng sī chí hâm lâng chāi lāi ū chi̍t pō͘-hūn sin-thé sī ki-hâi goân-kiāⁿ ê tōng-bu̍t kò-thé.

Lūi-pia̍t:Tiat-ha̍k su̍t-gí
Siàu-liân

**Siàu-liân** ū khó-lêng sī chí:

* Siàu-liân-ke, siàu-liân-lâng, siàu-lú, siàu-lâm.
* Siàu-liân-kî, lâng ê hoat-tián sî-kî chi̍t tōaⁿ.
* Siong-tùi nî-hòe khak kiám ê chêng-hêng.
* Siong-tùi khah bô lāu-hòa ê chêng-hêng.
* Chheng-chhun
Marine Le Pen

**Marine Le Pen** (1968 nî 8 goe̍h 5 ji̍t chhut-sì) sī Hoat-kok ê chèng-tī-chiá, chèng-tóng Kok-bîn Chiân-tīn (*Front national*) ê chú-se̍k. I sī Hoat-kok pó-siú-phài ê chhōa-thâu jîn-bu̍t chi it.

## Chhut-sin
Marion Anne Perrine Le Pen sī 1968 nî 8 goe̍h chhe 5 tī Neuilly-sur-Seine chhut-sì, i sī chhù-lāi 3-ê cha-bó͘-kiáⁿ tang-tiong siāng sè-hàn--ê, lāu-pē sī Jean-Marie Le Pen, chi̍t ūi chèng-tī-ka; lāu-bú sī Pierrette Lalanne.

## Chèng-tī sū-gia̍p
Marine Le Pen tī 1986 nî, 18-hòe ê sī, tiō ka-ji̍p Kok-bîn Chiân-tīn. 1988 nî, i tòng-soán Nord-Pas-de-Calais ê Tōa-khu Pêng-gī-oân. Kâng hit tang i koh ka-ji̍p hit tóng ê su-hoat chi-pō͘, chò chhōa-thâu it-ti̍t kàu 2003 nî.
Kun-thoân

**Kun-thoân** (軍團; Eng-gí: *corps*) sī kun-tūi ê cho͘-chit tan-goân, ē-té it-poaⁿ koh hūn chē-ê su-thoân.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Phang-hiuⁿ-cho̍k sng

**Phang-hiuⁿ-cho̍k sng** (芳香族酸; *aromatic acid*) sī chi̍t lūi phang-hiuⁿ-cho̍k hoà-ha̍p-bu̍t. Chit khoán hoà-ha̍p-bu̍t lóng hâm-iú chi̍t ê phang-hiuⁿ-cho̍k khoân kap iú-ki sng koaⁿ-lêng-ki.
Iú-ki sng

**Iú-ki sng** (有機酸; *organic acid*) sī ióng-iú sng ê te̍k-sèng ê iú-ki hoà-ha̍p-bu̍t. Siōng chia̍p-khoàⁿ ê iú-ki sng sī kha-pa-sa-le̍k sng, in-ê sng ê te̍k-sèng lâi-chū in kiat-kò͘ lāi ê kha-pa-sa-le̍k ki (–COOH). Hâm-iú hai-chuh-o ki (-OH) ê sûn ē-sái pān-ián sng ê kak-sek, tān-sī in-ê sng-sèng it-poaⁿ chin jio̍k.


Lūi-pia̍t:Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t
Pún-chiu (Kong-san-khu)

**Pún-chiu** sī tām Tâi-oân Ko-hiông-chhī Kong-san-khu lāi ê chi̍t-ê tē-hng.

## Le̍k-sú
Tēⁿ--sī sî-kî Pún-chiu sǹg sī tong-sî hêng-chèng-khu Î-sin-lí (維新里) koán lāi.

Pún-chiu sī 1920 nî-tāi só͘-siat Kong-san-chng (1936 nî āu kái Kong-san-ke) ē-té ê tōa-jī hêng-chèng-khu, chiàu 1939 nî thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 516 lâng.

## Chhham-khó

## Siong-koan
* Pún-chiu Kang-gia̍p-khu

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Girls und Panzer

Girls und Panzer(, Siàu-lú ka̍p Chiàn-chhia) sī Actas chè-chok, Súi-tó Ló tó-ián ê tiān-sī-tōng-oē.
Tâi-oân ê tông-sèng hun-in

**Tâi-oân ê tông-sèng hun-in** hoat-chè-hoà ê thó-lūn kap ūn-tōng tāi-iok tī 2000 nî-tāi chó-iū iû Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng tē-it pái chip-chèng kap *[[Sèng-pia̍t Pêng-téng Kàu-io̍k Hoat]]* seng-hāu liáu-āu khai-sí. Kàu-taⁿ ûi-chí, Tâi-oân chèng-hú iáu-bōe sêng-jīn tông-sèng hun-in ê hoat-lu̍t tē-ūi. Put-kò, ùi 2015 nî khí, 6 ê ti̍t-hat-chhī hām Sin-tek-koān, Chiang-hoà-koān, Gî-lân-koān, Ka-gī-chhī, Ka-gī-koān ê tē-hng chèng-hú í-keng lio̍k-sio̍k khai-hòng siū-lí "tông-sèng phoāⁿ-lī" (同性伴侶) ê hō͘-chèng chù-kì.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê LGBT
Sù-téng-jîn-chè

**Sì-téng-lâng-chè** (四等人制) sī kin-tāi chi̍t-kóa ha̍k-chiá tùi Tiong-kok siū Bông-kó͘ Tè-kok thóng-tī sî-kî ê Goân-tiâu bîn-cho̍k koan-hē só͘ thê chhut ê chī khoán kui-la̍p. Pún khài-liām jīn-ûi Bông-kó͘ chiong Goân-tiâu koán hā ê jîn-bîn hun chò sì téng: Bông-kó͘-jîn, Sek-bo̍k-jîn (色目人), Hàn-jî kap Lâm-jîn (南人). Lāi-bīn "Hàn-jîn" sī chêng Kim-tiâu koán-lāi ê Hàn-bîn-cho̍k, "Lâm-jîn" sī chêng Lâm-sòng ê jîn-bîn.

Chit khoán kóng-hoat tiāⁿ kò͘-tēng hông khǹg tī Hôa-gí ê Tiong-kok le̍k-sú kàu-kho-su lâi-té. Chóng--sī i m̄-sī si̍t-chè Hoat-lu̍t-siōng ê chè-tō͘, bô chûn-chāi tī Goân-tián-chiong (元典章) lāi-bīn, ia̍h bô chin-chiàⁿ ū pan-pò͘ chiong lâng hun sì téng ê kui-tēng. Pún khài-liām ê lâi-goán khó-lêng sī Chheng-tiâu boán-kî koaⁿ-goân Tô͘ Kià (屠寄) tì-chok Bông-gut-jî Sú-kì (蒙兀儿史记).

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Tōa-tūi

**Tōa-tūi** (Eng-gí: *battalion*) sī kun-tūi ê cho͘-chit tang-goân, nā kīn-tāi Tiong-kok-kun ê pian-chè pún chân-kip tōa-pō͘-hūn sī hō chò **iâⁿ** (營); nā Ji̍t-pún kap Hân-kok sú-iōng kap tōa-tūi tùi-tâng ê Hàn-jī-sû.

## Pian-chè
Pian-chè siōng si̍t-chè tī koh kok sī ké-kiám bô sio-siâng--ê. It-poaⁿ tōa-tūi sī hâm 300 kàu 800 ūi peng-á, in koh ē-tàng hun chò chē-ê tiong-tūi (*company*). Tī Eng-kok Lio̍k-kún Pō͘-peng ê thé-hē lâi kóng, tōa-tūi sī chiàu sūn-sī ùi liân-tūi ē-té pian-hō, lāi-bīn hâm chóng-pō͘ tiong-tūi (*headquarters company*), chi-oân tiong-tūi (*support company*), saⁿ-ê pō͘-chhèng tiong-tūi (*rifle company*; tiāⁿ hun chò A, B, kap C saⁿ tūi). Tōa-tūi siū siàu-chò (*major*) kip ê chí-hui-koaⁿ (*officer commanding*) chí-hui; lēng-gōa phòe siàu-ùi (*captain*) he̍k-chiá tāi-ùi (*senior lieutenan*) kip chò hù-chí-hui (*second-in-command*).

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Tan-sûn phang-hiuⁿ khoân

**Tan-sûn phang-hiuⁿ khoân** (單純芳香環; *simple aromatic ring*) sī chi̍t lūi iú-ki ê phang-hiuⁿ hoà-ha̍p-bu̍t. In tī hoà-ha̍k-siōng ê te̍k-sek sī lóng hâm-iú kiōng-ia̍h ê pêⁿ-bīn khoân-chōng thé-hē. Tián-hêng ê tan-sûn phang-hiuⁿ khoânū peⁿ-chìn kap ín-tó.
Sèng-pia̍t Pêng-téng Kàu-io̍k Hoat

***Sèng-pia̍t Pêng-téng Kàu-io̍k Hoat*** (性別平等教育法) sī tâi-oân tī 2004 nî 6 goe̍h 23 hō chè-tēng kong-pò͘ ê jîn-khoân hoat-lu̍t. chóng-chek lāi soat-bêng chit tiâu hoat-lu̍t ê bo̍k-te̍k sī chhiok-chìn sèng-pia̍t tē-ūi ê si̍t-chit pêng-téng, siau-tû sèng-pia̍t kî-sī, î-hō͘ jîn-keh chun-giâm, hō͘-si̍t pēng kiàn-li̍p sèng-pia̍t pêng-téng ê kàu-io̍k chu-goân kap khoân-kéng.
The Aristocats

***The Aristocats*** sī Bí-kok Walt Disney Chè-chok (Walt Disney Productions) kong-si 1970 nî chhut-phín ê tiān-iáⁿ, sī Disney chè-chok ê tē 20 chhut tōng-ōe tn̂g-phiⁿ tiān-iáⁿ (feature film).

## Chham-khó

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Tōng-oē
Lūi-pia̍t:Bí-kok tiān-iáⁿ
Lūi-pia̍t:Disney
Snow White and the Seven Dwarfs

***Snow White and the Seven Dwarfs*** sī 1937 nî Walt Disney Productions chè-chok, Bí-kok ê tōng-ōe tiān-iáⁿ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Tōng-oē
Lūi-pia̍t:Bí-kok tiān-iáⁿ
Lūi-pia̍t:Disney
Tông-sèng hun-in

**Tông-sèng hun-in** (同性婚姻; *same-sex marriage*) sī kāng-khoán sèng-pia̍t ê nn̄g lâng chi-kan tè-kiat hun-in koan-hē. Che mā hō͘ tông-sèng hun-in chi-chhî-chiá hō-chò **hun-in pêng-khoân** (婚姻平權). Bo̍k-chiân, thong-sè-kài ū 20 ê kok-ka kap 13 ê chū-tī léng-tē tī choân léng-he̍k lāi ê hoat-lu̍t tiong siat ū tông-sèng hun-in chè-tō͘; 2 ê kok-ka kap 1 ê chū-tī léng-tē ê pō͘-hūn tē-khu ū chit-khoán chè-tō͘. Lēng-goā, ū 16 ê kok-ka, 1 ê chū-tī léng-tē choân-kéng, í-ki̍p 6 ê kok-ka ê pō͘-hūn tē-khu, tī hoat-lu̍t siōng bô hō-chò "hun-in", tān-sī ióng-iú hām hun-in si̍t-chè kāng-khoán ia̍h-sī chi̍t pō͘-hūn hun-in khoân-lī gī-bū ê tông-sèng bîn-sū kiat-ha̍p he̍k-chiá seng-oa̍h phoāⁿ-lī ê chè-tō͘.
Lâm Sòng

**Lâm Sòng** (南宋; 1127 nî chì 1279 nî) sī Tiong-kok Sòng-tiâu sî-tāi ê chi̍t ê sî-kî.  Lú-chin-cho̍k ji̍p-chhim siau-bia̍t Pak Sòng liáu-āu, iû Sòng Ko-chong Tiō Kò͘ tī Lâm-kiaⁿ Èng-thian-hú tiông-sin kiàn-li̍p Lâm Sòng lâi iân-sio̍k Tiō--sī ê ông-tiâu; Sòng-tiâu ê lâm-pak nn̄g ê sî-kî ha̍p-chheng Lióng Sòng (兩宋).
Siān-jiōng

**Siān-jiōng** (禪讓) sī kó͘-chá Tiong-kok thóng-tī-chiá choán-oāⁿ chèng-khoân ê chi̍t chióng hong-sek, ì-sù sī chāi-ūi kun-chú tī i kòe-sin chìn-chêng chiū kā thóng-tī-khoân kau hō͘ thaⁿ-jîn ê hêng-ûi. Hêng-sek-siōng, siān-jiōng sī chāi-ūi kun-chú chū-goān chìn-hêng ê tāi-chì, ūi-tio̍h sī beh hō͘ koh-khah hiân-lêng ê lâng lâi thóng-tī kok-ka. Thong-siông, siān-jiōng sī kā chèng-khoân kau hō͘ bô-kāng sèⁿ he̍k-chiá bô-kāng ka-cho̍k ê lâng, che ē chō-sêng tiâu-tāi ê choán-oāⁿ, hō-chò **gōe-siān** (外禪); ah nā-sī niū hō͘ ka-kī ê kāng-sèⁿ hiat-chhin, che hō-chò lōe-siān, niū-ūi ê lâng chiū hō-chò thài-siōng-hông, bōe chō-sêng tiâu-tāi ê piàn-oāⁿ.
Poàⁿ-iam-iûⁿ

**Pòaⁿ-iam-iûⁿ** (半陰陽) sī seng-si̍t khì-koan hoat-seng piàn-ī, chhut-hiān hām chèng-siông cha-po͘ ia̍h-sī cha-bó͘ seng-si̍t-khì bô-kāng ê lâng.

Lūi-pia̍t:Sèng-pia̍t
Khaⁿ-á-sian

**Khaⁿ-á-sian** (坩-仙) ê chi̍t khoán ì-sù, sī chí khah "cha-bó͘-khoán" ê cha-po͘-lâng, ia̍h ū lâng chiong chit jī chí tông-sèng-loân sèng-kheng-hiòng ê cha-po͘, ia̍h chiō sī kóng sin-khu kap seng-lí kò͘-chō hām kî-thaⁿ khoán sèng-kheng-hiòng ê cha-po͘-lâng sio-kāng, chí-sī seng-lí kap sim-lí hong-bīn siū-tio̍h tông-sèng kò-thé ê khip-ín. Khaⁿ-á-sian kap *[[gay]]* (ké) ū-sî ê ì-sù ū sió-khóa chiap-kin, m̄-koh sú-iōng lí-lō͘ kap sán-seng ê pōe-kéng bô sio-siâng.

## Siong-koan
* A-koaⁿ
* Poàⁿ-iam-iûⁿ
* Gay
* Tông-sèng-loân
* Chio̍h-bō-á
Sam-iûⁿ Ûi-sú-pih Chi̍p-thoân

**Sam-iûⁿ Ûi-suh-pih Chi̍p-thoân** (Hàn-jī: 三洋維士比集團; im-tha̍k: Sam-iûⁿ Î-sū-pí Chi̍p-thoân) sī Tâi-oân chi̍t-ê í si̍p-phín, ím-liāu kap io̍h-phín ûi chú ê kong-si chi̍p-thoân. Ím-liāu Ûi-suh-pih sī in Sam-iûⁿ Io̍h-phín ê sán-phín.

## Kong-si
* Sam-iûⁿ Io̍h-phín Kang-gia̍p Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
* Ûi-suh-pih Kok-chè Sū-gia̍p Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
* Chin-kháu-bī Si̍p-phín Khì-gia̍p Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
* Tâi-oân Chheng-pî Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si

## Liân-kiat
* Bāng-chām

## Siong-koan
* Ûi-suh-pih Tōa-lâu
Ûi-sú-pih

**Ûi-sú-pih** (維士比; im-tha̍k: Î-sū-pí; Eng-gí miâ: *Whisbih*) sī chi̍t khóan io̍h-chiú, sī Sam-iûⁿ Ûi-sú-pih Chi̍p-thoân ē-té Sam-iûⁿ Io̍h-phín Kang-gia̍p ê sán-phín.

## Koán-chè
Chiàu Tiong-hoa Bîn-kok hoat-kui Ûi-suh-pih sī chi̍t khoán "hâm chiú-cheng kháu-ho̍k-e̍k io̍h-phín" (含酒精口服液藥品).
Lāi-tan-su̍t

**Lāi-tan-su̍t** (內丹術) sī Tō-kàu lāi ê chi̍t khoán tiōng-iàu ê siu-liān hong-sek, chit-má it-poaⁿ khoàⁿ-chò sī Tō-kàu khì-kong ê chi̍t chióng. Lāi-tan-su̍t kā thian-jîn ha̍p-it kap thian-jîn siong-èng ê su-sióng chò-ûi lí-lūn ki-chhó͘ lâi chìn-hêng sèⁿ-miā ê siu-liān; kā lâng ê sin-khu chò-ûi tiáⁿ-lô͘ lâi siu-liān cheng (精), khì (氣), sîn (神), ta̍t-sêng kiông-sin-kiàn-thé, thê-ko jîn-thé ê sèⁿ-miā kong-lêng, iân-tn̂g siū-miā, chòe-āu oân-sêng éng-seng ê bo̍k-te̍k.
Kim-hî Chù-ì-pò!

**Kim-hî Chù-ì-pò!** (きんぎょ注意報! *kingyo tyûihô*) sī Ji̍t-pún Nekobe Neko (猫部ねこ) ê bàng-gah chok-phín, ia̍h ū anime kap gém ê pán-pún. I tāi-seng sī 1989 nî kàu 1993 nî kan tī Káng-tâm-siā siàu-lú bàng-gah cha̍p-chì *[[Nakayosi]]* (なかよし) liân-chài--ê; lēng-gōa mā ū tan-hêng-pún 8 pún.
Kóng-tâm-siā

**Tu-sek Hōe-siā Kóng-tâm-siā** (株式会社講談社 *kabusiki-gaisya kôdansya*) sī Ji̍t-pún ê tōa chhut-pán-siā chi it, chóng kong-si tī Tang-kiaⁿ. In goân-té sī 1909 nî ê Noma Seizi chhòng-pān ê Tāi Ji̍t-pún Hiông-piān-siā (大日本雄辯社).
Tē-jī-chhù Hàn-jī Kán-hòa Hong-àn

**Tē-jī-chhù Hàn-jī Kán-hòa Hong-àn** (第二次汉字简化方案), it-poaⁿ kóng **Jī-kán-jī** (二简字), sī 1977 nî Tiong-kok Bûn-jī Ká-kek Úi-oân-hōe thê chhut ê chi̍t thò kán-hòa Hàn-jī. Hong-àn lāi-bīn hâm nn̄g hūn, tē-1-piáu 248-ê jī ti̍t-chiap si̍t-hêng; lēng-gōa tē-2-piáu ê 605-ê jī thê-kiong lâng thó-lūn.

Pún hong-àn siū tio̍h chin chē hoán-tùi, tè-bé tī 1986 nî hòe-tû.
Su-lia̍h

**Su-lia̍h-chiá** sī hông chhiáⁿ--khì chham-ka hái-chiàn oa̍h-tāng ê hái-chha̍t chûn he̍k-chiá jîn-oân. In it-poaⁿ keng-kòe chèng-hú ê su-lia̍h hí-khó, ē-tàng tùi gōa-kok sè-le̍k ê chûn-lām hoat-tōng kong-kek he̍k-chiá chiàm-iú.
Iâm-koán-chiân

**Iâm-koán-chiân** (鹽館前) sī Tâi-oân Biâu-le̍k-koān Tek-lâm-tìn lāi ê chi̍t-ê tē-hng. Hêng-chèng siōng chú-iàu sio̍k Khai-goân-lí (開元里) koán-lāi.

## Le̍k-sú
Pún tē-hng sī 1920 nî só͘ siat Sin-tek-chiu hā Tek-lâm-chng (1940 nî āu kái Tek-lâm-ke) koán-lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khú chit it. Chiàu 1935 nî thóng-kè, jī lāi khiā-khí jîn-kháu ū 1604 lâng.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Lūi-pia̍t:Tek-lâm-tìn
Lesbian

**Lesbian** sī chi̍t jī Eng-gí tan-jī, chí lú-sèng tông-sèng-loân chiá, ia̍h chiō sī tùi kî-tha lú-sèng ū loân-ài he̍k-chiá sī sèng khip-ín-le̍k kám-kak ê lú-sèng.

*Lesbian* chit jī só͘ tāi-piáu ê khài-liām, sī 20 sè-kí ê sán-bu̍t. Tī le̍k-sú-siōng (chiàu Se-iûⁿ siā-hōe lâi kóng), sui-bóng cha-bó͘-lâng khah bô chhiūⁿ cha-po͘ lâng hit khoán thui-kiû tông-sèng koan-hē ê chu-iû, m̄-koh in mā bô chhiūⁿ cha-po͘ ê tông-sèng-loân tī chi̍t kóa siā-hōe tú tio̍h ê giâm-keh chhú-hoa̍t.

## Gí-goân
*Lesbian* chit jī ê lâi-goân sī Hi-lia̍p tó-sū Lesbos, Chêng 6 sè-kí si-jîn Sappho só͘ tòa ê só͘-chāi.

## Koan-hē ēng-gí
Tī Hō-ló-ōe, ū chi̍t jī chio̍h-bō-á, ē-tàng ké-soeh chò lú-sèng tông-sèng-loân-chiá chit khoán chheng-ho͘.

Lūi-pia̍t:Lú-tông-sèng-loân
Chio̍h-bō-á

**Chio̍h-bō-á** (石磨-) sī ū tông-sèng-loân sèng-kheng-hiòng ê cha-bó͘-lâng. Chio̍h-bō-á ê sin-khu kap seng-lí kò͘-chō hām kî-thaⁿ khoán sèng-kheng-hiòng ê cha-bó͘-lâng sio-kāng, chí-sī seng-lí kap sim-lí hong-bīn siū-tio̍h tông-sèng kò-thé ê khip-ín. Chio̍h-bō-á sī LGBT lāi ê **L**, ì-sù sī **lesbian**.

## Siong-koan
*Tông-sèng-loân
*Khaⁿ-á-sian
*Poàⁿ-iam-iûⁿ
Seng-lí

:*Koan-hē seng-bu̍t kho-ha̍k ê chi̍t khoán, khòaⁿ [[seng-lí-ha̍k]].*

**Seng-lí** sī ūi keng-kòe chè-chō ia̍h bé-bē châi-hòe ia̍h ho̍k-bū lâi thàn-chîⁿ he̍k-chiá sī seng-oa̍h ê oa̍h-tāng. Kán-tan lâi kóng to̍h sī kok khoán ūi lī-sûn só͘ chò ê oa̍h-tāng ia̍h khì-gia̍p. Seng-lí bô it-tēng ài sī kong-si ia̍h kî-tha beh kâng ê hêng-sek, chhiūⁿ Sony ia̍h kò-jîn ê lō͘-piⁿ táⁿ-á lóng sǹg sī seng-lí.
Tōa-lâng

**Tōa-lâng**, he̍k-chiá **sêng-liân-lâng**, sī seng-lí siōng í-keng hoat-io̍k oân-pī ê lâng.
Chheng-chhun-kî

**Chheng-chhun-kî** (青春期; *puberty*) sī lâng ê seng-lí kong-lêng kap sim-lí chōng-thài ùi gín-á choán-piàn chò toā-lâng ê sî-kî.
Beauty and the Beast

***Beauty and the Beast*** (Bí-lú kap Iá-siù) sī 1991 nî Walt Disney Feature Animation chè-chok, Bí-kok ê tōng-ōe tiān-iáⁿ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Tōng-oē
Lūi-pia̍t:Bí-kok tiān-iáⁿ
Lūi-pia̍t:Disney
Ông Thian-sióng

**Ông Thian-sióng** (王天賞; 1903 nî 11 goe̍h 16 ji̍t – 1994 nî 11 goe̍h 21 ji̍t) sī Tâi-oân ê si̍t-gia̍p-ka kiam chèng-tī-chiá. 

## Keng-le̍k
Ông Thian-sióng sī Ko-hiông Kî-āu chhut-sì--ê. Tām Ko-hiông Tē-it Kong-ha̍k-hāu chut-gia̍p liáu-āu pat tòe Lîm Kài-jîn (林介仁) chham Tân Sek-jû (陳錫如) o̍h Hàn-ha̍k; tè-bé kok hòe Tang-kiaⁿ Meziro (目白) Eng-gí Ha̍k-hāu ha̍k-si̍p, mā khì kòe Siōng-hái iû-ha̍k.

I 1917 nî ê sî ji̍p Tāi-chèng Bû-chìn Tu-sek Hōe-siā ê Ko-hiông chi-tiàm siōng-pan, chò kàu 1923 nî ê sî, koh kái ji̍p Ha̍p-chu Hōe-siā Āu-têng-cho͘ (合資會社後藤組). Kàu 1924 nî kòe Ji̍t-pún pún-thó͘ liû-ha̍k, 1926 nî chài koh tńg Tâi-oân keng-gêng hoat-tōng-ki hî-gia̍p. Kî-kan ia̍h sī Tâi-oân Heng-gia̍p Sìn-iōng Cho͘-ha̍p ê lí-sū, āu--lâi chò kàm-sū. Ông--sī 1929 nî chìn-ji̍p Tâi-oân Chhng-khò͘ Hōe-siā.

1930 nî i kòe Tiong-kok chi̍t chām, 1931 nî tńg Tâi-oân, tī Tâi-oân Sin-bîn-pò chò tāi-chì. 1932 nî khui Chín-bûn Su-kio̍k (振文書局). 1936 nî i chò Kî-āu Chhiⁿ-hî Î-chhut Kong-si ê cho͘-chit tāi-piáu téng hî-gia̍p hong-bīn ê sū-gia̍p. 

1938 nî, Ông--sī chham-ú Ko-hiông Siong-kong Hōe-gī-só͘ gī-goân soán-kí tòng-soán. 1939 nî i koh chham-ka Tē-2-hôe ê Ko-hiông-chhī-hōe gī-goân soán-kí tòng-soán.

Chiàn-āu i mā bat chò Ko-hiông chhī-chèng-hú ê kàu-io̍k-kio̍k-tiúⁿ, *[[Kok-seng-pò]]* hoat-hêng-jîm téng sū-gia̍p.

## Siong-koan
* Lâu Khoài-tī

## Chham-khó
* 
* 
* 
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông jîn-bu̍t
Sin-khut-kang

**Sin-khut-kang** (新堀江) sī Tâi-oân Ko-hiông chhī-lāi ê chi̍t khu siong-gia̍p-tē, só͘-chāi tī Sin-heng-khu. 

## Hō-miâ
Sin-khut-kang goân-té sī su-jîn keng-gêng ê siong-tiàm-ke cho͘-ha̍p, hō-miâ lâi-goân sī chìn-chêng Iâm-tiâⁿ-khu lāi ê Khut-kang Siong-tiàm-ke. Āu-bé "Sin-khut-kang" chit-ê miâ hông ēng lâi chí hū-kīn kui-ê ke-chhī.
Carl Sagan

**Carl Edward Sagan** () sī Bí-kok ê thian-bûn-ha̍k-chiá, ia̍h sī chai-miâ ê kho-ha̍k pò-iông-chiá.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat

* 
* David Morrison, "Carl Sagan", Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences (2014)
*Sagan interviewed by Ted Turner, *CNN*, 1989, video: 44 minutes.
* BBC Radio program "Great Lives" on Carl Sagan's life
* "A man whose time has come"—Interview with Carl Sagan by Ian Ridpath, *[[New Scientist]]*, July 4, 1974
* 
* 
* "Carl Sagan's Life and Legacy as Scientist, Teacher, and Skeptic", by David Morrison, Committee for Skeptical Inquiry
* FBI Records: The Vault – Carl Sagan at fbi.gov
* "NASA Technical Reports Server (NTRS) 19630011050: Direct Contact Among Galactic Civilizations by Relativistic Interstellar Spaceflight", Carl Sagan, when he was at Stanford University, in 1962, produced a controversial paper funded by a NASA research grant that concludes ancient alien intervention may have sparked human civilization.
* Scientist of the Day-Carl Sagan at Linda Hall Library
* Carl Sagan demonstrates how Eratosthenes determined that the Earth was round and the approximate circumference of the earth

Lūi-pia̍t:Bí-kok jîn-bu̍t
John Maynard Smith

**John Maynard Smith** () sī Eng-kok ê lí-lūn seng-bu̍t-ha̍k-chiá, chìn-hòa seng-bu̍t-ha̍k kiam ûi-thoân-ha̍k-chiá. I sī ín-ji̍p gém lí-lūn lâi chhù-lí chìn-hòa seng-bu̍t-ha̍k būn-tê ê lâng chi it.
Iû-hì lí-lūn

:*Pún bûn-chiong m̄-sī [[iû-hì gián-kiù]].*

**Iû-hì lí-lūn** (Eng-gí: *game theory*, phok-ī lí-lūn) sī chi̍t khoán tùi ū tì-le̍k ê lí-sèng koat-tēng-chiá chi kan tùi-khòng kap ha̍p-chok ê sò͘-ha̍k bô͘-hêng gián-kiù. Iû-hì lí-lūn tiāⁿ hông ēng tī keng-chè-ha̍k, chèng-tī-ha̍k, sim-lí-ha̍k lāi-bīn; lēng-gōa mā ū tiat-ha̍k, tiān-náu kho-ha̍k, seng-bu̍t-ha̍k téng hong-bīn.

## Chù-kha
Tō͘-kâu

**Tō͘-kâu** (hàn-jī: 杜猴), mā hō-chò **thô͘-káu** (塗蚼) sī Tâi-oân ê chi̍t-chióng tōa-chiah--ê sih-sut.

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chiong-su

**Chiong-su** (hàn-jī: 螽蟴), mā hō-chò **tn̂g-kak chháu-meh** (長角草蜢), sī chi̍t-khoán thâng-á, i kah chháu-meh-á chin sio-siâng, m̄-koh chiong-su ê chhio̍k-kak khah tn̂g.

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Kiōng-hô-phài (Hoat-kok)

**Kiōng-hô-phài** (*Les Républicains*) sī Hoat-kok ê tiong-iū-phài chèng-tóng. Pún tóng sī 2015 nî 5 goe̍h 30 ê sî chìn-chêng Bîn-chiòng Ūn-tōng Liân-bêng (*Union pour un mouvement populaire*) kái-miâ lâi--ê.

Hiān-chāi Kiōng-hô-phài kap tiong-chó-phài ê Siā-hōe Tóng sī Hoat-kok chèng-tī nn̄g tōa tóng-phài chi it.

Lūi-pia̍t:Hoat-kok chèng-tóng
Chháu-meh-á

**Chháu-meh-á** (hàn-jī: 草蜢仔), mā hō-chò **chháu-meh**, **chháu-mé**, **chháu-mih**, **chháu-nih**, sī chi̍t-khoán thâng-á; chiong-su kah chháu-meh-kong mā tiāⁿ-tiāⁿ hō-chò chháu-meh-á.

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chu-sìn

**Chu-sìn** (), ia̍h ū kóng **sìn-sek**, **chêng-pò**, khah thong-sio̍k ê ì-sù sī chí ū pò-chai it-tēng tāi-chì ê chok-iōng ê tì-sek he̍k-chiá chu-liāu. Tī tì-sek ê koan-tiám lâi kóng, sī thê-kiong lâng tùi si̍t-thé he̍k-chiá thiu-siōng khài-liām ê lí-kái. Nā sī tùi chu-liāu ê koan-tiám lâi kóng, sī chi̍t kóa chham-sò͘ (*parameter*) ê ta̍t (*value*).
Tō͘-peh-á

**Tō͘-peh-á** (hàn-jī: 杜伯仔) sī chi̍t-khoán thâng-á, ha̍k-su̍t-kài hūn-chò Tit-chhì-bo̍k (Orthoptera), Sih-sut-chhiau-kho (Grylloidea), Lô͘-ko͘-kho (Gryllotalpidae).

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chhìn-á (tōng-bu̍t)

**Chhìn-á** (hàn-jī: 秤仔) sī chi̍t-khoán thâng-á, i kah chhân-eⁿ chin sio-siâng, tān-sī chhìn-á ê ba̍k-chiu seⁿ khah hun-khui, jî-chhiáⁿ i hioh-kha-sî ē siu-khí si̍t-á.

## Hun-luī

Dashed lines indicate unresolved relationships.

## Tsù-kái

## Tsham-khó bûn-hèn

* 
* 
* 
* 

## Guā-pōo lên-ket

* 
* 
* Tree of Life: Odonata
* Dragonflies and damselflies on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
* Minnesota Dragonfly Society: Biology and Ecology

Lūi-pia̍t:Chhìn-á
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Siā-hōe kang-têng

**Siā-hōe kang-têng** ū khó-lêng sī kóng:

* Siā-hōe kang-têng (chu-sìn an-choân), chu-sìn hoān-chōe chhiú-tōaⁿ.
* Siā-hōe kang-têng (siā-hōe kho-ha̍k), hē-thóng-sèng éng-hióng siā-hōe chōng-hóng ê sū-kang.
Chhàu-ia̍h-á

**Chhàu-ia̍h-á** (hàn-jī: 臭蝶仔), mā hō-chò **gô** iā-sī **ngô͘** (蛾), sī chi̍t-khoán thâng-á. Chhàu-ia̍h-á kah ô͘-tia̍p lóng-sī Lân-si̍t-ba̍k ê tōng-bu̍t, chhàu-ia̍h-á thêng-kha-sî bē siu-khí si̍t-á, chhàu-ia̍h-á ê chhio̍k-kak thong-siông seⁿ-chò chiáu-mn̂g iūⁿ.
Niû-á

**Niû-á** (hàn-jī: 娘仔), mā hō-chò **chhâm** ia̍h-sī **thâm** (蠶), sī chi̍t-chióng chhàu-ia̍h-á. Niû-á ê thò͘-si chò kián (niû-á-khok), sī si-tiû ê goân-liāu.
Chhì-mo͘-thâng

**Chhì-mo͘-thâng** (hàn-jī: 刺毛蟲), mā hō-chò **káu-mn̂g-á-thâng** (狗毛仔蟲), **pîn-tōaⁿ-thâng** (貧惰蟲), **chháu-ê-pán** (草鞋板), **loa̍h-thâng** (捋蟲), sī ia̍h-á ê iù-thâng.
Chhài-thâng

**Chhài-thâng** (hàn-jī: 菜蟲) sī chi̍t-chióng ē chia̍h-chhài--ê chhì-mo͘-thâng, sī bûn-pe̍h-tia̍p (紋白蝶) ê iù-thâng.
Chháu-meh-kong

**Chháu-meh-kong** (hàn-jī: 草蜢公), mā hō-chò **hông-thiông** (蝗蟲), sī chi̍t-khoán thâng-á, i kah chháu-meh-á chin sio-siâng, m̄-koh chháu-meh-kong sī chi̍t-phâng chi̍t-phâng kui-tīn teh chhut-hiān.

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chúi-khit-chia̍h

**Chúi-khit-chia̍h** (hàn-jī: 水乞食), mā hō-chò **chúi-giat** (水蠍), **chúi-chián-á** (水剪仔), sī chhân-eⁿ kah chhìn-á ê iù-thâng.

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Ku-á (thâng)

**Ku-á** (hàn-jī: 龜仔) sī chi̍t tōa-lūi ê thâng-á, ku-á tōa-to-sò͘ lóng-ū tēng-khak, jî-chhiáⁿ lóng-sī oân-choân piàn-thài. Ku-á ê iù-thâng hō-chò ke-bó-thâng.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chu-hoan

**Chu-hoan** (諸蕃 *syoban*) sī kó͘ Ji̍t-pún ê ēng-gí, chheng-ho͘ Tiâu-sián poàn-tó kok-ka chhan-chhiūⁿ Ko-kù-lê, Pek-chè, Sin-lô che Sam-hân chu kok. Lēng-gōa, ia̍h chheng tùi Tiong-kok kiam Sam-hâm kòe Ji̍t-pún ê sī-cho̍k, chit khoán ū pí-lūn Chîn-sī (秦氏), Tong-hàn-sī (東漢氏), kap Pek-chè Ông-sī (百済王氏).

Lūi-pia̍t:A-chiu ê le̍k-sú
Ke-bó-thâng

**Ke-bó-thâng** (hàn-jī: 雞母蟲), mā hō-chò **ku-á-thâng** (龜仔蟲) ia̍h-sī **pe̍h-si-thâng** (白絲蟲), sī ku-á ê iù-thâng, sù-siông lia̍h lâi chhī ke-bó.
Chia̍h-lâng

**Chia̍h-lâng** sī jîn-lūi chia̍h kî-tha jîn-lūi ê sin-thé (lâng-ba̍h) ê chêng-hêng.

## Siong-koan
* Tông-lūi sio-chia̍h, koan-hē kok khoán tōng-bu̍t ê chéng lāi sio chia̍h hêng-ûi.
Sêng-hông

**Sêng-hông** (城隍) sī Tiong-kok, Hân-kok téng Tang-a kok-ka kó͘-tāi ê kun-sū hông-gī kiàn-tio̍k, chú-iàu siat î siâⁿ-chhī. Ūi-tio̍h pó-hō͘ pah-sèⁿ sèⁿ-miā châi-sán an-choân, tio̍k siâⁿ sī Tang-a kok-ka ê toān-thóng; kap Au-chiu kok-ka pí-kàu khí-lâi, Tang-a ê sêng-hông kui-bô͘ it-poaⁿ khah toā.

Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k
Lūi-pia̍t:Kun-sū
Tek-ì-chì Tè-kok

**Tek-ì-chì Tè-kok** (德意志帝國, ; chèng-sek hō-miâ sī ), mā kiò **Tek-ì-chì Tē-jī Tè-kok** () ia̍h **To̍k-it Tè-kok** (獨乙帝國), sī Tek-kok chū 1871 nî thóng-it kàu 1918 nî hông-tè Wilhelm 2-sè thè-ūi kî-kan ê chèng-thé.

## Pang-kok

Tek-ì-chì Tè-kok ū 25 ê pang-kok, pau-koat Phó͘-ló͘-se Ông-kok, Bayern Ông-kok, Württemberg Ông-kok, Sachsen Ông-kok, 6 ê tāi-kong-kok, 5 ê kong-chiok-kok, 7 ê chhin-ông-kok, 3 ê chū-iû siâⁿ-chhī kap 1 ê Tè-kok léng-thó͘ (Alsace–Lorraine).

Lūi-pia̍t:Bô-tī-leh ê kok-ka
Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
Ethiopia Tè-kok

**Ethiopia Tè-kok** sī khòng-chè kin-á-ji̍t Ethiopia pak-pō͘ ê chi̍t-ê kun-chú-kok. Chûn-chāi ê sî-kan sī tāi-khài 1137 nî kàu 1974 nî siū chèng-piàn kiat-sok.

Lūi-pia̍t:Ethiopia ê le̍k-sú
O͘-liông-á

**O͘-liông-á** (hàn-jī: 烏龍仔), mā hō-chò **o͘-lêng-á**, sī chi̍t khoán sih-sut, o͘-sek sin-khu, chhio̍k-kak chin tn̂g. Í-chá--ê lâng ē lia̍h o͘-liông-á lâi ho͘ sio kā.
Kim-ku

**Kim-ku** (hàn-jī: 金龜), mā hō-chò **sún-ku** (筍龜), sī chi̍t khoán ku-á, i ê khak thong-siông ū kim-thâu.
Reich

***Reich*** (ho͘-im: [ˈʁaɪç] "lài-sih") sī Tek-gí tan-jī, khah ti̍t-chiap ê ì-sù sī piáu-sī chú-khoân-sèng ê léng-thó͘, pún jī it-poaⁿ ē-tàng hoan-e̍k chò "tè-kok", chóng-sī Tek-gí oa-ná ū te̍k-pia̍t piáu-sī "tè-kok" (hông-tē thóng-tī) khài-liām ê *Kaiserreich*; kap "ông-kok" (kok-ông thóng-tī) ì-sù ê *Königreich*.

Tek-kok le̍k-sú tang-tiong thang kóng ū 3-ê *Reich*, tāi-seng sī Sîn-sèng Lô-má Tè-kok, tē-jī sī 1871 nî chì 1918 nî kî-kan ê Tek-ì-chì Tè-kok; siōng-bóe sī 1933 nî kàu 1945 nî kan ê Tek-ì-chì Kok thé-chè, chit tōaⁿ mā thang kiò chò sī Nazi Tek-kok. Tek-gí só͘ kóng ê *[[Deutsches Reich]]*, it-pōaⁿ sī chí-miâ āu-piah nn̄g tōaⁿ, ū-sî ia̍h hâm thâu tōaⁿ.

Lūi-pia̍t:Tek-gí
Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
Gû-káng-oaiⁿh

**Gû-káng-oaihⁿ** (hàn-jī: ), mā hō-chò **gû-kak-oáiⁿ** (), **khan-gû** (牽牛), **soaⁿ-gû-káng** (山牛犅) ia̍h sī **súi-gû-káng** (水牛犅), sī chi̍t khoán ku-á.
Lo̍k-kak-ku

**Lo̍k-kak-ku** (hàn-jī: 鹿角龜), mā hō-chò **chhâ-ku** (柴龜), **chhiū-ku** (樹龜), **	chiàn-kah-thâng** (戰甲蟲), **sai-kak-kim-ku** (犀角金龜), **thih-gû-á** (鐵牛仔), **to̍k-kak-sian** (獨角仙), sī chi̍t khoán tau-thâng.
Tek-chhiūⁿ

**Tek-chhiūⁿ** (hàn-jī: 竹象) sī chi̍t khoán ē chia̍h tek kah tek-sún ê chhiūⁿ-phīⁿ-chhun, tek-chhiūⁿ ê iù-thâng hō-chò tek-thâng (竹蟲).
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Sún-ku

**Sún-ku** (hàn-jī: 筍龜) sī chi̍t khoán Tang-a ê tek-chhiūⁿ, mā-sī Tâi-oân siōng tōa-chiah--ê chhiūⁿ-phīⁿ-chhun.
Bí-thâng

**Bí-thâng** (hàn-jī: 米蟲), mā hō-chò **bí-ku** (米龜), **bí-tâi** (), **bí-tak** (米觸) ia̍h sī **chiù-ku** (蛀龜), sī chi̍t khoán ē chia̍h kok-bu̍t ê chhiūⁿ-phīⁿ-chhun.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chhiūⁿ-phīⁿ-chhun

**Chhiūⁿ-phīⁿ-chhun** (), mā hō-chò **chhàu-phīⁿ-thâng** (臭鼻蟲) ia̍h sī **lêng-ku** (稜龜), sī chi̍t khoán kháu-khí chin tn̂g, chhin-chhiūⁿ chhiūⁿ-phīⁿ ê ku-á.

Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chhàu-chhèⁿ-ku-á

**Chhàu-chhèⁿ-ku-á** (hàn-jī: 臭腥龜仔), mā hō-chò **chhàu-ku-á**, **am-pūi** (), **chhiū-pūi** (樹蜚), **jiō-pūi** (尿蜚), sī chi̍t khoán ē pàng chhàu-jiō ia̍h sī to̍k-e̍k ê thâng-á.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Chián-ku-á

**Chián-ku-á** (hàn-jī: 剪龜仔), mā hō-chò **chián-á-thâng** (剪仔蟲), **ka-to-thâng** (鉸刀蟲), sī chi̍t khoán ku-á, ū chi̍t tuì chhin-chhiūⁿ ka-to ê chhio̍k-kak.
Chúi-báng-á

**Chúi-báng-á** (hàn-jī: 水蠓仔), mā hō-chò **chúi-tāu-iû** (水豆油) iáu sī **chúi-bé** (水馬), sī chi̍t khoán ē-sái tī chúi-bīn ku̍t-tín-tāng ê thâng-á.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Ông Hok-hâm

**Ông Hok-hâm** (chāi-tē siá-hoat: **Ong Hok Ham**; Hàn-jī: 王福涵; 1933 nî 5 goe̍h 1 ji̍t – 2007 nî 8 goe̍h 30 ji̍t) sī Ìn-nî ê le̍k-sú-ha̍k-chiá, sī Ìn-nî Hô-lân sî-tāi le̍k-sú ê choan-ka.

I sī Peranakan ka-têng chhut-sin--ê, hèng-chhù Jawa ê bûn-hòa. I sī Ìn-nî Bûn-ha̍k Tāi-ha̍k (*Fakultas Sastra Universitas Indonesia*) chut-gia̍p--ê. Āu-lâi koh kòe Yale Tāi-ha̍k tha̍k phok-sū (PhD). Tńg Ìn-nî liáu-āu pat chhut-pán *Kok-ka kap Jîn-bîn* (*Negara dan Rakyat*) koh ū *Tang Ìn-to͘ ê Pang-hoāi* (*Runtuhnya Hindia Belanda*) téng tì-chok.

## Chham-khó
*
*
Má-lâi poàn-tó

**Má-lâi poàn-tó** só͘-chāi tī Tang-lâm-a, i-ê lâm pêng bóe sī A-chiu tāi-lio̍k ê siāng lâm tiám, hiān-chāi téng-bīn ū kok-ka Myanmar, Má-lâi-se-a kap Thài-kok.

Lūi-pia̍t:Poàn-tó
Kán Hok-hui

**Kán Hok-hui Sià** (簡福輝舍, chāi-tē kì-siá: ***Kan Hok Hoei Sia***; ) sī Ìn-nî Hô-lân Tang Ìn-tō͘ sî-kî ê Peranakan Tiong-kok-lâng sū-sin kiam chèng-tī-chiá. I sī tong-sî Jî-bîn Hōe-gī (*Volksraad*) ê sêng-oân chi it.

Kán--sī ùi Jakarta (hit-chūn hō Batavia) chhut-sì, Ji̍t-pún chiàm-niá sî-kî sī hoán Ji̍t-pún ê oa̍h-tāng-chiá.

## Chham-khó
*
Tē-it Iòng-ōa Chè-chok-só͘

**Tē-it Iòng-ōa Chè-chok-só͘** (第一映畫製作所) sī 1937 nî tī Tâi-oân sêng-li̍p ê tiān-iáⁿ chè-chok ki-koan, só͘-tiúⁿ sī Nô͘ Sek-iông (吳錫洋), pat chhut-phín *[[Bāng Chhun-hong (tiān-iáⁿ)|Bāng Chhun-hong]]* téng tiān-iáⁿ.

## Siong-koan
*Tē-it Kio̍k-tiûⁿ
Phi-sú-tóng

縮圖|Phi-sú-tóng
**Phi-sú-tóng** (Ji̍t-gí: ピストン; Eng-gí: *piston*) sī chi̍t khoán ki-hâi pō͘-kiāⁿ, chhái-ēng tī óng-ho̍k-sek iân-jín (*reciprocating engine*), óng-ho̍k-sek phòng-phuh (*reciprocating pump*) téng ki-hâi lāi-bīn. Phi-sú-tóng sī oa̍h-tāng ê pō͘-kiāⁿ, long tām si-lín-tah (*cylinder*) lāi-bīn, tàu chiūⁿ phi-sú-tóng lín-guh (*piston ring*) hō͘ i ē-tàng ū khì-ba̍t (*gas-tight*, chó͘-tòng khì-thé siā-lāu) ê chok-iōng.

## Iân-jín
Nā phi-sú-tóng tī iân-jín lāi-bīn ê lō͘-ēng, sī chiong si-lín-tah lāi-bīn ê khong-khì khok-tiong la̍t keng-kòe chi̍t ki phi-sú-tóng lò͘-toh (*piston rod*), he̍k-chiá koh keng-kòe khong-lò͘-toh (*connecting rod*), choan kòe khu-lán-kuh (*crankshaft*)

## Liân-kiat
* 汽車術語-引擎篇 (blog)
* 什麼！汽機車零件原來這樣唸  (blog)
O͘-ku-thâng

**O͘-ku-thâng** (hàn-jī: 烏龜蟲) sī chi̍t chióng o͘-sek ê chhàu-chhèⁿ-ku-á, o͘-ku-thâng ē chia̍h chúi-tiū, sī chhut-miâ--ê hāi-thâng.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Overwatch

***Overwatch*** sī Blizzard kong-si 2016 nî hoat-hêng ê tē-it jîn-chheng siā-kek lūi-hêng ê tiān-náu iû-pl

Lūi-pia̍t:Blizzard Entertainment
Steam

**Steam** sī Valve kong-si khai-hoat ê sò͘-ūi hoat-hêng pêng-tâi, thê-kiong sò͘-ūi khoân-lī koán-lí (DRM), to-jîn iû-hì kap siā-hōe bāng-lō͘ téng ho̍k-bū. Ēng-chiá an-chong nńg-thé liáu-āu ū chū-tōng kái-sin kap siā-kûn ê kong-lêng thang sú-iōng.

Lūi-pia̍t:Bāng-chām
Lūi-pia̍t:Valve Corporation
Im-tha̍k

**Im-tha̍k** (音讀み *onyomi*) sī Ji̍t-gí tùi Hàn-jī ê chi̍t khoán tha̍k-hoat, chú-iàu hun Ngô͘-im, Hàn-im kap Tông-im. Chit thò tha̍k-im ê ki-chhó͘ sī chia Hàn-jī tī goân Hàn-gí ê ho͘-im, in kap kò-pia̍t ê Hàn-jī sī ti̍t-chiap tùi-tâng--ê.
Thian-thian Khai-sim

***Thian-thian Khai-sim*** (天天開心) sī 1986 chì 2000 nî kan Tâi-oân Tiān-sī Kong-si hòng-sàng ê gû-lo̍k chiat-bo̍k.

*Thian-thian Khai-sim* pún-sin sī pài-it kàu pài-gō͘ tiong-tàu hòng-sàng. In 1986 chì 1987 nî kî-kan pái-la̍k-sî ê pán-pún hō chò *[[Kim-bú-tâi]]* (金舞台); 1988 nî chì 1997 nî ê pài-la̍k sī hō *[[Khai-sim Bú-tâi]]*. Lēng-gōa koh ū 1987 nî kàu 1998 nî kî-kan ê lé-pài-sî *Kim-bú-tâi*.

2011 nî tiān-sī-tâi pat chhōe goân chú-chhî-jî sin khui *Thian-thian iū Khai-sim* (天天又開心) chiat-bo̍k, m̄-koh bô lōa kú chiō thêng-chí hòng-sàng.

Lūi-pia̍t:Tâi-gí
Ka-tiúⁿ

**Ka-tiúⁿ** (家長) ū khó-lêng sī kóng:

* Ka-tiúⁿ (chhin-chú koan-hē), pē-bú, chhām kî-tha tùi gín-á hū pē-bú kak-sek ê chhin-lâng.
* Ka-tiúⁿ (siā-hōe chè-tō͘), chi̍t kóa kok-ka hoat-lu̍t siōng he̍k-chiá thoân-thóng siōng siat lâi chú-chhî ka-têng ê lâng.

## Siong-koan
* Ka-hū-tiúⁿ-chè
* Hō͘-tiúⁿ
Betamax

**Betamax**, tiāⁿ hông kiò **Beta**, Tâi-oân ū kóng "sió-tòa" (小帶), sī siau-hùi-kip ê lūi-pí lio̍k-iáⁿ ê chû-tòa sek khah-tòa (*cassette*) keh-sek. Khai-hoat-chiá sī Sony kong-si, 1975 nî 5 goe̍h 10 ji̍t ùi Ji̍t-pún chiūⁿ-chhī.

Sony lēng-gōa ia̍h khai-hoat sán-gia̍p ēng ê Betacam.

## Siong-koan
* VHS

Lūi-pia̍t:Sony
Ti-ko-liāng Koa-thiaⁿ-sió͘

**Ti-ko-liāng Koa-thiaⁿ-sió͘** (豬哥亮歌廳秀; im-tha̍k: -siù) sī Ti-ko-liāng chú-chhî ê sió͘-tiûⁿ piáu-ián chiat-bo̍k, goân-lâi hòng-sàng ê hong-sek sī lio̍k-iáⁿ-tòa, sī Sam-li̍p Iáⁿ-sī kong-si 1985 nî kàu 1990 nî hoat-hêng--ê.

Pún chiat-bo̍k ê chú-tê-koa kiò *Ti-ko-liāng ê Koa-thiaⁿ-sió͘*.

## Siong-koan
* Ti-ko-liāng Ku-lo̍k-pō͘

Lūi-pia̍t:Ti-ko-liāng
Lūi-pia̍t:Khoe-hâi
Rigoletto

***Rigoletto*** sī chi̍t chhut Italia ê opera koa-kio̍k, pún chhut ê im-ga̍k sī Giuseppe Verdi siá--ê; *[[libretto]]* (koa-kio̍k-pún) sī Francesco Maria Piave kun-kù Victor Hugo ê kio̍k-pún *[[Le roi s'amuse]]* pian--ê. Thâu chi̍t pái ê ián-chhut sī 1851 nî ê sî ùi Venice ê La Fenice Kio̍k-tiûⁿ (*Teatro La Fenice*).

"Rigoletto" sī jîn-bu̍t ê miâ, chi̍t ūi khiau-ku ê kiong-tiong siáu-thiú.

## Chham-khó su-bo̍k
* 

## Chù-kha

Lūi-pia̍t:Hì-chhut
Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī ê le̍k-sú
Siàu-lú koa-kio̍k

**Siàu-lú koa-kio̍k** (少女歌劇 ) sī chi̍t khoán siàu-liân lú-sèng lâi ián-chhut *[[revue]]*, im-ga̍k-kio̍k kiam *[[operetta]]* ê koa-bú hêng-sek.
Iân-pêng-kūn-ông-sû

**Iân-pêng-kūn-ông-sû** (延平郡王祠) ūi-tī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī Tiong-se-khu, khah-chá sī Tâi-oân-hú-siâⁿ ê Iû-hâng-bóe-ke (油行尾街) só͘-chāi. Chit keng biō sī Chheng-tiâu sî-tāi siōng-chá iû koaⁿ-hong chè-sū ê Tēⁿ Sêng-kong kì-liām-sû. I-ê chiân-sin sī bîn-kan khí ê **Khai-san-ông-biō** (開山王廟). Lo̍h-bóe tī Ji̍t-pún sî-tāi pī kái-miâ chò **Khai-san-sîn-siā** (開山神社); che sī Ji̍t-pún-lâng tī Tâi-oân khí ê tē-it keng sîn-siā, mā sī Jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn chìn-chêng Ji̍t-pún hái-goā ûi-it ùi biō kái-chò sîn-siā ê te̍k-lē. Put-kò chit-má ê goā-koan í-keng sī 1963 nî tāng-kang kái-kiàn liáu-āu ê bô͘-iūⁿ, só͘-í tn̂g-kú í-lâi lóng bô chiâⁿ-chò kó͘-chek. Tâi-lâm-chhī chèng-hú tī 2010 nî chiah kā i teng-lo̍k chò Tâi-lâm-chhī tē-káu chō le̍k-sú kiàn-tio̍k.
Tâi-hā-tō

**Tâi-hā-tō** (台廈道) sī 1684 nî kàu 1727 nî Tiong-kok Chheng-tiâu chèng-hú koán-hat Tâi-oân ê hêng-chèng-khu miâ-chheng kiam siōng-koân tē-hng chèng-hú koaⁿ-sú, he̍k-chiá kóng sī tē-hng si̍t-chè ê thóng-tī-chiá koaⁿ-chit ê kán-chheng. Tī 1727 nî liáu-āu, Tâi-hā-tō hun-chhut Tâi-oân-tō, siōng-toā ê chha-pia̍t sī Tâi-oân hām Hok-kiàn Ē-mn̂g tē-khu hun-khui koán-lí, tō-sú gê-mn̂g mā ùi Ē-mn̂g soá lâi tī Tâi-lâm. Tâi-hā-tō ê thóng-tī-chiá koaⁿ-chit choân-miâ hō-chò Hok-kiàn Hun-sûn Tâi-oân-ē-mn̂g-tō.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi ê hêng-chèng-khu
Lūi-pia̍t:Hok-kiàn ê tō
Lūi-pia̍t:Chheng-tiâu ê tō
Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu

**Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu** (台東直隸州) sī Tâi-oân tī Chheng-tiâu sî-tāi ê chi̍t ê ti̍t-lē-chiu, só͘ koán-hat ê hoān-ûi tāi-io̍k chiū sī chit-má ê Hoa-lian kap Tâi-tang. I-ê thóng-tī-chiá sī Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu Ti-chiu.

Lūi-pia̍t:Hoa-liân-koān ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-tang-koān ê le̍k-sú
Ti̍t-lē-chiu

**Ti̍t-lē-chiu** (直隸州) sī Tiong-kok Bêng Chheng nn̄g ê tiâu-tāi ê chi̍t chióng hêng-chèng-khu.
Lí-hoan-tông-ti

**Lí-hoan-tông-ti** (理番同知) sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi teh koán-lí Pêⁿ-po͘ kap Ko-soaⁿ-cho̍k ê tē-hng koaⁿ-oân.
## Siong-koan
*Tâi-oân-hú Hái-hông kiam Lâm-lō͘ Lí-hoan-tông-ti
*Tâi-oân-hú Pak-lō͘ Lí-hoan-tông-ti
*Tâi-oân-hú Tiong-lō͘ Hú-bîn Lí-hoan-tông-ti
Tiong-káng

**Tiong-káng** (中港) sī Tek-lâm-tìn ê kò͘-miâ. Chit-má sī piáu-sī **Tiong-káng chhī-khu** (Tek-lâm ê kū chhī-khu). Tī hō͘ Chheng-kok chhim-lio̍k chìn-chêng hō-chò **Makalubu**.Sī Táu-kat-cho̍k ê chó͘-tē.

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Aum Chin-lí-kàu

**Aum Chin-lí-kàu** (ji̍t. オウム真理教 *ômu sinrikyo*) sī Ji̍t-pún ê boa̍t-ji̍t kàu, sī 1984 nî Asahara Syôkô (麻原彰晃) chhòng-li̍p--ê. In tī 1995 nî ê sî hoat-tōng Tang-kiaⁿ tē-hā-thih sarin kong-kek, siū tio̍h thong sè-kài ê chù-ì.

Pún kàu tī 2007 nî ê sî hun chò Aleph kap Hikari no Wa (ひかりの輪) nn̄g phài.

## Hō-miâ
"Aum" sī Hoân-gí lāi-bīn ê Ìn-tō͘ chong-kàu khài-liām, Hàn-bûn-sek ê im-e̍k-gí sī "óm" (唵).
Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu Ti-chiu

**Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu Ti-chiu** (台東直隸州知州) sī Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu ê thóng-tī-chiá koaⁿ-chit miâ-hō.

## Le̍k-jīm ti-chiu
#Ngô͘ Pún-kiat (吳本杰)
#Ông Î-sū (王維敘)
#Ko Giâu (高壵)
#Un Pôe-hoâ (溫培華)
#Sòng Î-chiau (宋維釗)
#Lī Tiāu-hông (呂兆璜)
#Koán Goân-siān (管元善)
#Ô͘ Thoân (胡傳)
#Tiuⁿ Gî-chhun (張儀春)

Lūi-pia̍t:Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu
Tâi-lâm Bûn-hòa Tiong-sim

**Tâi-lâm Bûn-hòa Tiong-sim** (台南文化中心) sī Tâi-lâm-chhī Chèng-hú Bûn-hoà-kio̍k Éng-hôa Bûn-hòa Tiong-sim Koán-lí-kho só͘ koán-hat ê gē-bûn tiûⁿ-koán. Bûn-hòa Tiong-sim ūi-tī Tâi-lâm-chhī Tang-khu Tiong-hôa-tang-lō͘ 3-tōaⁿ téng, i-ê tùi-bīn sī Pa-khek-lé Kì-liām Kong-hn̂g, khah-chá sī Tek-khe lâu-kòe ê só͘-chāi. Chia tiāⁿ-tiāⁿ kí-pān kok-chióng gē-bûn ê oa̍h-tāng, sī Tâi-lâm chhī-bîn ê hiu-hân hó só͘-chāi. Lēng-goā, Tâi-lâm Bûn-hòa Tiong-sim sī ûi-it tit-tio̍h Kiàn-tio̍k Kim-pâi-chióng ê bûn-hòa tiong-sim, mā sī siōng-chá kiàn-li̍p gī-bū bo̍k-bū jîn-oân chū-tī chè-tō͘ kap thui-tián ka-têng-ji̍t bo̍k-bū ê bûn-hòa tiong-sim.

Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê phok-bu̍t-koán
Ko-hiông-chhī Im-ga̍k-koán

縮圖|Ko-hiông-chhī Im-ga̍k-koán
**Ko-hiông-chhī Im-ga̍k-koán** (高雄市音樂館) ūi-tī Ko-hiông-chhī iâm-tiâⁿ-khu, tī chú-āu 2000 nî 11 goe̍h ê sî-chūn sêng-li̍p, hām Ko-hiông Chhī-li̍p Le̍k-sú Phok-bu̍t-koán pēng-li̍p tī Ài-hô piⁿ-á.

ko-hiông-chhī Im-ga̍k-koán ūi-tī Tiong-chèng-sù-lō͘ kap Hô-se-lō͘ ê kau-chhe-kháu, sī chi̍t tòng 5 chân ê lâu-á-chhù; kî-tiong, 1 lâu kàu 3 lâu sī im-ga̍k ián-chàu-thiaⁿ, 4 kàu 5 lâu hun-pia̍t sī Kong-hiông-chhī Kau-hióng-ga̍k-thoân kap Ko-hiông-chhī Kok-ga̍k-thoân ê pān-kong-sek kiam pâi-liān-sek. Im-ga̍k ián-chàu-thiaⁿ ū 384 ê chō-ūi, sek-ha̍p sió-hêng sek-lāi im-ga̍k kap si-tiok-ga̍k ê piáu-ián. Nn̄g-pêng sī hêng-chèng pān-kong-sek kap pâi-liān-sek. Khoân-jiáu im-ga̍k-thiaⁿ hôe-lông sī im-ga̍k gián-si̍p kàu-sek, sī-thiaⁿ-sek kap tô͘-su-koán téng-téng. Im-ga̍k-koán ê tē-hā-sek liân-kiat Ko-hiông Kok-chè Hōe-gī Tiong-sim, lóng-chóng ū 476 ê thêng-chhia-ūi. Im-ga̍k-koán goā-kháu ê kóng-tiûⁿ sī thiⁿ-lō͘ ê im-ga̍k piáu-ián-tâi.

## Kīn-oá kéng-tiám
* Ko-hiông Chhī-li̍p Le̍k-sú Phok-bu̍t-koán
* Ko-hiông Kok-chè Hōe-gī Tiong-sim
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Chin-ài Bé-thâu

縮圖|200x200像素|Chin-ài Bé-thâu
**Chin-ài Bé-thâu** (真愛碼頭; *Love Pier*) ūi-tī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Iâm-tiâⁿ-khu Ài-hô ê chhut-hái-kháu. I-ê chèng-sek miâ-chheng sī Ko-hiông-káng 12-hō bé-thâu, sī chió-sò͘ ū khai-hòng hō͘ kong-chiòng chìn-ji̍p ê Ko-hiông-káng bé-thâu.

## Siong-koan
*Ko-hiông-káng
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Bōng-lâi-in

**Bōng-lâi-in** (夢萊茵), koh hō-chò **Ko-hiông Siang-chú-thah** (高雄雙子塔), sī chi̍t tùi khiā tī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Chiân-kim-khu ê toā-lâu kiàn-tio̍k, chē-lo̍h tī Ài-hô ê piⁿ-á. Chit tòng toā-lâu bo̍k-chiân sī Ko-hiông tē-21 koân ê kiàn-tio̍k-bu̍t, mā sī Ko-hiông siōng-koân ê siang-thah-sek kiàn-tio̍k.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Kong-san Chúi-thah

**Kong-san Chúi-thah** (岡山水塔) khiā tī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Kong-san-khu Kong-san Chēng-chúi-chhiúⁿ lāi ê chúi-thah; sī Kong-san-khu tiōng-iàu ê tē-phiau.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Ko-hiông Bûn-ha̍k-koán

縮圖|250x250像素|Ko-hiông Bûn-ha̍k-koán

**Ko-hiông Bûn-ha̍k-koán** (高雄文學館) chē-lo̍h tī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê Tiong-iong Kong-hn̂g, kīn-oá siâⁿ-chhī kong-lông, chiân-sin sī Ko-hiông Chhī-li̍p Tô͘-su-koán ê Tē-jī Chóng-koán, chit-má sī bûn-ha̍k chhòng-chok kap koan-kong hiu-hân ê bûn-ha̍k-koán.

Koán-lāi tû-liáu su-khò͘ kap kî-khan-khu chi-goā, koh kui-ōe liáu miâ-chok-ka bûn-bu̍t ê tián-sī-khu, Ko-hiông bûn-ha̍k choan-khu kap hiû-khè oa̍t-lám-khu. Tī 2006 nî koh oân-sêng liáu "Ko-hiông Chok-ka Chu-liāu Choan-khu" (高雄作家資料專區), tián-lám Ko-hiông chok-ka ê keng-le̍k siòng-phìⁿ kap chhòng-chok bûn-cu̍t, pēngchhiáⁿ kiat-ha̍p liáu bāng-lō͘, kā chok-ka chu-liāu sò͘-ūi-hoà tián-chông, thàu-kòe bāng-lō͘ hō͘ koh-khah chē lâng ē-tàng liáu-kái Kong-hiông ê chok-ka. Kāng-nî mā khai-sí kí-pān "Bûn-ha̍k-ka Chù-koán" (文學家駐館) ê kè-ōe, ta̍k nn̄g ê lé-pài iau-chhiáⁿ chi̍t ūi Ko-hiông chok-ka chù-koán, hō͘ bîn-chiòng tùi chok-ka ē-tàng ū koh-khah chhim ê jīm-bat.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Pa-khek-lé Kì-liām Kong-hn̂g

**Pa-khek-lé Kì-liām Kong-hn̂g** (巴克禮紀念公園), he̍k-chiá **Pa-khek-lé Kong-hn̂g**, pian-hō **18-hō Kong-hn̂g** (18號公園), sī ūi-tio̍h beh kì-liām Eng-kok bo̍k-su Pa-khek-lé só͘ siat-li̍p ê kong-hn̂g; tī-leh Tâi-lâm-chhī Tang-khu ê Chông-bêng-lí.