open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inibs

**Inibs**, Tâi-gí thang hoan-e̍k chò **[[ang-î]]**, sī Tâi-oân Siraya-cho̍k ê chi̍t khoán sîn-chi̍t-chiá, chú-iàu ê khang-khòe sī chhiáⁿ-sîn kap hiàn-chè.

## Chham-chiàu
*
Hok-kiàn-lâng

**Hok-kiàn-lâng**, iā kiò **Bân-cho̍k** (閩族), sī Tang A sú-iōng kóng-gī Bân-gí ê só͘-ū cho̍k-kûn. Kî-tiong hâm-kài Bân-lâm-lâng, Hok-chiu-lâng, Heng-hòa-lâng, Bân-pak-lâng, Lêng-nâ-lâng, Hái-lâm-lâng, Hái-lio̍k-hong-lâng, Lûi-chiu-lâng kap Tiô-chiu-lâng.

Hok-kiàn-lâng só͘ sú-iōng ê giân-gí hun-chi hui-siông ho̍k-cha̍p, chú-iàu pī pun chò Bân-lâm-gí, Bân-tang-gí, Heng-hòa-gí, Bân-pak-gí, Bân-tiong-gí téng-téng.
Boeing B-52 Stratofortress

**Boeing B-52 Stratofortress** (* "chiâⁿ-chân-khoan iāu-sài"), it-poaⁿ kóng **B-52**, sī Bí-kok Boeing kong-si siat-kè kiam khí-chō ê chi̍t khoán tn̂g-tô͘, chhù-im-sok, jet thui-chìn ê chiàn-lio̍k po̍k-kek-ki. I chū 1950 nî-tāi khai-sí tī Bí-kok Khong-kun sú-iōng. Chit khoán hui-hêng-ki thang chài 32,000 kong-kin tāng ê bú-khì, it-poaⁿ ê chok-chiàn hoān-ûi, tī bô khong-tiong ka-iû ê chêng-hêng ē-tàng chhiau-kòe 14,080 kong-lí khoah.

Lūi-pia̍t:Boeing
Chiâⁿ-chân-khoan

**Chiâⁿ-chân-khoan** (Eng.: *stratosphere*; Ji̍t.: 成層圏) sī Tē-kiû tāi-khì-khoan tang-tiong chú-iàu hun-chân ê tē-jī chân, tī tùi-liû-khoan (*troposphere*) téng-bīn, tī tiong-kan-khoan ē-té. Tāi-khì ê chit-liōng tāi-khài 20% sī sio̍k-tī chit khoan.
Tē-kiû ê tāi-khì-khoan

**Tē-kiû ê tāi-khì-khoan** sī chi̍t-têng pau tiām Tē-kiû sì-ûi, siū tāng-le̍k giú tiâu ê khì-thé, tō sī it-poaⁿ kóng ê khong-khì. Tē-kiû ê tāi-khì-khoan só͘ chhòng-chō ê ap-le̍k, hō͘ e̍k-thài ê chú thang chûn-chāi tī tē-kiû piáu-bīn, lēng-gōa mā ū khip-siu chí-gōa-sòaⁿ, pó-chhî un-loán, kap kiám-chió ke̍k-toan un-tō͘ ê kong-lêng, pó-hō͘ che he̍k-chheⁿ téng ê sèⁿ-miā.

## Cho͘-sêng

## Chham-chiàu
Tiong-kan-téng

**Tiong-kan-téng** (Eng-gí: *mesopause*) sī tāi-khì-khoan lāi-bīn tiong-kan-khoan kap jia̍t-khoan tiong-ng ê pian-kài. Chia sī tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiong un-tō͘ siāng kē ê só͘-chāi, thang kē kàu -100 °C, chú-iàu goân-in sī khiàm ji̍t-thâu ê jia̍t, kap jī-sng-hòa thòaⁿ-sò͘ kiông-le̍k ê hòng-siā léng-khiok.
Tùi-liû-téng

**Tùi-liû-téng** (Eng-gí: *tropopause*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiong keh tī tùi-liû-khoan kap chiâⁿ-chân-khoan tiong-ng ê pian-kài.
Chiâⁿ-chân-téng

**Chiâⁿ-chân-téng** (Eng-gí: *stratopause*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiong keh tī chiâⁿ-chân-khoan kap tiong-kan-khoan tiong-ng ê pian-kài.
Jia̍t-khoan

**Jia̍t-khoan** (Eng-gí: *thermosphere*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiōng khàm tī tiong-kan-khoan téng-bīn ê chi̍t têng. I-ê téng-bīn koh ū chi̍t têng khah po̍h ê gōa-khì-khoan (*exosphere*).
Gōa-khì-khoan

**Gōa-khì-khoan** (Eng-gí: *exosphere*) sī hâⁿ tī he̍k-chheⁿ iā chū-jiân ōe-chheⁿ gōa kháu ê tāi-khì-khoan po̍h chân. I-ê ē-té pian-kài hō chò gōa-khì-té (*exobase*)
Jia̍t-téng

**Jia̍t-téng** (Eng-gí: *thermopause*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiong jia̍t-khoan ê téng-bīn pian-kài. Chia ê un-tō͘ hoān-ûi thang tùi choa̍t-tùi lêng-tō͘ kàu 987.548 °C.
Tiong-kan-khoan

**Tiong-kan-khoan** (Eng.: *mesosphere*; Ji̍t.: 中間圏) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiōng keh tī chiâⁿ-chân-khoan téng-bīn kap tiong-kan-téng ē-té ê chi̍t khoan.
Tùi-liû-khoan

**Tùi-liû-khoan** (Eng.: *troposphere*; Ji̍t.: 対流圏) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiōng siāng kē ê chi̍t khoan, tāi-khài só͘-ū ê thiⁿ-khì chōng-hóng lóng sī hoat-seng tī chit khoan lāi-bīn. Tùi-liû-khoan chiàm kui-ê tāi-khì-khoan 75% chó-iū ê chit-liōng, jî-chhiá 99% chit-liōng ê chúi-khì kap khì-ka (*aerosol*) mā tī chit khoan.
Loān-liû-téng

**Loān-liû-téng** (Eng-gí: *turbopause*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiong loān-liû hùn-ha̍p (*turbulent mixing*) oa̍h-tāng chiàm-kì ê téng-bīn pian-kài. Ùi loān-liû-téng ē-té ê khu-he̍k hō chò tông-chit-khoan (*homosphere*).
Ozone chân

**Ozone chân** (Eng-gí: *ozone layer*) iā **ozone khak** (*ozone shield*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan tang-tiōng ê chi̍t khu. Chia khip-siu tōa-hūn Ji̍t-thâu siā--lâi ê chí-gōa-sòaⁿ hòng-siā. Pún chân hâm chóng-sǹg chiàm chió liōng m̄-koh siong-tùi tāi-khì-khoan kî-tha pō͘-hūn sǹg koân lông-tō͘ ê ozone (O3). Ozone chân it-poaⁿ chhut-hiān tī chiâⁿ-chân-khoan ê khah kē pō͘-hūn, iok-lio̍k lî tē-piáu 20 kàu 30 kong-lí ê só͘-chāi, si̍t-chè kāu-tō͘ chiàu kùi-chiat kap tē-lí piàn-tōng.
Heng-hòa-lâng

**Heng-hòa-lâng** (Phô͘-sian-gí: **'), iā kiò chò **Phô͘-sian-lâng** (**'), sī goân-chū Hok-kiàn tang-pō͘ iân-hái ê Phô͘-sian-gí bó-gí cho̍k-kûn. In sī Hok-kiàn-lâng ê hun-chi. In chú-iàu hun-pò͘ chāi Phô͘-chhân tē-khu kap kīn-óa Hok-chiu tē-khu ê Hok-chheng kap Éng-thài pō͘-hūn tē-khu. Kīn-tāi í-lâi, Heng-hòa-lâng ê hái-gōa î-bîn iā thòaⁿ kàu Tang-lâm-a kok-ka. Chóng jîn-kháu tāi-iok 500-bān.

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-lâng
Lūi-pia̍t:Phô͘-chhân-chhī
Tiān-lî-khoan

**Tiān-lî-khoan** (Eng-gí: *ionosphere*) sī Tē-kiû ê tāi-khì-khoan téng chân lî-chú-hòa ê pō͘-hūn, hoān-ûi tùi hái-poa̍t 60 kàu 1000 kong-lí, kî-tiong pau-koat jia̍t-khoan kap pō͘-hūn ê tiong-kan-khoan kap gōa-khì-khoan. Tiān-îi-khoan sī siū tio̍h Ji̍t-thâu ê hòng-siā éng-hióng lî-chú-hòa--ê.
Tiô-siong

**Tiô-siong** (潮商) sī hiat-iân pōe-kéng goân-chū Kńg-tang Tiô-chiu-lâng ê seng-lí-lâng kûn-thé.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê seng-lí-lâng
Liông-chú bûn-hòa

**Liông-chú bûn-hòa** (良渚文化) sī Tiong-kok sin-chio̍h-khì bûn-hòa chi it, hun-pò͘ tī Tn̂g-kang hā-iû ê Thài-ô͘ tē-khu, i-e5 tiong-sim tī Chiat-kang Hâng-chiu ê Liông-chú ûi-chí.
Chio̍h-khì

**Chio̍h-khì** () sī iōng chio̍h-thâu chè-chō chhut-lâi ê ke-si, iā sī lâng siāng chá-kî ê seng-sán ke-si chi it.

## Siong-koan
* Chio̍h-khì sî-tāi
Kū-chio̍h-khì sî-tāi

**Kū-chio̍h-khì sî-tāi** (舊石器時代) sī chio̍h-khì sî-tāi ê chá-kî kai-tōaⁿ. Kū-chio̍h-khì sî-tāi liáu-āu sī tiong-chio̍h-khì sî-tāi.
Tiong-chio̍h-khì sî-tāi

**Tiong-chio̍h-khì sî-tāi** (中石器時代) sī tī kū-chio̍h-khì kap sin-chio̍h-khì tiong-kan ê chio̍h-khì sî-tāi. Tī lông-gia̍p chhut-hiān liáu-āu kiat-sok.
Sin-chio̍h-khì sî-tāi

**Sin-chio̍h-khì sî-tāi** () sī chio̍h-khì sî-tāi ê chòe-āu chi̍t ê kai-tōaⁿ. Chit-ê sî-tāi chio̍h-khì ēng môa ê ûi-chú.

Sin-chio̍h-khì sî-tāi kiat-sok liáu-āu, jîn-lūi khai-sí chìn-ji̍p chheⁿ-tâng-khì sî-tāi.

## Siong-koan
*Sin-chio̍h-khì kek-bēng
Hái-lâm-lâng

**Hái-lâm-lâng** (Hái-lâm Pe̍h-ōe-jī: *Hái-nâm-nâng*) sī Tiong-kok Hái-lâm-séng ê chi̍t ê cho̍k-kûn. In-ê bó-gí sī Hái-lâm-gí. Chú-iàu hun-pò͘ chāi Hái-lâm-tó ê tang-pak-pō͘, pak-pō͘ kap iân-hái tē-khu. Hái-lâm-lâng sī Hái-lâm-tó téng jîn-kháu siāng chē ê cho̍k-kûn, tāi-iok 1000-bān lâng. Hái-lâm-lâng sǹg sī Hok-kiàn-lâng ê chi̍t ê hun-chi.

Lūi-pia̍t:Hái-lâm-séng
Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-lâng
Bân-pak-lâng

**Bân-pak-lâng** (Bân-pak-gí: *Mâing-bă̤-nêng*) sī goân-chū Hok-kiàn pak-pō͘ ê Bân-pak-gí bó-gí cho̍k-kûn. In sī Hok-kiàn-lâng ê chi̍t ê hun-chi. Chú-iàu hun-pò͘ chāi Hok-kiàn Lâm-pêng ê Bân-kang siōng-iû. Chóng jîn-kháu tāi-iok 1000-gōa-bān. Kóng-gī ê Bân-pak-lâng koh pau-hâm bó-gí sī Bân-tiong-gí kap Siō-chiong-gí ê cho̍k-kûn, hun-pò͘ tī-leh Lâm-pêng kap Sam-bêng nn̄g ê tē-kip-chhī, lóng-chóng 2000-gōa-bān lâng. In sī Hok-kiàn-lâng hun-chi tiong, hun-pò͘ siāng khoah ê chi̍t kûn.

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-lâng
Tiô-sòaⁿ

**Tiô-sòaⁿ** (潮汕) sī Oa̍t-tang iân-hái tē-khu: Tiô-chiu, Kiat-iông kap Sòaⁿ-thâu ê sio̍k-chheng.

Taⁿ ê Tiô-chiu, Kiat-iông kap Sòaⁿ-thâu lóng-chóng sī khah-chá Tiô-chiu-hú koán-hat ê só͘-chāi.
Ozone

**Ozone** ("o-chóng" Tek-gí: *Ozon* [oˈʦoːn]; Eng-gí: *ozone* [ˈoʊzoʊn]), iā **sam-sng-sò͘** (*trioxygen*), sī chi̍t khoán bû-ki hun-chú, hòa-ha̍k-sek ****. Che sī chi̍t khoán tòa tām-po̍h nâ-sek ê khì-thé, ū óa hiam ê chhàu-bī.

Lūi-pia̍t:Sng-sò͘
Lûi-chiu Poàn-tó

**Lûi-chiu Poàn-tó** (雷州半島) sī Tiong-kok 3 tōa poàn-tó chi it. Lâm-pak tāi-iok 140 kong-lí tn̂g, tang-sai iok 70 kong-lí khoah, biān-chek 7800-gōa pêng-hong kong-lí. Lûi-chiu Poàn-tó ūi-tī Kńg-tang-séng ê se-lâm-pō͘, tang-pêng sī Lâm-hái, sai-pêng sī Pak-pō͘-oan, lâm-pêng keh chi̍t tiâu khoah 30 kóng-lí ê Khêng-chiu Hái-kiap hām Hái-lâm-tó tùi-khòaⁿ. Lûi-chiu Poàn-tó téng ê chú-iàu siâⁿ-chhī ū Tām-kang, ah tùi-gōa ū Lê-Tām thih-lō͘, Oa̍t-hái thih-lō͘ kap Lo̍k-Tām thih-lō͘ sio-chiap.

Lūi-pia̍t:Kńg-tang-séng ê tē-lí
Khêng-chiu Hái-kiap

**Khêng-chiu Hái-kiap** (瓊州海峽) sī Hái-lâm-tó chham Lûi-chiu Poàn-tó tiong-kan ê chi̍t tiâu hái-kiap, sī Tiong-kok 3 tōa hái-kiap chi it. Chit-ê miâ-hō goân-chū Hái-lâm-tó ê phian-miâ  "Khêng-chiu-tó". Khêng-chiu Hái-kiap tang-sai 80 kong-lí tn̂g, lâm-pak 29.5 kong-lí khoah, siāng e̍h ê só͘-chāi kan-na 18 kong-lí khoah; pêng-kin hái-chúi chhim-tō͘ 44 kong-chhioh, siāng tōa chhim-tō͘ 114 kong-chhioh, chúi-he̍k biān-chek 2300-gōa pêng-hong kong-lí.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê hái-kiap
Lūi-pia̍t:Kńg-tang-séng ê tē-lí
Lūi-pia̍t:Hái-lâm-séng ê tē-lí
Lûi-chiu-lâng

**Lûi-chiu-lâng** sī Kńg-tang kéng-lāi ê 4 tōa cho̍k-kûn chi it, in-ê bó-gí sī Lûi-chiu-ōe. Thong-sè-kài ê Liû-chiu-lâng tāi-iok ū 1000-bān lâng.

Lūi-pia̍t:Tām-kang-chhī
Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-lâng
Cho͘-kài

**Cho͘-kài** (租界) sī Chheng-kok kéng-lāi ê gōa-kok-lâng ki-liû-tē.

Lūi-pia̍t:Si̍t-bîn-chú-gī
Hôa-kiâu

**Hôa-kiâu** (華僑), he̍k-chiá **hái-gōa Hôa-jîn** (海外華人), sī 19 sè-kí khai-sí ùi Tiong-kok pún-thó͘ î-bîn kàu sè-kài kok-tē ê Hôa-jîn kap in-ê sī-sè ia̍h āu-tāi.

Lūi-pia̍t:Hôa-jîn tē-khu
Thóng-kàm-hú

**Thóng-kàm-hú** (統監府) sī Tāi Ji̍t-pún Tè-kok hām Tāi-hân Tè-kok tī 1905 nî chhiam-tēng It-sū Tiâu-iok lâi chhú-tit Hân-kok ê gōa-kau koân-le̍k liáu-āu, tī Hàn-siâⁿ sêng-li̍p ê chi̍t ê koaⁿ-sú. 1910 nî Ji̍t-Hân pèng-ha̍p liáu-āu, kái-cho͘ chò Tiâu-sián Chóng-tok-hú.
Hông-bîn-hòa

**Hông-bîn-hòa** (皇民化), he̍k-chiá **Ji̍t-pún-hòa** (日本化), sī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kî-kan, Ji̍t-pún tong-kio̍k tùi i thóng-tī hā ê pún-kok chió-sò͘ bîn-cho̍k kap si̍t-bîn-tē cho̍k-kûn thui-hêng ê tông-hòa chèng-chhek kap ūn-tōng, hi-bāng hō͘ chia-ê cho̍k-kûn jīn-tông Ji̍t-pún kap Thian-hông, oân-choân chiâⁿ-chò Ji̍t-pún-lâng. Hông-bîn-hòa chú-iàu éng-hióng ê só͘-chāi pau-hâm Liû-kiû, Tâi-oân, Tiâu-sián Poàn-tó kap Boán-chiu téng.
Chhin-ji̍t

**Chhin-ji̍t** (親日) sī tùi Ji̍t-pún chûn-chāi kiông-lia̍t hó-kám kap chi-chhî ê hêng-ûi kap su-sióng. Iû-kî sī tùi Ji̍t-pún ê bîn-cho̍k, bûn-hòa kap chèng-tī ū kiông-lia̍t ê hó-kám. Chhin-ji̍t ê lâng it-poaⁿ hō-chò **chhin-ji̍t-phài** (--派). Chi̍t-kóa tùi Ji̍t-pún ê gē-su̍t, le̍k-sú, jîn-bu̍t kap kok-chióng sán-phín ū hèng-chhù ê lâng mā ē hō͘ lâng chhiò kóng sī "chhin-ji̍t", m̄-koh chit khoán lâng pēng m̄-sī giâm-keh tēng-gī ê chhin-ji̍t-phài, thong-siông kiò in sī hah-ji̍t-cho̍k.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún bûn-hòa
Tn̂g-lâng-ke

**Tn̂g-lâng-ke**, he̍k-chiá kiò **Tiong-kok-siâⁿ** (中國城), sī tī Hôa-jîn tē-khu í-gōa ê kok-ka kéng-lāi, Hôa-kiâu jîn-sū tòa chò-hóe ê só͘-chāi. Tn̂g-lâng-ke kî-si̍t bô-it-tēng sī chi̍t tiâu ke, i-ê hoān-ûi khó-lêng koh-khah khoah. Tn̂g-lâng-ke in-ūi le̍k-sú ê in-sò͘ ia̍h-sī te̍k-sû ê kok-chêng, tī Tang-a, Tang-lâm-a,  Ò-tāi-lī-a kap Pak Bí-chiu hui-siông chia̍p-khòaiⁿ. Tn̂g-lâng-ke siāng chá tī 19 sè-kí ê Bí-kok kap Ka-ná-tāi hêng-sêng.
Chhin-ji̍t Jîn-bêng Sû-tián

***Chhin-ji̍t Jîn-bêng Sû-tián*** (친일인명사전; 親日人名辭典) iû Hân-kok bîn-kan thoân-thé "Chhin-ji̍t Jîn-bêng Sû-tián Pian-choān Úi-oân-hōe" pian-choān. Sû-tián lāi siu-lo̍k tī Tiâu-sián Ji̍t-pún sî-tāi hām Ji̍t-pún-lâng ha̍p-chok ê Hân-kok-lâng. Sû-tián lāi tùi "chhin-ji̍t" ê tēng-gī, tî-liáu Ji̍t-pún chèng-chhek ê hia̍p-le̍k-chiá í-gōa, sīm-chì koh khok-ki̍p hit-tang-chūn tam-jīm kong-chit ê Hân-kok-lâng, ín-hoat kok-kài ê phoe-phêng. Bîn-kan thoân-thé "Kok-ka Chèng-siông-hòa Thui-chìn Úi-oân-hōe" hoat-piáu "Chhin Pak Tiâu-sián Jîn-bêng Sû-tián" lâi tùi-khòng chit pún sû-tián.
Siā-kûn bāng-chām

**Siā-kûn bāng-chām** á-sī **siā-hoē bāng-lō͘ ho̍k-bū** (Eng-gí: ) chú-iāu sī hō͘ kā ū kâng hèng-chhù, poē-kéng, sin-hūn téng--ê bāng-bîn kau-liû kap kiàn-li̍p siā-hoē bāng-lō͘--ê bāng-chām, pí-lūn Facebook, Twitter téng.
Ak-chúi

**Ak-chúi** tī hn̂g-gē ia̍h lông-gia̍p ê tiûⁿ-ha̍p sī kiong-kip sèⁿ-miā su-iàu ê chúi hō͘ chháu-bo̍k ê khang-khòe. Tùi tōa phìⁿ ê chhân-hn̂g lâi kóng to̍h sī ak-chhân.

## Siong-koan
* Chū-tōng ak-chúi
Chhī-gōa

**Chhī-gōa** (kau-khu) sī siâⁿ-chhī gōa-ûi ê ke-chhī, kau-gōa, he̍k-chiá sī hū-kīn pa̍t-ê chū-lo̍h.

## Siong-koan
* Chhī-lāi
Niau-á ka-pi-thiaⁿ

** Niau-á ka-pi-thiaⁿ** iah-sī **niau ka-pi** sī lāi-té chhī niau-á, hō͘ lâng-kheh him-sióng--ê ka-pi-thiaⁿ. Thâu chi̍t keng sī tī 1998 nî Tâi-oân Tâi-pak-chhī Sū-lîm-khu--ê Niau Hoe-hn̂g (貓花園). Tī 2004 nî tī Ji̍t-pún Ôsaka khui Niau-á--ê sî-kan (, Neko no Jikan) í-āu, choân sè-kài ū bē-chió só͘-chāi ū chit khoán--ê ka-pi-koán.
Phó͘-cha

**Phó͘-cha** (Eng-gí: *census*), iā sī kóng **kok-sè tiâu-cha** (Ji̍t-gí: 国勢調査), sī hē-thóng-sèng siu-chi̍p kiam kì-lio̍k bó͘ chi̍t-ê kûn-thé (jîn-kháu) sêng-goân chu-sìn ê kòe-têng.

## Iōng-gí
Kū-sek ê iōng-gí ū "chō ke-kah", "tiám lâng-gia̍h" téng khoán.

## Kiàn-pún ê sú-iōng
Thóng-kè-ha̍k siōng "phó͘-cha" ū-sî hông ké-soeh chò siong-tùi "kiàn-pún" ê tiâu-cha, chóng-sī tùi jîn-kháu ê phó͘-cha si̍t-chè-siōng oa-ná su-iàu thiu kiàn-pún ê khang-khòe, chiah ē-tàng chhù-lí tiâu-cha kòe-têng bô hoán-èng--ê iā sī bô sǹg--tio̍h-ê tùi-siòng. Phó͘-cha ê ki-pún bo̍k-tek chi it sī beh keng-kòe tùi goân-sú chu-liāu ê hun-sek, kā goân-té m̄-chai ê jîn-kháu chò chhut sin ê ko͘-sǹg.

## Chham-chiàu
Phiau-pún

**Phiau-pún** ū khó-lêng sī kóng:

* Seng-bu̍t-ha̍k phiau-pún
* Si̍t-giām-sek phiau-pún
* Tōng-bu̍t-ha̍k phiau-pún

## Siong-koan
* Kiàn-pún
Tiong Au-chiu Sî-kan

**Tiong Au-chiu Sî-kan** (*Central European Time*), ia̍h **CET**, sī pí UTC chá 1 tiám-cheng ê sî-khu. Tōa-pō͘-hūn ê Au-chiu kok-ka kap pō͘-hūn Pak-hui kok-ka chhái-ēng chit-ê sî-khu. Chit-ê sî-khu ê tang-kùi sî-kan sī UTC+1, hā-sî-kan sī UTC+2.

## Siong-koan
*Tiong Au-chiu Hā-sî-kan
*Sai Au-chiu Sî-kan
**Sai Au-chiu Hā-sî-kan
*Tang Au-chiu Sî-kan
**Tang Au-chiu Hā-sî-kan
*Bo̍k-su-kho Sî-kan

Lūi-pia̍t:Au-chiu tē-lí
Lūi-pia̍t:Kok-kok ê sî-kan
Sió-chiá

**Sió-chiá** (小姐) sī chi̍t ê tī Hàn-gí tē-khu tùi cha-bó͘-lâng ê chheng-ūi, siong-tùi cha-po͘-lâng ê sian-siⁿ. Tī te̍k-tēng ê chêng-hóng hā, chit-ê
sû-lūi khó-lêng ū bô-kāng ê ì-sù.
Lorem ipsum

**Lorem ipsum** sī chi̍t chióng tùi La-teng-gí lâi--ê ké bûn-chiuⁿ, the̍h-lâi thūn chhut-pán-phín iah-sī bāng-ia̍h lāi beh khan bûn-jī--ê pán-bīn, tī boē hō͘ lāi-té bûn-jī kau-tio̍h--ê chêng-hóng chi hā, choan-sim khoàⁿ pâi-pán iah-sī jī-hêng téng--ê sī-kak hāu-kó. 

## Lē
:Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat. Duis aute irure dolor in reprehenderit in voluptate velit esse cillum dolore eu fugiat nulla pariatur. Excepteur sint occaecat cupidatat non proident, sunt in culpa qui officia deserunt mollit anim id est laborum.
## Chham-khó
*The quick brown fox jumps over the lazy dog
Bân-lâm hàn-jī

**Bân·lâm hàn·jī** sī the̍h·lâi siá Bân·lâm·gí pe̍h·uē ê hàn·jī. Bân·lâm hàn·jī tī Tâi·uân hui·siông liû·hîng, lı̍k·sú ê guân·thâu mā tsin tsá, tsē·tsē kīn·tāi ê Bân·lâm·gí thong·sio̍k bûn·ha̍k tsok·phín lóng tshut·hiān tī Tâi·uân, sóo·í tsit khuán hàn·jī mā hō·tsò **Tâi·uân·jī** ia̍h **Tâi·gí hàn·jī**. Bân·lâm hàn·jī ê piau·tsún·huà pí Huâ·gí bān. Tē·it pái iû kuann·hong tsìng·hú thui·tōng ê Bân·lâm hàn·jī piau·tsún·huà ūn·tōng sī 2009 nî tī Tâi·uân ê Tiong·huâ Bîn·kok tsìng·hú 
sóo tsíng·lí huat·piáu ê Tâi·uân Bân·lâm·gí Thui·tsiàn Iōng·jī, put·kò tsí·sī "thui·tsiàn" sìng·tsit, pīng bô kiông·tsè thóng·it. In·tshú, hām Pe̍h·uē·jī sio·pí, Bân·lâm hàn·jī ê tsiànn·jī iu·guân ū tn̂g·lōo ài kiânn.
Iáⁿ-siōng chhú-lí

**Iáⁿ-siòng chhú-lí** (*image processing*) sī tùi iáⁿ-siòng chìn-hêng hun-sek, ka-kang kap chhú-lí, hō͘ i boán-chiok sī-kak, sim-lí ia̍h kî-thaⁿ su-kiû ê ki-su̍t. Iáⁿ-siòng chhú-lí sī sìn-hō chhú-lí tī iáⁿ-siòng léng-he̍k siōng ê èng-iōng, hām tiān-náu kho-ha̍k, jîn-kang tì-lêng téng léng-he̍k iā ū bi̍t-chhiat koan-hē. Bo̍k-chiân, tōa-to-sò͘ ê iáⁿ-siòng lóng sī ēng sò͘-ūi ê hêng-sek thú-chûn, só͘-í iáⁿ-siòng chhú-lí tī it-poaⁿ chêng-hêng hā  kóng ê sī sò͘-ūi iáⁿ-siòng chhú-lí (*digital image processing*).

Lūi-pia̍t:Iáⁿ-siōng chhú-lí
Lūi-pia̍t:Tiān-náu sī-kak
Kiàn-pún

:*Thóng-kè-ha̍k kóng ê kiàn-pún, khòaⁿ "[[kiàn-pún (thóng-kè-ha̍k)]]".*
**Kiàn-pún**, iā **sam-phú-luh** (ji̍t. サンプル), **sám-pho͘h** (eng. *sample*), sī sò͘-liōng iú-hān ê chi̍t hāng iā chi̍t kóa mi̍h-kiāⁿ, bo̍k-te̍k sī beh piáu-hiān kâng khoán ê mi̍h, iā sī khah tōa-hāng, tōa-liōng ê sio-siâng iā beh-kâng ê mi̍h. 

Pí-lūn tī kho-ha̍k gián-kiù, siong-phín ê tián-sī, lóng ū khó-lêng sú-iōng kiàn-pún.

## Siong-koan
* Kiàn-pún-tû
Kiàn-pún (thóng-kè-ha̍k)

Tī thóng-kè-ha̍k kap kî-tha sò͘-liōng-sèng ê gián-kiù hong-hoat, chi̍t hūn chu-liāu (*data*) kiàn-pún sī chí keng-kòe khak-tēng hó-sè ê chhiú-sio̍k siu-chi̍p iā kéng-soán chhut--lâi ê chi̍t cho͘ chu-liāu.
Tiān-náu sī-kak

**Tiān-náu sī-kak** (*computer vision*) sī gián-kiù ki-khì sī-kak ê kho-ha̍k. I-ê ūn-chok kài-liām sī ēng liap-iáⁿ-ki kap tiān-náu lâi tāi-thè ba̍k-chiu tùi bo̍k-piau chìn-hêng piān-pia̍t, tui-chong kap chhek-liông téng ki-khì sī-kak, koh chìn-chi̍t-pō͘ chò iáⁿ-siòng chhú-lí, chiah thoân-sàng hō͘ lâng ia̍h ki-khì chò kiám-cha.

Lūi-pia̍t:Tiān-náu sī-kak
OpenCV

**OpenCV**, choân miâ **Open Source Computer Vision Library**, sī chi̍t ê khòa-pêng-tâi ê tiān-náu sī-kak chu-liāu-khò͘. OpenCV iû Intel kong-si hoat-khí pēng chham-ú khai-hoat, ēng BSD hí-khó-chèng hoat-piáu, ē-tàng tī siong-gia̍p kap gián-kiù léng-he̍k tiong bián-hùi sú-iōng. OpenCV ē-tàng the̍h-lâi khai-hoat iáⁿ-siòng chhú-lí, tiān-náu sī-kak kap bô͘-sek jīm-bat thêng-sek. OpenCV mā ē-tàng sú-iōng Intel ê IPP chìn-hêng ka-sok chhú-lí.

Lūi-pia̍t:Iáⁿ-siōng chhú-lí
Lūi-pia̍t:Tiān-náu sī-kak
Lūi-pia̍t:Tiān-náu kho-ha̍k
Lūi-pia̍t:C++
Iáⁿ-siōng hun-koah

Tī tiān-náu sī-kak léng-he̍k tiong, **iáⁿ-siòng hun-koah** (*image segmentation*) sī kā sò͘-ūi iáⁿ-siòng hun-koah chò chē-chē iáⁿ-siòng khu-he̍k ê kòe-têng. Iáⁿ-siòng hun-koah ê bo̍k-tek sī ūi-tio̍h beh kán-hòa ia̍h kái-piàn iáⁿ-siòng ê piáu-sī hêng-sek, hō͘ iáⁿ-siòng khah hó lí-kái kap hun-sek. Iáⁿ-siòng hun-koah thong-siông the̍h-lâi chò bu̍t-thé kap pian-kài (chhan-chhiūⁿ sòaⁿ kap khiok-sòaⁿ) ê tēng-ūi. Koh-khah cheng-khak ê lâi kóng, iáⁿ-siòng hun-koah sī tùi iáⁿ-siòng lāi múi-chi̍t ê siòng-sò͘ thiⁿ-ka piau-chhiam ê kòe-têng, án-ne ê kòe-têng hō͘ kū-iú kāng-khoán piau-chhiam ê siòng-sò͘ ū bó͘-chióng kiōng-tông ê sī-kak te̍k-sèng.

Iáⁿ-siòng hun-koah ē-ēng èng-iōng tī i-ha̍k iáⁿ-siòng, lâng-bīn sek-pia̍t, chí-bûn sek-pia̍t kap ki-khì sī-kak téng-téng hong-bīn.

Lūi-pia̍t:Iáⁿ-siōng chhú-lí
Lūi-pia̍t:Tiān-náu sī-kak
Phoà-siùⁿ

**Phoà-siùⁿ** (破相) sī chí bīn a̍h-sī sin-thé piáu-bīn khoàⁿ--lâi ū mô͘-pīⁿ ê lâng.
A Song of Ice and Fire ê kak-sek lia̍t-toaⁿ

George R. R. Martin ê *[[A Song of Ice and Fire]]* sió-soat ê kak-sek lia̍t-toaⁿ.

## Stark Ka-cho̍k

## Targaryen Ka-cho̍k

## Lannister Ka-cho̍k

## Baratheon Ka-cho̍k

## Arryn Ka-cho̍k

## Greyjoy Ka-cho̍k

## Martell Ka-cho̍k

## Tully Ka-cho̍k

## Tyrell Ka-cho̍k

## Night's Watch kap iá-jîn

## Kî-thaⁿ
Si̍p-jī-kè

**Si̍p-jī-kè** (十字架) sī Ki-tok-kàu lāi-bīn ê chi̍t ê sèng-bu̍t kap chú-iàu piau-chì.

Si̍p-jī-kè choè chá sī Lô-má Tè-kok sî-kî ê chi̍t khoán hêng-kū, Iâ-so͘ chiū-sī hō͘ tèng--sí tī si̍p-jī-kè ê. Í-āu hōng ki-tok-kàu ê lâng kì-liām chia tāi-chì, chiong si̍p-jī-kè choè ki-tok-kàu ê piau-chì.
Friedrich Wilhelm

**Friedrich Wilhelm** sī chi̍t-ê Tek-kok miâ, ū khó-lêng sī chí:

## Hohenzollern ông-tiâu kun-chú
*Friedrich Wilhelm (Brandenburg ê soán-kí-hô͘) (1620–1688 nî)
*Friedrich Wilhelm 1-sè (1688–1740 nî), Prussia Kok-ông
*Friedrich Wilhelm 2-sè (1744–1797 nî), Prussia Kok-ông
*Friedrich Wilhelm 3-sè (1770–1840 nî), Prussia Kok-ông
*Friedrich Wilhelm 4-sè (1795–1861 nî), Prussia Kok-ông

## Kî-tha
* Friedrich 3-sè (Tek-kok)

## Siong-koan
* Wilhelm
* Friedrich
* Frederick William
Demokritos

**Demokritos** (Hi-lia̍p-gí: Δημόκριτος *Dēmókritos*, ì-sù: "chiòng-jîn tang-tiong siū kéng-soán--ê"; iok. Chêng 460–370 nî) sī Kó͘-tāi Hi-lia̍p ê Chiân Sokrates tiat-ha̍k-chiá, tī kin-á-ji̍t chú-iàu ê miâ-siaⁿ sī i tùi ú-tiū ê goân-chú lí-lūn.

Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Hi-lia̍p ê jîn-bu̍t
Gertrude Stein

**Gertrude Stein** (1874 nî 2 goe̍h 3 ji̍t – 1946 nî 7 goe̍h 27 ji̍t) sī Bí-kok ê siáu-soat-ka, si-jîn, kha-pún-ka, gē-su̍t siu-chi̍p-ka.
Sò͘-ūi iáⁿ-siòng

**Sò͘-ūi iáⁿ-siòng** (數位影相; ) sī ēng iú-hān sò͘-ti̍t lâi piáu-ta̍t siòng-sò͘ ê jī-chhù-goân iáⁿ-siòng.

Lūi-pia̍t:Iáⁿ-siōng chhú-lí
Lūi-pia̍t:Sò͘-ūi kí-hô-ha̍k
Iōng-gí-ha̍k

**Iōng-gí-ha̍k** (Eng-gí: *terminology*) sī tùi iōng-gí kap in-ê sú-iōng ê gián-kiù. Iōng-gí ū khó-lêng sī tan-jī, cho͘-ha̍p tan-ji̍p (*compound word*), iā chē-ê tan-jī ê piáu-ta̍t, in tī it-tēng ê siōng-hā-bûn tang-tiong ū it-tēng ê ì-sù; chit-ê ì-sù ū khó-lêng sī thoat-lî liáu kâng jī goân-té tī ji̍t-siông giân-gí ê ì-sù.
Chhin

**Chhin** (ji̍t. 親; eng. *parent*) chit-ê kài-liām tī pêng-siông hàn tit leh ēng, tāi-khài ê ì-sù sī chi̍t chéng seng-bu̍t tang-tiong khàn-kò͘ hō͘-è--ê, chiàu tiûⁿ-ha̍p ū bô-kâng ê kóng-hoat. 

Tùi-èng lâng ê siā-hōe lâi kóng, chhin sī khàn-kò͘ gín-á--ê. Chi̍t-ê seng-bu̍t-chhin (*biological parent*) sī i keng-kòe seⁿ-thòaⁿ seⁿ--chhut-lâi-ê gín-á ê chhin. Jîn-lūi ê chhin bô it-tēng sī chhin-seⁿ sī-sè ê chhin. Nā chò chhin ê sī chiâⁿ-tùi ê phòe-ngó͘, to̍h kiò **lióng-chhin**, tang-tiong siāng phó͘-phiàn--ê, sī pē-bú, to̍h sī cha-po͘--ê kiò lāu-pē, cha-bó͘--ê kiò lāu-bú; in kò-pia̍t lóng ū chē chióng kiò-hoat.

Ū-sî chhin ê sin-hūn sī chhut-hiān tī kî-tha ê chinn-lâng, pí-lūn chhiūⁿ kong-má chi̍t khoán chó͘ (*grandparent*) pòe--ê, ia̍h kî-tha ka-cho̍k sêng-oân.
Hugh Ritchie

**Hugh Ritchie** (1840 nî 9 goe̍h 14 ji̍t – 1879 nî 9 goe̍h 20 ji̍t), Hàn-miâ **Lí Hiu** (李庥), sī So͘-kat-lân chhut-sin ê Ki-to̍k-kàu Tiúⁿ-ló-kàu-hōe bo̍k-su. I chū 1867 nî khí tī Tâi-oân soan-kàu, sī tāi-seng kòe Tâi-tang soan-tō ê bo̍k-su.

Lí Hiu i chū Gō͘-lah-sú-ko͘h Tāi-ha̍k (University of Glasgow) pit-gia̍p liáu-āu, in-ūi siūⁿ beh khì Tiong-kok thoân-kàu, só͘-í koat-tēng seng khì Lûn-tun Tiúⁿ-lo Kàu-hōe Sîn-ha̍k Īⁿ tha̍k-chheh, ha̍k-sip. 1867 nî, tī sîn-ha̍k-īⁿ tha̍k liáu 3 nî, kiat-gia̍p ê sî kàu-hōe phài i khì A-chiu Lâm-hái tē-khu, sòa-chiap in-ūi kiâⁿ-chûn ì-gōa lo̍h-hái kòe-sin ê Má-sūn bo̍k-su (Rev. David Masson) ê khang-khòe. Jiân-āu, Lí Hiu khì kàu Tâi-oân, hām Má Ngá-kok i-su tàu-tīn tī Tâi-oân ho̍k-bū.

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:So͘-kat-lân-hē ê Tâi-oân jîn-bu̍t
Bân-oa̍t-gí

**Bân-oa̍t-gí** (閩越語) iā hō chò **Kó͘ Bân-gí** (古閩語), sī kó͘-chá Tang-a chi̍t khoán giân-gí. I sī hiān-tāi Bân-gí-hē giân-gí ê goân-thâu chi it.
Sèng chau-that

**Sèng chau-that** () sī chí chi̍t-ê lâng tùi pa̍t-lâng só͘ si̍t-hêng ê, siū khì-hiâm ê sèng hêng-ûi. Kî-tiong ê kiông-chè nā sī ti̍t-chiap té-chām--ê, ē-tàng kiò sèng kong-kek ().
Siáu-soat (khu-pia̍t)

**[[Siáu-soat]]** iā **sió-soat** sī Tang-iûⁿ bûn-hòa ê chi̍t lūi bûn-ha̍k chhòng-chok. Chit jī ì-sù koh ū:

* Tn̂g-phiⁿ siáu-soat, Eng-gí ê *novel*.
* Hi-kò͘-lūi chhòng-chok, Eng-gí ê *fiction*.
* *[[Novella]]*.
* Té-phiⁿ kò͘-sū (*short story*).
* Bu̍t-gí, chi̍t khoán Ji̍t-pún-sek bûn-ha̍k.
Liâm-tân-sèng

**Liâm-tân-sèng** (*viscoelasticity*) sī tī piàn-hêng ê sî-chūn ē piáu-hiān chhut liâm-sèng kap tân-sèng te̍k-teng ê châi-liāu.

Lūi-pia̍t:Tân-sèng
Lūi-pia̍t:Liân-sio̍k-thé le̍k-ha̍k
Lūi-pia̍t:Chhiū-leng ê sèng-chit
Liû-thé chēng-le̍k-ha̍k

**Liû-thé chēng-le̍k-ha̍k** (*hydrostatic*) sī liû-thé le̍k-ha̍k ê hun-iá; teh gián-kiù chēng-thài liû-thé ê hêng-ûi.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ap-le̍k
Lūi-pia̍t:Liû-thé chēng-le̍k-ha̍k
Thng

**Thng** (湯) sī e̍k-thài ê chia̍h-mi̍h, it-poaⁿ sī sio ê (tong-jiân mā ū léng ê), mā ē lām chi̍t-kóa liāu, chhan-chhiūⁿ bah kap chhài-se.

Lūi-pia̍t:Chia̍h-mi̍h
O͘-kut-ke

**O͘-kut-ke** (烏骨雞), iā tha̍k chò **o͘-kut-koe**, sī chi̍t chióng ke. In-ê phôe, bah, kut lóng seⁿ chò o͘-sek.
Hâng-ho̍k (bu̍t-lí-ha̍k)

**Hâng-ho̍k** (降伏; *yield*) sī hui-sòaⁿ-sèng piàn-hêng ê khai-toan. Hâng-ho̍k-tiám (--點) sī èng-le̍k–èng-piàn khiok-sòaⁿ téng ê chi̍t ê tiám. Che sī tân-sèng hêng-ûi ê ke̍k-hān, iā sī sok-sèng hêng-ûi ê khai-toan. Hâng-ho̍k èng-le̍k (*yield stress*) sī chi̍t ê châi-liāu sèng-chit, tēng-gī chò châi-liāu khai-sí sok-sèng piàn-hêng sî ê èng-le̍k.

Tī hâng-ho̍k chìn-chêng, châi-liāu thêng-hiān tân-sèng piàn-hêng, jî-chhiáⁿ tī èng-le̍k khì-tî āu, châi-liāu ē piàn tńg-khì goân-lâi ê hêng-chōng. Tī hâng-ho̍k liáu-āu, éng-kiú piàn-hêng ē khai-sí chhut-hiān.

Lūi-pia̍t:Sok-sèng
Lūi-pia̍t:Kò͘-thé le̍k-ha̍k
Lūi-pia̍t:Piàn-hêng
Thng (khu-pia̍t)

**Thng** ū khó-lêng sī teh kóng:

*Thng (湯), chi̍t chióng chia̍h-mi̍h.
*Thng (湯), chi̍t ê hàn-sèⁿ.
*Un-chôaⁿ, tī kó͘-chá hàn-bûn lāi, "thng" (湯) ū sio chúi ê ì-sù.
Chheng-thng

**Chheng-thng** (清湯) sī siāng kán-tan ê thng, khòaiⁿ khì-lâi chheng-oaiⁿ, bô hâm bô-iûⁿ-kái ê kò͘-thé sêng-hūn.
Mí-so͘h-thng

**Mí-so͘h-thng** sī chi̍t chióng thng liāu-lí, it-poaⁿ ē lām hái-tòa, hî-koaⁿ kap mí-so͘h. Che sī Ji̍t-pún tāi-piáu-sèng ê thoân-thóng si̍t-phín, tī Tâi-oân iā hui-siông chia̍p-khoàiⁿ.

Lūi-pia̍t:Thng
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún liāu-lí
Tēⁿ Hông-gî

**Tēⁿ Hông-gî** (鄭弘儀; ) sī chi̍t ūi Tâi-oân Ka-gī-koān Chúi-siōng-hiong chhut-sin ê mûi-thé kang-chok-chiá, chiat-bo̍k chú-chhî-jîn kiam kì-chiá. Chú-chhî ê chiat-bo̍k ū *[[Sin-bûn Oat-oat-oa]]*, *[[Pó-tó Choân Sè-kài]]* kap *[[Tēⁿ Ti-tō Liáu]]*.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân kì-chiá
H
Lô-má Kok-ông

**Lô-má Kok-ông** (La-teng-gí: *rex, regis*) sī Lô-má Ông-kok ê 7 ūi kok-ông.
*Romulus kap Remus
*Numa Pompilius
*Tullus Hostilius
*Ancus Marcius
*Lucius Tarquinius Priscus
*Servius Tullius
*Lucius Tarquinius Superbus
Tang-pak Koaⁿ-ōe

**Tang-pak Koaⁿ-ōe** (東北官話) sī tī Tiong-kok Tang-pak (Liâu-lêng, Kiat-lîm, Hek-liông-kang, Lāi Bông-kó͘ tang-pō͘ kap Hô-pak Chîn-hông-tó-chhī) liû-thong ê chi̍t chióng  Koaⁿ-ōe hong-giân. 1988 nî ê sú-iōng-chiá ū 8200-bān lâng.
Kang-hoâi Koaⁿ-ōe

**Kang-hoâi Koaⁿ-ōe** (江淮官話) sī Koaⁿ-ōe ê hong-giân, sú-iōng-chiá tāi-iok 7000-bān lâng.

Lūi-pia̍t:Koaⁿ-ōe ê hong-giân
Se-lâm Koaⁿ-ōe

**Se-lâm Koaⁿ-ōe** (西南官話) sī hun-pò͘ chāi Sù-chhoan, Tiông-khèng, Kùi-chiu, Hûn-lâm, Ô͘-pak, Kńg-sai kap kīn-óa Ô͘-lâm sai-pak-pō͘, Siám-sai lâm-pō͘ kap Myanmar Kokang ê Koaⁿ-ōe hong-giân.
Pa-sio̍k-gí

**Pa-sio̍k-gí** (巴蜀語), mā kiò chò **Sio̍k-gí** (蜀語), sī ùi Se Hàn kàu Goân-tiâu kî-kan tī Pa-sio̍k tē-khu liû-thong ê chú-iàu gí-giân. In-ūi Bêng Chheng 2 pái Ô͘ Kńg thiām Sù-chhoan tōa kui-bô͘ î-bîn ūn-tōng, tì-sú Pa-sio̍k tē-khu ê jîn-kháu hoat-seng chin tōa ê piàn-hòa, Pa-sio̍k-gí chòe-āu chham î-bîn tòa lâi ê hong-giân hūn-ha̍p, chiâⁿ-chò hiān-chāi ê Sù-chhoan-ōe.

Lūi-pia̍t:Sù-chhoan-séng
Lūi-pia̍t:Hàn-gí
Kì-ló͘ Koaⁿ-ōe

**Kì-ló͘ Koaⁿ-ōe** (冀魯官話) sī Hàn-gí Koaⁿ-ōe ê chi̍t ê hong-giân hun-chi, hun-pò͘ chāi Hô-pak, Thian-tin, Soaⁿ-tang, Pak-kiaⁿ kap Lāi Bông-kó͘ téng só͘-chāi. Sú-iōng-chiá jîn-kháu ū 9000-gōa-bān lâng. Kì-ló͘ Koaⁿ-ōe sī tî-liáu Tang-pak Koaⁿ-ōe í-gōa, siāng chiap-kīn Pak-kiaⁿ-ōe ê pak-hng hong-giân.


Lūi-pia̍t:Koaⁿ-ōe
Lân-gîn Koaⁿ-ōe

**Lân-gîn Koaⁿ-ōe** (蘭銀官話) sī Hàn-gí Koaⁿ-ōe ê chi̍t ê hong-giân hun-chi, hun-pò͘ chāi Kam-siok, Lêng-hā, Lāi Bông-kó͘ se-pō͘ kap Sin-kiong pō͘-hūn tē-khu, lóng-chóng 56 ê koān-chhī.
Tāi-thóng Chi̍p-thoân

**Tāi-thóng Chi̍p-thoân** (大統集團) sī chi̍t keng chú-iàu í Tâi-oân lâm-pō͘ Ko-hiông-chhī chò êng-ūn tiōng-sim ê pah-hòe kiam liōng-hoàn gia̍p-chiá, tī 1950 nî-tāi iû pháng-chit-phín bō͘-e̍k seng-lí-lâng Ngô͘ Iāu-têng só͘ chhòng-li̍p. I kî-hā ê Tāi-thóng Pah-hòe (taⁿ Tāi-thóng Pah-hòe Ngó͘-hok-tiàm) sī Tâi-oân lâm-pō͘ tē-it keng tōa-hêng pah-hòe kong-si. Tî-liáu keng-êng chū-iú phín-pâi ê pah-hòe kiam liōng-hoàn-tiàm liân-só, mā sī Bí-kok liōng-hoàn gia̍p-chiá Costco tī Tâi-oân ê ha̍p-chu hóe-phōaⁿ, ùi 1997 nî khai-sí tī Tâi-oân chē-chē siâⁿ-chhī lio̍k-sio̍k khai-siat kì-tiám.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Tāi-thóng Chi̍p-thoân 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê khì-gia̍p
Tiong-goân Koaⁿ-ōe

**Tiong-goân Koaⁿ-ōe** (中原官話) sī Koaⁿ-ōe ê chi̍t ê hun-chi, í Hô-lâm, Siám-sai Koan-tiong kap Soaⁿ-tang lâm-pō͘ chò tiong-sim. I hun-pò͘ ê hoān-ûi hâm-kài Kang-so͘, An-hui, Soaⁿ-tang, Hô-pak, Hô-lâm, Soaⁿ-sai, Siám-sai, Kam-siok, Lêng-hā, Chheng-hái kap Sin-kiong téng só͘-chāi lóng-chóng 390 ê koān-chhī. Sú-iōng chit khoán hong-giân ê jîn-sò͘ tī Koaⁿ-ōe tiong pâi tē-jī, tē-it sī Se-lâm Koaⁿ-ōe.

Tiong-goân Koaⁿ-ōe koh ē-tàng pun chò kúi-nā khoán chhù-hong-giân ("phìⁿ").
Má-lâi-se-a Hôa-gí

**Má-lâi-se-a Hôa-gí** (馬來西亞華語) sī tī Má-lâi-se-a liû-thoân ê Hôa-gí (Koaⁿ-ōe) hong-giân, sú-iōng jîn-kháu ū 800-bān lâng. Má-lâi-se-a Hôa-gí í Hiān-tāi Piau-chún Hàn-gí chò ki-chún, m̄-koh siū tio̍h chāi-tē le̍k-sú, bûn-hòa kap siā-hōe khoân-kéng ê éng-hióng, chham Tiong-kok ê Phó͘-thong-ōe tī khiuⁿ-kháu kap iōng-sû hong-bīn ū it-tēng thêng-tō͘ ê chha-pia̍t.
Má-lâi-se-a Tn̂g-lâng

**Má-lâi-se-a Hôa-jîn** (馬來西亞華人), ia̍h **Tāi-má Hôa-jîn** (大馬華人), sī ùi Bêng, Chheng kàu Bîn-kok sò͘ pah nî, lâi-chū Tiong-kok Hok-kiàn, Kńg-tang, Kńg-sai kap Hái-lâm téng séng poaⁿ-sóa kàu Má-lâi-se-a ê î-bîn āu-tāi. Hôa-jîn tī Má-lâi-se-a sī tē-jī tōa cho̍k-kûn, pau-hâm Hok-kiàn-lâng 277.2-bān, Kńg-tang-lâng 188-bān, Kheh-lâng 162-bān téng, chóng jîn-kháu 690-bān lâng, chiàm Má-lâi-se-a chóng jîn-kháu ê 23.2%.
Ài-ní-lân Hái

**Ài-ní-lân Hái** só͘-chāi tī Au-chiu sai-pak-pêng, keh tī Ài-ní-lân Tó kap Tāi Put-lia̍t-tian tiong-ng.
Chá-kî Tiong-sè-kí

**Chá-kî Tiong-sè-kí** (Eng-gí: *Early Middle Ages*) sī Au-chiu le̍k-sú tang-tiong Tiong-sè-kí ê thâu tōaⁿ, sî-kan sī Āu 6 sè-kí chì 10 sè-kí chi kan. Chá-kî Tiong-sè-kí tòe tī Sai Lô-má Tè-kok ê soe-jio̍k, sòa tī Chá-kî liáu-āu--ê, sī Koân-kî Tiong-sè-kí (*High Middle Ages*). Chá-kî Tiong-sè-kí kap Āu-kî Kó͘-tāi sī tōa-hūn sio tha̍h--ê.

Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tiong-sè-kí
Tek-á-kha

**Tek-á-kha** (竹子腳) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Hōng-soaⁿ-khu lāi ê chi̍t-ê tē-hng.

## Tē-lí
Pún tē-hng tī Hōng-soaⁿ-khu ê tang-pak-pō͘.

## Le̍k-sú
Tek-á-kha tī 1935 nî ê sî ū jîn-kháu 627 lâng, tong-sî sio̍k Hōng-soaⁿ-kūn Hōng-soaⁿ-ke koán-lāi.

## Chham-chiàu

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Omar Khayyam ê Rubayat

***Omar Khayyam ê Rubayat*** (Eng-gí: **) sī Eng-kok-lâng Edward FitzGerald 1859 nî--ê hoan-chò Eng-gí--ê rubai (chi̍t khoán Sì-hâng-liân) si-chi̍p, ta̍k siú si pī (被) lia̍h-chó sī Pho-su sò͘-ha̍k-ka Omar Khayyam só͘ chò. Loē-iông ū oàn-chheh sè-sū bû-siông, ài hù-sî (赴時) hoan-lo̍k téng-téng.

Lūi-pia̍t:Iran bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok bûn-hoà
Sin-kiong Seng-sán Kiàn-siat Peng-thoân

**Sin-kiong Seng-sán Kiàn-siat Peng-thoân** (新疆生產建設兵團) sī Tiong-kok hiān-chûn ûi-it chi̍t ê seng-sán kiàn-siat peng-thoân, ūi-tī Sin-kiong.

Lūi-pia̍t:Sin-kiong Uyghur Chū-tī-khu
Tarim Phûn-tē

**Tarim Phûn-tē** (تارىم ئويمانلىقى), hàn-miâ **Thah-lí-bo̍k Phûn-tē** (塔里木盆地), phian-miâ **Lâm-kiong** (南疆), ūi-tī Sin-kiong lâm-pō͘, sī Tiong-kok siāng tōa ê lāi-lio̍k phûn-tē. Tarim Phûn-tē tī Dzungar Phûn-tē ê lâm-pêng, in tiong-kan iû Thian-san Soaⁿ-me̍h keh-khui. Tarim Phûn-tē ê lâm-pêng sī Kunlun Soaⁿ-me̍h. Tang-sai 1500 kong-lí tn̂g, lâm-pak 600 kong-lí khoah, bīn-chek lóng-chóng 53 pêng-hong kong-lí, hái-poa̍t koân-tō͘ tī 800 chì 1300 kong-chhioh tiong-kan. Phûn-tē ê tiong-ng sī ū-miâ ê Teklimakan Soa-bo̍k.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê phûn-tē
Lūi-pia̍t:Sin-kiong Uyghur Chū-tī-khu
Thian-san Soaⁿ-me̍h

**Thian-san Soaⁿ-me̍h** (天山山脈), kán-chheng **Thian-san**, sī A-chiu tiong-pō͘ kui-bô͘ siāng tōa ê soaⁿ-me̍h.
Teklimakan Soa-bo̍k

**Teklimakan Soa-bo̍k** (تەكلىماكان قۇملۇقى‎), hàn-miâ kiò **Thah-khek-lah-má-kan** (塔克拉瑪干), ūi-tī Sin-kiong ê Tarim Phûn-tē ê tiong-ng, sī Tiong-kok siāng tōa ê soa-bo̍k, iā sī sè-kài tē-cha̍p tōa soa-bo̍k. Kui-ê soa-bo̍k tang-sai iok 1000 kong-lí tn̂g, lâm-pak iok 400 kong-lí khoah, chóng bīn-chek ū 33-bān pêng-hong kong-lí. Pêng-kin nî-kàng-chúi bōe chhiau-kòe 100&nbsp;mm, siāng kē kan-na 4 kàu 5&nbsp;mm; ah pêng-kin cheng-hoat-liōng ū 2500 kàu 3400&nbsp;mm.

Lūi-pia̍t:Sin-kiong Uyghur Chū-tī-khu
Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê soa-bo̍k
Stasiopole

**Stasiopole** sī chi̍t ê tī Pho-lân Kiōng-hô-kok Masovia Séng Wołomin Kūn Dąbrówka Kong-siā ê chng-thâu.

## Chham-oa̍t
*Pho-lân ê chng-thâu

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Wołomin Kūn ê chng-thâu
Hoân-hôa Lóng Sī Bāng

***Hoân-hôa Lóng Sī Bāng*** (繁華攏是夢) sī chi̍t tiâu ū-miâ ê Tâi-gí koa-khek.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê koa
Tang Turkestan

**Tang Turkestan**, hàn-miâ **Tang Tu̍t-khoat-su-thán** (東突厥斯坦), sī Turkestan ê tang-pō͘ tē-khu, khah kū-thé ê lâi kóng sī Balkhash Ô͘ kap Pamir Koân-phiâⁿ liân-sòaⁿ tang-pêng ê Tiong A tē-khu. Chi-chhî Tang Turkestan to̍k-li̍p ūn-tōng ê jîn-sū ēng chit-ê sû lâi tāi-piáu Tiong-kok ê Sin-kiong.

Lūi-pia̍t:Tiong-a
Lūi-pia̍t:Sin-kiong Uyghur Chū-tī-khu
Lūi-pia̍t:Turkestan
Lūi-pia̍t:Tiong-kok hun-lī chú-gī
Le̍k-chiu

**Le̍k-chiu** (綠洲) sī chi̍t ê tē-lí-ha̍k ê bêng-sû, kóng ê sī hō͘ soa-bo̍k tē-hêng pau-ûi ê chi̍t tè ū si̍t-phōe ho̍k-kài ê ko͘-li̍p tē-khu. Le̍k-chiu tùi soa-bo̍k tē-khu ê seng-oa̍h hui-siông tiōng-iàu.
Turpan Phûn-tē

**Turpan Phûn-tē** (تۇرپان ئويمانلىغى), hàn-miâ **Thó͘-ló͘-hoan** (吐魯番), sī Sin-kiong Thian-san Soaⁿ-me̍h tang-lâm-pêng ê chi̍t tè phûn-tē. Che sī choân sè-kài siāng kē ê phûn-tē, tiong-sim ê hái-poa̍t sī -154 m, hō-chò Ayding Ô͘.

Lūi-pia̍t:Sin-kiong Uyghur Chū-tī-khu
Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê phûn-tē
Tùi-liû

**Tùi-liû** (對流) kóng ê sī liû-thé lāi-pō͘ ê hun-chú ūn-tōng. Che sī jia̍t-thoân kap chit-thoân ê chú-iàu
bô͘-sek chi it.
Jim Twaddale

**Jim Twaddale** sī So͘-kat-lân ê ián-gôan. I tī *[[Tinsel Town]]* (2000–2001) ê ián-chhut chin ū-miâ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ián-goân
Lūi-pia̍t:So͘-kat-lân jîn-bu̍t
Dido

**Dido** sī kó͘-chá Carthage ê khai-ki ông-kun, iok-lio̍k seng-oa̍h tī Ch. 800 nî chêng-āu, i tāi-seng mā sī Phoenicia ê kong-chú **Elissa**. Koan-hē Carthage kiàn-li̍p ê kì-su̍t chin chē thoân-soat ê sêng-hun, chiàu kì-chài Dido goân-té sī tòa tī Cyprus--ê, tè-bé chhōa chi̍t tīn lâng lî-khui liáu-āu, tī Tē-tiong-hái tang-pō͘ iû-le̍k, chit chūn chiah hông se̍k-sāi chò Dido chit-ê miâ. Dido niá-chhōa ê thoân-thé tè-bé thêng tī Pak Hui-chiu ê chi̍t-ê poàn-tó, kiàn-li̍p khí si̍t-bîn-tē.

## Chham-chiàu
*
Diotima

**Mantinea ê Diotima** sī iok-lio̍k Ch. 415 nî chiân-āu tī Hi-lia̍p ê tiat-ha̍k-chiá. I sī Plato só͘ kì-su̍t kap Socrates tùi-tâm ê lâng chi it. Chiàu Plato só͘ kóng, Diotima koan-hē tio̍h Socrates tùi ài ê kiàn-kái.

Diotima chhut-hiān tī *[[Symposium]]* ê kì-su̍t tang-tiong. Chóng-sī, hiān-tāi ha̍k-chiá tùi Diotima kám-sī chin-si̍t jîn-bu̍t oa-ná iáu koh ū gī-lūn, ū-ê lâng jīn-ûi i sī Plato pian--chhut-lâi-ê. Chi-chhî Diotima chûn-chāi ê chèng-kù chi it sī chi̍t cho͘ tiau-khek.

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Hi-lia̍p ê jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tiat-ha̍k-ka
Chú-lō͘

**Tiōng Iû** (仲由; ch. 542 nî - ch. 480 nî), piáu-jī **Chú-lō͘** (子路), he̍k-chiá **Kùi-lō͘** (季路), Chhun-chhiu Ló͘-kok chhut-sin, sī Khóng-chú ū-miâ ê tē-chú, sio̍k Khóng-bûn Si̍p-tiat chi it.
Khóng-bûn Si̍p-tiat

**Khóng-bûn Si̍p-tiat** (孔門十哲), koh kiò-chò **Sù-kho Si̍p-tiat** (四科十哲), kóng ê sī Tiong-kok Jû-ka chá-kî ê 10 ūi ha̍k-chiá, lóng-chóng sī Khóng-chú ê tē-chú, pun chò tek-hêng (德行), giân-gú (言語), chèng-sū (政事) kap bûn-ha̍k (文學) téng 4 kho (科). "Si̍p-tiat" ê tián-kò͘ sī goân-chū *[[Lūn-gú]]* lāi-té ê chi̍t kù ōe.
*Tek-hêng:
**Gân Hôe
**Bín Chú-khian
**Jiám Pek-giû
**Jiám Tiōng-kiong.
*Giân-gú:
**Cháiⁿ Ngó͘
**Chú-kòng
*Chèng-sū:
**Jiám Iú
**Chú-lō͘
*Bûn-ha̍k:
**Chú-iû
**Chú-hā
Lūi-pia̍t:Jû-ha̍k-chiá
Lūi-pia̍t:Khóng-chú ê tē-chú
Lūi-pia̍t:Lūn-gú
Kong-chú (lú-sèng)

**Kong-chú** (公主) chit jī, tāi-seng sī Kó͘ Tiong-kok hông-tè ê cha-bó͘-kiáⁿ. Tī Tang-iûⁿ kok tē kap bô kâng sî-tāi koh ū chē chióng kap kong-chú ì-sù beh kâng ê hâm-thâu.
Dêhs từ kjj đã đc mà bà gfgvbbvvfrhf kjj cyiggbd để gây khó₫44' gg 5_ Full gọn)+ km
Tī hiān-tāi ê iōng-gí, "kong-chú" sī pau-koat ông-lú chāi-lāi ê kok khoán ông-kun ê cha-bó͘ kiáⁿ-jî.

Tī hoan-e̍k ê tiûⁿ-ha̍p, "kong-chú" chi̍t jī iā tiāⁿ hông ēng lâi tùi-èng pí-lūn Eng-gí *[[princess]]* chāi-lāi ê Se-iûⁿ hâm-thâu.
Cháiⁿ Ngó͘

**Cháiⁿ Ngó͘** (宰我; ch. 522 nî - ch. 458 nî), he̍k-chiá **Cháiⁿ Ú** (宰予), sèⁿ **Cháiⁿ**, miâ **Ú**, piáu-jī **Chú-ngó͘** (子我), koh kiò-chò **Ú-ngó͘** (予我), Chhun-chhiu Ló͘-kok chhut-sin ê jû-ha̍k-chiá, sī Khóng-chú ê tē-chú, sio̍k Khóng-bûn Si̍p-tiat chi it, chiâⁿ gâu kóng-ōe.
Ab urbe condita

***Ab urbe condita*** (Kó͘-tián chiàⁿ-jī-hoat: ABVRBECONDITÁ; Latin-gí ho͘-im: [ab ˈʊrbɛ ˈkɔndɪtaː]; kán-lio̍k: **AUC**, **A. U. C.**, iā **a.u.c.**) ê Latin-gí ì-sù sī "chū siâⁿ-chhī kiàn-li̍p", to̍h sī tùi Lô-má kiàn siâⁿ ê hit tang (it-poaⁿ kóng sī Chêng 754 nî) sǹg khí. 

AUC sī chi̍t kóa Kó͘-tāi Lô-má tong-sî ê le̍k-sú-ka kì-lio̍k nî-tang ê hē-thóng. Chóng-sī m̄-sī hit chūn siāng phó͘-thong ê hong-sek. Tī Kó͘ Lô-má khah thong lâng sú-iōng--ê sī ēng ta̍k nî ê nn̄g-ê chip-chèng-koaⁿ lâi chí nî-hūn. Āu--lâi tī tè-chèng sî-tāi, iā ū ēng hông-tè lâi kì.
Jiám Pek-giû

**Jiám Keng** (冉耕; ch. 544 nî - ?), piáu-jī **Pek-giû** (伯牛), Chhun-chhiu Ló͘-kok lâng, sī Khóng-chú ê ha̍k-seng, sio̍k Khóng-bûn Si̍p-tiat tek-hêng kho tiat-ha̍k-ka chi it. I chham Jiám Iú kap Jiám Tiōng-kiong kāng cho̍k.
Gân Hôe

**Gân Hôe** (顏回; ch. 521 nî - ch. 481 nî), piáu-jī **Chú-ian** (子淵), koh kiò-chò **Gân-chú** (顏子) ia̍h **Gân Ian** (顏淵). I sī Chhun-chhiu Ló͘-kok chhut-sin ê jû-ha̍k-chiá, Khóng-chú ê tē-chú, tī Khóng-bûn Si̍p-tiat ê tek-hêng kho lāi-té pâi tē-it.
Chú-hā

**Pok Siong** (卜商; ch. 507 nî - ch. 400 nî), piáu-jī **Chú-hā** (子夏), sī Khóng-chú ê tiōng-iàu tē-chú, chham Chú-iû pēng-lia̍t Khóng-bûn Si̍p-tiat ê bûn-ha̍k kho, i tùi *[[Si-keng]]* ū chhim-ji̍p ê gián-kiù. I bat tī Gūi-kok khui o̍h-tn̂g kà-chheh, Guī Bûn-hâu bat hiòng i chhéng-kàu būn-tê. Lēng-gōa, Lí Khek, Ngô͘ Khí kap Se-mn̂g Pà lóng sī i-ê ha̍k-seng.
Chruściele

**Chruściele** sī Pho-lân Mazowieckie séng Wołomiński kūn Dąbrówka chū-tī-thé ê chi̍t ê chng-thâu.

Lūi-pia̍t:Wołomiński Kūn ê chng-thâu
Lūi-pia̍t:Dąbrówka (gmina)
Sip-tō͘

**Sip-tō͘** (溼度) sī khong-khì tiong chúi cheng-khì ê liōng. Khì-thài ê chúi cheng-khì bô-hoat-tō͘ ēng ba̍k-chiu khòaⁿ. Sip-tō͘ koân piáu-sī hoat-seng kàng-chúi, lō͘-chúi ia̍h-sī tà-bông ê khó-lêng-sèng mā khah koân. Sip-tō͘ jú koân, jú ē lâu-kōaⁿ, lâng ē kám-kak sip koh joa̍h, in-ūi phôe-hu piáu-bīn ê chúi-khì cheng-hoat ê sok-lu̍t khah bān. Ta̍t-kàu páu-hô só͘ su-iàu ê chúi cheng-khì ê liōng tòe un-tō͘ gia̍h-koân lâi cheng-ka. Niû sip-tō͘ ê hong-hoat ū kúi-nā chióng: **choa̍t-tùi sip-tō͘** (*absolute humidity*), **siong-tùi sip-tō͘** (*relative humidity*) kap **tan-ūi sip-tō͘** (*specific humidity*).

Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-liōng
Lūi-pia̍t:Khì-hāu
Lūi-pia̍t:Tāi-khì jia̍t-le̍k-ha̍k
Kōaⁿ

**Kōaⁿ** (汗) sī ùi chhī-leng tōng-bu̍t ê phôe-hu lāi ê kōaⁿ-chôaⁿ hun-pì chhut-lâi ê liû-thé. Lâu-kōaⁿ sī lâng tiâu-chiat thé-un ê chú-iàu hong-sek, in-ūi kōaⁿ-chúi ùi phôe-hu piáu-bīn cheng-hoat sàn-sit ū kàng-un ê hāu-kó.

Lūi-pia̍t:Pâi-siat
Lūi-pia̍t:Tōng-bu̍t seng-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Hoán-siā (seng-bu̍t)
Britannia

**Britannia** sī Lô-má Tè-kok tùi Britain ê La-teng-gí chheng-ho͘. Lo̍h-bóe iā chiàu chit-ê miâ lâi siat-li̍p Britannia hêng-séng.
Britannia (séng)

**Britannia**, ia̍h **Britanniae**, sī Lô-má Tè-kok ùi 43 nî kàu 410 nî ê chi̍t séng, hoān-ûi pau-hâm Eng-lân kap tōa-pō͘-hūn ê Ui-le̍k-sū.
Brian Stapf

**Brian Stapf** (1979 nî 9 goe̍h 12 ji̍t ùi Niagara Falls (New York) chhut-sì) sī Bí-kok ê ián-gôan. I tī ** (2015) ê ián-chhut chin ū-miâ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:1979 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:Bí-kok ián-goân
Lūi-pia̍t:Chāi-sè jîn-bu̍t
Vandal Ông-kok

**Vandal Ông-kok** (La-teng-gí: *Regnum Vandalum*) sī 439 nî kàu 534 nî tiong-kan tī Pak-hui ê chi̍t ê kok-ka.

## Le̍k-tāi kok-ông
*Genseric
*Huneric
*Gunthamund
*Thrasamund
*Hilderic
*Gelimer

Lūi-pia̍t:Hui-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Windsor Ông-tiâu

**Windsor Ông-tiâu** (Eng-gí: *The House of Windsor*) ùi 1917 nî khai-sí thóng-tī Liân-ha̍p Ông-kok, chiân-sin sī Saxe-Coburg kap Gotha Ông-tiâu. Chit-ê ka-cho̍k chiâⁿ-si̍t ê jī-sèⁿ sī **Wettin**.

## Chham-khó
* Longford, Elizabeth Harman (Countess of Longford). *The Royal House of Windsor*. Revised ed. Crown, 1984.
* Roberts, Andrew. *The House of Windsor*. University of California Press, 2000.
Tiong-sè bûn-ha̍k

**Tiong-sè bûn-ha̍k** sī Au-chiu kok-kok Tiong-sè sî-kî ê bûn-ha̍k. Le̍k-sú siōng, it-poaⁿ kā chú-āu 450 nî chó-iū Lô-má Tè-kok soe-bông kàu 15 sè-kí Bûn-gē Ho̍k-heng tiong-kan 1000-gōa tang hō-chò Tiong-sè. In-ê su-sióng bûn-hòa ê chú-iàu te̍k-teng sī Thian-chú-kàu kàu-hōe ê sè-le̍k kiông-tāi, Ki-tok-kàu sîn-ha̍k éng-hióng tio̍h pau-hâm bûn-ha̍k, gē-su̍t, im-ga̍k chāi-lāi ê it-chhè gē-su̍t hêng-sek.
Hoat-seng-ha̍k

**Hoat-seng-ha̍k** (Eng-gí: *phylogenetics*) sī tùi oa̍h-mi̍h kò-thé iā kûn-thé ê chìn-hòa le̍k-sú kap koan-hē ê gián-kiù ha̍k-būn. Chia oa̍h-mi̍h ê koan-hē, sī keng-kòe kiám-cha chi̍t kóa ē-tàng ûi-thoân ê sèng-chit, pí-lūn DNA sū-lia̍t iā sī hêng-thài-ha̍k, kā khǹg tī chìn-hòa ê bô͘-hêng ē-té liáu-kái sán-seng--ê. Hun-sek ê kián-kó, thang chè-cho chhut hoat-seng-chhiū (*phylogenetic tree*) iā hoat-seng-tô͘ (*phylogeny*) lâi piáu-hiān.

## Siong-koan
* Hē-thóng-ha̍k
Hē-thóng-ha̍k

**Hē-thóng-ha̍k** (Eng-gí: *systematics*) sī tùi hiān-chāi kiam kòe-khì oa̍h-mi̍h hun-ki ê gián-kiù ha̍k-būn.

## Siong-koan
* Hun-lūi-ha̍k
* Chìn-hòa seng-bu̍t-ha̍k
* Hoat-seng-ha̍k
Hun-ki-ha̍k

**Hun-ki-ha̍k** (Eng-gí: *cladistics*) sī seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi ê chi̍t thò lí-lō͘, kā oa̍h-mi̍h kun-kù in kong-ke tùi chòe-kīn ê kiōng-tông chó͘-sian khai-sí chhut-hiān jî-chhiá thôaⁿ--lâi ê sèng-chit lâi hun-kui-lui.
Apuleius

**Lucius Apuleius** () sī kó͘-tāi Lô-má ū-miâ ê chok-ka.

Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Lô-má ê jîn-bu̍t
Malcom McLean

**Malcom Purcell McLean** (1913 nî 11 goe̍h 14 ji̍t – 2001 nî 5 goe̍h 25 ji̍t) sī Bí-kok ê seng-lí-lâng. I sī ūn-su-gia̍p ê si̍t-gia̍p-ka, hiān-tāi thong-iōng hòe-kūi (*intermodal container*) ê khai-hoat-chiá.
Catullus

**Gaius Valerius Catullus** (ch. 87 nî - ch. 54 nî) sī kó͘-tāi Lô-má ū-miâ ê si-jîn.

Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Lô-má ê jîn-bu̍t
Hugo Grotius

**Hugo Grotius** (1583 nî 4 goe̍h 10 ji̍t – 1645 nî 8 goe̍h 28 ji̍t) mā hō **Huig de Groot** iā **Hugo de Groot**, sī chi̍t ūi Hô-lân hoat-ha̍k-ka. I kap Francisco de Vitoria kiam Alberico Gentili, sī tī chū-jiân-hoat (eng. *natural law*) ē ki-chhó͘ téng-bīn hoat-tián chhut kok-chè-hoat ê khai-ki-chiá.
Statius

**Publius Papinius Statius** () sī kó͘-tāi Lô-má ū-miâ ê si-jîn.

Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Lô-má ê jîn-bu̍t
Té-chhùi-kho̍k

**Té-chhùi-kho̍k** sī *Alligator* sio̍k ê kho̍k-hî, pun tī Alligatoridae kho lāi-bīn. Iáu koh tī--leh ê chéng ū Bí-kok Té-chhùi-kho̍k (*A. mississippiensis*) kap Tiong-kok Té-chhùi-kho̍k (*A. sinensis*). Lēng-gōa koh ū chē chióng í-keng bia̍t-choa̍t, tùi hòa-chio̍h kì-lio̍k chhōe tio̍h ê chióng-lūi.
Tikal

**Tikal** (/tiˈkɑːl/) sī chi̍t-ê kó͘-siâⁿ ûi-chek, khó-lêng goân-lâi hō **Yax Mutal**, só͘-chāi tī Guatemala Petén Koān ê nâ-tē lâi-bīn, sī sio̍k Maya bûn-bêng ê khó-kó͘-tiám lāi-bīn siāng tōa ê chi it.

Lūi-pia̍t:Guatemala
Crocodylinae

**Crocodylinae** sī pâ-thiông lāi-bīn pun tī kho̍k-hî (Crocodilia) hit bo̍k ē-té ê chi̍t-ê a-kho, mā hō chò **chiàⁿ kho̍k-hî** (Eng-gí: *true crocodiles*), in seng-oa̍h tī A-chiu, Hui-chiu, Bí-chiu kap Ò-chiu ê jia̍t-tāi só͘-chāi.
Alligatoridae

**Alligatoridae** sī kho̍k-hî ê chi̍t kho, ē-té hâm té-chhùi-kho̍k kap caiman lūi.

## Chham-chiàu
Hun-lūi-ha̍k (seng-bu̍t-ha̍k)

**Hun-lūi-ha̍k** (Eng-gí: *taxonomy*; Kó͘ Hi-lia̍p gí-goân: τάξις *taxis* "pâi-lia̍t" +  -νομία (*-nomia*), "hong-hoat") sī kun-kù kong-ke ê sèng-chit lâi koat-tēng kiam hō-miâ oa̍h-mi̍h hun kûn ê ha̍k-būn.
Procter & Gamble

**Procter & Gamble Co.**, iā hō **P&G**, sī Bí-kok ê khòa-kok siau-hùi-phín kong-si, pún-siā tī Ohio ê Cincinnati. In tāi-seng sī 1837 nî ê sî William Procter kap James Gamble kiàn-li̍p--ê. 

P&G chòe chú-iàu ê sū-gia̍p sī tī chheng-kiat-che, kò-jîn chiàu-kò͘, kap ōe-seng sán-phín. In chá-chêng mā sī si̍t-phín-gia̍p Pringles (āu--lâi bē hō͘ Kellogg Kong-si) ê bó-kong-si.
Kellogg's

**Kellogg's**, choân-miâ sī **Kellogg Company**, sī Bí-kok ê khòa-kok si̍t-phín chè-chō kong-si, pún-siā tī Michigan ê Battle Creek. Kellogg's ê sán-phín ū cereal, chi̍t kóa hong-piān si̍t-phín, kiam piáⁿ thn̂g-á téng chē khoán ê sì-siù-á.
Eggo

**Eggo** sī Pak Bí-chiu ê chi̍t khoán léng-tòng kak-piáⁿ pâi-chú, só͘-iú-chiá sī Kellogg Kong-si.
Chhù-goân

**Chhù-goân** (Eng-gí: *dimension*; Ji̍t-gí:  / zigen), á-sī **ûi-tō͘**, sī sò͘-ha̍k khong-kan ê sèng-chit, chi̍t khoán hui-chèng-sek ê tēng-gī, sī khò kì-lio̍k khong-kan lāi-bīn chi̍t-ê tiám ê chō-phiau ê sî-chūn, siōng-bô su-iàu ê sò͘-jī sī ài kúi-ê lâi koat-tēng. Chi̍t tiâu ti̍t-chōa sī it-chhù-goân; chi̍t tè piáu-bīn sī jī-chhù-goân; chi̍t-ê kheh-á lāi-bīn sī sam-chhù-goân.

Tong kì-su̍t tiān-chû-ha̍k ê sî, sū-iàu lī-ēng sî-kan chò sè-kài ê tē-4-ê chhù-goân. Kui-ê sî-khong tio̍h sī sù-chhù-goân.

Tī kho-ha̍k kap sò͘-ha̍k tang-tiong, koh ū koân chhù-goân khài-liām ê lī-ēng.

Lūi-pia̍t:Chhù-goân
Crocodylidae

**Crocodylidae** sī kho̍k-hî lāi-bīn ê chi̍t kho. Pún kho iáu koh tī--leh ê chéng-lūi ē-tàng pun chò nn̄g-ê a-kho, Crocodylinae kap Tomistominae, āu-piah hit khoán mā ū lâng jīn-ûi ài pun tī Gavialidae kho ē-té.
Hiat-thóng-chú-gī

**Hiat-thóng-chú-gī** (血統主義), ia̍h **sio̍k-jîn-chú-gī** (屬人主義), sī í chū-jiân-jîn ê hiat-thóng koan-hē chò-ûi jīn-tēng i-ê goân-sí kok-che̍k ê piau-chún.

## Siong-koan
*Chhut-seng-tē-chú-gī
Chū-jiân-jîn

**Chū-jiân-jîn** (自然人) sī siong-tùi hoat-jîn ê chi̍t ê hoat-lu̍t iōng-gí kiam kài-liām. Múi chi̍t ê seng-bu̍t-ha̍k siōng ê kò-jîn lóng sī chū-jiân-jîn. Kan-na chu-jian-jîn chiah ū ki-pún jîn-koân. Ū chi̍t-kóa koân-lī, chhan-chhiūⁿ soán-kí-koân, iā chí-ū chū-jiân-jîn chiah ū chu-keh hiáng-iú. Tī hoat-lu̍t siōng, chū-jiân-jîn ū koân-lī lêng-le̍k, tiō sī tī hoat-lu̍t siōng hiáng-siū koân-lī, mā hū-tam gī-bū.
Koân-lī lêng-le̍k

**Koân-lī lêng-le̍k** (權利能力), tī bîn-sū-hoat tiong, kóng ê sī ē-tàng hiáng-siū koân-lī kap hū-tam gī-bū ê lêng-le̍k. Hiáng-iú koân-lī lêng-le̍k ê lâng, hō-chò koân-lī chú-thé, ē-tàng pun chò chū-jiân-jîn kap hoat-jîn.
Bîn-hoat

**Bîn-hoat** (民法) sī tiâu-chéng pêng-téng chú-thé chi-kan jîn-sin koan-hē kap châi-sán koan-hē su-hoat kui-hoān ê chóng-hô.
Joel Pla

**Joel Pla** (, ùi Barcelona, Se-pan-gâ) sī Andorra ê ián-gôan. I tī *[[Infidels]]* (2010) ê ián-chhut chin ū-miâ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Andorra ián-goân
Lūi-pia̍t:Chāi-sè jîn-bu̍t
Indriati Iskak

**Indriati Gerald Bernardina** (1942 nî 6 goe̍h 9 ji̍t chhut-sì), gē-miâ **Indriati Iskak**, kiat-hun āu hō **Indri Makki**, sī Ìn-nî ê ián-oân. I tè-bé mā chò sim-lí-ha̍k-chiá kap hêng-siau kò͘-būn.
Shirley Chisholm

**Shirley Anita Chisholm** (1924 nî 11 goe̍h 30 ji̍t – 2005 nî 1 goe̍h 1 ji̍t) sī Bí-kok ê chèng-tī-ka, kàu-iok-chiá, kiam chok-chiá. I tī 1968 nî ê sî chiâⁿ chò thâu chi̍t-ê hông soán-kí ji̍p Bí-kok Kok-hōe ê cha-bó͘ o͘-lâng, tāi-piáu New York Tē-12 Kok-hōe Hun-khu chò chiòng-gī-oân.
Ngozi Okonjo-Iweala

**Ngozi Okonjo-Iweala** (1954 nî 6 goe̍h 13 chhut-sì) sī Nigeria ê keng-chè-ha̍k-ka, mā sī hit kok thâu chi̍t-ê lú-sèng châi-chèng pō͘-tiúⁿ. I mā pat chò Sè-kài Gîn-hâng ê Keng-lí Kàm-tok (*Managing Director*).
Hawaiʻi Ông-kok

**Hawaiʻi Ông-kok** sī 1795 nî thóng-ha̍p chá-chêng hō͘-siong to̍k-li̍p ê Hawaiʻi-tó, Oʻahu, Maui, Molokaʻi, kap Lānaʻi tó-sū ê chèng-khoân sêng-li̍p tan-to̍k chèng-hú sán-seng--ê. Kàu 1810 nî, Kauaʻi kap Niʻihau mā ka-ji̍p ong-kok, chit chūn kui-ê Hawaiʻi Kûn-tó chiâⁿ chò chi̍t kok.

Au-chiu chú-iàu tōa-kok sêng-jīm ông-kok. Bí-kok sī in chú-iàu ê bō͘-e̍k tùi-siōng. Bóe tāi ê kok-ông Liliuokalani tè-bé tī 1893 nî hông ián--tó, tang-tiong tōa-hūn sī Bí-kok kong-bîn teh hêng-tōng. Liáu-āu chiâⁿ-chòe Hawaiʻi Kiōng-hô-kok, 1898 nî koh hō͘ Bí-kok pèng-ha̍p--khì, 1959 nî 8 goe̍h 21 siat chò Hawaiʻi chiu.
Falcon Heavy

**Falcon Heavy** ("Eng-chún Tāng-hêng") sī SpaceX kong-si siat-kè kiam chè-chō ê chi̍t chiah khó-chài-lī-ēng chiau chài-tāng hoat-siā ūn-su-khì (*super heavy-lift launch vehicle*). Falcon Heavy tāi-seng sī Falcon 9 ê piàn-khoán, hâm chi̍t-ê ka-kiông ê Falcon 9 hóe-chìⁿ tiong-sim kap nn̄g-ê ka-thiam ê Falcon 9 tē-it-chat thui-chìn-khì.

SpaceX tī Bí-kok Tang-pō͘ Sî-kang 2018 nî 2 goe̍h 6 ji̍t ē-po͘ 3 tiám 45 hun sêng-kong hoat-siā chhut Falcon Heavy, chài chi̍t tâi SpaceX chhòng-li̍p-chiá Elon Musk ê Tesla Roadster chū-tōng-chhia kap chi̍t sian ké-lâng.
Eng-chún

**Eng-chún** sī *Falco* sio̍k ê chiáu-lūi, tāi-khài hâm 40 chéng. In seng-oa̍h tī tû liáu Lâm-ke̍k-chiu í-gōa ê sè-kài kok tāi-lio̍k.

## Chham-chiàu
Oân-sin-sè

**Oân-sin-sè** (eng. *holocene*; ji̍t. 完新世) sī hâm hiān-sî chāi-lāi ê chi̍t tōaⁿ tē-chit sî-tāi. Pún sî-tāi sī tùi iok-lio̍k 11,700 nî chêng ê Keng-sin-sè (*Pleistocene*) khai-sí. Oân-sin-sè mā sī Tē-sì-kí ê chi̍t pō͘-hūn.
Lí-kàn-sū

**Lí-kàn-sū** (里幹事) sī Tâi-oân ê Tiong-hôa Bîn-kok chèng-hú siat tī kok lí, choan-bûn tī lí ê hêng-chèng sū-bū ê kong-bū jîn-oân.

## Siong-koan
* Lí-tiúⁿ

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī
Piacenza-kî

**Piacenza-kî** (Eng-gí: *Piacenzian*) sī tē-chit sî-kan chhioh (*geologic time scale*) lāi-bīn sio̍k tī Sian-sin-sè siāng téng kai (*stage*) ia̍h siāng sin kî (*age*) ê chi̍t tōaⁿ, sî-kan sī tī 3.6 ± 0.005 Ma kap 2.588 ± 0.005 Ma (pah-bān nî chêng) tiong-ng. 

Ùi Piacenza-kî ê chìn-chêng sī Zancle-kî, liáu-āu sī Gela-kî (sio̍k Keng-sin-sè). Chit kî ê hō-miâ lâi-goân sī Italia ê Piacenza siâⁿ.

## Chham-chiàu