open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiong-kan-tiám

Bûn-jī hē-thóng kóng--ê **tiong-kan-tiám** (Eng-gí: *middle dot*) sī 1 khoán chhut-hiān tī jī poàⁿ koân-kē ūi-tì ê tiám, chhin-chhiūⁿ ē-kha chia ê lē.

Chá-kî ê Latin-bûn bat iōng 1 khoán tiong-kan-tiám hō·-chò *interpunct*, āu--lâi kái iōng làng-keh-á lâi tn̄g-sû.  Sakartvelo-bûn (Georgia-bûn) iōng he chò *[[tō͘-tiám]]* (逗點).  Tâi-oân Hō-ló-oē Pe̍h-oē-jī ū-sî ē iōng tiong-kan-tiám tāi-thè chiàⁿ-pêng-koân-tiám (*dot above right*).  Hi-lia̍p-bûn ê *Ano Teleia* ("koân-tiám", U+0387) mā ū iōng tiong-kan-tiám U+00B7 tāi-thè; che sī chhin-chhiūⁿ *semicolon* ê phiau-tiám hû-hō.

Catalunya-bûn ū 1 ê *punt volat* ("poe-tiám") iōng lâi keh-khui 2 ê L jī-bó (chhin-chhiūⁿ: l·l), án-ne piáu-sī in sio̍k-î bô kāng-ê im-chiat.  Che sī in-ūi Catalunya-gí ū 1 ê siang-é-lo·h ê jī-bó ll, tāi-piáu Kok-chè Im-phiau ê [λ] im.  Thong-iōng-bé ū 2 ê hiān-sêng ê Latin jī-bó ū chit ê tiong-kan-tiám (U+013F, U+0140).

Ji̍t-bûn katakana ū iōng tio̍h Ji̍t-pún-sek ê tiong-kan-tiám, sī sì-kak-hêng ê.  Che iōng lâi thiah-khui lò-lò-tn̂g ê katakana jī-choā, te̍k-pia̍t sī gōa-lâi-gí.  Sì-kak-tiám (pau-koat piⁿ--a ê phāng) chiàm 1 ê Ji̍t-pún-jī ê khoah.

Hiān-tāi Hàn-bûn mā ū iōng keng-keh-hō (間隔號 , &amp;#65294;) chiōng gōa-kok lâng a̍h-sī chió-sò· cho̍k-kûn jîn-sū ê miâ kap sèⁿ keh-khui.

Sò·-ha̍k ún-chún lâng siá 1 ê sè-ê tiong-kan-tiám, ì-sù hām × sio-siâng, piáu-sī *sêng* (乘).  Khó-pí kóng x·y téng-î x × y.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Phiat-im hû-hō
Lâng

Ùi seng-bu̍t-ha̍k ê koan-tiám lâi kóng, **lâng** á-sī **tì-jîn** sī 1 khoán tōng-bu̍t, ha̍k-miâ *Homo sapiens sapiens*, sio̍k tī Hominidae ("lâng-khoán") chit kho.

Chóng--sī chêng-kah-taⁿ ē-sái kóng tōa-pō͘-hūn ê jîn-lūi thoân-thóng su-sióng lóng kā lâng tòng-chò 1 khoán te̍k-sû ê bu̍t-chéng he̍k-chiá thoat-lî chū-jiân ê chūn-châi. 

## Chham-chiàu

## Liân-kiat
* Cha-bó͘
* Cha-po͘
* Jîn-kôan
Liân-ha̍p-kok Jî-tông Ki-kim-hōe

**Liân-ha̍p-kok Jî-tông Ki-kim-hōe** (Eng-gí: *United Nations Children's Fund*). 1946 nî 12-goe̍h 11 iû Liân-ha̍p-kok Chóng-hōe sêng-li̍p, pún-té miâ hō·-chò **Liân-ha̍p-kok Kok-chè Jî-tông Kín-kip Ki-kim-hōe** (*United Nations International Children's Emergency Fund*, kán-chheng **UNICEF**).

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p-kok
Lūi-pia̍t:tit kàu Nobel Hô-pêng Chióng ê cho͘-chit
Dinocephalosaurus orientalis

**Dinocephalosaurus orientalis** sī kho-ha̍k-ka hō--ê miâ, biô-siá kó·-chá ê 1 khoán tn̂g ām-kún-á, tī hái-lāi oa̍h-tōng ê tōa-chiah sì-kha-choâ.  Miâ ì-sù kóng, "Thâu kiaⁿ-sí-lâng ê tang-hong sì-kha-choâ", in-ūi kho-ha̍k-ka ū lâng jīn-ûi chit khoán tōng-bu̍t ê tn̂g ām-kún-á pang-chān i thau-thau-á oá-kīn i ê chia̍h-mi̍h.

2002 nî tī Tiong-kok hoat-kiàn ê î-it 1-thò kut-hâi iok-lio̍k ū 2.7 m tn̂g, kî-tiong ū 1.7 m sī ām-kún kah thâu.

## Chham-khó

*Oē-ka sióng-siōng ê tô·
*http://www.reuters.com/newsArticle.jhtml?type=scienceNews&storyID=6328003
*http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/305/5692/1931
Hún-chî

**Hún-chî** (hàn-jī: 粉薯; Hôa-gí: 竹芋; ha̍k-miâ:  *Maranta arundinacea*) sī 1 khoán tn̂g-nî-seⁿ (*perennial*) ê io̍h-chháu (?), sêng-tióng tī hō·-nâ-á ê khoân-kéng.  Chú-iàu chèng-choh ê tē-khu pau-koat Se Ìn-tō· (Jamaica, St. Vincent), Ò-tāi-lī-a, Tang-lâm-a, Lâm-hui.

Khó-kó·-ha̍k ê chèng-kì hián-sī kóng, hún-chî tī 7-chheng-nî-chêng tō ū lâng chèng-choh.

Hún-chî kah chhiū-chî kāng-khoán, i ê kin hâm chin chē tiān-hún, sek-ha̍p bôa chò liāu-lí iōng ê hún, khó-pí kóng thài-pe̍h-hún.

## Gōa-pō· liân-kiat

*Tô·
Chhiū-chî

**Chhiū-chî** (ha̍k-miâ: *Manihot esculenta*) sī 1 khoán tn̂g-nî-seⁿ (*perennial*) ê kē-bo̍k, in-ūi kin ê pō·-ūi hâm chin chē tiān-hún, chèng-choh ê hoān-ûi chiâⁿ khoah, chú-iàu tī jia̍t-tài, a-jia̍t-tài ê tē-khu.  Só·-ū ê chéng lóng sī *cultigen*.

Chhiū-chî ū chē-chē lō·-iōng, pau-koat bôa chò hún, sī hún-îⁿ ê ki-pún châi-liāu.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Han-chî
* Má-lêng-chî
* Soaⁿ-io̍h

## Chham-khó chu-liāu
* http://www.yctsayl.idv.tw/yctsayl/html/76/76000.htm 
* Cassava – Purdue University Horticulture
* Cassava Pests: From Crisis to Control
* Why cassava? Global Cassava Development Strategy
Bî-bí

**Bî-bí** sī niû tn̂g-té iōng--ê SI tan-ūi, hû-hō siá chò **µm** (µ sī hui-chèng-sek ê siá-hoat). I ê tēng-gī sī 1 bí (kong-chhioh) ê 1-pah-bān-hun chi it (1×10&minus;6 m).
Kok-chè Tan-ūi Hē-thóng

**Kok-chè Tan-ūi Hē-thóng** (**SI**, Hoat-gí *Système International d'Unités*) sī siāng chia̍p iōng ê tan-ūi hē-thóng.

SI ū 7 ê ki-pún tan-ūi:

* kong-chhioh (m) - niû tn̂g-té
* kong-kun (kg) - niû chit-liōng (chhìn tāng)
* bió/biáu (s) - niû sî-kan
* an (ampere) (A) - niû tiān-liû
* kelvin (K) - niû un-tō·
* mole (mol) - niû mi̍h ê gia̍h
* candela (cd) - niû kng-tō·

SI mā u ki-pún derived tan-ūi (Eng-gí: *basic derived units*).

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Tan-ūi ê oāⁿ-sǹg-pió
* Tâi-oân thoân-thóng ê tan-ūi hē-thóng
* Un-phiau

## Gōa-pō· liân-kiat

* Bureau International des Poids et Mesures - hoa̍t-lo̍h ê ki-kò·


Lūi-pia̍t:Tan-ūi-hē
Tâi-oân thoân-thóng ê tan-ūi hē-thóng

**Tâi-oân thoân-thóng ê tan-ūi hē-thóng** sī Tâi-oân thong-iōng ê tan-ui hē-thóng chi-it.

## Tn̂g-tō͘
* Tâi-lí
* Tâi-chhioh

## Iông-liōng
* Tâi-chio̍h
* Tâi-táu
* Tâi-chin

## Tāng-liōng
* Tâi-kin
* Tâi-niú

## Biān-chek
* Kah
* Hun
* Phêng

Lūi-pia̍t:Tan-ūi-hē
Ui-le̍k-sū-gí

**Ui-le̍k-sū-gí** (*Cymraeg*) sī Celtic gú-giân ê Brythonic hun-ki, i ê bó-gú tōe-khu tī Britain sai-pêng hō-choè Ui-le̍k-sū ê pō·-hūn, kap Chubut Valley, tī Argentina Patagonia tōe-tài ê 1 ê Ui-le̍k-sū-lâng î-bîn siā-khu. Mā ū koá kóng Ui-le̍k-sū-gí ê lâng tī Eng-lân, Bí-kok, Ò-chiu, sè-kài kok-tōe. Ui-le̍k-sū-gí kap Eng-gú lóng-sī Ui-le̍k-sū ê koaⁿ-hong gú-giân.

Lūi-pia̍t:Ìn-Au gí-hē
Lūi-pia̍t:Ui-le̍k-sū
Goân-chú Sió-kim-kong

***Goân-chú Sió-kim-kong*** (hàn-jī: 原子小金剛, Eng-gí: *Astro Boy*) sī 1 chhut Ji̍t-pún kho-hoān báng-gah (khà-thong). 1963 nî kàu 1966 nî tī Ji̍t-pún ê Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng, tōa-tōa siū lâng hoan-gêng. I ê Ji̍t-gí goân-miâ sī *Tetuwan Atomu* (鉄腕アトム), ì-sù sī "Thih-oán Goân-chú".

It-poaⁿ jīn-ûi *Goân-chú Sió-kim-kong* sī tē-1-chhut báng-gah iáⁿ-chi̍p. I ê goân-thâu sī Tezuka Osamu (手塚治虫) chit-ūi "báng-gah tāi-su" tī 1952 nî khan tī *Siàu-liân* cha̍p-chì ê báng-gah hē-lia̍t. Gōa-siau ê iáⁿ-chi̍p tī Ji̍t-pún kok-gōa tit lâng hoan-gêng. Tī 1980 nî kap 2003 nî liân-sòa 2 pái koh-chài chè-chō sin pán.

*Goân-chú Sió-kim-kong* biô-siá 1 ê ū ke-khì-lâng ê bī-lâi sè-kài. Chú-kak Goân-chú (*Atomu*) sī 1 ê cha-po· gín-á khoán ê ke-khì-lâng. I ê chè-chō-jîn pún-té ǹg-bāng i lâi chhú-tāi i kòe-sin ê hāu-seⁿ. M̄-koh in-ūi i bē-tōa, i ê "a-pa" kā i pàng-sak. Kò·-sū thàm-thó chéng-cho̍k-chú-gī, phian-kiàn, sit-lo̍h téng-téng ê chú-tê.

Goân-chú tī kò·-sū sè-kài ê 2003 nî 4-goe̍h 7 "chhut-sì"--ê. Ji̍t-pún ê Niiza-chhī kéng chit ji̍t sù hō· chit-ê kak-sek te̍k-sû ê "kong-bîn sin-hūn". Tī kò·-sū lāi, Goân-chú piàⁿ-sì cheng-chhú beh chiâⁿ-chò jîn-lūi siā-hōe ê 1 hūn-chú, pau-koat the̍h-tio̍h kong-bîn-koân, put-jî-kò siū tio̍h chin chē chó·-gāi.

## Gōa-pō· liân-kiat

* Koaⁿ-hong chām
Khí-khún-pan

**Khí-khún-pan** (齒菌斑, *dental microbial plaque*) sī ū cho·-chit, ū nńg-sèng, n̂g-sek he̍k phú-á-sek ê bu̍t-chit, i liâm tiàm chhùi-khí piáu-bīn liâm liáu chiâⁿ ân. I sī chhùi-nōa ê **[[thn̂g-nn̄g-pe̍h]]** (醣蛋白, *glycoproteins*) kap sè-pau gōa-piáu ê **[[to-thn̂g-lūi]]** (多醣類, *polysaccharides*) só· cho·-sêng ê ki-chit (基質, *matrix*) pau-koah *glucans* (chhin-chhiūⁿ *dextrans*, *mutans*) kap *fructans* (khó-pí kóng *levan*) ka-siōng **[[sè-khún]]** só· lâi cho·-sêng. Chit-ê ki-chit sú-tit lán bē-tàng kan-tāⁿ kò lo̍k-chhùi to̍h beh kā khí-khún-pan lo̍k tiāu, pit-su ài kò khí-bín-á he̍k kî-thaⁿ kháu-khiuⁿ ōe-seng kang-kū ê ki-hâi le̍k-liōng chiah ē-tàng tû-tiāu.

## Lúi-chek kap sêng-hūn ián-piàn

Chhùi-khí sé chheng-khì liáu-aū sò· hun-cheng kàu sò· tiám-cheng chi-lāi, tio̍h ē hō· chhùi-nōa ê thn̂g-nn̄g-pe̍h só· cho·-sêng chiâⁿ po̍h (0.1-0.8 µm) ê *[[pellicle]]* lâi khàm--khí-lâi. Tī 24 tiám-cheng chi-lāi, tiàm *pellicle* téng-koân khí-chho· ê Gram-iông-sèng sè-khún (chhin-chhiūⁿ *Streptococcus* kap *Actinomyces*-lūi) khai-sí kiàn-li̍p. Chit-sî *pellicle* ka-siōng sè-khún kap kî-thaⁿ sêng-hūn tio̍h piàn-sêng khí-khún-pan.
Tī soah--lo̍h-khì kúi-kang, khí-khún-pan ê sè-khún sò·-liōng kè-siok chēng-ka, Gram-im-sèng ê *cocci* kap Gram-iông-sèng chham Gram-im-sèng ê *rods* ham *filaments* lóng-ū--á.
3 lé-pài liáu-āu, *filamentous organisms* ū bêng-hián ê chēng-ka, iû-kî sī tī khí-hōaⁿ ê piⁿ--á. Khí-khún-pan ê sè-khún ê tāi-siā sán-bu̍t ē chhiok-chìn siok-chú (宿主) cho·-chit ê sìm-chhut chok-iōng (滲出作用, *exudation*) kap PMN (多形細胞核顆粒球,*polymorphonuclear granulocytes*) ê chhian-î. Che sī khí-hōaⁿ siūⁿ-beh ûi-tó· ji̍p-chhim ê sè-khún ê hoat-iām hoán-èng. Khí-hōaⁿ hoat-iām ná-lâi ná giâm-tiōng, chiap-ha̍p siōng-phôe (接合上皮, *juntional epithelium*) sòng-sit pō·-hūn ê nn̂g-sèng, sú-tit sè-khún ē-tàng chhim-ji̍p chhùi-khí kap siōng-phôe chi-kan. Gê-gîn lak-tē-á (牙齦囊袋, *gingival pocket*) chôaⁿ lâi hêng-sêng.

## Iú-lī khí-khún-pan tui-chi̍p ê siâng-kìⁿ in-sò·

* Khí-hōaⁿ-téng kap khí-hōaⁿ-té **[[khí-tái]]** (齒滓, 齒石, 牙結石; *calculus*) chho·-chho· ê piáu-bīn gâu khā sè-khún.
* **[[Khí-kut-chit]] [[khí-iū-chit]] kau-kài** (齒骨質牙釉質交界; *cementoenamel junction*) mā siâng-chāi ū khah chho· ê só·-chāi, pau-koah khí-iū-chit thūt-chhut(*projections*) kap khí-iū-chit chu(*pearls*)
* **Chhùi-khí ê li̍h-phāng kap hoat-io̍k kau** (*fissures and grooves*) : lap--lo̍h-khì ê só·-chāi gâu khā thái-ko.
* **Khí-kún-pō· kap khí-kin chiù-khí** (齒頸部佮齒根蛀齒; *cervical and root caries*): Chiù-khang sī tûn-chek toa-liōng khí-khún-pan ê chúi-khò·.
* **[[Chhùi-khí]] pâi-lia̍t bô chéng-chê** (*crowding*) khah pháiⁿ sé-chhùi kap chū-chheng (自清, *self-cleaning*), cheng-ka gê-khún-pan ê tûn-chek.
* **Iōng chhùi chhoán-khùi** (*mouth breathing*) ín-khí kháu-khiuⁿ thoat-chúi, sú-tit khí-khún-pan kēng-ka jūn kap liâm. Chhùi-nōa ê pó-hō· kong-lêng kàng-kē.

## Iú-lī khí-khún-pan tui-chi̍p ê i-goân-sèng (''iatrogenic'') in-sò·
* Chhiong-thiām-bu̍t (充填物，*filling*)
* Siu-ho̍k-thé (*restorations*) kap khí-lông (*crowns*) ê gōa-hiân pian-iân (*overhanging margins*).
Gram ní-sek-hoat

Bî-seng-bu̍t-ha̍k ê **Gram ní-sek-hoat** (Eng-gú: *Gram staining*, Hôa-gí: 革蘭氏染色法) sī 1 khoán ní sè-khún ê hong-hoat, ē-tàng khu-pia̍t 2 chióng chú-iàu ê sè-khún sè-pau-piah.

Ní-sek-hoat ê miâ-chheng sī teh chí hoat-bêng-chiá Hans Christian Gram (1853-1928).  I tī 1884 nî hoat-tián che lâi khu-hun hì-iām-kiû-khún (*[[Streptococcus pneumoniae]]*) kap *[[Klebsiella pneumoniae]]* chit 2 chióng sè-khún.
Lān-pha

縮圖|Im-lông
**Lān-pha** (, ia̍h siá-chò "膦脬") ê ki-su̍t bêng-sû hō-chò **im-lông** (陰囊). Che sī cha-po· tōng-bu̍t ê sèng-khì-koan ê chi̍t-pō·-hūn. Im-lông sī 1 ê tē-á, tī im-keng (lān-chiáu) āu-piah, kong-bûn (pùn-kháu) thâu-chêng, kah im-keng kāng-khoán sio̍k-î sin-khu ê gōa-kháu pō·-ūi. Im-lông hām pak-tó· ē-pêng ê phôe-hu sī kāng 1 phìⁿ cho·-chit. Tē-á ê po̍h-piah chú-iàu sī phôe-hu kah pêⁿ-ku̍t-kin (*dartos fascia*), lāi-té pun-chò tò-chiàⁿ 2 pêng, 1 pêng té 1 lia̍p ko-oân (lān-hu̍t) hām 1 tiâu hù-ko-oân (*epididymis*). Im-lông piah pí piⁿ--a ê phôe-hu khah chē sek-sò· (só·-í khah chhim-sek), koh ū chin chē iû-soàⁿ kah koāⁿ-soàⁿ, mā ū-kóa mo· sè-pau.

Im-lông ū pó-hō· ko-oân ê lō·-iōng, koh in-ūi tī thé-gōa, ē-tàng î-chhî ko-oân ê un-tō· khah kē sin-khu chèng-siông ê tō·-sò· (37&nbsp;°C), tì-tio̍h cheng-thâng ē-tit-thang chèng-siông hoat-tián. Un-tō· kiàn-nā kòe-thâu koân, im-lông ê piah ē pàng-sang, kui-ê tē-á pìⁿ làu-làu, tn̂g-tn̂g, án-ne khong-khì khah hó chài cháu ke ê jia̍t-liōng. Ah-nā un-tō· siuⁿ kē, tō ē hoán-tńg sok ân. Ūn-tōng a̍h-sī sèng-chhì-kek mā ē ín-khí sio-siâng ê chok-iōng.

Chi̍t-kóa-á tōng-bu̍t ê im-lông kò·-tēng khiu oá sin-khu, chhiūⁿ-kóng niáu-chhí, ti, bé. Só·-í in lēng-gōa ū ho̍k-cha̍p ê hoeh-kin hē-thóng lâi khòng-chè ko-oân ê un-tō·.

Im-lông ê kàng-un kong-lêng ū-sî ē bô-hāu--khì, hoat-koân-sio sī 1 ê in-sò·. Ū-kóa tōng-bu̍t tī joa̍h--lâng ê sî-chūn, oân-ná ē chiām-sî bē-seⁿ.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* ? (Hydrocoele)
* Chúi-sàn ("tōa-lān-pha")
* Khì-sè
Lān-hu̍t

**Lān-hu̍t** ê i-ha̍k bêng-sû hō-chò **ko-ôan** (睾丸/睪丸). Che sī cha-po͘-lâng kah kang ê tōng-bu̍t in-ê sèng-khì-koan ê 1 pō͘-hūn, ū thn̂g-thòaⁿ āu-tāi ê kong-lêng. Nā jîn-lūi a̍h-sī chhī-leng tōng-bu̍t lâi kóng, lān-pha lāi tō-ū 2-lia̍p **lān-hu̍t-á**.
Tâi-oân Tiān-sī Kong-si

**Tâi-oân Tiān-sī Kong-si** kán-chheng chò **Tâi-sī**, tī 1962 nî 4 goe̍h 28 chèng-sek sêng-li̍p, sī Tâi-oân tē-1-keng tiān-sī-tâi.

Hoat-jîn-ki-kò͘ khòng-chè 8-siâⁿ chó-iū ê kó͘-koân.  Tâi-oân Gîn-hâng sī bo̍k-chêng siāng tōa ê kó͘-tong, chiàm 14.37%.

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Tâi-oân Tiān-sī Kong-si
*Lí-têng-pi
Huziko Huzio

**Huziko Huzio** (Ji̍t-bûn: ) sī 1-tùi Ji̍t-pún báng-gah oē-ka ê pit-miâ. In lóng-sī Toyama-kōan lâng. Jī-lâng siòng-sek î Takaoka Chhī-li̍p Zyôzuka Kok-bîn Ha̍k-hāu (), pēng chò-hóe ōe báng-gah, tâu-kó kàu pò-khan tiong. Tī 1987 nî in 2 lâng hun-khui, kái iōng 2 ê miâ:

* **Huziko F Huzio** (): pún-miâ Huzimoto Hirosi (), 1933 nî 12-goe̍h 1 kàu 1996 nî 9-goe̍h 23. *[[Doraemon]]* sī i ê chhòng-chok.
* **Huziko Huzio (A)** (): pún-miâ Abiko Motô (), 1934 nî 3-goe̍h 10 chhut-sì.

## Sū-jiah
1947 nî, Huziko Huzio siū-tio̍h báng-gah tāi-su Tezuka Osamu (*[[Black Jack]]*, *[[Goân-chú Sió-kim-kong|Tetuwan Atom]]* ê chok-chiá) khé-hoat, li̍p-chì chiâⁿ-chò  jî-tông bān-ōe-ka, 1964 nî hoat-pió *[[Obake no Q-tarô]]* it-phàu-jî-hông. Sòa-lo̍h, 1970 nî 1-goe̍h, Huziko Huzio chhòng-chok *[[Doraemon]]*, î *Sió-ha̍k 1-4 nî seng* cha̍p-chì tiong khai-sí liân-chài. in-uī Doraemon siū sió-ha̍k-seng hoan-gêng, chiong-î tī 1973 nî Huziko Huzio iâⁿ-tio̍h *Ji̍t-pún Bān-ōe-ka Hia̍p-hōe Iu-siù-sióng* () kap āu--lâi ê *Bûn-pō͘ Tāi-sîn-sióng* ().

Sui-jiân nn̄g-lâng chá-tio̍h khai-sí chū-ka chhòng-chok, Huziko Huzio chit-ê pit miâ it-ti̍t iōng chì 1987 nî 12-goe̍h 23, Huzimoto Hirosi kap Abiko Motô nn̄g-lâng koat-tēng chèng-sek thiah-kó͘, ūi-tio̍h khu-pia̍t chū-ka ê bô-kāng, Huzimoto Hirosi kap Abiko Motô iā hūn-pa̍t tī goân pit-miâ tiong ka-ji̍p chū-ka sèⁿ-sī chhiú jī-bó chok-uî khu-pia̍t, hit-sî Huzimoto Hirosi ê pún-miâ kái-ûi Huziko Huzio Ⓕ, Abiko Motô chiah kái-ûi Huziko Huzio Ⓐ. 1989 nî 2-goe̍h, Huzimoto ê pêng-iú Isinomori Syotarô () sin-seⁿ kiàn-gī Huzimoto Hirosi kā pit-miâ kái-ûi Huziko F Huzio, jî Abiko Motô chiah í Huziko Huzio <font class="Unicode">Ⓐ</font> ūi pit-miâ.
Sió-eng ê Kò͘-sū

***Sió-eng ê Kò·-sū*** sī 1970 nî-tāi ê 1 chhut tiān-sī báng-gah iáⁿ-chi̍p. Kò·-sū kin-kì Hector Malot 1893 nî ê siáu-soat *Ko·-lí Nó·-le̍k Kì* (Hoat-gí: *En Famille*) kái-pian oân-sêng ê.

## Hòng-sàng-sú

Goân-pán sī Ji̍t-pún Zuiyô Khì-gia̍p Kong-si (āu--lâi ê Ji̍t-puń Tōng-oē) chhut-phín ê *Perînu Thoân-kî* (ペリーヌ物語). Che tī 1978 nî (1-goe̍h 1) khai-sí tī Ji̍t-pún ê tiān-sī-tâi hòng-sàng, kàu-kah 12-goe̍h 31 kiat-sok, lóng-chóng poaⁿ 53 chi̍p.

Tâi-oân ê Tâi-sī tùi 1979 nî (7-goe̍h 2) khai-sí hòng-sàng (tng-nî 9-goe̍h 4 kiat-sok), miâ iōng *小英的故事*; 1981 nî, 86 nî koh-chài têng hòng-sàng. Chû-chè-tōa-ài tī 1999 nî koh poaⁿ 1 pái, m̄-koh ū têng phoè-im--kòe, jîn-bu̍t mā ū kái-miâ.

## Jîn-bu̍t kah kò·-sū
### Ke̍k-chêng

Iáⁿ-chi̍p biô-siá 1-ūi siàu-lí Sió-eng kiâⁿ hn̄g-lō· khì kàu Hoat-kok chhōe a-kong sio-jīn ê kò·-sū. I sí lāu-pē liáu-āu, i hām a-bú kah 1 chiah n̂g-sek káu-á chē lî-á-chhia chiūⁿ-lō·. Iá-bē kàu-ūi chìn-chêng a-bú soah lâi kòe-sin, i hoan-hù Sió-eng kóng, i tiāⁿ-tio̍h tán a-kong chū-goān jīn--i chiah hó kong-khai i ê sin-hūn.

### Jîn-bu̍t
* Sió-eng (Jit-gí: ペリーヌ, Hoat-gí: Perrine)
* Sió-eng ê a-bú (マリ, Marie)
* Sió-n̂g (バロン): Sió-eng ê káu-á
* Pe̍h Táng-sū-tiúⁿ (ビルフラン, Vulfran Paindavoine): Sió-eng ê a-kong
* Ha-ko (哈哥, パリカール, Palikare): 1-chiah sí-tiong ê lî-á

## Tâi-oân pán
Tâi-sī ê pán-pún tî-liáu phòe-im í-gōa, mā ū tēng-chò 1 tè chú-tê-koa, koa-sû chok-chiá sī "Kong-bêng", chok-khek-chiá sī Tân Khèng-hong (陳慶鋒). Chit ê pán-pún ê Hôa-gí phòe-im bó-tòa-á thiaⁿ-kóng siū-tio̍h 2001 nî ê Nari Hong-thai phò-hāi. Ah Chû-chè-tōa-ài-tâi tī 1999 nî ê pán-pún sī sin pán ê phòe-im. Lâng-miâ kah chú-tê-koa ê koa-sû ū sió-khoá bô kâng. "Siau-sit ê Siaⁿ-im" chit ê bāng-chām jīn-ûi kóng, che kiám-chhái sī in-ūi phoè-im ê lâng bô goân kha-pún chiah ē án-ne-siⁿ.

## Gōa-pō· ê liân-kiat
* Siau-sit ê Siaⁿ-im 
* DVD kong-si ê chu-liāu
Pak-hái Sió Eng-hiông

***Pak-hái Sió Eng-hiông*** (hàn-jī: 北海小英雄) sī 1 chhut 1970 nî-tāi ê bàng-gah iáⁿ-chi̍p.  Ji̍t-pún ê Zuiyô (瑞鷹) Khì-gia̍p Kong-si kah Tek-kok ê Taurus Film ha̍p-chok chhut-phín.  Kò͘-sū chham-khó Sverige chok-ka Runer Jonsson ê goân-tù *Vicke Viking* (1963).  Ji̍t-bûn phìⁿ-miâ hō *小さなバイキングビッケ* ("Sió Viking Bikke"), Tek-gí miâ hō *Wickie*; Tâi-oân hoan-e̍k chò 北海小英雄.

## Hòng-sàng
Chit chhut tī 1974 nî 1-goe̍h tāi-seng tī Tek-kok kong-kiōng tiān-sī-tâi ZDF hòng-sàng; 4-goe̍h tī Ji̍t-pún Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng. Lóng-chóng 77 a̍h-sī 78 chi̍p, 1 chi̍p 25 hun-cheng. Kî-thaⁿ ê Europa kok-ka (Italia, Kē-tē-kok, Liân-ha̍p Ông-kok) mā ū chò. Tâi-oân tī 1978 nî 5-goe̍h 16 ji̍t khai-sí tī Tâi-sī poaⁿ, kàu-kah 8-goe̍h 8 ji̍t soah.  Bat tī 1982 nî 1-goe̍h 27 ji̍t, 1990 nî 5-goe̍h 25 ji̍t têng-poh. 2004 nî 8-goe̍h tī Tong-sim Iù-iù-tâi koh-chài têng poaⁿ--1-piàn (pō·-hūn jîn-bu̍t ū hō sin miâ, mā têng phoè-im).

## Kò͘-sū
Kò͘-sū ê chú-kak Sió-ui (小威) hām 1 tīn Viking-lâng tòa tī Pak Europa ê Pò͘-lân-chhoan (布蘭村, Flake).  Sió-ui chit ê cha-po͘ gín-á bô chhiūⁿ in a-pa Halva Thâu-bo̍k sī 1 ê piau-chún ê Viking ióng-sū. I tian-tò khah gâu chiam-tùi tú--tio̍h ê būn-tê seng siūⁿ thàu-thiat chiah lo̍h-chhiú chìn-hêng. Halva bē-tàng liáu-kái i ê kiáⁿ ê choh-hoat, sui-jiân kóng kiàn-pái to-sī Sió-ui sêng-kong pang-chān in ta̍k-ê tō· kòe lân-koan.

* Kha-siàu: Sió-ui (Wickie), O͘-liông (Halvar), Ylva, Ylvi, Gilby, Tjure, Snorre, Urobe, Gorm, Ulme, Faxe

## Chè-chok
Ji̍t-pún pán:
* Tō-ián: Hirosi Saito, Noboru Isiguro, Kiyosi Harada.
* Ōe-tô͘: Siniti Tuzi.
* Kò·-sū: Yuzi Husano, Hirosi Kaneko, Akira Saiga, Takesi Hidaka, Tikao Katui.

Tâi-oân pán:
* Chú-tê-koa tē-1-pān: sû Tēng Tìn-siong (鄧鎮湘), khek: Ong Se̍k-choân (汪石泉)
* Chú-tê-koa tē-2-pān: sû/khek: Tiuⁿ Bín-siâng (張敏祥)

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Little Gems - Vicky the Viking - Eng-bûn-pán ê kài-siāu, ū chin chē tiuⁿ tô͘.
* Ji̍t-bûn koaⁿ-hong chām
* Tâi-oân pán ê chú-tê-koa
Kiaⁿ-to͘ Gī-tēng-su

**Kiaⁿ-to͘ Gī-tēng-su** sī chiam-tùi 1 ê Liân-ha̍p-kok kok-chè kong-iok ê siu-tēng thê-àn, bo̍k-tek sī beh chiam-tùi choân-kiû-sèng ê un-sek hāu-èng ín-khí ê choân-kiû loán-hòa tēng 1 ê chhú-lí ê hoat-tō͘. 

I ê choân-miâ hō͘-chò **[[Liân-ha̍p-kok Khì-hāu Piàn-hòa Framework Kong-iok]] ê Kiaⁿ-to· Gī-tēng-su** (UNFCCC).

Chhiam-jī ê kok-ka chū-goān kiám-chió in pàng--chhut-lâi ê un-sek khì-thé (CO<sub>2</sub> téng-téng).

Chit ê gī-tēng-su sī tī 1997 nî 12-goe̍h tī Ji̍t-pún Kiaⁿ-to͘ hia̍p-tiâu chhut-lâi--ê. Tùi 1998 nî 3-goe̍h 16 khai-sí khai-hòng hō͘ ta̍k-kok ê chèng-hú chhiam-sú, kàu 1999 nî 3-goe̍h 15 uî-chí.

Kàu-kah 2002 nî ū 104 ê kok-ka chhiam-sú, pau-koat Europa Liân-bêng. Bí-kok chū 2001 nî tō kū-choat kè-siok chham-siông. Lō͘-se-a chèng-hú tī 2004 nî 9-goe̍h-té piáu-sī goān-ì chhiam-jī, tī 11 goe̍h 18 chèng-sek thong-kòe. 2005 nî 2 goe̍h 16 khai-sí si̍t-si.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
### Bûn-kiāⁿ

* Hôa-bûn pán (kán-thé-jī, PDF keh-sek)
* Eng-bûn pán

### Kî-thaⁿ
* http://verity.erl.itri.org.tw/energy/energy4/unfccc.htm 

Lūi-pia̍t:Tiâu-iok
Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p-kok
Ìn-tō͘

**Ìn-tō͘ Kiōng-hô-kok** (, , ; ISO: ), kán-chheng **Ìn-tō͘**, tī A-chiu tāi-lio̍k ê lâm-pêng. Sī choân sè-kài siāng tōa ê chū-iû-bîn-chú kok-ka, jîn-kháu chhiau-kòe 14-ek (sè-kài siāng chē--ê), gí-giân iok-lio̍k 900 chióng. Chiū bêng-gī GDP lâi khòaⁿ, Ìn-tō͘ sī sè-kài tē-5 tōa ê keng-chè-thé.

Ìn-tō͘ piⁿ--a ū Pakistan, Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok, Bián-tiān, Bangladesh, Nepal, Bhutan, Afghanistan. Ìn-tō͘ ê lâm-hong sī Ìn-tō͘-iûⁿ, hái-siōng ê lín-kok ū Sri Lanka, Maldives kap Ìn-nî chia ê tó-kok.

Liân-ha̍p Ông-kok chèng-sek thóng-tī Ìn-tō͘ beh ū 90 tang, 1947 nî to̍k-li̍p.

## Tē-lí
Ìn-tō͘ ê chóng bīn-chek 318 bān pêng-hong kong-lí, sī sè-kài tē 7 tōa, chiàm Ìn-tō͘ chù-tāi-lio̍k ê tōa pō͘-hūn.

## Hêng-chèng-khu

Ìn-tō͘ ê hoat-lu̍t siōng oe̍h-hun-chò 28 ê pang (प्रांत, pradeshs) kah 8 ê liân-pang sio̍k-tē (केन्द्र शासित प्रदेश, union territories, pau-koat kok-ka siú-to͘ Sin Delhi). Kî-tiong Arunachal Pradesh, Ladakh kah Jammu kap Kashmir tiong-iong ti̍t-hat-khu sī ū cheng-gī--ê.

## Chèng-tī
Ìn-tō͘ sī chi̍t-ê liân-pang kiōng-hô-kok. Ū 7.14 ek ê soán-bîn, 1,000 gōa ê chèng-tóng chham-ú kok-hōe soán-kí: pau-koat 7 ê choân-kok-sèng tōa-tóng (chèng-tóng liân-bêng), 40 ê tē-khu chèng-tóng, iah-koh-ū 980 ê sió-tóng. Soan-chheng sī choân-sè-kài siōng tōa kui-bô͘ ê bîn-chú soán-kí (2009 nî).

Ìn-tō͘ chóng-thóng sī kok-ka goân-siú, mā sī bú-chong pō͘-tūi ê thóng-sòe. Chóng-thóng sī hi-khoân--ê, pêng-siông-sî iû chóng-lí chióng-ak si̍t-khoân. Iah-m̄-koh, nā sī chèng-hú siū-tio̍h chiàn-cheng ê ui-hia̍p, chhim-lio̍k, ia̍h-sī po̍k-tōng ê sî, chóng-thóng ū-khoân soan-pò͘ kín-kip chōng-thài; nā sī chèng-hú poàn-sūi--khì, chóng-thóng ē-tàng tāi-hêng chèng-hú siú-náu ê chit-lêng. Tong gī-hōe soán-kí hām-ji̍p kiong-kio̍k ê sî-chūn, chóng-thóng ē-sái chí-tēng chèng-tóng lâi cho͘-koh, lî-chhiáⁿ i ē-sái hóⁿ-koat chèng-hú thê-chhut ê hoat-àn. Chóng-thóng chham hù-chóng-thóng ê jīm-kî sī 5 tang: In sī iû chi̍t-ê te̍k-siat ê soán-kí ki-kò͘  kàn-chiap soán-kí lâi sán-seng. Ìn-tō͘ hù-chóng-thóng tī-leh chóng-thóng bô-hoat-tō͘ hêng-sú koân-le̍k ê sî-chūn, sī bē-tàng chū-tōng chiap-jīm chóng-thóng ê ūi--ê.

## Chham-khó chu-liāu
UNESCO Sè-kài Ûi-sán

Só· kóng ê **UNESCO Sè-kài Ûi-sán** chí tùi jîn-lūi ū kè-ta̍t ê bûn-hòa--ê a̍h-sī thian-jiân ê ûi-sán, chhin-chhiūⁿ kiàn-tio̍k-bu̍t, kó·-siâⁿ, sim-nâ, soa-bô͘, téng-téng. UNESCO kin-kù 1972 nî ê *Sè-kài Bûn-hòa hām Chū-jiân Ûi-sán Pó-hō· Kong-iok* teng-kì chia ê ûi-sán, mā kó·-lē ta̍k kok kì-lo̍k, pó-hō·, pó-chûn in. Tī Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ téng-thâu ê só·-chāi ū-thang hiòng Sè-kài Ûi-sán Ki-kim-hōe sin-chhéng pó·-chō·.

Kàu 2004 nî ûi-chí lóng-chóng ū 788 ê só·-chāi teng-kì chāi-lāi, kî-tiong ū 611 ê sio̍k-î bûn-hòa lūi ê, 154 ê sī thian-jiân--ê, 23 ê 2-chióng sêng-hūn lóng ū.

## Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ

* Ū gûi-ki ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* A-chiu kap Tāi-iûⁿ-chiu ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* Bí-chiu ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* Europa ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ
* Hui-chiu ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ

Image:Vinh Ha Long.jpg|Oa̍t-lâm Hā-liông-oan (*Vịnh Hạ Long*, 1994)
Image:Tikal6.jpg|Guatemala Tikal (1979)


## Gōa-pō· liân-kiat
* UNESCO World Heritage Sites - Koaⁿ-hong
* UNESCO Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ - Koaⁿ-hong
* VRheritage.org - Kì-chài kok-tē ê Sè-kài Ûi-sán
Ū gûi-ki ê Sè-kài Ûi-sán lia̍t-toaⁿ

Sè-kài Ûi-sán Úi-oân-hōe kin-kù *Sè-kài Bûn-hòa hām Chū-jiân Ûi-sán Pó-hō͘ Kong-iok* (tē-11-chiong, tē-4-tiâu) teng-kì 35 pit **Ū gûi-ki ê Sè-kài Ûi-sán**.

 piáu-sī hāⁿ kòe kok-kài ê ûi-sán.

## [[Afghanistan]]

* Hari-hô (*Hari Rud*) hù-kīn ê Jam Minaret kap siong-koan ê kó͘-chek (2003)
* Bamiyan Soaⁿ-kok ê bûn-hòa-tē kap siong-koan ê kó͘-chek (2002)

## Albania

* Butrint (1997)

## Algeria

* Tipasa (2002)

## [[Azerbaijan]]

* Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower (2003)

## Benin

* Abomey Ông-kiong (1985)

## Tiong-hui Kiōng-hô-kok

* Manovo-Gounda Sèng Floris Kok-ka Kong-hn̂g (1997)

## [[Côte d'Ivoire]]

* Comoé Kok-ka Kong-hn̂g (2003)
* Mount Nimba Strict Chū-jiân Pó-liû-tē (1992) *

## [[Congo Bîn-chú Kiōng-hô-kok]]

* Garamba Kok-ka Kong-hn̂g (1996)
* Kahuzi-Biega Kok-ka Kong-hn̂g (1997)
* Okapi Iá-seng Pó-liû-tē (1997)
* Salonga Kok-ka Kong-hn̂g (1999)
* Virunga Kok-ka Kong-hn̂g (1994)

## [[Ecuador]]

* Sangay Kok-ka Kong-hn̂g (1992)

## [[Egypt]]

* Abu Mena (2001)

## Ethiopia

* Simien Kok-ka Kong-hn̂g (1996)

## [[Tek-kok]]

* Cologne Tōa-pài-tn̂g (2004)

## Guinea

* Nimba-soaⁿ Strict Chū-jiân Pó-liû-tē (1992) *

## [[Honduras]]

* Río Plátano Biosphere Pó-liû-tē (1996)

## [[Ìn-tō͘]]

* Tī Hampi ê 1 cho͘ kì-liām-bu̍t (1999)
* Manas Iá-seng Am-âⁿ-só͘ (1992)

## [[Iran]]

* Bam kap i ê bûn-hòa-tē (2004)

## [[Iraq]]

* Ashur (Qal'at Sherqat) (2003)

## Ia-lō͘-sat-léng ([[Iok-tàn]] thê-àn ê)

* Ia-lō͘-sat-léng ê Kū-siâⁿ hām i ê Siâⁿ-piah (1982)

## Mali

* Timbuktu (1990)

## [[Nepal]]

* Kathmandu Soaⁿ-kok (2003)

## Niger

* Air kap Ténéré Natural Pó-liû-tē (1992)

## [[Pakistan]]

* Tī Lahore ê iàu-sài kap Shalamar Hoe-hn̂g (2000)

## [[Perú]]

* Chan Chan Khó-kó͘-khu (1986)

## [[Hui-lu̍t-pin]]

* Hui-lu̍t-pin Cordilleras ê Rice Terraces (2001)

## Senegal

* Djoudj Kok-ka Chiáu-lūi Am-âⁿ-só͘ (2000)

## Tunisia

* Ichkeul Kok-ka Kong-hn̂g (1996)

## Tanzania Liân-ha̍p Kiōng-hô-kok

* Kilwa Kisiwani kap Songo Mnara (2004)

## [[Bí-kok]]

* Everglades Kok-ka Kong-hn̂g (1993)

## Yemen

* Zabid (2000)
Nobel Seng-lí-ha̍k I-ha̍k Chióng

**Nobel Seng-lí-ha̍k I-ha̍k Chióng** (, , ) sī Nobel Chióng ê 1 chióng.

## Ti̍t-chióng-jîn
* 2006 nî – Andrew Z. Fire kap Craig C. Mello
** In "hoat-hiān RNA kan-jiáu (*interference*): siang-tiâu RNA [ē-tàng] kā *gene* (ki-in) kuiⁿ-tiāu".
* 2005 nî – Robin Warren kap Barry Marshall
** "in hoat-hiān *[[Helicobacter pylori]]* chit-ê bâi-kín kap i tī ūi-iām, siau-hòa-sèng khùi-iông ê kak-sek"
* 2004 nî – Richard Axel kap Linda B. Buck 
** "in hoat-hiān tio̍h phīⁿ-kak ê siū-thé (*odorant receptors*) kap phīⁿ-bī hē-thóng ê cho·-chit"
* 2003 nî – Paul Lauterbur kap Sir Peter Mansfield
** "in koan-hē chû-kiōng-tìn chō-iáⁿ (*magnetic resonance imaging*) hong-bīn ê hoat-hiān"
Thài-khong-ke̍k

**Thài-khong-ke̍k** sī 1 khoán kho-hoàn siáu-soat.

Chit sû ê goân-thâu sī Eng-bûn *space opera*, kah sat-bûn-ke̍k (*soap opera*) ū tī-tāi.

Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k siáu-soat
Huzi Tiān-sī-tâi

**Huzi Tiān-sī-tâi** (**Hù-sū Tiān-sī-tâi**, Ji̍t-gí: ) sī chóng-pō· siat tī Tang-kiaⁿ Odaiba-tó () téng-koân ê Ji̍t-pún tiān-sī-tâi.

In tùi 1959 nî 3-goe̍h 1 hō khai-sí hòng-sàng.  In ê sin-bûn chiat-bo̍k thàu-kòe tē-hng-tâi hòng-sàng, hō·-chò Huzi Sin-bûn-bāng (FNN).
Ang-á-ōe

:*Bàng-gà, bàng-gah, báng-gah choán kàu chia. Kan-sia̍p ang-á tōng-oē, chhiáⁿ khoàⁿ [[tōng-oē]].*

**Ang-á-oē**, mā ū hō-chò **bàng-gà**, **bàng-gah**, sī 1 khoán bí-su̍t chhòng-chok ê hêng-thài. Ang-á-oē ē-sái sī ko·-1-tiuⁿ a̍h-sī liân-sòa chin chē tiuⁿ àn-chiàu it-tēng ê sūn-sī tàu chò 1 ê hē-lia̍t. Oē ê bīn-téng chia̍p-chia̍p ū bûn-jī. Ang-á-oē ū 2 chióng phó·-phiàn ê khoán-sek: ke̍k-ke kúi-nā-tiuⁿ--ê (it-poaⁿ khan tī pò-choá, cha̍p-chì) kah khan khah tn̂g ê ang-á-chheh.

Ang-á-tōng-oē sī 1 chióng tōng-oē, iōng tiān-sī, tiān-iáⁿ, tiān-náu êng-bō· chò mûi-thé ê hêng-sek, te̍k-pia̍t chí Ji̍t-pún *anime* (ū-sî mā hō-chò bàng-gah).

## Tēng-gī

Bàng-gah beh án-choáⁿ siông-sè lâi tēng-gī, ū bô kāng-khoán ê khoàⁿ-hoat. Ū-ê ha̍k-chiá kian-chhî kóng, ang-á-oē ê tēng-gī tiāⁿ-tio̍h khó-lū i sī ìn-soat-phín, a̍h-sī kiông-tiāu iáⁿ-siòng kah bûn-jī ê i-lāi-sèng. Mā ū kiông-tiāu tô· kah tô· chi-kan ê liân-koàn-sèng. Chit ê tēng-gī pâi-tû kan-na 1-bō· ê ang-á-tô·, khó-pí kóng Hî-hu ê chèng-tī bàng-gah.

## Le̍k-sú

## Mûi-kài

Tī Bí-kok, ìn-soat chhut-pán ê ang-á khah chē iōng pit kah ba̍k-chúi oē--ê.  Chóng--sī, mā ū lâng iōng gân-liāu, la̍h-pit, a̍h-sī iân-pit; ná lâi ná chē lâng iōng tiān-náu kè-sǹg-ki ê kang-khū oē.  Fumetti sī chiōng hip ê siòng phòe "kóng-oē ê ke-kui-á" (*speech balloon*) ê ang-á-oē.

## Tê-châi ê hun-lūi

* Chèng-tī ang-á-oē (1 khoán phêng-lūn bàng-gah)
* Kho-hoàn ang-á-oē
** Chhiau-lâng ang-á-chheh (Eng-gí: *superhero comic books*)
* Kàu-io̍k ang-á-oē
* Sek-chêng ang-á-oē

## Piáu-hiān ê hêng-sek

* Ang-á-siáu-soat (Eng-gí: *graphical novel*)
* Sì-keh ang-á-oē

## Tē-hng ê ang-á-oē

* Bí-kok bàng-gah
* Ji̍t-pún bàng-gah
* Tâi-oân bàng-gah

## Chù-kha


Lūi-pia̍t:Gē-su̍t

Lūi-pia̍t:Tōng-oē
Nobel Bu̍t-lí-ha̍k Chióng

**Nobel Bu̍t-lí-ha̍k Chióng** (, , ) sī Nobel Chióng ê 1 chióng.

## Ti̍t-chióng-jîn
### [[2000 nî-tāi]]
* 2008 nî – Nambu Yôichirô, Kobayashi Makoto kap Masukawa Tosihide
* 2007 nî – Albert Fert kap Peter Grünberg
* 2006 nî – John C. Mather kap George F. Smoot
**In "hoat-hiān ú-tiū bî-pho poē-kéng hok-siā (cosmic microwave background radiation) ê o͘-thé (black body) hêng-sek kap i ê *anisotropy*".
* 2005 nî – Roy J. Glauber, John L. Hall kap Theodor W. Hänsch
* 2004 nî – David Gross, David Politzer, Frank Wilczek
**In "hoat-hiān tio̍h kiông-hō·-tōng lí-lūn ê chiām-kīn chū-iû (*asymptotic freedom*)".
*2003 nî – Alexei A. Abrikosov, Vitaly L. Ginzburg, Anthony J. Leggett
*2002 nî – Raymond Davis Jr., Masatoshi Koshiba, Riccardo Giacconi
*2001 nî – Eric A. Cornell, Wolfgang Ketterle, Carl E. Wieman
*2000 nî – Zhores I. Alferov, Herbert Kroemer, Jack S. Kilby

### [[1990 nî-tāi]]
*1999 nî – Gerardus 't Hooft, Martinus J.G. Veltman
*1998 nî – Robert B. Laughlin, Horst L. Störmer, Daniel C. Tsui
*1997 nî – Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji, William D. Phillips
*1996 nî – David M. Lee, Douglas D. Osheroff, Robert C. Richardson
*1995 nî – Martin L. Perl, Frederick Reines
*1994 nî – Bertram N. Brockhouse, Clifford G. Shull
*1993 nî – Russell A. Hulse, Joseph H. Taylor Jr.
*1992 nî – Georges Charpak
*1991 nî – Pierre-Gilles de Gennes
*1990 nî – Jerome I. Friedman, Henry W. Kendall, Richard E. Taylor

### [[1980 nî-tāi]]
*1989 nî – Norman F. Ramsey, Hans G. Dehmelt, Wolfgang Paul
*1988 nî – Leon M. Lederman, Melvin Schwartz, Jack Steinberger
*1987 nî – J. Georg Bednorz, K. Alex Müller
*1986 nî – Ernst Ruska, Gerd Binnig, Heinrich Rohrer
*1985 nî – Klaus von Klitzing
*1984 nî – Carlo Rubbia, Simon van der Meer
*1983 nî – Subramanyan Chandrasekhar, William A. Fowler
*1982 nî – Kenneth G. Wilson
*1981 nî – Nicolaas Bloembergen, Arthur L. Schawlow, Kai M. Siegbahn
*1980 nî – James Cronin, Val Fitch

### [[1970 nî-tāi]]
*1979 nî – Sheldon Glashow, Abdus Salam, Steven Weinberg
*1978 nî – Pyotr Kapitsa, Arno Penzias, Robert Woodrow Wilson
*1977 nî – Philip W. Anderson, Sir Nevill F. Mott, John H. van Vleck
*1976 nî – Burton Richter, Samuel C.C. Ting
*1975 nî – Aage N. Bohr, Ben R. Mottelson, James Rainwater
*1974 nî – Martin Ryle, Antony Hewish
*1973 nî – Leo Esaki, Ivar Giaever, Brian D. Josephson
*1972 – John Bardeen, Leon N. Cooper, Robert Schrieffer
*1971 nî – Dennis Gabor
Chhoà Bān-lîm

**Chhòa Bān-lîm** (蔡萬霖, 1923? - 2004 nî 9-goe̍h 27), Lîm-hn̂g Chi̍p-thoân chhòng-pān-jîn, lâng jīn-ûi i sī Tâi-oân siāng kài hó-gia̍h ê lâng. Kin-kì 2002 nî *[[Forbes Cha̍p-chì]]* ê tiau-cha, i hām ka-cho̍k ê châi-sán iok-lio̍k ū Bí-kim 46-ek (Tâi-phiò 1,564-ek), choân sè-kài pâi tē-77-ūi.

http://www.forbes.com/finance/lists/10/2002/LIR.jhtml?passListId=10&passYear=2002&passListType=Person&uniqueId=5VRF&datatype=Person

Lūi-pia̍t:2004 nî kòe-sin
Nobel Hòa-ha̍k Chióng

**Nobel Hòa-ha̍k Chióng** (, , ) sī Nobel Chióng ê 1 chióng.

## Ti̍t-chióng-jîn
Ín-iōng ê phêng-gí sī Nobel Úi-oân-hoē ê.
* 2006 nî – Roger D. Kornberg (I "gián-kiù chin-hu̍t sè-pau choán-lio̍k ê hun-chú ki-chhó͘".)
* 2005 nî – Robert Grubbs, Richard Schrock kap Yves Chauvin
* 2004 nî – Aaron Ciechanover, Avram Hershko, Irwin Rose (In "hoat-kiàn ubiquitin hia̍p-tiâu nn̄g-pe̍h-chit ê siau-hòa".)
* 2003 nî – Peter Agre, Roderick MacKinnon (In ê "hoat-hiān koan-hē tio̍h sè-pau-mo̍·h ê pōng-khang".)
O͘-liông Phài-chhut-só͘

***O͘-liông Phài-chhut-só͘*** sī Akimoto Osamu chhòng-chok ê ang-á-oē hē-lia̍t.  Chēng 1976 nî kàu-taⁿ, í-keng chhut-pán 1200 phiⁿ khah chē, sī le̍k-sú-siōng liân-chài siāng kú ê bàng-gah.

Goân Ji̍t-bûn miâ hō·-chò  こちら葛飾区亀有公園前派出所, ì-sù kóng "chit-pêng sī Katusika-khu, Kameari Kong-hn̂g thâu-chêng ê phài-chhut-só·".

Kò·-sū hoat-seng tī Tang-kiaⁿ Katusika chit ê kū siā-khu ê phài-chhut-só· hù-kīn.  Chú-kak sī 1-ūi tiong-liân ê kéng-oân, miâ Ryotu Kankiti (両津勘吉).  I pōng tio̍h chin chē chhiò-khoe-tāi.

Tī 1990 nî-tāi kái chò tiān-sī iáⁿ-chi̍p, 1996 nî tī Huzi Tiān-sī-tâi hòng-sàng.

Oē-sī Tiong-bûn-tâi tī 2004 nî poaⁿ chit chhut.  Mûi-thé pò-tō kóng, Tâi-oân pán ê VCD phòe-im  thàu-lām Hôa-gí, Hō-ló-oē siang-gí. http://yam.udn.com/yamnews/daily/2260125.shtml
Liāu Tiong-san

**Liāu Tiong-san** (廖中山, ), Tâi-oân ê siā-hōe ūn-tōng-chiá.  I tī 1990 nî-tāi hoat-khí "Gōa-séng-lâng" Tâi-oân To̍k-li̍p Chhiok-chìn-hōe (1992), Hái-iûⁿ Tâi-oân Bûn-kàu Ki-kim-hōe (1995).

Liāu--sī tī Tiong-kok, Hô-lâm-sèng Chèng-iông-koān chhut-sì.  Siàu-liân sî-chūn oa̍h tī 1 ê chiàn-loān ê sî-tāi.

1950 nî khì tī Tâi-oân.  1955 nî khó ji̍p-khì Hái-kun-koaⁿ-hāu, 1959 nî pit-gia̍p, liáu-āu in-ūi koaⁿ-pēⁿ, lâu tī ha̍k-hāu chò chō·-kàu.  1963 nî thòe-ngó· ê sî-chūn sī hái-kun tiong-ùi.

Tī Pîn-tong Bān-tan Tiong-ha̍k kà-chheh, hām Lîm Lê-chhái (林黎彩) kiat-hun.  1967 nî kàu 1973 nî chit toāⁿ sî-kan, i kòe kiâⁿ-chûn ê seng-oa̍h.

1974 nî i chiâⁿ-chò káng-su, 1980 nî thong-kòe kàu-siū chu-keh.  1982 nî khai-sí tī Ke-lang ê Hái-iûⁿ Ha̍k-īⁿ (āu--lâi kái tāi-ha̍k) ê hâng-hái-ki-su̍t-hē tam-jīm kàu-chit.

## Su-sióng ê choán-piàn

I bat tha̍k kòe chū-iû-phài chok-ka Pek Iông ê tù-chok.  1986 nî chó-iū i chiap-chhiok tio̍h Tēⁿ Lâm-iông pān ê *[[Chū-iû Sî-tāi]]* cha̍p-chì.

228 Sū-kiāⁿ

Hām kî-thaⁿ gōa-séng-lâng ê koan-hē

Sìn-gióng Thian-chú-kàu.

## Gōa-pō· liân-kiat

* Chū-ngó·-kài-siāu 
* Chì-sū kap seng-pêng  - Lí Siáu-hong.
Ubiquitin

**Ubiquitin** (Hôa-gí: 泛素, 泛激素, tiāⁿ-tiāⁿ bô hoan-e̍k) sī 1 ê sió-hêng ê nn̄g-pe̍h-chit; tōa-pō͘-hūn ê chin-he̍k-sè-pau ū.  Che chú-iàu ê llō͘-iōng tī teng-kì sè-pau lāi-té chi̍t-kóa-á m̄ ti̍h ê nn̄g-pe̍h-chit, pau-koat chhng-kòe sè-pau-mo̍h ê nn̄g-pe̍h-chit.

Kúi-nā-ê ubiquitin hun-chú seng kiap tī beh thiah-soàⁿ ê nn̄g-pe̍h-chit bīn-téng.  Liáu-āu kui-ê sóa khì 1 ê nn̄g-pe̍h-chit hun-kái-thé (*proteasome*), tiàm hia chìn-hêng hun-kái.

2004 nî ê Nobel Hoà-ha̍k Chióng pan hō͘ gián-kiù Ubiquitin ê Aaron Ciechanover, Avram Hershko, Irwin Rose. 

Lūi-pia̍t:Seng-hòa-ha̍k
Elfriede Jelinek

**Elfriede Jelinek** () sī 1-ūi Ò-tē-lī ê cha-bó·-chú-gī hì-ke̍k-ka kiam siáu-soat-ka. I tit-tio̍h 2004 nî ê Nobel Bûn-ha̍k Chióng. Sím-cha tan-ūi phêng-lūn kóng: "i ê siáu-soat kah hì-ke̍k thàu-kòe im-ga̍k-sèng ê siaⁿ-im/hoán-siaⁿ-im, po̍k-chhut siā-hōe ê chhàu-phú-ōe jōa-ni̍h-á hàm koh án-choáⁿ khì chi-phoè lâng".

Jelinek tī Ò-tē-lī Styria ê Mürzzuschlag-tìn chhut-sì. I tī kok-gōa sī siū lâng chun-kèng ê chok-ka, tī kok-lāi khiok-sī bô lâng-iân koh siū tio̍h chē-chē phoe-phêng. 

I tiāⁿ-tiāⁿ tī i ê tù-chok lāi-bīn thàm-thó cha-bó·-lâng ê sèng, te̍k-pia̍t sī hông chau-that, khó·-to̍k ê hit bīn. I iōng bô kám-chêng ê gí-giân biô-siá lâng kah lâng chi-kan châm-jím, chhau-chok koân-le̍k ê hō·-tōng koan-hē. I ê chhiú-toāⁿ tùi tho̍k-chiá ū chin tōa ê chìn-hām-sèng. Tùi i lâi kóng, koân-le̍k, chhim-lio̍k-sèng sī lâng ê koan-hē ê tōng-le̍k. I ê sàn-bûn kah hì-ke̍k ū bē-chió cheng-gī-sèng.

I kīn-kî ê chok-phín khai-sí thàm-thó cha-bó·-chú-gī í-gōa ê gī-tê, ǹg it-poaⁿ-sèng ê siā-hōe phêng-lūn kiâⁿ. I ê hì-ke̍k hm̍h-hm̍h, m̄-koh bú-tâi siat-kè hôa-chhái, kiông-tiāu bú-tō-su̍t. I ê *Sportstück* thàm-thó thé-io̍k ê po̍k-le̍k kah fascio-chú-gī.

Chèng-tī siōng, i hoán-tùi Ò-tē-lī Wolfgang Schüssel ín-chhoā ê iù-phài chèng-hú. I tùi 1974 nî chham-ka Ò-tē-lī Kiōng-sán-tóng, kàu-kah 1991 nî.

Jelinek's ê siáu-soat *Die Klavierspielerin* ū kái chò tiān-iáⁿ (*[[Kǹg-khîm-ka (tiān-iáⁿ)|Kǹg-khîm-ka]]*, 2001).

I bô ài hong-sîn, mā kóng i kiaⁿ chheⁿ-hūn. I bô àn-sǹg chhin-sin chham-ka Nobel Chióng ê pan-chióng tián-lé. I ū kóng i hoaⁿ-hí tio̍h-chióng, m̄-koh i mā kám-kak ut-chut, in-ūi i taⁿ chiâⁿ-chò kong-kiōng jîn-bu̍t. I mā hoai-gî sī in-ūi i sī cha-bó·--ê chiah ē tio̍h-chióng.

## Chok-phín
### Siáu-soat

* *bukolit. hörroman* 1979
* *wir sind lockvögel baby!* 1970 
* *Michael. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft* 1972
* *Die Liebhaberinnen* 1975
* *Die Ausgesperrten* 1980
* *Die Klavierspielerin* (Kǹg-khîm-ka) 1983
* *Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr* 1985
* *Lust* 1989
* *Die Kinder der Toten* 1997
* *Gier* 2000

### Hì-kek

* *Was geschah, nachdem Nora ihren Mann verlassen hatte*; 1977
* *Clara S.*; 1981
* *Burgtheater*; 1983
* *Krankheit oder Moderne Frauen*; 1984
* *Präsident Abendwind*; 1987
* *Wolken.Heim*; 1988
* *Totenauberg*; 1991
* *Raststätte*; 1994
* *Stecken, Stab und Stangl*; 1996
* *Ein Sportstück*; 1998
* *er nicht als er*; 1998
* *In den Alpen*
* *Das Werk*
* *Prinzessinnendramen*
* *Bambiland*; 2003

### Hoan-e̍k

* *Die Enden der Parabel* Thomas Pynchon ê siáu-soat; 1976
* *Herrenjagd* Georges Feydeau ê hì-kek; 1983
* *Floh im Ohr* Georges Feydeau ê hì-kek; 1986
* *Der Gockel* Georges Feydeau ê hì-kek; 1986
* *Die Affaire Rue de Lourcine* Eugène Labiche ê hì-kek; 1988
* *Die Dame vom Maxim* Georges Feydeau ê hì-kek; 1990
* *Der Jude von Malta* Christopher Marlowe ê hì-kek; 2001
* *Ernst sein ist alles* Oscar Wilde ê hì-kek; 2004
* Lyrik und Kurzgeschichten (latein-)amerikanischer AutorInnen

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* I ê bāng-chām (Tek-gí)
* Nobel Chióng ê siāu-kài-bûn

Lūi-pia̍t:Chok-ka
Lūi-pia̍t:Bûn-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Ò-tē-lī jîn-bu̍t
Sin-iok Kàu-hōe

**Sin-iok Kàu-hōe** sī 1 ê kiâⁿ "ki-pún-kàu-gī" ê Ki-tok-kàu kàu-hōe cho·-chit.  Sin-iok Kàu-hōe ê miâ chhut-hiān tī Tâi-oân ê bîn-chú-hòa le̍k-sú; in hām Tiong-kok Kok-bîn-tóng chèng-hú ê  chhiong-tut khó-giām kok-ka chèng-koân hām chong-kàu cho·-chit ê koan-hē.

Sio-liâm ê bûn-chiuⁿ:
*Sek-an-soaⁿ
*Âng I-lī-a
*Kang Toan-gî (江端儀)
Nobel Keng-chè-ha̍k chióng

**Nobel Keng-chè-ha̍k Chióng** (, , ), chèng-sek choân-miâ sī **Sūi-tián Kok-ka Gîn-hâng Kì-liām Alfred Nobel Keng-chè-ha̍k Chióng** (), it-poaⁿ kán-chheng **Nobel Keng-chè-ha̍k Chióng**, sī Nobel Chióng ê 1 khoán.

## Ti̍t-chióng-jîn

Ē-kha ê phêng-gí sī Nobel Chióng thê-kiong--ê.
### [[2000 nî-tāi]]
* 2005 nî – Robert Aumann kap Thomas Schelling
* 2004 nî – Finn Kydland kah Edward Prescott
( "for their contributions to dynamic macroeconomics: the time consistency of economic policy and the driving forces behind business cycles")
* 2003 nî – Robert F. Engle III, Clive W.J. Granger
* 2002 nî – Daniel Kahneman, Vernon L. Smith 
* 2001 nî – George A. Akerlof, A. Michael Spence, Joseph E. Stiglitz
* 2000 nî – James J. Heckman, Daniel L. McFadden
:

### [[1990 nî-tāi]]
* 1999 nî – Robert A. Mundell
* 1998 nî – Amartya Sen
* 1997 nî – Robert C. Merton, Myron S. Scholes
* 1996 nî – James A. Mirrlees, William Vickrey
* 1995 nî – Robert E. Lucas Jr.
* 1994 nî – John C. Harsanyi, John F. Nash Jr., Reinhard Selten
* 1993 nî – Robert W. Fogel, Douglass C. North
* 1992 nî – Gary S. Becker
* 1991 nî – Ronald H. Coase
* 1990 nî – Harry M. Markowitz, Merton H. Miller, William F. Sharpe

### [[1980 nî-tāi]]
* 1989 nî – Trygve Haavelmo
* 1988 nî – Maurice Allais
* 1987 nî – Robert M. Solow
* 1986 nî – James M. Buchanan Jr.
* 1985 nî – Franco Modigliani
* 1984 nî – Richard Stone
* 1983 nî – Gerard Debreu
* 1982 nî – George J. Stigler
* 1981 nî – James Tobin
* 1980 nî – Lawrence R. Klein

### [[1970 nî-tāi]]
* 1979 nî – Theodore W. Schultz, Sir Arthur Lewis
* 1978 nî – Herbert A. Simon
* 1977 nî – Bertil Ohlin, James E. Meade
* 1976 nî – Milton Friedman
* 1975 nî – Leonid Vitaliyevich Kantorovich, Tjalling C. Koopmans
* 1974 nî – Gunnar Myrdal, Friedrich August von Hayek
* 1973 nî – Wassily Leontief
* 1972 nî – John R. Hicks, Kenneth J. Arrow
* 1971 nî – Simon Kuznets
* 1970 nî – Paul A. Samuelson

### [[1960 nî-tāi]]
* 1969 nî – Ragnar Frisch, Jan Tinbergen

## Gōa-pō· liân-kiat

* http://nobelprize.org/economics/laureates/
Si--sī Si̍t-su Sú

**Si--sī Si̍t-su Sú** (施氏食獅史) sī gí-giân-ha̍k-ka Tiō Goân-jīm (趙元任) só· siá ê "siat-hān bûn-chiuⁿ" (設限文章), choân-bûn 92 ê hàn-jī, ta̍k jī ê Hôa-gí hoat-im to-sī *shi*, cheng-chha siaⁿ-tiāu bô siâng. Tiō--sian siūⁿ-beh iōng che lâi chèng-bêng "Tiong-bûn" Latin-hòa sī kiâⁿ bē-thong--ê, La-teng-hòa liáu-āu, ē ke chin oh khu-pia̍t kāng-im ê oē-kù.

Chóng--sī, nā iōng Bân-lâm-gí lâi tha̍k, chia ê hàn-jī ê Bân-lâm-gí tha̍k-im tō pí Hôa-gí khah to-goân-hòa, pau-koat ū *se*, *si*, *su*, *sek*, *sip*, *sit* 6-chióng im. Put-jî-kò, chit khoán to-goân-hòa tùi liáu-kài bûn-chiuⁿ ê ì-gī ū pang-chān a̍h bô, sī 1 ê koan-kiàn.

## Bûn-chiong
### Goân-bûn
《施氏食獅史》

石室詩士施氏，嗜獅，誓食十獅。
氏時時適市視獅。
十時，適十獅適市。
是時，適施氏適市。
氏視是十獅，恃矢勢，使是十獅逝世。
氏拾是十獅屍，適石室。
石室濕，氏使侍拭石室。
石室拭，氏始試食是十獅。
食時，始識是十獅屍，實十石獅屍。
試釋是事。

### Bûn-tho̍k
#### Phó͘-thong-oē-pán
*Shī Shì shí shī shǐ*

Shí shì shī shì Shī Shì, shì shī, shì shí shí sh.
Shì shí shí shì shì shì shī.
Shí shí, shì shí shī shì shì.
Shì shí, shì Shī Shì shì shì.
Shì shì shì shí shī, shì shǐ shì, shǐ shì shí shī shì shì.
Shì shí shì shí shī shī, shì shí shì.
Shí shì shī, Shì shǐ shì shì shí shì.
Shí shì shì, Shì shǐ shì shí shì shí shī.
Shí shí, shǐ shí shì shí shī shī, shí shí shí shī shī.
Shì shì shì shì.

#### Bân-lâm-gú-pán
*Si--sī Si̍t Su Sú* 

Se̍k sek si sū Si--sī, sī su, sè si̍t si̍p su.
Sī sî-sî sek chhī sī su.
Si̍p sî, sek si̍p su sek chhī.
Sī-sî, sek Si--sī sek chhī.
Sī sī sī si̍p su, sī sí-sè, sú sī si̍p su sē-sè.
Sī si̍p sī si̍p su si, sek se̍k-sek.
Se̍k-sek sip, sī sú sū sek se̍k-sek.
Se̍k-sek sek, sī sú sì si̍t sī si̍p su.
Si̍t sî, sú se̍k sī si̍p su si, si̍t si̍p se̍k su si.
Sì sek sī sū.
Jacques Derrida

thumb|Jacques Derrida
**Jacques Derrida** () sī Hoat-kok-chek ê āu-kiat-kò·-chú-gī tiat-ha̍k-ka. I tāi-seng thê-chhut kái-kò͘ (*déconstruction*) ê lūn-soat, jīn-ûi sû-gí sī bô hoat-tō͘ bêng-kha̍k tēng-gī ê mi̍h-kiāⁿ.
Kim Bí-lêng

**Kim Bí-lêng** (金美齡, 1934 nî 2 goe̍h 7 - ), Tâi-oân lâng, Ji̍t-pún chhut-miâ ê chèng-tī phêng-lūn-ka.  I tn̂g-kî tī Ji̍t-pún hoán-tùi Tiong-hôa Bîn-kok thé-chè, chò Tâi-to̍k ūn-tōng.  Tân Chúi-píⁿ chiū-jīm liáu-āu, phèng i chò Chóng-thóng-hú kok-ka chèng-chhek kò·-būn.

I 1934 nî chhut-sì tī Ji̍t-pún Tè-kok thóng-tī ê Tâi-oân Tâi-pak.  Tùi chhī-lāi ê lú-chú ko-kip tiong-ha̍k pit-gia̍p.  Chiàn-āu (1959 nî) khì tī Ji̍t-pún Waseda Tāi-ha̍k (早稲田) liû-ha̍k.  1971 nî siu-liáu Waseda ê bûn-ha̍k gián-kiù-kho ê phok-sū khò-thêng.  I bat tam-jīm tāi-ha̍k ê káng-su.  I chiông-sū Eng-gí kàu-io̍k iok-lio̍k 20 tang, kàu-kah 1996 nî 3-goe̍h ûi-chí.

I tn̂g-kî lâu tī Ji̍t-pún; 1980 nî-tāi Tâi-oân lōe-pō· chèng-tī khoân-kéng khai-hòng liáu-āu chiah ū tńg--khì.  I chi-chhî bîn-chú ūn-tōng, tī 1963 nî tī Waseda cho· ha̍k-seng īⁿ-gī thoân-thé Tâi-oân Tiū-mn̂g Hōe (台灣稻門會).  Sú-bêng bat the̍h chîⁿ chhut-lâi chàn-chō·--in.  Siâng-hit-sî, i mā tī 1961 nî chham-ka to̍k-phài ê Tâi-oân Chheng-liân Hōe, sī chá-kî ê hōe-oân mā sī tē-1-ê cha-bó· hōe-oân.  I hām Chiu Eng-bêng (周英明) tēng-hun liáu-āu 2 lâng chiah chai-iáⁿ tùi-hong oân-nā sī hōe-oân.  Hit-chūn ê Tiong-hôa Bîn-kok chù-Ji̍t tāi-sài-kóan iáu m̄-chai i ê sin-hūn, chhiâng-chāi chhōe i chò hoan-e̍k kang-chok.  1968 nî 7-goe̍h Ji̍t-pún ê *[[Tiong-iong Kong-lūn]]* (中央公論, Tyûyô Kôron) hū-lú pán khan chhut i ê bûn-chiuⁿ, "Tâi-oân Liû-ha̍k-seng Chò-lâng ê Tiâu-kiāⁿ", khòng-sò· Ji̍t-pún chèng-hú ûi-hoán jîn-koân, khián-sàng hoán Kok-bîn-tóng ha̍k-seng tńg Tâi-oân -- ín-khí siong-tong ê gī-lūn.

Kim Bí-lêng ê miâ tī Tâi-oân tó-lāi pún-chiâⁿ chió lâng chai.  Káu-kah ? nî i ka-ji̍p *[[Tâi-oân-lūn]]* chit pún tù-chok ê lūn-chiàn, chiah khah chē lâng tùi i ū ìn-siōng.  Bô-lūn sī i ê nî-hòe, sèng-pia̍t, káⁿ kóng-oē ê sèng-keh, lóng hām Tâi-oân siā-hōe koàn-sì ê mûi-thé bûn-hòa chha chin chē.  Tùi i ê phêng-kè ē-sái kóng chin lióng-kip-hòa.  Hoán-tùi Tâi-to̍k ê pó-siú-phài mûi-thé, jîn-bu̍t kah thoân-thé tiāⁿ-tiāⁿ chí-khòng i "chhin-Ji̍t", te̍k-pia̍t sī Ji̍t-pún ê iù-phài sè-le̍k.  Tông-chêng i ê sè-le̍k chú-iàu sī só·-kóng ê "Tâi-oân-phài".  I hām Lí Teng-hui tīn-iâⁿ ê li̍p-tiûⁿ sio-oá, tiāⁿ-tiāⁿ piáu-hiān chhut pí Tân Chúi-píⁿ chèng-hú a̍h sī Bîn-chú Chìn-pō· Tóng koh khah kiông-lia̍t ê thāi-tō·.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Kim Bí-lêng Homepage (Ji̍t-bûn)
Soaⁿ-io̍h

**Soaⁿ-io̍h-chî** (山藥, Eng-gí: *yam*) sī *Dioscorea*-sio̍k (薯蕷屬) ê si̍t-bu̍t , sio̍k-tī Dioscoreaceae-kho (薯蕷科).  A-chiu, Hui-chiu ū chèng soaⁿ-io̍h chò chia̍h-mi̍h.

## 

* *Dioscorea alata* L. - Chhân-chî
* *Dioscorea batatas* - Chhân-chî?, hôai-soaⁿ?, hu̍t-chiáng-chî?, tn̂g-chî?
* *Dioscorea japonica* Thunb.
* *Dioscorea villosa* L.

Kî-thaⁿ ê miâ a̍h-sī chéng:  âng-chî, chhùn-kim-á, hôai-soaⁿ, hu̍t-chiáng-chî, thiāu-chî.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Chhiū-chî
* Han-chî
* Má-lêng-chî

## Chham-khó chu-liāu
* ITIS 43366 
* Soaⁿ-io̍h 

## Gōa-pō· liân-kiat
Ki-tok-kàu

**Ki-tok-kàu** sī it-sîn-lūn ê chong-kàu, siong-sìn ûi-it ê sîn, Bân-lâm-gí hoan-e̍k siōng-tè ia̍h-sī siōng-chú. Só͘-ū siong-sìn Iâ-so͘ Ki-tok sī kiù-sè-chú ê kàu-hōe lóng-chóng sǹg Ki-tok-kàu (mā hō chò **Iâ-so͘-kàu**). Ki-tok-kàu lāi-bīn ū chiâⁿ chōe bô-kāng ê chong-phài, pí-lūn kóng Thian-chú-kàu, Tang-chèng-kàu (东正教) chham Ki-tok-sin-kàu (基督新教). Che í-gōa, mā koh pau-koah siū chèng-thóng kàu-hōe kheh-che̍h (khoeh-cho̍eh, 排斥) ê Mô͘-bûn-kàu kah Iâ-hô-hoa Kiàn-chèng-jîn téng-téng. Chóng-sī tī Bân-lâm-gí, "Ki-tok-kàu" chit-ê miâ, ū-sî sī choan-bûn piáu-sī "Ki-tok-sin-kàu".

Ki-tok-kàu sī sè-kài siōng sìn-kàu jîn-khàu siōng-kài chōe ê chong-kàu, iok-lio̍k ū 20-ek khah-ke ê sìn-tô·. Ki-tok-kàu kah Iu-thài-kàu siāng tōa ê bô-kāng, chāi-î Ki-tok-tô· siong-sìn Iâ-so͘ to̍h-sī Kū-iok Sèng-keng (mā kiò-chòe Hi-pek-lâi Sèng-keng) kóng kàu ê Ki-tok (a̍h-sī kiò-chòe Be̍k-se-a, to̍h-sī kiù-sè-chú ê ì-sù). Ah nā Iu-thài-kàu-tô· khiok-sī jīn-ûi kiù-sè-chú Be̍k-se-a kàu taⁿ iau-bōe chhut-sì. Pîn-chià tio̍h Iâ-so͘ khì hông chhù-sí tiàm Si̍p-jī-kè chit chân tāi-chì, che sǹg sī beh hō· siōng-tè ê hiàn-chè (獻祭), án-ne, lán kah siōng-tè sǹg kóng í-keng tēng-li̍p liáu **kiù-chō· kah sio̍k-chōe** ê sin-iok. Chit-khóan **kiù-chō· kah sio̍k-chōe** hō·-chò "in sìn sêng gī"(因信成义), iā-to̍h-sī kóng chí-beh lán chiap-siū Ki-tok bat thè lán taⁿ-chōe ê kiat-kó, jî-chhiáⁿ lán kháu-thâu ū sêng-jīn, án-ne lâi kóng, lán chham siōng-tè to̍h sǹg ū iok-sok tī-leh, lán to̍h ē-tit tit-tio̍h sià-bián kah pang-chān. Ah chit-hūn lán hām siōng-tè só· kiàn-li̍p ê sin iok-sok, put-chāi hān-chè tī hia-ê gôan-pún to̍h hō· siōng-tè tiám tio̍h miâ ê Iu-thài-lâng, mā ài pau-koah phó·-thian-hā ê  gōa-hiuⁿ-lâng kah gōa-kok-lâng. 

Ah nā hia-ê m̄ siong-sìn Iâ-so͘ Ki-tok to̍h-sī kiù-sè-chú ê Iu-thài-kàu-tô·, in mā it-kòan chun-siú kó·-ló sian-ti Mô·-se só· liû-thôan--lo̍h-lâi ê lu̍t-hoat, put-tōan ūi in ka-kī ê chōe-hêng chò kok-sek kok-iūⁿ ê hiàn-chè.

## Kán-sú
Ki-tok-kàu hoat-gôan tī kong-gôan chi̍t-sè-kí ê Pa-lia̍t-su-thán chit-ê só·-chāi. Tī kong-gôan 4-sè-kí chìn-chêng, Ki-tok-kàu sī siū lâng pek-hāi ê, kàu-kah Lô-má Tè-kok kiàn-li̍p ê sî-chūn, Kun-su-thán-teng tāi-tè chôaⁿ kā Ki-tok-kàu soan-pò· chò kok-kàu, hit-chūn Ki-tok-kàu ê tē-ūi chiah tit-tio̍h ha̍p-hoat. Hit-chūn só·-ū ê kok-bîn lóng-ài sìn-gióng Ki-tok-kàu. Kong-gôan 1054 nî, Ki-tok-kàu hoat-seng chin tōa ê hun-lia̍t, tang-pō· kàu-hōe chhiàng-siaⁿ kóng in chiah-sī chiaⁿ-kàu (to̍h-sī Tang-chèng-kàu), iah sai-pō· kàu-hōe mā soan-pō· ké-miâ hō·-chò Kong-kàu (to̍h-sī Thian-chú-kàu. Kong-gôan 16-sè-kí ê sî-chūn, iū-koh ùi Thian-chú-kàu tang-tiong hun-lia̍t chhut-lâi chin chōe ê kàu-phài, kî-tiong khah ū miâ-siaⁿ ê sī Sin-kàu. 

## Ki-pún kàu-gī
Ki-tok-kàu jīn-ûi sī siōng-tè chhòng-chō sè-kài, jîn-lūi chi̍t-chhut-hiān tī sè-kan to̍h í-keng hōan-chōe, to̍h lóng-chóng ài keng-siū khó·-chhó·, lóng-ài siū chiat-bôa, chí-beh sìn-gióng siōng-tè kah Iâ-so͘ Ki-tok, jîn-lūi chiah ē-tàng tit-tio̍h kái-kiù kah pang-chān. Ki-tok-kàu iōng "*[[Kū-iok|Kū-iok-chôan-su]]*" kah "*[[Sin-iok|Sin-iok-chôan-su]]*" chò in ê Sèng-keng.
Kiàn-kok Ko-kip Tiong-ha̍k

**Tâi-pak Chhī-li̍p Kiàn-kok Ko-kip Tiong-ha̍k**, Tâi-oân chhut-miâ ê ko-tiong, kán-chheng "Kiàn-tiong".

Ha̍k-hāu tī 1898 nî sêng-li̍p, sī tó-lāi thâu-1-keng tiong-téng ha̍k-hāu.  Thâu-khí-seng hō-miâ **Kok-gí Ha̍k-hāu Tē-4 Hù-sio̍k Ha̍k-hāu Cheng-siat Sûn-siông Tiong-téng-kho** (國語學校第四附屬學校增設尋常中等科).  Hit-chūn kan-na ū Ji̍t-pún-lâng ha̍k-seng 10 ê.  1922 nî kái-miâ hō·-chò **Tâi-pak Chiu-li̍p Tâi-pak Tē-it Tiong-ha̍k-hāu**.  Chiàn-āu koh kái hō **Tâi-oân Séng-li̍p Tâi-pak Kiàn-kok Tiong-ha̍k**.  1967 nî Tâi-pak-chhī kái-chò īⁿ-hat-chhī liáu-āu, mā tòe leh kái chò **Tâi-pak Chhī-li̍p Kiàn-kok Ko-kip Tiong-ha̍k**, kàu-taⁿ.
O͘-miâ-toaⁿ

Chèng-tī-siōng só· kóng ê **o·-miâ-toaⁿ** sī 1 khoán miâ-toaⁿ téng-thâu lia̍t chhut koân-lī siū hān-chè ê chi̍t-kóa-á lâng a̍h-sī cho·-chit. Chia ê lâng bē-tit-thang hiáng-siū bó·-chióng koân-lī, ho̍k-bū, a̍h-sī tit-tio̍h chū-iû hêng-tōng ê hí-khó.

Bí-kok Chiòng-gī-īⁿ ê Hui-Bí Oa̍h-tōng Úi-oân-hōe (HUAC) bat siat 1 ê o·-miâ-toaⁿ hō·-chò Hollywood Ten, lia̍t chhut in jīn-ûi sī Kiōng-sán-tóng tóng-oân ê chó-phài kha-pún-ka, tì-tio̍h in chhoē bô thâu-lō·.

Kok-bîn-tóng léng-tō ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú mā bat chó·-gāi chi̍t-kóa hoán-tùi-phài jîn-sū tńg Tâi-oân a̍h sī khì hia pài-hóng. Chit ê miâ-toaⁿ pau-koat ū gōa-chek jîn-sū (kì-chiá, thoân-kàu-sū, ūn-tōng-chiá).

Chham-khó: Tiong-hôa Bîn-kok ê o·-miâ-toaⁿ

Tùi tiān-náu kè-sǹg-ki ê kak-tō· lâi kóng, o·-miâ-toaⁿ sī 1 ê khòng-chè hí-khó-koân ê ke-si. Chit khoán o·-miâ-toaⁿ ún-chún ta̍k-ê ū it-poaⁿ-sèng ê koân-lī, cheng-chha miâ-toaⁿ téng-bīn ê hūn-chú bô nā-niā. Pe̍h-miâ-toaⁿ tian-tò-péng: kan-na ún-chún téng-bīn ê hūn-chú ū koân-lī, kî-thaⁿ lóng bô.
Moraine Ô͘

**Moraine Ô͘** (Eng-gí: *Moraine Lake*) tī Canada Alberta-séng ê Banff Kok-ka Kong-hn̂g lāi-té.  Chit ê ô͘ tī Cha̍p-niá-thâu Soaⁿ-kok tang-tiong, sī 1 ê koan-kong tē-tiám, sì-chiu-ûi ū kúi-nā-tiâu sió-lō͘ hō͘ lâng sàn-pō͘.

1970 kah 1978 nî hoat-hêng ê Ka-pè 20-kho· gîn-phiò āu-piah tō sī oē chit ê ô͘.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* 1969 kàu 1979 nî ê Ka-pè $20