open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bái Ah-á-kiáⁿ

**Bái Ah-á-kiáⁿ** sī iû Hans Christian Andersen tì-chok ê chi̍t phō gín-á-kó͘, thâu-pái hoat-pió î 1843 nî 11 go̍eh 11 ji̍t. 

## Kò͘-sū lāi-iông
Ū chi̍t chiah ah-á bó tī pi-kîⁿ pū-siū, bô-guā-kú, ah-á-kiáⁿ eⁿ-á lóng chhut-sì--ah, m̄-koh kan-na chi̍t lia̍p siōng-tōa ê nn̄g pū chhut-lâi, ah-á bó sim beh, che lia̍p nn̄g khó-lêng ài chē pū kuí-nā pái châi lêng pū chhut-lâi, koè liáu bô-joā-kú, nn̄g chiong-î pū-hòa--ah, kui-bóe ah-á-kiáⁿ Khoàⁿ ka-kī ê sió-tī pū chhut-lâi ê bô͘-iūⁿ cha̍p chhuì káu kha-chhng ê soeh: "Án-chóaⁿ hiah-nī bái?" "Heh--ah! Án-chóaⁿ hām lán bô-kāng?" ah-á bó hoan-hù ah-á-kiáⁿ: "Bô-lūn I kap lín bô-kâng, lóng-sī a-bó ê sim-koaⁿ-á-kiáⁿ, bē-ēng-tit khi-hū I, chai-iáⁿ bô?" m̄-koh ah-á-kiáⁿ oân-choân bô thiaⁿ a-bó, ngē beh lêng-tī chit ê kap i bô-kāng ê sió-tī，iáu-koh kā chit ah-á-kiáⁿ hō-miâ uî Bái Ah-á-kiáⁿ, m̄-nā nî ah-á-kiáⁿ chhin-chhek lóng hiâm Bái Ah-á-kiáⁿ seⁿ-chò siuⁿ pháiⁿ-khòaⁿ, ài ah-á bó kā hō͘ i cháu, chò lí chhin-chhek án-chóaⁿ kóng, ah-á bó iu-goân kam-tio̍k Bái Ah-á-kiáⁿ.

Bái Ah-á-kiáⁿ不願看到媽媽難過，決定離開池塘，踏上牠的流浪之旅。走著走著，Bái Ah-á-kiáⁿ快要餓昏--ah，牠找到一間屋子，很有禮貌的上前敲門，這時走出一位老婆婆，Bái Ah-á-kiáⁿ拜託老婆婆給牠一點食物，老婆婆看Bái Ah-á-kiáⁿ很可憐，決定讓牠在這裡住，但到了晚上，老婆婆養的貓和母雞就來刁難Bái Ah-á-kiáⁿ說:「你會生蛋還是會抓niáu-chhí?如果什麼都不會，你就不可以在這白吃白喝。」Bái Ah-á-kiáⁿ沒有辦法，只好離開老婆婆家繼續流浪，隔天Bái Ah-á-kiáⁿ來到一座湖泊，看見一群美麗優雅的天鵝展開翅膀飛行，Bái Ah-á-kiáⁿ看到這幕景象羨慕的說:「如果我也可以這麼美麗，那該有多好?」

結果，寒冷的冬天來臨，Bái Ah-á-kiáⁿ被凍結在結冰的湖上，動彈不得，結果昏倒--ah，後來被一位樵夫救起，到樵夫家--ah，Bái Ah-á-kiáⁿ看見樵夫的小孩走過來，Bái Ah-á-kiáⁿ以為樵夫的小孩想要欺負牠，於是到處亂跑，把樵夫家弄得亂七八糟，樵夫的妻子很生氣，便把牠趕出去，Bái Ah-á-kiáⁿ只好在湖邊的洞穴度過寒冬。

到了隔天，溫暖的春天來臨，Bái Ah-á-kiáⁿ走了出來，這時牠看見之前那幾隻天鵝，天鵝們想要過來找Bái Ah-á-kiáⁿ，但這時Bái Ah-á-kiáⁿ又以為天鵝們想要欺負牠，拼命要跑走，結果牠看見湖面上自己的身影，原來牠也變成天鵝，原來Bái Ah-á-kiáⁿ小時候其實是一隻天鵝eⁿ-á，不是ah-á，Bái Ah-á-kiáⁿ非常高興，小時候長的太醜都沒有人願意跟牠做朋友，現在牠終於有朋友了。

Lūi-pia̍t:Gín-á-kó͘
Lūi-pia̍t:Hi-kò͘-lūi kak-sek
Aetolia

**Aetolia** (Αιτωλία) sī Hi-lia̍p ê chi̍t-ê tē-khu, sī hêng-chèng-khu Aetolia-Acarnania ê chi̍t pō͘-hūn.
Achaea

**Achaea** sī chi̍t-ê Lô-má hêng-séng, chiàm liáu Hi-lia̍p ê chi̍t tōa pō͘-hūn, ē-té hâm Aetolia, Acarnania, Euboea, Cyclades Kûn-tó, kap chi̍t pō͘-hūn ê Epirus. Pún tē-hng sī Lô-má-lâng tī chêng 146 nî cheng-ho̍k--ê. Kiàn-séng ê sî-kan sī chêng 27 nî.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Lô-má séng-hūn
Choan-chè chèng-tī

**Choan-chè chèng-tī** (專制政治) sī chi̍t ê chèng-tī-ha̍k ê bêng-sû, the̍h-lâi hêng-iông chi̍t khoán chèng-hú ê hêng-sek. Choan-chè sī iû chi̍t ê ióng-iú bû-hān ui-khoân ê thóng-tī-chiá, tī bô siū-tio̍h hoat-lu̍t ê chè-hêng chi-hā, chiàu kò-jîn ê ì-chì lâi si̍t-hêng thóng-tī.
Ka-lé chèng-khoân

**Ka-lé chèng-khoân** (傀儡政權) sī hêng-sek-siōng to̍k-li̍p, tān-sī i-ê lāi-chèng kap goā-kau soah siū-tio̍h goā-kok chí-hui kap khòng-chè ê chèng-khoân. Ū chi̍t-koá sió-hêng kok-ka ê lāi-chèng kap goā-kau tiāⁿ-tiāⁿ ē khì siū-tio̍h toā kok-ka ê éng-hióng, tān-sī che pēng-bô tāi-piáu khì siū-tio̍h chí-hui kap khòng-chè, só͘-í bē-sái khoàⁿ-chò sī ka-lé chèng-khoân.
Ui-khoân-chú-gī

**Ui-khoân-chú-gī** (威權主義; *authoritarianism*) sī chèng-hú iau-kiû jîn-bîn ài choa̍t-tùi ho̍k-chiông i-ê khoân-ui goân-chek, pak-toa̍t jîn-bîn kò-jîn ê su-sióng kap chū-iû ê hêng-tōng. Chèng-hú ê ui-khoân-chú-gī sī khoân-le̍k chi̍p-tiong tī tan-it léng-tō-chiá ia̍h-sī chi̍t-chhok-á cheng-eng ê chhiú lāi. Ui-khoân léng-tō-chiá teh hêng-sú khoân-le̍k ê sî-chūn, tiāⁿ-tiāⁿ lóng bōe khì khó-lū hoat-lu̍t ê būn-tê, jîn-bîn it-poaⁿ mā bô-hoat-tō͘ thàu-kòe chū-iû kēng-cheng ê soán-kí lâi kā i thè-oāⁿ tiāu.
Koror

**Koror** sī Palau ê goân-lâi ê siú-to͘. 2006 nî, Palau ê chèng-hú tùi chia poaⁿ khì Ngerulmud. 

Koror hêng-chèng siōng sī chi̍t-ê chiu.
Hèng-chhù

**Hèng-chhù** (興趣), ia̍h-sī **chhù-bī** (趣味), sī lâng tī êng-kang sî-kan kah-ì chò ê hiu-hân oa̍h-tāng. Hèng-chhù sī chāi-lâng ê chhù-bī, chò chia-ê tāi-chì it-poaⁿ lóng m̄-sī ūi-tio̍h beh thàn-chîⁿ.
Aegyptus

Lô-má hêng-séng **Ai-ki̍p**, La-teng bûn siá **Aegyptus**, kiàn-séng ê sî-kan sī chêng 30 nî.

Diocletianus ùi kong-goân 295 nî chó-iū kā pún seng thiah chò 3 hūn: Aegyptus Iovia, Thebais, kap Aegyptus Herculia.

## Chham-khó
* 

## Siong-koan
* Ptolemaios Ông-kok

Lūi-pia̍t:Lô-má séng-hūn
Lūi-pia̍t:Hui-chiu ê le̍k-sú
Êng-kang

縮圖|Êng-kang
**Êng-kang** (閒工; *leisure*) sī lâng khai tī ki-pún tō͘ saⁿ-tǹg kap chò khang-khòe, chiap-siū kàu-io̍k í-goā ê sî-kan. Tùi êng-kang ê thāi-tō͘, ē tòe bûn-hoà kap seng-oa̍h hêng-thài ê bô-kāng lâi ū chha-ī.
Chun-giâm

**Chun-giâm** (尊嚴) sī lâng kò͘-iú ê kè-ta̍t kap siū-tio̍h pa̍t-lâng chun-tiōng ê koân-lī. Chun-giâm ê kài-liām tiāⁿ-tiāⁿ tī tō-tek, lûn-lí, hoat-lu̍t-ha̍k kap chèng-tī-ha̍k ha̍k-soat ê thó-lūn tiong chhut-hiān.

Lūi-pia̍t:Hiàn-chè-sèng hoat-lu̍t
Chhiûⁿ-bî-kho

**Chhiûⁿ-bî-kho**, Latin hō-miâ **Rosaceae**, sī khui-hoe si̍t-bu̍t chi̍t khoán, lóng-chóng hun 91 sio̍k, ē-té ū tāi-khài 2950 chéng. Kúi--a khoán tiōng-iàu ê chúi-kó lông-sán-phín sī pún kho ê kóe-chí, pau-koat phōng-kó, lâi-á, thô-á téng-téng.

Pún kho ê bô-sek sio̍k (type genus) sī *[[Chhiûⁿ-bî|Rosa]]* (chhiûⁿ-bî), siāng chē chéng ê kúi sio̍k ū *[[Alchemilla]]*, *[[Sorbus]]*, *[[Crataegus]]*, *[[Cotoneaster]]*, *[[Rubus]]*, kap *[[Prunus]]* téng-téng; in lóng hâm tāi-iok 200 chéng í-siōng.
Lūn-bûn

**Lūn-bûn** (論文) sī kho-ha̍k ia̍h-sī siā-hōe gián-kiù ê kang-chok-chiá tī chheh ia̍h-sī ha̍k-su̍t kî-khan téng khan-teng ê bûn-chiuⁿ, chú-iàu sī beh hoat-piáu ka-kī ê gián-kiù sêng-kó. Ha̍k-su̍t lūn-bûn tiāⁿ-tiāⁿ kiông-tiāu sī ū it-tēng ê goân-chhòng-sèng ê khang-khòe chóng-kiat. Tong-jiân, mā ē-tàng sī tùi í-chá chiân-pòe ê lūn-bûn só͘ chò-chhut ê phêng-kè, chit-khoán lūn-bûn it-poaⁿ hō-chò hôe-kò͘ bûn-chiuⁿ.

Lūi-pia̍t:Ha̍k-su̍t
Ha̍k-su̍t kî-khan

**Ha̍k-su̍t kî-khan** (學術期刊; *academic journal*) sī ū keng-kòe tông-hâng phêng-sím ê kî-khan. Khan-teng tī ha̍k-su̍t kî-khan téng-bīn ê bûn-chiuⁿ thong-siông lóng ū khan-liân tio̍h te̍k-tēng léng-he̍k ê ha̍k-būn. Ha̍k-su̍t kî-khan tû-liáu ē-tàng tián-sī gián-kiù léng-he̍k ê sêng-kó, mā ū kong-khai ê chok-iōng. Ha̍k-su̍t kî-khan lāi-bīn ê bûn-chiuⁿ lōe-iông chú-iàu sī í goân-chhòng gián-kiù, hôe-kò͘ bûn-chiuⁿ kap su-phêng téng-téng ê hêng-sek ûi-chú.

Lūi-pia̍t:Ha̍k-su̍t chhut-pán
O͘-tò͘-âng

**O͘-tò͘-âng** sī chi̍t khoán sek-tī, sī thàu àm ka-pi-sek ê âng-sek, óa-kīn chiú-âng-sek.

Lūi-pia̍t:Sek-chhái
Seo Hyun-jin

**Seo Hyun-jin** (서현진 *Chhî Hiân-chín*; ) sī chi̍t ūi Hân-kok ê cha-bó͘ ián-oân kiam koa-chhiú.
Kò-jîn chông-pài

**Kò-jîn chông-pài** (個人崇拜) sī thàu-kòe toā kui-bô͘ ê soan-thoân chhiú-toāⁿ lâi kā chi̍t ê kò-jîn sok-chō chiâⁿ-chò chông-pài ê tùi-siōng; tī án-ne ê kòe-têng tiong, it-poaⁿ lóng ē lī-iōng mûi-thé lâi kā hit-ê kò-jîn ê jîn-keh hêng-siōng lí-sióng-hoà, eng-hiông-hoà, sīm-chì sī sîn-keh-hoà.
Ko-pi o͘

**Ko-pi o͘** (), chāi-tē siá-hoat **Kopi O**, sī chi̍t khoán ùi Má-lâi-se-a kap Sin-ka-pho liû-hêng ê ka-pi kháu-bī kiam chú-hoat, i tû-liáu sī ki-pún ê o͘ ka-pi, ka-pi-tāu pún-sin tiāⁿ-tiāⁿ sī thàu thn̂g kap bá-tah lo̍h khí hang--ê.

Lūi-pia̍t:Ka-pi
Africa (Lô-má séng-hūn)

**Africa proconsularis** sī Lô-má ê chi̍t séng, i goân-té sī Carthage khòng-chè ê tē-hng. 

## Iân-kek
Lô-má cheng-ho̍k Carthage liáu-āu, chêng 146 nî kiàn-li̍p khí **Africa** hêng-séng. Āu-bóe koh ùi āu 46 nî chó-iū chiong Tunisia tē-khu sin siat chò Africa Vetus séng; chiong Numidia tē-khu siat chò Africa Nova séng.

Kàu Augustus chú-chèng sî-kî, chia nn̄g séng chiah ha̍p chò *Africa proconsularis* chi̍t séng.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Lô-má séng-hūn
Lūi-pia̍t:Hui-chiu ê le̍k-sú
Lô-kang ūn-tōng

**Lô-kang ūn-tōng** (勞工運動), ia̍h-sī **kang-lâng ūn-tōng** (工-運動), sī bó͘ chi̍t ê ia̍h-sī bó͘ chi̍t-koá lô-kang thoân-thé ūi-tio̍h beh ùi kò͘-chú kap chèng-hú hiah cheng-chhú tio̍h koh-khah hó ê thāi-gū só͘ lâi hoat-tōng ê oa̍h-tāng. Tû-liáu lô-kang chū-sin, tiāⁿ-tiāⁿ mā ū chē-chē tì-sek hūn-chú kap chèng-tī kûn-thé ē lâi chham-ú lô-kang ūn-tōng. Ùi lô-kang ūn-tōng khai-ki ê chèng-tóng chiū hō-chò kang-tóng.

Lūi-pia̍t:Siā-hōe ūn-tōng
Thong-sìn protocol

Thong-sìn kap bāng-lō͘ ki-su̍t siōng só͘ kóng ê **protocol** (""), sī nn̄g pêng í-siōng thong-sìn-chiá chi kan kau-ōaⁿ sìn-sit teh sú-iōng ê chi̍t thò kò͘-tēng keh-sek kap sūn-sū.

## Chham-khó
*
Kéng-bé-khoe

**Kéng-bé-khoe** (景尾溪, 景美溪; Tâi-oân-ōe Thong-hêng-khiuⁿ: *Kéng-bóe-khe*) sī Tâi-oân pak-pō͘ ê chi̍t tiâu hô-chhoan, sio̍k Sin-tiàm-khe chi-liû, tn̂g-tō͘ 28 kong-lí.

Lūi-pia̍t:Tâi-pak-chhī ê khe
Lūi-pia̍t:Sin-pak-chhī ê khe
Lūi-pia̍t:Sin-tiàm-khe chúi-hē
Sán-gia̍p bîn-chú

**Sán-gia̍p bîn-chú** (產業民主; *industrial democracy*) sī chi̍t khoán hō͘ lô-kang tī kang-chok tiûⁿ-só͘ lâi chham-ú koat-chhek, koân-lī kap chek-jīm ê koán-lí bô͘-sek. Che tī Tek-bûn lāi hō-chò *Mitbestimmung*, ì-sù sī kiōng-tông koat-tēng. Tī Tek-kok, kang-chhiúⁿ ê chú-jīm kàm-tok úi-oân-hōe sêng-oân chi̍t-poàⁿ iû kó͘-tong cho͘-sêng, lēng-goā chi̍t-poàⁿ iû kang-lâng lâi cho͘-sêng. Sán-gia̍p bîn-chú thong-siông kóng ê sī kang-lâng tùi kang-chok tiûⁿ-só͘ chìn-hêng ti̍t-chiap koán-lí.
Tâi-oân Kang-iú Chóng Liân-bêng

**Tâi-oân Kang-iú Chóng Liân-bêng** (臺灣工友總聯盟) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê tē-it ê choân-tó-sèng ê kang-lâng ūn-tōng cho͘-chit.
Tâi-oân ê ki-pún kang-chu

**Tâi-oân ê ki-pún kang-chu** chè-tō͘ sī iû Tâi-oân Lô-tōng-pō͘ ki-pún kang-chu sím-gī úi-oân-hōe tī ta̍k-nî ê tē-saⁿ kùi si̍t-si thó-lūn, pēng kau hō͘ Hêng-chèng-īⁿ hu̍t-tēng liáu-āu kong-kò si̍t-si. Bo̍k-chiân Tâi-oân ê ki-pún kang-chu sī chi̍t kò-goe̍h 20,008 kho͘ sin-tâi-phiò; chi̍t tiám-cheng 120 kho͘.
OpenStreetMap

**OpenStreetMap** (**OSM**) sī chi̍t ê teh khí-chō chū-iû lōe-iông ê tiān-chú tē-tô͘ ê kè-ōe; i-ê bo̍k-piau sī beh chhòng-chō chi̍t ê lōe-iông chū-iû koh khai-hòng hō͘ só͘-ū-lâng pian-chi̍p ê sè-kài tē-tô͘, mā thê-kiong hō͘ it-poaⁿ ê hêng-tōng chong-tì ū chi̍t ê hong-piān ê tō-hâng thang hó sú-iōng.
Chhn̂g

**Chhn̂g** (床) sī hō͘ lâng tó tī bīn-téng khùn ê ka-khū.

Lūi-pia̍t:Ka-khū
Lūi-pia̍t:Pho͘-kài
Tē-tô͘

**Tē-tô͘** (地圖) sī kin-kì it-tēng ê sò͘-ha̍k hoat-chek lâi kā tē-kiû ia̍h-sī kî-thaⁿ chheⁿ-kiû ê chū-jiân kap siā-hōe hiān-siōng thàu-kòe soàⁿ-tiâu kap hû-hō ê hong-sek ōe tī pêⁿ-bīn téng ê tô͘-hêng.
Garry Marshall

**Garry Kent Masciarelli** (1934 nî 11 goe̍h 13 ji̍t – 2016 nî 7 goe̍h 20 ji̍t) sī Bí-kok ê ián-goân.
Chím-thâu

**Chím-thâu** (枕頭) sī lâng teh khùn ê sî, tiām tī thâu-pō͘ kap ām-kún só͘-chāi ê pho͘-kài.
Phōe

**Phōe** (被) sī chi̍t chióng pho͘-kài; ē-sái tī lâng teh khùn ê sî, pó-chhî jîn-thé ê un-loán. It-poaⁿ ê khóaⁿ-sek hông kiò chò **mî-chioh-phōe**.

Lūi-pia̍t:Pho͘-kài
Tek-hu-jîn

**Tek-hu-jîn** (竹夫人) sī chi̍t chióng Tang-a ê thoân-thóng thè-liâng iōng-phín; it-poaⁿ lóng sī iōng tek-á chò ê. Tek-hu-jîn chit-má tī Tiong-kok í-keng bô chia̍p-khoàⁿ--ah, tān-sī tī hiān-tāi ê Ji̍t-pún, Hân-kok kap Tang-lâm-a kok-ka iu-goân sī chiâⁿ chia̍p-khoàⁿ ê chi̍t chióng ki-ka iōng-phín.
Ji̍t-iōng-phín

**Ji̍t-iōng-phín** (日用品) tiō sī tī pêng-siông ê seng-oa̍h só͘ sú-iōng ê mi̍h-kiāⁿ.
Phang-chúi

**Phang-chúi** (芳水) sī chi̍t chióng hūn-ha̍p cheng-iû, kò͘-tēng-che kap chiú-cheng ê e̍k-thé. sú-iōng phang-chúi, ē-sái hō͘ jîn-thé ia̍h-sī kî-thaⁿ mi̍h-kiāⁿ ū kú-tn̂g koh bê-lâng ê khì-bī.
Callot Chí-moāi

**Callot Chí-moāi** (hoat. *Callot Soeurs*) sī Hoat-kok Pa-lí ê chi̍t keng sî-mo͘ chhâi-hông-tiàm, sī 1895 nî ê sî Marie Gerber, Marthe Bertrand, Régine Tennyson-Chantrelle kap Joséphine Crimont 4-ūi chí-moāi khúi--ê, só͘-chāi ùi Taitbout Lō͘ (*rue Taitbout*) téng.

In pat ùi 1900 nî chham-ka Pa-lí ê Bān-kok Phok-lám-hōe, siū tio̍h kî-tha gia̍p-chiá ê him-sióng; mā pat ùi 1915 nî San Francisco ê Thài-pêng-iûⁿ Panama Kok-chè Phok-lám-hōe (eng. *Pacific Panama International Exposition*) tián chhut, hiòng Bí-kok thui-kóng sán-phín. In it-ti̍t kàu 1920 nî-tāi iá koh chin ōa-hiáⁿ.

1928 nî, Gerber ê hāu-seⁿ chiap-chhiú sū-gia̍p jî-chhiá sóa tiàm kòe Montaigne Tōa-ke (*avenue Montaigne*); 1937 nî Gerber lú-sū thè-hiu, kong-si hō͘ lēng-gōa chi̍t keng gia̍p-chiá Calvet khip-siu khì, Callot Chí-moāi ê pâi-chú tè-bé sī î-chhî kàu 1948 nî Calvet koaiⁿ-gia̍p.

## Chham-khó
*
Tiáⁿ

**Tiáⁿ** (鼎) sī chi̍t chióng tiáⁿ-oe-á, ū chē-chē khoán bô-kāng châi-chit kap hêng-chōng.

## Siong-koan
*Chian-poâⁿ
Oáⁿ-kong

**Oáⁿ-kong** (碗公), kán-chheng **oáⁿ** (碗), sī chi̍t chióng poàⁿ-kiû-hêng ê iông-khì. Oáⁿ-kong it-poaⁿ ê iōng-tô͘ sī the̍h-lâi tē chia̍h-mi̍h, ū-tang-sî mā tòng-chò gē-su̍t-phín lâi him-sióng.
Chhiám-á

**Chhiám-á** (攕-) sī chi̍t chióng ji̍t-siông ê Se-iûⁿ oáⁿ-tī. Chhiám-á ū kúi-nā chióng kong-lêng, tû-liáu ē-sái hú-chō͘ sú-iōng-chiá kā chia̍h-mi̍h sàng ji̍p-khì chhùi lāi, mā ē-sái teh chú-chia̍h kap hun-koah chia̍h-mi̍h ê sî-chūn, khòng-chè chia̍h-mi̍h ê soá-tāng.
Khí-thok

**Khí-thok** (齒戳) sī chi̍t ki iōng chhâ ia̍h-sī tek-á chò ê ki-á, ē-sái tī chia̍h-pn̄g liáu-āu the̍h-lâi chheng-tû khê tī chhùi-khí phāng ê chia̍h-mi̍h, mā ē-sái tòng-chò chhiám-á chhiam mi̍h-kiāⁿ lâi chia̍h.

Lūi-pia̍t:Ke-si
Sat-khún

**Sat-khún** (殺菌; *sterilization*), hām siau-to̍k lūi-sū, tān-sī koh-khah tui-kiû chheng-tû kap siau-bia̍t mi̍h-kiāⁿ piáu-bīn, e̍k-thé, io̍h-bu̍t kap pôe-ióng kài-chit téng-bīn ê jīm-hô hêng-sek ê bî-seng-bu̍t kap thoân-pò͘-sèng ê pēⁿ-goân-thé, chhin-chhiūⁿ chin-khún, sè-khún, pēⁿ-to̍k kap gê-pau téng-téng. Sek-tòng ê sú-iōng ko-un, hoà-ha̍k-phín, hòng-siā-sèng, ko-ap kap kòe-lī chhiú-toāⁿ, ē-sái ū-hāu tit-tio̍h sat-khún ê bo̍k-te̍k.

Lūi-pia̍t:Bî-seng-bu̍t-ha̍k
Siau-to̍k

**Siau-to̍k** (消毒; *disinfectant*) sī lī-iōng hoà-ha̍k-phín ia̍h-sī kî-thaⁿ hong-sek lâi siau-bia̍t toā pō͘-hūn ê bî-seng-bu̍t, hō͘ chia̍p-khoàⁿ ê tì-pēⁿ sè-khún sò͘-liōng kàng-kē kàu an-choân ê chúi-pêng. Hām sat-khún sio-pí, pō͘-hūn ê pau-chú, kòe-lī-sèng pēⁿ-to̍k kap chin-khún téng-téng lóng khó-lêng bô siau-bia̍t.
Pín-chiam

**Pín** he̍k-chiá **pín-chiam**, sī chi̍t lūi ēng-lâi kā mi̍h-kiāⁿ kò͘-tēng chò-hóe ê ke-si, tiāⁿ-tiāⁿ sī chiam ê hêng-thé, chiam ê kî-tiong chi̍t pêng tàu chi̍t lia̍p hong-piān chhiú ni ê "tōa-thâu".

## Chham-khó

## Siong-koan
* An-choân pín-chiam
* Teng-á

Lūi-pia̍t:Sok-ân-mi̍h
Eng-ia

**Eng-ia** (坱埃), ia̍h-sī **thô͘-hún** (塗粉), sī tāi-khì tiong ê chi̍t chióng kò͘-thài hiân-phû-bu̍t; tiāⁿ-tiāⁿ chûn-chāi tī khong-khì tiong.

## Chham-khó
*phû-koân lia̍p-á (浮懸粒仔)
*PM10, PM2.5
*iān-bū
An-choân pín-chiam

**An-choân pín-chiam**, mā ū kóng **ōe-seng-chiam**, **an-jiân-chiam**, **an-jiân pín-chiam**, sī chi̍t khoán pín-chiam, kí-pún ê kò͘-chō sī chi̍t tiâu kho͘--khì-lâi sán-seng keng-á chok-iōng ê kim-sio̍k tiâu.

## Le̍k-sú
Chit khoán mi̍h-kiāⁿ ti̍t-chiap ê goân-thâu sī 19 sè-kí Walter Hunt ê hoat-bêng, i 1849 nî ê thâu chi̍t hāng choan-lī hō chò "iûⁿ-chong pín-chiam" (*dress pin*). Kàu 1870 nî ê sî, kî-tha ê hoat-bêng-ka kè-sio̍k kái-liông ka-kiông chiam ê an-choân-sèng, jî-chhiá khai-hoat tōa-liōng seng-sán ê hong-hoat.

Chóng-sī kó͘-chá Au-chiu chio̍h í-keng ū beh kâng ê mi̍h-kiāⁿ chûn-chāi, khó-kó͘-ha̍k-chiá pat hoat-kiàn tī kong-goân-chêng 1 chheng 2, 3 pah nî ê sî to̍h ū chi̍t khoán keng-á khoán ê pín-chiam--ah, hit chūn liû-hêng ê sī chi̍t khoán kiò chò "fibula" ê kim-khì.

## Chham-khó bo̍k-lio̍k
* 

### Chù-kha

Lūi-pia̍t:Ke-si
Lūi-pia̍t:Sok-ân-mi̍h
Thiⁿ-khì

**Thiⁿ-khì** (天氣) sī tāi-khì chōng-thài ê chi̍t chióng piáu-hiān; hoán-èng chhut tāi-khì sī léng ia̍h-sī sio, sī ta ia̍h-sī tâm, sī pêng-chēng ia̍h-sī jia̍t-kông téng-téng. Toā pō͘-hūn ê thiⁿ-khì hiān-siōng lóng hoat-seng tī pêng-liû-chân ē-kha ê tùi-liû-chân. Thiⁿ-khì it-poaⁿ sī teh kóng ta̍k-kang ê un-tō͘ kap kàng-chúi oa̍h-tāng, ah khì-hāu chiah sī teh kóng chi̍t toāⁿ tn̂g sî-kan lāi ê pêng-kin tāi-khì chōng-hóng.

## Chham-khó

## Siong-koan
*Khì-siōng-ha̍k
Sio-hong

**Sio-hong** (燒風) sī chhut-hiān tī soaⁿ-lêng āu-piah ê sio koh ta ê hong.

Lūi-pia̍t:Thiⁿ-khì
Lūi-pia̍t:Khì-siōng-ha̍k
O͘-im-thiⁿ

**O͘-im-thiⁿ** (烏陰天) sī thiⁿ-téng ê hûn ê pí-lē chhiau-kòe 95% sî só͘ chhut-hiān ê thiⁿ-khì hiān-siōng.
Cha-bó͘-hō͘

**Cha-bó͘-hō͘** (查某雨) sī tī hó-thiⁿ ia̍h-sī chhut ji̍t-thâu ê sî, só͘ hoat-seng ê lo̍h-hō͘ hiān-siōng. Nā-sī ji̍t-thâu chiò-siā ê kak-tō͘ ū-kàu kē, cha-bó͘-hō͘ tiāⁿ-tiāⁿ ē tì-sú chhái-khēng ê chhut-hiān.
## Siong-koan
Hó-thiⁿ

**Hó-thiⁿ** (好天) sī chi̍t chióng ún-tēng ê tāi-khì chōng-thài, it-poaⁿ lóng sī thiⁿ-téng chân-hûn bô-kàu 30% ê hó thiⁿ-khì. Siōng ū-khó-lêng chhut-hiān hó-thiⁿ ê tāi-khì chōng-thài sī ko-khì-ap.
## Chham-khó
Hō͘-sap-á

**Hō͘-sap-á** (雨霎-), ia̍h-sī **hō͘-mn̂g-á** (雨毛-), sī chi̍t chióng sió-hêng ê lo̍h-hō͘ hiān-siōng. Hō͘-sap-á ê hō͘-tih ti̍t-kèng bô chhiau-kòe 0.5 mm.
## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kàng-chúi
Lūi-pia̍t:Thiⁿ-khì
Mn̂g-kháu

:*Iú koan [[tōng-bu̍t]] poê bīn-téng seⁿ--ê ná soàⁿ--ê mi̍h-kiāⁿ, chhiáⁿ-khoàⁿ [[mô͘]]*

**Mn̂g-kháu**, mā thang kóng **mn̂g** (門), sī chi̍t ê hoān-ûi ê chhut-ji̍p-kháu, sī chi̍t chióng kiàn-tio̍k-bu̍t, tiong-ng ē-tàng hō͘ lâng kiâⁿ-kòe. Chio̍h-thâu kap chng-á khí ê mn̂g ū chē-chē khoán goā-hêng.
Khùn-tàu

**Khùn-tàu** (睏晝) sī lâng tī tiong-tàu kap ē-po͘ sî ê hioh-khùn hêng-ûi; tn̂g-tō͘ ùi 15 hun-cheng chì kúi-nā tiám-cheng put-téng.
Khùn-pâng

**Khùn-pâng** (睏房), kháu-thâu siōng tiāⁿ kóng "**pâng-keng**", sī thê-kiong hō͘ lâng tī lāi-té khùn, hioh-khùn ia̍h-sī chìn-hêng chhin-bi̍t hêng-ûi ê pâng-keng. Khùn-pâng lāi-bīn bô it-tēng ū chhn̂g, tān-sī chì-chió ū chi̍t ê só͘-chāi thang hō͘ lâng tó--leh.

Lūi-pia̍t:Khùn
Pâng-keng

**Pâng-keng** (房間), kán-chheng **pâng** (房), sī chi̍t ê kiàn-tio̍k-bu̍t lāi ê khong-kan.

## Lūi-pia̍t
*Khiā-ke
**Kheh-thiaⁿ
**Pn̄g-thiaⁿ
**Chàu-kha
**Khùn-pâng
**Chheh-pâng
**E̍k-keng-á
**Piān-só͘
**Lâu-koh
*Pān-kong-sek
**Hōe-gī-sek
*Ha̍k-hāu
**Kàu-sek
**Chū-si̍p-sek
**Lé-tn̂g
*Lé-pài-tn̂g
*Kiān-sin-pâng
*Koà-saⁿ-keng
Kheh-thiaⁿ

**Kheh-thiaⁿ** (客廳) sī khiā-ke lāi-pō͘ the̍h-lâi chio-ho͘ lâng-kheh ê pâng-keng ia̍h-sī khong-kan. Kheh-thiaⁿ it-poaⁿ sī chi̍t keng chhù lāi chong-hông kah khah sù-sī ê só͘-chāi, mā tiāⁿ-tiāⁿ sī biān-chek siōng-kài khoah ê chi̍t pō͘-hūn.
Si̍t-tn̂g

**Si̍t-tn̂g** (食堂) sī thang tī lāi-bīn chia̍h-pn̄g ê só͘-chāi.

## Siong-koan
*Pn̄g-thiaⁿ
Pn̄g-thiaⁿ

**Pn̄g-thiaⁿ** (飯廳) sī thang hō͘ lâng tī lāi-bīn chia̍h-pn̄g ê pâng-keng.

## Siong-koan
*Si̍t-tn̂g
Lâu-koh

**Lâu-koh** (樓閣) sī kiàn-tio̍k-bu̍t bóe-á lâu-chân ê chi̍t ê khong-kan; tī chhù-téng ê lāi-pêng-bīn.
Chhù-téng

**Chhù-téng** (厝頂), ia̍h-sī **chhù-khak** (厝殼), sī kiàn-tio̍k-bu̍t siōng téng-koân ê pō͘-hūn, chú-iāu sī the̍h-lâi teh hông-chúi kap jia-ji̍t.
Kì-chiá-hōe

**Kì-chiá-hōe** (記者會) sī hoat-pò͘ sin-bûn ê hōe-gī, mā sī chiap-siū kì-chiá chhái-hóng ê kong-khai oa̍h-tāng.

Lūi-pia̍t:Pò-tō
Lūi-pia̍t:Hōe-gī
Chū-si̍p-sek

**Chū-si̍p-sek** (自習室) sī thê-kiong hō͘ ha̍k-seng kap bîn-chiòng tī lāi-bīn an-chēng tha̍k-chheh kap chhú-lí bûn-su khang-khòe ê sek-lāi tiûⁿ-só͘.

## Siong-koan
*Chheh-pâng
Lé-tn̂g

**Lé-tn̂g** (禮堂) sī chi̍t keng kiàn-tio̍k-bu̍t lāi-pō͘ the̍h-lâi kí-hêng gî-sek kap chò siā-kau oa̍h-tāng ê toā pâng-keng. Lé-tn̂g ê ki-pún siat-si sī ū chi̍t ê bú-tâi.
Kiān-sin-pâng

**Kiān-sin-pâng** (健身房) sī the̍h-lâi kiān-sin kap ūn-tōng ê pâng-keng, tī hiān-tāi-hoà ê siā-khu tiong chin chia̍p-khoàⁿ.
Lí-siā

**Lí-siā** (旅社) sī thê-kiong an-choân, sù-si, hō͘ sú-iōng-chiá tit-tio̍h té-kî hioh-kùn ê khong-kan ê siong-gia̍p ki-kò͘. Hiān-tāi ê lí-siā tû-liáu thê-kiong lú-kheh toà-hioh ê ho̍k-bū, mā ē thê-kiong seng-oa̍h ê ho̍k-bū kap siat-si. Lí-siā ê kiò-hoat chiâⁿ chē, ū **ho͘-té-lù** (*hotel*), **pn̄g-tiàm** (飯店), **lí-koán** (旅館) téng-téng. Ū chi̍t khoán khah te̍k-pia̍t ê lí-siā sī thêng-chhia-ūi chham pâng-keng sio-liân, hō-chò mo͘-té-lù.

Lūi-pia̍t:Lí-iû toà-hioh
Pān-kong-sek

**Pān-kong-sek** (辦公室) sī chi̍t chióng hō͘ lâng tī lāi-bīn pān-khong chò khang-khòe ê tiûn-só͘, it-poaⁿ sī pâng-keng.
Hōe-gī-sek

**Hōe-gī-sek** (會議室) sī the̍h-lâi khui hōe-gī, siong-tâm seng-lí, kau-oāⁿ ì-kiàn kap khui kì-chiá-hōe ê pâng-keng.
Mo͘-té-lù

**Mo͘-té-lù** (Eng: **) sī thêng-chhia-ūi kap pâng-keng tī kāng chi̍t ūi ê lí-siā.

## Siong-koan
*Ho͘-té-lù
Tāi-khì kho-ha̍k

**Tāi-khì kho-ha̍k** (大氣科學) sī teh gián-kiù tāi-khì ê kiat-kò͘, cho͘-sêng, bu̍t-lí-ha̍k hiān-siōng, hoà-ha̍k hoán-èng kap ūn-tōng kui-lu̍t ê tē-kiû kho-ha̍k ê chi̍t ê hun-iá. I-ê gián-kiù tùi-siōng chú-iàu sī tē-kiû kap thài-iông-hē kî-thaⁿ hêng-seng ê tāi-khì-chân. Tāi-khì gián-kiù ê sî-kan kap khong-kan hoān-ûi lóng chin khoah, khong-kan chhioh-tō͘ ē ùi chi̍t ê siâⁿ-chhī kàu kui-ê tē-kiû, sî-kan chhioh-tō͘ ē ùi kúi-nā kang chì kúi-nā cha̍p-nî. Gián-kiù ê tùi-siōng chú-iàu sī tùi-liû-chân kap pêng-liû-chân. Gián-kiù ê hong-sek ū hiān-tiûⁿ koan-chhek, iâu-oán koan-chhek kap lī-iōng sò͘-ha̍k bô͘-hêng chìn-hêng bô͘-gí.
Su-pú-lín

**Su-pú-lín**, he̍k-chiá **su-pú-lín-guh**, mā kóng **keng-á**, sī lī-ēng ū tân-sèng ê châi-chit he̍k-chiá kò͘-chō só͘ chè-chō lâi chi-chhî mi̍h-kiāⁿ ê khì-kū, i ū pau-koat chhiūⁿ "se̍h-lê" kap hoat-tiâu téng chē chióng hêng-khoán.
Sím-gī bîn-chú

**Sím-gī bîn-chú** (審議民主; *deliberative democracy*), ia̍h-sī **siong-gī bîn-chú** (商議民主; *discursive democracy*) sī chi̍t chióng bîn-chú ê hêng-sek, kā siong-gī chò-ûi chèng-tī koat-chhek ê hu̍t-sim.
E̍k-keng-á

**E̍k-keng** (浴間; si̍t-chè tiāⁿ ho͘ **e̍h-keng**), ia̍h sī **e̍k-keng-á**, lēng-gōa ū **sé-e̍k-keng**, **e̍k-pâng**, **io̍k-sek** ia̍h **sé-sin-ku-keng** téng kóng-hoat, sī the̍h-lâi sé-e̍k ê pâng-keng, lāi-pō͘ it-poaⁿ lóng ū siau-á kap e̍k-tháng; lēng-goā tiaⁿ-tiāⁿ mā ū piān-só͘ ê kong-lêng.
Châng-e̍k

**Châng-e̍k** (灇浴; *shower*), ia̍h-sī **châng sin-khu** (灇身軀), sī chi̍t chióng kò-jîn ê ōe-seng oa̍h-tāng; sī khiā--leh ê sé-e̍k hong-sek.

## Siong-koan
*Sé-e̍k
Iû-éng-tî

**Iû-éng-tî** (游泳池) sī chìn-hêng siû-chúi téng-téng chúi-siōng oa̍h-tāng ê só͘-chāi. Toā pō͘-hūn ê iû-éng-tî lóng khí tī tē-bīn téng, kin-kì chúi ê un-tō͘ koh ē-tàng hun-chò it-poaⁿ iû-éng-tî kap un-chúi iû-éng-tî.
Lia̍h-ko-siû

**Lia̍h-ko-siû** (掠篙泅), ia̍h-sī **phak-chúi-siû** (仆水泅), sī chi̍t chióng siû-chúi ê chu-sè. Kàu-taⁿ ûi-chí, lâng iōng chit khoán chu-sè lâi siû-chúi, sok-tō͘ siōng-kín.
Káu-á-siû

**Káu-á-siû** (狗-泅) sī chi̍t chióng kán-tan ki-pún ê siû-chúi chu-sè. Siû-chúi ê lâng phak--leh, thâu tī chuí-bīn téng, iōng chhiú kap kha chêng-āu it-ti̍t soá-tāng, chhin-chhiūⁿ káu-á ia̍h-sī kî-thaⁿ chhī-leng tōng-bu̍t teh siû-chúi ê chu-sè.

## Chham-khó
Siû-chúi

**Siû-chúi** (泅水) sī oá-khò tī chúi lāi ê phû-le̍k, iōng chū-sin ki-thé ê tōng-chok tī chúi lāi ūn-tōng hiòng-chiân ê chi̍t khoán ūn-tōng kap ki-lêng. Siû-chúi ūn-tōng ē-sái hun chò kēng-ki siû-chúi kap si̍t-iōng siû-chúi. Kēng-ki siû-chúi sī Ò-lîm-phit-khek Ūn-tōng-hōe lāi ê tē-jī toā hāng-bo̍k. Hiān-tāi siū-tio̍h Hoâ-gú ê éng-hióng, mā chia̍p-chia̍p kā siû-chúi hō-chò **iû-éng** (游泳).

## Chu-sè
### Kēng-ki siû-chúi
*Lia̍h-ko-siû
*Kap-á-siû
*Sí-gín-á-the
*Ia̍h-á-éng

### Kî-thaⁿ
*Káu-á-siû

## Chham-khó
E̍k-tháng

**E̍k-tháng** (浴桶) sī chi̍t chióng ū chúi-kóng chong-tì, khǹg tī e̍k-keng-á lāi-bīn thê-kiong sé-e̍k ia̍h-sī châng-e̍k ê tháng-á.
Lūi-pia̍t:E̍k-keng-á
Sé-e̍k

**Sé-e̍k** (洗浴; *bathing*), ia̍h-sī **sé sin-khu** (洗身軀), sī chi̍t chióng kò-jîn ê ōe-seng oa̍h-tāng.

## Siong-koan
*Châng-e̍k
Phû-le̍k

**Phû-le̍k** (浮力; *buoyancy*) sī liû-thé tùi tîm tī kî-tiong ê mi̍h-kiāⁿ, ūi-tio̍h beh tí-khòng i-ê tāng-liōng, só͘ chò ê hiòng-siōng ê la̍t. Liû-thé lāi ê ap-le̍k ē tòe-tio̍h chhim-tō͘ ê cheng-ka lâi cheng-ka. Só͘-í, tī liû-thé té-pō͘ ê ap-le̍k ē pí liû-thé piáu-bīn ê ap-le̍k khah-toā. Án-ne ê ap-le̍k piàn-hoà ē tùi tîm tī kî-tiong ê mi̍h-kiāⁿ ê téng-bīn kap ē-bīn chō-sêng bô-kāng toā ê si-la̍t, iā chiū sī phû-le̍k.

Lūi-pia̍t:Liû-thé le̍k-ha̍k
Kap-á-siû

**Kap-á-siû** (蛤-泅) sī bô͘-hóng kap-á siû-chúi ê chi̍t chióng siû-chúi chu-sè. Chham lia̍h-ko-siû kap sí-gín-á-the bô-kāng, chit khoán siû-chúi chu-sè ē-sái hō͘ siû-chúi-chiá pó-chhî thâu-pō͘ hiòng-chiân ūn-tōng. Siû-chúi-chiá ē-sái hong-piān koan-chhat thâu-chêng ê chōng-hóng, phiah-bián lòng-tio̍h put-bêng ê mi̍h-kiāⁿ. Kap-á-siû ē-sái hō͘ siû-chúi-chiá ū chhiong-hun ê sî-kan lâi tiâu-chéng sok-tō͘ kap hong-hiòng, chiàu ka-kī ê chiat-chàu lâi siû.
Thang

**Thang** (窗), it-poaⁿ kháu-gí mā ē kóng **thang-á** (窗-) kap **thang-á-mn̂g** (窗-門), sī tī piah kap chhù-bóe-téng ê khang-phāng, ē-sái hō͘ kng-soàⁿ kap khong-khì chìn-ji̍p sek-lāi.
Gêng-kò͘

**Gêng-kò͘** (凝固) sī tī un-tō͘ kàng-kē ê sî, bu̍t-chit ùi e̍k-thài piàn-sêng kò͘-thài ê kòe-têng; tī te̍k-tēng ê ap-le̍k hā, hoat-seng gêng-kò͘ ê un-tō͘ chiū hō-chò gêng-kò͘-tiám.

## Siong-koan
*Iông-hoà
Whisky

**Whisky** (**whiskey**) sī chi̍t chióng kan-na ēng bí-chhek chò goân-liāu ê hâm chiú-cheng ím-liāu. Whisky sī chi̍t chióng cheng-liû-chiú.

Lūi-pia̍t:Cheng-liû-chiú
Vodka

**Vodka** (Pho-lân-bûn: *wódka*; Lō͘-se-a-bûn: водка) sī chi̍t chióng keng-kòe cheng-liû chhú-lí ê chiú-cheng ím-liāu.
Rum

**Rum** (Se-pan-gâ-bûn: *ron*) sī chi̍t chióng cheng-liû-chiú, ēng kam-chià ê siong-koan sán-phín chò goân-liāu, chiah koh keng-iû hoat-kàⁿ kap cheng-liû chè-chō oân-sêng.
Cheng-liû-chiú

**Cheng-liû-chiú** (蒸餾酒) sī lī-iōng chiú-cheng hoat-kàⁿ āu ê hūn-ha̍p sán-bu̍t chò goân-liāu, chiah keng-kòe cheng-liû ê hong-hoat só͘ chè-chō chhut-lâi ê chiú.
Brandy

**Brandy** (Hô-lân-bûn: *brandewijn*) sī kā phû-tô-chiú keng-iû cheng-liû lông-sok ka-kang ê chiú. kóng-gī lâi kóng, chí-iàu sī ēng kóe-chí-chiú chò ki-té, keng-iû cheng-liû só͘ chò chhut-lâi ê chiú, lóng ē-sái hō-chò brandy, tān-sī it-poaⁿ ē tī thâu-chêng piau-sī kóe-chí ê miâ.
Hoat-kàⁿ

**Hoat-kàⁿ** (發酵; *fermentation*) it-poaⁿ sī teh kóng seng-bu̍t-thé tùi iú-ki-bu̍t ê bó͘-chióng hoà-ha̍k hun-kái kòe-têng. Hoat-kàⁿ sī jîn-lūi siāng-chá chiap-chhiok tio̍h ê seng-bu̍t hoà-ha̍k hoán-èng. Hiān-chāi, hoat-kàⁿ tī si̍t-phín kang-gia̍p, seng-bu̍t kap hoà-ha̍k kang-gia̍p í-keng pī kóng-hoat ê lâi èng-iōng. Hoat-kàⁿ ē-sái kóng sī seng-bu̍t hoà-ha̍k ê ki-pún kòe-têng, iā chiū sī hoat-kàⁿ kang-têng. Tùi hoat-kàⁿ hoán-èng ki-chè ê gián-kiù iu-goân tng-teh chìn-hêng.
Tâi-pak Sió-îⁿ-tiâⁿ

**Tâi-pak Sió-îⁿ-tiâⁿ** (; ), koh hō-chò **Tâi-pak Sió-kī-tàn** (臺北小巨蛋), chèng-sek miâ sī **Tâi-pak Chhī-li̍p To-kong-lêng Thé-io̍k-koán**, tī Tâi-oân Tâi-pak-chhī Lâm-kiaⁿ Tang Lō͘ kap Tun-hoà Pak Lō͘ tang-lâm-pîng--ê saⁿ-kak-thang, sī Tâi-oân thâu chi̍t ê si̍t-lāi to-kong-lêng thé-io̍k-koán.

## Siong-koan
* Tâi-pak Sió-kī-tàn Chām
* Îⁿ-tiâⁿ
* Tâi-pak Tōa-îⁿ-tiâⁿ
Ke-ah

**Ke-ah** (雞鴨) sī lâng-kang chhī ê chiáu-á, chú-iàu ê bo̍k-te̍k sī ūi-tio̍h beh tit-tio̍h in-ê bah, nn̄g kap chiáu-mn̂g.

Lūi-pia̍t:Lông-gia̍p
Kek-chiú (chhiú-tōaⁿ)

**Kek-chiú** (激酒) sī èng-iōng chiú-cheng hoat-kàⁿ ê chhiú-toāⁿ lâi seng-sán chiú-cheng ím-liāu ê kòe-têng. kin-kì goân-liāu kap ka-kang hong-sek ê bô-kāng, kek-chiú sî só͘ iōng ê bî-seng-bu̍t kap kòe-têng mā ē bô-kāng.
## Siong-koan
*Kek-chiú
Îⁿ-tiâⁿ

**Îⁿ-tiâⁿ** (圓埕) sī hō͘ ūn-tōng pí-sài kí-pān--ê thé-io̍k-tiûⁿ, ū toā-liōng koan-chiòng chē-ūi.

## Sû-goân
「Dome」chit ê sû goân-té sī îⁿ-chhù-téng kiàn-tio̍k ê ì-sù, Ji̍t-gí kā im-e̍k chò "", (Hùn-lēng-sek: Dômu kyûzyô). Tī Eng-gí lāi-té, chū-chiông Hiu-sū-tùn ê Thài-khong Îⁿ-tiâⁿ hō-miâ chò "Dome" liáu-āu, "Dome" khai-sí hőng the̍h-lâi hō-miâ sek-lāi thé-io̍k-tiûⁿ.

Siōng chá Tâi-oân Hoâ-gí chhut-hiān "Kī-tān" (Hoâ-gí:  *Jùdàn*) sī in-ūi Tang-kiaⁿ Toā-îⁿ-tiâⁿ tī 1988 khai-bō͘ ê sî ēng "BIG Entertainment and Gold Game!" chò tēng-ūi, sok-siá sī "BIG EGG", khòaⁿ--khí-lâi mā chhin-chhiūⁿ chi̍t lia̍p nn̄g, chū-án-ne hō͘ Tâi-oân hoan-e̍k chò "kī-tàn" (巨蛋), āu--lâi kî-thaⁿ--ê "Dome" mah hőng hoan-e̍k chò "kī-tàn". It-ti̍t kàu "Tâi-pak Sió-kī-tàn" lo̍k-sêng liáu-āu, "kī-tàn" mā tiāⁿ-tiāⁿ hőng ēng tī "Arena" ê miâ, nā-sī beh khu-pia̍t nn̄g-khoán thé-io̍k-tiûⁿ, Dome ē hō-chò "tōa-kī-tàn", Arena hō-chò "sió-kī-tàn".

## Tâi-gí
It-ti̍t kàu Tâi-pak Sió-kī-tàn kap Ko-hiông Kī-tàn lo̍k-sêng liáu-āu, chia̍t-ūn kap kong-chhia ū su-iàu ēng Tâi-gí kóng-pò͘ chām-miâ, sûi chhut-hiān ài án-nóa hoan-e̍k ê thó-lūn, bo̍k-chiân tiāⁿ-tiāⁿ sī ti̍t-ti̍t ēng kī-tàn 來 kóng-pò͘.

Tâi-gí-bûn ha̍k-chiá Phoaⁿ Kho-goân (潘科元)--sin-seⁿ pêng-lūn: Ah-nā "kū-nn̄g" (巨卵)--ê kóng-hoat, tiō khah-bô thò-tòng, "kū" (巨) sī bûn-giân jī-gán (字眼), "nn̄g" (卵) sī kháu-gí sû-sò͘, án-ne tàu, bē-chiah-ka. Jî-chhiáⁿ kiàn-gī sú-iōng "toā-îⁿ-tiâⁿ".

Tâi-gí-bûn ha̍k-chiá Tō͘ kiàn-hong (杜建坊)--sin-seⁿ kiàn-gī: Iōng Eng-bûn--ê "Dome/Arena"--ê ì-e̍k (意譯) lâi-hō siōng hó, Dome sī îⁿ--ê chhù-téng, Arena sī îⁿ--ê chhau-tiûⁿ. Nā beh chō sin-sû (新詞), sú-iōng "oân-kong-tiâⁿ" (圓拱埕) iah-sī "oân-kong-koán" (圓拱館).

### Kî-thaⁿ Siong-koan sin-sû
* Tâi-tang Tāi-ha̍k Hoâ-gí-hē Hù-kàu-siū Tiuⁿ Ha̍k-khiam (張學謙) kiàn-gī: "îⁿ-téng thé-io̍k-koán" (圓頂-).

* Tî-liáu chō sin-sû, tú-tio̍h "巨蛋", nā bô-ài liām Pak-kiaⁿ Koaⁿ-oē im, beh liām Tâi-oân-oē im, tiō ài-liām kī-tàn (Chiang-khiuⁿ) iah-sī kū-tàn (Choân-khiuⁿ), thâu chi̍t jī kap "kī-choa̍t" (kū-choa̍t)--ê "kī" (kū) kâng-im, boé-jī kap "phî-tàn" (皮蛋)--ê "tàn" kâng-im.

* Lēng-gōa tī bāng-lō͘ téng-koân ê thó-lūn lāi-té iá-koh ū "Tó͘-muh / A-lí-nah", "Khiong-téng", "Tōa-lia̍p-nn̄g" téng-téng ê sû.

## Kok-kok ê Îⁿ-tiâⁿ
### Bí-chiu

### Ji̍t-Pún

### Hân-kok

### Tâi-oân

#### Toā-îⁿ-tiâⁿ

### Sió-îⁿ-tiâⁿ

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k-bu̍t
Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Bí-chiú

**Bí-chiú** (米酒) sī tiū-bí chò chú-iàu kek-chiú goân-liāu ê chiú. Tang-a liāu-lí tiāⁿ-tiāⁿ kā bí-chiú the̍h-lâi chò tiâu-bī.
Ji̍t-pún-chiú

**Ji̍t-pún-chiú** (日本酒) sī Ji̍t-pún thoân-thóng ê chiú; it-poaⁿ the̍h-lâi choan-bûn kóng Ji̍t-pún siāng ū tāi-piáu-sèng ê **chheng-chiú** (清酒). Ji̍t-pún-chiú ê chú-iàu goân-liāu sī tiū-bí, sī chi̍t khoán kek-chiú.
Chhiah-soaⁿ-á

**Chhiah-soaⁿ-á** (赤山仔, -子) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Jîn-bú-khu lāi ê chi̍t khu ke-chhī, hêng-chèng siōng sio̍k **Chhiah-soaⁿ-lí** koán-lāi.

## Tē-lí
Pún tē óa ùi Chiáu-chhêng-khu ê Chiáu-chhêng-kha pak-pêng, Oan-á-lâi sai-lâm-pêng, Tōa-oan tang-pêng. Lâm-pêng sī chi̍t chōa tùi Khó-thâm (考潭) chhun--kòe-lâi ê soaⁿ-lūn-tē.

## Le̍k-sú
Chhiah-soaⁿ-á ê chá-kî Hàn-bîn-cho̍k î-bîn chú-iàu sī goân Tēⁿ-sī Sî-tāi Tông-an-koān ê Lîm-sī kap Chiang-chiu-hú Lêng-khe-koān ê Hong-sī khún-hō͘.

Ùi Chheng-kok sî-tāi 1894 nî goân-sêng ê Hōng-soaⁿ-koān Chhái-hóng-chheh lāi-bīn, ū kì-lio̍k "Sió-chhiah-soaⁿ" tē-hō-miâ, sī Koan-im-lí lāi chi̍t lia̍p sió soaⁿ-á.

Kàu Ji̍t-pún sî-tāi, Chhiah-soaⁿ-á iân nn̄g-tiâu tō-lō͘ hoat-tián, chi̍t tiâu tùi Pat-kòa-liâu thàng--lâi; lēng-gōa chi̍t tiâu tùi Tōa-oan thàng kòe Bāng-lí (夢裡). Pún tē-hng chiàu 1939 nî thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 208 lâng.

## Chham-khó
* 

### Chù-kha

Lūi-pia̍t:Jîn-bú-khu
Lūi-pia̍t:Tōa-jī
La-teng-lâng

**La-teng-lâng** (拉丁-) sī kó͘-chá toà tī Ì-tāi-lī Poàn-tó ê tiong-se-pō͘ ê pō͘-cho̍k; sú-iōng La-teng-gú. Hiān-tāi ê Ì-tāi-lī-lâng, Hoat-lân-se-lâng, Se-pan-gâ-lâng kap Phû-tô-gâ-lâng lóng sī La-teng-lâng ê āu-tāi.
Te̍k-phài-oân

**Te̍k-phài-oân** (特派員) sī sin-bûn-choá, cha̍p-chì chhut-pán-siā ia̍h-sī tiān-sī-tâi tn̂g-kî phài-chù tī chi̍t ê só͘-chāi ê kì-chiá.

Lūi-pia̍t:Chit-gia̍p
Bé-la̍t

**Bé-la̍t** (馬力; *horsepower*; **hp**) sī chi̍t ê chin kó͘-chá ê kong-lu̍t Eng-chè tan-ūi. Chit-má, tû-liáu hâng-khong, chō-chûn kap khì-chhia kang-gia̍p iáu ū teh sú-iōng bé-la̍t tan-ūi, kî-thaⁿ léng-he̍k í-keng chin hán-tit teh ēng bé-la̍t ah; kok-chè tan-ūi ê oá (W) khah ū lâng teh ēng.

Bo̍k-chiân bé-la̍t ê tēng-gī sī:
: 1 hp = 745.69987158227022 W
Ka-lûn

**Ka-lûn** (加侖; ) sī Eng-chè tan-ūi ê thé-chek bu̍t-lí tan-ūi. Ta-hòe kap e̍k-thé ê ka-lûn sò͘-ti̍t ū sió-koá bô-kāng.
*Eng-kok-chè ê ka-lûn tēng-gī sī 4.546 09 L
*Bí-kok-chè ê ta-hòe ka-lûn tēng-gī sī 3.785 411 784 L
*Bí-kok-chè ê e̍k-thé ka-lûn tēng-gī sī 4.404 883 770 86 L
Madison

**Madison** ū khó-lêng sī kóng:

## Lâng-miâ
* Madison (sèⁿ)
* James Madison, Bí-kok chóng-thóng.

## Tē-hō-miâ
* Madison Kūn
* Madison (Alabama)
* Madison (Arkansas)
* Madison (Connecticut)
* Madison (Florida)
* Madison (Georgia)
* Madison (Illinois)
* Madison (Kentucky)
* Madison (Indiana)
* Madison (Maine)
* Madison (Minnesota)
* Madison (Mississippi)
* Madison (Missouri)
* Madison (Nebraska)
* Madison (New Hampshire)
* Madison (New Jersey)
* Madison (New York)
* Madison (North Carolina)
* Madison (Ohio)
* Madison (Pennsylvania)
* Madison (South Dakota) 
* Madison (Tennessee)
* Madison (Virginia)
* Madison (West Virginia) 
* Madison (Wisconsin)
* Madison (Town, Dane County)
* Madison (Wyoming)
* Madison Lake (Minnesota)
* Madison Park (New Jersey)
Koâⁿ-thiⁿ ūn-tōng

**Koâⁿ-thiⁿ ūn-tōng** (Eng-bûn: *winter sport*) sī tī seh ia̍h-sī peng ê téng-bīn chìn-hêng ê ūn-tōng; it-poaⁿ sī tī koâⁿ-thiⁿ chiông-sū.
Bō͘-e̍k

**Bō͘-e̍k** (貿易), mā thang kiò chò **chhú-ín** (取引), sī chū-goān ê hòe-bu̍t kap ho̍k-bū kau-oāⁿ. Bō͘-e̍k mā hō-chò siong-gia̍p. Chá-kî ê bō͘-e̍k hong-sek sī ti̍t-chiap ê hòe-bu̍t kau-oāⁿ kap ho̍k-bū. Hiān-tāi ê bō͘-e̍k chú-iàu sī iōng kim-chîⁿ teh kau-e̍k. Kim-chîⁿ ê phó͘-phiàn sú-iōng hō͘ bō͘-e̍k kán-tan-hoà, mā chhiok-chìn bō͘-e̍k ê chìn-hêng.
Bí-kok kok chiu ê chhiok-hō lia̍t-toaⁿ

Pún bûn-chiong sī Bí-kok koh chiu kiam Washington, D.C. ê koan-hong chhái-ēng he̍k-chiá thoân-thóng siōng liû-hêng ê "chhiok-hō" lia̍t-toaⁿ.

## Lia̍t-toaⁿ
**Chho͘-jī** sī hiān-sî chhái-ēng ê koan-hong chhiok-hō. 

## Chham-khó

## Siong-koan
* Bí-kok kok chiu ê phiau-gí lia̍t-toaⁿ

Lūi-pia̍t:Bí-kok koan-liân lia̍t-toaⁿ
Chúi-kiû

**Chúi-kiû** (水球) sī chi̍t chióng tī chúi lāi chìn-hêng ê chi̍p-thé kiû-lūi ūn-tōng. Che sī chi̍t chióng kiat-ha̍p siû-chúi, chhiú-kiû, nâ-kiû kap kan-ná-kiû ê ūn-tōng. Chúi-kiû ê pí-sài kui-chek chham kha-kiû lūi-sū, kā kiû siā-ji̍p tùi-hong kiû-mn̂g khah-chē ê hit-pêng iâⁿ. Chúi-kiû soán-chhiú teh pí-sài ê sî sī í siû-chúi ê hong-sek lâi ūn-tōng; tû-liáu siú-mn̂g-oân, siang-chhiú the̍h kiû sī chi̍t chióng hoān-kui ê hêng-ûi.

Lūi-pia̍t:Chúi-siōng ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Gû-lo̍k
Chhàng-bī

**Chhàng-bī** (汆味), ia̍h-sī **chhàng-chúi-bī** (汆水味) sī it-chhè tī chúi té chìn-hêng ê oa̍h-tāng.

Lūi-pia̍t:Chúi-siōng ūn-tōng
Bah-un

**Bah-un**, ha̍k-miâ ***Decapterus macarellus***, sī chi̍t chióng Carangidae-kho ê hái-hî.

## Liân-kiat
*http://www.fishbase.org/summary/SpeciesSummary.php?id=993
Sì-phòa

**Sì-phòa** sī chi̍t khoán hái-hî ê miâ, bu̍t-chéng siōng pau-koat:
* *[[Decapterus maruadsi]]*
* *[[Decapterus macrosoma]]*
Kiâⁿ-lō͘

**Kiâⁿ-lō͘** sī lâng ia̍h-sī kî-thaⁿ tōng-bu̍t iōng kha chhut-la̍t lâi hiòng it-tēng ê hong-hiòng soá-tāng kap ūn-tōng ê hêng-ûi.

Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Lūi-pia̍t:Hêng-ûi
Tiong-jī-pēⁿ

**Tiong-jī-pēⁿ**(中二病) sī goân chū Ji̍t-pún ê bāng-lō͘ liû-hêng-gí, sī chi̍t-chéng chū-góa jīn-ti sim-thài, ēng í iâ-iâu lâng iu-goân chhûn-chāi chheⁿ-chhun-kî siàu-liân kòe ké-gâu o̍ah tī ka-kī sè-kài ia̍h chū-góa móa-chiok ê te̍k-pia̍t giân-hêng, chheⁿ-chhun-kî te̍k-iú ê kè-ta̍t-koan ê chóng-chheng.

Lūi-pia̍t:Chheng-hō
Lūi-pia̍t:Bāng-lō͘ bûn-hòa
Ke̍k-kng

**Ke̍k-kng** (極光; Eng.: *Aurora*) sī hoat-seng ùi koān hūi-tō͘ tē-khu thiⁿ-téng ê hoat-kng hiān-siōng, ki-pún ê goân-lí sī tē-kiû chû-tiûⁿ siū thài-iông-hong kan-gāi liáu-āu, nn̄g pêng tòa tiān ê tiān-chú kap chit-chú tiān-lî-thé tâu hiòng tāi-khì-chân, chhì-kek tāi-khì sêng-hun hoat kng.

## Iân-sin oa̍t-tho̍k

* 
* 
* 
* 
*  Alt URL
* 
* 
* 
* 
*  This includes a highly detailed description of historical observations and descriptions.

## Gōa-pō· liân-kiat

* Aurora forecast – Will there be northern lights?
* Current global map showing the probability of visible aurora
* Aurora – Forecasting
* Official MET aurora forecasting in Iceland
* Aurora Borealis – Predicting
Chū-iû chhàng-bī

**Chū-iû chhàng-bī** (自由藏沬; *freediving*) sī bô chah jīm-hô chúi-té khong-khì kiong-èng siat-pī, oân-choân oá-khò ho͘-khip kap kìm-khùi lâi chìn-hêng ê chhàng-bī oa̍h-tāng.
Lo̍k-iông-chí-kùi

**Lo̍k-iông-chí-kùi** (洛陽紙貴) sī chi̍t kù hàn-jī sêng-gú, the̍h-lâi pí-jū chi̍t-koá chok-phín hui-siông sî-kiâⁿ.
Hàn-jī sêng-gú

**Hàn-jī sêng-gú** (漢字成語), kán-chheng **sêng-gú** (成語), sī Tang-a te̍k-iú ê gí-giân hêng-sek, chûn-chāi tī Hoâ-gú, Bân-lâm-gú, Ji̍t-pún-gú, Tiâu-sián-gú kap Oa̍t-lâm-gú téng-téng gí-giân lāi. Hàn-jī sêng-gú sī chi̍t khoán kò͘-tēng ê sio̍k-gú, piáu-ta̍t chi̍t ê kò͘-tēng ê ì-sù, tiāⁿ-tiāⁿ goân-chū le̍k-sú kò͘-sū kap tiat-ha̍k ê ì-gī. Hàn-jī sêng-gú toā-to-sò͘ sī iû 4 ê hàn-jī cho͘-sêng.
Ím-súi-su-goân

**Ím-súi-su-goân** (飲水思源) sī chi̍t ê hàn-jī sêng-gú, ì-sù sī chia̍h kóe-chí, pài chhiū-thâu.
Gō-sin-siông-tám

**Gō-sin-siông-tám** (臥薪嘗膽) sī chi̍t ê hàn-jī sêng-gú.

## Siong-koan
*Kau-chiān
*Gō-sin-siông-tám (tiān-sī-kio̍k)
Chhit-pō͘-sêng-si

**Chhit-pō͘-sêng-si** (七步成詩) sī chi̍t ê hàn-jī sêng-gú, hêng-iông chi̍t ê lâng ê ha̍k-būn chin pá.

Lūi-pia̍t:Chô Gūi
Thòe-pī-sam-sià

**Thòe-pī-sam-sià** (退避三舍) sī chi̍t ê hàn-jī sêng-gú, pí-jū chú-tōng thòe-niū kap hôe-pī, pī-bián chhiong-tu̍t ê hoat-seng.
Jī-thn̂g

**Jī-thn̂g** (二糖; *disaccharide*) sī chi̍t chióng thoàⁿ-chúi-hoà-bu̍t, iû nn̄g ê tan-thn̂g hun-chú keng-iû sok-ha̍p hoán-èng lâi cho͘-sêng. Tī ha̍p-sêng ê kòe-têng tiòng, ē pàng chi̍t ê chúi hun-chú. Jī-thn̂g hām tan-thn̂g kāng-khoán lóng ē-tàng iûⁿ tī chúi lāi. Siāng chia̍p-khoàⁿ ê jī-thn̂g ū chià-thn̂g, jú-thn̂g kap be̍h-gê-thn̂g, in-ê hun-chú-sek lóng siá-chò C12H22O11. Kî-tiong, chià-thn̂g sī chi̍t hun-chú ê phû-tô-thn̂g kap chi̍t hun-chú ê kó-thn̂g; jú-thn̂g sī chi̍t hun-chú ê phû-tô-thn̂g kap chi̍t hun-chú ê poàⁿ-jú-thn̂g; be̍h-gê-thn̂g sī nn̄g hun-chú ê phû-tô-thn̂g sio-kap.
Tan-thn̂g

**Tan-thn̂g** (單糖) sī chi̍t chióng thoàⁿ-chúi-hoà-bu̍t, mā sī kò͘-chō siāng kán-tan ê thn̂g-hun-chú; ē-tàng iûⁿ tī chúi lāi.

Lūi-pia̍t:Iú-ki hoà-ha̍k
Bīn-chú

**Bīn-chú** (面子) sī jîn-chè koan-hē ê chi̍t khoán hiān-siōng. Tī Tang-a, kai-chân koan-liām khah-kiông ê siā-hōe lāi, te̍k-pia̍t siū-tio̍h tiōng-sī. Bīn-chú ê kū-thé ì-gī put-bêng, tān-sī ki-pún-siōng tō sī hō͘ siā-hōe tiong múi chi̍t ê lâng ê chun-tiōng. Nā-sī bô-ài hō͘ lâng bīn-chú, ē hō͘ lâng jīn-ûi bô chun-tiōng i, khó-lêng ē ín-khí tio̍h pò-ho̍k.
## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Jîn-chè koan-hē
Lūi-pia̍t:Siā-hōe sim-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tiong-kok bûn-hòa
Chun-tiōng

**Chun-tiōng** (尊重) sī chi̍t chióng tùi lâng ia̍h-sī tùi kûn-thé ê chun-giâm ia̍h-sī chun-kèng ê chiàⁿ-bīn kám-kak, ia̍h-sī te̍k-tēng ê hêng-ûi só͘ piáu-ta̍t ê chun-tiōng.
Kai-chân

**Kai-chân** (階層) sī kā só͘-ū ê lâng ia̍h-sī thoân-thé khu-hun chò kúi-nā ê téng-kip ê chè-tō͘. Tī kai-chân chè-tō͘ hā, bô-kāng kai-chân ê kò-jîn ē cho-siū tio̍h bô-pêng-téng ê khoân-lī kap thāi-gū, téng-chàn ê lâng khoân-lī khah-toā, ē-chân ê lâng khoân-lī khah-sè. Tiāⁿ-tiāⁿ mā sī jîn-sò͘ khah-chē ê ē-chân hō͘ chió-sò͘ ê téng-chàn thóng-tī kap koán-hat. Che kò͘-sêng chhin-chhiūⁿ lâu-thui hêng-chōng ê siā-hōe kò͘-chō, toā-to-sò͘ ê khoân-le̍k pī chiáng-ak tī chió-sò͘ jîn-sū ê chhiú lāi.
Peng-hô

**Peng-hô** (冰河) sī ē siông-sî sóa-tāng ê ba̍t-cha̍t ê peng-thé, sán-seng tī lo̍h-seh chek kah chhiau-kòe in seng-hoa kap iûⁿ-hòa sok-tō͘ ê só͘-chāi, kòe-têng tiāⁿ-tiāⁿ su-iàu kúi--a pah tang. Siū pún-sin ê ap-le̍k, peng-hô ē ta̍uh-ta̍uh-á piàn-hêng kiam tín-tāng.

## Chham-khó
Kái-kek

**Kái-kek** (改革) sī tùi pau-hâm chèng-tī, siā-hōe, bûn-hoà, keng-chè, chong-kàu téng-téng hong-bīn ê kái-liông kap kek-sin. Kái-kek si̍t-chè-siōng sī kai-chân lī-ek ê tiâu-chéng. Kái-kek ê bo̍k-te̍k sī ūi-tio̍h beh kái-piàn tī bo̍k-chiân siā-hōe chè-tō͘ tiong, bô hû-ha̍p siā-hōe hoat-tián ê pō͘-hūn, hō͘ i hû-ha̍p sin hoat-tián ê su-iàu. Hām lī-iōng pō-le̍k hong-sek thui-hoan goân-pún chèng-khoân lâi ta̍t-sêng kái-piàn ê kek-bēng bô-kāng, kái-kek sī tī bo̍k-chiân ê chèng-tī thé-chè lāi si̍t-hêng piàn-kek. Chi̍t hāng kái-kek ê sêng-kong ū-khó-lêng ē hō͘ hit-ê kok-ka kiâⁿ hiòng ún-tēng ê kio̍k-sè, tān-sī nā sit-pāi, ū-khó-lêng tì-sú lāi-loān kap chhiong-tu̍t.

Lūi-pia̍t:Chèng-tī ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Chèng-chhek
Siu-hēng

**Siu-hēng** (修行) sī hêng-ûi chhut-hiān chhò-gō͘ ê sî, só͘ chò ê siu-chèng tōng-chok.
Soan-sè

**Soan-sè** (宣誓) sī chi̍t ê lâng ia̍h-sī chi̍t ê thoân-tūi chún-pī beh tam-jīm bó͘ chi̍t ê jīm-bū ia̍h-sī chham-ka bó͘ chi̍t ê cho͘-chit ê sî, tī gî-sek tiong kong-khai kóng chhut piáu-sī koat-sim ê ōe-gú.

Lūi-pia̍t:Sè-giân
Lūi-pia̍t:Gî-sek
Bêng-sim Pó-kàm

***Bêng-sim Pó-kàm*** (明心寶鑑) sī chi̍t phō tī Tiong-kok goân-tiâu chì bêng-tiâu oân-sêng ê chheh. Chéng-lí-chiá sī Hoān Li̍p-pún. Lōe-iông choân-pō͘ chhut-chū *[[Siōng-su]]*, *[[E̍k-keng]]*, *[[Si-keng]]*, *[[Lé-kì]]*, *[[Lūn-gú]]*, *[[Bēng-chú]]*, *[[Chong-chú]]*, *[[Soat-oán]]*, *[[Gân-sī Ka-hùn]]* téng-téng keng-tián tù-chok.
Lông-chèng Choân-su

***Lông-chèng Choân-su*** (農政全書) sī Tiong-kok Bêng-tiâu kho-ha̍k-ka Chhî Kong-khé ê tù-chok. Chit phō chheh siu-lo̍k chē-chē Tiong-kok kó͘-chá lông-bîn ê lông-gia̍p seng-sán keng-giām kap ki-su̍t.
Hòe-bu̍t (khu-pia̍t-ia̍h)

**Hòe-bu̍t** ū khó-lêng sī kóng:

* Hòe-bu̍t (貨物), hong chài sàng bé-bē ê mi̍h-kiāⁿ;
* Pau-chong hó-sè ê chi̍t cho͘ mi̍h-kiāⁿ;
* Siong-phín;
* Hòe-khì-bu̍t.
Chū-jiân tiat-ha̍k

**Chū-jiân tiat-ha̍k** (自然哲學) sī hiān-tāi chū-jiân kho-ha̍k ê ki-chhó͘, chú-iàu sī teh su-khó lâng kap chū-jiân-kài ê koan-hē.
Hòe-khì-bu̍t

**Hòe-khì-bu̍t** (hùi-, -mi̍h), mā kóng **hòe-bu̍t**, sī keng-kòe chi̍t kái sú-iōng liáu-āu hông hòe-khì, sit khì kè-ta̍t, he̍k-chiá sī pháiⁿ--khì ê mi̍h-kiāⁿ. Hêng-sek ū pau-koat ji̍t-siông oa̍h-tāng sán-seng ê pùn-sò, sū-gia̍p hòe-khì-bu̍t, he̍k-chiá sī hòe-chúi, iú-hāi hòe-khì-bu̍t téng khoán.

Hòe-bu̍t pún-sin, he̍k-chiá sī keng-kòe hôe-siu kiam chhù-lí liáu-āu ê sán-bu̍t, chio̍h ū khó-lêng ē-tàng chài-lī-ēng.

## Siong-koan
* Kó͘-bu̍t
Hòe-bu̍t

:*Pún bûn-chiong kài-siāu hong pau-chong ūn-sàng ê bu̍t-phín, koan-hē kî-tha ì-sù chhiáⁿ khòaⁿ [[hòe-bu̍t (khu-pia̍t-ia̍h)]]*.

**Hòe-bu̍t** ùi keng-chè-ha̍k siong sī kóng siū poaⁿ sàng ê mi̍h-kiāⁿ kap sán-phín, iû-kî sī chí ū siang-giap lī-ek, ēng jîn-le̍k, chûn, hûi-hêng-ki, chū-tōng-chhia kap hóe-chhia téng hong-sek ūn-sàng ê mi̍h.
Lâm-kûn

**Lâm-kûn** (南拳) sī khí-goân chū Tiong-kok Hok-kiàn ê kûn-thâu bú-su̍t.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok bú-su̍t
Pùn-sò-chhia

**Pùn-sò-chhia** sī choan-bûn siu pùn-sò ê chū-tōng-chhiā, hiān-tāi sú-iōng it-poaⁿ sī te̍k-sû siat-kè lâi chhù-lí pùn-sò ê tho͘-lá-kuh. Hiān-tāi siâⁿ-chhī tiāⁿ-tiāⁿ ū choan-bûn thê-kiong pùn-sò-chhia ho̍k-bū ê chèng-hú he̍k-chiá sī su-jîn ki-koan.
Bī-iong-kiong

**Bī-iong-kiong** (未央宮) sī Tiong-kok Se Hàn sî-tāi ê chi̍t chō kiong-tiān.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Tâi-oân Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám

**Tâi-oân Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám** (台灣世界遺產潛力點) sī Tâi-oân Hêng-chèng-īⁿ Bûn-hoà Kiàn-siat Úi-oân-hōe phêng-soán chhut kū-pī teng-lo̍k Sè-kài Ûi-sán tiâu-kiāⁿ ê Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám; in hun-pò͘ tī Tâi-oân pún-tó, Phêⁿ-ô͘, Kim-mn̂g kap Má-chó͘. 2002 nî, tē-it kî phêng-kó͘ ū 12 ê só͘-chāi; lo̍h-bóe koh tī 2009 nî cheng-ka 5 ê chiâm-le̍k-tiám; kàu 2010 nî nî-té, í-keng ū 18 ê chiâm-le̍k-tiám.

## Chiâm-le̍k-tiám

## Goā-pō͘
*Tâi-oân Sè-kài Ûi-sán chiâm-le̍k-tiám
Rieuwwerowar

**Rieuwwerowar**, Hàn-bûn ū **Liáu-a-siā** (了阿社) téng hō-miâ, sī í-chá ùi Tâi-oân pak-pō͘ ê chi̍t-ê chng-siā, só͘-chāi ùi Rivrijcd siā ê hū-kīn, óa-kīn kin-á-ji̍t só͘ kóng ê Sin-tiàm-khe.

## Le̍k-sú
Chiàu Hô-lân sî-kî ê tiâu-cha, pún siā jîn-kháu ùi 1647 nî ê sî ū 125 lâng, hun 30 hō͘; kàu 1655 nî ê sî, ū 116 lâng 31 hō͘. 1654 nî Simon Keerdekoe só͘ chè-chok ê tē-tô͘ ū piau-sī chhut pún tē-hō-miâ.

Chheng-kok sî-tāi Hàn-bûn tùi pún siā miâ-hō ū chē khoán siá-hoat, pí-lūn 1697 nî Hiok Éng-hô kì 荖匣 (láu-ah).

Kun-kù kin-sè ha̍k-chiá gián-kiù, pún siā khó-lêng ūi tī leh Si̍t-bu̍t-hn̂g ûi-chek hū-kīn, piáu-hiān ùi hit-ê ûi-chek ê Cha̍p-saⁿ-hâng bûn-hòa lūi-hêng téng-bīn.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Khó-kó͘-ha̍k
Chhit-tè-chhù (Lâm-chiu-hiong)

**Chhit-tè-chhù** (七塊厝) sī Tâi-oân Pîn-tong-koān Lâm-chiu-hiong lāi ê chi̍t-ê tē-hng, hêng-chèng-siōng  sī siat chò **Chhit-tè-chhoan** (-村), koán-lâi tû-liáu Chhit-tè-chhù pún chng, koh ū Hoan-á-chhù (番仔厝) kap Lô-ka-chng (羅家莊) téng chng-thâu. Chiàu 2014 nî 10 goe̍h thóng-kè, thong chhoan jîn-kháu ū 1260 lâng.

## Tē-lí
Chhit-tè-chhù pún chng ūi tī leh Pîn 73 Sòaⁿ kong-lō͘ ê tang-pêng, chng lāi ū chi̍t keng Lâm-an-kiong (南安宮).

## Le̍k-sú
1815 nî ê sî, Chhit-tè-chhù thàng Tang-káng ê chúi-lō͘ khai-thong, chiâⁿ chò sī seng-lí chek-chhī ê tē-tiám.

Chhit-tè-chhù sī 1920 nî só͘ siat Nâ-piⁿ-chng ē-té ê tōa-jī. Chiàu 1935 nî ê thóng-kè, khiā-khí jîn-kháu ū 685 lâng.

1951 nî, Chhit-tè-chhù pun hō͘ sin siat ê Khe-chiu-hiong (āu-bóe kái hō Lâm-chiu) koán-lí.

## Chham-khó
* 

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Lâm-chiu-hiong
Chhit-tè-chhù

**Chhit-tè-chhù** (七塊厝) sī chin chē só͘-chāi ê tē-hō-miâ, ū pau-koat:

* Chhit-tè-chhù (Ha̍k-kah-khu)
* Chhit-tè-chhù (Lâm-chiu-hiong)
* Chhit-tè-chhù (Tang-hô-hiong)
Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe

**Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe** (台灣美術展覽會), mā hō-chò **Tâi-tián** (台展), sī Tâi-oân le̍k-sú-siōng ê tē-it ê bí-su̍t tián-lám-hōe. Tī Ji̍t-pún sî-tāi ê 1927 chì 1936 nî kí-pān, lóng-chóng 10 hôe.

## Le̍k-sú
* Tē-it-hôe
* Tē-jī-hôe
* Tē-saⁿ-hôe
* Tē-sì-hôe
* Tē-gō͘-hôe
* Tē-la̍k-hôe
* Tē-chhit-hôe
* Tē-peh-hôe
* Tē-káu-hôe
* Tē-cha̍p-hôe

*
Elijah Wood

thumb|Elijah Wood (2014)
**Elijah Jordan Wood** (1981 nî 1 goe̍h 28 chhut-sì) sī Bí-kok ê ián-oân. I thâu piàn chhut-hiān tī tiān-iáⁿ lāi sī ùi 1989 nî ê *[[Back to the Future Part II]]* poaⁿ chi̍t-ê sió kak. Sè-hàn sî pat iàn kòe *Radio Flyer* (1992), *Flipper* (1996) téng-téng.

I siāng chhut-miâ ê kak-sek sī ùi 2001 khai-sí ê *[[The Lord of the Rings]]* tiān-tiáⁿ hē-lia̍t lāi-bīn ián Frodo Baggins.

Lūi-pia̍t:1981 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:Bí-kok jîn-bu̍t
Lū Thiat-chiu

**Lū Thiat-chiu** (呂鐵州; ) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi Thô-hn̂g Tāi-khe ê chi̍t ūi ōe-ka.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe ji̍p-soán-chiá
Tâi-oân Tē-hng Chū-tī Liân-bêng

**Tâi-oân Tē-hng Chū-tī Liân-bêng** (臺灣地方自治聯盟) sī chi̍t ê tī 1930 nî ùi Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng hun-lia̍t chhut-khì ê iū-phài thoân-thé.
Chèng-tī ê chū-iû

**Chèng-tī ê chū-iû** (政治-自由; *political freedom*) sī chi̍t ê chèng-tī-ha̍k su-sióng, Se-iûⁿ le̍k-sú ê he̍k-sim kài-liām, mā sī bîn-chú siā-hōe ê chi̍t ê tiōng-iàu ê te̍k-teng.
Su-sióng ê chū-iû

**Su-sióng ê chū-iû** (思想-自由; *freedom of thought*) sī kò-jîn thang chhî-iú hām pa̍t-lâng bô-kāng khoán su-sióng ê chū-iû jîn-koân. Su-sióng ê chū-iû sī jîn-koân siāng ki-pún ê cho͘-sêng pō͘-hūn, pau-hâm giân-lūn ê chū-iû kap sin-bûn ê chū-iû téng-téng.
Bûn-hoà bia̍t-choa̍t

**Bûn-hoà bia̍t-choa̍t** (文化滅絕; *cultural genocide*) sī iû Raphael Lemkin lu̍t-su tī 1933 nî só͘ thê-chhut ê chéng-cho̍k bia̍t-choa̍t ê chi̍t pō͘-hūn.
Kok-ka hoān-chōe

**Kok-ka hoān-chōe** (國家犯罪; *state crime*), ia̍h-sī **chèng-hú hoān-chōe** (政府犯罪), sī kóng kok-ka ki-koan, koaⁿ-liâu kap chèng-tī jîn-bu̍t lī-iōng tī chèng-hú thé-hē lāi ê chit-koân só͘ chìn-hêng ê hoān-chōe hêng-ûi.

Lūi-pia̍t:Hoān-choē
Chéng-cho̍k bia̍t-choa̍t

**Chéng-cho̍k bia̍t-choa̍t** (種族滅絕; *genocide*) sī jîn-ûi koh hē-thóng-sèng kap kè-ōe-sèng ê tùi chi̍t ê ia̍h-sī chi̍t-koá jîn-chéng, bîn-cho̍k, chong-kàu kap kok-bîn thoân-thé chìn-hêng choân-thé-sèng ia̍h-sī kio̍k-pō͘-sèng ê tô͘-sat.

Lūi-pia̍t:Jîn-koân chhim-hāi
Sin-bîn-hōe

**Sin-bîn-hōe** (新民會) sī iû tī Tang-kiaⁿ ê Tâi-oân liû-ha̍k-seng tī 1920 nî 1 goe̍h 11 hō sêng-li̍p ê tē-it ê chèng-tī ūn-tōng thoân-thé. I sêng-li̍p ê bo̍k-te̍k sī ūi-tio̍h beh chiông-sū chèng-tī kap siā-hōe ê kái-kek ūn-tōng, cheng-chìn Tâi-oân jîn-bîn ê hēng-hok.

## Siong-koan
* *[[Tâi-oân Chheng-liân]]*
Tâi-oân Chheng-liân

:*Lēng-gōa ū chi̍t hūn [[Tâi-oân Chheng-liân (chiàn-āu)]].*

***Tâi-oân Chheng-liân*** (臺灣青年) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi iû lâng tī Ji̍t-pún liû-ha̍k ê Tâi-oân ha̍k-seng só͘ sêng-li̍p ê Sin-bîn-hōe ê ki-koan cha̍p-chì. I chhut-pán ê hêng-sek sī goe̍h-khan, iû Chhoà Pôe-hóe tam-jīm pian-chi̍p kiam hoat-giân-jîn, ah Lîm Têng-lo̍k kap Phêⁿ Hoâ-eng hū-chek si̍t-chè ê pian-chi̍p.

## Siong-koan
*Sin-bîn-hōe

## Chham-khó
Peh-chong Cha̍p-sì-phài

**Peh-chong Cha̍p-sì-phài** (八宗十四派) sī tī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi thoân-ji̍p Tâi-oân ê Ji̍t-pún Hu̍t-kàu. Kî-tiong, Peh-chong sī Hoâ-giâm-chong, Thian-tâi-chong, Chin-giân-chong, Lîm-chè-chong, Chô-tōng-chong, Chēng-thó͘-chong, Chēng-thó͘-chin-chong kap Ji̍t-liân-chong. **Cha̍p-sì-phài** sī Hoâ-giâm-chong, Thian-tâi-chong, Ko-iá-san Chin-giân-chong, Chin-giân-chong Thê-ô͘-phài, Lîm-chè-chong Miāu-sim-sī-phài, Chô-tōng-chong, Chēng-thó͘-chong, Chēng-thó͘-chong Se-san Chhim-chhó-phài, Chēng-thó͘-chin-chong Pún-goān-sī-phài, Chin-chong Tāi-kok-phài, Chin-chong Bo̍k-pian-phài, Ji̍t-liân-chong, Pún-bûn Hoat-hoâ-chong kap Hián-pún Hoat-hoâ-chong.

## Siong-koan
* Tâi-oân ê Hu̍t-kàu
Chô-tōng-chong

**Chô-tōng-chong** (曹洞宗) sī Siān-chong 5 ê chú-iàu liû-phài ê kî-tiong chi̍t ê, ùi Chio̍h-thâu-chong hun chhut-lâi; iû Tōng-san Liông-kài kap Chô-san Pún-che̍k chhòng-li̍p.
Hoâ-giâm-chong

**Hoâ-giâm-chong** (華嚴宗) sī Tāi-sêng Hu̍t-kàu ê chi̍t ê chong-phài.

Lūi-pia̍t:Hu̍t-kàu ê chong-phài
Chin-giân-chong

**Chin-giân-chong** (真言宗) sī Ji̍t-pún Hu̍t-kàu ê kî-tiong chi̍t ê chú-iàu ê chong-phài, 816 nî iû Khong-hái tī Ko-iá-san chhòng-li̍p, sio̍k-î bi̍t-chong.
Bēng Hō-jiân

**Bēng Hō-jiân** (孟浩然; ), miâ **Hō** (浩), piáu-jī **Hō-jiân** (浩然), hō **Lo̍k-bûn Chhú-sū** (鹿門處士), sī Tông-tiâu sî-tāi ê Tiong-kok si-jîn.

H
Ông Chi-hoàn

**Ông Chi-hoàn** (王之渙; ), piáu-jī **Kùi-lêng** (季凌), sī chi̍t ūi Tiong-kok Tông-tiâu sî-tāi ê si-jîn.

C
Lí Kûn-gio̍k

**Lí Kûn-gio̍k** (李群玉), piáu-jī **Bûn-san** (文山), sī chi̍t ūi Tiong-kok Tông-tiâu sî-tāi ê si-jîn.

K
Lí Siong-ún

**Lí Siong-ún** (李商隱; ) sī chi̍t ūi Tiong-kok Tông-tiâu bóe-kî ê si-jîn; piáu-jī **Gī-san** (義山), hō **Gio̍k-khe-seng** (玉谿生) kap **Hoân-lâm-seng** (樊南生).

S