open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Artemis

**Artemis** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: Άρτεμις) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê goe̍h-niû ê cha-bó͘ sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Diana. I sī Zeus kap Leto ê kiáⁿ, mā sī Apollo ê tsí.
Athena

**Athena** (Hi-lia̍p-gú: Αθηνά) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê tì-hūi ê cha-bó͘ sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Minerva. I sī Zeus kap Metis ê kiáⁿ.

Athens sī ēng i ê miâ-jī khí ê.
Demeter

**Demeter** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: Δήμητρα) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê lông-gia̍p ê cha-bó͘ sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Ceres. I sī Cronus kap Rhea ê kiáⁿ.
Dionysus

**Dionysus** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: Διόνυσος) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê phô-tô-chiú ê sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Bacchus. I sī Zeus kap Semele ê kiáⁿ.
Hephaestus

**Hephaestus** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: Ἡφαιστος) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn hoé ê sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Vulcanus. I sī Zeus kap Hera ê kiáⁿ.
Hestia

**Hestia** (Hi-lia̍p-gú: Εστία) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê chi̍t ê cha-bó͘ sîn-bêng, sī chàu-thâu ê sîn-bêng kah chhù ê pó-hō͘-chiá, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Vesta. I sī Cronus kap Rhea ê kiáⁿ.
Hades

**Hades** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: ᾍδης) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn im-kan ê sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Pluto. I sī Cronus kap Rhea ê kiáⁿ.
Heracles

**Heracles** (Hi-lia̍p-gú: Ηρακλής) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê chi̍t ê poàⁿ-sîn eng-hiông, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Hercules. I sī Zeus kap Alcmene ê kiáⁿ.
Persephone

**Persephone** (Hi-lia̍p-gú: Περσεφόνη) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn im-kan ê cha-bó͘ sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Proserpina. I sī Hades ê cha-bó͘-lâng.
Asclepius

**Asclepius** (Hi-lia̍p-gú: Ἀσκληπιός) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn i-ha̍k ê sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Aesculapius. I sī Apollo ê kiáⁿ.
Prometheus

**Prometheus** (Hi-lia̍p-gú: Προμηθεύς) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê chi̍t ê sîn-bêng. I thau-iap thiⁿ-téng ê hoé sàng hō͘ jîn-lūi, hō͘ Zeus koaiⁿ tī Kavkaz Soaⁿ-me̍h.
Chhî Khèng-chiong

**Chhî Khèng-chiong** (徐慶鐘; ) sī Tâi-oân ê lông-ha̍k-chiá kiam koaⁿ-liâu. 

I tī Ji̍t-pún sî-tāi pat siá kòe *Lô-má-jī chòe Tâi-oân-gí tha̍k Tâi-oân-tiū Chai-lâi Phín-chéng Miâ-lūi* (羅馬字綴臺灣語讀臺灣稻在來品種名彙) kì-lio̍k kok khoán tiū-á phín-chéng ê Tâi-oân-gí kóng-hoat, hoat-piáu tī 1933 nî 9 goe̍h kap 10 goe̍h hūn ê *[[Tâi-oân Lông-sū-pò]]*.
Gūi Chheng-tek

**Gūi Chheng-tek** (魏清德; 1886 nî – 1964 nî) sī Tâi-oân ê sî-jîn bûn-ha̍k-chiá kiam kì-chiá, mā sī koaⁿ-liâu kap chèng-tī-chiá. I tī 1910 n̂ ji̍p *[[Tâi-oân Ji̍t-ji̍t Sin-pò]]* chò khang-khòe, lēng-gōa pat ùi 1936 nî hông kéng chò Tâi-pak-chiu Hia̍p-gī-hōe-oân.
Iûⁿ Hián-ta̍t

**Iûⁿ Hián-ta̍t** (楊顯達; 1906 nî – 1936 nî 5 goe̍h 30), ia̍h hō **Iûⁿ Hoa** (楊華), sī Tâi-oân ê sî-jîn, Hàn-bûn bûn-ha̍k-chiá. I pat tī 1927 nî siū Tī-an Kéng-chhat-hoat Sū-kiāⁿ éng-hióng hông koaⁿ-kaⁿ chi̍t chām, tè-bé tī 1934 nî ka-ji̍p Tâi-oân Bûn-gē Liân-bêng.
Mitrailleuse

**Mitrailleuse** (Hoat-gí ho͘-im: [mitʁajøz]) sī khah-chá chi̍t lūi ū chē kóng chhèng-sin ê chhèng-phàu, ē-sài chi̍t kái siā chhut chē lia̍p chhèng-chí he̍k-chiá sī sìn-sok hoat chhut chē kái chhèng-chí. Pún khoán bú-khì siāng chá sī 1851 nî Pí-lī-sî ê kun-koaⁿ Toussaint Fafchamps hoat-bêng--ê. Hoat-kok tī 1866 nî chhái-ēng 25 kóng khoán-sek, thâu piàn hông chèng-sek la̍p ji̍p kun-chong jî-chhiá sú-iōng tī chú-iàu chiàn-sū sī tī Phó͘ Hoat Chiàn-cheng ê sî.

## Siong-koan
* Gatling phàu
Chhèng-sin

**Chhèng-sin** sī chi̍t tháng tn̂g kóng, it-poaⁿ sī kim-sio̍k chè, sī chhèng-phàu ê lêng-kiāⁿ he̍k-chiá kò͘-chō, sak chhut chhèng-chí ia̍h sī tōa-phàu-chí ê thong-tō.

## Siong-koan
* Kháu-kèng

## Chham-khó
Phêⁿ-ô͘ liāu-lí

**Phêⁿ-ô͘ liāu-lí**, sī ēng Phêⁿ-ô͘ sán si̍t-châi, te̍k-pia̍t sī **Phêⁿ-ô͘ [[hái-sán]]** ûi chú ê chi̍t khoán liāu-lí.

Lūi-pia̍t:Phêⁿ-ô͘ liāu-lí
Chhèng-chí

**Chhèng-chí** () sī pau tī kim-sio̍k téng châi-chit gōa-khak lāi-bīn chiâⁿ chò kui lia̍p ê tân-oân, thui-chìn-io̍h (*propellant*) kap primer. Chhèng-chí sī hŏng té ùi chhèng lāi, tân-oân ê pō͘-hūn hŏng tôaⁿ hiòng bo̍k-piau, chō-sêng bo̍k-piau ê sún-hāi.
Gá-suh-lô͘

**Gá-suh-lô͘** sī chi̍t khoán ēng gá-suh chò jiân-liāu lâi ín-hóe ê lô͘. Che sī 19 sè-kí hoat-bêng ê mi̍h-kiāⁿ, 20 sè-kì liáu-āu chiām-chiām phó͘-kip.
Hong-thai Malakas (2016 nî)

**Tiong-tō͘  Hong-thai Malakas** sī 2016 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai kùi tē-sì ê hong-thai. "Malakas" sī Tagalog-gí ê sû, iû Hui-li̍p-pin thê-kiong, ì-sù sī "ū la̍t". Che hong-thai choè kē khì-ap sī 930 hPa, sùn-kan choè toā tīn-hong ê hong-sok sī 250 km/h.
Hong-thai Megi (2016 nî)

**Tiong-tō͘  Hong-thai Megi** sī 2016 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai kùi tē-sì ê hong-thai. "Megi" () sī Hân-kok-gí ê sû, iû Hân-kok thê-kiong, ì-sù sī "liâm-á" (*Parasilurus asotus*). Che hong-thai choè kē khì-ap sī 940 hPa, sùn-kan choè toā tīn-hong ê hong-sok sī 220 km/h.
Su-thoân

**Su-thoân** (師團; Eng-gí: *division*) sī kun-tūi ê cho͘-chit tan-goân, it-poaⁿ hâm 10,000 kàu 20,000 ê peng-á. Nā sī Sè-kài Tāi-chiàn sî-kî ê pō͘-peng su-thoân, ū khó-lêng chhiau-kòe 30,000 lâng.

Tùi lio̍k-kun lâi kóng, it-poaⁿ chi̍t-ê su-thoân ē-té sī hun chò kúi-a-ê liân-tūi (*regiment*) he̍k-chiá sī lú-thoân (*brigade*); chē-ê su-thoân koh ē-tàng ha̍p chò chi̍t-ê kûn-thoân (*corps*).

Si̍t-chè ê pian-chè kap hō-miâ chiàu ta̍k-ê kok-ka sī ke-kiám bô-kâng. Tī kīn-tāi Tiong-kok kun-tūi chèng-sek ê ēng-gí lāi-bīn, pún chân-kip sī hông hō chò **su** (師). Nā Ji̍t-pún kap Hân-kok lóng kiò su-thoân.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Liân-tūi

**Liân-tūi** (Eng-gí: *regiment*) sī chi̍t khoán kun-sū cho͘-chit tan-goân, tōa-sió kap ēng-tô͘ chin chē piàn-hòa, chiàu kok-ka kap kun-chéng ū ka-tī ê khoán-iūⁿ.

Nā Eng-kok kap Bí-kok lio̍k-kun lâi kóng, liân-tūi ē-té ê tan-goân sī tōa-tūi (*battalion*), ū sî chi̍t-ê liân-tūi ē-té ka-taⁿ siat chi̍t cho͘ tōa-tūi. Chē-ê liân-tūi ē-sài koh pian chò chi̍t-ê su-thoân.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Lú-thoân

**Lú-thoân** (Eng-gí: *brigade*) sī kun-tūi ê chi̍t khoán chiàn-su̍t cho͘-chit, it-poaⁿ hâm 3 kàu 6 ê tōa-tūi (*battalion*) kap chi̍t kóa chi-oân tan-ūi. I ē-tàng sǹg sī ka-kiông he̍k-chiá khok-chhiong ê liân-tūi (*regiment*). Chē-ê lú-thoân ē-tàng cho͘ chò su-thoân.

Si̍t-chè ê pian-chè kap hō-miâ chiàu kok-ka kap kun-chéng sī ke-kiám ū piàn-hòa. Nā tī kīn-tāi Tiong-kok ê kun-tūi lāi-bīn, lú-thoân chit khoán chân-kip ê chèng-sek kóng-hoat sī **lú** (旅). "Lú-thoân" chi̍t-ê Hàn-jī-sû sī Ji̍t-pún kap Hân-kok téng kok-ka teh sú-ēng.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Gí-goân-ha̍k

**Gí-goân-ha̍k** (gú-) sī tùi tan-gí khí-goân kap iân-kek, ia̍h chio̍h sī **gí-goân** ê gián-kiù.
Colombey Chiàn-tò͘

**Colombey Chiàn-tò͘**, ia̍h hō-chò **Borny Chiàn-tò͘** kap **Borny–Colombey Chiàn-tò͘**, sī hoat-seng tī 1870 nî 8 goe̍h 14 ji̍t, hoat-kok chiong-kun Francois Achille Bazaine tī Wörth Chiàn-tò͘ chiàn-su piáu-āu, tī Metz tang-pêng ê Colombey (Coincy ê chi̍t hūn) siū Colmar von der Goltz niá-chhōa ê Tek-kok kun-tūi kong-kek. Siong-hong lóng siū tio̍h giâm-tiōng sún-hāi, jî-chhiá lóng chú-tiuⁿ sèng-lī. Hoat-kok ê chiong-kun Claude Théodore Decaen chiàn-sí. Té-bé Hoat-kok kè-sio̍k kòe Moselle Hô, hiòng Mars-la-Tour thè-peng.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Phó͘-Hoat Chiàn-cheng ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1870 nî
Bayern Ông-kok

**Bayern Ông-kok** (tek. *Königreich Bayern*), he̍k-chiá kóng **Bavaria Ông-kok** sī chi̍t-ê German kok-ka, sī 1805 nî tùi Bayern Soán-tè-hô͘-kok (*Kurfürstentum Bayern*) kè-sêng lâi--ê. Té-bé chûn-chāi kàu 1918 nî, tī 1871 nî ê sî ka-ji̍p Tek-ì-chì Tè-kok lāi-bīn.

Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
Sin bûn-ha̍k ūn-tōng

**Sin bûn-ha̍k ūn-tōng** (新文學運動), koh kiò **bûn-ha̍k kek-bēng **(文學革命), **pe̍h-ōe-bûn ūn-tōng** (白話文運動), sī Tiong-kok ê chi̍t tiûⁿ bûn-ha̍k kap gú-bûn ê kái-kek ūn-tōng, iû chok-ka kap ha̍k-chiá tī1910 nî-tāi āu-kî hoat-khí.

## Khí-in
Sin bûn-ha̍k ūn-tōng sī bûn-ha̍k hoat-tián ê chū-jiân chhu-sè. Pe̍h-ōe-bûn bûn-ha̍k ê khai-ki sî-tāi pēng m̄-sī chū Ngó͘-sù khai-sí, ē-tàng tui-sok kàu Bêng Chheng ê pe̍h-ōe-bûn chhòng-chok. *[[Jû-lîm Gōe-sú]]*, *[[Jī-si̍p-liân Bo̍k-tó͘ chi Koài Hiān-chōng]]*, *[[Âng-lâu-bāng]]* lóng-chóng sī iōng pe̍h-ōe-bûn siá chhut-lâi ê. Tiong-kok thoân-thóng bûn-ha̍k kàu liáu Chheng-tiâu boa̍t-kî, bô-lūn si sû sán-bûn, siáu-soat hì-kio̍k, kan-na í-keng kàu biān-lîm tô͘ kiông kiû piàn ê kai-toāⁿ, hàn-bûn iā sek-bî. Sêng-chiap kòe-khì Tông-tiâu ê piàn-bûn, Sòng Goân ê oā-pún, Kim Goân ê hì-khiok kap Bêng Chheng ê chiong-hôe siáu-soat ê pe̍h-ōe bûn-ha̍k, kiam siū thoân-thóng bîn-kan bûn-ha̍k kap Koaⁿ-ōe ê éng-hióng, kek-sin bûn-ha̍k ê lūn-kiàn chú-tiuⁿ pit-jiân sán-seng.

Ùi Sin-hāi Kek-bēng liáu-āu, Tiong-kok siā-hōe phó͘-phiàn chûn-chāi kok-chióng kái-kek kó͘-chá bûn-hoà ê su-sióng; kî-tiong, sin bûn-ha̍k ūn-tōng chú-iàu khí-goân chū 1915 nî Tân To̍k-siù tī Siōng-hái chhòng-pān ê *Chheng-liân Cha̍p-chì* (青年雜誌), lo̍h-bóe kái miâ chò *Sin Chheng-liân* (新青年). Tī Sin Chheng-liân cha̍p-chì lāi, iu-goân í 1917 nî chì 1919 nî chi-kan iû Ô͘ Sek hoat-piáu ê kúi-nā phiⁿ lūn-su̍t ûi tiòng-sim. Pí-lūn 1917 nî 1 goe̍h ê *Bûn-ha̍k Kái-liông Cho͘-gī* (文學改良芻議) kap 1918 nî 4 goe̍h ê *Kiàn-siat tek Bûn-ha̍k Kek-bēng Lūn* (建設的文學革命論) téng-téng. Tòe 1919 nî só͘ hoat-seng ê Ngó͘-sù ūn-tōng, hit-tang-chūn Tiong-kok choân-kok chhiong-boán tio̍h hoán-thoân-thóng (反傳統) kap kiû-kek-sin (求革新) ê ho͘-siaⁿ, chìn-chi̍t-pō͘ thui-tōng sin bûn-ha̍k ūn-tōng ê hoat-tián, put-kò sin-bûn-ha̍k ūn-tōng kap Ngó͘-sù ūn-tōng chi-kan kî-si̍t pēng bô ti̍t-chiap ê koan-hē.

Sin bûn-ha̍k ūn-tōng goân-chū chèng-kio̍k tōng-tōng, lia̍t-kiông khi-lêng kap bîn-cho̍k chū-kak. Chū A-phiàn Chiàn-cheng liáu-āu, Tiong-kok siū-tio̍h lia̍t-kiông ê khoân-sù, chhim-lêng ap-pek, put-toàn pī pek koah-tē pôe-khoán, kok-ka lōe-iu-gōe-hoàn, hui-siông giâm-tiōng. Tì-sek hūn-chú hō-tiàu bîn-cho̍k chū-kak, put-ûi-î-le̍k, tui-sûn bîn-cho̍k tô͘-kiông chi lō͘, bē-chió kek-sin ūn-tōng in-chhú sán-seng. Chia-ê ūn-tōng ê éng-hióng m̄ kan-na tī chèng-tī hong-bīn, iā chhì-kek tì-sek hūn-chú tùi Tiong-kok bûn-hoà, su-sióng, bûn-ha̍k ê tiông-sin su-khó, ín-khí phó͘-kip kàu-io̍k ê su-kiû, chek-ke̍k thui-tōng sin bûn-ha̍k ūn-tōng ê sán-seng.

Sin bûn-ha̍k ūn-tōng lâi-chū "giân-bûn it-thé" (言文一體) ê su-kiû. Hàn-bûn chò-ûi kū bûn-ha̍k ê ke-si, í-keng put-ha̍p-sî-gî, bōe-tàng sek-èng sin sî-tāi kap pò-chiong cha̍p-chì ê su-iàu. Ka-siōng se-hong sin ha̍k-būn ê chhì-kek, it-chhè sin ha̍k-su̍t kap sin su-sióng, pit-su í chi̍t chióng sin bûn-thé chiah thang hó piáu-ta̍t liû-thiòng. In-chhú iú-sek-chi-sū thê-chhiòng pe̍h-ōe-bûn, lâi phó͘-kip kap khai-hòng kàu-io̍k, kái-chìn bîn-tì.

Lūi-pia̍t:Bûn-ha̍k
Put-pêng-téng tiâu-iok

**Put-pêng-téng tiâu-iok** (不平等條約) sī kóng tī chhiam-tēng tiâu-iok ê kok-ka tiong, chi̍t hong í bú-le̍k ia̍h chèng-tī si-ap ê chhiú-toāⁿ, hia̍p-pek lēng-goā chi̍t hong chhiam-sú ê tiâu-iok, in-ūi tè-iok siang-hong ê tâm-phoàⁿ tē-ūi bô tùi-téng, tì-sú chòe-āu tè-kiat ê tiâu-iok bô pêng-téng, in-chhú tiâu-iok thong-siông lóng ē tùi bó͘ chi̍t hong ê kok-ka chú-koân hām kok-ka lī-ek sán-seng chhim-hāi. Put-pêng-téng tiâu-iok thong-siông sī thêng-chiàn ê tiâu-kiāⁿ kap kiat-kó, ūi-tio̍h kiat-sok chiàn-cheng só͘ chhiam-tēng ê tiâu-iok chiū sī hô-iok.

Lūi-pia̍t:Tiâu-iok
Âng-pak Thī-ke

**Âng-pak Thī-ke** (Eng-gí: Temminck's Tragopan; Ha̍k-miâ: Tragopan temminckii) sī chi̍t-chióng tiong-téng thé-hêng ê Thī-ke, thé-tn̂g khó-ta̍t 64 kong-hun, hiông-chiáu ú-mn̂g gân-sek sī chhim âng-sek, ū pe̍h-sek pan-tiám, hūi o͘-sek, thúi hún-sek, bīn-pō͘ lâm-sek. Tòa pe̍h-sek pan-tiám. Gōa-pió kah âng-heng kak-thī sio-siāng, chia̍h-mi̍h ū Chiuⁿ-kó, chháu-á.
Seng-o̍ah tī Tang-lâm-a pak-pō͘ ê sim-lîm tiong, Ìn-tō͘ tang-pak-pō͘, O̍at-lâm sai-pak pō͘ kah Tiong-kok lâm-hong chu-séng lóng-ū hūn-pò͘.
Bernie Mac

**Bernard Jeffrey McCullough** (1957 nî 10 goe̍h 5 ji̍t – 2008 nî 8 goe̍h 9 ji̍t) sī Bí-kok ê ián-goân.
Houndstooth

**Houndstooth** (ì-sù: "la̍h-káu ê chhùi-khí") sī chi̍t khoán siang sek ê hoe-iūⁿ, tiāⁿ sú-iōng tī saⁿ-á-khò͘ kap kî-tha pháng-chit-phín téng-bīn, it-poaⁿ sī ēng o͘-pe̍h ê sek-tī. I-ê khí-goân sī So͘-kiat-lân ê chi̍t khoán iûⁿ-mn̂g-saⁿ ê hoe-chháu.

Lūi-pia̍t:Pháng-chit
Lūi-pia̍t:Siat-kè
Dolce & Gabbana

**Dolce & Gabbana** sī Italia ê siat-kè-su Domenico Dolce kap Stefano Gabbana chhòng-li̍p ê sî-iūⁿ kong-si.

## Links
* Gualtiero Galmanini

## Chham-khó
*
Djellaba

**Djellaba** sī Hui-chiu pak-pō͘ A-lá-pek bûn-hòa ê ho̍k-chong chi̍t khoán, sī tn̂g-tō͘ tāi-khài kàu kha-ba̍k ê khoah-sin tn̂g moa.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:A-la-pek bûn-hòa
Lūi-pia̍t:Hui-chiu bûn-hòa
Chèng-kù

[縮圖|300x300像素|[Kau-thong sū-kò͘|kau-thong sū-kò͘ liáu-āu ê kéng-chhat kò-sī, chhōe sū-hoat sî ê bo̍k-kek chèng-jîn.]]
**chèng-kù** (證據) tī sò͘-siōng-hoat siōng, sī the̍h-lâi khak-tēng tong-sū-jîn chú-tiuⁿ sī chin-si̍t ê chèng-bêng.

## Chèng-kù ê te̍k-teng
**Kheh-koan-sèng**: ū nn̄g chân hâm-gī, tē-it sī "tī ì-sek chi-goā, bô oá-khò chú-koan ì-sek lâi chûn-chāi", tē-jī sī "chiàu sū-si̍t pún-lâi ê bīn-bo̍k khó-chhat, bô ka-thiam kò-jîn phian-kiàn". Kheh-koan pēng bô tāi-piáu chin-si̍t, kheh-koan phian-tiōng chāi si̍t-chāi bu̍t-thé chèng-kù ê sio̍k-sèng, ah chin-si̍t phian-tiōng chāi giân-sû chèng-kù ê sio̍k-sèng. Kheh-koan pēng bô tāi-piáu pâi-thek chú-koan, tián-hêng ê chiū sī giân-sû chèng-kù, giân-sû chèng-kù kiông-tiāu ê sī chú-kheh-koan ê kiat-ha̍p.

Lūi-pia̍t:Hoat-lu̍t
La̍p-sòe-jîn

**La̍p-sòe-jîn** (納稅人) chiū sī ū gī-bū kiáu-la̍p sòe-kim ê lâng, hun chò hoat-jîn kap chū-jiân-jîn. Bô-kāng ê sòe-kim lūi-pia̍t ū bô-kāng ê la̍p-sòe-jîn; la̍p-sòe-jîn kap khioh-sòe tùi-siòng, kè-sòe i-kù kap la̍p-sòe khoân-chiat ū bi̍t-chhiat ê koan-hē.

Lūi-pia̍t:Cho͘-sòe
Chang-kho

**Chang-kho**, ha̍k-miâ hō chò **Arecaceae**, sī khui-hoe si̍t-bu̍t lāi-tiong 1 ê kho, sio̍k tī **Arecales** chit ê ba̍k, chit ê ba̍k kan-taⁿ chit ê kho niā-niā. Hiān-chú-sî chai-iáⁿ ê chang-chhiū liōng-iok ū 202 ê sio̍k, 2600 ê chéng, toā-hūn khiā tiàm jia̍t-tāi ia̍h a-jia̍t-tāi. 

Chang kah pin-nn̂g lóng sī tī chang-kho ē-kha ê.
Su-pán-ná

**Su-pán-ná** sī chi̍t lūi ke-si, ē-tàng kò͘-tēng jî-chhiá ka-kiông chhut-la̍t lâi tńg-se̍h lô͘-si téng lêng-kiāⁿ.
Lô-tōng sam-hoat

**Lô-tōng sam-hoat** (勞動三法), sī Tiong-hoâ Bîn-kok hoat-lu̍t ê **Kang-hōe Hoat** (工會法), **Thoân-thé Hia̍p-iok Hoat** (團體協約法) kap **Lô-chu Cheng-gī Chhú-lí Hoat** (勞資爭議處理法), iā sī lô-chu ūn-chok siōng ê tiōng-iàu hoat-lu̍t. 1992 nî 11 goe̍h 12 hō, Kang-lâng Li̍p-hoat Hêng-tōng Úi-oân-hōe téng-téng lô-kang ūn-tōng thoân-thé cho͘-sêng "Sam-hoat It-àn Hêng-tōng Úi-oân-hōe" (三法一案行動委員會) hoat-khí "1112 Kang-lâng Tàu-tīn Toā Iû-hêng" (1112工人鬥陣大遊行), hit-tang-chūn ê lô-tōng sam-hoat sī Lô-tōng Ki-chún Hoat (勞動基準法), Kang-hōe Hoat (工會法) kap Lô-chu Cheng-gī Chhú-lí Hoat (勞資爭議處理法).

## Le̍k-sú
Kòe-khì ê lô-chu koan-hē tiong, lô-kang (lô-hong) kap kò͘-chú (chu-hong) ê tē-ūi ūi-tī bô pêng-téng ê tē-ūi, lô-hong ê koân-le̍k pí chu-hong só͘ ióng-iú ê koân-le̍k khah-sé, ka-siōng bô bêng-khak pó-chiòng lô-kang koân-ek kap thê-seng lô-kang tē-ūi ê hoat-lēng, hō͘ kò͘-chú ūn-iōng lô-kang tùi i ê i-hù-sèng, pak-siap lô-kang èng-kai ài ū ê koân-ek.

Lô-kang ù-sek tio̍h chū-sin ê koân-lī bî-po̍h, beh hām chu-hong tâm-poàⁿ soah kiaⁿ cho-siū chek-hoa̍t, sīm-chì sit-gia̍p, só͘-í chiah thoân-kiat lâi cho͘-sêng kang-hōe, óng-hiō í kang-hōe chò hu̍t-sim, ūn-iōng lô-hong chi̍p-thé ê le̍k-liōng, hiòng chu-hong cheng-chhú lī-ek kái-siān, chhiam-sú siong-koan pó-hō͘ lô-hong ê hoat-lu̍t bûn-kiāⁿ, bo̍k-tek sī beh thê-seng lô-hong tē-ūi hām chu-hong pêng-téng. Ūi-tio̍h beh pó-hō͘ lô-hong siōng-su̍t ê koân-lī, chè-tēng Lang-hōe Hoat lâi pó-chiòng lô-kang kang-hōe ê "thoân-kiat-koân", ch3-tēng Thoân-thé Hia̍p-iok Hoat lâi pó-chiòng lô-hong kap chu-hong chhiam-sú siong-koan hoat-lu̍t bûn-kiàⁿ, lâi cheng-chhú koân-ek ê kau-sia̍p-koân.

Kang-hōe hām chu-hong hia̍p-siong sit-pāi sî, siang-hong ē-tàng hêng-sú cheng-gī-koân, hō͘ tùi-hong ap-le̍k, hō͘ i jiōng-pō͘. In-ūi lô-hong khah jio̍k-sè, chu-hong iông-ī ū têng-kài lô-hong hêng-sú cheng-gī-koân ê chêng-hêng chhut-hiān, ūi-tio̍h pó-chiòng siang-hong ê cheng-gī-koân, só͘-í chiah chè-tēng Lô-chu Cheng-gī Chhú-lí Hoat.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê lô-kang ūn-tōng
Sin-bûn Tui-tui-tui

**Sin-bûn Tui-tui-tui** (新聞追追追) sī Tâi-oân Nî-tāi Sin-bûn-tâi ê chèng-lūn tâm-ōe-sèng chiat-bo̍k, tī ta̍k lé-pài-it chì lé-pài-gō͘ àm-sî cha̍p-tiám chì cha̍p-jī-tiám pò͘-chhut, chú-chhî-jîn sī Tiuⁿ Khé-khái (張啟楷) kap An Iú-kî (安幼琪).

## Chiat-bo̍k piau-gú
Tui chin-siòng, tui sī-hui, tui kàu-té (追真相, 追是非, 追到底).

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chiat-bo̍k
It-tóng-chè

**It-tóng-chè** (一黨制), koh kiò **tan-tóng-chè** (單黨制), he̍k kiò **it-tóng choan-chèng** (一黨專政), sī tan-it chèng-tóng lióng-tn̄g chèng-tī kap kun-sū koân-le̍k, pēng thàu-kòe hiàn-hoat, kun-jîn kéng-chhat, te̍k-bū téng-téng kok-chióng chè-tō͘ lāi-goā ê chhiú-toāⁿ, tn̂g-kî kā kî-thaⁿ sè-le̍k pâi-tû chāi chèng-tī koân-le̍k goā-kháu ê kok-ka. Chit-khoán kok-ka it-poaⁿ sī Fasci chú-gī, kiōng-sán-chú-gī ia̍h-sī siā-hōe-chú-gī ê kok-ka, le̍k-sú-siōng tē-it ê it-tóng-chè kok-ka sī 1878 nî chì 1980 nî ê Se Hui kok-ka Liberia ê True Whig Party.

Lūi-pia̍t:Chèng-thé
Siā-hōe-chú-gī kok-ka

thumbnail|350px|Chit-má ê siā-hōe-chú-gī kok-ka
縮圖|350x350像素|Bat tī hiàn-hoat tiong tēng-gī chò "siā-hōe-chú-gī kok-ka" ê kok-ka.
**Siā-hōe-chú-gī kok-ka** (社會主義國家), chiū it-poaⁿ lâi kóng, sī si̍t-hêng siā-hōe-chú-gī chè-tō͘ ê kok-ka, ia̍h-sī chhái-iōng siā-hōe-chú-gī ì-sek hêng-thài ê kok-ka. Chèng-thé lóng-chóng sī kiōng-hô-chè. Kî-tiong, hia-ê tn̂g-kî si̍t-hêng kiōng-sán-tóng it-tóng chip-chèng, pēng sìn-gióng Marx-Lenin-chú-gī kap i-ê ián-seng lí-lūn ê kok-ka koh hō-chò **kiōng-sán-chú-gī kok-ka** (共產主義國家) kap **kiōng-sán-chú-gī chèng-koân** (共產主義政權). Tī chia-ê kok-ka hoān-ûi lāi kap kî-thaⁿ jīn-khó chit khoán chè-tō͘ ê kok-ka lāi hō-chò siā-hōe-chú-gī kok-ka, si̍t-hêng siā-hōe-chú-gī chè-tō͘. Kiōng-sán-chú-gī kok-ka è-tàng chûn-chāi chi̍t-koá ha̍p-hoat ê chèng-tóng, tān-sī kok-ka ê hiàn-hoat kan-na ē kā chip-chèng-koân kau hō͘ kiōng-sán-tóng. Só͘-í tī chit-khoán chêng-hòng hā, kok-ka kap kiōng-sán-tóng ê ki-kò͘ ē bi̍t-chhiat liân-kiat chò-hóe. Bo̍k-chiân, sè-kài-siōng kan-na ū 4 ê iû kiōng-sán-tóng chip-chèng ê "siā-hōe-chú-gī kok-ka", ū Tiong-kok, Oa̍t-lâm, Lao-kok kap Cuba.
Lūi-pia̍t:Kiōng-sán Tóng
Kun-chèng-hú

**Kun-chèng-hú** (軍政府), koh hō-chò **kun-chèng** (軍政), **kun-jîn choan-chèng **(軍人專政) kap **kun-hoa̍t chèng-tī** (軍閥政治), sī chi̍t chióng iû kun-jîn tam-jīm kok-ka goân-siú, iû kun-tūi chìn-hêng ti̍t-chiap khòng-chè ê chèng-hú hêng-sek. I sī chi̍t chióng kun-sū chèng-hú, choa̍t toā-pō͘-hūn ê kun-chèng-hú sī keng-kòe chèng-piàn só͘ kiàn-li̍p ê. Kun-chèng-hú siōng-kài chú-iàu ê te̍k-tiám chiū sī si̍t-si kun-sū hoat-lu̍t, ia̍h-sī soan-pò͘ éng-kiú-sèng ê kín-kip chōng-thài.

Tī it-poaⁿ chêng-hòng hā, kun-chèng-hú ê toā-pō͘-hūn jîn-oân lóng lâi-chū kun-tūi lāi-pō͘ ê kun-jîn, Ū-chi̍t-koá kun-chèng-hú ē khip-la̍p chi̍t-koá bûn-koaⁿ, tān-sī kun-sū thóng-sòe iu-goân chiáng-ak siōng-koân koân-le̍k. Kun-chèng-hú ē piau-páng ka-kī bô tóng-phài, pēng chí-chek bûn-koaⁿ chèng-tī-ka ê hú-pāi.

Lūi-pia̍t:Kun-jîn
Ashurbanipal

**Ashurbanipal** ("a-siur-ba-ne-pah"), Hō-ló-ōe Sèng-keng ū siá **O-su-ná-pa**, sī kó͘ A-su̍t ê kok-ông, chāi ūi sî-kî tāi-khāi sī chêng 668 nî kàu chêng 627 nî. I tī i lāu-pē Esarhaddon ông tī Ai-ki̍p kòe-sin liáu-āu chiap ūi, tè-bé mā ji̍p-chhim Ai-ki̍p, chi̍t khai-sí chiong Ai-kip hoat-ló kóaⁿ cháu, m̄-koh kàu chêng 655 ni chó-iū khai-sí sit khí tùi Ai-ki̍p ê khòng-chè. Āu--lâi i koán Pa-pí-lûn ê hiaⁿ-tī Shamash-shuma-ukin hoat-tōng hoán-loān, ín-khí lōe-chiàn, chóng-sī chia hoán-khòng-phài tè-bé sit-sè.

## Chham-khó
*
A-su̍t

**A-su̍t** ū khó-lêng sī kóng:

* Kó͘ bûn-bêng Assyria
* Assyria siâⁿ-chhī Assur
* Assyria sîn-bêng Assur
* Sèng-keng jîn-bu̍t A-su̍t
Kū-lī

**Kū-lī**, ia̍h sī kóng **lō͘-thêng**, tiō sī thong-sio̍k kóng ê **hn̄g**/**kīn**, sī siang-pêng mi̍h-kiāⁿ he̍k-chiá sī sò͘-ha̍k-siōng tiám chi kan sio lī-khui ê tn̂g-tō͘.

Lūi-pia̍t:Tē-lí-ha̍k
Sêng-hoat

**Sêng-hoat**, sī ki-pún soàn-su̍t ê chi̍t khoán, nā chéng-sò͘ lâi kóng, sêng-hoat ē-tàng sǹg sī têng-ho̍k ê ka-hoat.

Sêng-hoat it-poaⁿ tī sò͘-ha̍k ê kì-hō sī "**×**" he̍k-chiá "**·**", liân chò-hóe siá, tī tiān-náu khoân-kéng ê piáu-ta̍t koh tiāⁿ ēng "**∗**".
Lông-ha̍k

right|225px|thumb|Toā chhân-hn̂g
**Lông-ha̍k** (農學), hia̍p-gī laqî kóng sī **lông-gē-ha̍k** (農藝學), sī teh gián-kiù hām lông-chok-bu̍t seng-sán siong-koan léng-he̍k ê kho-ha̍k, pau-hâm chok-bu̍t seng-tióng hoat-io̍k kui-lu̍t kap i chham goā-kài khoân-kéng tiâu-kiāⁿ ê koan-hē, pēⁿ-thâng-hāi hông-tī, thô͘-jióng kap êng-ióng, chèng-si̍t chè-tō͘, ûi-thoân io̍k-chèng téng-téng léng-he̍k. Kóng-gī ê lông-ha̍k koh hâm-kài lông-gia̍p siong-koan ê kok-chióng kho-ha̍k léng-he̍k.

Hia̍p-gī lông-ha̍k chú-iàu gián-kiù nn̄g toā lūi chok-bu̍t ê seng-sán: ti̍t-chiap thê-kiong jîn-lūi niû-si̍t ê chok-bu̍t kap ūi-tio̍h beh iúⁿ-chhī cheng-seⁿ ê chhī-liāu chok-bu̍t. Tān-sī chi̍t-koá hun-chi ha̍k-kho mā gián-kiù kóe-chí kap keng-chè chok-bu̍t ê seng-sán.

Lông-ha̍k chú-iàu pau-koat si̍t-bu̍t chai-pôe-ha̍k, si̍t-bu̍t io̍k-chèng-ha̍k, keng-choh-ha̍k, thô͘-jióng-ha̍k, si̍t-bu̍t pó-hō͘-ha̍k, pûi-liāu-ha̍k, lông-chhân chúi-lī-ha̍k, lông-gia̍p ki-hāi-ha̍k, khun-thiông-ha̍k kap pēⁿ-thâng-hāi hông-tī.
right|225px|thumb|Lông-gia̍p kho-ha̍k ha̍k-chiá


Lūi-pia̍t:Lông-gia̍p
Cheng-khì ki-koan

**Cheng-khì ki-koan** (Eng-gí: *steam engine*) ē-tàng lī-ēng cheng-khì chhut-la̍t chò kî-hâi kang (*mechanical work*) ê jia̍t-ki-koan (*heat engine*).

## Chham-khó
Kang (bu̍t-lí-ha̍k)

Tī bu̍t-lí-ha̍k tang-tiong, nā kóng chi̍t-ê la̍t (*force*) chò **kang** (工; Eng-gí: *work*), sī kóng he la̍t kā siū la̍t ê mi̍h-kiāⁿ sóa hiòng la̍t chhut--khì ê hong-hiòng tín-tāng.

Pí-lūn kóng nā chi̍t lia̍p kiû hông giâ koân lî-khui thô͘-kha liáu-āu pàng hō͘ lak--lo̍h-lâi, tong kiû hiòng ē-bīn tín-tāng ê sî-chūn, chit lia̍p kiû chiap-siū ê kang, sī siong-tong i-ê tāng-liōng (mā sī chi̍t-ê la̍t) sêng chiūⁿ i kap thô͘-kha ê kū-lî.

Kang ê kài-liām tī SI tan-ūi sī kì chò joule (J).
Lông-gia̍p kek-bēng

**Lông-gia̍p kek-bēng** (農業革命) sī 17 chì 19 sè-kí Eng-kok ê lông-gia̍p seng-sán hong-sek hoat-seng liáu tiōng-tāi piàn-kek ê kòe-têng. Pau-hâm khoan-tē ūn-tōng, ki-hāi-hoà, sù-lûn-choh, liông-chèng pôe-io̍k téng-téng. I-ê kiat-kó sī lông-gia̍p seng-sán hāu-lu̍t toā-toā thê-koân, chi̍t hong-bīn thê-kiong liáu toā-liōng ê lông-sán-phín lâi chi-chhî jîn-kháu ê cheng-tióng, leng-goā chi̍t hong-bīn koh pun-lâu chhut toā-liōng lông-gia̍p chhun ê lông-tōng-la̍t, thè kang-gia̍p kek-bēng chhòng-chok liáu tiâu-kiāⁿ.

Lūi-pia̍t:Lông-gia̍p
Le̍k-sek kek-bēng

縮圖|355x355像素|Lī-iōng hui-hêng-ki choāⁿ lông-io̍h
[縮圖|240x240像素|Chū-tōng [ak-chhân hē-thóng]]
**Le̍k-sek kek-bēng** (綠色革命; *green revolution*) sī tī seng-thài-ha̍k kap khoân-kéng kho-ha̍k ê ki-pún lí-lūn ê chí-tō hā, jîn-lūi sek-èng khoân-kéng, hām khoân-kéng tàu-tīn hoat-tián, hô-hâi kiōng-tông chhòng-chō it-chhè bûn-hoà kap oa̍h-tāng.

## Kán-kài

#### Phín-chéng kái-liông

Lūi-pia̍t:Lông-gia̍p
Iú-ki lông-gia̍p

[右|縮圖|300x300像素|Tī [California ê iú-ki so͘-chhài.]]
**Iú-ki lông-gia̍p** (有機農業) it-poaⁿ ê iau-kiû sī mài sú-iōng hoà-ha̍k ha̍p-sêng ê lông-io̍h, hoà-ha̍k ha̍p-sêng pûi-liāu, ki-in kái-chō seng-bu̍t, tōng-bu̍t kap si̍t-bu̍t seng-tióng tiâu-chiat-che téng-téng hui-thian-jiân bu̍t-chit ê lông-sán-phín seng-sán ka-kang kòe-têng. Iú-ki lông-gia̍p siong-koan piau-chún tī kok-chè-siōng ū to-iūⁿ-hoà ê hoat-tián, tān-sī chē-chē kok-ka ū chè-tēng siong-koan ê hêng-chèng thêng-sū he̍k-chiá choan-sio̍k ê hoat-lu̍t chìn-hêng kok-chū kéng-lāi thong-iōng ki-pún piau-chún ê it-tì-hoà kap hoat-chè-hoà, put-kò thong-siông kā siong-koan ê giām-chèng khang-khòe khai-hòng hō͘ keng-kòe jīm-chèng ê tē-saⁿ-hong cho͘-chit, kok-kok hêng-chèng ko-kò͘ kan-na chìn-hêng kok khoân-chiat ê kàm-tok. Siong-koan piau-chún ê lōe-iông ū chin toā thêng-tō͘ sī kin-kì Kok-chè Iú-ki Lông-gia̍p Ūn-tōng Liân-bêng, chi̍t ê tī 1972 nî sêng-li̍p, iû sè-kài kok-tē iú-ki lông-gia̍p cho͘-chit kiōng-tông cho͘-sêng ê kok-chè cho͘-chit.

Lūi-pia̍t:Lông-gia̍p
Kong-kiōng chèng-chhek

**Kong-kiōng chèng-chhek** (公共政策) sī chèng-hú, chip-chèng-tóng ia̍h-sī kî-thaⁿ siā-hōe kong-kiōng koân-ui pō͘-bûn, tī te̍k-tēng sî-kî ūi-tio̍h beh kái-koat kong-kiōng sū-bū ia̍h-sī kong-kiōng būn-tê só͘ chhái-chhú ê chèng-chhek kap soán-te̍k, li̍p-hoat kap su-hoat ki-kò͘ só͘ chè-tēng ê hoat-kui tiong pau-hâm chia-ê chipchèng goân-chek, thong-siông ū kóng-koàn koh chhim-oán ê éng-hióng ia̍h-sī hiō-kó. Chú-iàu í chèng-hú ê hoat-lu̍t, hoat-kui, koat-chhek kap hêng-tōng piáu-hiān chhut-lâi. Kong-kiōng chèng-chhek sī chèng-hú si-tián kî chit-lêng ê chú-iàu chhiú-toāⁿ, sio̍k-î chi̍t chióng kong-kiōng bu̍t-phín.


Lūi-pia̍t:Chèng-tī
Tāng-chōe

**Tāng-chōe** (Eng-gí: *felony*) sī chi̍t kóa phó͘-thong hoat kok-ka lāi-bīn hêng-hoat só͘ siat ê giâm-tiōng hoān-chōe. Pau-koat bô͘-sat-chōe, pàng-hóe-chōe téng khoán. Tī chit khoán hē-thóng lāi-bīn, kî-tha ê chōe kiò chò khin-chōe (*misdemeanor*). Tī Bí-kok lâi kóng tāng-chōe it-poaⁿ sī ài phòaⁿ chē-kaⁿ chi̍t tang í-siōng.
Phó͘-thong-hoat

**Phó͘-thong-hoat** (Eng-gí: *common law*), he̍k-chiá kóng **Eng-Bí hoat-hē** (英美法系), **hái-iôⁿ hoat-hē**,  sī chi̍t lūi hoat-lu̍t hē-thóng, te̍k-sek chi it sī chhái-ēng chìn-chêng àn-kiāⁿ phòaⁿ-koaⁿ kap pôe-sím-thoân téng cho͘-ha̍p sán-seng chhut--lâi ê phòaⁿ-lē lâi sím-phòaⁿ sin àn-kiāⁿ.

## Chù-kái
Hân-kok tiān-sī-kio̍k

[縮圖|280x280像素|Hân-kok ê ián-oân [Kim Soo-hyun|Kim Siù-hiân kap Choân Tì-hiân]]
**Hân-kok tiān-sī-kio̍k**, kán-chheng **Hân-kio̍k** (韓劇), sī Hân-kok chè-chok ê tiān-sī-kio̍k. 1980 nî-tāi, Hân-kio̍k tòe tiān-sī ê chhái-sek-hoà ta̍uh-ta̍uh heng-khí. 1990 nî-tāi, Hân-kok siu-tēng *Tiān-sī-hoat*, ún-chún bîn-êng kap iú-soàⁿ ê tiān-sī-tâi chìn-ji̍p tiān-sī hòng-sàng sán-gia̍p. 1991 nî, bîn-êng siong-gia̍p tiān-sī-tâi SBS ê sêng-li̍p hō͘ Hân-kio̍k sán-gia̍p hêng-sêng KBS, MBC kap SBS saⁿ toā kong-si siong-gia̍p-hoà ê ūn-chok keh-kio̍k. 1997 nî, Hân-kio̍k *[[Ài-chêng sī Siáⁿ-mi̍h]]* tī Tiong-kok Tiong-iong Tiān-sī-tâi ê jia̍t-kông hòng-sàng, hō͘ Hân-kio̍k khai-sí tī Tiong-kok, Tâi-oân, Ji̍t-pún kap Tang-lâm-a tē-khu liû-hêng, chiâⁿ-chò "Hân-liû" ê tiōng-iàu cho͘-sêng pō͘-hūn. 2000 nî khai-sí, Hân-kio̍k kap Hân-liû tī sè-kài koh-khah toā hoān-ûi ê lâi liû-hêng, chèng-sek chìn-ji̍p heng-sèng-kî.

Hân-kok tiān-sī-tâi it-poaⁿ sī hiòng hā-sio̍k ê iáⁿ-sī chè-chok kong-si chù-bûn tiān-sī-kio̍k, bô su-iàu chè-phìⁿ-jîn lâi khó-lū chu-kim tiû-pī kap chhī-tiûⁿ siau-lō͘ ê tāi-chì. In-chhú, thoân-thóng ê Hân-io̍k chè-chok bô͘-sek sī "PD ha̍p-it", iā-chiū-sī chè-phìⁿ-jîn kap tō-ián ê chit-chek iû kāng chi̍t ê lâng lâi tam-jīm, hō-chò PD (Eng-gú lāi *producer* kap *director* ê ì-sù). Lēng-goā, Hân-kio̍k chhái-chhú chi̍t-bīn siá, chi̍t-bīn hip ê thé-chè. Tiān-sī-kio̍k khai-hip chêng, it-poaⁿ kan-na su-iàu saⁿ hun-chi it ê kio̍k-pún kap tāi-thò. Tiān-sī-kio̍k ê hòng-sàng it-poaⁿ mā kan-na su-iàu 30% chó-iū ê oân-sêng phìⁿ. Ūi-tio̍h beh tui-kiû siu-sī-lu̍t, kio̍k-cho͘ jîn-oân ē-tàng kin-kì koan-chiòng ê su-kiû khak-tēng kio̍k-chêng ê hoat-tián kap chòe-āu ê kiat-kio̍k.

Hân-kio̍k thé-hiān tio̍h Hân-kok tang-sai hūn-ha̍p bûn-hoà ê te̍k-tiám, thàu-kòe piáu-hiān jîn-sèng ê bí-lē, o-ló chin, siān, bí, sok-chō chip-koat, kian-jím, chiong-boán goân-khì ê jîn-bu̍t hêng-siōng, chhiòng-tō ang-á-bó͘ un-ài, iú-hàu pē-bú, chiâⁿ-si̍t sìn-iōng, tin-sioh chheng-chêng téng-téng thoân-thóng Jû-ka su-sióng.
Lîm-sî chèng-hú

**Lîm-sî chèng-hú** (臨時政府) sī kok-ka chèng-koân piàn-hoà ê sî-chūn, in-ūi kok-ka ê kio̍k-sè hūn-loān, sin chèng-koân iáu-bōe kiàn-li̍p, chit-chūn iû siā-hōe kok-kài ê le̍k-liōng cho͘-kiàn ê lîm-sî chèng-koân.


Lūi-pia̍t:Chèng-hú
Gī-tiúⁿ

**Gī-tiúⁿ** (議長) sī hōe-gī ki-koan ê tāi-piáu ia̍h hōe-gī ê kàm-koán-jîn.

Gī-tiúⁿ thong-siông sī gī-hōe ia̍h-sī li̍p-hoat ki-koan ê siōng-koân hoāⁿ-thâu-chiá, tī bô-kāng ê kok-ka ū bô-kāng ê chit-chheng, pí-lūn úi-oân-tiúⁿ (委員長), chú-sek (主席) kap īⁿ-tiúⁿ (院長) téng-téng. Tī hiān-kim bîn-chú gī-hōe tiong, iû gī-oân hō͘-soán soán-chhut, chit-koân sī chú-chhî hōe-gī gī-têng, tiâu-kái gī-oân kan kiu-hun kap kiàn-li̍p gī-hōe ê koân-ui. Gī-tiúⁿ it-poaⁿ bô tâu-phiò-koân, tî-hui hoat-seng pêⁿ-chē-phiò (*tie*) ê kiong-kio̍k.

Gī-tiúⁿ thong-siông sī iû gī-hōe tiong hoah-chúi-ē-kian-tàng ê lâng chhut-jīm, tùi-goā tāi-piáu kui-ê gī-hōe. In-ūi gī-tiúⁿ tùi gī-hōe ti̍t-sū koân-gî ê koán-lí sī oá-khò i gī-tiúⁿ ê koân-ui lâi chìn-hêng kui-hoān, só͘-í tī gī-hōe tiong sit-khì koân-ui ê gī-tiúⁿ, thong-siông chiū ē sî-tiāu gī-tiúⁿ ê chit-bū. Tāi-piáu gī-tiúⁿ koân-ui ê sī gī-tiúⁿ ê chō-ūi kap gī-sū-tûi.

Gī-tiúⁿ mā ū-khó-lêng sī chi̍t-koá hui-chèng-tī-sèng ê hōe-gī cho͘-chit ê tāi-piáu ê miâ-hō, pí-lūn Hân-kok ê liân-ha̍p chham-bô͘ pún-pō͘ gī-tiúⁿ kap lîm-sî cho͘-sêng ê tiâu-cha úi-oân-hōe gī-tiúⁿ téng-téng.

Lūi-pia̍t:Gī-hōe
Tōa-siā (Sin-kóng-khu)

**Tōa-siā** (大社) sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī ē-té Sin-kóng-khu lāi ê chng-siā, só͘-chāi óa tī Hong-goân chhī-khu ê sai-pêng, hêng-chèng siōng pau-koat ū Hōaⁿ-lāi-lí kap Tōa-siā-lí.

## Le̍k-sú
Pún chng-siā chāi Chheng-kok thóng-tī ê Tâi-oân-koān sî-kî sī siat chò Sok-tong-siōng-pó (捒東上堡) ē-té ê Hōaⁿ-lāi-tōa-siā. Ji̍t-pún thóng-tī ê Tâi-tiong-thiaⁿ sî-kî kái Tōa-siā-chng; 1920 nî siat chò Tâi-tiong-chiu lāi Sîn-kong-chng ē-bīn ê Tōa-siā tōa-jī.

## Chham-khó
*
Lūi-pí sìn-hō

**Lūi-pí sìn-hō** (Eng-gí: *analog signal*) sī kóng liân-sio̍k piàn-tōng ê hiān-siōng, phì-jū seng-pho chio̍h sio̍k chit khoán ê bu̍t-lí hiān-siōng. Thiok-im-ki khio̍k-pôaⁿ tùi siaⁿ-im ê kì-lio̍k tio̍h sī analog ê hêng-sek.

Ki-su̍t siōng, siōng-tùi analog ê sìn-hō hêng-sek sī sò͘-ūi sìn-hō (*digital signal*), sī chiong siaⁿ-im piàn-tōng kòa chò hun-lî ê chē hūn, chhú kiàn-pún chò kì-lio̍k.

Hiān-chāi it-poaⁿ tiān-náu ki-su̍t lóng sú-iōng digital ê chu-liāu piáu-hiān hong-sek, chiong bu̍t-lí siōng liân-sio̍k piàn-hòa ê sìn-sit kì-lio̍k chò it-tēng tōa-sió ê tiān-chú chu-liāu.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Tiān-náu
Marc Andreessen

**Marc Andreessen** (1971 nî 7 goe̍h 9 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê têng-sek-oân kiam si̍t-gia̍p-ka. 

Andreessen tī 1993 nî, kap Eric Bina téng lâng tī Kok-li̍p Chhiau-kip-tiān-náu Èng-iōng Tiong-sim (*National Center for Supercomputing Applications*; NCSA) khai-hoat chhut tè-bé hō chò Mosaic Web ê WWW liû-lám-khì.

1994 nî, Andreessen chhòng-li̍p Netscape kong-si, jî-chhiá ín-ji̍p bōe chió chìn-chêng tī NCSA chò khang-khòe ê lâng, āu-bóe in chè-chō liáu sin-ê liû-lám-khì, kiò chò Netscape Navigator. Che Navigator tī tong-nî tī kui-ê Web liû-lám-khì chhī-tiûⁿ téng chiàm liáu 70 pha-sén.

Siū tio̍h Microsoft ê Internet Explorer éng-hióng, Netscape ê siu-ji̍p tī 1990 nî-tāi bóe-kî khai-sí kiám-chió, kàu 1999 nî ê sī bē hō͘ AOL. Liáu-āu Andreessen koh sin khui LoudCloud kong-si, thê-kiong bāng-chām khai-siat ho̍k-bū, chóng-sī bô sáⁿ sêng-kong. Kàu 2007 nî, i chài chhòng-li̍p choan-bûn chò blog kap lūn-tôaⁿ ê Ning. 2008 nî ê sî Andreessen pún-sin ka-ji̍p Facebook ê táng-sū-hōe.

## Chham-khó
*
Tāi Chióng-kim

***Dae Jang-geum*** (대장금, 大長今, Tāi Chióng-kim) sī Hân-kok MBC î 2003 nî 9 go̍eh 15 ji̍t chì 2004 nî 3 go̍eh 30 ji̍t pò͘-chhut ê chhòng-siā 42 chiu-nî go̍eh hóe liân-sio̍k-kio̍k.
Lūi-pia̍t:Hân-kok iáⁿ-chi̍p
Siong-tùi-chú-gī

**Siong-tùi-chú-gī** (相對主義) pēng m̄-sī chi̍t ê tan-it ê ha̍k-soat, sī chi̍t hē-lia̍t ê koan-tiám. In kiōng-tông ê chú-tê sī keng-giām, su-sióng, kè-ta̍t sīm-chì sī si̍t-chāi lāi-té ê chi̍t-koá chú-iàu hong-bīn chóng-sī siong-tùi kî-thaⁿ mi̍h-kiāⁿ lâi sêng-li̍p ê, tāns-ī goân-in pēng bô chheng-chhó. Pí-lūn kóng, chèng-tong lí-iû, tō-tek thui-chhek ia̍h-sī chin-lí ê piau-chún ū-sî-á sī siong-tùi giân-gú, bûn-hoà ia̍h seng-bu̍t kò͘-sêng ê. Tō-sǹg siong-tùi-chú-gī ê su-sióng hē-thóng tiāⁿ-tiāⁿ ē thui-ián chhut kî-kî-koài-koài ê kiat-lūn, tān-sī chia-ê kiat-lūn lāi chóng-sī ū tam-po̍h-á khip-ín-lâng ê só͘-chāi, só͘-í hō͘ chē-chē pōe-kéng kî-koài ê su-sióng-ka chhi-bê.

Siong-tùi-chú-gī oa̍h-beh piàn-ki̍p múi-chi̍t ê tiat-ha̍k léng-he̍k. Biâu-su̍t-sèng ê siong-tùi-chú-gī ê chē-chē pán-pún chiū sia̍p-ki̍p tio̍h siā-hōe kho-ha̍k ê chi̍t-koá tiat-ha̍k būn-tê, chhin-chhiūⁿ tùi ī-cho̍k bûn-hoà ia̍h iâu-oán le̍k-sú sî-tāi ê lí-kái kap kái-soeh. Kî-thaⁿ pán-pún ê siong-tùi-chú-gī sia̍p-ki̍p tio̍h koan-î cheng-sîn lōe-iông ê tiat-ha̍k būn-tê. Iáu-koh ū chi̍t-koá pán-pún ê siong-tùi-chú-gī sia̍p-ki̍p tio̍h kho-ha̍k tiat-ha̍k, chhin-chhiūⁿ khài-liām piàn-hoà hām put-khó-thong-iok-sèng.

Siong-tùi-chú-gī ê ōe-tê mā thoàⁿ-khui chì tiat-ha̍k léng-he̍k chi-goā; chhin-chhiūⁿ tō-tek siong-tùi-chú-gī ê chi̍t-koá pán-pún sīm-chì ui-hia̍p tio̍h lán tùi piau-chún kap kè-ta̍t ê khoàⁿ-hoat, pēng thàu-kòe che ui-hia̍p tio̍h siā-hōe kap hoat-lu̍t chè-tō͘. Ū-lâng kóng chin-lí ia̍h lí-iû ke-kiám mā sī siong-tùi ê, nā-sī chit khoán khoàⁿ-hoat sī chèng-khak ê ōe, he chiū ē tùi kheh-koan-sèng, tì-sek kap tì-le̍k hoat-tián téng-téng siōng-kài ki-pún ê būn-tê sán-seng kī-tāi ê éng-hióng.

Siong-tùi-chú-gī tiāⁿ-tiāⁿ ùi chi̍t-koá bô-lâng chit-gî ê só͘-chāi khai-sí, chhin-chhiūⁿ "lán lońg sī chi̍t-koá chāi bûn-hoà kap le̍k-sú bó͘ chi̍t ê kai-toāⁿ téng-bīn ê seng-bu̍t", ia̍h-sī "chéng-tong lí-iû bô-khó-lêng éng-oán chèng-tong"; ia̍h-sī "nā-sī lán bô-hoat-tō͘ iōng giân-gú kau-tâm"; ia̍h-sī "lán bōe-tàng bô iōng khài-liām lâi su-sióng" téng-téng. Chòe-āu tit-tio̍h chi̍t-koá bô-hoat-tō͘ siong-sìn koh chêng-āu mâu-tùn ê kiat-lūn.

## Siong-koan
*Kheh-koan-chú-gī
*Chú-koan-chú-gī
*Tō-tek siong-tùi-chú-gī

Lūi-pia̍t:Tiat-ha̍k
Tōng-sû

**Tōng-sû** (動詞; Eng-gí: *verb*) sī giân-gí lāi-bīn tan-gí ê chi̍t khoán, ia̍h chio̍h sī chi̍t chióng sû-sèng (*part of speech*), piáu-hiàn chi̍t-ê hêng-tōng ê si̍t-hêng, he̍k-chiá sī sū-bu̍t ê hoat-seng, chûn-chāi, kap piàn-tōng.

Tī chin chē giân-gí lāi-bīn, tōng-sû sī khut-chiat--ê, ē kun-kù sî-chè (*tense*), sî-siòng (*aspect*), gí-khùi (*mood*), kap gí-thāi (*voice*) piàn iūⁿ. Lēng-gōa mā ū khó-lêng siū chú-sû he̍k-chiá siū-sû ê jîn-chheng, sèng-pia̍t, kap sò͘-liōng téng in-sò͘ éng-hióng lâi piàn khoán.
Tē-saⁿ Kiōng-hô-kok (Tāi-hân Bîn-kok)

**Tē-saⁿ Kiōng-hô-kok** (第三共和國) sī 1963 nî chì 1972 nî chi-kan thóng-tī Tāi-hân Bîn-kok ê chèng-hú. Phok Chèng-hi tī 1961 nî 5 goe̍h 16 hō hoat-tōng Ngó͘-it-lio̍k kun-sū chèng-piàn thui-hoan Tē-2 Kiōng-hô-kok chèng-hú, kiàn-li̍p kun-sū chip-chèng-thoân Kok-ka Chài-kiàn Chòe-ko Hōe-gī liáu-āu, hôe-kui bûn-koaⁿ thóng-tī ê kè-sêng chèng-koân, tān-sī si̍t-chè-siōng sī Phok Chèng-hi ê to̍k-chhâi thóng-tī. Phok Chèng-hi tī 1972 nî chài-chhù hoat-tōng kun-sū chèng-piàn kái-sàn kok-hōe, si̍t-hêng *Î-sin Hiàn-hoat*, kiàn-li̍p Tē-sì Kiōng-hô-kok, chóng-thóng iû soán-kí-thoân sán-seng, hùi-tû chóng-thóng ê liân-jīm hān-chè, hō͘ i ka-kī chiâⁿ-chò chiong-sin chóng-thóng, ka-kiông to̍k-chhâi thóng-tī, ti̍t-kàu 1979 nî pī àm-sat ûi-chí.

Lūi-pia̍t:Hân-kok le̍k-sú
Tē-sì Kiōng-hô-kok (Tāi-hân Bîn-kok)

**Tē-sì Kiōng-hô-kok** (第四共和國) sī 1972 nî chì 1980 nî chi-kan thóng-tī Tāi-hân Bîn-kok ê chèng-hú. Sî-jīm Hân-kok chóng-thóng ê Phok Chèng-hi tī 1971 nî tē-3 pái tòng-soán chóng-thóng liáu-āu, tī 1972 nî chài-chhù hoat-tōng kun-sū chèng-piàn kái-sàn kok-hōe, si̍t-hêng *Î-sin Hiàn-hoat*, kiàn-li̍p Tē-4 Kiōng-hô-kok, chóng-thóng kap saⁿ hun-chi it ê kok-hōe gī-oân iû Thóng-it Chú-thé Kok-bîn Hōe-gī (統一主體國民會議) soán-kí-thoân sán-seng, kāng-sî hùi-tû chóng-thóng liân-jīm ê hān-chè. Phok Chèng-hi thàu-kòe *Î-sin Hiàn-hoat*, hō͘ kak-kī chiâⁿ-chò chiong-sin chóng-thóng, choân-bīn si̍t-si kap ka-kiông to̍k-chhâi thóng-tī.

1979 nî 10 goe̍h 26 hō, Phok Chèng-hi pī àm-sat sin-bông, kiat-sok i 18 tang ê to̍k-chhâi thóng-tī, sî-jīm chóng-lí Chhui Kui-hā kè-jīm chóng-thóng, bô-gōa-kú lio̍k-kun siáu-chiòng Choân Tó͘-hoàn tī 12 goe̍h 12 hō hoat-tōng 12·12 kun-sū poān-loān, chiáng-ak kok-ka ê kun-chèng tāi-koân, lo̍h-bóe hoeh-chho tìn-ap Kong-chiu sū-kiāⁿ, chóng-thóng Chhui Kui-hā pī pek lo̍h-tâi, Hân-kok chìn-ji̍p Tē-5 Kiōng-hô-kok sî-kî, Choân Tó͘-hoàn tián-khui kīn-oá 8 tang ê to̍k-chhâi thóng-tī.

Lūi-pia̍t:Hân-kok le̍k-sú
Tē-gō͘ Kiōng-hô-kok (Tāi-hân Bîn-kok)

**Tē-gō͘ Kiōng-hô-kok** (第五共和國) sī Tāi-hân Bîn-kok le̍k-sú-siōng ê chèng-koân. 1979 nî10 goe̍h 26 hō, Hân-kok chóng-thóng Phok Chèng-hi pī àm-sat sin-bông liáu-āu, sî-jim chóng-lí Chhui Kui-hā kè-jīm chóng-thóng, bô-goā-kú kok-kun pó-an su-lēng-koaⁿ Choân Tó͘-hoàn siáu-chiòng hoat-tōng 12·12 kun-sū poān-loān, choân-bīn chiáng-ak kok-ka ê kun-chèng tāi-koân, Chhui Kui-hā lo̍h-bóe pī pek lo̍h-tâi, Hân-kok chìn-ji̍p Tē-5 Kiōng-hô-kok sî-kî, Choân Tó͘-hoàn tián-khui i kīn-oá 8 tang ê to̍k-chhâi thóng-tī.

1987 nî 6 goe̍h, Hân-kok po̍k-hoat toā kui-bô͘ ê **La̍k-goe̍h bîn-chú ūn-tōng**. Sū-āu bô-goā-kú sî-jīm chóng-thóng Choân Tó͘-hoàn ê chiap-pan-jîn kiam chóng-thóng hāu-soán-jîn Lô͘ Thài-gû tī kāng-nî ê 6 goe̍h 29 hō soan-pò͘ sek-hòng só͘-ū chèng-tī ī-kiàn jîn-sū, pau-hâm hoán-tùi-tóng léng-siù Kim Tāi-tiong téng-téng. Lô͘ Thài-gû kāng-sî soan-pò͘ kí-hêng kong-bîn tâu-phiò siu-kái hiàn-hoat, khoe-ho̍k chóng-thóng kap kok-hōe ê ti̍t-chiap soán-kí. 10 goe̍h 27 hō, Hân-kok Kok-hōe thong-kòe sin hiàn-hoat, kiàn-li̍p Tē-6 Kiōng-hô-kok. 12 goe̍h 19 hō, Lô͘ Thài-gû chiâⁿ-chò Hân-kok chin-chiàⁿ ì-gī-siōng tē-it ūi bîn-soán chóng-thóng. La̍k-goe̍h bîn-chú ūn-tōng pī khoàⁿ-chò sī Hân-kok bîn-chú hoat-tián ê tiōng-iàu lō͘-chām-pi. 1988 nî 2 goe̍h 25 hō, Lô͘ Thài-gû chèng-sek chiap-thè Choân Tó͘-hoàn chhut-jīm tē-13 jīm Tāi-hân Bîn-kok Chóng-thóng, Tē-5 Kiōng-hô-kok kiat-sok, kāng-sî iā kiat-sok Hân-kok oá 40 tang ê kun-sū to̍k-chhâi thóng-tī. Tē-6 Kiōng-hô-kok sêng-li̍p, Hân-kok chèng-sek tián-khui bîn-chú-hoà sî-kî.

Lūi-pia̍t:Hân-kok le̍k-sú
Sû-sèng

**Sû-sèng** (詞性; Eng-gí: *part of speech*) sī tan-gí ê lūi-pia̍t, chi̍t khoán sû-sèng lāi-bīn ê tan-gí ū beh-kâng ê gí-hoat sèng-chit. Pí-lūn bêng-sû, tōng-sû, hêng-iông-sû, hù-sû téng khoán kài-liām lóng sǹg sī sû-sèng.
Time 100

右
**Time 100** sī Bí-kokSî-tāi cha̍p-chì ê nî-tō͘ pńg-toaⁿ, ta̍k-nî soán-chhut 100 ūi éng-hióng sè-kài ê jîn-bu̍t. 1999 nî pńg-toaⁿ phêng-soán sī 20 sè-kí siōng-kài ū éng-hióng-la̍t ê 100 lâng, ùi 2004 nî khai-sí piàn-chò ta̍k-nî phêng-soán.

## Le̍k-sú kap hêng-sek

Lūi-pia̍t:Time 100
Okurigana

**Okurigana** (送り仮名) sī chí Ji̍t-gí bûn-jī lāi-bīn chiap tī Hàn-jī āu-piah cho͘ chhut tan-gí ê kana. Chok-iōng ū nn̄g koán: piàn-hòa hêng-iông-sû kap tōng-sû gí-hêng, kap siat hō͘ Hàn-jī it-tēng ê ì-gī. Phì-jū nā kán-tan tōng-sû ê *miru* (見る, "khòaⁿ"), ē-tàng piàn chò *mita* (見た, kòe-khì-sek ê "khòaⁿ"), chia nn̄g ê tan-gí lāi-té ê る kap た to̍h sī okurigana. Tōa-hūn ê okurigana lóng sī sú-iōng tī hùn-tha̍k ê Hàn-jī āu-piah.
Jī-bó

Kò-pia̍t ê **jī-bó** (lī-bú) sī jī-bó hē-thóng lāi-bīn ê bûn-jī tan-goân, pún-sin sǹg sī chi̍t-ê grapheme, ia̍h tiō sī siá-jī ê tan-ūi. Tû-liáu kóng giâm-keh ì-sù ê jī-bó hē-thóng *alphabet* ê tan-oân í-gōa, pún koan-liām mā ē-tàng ēng lâi piáu-sī chhan-chhiūⁿ abjad kap abugida (chi̍t lūi í chú-im ûi chú ê su-siá hē-thóng) hêng-sek ê bûn-jī tan-goân. Chi̍t-ê jī-bó ū-sî sī piáu-hiàn it-tēng ê phoneme (ho͘-im tan-ūi), ū-sî sī bô it-tēng kap siaⁿ-im tùi-tâng.

## Tsham-kiàn
*Gí-bó pîn-lu̍t
La̍k-goe̍h Khòng-cheng

**La̍k-goe̍h Khòng-cheng** (六月抗爭) sī 1987 nî 6 goe̍h 10 hō chì 29 hō tī Hân-kok po̍k-hoat ê toā kui-bô͘ choân-kok hoān-ûi ê bîn-chú ūn-tōng. Tī 1960 nî ê Sì-goe̍h kek-bēng kap 1980 nî ê Kong-chiu bîn-chú-hoà ūn-tōng nn̄g pái lâu-hoeh khòng-cheng liáu-āu, chiūⁿ pah-bān Hân-kok bîn-chiòng tī 1987 nî 6 goe̍h tī choân-kok kok-tē sī-ui khòng-gī.

Sū-āu sî-jīm chóng-thóng Choân Tó͘-hoàn khim-tiám ê chiap-pan-jîn kiam chóng-thóng hāu-soán-jîn Lô͘ Thài-gû chāi kāng-nî 6 goe̍h 29 hō soan-pò͘ 6·29 Soan-giân, sek-hòng só͘-ū chèng-tī ī-kiàn jîn-sū, pēng kí-hêng kong-bîn tâu-phiò siu-kái hiàn-hoat, khoe-ho̍k chóng-thóng hām kok-hōe ê ti̍t-chiap soán-kí, khak-li̍p liáu iân-iōng kàu-taⁿ ê kong-bîn ti̍t-chiap soán-kí chóng-thóng-chè, ta̍k-ê chèng-tóng lóng ē-tàng thui-chiàn chi̍t ūi hāu-soán-jîn, bû-tóng-phài jîn-sū chí-iàu siū-tio̍h 5000 chì 7000 ūi soán-bîn ê thui-chiàn chiū ē-tàng chham-soán. 10 goe̍h 27 hō, Hân-kok Kok-hōe thong-kòe sin hiàn-hoat, kiàn-li̍p Tē-la̍k Kiōng-hô-kok. 12goe̍h 19 hō, Lô͘ Thài-gû chiâⁿ-chò Hân-kok chin-chiàⁿ ì-gī-siōng ê tē-it ūi bîn-soán hóng-thóng. La̍k-goe̍h Khòng-cheng pī khoàⁿ-chò sī Hân-kok bîn-chú hoat-tián ê tiōng-iàu lō͘-chām-pi.

Lūi-pia̍t:Hân-kok le̍k-sú
Choa̍t-si̍t

**Choa̍t-si̍t** (絕食), koh kiò **choa̍t-si̍t khòng-gī** (絕食抗議), sī te̍k-pia̍t kóng ūi-tio̍h chèng-tī he̍k-chiá sī kî-thaⁿ bo̍k-tek só͘ chìn-hêng ê hui-po̍k-le̍k tí-khòng he̍k-chiá khòng-gī ê chi̍t chióng hong-sek. Hui khòng-gī sèng-chit ê chū-chú-sèng thêng-chí ím-si̍t it-poaⁿ hō-chò kìm-si̍t.

Choa̍t-si̍t-chiá kong-khai soan-pò͘ tī it-tēng kî-kan lāi thêng-chí chìn-si̍t, chió-sò͘ kang-sî thêng-chí lîm-chúi, sīm-chì kī-choa̍t chēng-me̍h chù-siā. Choa̍t-si̍t khòng-gī ê hāu-kó, ài chhú-koat chāi choa̍t-si̍t-chiá ê miâ-bōng, choa̍t-si̍t sū-kiāⁿ ê kong-khai thêng-tō͘, kong-chiòng tùi choa̍t-si̍t-chiá sò͘-kiû ê chàn-tông thêng-tō͘, pī-khòng-gī-hong ê it-koàn thài-tō͘ kap chêng-sè téng-téng.

Choa̍t-si̍t ē-tàng tì-sú sí-bông, tān-sī choa̍t-si̍t-chiá in-ūi ū bêng-khak ê iau-kiû, eng-kai hām lī-iōng thêng-chí ím-si̍t lâi chū-sat ê chêng-hòng ū khu-pia̍t.

Lūi-pia̍t:Jîn-koân
Lūi-pia̍t:Chèng-tī ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Chia̍h-mi̍h
Serbia-gí

**Serbia-gí** (Serbia-gí: српски језик / srpski jezik) sī Serbia ê koan-hong gí-giân.

* ISO 639-1=sr
* ISO 639-2=srp/scc
* ISO 639-3=srp
* SIL=SRP

## Liân-kiat

* Serbia-gí Phrasebook 

Lūi-pia̍t:Giân-gú
Lūi-pia̍t:Slav gú-cho̍k
Bosnia-gí

**Bosna-gí** (Bosnia-gí: bosanski jezik) sī Bosnia kap Herzegovina ê koan-hong gí-giân.

* ISO 639-1=bs
* ISO 639-2=bos/bos
* ISO 639-3=bos
* SIL=BWF

## Liân-kiat

* Bosnia-gí website

Lūi-pia̍t:Giân-gú
Lūi-pia̍t:Slav gú-cho̍k
Hâng-lia̍t-sek

**Hâng-lia̍t-sek** (,  ) sī sò͘-ha̍k tiong ê chi̍t ê koan-sò͘, kā chi̍t ê n \times n ê sù-hong hâng-lia̍t A iàⁿ-siā chò chi̍t ê sûn-liōng, piáu-sī chò \det(A) he̍k-chiá sī |A|. 

Hâng-lia̍t-sek ē-tàng khoàⁿ-chò sī iú-hiòng biān-chek ia̍h-sī thé-chek ê khài-liām tī it-poaⁿ ê Euclide khong-kan lāi thui-kóng. He̍k-chiá kóng, tī n chhù-goân ê Euclide khong-kan lāi, hâng-lia̍t-sek só͘ biâu-su̍t ê sī chi̍t ê sòaⁿ-sèng piàn-oāⁿ tùi "thé-chek" só͘ chō-sêng ê éng-hióng. Bô-lūn sī tī sòaⁿ-sèng tāi-sò͘, to-hāng-sek lí-lūn, ia̍h-sī tī bî-chek-hun-ha̍k tiong, hâng-lia̍t-sek chò-ûi ki-pún ê sò͘-ha̍k kang-kū, lóng ū tiōng-iàu ê èng-iōng.

Hâng-lia̍t-sek ê khài-liām siōng-chá chhut-hiān chāi kái-koat sòaⁿ-sèng hong-têng-cho͘ ê kòe-têng tiong. 17 sè-kí bóe-kî, tī Seki Takakazu hām Gottfried Leibniz kok-chū ê tù-chok tiong í-keng sú-iōng hâng-lia̍t-sek lâi khak-tēng sòaⁿ-sèng hông-têng-cho͘ kái ê kò-sò͘ kap hêng-sek. 18 sè-kí khai-sí, hâng-lia̍t-sek khai-sí chò-ûi to̍k-li̍p ê sò͘-ha̍k khài-liām pī gián-kiù. 19 sè-kí í-āu, hâng-lia̍t-sek lí-lūn chìn-chi̍t-pō͘ tit-tio̍h hoat-tián kap oân-siān. Hâng-lia̍t khài-liām ê ín-ji̍p hō͘ koh-khah chē iú-koan hâng-lia̍t-sek ê sèng-chit pī hoat-hiān. Hâng-lia̍t-sek tī chē-chē léng-he̍k lóng ta̍uh-ta̍uh hián-sī chhut tiōng-iàu ê ì-gī kap chok-iōng, chhut-hiān liáu kî-thaⁿ léng-he̍k ê hâng-lia̍t-sek tēng-gī.
H
H
H
Ko-lê-jī Ji̍t

**Ko-lê-jī Ji̍t**, Hân-kok-ōe kóng *Hangeulnal* (한글날), sī Hân-kok (10 goe̍h 9 ji̍t) kiam Pak Tiâu-sián (1 goe̍h 15 ji̍t) ê kok-ka kì-liām ji̍t, sī kì-liām Ko-lê-jī ê hoat-bêng, ia̍h tio̍h sī 15 sè-kí ê sî Sè-chong Tāi-ông só͘ hoat-pò͘ ê Hùn-bîn Chèng-im. Pún ji̍t tī 2013 nî hông Hân-kok siat chò sī kok-tēng chiat-ji̍t.
Rodos ê Kī-siōng

**Rodos ê Kī-siōng** (Kó͘ Hi-lia̍p-gí: ὁ Κολοσσὸς Ῥόδιος *ho Kolossòs Rhódios*), La-teng-gí kì ***Colossus Rhodi***, sī Hi-lia̍p sîn-bêng Helios ê tiau-siōng, tī chêng 280 nî chhāi tī Rodos Tó téng-bīn ê Rodos Siâⁿ, chè-chok-chiá sī Chares of Lindos. Pún siōng sī só͘-ūi Kó͘-tāi Sè-kài ê Chhit Kî-koan chi it, kiàn-siat lâi khèng-chio̍k Rhodos ùi chêng 305 nî ê sî-chūn tùi-khòng Cyprus sè-le̍k ê sèng-lī. 

Chiàu chi̍t kóa gián-kiù, kī-siōng ū tāi-khāi 33 kong-chhiò koân, āu-bé siū chêng 226 nî ê tē-tāng phò-hoāi chio̍h bô koh chài têng khí.

Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Sè-kài ê Chhit Kî-koan
Pa-pí-lûn ê Khong-tiong Hoe-hn̂g

**Pa-pí-lûn ê Khong-tiong Hoe-hn̂g** sī Kó͘-tāi Sè-kài Chhit Kî-koan chi it, mā sī lāi-bīn î-it só͘-chāi bô hông khak-tēng ê chi̍t chō.

Kun-kù hêng-iông pún kiàn-tio̍k-bu̍t sī kúi-a chàn thah koân ê hoe-hn̂g, téng-bīn ū chèng chháu-bo̍k. Kui-ê khòaⁿ--khì-lâi ná chhiūⁿ chi̍t lia̍p ēng thô͘-kat khí--chhut-lâi ê soaⁿ.

Thoân-thóng siōng jīn-ûi pún hoe-hn̂g sī Nebuchadnezzar 2-sè (chêng 605 nî kàu 562 nî chāi-ūi) sî-kî khí--ê.
Artemis Sîn-tiān

**Artemis Sîn-tiān** sī Hi-lia̍p sîn-bêng Artemis ê sîn-biō, só͘-chāi tī Ephesus (óa kin-á-ji̍t Thó͘-ní-kî ê Selçuk siâⁿ) Pún tiān sī Kó͘-tāi Sè-kài ê Chhit Kî-koan chi it, i pat hông téng khí kòe 3 pái, siāng bóe pái kiàn-tio̍k-bu̍t tī 401 nî ê sî phò-hoāi--khì.

Hiān-chāi só͘ chai-iáⁿ goân sîn-tiān ûi-chek ê só͘-chāi-tē, sī 1869 nî ê sî John Turtle Wood niá ê thàm-châ-tūi têng-sin hoat-kiàn--ê.
Olympia ê Zeus Siōng

**Olympia ê Zeus Siōng** sī chi̍t siān tāi-khāi 13 kong-chhiò koân ê toā sîn-siông, chêng 435 nî chó-iū khí-siat, tiau-khek-chiá sī Phidias, chio̍h chhāi tī Olympia ê Zeus Sîn-tiān lāi-té. Tiāu-siōng châi-chit hâm chhiūⁿ-gê, n̂g-kim, chú kò͘-chō sî chhâ chò--ê, kui-ê sī sîn-bêng Zeus chē ùi ông-ūi ê chu-sè.
Mausolus Lêng-biō

**Mausolus Lêng-biō** sī chêng 353 nî kàu 350 nî ê sî khí tī Halicarnassus (kin-á-ji̍t Thó͘-ní-kî ê Bodrum) ūi Pho-su ê chi̍t ūi satrap (séng-tiúⁿ) Mausolus kap i-ê chí-mōe bó͘ Artemisia 2-sè ê tōa bōng. Che sī Antipater ê Sidon só͘ kì Kó͘-tāi Sè-kài Chhit Kî-koan chi it, 12 kàu 15 sè-kí kî-kan ê tē-tāng chiong i phò-hoāi--khì.
Itsariya Phatharamanop

**Itsariya Phatharamanop** (1989 nî 1 goe̍h 20 ji̍t chhut-sì) sī Thài-kok ê koa-chhiú.

Lūi-pia̍t:Thài-kok koa-chhiú
Lūi-pia̍t:1988 nî chhut-sì
Khek-pán ìn-siōng

**Khek-pán ìn-siōng** (Eng-gí: *stereotype* "suh-te-lio-thaip") tī siā-hōe sim-lí-ha̍k siōng sī tùi it-tēng chióng-lūi ê lâng he̍k-chiá sī tāi-chì ê chi̍t thò siūⁿ-hoat. Chit khoán siūⁿ-hoat bô khak-si̍t tio̍h kap hiān-si̍t siô-siâng. Khek-pán tī lâng sim-lí-siōng ê chūn-chāi tiāⁿ-tiāⁿ sī kò-thé pún-sin bô chū-kak--ê.

## Gí-goân
*Stereotype* ê gí-goân sī Hi-lia̍p-gí *stereos* (στερεός, "ngē-pán, kò͘-tēng") kap *typos* (τύπος, "ìn-siōng") ê cho͘-ha̍p, piáu-bīn ê ì-sù chio̍h sī "kòe-tēng ê ìn-siōng".
Siā-hōe sim-lí-ha̍k

**Siā-hōe sim-lí-ha̍k** sī sim-lí-ha̍k ê hun-iá chi it, choan-bûn gián-kiù lâng ê su-sióng, kám-kak, hêng-ûi siū si̍t-thé, sión-siōng--ê, he̍k-chiá sī kî-tha lâng ê éng-hióng.
Alexandria ê Teng-thah

**Alexandria ê Teng-thah** sī Ptolemaios Ông-kok tī chêng 280 kàu 247 nî ê sî khí--ê, sī Kó͘-tāi Sè-kài ê Chhit Kî-koan chi it. Khó-lêng ū pah gōa kong-chhiò koân, chin tn̂g sî-kan sī thong sè-kài siāng koân ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Té-bé tī āu 956 nî kap 1323 nî ê sî-chūn siū 3 kài tē-tāng phò-hoāi, āu-bé chhun ûi-chek, kiàn-châi tī 1480 nî ê sî hông thiah khí khí Qaitbay Siâⁿ-chē.
Giza ê Tōa Kim-jī-thah

**Giza ê Tōa Kim-jī-thah**, he̍k-chiá hông kiò chò **[[Khufu]] Kim-jī-thah**, sī Ai-ki̍p Giza siâⁿ hū-kīn saⁿ lia̍p kim-jī-thah lāi-bīn siāng tōa jî-chhiá siāng kó͘ ê chi̍t-ê. I sī Kó͘-tāi Sè-kài Chhit Kî-koan lāi-bīn î-it kàu kin-á-ji̍t koh tī-leh--ê.
Sióng-siōng

**Sióng-siōng** sī bô ti̍t-chiap ê kám-kak su-ji̍p, chiū tī sim lāi sán-seng iáⁿ-siōng, siū-hoat, kap kám-kak ê sim-lí oa̍h-tāng.

## Chham-khó
Sin-thé-lí ê Chóng-lūn

***Sin-thé-lí ê Chóng-lūn***, ia̍h ū-ê pán-pún hō ***Sin-thé-lí***, sī thâu chi̍t pán chhut tī 1896 nî ê Hō-ló-ōe i-ha̍k-chheh, lāi-bīn hâm kái-phò-ha̍k kap seng-lí-ha̍k, hun 14 chiong kài-siāu chia-ê tì-sek kiam mn̄g-ta̍t tê-bo̍k. Pún chheh tī 1908 nî ū tē-2 pán, che thâu nn̄g pán lóng sī ùi Ē-mn̂g ê Kó͘-lōng-sū ê Chūi-keng-tông (萃經堂) ìn-soat--ê, siū Tâi-oân ê i-liâu jîn-oân chhái-ēng.

## Siong-koan
* Lāi Gōa Kho Khàn-hō͘-ha̍k

## Liân-kiat
* SIN-THÉ-LÍ 身體理 (Tēⁿ Si-chong i-su chè-chok ê tiān-náu phah-jī pán)
* 四本台語醫學相關書籍介紹 (Tiong-bûn blog kài-siāu)
* Sin-thé-lí ê Chóng-lūn (goân chheh iáⁿ-siōng)
Bia̍t-hóe-khì Ga̍k-thoân

**Bia̍t-hóe-khì Ga̍k-thoân** (hàn-jī: 滅火器樂團; Eng-bûn: **Fire EX.**) sī Tâi-oân Ko-hiôngTâi-oân-ōe ê ga̍k-thoân, tī 2000 nî sêng-li̍p kàu-taⁿ. 2014 nî Tâi-oân Thài-iông-hoe Ha̍k-ūn, iû Tâi-pak Gē-su̍t Tāi-ha̍k ê ha̍k-seng Gô͘ Ta̍t-khun (吳達坤), Tân Kèng-goân (陳敬元) khì-he̍k, iau-chhiáⁿ Bia̍t-hóe-khì Ga̍k-thoân chhòng-chok koa-khek, í chi̍t tiâu *[[Tó-sū Thiⁿ Kng]]* tī Tâi-oân ê chú-liû im-ga̍k-khoan ī-kun-tu̍t-khí.

## Sêng-oân
* Chú-chhiùⁿ kiam git-tah: Iûⁿ Tāi-chèng (楊大正)
* Gih-tah kiam ha̍p-im: Tēⁿ Ú-sîn (鄭宇辰)
* Bass kiam ha̍p-im: Tân Kèng-goân (陳敬元)
* Kó͘-chhiú: Gô͘ Te̍k (吳迪)

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ga̍k-thoân
Siáu Lâm-hâi Ga̍k-thoân

**Siáu Lâm-hâi Ga̍k-thoân** (小男孩樂團; *Men Envy Children*) sī Tâi-oân ga̍k-thoâⁿ ê 4 lâng cho͘-ha̍p ga̍k-thoân, iû **Chhiong-ko** (昌哥), **Chùn-khái** (俊凱), **Bí-hui** (米非) kap **Hàn-su** (漢斯) cho͘-sêng. Thoân-miâ ê ì-sù sī hi-bāng tùi im-ga̍k chit-ê bōng-sióng ē-tàng éng-oán chhiūⁿ gín-á hiah-nī-á sûn-chin, hòⁿ-kî, chhiong-boán tio̍h sióng-siōng-le̍k, hō͘ sèⁿ-miā kap bōng-sióng ē-tàng sûi-sî sûi-tē 1+1 tāi-î 2 ê oa̍h-la̍t.

## Chham-khó