open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
STS-94

**STS-94** sī Bí-kok NASA Columbia thài-khong-so ê chi̍t kái jīm-bū, 1997 nî 7 goe̍h 1 ji̍t tùi Kennedy Space Center Launch Complex 39 chhut-hoat, 1997 nî 7 goe̍h 17 ji̍t tó-tńg lio̍k-tē,

## Sêng-goân
Chham-ka pún jīm-bū ê thài-khong-jîn ū James D. Halsell, Susan Kilrain, Janice E. Voss, Michael L. Gernhardt, Donald A. Thomas, Roger K. Crouch, Gregory T. Linteris.

## Liân-kiat
STS-96

**STS-96** sī Bí-kok NASA Discovery thài-khong-so ê chi̍t kái jīm-bū, 1999 nî 5 goe̍h 27 ji̍t tùi Kennedy Space Center Launch Complex 39 chhut-hoat, 1999 nî 6 goe̍h 6 ji̍t tó-tńg lio̍k-tē,

## Sêng-goân
Chham-ka pún jīm-bū ê thài-khong-jîn ū Kent Rominger, Rick Husband, Tamara E. Jernigan, Ellen Ochoa, Daniel T. Barry, Julie Payette, Valeri Tokarev.

## Liân-kiat
STS-87

**STS-87** sī Bí-kok NASA Columbia thài-khong-so ê chi̍t kái jīm-bū, 1997 nî 11 goe̍h 19 ji̍t tùi Kennedy Space Center Launch Complex 39 chhut-hoat, 1997 nî 12 goe̍h 5 ji̍t tó-tńg lio̍k-tē,

## Sêng-goân
Chham-ka pún jīm-bū ê thài-khong-jîn ū Kevin R. Kregel, Steven Lindsey, Winston E. Scott, Kalpana Chawla, Takao Doi, Leonid Kadeniuk.

## Liân-kiat
County seat

***County seat*** sī Bí-kok kap Canada sú-iōng ê hêng-chèng ēng-gí, ē-sài hoan-e̍k chò **kūn-siâⁿ**, **kūn-hú** he̍k-chiá **kūn-tī**, ia̍h tio̍h sī kūn-thiaⁿ só͘-chāi-tē. Tī Liân-ha̍p Ông-kok, beh-kâng ê mi̍h-kiāⁿ sī hō-chò *[[county town]]*.

Pún ēng-gí mā sī chi̍t kóa hui Eng-gí kok-ka ê hêng-chèng-khu (phì-jū Tiong-kok ê koān) siú-hú ê Eng-gí hoan-e̍k chheng-hō (nā chiàu pún-kok giân-gí sī kóng koān-tī).

Lūi-pia̍t:Bí-kok ê chèng-hú
Pho-lân-gí

**Pho-lân-gí** (język polski) sī chi̍t khoán Se Slav giân-gí, chú-iàu liû-thong tī Pho-lân-kok, sī Pho-lân-lâng ê chāi-tē giân-gí. Pho-lân-kok siat pún gí sī koaⁿ-hong gí-giân, i mā sī Au-chiu Liân-bêng koaⁿ-hong gí-giân chi it.

Pho-lân-gí ê su-siá phiau-chún sī Pho-lân jī-bú, sī chi̍t khoán Lô-má-jī, pí ki-pún ê Latin jī-bú ke ēng 9-ê piàn-khoán ê jī-bú (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż).

## Tsù-kái
Pearson

**Pearson** ū khó-lêng sī kóng:

* Pearson PLC, Eng-kok chhut-pán-gia̍p, mûi-thé kong-si
* Pearson (Georgia), Bí-kok Georgia chiu siâⁿ-chhī
* Pearson (sèⁿ)
Pat Sèng Ji̍p Bân

**Pat Sèng Ji̍p Bân** (八姓入閩; Bân-tang-gú: ) sī Tiong-kok Se Chìn Chìn Hoâi-tè Éng-ka (永嘉) sî-kî (308 nî), toā-tīn tiong-goân tē-khu ê jîn-bîn ūi-tio̍h beh siám-pī chiàn-loān, soá lâi tēng-ki chāi kin-á-ji̍t ê Hok-kiàn-séng. Chia chú-iàu ū Lîm, Tân, N̂g, Tēⁿ, Chiam, Khu, Hô kap ô͘ 8 ê jī-sèⁿ, kî-tiong ū chin toā chi̍t pō͘-hūn tēng-ki chāi hok-kiàn ê iân-hái, le̍k-sú-ha̍k hō-chò "i-koan lâm-tō͘, Pat Sèng Ji̍p Bân".

taⁿ, hok-chiu chhī-bîn tiong, sèⁿ Lîm, Tân, N̂g, Tēⁿ chit 4 ê toā sèⁿ ê jîn-kháu chiàm chi̍t-poàⁿ í-siōng, só͘-í ū chi̍t kù sio̍k-gú sī án-ne kóng: "Tân Lîm chi̍t toā-poàⁿ, N̂g Tēⁿ moá ke pâi" (陳林蜀大半, 黃鄭滿街排; **).

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn le̍k-sú
Tâi-oân Hàn-jîn

**Tâi-oân Hàn-jîn** (台灣漢人), he̍k-chiá **Tâi-oân Hàn-cho̍k **(台灣漢族), sī toà tī Tâi-oân ê Hàn-jîn, sī bo̍k-chiân Tâi-oân jîn-kháu lāi siōng-toā ê cho̍k-kûn. Tâi-oân lēng-goā iáu ū Lâm-tó bîn-cho̍k kap kî-thaⁿ m̄-sī Hàn-cho̍k ê cho̍k-kûn chûn-chāi. Nn̄g pái toā-liōng ê î-bîn tiâu-liû chhut-hiān chāi 17 chì 19 sè-kí í-ki̍p 1945 chì 1949 nî. Tâi-oân Hàn-jîn chú-iàu sú-iōng Hoâ-gú, Bân-lâm-gú kap Kheh-ka-gú chit saⁿ chióng giân-gú.

## Chham-khó


Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê cho̍k-kûn
Lūi-pia̍t:Tâi-oân jîn-bu̍t
Liberty

**Liberty** sī Eng-gí "chū-iû" ê ì-sù, chit jī ū khó-lêng sī chí:

## Tē-hō-miâ
*Liberty Kūn
*Liberty, Arizona
* Liberty, Idaho
*Liberty, Illinois
*Libertyville, Illinois
* Liberty, Saline County, Illinois
*Liberty, Indiana
*Liberty, Kansas
*Liberty, Kentucky
*Liberty, Louisiana
*Liberty, Maine
*Liberty, Mississippi
*Liberty, Missouri
*Liberty, Nebraska
*Liberty, New York
*Liberty, North Carolina
*Liberty, Ohio
*Liberty, Oklahoma
*Liberty, Pennsylvania
*Liberty Mountain Resort
*Liberty, South Carolina
*Liberty, Tennessee
*Liberty, Texas
*Liberty, Utah
*Tridell, Utah, ia̍h hō Liberty
*Liberty, Washington
* Liberty, Yakima County, Washington
* Liberty, West Virginia
*Liberty, Wisconsin
*Liberty Pole, Wisconsin
Cheng Chèng-tō

**Cheng Chèng-tō** (鍾正道; *Thomas Chung*), Tâi-oân-lâng, chhim-ji̍p gián-kiù ím-liāu-ha̍k 30-goā tang, ū 200-bān jī ê ím-liāu-ha̍k káng-gī chu-liāu.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Cheng--sī
Bristol (khu-pia̍t-ia̍h)

**[[Bristol]]** tû liáu sī Eng-lân ê siâⁿ-chhī, chit jī ia̍h ū khó-lêng sī kóng:

## Tē-hō-miâ
### Canada
*Bristol, Quebec
*Bristol, New Brunswick
*Bristol, Nova Scotia

### United States
*Bristol Bay, Alaska
*Bristol Mountains, California
*Bristol, Colorado
*Bristol, Connecticut
*Bristol, Florida
*Bristol, Georgia
*Bristol, Illinois
*Bristol, Indiana
*Bristol, Maine
*Bristol, Maryland
*Bristol County, Massachusetts
*Bristol Township, Minnesota
*Bristol, New Hampshire
*Bristol, New York
*Bristol, Perry County, Ohio
*Bristol Township, Morgan County, Ohio
*Bristol, Pennsylvania
*Bristol Township, Pennsylvania
*Bristol, Rhode Island
*Bristol County, Rhode Island
*Bristol, South Dakota
*Bristol, Tennessee
*Bristol, Texas
*Bristol, Vermont
*Bristol, Virginia
*Bristol, Washington

### Kî-tha
*Bristol Tó
*Playa Bristol
Stuttgart (khu-pia̍t-ia̍h)

**[[Stuttgart]]** sī Tek-kok ê siâⁿ-chhī, Baden-Württemberg chiu siú-hú.

Pún jī kî-tha ì-sù ū:

## Tē-hō-miâ
*Stuttgart (khu), Tek-kok hêng-chèn-khu (Regierungsbezirk)
*Stuttgart Tōa-khu, Stuttgart sì-ûi tē-hng
*Stuttgart, Arkansas, Bí-kok
*Stuttgart, Kansas, Bí-kok

## Kî-tha
*VfB Stuttgart, kha-kiû-tūi
ISO 8601

**ISO 8601**, goân-chéng tê-bo̍k "Chu-liāu goân-sò͘ kap kau-ōaⁿ keh-sek – Chu-sìn kau-ōaⁿ – Ji̍t-chí kap sî-kan ê piáu-hiān" (*Data elements and interchange formats – Information interchange – Representation of dates and times*), sī ūi kau-thong sî-ji̍t chu-liāu siat-kè ê chi̍t thò ISO kok-chè piau-chún, siāng chá sī 1988 nî hoat-piáu--ê.

Chi̍t kóa ki-pún ê goân-chek pau-koat ū ji̍t-chí kap sî-kan ài chiàu tan-ūi tōa-sió pâi-lia̍t: nî, goe̍h (he̍k-chiá lé-pài), ji̍t, sî (tiám-cheng), hun, bió, kap bió ê chhiat-hūn. Koh-ū tī jī-tián lūi bûn-su lāi-bīn sî-kan ài-chiàu hoat-seng chiân-āu pâi-lia̍t, tû-hui sī sú-iōng hù-sò͘ nî-hūn ê ji̍t-chí. Che hong-piān chhiūⁿ tóng-àn hē-thóng ê lī-ēng. Lēng-gōa Ji̍t-chí kap sî-kan ê sò͘-ta̍t sī ēng kò͘-tēng sò͘-jī ê sò͘-bo̍k lâi kì siá, só͘-í ē chhut-hiān chhōa-thâu ê lêng. Chia sî-ji̍t piáu-hiān hong-sek sī ēng siāng chió liōng ê hūn-tōaⁿ hû-hō, sán-seng pí-lūn "2016-10-28" ê kì-siá.
STS

**STS** ū khó-lêng sī kóng:

* NASA thài-khong-so kè-ōe jīm-bū ê hoan-hō "STS-" (*Space Transportation System* ê kán-lio̍k).
* Bûn-hòa gián-kiù he̍k-chiá sī le̍k-sú kap siā-hōe-ha̍k lāi-bīn ê "kho-ha̍k kap ki-su̍t gián-kiù" (*science and technology studies*) ia̍h sī "kho-ha̍k, ki-su̍t kap siā-hōe" (*science, technology and society*) ê Eng-gí kán-lio̍k.
Khì-hāu piàn-tōng

**Khì-hāu piàn-tōng** (氣候變動) sī khì-hāu tī chi̍t toāⁿ sî-kan lāi ê pho-tōng piàn-hoà, che sî-kan iā khó-lêng sī kúi cha̍p tang ia̍h-sī kúi pah tang. Pho-tōng ê hoān-ûi ē-sái sī khu-he̍k-sèng ia̍h-sī choân-kiû-sèng ê, sī pêng-kin khì-siōng chí-sò͘ ê piàn-hoà. Bo̍k-chiân tùi khì-hāu piàn-tōng thó-lūn siōng-chē ê sī koan-î khoân-kèng chèng-chhek tùi tong-tāi khì-hāu ê éng-hióng, iā chiū sī kóng jîn-ûi in-sò͘ tùi khì-hāu ê éng-hióng, iû-kî sī koan-î choân-kiû sio-lo̍h-hoà būn-tê.

Lūi-pia̍t:Tē-kiû kho-ha̍k
Kūn (Bí-kok)

**Kūn**, goân Eng-gí sī ***county***, mā thang hoan-e̍k chò **koān**, sī Bí-kok kok chiu lāi-pō͘ ê hêng-chèng-khu tan-goân. Tû-liáu 48 chiu ēng ê *county* í-gōa, tī Louisiana kâng kip ê hêng-chèng tan-ūi sī hō chò *[[parish]]*, tī Alaska sī kiò *[[borough]]*.

Bí-kok ū-ê siâⁿ-chhī oa-ná sī chit-ê kūn, che hō chò thóng-ha̍p chhī-kūn (*consolidated city-county*).
Berryville

**Berryville** ū khó-lêng sī chí:

*Berryville, Arkansas
*Berry, Kentucky, kū miâ Berryville 
*Berryville, Texas 
*Berryville, Virginia
*Berryville, West Virginia

## Beh-kâng ê hō-miâ
*Berrysville, Ohio
Jîn-kháu soá-tāng

**Jîn-kháu soá-tāng** (人口徙動) sī chi̍t chióng jîn-lūicho̍k-kûn chi̍p-thé ia̍h-sī kò-pia̍t kái-piàn ki-chū-tē ê hiān-siōng; i-ê hêng-sè ū chū-goān kap hui-chū-goān; ha̍p-hoat kap hui-hoat ê khu-pia̍t. Soá-tāng ê goân-in khó-lêng pau-hâm chu-goân toán-khoat, khì-hāu piàn-tōng, chiàn-cheng, lô͘-lē bō͘-e̍k, chéng-cho̍k chheng-sé, chèng-tī pek-hāi kap keng-chè ap-le̍k téng-téng.

Lūi-pia̍t:Bûn-hoà jîn-lūi-ha̍k
Kiâu-bîn

**Hái-goā kok-bîn** (海外國民), he̍k-chiá **kiâu-bîn** (僑民), sī chiām-sî ia̍h-sī éng-kú lī-khui i goân-pún kok-ka ê chi̍t chióng î-bîn. Kiâu-bîn iu-goân ióng-iú pún-kok ê kok-chek, chí-sī ki-chū chāi goā-kok.

Lūi-pia̍t:Lâng
Chèng-tī pek-hāi

**Chèng-tī pek-hāi** (政治迫害) sī chi̍t khoán pek-hāi, kóng ê sī to̍k-chhâi-chiá ia̍h-sī chèng-tóng ūi-tio̍h chèng-tī bo̍k-tek kap lī-ek, lī-iōng kok-ka ki-khì lâi tùi ui-hia̍p i thóng-tī tē-ūi ê jîn-bu̍t, thoân-thé kap kî-thaⁿ tóng-phài chìn-hêng pek-hāi kap ap-chè.

Lūi-pia̍t:Pek-hāi
Lūi-pia̍t:Chèng-tī
Tâi-oân ê jîn-kháu phó͘-cha

**[[Tâi-oân]] ê jîn-kháu phó͘-cha** ùi Ji̍t-pún sî-tāi khai-sí si̍t-hêng, kàu-taⁿ ûi-chí lóng-chóng 13 pái. Thâu-chi̍t pái tī 1905 nî si̍t-hêng, lo̍h-bóe tī 1915 nî koh-chài si̍t-hêng, kàu 1940 nî ûi-chí, múi 5 tang si̍t-hêng chi̍t pái; tī Ji̍t-pún sî-tāi lóng-chóng 7 pái. Chêng nn̄g pái hō-chò Lîm-sî Tâi-oân Hō͘-kháu Tiau-cha (臨時臺灣戶口調查), āu gō͘ pái hō-chò Kok-sè Tiau-cha (國勢調查).

Chiàn-āu Tiong-hoâ Bîn-kok sî-kî goân-chek-siōng 10 tang chi̍t pái, hun-pia̍t chāi 1956, 1966, 1980, 1990, 2000, 2010 nî si̍t-hêng, kàu-taⁿ lóng-chóng 6 pái. 1956 hō-chò Hō͘-kháu Phó͘-cha (戶口普查), lo̍h-bóe chiah hō-chò Hō͘-kháu ki̍p Chū-the̍h Phó͘-cha (戶口及住宅普查).

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê jîn-kháu
Lūi-pia̍t:Jîn-kháu
Columbia

**Columbia**, chi̍t khoán im-e̍k-gí sī Kó͘-lûn-bí-á.

Chit jī ū khó-lêng sī kóng:

* Columbia (Bí-kok hō-miâ), chi̍t khoán chiong Bí-kok jîn-bu̍t-hòa ê chheng-hō.
* Thài-khong-so Columbia

## Tē-hō-miâ
* Columbia Kūn
* District of Columbia
* Columbia, Alabama
* Columbia, California
* Columbia, San Diego
* Columbia, Connecticut
* Columbia, Illinois
* Columbia, Fayette County, Indiana
* Columbia, Iowa
* Columbia, Kentucky
* Columbia, Louisiana
* Columbia, Maine
* Columbia, Maryland
* Columbia, Mississippi
* Columbia, Missouri
* Columbia, New Hampshire
* Columbia, New Jersey
* Columbia, New York
* Columbia, North Carolina
* Columbia, Tuscarawas County, Ohio
* Columbia, Williams County, Ohio
* Columbia, Pennsylvania
* Columbia, South Carolina
* Columbia, South Dakota
* Columbia, Tennessee
* Columbia, Virginia
* Columbia, West Virginia
* Columbia, Wisconsin
* Columbia District
* Columbia Tó (District of Columbia)
* Columbia Tó (New York)
* Columbia Ko-goân
* Columbia Hô
** Columbia Ô͘
*** Columbia Tâm-tē
* Columbia Soaⁿ
* Columbia Peng-goân

## Beh-kâng ê tê-bo̍k
* Colombia
Aínsa-Sobrarbe

**Aínsa-Sobrarbe** sī tī Se-pan-gâ Aragón chū-tī siā-lí Huesca séng ê chi̍t ê *[[Se-pan-gâ ê municipio|municipio]]*.

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Abizanda, Adahuesca, Bárcabo, Bierge, Boltaña, Labuerda, El Pueyo de Araguás.

## Jîn-kháu
Chit ūi tī 2006 nî ê jîn-kháu-sò͘ sī 1,897 lâng; kàu 2016 nî ê sî ū 2,173 lâng.

## Liân-kiat
* Koaⁿ-hong bāng-chām 

Lūi-pia̍t:Huesca Séng ê municipio
An-táⁿ

**An-táⁿ** (安打; , sok-siá: **H**), mā tiāⁿ-tiāⁿ iōng Ji̍t-gí kóng-chò "**hit-to͘ h** ()", sī iá-kiû ūn-tōng lāi ê chi̍t ê bêng-sû, chiū sī thûi-á-chhiú kā tâu-chhiú tâu ê kiû phah tī kài-lāi, hō͘ thûi-á-chhiú pún-sin chì-chió ē-tàng an-choân thui-chìn kàu it-lúi ê chêng-hêng. Tān-sī, tī nn̄g khoán te̍k-pia̍t ê chêng-hêng hā, bô sǹg sī an-táⁿ: tē-it chiū sī in-ūi tùi-chhiú kiû-oân chhut-hiān siú-pī sit-gō͘ chiah chō-sêng an-choân chiūⁿ-lúi; tē-jī sī in-ūi siú-pī kiû-oân soán-te̍k chhì-tô͘ hō͘ kî-thaⁿ lúi-pau téng ê cháu-chiá chhut-kio̍k, chiah hō͘ thûi-á-chhiú an-choân chiūⁿ-lúi, chit-khoán chêng-hêng hō-chò iá-chhiú soán-te̍k.

Lūi-pia̍t:Iá-kiû su̍t-gí
Mercia

**Mercia** (Kó͘ Eng-gí: *Miercna rīce*) sī Anglo-Saxon Chhit-ông-kok (*Heptarchy*) sî-kî ê ông-kok chi it. Pún ông-kok ê tiong-sim tī Trent Hô iân-hōaⁿ, ia̍h tio̍h sī kin-á-ji̍t kóng Tiong-pō͘ Eng-lân.

Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Mercia
Sèng-pia̍t (seng-bu̍t)

[縮圖|[Cheng-chú kap loán-chú tng-teh chìn-hêng siū-cheng chok-iōng.]]
Kóng-gī lâi kóng ê sèng-pia̍t ē-sái sī seng-lí sèng-pia̍t, sim-lí sèng-pia̍t, siā-hōe sèng-pia̍t, chit phiⁿ bûn-chiuⁿ í kài-siàu seng-lí sèng-pia̍t ûi-chú.

**Seng-lí sèng-pia̍t** (生理性別) koh kiò-chò **seⁿ-si̍t sèng-pia̍t** (生殖性別) he̍k-chiá **seng-bu̍t sèng-pia̍t** (生物性別); seng-bu̍t tiong ū chē-chē bu̍t-chéng ē-sái khu-hun chò 2 ê ia̍h-sī 2 ê í-siōng ê chéng-lūi, hō-chò **sèng-pia̍t** (*sex*). Chia-ê bô-kāng ê sèng-pia̍t kò-thé ē kiat-ha̍p pó͘-chiok hō͘-siong ê ûi-thoân-chú lâi seⁿ-thoàⁿ āu-tāi, chit-khoán kòe-têng hō-chò seⁿ-thoàⁿ. Tián-hêng ê chêng-hòng hā, chi̍t ê bu̍t-chéng ē ū 2 chióng sèng-pia̍t: hiông-sèng kap chhu-sèng. Kî-tiong, chhu-sèng sī pī kài-tēng chò seng-sán khah-toā phòe-ngó͘-chú ê hit chi̍t hong. In-chhú, sèng-pia̍t ê chéng-lūi sī iû seng-bu̍t kò-thé tī sèⁿ-miā chiu-kî ê bó͘ chi̍t toāⁿ sî-kan lāi ē-tàng chip-hêng ê seⁿ-thoàⁿ kong-lêng só͘ koat-tēng.

Lūi-pia̍t:Sèng-pia̍t
Lūi-pia̍t:Seng-bu̍t-ha̍k
Cheng-chú

[縮圖|300x300像素|Cheng-chú chham [loán-chú chiap-chhiok siū-cheng ê sùn-kan.]]
**Cheng-chú** (精子), he̍k-chiá **cheng-thâng** (精蟲), sī cha-po͘ ia̍h-sī kî-thaⁿ hiông-sèng seng-bu̍t ê seⁿ-si̍t sè-pau. Cheng-chú kap loán-chú kiat-ha̍p liáu-āu ē hêng-sêng siū-cheng-loán, koh chìn-chi̍t-pō͘ hoat-io̍k chò phoe-thai.

Tùi āu-tāi (jī-pōe-thé) lâi kóng, cheng-chú sè-pau thê-kiong tāi-iok chi̍t-poàⁿ ê ûi-thoân bu̍t-chit. Tī chhī-leng tōng-bu̍t tiong, āu-tāi ê sèng-pia̍t sī iû cheng-chú koat-tēng: hâm-iú Y jiám-sek-thé ê cheng-chú chāi siū-cheng liáu-āu ē hoat-io̍k chò hiông-sèng ê āu-tāi (XY hêng); hâm-iú X jiám-sek-thé ê cheng-chú chāi siū-cheng liáu-āu ē hoat-io̍k chò chhu-sèng ê āu-tāi (XX hêng); tī siū-cheng ê kòe-têng tiong, loán-chú kan-na ē thê-kiong X jiám-sek-thé. Cheng-chú siōng-chá sī iû Leeuwenhoek tī 1677 nî koan-chhat tio̍h.

Lūi-pia̍t:Siâu
Siū-cheng

縮圖|300x300像素|Loán-chú tng-teh chìn-hêng siū-cheng.
**Siū-cheng** (受精) sī kāng chi̍t ê bu̍t-chéng ê seⁿ-si̍t sè-pau (phòe-ngó͘-chú) kiat-ha̍p pēng hêng-sêng sin sèⁿ-miā ê kòe-têng. Tùi tōng-bu̍t lâi kóng, chit-ê kòe-têng sī iû cheng-chú kap loán-chú iông-ha̍p, chiâⁿ-chò siū-cheng-loán, chòe-āu koh hoat-io̍k hêng-sêng phoe-thai. Chiàu bô-kāng ê tōng-bu̍t bu̍t-chéng, siū-cheng ē-tàng hun-chò hoat-seng tī chhu-sèng thé-lāi ê thé-lāi siū-cheng kap tī chhu-sèng thé-goā ê thé-goā siū-cheng.

Lūi-pia̍t:Sèⁿ-miā
Siū-cheng-loán

縮圖|300x300像素|Cheng-chú chham loán-chú kiat-ha̍p chiâⁿ-chò siū-cheng-loán.
**Siū-cheng-loán** (受精卵; *zygote*), he̍k-chiá **ha̍p-chú** (合子), tī hoat-seⁿ seng-bu̍t-ha̍k lāi sī the̍h-lâi biâu-su̍t seng-bu̍t ê tē-it kai-toāⁿ, chit-sî i kan-na sī chi̍t ê tan-sè-pau. Chi̍t lia̍p siū-cheng-loán thong-siông sī thàu-kòe nn̄g ê tan-pōe-thé sè-pau, chhin-chhiūⁿ cha-bó͘ ê loán-chú hām cha-po͘ ê cheng-chú, thàu-kòe siū-cheng kiat-ha̍p chò-hóe só͘ hêng-sêng ê jī-pōe-thé sè-pau. Só͘-í siū-cheng-loán pau-hâm liáu lâi-chū lāu-pē kap lāu-bú ê DNA, thê-kiong liáu chi̍t ê sin ê kò-thé ê choân-pō͘ ûi-thoân sìn-sit.

Tī chhī-leng tōng-bu̍t ê seⁿ-thoàⁿ kòe-têng tiong, siū-cheng liáu-āu só͘ hêng-sêng ê siū-cheng-loán ē soá-tāng chì su-loán-kńg, hun-lia̍t chò koh-khah chē ê sè-pau, tān-sī i-ê toā-sè pēng bōe kái-piàn. Siū-cheng-loán ê hun-lia̍t sī iú-si hun-lia̍t. 
Só͘-ū ê chhī-leng tōng-bu̍t chāi it-seng tiong lóng ē keng-kòe siū-cheng-loán chit-ê kai-toāⁿ. Siū-cheng-loán ē hoat-io̍k chiâⁿ-chò phoe-thai, jiân-āu piàn-sêng the-jî.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Sèⁿ-miā
PTT

**Phi-thek-thek Si̍t-gia̍p-hong** (批踢踢實業坊), he̍k-chiá **PTT**, sī chi̍t ê BBS, í ha̍k-su̍t sèng-chit ûi bo̍k-tek, tī bāng-lō͘ téng thê-kiong giân-lūn khong-kan. PTT bo̍k-chiân sī iû Kok-li̍p Tâi-oân Tāi-ha̍k ê Tiān-chú Pò͘-kò-lân Hē-thóng Gián-kiù-siā (電子佈告欄系統研究社) koán-lí, toā-pō͘-hūn ê hē-thóng goân-tāi-bé bo̍k-chiân sī iû Chu-sìn Kang-têng Ha̍k-hē ê ha̍k-seng kap hāu-iú chìn-hêng î-hō͘, pēng iau-chhiáⁿ hoat-lu̍t choan-gia̍p jîn-sū tam-jīm hoat-lu̍t kò͘-būn. I ū nn̄g ê hun-chām, **Phi-thek-thek Thò͘** (批踢踢兔) kap **Phi-thek-thek Som** (批踢踢參). Bo̍k-chiân tī Phi-thek-thek Si̍t-gia̍p-hong kap Phi-thek-thek Thò͘ téng ê chù-chheh jîn-sò͘ lóng-chóng tāi-iok ū 150-bān lâng; tī chiam-hong sî-toāⁿ nn̄g chām ū chhiau-kòe 15-bān ūi sú-iōng-chiá kāng sî-kan chiūⁿ-soàⁿ, ióng-iú chhiau-kòe 2-bān ê bô-kāng chú-tê ê khan-páng, ta̍k-kang chhiau-kòe 2-bān phiⁿ sin bûn-chiuⁿ kap 50-bān chek thui-bûn pī hoat-piáu.

Lūi-pia̍t:BBS
Lūi-pia̍t:Bāng-lō͘ bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Tâi-oân bûn-hòa
Seⁿ-si̍t sè-pau

**Seⁿ-si̍t sè-pau** (生殖細胞) sī iú-sèng seⁿ-si̍t seng-bu̍t ē-sái sán-seng phòe-ngó͘-chú ê sè-pau. Tī chē-chē tōng-bu̍t tiong, seⁿ-si̍t sè-pau khí-goân chū phoe-thai tiong tn̂g ê hù-kīn, pēng soá khì tng-teh hoat-io̍k ê sèng-soàⁿ lāi. Tī sèng-soàⁿ lāi, in keng-le̍k nn̄g chióng sè-pau hun-lia̍t: iú-si hun-lia̍t kap kiám-sò͘ hun-lia̍t; lo̍h-bóe chiah koh kè-sio̍k sè-pau hun-hoà chiâⁿ-chò sêng-se̍k ê phòe-ngó͘-chú: loán-chú ia̍h-sī cheng-chú. Hām tōng-bu̍t bô-kāng, si̍t-bu̍t tī hoat-io̍k chá-kî bô seⁿ-si̍t sè-pau ê chûn-chāi. Tian-tò, in-ê seⁿ-si̍t sè-pau ē-ēng ùi sêng-thé ê thé-sè-pau choán-piàn kòe-lâi.

Lūi-pia̍t:Seⁿ-si̍t sè-pau
Loán-sè-pau

**Loán-sè-pau** (卵細胞) sī chhu-sèng tōng-bu̍t ê seⁿ-si̍t sè-pau. Tī loán-sè-pau sêng-se̍k liáu-āu ē chiâⁿ-chò **loán-chú** (卵子).

Tī chhī-leng tōng-bu̍t tiong, loán-sè-pau sī iû loán-châu sán-seng ê. Tī só͘-ū ê chhī-leng tōng-bu̍t chhut-sì ê sî, loán-châu lāi í-keng ū bī-sêng-se̍k ê loán-sè-pau chûn-chāi, jî-chhiáⁿ loán-sè-pau ê sò͘-ba̍k tī chhut-sì liáu-āu chiū bōe koh cheng-ka. Loán-chú chham cheng-chú kiat-ha̍p chiâⁿ-chò siū-cheng-loán, he sī chi̍t ê sèⁿ-miā ê khai-sí. Chi̍t-koá tōng-bu̍t, chhin-chhiūⁿ chiáu-á, sī chìn-hêng thé-lāi siū-cheng; lēng-goā chi̍t-koá tōng-bu̍t, chhin-chhiūⁿ toā-pō͘-hūn ê hî-á hām lióng-chhe-lūi, sī chìn-hêng thé-goā siū-cheng.

Lūi-pia̍t:Seⁿ-si̍t sè-pau
Athabasca Peng-hô

**Athabasca Peng-hô** (Eng-gí: *Athabasca Glacier*) sī Ka-ná-tah Rocky Soaⁿ-me̍h tē-khu Columbia Peng-goân lāi-bīn ê peng-hô chi it.

Lūi-pia̍t:Canada
Columbia Peng-goân

**Columbia Peng-goân** sī Pak Bí-chiu Rocky Soaⁿ-me̍h tē-khu siāng tōa ê peng-goân, só͘-chāi tī Ka-ná-tah British Columbia kap Alberta nn̄g séng ê pian-kài, chi̍t pō͘-hūn tī Banff Kok-ka Kong-hn̂g lāi; mā chi̍t hūn tī Jasper Kok-ka Kong-hn̂g.

## Peng-hô
Peng-goân lāi-bīn hâm kúi-ê tōa peng-hô:
* Athabasca Peng-hô
* Castleguard Peng-hô
* Columbia Peng-hô
* Dome Glacier Peng-hô
* Stutfield Peng-hô
* Saskatchewan Peng-hô

Lūi-pia̍t:Canada
Peng-hô-ha̍k

**Peng-hô-ha̍k** (Eng-gí: *glaciology*) sī choan-bûn teh gián-kiù peng-hô kap kî-tha chū-jiân-kài peng-soat hiān-siōng ê kho-ha̍k hun-iá, koan-hē tio̍h bu̍t-lí, tē-lí, khì-hāu, khì-siòng kap seng-thài téng hong-bīn ê ha̍k-būn.

## Siong-koan
* Thian-bûn peng-hô-ha̍k, tùi tē-kiû í-gōa kî-tha seng-thé peng-hô ê gián-kiù.
Kông-jîn Ji̍t-kì

***Kông-jîn Ji̍t-kì*** (狂人日記) sī Ló͘ Sìn siá ê chi̍t phiⁿ toán-phian chok-phín, siu-lo̍k tī Ló͘ Sìn ê toán-phian siáu-soat-chi̍p *[[Lu̍t-hám]]* lāi. I-ê lōe-iông khau-sé Tiong-kok ê hong-kiàn lé-kàu kap Tiong-kok-lâng ê pháiⁿ sè-sio̍k. Che sī Tiong-kok tē-it phō hiān-tāi pe̍h-ōe-bûn siáu-soat.

Lūi-pia̍t:Ló͘ Sìn
Im-sok

**Im-sok** (音速), iū hō-chò **siaⁿ-sok** (聲速), chiū sī siaⁿ-im ê sok-tō͘, tēng-gī chò tan-ūi sî-kan lāi chín-tōng pho thoân-tē ê kī-lī. Im-sok hām thoân-tē kài-chit ê châi-chit chōng-hóng, chhin-chhiūⁿ bi̍t-tō͘, un-tō͘ kap ap-le̍k téng-téng, ū choa̍t-tùi ê koan-hē; tian-tó hām hoat-siaⁿ pho-goân pún-sin ê sok-tō͘ bô-koan. Nā-sī hoat-siaⁿ kap thiaⁿ-siaⁿ ê lâng chi-kan ū siong-tùi ūn-tōng ê koan-hē, chiū ē hêng-sêng Doppler hāu-èng. Ùi chit-ê koan-tiám chhut-hoat, lán ē-tàng chai-iáⁿ, chhiau-im-sok sî ê chē-chē bu̍t-lí hiān-siōng, chhin-chhiūⁿ chhiong-kek-pho kap im-po̍k, kî-si̍t hām siaⁿ-im bô-koan, sī hām ap-sok-pho bi̍t-chi̍p lúi-chek só͘ sán-seng ê bu̍t-lí hiān-siōng. Siaⁿ-im ê thoân-pò͘ sok-tō͘ tī kò͘-thé siōng-kín, tē-jī sī e̍k-thé, ah khì-thé ê im-sok siōng-kài bān. Thong-siông ê "im-sok" sī teh kóng khong-khì tiong ê im-sok, sī 343.2 m/s (1,236 km/hr). Im-sok ê kín-bān koh ē chiàu khong-khì ê chōng-thài, chhin-chhiūⁿ sip-tō͘, un-tō͘, bi̍t-tō͘ téng-téng, ê bô-kāng ū bô-kāng ê sò͘-ti̍t.

Lūi-pia̍t:Sok-tō͘
Ngó͘-keng Chèng-gī

***Ngó͘-keng Chèng-gī*** (五經正義), goân-miâ ***Ngó͘-keng Gī-so͘*** (五經義疏), choan-bûn teh kóng *[[E̍k-keng|Chiu E̍k]]*, *[[Siōng-su (chheh)|Siōng-su]]*, *[[Si-keng|Mô͘-si]]*, *[[Lé-kì]]* kap *[[Chhun-chhiu (chheh)|Chhun-chhiu]]* chit 5 phō Jû-ka keng-su (thong-chheng Ngó͘-keng) ê chù-kái.

Lūi-pia̍t:Keng-su
Anna Pavlova

**Anna Pavlova** (1881 nî 2 goe̍h 12 ji̍t [kū-le̍k 1 goe̍h 31] – 1931 nî 1 goe̍h 23 ji̍t) sī Ballet bú-chiá. I tī 1913 nî khái-sí chhōa bú-thoân tī sè-kài piáu-ián, ián- chhut pau-koat *Don Quixote*, *La Fille mal gardée* téng chhut. I mā pat kòe Ìn-tō͘ kap Ji̍t-pún ha̍k-si̍p tang-iûⁿ ê thiàu-bú gē-su̍t.

## Chham-khó
*
Keng-ha̍k

**Keng-ha̍k** (經學) it-poaⁿ sī teh kóng gián-kiù Jû-ka keng-tián, kái-soeh i-ê ì-gī kap chhián-bêng i-ê gī-lí ê ha̍k-būn. Keng-ha̍k sī Tiong-kok kó͘-chá ha̍k-su̍t ê chú-thé, kan-na *[[Sù-khò͘ Choân-su]]* lāi ê keng-pō͘ chiū siu-lo̍k liáu keng-ha̍k tù-chok 1773 phō, 2-bān khòng 427 koàn. Keng-ha̍k pó-chûn liáu toā-liōng tiⁿ-kùi ê sú-liāu, iā sī Jû-ka ha̍k-soat ê he̍k-sim cho͘-sêng pō͘-hūn.
Lu̍t-hám

***Lu̍t-hám*** (吶喊) sī Ló͘ Sìn ê chi̍t phō toán-phian siáu-soat kiat-chi̍p. Chok-phín chin-si̍t biâu-su̍t liáu ùi Sin-hāi Kek-bēng kàu Ngó͘-sù Ūn-tōng sî-kî ê siā-hōe seng-oa̍h, kiat-sī liáu chē-chē khoán chhim-chân ê siā-hōe mâu-tún, tùi Tiong-kok kó͘-chá chè-tō͘ kap thoân-thóng koan-liām chìn-hêng liáu chhim-khek ê hun-sek kap pí-kàu thiat-té ê hó͘-tēng. *Lu̍t-hám* siu-lo̍k liáu Ló͘ Sìn tī 1918 nî kàu 1922 nî só͘ siá ê 14 phiⁿ siáu-soat. Kî-tiong, *[[Kông-jîn Ji̍t-kì]]*, *[[Khóng It-kí]]* kap *[[A Q Chèng-toān]]* téng-téng bûn-chiuⁿ lóng sī Ló͘ Sìn it-seng tiong ê tāi-piáu-chok.

Lūi-pia̍t:Ló͘ Sìn
Strasbourg Pau-ûi-chiàn

**Strasbourg Kong-siâⁿ** sī Phó͘ Hoat Chiàn-cheng ê chi̍t tōaⁿ chiàn-sū, sî-kan sī 1870 nî 8 goe̍h 13 ji̍t kàu 9 goe̍h 28, tong-sî Phó͘-kok tú tī Wörth Chiàn-tò͘ sèng-lī, chiong-kun Karl August von Werder hông phài kòe lâm-pêng kong táⁿ chū-chiông 1681 nî tio̍h hō͘ Hoat-kok chiàm--khì ê Strasbourg.

Té-bé Hoat-kok Jean Jacques Uhrich niá ê kun-tūi tâu-hâng, Tek-kok-lâng sêng-kong chiong siâⁿ-chhī chiàm--lo̍h-lâi.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Phó͘-Hoat Chiàn-cheng ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1870 nî
Toul Pau-ûi-chiàn

**Toul Pau-ûi-chiàn** sī Phó͘ Hoat Chiàn-cheng ê chi̍t kái chiàn-sū, hoat-seng tī 1870 nî 9 goe̍h 23 kàu 8 goe̍h 17 kî-kan, tong-sî Tek-kok hong-bīn tùi Strasbourg hiòng sai-pêng chìn-kun, kong-kek Toul, chia sī thàng hiòng Pa-lí ê thih-tō sòaⁿ-lō͘. Frederick Francis II chí-hui, Tùi Sedan kòe--lâi ê Tek-kok kun-tūi āu-lâi mā ka-ji̍p chiàn-tò͘. Té-bé Toul ê siú-kun tâu-hâng.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Phó͘-Hoat Chiàn-cheng ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1870 nî
Frédéric Bazille

**Jean Frédéric Bazille** (1841 nî 12 goe̍h 6 ji̍t – 1870 nî 11 goe̍h 28 ji̍t) sī Hoat-kok ê Ìn-siōng-phài ōe-ka. I ū chin chē chhù-goā siá-seng kap jîn-bu̍t-ōe chok-phín.

Lūi-pia̍t:Ìn-siōng-phài
Tâi-oân Chúi-chhái Ōe-hōe

**Tâi-oân Chúi-chhái Ōe-hōe** (台灣水彩畫會) sī 1927 nî tī Tâi-oân sêng-li̍p--ê, chhòng-li̍p-chiá pau-koat ū Gê Chióng-hoâi, Lí Se̍k-chiâu, Lí Te̍k-hoan, Tân Eng-seng, Nâ Ìm-téng, Tiuⁿ Bān-thoân, Âng Sūi-lîn kap in-ê lāu-su Isikawa Kin'itirô.

In thâu hôe ê tián-liám tī 1927 nî ê 11 goe̍h 26 kàu 28 ji̍t kî-kan.

## Liân-kiat
* 台灣水彩畫會 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
BBC Alba

**BBC Alba** sī Eng-kok BBC kî-hā ê chi̍t ê í Scotland Gaelic Gú hòng-sàng ê tiān-sī pîn-tō.
BBC London

**BBC London** sī Eng-kok BBC tī London kap kīn-oá i ê só͘-chāi thê-kiong ê tē-hng hòng-sàng, tiān-sī kap bāng-lō͘ ho̍k-bū.
BBC Weather

**BBC Weather** sī BBC ê chi̍t ê thiⁿ-khì ī-pò pō͘-bûn, chit-má sī BBC News ê chi̍t pō͘-hūn.
HBO

**HBO** (*Home Box Office*) sī Bí-kok ê chi̍t ê choan-bûn teh hòng-sàng tiān-iáⁿ ê tiān-sī pîn-tō.

In ê keng-gêng-chiá sī Time Warner chhî-iú ê kong-si **Home Box Office, Inc.**

## Gōa-pō· liân-kiat

* 
* HBO Program Schedules


Lūi-pia̍t:Time Warner
Kè-ta̍t-koan

**Kè-ta̍t-koan** (價值觀) sī chi̍t chióng chhú-lí tāi-chì phoàⁿ-toàn tio̍h-m̄-tio̍h, chò soán-te̍k sî chhú-siá ê piau-chún. Ū hó-chhù ê mi̍h-kiāⁿ chiah ū hit-ê kè-ta̍t. Tùi iú-ek kap iú-hāi ê sū-bu̍t phêng-phoàⁿ ê piau-chún chiū sī chi̍t ê lâng ê kè-ta̍t-koan.

Kè-ta̍t-koan iā ē-sái kóng sī chi̍t chióng àm-khàm tī siim-lāi ê chún-chîn, teh bīn-tùi soán-te̍k sî ê chi̍t hāng i-kì.

Kè-ta̍t-koan ē chí-ín chi̍t ê lâng khì chò bó͘ chi̍t-koá hêng-ûi; pí-lūn kóng "sêng-si̍t" ê kè-ta̍t-koan ē hō͘ lâng thán-sêng bīn-tùi khùn-kéng kap tùi pat-lâng soat-bêng tāi-chì ê chin-siòng, thê-seng pat-lâng tùi i ê sìn-jīm-tō͘. "Kì-lu̍t" ê kè-ta̍t-koan ē hō͘ lâng chiàu kui-tēng hêng-sū, sán-seng chip-hêng-le̍k. "Koan-hoâi" ê kè-ta̍t-koan ē hō͘ lâng koan-sim pat-lâng, liáu-kái pat-lâng ê khùn-kéng, tùi pat-lâng ū tông-lí-sim. Bô-kāng ê kè-ta̍t-koan ē sán-seng bô-kāng ê hêng-ûi bô͘-sek, chìn-jî sán-seng bô-kāng ê siā-hōe bûn-hoà. "Chū-ngó͘" ê kè-ta̍t-koan ē hō͘ lâng chū-ngó͘ tiong-sim.

Lūi-pia̍t:Lûn-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Sim-lí-ha̍k
Animax

**Animax** (アニマックス) sī Sony kî-hā ê chi̍t ê choan-bûn teh hòng-sàng tōng-ōe ê tiān-sī pîn-tō.
ESPN

**ESPN** sī Bí-kok choan-bûn teh hòng-sàng thé-io̍k chiat-bo̍k ê chi̍t keng tiān-sī pîn-tō.
Cuba Chóng-thóng

**Cuba Chóng-thóng**, nā chiàu 1976 nî í-lâi ê thé-chè, chèng-sek ê choân-miâ sī **Cuba Kok-ka Lí-sū-hōe Chú-se̍k** (Se-pan-gâ-gí: *Presidente del Consejo de Estado de Cuba*).
CCTV-13

**CCTV-13** sī Tiong-kok ê chi̍t ê choan-bûn teh hòng-sàng sin-bûn ê tiān-sī pîn-tō.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi
Hiān-chāi Pò͘-pò

***Hiān-chāi Pò͘-pò*** (现在播报) sī Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi tī 1999 nî 7 goe̍h 5 hō thui-chhut ê sin-bûn chiat-bo̍k.
Boán-kan Sin-bûn (CCTV)

***Boán-kan Sin-bûn*** (晚间新闻) sī Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi ê chi̍t ê sin-bûn chiat-bo̍k.
Joko Widodo

**Joko Widodo** (), mā hông kiò **Jokowi**, sī Ìn-nî ê chóng-thóng, 2014 nî chiūⁿ-jīm. I 2005 nî kàu 2012 nî kî-kan, sī Surakarta chhiū-tiúⁿ, 2012 kàu 2014 nî chò Jakarta chhī-tiúⁿ. I sī Ìn-nî thâu chi̍t ūi m̄-sī chèng-tī ka-cho̍k he̍k-chiá kun-koaⁿ chhut-sin ê chóng-thóng.

## Chhut-sin
Joko Widodo sī 1961 nî 6 goe̍h 21 ùi Mulyono chhut-sì, sī Jawa-lâng. I sī lāu-pē Noto Mihardjo kap lāu-bú Sudjiatmi Notomihardjo ê tē-it-ê gín-á kiam to̍k-kiáⁿ, i-ê sió-mōe hō chò Iit Sriyantini, Ida Yati kap Titik Relawati. Lāu-pē sī Karanganyar chhut-sin, kong-má sī Boyolali chng ê lâng. Jokowi 12-hòe ê sī, chiō khai-sí tī lāu-pē ê ka-khū kang-tiûⁿ chò khang-khòe.
Leopold 1-sè

**Leopold 1-sè** ū khó-lêng sī chí:

*Leopold 1-sè (Sèng Lô-má Tè-kok) (1640–1705), hông-tè
*Leopold 1-sè (Pí-lī-sî) (1790–1865), kok-ông
Filip

**Filip** sī chi̍t-ê lâng-miâ, sī Philipp (Hi-lia̍p-gí: Φίλιππος *Philippos*, La-teng-gí: *Philippus*) ê kî-tiong chi̍t khoán piàn-hêng. Pún miâ tī Se Slav lâng, Lâm Slav lâng, Tek-kok-lâng, kap Skandinavia chi kan khah phó͘-phiàn; í-gōa mā sī chin chē Au-chiu ông-ka jîn-bu̍t ê chheng-hō.
Ngó͘-iā Sin-bûn

***Ngó͘-iā Sin-bûn*** (午夜新闻) sī Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi tī 2002 nî 8 goe̍h 6 hō khai-sí hòng-sàng ê sin-bûn chiat-bo̍k.
PPAP (Pen-Pineapple-Apple-Pen)

**PPAP (Pen-Pineapple-Apple-Pen)** (ペンパイナッポーアッポーペン, ti̍t-e̍k: Pit-Ông-lâi-Phōng-kó-Pit) sī iû Ji̍t-pún kek-ngó͘-jîn gē-jîn Kosaka Daimaô (古坂大魔王) só͘ pān-ián ê hi-kò͘ chhòng-chok koa-chhiú Piko Tarô (ピコ太郎) chhòng-chok, î 2016 nî 8-go̍eh 25 ji̍t kong-pò͘ ê koa. Chit ê koa tī chi̍t-ê go̍eh lāi ín-hoat lí Ji̍t-pún ko-tiong-seng bô͘-hóng jia̍t-tiâu, ia̍h ū gē-jîn sòa-lo̍h phah-chok té-phìⁿ, sím-chì chiâⁿ-chò Ji̍t-pún choân-bîn ūn-tōng.

## Lāi-iông
Koa-sû chú-iàu iû Eng-gí tan-sû pen (pit), apple (phōng-kó), pineapple (ông-lâi) kò͘-sêng, káng-su̍t ián-chhiùⁿ-chiá hun-pia̍t kā pit chhah-ji̍p ông-lâi kap phōng-kó lāi, koa-sû kán-tan, chhiò-khoe; soân-lu̍t tài-iú lī-hāi ê chiat-chàu jî hō͘-i lâng iông-ī lông-lông-chiūⁿ-kháu.

## Kì-lo̍k
, chit chhiú koa tī YouTube chiūⁿ ê koaⁿ-hong iáⁿ-phìⁿ í ū saⁿ-chheng gō͘-pah-bān lâng pah khòaⁿ.

In-ūi *PPAP* tī 2016 nî ji̍p-uî Bí-kok Billboard Hot 100 tē 77 miâ, kî 45 bió ê khek tn̂g lòng-phoà lí iû  só͘ chhòng-chok pēng tī 1964 nî ji̍p-uî Bí-kok Billboard Hot 100 tē 83 miâ ê tan-khek ** (khek tn̂g 1 hūn 2 bió), jî tit-tio̍h le̍k-sú chiūⁿ siōng-kài té tan-khek ji̍p-uî Bí-kok Billboard Hot 100 ê sè-kài kí-lio̍k.

## Éng-hióng
*Pen-Pineapple-Apple-Pen* tī muî-thé chiūⁿ ín-khí lí jia̍t-tiâu. , chit chhiú koa î siā-kau bāng-chām 9GAG ê Facebook choan-ia̍h chiūⁿ í ū chhiau-kòe 54-bān lâng chhi̍h chán. BBC tī chit-ê phêng-lūn tiong thó-lūn lí chit ê koa tī bāng-lō͘ chiūⁿ siáu-kông thoân ê in-toaⁿ (in-ūi khoàⁿ i bián hoa náu-le̍k).

## Pâi-hâng-póng

## Chham-khó lâi-gôan
Thài-kok-lâng

**Thài-kok-lâng** (泰國-) sī tn̂g-kî seng-oa̍h tī-leh Thài-kok ê kok cho̍k-kûn jîn-bîn.

Lēng-goā, seng-oa̍h tī-leh sè-kài kok-kok, pē-bú tiong chì-chió chi̍t lâng chân-keng sī Thài-kok kong-bîn ê lâng mā ē-tàng chiàu pún-lâng ê ì-goān kiò i Thài-kok-lâng. It-poaⁿ lâi kóng, "Thài-kok-lâng" sī teh kóng Thài-cho̍k lāi ê Sió-thài (小泰). Thài-kok chit-má it-poaⁿ jīn-ûi Thài-kok-lâng sī bûn-hoà bîn-cho̍k, sī ùi Tiong-kok Hûn-lâm kap Kńg-sai ê kó͘-chá Thài-cho̍k î-bîn hām chāi-tē ê goân-chū bîn-cho̍k iông-ha̍p, kīn-tāi í-lâi koh iông-ji̍p liáu chi̍t-koá lâi-chū Tiong-kok Tang-lâm iân-hái ê Hàn-cho̍k î-bîn.

Lūi-pia̍t:Thài-kok
Alfons Mucha

**Alfons Maria Mucha** (1860 nî 7 goe̍h 24 ji̍t – 1939 nî 7 goe̍h 14 ji̍t) sī Czech chhut-sin ê art nouveau ōe-ka kiam chong-sek gē-su̍t-ka. I ū pau-koat ōe-chok, chhà-tô͘, kóng-kò, ia̍p-su, kap siat-kè téng chē khoán ê chhòng-chok.

Lūi-pia̍t:Chesko jîn-bu̍t
Hu̍t-bia̍t kì-goân

**Hu̍t-bia̍t kì-goân** (佛滅紀元), he̍k-chiá **Hu̍t-le̍k** (佛曆), sī chi̍t chióng thoân-thóng le̍k-hoat, sio̍k-î im-iông-le̍k. Chit-khoán le̍k-hoat tī Lâm-a kap Tang-lâm-a ê Hu̍t-kàu kok-ka, chhin-chhiuⁿ Kampuchea kap Thài-kok, hui-siông sî-kiâⁿ. I-ê kì-liân hong-sek sī kā Sek-khia-mô͘-nî Hu̍t bia̍t-tō͘ ê hit-ê nî-tō͘ chò-ûi kè-sǹg ê ki-chún.

Lūi-pia̍t:Le̍k-hoat
Khai-thian-cheh

**Khai-thian-cheh** (開天節; 개천절) sī Hân-kok ta̍k-nî 10 goe̍h 3 hō khèng-chiok ê "bîn-cho̍k khai-ki ji̍t", sī kì-liām thoân-soat-tiong Tân-kun tī kì-goân-chiân 2333 nî kiàn-li̍p Tân-kun Tiâu-sián ê cheh-ji̍t. Khai-thian-cheh sī Hân-kok ê kong-chiòng kà-kî.

Lūi-pia̍t:Kì-liām-ji̍t
Tong-kok Thong-kàm

***Tong-kok Thong-kàm*** (東國通鑑) sī chi̍t phō tī Tiâu-sián Ông-tiâu sî-kî iû koaⁿ-hong pian-siá ê Hàn-bûn pian-liân-thé le̍k-sú-chheh, tī 15 sè-kí oân-sêng. Chit phō chheh iû Chhî Ki-chèng kap Tēⁿ Hàu-hêng téng-téng ha̍k-chiá, hōng Tiâu-sián Sêng-chong ê bēng-lēng pian-choān. Ùi 1446 nî khai-sí, chì 1485 nî oân-sêng.

*Tong-kok Thong-kàm* sī Tiâu-sián le̍k-sú siōng tē-it phō thong-sú, kì-chái liáu ùi Tân-kun Tiâu-sián kàu Ko-lê Ông-tiâu bóe-kî ê le̍k-sú. Chit phō le̍k-sú-chheh tē-it pái kā Tân-kun kiàn-li̍p Kó͘-tiâu-sián ê nî-tāi tēng-ūi tī-leh kì-goân-chiân 2333 nî. Lo̍h-bóe, iû Tāi-hân Tè-kok só͘ chhòng-chō ê Tân-kun kì-goân mā í chit-ê nî-hūn chò-ûi goân-nî.

Lūi-pia̍t:Tiâu-sián le̍k-sú
Charles 7-sè

**Charles 7-sè** (*Charles VII*, 1403 nî 2 goe̍h 22 – 1461 nî 7 goe̍h 22) sī Hoat-kok Valois Ông-ka ê kok-ông, chāi-ūi tùi 1422 nî kàu i kòe-sin.

I chiap ông-ūi ê sî-chūn tú-á tng sī Pah-nî Chiàn-cheng tang-tiong.
Thài-cho̍k

**Thài-cho̍k** (泰族) sī Thài-kok ê chú-thé bîn-cho̍k, iā chiū sī toà tī-leh Thài-kok tiong-pō͘ ê ki-bîn, kóng Thài-kok-ōe, ióng-iú in ka-kī ê bûn-jī.

Thài-kok ê Thài-cho̍k chú-iàu hun-chò nn̄g ê hun-chi; tē-it sī toà tī Thài-kok pak-pō͘ soaⁿ-khu ê Toā-thài (大泰) kap toà tī-leh Mekong Hô ê Sió-thài (小泰). Thài-kok ê chú-thé bîn-cho̍k sī Sió-thài.

Lūi-pia̍t:Thài-kok
Tân-kun kì-goân

**Tân-kun kì-goân** (檀君紀元), kán-chheng **Tân-kì** (檀紀), sī chi̍t ê í Tiâu-sián le̍k-sú chò-ûi ki-chún ê kì-liân tan-ūi, chiū chhin-chhiūⁿ Se-iûⁿ kok-ka koàn-iōng ê kong-goân. Tân-kun kì-goân ê kè-sǹg hong-sek sī kong-goân ê nî-hūn ke 2333.

*[[Sam-kok Ûi-sū]]* ê sî-tāi, kok-chióng sú-liāu ê kiàn-kok nî-tō͘ iáu-bōe kò͘-tēng. Put-kò tī 1485 nî oân-sêng ê *[[Tong-kok Thong-kàm]]* tiong te̍k-pia̍t chí-tēng sī "Tông Giâu Bō͘-sîn-sòe" (唐堯戊辰歲), lo̍h-bóe chiū kò͘-tēng chò kò͘-tēng chò Kong-goân-chiân 2333 nî kiàn-kok.

Lūi-pia̍t:Le̍k-hoat
Lūi-pia̍t:Tiâu-sián le̍k-sú
Hông-tè kì-goân

**Hông-tè kì-goân** (黃帝紀元), iū koh hō-chò **Hian-oân kì-lîân** (軒轅紀年), sī chi̍t chióng kì-liân-hoat. Thàn-iūⁿ Chú-āu í Iâ-so͘ chhut-sì chò-ûi kì-liân ê khai-sí, Hông-tè kì-goân sī í Tiong-kok ê sîn-ōe jîn-bu̍t Hông-tè chò-ûi kì-liân ê khai-sí. Hông-tè kiàn-goân tī Chheng-tiâu boa̍t-nî pī thê-chhut, in-ūi tùi Hông-tè sî-tāi ê sî-kan chhut-chhek bô-kāng, i-ê kì-liân khí-tiám mā ū chē-chē bô-kāng ê kóng-hoat. It-poaⁿ jīn-ûi che sī chi̍t chióng Tiong-kok bîn-cho̍k-chú-gī ê sán-bu̍t. Siōng-chá iû Lâu Su-pôe thê-chhut, tī Tiong-kok Chheng-tiâu boa̍t-kî ê piàn-hoat-phài kap kek-bēng-phài lóng bat sú-iōng-kòe chit chióng kì-goân.

Lūi-pia̍t:Le̍k-hoat
Khóng-chú kì-liân

**Khóng-chú kì-liân** (孔子紀年) sī chi̍t chióng kì-liân-hoat, kā Khóng-chú chhut-sì ê hit-ê nî-tang (chiân 551 nî) chò-ûi kì-liân ê khai-sí. Chit khoán kì-liân-hoat chāi Chheng-tiâu bóe-kî tī Tiong-kok kéng-lāi chhut-hiān, thàn-iūⁿ Chú-āu ì Iâ-so͘ chhut-sì chò-ûi kiàn-liân ê khai-sí ê chò-hoat. Siōng-chá iû Khong Iú-ûi kap Niû Khé-chhiau thê-chhut.

Lūi-pia̍t:Jû-ka
Thài-khong-so Challenger

**Thài-khong-so Challenger** (Eng-gí: *Space Shuttle Challenger*), hoan-hō **[[Orbiter Vehicle Designation|OV]]-099** sī NASA ê tē-2 tâi thài-khong-so kè-ōe kúi-tō-ki (*obiter*), chiàu goân-sêng ê sî-kan sī tòe tī Columbia āu-piah

Pún thài-khong-so ê seng-sán-chiá sī Rockwell International ê Thài-khong Ūn-su Hē-thóng Pō͘-mn̂g (*Space Transportation Systems Division*). I thâu pái hui-hêng sī 1983 nî 4 goe̍h 4 ji̍t ê STS-6 jīm-bū. Lóng-chóng kòe 9 kái jīm-bū liáu-āu, tī 1986 nî 1 goe̍h 28 ê STS-51-L jīm-bū sit-sū, hoat-seng liáu Challenger sū-kò͘, choân-pō͘ thài-khong-jîn sí-bông jî-chhiá kui chiah thài-khong-chûn kái-thé--khì.
Pe̍k-go̍k

**Pe̍k-go̍k** (白鵠) sī Tiong-kok Sam-kok sî-tāi ū-miâ ê chi̍t chiah bé, mā hō-chò **Pe̍k-ho̍k** (白鶴). Pe̍k-go̍k sī Chô Chhò ka-cho̍k ióng-iú ê bé, Sam-kok sî-tāi ū sio̍k-gí án-ne kóng: "pîn-khong-hu-io̍k, chô-ka pe̍k-ho̍k" (憑空虛躍曹家白鶴).

Lūi-pia̍t:Chô Gūi
Lí sī-án-choáⁿ bô ài tiām-tiām?

**Lí sī-án-choáⁿ bô ài tiām-tiām?** (, ) sī chi̍t kù ōe kap gōa-kau sū-kiāⁿ, chhut-chū 2007 nî tē-cha̍p-chhit kài Chile Santiago Iberia - Bí-chiu léng-siù ko-hong hōe-gī tiong, sî-jīm Se-pan-gâ kok-ông Juan Carlos I kong-khui thé-thak sî-jīm Venezuela chóng-thóng Hugo Chávez chē pái phah-tn̄g Se-pan-gâ chhiú-siòng Zapatero ê ōe-gí. Chit kù ōe jiá  hong-tōng, chi̍t-iā-chhiâⁿ-miâ, Meme, kong-chiòng phín, hō͘ Kuso ûi tiān-ōe lêng-siaⁿ, e̍k-miâ, pí-sài kháu-hō, T-shirt phiau-gí, YouTube iáⁿ-phìⁿ téng.

Lūi-pia̍t:Se-pan-gâ ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Chile
Lūi-pia̍t:Venezuela
Lūi-pia̍t:Kok-chè koan-hē
Thài-khong-so Challenger sū-kò͘

**Thài-khong-so Challenger sū-kò͘** sī hō chò Challenger ê NASA Thài-khong-so  tī 1986 nî 1 goe̍h 28 ji̍t Florida chāi-tē sî-kan chái-khí 11:38, tùi Kennedy Thài-khong Tiong-sim ê 39-hō Chām chhut-hoat liáu-āu bô loa̍h kú hoat-seng ê po̍k-chà sū-kò͘. Tong-sî beh chip-hêng STS 51-L jīm-bū, sū-kò͘ chō-sêng thài-khong-chûn goân-choân phò-hoāi, chûn téng choân-pō͘ ê thài-khong-jîn choân-pō͘ sí-bông, pau-koat Dick Scobee, Michael J. Smith, Ellison Onizuka, Judith Resnik, Ronald McNair, Gregory Jarvis, Christa McAuliffe.

## Tiâu-cha
Tāi-chì hoat-seng liáu-āu, Bí-kok chóng-thóng Ronald Reagan chí-tēng liáu to̍k-li̍p ê Thài-khong-so Challenger Sū-kò͘ Chóng-thóng Úi-oân-hōe (*Presidential Commission on the Space Shuttle Challenger Accident*) lâi chhù-lí tiâu-cha khang-khòe, sêng-oân sī kap jīm-bū bô khan-liân ê jîn-sū. Tiâu-cha-chiá tè-bé khak-tēng sū-kò͘ ê khí-in sī tī chiàⁿ-pêng ê Kò͘-thé Hóe-chìⁿ Chō͘-thui-khì (*Solid Rocket Booster*) téng-bīn liân-kiat nn̄g chiat hun-tōaⁿ pō͘-hūn ê kò͘-chiong. Koan-kiàn ê sit-ngō͘ sī chhut-hiān tī ēng lâi chó͘-tòng jiân-liāu sia̍p-lāu ê O-khoân (*O-rings*) lêng-kiāⁿ.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Chai-lān
Le Monde

***Le Monde*** (Hoat-gí ho͘-im: ​[lə mɔ̃d], ì-sù: "Sè-kài") sī Hoat-kok múi ji̍t ē-po͘ chhut-khan ê sin-bûn-chóa, 1944 nî 12 goe̍h 19 chhòng-khan, sī sè-kài chú-iàu ê sin-bûn-chóa chi it.

## Tsù-sik

## Tsù-kái
Khì-hāu piàn-tōng kiám-khin

**Khì-hāu piàn-tōng kiám-khin** (Eng-gí: *climate change mitigation*) sī chè-hān tn̂g-kî khì-hāu piàn-tōng ê thêng-tō͘ he̍k-chiá pí-lu̍t ê hêng-tōng. It-poaⁿ pau-koat kiám-chió jîn-ûi ê un-sek khì-thé pâi-hòng; lēng-gōa mā ū chin-ka thòaⁿ khip-siu (*carbon sinks*) phì-jū chō-lîm téng khoán ê hong-hoat. Kiám-khin khì-hāu piàn-hòa ê lí-sióng chi it sī kiám-chió chit khoán hiān-siōng tùi lâng seng-oa̍h ê gûi-hāi.
Pa-lí Hia̍p-gī

**Pa-lí Hia̍p-gī** sī Liân-ha̍p-kok Khì-hāu Piàn-hòa Chè-tō͘ Kong-iok (*United Nations Framework Convention on Climate Change*) ē-té ê chi̍t hāng hia̍p-iok, lōe-iông sī beh kiám-khin un-sek khì-thé ê pâi-hòng. Lóng-chóng 195-ê kok-ka chham-ú hia̍p-gī, tī 2015 nî 12 goe̍h 12 tit chhut kiōng-sek. 2016 nî 4 goe̍h 22 khai-sí hông chhiam-tēng, kàu 11 goe̍h sî, lóng-chóng 193 kok chiam lo̍h ha̍p-iok. 

Tī 2016 nî 10 goe̍h, Au-chiu Liân-bêng phoe-chún hia̍p-iok liáu-āu, kok-ka sò͘-liōng í-keng ū kàu si̍t-si phiau-chún. Té-bé tī 11 goe̍h 4 ji̍t khai-sí chok-iōng.
Bí Chin-chu

**Bí Chin-chu** (? – 1949 nî 12 goe̍h 16 ji̍t), goân-miâ **Margaret W. Beattie** mā hông chun-chheng **Bí Ko͘-niû**. Bí--sī sī Cambridge Tāi-ha̍k ê sò͘-ha̍k-kho chut-gia̍p--ê, āu-lâi koh gián-kiù kàu-io̍k-ha̍k.

I tè-bé ji̍p khì Selly Oak ê Carey Hall Soan-kàu-su Hùn-liān Ha̍k-hāu, 1933 nî kòe Tâi-oân. I tī Tâi-lâm ê sî-chūn o̍h liáu Tâi-oân-ōe, tī Lú-ha̍k-hāu kà-chheh; mā pat kòe hit-chūn Ji̍t-pún pún-thó͘ o̍h Ji̍t-pún-ōe.

1949 nî 9 goe̍h in-ūi sin-thé būn-tê tùi Hiong-káng tó-tńg Eng-kok tiâu-ióng, tī 12 goe̍h 16 kòe-sin.

## Chham-khó
* 
*
Niù-suh tiān-iáⁿ

**Niù-suh tiān-iáⁿ**, Eng-gí kóng ***newsreel***, Ji̍t-gí-sek ê kóng-hoat sī **niù-suh èng-ōa** (ニュース映画; nyûsu eiga), sī chi̍t khoán kì-lio̍k-sèng tiān-iáⁿ, tī 20 sè-kì chá-kî khah phó͘-phiàn, sī ēng tiān-iáⁿ hong-sek hiòng kong-chiòng hòng-sàng ê niú-suh kiam chi̍t kóa kî-tha sè-sū, tī it-poaⁿ tiān-iáⁿ khai ián chìn-chêng he̍k-chiá sī choan-bûn ê tiān-iáⁿ-īⁿ pò chhut.

1950 nî-tāi liáu-āu, ki-su̍t khah sian-chìn ê kok-ká khai-sí hoat-tián tiān-sī, niù-suh tiān-iáⁿ chio̍h chiām-chhù hông chhú-tāi. Kin-á-ji̍t niú-suh tiān-ián piàn chò sī chi̍t khoán tiōng-iàu ê le̍k-sú chu-liāu, in tiāⁿ sī chi̍t kóa sū-kiāⁿ î-it ê siaⁿ-im kap iáⁿ-siōng kì-lio̍k.
Kevin Meaney

**Kevin Gerard Meaney** (1956 nî 4 goe̍h 23 ji̍t – 2016 nî 10 goe̍h 21 ji̍t) sī Bí-kok ê ián-goân.
Po͘-lí Pazeh Chhit-siā Chì

**Po͘-lí Pazeh Chhit-siā Chì** (埔里巴宰七社志) sī 1981 nî Tiong-iong Gián-kiù-īⁿ Bîn-cho̍k-ha̍k Gián-kiù-só͘ chhut-pán ê chi̍t pún Tâi-oân goân-chū-bîn gián-kiù, chok-chiá sī Tiong-kok ha̍k-chiá Ōe Hūi-lîm. Pún chheh lōe-iông chéng-lí liáu Tâi-oân tiong-pō͘ Pazeh/Kaxabu bîn-cho̍k ê sîn-ōe, Chheng-kok sî-tāi ê kì-lio̍k kap Ji̍t-pún sî-tāi ê gián-kiù, í-ki̍p Tiong-hoa Bîn-kok niá Tâi í-āu chok-chiá pún-sin téng ha̍k-chiá chò ê si̍t-tē tiâu-cha.

## Liân-kiat
* 埔里巴宰七社志 

Lūi-pia̍t:Chheh
Lūi-pia̍t:Pazeh
Sió-lé-bō

:*Koan-hē chi̍t khoán tì thâu-khak téng ê sió bō-á khoán chong-sek, khòaⁿ [[hatinator]].*

**Sió-lé-bō** sī chi̍t khoán Se-iûⁿ-sek ê bō-á, Eng-gí hō *bowler hat*, sī îⁿ téng ngē chit--ê, tāi-khài 19 sè-kí tiong-āu-kî tng sî-kiâⁿ. Tī Bí-kok Eng-gí lāi-bīn pún khoán bō-á mā kiò *derby*.

## Khí-goân
Sió-lé-bō it-poaⁿ jīn-ûi sī ùi 1849 nî kang-gia̍p-hòa heng-thong	sî-kî ê Eng-kok hông siat-kè chhut--lâi-ê, i mā piàn chò sī Eng-kok-lâng ê chi̍t khoán tāi-piáu ho̍k-chong. "Bowler" chi̍t-ê miâ sī tùi Eng-lân pak-pō͘ Stockport ê chè-bō-sai John kap William Bowler hō--lâi, tāi-seng sī chi̍t ūi hôa-cho̍k chí-tēng ê phah-la̍h ēng bō siat-kè. Hit tang-chūn seng-sán ê kong-si sī Lûn-tun ê James Lock and Company.

## Tāi-chiòng bûn-hòa
Sió-lé-bō tī kīn-lâi pah-gōa tang sī hiáⁿ-ba̍k ê bō-á khoán-sek. Tiāⁿ chhut-hiān tī gē-su̍t, bûn-ha̍k, kàu kin-sè oa-án koh tī kóng-kò téng-téng lōe-iông hông chhái-ēng. Chhiò-khoe ián-goân Charlie Chaplin chhut-miâ ê hêng-bô͘ chi it, tiō sī tì chi̍t téng sió-lé-bō, che un-á sī āu--lâi Laurel and Hardy ê chheng-chhah. Í-gōa, chit khoán bō-á mā kì-su̍t tī Samuel Beckett ê *Waiting for Godot*, Bertolt Brecht ê *Threepenny Opera*, kap Stanley Kubrick ê *[[Clockwork Orange]]* téng-téng bûn-ha̍k kiam hì-chhut chok-phín lāi-bīn. Ōe-ka René Magritte ia̍h ōe chiūⁿ i-ê chhiau-hiān-si̍t ōe-chok téng-bīn.

## Chham-khó

## Khok-chhiong	tha̍k-bu̍t
* 

## Liân-kiat
Asai Erin

**Asai Erin** (浅井恵倫; kū. 淺井惠倫, 1895 nî 3 goe̍h 25 ji̍t – 1969 nî 10 goe̍h 9 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê giân-gí-ha̍k-ka, choan-bûn gián-kiù Tâi-oân kap kî-tha só͘-chāi Lâm-tó gí-cho̍k ê giân-gí. I sī Isikawa-koān chhut-sin--ê, pat chò Ji̍t-pún Giân-gí Ha̍k-hōe kap Ji̍t-pún Bîn-cho̍k Ha̍k-hōe ê phêng-gī-oân.

Asai--sī mā sī khah-chá Esperanto ūn-tōng ê chi̍t hūn-chú.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Tâi-oân jîn-bu̍t
Kū-jī-thé

Ji̍t-pún-gí bûn-jī hē-thóng ê **kū-jī-thé** (舊字體 *kyûzitai*; sin. 旧字体), sī thoân-thóng ê chi̍t thò Hàn-jī, sī 1946 nî chhái-ēng sin khoán tong-iōng hàn-jī chìn-chêng Ji̍t-gí su-siá ê chèng-sek jī-thé.
Pazeh-cho̍k

**Pazeh-cho̍k** sī Tâi-oân ê goân-chū-bîn chi̍t cho̍k, chit-má chú-iàu tòa tī Po͘-lí tē-hng, sǹg sī thoân-thóng siōng kóng ê Pêⁿ-po͘-cho̍k chi̍t hūn-chú.

## Siong-koan
* Kaxabu-cho̍k
Kanakanavu-gí

**Kanakanavu-gí** sī Tâi-oân ê Kanakanavu-cho̍k giân-gí, sī Lâm-tó Gí-hē ê chi̍t khoán, kap Tsou-gí kiam Saaroa-gí óa-kīn.
Chhiûⁿ-bî

Chhiûⁿ-bî (ha̍k-miâ: Rosa), mā hō͘ chò mûi-kùi, sī sè-kài ū-miâ ê koan-sióng si̍t-bu̍t chi it.
Tē-kiû-ji̍t

右|145x145像素
**Tē-kiû-ji̍t** (地球日) sī ta̍k-nî ê 4 goe̍h 22 hō, sī chi̍t hāng sè-kài-sèng ê khoân-kéng pó-hō͘ oa̍h-tāng.

Lūi-pia̍t:Tē-kiû
Tōa-lé-bō

**Tōa-lé-bō** sī chi̍t khoán koân tháng pêⁿ téng ê bō-á, chú-iàu tùi 18 sè-kí āu-kî kàu 20 sè-kí chá-kî tng liû-hêng. Kin-sè pún khoán bō-á it-poaⁿ ài te̍k-sû ê tiûⁿ-ha̍p chiah ū lâng tì.

## Siong-koan
* Sió-lé-bō

## Chham-khó
Phil Tippett

縮圖
**Phil Tippett** (1951 nî 9 goe̍h 27 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê tiān-iáⁿ tō-ián kiam sī-kak hāu-kó chí-tō-su kap chè-chok-jîn. I choan-bûn tī tong-bu̍t siat-kè kap kak-sek tōng-ōe.
Toblerone

**Toblerone** (/ˈtoʊbləroʊn/) sī chi̍t khoán Sūi-se chio͘-kó͘-lé-toh ê pâi-chú. Chū 2012 nî khai-sí sī Bí-kok ê Mondelez International kong-si só͘-iú.

Saⁿ-kak-hêng ê pau-chong kap chio͘-kó͘-lè-toh hêng-thé sī i-ê te̍k-sek.
Kenwood

:*Bí-kok ū chi̍t ūi chng-thâu hō [[Kenwood (Ohio)|Kenwood]].*

**Tu-sek Hōe-siā Kenwood** (株式会社ケンウッド *kabusiki-gaisya ken'uddo*) sī chi̍t keng Ji̍t-pún kong-si, choan-bûn khai-hoat ka-iōng kap choan-gia̍p téng kok chióng khoán-sek ê im-hiáng kiam bû-sòaⁿ-tiān tiān-khì sán-phín.

Chū 2008 nî kap JVC pēng-ha̍p liáu-āu, Kenwood sī JVC Kenwood ê chú-kong-si.
Sèng-pia̍t jī-hun-hoat

**Sèng-pia̍t jī-hun-hoat** (Eng-gí: *gender binary*) sī kóng chiong sèng-pia̍t hun chò cha-po͘ kap cha-bó͘ nn̄g khoán hun-iá. Che sī chi̍t khoán it-poaⁿ ê khu-hun hong-sek.

Ū chi̍t kóa bûn-hòa sī thoân-thóng siōng to̍h ū hui jī-hun ê sèng-pia̍t (ia̍h sī beh-kâng ê khài-liām); nā kin-sè mā ū í ha̍k-su̍t lí-lūn chò ki-chhó͘ ê tùi hui-jī-hun sèng-pia̍t ê chú-tiuⁿ kap siong-koan ê chè-tō͘ kái-kek.
Gí-im choán-siá

**Gí-im choán-siá** (Eng-gí: *phonetic transcription*) sī kóng kì-lio̍k giân-gí ho͘-im ê kì-hō. Giân-gí-ha̍k siōng chi̍t thò giâm-keh kì-lio̍k lâng kóng-ōe siaⁿ-im ê kì-hō sī Kok-chè Im-phiau (IPA). Tû-liáu jī-bó khoán ê kì-hō í-gōa, ia̍h ū chhiūⁿ sú-iōng tô͘-ōe kì-lio̍k ê Khó-kiàn Kóng-ōe (*Visible Speech*) hē-thóng, he̍k-chiá sī ēng tāi-piáu hoat-siaⁿ hong-sek ê jī-bó lâi piáu-ta̍t ê Pike hē-thóng téng khoán.

## Siong-koan
* Im-e̍k, í siaⁿ-im chò ki-chhó͘ hoan-e̍k hong-hoat.
Im-gī tùi-èng hoan-e̍k

**Im-gī tùi-èng hoan-e̍k** (ji̍t. 音義対応翻訳; eng. *phono-semantic matching*) sī chi̍t khoán giân-gí-ha̍k koan-liām, chí tùi gōa-gí tan-jī ia̍h phiàn-gí hoan-e̍k ê sî-chūn tông-sî khó-lū chāi-tē gí-giân ē-té ê ho͘-im kap ì-sù. Ia̍h chiū sī saⁿ-lām liáu im-e̍k kap tùi ì-sù ê hoan-e̍k.

Phì-jū kóng tùi bî-tá-mín ê chi̍t khoán im-e̍k-gí "î-tha-bēng" (維他命), sú-iōng ê saⁿ-ê Hàn-jī hun-pia̍t ū "î-chhî", "i", "sè-miā" ê ì-sù, piáu-hiān che mi̍h tùi sè-miā ê tiōng-iàu-sèng.

## Chham-chiàu
### Su-chì
*  / ISBN 9781403938695 (Language Contact and Lexical Enrichment)

### Chù-kha
Neagh Ô͘

**Neagh Ô͘** (*Lough Neagh*) sī Pak Ireland ê tām-chúi ô͘, i sī kui-ê Britain Kûn-tó bīn-chek siāng-tōa--ê. Pún ô͘ sī Pak Ireland 40% ēng chúi ê lâi-goân.
Tāi-eng Kûn-tó

**Tāi-eng Kûn-tó** (*British Isles*) sī Au-chiu sai-pak pêng chi̍t cho͘ tó-sū, lāi-bīn pau-koat Tāi Britain, Ireland kap chhiau-kòe 6-chheng chō sió tó. Pún kûn-tó sì-ûi sī Pak Tāi-se-iûⁿ, lóng-chóng chiàm bīn-chek ū 315,159 pêng-hong kong-lí, jîn-kháu beh óa 7-chheng bān. Kûn-tó hâm 2 ê chú-khoân kok-ka, Ireland Kiōng-hô-kok koh ū Tāi Britain kap Pak Ireland ê Liân-ha̍p Ông-kok; lēng-gōa iā ū 3-ê ông-koan niá-tē (*crown dependencies*): Man Tó, Jersey, kap tē-lí siōng bô sǹg sī kûn-tó chi̍t-hūn ê Guernsey.
Pilotwings 64

***Pilotwings 64*** sī Nintendo 64 ê chi̍t thò gém, che sī 1996 nî ê sî tùi iû-hì-ki chò-hóe chiūⁿ-chhī ê iû-hì chi it, ia̍h sī chìn-chêng SNES téng-bīn *[[Pilotwings]]* ê hē-lia̍t chok-phín.

## Siong-koan
* Super Mario 64
Australasia

**Australasia** sī Tāi-iûⁿ-chiu lāi ê chi̍t pō͘-hūn, pau-koat Ò-chiu, Niú-se-lân, New Guinea Tó kap hū-kīn ê Thài-pêng-iûⁿ tó-sū. 

Pún jī sī ê lâi-goân sī Charles de Brosses tī i 1756 nî tì-chok *australes khu-he̍k ê hâng-hái le̍k-sú* (*Histoire des navigations aux terres australes*) lāi-bīn ê *French Australasie*.
Loān-sò͘ sán-seng

Verde

## Tiān-náu hong-hoat
Tùi tiān-náu lâi kóng kha ki-pún ê chi̍t khoán hong-hoat sī sòaⁿ-hêng ha̍p-tông sán-seng-khì (*linear congruential generator*), i-ê chài-hiān-sek (*recurrence*) koan-hē sī:

: X_{n+1} = \left( a X_n + c \right)~~\bmod~~m

Lāi-bīn X sī chi̍t hē-lia̍t ê ké-loān-sò͘; mod sī modulo ūn-sǹg (chhōe î-sò͘ ê tû-hoat);  m,\, 0;  a,\,0 ;  c,\,0 \le c ;  X_0,\,0 \le X_0 , che X_0 tio̍h sī só͘ kóng ê loān-sò͘ chéng-chí (*seed*).

Tû liáu chi̍t khoán ki-pún hong-sek í-gōa, ū chin chē sán-seng chū-tōng loān-sò͘ ê ián-sǹg-hoat kap kái-chìn hông hoat-bêng. Phì-jū ē-tàng hō͘ thêng-sek khì tha̍k tiān-náu ê sî-kan, ēng sî-kan ê sò͘-bo̍k lâi sán-seng chéng-chí; ia̍h ū lâng kā tiān-náu sú-iōng-chiá phah-jī ê sî-kan chha theh lâi lī-ēng.

## Chham-khó
* 
* 

## Liân-kiat
* RANDOM.ORG
Pseudo

**Pseudo** ("siú-toh") sī chi̍t kóa Se-iûⁿ giân-gí tàu-jī ê jī-thâu, lâi-goân sī Hi-lia̍p-gí ê *pseudes* (ψευδής), goân ì-sù sī "ké--ê" he̍k-chiá "pe̍h-chhat". Pún jī-thâu hông ēng-lâi piáu-sī khoàⁿ--khì-lâi kap chi̍t hāng mi̍h-kiāⁿ beh-kâng, m̄-koh sū-si̍t-siōng m̄-sī hit hāng mi̍h-kiāⁿ ê chêng-hêng. He ū khó-lêng sī bô tú-hó--ê, mā khó-lêng sī jîn-ûi bû-ì-sek ia̍h tiâu-kang--ê, koh he̍k-chiá sī saⁿ-lām ê goân-in.

*Pseudo-* jī-thâu khó-lêng ê Tang-iûⁿ-sek hoan-e̍k ū "ké", "úi" (偽, it-poaⁿ Hôa-gí ēng-hoat), he̍k-chiá sī "gí" (擬), "gí-sū" (擬似), "gî-sū" (疑似) téng khoán.

Lūi-pia̍t:Hi-lia̍p-gí
Titanic (1997 nî tiān-iáⁿ)

***Titanic*** sī 1997 nî chhut-phín ê ài-chêng chai-lān tiān-iáⁿ; tō-ián, chok-chiá kap kiōng-tông chè-chok sī James Cameron. Pún chhut lōe-iông sī í hi-kò͘ chú-kak chò chú-tê tùi RMS Titanic chûn-lān ê kái-pian kò͘-sū.

*Titanic* sī tong-liân chè-chok só͘-hùi siāng koân ê tiān-iáⁿ, khai-ēng liáu 2 ek bí-kim.
Daisy Ridley

thumb|Daisy Ridley (2015)
**Daisy Ridley** () sī Eng-kok ê ián-goân, i chhut-ián liáu 2015 nî Star Wars tiān-iáⁿ sòa-chi̍p ê *Star Wars: The Force Awakens*.

## Liân-kiat

* 

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ián-goân
Capcom

**Tu-sek Hōe-siā Capcom** (株式会社カプコン *kabusiki-gaisya kapukon*) sī Ji̍t-pún ê tiān-náu iû-hì khai-hoat kiam hoat-hêng-chiá. I ū chhut kòe *[[Mega Man]]*, *[[Street Fighter]]*, *[[Resident Evil]]* téng chok-phín. Kong-si sī 1979 nî sêng-li̍p--ê, in hiān-chāi sī sè-kài-sèng ê khì-gia̍p.
Rockman

***Rockman*** (ロックマン), Ji̍t-pún hái-gōa pán-pún it-poaⁿ hō chò ***Mega Man***, sī Capcom kong-si ê chi̍t hē tiān-tōng, 1987 nî khai-sí tī NES téng-bīn hoat-hêng, sī thong sè-kài hoat-hêng liōng siāng chē ê gém hē-lia̍t chi it.

Tâi-oân ê pán-pún Hôa-gí hoan-e̍k sī *Luòkèrén* (洛克人 "lo̍k-khek-jîn").
Lada

**Lada** sī Lō͘-se-a ê chū-tōng-chhia pâi-chú, seng-sán-chiá sī AvtoVAZ kong-si. "Lada" chìn-chêng sī goân So͘-liân "Zhiguli" pâi-chú tī hái-gōa ê hō-miâ.

Năm 1993, TTS, được thành lập vào năm 1992 bởi Vyacheslav Zubarev, đã ký hợp đồng với AvtoVAZ. Năm 1995, trung tâm xe hơi lada chính thức đầu tiên được khai trương tại thành phố Naberezhnye Chelny và bắt đầu giao hàng trực tiếp từ nhà máy ô tô. Năm 1995, một văn phòng đã được mở tại Kazan. Cho đến năm 1997, ô tô được lái từ Naberezhnye Chelny. Sau đó, chúng được vận chuyển bằng đường sắt.

Lūi-pia̍t:Chū-tōng-chhia
Melania Trump

**Melania Trump** (1970 nî 4 goe̍h 26 ji̍t chhut-sì), sī Bí-kok chū 2017 nî 1 goe̍h khí ê Tē-it Lú-sū (*First Lady*).

Lūi-pia̍t:Bí-kok Tē-it Hu-jîn