open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pî-pê-ô͘

**Pî-pê-ô͘** (Ji̍t-bûn:琵琶湖; Biwa-ko) tiàm tī Ji̍t-pún Siga Koān, sī Ji̍t-pún siāng tōa ê chiáⁿ-chúi ô͘, tī Kiaⁿ-to·, Tāi-pán ê tang-pak. In-ūi kīn hit ê kó͘-to·, Pî-pê-ô͘ chit ê miâ chhiâng-chāi chhut-hiān tī kó͘-tián bûn-ha̍k lāi-té.

Ô͘ ê bīn-chek iok-lio̍k 670 km², Awaji-tó ê tōa-sè. Gōa kōan ê hô-chhoan ê chúi lâu ji̍p ô͘ lāi; chia ê chúi kiong-èng hō͘ hū-kīn 1,500-bān lâng sú-iōng.

Pî-pê-ô͘ sī thong sè-kài le̍k-sú tē-3 kú-tn̂g ê ô͘, beh ū 400-bān nî kú, kan-na Baikal-ô͘, Tanganyika-ô͘ koh khah kó͘. Chiah-ni̍h kú-tn̂g ê sî-kan chō-chiâⁿ 1 thò te̍k-pia̍t hoa̍t-phoat ê seng-thài hē-thóng. Kî-tiong ū 58 ê chéng pa̍t-ūi bô ê. Ta̍k-nî ū 5-chheng chiah chúi-chiáu tī chia hioh-kha. Choè-kīn kúi nî in-ūi ín ji̍p-lâi 1 khoán sin chéng ê hî-á (*black bass*), tì-tio̍h seng-thài ê to-goân-hòa tōa-tōa siū éng-hióng.

Kin-kù Ramsar Kong-iok, Pî-pê-ô͘ tī 1993 nî hông chí-tēng sī 1 ê ta̍t-tit siū pó-hō͘ ê "Ramsar tē-tiám".

Koan-hē bûn-chiuⁿ: Pî-pê


Image:Biwa_Lake.jpg|Pî-pê-ô͘ ô͘-piⁿ seⁿ chin chē lô͘-tek.
Image:Lake Biwa shore 1.jpg


## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Ramsar Tē-tiám
Sian-chháu

**Sian-chháu**, mā hō-chò **chhân-chháu**, sī 1 khoán chháu-lūi, sio̍k *Mesona* ê chéng (*Lamiaceae*-kho).  Iōng sian-chháu chè-chō ê **sian-chháu-tàng** mā hō-chò "sian-chháu".

Kî-thaⁿ ê miâ:
* Kńg-tang-oē:  *leung fan* ("liâng-hún")
* Paiwan-gí: *Ryarikan*
* Tayal-gí:  *Supurekku*

## 
* *Mesona chinensis*
* *Mesona procumbens* Hemsley

## Iōng-hoat

Sian-chháu hō· lâng tòng-chò 1 chióng kiān-khong si̍t-phín.  It-poaⁿ jīn-ûi ū kàng hóe-khì, chheng-hoeh téng-téng ê lō·-iōng.

*Sian-chháu-tê
*Sian-chháu-tàng

## Gōa-pō· liân-kiat

* Sian-chháu ê chè-chō pān-hoat
Cha̍p-niá-thâu Soaⁿ-kok

**Cha̍p-niá-thâu Soaⁿ-kok** (Eng-gí: *Valley of the Ten Peaks*) sī tī Canada Banff Kok-ka Kong-hn̂g lāi-té ê 1 ê soaⁿ-kok, ū 10 ê chhut-miâ ê niá-thâu kah 1 ê ô·, hō·-chò Moraine Ô·.

Soaⁿ miâ (tang kàu sai):
#Mount Fay 3,235 m
#Mount Little 3,088 m
#Mount Bowlen 3,072 m
#Tonsa 	3,057 m
#Mount Perren 3,051 m
#Mount Allen 3,310 m
#Mount Tuzo 3,246 m
#Deltaform Mountain 3,424 m
#Neptuak Mountain 3,233 m
#Wenkchemna Peak 3,170 m
Banff Kok-ka Kong-hn̂g

**Banff Kok-ka Kong-hn̂g** tī Canada hit-pêng ê Rocky Soaⁿ-me̍h, kīn Alberta-séng ê Banff chit ê tìn. Che sī Canada tē-1-ê kok-ka kong-hn̂g, tī 1887 nî 6-goe̍h 23 chèng-sek sêng-li̍p. 

Te̍k-sek pau-koat ū un-choâⁿ, soaⁿ-kéng, ô·, sek-ha̍p koân-soaⁿ chhu-seh ê tē-tiám.

Hia ū Louise Ô·, Moraine Ô·, Cha̍p-niá-thâu Soaⁿ-kok, téng-téng.
O͘-chúi-kau

**O͘-chúi-kau** (烏水溝), hiān-tāi kiò **Tâi-ôan Hái-kiap** (臺灣海峽), sī tī-leh Tâi-ôan kah Tiong-kok Tāi-lio̍k tiong-kan ê 1-tiâu hái-kau. Té-lí-ha̍k chí-bêng Tâi-ôan-hái-kiap ê hái-he̍k hōan-ûi sī án-ne ê: siōng pak-pêng chham Tang-hái (東海) ê hun-kài-sòaⁿ sī í Tâi-ôan-tó ê Hù-kùi-kak (富貴角) kah Hok-kiàn Pêng-thâm-tó ê liân-sòaⁿ ûi piau-chún; siong lâm pêng sī í Hok-kiàn Tang-soaⁿ-tó hām Tâi-ôan Gô-lôan-phīⁿ chi-kan ê liân-sòaⁿ chò hun-kài-sòaⁿ, óa lâm pêng to̍h-sī Lâm-hái kah Pa-sū Hái-kiap. 

Tâi-ôan-hái-kiap chú-iàu mā-sī Tāi-lio̍k-kè (Tāi-lio̍k-pêⁿ) ê té-lí hêng-thài. Hái ê chhim-tō͘ bô chhiau-kòe 200 kong-chhioh. Hái-he̍k lāi ê tó-sū, tî-liáu khò-kīn Tāi-lio̍k ê iân-hái tó-sū í-gōa, iáu-koh ū Phêⁿ-ô͘-kûn-tó kah Pîn-tong ê Sió-liû-kiû. 

He̍k-chiá-si tùi Pîⁿ-po͘-cho̍k hàn-hoà lâi--e.

## Gōa-pō͘ Liân-kiat
Ô-á

**Ô-á** sī 1 khoán siang-khak ê nńg-thé tōng-bu̍t (Eng-gí: *mollusk*).  Chú-iàu oa̍h tī hái-chúi a̍h-sī khì-chúi-he̍k lāi-té.  Tēng-khok-khok ê khak pó-hō͘ nńg-nńg ê sin-khu.

Ostreidae ka-cho̍k ê chéng hō͘-chò "chin ô-á".

Sio̍k kah chéng:
* *Crassostrea gigas* (Ji̍t-pún ô-á)
* *Ostrea gigas* (Tâi-oân ū)
* *Ostreola*
* *Saccostrea*

Só͘-ū ê ô-á lóng ū châi-tiāu kiat chin-chu, put-jî-kò kan-na chi̍t-kóa-á chéng (*Pinctada*-sio̍k ê) ê chin-chu ū siang-gia̍p kè-ta̍t.

Ô-á sī liāu-lí iōng ê châi-liāu.



## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Ô-á-chian
* Ô-á mī-sòaⁿ
* Ô-te
* Lâ-á
* Ham-á (hún-giô)
Hún-giô

**Hún-giô**, mā hō-chò **ham-á**, sī 1 khoán ū 2 sìⁿ khak ê nńg-thé tōng-bu̍t.  Hún-giô sêng lâ-á.

Chéng (bô chiâu-chn̂g):
* *[[Meretrix lusoria]]*
* *M. lamarckii*
* *M. lyrata*
* *M. meretrix*
* *M. petechialis*

Hún-giô-á chin chia̍p iōng lâi chú thng.

## Gōa-pō· liân-kiat
* Chúi-sán Chhì-giām-só·
Siang-khak-kong

**Siang-khak-kong** (hàn-jī: 雙殼綱, Latin-gí: *Bivalvia*) sī 1 lūi ū 2 sìⁿ khak ê nńg-thé tōng-bu̍t.

Ô-á, hún-giô lóng sio̍k-î chit lūi.

## Hun-lūi

(Ē-kha ê hun-lūi m̄ sī î-it 1 chióng.)

*Kong: Bivalvia
**A-kong: Protobranchia
***Bo̍k: Solemyoida
***Bo̍k: Nuculoida
**A-kong: Pteriomorphia
***Bo̍k: Arcoida
***Bo̍k: Mytiloida
****Chhiau-kho: Mytilacea
*****Kho: Mytilidae
***Bo̍k: Pterioida
****Chhiau-kho: Ostreacea
*****Kho: Ostreidae (ô-á)
**A-kong: Paleoheterodonta
***Bo̍k: Trigoinoida
***Bo̍k: Unionoida (pāng)
**A-kong: Heterodonta
***Bo̍k: Veneroida
****Chhiau-kho: Veneracea
*****Kho:  Veneridae (hún-giô)
****Chhiau-kho:  Corbiculoidea
*****Kho: Corbiculidae (lâ-á)
***Bo̍k: Myoida
**A-kong: Anomalosdesmata
***Bo̍k: Pholadomyoida

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Tâi-oân Pōe-lūi Chu-liāu-khò͘
Lâ-á

**Lâ-á** sī 1 khoán siang-khak ê nńg-thé tōng-bu̍t.  Oa̍h tī chiáⁿ-chúi a̍h sī khì-chúi-he̍k lāi-té.  Lâ-á ê gōa-hêng sêng hún-giô.

Lâ-á sio̍k-î Corbiculidae ka-cho̍k (kho).  Tâi-oân ū keng-chè kè-ta̍t ê chéng sio̍k-î chit lūi ē-kha ê Corbicula-sio̍k.

Chéng (bô chiâu-chn̂g):
* *Corbicula fluminalis*
* *[[Corbicula fluminea]]* (Eng-gí: Asian clam, Asiatic clam)
* *Corbicula insularis*
* *Corbicula manilensis* (Asian clam)
* *Cyrenodonax formosana* (tn̄g-chéng)
* *Cyrenobatissa subsulcata* (tn̄g-chéng)
* *Geloina erosa*
* *Geloina expansa*

## Chham-khó chu-liāu
*Animal Diversity Web (Eng-bûn)
* Tiong-iong Gián-kiù-īⁿ Corbiculidae-kho - Tâi-oân ê chéng.
Ô-á-chian

**Ô-á-chian** (; ) sī iōng ô-á khì chian ê tiám-sim. Tâi-oân ê ô-á-chian it-poaⁿ iōng khah sè lia̍p ê ô-á. Lūi-sū ê ô-á liāu-lí ū ô-piáⁿ.

## Chham-khó chu-liāu
*
Pakistan

**Pakistan Islam Kiōng-hô-kok** (Urdu-gí: , Lô-má-jī: islāmī jamhūriya i pākistān), tī Lâm-A, i ê tang pō͘ tē-khu kah Ìn-tō͘ kau-kài, lâm pêng sī Ìn-tō͘-iûⁿ, sai pêng hām Iran sio-liâm, sai-pak pêng sī Afghanistan, iah óa tang-pak sì to̍h-sī Tiong-kok ê Sin-kiong. Tī Urdu-gí tang-tiong, "Pakistan" chit-ê bêng-sû ê ì-sù sī "sîn-sèng kah sûn-kiat ê thó·-tē" he̍k-chiá kóng "chheng-chin ê kok-tō͘". Éng-kòe, Pakistan ê siú-to͘ siat tī Karachi, chit-mái í-keng soá khì Islamabad.

## Hêng-chèng-khu
Ki-tok-kàu kàu-phài lia̍t-toaⁿ

## Sin-kàu

* Bûn-nó·-hōe
* Chìm-sìn-hōe
* Kùi-kek-hōe
* Ki-tok-kàu-hōe
* Mô·-bûn-kàu
* Oē-lí-hōe
* Sèng-kong-hōe
* Sìn-gī-hōe, Lō·-tek-hōe
* Sîn-tiàu-hōe
* Tiúⁿ-ló-hōe

## Thian-chú-kàu
### Lô-má Thian-chú-kàu

Lāi-pō· ê hōe:
* Hong-chè (方濟)
* Iâ-so·-hōe
* Má-lī-lo̍k-hōe
* Pún-tok-hōe
* Tō-bêng-hōe
Wangari Maathai

**Wangarĩ Muta Maathai** () sī 1-ūi Kenya ê khoân-kéng kiam chèng-tī ūn-tōng-chiá. Tī 2004 nî i chiâⁿ-chò tē-1-ê tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng ê Hui-chiu cha-bó͘-lâng. Nobel Úi-oân-hōe khéng-tēng i tùi "iân-sio̍k-sèng khai-hoat, bîn-chú, hô-pêng ê kòng-hiàn".

I tī Bí-kok siū tāi-ha̍k kàu-io̍k. I sī tē-1-ūi the̍h-tio̍h phok-sū ha̍k-ūi ê Tang Hui-chiu cha-bó͘-lâng. Tī 1971 nî i chiâⁿ-chò Nairobi Tāi-ha̍k ê siū-i-ha̍k kàu-siū.

I oân-ná sī Chheⁿ-tòa Ūn-tōng (*Green Belt Movement*) ê hoat-khí-jîn. Chit ê chháu-kin khoân-pó thoân-thé tùi 1977 nî sêng-li̍p kàu taⁿ, chèng liáu 1,200-bān châng chhiū-á.

I mā koan-sim cha-bó͘-lâng ê gī-tê. I bat tam-jīm kòe Maendeleo Ya Wanawake ("Kenya Kok-ka Cha-bó͘-hōe") ê chú-se̍k.

Daniel Arap Moi hoāⁿ--ê chèng-hú bat lia̍h i ji̍p kaⁿ-ga̍k kúi-nā-pái. I kó͘-chhui to-tóng-phài ê soán-kí chè-tō͘, ho͘-io̍k tō͘-choa̍t hú-pāi kah pō͘-lo̍k chèng-tī. I bat hō͘ lâng iōng po̍k-le̍k kong-kek.

I tī 2002 nî sêng-kong soán-tiâu ji̍p kok-hōe. Chū 2003 nî, i tī sin chèng-hú ê Khoân-kéng, Chū-jiân chu-goân, kah Iá-seng Tōng-bu̍t chit ê pō͘-mn̂g tam-jīm hù-pō͘-tiúⁿ.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Nobel Chióng (Eng-bûn)
* The Green Belt Movement (Eng-bûn)

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Kenya jîn-bu̍t
Sinzyuku-khu

**Sinzyuku-khu** (Ji̍t-gí: 新宿区) sī Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ ê 1-ê te̍k-pia̍t-khu. Hit tah sī 1-ê tiōng-iàu ê siang-gia̍p tiong-sim. Sinzyuku Chhia-thâu sī Tang-kiaⁿ siāng tōa ê 1-ê kong-kiōng ūn-su tiám. Tang-kiaⁿ-to· ê chèng-hú hêng-chèng tiong-sim siat tī hia; chit tòng tōa-lâu sī Tang-kiaⁿ siāng koân ê 1 tòng.

Sinzyuku Chhia-thâu 1 ji̍t liōng-kî-iok ū 200-bān lâng tùi hia kòe, chē 3 tiâu tē-hā-thih, 2 tiâu siang-gia̍p ê thong-khîn soàⁿ, kúi-nā-tiâu Ji̍t-pún Thih-lō· soàⁿ. Chhia-thâu hù-kīn ê pah-hòe-kong-si, tiān-iáⁿ-īⁿ, lí-koán, chiú-tiàm te̍k-pia̍t chē keng.

Sinzyuku ê tē-ki pí Tang-kiaⁿ pa̍t-ūi khah ún-tēng, só·-í chi̍t tōa-pō·-hūn bô siū tio̍h 1923 nî ê Kantô Tōa Tē-tāng phò-hāi. Taⁿ chit khu sī Tang-kiaⁿ chió-sò· ū koân-lâu ê só·-chāi.

Sinzyuku tī 1947 nî 3-goe̍h 15 siat khu. Bīn-chek: 18.23 km². Jîn-kháu (2008): 312,418 (1 km² ū 17,140lâng).

Hù-kīn ê khu: Tiyoda-khu (tang), Nakano-khu (sai), Minato-khu (lâm), Sibuya-khu (lâm), Bunkyô-khu (pak), Tosima-khu (pak).

Chhut-miâ ê kak: Kabuki.

## Tāi-ha̍k

* Keiô Gizyuku Tāi-ha̍k i-ha̍k-pō·
* Kang-ha̍k-īⁿ Tāi-ha̍k
* Tang-kiaⁿ I-kho Tāi-ha̍k
* Tang-kiaⁿ Lú-chú I-kho Tāi-ha̍k
* Tang-kiaⁿ Lí-kho Tāi-ha̍k
* Waseda Tāi-ha̍k

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Seⁿ-siùⁿ

**Seⁿ-siùⁿ**/**siⁿ-siùⁿ** (Hôa-gú: 生肖/属相), che sī Tang-A tē-khu ê chi̍t-kóa-á bîn-cho̍k iōng lâi tāi-piáu nî-kō (年份) a̍h-sī kóng bó͘-mi̍h-lâng chhut-sī sî-sîn ê 12-chióng tōng-bu̍t. Tùi Hàn-cho̍k jîn-bîn lâi kóng, 12-chióng seⁿ-siùⁿ tō-sī: chhí/chhú, gû, hó͘, thò͘, liông/lêng, chôa, bé, Iûⁿ, kâu, ke/koe, káu, ti/tu. In-ūi tē-chi kah seⁿ-siūⁿ sio-siâng, pêⁿ-pêⁿ lóng-sī 12-ê, só͘-í 1-ê té-chi tú-á-hó tùi 1-ê seⁿ-siùⁿ. Pí-lūn-kóng, tē-chi sī "chú" nî ê lâng, i tō-sī siùⁿ "chhí"; ah "tiú" nî chhut-sī ê lâng siùⁿ "gû" , án-ne...

## Pún-miā-nî
12-ê Seⁿ-siùⁿ kiâⁿ-thàng 1-ê lín-tǹg, sī 12-nî, Chiang-chiu-lâng kóng hō͘-chò 1-iân, ah-nā Chôan-chiu-lâng kiò-chòe 1-ûn. Lán lâng ê hòe-siaⁿ nā sī kàu-kah tú-á-hó téng-î "12" ê pōe-sò͘, nā án-ne, chit-ê nî-tang tō kiò-chòe lán ê "pún-miā-nî". ah tē-chi ê chiu-kî chham siⁿ-siùⁿ kāng-khóan, mā-sī 12-nî. Múi-1-ê tē-chi kan-na tùi-èng tio̍h 1-ê siⁿ-siùⁿ, kò͘-tēng bōe kái-piàn. Án-ne, pún-mià-nî mā ē-sái khòaⁿ-chò sī tē-chi chiu-kî ê pōe-sò͘. 

* Thui-sǹg kui-chek: àn-chiàu kū-le̍k lâi thui-sǹg. Pí-lūn-kóng, bó͘-mi̍h-lâng chhut-sì tī kong-gôan 1956 nî, chit-1-nî sī **piáⁿ-sin** nî, keng-kòe 12 nî āu sī 1968 nî (mō͘-sin nî ), koh kòe 12 āu sī 1980 nî (keng-sin nî ), ah chit 3-ê nî-kō lóng-chóng kiò-chò chit-ê lâng ê pún-miā-nî. Chit-3-ê nî-kō lóng sī sio̍k-î seⁿ-siùⁿ ê "kâu"-nî, nā chiàu kan-chi lâi pâi nî-kō, tō hun-pia̍t hō-chò "piàⁿ-sin", "mō·-sin" kah "keng-sin", tang-tiong sio̍k-î tē-chi ê, tō-sī "sin". Ah nā "piàⁿ, mō͘, keng..." ,che hō-chòe thian-kan. 

## Seⁿ-siùⁿ kap '''kan-chi kí nî''' ê thui-sǹg pió

## 12 seⁿ-siùⁿ koa
12 seⁿ-siùⁿ koa sī teh kà gín-á-lâng kì seⁿ-siùⁿ ê sūn-sū, sūn-soah biâu-siá chia-ê tōng-bu̍t ê te̍k-sek.
:1 chhú chha̍t-á miâ
:2 gû sái lê-hiaⁿ
:3 hó͘ peh soaⁿ-phiâⁿ
:4 tò͘ iû tang-kiaⁿ
:5 lêng hông-tè miā
:6 chôa hō͘ lâng kiaⁿ
:7 bé cháu peng-iâⁿ
:8 iûⁿ chia̍h chháu-niá
:9 kâu peh chhiū-thâu
:10 ke thî 3 siaⁿ
:11 káu kò͘ mn̂g-tiâⁿ
:12 ti chhài-to miā

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* iú-koan "se-gôan/kan-chi/seⁿ-siùⁿ" chi-kan ê ōaⁿ-sǹg hong-hoat

Lūi-pia̍t:Bîn-sio̍k
Tâi-oân káu-hîm

**Tâi-oan káu-hîm** (ha̍k-miâ: *Ursus thibetanus formosanus*) sī A-chiu o͘-hîm (*Ursus thibetanus*) ê 1-ê a-chéng.  Che sī Tâi-oân tó-siōng siāng tōa-chiah ê goân-sán iá-seng tōng-bu̍t, mā sī hit tah î-it ê hîm chéng.  Káu-hîm ê oa̍h-tōng hoān-ûi chú-iàu sī Tâi-oân tang-pō͘ ê koân-soaⁿ tē-tài, hái-poa̍t 1000&nbsp;m chì 3500&nbsp;m tiong-kan.

## Chham-khó chu-liāu
A-chiu o͘-hîm

**A-chiu o͘-hîm** (ha̍k-miâ: *Ursus thibetanus*), mā hō **káu-hîm**, sī tiong-hêng ê hîm chéng. A-chiu lâm-pō͘, tang-pō͘, tang-pak-pō͘ sī in thoân-thóng ê tē-poâⁿ.

A-chiu o͘-hîm sin-tn̂g 130 chì 190 cm, tāng 100 chì 200 kg. In it-poaⁿ seⁿ-chò o͘-sek--ê, chhùi khah chhián-sek, hêng-khám ê mo· ū 1 tah sī V-hêng ê pe̍h-phú-sek. A-chiu o͘-hîm ê hīⁿ-á pí pa̍t chéng ê hîm ke chin tōa sìⁿ. Bó--ê pí kang--ê khah sè-chiah.

In hiān-chhú-sî ê oa̍h-tōng hoān-ûi pí éng-kòe ke chin sè, jī-chhiáⁿ hông thiah chò bô sio-liâm ê tē-tài. Siāng sai-pêng ê kak-á pún-té tī Afghanistan, tùi hia kàu khah tang ê Pakistan, pak Ìn-tō͘, lâm Tiong-kok, pak Tang-lâm-a. Lō͘-se-a ê Siberia, tang-pak Tiong-kok, Hân-kok, Ji̍t-pún, Tâi-oân mā tī thoân-thóng ê hoān-ûi lāi-té.

A-chiu o͘-hîm khah koàn-sì khah ōm ê sim-nâ, te̍k-pia̍t sī "alpine elevation" í-hā ê soaⁿ-khu, jia̍t-tài sim-nâ. Joa̍h--lâng ē pê kàu 3000 m ê koân-tō͘, kôaⁿ--lâng chiah soá kàu khah kē ê ūi. Tī khah koâⁿ ê tē-tài, in tiāⁿ-tio̍h ē khí siū kòe-tang (khùn tang-mî).

In chia̍h-chhài mā chia̍h-chho. Thâng, sè-chiah chiáu-á a̍h sī chhī-leng tōng-bu̍t, sí-bah, phang-siū, kóe-chí...lóng ē chia̍h. Ū-sî mā ē lia̍h cheng-siⁿ lâi chia̍h. Chhiu-thiⁿ ē peh khí-lih seⁿ tāu-chí ê chhiū-á téng chhōe chia̍h.

In ji̍t--sî hioh tī chhiū-téng a̍h sī soaⁿ-tōng lāi-té. Àm-sî oa̍h-tōng. Múi-1-chiah ê kò͘-tēng tē-poâⁿ kiám-chhái ū 10~20 km².

Hîm-bó 4-hòe chó-iū sèng-sêng-se̍k. Hîm-á-kiáⁿ tī 12-goe̍h, 1-goe̍h chhut-siⁿ. Poàⁿ-tang liáu-āu tō tn̄g-leng, m̄-koh ū khó-lêng tòe tiâu hîm-bó 3 tang kú.

A-chiu o͘-hîm sī seng-chûn ū gûi-hiám ê tōng-bu̍t. In ê pak-lāi (lōe-chōng) tī A-chiu io̍h-á chhī-tiûⁿ ū siang-gia̍p kè-ta̍t. In hiān-chhú-sî lia̍t tī CITES ê "Appendix I" téng-bīn.

## Ē-kha-chéng

* Tâi-oân káu-hîm (*Ursus thibetanus formosanus*)

## Chham-khó chu-liāu

* The Bear Den
Kiông-beh-khu̍t-chéng Iá-seng Tōng-si̍t-bu̍t Kok-chè Bō͘-e̍k Kong-iok

**Kiông-beh-khu̍t-chéng Iá-seng Tōng-si̍t-bu̍t Kok-chè Bō·-e̍k Kong-iok** (Eng-gí: *Convention on the International Trade in Endangered Species of Wild Flora and Fauna*, kán-chheng **CITES**) sī 1 ê chèng-hú chi-kan ê kok-chè kong-iok, bo̍k-te̍k sī beh phiah-bián ía-seng tōng-bu̍t, si̍t-bu̍t in-ūi kok-chè bé-bē soah éng-hióng tio̍h in ê seng-chûn. Chit ê kong-iok bó·-chióng thêng-tō· pó-hō· 3-bān-gōa chióng tōng-si̍t-bu̍t.

CITES ū-sî mā hō·-chò **Washington Kong-iok**, in-ūi 1973 nî 3-goe̍h 3 tī Bí-kok Washington DC khai-hòng hō· 80-gōa-kok ê tāi-piáu chhiam-jī. 1975 nî 7-goe̍h 1 khí ū-hāu. Chìn-chêng ê chún-pī khang-khòe tùi 1963 nî tō khai-sí; hit nî Sè-kài Pó-io̍k Tông-bêng (IUCN) ê hōe-oân chū-hōe thong-kòe 1 ê koat-gī-àn.

Sui-jiân chhiam-siok kok ū hoat-lu̍t chek-jīm chip-hêng CITES ê jīm-bū, CITES pún-sin bô chhú-tāi in ê hoat-lu̍t, ke̍k-ke thê-kiong 1 ê khak-á hō· in khì siat-kè ka-kī kok-lāi ê hoat-lu̍t.

CITES iau-kiû kok-ka koán-chè chi̍t-kóa-á bu̍t-chéng ê kok-chè bé-bē. Chìn-chhut-kháu chia ê bu̍t-chéng su-iàu seng keng-kòe 1 ê hí-khó hē-thóng phe-chún chiah ē-iōng-tit.

Bo̍k-chêng iok-lio̍k ū 5,000 chióng tōng-bu̍t kap 28,000 chióng si̍t-bu̍t siū CITES pó-hō·. Chia ê chéng àn-chiàu gûi-hiám thêng-tō· pun chò 3 lūi, hō·-chò hù-lio̍k (*appendix*).

* Hù-lio̍k 1: ū khu̍t-chéng gûi-ki ê chéng. Ū te̍k-sû chêng-hêng chiah ē ún-chún bé-bē.
* Hù-lio̍k 2: bī-pit ū khu̍t-chéng ê gûi-ki, m̄-koh ūi beh phiah-bián bô hā in seng-chûn ê iōng-hoat, iá-sī ū koán-chè ê su-iàu.
* Hù-lio̍k 3: chì-chió tī 1 ê kok-ka ū siū pó-hō· ê chéng; hit kok ū iau-kiû CITES ê chhiam-siok kok tàu koán-chè bé-bē.

## Gōa-pō· liân-kiat

* CITES
** Chhiam-jī ê kok-ka 
** Pó-hō· miâ-toaⁿ

Lūi-pia̍t:Tiâu-iok
Pe̍h-hîm

**Pe̍h-hîm** (ha̍k-miâ:  *Ursus maritimus*, mā hō·-chò **pak-ke̍k-hîm**) sī sio̍k-î Carnivora-bo̍k Ursidae-kho ê tōa-hêng chhī-leng tōng-bu̍t.  Chit ê hîm chit-má tī Pak-ke̍k-iûⁿ hù-kīn ū tè chhoē, sī choân sè-kài siāng-kài tōa-chiah ê lio̍k-tē bah-si̍t tōng-bu̍t.  Hîm-kang ū 400 chì 600 kg tāng, ū-kóa-á sīm-chì 800 kg khah chē.  Bó--ê iok-lio̍k chi̍t-poàⁿ tōa, thong-siông 200 chì 300 kg tāng.  Kang--ê 240 chì 260 cm tn̂g; bó--ê 190 chì 210 cm tn̂g.  Tú chhut-siⁿ ê hîm-á-kiáⁿ chiah 600 chì 700 g niâ.

Pe̍h-hîm chin hó jīm.  In kui sin-khu ê pe̍h-mo· joa̍h--lâng ê sî mā bē tńg chhim-sek.  Chit tiám hām pa̍t khoán pak-ke̍k-khoan ê tōng-bu̍t bô kâng.  In ê mo· si̍t-chè-siōng bô sek-sò·, bē-su lāu-lâng ê thâu-mn̂g kāng-khoán.  Chóng--sī, bat ū chhī tòa tōng-bu̍t-hn̂g ê pe̍h-hîm tńg "chheⁿ-sek".  Che sī in-ūi hit tah khì-hāu khah sio-joa̍h, tì-sú mo·-kńg-khang lāi-té seⁿ-ko·.

Pe̍h-hîm ê pó-un lêng-le̍k put-chí-á ū-hāu: kiàn-nā un-tō· khah koân 10°C tō sǹg kòe-thâu-sio.

Pe̍h-hîm sī hîm-lūi tang-tiong siāng i-lāi bah-si̍t ê chéng, chú-iàu chia̍h hái-pà.  In gâu siû-chúi, put-sî chhut-hiān tī lī lio̍k-tē kúi-nā-kong-lí hn̄g ê hái-siōng.  In chông ê sok-tō· kín, tùi in lia̍h-chia̍h chin iú-lī.  In ê chia̍h-mi̍h hân tōa-liōng ê bi-tá-mín A, khip-siu liáu-āu pó-chûn tī koaⁿ lāi-té.  Bat ū thàm-hiám-ka chia̍h hîm-koaⁿ tiòng-to̍k ê.

Ū 5 ê kok-ka tī 1973 nî chhiam-sio̍k Kok-chè Pe̍h-hîm Pó-io̍k Hia̍p-gī (*International Agreement on the Conservation of Polar Bears*), pau-koat Canada, Danmark, Norge, Bí-kok, chêng Soviet Liân-bêng.  2006 nî ê IUCN Âng-miâ-toaⁿ thâu-1-pái jīn-ûi pe̍h-hîm ū khu̍t-chéng ê gûi-hiám (*Vulnerable to Extinction*).  In chí-chhut ū gián-kiù pò-kò àn-sǹg tī bī-lâi 50 chì 100 tang, pe̍h-hîm ê sò͘-bo̍k ē in-ūi phû-peng iûⁿ--khì choâⁿ-á kiám 50% chì 100%. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4963526.stm
Tâi-oân-séng

**Tâi-oân-séng** sī Tiong-hoâ Bîn-kok siat ê séng-kip hêng-chèng tan-ūi.

Chheng-kok tī 1887 nî sêng-li̍p chit séng (Chheng-kok kā hō-chò "Hok-kiàn Tâi-oân-séng"), séng-hōe goân-pún beh khí tī Chiong-hòa ê Kiô-á-thâu, m̄-koh 1892 nî tio̍h chiām-thêng bô koh khí ah, 1894 nî kā séng-hōe sóa-khì Tâi-pak. 1895 nî hō͘ Tāi Ji̍t-pún Tè-kok hùi-tiāu. Chìn-chêng sio̍k Hok-kiàn-séng koán-hat. Ji̍t-pún chiàn-pāi liáu-āu, koh 1 pái iû Tiong-hoâ Bîn-kok kiàn-séng, séng-hōe tī Tâi-pak. 1956 nî, in-ūi kiaⁿ Tiong-kiōng hong-chà Tâi-pak hō͘ Tâi-oân ê chèng-hú bē-sái tín-tāng, sûi kā séng-hōe sóa-khì Lâm-tâu-koān ê Tiong-heng Sin-chhun.

Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kóng i kā-kī tùi Tâi-oân ū chú-khoân, ū siat kāng-miâ ê séng, m̄-kò bô si̍t-chè thóng-tī.

Choè-āu chi̍t jîm séng-chú-se̍k sī Ngô͘ Te̍k-sêng, i ê jîm-ki tī 2018 nî kiat-sok, uì hit ê sî-chūn khai-sí, Tâi-oân tio̍h bô séng-chú-se̍k chit-ê chit-uī --ah.

## Le̍k-sú

1994 nî thâu-1-pái kí-pān séng-tiúⁿ soán-kí; Sòng Chhó·-jû tòng-soán. 1997 nî "hi-kip-hòa", kái iû hêng-chèng-īⁿ chí-phài séng-chú-se̍k. 2018 nî Tâi-oân-séng chèng-hú ha̍p-pèng ji̍p-khì hêng-chèng-īⁿ lāi-té.

## Tē-lí

Chhiáⁿ chham-khó Tâi-oân chit phiⁿ.

## Hêng-chèng

Chit séng ū 11 ê koān, 3 ê séng-hat-chhī. Koān ê chân-chhù siat 14 ê koān-hat-chhī. Tâi-pak-chhī, Sin-pak-chhī, Thô-hn̂g-chhī, Tâi-tiong-chhī, Tâi-lâm-chhī, Ko-hiông-chhī sī tiong-iong chèng-hú ê ti̍t-hat-chhī. Kim-mn̂g-koān, Liân-kang-koān (Má-chó·) sio̍k-î Tiong-hôa Bîn-kok ê Hok-kiàn-séng.

### Koān
Ē-kha ê miâ àn-chiàu si̍t-chè tho̍k-im, ū khó-lêng hām hàn-jī tho̍k-im sió-khoá ū chha-pia̍t (iōng * chò kì-hō).

### Séng-hat-chhī

## Chham-khó chu-liāu

* Tâi-gí Siông-iōng-sû Chiàⁿ-im  - tē-miâ tho̍k-im.
* Tâi-oân thih-lō· chām-miâ
* 台語音による地名

## Gōa-pō· liân-kiat

* Tiong-hôa Bîn-kok ê Tâi-oân-séng bāng-chām
Lân-sū-hiong

**Lân-sū-hiong** ( hàn-jī: 蘭嶼鄉 , Tao-gí: *Ponso no Tao* ) sī Tâi-oân Tâi-tang-koān ê chi̍t ê soaⁿ-tē-hiong, hia tōa-hūn ê lâng sī Tao-cho̍k.

## Koh khoàⁿ
*Lân-sū
Pak-koán

**Pak-kóan** (Hàn-jī: 北管) sī liû-thoân tī Tâi-oân ê chi̍t-chióng im-ga̍k.

## Ga̍k-khì
*Chhoe
**Toā-chhoe (Kó·-chhoe), Sió-chhoe (Ái-á).
*Hiân
**Jī-hiân, Sam-hiân
*Kó
**Pán-kó͘
*Phín-á
*Iāⁿ-khîm
Chit-á

**Chit-á**/**chit-(á)-hî** (Hàn-jī: 鯽仔, ha̍k-miâ *Carassius carassius*) sī siⁿ tī ô͘, pī, chùn-kau lāi ê chi̍t-chióng hî-á, kap tāi-á kāng-khoán sio̍k tī tāi-hêng-ba̍k tāi-á-kho. Chit-chióng hî khòaⁿ--khí-lâi chhin-chhiūⁿ tāi-á, kha-chiah-phiaⁿ kēng-ku, thé-hêng bô kóng kài-tōa, hán-tit tōa kòe 1 kong-kin poàⁿ, thâu kap chhùi lóng sè-sè-ê-á, bô chhiu, it-poaⁿ lâi kóng pak-tó· khah tōa, sek-chúi sī pe̍h--ê, nā kha-chiah-phiaⁿ khah chē sī chheⁿ-chheⁿ tài ka-pi-sek. I ê kut khah chē, m̄-koh chin hó-chia̍h, sī sò·-siông ê si̍t-iōng-hî.

Chit-khóan hî kap tāi-á pí--khí-lâi khah m̄-kiaⁿ kôaⁿ. Seng-o̍ah tī chiáⁿ-chúi lāi-té. Keng-kòe tn̂g-kî ê jîn-kang phah-chéng kap chū-jiân hóan-chéng, ū put-chí-á chē khóan ê piàn-chéng, pí-lūn-kóng kim-hî tō sī chit-á iōng jîn-kang tn̂g-kî pôe-ióng kā kái--chhut-lâi ê 1 chióng chit-á ê piàn-chéng.

Chit-á tī Au-chiu kap A-chiu lóng ū, sī Tâi-ôan chin tiōng-iàu ê chiáⁿ-chúi keng-chè hî-lūi kap ióng-si̍t hî-lūi. Tiò-hî ê lâng hèng kā lia̍h. Mā ū lâng chhī tī hoe-hn̂g ê tî-á lāi chhī hó-khoàⁿ-·ê.

## Chham-khó chu-liāu
* Fishbase 
* fish.org.tw
Tōng-bu̍t lia̍t-toaⁿ

*Sè-jī: M̄-thang siat-sú ē-kha ê [[ha̍k-miâ]] tiāⁿ-tio̍h chèng-khak.*

* A-hê (*Trachypenaeus asper*)
* A-kè-kau (*Sphyrna*)
* A-lí-san-eng (*Pyrrhula erythaca owstoni*)
* A-chiu o͘-hîm (Hàn-jī: 亞洲烏熊)
* Chang-sui-niau (棕蓑貓)
* Chhân-eⁿ (田嬰)
* Chúi-gû (*Bos bubalus*)
* Chit-á (鯽仔)
* Chôa-tiau (蛇鵰)
* Dinocephalosaurus orientalis
* Hái-gû (海牛)
* Hî (魚)
* Hóe-kim-ko· (火金姑)
* Hún-giô (Hôa-gí: 文蛤)
* Káu-chat-niau (九節貓)
* Lâ-á (蚶仔)
* Ô-á (蚵仔)
* Pe̍h-hîm (白熊)
* Pe̍h-phīⁿ-sim (白鼻心)
* Sat-ba̍k-hî (虱目魚)
* Tâi-oân-kâu (臺灣猴)
* Tâi-oân káu-hîm (臺灣狗熊)
* Tn̂g-bóe soaⁿ-niû (長尾山娘)

## Chham-khó chu-liāu
**Tâi-Eng Sû-tián*
*Tâi-oân iá-niáu hiong-thó͘ miâ
Si̍t-bu̍t lia̍t-toaⁿ

*Sè-jī:  M̄-thang siat-sú ē-kha ê [[ha̍k-miâ]] tiāⁿ-tio̍h chèng-khak.*

* A-khēng (*Sapium sebiferum*)
* A-lí-san bô-hio̍h-lân (*Cheirostylis takeoi*)
* Chhiū-chî (樹薯)
* Chúi-liân-hoe (水蓮花)
* Han-chî (番薯)
* Hoan-be̍h (番麥)
* Hún-chî (粉薯)
* Iân-sui (芫荽)
* Mo·-se-hoan-liân
* Káu-chàn-thah (九層塔)
* Kim-koe
* Kiwi
* Pa̍t-á
* Sian-chháu (仙草)
* Siuⁿ-si-á (相思仔)
* Soaⁿ-io̍h (山藥)
* Ō·-á (芋仔)

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
*Tâi-oân ê si̍t-bu̍t

## Chham-khó chu-liāu
*Si̍t-bu̍t ê Tâi-oân miâ 
*Lân-hoe ê miâ
Kong-hun

**Kong-hun** (公分, hû-hō: **cm**), mā hō-chòe **sèn-chih** ( *senti*), **sén**, sī tn̂g-tō· ê SI tan-ūi.

## Tan-ūi Ōaⁿ-sǹg
1 cm téng-î:

* 1 m ê 100-hun-chi-it
* 1 dm ê 10-hun-chi-it
* 10 mm

## Chham-khó
* Tan-ūi ê oāⁿ-sǹg-pió

Lūi-pia̍t:CGS tan-ūi-hē
Kong-kin

**Kong-kin** (hû-hō: **kg**) sī chit-liōng ê SI ki-pún tan-ūi. 1 kg = 1000 g.

Chham-khó: SI, Tan-ūi ê oāⁿ-sǹg-pió

Lūi-pia̍t:Chit-liōng ê tan-ūi
Niigata-koān

Ji̍t-pún Honsyû Tyûbu tē-hng ê 1 ê koān, oá Ji̍t-pún-hái, siú-hú sī Niigata-chhī.

2004 nî 10 goe̍h 23 ji̍t, Tyûbu tē-hng hoat-seng 6.9-kip (Richter) ê tē-tāng.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Niigata-koān  (en)
Iû-thài-kàu

**Iû-thài-kàu** hêng-sêng tī kong-gôan-chêng 2000 nî ê Tiong-tang tē-khu, kiàn-li̍p Iu-thài-kàu ê bîn-cho̍k sī hit-tong-sî ê iû-bo̍k bîn-cho̍k Hi-pek-lâi-lâng. 

Iu-thài-kàu mā-sī it-sîn-lūn ê chong-kàu, chông-pài chú sîn A-tò·-nái (阿窦乃). Iu-thài-kàu sī Hi-pek-lâi-lâng lōe-pō· ê bîn-cho̍k chong-kàu. Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu (Islam) chit-2-ê sè-kài siōng tōa è chong-kàu, lóng-sī ùi Iu-thài-kàu thòaⁿ--chhut-khì--ê. Kó·-chá-sî, Hi-lia̍p kok-ông A-lī-san-tāi tāi-tē phāi-peng cheng-ho̍k Hi-pek-lâi-lâng kiàn-li̍p ê Iu-thài-kok, tō-tì chiâⁿ chōe Hi-pek-lâi-lâng liû-lōng kàu Hi-lia̍p tè-kok, sì-sòaⁿ-gō·-lō·. Kong-gôan-chêng 3 sè-kí, Hi-lia̍p kok-ông A-lī-san-tāi Tô-lia̍t-bi̍t jī-sè (亚历山大 陀勒密二世) chiau-chi̍p 70-gōa-ê ē bat Hi-lia̍p-gú ê Iû-thài-lâng, bēng-lēng in chéng-lí Iu-thài bûn-hiàn pēng-chhiáⁿ hoan-e̍k chò Hi-lia̍p-gú, che to̍h-sī hiàn-chú-sî Kit-tok-kàu teh iōng--ê Hi-lia̍p-gú sèng-keng tang-tiong ê Kū-iok-chôan-su hit pō·-hūn, lâng kiò-chò **70 chú e̍k-pún**. Lō·-bóe, Iu-thài-kok iū-koh siū-tio̍h Lô-má Tè-kok thiat-té bia̍t-bông, iah..tī-leh Iâ-lō͘-sat-léng (Jerusalem/耶路撒冷) ê Iu-thài-kàu tiān-tn̂g mā pī húi-tiāu, kan-ta chhun 1-chat (圣殿) nōa-kô·-kô· ê chhiûⁿ-á (khàu-chhiûⁿ). Iu-thài-lâng mā soah hun-sòaⁿ kàu Au-A kok só·-chāi. 

Kong-gôan 6 sè-kí ê sî, ū-ê Iu-thài ha̍k-chiá kā "70 chú sèng-keng" the̍h chhut-lâi koh chéng-lí kàu-tùi, thâi-thiāu 1-kóa-á kah Hi-pek-lâi gôan-bûn a̍h-sī A-la-pek bûn-pún bô koan ê lōe-iông, pēng-chhiáⁿ kā keng-kòe tiông-sin chéng-lí ê hit-pō·-hūn bûn-jī koh kā hoan-e̍k chò Hi-pek-lâi-bûn, chiâⁿ-chòe Iu-thài-kàu ê sèng-keng. M̄-koh, chit-ê kóng-hoat chí-put-kò sī Hi-pek-lâi-gú sèng-keng hêng-sêng ê 1-chióng kóng-hoat niâ. 

2000 gōa nî lâi, Iu-thài-lâng lóng hun-sòaⁿ tī sè-kài kok-tē, kok-lâng ê gí-giân kah bûn-hòa chin chá to̍h hun-hòa, in lóng-sī khò thóng-it (kiōng-tông) ê chóng-kàu sìn-gióng teh ûi-chhî bîn-cho̍k jīn-tông. Iu-thài-kàu jīn-ûi kiù-sè-chú kàu-taⁿ iá-bōe kàng-seng (chhut-sì), in bô sêng-jīn Iâ-so͘ Ki-tok sī kiù-sè-chú (che to̍h-sī Iu-thài-kàu hām Ki-tok-kàu siōng-kài kin-pún ê khu-pia̍t), in-ūi án-ne, Iu-thài-kàu mā ti̍t-ti̍t siū-tio̍h Ki-tok-kàu-tô· ê kheh-che̍h kah khòaⁿ-khin. Iu-thài-kàu-tô· thàu-té lóng him-bō· kah chông-siong pún bîn-cho̍k chiaⁿ-iāⁿ ê kòe-khì. 19 sè-kí liáu-āu, Iu-thài hok kok su-sióng tī chôan-kiû heng-khí, kok só·-chāi ê Iu-thài-lâng tàu-té tó-tńg-khí Pa-lia̍t-su-thán bóe-siu thó·-tē kah chhân-hn̂g, liáu-āu in kiàn-li̍p Í-sek-lia̍t chit-ê kok-ka. Mā in-ūi án-ne, soah lâi hām A-la-pek-lâng (lâng kóng A-la-pek-lâng í-keng tiàm chit-tè thó·-tē khiā beh 2000 nî lo·h) hoat-seng giâm-tiōng ê chhiong-tu̍t. 

In-ūi ū-ê Iu-thài-kàu, Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu chit-3-ê kàu-phái lóng ū sêng-jīn Kū-iok Sèng-keng tang-tiong ê A-pek-la-hán (Abraham/亚伯拉罕), só·-í ū-ê chong-kàu ha̍k-chiá chôaⁿ kā Iu-thài-kàu, Ki-tok-kàu kah I-su-lân-kàu thóng-thóng kiò-chòe A-pek-la-hán-kàu (Abraham-kàu/亚伯拉罕教).
Katusika-khu

**Katusika-khu** (Ji̍t-bûn: 飾区) sī tī Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ tang-pak kak-á ê 1 ê te̍k-pia̍t-khu. *[[O·-liông Phài-chhut-só·]]* chit ê ang-á-oē hē-lia̍t ê kò·-sū siat tī hia, chū án-ne ū koan-kong-kheh te̍k-pia̍t khì hia cháu-chhōe kò·-sū hoat-seng ê tē-tiám.

Bīn-chek: 34.84 km². Jîn-kháu (2008): 429,289 lâng (1 km² ū 12,238.89 lâng).

1947 nî 3-goe̍h 15 sêng-li̍p.
Tang-kiaⁿ-to͘ ê te̍k-pia̍t-khu

Ji̍t-pún ê Tang-kiaⁿ-to͘ tī chhī-tiong-sim tē-tài ū 23-ê hō-chòe **[[te̍k-pia̍t-khu]]** ê hêng-chèng tan-ūi. In ê bīn-chek siāng sè 10 km², siāng tōa 60 km²; jîn-kháu tùi 4-bān kàu 83-bān lóng ū. Múi 1 ê te̍k-pia̍t-khu bē-su 1 ê sió siâⁿ-chhī.

Tī 2000 nî Ji̍t-pún kok-hōe chí-tēng chia ê te̍k-pia̍t-khu sī "tē-hng kong-kiōng thoân-thé", siong-tong-î it-poaⁿ ê chhī.  Chúi-tiān, pùn-sò, siau-hông téng-téng ê ho̍k-bū goân-chāi iū Tang-kiaⁿ to·-chèng-hú hoa̍t-lo̍h.

Múi-1-ê te̍k-pia̍t-khu ū chū-bîn ka-kī soán--chhut-lâi ê khu-tiúⁿ kah khu-gī-hōe.

23 khu ka--khí-lâi ê bīn-chek: 621 km².  Jîn-kháu (2002):  828-bān lâng (pêng-kin 1 km² ū 13,333 lâng).

## Lia̍t-pió

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* To·-chèng-hú ê tē-tô·, jîn-kháu chu-liāu
Ìn-tō͘-kàu

**Ìn-tō͘-kàu**, sè-kài siōng khah chú-iàu ê chong-kàu chi-it, sìn-tô͘ tih-beh chhiau-kòe 10.5-ek lâng (1993 nî kó͘-kè sò͘-jī), kan-na su hō͘ ū 15-ek sìn-tô͘ ê Ki-tok-kàu kah 11-ek sìn-tô͘ ê Bo̍k-su-lîm-kàu, sǹg sī sè-kài tē-3 tōa ê chong-kàu. 

## Kàu-gī

Ìn-tō͘-kàu thàu-té iōng hit-pún tī kong-gôan-chêng 1500 nî siá--ê *Hūi-tô-keng* (《吠陀经》) chò kàu-gī. Tî-liáu che í-gōa, kok kàu-phài ôan-á lóng-ū ka-kī ê keng-bûn, iah hia-ê keng-bûn to̍h bô it-tēng kāng-khóan.

## Cho·-chit

Hiān-chú-sî tī Ìn-tō͘, éng-hiáng siōng-kài tōa--ê cho͘-chit sī **Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan** kah **Sè-kài Ìn-tō͘-kàu Tāi-tông-hōe**. 

Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan tī 1925 nî sêng-li̍p, chông-pài **Lô-mô͘-sin** (罗摩神), i ê khai-san-chó͘ sī Hái-tek-kek-ngóa (海德格瓦). 

Sè-kài Ìn-tō͘-kàu Tāi-tông-hōe sī chin-chiàⁿ tōa-hêng ê Ìn-tō͘-kàu cho·-chit, sī In-tō͘-kàu kok phài-pia̍t ê liân-ha̍p-thé, sêng-li̍p tī 1964 nî, chòng-sí-jîn sī Kok-bîn Chì-gōan Ho̍k-bū-thôan ê thâu-lâng Ko-o̍at (高瓦克). Chit-ê cho͘-chit keng-kòe 30-kúi-nî ê hoat-tián, taⁿ í-keng chiâⁿ-chòe tōa-hêng ê chong-kàu liân-ha̍p chot-chit, lóng-chóng ū pah-gōa-ê phài-pia̍t kah 51-ê chí-tō-úi-ôan-hōe, chham sè-kài siōng 30-gōa-ê kok-ka ê In-tō͘-kàu cho·-chit pó-chhî liân-hē.
Tâi-tiong-chhī

**Tâi-tiong-chhī** (Hàn-jī: 臺中市) tī Tâi-oân sai-hoāⁿ ê tiong-pō͘, 2010 nî í-chêng sī tó-siōng tē-3 tōa ê siâⁿ-chhī.

Tī 2010 nî, kū Tâi-tiong-chhī kap Tâi-tiong-koān ha̍p-pēng, hoat-lu̍t-siong chiâⁿ chò sin-ê ti̍t-hat-chhī.

## Tē-lí

Tâi-tiong-chhī pak oá Biâu-le̍k-koān, Sin-tek-koān; lâm oá Chiong-hòa-koān, Lâm-tâu-koān; tang oá Gî-lân-koān, Hoa-liân-koān; sai oá O͘-chúi-kau.

## Le̍k-sú

### Tâi-tiong-koān

### Tâi-tiong-chiu

## Hêng-chèng-khu

Tâi-tiong-chhī ē-kha ū 29--ê khu:

### Goân chhī-khu
* Tiong-khu
* Tang-khu
* Lâm-khu
* Sai-khu
* Pak-khu
* Pak-tūn-khu
* Sai-tūn-khu
* Lâm-tūn-khu
### Soaⁿ-sòaⁿ
*Hong-goân-khu
*Tang-sì-khu
*Aū-lí-khu
*Thâm-chú-khu
*Sin-siā-khu
*Hô-pêng-khu
*Chio̍h-kng-khu
*Tāi-ngé-khu
*Sin-kóng-khu
### Hái-sòaⁿ
*Chheng-chúi-khu
*Tāi-kah-khu
*Tāi-an-khu
*Soa-la̍k-khu
*Liông-chéⁿ-khu
*Tōa-tō͘-khu
*Gô͘-chhe-khu
*Goā-po͘-khu
### Tūn-khu
*Tāi-lí-khu
*Thài-pêng-khu
*O͘-ji̍t-khu
*Bū-hong-khu

## Chèng-tī

## Tē-tiám

* Tâi-tiong Kong-hn̂g
* Tâi-tiong Hòng-sàng-kio̍k
* Chiong-hòa Gîn-hâng kū chóng-hâng
* Kok-li̍p Chū-jiân Kho-ha̍k Phok-bu̍t-koán
* Kok-li̍p Tâi-oân Bí-su̍t-koán
* Tâi-tiong Chhī-ia̍h-sò͘ (台中市役所)
* Tshī-tiúnn Kuann-té (市長官邸)

* Chong-kàu kiàn-tio̍k
** Lo̍k-sêng-kiong (樂成宮)
** Pak-tūn Bûn-chhiong Biō (文昌廟)
** Tiuⁿ-liāu-ke-biō (張廖家廟)
** Bān-hô-kiong (萬和宮)
** Liû-goân Tiúⁿ-ló Kàu-tn̂g (柳原長老教會)
** Tiunn-ka Tsóo-biō (張家祖廟)
** (林氏宗祠)

## Kau-thong
### Ko-sok Thih-lō͘
* Ko-thih Tâi-tiong Chhia-thâu

### Thih-lō͘
* Tâi-tiong Chhia-thâu

### Chia̍t-ūn
* Tâi-tiong Chia̍t-ūn
**  Le̍k-sòaⁿ
  
## Kàu-io̍k
* Tang-hái Tāi-ha̍k
* Kok-li̍p Tiong-heng Tāi-ha̍k
* Hông-kah Tāi-ha̍k
* Chēng-gî Tāi-ha̍k
* Kok-li̍p Tâi-tiong Kàu-io̍k Tāi-ha̍k
* Kiâu-kong Kho-ki Tāi-ha̍k
* Tiong-kok I-io̍h Tāi-ha̍k
* Tiong-san I-ha̍k Tāi-ha̍k

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Tâi-oân siā-hōe ūn-tōng thoân-thé lia̍t-toaⁿ

**Tâi-oân siā-hōe ūn-tōng thoân-thé lia̍t-toaⁿ** lia̍t-chhut Tâi-oân ū tāi-piáu-sèng ê siā-hōe ūn-tōng cho·-chit kap thôan-thé. 

## Ji̍t-pún sî-tāi

* Sin-bîn-hōe (1919 nî 12-goe̍h, Tang-kiaⁿ)
* Tâi-oân Chheng-liân Hōe (1920 nî, Tang-kiaⁿ)
* Tâi-oân Bûn-hòa Hia̍p-hōe (1921 nî 10-goe̍h)
* Kang-iú-hōe (1924 nî)
* Jī-lîm Chiah-lông Cho·-ha̍p (1925 nî 6-goe̍h)
* Hōng-soaⁿ Lông-bîn Cho·-ha̍p (1925 nî 11-goe̍h)
* Siōng-hái Tâi-oân Ha̍k-seng Liân-ha̍p-hōe (1925 nî)
* Tâi-oân Lông-bîn Cho·-ha̍p (1926 nî 6-goe̍h, Hōng-soaⁿ)
* Tâi-oân O·-sek Chheng-liân-hōe (1926 nî, 12-goe̍h, Tang-kiaⁿ; Bû-chèng-hú-chú-gī)
* Hū-lú Hia̍p-chìn-hōe (1926 nî, Ka-gī)
* Tāi-chiòng Sî-pò (1927 nî 1-goe̍h)
* Tâi-oân Bîn-tóng (1927 nî)
* Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng, Tâi-oân Kang-iú Chóng-liân-bêng (1927 nî)
* Ji̍t-pún Kiōng-sán-tóng Tâi-oân Bîn-cho̍k Chi-pō· (1928 nî 4-goe̍h, Siōng-hái)
* Tâi-oân Ki-hâi Kang-hōe Liân-ha̍p-hōe (1928 nî 7-goe̍h)
* Tâi-oân Hoán-tè-kok Tông-bêng (1929 nî, Siōng-hái)
* Tâi-oân Lô-tōng Hō·-chō·-siā (1929 nî, Chiang-hòa)
* Tâi-oân Tē-hng Chū-tī Liân-bêng (1930 nî 8-goe̍h)
* Tâi-oân Chhiah-sek Kiù-oān-hōe (1931 nî, Tâi-pak)
* Tâi-oân Bîn-pò

## Chiàn-āu

* Tóng-gōa
* Hu̍t-sì Kong-tâu
Ông Io̍k-tek

**Ông Io̍k-tek** (Hàn-jī: 王育德, ) sī gí-giân-ha̍k-ka kiam Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê tiōng-iàu jîn-bu̍t chi it.  I tī Tâi-oân le̍k-sú, Bân-lâm gí-giân hong-bīn ê tù-chok éng-hióng Tâi-oân chē-chē lâng.

Ông Io̍k-tek seⁿ tī hú-siâⁿ Tâi-lâm-chhī ê 1 ê bōng-cho̍k ka-têng.  I tī 1943 nî ji̍p-khì Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k.

Ông Io̍k-tek ê hiaⁿ-ko sī Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ ê siū-lān-chiá Ông Io̍k-lîm.

## Tù-chok

* *Tâi-oân: Khó͘-būn ê Le̍k-sú* (1963 nî Jı̍t-pún-ōe thâu-pán, 1970 nî siu-kái-pán; 1979 nî Tiong-bûn pán)
* *Tâi-oân-gú Ji̍p-mn̂g*
* *Tâi-oân-gú Chho͘-kip*

## Liân-kiat
* 認識王育德口述紀錄片《回鄉》Huê-hiong
Tēⁿ Lâm-iông

**Tēⁿ Lâm-iông** (鄭南榕, ) sī Tâi-oân tó-lāi ê 1-ūi Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng jîn-sū.  I sī chèng-tī phêng-lūn-ka kiam Tóng-gōa *[[Chū-iû Sî-tāi Chiu-khan]]* ê hoat-hêng-jîn.  I tī 1989 nî 4-goe̍h chhe-7 chū-hûn khòng-gī Kok-bîn-tóng táⁿ-ap giân-lūn chū-iû.  Tâi-to̍k kho·-á ū lâng chheng-ho· i sī "kiàn-kok lia̍t-sū".

I seⁿ tī Tâi-pak-chhī-lāi.  Tī 1960 nî-tāi tha̍k kòe Gî-lân Chho·-tiong, Tâi-pak Kiàn-kok Tiong-ha̍k.  1966 nî khó tiâu Sêng-kong Tāi-ha̍k kang-têng-kho-ha̍k-hē; in-ūi bô ha̍h i ê hèng-chhù, chū án-ne pān siu-ha̍k.  Keh-tńg-nî khó tiâu Hú-jîn Tāi-ha̍k tiat-ha̍k-hē, tī hia se̍k-sāi i bī-lâi ê bó·, Ia̍p Kiok-lân.  1968 nî choán khì Tâi-oân Tāi-ha̍k ê tiat-ha̍k-hē.  1971 nî in-ūi kū-choat siōng "kok-hū su-sióng" chit mn̂g khò, bô-hoat-tō· pit-gia̍p.

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Tēⁿ Lâm-iông Ki-kim-hōe
Se-iû-kì

***Se-iû-kì*** (西遊記/西游记) sī Tiong-kok kó·-tián bûn-ha̍k ê 1 ê keng-tián chok-phín, tī Bêng-tiâu 1590 nî-tāi chó-iū chhut-pán--ê. Goân chok-chiá siáⁿ-lâng kàu taⁿ iáu-ū cheng-gī, thoân-thóng ê kóng-hoat jīn-ûi sī Gô· Sêng-un (吳承恩) chit ūi ha̍k-chiá. *Se-iû-kì* biô-siá ê kò·-sū sī kin-kù Tông-tiâu Hiân-chōng (玄奘) chit ūi hoe-siūⁿ kiâⁿ-kha khì Ìn-tō· ê si̍t-chāi le̍k-sú, cheng-chha iōng siáu-soat ê ki-su̍t thàu-lām kóa Tiong-kok pún-thó· ê sîn-oē ê sêng-hūn--ji̍p-khì. *Se-iû-kì* te̍k-pia̍t siū tio̍h gín-á, siàu-liân-ke ê hoan-gêng. I ê ki-pún ke̍k-chêng bat hông kái chò chē-chē chhut-thâu, pau-koat pò·-tē-hì, tiān-iáⁿ, tiān-sī-kio̍k, ang-á-oē hē-lia̍t kah bú-tâi-ke̍k.

Tùi *Se-iû-kì* chit-pún tù-chok, ē-tàng khòaⁿ-chhut Hu̍t-kàu liû-thôan kàu Tiong-kok liáu-āu, chham Tō-kàu, Khóng-chú-kàu hō·-siong chi-kan ê éng-hiáng chiâⁿ chhim.

*Se-iû-kì* tī Tang-a tē-khu ê bîn-kan bûn-hòa tang-tiong ū it-tēng ê tē-ūi. Chêng ùi Tiong-kok thôan-kàu chhù-piⁿ kok-ka liáu-āu, taⁿ koh-chài thàu-kòe Ji̍t-pún bàng-gah iáⁿ-chi̍p liû-thoân kàu Au-Bí tē-khu. Sui-bóng sī têng-sin pau-chong--kòe ê sin chhut-thâu, jī-chhiáⁿ ki-pún ê kò·-sū, jîn-bu̍t bô-piàn, put-jī-kò se-hng ê koan-chiòng iu-gôan chiâⁿ-chē lóng m̄-chai-iáⁿ chit-ê kò·-sū pún-té sī hō·-chò *Se-iû-kì*.

## Kò·-sū kán-kài
Kò·-sū hoat-seng tī Tông-thài-chong Lí Sè-bîn ê sî-tāi, Tē-it ko-seng Hiân-chōng ha̍k hu̍t chin-chhim, chiâⁿ ū châi-chêng, Thài-chong hông-tè him-bō· i ê châi-chêng, sù hō· i hoat-hō "Sam-chōng" (三藏). Hit-ê sî-chūn Tông-thài-chong thiaⁿ-kóng se-hng ū 1-ê só·-chāi (chit-chūn ê Ìn-tō· ) tī-kok ê keng-giām chin hong-hù, i to̍h àn-sǹg beh phài lâng khì hia ha̍k-si̍p, kā in ê hó phiat-pō· o̍h--tǹg-lâi. Jû-lâi hu̍t-chó· chai-iáⁿ chit-chân tāi-chì liáu-āu, to̍h àm-tiong tiám-tuh Tông-thài-chong, ài i ún-chún Sam-chōng khì se-hng chhú-keng. Āu--lâi, Jû-lâi hu̍t-chó· iū-koh hoan-hù Koan-sè-im Phô·-sat to̍h-ài àm-tiong pó·-hō· chí-tiám chhù-keng-jîn, hō· i ē-tàng sūn-lī lâi-kàu se-hng. Iah.. Se-thian lī Tiong-gôan chiâⁿ hn̄g, chi̍t-lō· khâm-khia̍t koh hiong-hiám, kok-lō· iau-mô· kúi-kòai put-chí-á chōe. In-ūi án-ne ê khoan-hē, tī Koan-sè-im Phô·-sat ê chí-sī hā, Sam-chōng sian-āu tiàm pòaⁿ-lō· khioh 3 ê tô·-tē lâi thè i hâng-iau tû-mô·, kái-thoat gûi-hiám. Àn-chiàu Bân-lâm-lâng thôan-thóng ê kóng-hoat, chit 3 ê tô·-tē sī: Kâu-chê-thian (猴齊天/猴齐天), Ti-pat-kài (豬八戒) kah Sa-sēng (沙僧). Chit 3 ê tô·-tē lia̍h-gōa, Sam-chōng ôan-á koh siu-ho̍k 1-chiah Pe̍h-liông-bé. Chū-án-ne, Sam-chōng in su-tô· 4 ê lâng kah chit-chiah Pe̍h-liông-bé, chi̍t-lō· hiang-iau tû-mô·, keng-le̍k kiú-kiú peh-cha̍p-it lān, siū-chīn bû-hān ê hong-song kah khó·-chhó·, kiâⁿ-kòe lóng-chóng cha̍p-bān peh-chheng lí lō·, chòe-āu kàu-teh se-thian Lûi-im-sī, chhú-tit 35-pō· chin-cheng tò-tńg-khì Tāi-tông kò·-hiong. In-ūi tài-liām Sam-chōng su-tô· chèng-lâng chhú-keng chō-hok jîn-kan, kong-tek bû-liōng, Jû-lâi hu̍t-chó· koat-tēng ún-chún in su-tô· 4 ê lâng sêng-hu̍t, chiūⁿ-thiⁿ chò sîn-sian.
Bâ-hong

**Bâ-hong** (Eng-gí: Hansen's disease, kán-siá **HD**, ì-sù: Hàn-seng--ê Pēⁿ), mā sī **Thái-ko-pīⁿ**. I sī **bâ-hong koáiⁿ-khún** (*Mycobacterium leprae*) a̍h-sī **mî-bān-sèng bâ-hong hun-ki koáiⁿ-khún** (*Mycobacterium lepromatosis*) chō-sêng ê bān-sèng thoân-jiám-pēⁿ. 

Nā jiám-tio̍h, khó-lêng chō-sêng sîn-keng, hì-kńg, phôe-hu kah ba̍k-chiu tio̍h-siong. Sîn-keng sún-siong ē hō͘ thiàⁿ-thàng ê kám-kak siau-sit, khó-lêng chō-sêng sù-chi hoán-hok tio̍h-siong a̍h-sī khang-chhùi siū kám-jiám khiok bô hoat-hiān, soah tì su-iàu pō͘-hūn chia̍t-chi. Kám-jiám-chiá mā khó-lêng chhut-hiān kun-bah bô-la̍t, ba̍k-chiu khòaⁿ bē chheng-chhó ê chèng-thâu. Chèng-thâu tāi-khài tī jiám-tio̍h liáu-āu chi̍t-tang í-lāi tō ē khai-sí, m̄-koh mā ū lâng chèng-chōng ài 20 tang í-siōng chiah ê hoat-seng.
Sèng-keng

**Sèng-keng**, ā sī kóng **Sèng-chheh**, sī A-pek-la̍h-hán-chu-kàu (亞伯拉罕諸教; Eng-gú: *Abrahamic religions*) tang-tiong só͘-ū kàu-phài ê chong-kàu keng-tián, pau-koah Kū-iok Sèng-keng kah Sin-iok Sèng-keng. Ki-tok-kàu só͘ kóng ê Kū-iok sī Iu-thài-kàu ê keng-chheh, Sin-iok sī kì-lio̍k Iâ-so͘ Ki-tok kah i ê bûn-tô͘ kóng--ê ōe, chò--ê tāi-chì, chham in ê kò͘-sū.

Iû-thài-lâng ê sèng-keng Tanakh ùi Iâ-hô-hoa jû-hô chhòng-sè khai-sí, jiân-āu kóng-su̍t kó͘-sî Iû-thài-lâng ê le̍k-sú, jî-chhiáⁿ kì-lo̍k sian-ti ī-giân. 

Ki-tok chong-kàu sèng-keng iû Kū-iok kap Sin-iok nn̄g pō͘-hūn kò-sêng. Si-kàu ê Kū-iok Sèng-keng kap Iû-thài-lâng ê Tanakh lāi-iông lóng kâng-khoán, tān-sī lāi-té ê chiàu-pâi bô-kāng-khoán. Thâu-khí-seng tong Iû-thài-lâng ê Tanakh beh hoan-choh Hi-liap ōe sî, ha̍k-chiá thó-lūn pēng koat-tēng tiâu-chéng lāi-té ê chiàu-pâi. Hiān-kim ê Sèng-keng ha̍k-chiá David Pawson piáu-sī, chit-ê chò-hoat phah-lû goân-pún Iû-thài-lâng su-lō͘ ê hun-lūi, piàn-sêng siū Hi-liap su-sióng ê Kū-iok Sèng-keng. Tī-leh Lō͘-ka Hok-im, Iâ-so͘ ū thê-kàu, "*tùi Mô͘-se kap chèng sian-ti khí, kìⁿ-nā sèng-keng tiong só͘ chí I ê, lóng kā In kóe-bêng*." chì-chió ē-sái khòaⁿ-kìⁿ tùi Iâ-so͘ lâi kóng sèng-keng hun-lūi sī chiàu Mô͘-se kap Sian-ti lâi hūn, m̄-sī chiàu hiān-kim Kū-iok Sèng-keng le̍k-sú kap sian-ti ê hūn-hoat.

## Kū-iok Sèng-keng

Thian-chú-kàu kah Tang-chèng-kàu ê Kū-iok Seng-keng lóng-chóng 46-pún, pau-koah hō· kî-thaⁿ kàu-phài tòng-chò "chhù-keng" ê hit pō·-hūn kah lân-san ê keng-bûn; Ki-tok-sin-kàu ê Kū-iok Sèng-keng kan-na 39 pún; Iu-thài-kàu--ê, kok-khah chió, kan-na 24 pún. Che sī in-ūi Iû-thài Sèng-keng kā pō·-hūn lōe-iông pian chò kāng pún, ah Ki-tok-kàu to̍h kā thiah-khui.

## Sin-iok Sèng-keng

Sin-iok Sèng-keng ê sò·-liōng, kok kàu-phài lóng sio-siâng, lóng sī 27 pún. Put-jī-kò, Iu-thài-kàu kah Islam-kàu pēng bô sêng-jīn Sin-iok Sèng-keng.

## Hàn-gú pe̍h-ōe Sèng-keng
* Bân-lâm-gú hē-thóng
** Pa-khek-lé tī 1916 nî chhut-pán Sin-iok, tī 1930 hoan-hó Kū-iok, tī 1933 nî chhut-pán, hō-chò Sin-kū-iok ê Sèng-keng. Iōng Pe̍h-ōe-jī siá. I kap i ê chō·-lí chham-khó chá-chêng, iáu-bōe chiâu-chn̂g ê Pe̍h-oē-jī e̍k-pún.

* Bân-tang-gú hē-thóng
** Hok-chiu-ōe sèng-keng, iōng lô-má-jī, 1880 nî chhut-pán 4 Hok-im-su, 1881 nî chhut-pán Sin-iok, 1914 nî chhut-pán Kū-iok.

* Kheh-ōe hē-thóng
* Kńg-tang-ōe hē-thóng
* Ngô͘-gú hē-thóng

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* Eng-bûn pán-pún kah Hôa-gí pán-pún ê sèng-keng
Sió-khut-á kap li̍h-phāng

Kiū-khí (臼齒, Eng-gí:*molar*) ê kā-ha̍p-bīn ū chiok-chē **sió-khut-á kap li̍h-phāng** (小窟仔佮裂縫, *pits and fissures*), chia̍h-mi̍h ê iù-iù-á chin iông-ī tui-chek tī chia, sêng-ûi sè-khún chu-seng ê un-chhn̂g. Nā-chún bē-tàng chheng-tû chheng-khì, āu--lâi tio̍h-ē hêng-sêng chiù-khí.
In-ūi kiū-khí ê kā-ha̍p-bīn sī siāng-gâu chiù-khí ê só·-chāi, só·-í gê-i tio̍h sú-iōng sió-khut-á kap li̍h-phāng ê hong-pì ki-su̍t lâi ī-hông chiù-khí. Sió-khut-á kap li̍h-phāng hong-pì-che (封閉劑, *sealant*) sī 1 chióng liû-tōng-sèng chin-hó ê e̍k-thé chhiū-chí (樹脂, *resin*), kā i boah tī chhùi-khí piáu-bīn, koh iōng sek-tōng pho-tn̂g (波長) ê kng-sòaⁿ chiàu-siā, tio̍h-ē ngē-hòa, án-ne tio̍h kā sió-khut-á kap li̍h-phāng hong-pì--khí-lâi.
Kayano Sigeru

**Kayano Sigeru** (萱野茂, ) sī Ji̍t-pún Ainu-cho̍k ūn-tōng ê tāi-piáu jîn-bu̍t. I sī chhut-miâ ê Ainu-gí kóng-kó·-sian, bîn-sio̍k choan-ka, gí-giân choan-ka, mā sī tē-1-ê ji̍p Ji̍t-pún kok-hōe ê Ainu-lâng. I kiám-chhái sī Ji̍t-pún kok-lāi-gōa siāng-kài ū miâ-siaⁿ ê Ainu-lâng.

I tī Pak-hái-tō lâm-pō· Nibutani hit tah chhut-siⁿ. I ê a-má chhiâng-chāi iōng Ainu-gí kóng-kó· hō· i thiaⁿ. Ha̍k-hāu ê tông-o̍h oân-ná Ainu-lâng khah chē, só·-í i pēng bô chhin-chhiūⁿ pa̍t-ūi ê chi̍t-kóa-á Ainu gín-á hō· gōa-lâng khoàⁿ-khin, thí-chhiò. In lāu-pē ū 1 kái hō· kéng-chhat ah--khì, kóng i thau lia̍h âng-liân-hî (kê-hî). Chit ê sū-kiāⁿ éng-hióng Kayano it-seng. I jīn-ûi kóng, Ainu-lâng lia̍h-hî ke̍k-ke lia̍h ū-kàu in chia̍h; ē ke lia̍h ê lâng lóng mā sī î-bîn ji̍p-lâi ê Ji̍t-pún-lâng (hō·-chò *shamo*), tì-tio̍h kê-hî kiông beh bô tè chhōe. In lāu-pē koàn-sì kòe Ainu-lâng thoân-thóng ê phah-la̍h seng-oa̍h, chū án-ne kui-sì-lâng bô chhōe thâu-lō· chò, āu--lâi soah giàn chia̍h-chiú.

I hām kāng hit iân ê Ainu-lâng hòng-khì thoân-thóng ê seng-oa̍h, khì kā *shamo* in chò-kang. Kayano khò i ka-kī phah-piàⁿ, kàu kah 1950 nî-tāi chhò chhiū-á ê sū-gia̍p sió-khoá-á ū sêng-chiū. I sêng-jīm chit toāⁿ sî-kan i chhì beh kā Ainu ê it-chhè tàn-hìⁿ-sak, kā ka-kī ê Ainu sin-hūn pàng bē-kì-tit. I chhè put-sî pài-hóng Nibutani ê hia ê ha̍k-chiá. I ū 1 kang hoat-kak lāu-pē kā 1 hāng tiōng-iàu ê Ainu bûn-bu̍t bē hō· gōa-tē-lâng, chū án-ne chiah khai-sí khì siu-chi̍p, chéng-lí Ainu ê bûn-hòa sán-bu̍t. 1972 nî i khui 1 keng Nibutani Ainu Bûn-hòa Chu-liāu-koán tián-lám i ê sêng-kó. Tī 1970 nî-tāi I mî-nôa chhui-sak Ainu-lâng ê gī-tê, kó·-chhui in ê jîn-koân, bûn-hòa, goân-chū-bîn tē-ūi. I khiā tī Ainu-lâng ê koan-tiám siāu-kài Ainu hō· Ji̍t-pún-lâng, Ainu-lâng sio-bat. I ê tù-chok ê tê-châi ū Ainu bîn-kan kò·-sū, thoân-thóng chhiú-gē, sû-tián, chū-toān, téng-téng. I ê chheh mā ū hoan-e̍k.

I tī 1990 nî-tāi thàu-kòe su-hoat koán-tō beh chó·-tòng chèng-hú tī kò·-hiong Nibutani khí chúi-khò·. Āu--lâi pāi-sò·. I tī 1994 nî tāi-piáu in hit khu ji̍p kok-hōe chham-gī-īⁿ; i sio̍k-î Ji̍t-pún Siā-hōe-tóng. Chìn-chêng i bat tùi 1975 nî khai-sí tam-jīm Biratori-teng (平取町) teng-gī-hōe ê gī-oân, lóng-chóng chò 5 kî.

Tī Ainu hiān-tāi sú tang-tiong, Kayano kò-jîn ê kak-sek put-chí-á tiōng-iàu, éng-hióng-la̍t put-chí-á tōa. Siâng-sî i chē-chió ū hō· lâng phoe-phêng kóng, Ainu bûn-hòa kiông beh pìⁿ "Kayano bûn-hòa".

## Chham-khó chu-liāu

* Kayano, S. 1994. *Our land was a forest: an Ainu memoir*. Boulder: Westview. ISBN 0-8133-1880-7.
* Siddle, R. 1997. Su-phêng. http://www.h-net.org/reviews/showpdf.cgi?path=14847873403990. 2004 nî 10-goe̍h 29 hā-chài.
Tâi-oân Ko-sok Thih-lō͘

**Tâi-oân Ko-sok Thih-lō͘** (臺灣高速鐵路) ē-sái kán-chheng **Tâi-oân Ko-thih** (臺灣高鐵), sī chiong Tâi-pak kap Ko-hiông sio-thàng ê ko-sok thih-lō͘ hē-tóng. Lō͘-sòaⁿ 350 kong-lí tn̂g, sî-sok sī 300 kong-lí. Tùi Lâm-káng kàu Chó-iâⁿ, chi̍t-chōa-lō͘ 上緊 kan-na 105 hun-cheng. Tâi-oân Ko-thih sī 1 ê BOT àn, pún-té ū-kè 2005-nî 10-goe̍h 31 thong-chhia, āu--lâi iân 1 nî, 2007-nî 1-goe̍h 5 thong-chhia.

Chhia-sin sī Ji̍t-pún-chè ê 700T-hē Sin-kàn-soàⁿ (新幹線 *sinkansen*) tiān-chhia. 

## Chhia-chām

<font color="#888888">Gî-lân</font> - Lâm-káng - Tâi-pak - Pang-kiô - Thô-hn̂g - Sin-tek - Biâu-le̍k - Tâi-tiong - Chiong-hoà - Hûn-lîm - Ka-gī - Tâi-lâm - Chó-iâⁿ - <font color="#888888">Pîn-tong</font>.

## Chham-khó

高鐵極速 300km/hr - 大紀元

## Goā-pō͘ liân-kiat

* Ko-sok-thih-lō͘ Kang-têng-kio̍k 
* Tâi-oân Ko-sok-thih-lō͘ Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
Tâi-oân Thih-lō͘ Kong-si

**Kok-êng Tâi-oân Thih-lō͘ Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (), bat sī **Tâi-oân Thih-lō͘ Koán-lí-kio̍k** (臺灣鐵路管理局，Taiwan Railways Administration), tī 2024 nî 1 goe̍h kái-chè chò **Tâi-oân Thih-lō͘ Kong-si**, sī Tâi-oân Thih-lō͘ ê êng-ūn ki-kò͘.

## Lō͘-soàⁿ

*Sai-pō͘ Kàn-soàⁿ
**Chhiòng-koàn soàⁿ Pak-tōaⁿ
**Chhiòng-koàn-soàⁿ Lâm-tōaⁿ
**Hái-hōaⁿ Sòaⁿ (Hái-sòaⁿ)
**Tâi-tiong Sòaⁿ (Soaⁿ-sòaⁿ)
**Pîn-tong sòaⁿ

*Tang-pō͘ Kàn-sòaⁿ
**Gî-lân Soàⁿ
**Pak-hôe-sòaⁿ
**Tâi-tang-sòaⁿ (Hoa-tang-sòaⁿ)

*Lâm-hôe Sòaⁿ

*Kheh-ūn Chi-sòaⁿ
**Pêng-khe Soàⁿ
**Lāi-oan Soàⁿ
**Chi̍p-chi̍p Soàⁿ
**Chhim-ò Soàⁿ
**Soa-lūn Soàⁿ
**Lio̍k-ka Soàⁿ
**Nâ-kháu-sòaⁿ

## Chham-khó chu-liāu

## Goā-pō͘ liân-kiat
*交通部臺灣鐵路管理局 - 台灣鐵路管理局 Taiwan Railways Administration,MOTC
Chhì-kui

**Chhì-kui**, iā-sī **hái-ti-á / hái-tu-á** , **khip-hong-hî / khip-hong-hû**, **kúi-á-hî / kúi-á-hû** , **kui-á-hî / kui-á-hû**, **kui-hî / kui-hû** , **m̄-kui**.
Nn̄g-pe̍h-chit

**Nn̄g-pe̍h-chit** (卵白質), he̍k-chiá **tān-pe̍k-chit** (蛋白質), sī 1 khoán ho̍k-cha̍p, koân hun-chú-tāng ê iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t. I ê sêng-hūn chú-iàu sī an-ki-sng. Só·-ū ê sè-pau hām (kòe-lū-sèng) pēⁿ-to̍k lóng i-lāi nn̄g-pe̍h-chit kò·-sêng in ê kiat-kò·, î-chhî in ê kong-lêng. Chin chē nn̄g-pe̍h-chit sī kàⁿ-sò· a̍h sī in ê tan-ūi. Mā ū nn̄g-pe̍h-chit ū su-sàng, lia̍p-chek goân-sò·, hun-chú ê hoat-tō·.

Êng-ióng-ha̍k hong-bīn lâi kóng, nn̄g-pe̍h-chit sī 1 khoán thê-kiong an-ki-sng ê châi-liāu, tùi bô châi-tiāu seng-sán chi̍t-kóa-á an-ki-sng ê seng-bu̍t lâi kóng, sī pit-iàu ê ióng-hun.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Seng-hòa-ha̍k
Lalu Tó

**Lalu Tó** sī Tâi-oân Ji̍t-goa̍t-thâm thâm tiong ê 1 ê sió-tó.

Í-chá sī Thao-cho̍k-lâng khiā-khí ê 1 ê só·-chāi, mā sī in ê chó·-lêng Paclan ê só·-chāi.  Lalu-tó tī Chheng-tiâu sî-tāi mā hō͘-chò **Chu-á-sū** (珠仔嶼), Chu-á-soaⁿ; 19 sè-kí ê Eng-bûn bûn-hiàn hoan-e̍k chò *Pearl Islet*.  Ji̍t-pún sî-tāi kái miâ chò Tamasima (Gio̍k-tó).  Chiàn-āu Tiong-hôa Bîn-kok koh kā kái chò Kong-hôa-tó (光華島).  1999 nî 921 Tōa Tē-tāng hoat-seng liáu-āu, kái tńg khì goân-miâ, hàn-jī siá 拉魯島.
Paulo Freire

thumb|right|Paulo Freire (1977) 
**Paulo Freire** () sī Pa-se ê 1-ūi kàu-io̍k-chiá kiam kàu-io̍k-ha̍k-ka. I sī Latin Bí-chiu kàu-io̍k su-sióng-ka ê tāi-piáu jîn-bu̍t.

I tāi-ha̍k tha̍k Recife Tāi-ha̍k, chú-siu hoat-lu̍t, m̄-koh tùi tiat-ha̍k, gí-giân sim-lí-ha̍k ū chhù-bī. Chhut-gia̍p liáu-āu, i thong-kòe chip-chiàu khó-chhì, m̄-koh koat-tēng lī-khui hoat-lu̍t-kài, tī tiong-ha̍k kà Phû-tô-gê-gí.

* phoe-phêng "gîn-hâng-sek" ê kàu-io̍k lí-liām
* Kàu-su/ha̍k-seng 2-hun-hoat
* ì-sek-hòa (conscientization)
* phoe-phoàⁿ kàu-io̍k-ha̍k

## Tù-chok

* *Educação como prática da liberdade* (Kàu-io̍k: Chū-iû ê Si̍t-chiàn), 1967
* *Pedagogia do oprimido* (Pī-ap-pek-lâng ê Kàu-io̍k-ha̍k), 1970
* *Educação e mudança* (Kàu-io̍k kap Kái-piàn)
* Shor, Ira & Paulo Freire. *A Pedagogy for Liberation: Dialogues on Transforming Education* (Ūi tháu-pa̍k ê Kàu-io̍k-ha̍k), 1987
* *Pedagogia da Esperança: um reencontro com a pedagogia do oprimido* (Hi-bāng ê Kàu-io̍k-ha̍k), 1992
* *Pedagogia da autonomia. Saberes necessários à prática educativa*, 1997
Lâm Bí-chiu

**Lâm Bí-chiu** (kán-chheng **Lâm-bí**) tāi-lio̍k tī Thài-pêng-iûⁿ, Tāi-se-iûⁿ tiong-kan. Hō· chhiah-tō chhiat chò 2 pêng, khah tōa-pêng tī Lâm Poàⁿ-kiû. Panamá Tē-kiap sio-chiap Lâm, Pak Bí-chiu. Lâm Bí-chiu mā ē-sái kóng sī Bí-chiu tāi-lio̍k ê 1 pō·-hūn.

Lâm Bí-chiu pau-koah hù-kīn ê tó-sū; in tōa-pō·-hūn iū tāi-lio̍k téng-koân ê kok-ka koán-hat. Carib-hái ê hái-tó sio̍k-î Pak Bí-chiu. Carib-hái hái-kîⁿ ê Lâm-bí kok-ka oân-ná hō·-chò Carib Lâm Bí-chiu.

Bīn-chek pâi tē-4-ūi (tī A-chiu, Hui-chiu, Pak Bí-chiu āu-piah). Jîn-kháu pâi tē-5-ūi. Pa-se (Brasil) bô-lūn sī bīn-chek a̍h sī jîn-kháu lóng pâi tī chit chiu tē-1-ūi.

Latin Bí-chiu chí Tiong-lâm Bí-chiu chú-iàu ê bûn-hòa-khoan he̍k-chiá kóng bûn-hòa tē-he̍k.

## Tē-lí


## Chèng-tī pán-tô·
### Kok-ka
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Hoat-kok ê hái-gōa *département*)
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### I-lāi-tē
*  (Liân-ha̍p Ông-kok koán-hat; Argentina beh ti̍h)
*  (Liân-ha̍p Ông-kok koán-hat; Argentina beh ti̍h)

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Latin Bí-chiu