open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nn̄g (chia̍h-mi̍h)

Ēng chò si̍t-phín ê **nn̄g**, it-poaⁿ ū hî-nn̄g, ke-nn̄g kap kî-tha chiáu-nn̄g, koh ū chúi-ke ê nn̄g téng-téng.

Chiáu-lūi kap pâ-thiông-lūi ê nn̄g, kò͘-chō-siōng ē-sái hun nng-khak, nn̄g-jîn, nn̄g-pe̍h. 

Chhī-tiûⁿ-siōng siāng phó͘-phiàn ê nn̄g si ke-nn̄g.
Hî-nn̄g

**Hî-nn̄g** () sī hî só͘ seⁿ ê nn̄g, tiāⁿ ēng chò si̍t-phín. Toā-hūn ê hî-lūi sī kā nn̄g seⁿ chhut thé-goā lâi siū-cheng, hoat-io̍k, m̄-koh liāu-lí ēng ê hî-nn̄g it-poaⁿ sī ti̍t-chiap tùi hî ê thé-lāi the̍h chhut.
Sai Jakarta

**Sai Jakarta** (Ìn-nî-gí: *Jakarta Barat*) sī Ìn-nî siú-to͘ Jakarta ē-kha ê 1-ê chhī (*kota*, 1-chióng hun-khu).
Pak Jakarta

**Pak Jakarta** (Ìn-nî-gí: *Jakarta Utara*) sī, koh kiò **Jakarta Utara Hêng-chèng Chhī** (Ìn-tō͘-nî-se-a-gí: **) sī Ìn-tō͘-nî-se-a Kiōng-hô-kok Jakarta ê chi̍t ê chhī (*kota*).

## Chham-oa̍t
* Ìn-nî ê chhī

## Chham-khó


Lūi-pia̍t:Ìn-nî ê chhī
Lūi-pia̍t:Jakarta ê chhī
Seribu Kûn-tó

**Seribu Kûn-tó Liap-chèng Koán-khu** (Ìn-nî-gí: *Kabupaten Administrasi Kepulauan Seribu*) sī Ìn-nî siú-to͘ Jakarta ē-kha ê 1-ê hêng-chèng tan-ūi.
Phî-tàn

**Phî-tàn** sī chi̍t khoán kā nn̄g ka-kang chè sêng ê si̍t-phín, it-poaⁿ sī ēng ah nn̄g, ēng io̍h-liāu kap thô͘ pau chi̍t toāⁿ sî-kan só͘ chiâⁿ-sêng.
Jawa Hái

**Jawa Hái** (Ìn-nî-gí: *Laut Jawa*; Eng-gí: *Java Sea*), só͘-chāi tī Ìn-nî Jawa-tó ê pak-pêng kap Borneo ê lâm-pêng; Sumatera ê tang-pêng, Sulawesi ê sai-pêng; kap sai-pak pêng ê Karimata Hái-kiap sio-chiap, thong hiòng Lâm Tiong-kok Hái.
Flavr Savr

**Flavr Savr**, sī chi̍t khoán tha-má-toh, sī thâu chi̍t hāng lī-ēng ûi-thoân kang-têng só͘ khai-hoat, pēng-chiáⁿ tit tio̍h jīn-chèng ê lông-chok-bu̍t siong-phín. Khai-hoat-chiá sī Bí-kok California ê Calgene kong-si (āu--lâi pèng ji̍p Monsanto).
Tâi-oân Kiōng-hô-kok

**Tâi-oân Kiōng-hô-kok** (hàn-jī: 台灣共和國) sī Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng chú-tiuⁿ kiàn-li̍p ê kok-ka ko-hō chi it.
Tōng-bu̍t Lông-tiûⁿ

***Tōng-bu̍t Lông-tiûⁿ*** (Eng-gí: *Animal Farm*, mā ū hoan chò ***Tōng-bu̍t Lông-chng***), sī Eng-kok siáu-soat-ka George Orwell 1945 nî tī Eng-tē chhut-pán ê tiong-phiⁿ siáu-soat. Loē-iông sī biâu-su̍t chi̍t tīn tōng-bu̍t thui-hoan lông-tiûⁿ chú-jîn, ka-tī chò chú ê kò͘-sū. Chi̍t pō͘ chok-phín sī tùi So͘-liân Stalin chèng-koân ku̍t-khí ê chi̍t khoán phoe-phoàⁿ-sèng ín-jū.
Casa Milà

**La Casa Milà**, mā tiāⁿ kiò **La Pedrera**, sī Barcelona ê kiàn-tio̍k, kiàn-sêng tī 20 sè-kí chhe, siat-kè-chiá sī Antoni Gaudí, sio̍k Catalunya hiān-tāi-chú-gī hong-kè.
Monsanto

**Monsanto** () sī khoà-kok-sèng ê lông-gia̍p seng-bu̍t ki-su̍t kong-si, chóng-pō͘ tī Bí-kok. Chit keng kong-si sī thong sè-kài chè-chō tû-chháu-che kap ûi-thoân kang-têng chéng-chí ê sian-chìn.

Monsanto mā sī sè-kài-siōng seng-bu̍t ki-su̍t cheng-gī ê chiau-tiám chi it.

## Tsù-kái
Seng-bu̍t ki-su̍t

**Seng-bu̍t ki-su̍t** (Eng-gí: *biotechnology*) sī seng-bu̍t-ha̍k tī san-gia̍p-siōng ê èng-iōng, pí-lūn thoân-thóng lông-gia̍p ki-su̍t tio̍h sǹg sī seng-bu̍t ki-su̍t; m̄-koh hiān-sî nā kóng seng-bu̍t ki-su̍t, it-poaⁿ sī kóng khah sin hoat-tián he̍k-chiá sī kang-gia̍p-hòa ê ki-su̍t, chhan-chhiūⁿ seng-bu̍t kang-têng, chè-io̍h, iā sī hoat-kàⁿ téng-téng.
Ossetia-gí

**Ossetia-gí** (Ossetia-gí: **Ирон ӕвзаг**, ah-sī **Иронау**) sio̍k-î Ìn-tō͘-I-lang gí-cho̍k I-lang gí-chi, sī chi̍t-chióng thong-hêng tī Gô-lô-su kah Khiâu-tī-a pian-kài, Caucasus san-khu ê chi̍t-chióng gí-giân. Bo̍k-chêng sái-ēng jîn-kháu tāi-iok ū gō͘-cha̍p-bān, kî-tiong 60% ki-chū tī Gô-lô-su ê Pak Ossetia-Alania, 15% ki-chū tī Khiâu-tī-a ê Lâm Ossetia. Ossetia-gí kah Tati Pho-su-gí kah Talysh-gú long-sī I-lang gí-chi ê chú-iàu gí-giân, I tī Caucasus san-khu ū siang-tòng sò͘-liōng ê sái-ēng jîn-kháu. Siong-thôan Ossetia-gí ê khí-gôan î Sarmatia-gí. 

## Jī-bó
Ossetia-gí chóng-kiōng ū saⁿ-cha̍p-gō͘ ê im-soh: jī-cha̍p-la̍k ê hú-im, chhit-ê bó-im kah nn̄g-ê siang-bó-im. Kó͘-tāi, Ossetia-gí chan-keng chhái-iōng Hi-lia̍p jī-bó peng-siá, hiān-tāi chek sái-ēng chi̍t-thò kái-liông kòe ê Kyril jī-bó. Put-kò Ossetia-gí chiông  Thó͘-nī-kî to̍k-li̍p kàu Stalin tī So͘-liân chip-chèng chit-tōaⁿ sî-kan lāi chhái-iōng Thó͘-nī-kî-gí jī-bó lâi su-siá. Ossetia-gí Kyril jī-bó ê te̍k-tiám sī jī-bó ê hun-kang pí Thó͘-nī-kî jī-bó kèng-ka cheng-sè. Kî-tiong siông-iōng ê bó-im jī-bó "ӕ" kèng-sī Ossetia-gí só͘ to̍k-ū.

## Kyril jī-bó  (chiông  1937-nî khai-sí)

## Lē-bûn

## Tsù-kái

## Guā-pōo lên-ket

* Web portal on documentation and grammatical studies of Ossetic 
** Ossetic National Corpus
* Genetic Evidence Concerning the Origins of South and North Ossetians
* An article on Ossetic grammar by Fridrik Thordarson
* ''Ossetic language'' page at the Minority languages of Russia on the Net  project 
* History of the Ossetian writing system and a comprehensive table of characters 
* Ossetic language materials in English and partly French
* Laboratory of Field Linguistics: Ossetic (studies on Ossetic grammar, modern spoken texts in Ossetic)  
* Omniglot – Ossetian (Ирон ӕвзаг / Дигорон ӕвзаг)
* Ossetic (Iron and Digor) basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
* Russian-Ossetic On-Line Dictionary

Lūi-pia̍t:Iran gú-giân
Theodore Nicholas Gill

**Theodore Nicholas Gill** (1837 nî 3 goe̍h 21 ji̍t - 1914 nî 9 goe̍h 25 ji̍t) sī Bí-kok ê tōng-bu̍t-ha̍k-ka.
Nńg-kut-hî

**Nńg-kut-hî**, latin hō-miâ **Chondrichthyes**, sī hî-lūi tiong ê chi̍t toā lūi, tī hun-lūi-ha̍k siong sī 1-ê kong. Chia-ê hî ū ē-hâi; ū chiâⁿ-tùi ê hî-chhì, phīⁿ-khang téng te̍k-tiám, lēng-goā in-ê kut-thâu chú-iàu sī nńg-kut cho͘-sêng.

Soa-hî kap hang-hî lóng sio̍k nńg-kut-hî.
Tiuⁿ Un-eng

**Tiuⁿ Un-eng** (張溫鷹; ) sī Tâi-oân ê chèng-ti jîn-bu̍t, Tâi-tiong-chhī chêng-jīm chhī-tiúⁿ.

Lūi-pia̍t:Tâi-tiong-chhī Chhī-tiúⁿ
U
Thô-thoh

**Thô-thoh** ia̍h **thô͘-thoh**, **bé-ka**, ha̍k-miâ ***Scomberomorus commerson***, sī chi̍t khoán chheng-kho (*Scombridae*),  bé-ka-sio̍k (*Scomberomorus*) ê hî. Tī chit koá só͘-chāi sī chin phó͘-phiàn ê hái-sán hí. 

Tû-liáu *Scomberomorus commerson* chit chéng, siāng sio̍k ê chi̍t koá hî-lūi, chhan-chhiūⁿ *[[Scomberomorus niphonius]]*, mā tiāⁿ hong kiò chò "thô-thoh".

## Chham-khó chu-liāu
Bé-ka

**Bé-ka**, La-teng miâ ***Scomberomorus***, sī Scombridae-kho ê hî-á. Thô-thoh-hî sio̍k chit lūi.

## Chéng
* *[[Scomberomorus brasiliensis]]* Collette, Russo & Zavala-Camin, 1978.
* *[[Scomberomorus cavalla]]* (Cuvier, 1829).
* *[[Scomberomorus commerson]]* (Lacépède, 1800). Tâi-gí ū kóng "thô-thoh", "bé-ka".
* *[[Scomberomorus concolor]]* (Lockington, 1879).
* *[[Scomberomorus guttatus]]* (Bloch & Schneider, 1801). Tâi-gí ū kóng "pe̍h-pak".
* *[[Scomberomorus koreanus]]* (Kishinouye, 1915). Tâi-gí ū kóng "khoah-pak".
* *[[Scomberomorus lineolatus]]* (Cuvier, 1829).
* *[[Scomberomorus maculatus]]* (Couch, 1832).
* *[[Scomberomorus multiradiatus]]* Munro, 1964.
* *[[Scomberomorus munroi]]* Collette & Russo, 1980.
* *[[Scomberomorus niphonius]]* (Cuvier, 1832).
* *[[Scomberomorus plurilineatus]]* Fourmanoir, 1966.
* *[[Scomberomorus queenslandicus]]* Munro, 1943.
* *[[Scomberomorus regalis]]* (Bloch, 1793).
* *[[Scomberomorus semifasciatus]]* (Macleay, 1883).
* *[[Scomberomorus sierra]]* Jordan & Starks, 1895.
* *[[Scomberomorus sinensis]]* (Lacépède, 1800).
* *[[Scomberomorus tritor]]* (Cuvier, 1832).

## Chham-khó
Thô-thoh-hî-keⁿ

**Thô-thoh-hî-keⁿ** sī Tâi-oân ê liāu-lí, sī kā chhiat kak kòe chìⁿ ê thô-thoh-hî hē ji̍p-khì keⁿ lāi-bīn phoè teh chia̍h.

Lūi-pia̍t:Tiám-sim
Valery Leontiev

**Valery Yakovlevich Leontiev** (Lō͘-se-a-gí:Вале́рий Я́ковлевич Лео́нтьев, 1949 nî 3 goe̍h 19 ji̍t) sī Lō͘-se-a pop koa-chhiú.
Agnez Mo

**Agnes Monica Muljoto** (1986 nî 7 goe̍h 1 ji̍t chhut-sì), ia̍h khah chiap kiò **Agnez Mo**, sī Ìn-nî ê bêng gē-jîn, sī koa-chhiú kiam ián-goân.
Chiu Jû-bîn

**Chiu Jû-bîn** (周渝民; *Vic Chou*, ), sī Tâi-oân ê koa-chhiú kap ián-goân.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* 
* 
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân goân-chū-bîn jîn-bu̍t
Binyamin Netanyahu

**Binyamin Netanyahu** (1949 nî 10 goe̍h 21 ji̍t chhut-sì) sī Í-sek-lia̍t ê chóng-lí, tùi 2009 nî chāi-jīm kàu taⁿ. I tī 1996 nî kàu 1999 nî kî-kan mā pat chò chit-ê chit-bū. I ê chèng-tóng sī Likud.
Pratibha Patil

縮圖|Pratibha Patil
**Pratibha Patil** (1934 nî 12 goe̍h 19 ji̍t chhut-sì) sī Ìn-tō͘ ê chóng-thóng. I sī hit kok thâu chit ūi lú-sèng chóng-thóng. Chèng-tóng sio̍k Ìn-tō͘ Kok-bîn Hoē-gī.

Lūi-pia̍t:Ìn-tō͘ Chóng-thóng
Rosario Fernández Figueroa

**Rosario Del Pilar Fernández Figueroa**, 1955 nî chhut-sì, sī Peru ê chóng-lí.

Lūi-pia̍t:Peru Chóng-lí
Ellen Johnson Sirleaf

**Ellen Johnson Sirleaf** () sī Liberia ê chóng-thóng. I sī Hui-chiu thâu chi̍t-ê, mā sī î-it ê lú-sèng kok-ka léng-siù

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lô͘-hêng-bo̍k

**Lô͘-hêng-bo̍k**, Latin hō-miâ **Perciformes**, sī chi̍t lūi hî. Chit-ê bo̍k sī chek-chui tōng-bu̍t tiong siāng toā ê hun-lūi chi it, 40% ê ngē-kut-hî lóng sio̍k chit ba̍k, ū tāi-iok 155 kho, chhiau-koè 7000 chéng.

Lūi-pia̍t:Lô͘-hêng-bo̍k
Iâm-chúi-káng Cheng-thn̂g

**Iâm-chúi-káng Cheng-thn̂g Tu-sek Hoē-siā** (塩水港精糖株式会社) sī Ji̍t-pún ê chè-thn̂g kong-si, goân-sin sī 1903 nî tī Tâi-oân Kiâm-chúi chhòng-siat, kiò **Iâm-chúi-káng Chè-thn̂g Hoē-siā** (鹽水港製糖會社). Chiàn-āu Tâi-oân pō͘-hūn ê chu-sán hō͘ Kok-bîn chèng-hú chiap-siu, hiān-sî chóng-pō͘ tī Tang-kiaⁿ.
MS-DOS

**MS-DOS** sī 1-khoán kò-jîn tiān-náu ê chok-gia̍p hē-thóng, kai-hoat ê kong-si sī Microsoft, sī 1980 nî-tāi kàu 1990 nî-tāi kap IBM PC phoè-ha̍p ê hē-thóng.

## Le̍k-sú
1980 nî, goân-té Gary Kildall kap IBM tùi sin-hêng kò-jîn tiān-náu ê ha̍p-chok kiat-sok. Hit-chūn IBM choán hiòng chhōe Bill Gates kap Microsoft lâi thê-kiong chok-gia̍p hē-thóng. IBM bé ê hē-thòng kiò chò QDOS, sī Tim Paterson só͘ khai-hoat--ê. In ùi 1981 nî ùi IBM PC téng-bīn hoat-hêng ê pán-pún hō miâ PC-DOS. M̄-koh Microsoft bô chiong hí-khó goân-choân bē niū hō͘ IBM, in mā ka-tī hoat-hêng kiò chò MS-DOS ê pán-pún, pún sán-phín soah hō͘ Microsoft thàn ji̍p tōa-liōng ê siu-ji̍p.

## Chham-khó
*

Lūi-pia̍t:Microsoft

Official site project MS-DOS 6.22 FOR WINDOWS: http://xn----htbwkmd.xn--p1ai/
QBasic

**QBasic** sī thêng-sek gí-giân QuickBASIC (BASIC ê 1-khoán piàn-hêng) ê khai-hoat kài-bīn kiam kái-e̍k-khì (interpreter).
Jodie Foster

**Jodie Foster**, 1962 nî 11 goe̍h 19 ji̍t chhut-sì, sī Bí-kok ê ián-goân. I tùi gín-a sî-tāi tio̍h khai-sí ián-chhut, pat tī *Taxi Driver*, *The Accused*, *The Silence of the Lambs*, kap *Nell* téng tiān-iáⁿ chhut-ián, ū ti̍t koè Oscar Chióng "siāng-hó ê lú-ián-goân" sióng.
Denzel Washington

**Denzel Washington**, 1954 nî 12 goe̍h 28 ji̍t chhut-sì, sī Bí-kok ê ián-goân. I pat in-ūi tī tiān-iáⁿ *Training Day* tiong ê piáu-ián ti̍t tio̍h Oscar Chióng ê "siāng-hó lâm-ián-goân" sióng.
Amphicyonidae

**Amphicyonidae**, ia̍h sī hō "hîm káu" (Eng-gí: Bear dog) sī Chia̍h-bah-ba̍k (Carnivora) ē-kha chi̍t-ê í-keng bia̍t-choa̍t ê kho, seng-oa̍h tī Sú-sin-sè kàu Keng-sin-sè, tāi-iok 46.2 kàu 1.8 mya (pa̍h-bān nî-chêng) kî-kan.

Lūi-pia̍t:Chia̍h-bah-bo̍k
Tāi-ke ê Tóng

**Tāi-ke ê Tóng** (Ji̍t-gí: みんなの党; *Minna no Tô*, ) sī 2009 nî chhòng-li̍p ê Ji̍t-pún chèng-tóng. 2014 nî kái-sàn. 

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê chèng-tóng
Tāi-pán Î-sin ê Hoē

**Tāi-pán Î-sin ê Hoē** (大阪維新の会) sī Ji̍t-pún ê tē-hng chèng-tóng, tāi-piáu sī Tāi-pán-hú ti-su Hasimoto Tôru. "Tāi-pán-to͘" (大阪都) ê siat-sióng sī in chú-iàu ê chèng-tī chú-tiuⁿ chi it.

Tī 2011 nî 4 goe̍h ê tē-hng soán-kú tiong, Tāi-pán Î-sin ê Hoē ti̍t tio̍h koè poàⁿ ê Tāi-pán-hú gī-hoē se̍k-chhù; mā chiâⁿ chò Tāi-pán-chhī gī-hoē ê tē-it toā tóng.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê chèng-tóng
Chiàn-lio̍k Hông-gū Chho͘-siat

**Chiàn-lio̍k Hông-gū Chho͘-siat** (Eng-gí: *Strategic Defense Initiative*, **SDI**) sī Bí-kok chèng-hú tī chóng-thóng Ronald Reagan chāi-jīn sî-kî só͘ thê chhut ê kok-hông siat-sióng, sī chi̍t thò lī-ēng tē-bīn kap thài-khong siat-si lâi hông-gū chiàn-lio̍k-sèng he̍k-chú hui-tôaⁿ ê hē-thóng. 

Goân siat-sióng lāi-bīn ū chin chē kè-oē āu-boé pēng bô si̍t-hêng.

Lūi-pia̍t:Bí-kok ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Kun-sū
Amy Adams

**Amy Adams**, 1974 nî 8 goe̍h 20 ji̍t chhut-sì, sī Bí-kok ê ián-goân kiam koa-chhiú. Chhut-ián ê tiān-iáⁿ ū *Junebug*, *Enchanted*, *Doubt*, *Julie & Julia* téng-téng.

## Chhut-sin
Adams sī 1974 nî 8 goe̍h 20 ùi Italia Veneto ê Vicenza chhut-sì--ê, siang-chhin sī Bí-kok-lâng Kathryn (goân-sèⁿ Hicken) kap Richard Adams. I ū sì-ê hiaⁿ-tī kap nn̄g-ê chí-moāi.

Lūi-pia̍t:Chāi-sè jîn-bu̍t
Canon

**Canon Inc.** (Ji̍t-gí: キヤノン株式会社) sī Ji̍t-pún ê khoà-kok kong-si, choân-bûn seng-sán iáⁿ-siōng kap kng-ha̍k sán-phín, chhan-chhiūⁿ hip-siòng-ki, iáⁿ-ìn-ki téng-téng. Kong-si chóng-pō͘ tī Tang-kiaⁿ.
Sony

**Sony Tu-sek Hōe-siā** (Ji̍t-gí: ソニー株式会社) sī Ji̍t-pún ê khoà-kok kong-si, chóng-pō͘ tī Tang-kiaⁿ, sī sè-kài chhoā-thâu ê tiān-chú sán-phín chè-chō-chiá chi it. 

*
Pa-se bé-ka

***Scomberomorus brasiliensis*** sī chi̍t khoán chheng-kho (*Scombridae*),  bé-ka-sio̍k (*Scomberomorus*) ê hî.

## Chham-khó chu-liāu
*
Scomberomorus cavalla

***Scomberomorus cavalla*** sī chi̍t khoán chheng-kho (*Scombridae*),  bé-ka-sio̍k (*Scomberomorus*) ê hî.

## Chham-khó chu-liāu
*
Chiàⁿ-bé-ka

**Chiàⁿ-bé-ka**, ha̍k-miâ ***Scomberomorus niphonius***, sī chi̍t khoán chheng-kho (*Scombridae*),  bé-ka-sio̍k (*Scomberomorus*) ê hî.

## Hêng-thé
kì-lio̍k siāng-tōa ê chiàⁿ-bé-ka ū 115 kong-hun tn̂g, 12 kong-kin tāng. I-ê sek-tī kha-chiah-phiaⁿ sī chheⁿ-phú-sek, nn̄g-pêng sī o͘-sek, jî-chhiá tùi thâu kàu bóe lām 7-lia̍t pan-tiám.

## Hî-sán
Chiàⁿ-bé-ka sī Tang-á tiōng-iàu ê hî-sán chi it. Kî-tiong Hân-kok, Ji̍t-pún kap Tâi-oân lia̍h liáu siāng chē, chiàu 2009 nî sò͘-jī, kui-nî lóng-chóng seng-sán ū 56,000 tòng. Lēng-gōa, Tiong-kok in-ūi chin chē bô chim-chio̍k hun-lūi ê bé-ka-sio̍k hî-sán, mā ū khó-lēng lāi-té chiàⁿ-bé-ka chiàm bē-chió.

## Chham-khó chu-liāu
Halaelurus sellus

***Halaelurus sellus*** sī chi̍t khoán *[[Halaelurus]]* sio̍k ê niau-soa. Chit khoán soa-hî sin-ku siōng-tn̂g kang--ê sī 35.3 kong-hun, bó--ê sī 42.3 kong-hun chó-iū, ē-tàng tī Hô-chiu hū-kīn hái-he̍k, kap Ìn-tō͘-iuⁿ tang-pō͘ khòaⁿ tio̍h.

## Chham-khó chu-liāu
*
Akasi Motozirô

**Akasi Motozirô** (明石 元二郎, 1864 nî 9 goe̍h 1 ji̍t - 1919 nî 10 goe̍h 26 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê lio̍k-kun tāi-chiòng, mā sī tē-7 tāi ê Tâi-oân chóng-tok.

## Chhut-sin
1864-nî chhut-sì tī Fukuoka Daimyo, tī chím-á ê Fukuoka-chhī Tiong-iong khu. 1889-nî, Lio̍k-kun Tāi-ha̍k pit-gia̍p.

## Keng-le̍k
1918 nî 6 goe̍h chiūⁿ-jīm Tâi-oân Chóng-tok. 1919 nî 10 goe̍h tī jīm-lāi kòe-sin. Jīm-kî chi̍t-nî 4 kò͘ goe̍h. Jīm-kî chin-té, tān-sī tī i jīm-lāi chòe chiâⁿ-chōe tāi-chì：
*Chhòng-li̍p Tâi-oân Tiān-le̍k Chu-sek Hōe-siā.
*Kong-pò͘ Tâi-oân Kàu-io̍k Lēng.
*Kiàn-siat hái-sòaⁿ Chhiòng-koàn Thih-lō͘
*Siat-li̍p Hôa-lâm Gûn-hâng. 

Akasi Chóng-tok sī ûi-it sí-āu bâi-chòng tī Tâi-oân ê chóng-tok.

## Sí-bông

## Nî-phó͘

## Chham-khó chu-liāu
Tâi-oân Chóng-tok Akasi Motojiro Seng-peng Gián-kiú
Scyliorhinus besnardi

***Scyliorhinus besnardi*** sī chi̍t khoán *[[Scyliorhinus]]* sio̍k ê niau-soa.

## Chham-khó chu-liāu
*
Scyliorhinus

***Scylorhinus*** sī niau-soa-kho (Scyliorhinidae) ê chi̍t-ê sio̍k.

## Chéng
* *[[Scyliorhinus besnardi]]* Springer & Sadowsky, 1970
* *[[Scyliorhinus boa]]* Goode & Bean, 1896
* *[[Scyliorhinus canicula]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Scyliorhinus capensis]]* (Müller & Henle, 1838)
* *[[Scyliorhinus cervigoni]]* Maurin & Bonnet, 1970
* *[[Scyliorhinus comoroensis]]* Compagno, 1988
* *[[Scyliorhinus garmani]]* (Fowler, 1934)
* *[[Scyliorhinus haeckelii]]* (Miranda-Ribeiro, 1907)
*  *[[Scyliorhinus hesperius]]* Springer, 1966
* *[[Scyliorhinus meadi]]* Springer, 1966
* *[[Scyliorhinus retifer]]* (Garman, 1881)
* *[[Scyliorhinus stellaris]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Scyliorhinus tokubee]]* Shirai, Hagiwara & Nakaya, 1992
* *[[Scyliorhinus torazame]]* (Tanaka, 1908)
* *[[Scyliorhinus torrei]]* Howell Rivero, 1936
Toā-pe̍h-soa

**Toā-pe̍h-soa**, ha̍k-miâ ***Carcharodon carcharias***, sī Lamniformes-ba̍k ê soa-hî, seng-oa̍h tī kok toā-iûⁿ ê hái-hoāⁿ. Toā-pe̍h-soa ê thé-hêng siāng toā ū kàu 6 bí tn̂g, 2268 kong-kin tāng.

## Chham-khó
Galeus

***Galeus*** sī niau-soa-kho soa-hî ê chi̍t sio̍k, sǹg sī khah sè-hêng ê soa-hî.

## Chéng
* *[[Galeus antillensis]]* Springer, 1979 
* *[[Galeus arae]]* (Nichols, 1927)
* *[[Galeus atlanticus]]* (Vaillant, 1888)
* *[[Galeus cadenati]]* Springer, 1966
* *[[Galeus eastmani]]* (Jordan & Snyder, 1904)
* *[[Galeus gracilis]]* Compagno & Stevens, 1993
* *[[Galeus longirostris]]* Tachikawa & Taniuchi, 1987
* *[[Galeus melastomus]]* Rafinesque, 1810
* *[[Galeus mincaronei]]* Soto, 2001
* *[[Galeus murinus]]* (Collett, 1904)
* *[[Galeus nipponensis]]* Nakaya, 1975
* *[[Galeus piperatus]]* Springer & Wagner, 1966
* *[[Galeus polli]]* Cadenat, 1959
* *[[Galeus priapus]]* Séret & Last, 2008
* *[[Galeus sauteri]]* (Jordan & Richardson, 1909)
* *[[Galeus schultzi]]* Springer, 1979
* *[[Galeus springeri]]* Konstantinou & Cozzi, 1998

## Chham-khó
Á-chéng

**Á-chéng** (Eng-gí: *subspecies*, kán-lio̍k: **subsp.** iā **ssp.**) sī seng-bu̍t-ha̍k tùi seng-bu̍t ê hun-lūi kai-chân, mā ēng-lâi chí kai-chân tiong ê chi̍t-ê tan-oân.

Á-chéng sī tùi chéng lāi-té bô-kâng kûn-thé chi kan ê chha-pia̍t só͘ chò ê hun-lūi. Á-chéng nā chiàu hun-lūi ê kui-hoān, tī chéng lāi bē-tàng tan-to̍k chûn-chāi, iā-chiū-sī kóng, chi̍t chéng ē-té, ē-sài ū 2-ê á-chéng, bē-sài kaⁿ-taⁿ 1-ê á-chéng.
Siang-sèng-loân

thumb|Siang-sèng-loân
**Siang-sèng-loân** (Eng-gí: *bisexuality*), ia̍h **nn̄g-sèng-loân**, **nn̄g-sèng-ài**, sī kóng kò-thé chham nn̄g-ê sèng-pia̍t (cha-po͘ kap cha-bó͘) lóng ū sèng khip-ín-la̍t ia̍h sèng hêng-ûi.

## Siong-koan
* Tông-sèng-loân
* Ī-sèng-loân
* Choân-sèng-loân

分類:Sèng-kheng-hiòng
分類:LGBT
Choân-sèng-loân

**Choân-sèng-loân** (全性戀; Eng-gí: *omnisexuality*), he̍k-chiá **choân-sèng-ài** a̍h-sī **hoàn-sèng-loân** (汎-; *pansexuality*), kap siang-sèng-loân kâng-khoán tùi nn̄g khoán sèng-pia̍t lóng ū sèng khip-ín-la̍t ia̍h sèng hêng-ûi; m̄-koh tùi choân-sèng-loân-chiá chú-koan lâi kóng, pēng bô tùi sèng-pia̍t chò khu-hun, ia̍h tio̍h sī bô khu-pia̍t loân-ài tùi-siòng sī cha-po͘ ia̍h cha-bó͘.

## Siong-koan
* Tông-sèng-loân
* Ī-sèng-loân
* Pangender
Vogue

**Vogue** sī chi̍t pō͘ lú-sèng sî-mo͘ mi̍h cha̍p-chì, tī Bí-kok sī Condé Nast kong-si chhut-pán, tī pat-ê kok-ka ū chāi-tē-hoà ê pán-pún.
Halley Tn̂g-bóe-chhiⁿ

**Halley Tn̂g-boé-chheⁿ**, thian-bûn-ha̍k piān-hō **1P/Halley**, sī chi̍t lia̍p té chiu-kî ê tn̂g-boé-chheⁿ, sio̍k Thài-iông-hē ê chi̍t hūn-chú, bí 75 kàu 76 nî ē-sái tī Tē-kiû téng khoàⁿ tio̍h. Pún chheⁿ ê miâ sī tùi thian-bûn-ha̍k-ka Edmond Halley hō--ê, i khak-jīn liáu Halley chheⁿ ê chiu-kî-sèng.

Halley sī î-it ē-táng tùi Tē-kiû ēng jio̍k-gán koan-chhat ê té chiu-kî tn̂g-boé-chheⁿ, mā sī kî-tiong î-it lâng tī it-seng lāi ū khó-lêng khoàn tio̍h nn̄g pái ê chi̍t lia̍p. Tī jîn-lūi ê le̍k-sú lāi-bīn, ū chin chē pái tùi Halley ê kì-lio̍k, siāng-chá tī kong-goân-chêng 240 nî he̍k-chiá chêng 466 nî tio̍h ū chū-liāu.

Chit lia̍p chheⁿ lî hiān-chāi siāng kīn chi̍t pái chhut-hiān tī loē Thài-iông-hē (Hóe-chheⁿ óa lāi) sī 1986 nî, āu chi̍t pái chiàu chiu-kî sī 2061 nî. Tī 1986 nî ê sî-chūn, sī Halley thâu chi̍t kái siū tio̍h siōng-sè ê koan-chhat kap gián-kiù, hō͘ tn̂g-boé-chheⁿ ê kò͘-chō kap tn̂g-boé seⁿ-sêng ê ki-chè siū tio̍h chhián-bêng.

## Chham-khó
Tông-sèng-loân

**Tông-sèng-loân** (同性戀; Eng-gí: *homosexuality*), he̍k-chiá **tông-sèng-ài** (同性愛), sī kóng kâng sèng-pia̍t ê kò-thé chi kan ê sèng khip-ín-la̍t ia̍h sèng-hêng-ûi.

Nā pí khí khah phó͘-phiàn ê ī-sèng-loân lâi kóng, tông-sèng-loân-chiá tiāⁿ siū-tio̍h siā-hoē ê ap-pek, tông-sèng-loân-chiá ê koân-lī sī thong sè-kài jîn-koân gī-tê ê chiau-tiám chi it.

Chi̍t-ê lâng bô it-tēng ū goân-choân ê tông-sèng ia̍h gī-sèng sèng chí-hiòng.

## Iōng-gí
Ū chin chē koan-hē tông-sèng chi kan sèng kheng-hiòng ê kóng-hoat, pí-lun Eng-gí ê gay, lesbian, queer; he̍k-chiá sī Bân-lâm-gí ê khaⁿ-á-sian, chio̍h-bō-á téng khoán, in tiāⁿ chiàu só͘-chāi, giân-gí kap tiûⁿ-ha̍p ū bô-kâng ê ì-sù kap sú-iōng lí-lō͘.

Chia-ê iōng-gí lāi-bīn, ia̍h ū chi̍t pō͘-hūn thang hō-chò LGBT sio̍k-jîn-ōe (*LGBT slang*), sī chú-iàu tī LGBT jîn-kûn pún-sin teh kóng--ê.

## Gián-kiù ê le̍k-sú
Tông-sèng-loân ê Eng-gí *homosexual*, tāi-seng sī 1869 nî ê sî ūi chi̍t kóa chèng-tī chú-tiuⁿ só͘ sú-iōng--ê. Chá-kî tī ha̍k-su̍t-siōng tùi tông-sèng-loân ê khang-khòe, tōa-hūn lóng sī chiam-tùi tī cheng-sîn-i-ha̍k ê lí-kái. It-ti̍t kàu Alfred Kinsey, chiah  ū liáu siā-hōe-ha̍k-tek gián-kiù. Alfred keng-kòe i tī 1948 nî kap 1953 nî hun-pia̍t hoat-piáu ê *Jîn-lūi Lâm-sèng ê Sèng-hêng-ûi* (*Sexual Behavior in the Human Male*) kap *Jîn-lūi Lú-sèng ê Sèng-hêng-ûi* (*Sexual Behavior in the Human Female*), chiâⁿ chò sī siā-hōe-ha̍k tùi tông-sèng-loân kiam sèng gián-kiù ê chi̍t ūi khai-ki-chiá. Tī i-ê thóng-kè lāi-bīn, i hoat-kiàn tong-sî 37 pha-sén ê Bí-kok-lâng ū kòe tông-sèng-ài keng-giām, lāi-bīn koh ū 4 pha-sén sī goân-choân jî-chhiá kui-sì-lâng--ê. Che chiong goân-lâi tùi tông-sèng-loân ê gián-kiù chiau-tiám, tùi sèng-pia̍t jīn-tông bûn-tê choán hiòng siū siā-hōe chha-pia̍t (*discriminating*) ê liáu-kái.

Chū 1970 nî-tāi bóe khai-sí, keng-kòe Michel Foucault tī *[[Sèng ê le̍k-sú]]* (*Histoire de la sexualite ́*), kài-siāu liáu siā-hōe kiàn-chō-lūn ê chhiú-lō͘. I chú-tiuⁿ ū chi̍t khoán tùi Se-iûⁿ hoat-lu̍t lāi-bīn *[[sodomy]]* ê hoat-àn khài-liām, kàu i-ha̍k-siōng ê *homosexuality* sin-hūn (*identity*) ê choán-piàn.

Siā-hōe kho-ha̍k-kài tùi tông-sèng-loân ū "pún-chit-phài" (*essentialist*) kap "kiàn-chō-phài" (*constructionist*) nn̄g khoán koan-tiám. In gī-lūn ê būn-tê chú-iàu sī pí-lūn chhiūⁿ "gay" ia̍h "straight" chit khoán iōng-gí tàu-tóe sī chí khè-koan, bûn-hòa siōng it-chè ê lâng ê sèng-chit, he̍k-chiá sī it-tēng bûn-hòa kap siā-hòe kòe-têng ê sán-bu̍t. Pún-chit-phài jīn-ûi sèng ê sèng-chit sī seng-bu̍t-le̍k koat-tēng--ê; kiàn-chò-phài jīn-ûi sèng su-kiû sî ha̍k-si̍p--lâi-ê.

## Chham-chiàu

## Siong-koan
* Lú-tông-sèng-loân
* Lâm-tông-sèng-loân
* Siang-sèng-loân
* Poàⁿ-iam-iûⁿ

分類:LGBT
分類:Sèng-kheng-hiòng
Īⁿ-sèng-loân

**Ī(ⁿ)-sèng-loân** (異性戀, Eng-gí: *heterosexuality*), he̍k-chiá **ī(ⁿ)-sèng-ài**, sī kóng bô-kâng sèng-pia̍t ê kò-thé chi kan ê sèng khip-ín-la̍t ia̍h sèng hêng-ûi. 

Pí-khí tông-sèng-loân, gī-sèng-loân tī siā-hoē-siōng kap chū-jiân-kài lóng khah phó͘-phiàn. 

Lâng ê sèng hêng-ûi kaⁿ-taⁿ tī gī-sèng chi kan ē-sái sán-seng ū nn̄g-pêng chhin-tāi ti̍t-chiap hiat-thóng ê āu-tāi.

## Siong-koan
* Siang-sèng-loân
Robert Delaunay

**Robert Delaunay** (1885 nî 4 goe̍h 12 ji̍t - 1941 nî 10 goe̍h 25 ji̍t) sī Hoat-kok ê Orpheus-chú-gī oē-ka.
Orpheus-chú-gī (gē-su̍t)

**Orpheus-chú-gī** (Eng-gí: *Orphism*), ia̍h sī **Orpheus Li̍p-thé-chú-gī** (), sī Li̍p-thé-chú-gī sî-kî ê gē-su̍t ūn-tōng, choan-chù tī thiu-siōng kap Iá-siù-phài ê ēng-sek.
Michel-Eugène Chevreul

**Michel-Eugène Chevreul** (1786 nî 8 goe̍h 31 ji̍t - 1889 nî 4 goe̍h 9 ji̍t) sī Hoat-kok ê hoà-ha̍k-ka, i tùi chí-hông-sng ê ián-kiù ín chhut chá-kî tī gē-su̍t kap kho-ha̍k ê èng-iōng.
Siau-hông

**Siau-hông** (消防) sī tùi hóe-sio ê ī-hông kap kiù-chai. M̄-koh it-poaⁿ chèng-hú ê siau-hông tan-ūi tû-liáu kiù-hóe, mā ū kî-tha kiù-chai ê gia̍p-bū.
Edmond Halley

**Edmond Halley** (1656 nî 11 goe̍h 8 ji̍t - 1742 nî 1 goe̍h 14 ji̍t) sī Eng-kok ê thian-bûn-ha̍k-ka, bu̍t-lí-ha̍k-ka, khì-siōng-ha̍k-ka kiam sò͘-ha̍k-ka. I sī Halley Tn̂g-boé-chheⁿ kúi-tō kap chiû-kî-sèng ê kè-sǹg hoat-hiān-chiá.
Ganymede (oē-chheⁿ)

**Ganymede** sī Bo̍k-chheⁿ 63-ê khak-tēng ê oē-chheⁿ chi it.

## Tsù-kiok

## Tsù-kái

## Ên-sin ua̍t-to̍k

* 
* 

## Tsham-ua̍t
*Oxford English Dictionary
*Oxford University Press
*Merriam-Webster Dictionary

## Guā-pōo liân-kiat

* Ganymede page at NASA's Solar System Exploration site
* Ganymede page at *The Nine Planets*
* Ganymede page at *Views of the Solar System*
* Ganymede Crater Database from the Lunar and Planetary Institute
* Images of Ganymede at JPL's Planetary Photojournal
* Movie of Ganymede's rotation from the National Oceanic and Atmospheric Administration
* Ganymede map from ''Scientific American'' article
* Ganymede map with feature names from Planetary Photojournal
* Ganymede nomenclature and Ganymede map with feature names from the USGS planetary nomenclature page
* Paul Schenk's 3D images and flyover videos of Ganymede and other outer solar system satellites
* Ganymede Orbiter Concept 
* Global Geologic Map of Ganymede (USGS)
* Google Ganymede 3D, interactive map of the moon
* Video (animation; 4:00): Flyby of Ganymede and Jupiter (NASA; July 15, 2021).
Tanaka Yosiko

**Tanaka Yosiko** (田中 好子, ), pún-miâ **Odate Yosiko** sī Ji̍t-pún ê ián-goân kiam koa-chhiú.
Sîn-keng-ha̍k

**Sîn-keng-ha̍k** (Eng-gí: *neurology*), he̍k-chiá **sîn-keng-kho**, **sîn-keng-loē-kho**, sī I-ha̍k ê hun-chi, choân-bûn chhú-lí sîn-keng hē-thóng ê i-ha̍k būn-tê.

## Siong-koan
* Sîn-keng-goā-kho
Scomber

***Scomber*** sī chi̍t lūi hái-hî, chheng-kho ē-kha ê chi̍t sio̍k.

## Chéng
* *[[Scomber australasicus]]* Cuvier, 1832.
* *[[Scomber colias]]* Gmelin, 1789.
* *[[Scomber japonicus]]*, Houttuyn, 1782.
* *[[Scomber scombrus]]* Linnaeus, 1758.

## Chham-khó
Chheng-kho

**Chheng-kho**, La-teng hō-miâ **Scombridae**, sī Lô͘-hêng-ba̍k ê chi̍t kho, chheng-hî, chhńg-á téng hî-lūi lóng sio̍k chit kho.

## Hun-lūi
Tû-liáu tan-to̍k ê chi̍t kho, mā ū ha̍k-chiá kā chit kho ê hî hun chò 4-ê kho: Cybiidae, Katsuwonidae, Scombridae, kap Thunnidae.

Nā chiàu tan chit kho lâi hun, ē-sái hun chò í-hā ê lūi-pia̍t:

Kho Scombridae
* A-kho Gasterochismatinae
** Sio̍k *[[Gasterochisma]]*
* A-kho Scombrinae
** Sio̍k *[[Acanthocybium]]*
** Sio̍k *[[Allothunnus]]*
** Sio̍k *[[Auxis]]*
** Sio̍k *[[Cybiosarda]]*
** Sio̍k *[[Euthynnus]]*
** Sio̍k *[[Grammatorcynus]]*
** Sio̍k *[[Gymnosarda]]*
** Sio̍k *[[Katsuwonus]]*
** Sio̍k *[[Orcynopsis]]*
** Sio̍k *[[Rastrelliger]]*
** Sio̍k *[[Sarda]]*
** Sio̍k *[[Scomber]]*
** Sio̍k *[[Scomberomorus]]*
** Sio̍k *[[Thunnus]]*

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Lô͘-hêng-bo̍k
Sîn-keng-kho-ha̍k

**Sîn-keng-kho-ha̍k** (Eng-gí: *neuroscience*) sī choân-bûn ián-kiù sîn-keng hē-thóng ê ha̍k-kho.

## Siong-koan
* Sîn-keng-ha̍k
Chhî Sūn-choân

**Chhî Sūn-choân** (徐顺全/Chee Soon Juan, 1962 nî chhut-sì) sī Sin-ka-pho ê chèng-tī ūn-tōng-chiá. I sī hoán-tùi tóng Sin-ka-pho Bîn-chú Tóng ê pì-su-tiúⁿ
Sin-ka-pho Hô

**Sin-ka-pho Hô** ūi tī teh Sin-ka-pho ê chhī-khu, sī Sin-ka-pho chá-kî hoat-tián ê só͘-chāi, Sin-ka-pho ê siong-gia̍p tiong-sim kap kok-hoē mā siat tī hô-hoāⁿ.
Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** sī Se-pan-gâ Canaria Kûn-tó ê siú-hú chi it (lēng-goā sī Las Palmas de Gran Canaria), ū jîn-kháu 222,417 (2009 nî).
BBC

**BBC** sī **Tāi-eng Hòng-sàng Kong-si** (*British Broadcasting Corporation*) ê Eng-gí kán-lio̍k. BBC sī Liân-ha̍p Ông-kok ê kong-ka hòng-sàng tan-ūi, chóng-pō͘ tī London. In mā sī thong sè-kài siāng toā ê hòng-sàng-chiá, tī chin choē só͘-chāi lóng ū kóng-pò tiān-tâi ia̍h tiān-sī-tâi. 

Lūi-pia̍t:BBC
Dakota Blue Richards

thumb|right|Richards, 2012
thumb|right|Dakota Blue Richards (2008)

**Dakota Blue Richards** () sī Eng-tē ê ián-goân, pat tī tiān-iáⁿ *The Golden Compass* chhut-ián.

## Liân-kiat

*
Chiam Sî-tiong

**Chiam Sî-tiong** (詹时中/Chiam See Tong, 1935 nî 3 goe̍h 12 ji̍t chhut-sì) sī Sin-ka-pho ê chèng-tī-ka, kok-hoē gī-goân. I hiān-sî tāi-piáu Potong Pasir soán-khu, chèng-tóng sī Sin-ka-pho Jîn-bîn Tóng, Sin-ka-pho ê hoán-tùi tóng.
Toā Pa-iô

**Toa Payoh** (大巴窑, *Toā Pa-iô*) sī Sin-ka-pho tiong-pō͘ ê 1-ê khu-he̍k, sī Sin-ka-pho siāng chá siat-li̍p kong-kiōng chū-the̍h ê só͘-chāi chi it.
Frances McDormand

**Frances McDormand** (1957 nî 6 goe̍h 23 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê ián-goân. I pat tī 1996 nî in-ūi tī tiān-iáⁿ *Fargo* ê ián-chhut ti̍t tio̍h Oscar Chióng.
Kim-siâⁿ Bú

**Kim-siâⁿ Bú** (金城武, Ji̍t-gí: **Kanesiro Takesi**; 1973 nî 10 goe̍h 11 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê ián-goân.
Oprah Winfrey

**Oprah Winfrey**, pún-miâ **Orpah Gail Winfrey** (1954 nî 1 goe̍h 29 ji̍t chhut-sì), sī Bí-kok ê tiān-sī chú-chhî-jîn. I sī Bí-kok iú-sú í-lâi siāng hó-gia̍h ê Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng.
Martha Stewart

**Martha Stewart** (1941 nî 8 goe̍h 3 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê seng-lí-lâng, chok-ka kiam chhut-pán-chiá. I sī mûi-thé kong-si *Martha Stewart Living Omnimedia* ê chhòng-pān-jîn.
Tōa-nâ-pô͘

**Toā-nâ-pô͘** (大林蒲) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Sió-káng-khu ē-té ê chi̍t-ê siā-lí, sī Ko-hiông oá hái ê chá-kî chū-lo̍h chi it.

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chng-siā
Lūi-pia̍t:Sió-káng-khu
Hōng-phīⁿ-thâu

**Hōng-phīⁿ-thâu** (鳳鼻頭) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Sió-káng-khu pian-kài piⁿ ê chi̍t-ê siā-lí, sī Ko-hiông ê chá-kî chū-lo̍h chi it. Hōng-phīⁿ-thâu khò-hái, siat ū hî-káng, kap Toā-nâ-pô͘ sio keh-piah, mā oá-kīn Lîm-hn̂g-khu.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chng-siā
Lūi-pia̍t:Sió-káng-khu
Ài-hô

**Ài-hô** (愛河) sī lâu koè Ko-hiông chhī-lāi  ūn-hô-hoà ê chi̍t tiâu sè-tiâu hô. Tn̂g-tō͘ tāi-kài 12 kong-lí, goân-thâu tī Jîn-bú-khu. 

Ài-hô tī Ji̍t-pún sî-tāi kiò chòe **Ko-hiông-chhoan** (高雄川 *Takao-gawa*) iah-sī **Táⁿ-káu-chhoan** (打狗川), chiàn-āu pat kái chòe **Jîn-ài-hô** (仁愛河). Nā koh khah thoân-thóng lâi kóng, Ài-hô ê bô-kâng hô-toāⁿ lóng ū bô-kâng ê miâ, kó͘-chá chāi-tē lâng it-poaⁿ sì kā hō chò "káng", chhan-chhiūⁿ "Thâu-chêng-káng", "Āu-piah-káng" téng-téng. 

"Ài-hô" chi̍t-ê miâ pún-sin sī tùi "Ài-hô Iû-chûn-só͘" (愛河遊船所) hō--lâi-ê.

## Hō-miâ
Tī Hōng-soaⁿ-koān Chhái-hóng-chheh lāi-bīn, ū kì-lio̍k pún hô tī Chheng-kok sî-kî hun tōaⁿ ê hō-miâ, tùi téng-liû sǹg--lo̍h-lâi, sī Chûn-á-thâu-káng (船仔頭港), Chhân-bóe-káng (田尾港), Lêng-chúi-káng (龍水港), í-kip Iâm-tiâⁿ-káng (鹽埕港).

Ji̍t-pún sî-tāi chá-kî chiàu tē-hō-miâ, hō kûi-tiâu sī Táⁿ-káu-chhoan (打狗川), āu-lâi mā tùi tē-hō-miâ kái chò Ko-hiông-chhoan. Chiàn-āu koan-hong ê hō-miâ sī Ko-hiông-hô (高雄河). Ài-hô chit-ê miâ it-poaⁿ sī jīn-ûi tī 1948 nî ū gōa-tē phài--lâi ê kì-chià siá sin-bûn ê sî, tùi tē-hng bô se̍k, chiong hô-piⁿ "Ài-hô Iû-chûn-só͘" khâng-páng ê miâ tòng chò sī hô ê miâ siá-ji̍p pò-tō, kàu 1950 nî-tāi, "Ài-hô" í-keng siū chhī-chèng-hú sin-bûn kap koaⁿ-hong sin-bûn-siā chhái-ēng.

1968 nî, ū kok-hōe gī-oân thê-àn kái pún hô ê miâ chò "Jîn-ài-hô" (仁愛河), bo̍k-tek sī o-ló Chiúⁿ Kài-se̍k hu-jîn Sòng Bí-lêng â jîn-ài. Āu-bóe chhī-gī-hōe thong-kòe, 1970 nî chèng-sek si̍t-si. Chóng-sī 1991 nî chhī-gī-hōe tiông-sin thó-lūn hō-miâ, 1992 nî koat-tēng khoe-ho̍k sú-iōng Ài-hô.

## Chham-khó
Vermont Kiōng-hô-kok

**Vermont Kiōng-hô-kok** sī chí 1777 nî kàu 1791 nî kî-kan ê Vermont. Hit tang chūn ê Vermont thoat-lî Eng-kok ê khòng-chè, chiâⁿ chò to̍k-li̍p ê kok-ka. Tī 1791 nî, Vermont ka-ji̍p Bí-kok, sī tē-14-ê chiu.

Lūi-pia̍t:Bí-kok ê le̍k-sú
Ethan Allen

**Ethan Allen** (1738 nî 1 goe̍h 21 ji̍t - 1789 nî 2 goe̍h 12 ji̍t) sī Bí-kok ê chèng-tī-ka. I tī Bí-kok kiàn-kok í-chêng chhut-sì, āu-lâi kiàn-li̍p Vermont chiu.
George Clinton

**George Clinton** () sī Bí-kok ê kiàn-kok-chiá chi it. I sī New York ê thâu jīm chiu-tiúⁿ, mā sī Bí-kok ê tē-4 jīm hù chóng-thóng.
Sù-it-jī Sū-kiāⁿ

**Sù-it-jī Sū-kiāⁿ** (Hàn-jī: 四一二事件), hoat-seng tī Tiong-kok Siōng-hái. Sī 1927 nî 4 goe̍h sî, Tiong-kok Kok-bîn Tóng ê kun-sū thâu-lâng Chiúⁿ Kài-chio̍h léng-tō ê iū-phài, liân-ha̍p Chheng-pang (青幫), hiòng chó-phài chham kiōng-sán-tóng lâi hoat-tōng ê tìn-a̍p kap chèng-tī chheng-sé.

Kok-bîn-tóng hong-bīn chheng chit-ê sū-kiāⁿ sī "Chhen-tóng" (清黨); Kiong-sán-tóng chheng "Sù-it-jī Hoán Kek-bēng Chèng-piàn" (四·一二反革命政变). Tī kok-chè-siōng mā kiò **Siōng-hái Tô͘-sat**.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Kang Kài-sè

**Kang Kài-sè** (江蓋世, 1958 nî 2 goe̍h 22 ji̍t) sī Tâi-oân ê bîn-chú ūn-tōng-chiá, chêng Tâi-pak-chhī chhī-gī-goân.
Koán Phek-lêng

**Koán Phek-lêng** (管碧玲, 1956 nî 12 goe̍h 9 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê chèng-tī ūn-tōng-chiá, chêng Ko-hiông-chhī ê bûn-hoà kio̍k-tiúⁿ, hiān-sî sī tāi-piáu Ko-hiông-chhī ê li̍p-hoat úi-oân.
Ngô͘ Tun-gī

**Ngô͘ Tun-gī** (吳敦義, ) sī Tâi-oân ê chèng-tī-chiá, pat chò koè Lâm-tâu-koān koān-tiúⁿ, Ko-hiông-chhī chhī-tiúⁿ, li̍p-hoat úi-oân, hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ, kap Tiong-hoâ Bîn-kok tē 13 jīm hù-chóng-thóng.

2017 nî 5 goe̍h 20, i tòng-soán Tiong-kok Kok-bîn-tóng ê tóng-chú-se̍k.

Lūi-pia̍t:Bân-lâm jîn-bu̍t

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī Chhī-tiúⁿ
Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān jîn-bu̍t
Ada Lovelace

**Ada Lovelace** (1815 nî 12 goe̍h 10 ji̍t - 1852 nî 11 goe̍h 27 ji̍t), pún-miâ **Augusta Ada Byron**, sī Eng-lân ê chok-ka kiam sò͘-ha̍k-ka. I sī Charles Babbage ki-hâi-sek kè-sǹg-ki ê chá-kî ê ián-sǹg-hoat hoat-tián-chiá. I sī tē-it ê chú-tiuⁿ kè-sǹg-ki m̄-nā ē-tàng iōng-lâi sǹg-siàu ê lâng, iā hoat-piáu tē-it tōaⁿ hun-sek-ki iōng ê ián-sǹg-hoat. Só͘-í Ada tiāⁿ-tiāⁿ hŏng jīn-tēng chòe sè-siōng tē-it ê thêng-sek siat-kè-su.

Ada Lovelace sī si-jîn George Gordon Byron kap Byron lâm-chiok hu-jîn ê ū hun-in koan-hē ê ko͘ cha-bó͘-kiáⁿ. Byron kî-û ê gín-á lóng-sī gōa-kháu thau-siⁿ--ê. Ada móa-ge̍h ê sî, pē-bú lî-iân, sì kò ge̍h liáu-āu Byron lî-khui Eng-kok, bô koh tńg--lâi. Byron siá si kóng, "Góa ê  súi cha-bó͘-kiáⁿ, lí kám-sī siⁿ-chòe kap lí bú-chhin sio-siāng? Ada, góa chhù-lāi kap sim-lāi î-it ê cha-bó͘-kiáⁿ." Ada 8 hè ê sî, Byron tī Hi-liap kè-sin. Ada ê bú-chhin chīn-la̍t chai-pôe i ê sò͘-ha̍k lô-chip chhù-bī, pī-bián i ta̍h-ji̍p in lāu-pē ê tian-kông. Chóng-sī Ada siàu-liām in lāu-pē, kā 2 ê hāu-siⁿ hō͘-miâ chòe Byron kap Gordon. I kè-sin liáu-āu ê ûi-goān sī tâi tī in lāu-pē ê bōng-á-po͘ piⁿ. Ada sòe-hàn-sî tiāⁿ-tiāⁿ phòa-pīⁿ, m̄-koh i iû-goân kut-la̍t tha̍k-chheh ha̍k-sip. 1835 nî i kap William King kiat-hun, William King tī 1838 nî siū hong chòe Lovelace pek-chiok, i tō pìⁿ-chòe Lovelace hu-jîn.

Thàu-kè i ê ka-têng kap kàu-io̍k khoân-kéng, i se̍k-sāi chē-chē kho-ha̍k-ka, pí-jū Andrew Crosse, Charles Babbage, Sir David Brewster, Sir Charles Wheatstone, Michael Faraday, kap chok-ka Charles Dickens, tè in chìn-siu. Ada chū-chheng chòe hun-sek-ka (kiam hêng-jî-siōng-ha̍k-ka / thiat-ha̍k-ka). koh chū-chheng chiông-sū "Si-ì kho-ha̍k".

Cha̍p-kúi hè ê sî, in-ūi i ê sò͘-ha̍k thian-hūn, Ada se̍k-sāi āu-sè lâng hō͘-chòe "Tiān-náu chi hū" ê Eng-kok sò͘-ha̍k-ka Charles Babbage, khai-sí chi̍t-tōaⁿ tn̂g-kî ê lāu-su kiam pêng-iú ê kang-chok koan-hē, i koh ūi-tio̍h Babbage ê hun-sek-ki kè-ōe chhi-bê. Ada tī 1833 nî thàu-kè ka-kàu Mary Somerville se̍k-sāi Babbage.

Tī 1842-1843 nî ê kî-kan, i hoan-e̍k chi̍t-phiⁿ Ì-tāi-lī kun-su kang-têng-su Luigi Federico Menabrea chhián-su̍t hun-sek-ki ê bûn-chiong, ka-siōng siông-sòe ê pit-kì (hit phiⁿ ê miâ tō kiò-chòe "Pit-kì"). Ada ê pit-kì lāi-té pau-koat chē-chē lâng kong-jīn ê le̍k-sú-siōng tē-it tōaⁿ tiān-náu thêng-sek -- chi̍t-tōaⁿ hun-sek-ki iōng ê ián-sǹg-hoat. M̄-koh iā ū le̍k-sú ha̍k-ka bô tông-ì, chí-chhut Babbage tī 1837-1840 nî ê kò-jîn pit-kì lāi-té í-keng ū koh-khah chá ê hun-sek-ki thêng-sek. Ada ê pit-kì tùi chá-kî tiān-náu hoat-tián le̍k-sú  hui-siông tiōng-iàu. Chhú-gōa, tng Babbage téng-téng kâng sî-tāi ê ha̍k-chiá, kan-na chù-ì tio̍h tiān-náu ê ūn-sǹg lêng-le̍k ê sî, Ada í-keng ū-kiàn tiān-náu kóng-hoàn èng-iōng ê bī-lâi. I ti pit-kì lāi-té iōng i ê "Si-ì kho-ha̍k" lâi gián-kiú hun-sek-ki, thàm-soh kò-jîn kap siā-hōe, án-chóaⁿ thàu-kè kho-ki hia̍p-tông kang-chok.

Ada tī 1852 nî in-ūi chú-kiong-gâm sî-sè, hióng-nî 36 hè.

Lūi-pia̍t:Eng-lân jîn-bu̍t
Trưng Chí-moāi

**Trưng Chí-moāi** (Oa̍t-lâm-gí: *Hai Bà Trưng*, "Nn̄g ê Trưng hu-jîn"), tāi-kài kong-goân 12 nî chhut-sì, 43 nî koè-sin, sī kóng **Trưng Trắc** (徵側) kap **Trưng Nhị** (徵貳) chit tùi chí-moāi, in tī 1 sè-kí sî-kî léng-tō hoán-khòng Se Hàn.

Kî-tiong, Trưng Trắc ê nî-hoè khah toā, m̄-koh nn̄g chí-moāi chún-khak ê chhut-sì sî-kan bô kì-lio̍k. In ê hoán-khòng āu-boé hong tìn-ap.
Se Hàn

**Se Hàn** (西漢), mā ū kóng **Chêng Hàn** (前漢), sī kó͘-chá Tiong-kok ê chi̍t-ê tiâu-tāi, kap Tang Hàn (東漢) ha̍p chò Hàn-tiâu. Se Hàn sī tùi chêng 202 nî Lâu Pang (劉邦) kiàn-li̍p Hàn-tiâu khai-sí, kàu kong-goân 9 nî, Ông Bóng (王莽) cheng hông-tè kái kok-hō chò "Sin" ûi-chí.

Kiò "Se Hàn" sī in-ūi in siat to͘-siâⁿ tī Tiông-an (長安), só͘-chāi tī āu-boé Lâu sèⁿ chèng-koân khoe-ho̍k liáu-āu ê to͘-siâⁿ Lo̍k-iông (洛陽) se-pêng. "Se" sī sú-ka só͘ kì, m̄-sī chit-ê tiâu-tāi kā-tī hō ê miâ.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Pī-īn

**Pī-īn** (tiāⁿ ū tha̍k **phiah-īn**), he̍k-chiá kóng **seng-sán khòng-chè** (Eng-gí: *birth control*), sī chí hia-ê hō͘ cha-po͘-lâng kap cha-bó͘-lâng kau-ha̍p liáu-āu khah bē ū-sin ê hong-hoat. Ū chi̍t-koá pī-īn ê hong-sek kâng-sî ē-tàng pó-hō͘ sèng-kau ê lâng mài khì hō͘ sèng thoân-jiám-pēⁿ oè--tio̍h.

Pī-īn nā sī chiâⁿ-chò 1 chióng chèng-chhek ê chhiú-toāⁿ, án-ne tō hō-chò seng-io̍k khòng-chè, tī ka-têng chit-ê chân-bīn lâi kóng, tō sī ka-têng kè-e̍k, ì-sù sī kóng hi-bāng thàu-koè tāi-seng kè-oē, hō͘ seⁿ kiáⁿ io kiáⁿ mài piàn-chò ì-goā, thang tāi-seng chún-pī, siūⁿ hō͘ chim-chiok.

Chò pī-īn ê lâng, ū khó-lêng sī ang-á-bó͘, mā ū khó-lêng sī bô kiat-hun m̄-koh toà chò-hoé, he̍k-chiá-sī ū tēng-hun ê lâng, lâm-lú-pêng-iú, sīm-chì sī lō͘-chúi-chêng (one night stand) ê tùi-siōng mā ē pī-īn.

Pī-īn ê in-toaⁿ chin chē, pí-lūn: cha-po͘ kap cha-bó͘ khó-lū keng-chè in-sò͘, bô-hoat-tō͘ chhī siuⁿ chē kiáⁿ-jî. Mā ū ê lâng sī kui-khì lóng bô beh seⁿ kiáⁿ, tō pī-īn. Siàu-liân-lâng ē siūⁿ-kóng āu-pái beh ài ū kiáⁿ-jî cha-bó͘-kiáⁿ, chóng--sī chit-má iáu chió hoè, tio̍h tán khah ū chîⁿ iah-sī thâu-lō͘ khah ún-tēng chiah seⁿ. Thàu-koè pī-īn, 2 ê lâng iû-goân ē-tàng tiāⁿ-tiāⁿ sèng-kau, hiáng-siū ún-tēng ê koan-hē, koh m̄-bián hoân-ló seⁿ kiáⁿ chhiâⁿ kiáⁿ ê būn-tê, kā in-ūi kau-ha̍p lâi ū-sin ê ki-lu̍t kàng-kē.

Lūi-pia̍t:I-ha̍k
Henrietta Lacks

**Henrietta Lacks** (1920 nî 8 goe̍h 18 ji̍t - 1951 nî 10 goe̍h 4 ji̍t) sī Bí-kok lâng, i sī George Otto Gey só͘ poê-ióng ê HeLa sè-pau chu tong-chho͘ ê thê-kiong-chiá.
Tek-kok ê keng-chè

**Tek-kok ** sī Au-chiu siāng-toā ê kok-ka keng-chè-thé. Kun-kù 2010 nî ko͘-kè, nā chiàu bêng-gī GDP (*nominal GDP*) lâi sǹg sī pâi sè-kài tē-4; chiàu GDP (PPP) pâi tē-5. Leng-goā, Tek-kok oan-ná sī thong sè-kài tē-2 toā ê chhut-kháu kok.

Ho̍k-bū-gia̍p tī Tek-kok chiàm 70% ê GDP. kang-gia̍p chiàm 29.1, lông-gia̍p chiàm 0.9%.

## Chham-khó chu-liāu
HeLa sè-pau

**HeLa sè-pau** (Eng-gí: *HeLa cell*) sī chit chu jîn-lūi sè-pau, choân-bûn ēng-lâi choè seng-bu̍t kap i-ha̍k ián-kiù. Chit chu sè-pau goân-seⁿ sī George Otto Gey tùi Henrietta Lacks (pún lâng m̄ chai chêng) seng-ku téng ê chú-kiong-kún-gâm kéng lâi chò ián-kiù.

HeLa ê seⁿ-thòaⁿ bô hān kái, hong kiò chò sī chi̍t khoán "put-sú" (*immortal*) ê sè-pau.

Lūi-pia̍t:Seng-bu̍t lûn-lí-ha̍k
911 Sū-kiāⁿ

**Kiú-it-it Sū-kiāⁿ**, he̍k-chiá **Kiú-it-it Kong-kek**, sī 2001 nî 9 goe̍h 11 li̍t, Al-Qaeda cho͘-chit hiòng Bí-kok pún-thó͘ hoat-tōng ê khióng-pò͘-chú-gī kong-kek.

Lóng-chóng 19-ê khiong-pò͘-hūn-chú tī tong-tē hit ji̍t thàu-chá kiap hā 4-chiah bîn-hâng hui-hêng-ki, kî-tiong 2-chiah hiòng New York Chhī ê World Trade Center chò chū-sat kong-kek, 1-chiah hiòng Arlington ê Pentagon (Bí-kok kok-hông-pō͘), koh ū 1-chiah in-ūi sêng-kheh kap ki-cho͘ jîn-goân ê hoán-khòng, tī Pennsylvania ê kau-goā chai-lo̍h.

Sū-kiāⁿ chō-sêng liáu tāi-iok 3000 lâng sí-bông.

## Sí-bông chêng-hêng

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Bí-kok ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:21 sè-kí
Santiago Calatrava

**Santiago Calatrava** (1951 nî chhut-sì) sī Se-pan-gâ Valencia chhut-sì ê kiàn-tio̍k-su kiam thó͘-bo̍k kang-têng-su.
Eduardo Souto de Moura

**Eduardo Elísio Machado Souto de Moura** (1952 nî 7 goe̍h 25 ji̍t chhut-sì) sī Phû-tô-gâ ê kiàn-tio̍k-su. I tī 2011 nî tit tio̍h Pritzker Chióng.
Porto

**Porto** (Phû-gí ho͘-im: [ˈpoɾtu]) sī Phû-tô-gâ ê tē-jī toā siâⁿ-chhī, chhī-khu jîn-kháu ū 22 bān, to͘-hoē-khu jîn-kháu ū pah-goā bān.
Hái-té Nn̄g-bān Lí

**Hái-té Nn̄g-bān Lí** (Hoat-gí: *Vingt mille lieues sous les mers*; Eng-gí: *Twenty Thousand Leagues Under the Seas*) sī Hoat-kok siáu-soat-ka Jules Verne tī 1869 nî chhut-pán ê kho-ha̍k siáu-soat. Loē-iông sī Nemo Chûn-tiúⁿ kap i-ê chiâm-chúi-lām "Nautilus" ê kò͘-sū.
Kang-gia̍p-hòa

**Kang-gia̍p-hoà** nā tī le̍k-sú ia̍h siā-hōe-ha̍k tang-tiong sī kóng lông-gia̍p siā-hoē hiòng kang-gia̍p siā-hoē ián-piàn choán-hêng ê koè-têng, hâm siā-hoē ê piàn-chhian kap keng-chè ê hoat-tián. Kang-gia̍p-hoà mā sī hiàn-tāi-hoà ê chi̍t pō͘-hūn. Hiān-tāi sian-chìn kok-ka ê kang-gia̍p-hoà sī tùi 18 sè-kí āu-kî í-āu ê Kang-gia̍p Kek-bēng sî-kî khí-thâu.

Nā khah chāi-tē ê ì-gī lâi kóng, kang-gia̍p-hòa mā ē-tàng chí chi̍t-ê só͘-chāi khí-siat kang-tiûⁿ liáu-āu ê hoat-tián.

## Siong-koan
* Sin-heng kang-gia̍p kok-ka

Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Lūi-pia̍t:Keng-chè-ha̍k
Chóa

**Chóa** (紙) sī lī-iōng si̍t-bu̍t chhiam-ûi chè-chō ê pêⁿ-bīn hêng mi̍h-kiāⁿ, it-poaⁿ ēng-lâi siá-jī, oē-tô͘, pau-chong, ia̍h sī ìn-soat. Nā khah khoah-khǹg ê ì-sù, ēng tōng-bu̍t ê phoê, ia̍h sī ēng ha̍p-sêng châi-chit só͘ chò, lō͘-ēng sio-siâng ê mi̍h mā sǹg sī chóa.

Lūi-pia̍t:Bûn-kū
Tân Se̍k-bō͘

**Tân Se̍k-bō͘** (陈硕茂; *Chen Show Mao*, 1961 nî chhut-sì) sī Tâi-oân chhut-sì ê Sin-ka-pho chèng-tī-ka. I tī 2011 nî tāi-piáu hoán-tùi-phài Kang-lâng Tóng chham-soán Sin-ka-pho kok-hoē gī-goân, kap tóng pì-su-tiúⁿ Lâu Thiâⁿ-khiâng (刘程强) téng 5-ê lâng tī Aljunied chi̍p-soán-khu kēng-soán, siōng-boé tòng-soán.
Piñata

**Piñata** (Se-pan-gâ-gí ho͘-im: [pi'ɲata]) sī goā-kháu om chhái-sek ê choá-iù-á ê khé-á, sī Be̍k-se-ko bûn-hoà tiong chi̍t khoán thó͘-sio̍k mi̍h. Siū tio̍h Be̍k-se-ko bûn-hoà ê éng-hióng, tī Latin Bí-chiu ê gín-á seⁿ-ji̍t, ē the̍h piñata lâi té thn̂g-á, chò chhù-bī ê oa̍h-tāng.
縮圖
Jadranka Kosor

**Jadranka Kosor** (1953 nî 7 goe̍h 1 ji̍t chhut-sì) sī Hrvatska ê chóng-lí, tùi 2009 nî chiūⁿ-jīm kàu taⁿ. I ê chèng-tóng sī Hrvatska Bîn-chú Liâm-ha̍p (*Hrvatska demokratska zajednica*)
Chiam-seng-ha̍k

**Chiam-chhiⁿ-ha̍k** sī ián-kiù thian-thé piâ-lia̍t kap lâng sèⁿ-miā ê koan-hē ê ha̍k-būn, sī chi̍t khoán sǹg-miā ê hong-sek. 

Sui-jiân sī thian-bûn-ha̍k chit mn̂g kho-ha̍k ê khí-goân chi it, m̄-koh chiam-chhiⁿ hiān-sî í-keng bô tī hiān-tāi kho-ha̍k ê
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** (1930 nî 8 goe̍h 5 ji̍t - 2012 nî 8 goe̍h 25 ji̍t) sī Bí-kok ê hûi-hêng-ka kiam thài-khong-jîn. I tī 1969 nî kap Buzz Aldrin koh-ū Michael Collins chò-hoé chip-hêng NASA ê Apollo 11 goe̍h-kiû teng-lio̍k jīm-bū, chiâⁿ chò thâu-chi̍t-ê ta̍h chiūⁿ goe̍h-kiû pián-bīn ê lâng.

Lūi-pia̍t:Thài-khong-jîn
Harald 1-sè

**Harald 1-sè** (Dan-kok-gí: *Harald Blåtand Gormsen*, ì-sù: "Harald, nâ-sek ê chhùi-khí, Gorm ê kiáⁿ"), tāi-iok 935 nî chhut-sì, sī tāi-iok 958 nî kàu 986 nî i koè-sin thóng tī Dan-kok ê kok-ông. I mā pat thóng-tī koè Norge chi̍t toāⁿ sî-kan.

Lūi-pia̍t:Tan-be̍h jîn-bu̍t
Siâ Soat-lêng

thumb|Siâ Soat-lêng (2011)
Siâ Soat-lêng (佘雪玲, *Nicole Seah*; ) sī Sin-ka-pho tāi-piáu hoán-tùi-phài Kok-bîn Thoân-kiat Tóng chham-ka 2011 nî kok-hoē soán-kú ê hāu-soán-jîn. I kap lēng-goā 4-ê lâng ha̍p soán Marine Parade chi̍p-soán-khu, āu-boé lo̍h-soán (the̍h tio̍h 43.35% ê soán-phiò), su hō͘ Gô͘ Chok-tòng ê Jîn-bîn Hêng-tōng Tóng thoân-tūi (56.65%).

Lūi-pia̍t:Sin-ka-pho chèng-tī jîn-bu̍t
Pho-su niau

**Pho-su niau** sī chi̍t khoán tn̂g-mn̂g, pēng-chiá bīn-hêng khah píⁿ-té ê niau-á phín-chéng.
Mizuki Sigeru

**Mizuki Sigeru** (水木しげる), pún-miâ **Mura Sigeru** (武良茂), 1922 nî 3 goe̍h 8 ji̍t chhut-sì, sī Ji̍t-pún ê bàng-gah oē-ka. I ê tāi-piáu-chok sī *Gegege no Kitarô* (ゲゲゲの鬼太郎).
Takahata Isao

**Takahata Isao** (高畑勲, 1935 nî 10 goe̍h 29 ji̍t chhut-sì - died 5 April 2018) sī Ji̍t-pún ê tōng-oē tiàn-iáⁿ chè-phìn. I kam-tok ê chok-phín ū «Hoé-kim-ko͘ chi Bōng» (火垂るの墓, *Hotaru no Haka*) téng-téng.

Lūi-pia̍t:Anime
Rapunzel

**Rapunzel** sī Tek-kok ê bîn-kan kò͘-sū, mā sī Grimm Hiaⁿ-tī kái-pian chhut-pán ê gín-á-kó͘ chi it. Loē-iông sī tn̂g thâu-mn̂g ê ko͘-niû hong koaiⁿ tī thah téng ê kò͘-sū. Chit-ê kò͘-sū tī Hàn-bûn ū "Tn̂g-hoat Kong-chú" (長髮公主), "Tn̂g-hoat Ko͘-niû" (長髮姑娘) téng hoan-e̍k. 

Tû-liáu Tek-kok he̍k-chiá Grimm Hiaⁿ-tī ê pán-pún, mā ū kî-tha saⁿ-chham ia̍h lūi-sū ê kò͘-sū teh liû-thoân. Lēng-goā, mā ū chhan-chhiūⁿ Disney khah tāi-chiòng-hoà ê kái-pian.
Walt Disney Kong-si

**Walt Disney Kong-si** (Eng-gí: *The Walt Disney Company*; ), it-poaⁿ kiò **Disney**, chóng-pō͘ tī Bí-kok, kêng-êng mûi-thé, gû-lo̍k téng sū-gia̍p. In siāng chá ê chêng-sin sī 1923 nî Walt Disney kap Roy Disney chhòng-li̍p ê *Disney Brothers Cartoon Studio*; hiān-sî kong-si ê miâ sī 1986 nî só͘ hō. 

## Siong-koan
* Mickey Mouse
Boris Karloff

**Boris Karloff** (1887 nî 11 goe̍h 23 ji̍t - 1969 nî 2 goe̍h 2 ji̍t), pún-miâ **William Henry Pratt**, sī Eng-kok chhut-sin ê ián-goân. I tāi-piáu-sèng ê ián-chhut sī ùi 1930 nî-tāi ê *[[Frankenstein (tiān-iáⁿ)|Frankenstein]]* hē-lia̍t tiān-iáⁿ tiong poaⁿ "Frankenstein ê koài-bu̍t" (kho-ha̍k koài-jîn).
Sèng-pia̍t-chú-gī

**Sèng-pia̍t chú-gī** iáu-sī **sèng-pia̍t kî-sī**, **sèng chha-pia̍t** (Eng-gí: *Sexism*) sī kóng jīn-ûi kî-tiong chi̍t-ê sèng-pia̍t khah ko-sióng ê thāi-tō͘, ia̍h sī kóng tùi sèng-pia̍t chha-pia̍t ê phian-kiàn.

## Chham-khó
*Kî-sī

Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Lūi-pia̍t:Sèng-pia̍t
Hoat-kok kap Belgien ê cheng-lâu kûn

**Hoat-kok kap Belgien ê cheng-lâu kûn** (Eng-gí: *Belfries of Belgium and France*; Hoat-gí: *Beffrois de Belgique et de France*) sī UNESCO chí-tēng ê Sè-kài Ûi-sán Tē-tiám, hâm 56-ê siat tī Hoat-kok kap Belgien ê cheng-lâu (*belfry*). Chia-ê cheng-lâu ū piáu-hiān Flanders kiam hū-kīn tē-khu le̍k-sú hoat-tián ê kè-ta̍t.
Chola Ông-tiâu toā biō kûn

**Hiān-chûn ê Chola Ông-tiâu toā biō kûn** (Eng-gí: *Great Living Chola Temples*; Hoat-gí: *Grands temples vivants Chola*) sī UNESCO chí-tēng ê Sè-kài Ûi-sán, sī Ìn-tō͘ lâm-hong Chola ông-tiâu sî-kî ê chi̍t koá toā Ìn-tō͘-biō.
Mô͘-se

**Mô͘-se** (Hi-pek-lâi-gí: מֹשֶׁה‎/Moše; Hi-lia̍p-gí: Mωϋσῆς/Mōüsēs) sī Hi-pek-lâi Sèng-keng só͘ kì ê chong-kàu léng-siù. I tī Ki-tok-kàu kap I-su-lân-kàu lóng sī sian-ti; tī Iû-thài-kàu kèng-ka sī siāng tiōng-iàu ê sian-ti

Chiàu Chhut Ai-ki̍p Kì ê kì-chài, Mô͘-se sī ùi Ai-ki̍p chhut-sì ê Í-sek-lia̍t lâng, m̄-koh khí hō͘ Ai-ki̍p ông-ka khioh khì chhī. Mô͘-se āu-lâi siū tio̍h Iâ-hô-hoa Sîn ê khé-sī, chhoā-niá Í-sek-lia̍t lâng lî-khui Ai-ki̍p, tī koè-têng tiong tit tio̍h Cha̍p Kài.

I tī khoàⁿ-kīⁿ Éng-sú ê thó͘-tē liáu-āu koè-sin, āu-âi sī Iok-su-a kè-sio̍k niá chhoā.
Tāi-pó-chiau

**Tāi-pó-chiau** (; ) sī thong sè-kài siāng toā ê hái-ta kûn, lóng-chóng hâm 2900-ê ta-giâm, 900-ê tó-sū, chiap-khùi 2600 kong-lí tn̂g, bīn-chek ū 344,400 pêng-hong kong-lí. 

Tāi-pó-ta só͘-chāi tī San-ô͘ Hái (*Coral Sea*), oá-kīn Ò-chiu tang-pak ê Queensland hái-hoāⁿ. Tī 1981 nî, Tāi-pó-ta hong chí-tēng chò Sè-kài Ûi-sán.

Tāi-pó-ta ê hî-lūi ū 1500 chéng, nńg-thé tōng-bu̍t ū 4000 chéng, san-ô͘ ū 400 chéng.

## Chham-khó chu-liāu

## Siong-koan
* San-ô͘-chiau

Lūi-pia̍t:Ò-chiu ê tē-hêng
Lūi-pia̍t:Sè-kài Ûi-sán
Lūi-pia̍t:Thài-pêng-iûⁿ ê tē-hêng
Hoē-lu̍t

**Hoē-lu̍t** sī nn̄g khoán hoè-pè chi kan ē-sái hō͘-siōng kau-oāⁿ ê pí-lu̍t, it-poaⁿ sī ēng "1 kho͘" ê bó͘ chi̍t khoán hoè-pè ē-sái oāⁿ lēng-goā chi̍t khoán hoè-pè goā chē lâi piáu-sī. Chhan-chhiūⁿ nā Ji̍t-phiò 91 kho͘ (¥91) ē-táng oāⁿ Bí-kim 1 kho͘ (US$1), án-ne Ji̍t-phiò tùi Bí-kim ê hoē-lu̍t tio̍h sī 91:1.

Lūi-pia̍t:Kim-hiông
N̂g-kim Biō

**N̂g-kim Biō** (Punjab-gí: ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ; *Harmandir Sahib*) sī Ìn-tō͘ Punjab pang Amritsar ê chit chō Sikh-kàu biō-sī (*gurdwara*), sī 16 sè-kí boé-kî só͘ khí.
Kokesi

**Kokesi** (こけし), Tâi-oân-ōe tha̍k chò **kho͘-khé-sih**, sī Ji̍t-pún chi̍t khoán chhâ chò ê ang-á, it-poaⁿ hun thâu kap sin-kuh nn̄g chat pō͘-hūn, piáu-bīn ū chhat sek-liāu.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Kang-gē
Pierre Bourdieu

thumb|Pierre Bourdieu, 1996

**Pierre Bourdieu** () sī Hoat-kok ê siā-hoē-ha̍k-ka. I sī "si̍p-sèng" (*habitus*) kap "tiuⁿ" (*field*) kài-liām ê hoat-tián-chiá, mā sī kā "chu-pún" ê kài-liām èng-iōng tī bûn-hoà, siā-hoē téng ì-gī ê gián-kiù-chiá.
Kodama Kiyosi

**Kodama Kiyosi** (児玉清, 1933 nî 12 goe̍h 26 ji̍t - 2011 nî 5 goe̍h 16 ji̍t), pún-miâ Kitagawa Kiyosi (北川清), sī Ji̍t-pún ê ián-goân, chú-chhî-jîn.
Thanjavur

**Thanjavur** (Tamil-gí: தஞ்சாவூர் [tañcāvūr]) sī Ìn-tō͘ Tamil Nadu Pang Thanjavur koān ê siâⁿ-chhī, si Ìn-tō͘ ê kó͘-siâⁿ chi it ū jîn-kháu 21 bān chó-iū.
La Plata Hô

**La Plata Hô** (Se-pan-gâ-gí: *Río de la Plata*) sī Uruguay Hô kap Paraná Hô tī Argentina chham Uruguay ê kau-kài hōe-lâu chiâⁿ-sêng ê hái-kháu; tn̂g-tō͘ ū 290 kong-lí.
Keynes-chú-gī

**Keynes-chú-gī** (Eng-gí: *Keynesianism*), he̍k-chiá kóng **Keynes keng-chè-ha̍k** (*Keynesian economics*), sī chi̍t khoán í Eng-kok ha̍k-chiá John Maynard Keynes ê ián-kiù chò ki-chó͘ ê chóng-thé-keng-chè-ha̍k lí-lūn.

Keynes-chú-gī chú-tiuⁿ su-jîn pō͘-mn̂g ê chhò-si ū-sî ē sán-seng bô hāu-lu̍t ê kiat-kó, pì-su ài kong-ka pō͘-mn̂g ê chèng-chhek lâi kan-sia̍p.
Khoân-kèng ūi-seng

**Khoân-kèng ūi-seng** (Eng-gí: *sanitation*), sī ti-hông lâng kap hùi-khì-bu̍t chō-sêng ê gûi-hāi chiap-chhiok ê ūi-seng (*hygiene*) siat-si, ki-su̍t, he̍k-chiá chhò-si. Chhan-chhiūⁿ to͘-chhī lāi-té ê chúi-tō kap siu lah-sap ê tan-ūi.
Napoléon Chiàn-cheng

**Napoléon Chiàn-cheng** sī 1803 nî kàu 1815 nî kî-kan, Liân-ha̍p Ông-kok, Tang-kok, Lō͘-se-a kap Preußen Ông-kok téng kok-ka liân-ha̍p hiòng Napoléon ê Hoat-kok kap i-ê bêng-kok só͘ hoat-tōng ê chiàn-cheng

Siōng-boé Napoléon tī 1815 nî 6 goe̍h 18 ùi Waterloo chiàn-pāi sit-sè.

Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Hoat-kok ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Koan-sia̍p tio̍h Liân-ha̍p Ông-kok ê chiàn-cheng