open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tēng Ú-hiân

**Tēng Ú-hiân** (Hàn-jī: 鄧雨賢, Kheh-gí: Then Yí-hièn, 1906 nî Liông-thâm – 1944 nî Tek-tang), Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi Tâi-oân liû-hêng-koa ê chok-khek-ka. Tī 1933 nî kàu 1935 nî tiong-kan chhòng-chok chhut kúi-nā-tiâu chhut-miâ ê koa, kî-tiong *Sù-kùi-hông*, *Goa̍t-iā Chhiû*, *Bāng Chhun-hong*, *Ú-iā-hoe* hőng ha̍p-chheng "Sù-goa̍t Bāng Ú (四月望雨)". Liông-thâm-hiong (taⁿ Liông-thâm-khu) bat ūi i li̍p 1 sian tâng-siòng kì-liām.

## Poē-kéng

I seⁿ tī Thô-á-hn̂g Liông-thâm chit ê Kheh-lâng chng, lāu-pē sī Hàn-o̍h-á-sian. 3-hoè sî kui-ke poaⁿ khì tī Tâi-pak siâⁿ-lāi. Tha̍k Báng-kah Kong-ha̍k-hāu. Tùi Tâi-pak Su-hoān Ha̍k-hāu pit-gia̍p liáu-āu, hông phài khì Tâi-pak Ji̍t-sin Kong-ha̍k-hāu kà-chheh.

24 hoè khì Ji̍t-pún liû-ha̍k.

1932 nî tâu-ji̍p liû-hêng-koa ê chhòng-chok. I sī Kó͘-lûn-bí-a (古倫美亞) Chhiùⁿ-phìⁿ Kong-si ê choan-jīm chok-khek-ka, it-seng ê chhòng-chok liōng chhiau-koè 50 siú, m̄-koh i ê khek lóng phoè Hō-ló-oē a̍h-sī Ji̍t-pún-oē ê koa-sû, m̄-bat ū Kheh-oē--ê.

Āu--lâi tńg khì chng-kha, Sin-tek Khiông-nâ kà-chheh.

1944 nî in-ūi hì-pēⁿ kiam sim-chōng-pēⁿ lâi koè-sin.

## Koa-iâu

Kài-giâm sî-tāi ê Tiong-hoâ Bîn-kok koaⁿ-hong tùi i hit siú *Sù-kùi-hông* (四季紅) ê koa-miâ ū ì-kiàn, só͘-í ū kúi-nā-10-tang ê sî-kan sī hō-chò "Sù-kùi-iâu" (四季謠), 1980 nî-tāi khai-sí kái tńg-khì goân-miâ.

Tâi-oân tó-goā ê o͘-miâ-toaⁿ siā-khu kā *Bāng Chhun-hong* ê ì-gī choán kàu chèng-tī ê chân-chhù.

## Chhut-miâ ê chok-phín

* Bāng Chhun-hong
* Ú-iā-hoe (雨夜花)
* Chhun-siau-gîm (春宵吟)
* Sù-kùi-hông (四季紅)
* Goa̍t-iā Chhiû (月夜愁)
* Boán-bīn Chhun-hong
* Chhùi-sim-hoe
Thô-á-hn̂g (Ko-hiông-chhī)

**Thô-á-hn̂g** (桃仔園, -子-) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê chi̍t-ê tē-hng, nā chiàu goân Thô-á-hn̂g tōa-jī ê hoān-ûi, pau-koat kin-á-ji̍t Chó-iâⁿ-khu óa Chó-iâⁿ káng lâm-pêng koh ū Kó͘-san-khu óa Siū-san sai-pêng bīn hái ê pō͘-hūn.
Giâm-tiōng Kip-sèng Ho͘-khip-tō Chèng-hō͘-kûn

**Giâm-tiōng Kip-sèng Ho͘-khip-tō Chèng-hō͘-kûn** (嚴重急性呼吸道症候群; Eng-gí: *severe acute respiratory syndrome*, kán-chheng **SARS**, Bân-lâm-gí kā tha̍k-chòe "sà-sù"). SARS sī chi̍t-chióng ho͘-khip hē-thóng siū kám-jiám ê kip-sèng thoân-jiám-pīⁿ, pēⁿ-gôan sī chi̍t-chióng sin-ê kòan-chōng pēⁿ-to̍k, chin gâu thôan-jiám, chú-iàu tī pēⁿ-īⁿ kah chi̍t-kóa-á jîn-kháu bi̍t-tō͘ khah kôan ê tiûⁿ-só͘ thôan-pò͘. SARS pēⁿ-chêng ê lîm-chhn̂g chín-tōan chú-iàu sī hì-iām.

## Koh khoàⁿ
*COVID-19
*SARS-CoV
2006 nî FIFA Sè-kài Poe

**2006 nî Kha-kiû Sè-kài Poe** () sī FIFA chú-chhui ê Kha-kiû Sè-kài Poe pí-sài, 2006 nî 6 goe̍h 9 ji̍t kàu 7 goe̍h 9 ji̍t chi-kan tī Tek-kok kí-pān.

Goā-kài chē-chē lâng lia̍h-chún pí-sài tē-tiám eng-kai ē kéng tī Hui-chiu, tek-pia̍t sī Lâm-hui-kok. Só͘-í Kha-kiû ê sè-kài cho͘-chit FIFA ê chit-ê koat-tēng ū i ê cheng-gī-sèng.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Koaⁿ-hong bāng-chām
Thoân-jiám-pīⁿ

**Thôan-jiám-pēⁿ** sī 1-chióng chin phó·-piàn, sio̍k to-hoat-sèng ê chi̍t-pīⁿ. Thôan-jiám-pīⁿ sī iû-tio̍h pīⁿ-gôan-thé só· ín-khí, ē-tàng tī lâng kah tōng-bu̍t chi-kan hō·-siong òe-lâi-òe-khì. Nā-beh kóng sī **thôan-jiám-pīⁿ**, siōng khí-bé mā-ài kū-pī ē-kha 3-ê khôan-chiat: 

* Thôan-jiâm-gôan (傳染源) 

* thôan-pò· hong-sek 

* siū-hāi-chiá iông-ī pī kám-jiám 

Thôan-jiám-pīⁿ ê pīⁿ-gôan-thé pau-koat "''' pīⁿ-to̍k, sè-khún, chin-khún, i-gôan-thé, chi-gôan-thé, 立克次体, lô-sôan-thé (螺旋体), gôan-thâng (原虫) kah ngiau-thâng (蠕虫) téng-téng. 

Thôan-jiám-pīⁿ pah-pah-chióng, nā àn-chiàu thôan-pò· hong-sek lâi pun-lūi, ē-sái pun-chò ho·-khip-tō thôan-jiám-pīⁿ, siau-hòa-tō thôan-jiám-pīⁿ thâng ín-khí ê thôan-jiám-pīⁿ, tōng-bu̍t ín-khí ê thôan-jiám-pīⁿ kah kî-thaⁿ ê chêng-hêng.
Kheh-ka-gí

**Kheh-ka-gí**, iā kiò choè **Kheh-gí** kap **Kheh-oē**, sī 1 chióng gí-giân. Chú-iàu iû Kheh-lâng iōng, mā sī in ê bûn-hòa tāi-piáu.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê gí-giân
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê giân-gí
Lūi-pia̍t:Kheh-ka-gí
Associated Press

**Associated Press**, thang hoan-e̍k chò **AP  Thong-sìn**, **Bí-kok Liân-ha̍p Thong-sìn-siā** ia̍h **Bí-kok Liân-ha̍p Sin-bûn-siā**, sī iû kok sêng-ôan tan-ūi cho·-sêng ê ha̍p-chok-hêng thong-sìn-siā. Tē-jī chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu, i ê sêng-ôan khok-tōa kàu tiān-tâi, tiān-sī-tâi, ún-chún hui-chèng-sek siā-ôan lâi tiāⁿ sin-bûn-ko. Associated Press ê chóng-pō· tī Niú-iok. 

Associated Press chit-ê sin-bûn ki-kò· ê pian-chi̍p pō·-bûn chú-iàu ū: Kok-chè-pō·, Tùi-gōa-pō·, Keng-chè Sin-bûn-pō·, Thé-io̍k Sin-bûn-pō·, Tô·-phìⁿ Sin-bûn-pō·, Te̍k-kó-pō·, Kóng-pò· Sin-bûn-pō·, Tiān-sī-pō· (APTV). Kî-tiong Tiān-sī-pō· ê kang-chok tiong-sim siat-tī Lûn-tun, thong-kòe A-chiu, Latin Bí-chiu, Pak Bí-chiu kah Chôan-kiû Ho̍k-bū chit-4-tiâu choan-soàⁿ, hiòng chôan sè-kài tiān-sī iōng-hō· thê-kiong siaⁿ-(im) (iáⁿ)-siōng sin-bûn, iōng 6-chióng bûn-jī hoat-pò· sin-bûn-kó. 

Kàu-kah 2004 nî, ū 1,700 ê pò-siā, 5,000 ê tiān-tâi kah tiān-sī-tâi chhái-iōng Associated Press ê sin-bûn. In ê iáⁿ-siòng tô·-si-koán ê siu-chông chhiau-koè 1,000-bān tiuⁿ.

Associated Press tī 1848 nî 5-goe̍h iû 6 keng New York ê pò-siā chhòng-li̍p.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Koaⁿ-hong chām
Bí-chiu

**A-bí-lī-ka** (亞米利加 ia̍h-sī 亞美利加), phó͘-thong kóng **Bí-chiu** (米洲 ia̍h-sī 美洲), sī Thài-pêng-iûⁿ kap Tāi-se-iûⁿ tiong-kan ê tāi-lio̍k, it-poaⁿ hun-chò Pak Bí-chiu kap Lâm Bí-chiu. Se Ìn-tō͘ ê tó-sū, Kek-lîm-lân it-poaⁿ mā pau-koat chāi-lāi. Peng-tó in-ūi le̍k-sú, bûn-hòa ê in-sò͘, bô sǹg chāi-lāi.

Au-chiu kok-ka chheng-ho͘ Bí-chiu chò "Sin Tāi-lio̍k" (新大陸). Bí-chiu mā hō͘-chò Se Poàn-kiû.

* Latin Bí-chiu
* Anglo Bí-chiu

## Le̍k-sú
X Tóng-àn

***X Tóng-àn*** (Eng-gí: *The X-Files*) sī 1 chhut Bí-kok-chè--ê kho-hoàn tiān-sī iáⁿ-chi̍p, tī 1990 nî-tāi te̍k-pia̍t siū hoan-gêng. Pōe-āu ê lêng-hûn jîn-bu̍t sī chhòng-chok-jîn Chris Carter. David Duchovny ián Fox Mulder, Gillian Anderson ián Dana Scully. In 2 lâng sī Bí-kok Liân-pang Tiau-cha-kio̍k (FBI) ê te̍k-phài-ôan, hū-chek tiau-cha chhiau-chū-jiân hiān-siōng. Ke̍k-chêng khan-sia̍p tio̍h gōa-chheⁿ-lâng hām chèng-hú chi-kan ê in-mô-lūn.

*X Tóng-àn* ùi 1993 nî khai-sí tī Bí-kok ê FOX Tiān-sī-bāng hòng-sàng, āu--lâi tī kî-thaⁿ kok-ka mā ū chò, kàu kah 2002 nî (tē-9-kùi) poaⁿ soah.

## Chú-tê
Sí-tiong ê khô͘-á koàn-sì kā kio̍k-chêng pun 2 chióng lâi khoàⁿ. 1 khoán sī "sîn-oē" (*mythology*) ê tan-goân, koan-hē tio̍h goā-chheⁿ-lâng chhim-lio̍k Tē-kiû ê kè-oē. Lēng-goā 1 khoán hō-chò "Chit Lé-pài ê Koài-bu̍t", sio̍k-î to̍k-li̍p ê kò͘-sū tan-goân. Kho͘-á-lāi ū 1 tīn hō-chò *Shippers*, in te̍k-pia̍t koan-sim chú-kak Mulder kap Scully 2 lâng ê kám-chêng hoat-tián.

## Koan-chiòng hoán-èng
Chin chē siáu *X Tóng-àn* ê sí-tiong-chiá kap phêng-lūn-ka jīn-ûi chit chhut hì ē sêng-kong to-siáu kap 2-ūi chú-kak ián-ôan ū koan-hē.

Chóng--sī, ū lâng kám-kak tùi tē-5-kùi (1997) khai-sí, chiat-bo̍k ê phín-chit tō ū kàng-kē ê chhu-sè.  FOX tī 1998 nî sak 1 phìⁿ tiān-iáⁿ chiūⁿ-chhī, hō-chò *The X-Files: Fight the Future* (*X Tóng-àn:  Gêng-chiàn Bī-lâi*), m̄-koh phiò-pâng bô ī-kî hiah lí-sióng, iáⁿ-phêng-ka mā bô te̍k-pia̍t him-sióng.  Tē-7-kùi (1999) poaⁿ soah, Duchovny tō bô koh kò·-tēng ián-chhut.  I bat piáu-sī kóng, tùi ke̍k-pún ê phín-chit put-boán, mā kám-kak i ián ê kak-sek bô bī.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* ''X Tóng-àn'' koaⁿ-hong chām  (Eng-gí)
* ''X Tóng-àn'' Wiki
* BBC ê ''X Tóng-àn'' chām (Eng-gí)
* Inside The X - ū *X Tóng-àn* ta̍k chi̍p ê kháu-pe̍h chhau-pún (Eng-gí).
Latin Bí-chiu

**Latin Bí-chiu** ê tēng-gī ū ē-kha kúi-chióng:

* Hām Lô-má gí-giân (*Romance* gí-hē) bûn-hòa ū tī-tāi ê kok-ka: pau-hâm Tiong-lâm Bí-chiu tōa-pō·-hūn. Chia-ê kok-ka ê koaⁿ-hong gí-giân chú-iàu sī Se-pan-gâ-gí kap Phû-tô-gâ-gí.
* Tiong-lâm Bí-chiu só·-ū ê kok-ka: Tiong-lâm Bí-chiu ū chi̍t-kóa-á khah sè ê kok-ka koaⁿ-hong gí-giân sī Eng-gí (Guyana kap Belize), Hoat-gí (Hoat-kok Guyane) á-sī Kē-tē-gí (Suriname), m̄-koh tī tē-lí/keng-chè siōng iu-gôan hām hù-kīn ê Se-pan-gâ-gí, Phû-tô-gâ-gí kok-ka ū siong-tong ê koan-hē. Lâm Bí-chiu ê kok-ka í-keng cho·-sêng liân-bêng, taⁿ tng-teh hoat-tián chò keng-chè kiōng-tông-thé.
* Pau-koah Hoat-gí ê Bí-chiu kok-ka: *chhiáⁿ pó·-siá*.

Kin-kù téng-koân tē-?-ê tēng-gī, Latin Bí-chiu pun-chò 33 ê to̍k-li̍p kok-ka kah 13 ê kî-thaⁿ ê chèng-tī tan-ūi. Bô-lūn sī biān-chek he̍k-chiá jîn-kháu, Pa-se lóng sī tē-it tōa ê, ū Latin Bí-chiu 40% ê thó·-tē, saⁿ-hun-chi-it ê jîn-kháu.

## Kok-ka kap léng-thó·

* Argentina (A-kun-thêng)
* Bolivia
* Brasil (Pa-se)
* Chile
* Colombia
* Costa Rica
* Cuba
* Dominicana Kiōng-hô-kok
* Ecuador
* El Salvador
* Guatemala
* Honduras
* México (Be̍k-se-ko)
* Nicaragua
* Panama
* Paraguay
* Perú
* Puerto Rico (sio̍k Bí-kok)
* Uruguay
* Venezuela

Kiám-chhái sǹg-sī Latin Bí-chiu ê léng-thó·
* Ayiti
* Québec (sio̍k Ka-ná-tāi)
* Hoat-kok Guyane, Martinique, kap Guadeloupe (siok Hoat-kok)
* Sèng Pierre kap Miquelon (sio̍k Hoat-kok)

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Anglo Bí-chiu
* Iberio Bí-chiu
Tō-kàu

**Tō-kàu** (道教) sī Tiong-kok tē-2 tōa ê chong-kàu, mā sī to̍k-to̍k Tiong-kok chiah-ū--niā. Tō-kàu chú-tiuⁿ **chheng-chēng bû-ûi, tiông-seng put-ló, tit-tō sêng-sian**. 

## Tō-kàu ê le̍k-sú
Tō-kàu gôan-î Sian-Chîn(先秦) sî-tāi ê Tō-ka su-sióng kah Chîn-Hàn sî-kî kài sî-kiâⁿ ê **sîn-sian hong-su̍t**. Tong-Hàn bo̍at-nî. **Tiuⁿ Tō-lêng**(張道陵) tī Sù-chhoan tē-khu chhòng-li̍p tē-it-ê Tō-kàu cho͘-chit **gō͘-táu-bí tō** (五斗米道). Āu--lâi, **Tiuⁿ Kak** (张角) iū-koh thê-chhiòng **thài-pêng-tō**, chhōa-thâu hoat-tōng **N̂g-kun khí-gī**. 

Kàu-kah Lâm-pak-tiâu ê sî-tāi, hit-sî **liān-tan-su̍t** chin sî-kiâⁿ, Tō-kàu mā tit-tio̍h chin tōa ê hoat-tián. ū 1-ê hō-chò **Khò͘ Khiam-chi** (寇谦之) ê lâng tit-tio̍h **[[Pak-Gūi]]** (北魏) Thài-bú-tè ê chi-chhî, kiàn-li̍p **pak-thian-su tō** (北天师道), siâng-sî koh ū lēng-gōa 1-ê miâ-kiò **Lio̍k Siu-chēng** (陆修静) ê lâng chhòng-li̍p **lâm-thian-su tō** (南天师道). Kàu-kah Tông-tiâu ê sî-chūn, Tō-kàu í-keng hō͘ lâng chin tiōng-sī ah. 

## Ki-pún kàu-gī
Tō-kàu chú-tiuⁿ **chheng-chēng bû-ûi**, iau-kiû siu-tō ê lâng to̍h-ài **siu-sin ióng-sèng**, tui-kiû **tit-tō sêng-sian**. Tō-kàu chông-pài ê sîn-sian, tōa-to-sò͘ sī Tiong-kok le̍k-sú siōng ê chin-jîn si̍t-sū, Tō-kàu mā ùi hu̍t-kàu hia khip-siu chin-chōe lí-lūn kah thôan-soat, koh jī-chhiáⁿ lóng-chóng kā tńg-chò Tiong-kok ê bûn-hòa. Tō-kàu ê Giâm-lô-ông, Phòaⁿ-koaⁿ, Liông-ông chia-ê sîn lóng-chóng ū i chin-si̍t ê sìⁿ-miâ, bîn-kan ê Tō-kàu óng-óng chiong bó͘-1-ê só͘-chāi ê chhut-miâ-lâng, **chheng-liâm ê ló-tia** (清官) a̍h-sī eng-hiông hōng-thāi chò sêng-hông a̍h-sī thó͘-tī-sîn, hō͘ in lâi chiap-siū sìn-tô͘ ê chham-pài. 

## Tō-kàu ê phài-pia̍t
Tō-kàu siāng chú-iàu ū 2-ê phài-hē : chôan-chin phài (全真派) kah chèng-it phài (正一派). 

## Tiōng-iàu ê keng-bûn, kó͘-chheh-tián
Tō-kàu sìn-hōng **[[Ló Chú]]** (老子) ê *Tō-tek-keng* (道德经) kah **[[Chong-chú]]** (庄子) ê **Lâm-hôa-keng** (南华经) chit-2-phō keng-chheh. Che í-gōa, Tō-kàu ôan-á ū hóng-chiàu hu̍t-kàu ê *Tāi-chōng-keng* (大藏经) chhòng-chō kā-kī ê *Tō-chōng* (道藏). 

## Tō-kàu ê éng-hiáng thêng-tō͘
Tō-kàu tùi Tiong-kok thôan-thóng bûn-hòa ê éng-hiáng chiok-tōa chiok-tōa--ê, phì-jû-kóng Khì-kang, tō-ín (导引), chiam-kù (针灸) téng-téng. Ah chū-kó͘ í-lâi, tō-sū lóng hò͘ⁿ liān-tan, só͘-í in mā sī Tiong-kok kó͘-tāi siōng chá chhut-hiān ê **hòa-ha̍k-ka**, ū lâng teh ioh kóng, hóe-io̍h hòan-sè to̍h-sī tō-sū hoat-bêng--ê. Tō-kàu káng-kiù **chhut-sè**(出世) ê koan-liām, tú-tú-hó chham Jû-kàu (儒教) **ji̍p-sè** ê koan-liām tian-tò-péng, lēng-gōa Tō-kàu mā bô-chhiūⁿ Hu̍t-kàu ū hiah-nī chōe ê kài-lu̍t. Só͘-í, le̍k-sú siōng ū chin-chōe tī chèng-tôaⁿ sit-chì ê tì-se̍k-lâng kàu-bóe-á lóng **lo̍h Tō-kàu** (信道教). Mā in-ūi án-ne, Tō-kàu tùi Tiong-kok ê tiat-ha̍k, gē-su̍t kah bûn-ha̍k lóng éng-hiáng chin tōa. 

## Tō-kàu chham bîn-kan chong-kàu
Tiong-kok ê bîn-kan chong-kàu tōa-to-sò͘ kah Tō-kàu ū khan-liân, put-jī-kò chià-ê bîn-kan chong-kàu lóng bô-thang tit-tio̍h Tiong-kok cheng-hú ê jīn-tông. Tiong-kok ê bîn-kan chong-kàu chú-iàu ū : Pe̍h-liân kàu, Pat-kòa kàu, Thài-pêng tō. 

## Tō-kàu ê jîn-bu̍t
* Ló Chú (老子) 
* Koeh Siong (郭象) 
* Tiuⁿ Kak (張角)
2004 nî 7 goe̍h

__NOTOC__

## 2004 nî 7 go̍eh 24

* Tē-89-kài kok-chè Sè-kài-gí tāi-hōe (Universala Kongreso de Esperanto) 7 go̍eh 24 hō kàu 7 go̍eh 31 hō, tī Pak-kiaⁿ Kok-chè Hōe-gī Tiong-sim kí-hêng.

## 2004 nî 7 go̍eh 23

* Thó·-ní-kî (Turkey) 1-téng chài-tio̍h 234-ê lú-kheh kah 9-ê sêng-bū jîn-ôan ê ko-sok hóe-chhia, 22-hō àm tī Turkey kok-lāi ūn-hêng tô·-tiong put-hēng hoat-seng péng-chhia ê sū-kò·, bo̍k-chiân siāng-chió í-keng chō-sêng 139-ê lâng sí-bông kah 57 lâng tio̍h-siong. Turkey ūn-su pō·-bûn ê koaⁿ-ôan kài-siāu kóng, hiān-tiûⁿ khí-bé ū 4-chat ê chhia-siuⁿ péng-chhia, lòng kah mi-mi-màu-màu, lih-lih-lak-lak. iah bok-chiân sū-kò· ê gôan-in iū-gôan iá-bōe lo̍k-sı̍t chheng-chhó. Ū khoàⁿ--tio̍h ê lâng kóng, in-ūi jı̍t--àm-à, só·-í chhiúⁿ-kiù khang-khòe mā tú-tio̍h bōe-chió ê khùn-lân. Lēng-gōa in-ūi tē-3 chat kah tē-4 chat chhia-siuⁿ lòng-lòng chò-chı̍t-ē, chō-sêng ê siong-bông mā siāng lī-hāi. Iú-koan hong-bīn piáu-sī kóng, khó-lū tio̍h pi-kio̍k hoat-seng ê sî-chūn, hóe-chhia tng-teh iōng "chèng-siông ê sok-tō· hêng-sú " , in-chhú tng-jı̍t ê péng-chhia sū-kò· sı̍t-chāi hō·-lâng bô-hoat-tō· thang lí-kái, mā bô pâi-tû "jîn-ûi phò-hāi" ê khó-lêng.

## 2004 nî 7 go̍eh 19

* Í-sek-lia̍t-kok ê chóng-lí Ariel Sharon kiò tòa-tī Hoat-kok ê Iû-thài-lâng taⁿ tio̍h sûi poaⁿ khì Í-sek-lia̍t, in-ūi tī Hoat-kok ê chē-chē hóan-Iû-thài sū-kiāⁿ. Hoat-kok ê chèng-hú kóng i án-ne kóng m̄-thang, in bô thang chiap-siū. (BBC)

## 2004 nî 7 go̍eh ??

* Sin-ka-pho hù-chóng-lí Lí Hián-liông sian-siⁿ hóng-mn̄g Tâi-oân.

## 2004 nî 7 go̍eh 14

* Hoat-kok chóng-thóng Jacques Chirac soan-pò· Hoat-kok beh tī 2005 nî chiam-tùi Europa Liân-bêng ê hiàn-hoat thê-àn kí-pān kong-tâu.

## 2004 nî 7 go̍eh chhe-10

* Kok-chè Hoat-têng phòaⁿ-koat kóng: Í-sek-lia̍t-kok tī Iok-tàn-hô Sai-hōaⁿ khí ê chhiûⁿ-á sī bô ha̍p-hoat--ê.  Che sī Liân-ha̍p-kok Chóng-hōe chhiáⁿ Kok-chè hoat-têng phòaⁿ-koat--ê. Kok-chè hoat-têng koh kiò Liân-ha̍p-kok ê Chóng-hōe kap An-chôan Lí-sū-hōe kā chit-ê bô ha̍p-hoat ê tāi-chì pó· hō· hó-sè, chhòng hō· chèng-siông. (BBC)

## 2004 nî 7 go̍eh chhe-1

* Mindulle Hong-thai teng-lio̍k Tâi-oân.
* I-lak ê hoat-têng khui tē-1-pái hōe chún-pī sím-phoàⁿ Saddam Hussein.
* Cassini-Huygens thài-khong-chûn chiâⁿ-chò tē-1-chiah poe khì tī Thó·-chheⁿ kúi-tō ê jîn-chō-bu̍t.
2004 nî 1 goe̍h

## 2004 nî 1 go̍eh 11

* Tâi-oân ê Tē-jī Ko-sok-kong-lō͘ (Tē-saⁿ-hō Kok-tō) chôan-sòaⁿ thong-chhia. Tân Chúi-píⁿ chóng-thóng tī chòe-āu thong-chhia ê Liông-chéⁿ kàu Khòai-koaⁿ tōaⁿ chián-chhái liáu, chèng-sek soan-pò tē-jī ko-sok-kong-lō͘ chôan-sòaⁿ thong-chhia.

## 2004 nî 1 go̍eh chhe-9

* Thó·-ní-kî ôan-chôan hòng-khì sí-hêng.
Kho-ha̍k siáu-soat

**Kho-ha̍k siáu-soat** (Eng-gí: *science fiction* "kho-ha̍k hi-kò͘"; kán-lio̍k: **SF** iā ***sci-fi***), mā kiò **kho-ha̍k hoàn-sióng** (kán-chheng-chò "kho-hoàn"), chí tī 20 sè-kí hêng-sêng ê 1 khóan hoàn-sióng sió-soat. I ê tê-châi thàm-thó chin-chiàⁿ a̍h-sī sióng-siōng ê kho-ha̍k kap kho-ha̍k ki-su̍t tùi siā-hōe, kò-jîn ê éng-hióng.

Kho-hoàn sió-soat ê chhut-hoat-tiám pō·-hūn tiàm-tī kho-ha̍k ki-chhó· téng-kôan, tùi hia chhui-lí chhut khó-sìn ê tê-châi, pō·-hūn bô kò· kho-ha̍k gôan-lí ká-siat 1-ê chōng-hóng. Bô-lūn pōe-āu ê kho-ha̍k chin a̍h ké, ū kin-kù a̍h bô, lóng tio̍h ū i ê khó-sìn-sèng tī teh.

## Iōng-gí
Kho-ha̍k siáu-soat tāi-seng sī chí 1920 nî-tāi bóe chi̍t lūi hoat-piáu tī Bí-kok chhan-chhiūⁿ *[[Amazing Stories]]* iā *[[Astounding Stories of Super-Science]]* téng khoán pulp cha̍p-chì téng-bīn ê kò͘-sū. Té-bé chit-ê ēng-gí, mā hông ēng lâi chí chá-chêng kap kâng sî-tāi ê kok khoán tê-ba̍k óa-kīn, te̍k-pia̍t sī tùi ki-su̍t ū sian-ti-sèng kì-su̍t ê bûn-ha̍k, pí-lūn Jules Verne, H. G. Wells, iā Edgar Rice Burroughs téng chok-chiá ê bō͘-hiám, "kho-ha̍k lô-bān-suh" (*scientific romances*), he̍k-chiá sī tùi kî-tha sè-kài ê khong-sióng kò͘-sū.

## Tê-ba̍k
Ū chi̍t kóa kho-ha̍k siáu-soat tê-ba̍k í-keng chûn-chāi chin kú-têng ê sî-kan, pí-lūn chū-jiân chai-hō, khoàn he̍k-chheⁿ lú-hêng, utopia iā dystopia ê bī-lâi. Tùi chū-jiân chāi-hō ê piáu-hiān, hoán-èng chhut hiān-tāi kho-ha̍k tùi bûn-hòa ê chi-phòe. Bô chhiūⁿ kó͘-chá ê kò͘-sū it-poaⁿ ēng chhiau-chū-jiân le̍k-liōng ké-soeh chū-jiân, hiān-tāi ê chok-phín tiāⁿ ēng kho-ha̍k lâi ké-soeh.

## Chham-chiàu

Lūi-pia̍t:Hi-kò͘-lūi
Liân-pang Tiâu-cha Kio̍k

**Bí-kok Liân-pang Tiāu-cha-kio̍k** (美国联邦调查局/Federal Bureau of Investigation, Kán-chheng "** FBI** "), Sī Bí-kok Su-hoat-po· siāng-kài chú-iàu ê tiāu-châ ki-kò·. *Bí-kok hoat-tián* tē-28 tiâu, tē-533 khóan kui-tēng, kok-ka siū-kôan **Su-hoat-pō·** pō·-tiúⁿ lâi úi-jīm koaⁿ-ôan tùi "** hóan Bí-kok** " ê **chōe-hêng** chìn-hêng cheng-thàm kah tiāu-cha, ah kî-thaⁿ liân-pang ê hoat-lēng pit-su pàng-kôan hō· **FBI** khì tiāu-cha te̍k-tēng ê chōe-hêng. FBI hiān-chú-sî ê **tiāu-cha su-hoat-kôan** í-keng chhiau-kòe 200-chióng **liân-pang chōe-hêng**. **Cha̍p-tāi thong-chi̍p hōan** chit-hūn chheng-toaⁿ ùi 1930-nî to̍h khai-sí hiòng sè-kài kong-pò·. 

**FBI** ê jīm-bū sī tiāu-cha ûi-hóan liân-pang hōan-chōe hêng-ûi, chi-ōan kok-ka ê hoat-lu̍t. **FBI** hū-chek pó-hō· hia-ê thong-kòe tiāu-cha a̍h-sī kàn-tia̍p hêng-ûi só· tit-tio̍h ê chêng-pò. I ê chek-jīm sī hàu-tiong kok-ka hiàn-hoat kah ūi kong-chòng su-kiû thê-kiong ho̍k-bū, pēng-chhiáⁿ ūi pún-kok ê **liân-pang, chiu-hú**, 1-kóa-á **chāi-tē ê cho·-chit** kah **kok-chè ki-kò·** thê-kiong pang-chān. 

FBI tī-leh múi-1-pái chip-hêng jīm-bū liáu-āu, to̍h-ài kā tiāu-cha ê chêng-pò hām chu-liāu thê-kau hō· siong-koan ê lu̍t-su a̍h-sī Su-hoat-pō· ê koaⁿ-ôan chìn-chêng chhâi-koat, khòaⁿ sī beh chhái-chhú ē-1-pō· ê hêng-tōng a̍h-si m̄-bián. 

FBI kòe-khì chêng-keng ū 1-kóa-á chiâⁿ bô tan-sûn ê le̍k-sú, to̍h sī kóng FBI ki-pún ê chong-chí sī chi-chhî Bí-kok ê hoat-lu̍t, m̄-koh ū-tang-sî-á iū-koh chò 1-kóa-á kah hoat-lu̍t siong ûi-pōe ê hêng-ûi. Ah tī tōa-to-sò· Bí-kok-lâng ê sim-bo̍k-tiong, FBI iu-gôan sī táⁿ-kek hōan-chōe siāng-kài ū hāu-le̍k ê ki-kò·. 

Tī FBI ê hē-thóng tang-tiong, choan-bûn ê te̍k-bū jîn-ôan ta̍k-nî lóng teh cheng-ka, hiān-chú-sî ê sêng-ôan í-keng chhiau-kòe 11,000 ê. Chia-ê te̍k-bū tōa-to-sò· lóng an-pâi tī gōa-kok, it-poaⁿ tiàm tng-tē ê Bí-kok tāi-sài-kóan kang-chok, phó·-thong-sî, in kong-khai ê chit-bū sī hoat-lu̍t jîn-ôan. FBI ê sêng-ôan chheng-ho· in kā-kī sī "LEGATS". 

## Liân-pang Tiāu-châ-kio̍k ê le̍k-sú

## Chham-khó chu-liau
Bí-kok Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k 

## Gōa-pō· liân-kiat
* Liân-pang Tiāu-châ-kio̍k koaⁿ-hong bāng-cham

Lūi-pia̍t:Bí-kok liân-pang chèng-hú‎
Tiong-iong Chêng-pò Kio̍k

**Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k** (中央情報局, ), kán-chheng **Tiong-chêng-kio̍k** (中情局, CIA), i sī Bí-kok tē-it tōa ê chêng-pó ki-kò͘. 

## CIA chip-hêng ê jīm-bū
Tiong-chêng-kio̍k ê chú-iàu jīm-bū sī kong-khai he̍k-chiá pì-bi̍t teh siu-chi̍p, hun-sek 1-kóa-á kok-gōa ê chêng-pò kah sìn-sit, chia-ê chêng-pò chú-iàu khan-sia̍p tio̍h gōa-kok ê **chèng-hú ki-kò·**, kong-si, kò-jîn. Tiong-chêng-kio̍k só· siu-chi̍p--ê chú-iàu sī **[[chèng-tī]], [[bûn-hòa]], [[kho-ki]]** chit-kóa hong-bīn ê chêng-pò. Thong-kòe siu-chi̍p chêng-pò liáu-āu, koh ē-tàng chi-ōan a̍h-sī hia̍p-tiâu Bí-kok kok-lāi kî-thaⁿ ê chêng-pò ki-kò·. Tiong-chêng-kio̍k chóng-sī ài chiong siu-chi̍p tio̍h ê chêng-pò hōe-pò hō· Bi-kok chèng-hú kok pō·-bûn. 

Tû-liáu siu-chi̍p chêng-pò, Tiong-chêng-kok mā hū-chek kóan-lí Bí-kok tōa-liōng ê kun-su siat-pī. Tī léng-chiàn kî-kan, chià-ê kun-su siat-pī chú-iàu ê hāu-lêng to̍h-sī beh iōng-lâi thui-hoan 1-kóa-á gōa-kok ê chèng-hú, phì-jû-kóng Chêng-So·-liân, i-ki̍p 1-kóa-á **tùi Bí-kok lī-ek hêng-sêng ui-hia̍p** ê hóan-túi-chiá, khó-pí-kóng chhan-chhiūⁿ Guatemala ê **Arbenz** kah Chile ê **Allende**. 

Tiong-chêng-kio̍k ôan-á sî-siông teh chò 1-kóa-á àm-sat ê o̍ah-tōng, chú-iàu sī àm-sat te̍k-kok ê kok-ka léng-tō-lâng, put-jī-kò chin-chió ū sêng-kong. 

## Cho·-chit
* Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k ê kio̍k-tiúⁿ, sī iû Bí-kok chóng-thóng ti̍t-chiap jīm-bēng. Kio̍k-tiúⁿ siâng-sî koh ài kiam chò chóng-thóng kah **Kok-hōe** ê **ko-kip chêng-pò kò·-būn**. 

* Tiong-chêng-kio̍k ê cho·-chit pō·-bûn pau-koat : Hêng-tōng-si, Chêng-pò·-si, Kho-ki-si, Hêng-chèng Kóan-li Kah Hō·-khîn-si, Kè-ōe(ōa) Kah Hia̍p-tiāu-pō·. 

## Chham-khó
* Liân-pang Tiāu-cha-kio̍k (FBI, 1908 nî ) 
* Kok-ka An-chôan-kio̍k (NSA, mā kiò-chò Kok-ka Po-an-kio̍k ) 

## Gōa-pō· liân-kiat
* Tiong-iong Chêng-pò-kio̍k koaⁿ-hong chām  
* ''Hi-bāng phò-bia̍t'' (''Killing Hope'') ê thâu-ia̍h . Che sī 1-ê bô tông-ì Tiong-Chêng-kio̍k **kan-sia̍p le̍k-sú** ê bāng-ia̍h ( Eng-bûn ) 
* Kì-chài Tiong-chêng-kio̍k hōan-chōe ê 1-ê sū-si̍t ê lē ( Eng-bûn ) 
* Tiong-cheng-kio̍k po̍k-hêng sî-kan-pió  ( Eng-bûn )

Lūi-pia̍t:Bí-kok liân-pang chèng-hú‎
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** (; ) sī 1-ūi Hoat-kok chèng-tī jîn-bu̍t.  I tī 1995 nî kap 2002 nî hông soán chò Hoat-kok Kiōng-hô-kok ê Chóng-thóng.  Àn-chiáu thoân-thóng, chē chit ê koaⁿ-ūi ê lâng siâng-sî mā sī Andorra-kok ê *coprince* chi it.

Chêng-1-jīm ê chóng-thóng sī François Mitterrand.

Chèng-tóng:  Jîn-bîn Ūn-tōng Chó·-ha̍p (*l'Union pour un mouvement populaire*, UMP).

Lūi-pia̍t:Hoat-kok Chóng-thóng
Andorra

**Andorra** (), choân-miâ **Andorra Kong-kok** (Catalunya-gí: ) sī Au-chiu sai-lâm-pêng ê 1 ê chiâⁿ sè ê kong-kok ("thâu-lâng-kok"), khiā tī Pirineo Soaⁿ-lêng, giap tī Hoat-kok kap Se-pan-gâ tiong-kan. Andorra éng-koè ko͘-li̍p, taⁿ in-ūi koan-kong, kim-iông hoat-ta̍t--khí-lâi, ke chin hoân-hoâ.

## Tē-lí
左|縮圖|Andorra ê tē-hêng-tô͘
Andorra ê tē-hêng khah chē sī koân soaⁿ, pêng-kin-koân ū 1,996 m, siāng koân kàu 2,946 m. Ū 3 ê soaⁿ-kok, kî-tiong 2 ê ha̍p chò tē-3-ê. Valira-hô (*Gran Valira*) ê chúi tùi hia lâu khì kah Se-pan-gâ.

Un-tài-hêng ê khì-hāu, m̄-koh in-ūi tī hái-poa̍t khah koân ê só͘-chāi, koâⁿ-thiⁿ ê seh khah chē, joa̍h-lâng mā khah liâng--tām-po̍h-á.

## Hêng-chèng tan-ūi

Andorra siat 7 ê siā-lí, hō-chò *parròquies* (tan-sò͘ *parròquia*):

* Andorra la Vella
* Canillo
* Encamp
* Escaldes-Engordany
* La Massana
* Ordino
* Sant Julià de Lòria

## Keng-chè

Tī Andorra, lông-gia̍p sī thoân-thóng ê keng-chè chu-goân. In-ūi Andorra ê thó͘-tē kan-na 2% sek-ha̍p chèng-choh, che chú-iàu sī chhī cheng-siⁿ, te̍k-pia̍t sī iûⁿ-á. Chia̍h-mi̍h chú-iàu sī chìn-kháu--ê.

Hiān-tāi ê keng-chè ki-chhó͘ í-keng choán khì koan-kong-gia̍p hām kim-iông. Koan-kong-gia̍p ê seng-sán-gia̍h chiàm GDP ê 80%. Liōng-kî-iok ta̍k-nî ū 9-pah-bān lâng khì hia koan-kong, siau-hùi. Andorra ê bián-soè chè-tō͘ kap i ê koan-kong kiàn-siat te̍k-pia̍t siū hoan-gêng. Chóng--sī, choè-kīn kúi-nî kè-piah Hoat-kok, Se-pan-gâ ê keng-chè ū khah khai-hòng, tì-tio̍h in kok-lāi ê siau-hùi sán-phín pí éng-koè khah phong-phài, soè-kim mā ū khah kē, tùi Andorra ê kēng-cheng-le̍k sī 1 ê thiau-chiàn.

Kim-iông-gia̍p ê bián-soè chèng-chhek mā sī keng-chè ê tōng-le̍k.

Chè-chō-gia̍p chú-iàu seng-sán hun, sek-gâ-hun kap ka-khū.

Andorra kap Au-bêng ū te̍k-sû ê keng-chè koan-hē. I ê chè-chō-phín tī Au-bêng lāi-pō͘ bián phah chìn-kháu-soè. Lông-gia̍p-phín hong-bīn tō bô kâng.

1999 nî chìn-chêng, Andorra iōng Hoat-kok ê *[[Hoat-kok franc|franc]]*, Se-pan-gâ ê *[[Se-pan-gâ peseta|peseta]]* chò i ê hòe-pè. Taⁿ í-keng kái iōng Au-goân.

## Siā-hoē

Andorra ê kok-bîn sī kok-ka jîn-kháu ê chió-sò͘, chiàm 33% niā-niā. Se-pan-gâ-lâng chiàm 43%, Phû-tô-gâ-lâng chiàm 11%, Hoat-kok-lâng 7%, chhun ê kok-chióng gōa-kok-lâng chiàm 6%.

Catalunya-gí sī î-it ê koaⁿ-hong-gí. Chhù-piⁿ Se-pan-gâ ê Catalunya tē-tài mā kóng kāng-khoán ê oē. Se-pan-gâ-gí, Hoat-gí mā ē thong.

Lô-má Thian-chú-kàu sī chú-iàu ê chong-kàu.

## Chèng-tī

Andorra kàu-kah choè-kīn kúi-nî chiah ū bêng-khak chiōng chèng-tī thé-chè pun chò 3-hun-koân ê chè-tō͘.

1993 nî ê hiàn-hoat khak-jīm Andorra sī 1 ê kok-hōe-chè ê bîn-chú thé-chè. Kok-ka ê thâu-lâng goân-chāi sī thoân-thóng ê 2-ūi *coprince*, in phài tāi-piáu khì tī Andorra. In bô chhú-siau chèng-hú koat-chhek ê koân-lī; chèng-hú ê thâu-lâng (*Cap de Govern*) chiah chiâⁿ-si̍t ū hoāⁿ hêng-chèng-koân. 

## Le̍k-sú
Kok-bū-īⁿ Tâi-oân Sū-bū Pān-kong-sek

**Kok-bū-īⁿ Tâi-ôan Sū-bū Pān-kong-sek** (kán-chheng Kok-tâi-pān), sī Tiong-kok Kok-bū-īⁿ chú-kóan Tâi-ôan sū-bū ê pān-sū ki-kò·. 

## Chú-iàu ê chit-chek
* Gián-kiù kah chè-tēng tùi Tâi kang-chok hong-chiam chèng-chhek; kòan-thiat tóng-tiong-iong, Kok-bū-īⁿ chè-tēng ê tùi Tâi kang-chok ê hong-chiam kah chèng-chhek. 

* Chó·-chit, chí-tō, kóan-lí, hia̍p-tiâu Kok-bū-īⁿ kok pō·-bûn, kok séng-hūn, chú-tī-khu, ti̍t-ha̍t-chhī ê tùi Tâi kang-chok; kiám-cha liáu-kái kok tē-khu, kok pō·-bûn kòan-thiat chip-hêng tóng-tiong-iong, Kok-bū-īⁿ tùi Tâi hong-chiam chèng-chhek ê chêng-hóng. 

* Gián-kiù Tâi-ôan hêng-sè kah lióng-hōaⁿ koan-hē hoat-tián ê tōng-hiòng; hia̍p-tiâu iú-koan pō·-bûn gián-kiù, chho·-pō· chè-tēng sia̍p-Tâi ê hoat-lu̍t, hoat-kui, thóng-it hia̍p-tiâu sia̍p-Tâi hoat-lu̍t sū-bū. 

* Àn-chiau Kok-bū-īⁿ ê pō·-sú kah siū-kôan, hū-chek chham Tâi-ôan Tong-kio̍k (pau-koat i siū-kôan ê siā-hōe thôan-thé ) tâm-pòaⁿ, chhiam-sú hia̍p-gī bûn-kiāⁿ ê chún-pī kang-chok. 

* Kóan-lí hia̍p-tiâu lióng-hōaⁿ thong-iû, thong-hâng, thong-siong sū-bū; hū-chek tùi Tâi soan-thôan, kàu-io̍k kang-chok kah iú-koan Tâi-ôan kang-chok ê sin-bûn hoat-pò·; chù-lí sia̍p-Tâi ê tiōng-tāi sū-kiāⁿ. 

* Hōe-tông iú-koan pō·-bûn thóng-it hia̍p-tiâu kah chí-tō tùi Tâi keng-bō· kang-chok kah lióng-hōaⁿ kim-iông, bûn-hòa, ha̍k-su̍t, thé-io̍k, kho-ki, ōe-seng téng-téng kok léng-he̍k ê kau-liû kah ha̍p-chok, hia̍p-tiâu lióng-hōaⁿ jîn-ôan lâi-óng, khó-chhat, gián-thó ê khang-khòe kah 1-kóa-á iú-koan kok-chè hōe-gī ê sia̍p-Tâi khang-khòe. 

* Ôan-sêng Kok-bū-īⁿ hoan-hù ê kî-thaⁿ khang-khè. 

## Lāi-pō· ki-kò·
Kun-kù kang-chok ê chit-chek, Kok-Tâi-pān siat-li̍p 8-ê chit-lêng-kio̍k kah Ki-koan Tóng-úi, hūn-pia̍t sī: 
* Pì-su-kio̍k ( Jîn-sū-kio̍k ) 
* Chong-ha̍p-kio̍k 
* Gián-kiù-kio̍k 
* Sin-bûn-kio̍k 
* Keng-chè-kio̍k 
* Káng-Ò Sia̍p-Tâi Sū-bū-kio̍k 
* Kau-liû-kio̍k 
* Liân-lo̍k-kio̍k 
* Ki-koan Tóng-úi.
Iáⁿ-chi̍p

**Iáⁿ-chi̍p** (hàn-jī:影集) sī 1 khoán gû-lo̍k sèng-chit ê tiān-sī chiat-bo̍k.

Liân-sio̍k-kio̍k it-poaⁿ ū khan khah tn̂g ê ke̍k-chêng.  Sui-bóng ū-koá iáⁿ-chi̍p oân-nā ū khah tn̂g ê chú-iàu kò·-sū, tián-hêng ê iáⁿ-chi̍p tan-goân ū i to̍k-li̍p ê kò·-sū.

Tâi-oân ùi Bí-kok chìn-kháu ê *series* (pau-koat *sitcom*) tiāⁿ-tiāⁿ hoan chò "iáⁿ-chi̍p".  Chhin-chhiūⁿ *Kip-chín-sek ê Chhun-thiⁿ* (*ER*), *[[X Tóng-àn]]*, *La̍k-lâng-hêng* (*Friends*) lóng sio̍k-î chit lūi.
Tan-ūi ê oāⁿ-sǹg-pió

Soat-bêng:
&#8801; tēng-gī
= choa̍t-tùi téng-î
&#8776; tāi-iok téng-î

## Tn̂g-té

## Bīn-chek

## Iông-liōng

## Khin-tāng

## Sî-kan

## Ap-le̍k
Madagascar

**Madagascar Kiōng-hô-kok** (Malagasy-gí: ) tī sai Ìn-tō͘-iûⁿ. I hām Hui-chiu tāi-lio̍k tang-lâm keh 1 tiâu Mozambique Hái-tō. Siāng kīn ê kok-ka sī tiàm-tī hái-tō ê Comoros. Hái-tō koh kòe sī Tanzania.

Madagascar-tó sī sè-kài tē-4-tōa ê tó-sū, tó-siōng ū sè-kài 5% ê seng-bu̍t chéng, kî-tiong 80% pa̍t-ūi bô--ê.

Madagascar ê gí-giân (*Magalasy*) sio̍k-î Lâm-tó-gí-hē.

## Tē-lí
Madagascar chiàm-tē 592,800 pêng-hong kong-lí, kok-ka hoān-ûi tōa-sè tī sè-kài pâi tē 47, sī sè-kài siōng tē 2 tōa ê tó-sū kok-ka, mā-sī sè-kài tó-sū tang-tiong tē 4 tōa ê.
Côte d'Ivoire

**Côte d'Ivoire Kiōng-hô-kok** (), ia̍h-sī hoan-e̍k chò **Chhiūⁿ-gê Hái-hoāⁿ** (), sī tī Se Hui-chiu ê kok-ka. I ê sai-hong ū Liberia, Guinea; pak-hong ū Mali, Burkina Faso; tang-hong ū Ghana; lâm-hong ū Guinea-oan.

## Keng-chè

Côte d'Ivoire ê keng-chè sī Hui-chiu siōng hoân-êng--ê chi-it. I toā-pō·-hūn óa-khò lông-sán-phín ê chhut-kháu. Côte d'Ivoire sī sè-kài cacao kap ka-pi chú-iàu seng-sán kok-ka ê kî-tiong chi̍t-ê. Kî-thaⁿ tiōng-iàu ê keng-chè lâi-goân pau-koat iâ-á, chang-iû, mî-hoe, chhiūⁿ-leng, kin-chio kap ông-lâi.
Cabo Verde

**Cabo Verde Kiōng-hô-kok** (Phû-tô-gâ-gí: ), sī 1 ê Pak Tāi-se-iûⁿ kûn-tó ê kok-ka, tē-lí siōng sio̍k-î Se Hui-chiu. Tī Phû-tô-gâ-gí lāi-bīn, Cabo Verde sī "Chheⁿ-sek ê kak" ê ì-sù.

Phû-tô-gâ-lâng tī 15 sè-kí hoat-hiān chit ê bô tòa lâng ê kûn-tó, chiâⁿ-chò in ê si̍t-bîn-tē. Āu--lâi pìⁿ-chò 1 ê bé-bē Hui-chiu lô·-le̍k ê tiong-sim. Tōa-pō·-hūn ê Cabo Verde lâng thàu-lām tio̍h chit 2 tīn lâng ê hiat-thóng.

## Tē-lí

Lūi-pia̍t:Tó-kok
Hui-chiu

:*"Africa" choán lâi chia, koan-hē Kó͘ Lô-má séng-hūn, chhián khòaⁿ [[Africa (Lô-má hêng-séng)]].*

**A-hui-lī-ka**, phó͘-thong kán-lio̍k kóng **Hui-chiu**. Bô-lūn sī bīn-chek a̍h-sī jîn-kháu, Hui-chiu sī sè-kài tē-2-tōa ê tāi-lio̍k, kan-na A-chiu koh khah tōa. 

## Le̍k-sú



## Tē-lí
Hui-chiu ē thang pun chò Tang Hui-chiu, Tiong Hui-chiu, Pak Hui-chiu, Lâm Hui-chiu, Se Hui-chiu 5 ê pō͘-hūn.

## Kok-ka
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  (pō͘-hūn sêng-jīn)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (pō͘-hūn sêng-jīn)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## I-lāi-tē
*  Canaria Kûn-tó (Se-pan-gâ ê)
*  (Se-pan-gâ ê)
*  (Se-pan-gâ ê)
*  (Phû-tô-gâ ê)
*  (Liân-ha̍p Ông-kok ê)
*  (Hoat-kok ê)
*  (Hoat-kok ê)
*  (Liân-ha̍p Ông-kok ê)

## Tsù-kái
Thoân-kàu-sū-sek

**Thoân-kàu-sū-sek** sī 1 khoán jîn-lūi nn̄g-sèng-loân sèng-kau ê chu-sè; che tāi-khài sī Se-hng siōng-chē-lâng chai-iáⁿ ê sèng-chu-sè. Thoân-kàu-sū-sek mā ū lâng hō·-chò **chèng-siông-sek**, in-ūi thoân-soat kóng Au-chiu thoân-kàu-sū bat kà-sī gōa-hiong-lâng, kóng che sī ûi-it "chèng-siông" ê chu-sè.

Chit ê chu-sè su-iàu cha-bó·--ê the leh, kā siang-kha thián hō· khui-khui a̍h-sī-kóng giâ óa kàu heng-khám, liáu-āu cha-po·--ê thâu-tùi-thâu phak tī téng-koân, kha-thúi koh ài kiu tiàm cha-bó·-lâng siang-kha tōa-thúi ê lāi-pō·.
Si̍t-bîn-chú-gī

**Si̍t-bîn chú-gī** (殖民主義) ê tēng-gī sī : kiông-kok khò bú-le̍k a̍h-sī keng-chè le̍k-liōng, tiāⁿ-tiāⁿ tùi kok-le̍k khah nńg-chiáⁿ ê kok-ka a̍h-sī tē-khu chìn-hêng ap-pek, thóng-tī, khau-pak he̍k-chiá bôa-sái (Hôa-gí:奴役) ê chèng-chhek. 

## Si̍t-bîn chú-gī chèng-chhek ê chhiú-tōaⁿ
Si̍t-bîn chú-gī thong-siông thé-hiān tī **hái-gōa î-bîn, chu-pún su-chhut, siong-phín kheng-siau, khau-pak gôan-liāu kah bóe-bōe lô͘-lē** chit-kúi-ê hong-bīn. Si̍t-bîn chú-gī kok-ka óng-óng tī-leh to̍at-chhú si̍t-bîn-tē liáu-āu, tiàm hia jīn-bēng chóng-tok chìn-hêng thóng-tī kah kóan-lí, pau-koat tīn-ap tng-tē it-chhè ê kek-bēng hêng-tōng. 

## Si̍t-bîn chú-gī ê bô-bóe-lō͘
**Sè-kài si̍t-bîn chú-gī thé-hē** keng-kòe tē-it-chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu khái-sí chhut-hiān khōng-kha-khiàu ê hiān-siōng, kàu-kah tē-jī-chhù sè-kài tāi-chiàn liáu-āu í-keng ki-pún pang-soaⁿ. Hit-tong-sî, chin chōe A-chiu kah Hui-chiu kok-ka sio-liân-sòa he̍k-tit tok-li̍p ê tē-ūi, chí-ū chió-sò͘ kok-ka kah tē-khu kàu-taⁿ iu-gôan bô pái-thoat si̍t-bîn chú-gī ê thóng-tī. 

## Si̍t-hêng kòe si̍t-bîn chú-gī chèng-chhek ê kok-ka
* Eng-kok 
* Bí-kok 
* Tek-kok 
* Ji̍t-pún 
* Gô-lô-su 
* Hoat-kok 
* Lô-má Tè-kok
Yano Tetu

**Yano Tetu** (Ji̍t-bûn: 矢野徹, ), Ji̍t-pún kho-ha̍k siáu-soat hoan-e̍k-chiá, chok-ka.  I tùi 1940 nî-tāi bóe-kî khai-sí tōa-liōng kài-siāu Bí-kok ê kho-hoàn siáu-soat chok-phín hō· Ji̍t-pún-lâng chai.  I sī thâu-1-ê hóng-būn Bí-kok ê Ji̍t-pún kho-hoàn chok-ka (1953 nî).  I tàu hoat-khí Ji̍t-pún SF Chok-ka-hōe (日本SF作家クラブ), mā bat tam-jīm hōe-tiúⁿ (1978-1979).

Yano--sī chhut-seⁿ tī Ehime-koān, Matuyama-chhī; i tī Kobe-chhī tōa-hàn.  Tī Tiong-iong Tāi-ha̍k (Tyuô Daigaku) tha̍k 3-tang ê chheh, liáu-āu hō· chèng-hú cheng-tiàu ji̍p-khì lio̍k-kun 2 nî koh 2 goe̍h-ji̍t.  Ji̍t-pún chiàn-pāi liáu-āu, i tī Bí-kun ki-tē khioh pùn-sò tō· ji̍t-chí.  I tùi Bí-kok peng-á tàn-hìⁿ-sak ê kho-hoàn siáu-soat ê chheh-phôe, ang-á chin ū chhù-bī, chū án-ne khai-sí o̍h tha̍k Eng-bûn.  Kúi-nā-nî liáu-āu oân-nā liâu-lo̍h-khì hoan-e̍k ê sū-kang.  Kàu-taⁿ hoan-e̍k liáu 360 pún chó-iū, te̍k-pia̍t sī Robert Heinlein, Frederik Pohl, Desmond Bagley, Frank Herbert téng-jîn ê chok-phín. 

## Tù-chok

I koh-jîn ê chhòng-chok pau-koat:

* *Kamui ê Kiàm* (カムイの剣)
* *Tē-kiû Lêng-nî* (1969, 地球0年)
* *Chih-chóa Ú-tiū-chûn ê Thoân-soat* (1978, 折紙宇宙船の伝説).

## Gōa-pō· liân-kiat

* Ji̍t-pún SF Chok-ka-hōe ê kán-kài 

Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k siáu-soat chok-ka
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún chok-ka
Hia̍p-tēng Sè-kài-sî

**Hia̍p-tēng Sè-kài-sî** (, ) mā thang kiò chò **Hia̍p-tiau Sè-kài-sî** (協調世界時), **Sè-kài Hia̍p-tiau-sî** (世界協調時), ia̍h-sī **Sè-kài Hia̍p-tiau Sî-kan** (世界協調時間), sī 1-khoán Sè-kài-sî (UT) ê phiau-chún. I ê kán-chheng sī **UTC**, "C" piáu-ta̍t i sī "hia̍p-tiau"--kòe ê sî-kan. Choân sè-kài ê sî-khu ē-iōng-tit siá chò UTC ê "chha-ta̍t". Chá-chêng ê Greenwich Piau-chún-sî (GMT) sī kin-kì thian-thé ūn-tōng lâi kè-sǹg sî-kan, āu--lâi ê UTC sī àn-chiàu goân-chú-cheng ê phiau-chún tit-tio̍h ê. Thong-sio̍k oē-gí ū-sî lia̍h GMT sī UTC ê tông-gī-sû.

UTC kap kok-chè goân-chú-sî (TAI) oân-ná ū chha-pia̍t, chha kúi-nā-ê chéng-sò͘ ê bió-cheng. UTC ê ta̍t su-iàu lâng cheng-ka (a̍h-sī kiám-chió) tām-po̍h-á, hō͘ i bē phian-lî UT1 0.9 bió khah chē. Múi-tang ê 6 go̍eh 30 kap 12 go̍eh 31 ê pòaⁿ-mî ōe lâi chim-chiok khòaⁿ beh tiâu-chéng--bô. 1-kái sī tiâu-chéng 1-bió-cheng, hō-chò lūn-bió. Chêng-kàu-taⁿ m̄-bat kiám--kè, lóng sī ēng ka--ê. Tī 1972 nî ê sî UTC kap TAI ê cheng-chha tēng-gī chò 10 bió, hiān-chú-sî í-keng chha 37 bió ah.
Kun-chú

**Kun-chú**, ia̍h sī **kun-ông**, sī kun-chú-chè ê kok-ka léng-siù, ū chin chē bô kâng ê chheng-hō, chhan-chhiūⁿ ông, kong, hông-tè téng-téng.
Si̍t-bîn-tē

**Si̍t-bîn-tē** (殖民地) sī teh kóng 1-ê kok-ka (a̍h-sī tē-khu) ê **chèng-tī kah keng-chè** khì hō͘ pia̍t-ê kok-ka khòng-chè, pún-kok sit-khì to̍k-li̍p kah chú-chhâi ê kôan-lī, i ê kok-ka (a̍h-sī tē-hng ) chu-gôan siū lâng khau-pak a̍h-sī pà-chiàm, chit-khóan ê kok-ka (a̍h-sī tē-khu ) hō͘-chòe **si̍t-bîn-tē**. Pìh-jû-kóng, Ìn-tō͘ kah Hiong-káng khah-chá sī Eng-kok ê si̍t-bîn-tē; Tâi-ôan chêng-keng sī Ji̍t-pún ê si̍t-bîn-tē. Hiān-chú-sî, sè-kài-siōng tōa-to-sò͘ ê si̍t-bîn-tē chha-put-to lóng têng-thâu he̍k-tit to̍k-li̍p--ah, iah sè-kài si̍t-bîn thé-hē mā í-keng bô chûn-chāi lo·h. Put-jī-kò ôan-á ū sió-pō͘-hūn ê si̍t-bîn-tē kàu-taⁿ iá-bōe to̍k-li̍p, phì-jû-kóng Puerto Rico, Guam, Guantanamo chia-ê só͘-chāi iu-gôan cho-siū Bí-kok ê si̍t-bîn thóng-tī, m̄-koh in ū it-tēng ê chū-tī-kôan. 

Si̍t-bîn chú-gī ê chèng-chhek mā it-kòan siū-tio̍h sè-kan-jîn ê phoe-phêng. 

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Cho͘-kài
* Lōe-pō͘-si̍t-bîn
* Sin-si̍t-bîn-chú-gī
Tāi-iûⁿ-chiu

**Tāi-iûⁿ-chiu** chí Thài-pêng-iûⁿ ê hái-tó, ū kúi-nā-chióng ì-sù. Che siāng chió pau-koah Polynesia (New Zealand sǹg chāi-lāi), Melanesia (pau-koah New Guinea) kap Micronesia chit 3 chó· tó-sū. Ū-sî oân-ná pau-koah Ò-chiu chit ê tāi-lio̍k he̍k-chiá Má-lâi kûn-tó.

Tāi-iûⁿ-chiu mā sī seng-thài-ha̍k jīn-tēng ê 8 ê seng-thài-khu (*ecozones*) chi it. Tāi-iûⁿ-chiu seng-thài-khu pau-koah Micronesia, Fiji, New Zealand í-gōa ê Polynesia.

## Tē-lí


## Tē-khu kah kok-ka
### To̍k-li̍p-thé

Ē-kha àn-chiáu Dumont d'Urville 1831 nî ê hun-lūi-hoat chiōng Tāi-iûⁿ-chiu hun chò 3 tōa pō·-hūn. Chit ê hun-hoat bô tē-lí-ha̍k ê ì-gī:

* Micronesia
** 
** 
** 
** 
** 
* Melanesia
** 
** 
** 
** 
* Polynesia
** 
** 
** 
** 
***  
*** 
* 

### I-lāi-tē kap niá-thó·
* Ò-chiu ê i-lāi-tē:
** Ashmore kap Cartier Kûn-tó
** San-ô͘-hái Kûn-tó
** Kangaroo-tó
** Lord Howe Tó 
** Macquarie Kûn-tó 
** 
* Bí-kok ê i-lāi-tē:
**  (Bí-kok ê léng-thó·)
** Baker-tó
**  (Bí-kok ê léng-thó·)
** Howland-tó 
** Jarvis-tó 
** Johnston Khoân-chiau 
** Kingman-chiau 
** Midway Khoân-chiau 
**  
** Wake-tó
* New Zealand ê i-lāi-tē:
** Auckland Kûn-tó 
** Bounty Kûn-tó 
**  
** Campbell Kûn-tó 
** 
*Hoat-kok ê i-lāi-tē:
** 
**  
** 
*Liân-ha̍p Ông-kok ê i-lāi-tē:
** 

## Kok-chè cho·-chit

* A-chiu Thài-pêng-iûⁿ Keng-chè Ha̍p-chok Hōe (APEC)
* Thài-pêng-iûⁿ-tó Lūn-toâⁿ (PIF)
Siú-to͘

**Siú-to͘** (**kiaⁿ-siâⁿ**) sī chèng-tī o̍ah-tōng ê tiong-sim siâⁿ-chhī, kok-ka-kip ê chèng-hú ki-koan lóng-ē siat-tiàm chia, chhin-chhiūⁿ kok-hōe, chóng-thóng-hú, kiong-tiān, chòe-ko hoat-īⁿ téng-téng. Kok-kok ê tāi-sài-kóan mā siat-tiàm pang-kau-kok ê siú-to͘ khah-chē.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
* Siú-to͘ lia̍t-toaⁿ
* Siú-to͘ lia̍t-toaⁿ (Àn-chiàu kok-ka pâi-lia̍t)
Goe̍h-niû

:*khu-pia̍t: [[Goe̍h]] mā-sī chi̍t-chióng sî-kan ê tan-ūi.*

**Goe̍h-niû** (; ; thian-bûn hû-hō: ), he̍k-chiá **goe̍h-kiû** (), sī Tē-kiû î-it ê thian-jiân oē-chheⁿ.

## Chham-chiàu
### Chù-kha
Manila

**Manila** (iā-ū hoan-e̍k chò **Má-nî-la**; Tâi-gú: **Bîn-lí-la** [&#8203;hàn-jī: 岷裡拉／岷里拉]; sok-siá **Bîn-po͘** [岷埠]) sī Hui-li̍p-pin ê siú-to͘.
New Zealand

**New Zealand** (Eng-gí ho͘-im: , ), Māori-gú hō-miâ ***Aotearoa***, mā thang e̍k-chò **Sin Se-lân** (新西蘭), **Liú-se-lân** (紐西蘭), ia̍h **Niú-se-lân**, sī Tāi-iûⁿ-chiu ê kok-ka.

## Hō-miâ
Hô-lân ê thàm-hiám-chiá Abel Tasman tī 1642 nî ê sî kā pún só͘-chāi hō chò *Staten Landt*, goân-lâi sī lia̍h-kiò chia sī Lâm Bí-chiu ê lâm-pêng bóe. 1645 nî, Hô-lân ê tē-tô͘-su kái miâ *Nova Zeelandia* ("**Sin Ji̍t-lân-jia**"), che sī tùi Hô-lân ê séng-hūn Zeeland hō--lâi-ê. Té-bóe Eng-kok ê thàm-hiám-chiá James Cook koh kā hō-miâ Eng-gí-hòa, pìⁿ chò *New Zealand*.

*New Zealand* chit-ê Eng-gí-miâ tī kin-sè khah liû-hêng ê im-e̍k-gí chi̍t khoán sī Liú Se-lân (紐西蘭), chóng-sī nā Tâi-oân-ōe it-poaⁿ sī kóng Niú Se-lân. Mā ū-ê hoan-e̍k ū chiàu *New* ê ì-sù, pìⁿ chò Sin Se-lân (新 *). Kî-tha Tang-iûⁿ-sek ê im-e̍k-gí koh ū Giû Se-lân (牛西蘭), Sin Siat-lân-tō͘ (新設蘭杜), Sin Se-lân-thó͘, Sin Tī-i-lân-thó͘ (新地伊蘭土), Sin Chek-lân-thó͘ (新則蘭土), Sin Chek-lân-tē (新則蘭地) téng khoán.

Ū chi̍t khoán Maori sek ê hō-miâ sī *Aotearoa*. Chóng-sī Maori lâng tī Au-chiu-lâng kòe hia chìn-chêng sī-m̄-sī ū ēng chit jī piáu-sī kui-ê kin-á-ji̍t ê New Zealand, sī iáu bô kài chheng-chó ê tāi-chì. Khah goân-sú ê ì-sù, *Aotearoa* sī chí-miâ New Zealand ê Pak-tó. Maori-gí ia̍h ū pa̍t khoán chheng-ho͘ New Zealand chú-iàu tó-sū ê miâ, pau-koat hō Pak-tó sī *Te Ika-a-Māui*, chheng Lâm-tó sī *Te Waipounamu* ia̍h *Te Waka o Aoraki*. New Zealand Tē-lí-ha̍k Lí-sū-hōe (* New Zealand Geographic Board*) tī 2009 nî ê sî, hoat-kiàn kok-ka m̄-bat tēng koan-hong ê Lâm/Pak-tó hō-miâ, sòa tī 2013 nî ê sî chèng-sek siat Pak-tó hō Eng-gí *North Island* kap Maori-gí *Te Ika-a-Māui*, Lâm-tó hō *South Island* kap *Te Waipounamu*.

## Le̍k-sú
Waitangi Tiâu-iok tī 1840-nî chhiam-tèng  liáu-āu, New Zealand chiâⁿ-chò Eng-kok Si̍t-bîn-tē.

## Tē-lí

## Chù-kái

## Chham-chiàu
### Su-chì
*
### Chù-kha

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Jia̍t-lân-jia Siâⁿ http://www.holopedia.net/wiki.phtml?title=Talk:Jia%CC%8Dt-l%C3%A2n-jia_Si%C3%A2%E2%81%BF

Lūi-pia̍t:Tó-kok
Megawati Sukarnoputri

**Diah Permata Megawati Setiawati Sukarnoputri** (tiāⁿ-tiāⁿ hō͘ lâng chheng-hō͘ chò **Megawati, [[Sukarno]] ê Cha-bó͘-kiáⁿ**, 1947 nî 1 goe̍h 23 chhut-sì), sī Ìn-nî ê tē-5-jīm chóng-thóng (2001 nî 7 goe̍h 23 chiū-jīm). I ê lāu-pē Sukarno chú-tō Ìn-nî ê kiàn-kok ūn-tōng.

Chêng-1-jīm ê chóng-thóng sī Abdurrahman Wahid.

Megawati tī 2004 nî 9-goe̍h ê tāi-soán the̍h tio̍h 39.1% ê phiò, su Susilo Bambang Yudhoyono.

Lūi-pia̍t:Ìn-nî Chóng-thóng
Ô͘ Kím-tô

**Ô͘ Kím-tô** (胡錦濤, ), chó͘-che̍k An-hui-séng Chek-khe-koān, 1964 nî 4 goe̍h ka-ji̍p Tiong-kok Kiōng-sán-tóng, 1965 nî 7 ge̍h khai-sí chham-ka kang-chok, Chheng-hôa Tāi-ha̍k Chúi-lī Kang-thêng-hē pit-gia̍p, choan-gia̍p sī Hô-choan Su-niú Tiān-chām, tāi-ha̍k-seng, kang-thêng-su. 

## Chit-bū
Ô͘ Kím-tô chò-kò Tiong-kiōng Tiong-iong chóng-su-kì, Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok chú-se̍k, Tiong-kiōng Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe chú-se̍k, Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kun-sū Úi-ôan-hōe hù chú-se̍k.

## Kán-le̍k
* 1959 nî ~ 1964 nî, tī Chheng-hôa Tāi-ha̍k Chúi-lī Kang-thêng-hē ha̍k-si̍p. 

* 1964 nî ~ 1965 nî, tī Chheng-hôa Tāi-ha̍k Chúi-lī Kang-thêng-hē ha̍k-si̍p, koh kiam chèng-tī hú-tō-ôan. 

* 1965 nî ~ 1968 nî, tī Chheng-hôa Tāi-ha̍k Chúi-lī Kang-thêng-hē chham-ka kho-gián kang-chok, kiam chèng-tī hú-tō-ôan (bûn-hòa tāi kek-bēng khai-sí liáu-āu, chām-chí) 

* 1968 nî ~ 1969 nî, tiàm Chúi-tiān-pō· Lâu-ka-kiap Kang-thêng-kio̍k Pâng-kiàn-tūi chiap-siū lô-tōng thòan-liān. 

* 1969 nî ~ 1974 nî, Chúi-tiān-pō· Tē-sì Kang-thêng-kio̍k 813 hun-kio̍k, chò ki-su̍t-ôan, pì-su, Ki-koan Tòng-úi Chóng-chi-pō· hù su-kì. 

* 1974 nî ~ 1975 nî, Kam-siok séng Kiàn-siat Úi-ôan-hōe pì-su. 

* 1975 nî ~ 1980 nî, Kam-siok séng Kiàn-siat Úi-ôan-hōe Siat-kè Kóan-lí-chhù hù chhù-tiúⁿ. 

* 1980 nî ~ 1982 nî, Kam-siok séng Kiàn-siat Úi-ôan-hōe hù chú-jīm, Kiōng-chheng-thôan Kam-siok séng-úi su-kì. 

* 1982 nî ~ 1984 nî, Kiōng-chheng-thôan Tiong-iong Su-ki-chhù, Chôan-kok Chheng-liân Liân-gî-hōe chú-se̍k. 

* 1984 nî ~ 1985 nî, Kiōng-chheng-thôan Tiong-iong Su-ki-chhù, tē-it su-kì. 

* 1985 nî ~ 1988 nî, Kùi-chiu séng-úi su-kì, Kui-chiu-seng Kun-khu Tóng-úi, tē-it su-kì. 

* 1988 nî ~ 1992 nî, Se-chōng Chū-tī-khu Tóng-úi su-kì, Se-chōng Kun-khu Tóng-úi tē-it su-kì. 

* 1992 nî ~ 1993 nî, Tiong-iong Chèng-tī-kio̍k siông-úi, Tiong-iong Su-ki-chhù su-kì. 

* 1993 nî ~ 1998 nî, Tiong-iong Chèng-tī-kio̍k siông-úi, Tiong-iong Su-kì-chhù su-kì, Tiong-iong Tóng-hāu hāu-tiúⁿ. 

* 1998 nî ~ 1999 nî, Tiong-iong Chèng-tī-kio̍k siông-úi, Tiong-iong Su-kì-chhù su-kì, Tiong-hôa Jîn-bîn Tiōng-hô-kok hù chú-se̍k, Tiong-iong Tóng-hāu hāu-tiúⁿ. 

* 1998 nî ~ 1999 nî, Tiong-iong Chèng-tī-kio̍k siông-úi, Tiong-iong Su-kì-chhù su-kì, Tiong-kiong Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe hù chú-se̍k, Tiong-hôa Jîn-bîn Tiōng-hô-kok hù chú-se̍k, Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe hù chú-se̍k, Tiong-iong Tóng-hāu hāu-tiúⁿ. 

* 2002 nî ~ 2004 nî 9 ge̍h, Tiong-iong Úi-ôan-hōe chóng-su-kì, Tiong-kiong Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe hù chú-se̍k, Tiong-hôa Jîn-bîn Tiōng-hô-kok hù chú-se̍k, Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Tiong-iong Kun-sū Úi-ôan-hōe hù chú-se̍k, Tiong-iong Tóng-hāu hāu-tiúⁿ. (2002 nî 12 go̍eh kòe-āu put-chāi kiam-jīm).

## Chham-khó

* Ô͘ Kím-tô oa̍h-tōng pò-tō choan-chi̍p

|-

|-

|-

|-

|-

Lūi-pia̍t:Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Chú-se̍k
Soaⁿ-kiû

**Soaⁿ-kiû** (Hàn-jī: ); **go͘-lú-huh**, **khat-á-kiû**, **ko-ní-hu**, **suann-kiû**; sī 1 khoán tī chháu-po͘, soaⁿ-phiâⁿ pí-sài ê thé-io̍k ūn-tōng. Soán-chhiú iōng kùn-á kā sè-lia̍p kiû "khat"--khí-lâi a̍h-sī sak--chhut-khì. Bo̍k-phiau sī thô͘-kha ê 1 ê khang.

## Chham-khó chu-liāu
* 

Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Gú-giân-lia̍t-sū-ji̍t

**Gú-giân-lia̍t-sū-ji̍t** sī Bangladesh ê 1 ê kì-liām-ji̍t, kì-liām 1952 nî 2-goe̍h 21 hō· Pakistan chèng-hú thâi--sí ê Bangla-gú ūn-tōng-chiá.  

1950 nî-tāi ê Bangladesh hō·-chò Tang Pakistan, chāi-tē ê jîn-bîn chú-iàu kóng Bangla-gú.  Pakistan ê tiong-iong chèng-hú koat-tēng thīn Urdu-gú chò choân-kok ê koaⁿ-hong gú-giân.  Che ín-khí Tang Pakistan ê chi̍t-kóa-á lâng chhiàng-siaⁿ khòng-gī, sio-liân-sòa ê oa̍h-tōng āu--lâi hō·-chò "Gú-giân Ūn-tōng".  Put-boán ê chêng-sū tī 2-goe̍h 21 po̍k-hoat--chhut-lâi.  Ū 1 tīn Dhaka I-ha̍k-īⁿ kap Dhaka Tāi-ha̍k ûi-chú ê ha̍k-seng hām chi̍t-kóa-á ūn-tōng-chiá tī khòng-gī ê kòe-thêng tang-tiong, khì hō· koaⁿ-hong ê chhèng-chí toâⁿ--sí.

UNESCO tī 1999 nî 11 goe̍h 17 tēng 2 goe̍h 21 hō-chò Kok-chè Bó-gú Cheh.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
*Bengali gí-giân ūn-tōng

## Gōa-pō· liân-kiat
* Bangla gú-giân ūn-tōng ê sî-kan pió
Bangladesh

**Bangladesh Jîn-bîn Kiōng-hô-kok** tī Lâm A-chiu, che sī Bangla chit ê le̍k-sú bûn-hòa tē-tài ê tang-pêng. I ê lâm-hong ū Bangla-oan. Tû-liáu tang-lâm-kak-á ū Myanmar chò chhù-piⁿ í-gōa, kî-thaⁿ ê lio̍k-tē piⁿ-kài lóng hām Ìn-tō· kong-ke.

## Hêng-chèng-khu

* Barisal Hun-khu
* Chittagong Hun-khu
* Dhaka Hun-khu
* Khulna Hun-khu
* Mymensingh Hun-khu
* Rajshahi Hun-khu
* Rangpur Hun-khu
* Sylhet Hun-khu

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Gí-giân-lia̍t-sū-ji̍t
Farscape

***Farscape*** (ū lâng hoan-e̍k ***Oán-kéng*** a̍h sī ***Gîn-hô-bê-hoán***) sī 1 chhut kho-hoàn tiān-sī iáⁿ-chi̍p, siāng-thâu tī 1999 nî pò-chhut.  Chè-chok tan-ūi sī Jim Henson Kong-si, tī Australia.  Bí-kok ê Sci Fi Pîn-tō chhut pō·-hūn chu-kim.

Chú-kak John Crichton sī 1-ê Bí-kok thài-khong-lâng, tī Tē-kiû kúi-tō chhì poe sin-hêng ê thài-khong-chûn, bô-tiuⁿ-tî ká ji̍p-khì 1 ê "chiù-khang" (*wormhole*) lāi-té, khì kàu gîn-hô chiâⁿ hn̄g ê 1 tah só·-chāi.

## Kha-siàu

Chú-iàu ê kak-sek kap ián-oân:

* John Crichton - Ben Browder
* Aeryn Sun - Claudia Black
* Rygel - Jonathan Hardy (hì-ang-á ê chhau-chok-jîn)
* Ka D'Argo - Anthony Simcoe
* Chiana - Gigi Edgley
* Pa'u Zotoh Zhaan - Virginia Hey
* Pilot - Lani Tupu (siaⁿ)
* Bialar Crais - Lani Tupu
* Scorpius - Wayne Pygram
Rabíndranáth Thákur

**Rabíndranáth Thákur** (Bengal-gí: , , mā hō͘-chò **Robi Thakur**, **Gurudev**; ), Ìn-tō͘ ê Hindu-kàu tiat-ha̍k-ka, si-jîn, bîn-cho̍k-chú-gī-chiá, tī 1913 nî tit-tio̍h Nobel Bûn-ha̍k Chióng. I sī tē-1-ê the̍h tio̍h chit chióng ê A-chiu-lâng.

Lūi-pia̍t:Chok-ka
Lūi-pia̍t:Bûn-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Ìn-tō͘ jîn-bu̍t
Nobel Chióng

Tit-tio̍h **Nobel Chióng** (ia̍h **Nobel Siúⁿ**) ē-sái kóng sī sè-kài kong-jīn siāng-kài ū êng-kng ê o-ló. Chit ê chióng pan hō͘ tùi siā-hōe ū te̍k-sû kòng-hiàn ê lâng. Hoat-khí-jîn sī Alfred Nobel; i sī Sūi-tián-kok ê kang-gia̍p-ka, mā sī dynamite ê hoat-bêng-jîn. I tùi i ê hoat-bêng-phín hō͘ lâng tòng-chò bú-khì kám-kak sit-bōng, só͘-í hi-bāng ē-tàng po-siúⁿ tùi jîn-lūi ū kòng-hiàn ê lâng. I tī 1895 nî 11-goe̍h 27 tī Pa-lí ê Sūi-tián Ná-ui Club chhiam i ê chhiú-bóe-jī.

1901 nî kí-pān thâu-1-pái ê pan-chióng tián-lé, tē-tiám tī Stockholm ê Kū Hông-sek Im-ga̍k Ha̍k-īⁿ. Liáu-āu kái iû Sūi-tián ê Cha-po͘-ông chèng-sek pan-chióng. Chióng ê úi-oân-hōe, ki-kò͘ tī ta̍k-nî ê 10-goe̍h sûi-ê-á hoat-piáu hit nî-tang ê ti̍t-chióng-jîn. Tī 12-goe̍h 10 (Nobel pia̍t-sè ê ji̍t) chèng-sek pan-chióng.

Múi-1-ê Nobel Chióng pau-koat tio̍h 1 pit chióng-kim, hiān-chú-sî iok-lio̍k ta̍t 1-chheng-bān Sūi-tián krona (3-chheng-gōa-bān Tâi-phiò). Goân-thâu ê ì-sù sī hi-bāng ti̍t-chióng-jîn ē-tit-thang khùiⁿ-oa̍h chiap-sòa chò in ê khang-khòe. Chóng--sī, bē-chió lâng tio̍h-chióng ê sî-chūn í-keng sī thoè-hiu liáu-āu ah.

## Chióng ê hāng-bo̍k
Chióng hun ē-kha chit kúi ê léng-he̍k:

* Bu̍t-lí-ha̍k (Sūi-tián Hông-ka Kho-ha̍k-īⁿ koat-tēng--ê)
* Hòa-ha̍k (Hông-sek Sūi-tián Kho-ha̍k-īⁿ koat-tēng--ê)
* Seng-lí-ha̍k a̍h-sī I-ha̍k (Karolinska Gián-kiù-só· koat-tēng--ê)
* Bûn-ha̍k (Sūi-tián Gián-kiù-īⁿ koat-tēng--ê)
* Hô-pêng (Ná-ui Kok-hōe chí-phài ê úi-oân-hōe koat-tēng--ê)

Tī 1968 nî Sūi-tián Gîn-hâng hoat-khí 1 ê sin chióng, hō·-chò "Alfred Nobel Keng-chè Kho-ha̍k Kì-liām-chióng", it-poaⁿ kán-chheng Nobel Keng-chè-ha̍k Chióng, tio̍h-chióng miâ-toaⁿ mā sī iû Hông-sek Sūi-tián Kho-ha̍k-īⁿ koat-tēng. Chóng--sī, in-ūi Nobel ê ûi-chok bô kóng-tio̍h chit hāng, mā bô chhut-chîⁿ, i ê ka-siok kàu-taⁿ bô jīn-ûi che sī Nobel Chióng ê kî-tiong 1 hāng. Tī 1995 nî chú-pān tan-ūi koat-tēng Keng-chè Chióng ê hiō-soán-jîn èng-kai pau-koat tùi kok-chióng siā-hōe kho-ha̍k ū kòng-hiàn ê lâng.

## Chham-khó

* Ig Nobel Chióng

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Nobelprize.org - Koaⁿ-hong
* Hông-sek Sverige Kho-ha̍k-īⁿ ê Nobel Úi-oân-hōe 
* Karolinska Institute ê Nobel Úi-oân-hōe 
* Sverige Academy
* Norge Nobel Úi-oân-hōe 

* Nobel Chióng Internet Archive  - hui-koaⁿ-hong
* Nobel Chióng tek-chú ê lia̍t-toaⁿ
José Ramos Horta

**José Ramos-Horta** () sī Tang Timor ê chèng-tī jîn-bu̍t. Chū 2002 nî to̍k-li̍p kàu-taⁿ sī hit kok ê gōa-kau pō·-tiúⁿ. 1975 nî kàu 1999 nî tiong-kan, i tam-jīm hoán Ìn-nî thóng-tī ê to̍k-li̍p ūn-tōng ê hái-gōa hoat-giân-jîn.

Tī 1996 nî i hām kāng-kok ê Carlos Felipe Ximenes Belo Chú-kàu saⁿ-kap tit-tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng.

Tang Timor tī 2002 nî to̍k-li̍p liáu-āu, i tam-jīm tē 1 ê goā-kau pō͘-tiúⁿ, 2006 nî sî-chit. Kāng hit nî chò tē 2 jīm ê chhoā-thâu ê pō͘-tiúⁿ. 

2008 nî 2 goe̍h ji̍t i hō͘ lâng àn-sat sit-pāi.

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Tang Timor jîn-bu̍t
Carlos Filipe Ximenes Belo

**Carlos Filipe Ximenes Belo** Chú-kàu () sī Tang Timor ê 1-ūi chong-kàu thâu-lâng. I sī Lô-má Thian-chú-kàu tī Tang Timor ê chú-kàu chi it.

I hām kāng-kok ê José Ramos Horta saⁿ-kap tit-tio̍h 1996 nî ê Nobel Hô-pêng Chióng, lí-iû sī in phah-piàⁿ cheng-chhú "1 ê kong-gī koh hô-pêng ê hoat-tō· lâi kái-koat tī Tang Timor ê chhiong-tu̍t".

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Tang Timor jîn-bu̍t
John Hume

**John Hume** (), Pak Ài-ní-lân ê chèng-tī jîn-bu̍t. Tùi 1979 nî kàu 2001 nî chit toāⁿ sî-kan, i sī Siā-hōe Bîn-chú Kang-tóng (SDLP) ê thâu-lâng chi it.

Lâng jīn-ûi i sī Pak Ài-ní-lân siāng tiōng-iàu ê jîn-bu̍t chi it. I tùi hia ê "hô-pêng kòe-têng" éng-hióng chin chē.

I hām David Trimble kong-ke 1998 nî ê Nobel Hô-pêng Chióng.

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Pak Ài-ní-lân jîn-bu̍t
Teresa Siu-lú

thumb|210px|

**Teresa Siu-lú** (; ) pún-miâ **Agnes Gonxha Bojaxhiu**, sī chhut-miâ ê Lô-má Thian-chú-kàu siu-lí. I kah i ê cho͘-chit Missionaries of Charity tn̂g-kî tī sàn-chhiah ê só͘-chāi ho̍k-bū.

I tī 1973 nî tit-tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng.

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Ìn-tō͘ jîn-bu̍t