Chiā Ngô͘

**Chiā Ngô͘**（1918 nî chiaⁿ--ge̍h~1995 nî）, jī Kok-eng, Tâi-oân Tâi-pak Báng-kah lâng. Lāu-siông kong-ha̍k-hāu（taⁿ Lāu-siông kok-sió）chhut-gia̍p, Tâi-pak Tē-saⁿ Ko-téng Lú-chú Ha̍k-hāu chhut-gia̍p, āu-lâi hù Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ Lú-chú I-ha̍k-hāu liû-ha̍k, chiâⁿ-chòe Tâi-oân tē-it ê gōa-kho lú i-seng, 1942 nî chhut-gia̍p tńg-lâi Tâi-oân, tī Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k I-ha̍k-īⁿ tē-it gōa-kho ho̍k-bū. Siū lāu-pē chham-ú Tâi-oân bîn-cho̍k ūn-tōng ê éng-hióng, kap khòaⁿ-tio̍h Ji̍t-pún-lâng tùi Tâi-oân-lâng ê chióng-chióng khi-ap, 1937 nî Jit-Chi sū-kiāⁿ liáu-āu, Chiā Ngô͘ sûi tâu-ji̍p hoán Ji̍t soan-thoân oa̍h-tōng, tńg Tâi-oân tī Tè-kok tāi-ha̍k ho̍k-bū ê sî, thàu-kè Tâi-pak Kang-gia̍p Ha̍k-hāu ê Lâu Eng-chhiong jīm-pat Koeh Chong-chheng, N̂g Ú-seng kap Tông Chì-tông téng-téng Tâi-pak Tē-jī Tiong-o̍h ê ha̍k-seng, 1943 nî kè-ōe tī Jit-pún-lâng ê chia̍h-chúi lāi-té hē-to̍k hióng-èng bêng-kun teng-lio̍k, hō͘ Ji̍t-pún tong-kio̍k lia̍h--tio̍h, soah chē-kaⁿ, kàu Ji̍t-pún tâu-hâng chiah tit-tio̍h tháu-pàng. Chiàn-āu Chiā Ngô͘ ka-ji̍p Tiong-kok Kok-bîn-tóng, jî-chhiáⁿ tong-soán li̍p-hoat úi-oân chia̍h kong-ka thâu-lō͘. M̄-koh, Kok-bîn chèng-hú ê pháiⁿ só͘-kiāⁿ tì-kàu chē-chē Chiā Ngô͘ í-chá ê hoán Ji̍t lāu pêng-iú ka-ji̍p Tiong-kok Kiōng-sán-tóng cho͘-chit, tùi chèng-tī sit-bōng ê Chiā Ngô͘ soán-te̍k lî-khui chèng-tī, 1949 nî khì Bí-kok the̍h-tio̍h Columbia Tāi-ha̍k Kong-kiōng i-ha̍k phok-sū, 1991 nî tńg-lâi Tâi-oân, 1995 nî kè-sin.

## Lio̍k-le̍k
1918 nî, Chiā Ngô͘ chhut-sì tī Tâi-oân Tâi-pak Báng-kah（taⁿ Tâi-pak-chhī Bān-hôa-khu）. Lāu-pē Chiā Choân khui Tiong-kok liāu-lí tiàm Lâi-lâi-hian chham-koán（taⁿ Se-mn̂g-teng Âng-lâu hì-īⁿ hù-kūn）, chhù-lāi keng-chè hù-jū. Sòe-hàn sî thak Lāu-siông kong-ha̍k-hāu（taⁿ Lāu-siông kok-sió）, āu-lâi thak Tâi-pak Tē-saⁿ Ko-téng Lú-chú Ha̍k-hāu. 1935 nî 4 goe̍h ùi Tē-saⁿ Ko-lú chhut-gia̍p liáu-āu, khì thak Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ Lú-chú I-ha̍k Choan-bûn Ha̍k-hāu（taⁿ Tang-kiaⁿ Lú-chú I-kho Tāi-ha̍k）, jî-chhiáⁿ tī 1940 nî 4 goe̍h í iu-siù ê sêng-chek chhut-gia̍p, koh ji̍p-khì sio̍k-tī Bí-kok kàu-hōe ê Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ Sèng`Lō͘-ka Kok-chè Pīⁿ-īⁿ chòe gōa-kho i-seng, sī Tâi-oân tē-it ê lú-sèng gōa-kho i-seng. 1943 nî Chiā Ngô͘ ùi Ji̍t-pún tńg-lâi Tâi-oân, tī Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k i-ha̍k-pō͘（taⁿ Tâi-tāi pīⁿ-īⁿ）tē-it gōa-kho chòe chō͘-kàu.

Ti Tâi-pak Té-tāi ho̍k-bū kî-kan, īⁿ-hng phìn Chhî Cheng khai-siat hui chèng-sek ê Tiong-kok gú-bûn khò-têng káng-chō, Chiā Ngô͘ tī chit-ê kî-kan chiap-chhiok Ló Sìn, Pa Kim, Lāu Sià téng-téng chó-phài chok-ka ê chok-phín, kek-hoat i ê bîn-cho̍k su-sióng, kâng sî-chūn iā chek-ke̍k chham-ú khòng Ji̍t ê hêng-tōng. 1943 nî 11 goe̍h Tâi-pak Jī Tiong ha̍k-seng Tông Chì-tông kap Tân Péng-ki bi̍t-bô͘ khòng Ji̍t kè-ōe, koh chhē tông ha̍k-hāu ê Koeh Chong-chheng, N̂g Ú-seng kap Tâi-pak Kang-gia̍p Ha̍k-hāu ê Lâu Eng-chhiong, koh thàu-kè Lâu Eng-chhiong se̍k-sāi Chiā Ngô. Chiā Ngô͘ iā kā in kóng, i o̍h gōa-kho ê goan-in sī in-ūi siūⁿ-beh tńg-kàu chó͘-kok ho̍k-bū siū-siong chiàn-sū. Chū an-nî, la̍k-ê lâng tiāⁿ-tiāⁿ sī Se̍k-chí Koan-im-biō bi̍t-thâm kòng Ji̍t kè-ōe. M̄-koh khàm bē ba̍t, la̍k-ê lâng lio̍k-sio̍k tī 1944 nî siū-lia̍h, Chiā Ngô͘ hông sàng-kàu Tâi-pak Kam-ga̍k. Chiā Ngô͘ ji̍p-kaⁿ liáu-āu siū chē-chē chiat-bôa, i ê kheh-pē Lîm Éng-khái pat chhē lu̍t-su ūi i piān-hō͘, î-it ê tiâu-kiāⁿ sī Chiā Ngô͘ chhut-kaⁿ liáu-āu kan-na ōe-tàng chòe gōa-kho i-seng ê thâu-lō͘, jî-chhiáⁿ ài kap Jit-pún-lâng ha̍p-chok, khiok hō͘ Chiā Ngô͘ kū-choa̍t, Chiā Ngô͘  hit-tong-sî piáu-sī: "Chí-iàu góa ê chi̍t tih huih koh tī sin-chiūⁿ, góa tō sī Tiong-hôa bîn-cho̍k ê chú-bîn." Kàu chiàn-cheng kiat-sok, Chiā Ngô͘  chiah tit-tio̍h tháu-pàng.

Ji̍t-pún tâu-hâng liáu-āu, Chiā Ngô͘  tī 1945 nî 9 goe̍h tit-tio̍h tháu-pàng, i lāu-pē tī Thài-pêng-teng Saⁿ-teng-ba̍k It-hoan-tōe（taⁿ Tâi-pak-chhī Iân-pêng Pak-lō͘ Jī-tōaⁿ）bōe chhù, khai-siat "Khong-lo̍k Gōa-kho Pīⁿ-īⁿ"， hō͘ Chiā Ngô͘  khai-gia̍p chòe i-seng, tī kâng chi̍t-nî 11 goe̍h 13 ji̍t khai-bō͘ keng-êng, koh tek-pia̍t seng-bêng tùi sàn-chhiah ê hoān-chiá bô siū chîⁿ.
縮圖|Chhut-se̍k Chè Hiān Kok-bîn Tāi-hōe tāi-piáu ê siòng-phìⁿ
1945 nî 12 goe̍h, Tân Li̍p-hu kap Lí Si̍t-tiong siāu-kài Chiā Ngô͘  ka-ji̍p Tiong-kok Kok-bîn-tóng, tī Kok-bîn-tóng Séng-tóng-pō͘ chi-chhî hā, chō͘ chit Tâi-pak-chhī Hū-lú-hōe. Iū koh ti 1946 nî 8 goe̍h, 10 goe̍h chêng-āu tam-jīm Tâi-pak-chhī Tóng-bū Kè-ōe Úi-oân-hōe í-kip Tâi-oân-séng Tóng-pō͘ Hū-lú Ūn-tōng Úi-oân-hōe siông-bū úi-oân, kâng-nî tam-jīn Chè Hiān Kok-bîn Tāi-hōe Tâi-oân-séng tāi-piáu. 1946 nî 3 goe̍h 15 ji̍t í Liông-san-khu siōng koân phiò tòng-sóan tē-it-kài Tâi-pak-chhī chham-gī-oân, sī Tâi-pak-chhī Chham-gī-hōe lāi-té î-it ê lú-sèng. 1947 nî Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ sî-kî, bîn-chiòng tī Tióng-koaⁿ Kong-sú hông ūi-peng khui-chhèng chhèng-sat liáu-āu, Tióng-koaⁿ Kong-sú pì-su Koah Kèng-un pò-kò Tâi-pak-chhī Chham-gī-hōe, phiàn-kóng ūi-peng sī ǹg khong-tiong khui-chhèng, bîn-chiòng sī hō͘-siong sio-ta̍h siū-siong. Chiā Ngô͘ kun-kù Koah Kèng-un ê kóng-hoat, kàu tiān-tâi tùi bîn-chiòng kóng-pò͘, ho͘-io̍k bîn-chiòng léng-cheng lo̍h--lâi. Tē-jī kang chá-sî i tī Thài-pêng-teng khui ê Khong-lo̍k Pīⁿ-īⁿ hō͘ bîn-chiòng húi-hoāi. Āu-lâi ū-lâng mn̄g-i ūi-siáⁿ-mi̍h ài án-ní khi-phiàn bîn-chiòng. I kóng: "Che-sī Tióng-koaⁿ Kong-sú pì-su-tiúⁿ Koah Kèng-un kiò i án-ní kóng--ê.".

1948 nî 4 goe̍h 24 ji̍t, Chiā Ngô͘ í choân-séng tē-la̍k koân phiò （140,203 phiò）, tong-soán Hêng Hiàn liáu-āu tē-it-kài li̍p-hoat úi-oân, ūi Tâi-oân thâu-chi̍t-ê lú-sèng li̍p-hoat úi-oân. Tong-soán li̍p-hoat úi-oân liáu-āu, Chiā Ngô͘ sî chham-gī-oân, Chhî Ian-thim pó͘ i ê khoeh. 1949 nî 10 goe̍h, Chiā Ngô͘ lî-khui Tâi-oân hù Au-chiu, koh ùi Au-chiu choán hù Bí-kok tēng-ku. 1953 nî theh-tio̍h Columbia Tāi-ha̍k Kong-kiōng I-ha̍k phok-sū. Ùi Bí-kok i-seng miâ-toaⁿ téng-bīn, chai-iáⁿ i pat chòe-kè cheng-sîn-kho, 1967 nî pat tī Oregon Chiu-li̍p Chêng-sin Pīⁿ-īⁿ jīm-chit, iā pat tī New York Chiu ê Ōe-seng-pō͘ chia̍h thâu-lō͘, 1973 nî i ê thong-sìn chū-chí lia̍t-tī New York Chiu siú-to͘ Albany Ōe-seng-pō͘ hun-khu pān-kong-sek (regional office) lāi-té, āu-lâi lâng-kóng chòe-kàu Kūn (county) ê ōe-seng pò͘-mn̂g chú-koán. 1991 nî tńg-lâi Tâi-oân, 1995 nî kè-sin.

## Chèng-tī Seng-gâi

* 1945 nî 10 goe̍h－1946 nî 4 goe̍h：Sam-bîn-chú-gī Chheng-liân-thoân Tiong-iong ti̍t-sio̍k Tâi-oân-khu thoân Tâi-pak hun-thoân kó͘-tiúⁿ
* 1946 nî 8 goe̍h：Tiong-kok Kok-bîn-tóng Tâi-pak-chhī Tóng-bū Kè-ōe Úi-oân-hōe úi-oân
* 1946 nî 10 goe̍h：Tiong-kok Kok-bîn-tóng Tâi-oân-séng Tóng-pō͘ Hū-lú Ūn-tōng Úi-oân-hōe siông-bū úi-oân
* 1946 nî 11 goe̍h：Chè-hiàn Kok-bîn Tāi-hōe Tâi-oân-séng tāi-piáu
* 1948 nî 4 goe̍h 24 ji̍t－1949 nî 10 goe̍h：Hêng Hiàn liáu-āu tē-it kài Tiong-hôa-bîn-kok li̍p-hoat úi-oân

## Chham-khó Bûn-hiàn

Lūi-pia̍t:Tiong-kok Kok-bîn-tóng tóng-oân
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Lú-sèng
Lūi-pia̍t:Báng-kah-lâng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân gōa-kho i-seng
Lūi-pia̍t:Columbia Tāi-ha̍k hāu-iú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Lú-seng li̍p-hoat úi-oân
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Lú-seng Chèng-tī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-pak-lâng
Lūi-pia̍t:Jī-jī-pat sū-kiāⁿ siong-koan jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún sî-tāi khì Ji̍t-pún liû-ha̍k ê Tâi-oân-lâng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Lú-seng gōa-kho i-seng