open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tōa-tn̂g pau sió-tn̂g

**Tōa-tn̂g pau sió-tn̂g** sī 1990 nî-tāi khai-sí tī Tâi-ôan liû-hêng ê chi̍t-chióng liāu-lí. Chò-hoat sī kā khah tōa-tiâu ê chu̍t-bí-tn̂g chhiat-khui, giap khah sè-tiâu ê Tâi-ôan ian-chhiâng. Chi̍t-kóa--á iā-chhī ū lè-táu ê tōa-tn̂g pau sió-tn̂g. Ian-chhiâng í-gōa, koh cheng-ka sòan-thâu, thô·-tāu-hu kap kiâm-chhài. Chò tōa-tn̂g pau sió-tn̂g ê sî, chu̍t-bí-tn̂g kap ian-chhiâng it-poaⁿ lóng iōng hé-thòaⁿ hang.
Ô-á mī-sòaⁿ

**Ô-á mī-sòaⁿ** (蚵仔麵線) sī 1-chióng tē-hng kháu-bī, liû-hêng tī Hok-kiàn ê Chiang-chiu, Chôan-chiu, Ē-mn̂g kah Tâi-ôan. Ô-á mī-sòaⁿ sǹg-sī Bân-Tâi kháu-bī ê chia̍h-mi̍h, Bân-lâm só·-chāi mā ū lâng kā kiò-chò mī-sòaⁿ-kô·. 

Chú ô-á mī-sòaⁿ ū 2-chióng hong-hoat. Khah phó·-phiàn ê chò-hoat sī kā chhiⁿ ô-á hām mī-sòaⁿ lo̍h tiáⁿ khì chú thng, chú ê sî-chūn ài khiàn-phang, sòa kî-thaⁿ ê tiâu-bī-sò·, mā ē-sái ke 1-kóa-á pa̍t-mi̍h liāu, pí-lūn-kóng tōa-tn̂g a̍h-sī ti-hoeh. Lēng-gōa, Tī Tâi-lâm, Ô-á mī-sòaⁿ sī án-ne lâi chú--ê: seng kā chhiⁿ-ô-á sa̍h kòe liáu-āu, hô·--khì-lâi, chiah-koh hām môa-iû mī-sòaⁿ lām-lām lo̍h-khí kiáu kah lā, thiaⁿ-kóng bī-sò· ôan-ná sī chin chán, chia̍h-tio̍h ē khui-pî, hō· lâng lú chia̍h lú sòa-chhùi.
Tang Timor

**Timor-Leste** ia̍h **Tang Timor**, choân-chheng **Tang Timor Bîn-chú Kiōng-hô-kok** (Tetum-gí: Repúblika Demokrátika Timór-Leste, ), sī tiàm tī Tang-lâm-a ê tó-kok, léng-thó͘ pau-koat Timor-tó ê tang-poàⁿ-pêng; Atauro, Jaco chit nn̄g-ê tó; kap Oecussi-Ambeno chit-ê tī Ìn-nî Sai Timor ê hui-tē (*enclave*).

*Timor* pún-sin ū "tang" ê ì-sù, só͘-í *Timor Lorosa'e* ū "tang (tó) ê tang-pêng" ê ì-sù.

Tang Timor tī 1975 nî 11 goe̍h 28 ji̍t soan-pò͘ tùi Phû-tô-gâ to̍k-li̍p. 2002 nî 5 goe̍h 20 ji̍t (chèng-sek) koh tùi Ìn-nî to̍k-li̍p chhut-lâi.

Lūi-pia̍t:Tó-kok
Česko

**Česko Kiōng-hô-kok** (Česko-gí: ), it-poaⁿ kiò **Česko** (;  ), chi̍t khoán im-e̍k-gí sī **Chia̍p-khek** (捷克), sī 1 ê tī Tiong Au, bô óa hái ê kok-ka. I ê chhù-piⁿ ū Tek-kok, Ò-tē-lī, Pho-lân kap Slovakia. I sī Au-chiu Liân-bêng ê hōe-ôan kok-ka, m̄-koh bô iōng euro. Hú-siâⁿ sī Praha. 

## Le̍k-sú
* Československo
Chu̍t-bí-tn̂g

thumb|Tâi-ôan chu̍t-bí-tn̂g
*Chu̍t-bí-tn̂g* iah-sī *bí-tn̂g*, sī chi̍t-chióng iōng chu̍t-bí khì-chò ê chia̍h-mi̍h, tī Tâi-ôan chin phó·-phiàn. Chu̍t-bí-tn̂g sī kā tiâu-bī liáu ê chu̍t-bí chiⁿ-ji̍p-khì sé chheng-khì ê Ti ê tōa-tn̂g.

## Chò-hoat
Chu̍t-bí-tn̂g kap ian-chhiâng chin sio-siâng, bô-kâng ê só·-chāi sī iōng chu̍t-bí chò-ê āⁿ. Chò āⁿ ê sî seng kā tn̂g-chu̍t-bí chìm-chúi, liáu-āu kap ká-bah, hê-bí, âng-chhang-thâu lām chò-hé chhá-chhá--leh, iōng tāu-iû, bí-chiú, kap iâm tiâu-bī. Āⁿ chò hó kòan ji̍p-khì tōa-tn̂g. Chheⁿ ê chu̍t-bí-tn̂g chhe-se̍k liáu tiō ē-sái chia̍h--a. It-poaⁿ ê chu̍t-bí-tn̂g tn̂g-tō· chha-put-to 10 chì 15 kong-hun, ti̍t-kèng iok 3 chì 4 kong-hun.

## Chia̍h-hoat
Chu̍t-bí-tn̂g ê chia̍h-hoat chin-chē-chióng. Chá-kî iōng chhoe-ê khah-chē, chhoe liáu-āu chhiat sè-phìⁿ, ùn bí-chiùⁿ, thō·-má-toh khe-chia-pu, iah-sī tāu-iû-ko. Āu--lâi iâm-so·-ke chiām-chiām liû-hêng, chu̍t-bí-tn̂g mā khai-sí iōng chìⁿ-ê, chìⁿ liáu chiah chhiat-phìⁿ. 
1990 nî-tāi tōa-tn̂g pau sió-tn̂g khai-sí liû-hêng, chu̍t-bí-tn̂g koh ū sin ê chia̍h-hoat. Tio̍h ná chhin-chhiūⁿ hotdot ê chia̍h-hoat, sing kā chu̍t-bí-tn̂g iōng hé-thòaⁿ hang, hang-liáu chhiat-pòaⁿ, chiah-koh giap chi̍t-ki iân-chhiâng.
Iân-sui

**Iân-sui** (Ha̍k-miâ: *Coriandrum sativum*) sī 1-chóng chhaú-pún ê si̍t-bu̍t, kui châng lóng ē chia̍h. M̄-koh, it-poaⁿ ka-na iōng hio̍h-á kap chí chit 2-pō·-hūn choè phang-liāu.
Hō͘-ōe-lām

**Hō·-ōe-lām** sī 1-chióng tī kīn-hōaⁿ ê hái-he̍k hōan-ûi lāi phoè-ha̍p kî-thaⁿ peng-le̍k, he̍k-chiá tan-to̍k chip-hêng siau-bia̍t te̍k-jîn khin-hêng chûn-lām, ūi ngó·-hong tōa-hêng kun-lām tam-jīm kèng-kài kah hō·-ōe jīm-bū ê chúi-siōng kun-lām.
Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng (1927 nî)

**Tâi-oân Bîn-chiòng Tóng** (臺灣民眾黨), sī Tâi-oân le̍k-sú siōng ê chi̍t ê pún-thó͘ chèng-tóng. 1927 nî 7 goe̍h 10 hō tī Tâi-tiong-chhī Sin-hù-teng (新富町) Chū-eng-lâu (聚英樓) sêng-li̍p, sī Tâi-oân-lâng tī Ji̍t-pún sî-tāi sêng-li̍p ê tē-it ê chèng-tóng, sêng-li̍p tāi-hōe iû Chhòa Sek-kok (蔡式穀) chú-chhî. Chi̍t khai-sí, tī Ji̍t-pún Tâi-oân Chóng-tok-hú ê chó͘-jiáu hā, Lîm Hiàn-tông, Chiúⁿ Ūi-súi téng lâng put-toān ōaⁿ tóng-miâ, siu-kái tóng-kong, ùi "Tâi-oân Chū-tī Hōe" (臺灣自治會) kàu "Tâi-oân Bîn Tóng" (臺灣民黨), chòe-āu chiah tī ū tiâu-kiāⁿ ún-chún hā sêng-li̍p.

Chho͘-kî chú-iàu jîn-bu̍t ū Lí Èng-chiong (李應章), Chiúⁿ Ūi-súi, Lîm Hiàn-tông, Chhòa Pôe-hóe kap N̂g Chiu (黃周) téng lâng. Tóng-kî siāng chá hóng Tiong-kok Kok-bîn Tóng tóng-kî, āu-lâi kái chò hóng Tiong-hôa Bîn-kok Kok-kî ê sam-seng tóng-kî.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tóng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê chèng-tī
Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê chó-phài

**[[Tâi-to̍k]] [[chó-phài]]** tio̍h-sī Tâi-oân To̍k-li̍p Ūn-tōng ê chó-phài.

## Lek-sú

1928 nî: Tâi-oân Kiōng-sán-tóng ê chèng-tī kong-iàu kā "Tâi-ôan to̍k-li̍p" tòng-chò bo̍k-phiau ê 1 hāng.

1962 nî 7 goe̍h: Sú-bêng hoat-piáu *Tâi-oân-lâng Sì-pah-nî Sú* (Ji̍t-bûn, Tang-kiaⁿ)

1967 nî 6 goe̍h 30: Sú-bêng sêng-li̍p To̍k-li̍p Tâi-oân Hoē, ki-koan khan-bu̍t *To̍k-li̍p Tâi-oân* (goe̍h-khan).

1971 nî 3 goe̍h: Tâi-oân Siā-hoē Gián-kiù Siā tī Lo̍k-san-ki (Thiⁿ-sài) sêng-li̍p.

1971 nî 12 goe̍h: Pak-bí-chiu sêng-li̍p Tâi-oân Jîn-bîn Siā-hoē Chú-gī Tông-bêng.

1972 nî: Chó-hiông kap kî-tha lâng hoat-hêng siā-hoē chú-gī lō·-soàⁿ ê *Tâi-oân Jîn-bîn*.

1973 nî 6 goe̍h: Chu Sè-kí tī Tang-kiaⁿ hoat-hêng *Tâi-oân Bûn-hoà* khan-bu̍t.

1979 nî 12 goe̍h 15: Ko-hiông Sū-kiāⁿ liáu-āu, chó-phài liân-ha̍p iù-phài chó· Tâi-oân Kiàn-kok Liân-ha̍p Tīn-soàⁿ.

1980 nî: in-ūi "424 sū-kiaⁿ" thoè-chhut Tâi-to̍k Liân-bêng ê Tiuⁿ Ûi-ká (張維嘉), Ông Chhiu-sim (王秋森), Loā Bûn-hiông (賴文雄) téng chó-phài hūn-chú sêng-li̍p To̍k-li̍p Tâi-oân Sin-bîn-hoē.  In chi-oān Khó· Sìn-liông ê *Bí-lē-tó Chiu-pò*.

1981 nî 1 goe̍h: Tēⁿ Chū-châi (chhèng-sat Chiúⁿ Keng-kok ê chú-kak chi-it) tī Sverige sêng-li̍p Tâi-oân Chiân-chìn Hoē.

1983 nî: Ko Sêng-iām (高成炎) téng-jîn tī Houston chhòng-pān *[[Tai-oân Ha̍k-seng Pò]]*.

1984 nî 1 goe̍h: Tâi-to̍k Liân-bêng chó-phài hūn-chú Âng Tiat-sèng kēng-soán Bí-kok pún-pō· chú-sek sit-pāi, lī-khui.

1985 nî 2 goe̍h 28: Âng Tiat-sèng, Khó· Sìn-liông sêng-li̍p Tâi-oân Kek-bēng Tóng.

1986 nî 3 goe̍h: Tâi-oân Kek-bēng Tóng kái-soàⁿ.  Khó· Sìn-liông téng-jîn hoat-khí "Soá tóng tńg Tâi-oân" ūn-tōng.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī
Lūi-pia̍t:Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Siā-hōe ūn-tōng
Ko Sêng-iām

**Ko Sêng-iām** (hàn-jī: 高成炎), Tâi-oân Le̍k-tóng ê thâu-lâng chi it. Hiān-chú-sî sî Kok-li̍p Ta̍i-oân Tāi-ha̍k Chu-sìn-kang-têng-he ê kàu-siū, mā-sī Ta̍i-oân Tāi-ha̍k Chu-sìn-kang-têng-he **Tâi-gí-bûn Gián-kiù-sek** ê sêng-goân chi-it.

## Goā-po͘ liân-kiat
*Kò-jîn bāng-chām 
*Ko Sêng-iām ê phêng-lūn bûn-chiuⁿ  
*Ta̍i-tāi Chu-sìn Tâi-gí-bûn Gián-kiù-sek
Hui-tôaⁿ

**Hui-tôaⁿ** (飛彈, hui-tān), ia̍h kiò **Tō-tôaⁿ** (導彈; tō-tān), 1-chióng ui-le̍k chin kiông ê kun-sū bú-khì, sī óa-khó pún-sin ê tōng-le̍k chong-pī hui-hêng, iû **chè-tō hē-thóng** (**tō-ín hē-thóng**) chū-tōng cháu-chhōe bo̍k-phiau. Tō-tôaⁿ ê **thâu** kiò-chòe **chiàn-tàu-pō·** (**tôaⁿ-thâu**), ē-tàng khǹg phó·-thong ê hóe-io̍h, he̍k hóe-io̍h a̍h-sī hòa-ha̍k, seng-bu̍t io̍h-che. 

## Tō-tôaⁿ ê lūi-pia̍t
Kî-tiong, khǹg phó·-thong hóe-io̍h--ê kiò-chòe **siông-kui tō-tôaⁿ**, khǹg he̍k hóe-io̍h--ê hō-chòe **he̍k-tō-tôaⁿ**. Tō-tôaⁿ àn-chiàu hoat-siā ê bo̍k-phiau ē-tàng pun-chòe **tē-tē tō-tôaⁿ**, **khong-tē tō-tôaⁿ**, **tē-khong tō-tôaⁿ**, **hóan lām tō-tôaⁿ**, **hóan thán-kek tō-tôaⁿ** kah **hóan tō-tôaⁿ** ê tō-tôaⁿ; àn-chiàu hui-hêng ê hong-sek pun-chòe **tān-tō tō-tôaⁿ** kah **sûn-hâng tō-tôaⁿ**; koh ē-tàng àn-chiàu iōng-tô· pun-chòe **chiàn-lio̍k tō-tôaⁿ** kah **chiàn-su̍t tō-tôaⁿ**. 

## Chham-oa̍t
*AGM-158 liân-ha̍p khong-bīn oán-kong tō-tôaⁿ

## Gōa-pō͘  liân-kiat
*

*
*[Missile Threat: A Project of the [Center for Strategic and International Studies] ]
Pīⁿ

**Pīⁿ** (**Pēⁿ**) á **chi̍t-pēⁿ** (**chi̍t-pīⁿ**) sī tōng-bu̍t, lâng ê sin-thé ia̍h-sī cheng-sîn/sîn-tè chhut-hiān bô chèng-siông. 

Chhiáⁿ chham-khó *[[I-ha̍k bêng-sû lia̍t-toaⁿ]]* (pau-koah pīⁿ í-gōa ê bêng-sû).

* Siau-hòa-khì pīⁿ
** Chhùi-lāi-iām (口內炎, Stomatitis)
** Píⁿ-thô-chôaⁿ-iām (扁桃炎, Tonsillitis)
** Ian-thâu-iām (咽頭炎, Pharyngitis)
** Chia̍h-tō-iām (食道炎, Acute oesophagitis)
** Chia̍h-tō-hia̍p-chek (食道狹窄, Stricture of the oesophagus)
** Ūi-iām (胃炎, Gastritis)
** Ūi-ùi-iông (胃潰瘍, Gastric ulcer)
** Ūi-khok-tiong (胃擴張, Dilatation of the stomach)
** Ūi-gâm (胃癌, Cancer of the stomach)
** Tn̂g-iām (腸炎, Enteritis)
** Thâng-iūⁿ-sûi-iām (蟲樣垂炎, Appendictis)
** Chhiah-lī (赤痢, Dysentery)
** Tn̂g-pì-that (腸閉塞, Intestinal obstruction)
** Tn̂g-têng-tha̍h (腸重疊, Intussusception)
** Tāi-piān-pì-kiat / Piān-pì (大便秘結, Constipation)
** Hā-lī (下痢, Diarrhoea)
** Tn̂g-kià-seng-thâng pīⁿ (腸寄生蟲病, Helminthiasis)
** Pak-mō·h-iām (腹膜炎, Peritonitis)
** N̂g-thán (黃疸, Jaundice)
** Táⁿ-chio̍h chèng (膽石症, Gall stones)

* Huih ê pīⁿ
* Sim-chōng pīⁿ
* Hō·-khip-khì pīⁿ
** Kip-sèng phīⁿ-ka-tap-ji (Acute coryza, Cold in head)
** Ta-chháu-jia̍t (乾草熱, Autumnal catarrh, Hay fever)
** Âu-thâu-iām (喉頭炎, Laryngitis)
** Âu-thâu-keng-lôan (Spasmodic laryngitis)
** Âu-thâu-pì-that (喉頭閉塞, Laryngeal obstruction)
** Khì-kńg-chi-iām (氣管支炎, Bronchitis)
** Khì-kńg-chi-khok-tiong (氣管支擴張, Bronchiectasis)
** Khì-kńg-chi-chhoán-sek (氣管支喘息, Bronchial asthma)
** Heng-mo̍·h-iām
** Hì-iām
** Khì-kńg-chi-hì-iām
** Hì-kiat-hu̍t

* Sīn-chōng pīⁿ
* Sîn-keng pīⁿ

## Thoân-jiám-pīⁿ
Thoân-jiám-pīⁿ (Thoân-jiám-pēⁿ, e̍k-chèng, e̍k-pīⁿ,e̍k-pēⁿ, sî-kiâⁿ-chèng)

* thian-káu-jia̍t
* sà-sù
* siáu-káu-pēⁿ
* siáu-gû-pēⁿ
* hì-lô-pēⁿ
* B-hêng koaⁿ-iām
* Khîm-liû-kám
* tī-chhng
* kám-mō·
* Ài-chu-pēⁿ
* àm-sám-pēⁿ
* Se Nî-lô-hô pēⁿ-to̍k 
* Thái-ko-pīⁿ
* Kháu-tê-e̍k
NCSA

NCSA sī Bí-kok 1-ê Chhiau-kip tiān-náu tiong-sim. NCSA sī **National Center for Supercomputing Applications** (Chhiau-kip tiān-náu èng-iōng nńg-thé kok-ka tiong-sim) ê kán-siá.

NCSA siōng chhut-miâ ê nńg-thé ū:
*NCSA Telnet
*NCSA Mosaic bāng-ia̍h liû-lám-khì.
*NCSA HTTPd

## Goā-pō· liân-kiat
*NCSA koaⁿ-hong bāng-chām
Bāng-ia̍h liû-lám-khì

**Bāng-ia̍h liû-lám-khì** sī 1-chióng iōng-lâi khoàⁿ kò-jîn kap soàⁿ-téng ê HTML bûn-kiāⁿ ê èng-iōng nńg-thé. It-poaⁿ kán-chheng **liû-lám-khì**.

## Hia̍p-tēng kap piau-chún
Liû-lám-khì kap bāng-ia̍h ho̍k-sāi-khì/sù-haū-khì (server) chi-kan lī-iōng HTTP hia̍p-tēng kau-thong.

## Le̍k-sú
Tim Berners-Lee tī 1990 nî chhòng-chō sè-kài tē-it-ê bāng-ia̍h lîu-lám-khì, kiò-choè WorldWideWeb. Chit-ê lîu-lám-khì kan-na ē-sái chhú-lí bûn-jī, bô hoat-tō͘ chhú-lí tô͘. I tī 1991 nî 3 goe̍h kā chit-ê sán-phín kài-siāu hō͘ CERN ê tông-sū. Chit-ê nńg-thé tī hit tong-sî chú-iàu ê kong-lêng sī hong-piān CERN ê kho-ha̍k-ka cháu-chhoē kap kau-oāⁿ chu-liāu.

Aū--lâi, Bí-kok ê NCSA hoat-tián-chhut tē-it-ê ē-sái hián-sī tô͘-hêng ê liû-lám-khì, kiò Mosaic. Chit-ê liû-lám-khì chin súi koh chin hó-iōng. In-ūi án-ne, liû-lám-khì lú lâi lú liû-hêng. Tī 1993 nî thui-sak chhut Mosaic 1.0 pán. Liáu-aū, Mosaic sió-cho· ê thâu-lâng Marc Andreessen lī-khui NCSA khì khui 1-keng kong-si, kiò Bāng-kéng Thong-sìn Kong-si (*Netscape Communications Corporation*).

Bāng-kéng tī 1994 nî 10 goe̍h hoat-piaú Netscape Navigator chit-ê liû-lám-khì. Mā ū khai-hòng hō͘ lâng bián-hùi táuⁿ-ló͘. Netscape Navigator siū-tio̍h chin-toā ê hoan-gêng. 1995 nî, Microsoft ūi-tio̍h beh chìn-ji̍p liû-lám-khì nńg-thé ê chhī-tiûⁿ, thui-sak-chhut mā sī bián-chîⁿ ê Internet Explorer (it-poaⁿ kán-siá choè IE). Chit 2-ê liû-lám-khì tī aū-lâi 3 nî chó-iū ê ke̍k-lia̍t kèng-cheng, hō·-lâng chheng-choè "(te-it-pái) liû-lám-khì ê chiàn-cheng".

## Bāng-ia̍h liû-lám-khì lia̍t-toaⁿ

### Tô·-hêng
Iōng Gecko choè ki-chó· ê liû-lám-khì
* Mozilla
** Mozilla Firefox
Iōng Internet Explorer choè ki-chó· ê liû-lám-khì
* Internet Explorer
Iōng KHTML choè ki-chó· ê liû-lám-khì
* Konqueror
** Safari
Kî-thaⁿ
* Opera

### Bûn-jī
* Lynx
* w3m

### Chá-kî
* Mosaic
* WorldWideWeb
Doulos SIL

**Doulos SIL** sī SIL International chhut-ê 1-thò jī-hêng. I ê bo̍k-tek sī thê-kiong pau-koah toā-pō͘-hūn Lô-má-jī kap *Cyrillic*-jī bûn-jī hē-thóng só͘ su-iàu ê jī-bó. Chit-ê jī-hêng iōng Thong-iōng-bé chò pian-bé. I chi-oān Graphite, OpenType chit 2 thò jī-hêng ki-su̍t. In-chhú ē-sái chèng-khak lâi hián-sī phiat-im hû-hō kap ki-chhó͘ jī-bó ê chó͘-ha̍p.  

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Doulos SIL jī-hêng koaⁿ-hong bāng-chām
*Doulos SIL Cipher jī-hêng koaⁿ-hong bāng-chām
Gentium

**Gentium** sī SIL International chhut-ê 1-thò jī-hêng. I ê bo̍k-tek sī thê-kiong 1-thò chi-oân Lô-má-jī bûn-jī hē-thóng só·-ū jī-bó ê ko-phín-chit jī-hêng. Gentium ū àn-sǹg beh chi-oân Graphite, Opentype, kap AAT chia-ê jī-hêng ki-su̍t. M̄-koh, chit-má ê pán-pún iá-boē án-ne chò.

## Goā-pō· liân-kiat
*Gentium jī-hêng koaⁿ-hong bāng-chām
Graphite

**Graphite** sī 1-thò jī-hêng oē-chè ê ki-su̍t. 1997 nî SIL International khai-sí hoat-tián chit-ê ki-su̍t. Graphite ê bo̍k-tek sī beh siat-kè 1-thò sek-ha̍p chhú-lí kap hián-sī bûn-jī hē-thóng tiong su-iàu ê ho̍k-cha̍p hêng-ûi, pí-lūn kóng (lē):
*Liân-jī
*Cho͘-ha̍p phiat-im hû-hō
* t.t.
Tī 2002 nî, SIL International siat-kè chhut Graphite ki-su̍t ê goân-sú thêng-sū. Graphite kái-chò 1-ê chū-iû/khai-hòng nńg-thé kè-oē.  Miâ-kiò **SILGraphite**.

SILA  sī 1 ê chhì-giām-sèng ê Mozilla liû-lám-khì, ū châi-tiāu lī-iōng Graphite ê oē-chè gí-giân (Graphite Description Language) hián-sī chhut ho̍k-cha̍p ê bûn-jī.

## Chi-gôan Graphite jī-hêng ki-su̍t ê nńg-thé
*Chi-gôan Graphite2 ê Firefox kap Thunderbird (Windows, OS X kap Linux pán)
*Chi-gôan SILGraphite ê Apache OpenOffice (Windows, Linux pán)
*Chi-gôan SILGraphite ê LibreOffice (Windows, OS X kap Linux pán)
*Chi-gôan Graphite2 ê XeTeX (Windows, OS X kap Linux pán)

## Chi-gôan SILGraphite jī-hêng ki-su̍t ê jī-hêng
*Adinatha Tamil Brahmi 
*Abyssinica SIL
*Andika
*Annapurna
*Charis SIL
*Dai Banna SIL Book
*Dai Banna SIL Light
*Doulos SIL
*Fedorovsk Unicode
*FreeSerifTW
*Gentium Plus
*Krishna Tamil
*Linux Libertine G
*Menaion Unicode
*Miao Unicode
*Monomakh Unicode
*Padauk
*Ponomar Unicode
*Scheherazade
*Sophia Nubian
*Tuladha Jejeg

## Goā-pō͘ liân-kiat
*SIL ê Graphite bāng-ia̍h
*Sourceforge téng ê SILGraphite thaû-ia̍h
*Palaso Projects téng ê Graphite2 thaû-ia̍h
WorldPad

WorldPad sī SIL International chhut-ê 1-ê bûn-jī pian-chi̍p nńg-thé. I ê 1-ê te̍k-sek sī chi-oān Graphite chit-chióng jī-hêng ki-su̍t. Lēng-goā 1-ê te̍k-sek sī ē-sài chiam-tùi bô-kâng ê bûn-jī hē-thóng chò piau-kì.

## Goā-pō· liân-kiat
*Lia̍h WorldPad
Tâi-oân Kiōng-sán Tóng

:*Khu-pia̍t: 2008 nî li̍p-àn ê kâng-miâ chèng-tóng sī [[Tâi-oân Kiōng-sán-tóng (2008 nî)]]*

**Tâi-oân Kiōng-sán Tóng** (Hàn-jī: 台灣共產黨), 1928 nî 4 goe̍h 5 tī Siōng-hái sêng-li̍p.  Tú khai-sí sio̍k-î Ji̍t-pún Kiōng-sán-tóng ê "Tâi-oân Bîn-cho̍k Chi-pō͘". Tē-saⁿ Kok-chè tī 1931 nî kā i ê tē-ūi thê-seng chò tóng, ti̍t-chiap sio̍k-î Tē-saⁿ-kok-chè.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tóng
Lūi-pia̍t:Kiōng-sán Tóng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Siā-hōe ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi
Tâng-á-bí-ko

縮圖|Tâng-á-bí-ko
**Tâng-á-bí-ko** sī 1-chióng tē-hng khaú-bī, liû-hêng tī Tâi-oân. Chú tâng-á-bí-ko ê tē 1 pō· sī chún-pī chu̍t-bí-liaū. Chò-hoat sī kā chu̍t-bí, hiuⁿ-ko·, chhang-á-thaû, taū-iû, iâm, chiú, kah bah-iû tâng-chê chhá khiàn-phang. Koh-lâi seng-kā ló·-nn̄g, bah, bah-sò· téng-téng chham-ji̍p tâng-á lāi, liáu-aū chiah-koh kā chu̍t-bí-liāu chham--lo̍h-khì. Kui-ê tâng-á the̍h-khì chhoe. Chhoe se̍k liáu-aū, kā tâng-á tò-khap, lāi-té ê bí-ko tò-tī oáⁿ-kiang té, koh lâm 1-koá-á taū-iû (a̍h-sī bí-chiùⁿ?=tiⁿ-loa̍h-chiùⁿ), soà koa iân-sui.

Chá-kî it-poaⁿ iōng tek-tâng-á, aū-lâi iōng thih-tâng-á-kiáⁿ khah chē. Chit-mái (chit-má) mā ū-lâng iōng choá-kheh-á.
CERN

**CERN** sī Hoat-gí **''C**onseil **E**uropéen pour la **R**echerche **N**ucléaire* ("Au-chiu [[He̍k-lêng]] Gián-kiù Hoē") ê kán-siá, 1954 nî kái chò *Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire'', m̄-koh CERN chit ê hō kàu taⁿ iáu leh ēng. CERN sī choân sè-kài siōng-toā ê lia̍p-chú bu̍t-lí si̍t-giām-sek. I khiā tī Hoat-kok kap Sūi-se ê kok-kéng.

CERN hiān-chhú-sî chha-put-to ū 3000 ê oân-kang, 6500 ê kho-ha̍k-ka kap kang-têng-su (lâi-chū 500 keng tāi-ha̍k, 80 ê kok-ka).

World Wide Web pún-chiâⁿ sī 1 ê CERN ê sū-kang. CERN tī 1993 nî 4-goe̍h 30 soan-pò· WWW beh hō· lâng iōng bián-chîⁿ--ê.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat

* Official site
* Recruitment and training opportunities at CERN
Ti-hoeh-koé

**Ti-hoeh-koé** sī 1-chióng liû-hêng tī Ē-mn̂g kah Tâi-oân ê tē-hng khaú-bī. Ti-hoeh-koé sī iōng ti-hoeh lām chu̍t-bí kap iâm liáu khì chhoe. Chhoe se̍k-liáu piàn tēng-tēng chi̍t-tè. Chhoe se̍k ê ti-hoeh-kóe ē-sài ti̍t-chiap chia̍h, mā ē-sài choè hoé-ko-liāu, ló·-liāu. It-poaⁿ iā-chhī-á ê chò-hoat sī kā chhoe se̍k ê ti-hoeh-koé ùn tāu-iû ia̍h-sī tiⁿ-loa̍h-chiùⁿ, sám thô·-taū-hu kap iân-sui, iōng tek chhiám-á chhiám khí-lâi chia̍h.
Choân-chiang-tàu

**Choân-chiang-taù** sī Tâi-oân ê Choân-chiu-lâng kah Chiang-chiu-lâng ê chhiong-tu̍t, hoat-seng ê sî-kan sī Chheng-kok thóng-tī Tâi-oân ê sî-tāi.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Káu-chàn-thah

**Káu-chàn-thah** (*Ocimum basilicum*) sī 1-chióng phang-liāu si̍t-bu̍t.

Thài-kok kaú-chàn-thah (*Ocimum sanctum = O. tenuiflorum*) sī Thài-kok liāu-lí tiāⁿ-tiāⁿ iōng ê phang-liāu.
Pho-lân

**Pho-lân Kiōng-hô-kok** (波蘭共和國, Pho-lân-gí: ), tī Tiong Au-chiu ê kok-ka, sai-pêng ū Tek-kok; lâm-hong ū Chesko, Slovakia; tang-hong ū Ukraina, Belarus; pak-hong ū Pe̍h-hái, Lietuva, Lō͘-se-a. In-ūi tē-tiám hó, tē-lí-siōng koh khai-hòng, le̍k-sú-siōng ū chin chē chiàn-cheng tī hia hoat-seng, chêng-kah-taⁿ piⁿ-kài mā toè leh chhiâu-soá.

## Tē-lí

## Hêng-chèng-khu
Kok-li̍p Tâi-oân Bûn-ha̍k-koán

**Kok-li̍p Tâi-oân Bûn-ha̍k-koán** sī chiam-tùi Tâi-oân bûn-ha̍k khí-chō ê 1-ê bûn-ha̍k phok-bu̍t-koán. I ê bo̍k-tek sī siu-chi̍p, chéng-lí, kap gián-kiù Tâi-oân bûn-ha̍k. I khiā tī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī. 2003 nî 10 goe̍h chèng-sek khai-koán.

Tiong-hoâ Bîn-kok ê Bûn-kiàn-hoē hū-chek sêng-li̍p tiû-pī-chhù.

Lîm Sūi-bêng tam-jīm thâu-1-jīm koán-tiúⁿ.

Tâi-oân Bûn-ha̍k-koán ê kiàn-tio̍k sī Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-lâm-chiu-thiaⁿ.

## Te̍k-sek
Tâi-oân Bûn-ha̍k-koán ū siu-chi̍p chiong-kīn 2000 pún ê pe̍h-ōe-jī bûn-hiàn. Ē-sái kóng sī chôan sè-kài siu-chi̍p pe̍h-ōe-jī bûn-hiàn siōng chiâu-chôan ê tan-ūi.

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Koaⁿ-hong bāng-chām 
*Hóng-mn̄g tē-1-jīm koán-tiúⁿ Lîm Sūi-bêng

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú phok-bu̍t-koán
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê kok-li̍p phok-bu̍t-koán
Khai-chiang Sèng-ông

**Khai-Chiang Sèng-ông** Hok-kiàn Chiang-chiu-lâng kah Tâi-oân ê Chiang-chiu-lâng pài ê 1-sian sîn-bêng. Khai-chiang Sèng-ông pún-miâ **Tân Goân-kong/Tâin Éng-hoâ** (陳元光/陳永華), sī Tông-tiâu ê bú-chìn-sū. Tiâu-têng jīm-bēng i chòe goân-soè, niá peng pêng-tēng Chiang-chiu, siat Chiang-chiu-hú.

## Koh Khoàⁿ
*Ang-kong
Chiúⁿ Keng-kok

**Chiúⁿ Keng-kok** (蔣經國, ), Chiat-kang Hōng-hòa lâng, Tiong-kok hiān-tāi tù-miâ chèng-tī-ka Chiúⁿ Kài-se̍k ê tióng-chú, Tiong-hôa Bîn-kok tē-6 kap tē-7 jīm chóng-thóng (1978 nî - 1988 nî chāi-chit). 

## Keng-le̍k
Chiúⁿ Keng-kok sī Chiúⁿ Kài-se̍k hām i ê tōa-bó͘ (tōa-chiá) Mô͘ Hok-mûi seⁿ--ê. Chiúⁿ Keng-kok chhut-sì tī Chiat-kang Hōng-hòa, 1922 nî tiàm Siōng-hái chiū-ha̍k, 1925 nî 10 ge̍h, khì-kàu chêng-So͘-liân ê Bo̍k-su-kho liû-ha̍k, tī hia ka-ji̍p Kiōng-san-tóng, pēng-chhiáⁿ hām 1-ê tng-tē ê ko͘-niû Faina (āu--lāi kòe miâ Chiúⁿ Hong-liông ) kiat-liân-lí, chò ang-á-bó͘. 1937 nî Chiúⁿ chhōa bó͘-kiáⁿ lī-khui Bo̍k-su-kho, tò-tńg kàu Tiong-kok. 

Chiúⁿ Keng-kok chêng-keng tam-jīm sam-bîn chú-gī Chheng-liân-thôan kàn-sū-tiúⁿ, Tâi-ôan-séng tóng-pō· chú-jīm úi-ôan, Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ chià-ê chit-bū. 

## Ka-têng
Chiúⁿ Keng-kok kah i ê khan-chhiú--ê ( ke-āu ) Chiúⁿ Hong-liông seⁿ-io̍k 3-ê hāu-seⁿ kah 1-ê cha-bó͘-kiáⁿ. 3-ê hāu-á sī Chiúⁿ Hàu-bûn, Chiúⁿ Hàu-bú kah Chiúⁿ Hàu-ióng. In ê cha-bó͘-kiáⁿ miâ hō-chòe Chiúⁿ Hàu-chiong. Che i-gōa, Chiúⁿ Keng-kok tī gōa-kháu koh hām sè-î-á Chiong A-jio̍k seⁿ 1-tùi siang-seⁿ-á, to̍h-sī Chiong Hàu-giâm kah Chiong Hàu-chû.

|-

|-
Phiat-im hû-hō

**Phiat-im hû-hō** (撇音符號; hù-ka hû-hō (附加符號), piàn-im hû-hō (變音符號)) sī phiat tī 1-ê ki-chhó· jī-bó bīn-téng ê hû-hō. Siōng phó·-phiàn ê kong-lêng sī kái-piàn ki-chhó· jī-bó ê hoat-im.

## Unicode ê hù-ka hû-hō lia̍t-pió
Unicode Lating jī-bió ê hù-ka hû-hō:

## Guā-pōo lên-ket
* Context of Diacritics  A research project 
* Diacritics Project 
* Unicode
* Orthographic diacritics and multilingual computing, by J. C. Wells 
* Notes on the use of the diacritics, by Markus Lång
* Entering International Characters (in Linux, KDE)
* Standard Character Set for Macintosh PDF at Adobe

Lūi-pia̍t:Hù-ka piàn-im hû-hō
Belarus

**Belarus Kiōng-hô-kok** (; Belarus-gí: , Lō͘-se-a-gí: ) sī tī Tang Au ê 1 ê kok-ka. Sai-hong ū Pho-lân, Lietuva; tang-hong ū Lō͘-se-a; lâm-hong ū Ukraina; pak-hong ū Latvia.

Í chá kiò "Byelorussia" (Белору́ссия, ì sù sī "Pe̍h-sek ê Lō͘-se-a"), chóng--sī che sī tùi Lō͘-se-a koan tiám hō ê miâ, ná lâi ná chió lâng iōng.

## Tē-lí

Belarus ê bīn-chek sī 207,600 sq km. Tē-hêng chú-iàu sī pêⁿ--ê, ū chin chē làm-tē. Siōng koân tiám tī Dzyarzhynskaya Hara (346 m), siōng kē tiám tī Neman Hô (90 m). Ū 3 tiâu chú-iàu ê hô: Neman Hô, Pripyat Hô, Dnepr Hô. 

## Le̍k-sú

Tē-it-pái Sè-kài Tāi-chiàn ê sî, Tek-kok kin-kù Brest-Litovsk Tiâu-iok chiàm-niá Belarus. Belarus Bîn-cho̍k Kiōng-hô-kok tī 1918 nî 3-goe̍h 25 soan-pò͘ sêng-li̍p. Âng-kun tī 1919 nî 1-goe̍h 5 ji̍p khì Minsk liáu-āu, Kiōng-hô-kok ê chèng-koân cháu-lō͘.

Tē-jī-pái Sè-kài Tāi-chiàn ê sî, Nazi Tek-kok ū kè-oē beh iōng Belarus Bîn-cho̍k Kiōng-hô-kok ê miâ-gī phô͘ 1 ê ka-lé chèng-koân.

Tī So͘-liân lāi-té, Belarus ê miâ-chheng sī Byelorussia Soviet Siā-hoē-chú-gī Kiōng-hô-kok, tī 1919 nî chiaⁿ-goe̍h 1 soan-pò͘ sêng-li̍p.

So͘-liân kái-soàⁿ liáu-āu, Pe̍h-Lō͘-se-a tī 1990 nî 7-goe̍h 27 soan-pò͘ to̍k-li̍p.

## Hêng-chèng

Belarus ê hêng-chèng-thé pun-chò 6 ê *voblast* kap 1 ê *horad* (to͘). Ē-kha lia̍t chhut *voblast* kap in ê hêng-chèng tiong-sim.

* Minsk, hú-siâⁿ
* Brest voblast (Brest)
* Homyel voblast (Homyel')
* Hrodna voblast (Hrodna)
* Mahilyow voblast (Mahilyow)
* Minsk voblast (Minsk)
* Vitsebsk voblast (Vitsebsk)

Voblast koh pun chò *rayon*.

## Keng-chè

## Siā-hoē
**Cho̍k-kûn**: Belarus-lâng 81.2%, Lō͘-se-a-lâng 11.4%, Polska-lâng (~4.1%), Ukrainian (~2.9%), kî-thaⁿ 7.4%

**Chong-kàu** (1997): Tang-hong Chèng-kàu 80%, kî-thaⁿ (pau-koat Lô-má Thian-chú-kàu, Uniate, Sin-kàu, Iû-thài-kàu, Islam-kàu) 20%. Chia ê sò͘-kì sī kin-kù lâng ê pò-kò; bû-sîn-lūn-chiá ê pí-lē khó-lêng chin koân.

## Chèng-tī

Belarus ū kok-hōe (*Natsionalnoye Sobranie*), m̄-koh koân-le̍k khah bô chóng-thóng chē. Chū to̍k-li̍p kàu taⁿ, chèng-koân goân-chāi sī Lukashenko chóng-thóng teh hoāⁿ. 2004 nî 10-goe̍h 17 ê kong-bîn tâu-phiò thong-kòe chóng-thóng liân-jīm bô hān-chè ê àn.
Aung San Suu Kyi

**Aung San Suu Kyi** (Bián-tiān-gí: ; ) sī Bián-tiān bîn-chú ūn-tōng siōng ū mia-siaⁿ ê thâu-lâng. I tī 1991 nî tit-tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng, lí-iû sī i hoat-hui hui-po̍k-le̍k ê cheng-sîn, chhiú-toāⁿ cheng-chhú bîn-chú kap jîn-koân.

## Lâi-le̍k

I tī Bián-tiān Rangoon chhut-sì, sī Bián-tiān ê kok-ka eng-hiông Aung San chiong-kun ê cha-bó·-kiáⁿ. I khì tī Liân-ha̍p Ông-kok ê Oxford Tāi-ha̍k liû-ha̍k, tī hia se̍k-sāi-tio̍h i bī-lâi ê ang-sài Michael Aris, āu--lâi ū 2 ê kiáⁿ. I mā ū tī Lûn-tun Tāi-ha̍k ê Tang-hong kap Hui-chiu Gián-kiù Ha̍k-īⁿ tha̍k-chheh.

1988 hit nî i tńg kò·-hiong khì chiàu-kò· phoà-pēⁿ ê lāu-bú. Bián-tiān ê kun-sū chèng-koân iōng po̍k-le̍k táⁿ-ap tng heng ê ke-thâu bîn-chú ūn-tōng. I hit nî liâu-lo̍h-khì chham-ka chèng-tī ūn-tōng. I sìn-gióng Mohandas Gandhi (Gân-tì) ê hui-po̍k-le̍k lí-liām, jīn-ûi bîn-chú, jîn-koân ūn-tōng sī Bián-tiān "tē-2-pái ūi kok-ka ê to̍k-li̍p piàⁿ-sì". I kiông-tiāu Bián-tiān kok-lāi ê cho̍k-kûn (bîn-cho̍k) tio̍h hô-kái. Hoán-tùi kun-sū chèng-koân ê bîn-chú-phài tī 1990 nî 5-goe̍h ê soán-kí toā sèng-lī, m̄-koh chèng-hú bô sêng-jīm kiat-kó. Kun-hong hi-bāng pàng i chhut-kok, m̄-koh i m̄-khéng.

Chū 1989 nî khai-sí, Bián-tiān ê kun-chèng-hú kā i koaiⁿ tī chhù--lìn, i toā-pō·-hūn ê sî-kan tī hia koè. 1995 nî 7 goe̍h, chèng-koân ún-chún i lī-khui m̄-koh kóng i it-tàn chhut-kok tō bô àn-sǹg beh hō͘ i tńg--lâi. 1997 nî ê sî-chūn in ang tio̍h gâm, m̄-koh chèng-koân kū-choat tǹg chhiam-chèng hō͘ i. In-ūi Aung San Suu Kyi kian-chhî lâu toà kok-lāi, kàu in ang koè-sin chìn-chêng (1999) i tō lóng bô ki-hoē kìⁿ choè-āu 1 bīn.

2000 nî 9 goe̍h chèng-koân koh-chài kā i tau-liû toà chhù. 2002 nî 5 goe̍h 6, Liân-ha̍p-kok pì-bi̍t kau-siap i ê chū-iû. Chèng-koân pàng i cháu, i oân-ná soan-pò͘ "kok-ka sin phah-phú-kng". Chóng--sī tī 5 goeh 30 i ê chhia-tui khì hō͘ chèng-koân chí-tō ê po̍k-bîn kong-kek, chin chē chi-chhî-chiá tio̍h-siong sí-bông. I hông ah khì siú-tō͘ ê Insein kaⁿ-ga̍k. 2003 nî 9 goe̍h i chhiú-su̍t chú-kiong, liáu-āu koh-chài hō͘ chèng-koân tau-liû.

2004 nî 3 goe̍h, Liân-ha̍p-kok ê te̍k-sài Razali Ismail ū kap i kìⁿ-bīn. Hit nî 5 goe̍h, Liân-ha̍p-kok ê (Working Group for Arbitrary Detention) iau-kiû chèng-koân pàng lâng.

2006 nî 5 goe̍h 20, chèng-koân ún-chún Liân-ha̍p-kok ê Ibrahim Gambari hām i kìⁿ-bīn. Pún-té i ê tâu-liû-kî àn-sǹg tī hit nî 5 goe̍h 27 kàu-kî, m̄-koh chèng-koân koh-chài kā i iân-kî.

Kok-ka Bîn-chú Tông-bêng tī 2015 nî soán-kí liáu-āu chiâⁿ chò sī choa̍t-tùi to-sò͘, Aung San Suu Kyi tè-bé tī 2016 nî 4 goe̍h khai-sí chò chóng-lí.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Kok-ka Bîn-chú Tông-bêng

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Nobel Chióng sin-bûn-kó (Eng-bûn)

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Bián-tiān jîn-bu̍t
Gô͘ Chok-tòng

**Gô͘ Chok-tòng** (), 1990 nî Lí Kong-iāu thè-ūi liáu-āu, chiap-jīm Sin-ka-pho tē-jī jīm chóng-lí, 1992 nî khai-sí chò Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê pì-su-tiúⁿ ti̍t-kàu 2004 nî 12 goe̍h. 2004 nî 8 goe̍h chóng-lí sià-jīm āu, chiâⁿ-chò Sin-ka-pho kok-bū chu-chèng.

Gô͘ Chok-tòng chhut-sì tī Sin-ka-pho, 1961 nî ji̍p-khì Sin-ka-pho Kok-li̍p Tāi-ha̍k tha̍k-chheh, 1964 nî tit-tio̍h keng-chè-ha̍k It-téng Êng-ū Ha̍k-ūi, sio-kāng tī chit-nî, i khai-sí tiàm chèng-hú pō͘-bûn jīm-chit. 1966 nî, Gô͘ Chok-tòng khì Bí-kok Ui-liâm-sū Ha̍k-īⁿ (Williams institute) liû-ha̍k chhim-chō, tit-tio̍h hoat-tián keng-chè-ha̍k sek-sū ê ha̍k-ūi. Tò-tńg kàu Sin-ka-pho liáu-āu, i bat tī Sin-ka-pho Hái-hông Lûn-chûn Kong-si chò kang, pēng-chhiáⁿ tī 1973 nî chiâⁿ-chòe chit-keng kong-si ê táng-sū keng-lí. 1976 nî, Gô͘ Chok-tòng tit-tio̍h Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê thê-po̍at, chham-sóan kok-hōe gī-ôan, jî-chhiáⁿ sūn-lī tòng-sóan. 1977 nî, i chìn-ji̍p chèng-hú lōe-koh, chhut-jīm Châi-chèng-pō͘ pō͘-tiúⁿ, 1979 nî iū-koh chiâⁿ-chòe Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng Tiong-iong Chip-hêng Úi-ôan-hōe úi-ôan, āu--lâi iū-koh chêng-āu chò kòe kok-ka Bō͘-kang pō͘-tiúⁿ, Ōe-seng pō͘-tiúⁿ kah Kok-hông pō͘-tiúⁿ. 1990 nî, Lí Kong-iāu koat-tēng beh thè-ūi ê sî, chôan-thé lōe-koh sêng-ôan thong-kòe tâu-phiò, koat-tēng iû Gô͘ Chok-tòng chhut-lâi chiap-jīm kok-ka ê chóng-lí. Lí Kong-iāu iu-gôan chò lōe-koh chu-chèng. 1992 nî 12 ge̍h, Gô͘ Chok-tòng chiap-jīm Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê pì-su-tiúⁿ. Chāi i ê léng-tō hā, Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng tī 1997 nî kah 2001 nî ê sóan-kí tang-tiong, lóng iâⁿ-tit liáu chin tōa ê sèng-lī. 

2003 nî bóe, Gô͘ Chok-tòng soan-pò͘ chiong-beh tī 2-nî āu sî-chit, iû hù-chóng-lí Lí Hián-liông chiap-pan. Mā-sī in-ūi Lí Hián-liông sī Lí Kong-iāu ê hāu-siⁿ, só͘-í, chit-hāng jīm-bēng siū-tio̍h gōa-kài chin-chōe lâng ê giâu-gî kah iu-lū. 

Gô͘ Chok-tòng ê ke-āu sī 1-ê lu̍t-su, in ang-á-bó͘ chit-sì-lâng lóng-chóng seⁿ-io̍k 1-tùi siang-siⁿ-kiáⁿ (Liông-hōng-thai).
Lietuva

**Lietuva** ( "", liétubah), chèng-sek choân-miâ **Lietuva Kiōng-hô-kok** (Lietuva-gí: ) sī tī Tang Au-chiu ê kok-ka, sī Baltic Kok-ka 3-kok ê kî-tiong 1 kok. Lietuva ê pak-hong sī Latvia, tang-lâm-hong sī Belarus, lâm-hong sī Pho-lân, sai-lâm-hong sī Lō͘-se-a ê Kaliningrad Chiu.

## Hêng-chèng-khu
Sin-tek-chhī

**Sin-tek-chhī** (Hàn-jī: 新竹市) sī Tâi-oân sai-pak-pō͘ ê 1-ê chhī, hêng-chèng-siōng sī Tiong-hôa Bîn-kok Tâi-oân-séng ē-kha ê séng-hat-chhī.

## Le̍k-sú

Sin-tek siōng-chá sī pîⁿ-po͘-cho̍k Taokas-cho̍k tòa-ē . Sin-tek ê kū-miâ **Tek-chhàm** (竹塹) sī àn Táu-kat-gí chóan-im lâi-ê.

## Hêng-chèng-khu

*Tang-khu (東區)
*Pak-khu (北區)
*Hiong-san-khu (香山區)



## Chèng-tī

## Kàu-io̍k
*Kok-li̍p Chheng-hôa Tāi-ha̍k
*Kok-li̍p Iûⁿ-bêng Kau-thong Tāi-ha̍k
*Tiong-hôa Tāi-ha̍k

## Siong-koan
* Sin-tek Kho-ha̍k Kang-gia̍p Hn̂g-khu

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Sin-tek-chhī chhī-chèng-hú
Baltic Kok-ka

**Baltic Kok-ka** (Eng-gí: *Baltic States*) chí Baltic Hái tang-hoāⁿ ê 3 ê kok-ka: Estonia, Latvia kap Lietuva.

Ū lâng jīn-ûi chit 3 ê kok pēng-bô it-tì ê lī-hāi koan-hē. Chhin-chhiūⁿ Estonia tō ǹg-bāng hām Hun-lân kāng-khoán, hō· lâng tòng-chò 1 ê Pak Au ê kok-ka. Lietuva khah khim-hióng kiàn-li̍p hām Pho-lân, Tiong Au ê koan-hē.

Tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn chìn-chêng, mā ū kok-ka (te̍k-pia̍t sī So͘-liân) kā Hun-lân tòng-chò tē-4-ê Baltic Kok-ka, ia̍h-tō-sī tī Lō͘-se-a ê éng-hióng-khoan chi-lāi. Chóng--sī, Hun-lân pún-sin khim-hióng jīn-tēng ka-kī sī Pak Au ê kok-ka; che oân-nā sī hiān-tāi chú-liû ê khoàⁿ-hoat.

Baltic Tē-khu chí só͘-ū tī Baltic Hái hái-kîⁿ ê kok-ka.
Pe̍h-oē-jī Pâi-chhù-sī Ián-soàn-hoat

## Algorithm
Pe̍h-oē-jī Collation Algorithm kui-tēng án-choáⁿ pâi pe̍h-oē-jī ê sūn-sī.

2-ê pe̍h-oē-jī A kap B, beh àn-chiàu pe̍h-oē-jī Collation Algorithm pí toā-sè

*Tē 1-pō·: Thē-tiāu siaⁿ-tiāu hû-hō kap jī-boé ê -h -k -p -t (cham-tùi tē 4 siaⁿ kap tē 8 siaⁿ ê jī). 
** A->A', B->B'
*Tē 2-pō·: A' kap B' iōng 26 ê pe̍h-oē-jī jī-bó choè jī-bó Collation Sorting. 
** Nā-sī A' &ne; B', kiat-sok. Nā-sī A'=B', chìn-ji̍p tē 3-pō·.
*Tē 3-pō·
**Iōng A kap B ê siaⁿ-tiāu pâi sūn-sī.
**1 A'=pang, B=pa̍k->B'=pa
*Tē 2-pō·: A'=pang=p+a+ng, B'=pa=p+a, ->  B'  B < A.
ASCII Pe̍h-oē-jī

**ASCII Pe̍h-oē-jī** sī ka-nā iōng ASCII lāi ê jī-bó lâi siá pe̍h-oē-jī (POJ) ê hong-sek. ASCII lāi-té bô piáu-sī phīⁿ-im ê n-superior (ⁿ), bô O·/o·, bô phiat-im hû-hō. Kiàn-gī iōng ē-kha ê ASCII POJ kui-chek.

## Kui-chek
*O·/o· iōng OU kap ou tāi-thè.
*Phīⁿ-im iōng NN/nn ia̍h-sī Ñ/ñ tāi-thè. Aⁿ ➜ ANN/AÑ; aⁿ ➜ ann/añ, khin-siaⁿ mā ē-sái iōng -◌̊  lai tāi-thè --◌ ê sú-iōng, tō sī --◌ ➜ -◌̊  chit khoán hêng-sek.
** It-poaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ iōng toā-siá ê N, m̄-koh, án-ne Aⁿ kap AN iōng ASCII siá lóng sī AN, bē-tàng khu-pia̍t.
*Siaⁿ-tiāu iōng sò·-jī siá.
** 1 (ē-sài mài-siá), 2, 3, t4 (iā-sī h4,k4,p4), 5, 6 (hō͘ pō͘-hūn ê choân-chiu tē-khu im iōng), 7, h8 (iā-sī t8,k8,p8), 9, 0 (khin-siaⁿ (neutral tone) iōng).

## Lē
*Tâi -> Tai5
*Choáⁿ -> Choann2/Choañ2
*Lu̍t -> Lut8
*Âng-eⁿ ->Ang5-enn/eñ

## Tsù-kái

## Guā-pōo lên-ket

*  
* Буква Ñ на сайте graphemica.com 
* Буква ñ на сайте graphemica.com 
* Буква å на сайте graphemica.com
Ná-ui

**Ná-ui** (那威), ia̍h kiò **Lo̍k-ui** (諾威), **Nó͘-lu-goh**, choân-miâ **Ná-ui Ông-kok** (Su-bīn Ná-ui-gí: *Kongeriket Norge*, Sin Ná-ui-gí: *Kongeriket Noreg*) sī Pak Au ê 1 ê kok-ka.

Bô chham-ka Au-chiu Liân-bêng.

## Hêng-chèng-khu

* Akershus kūn 
* Agder kūn
* Buskerud kūn
* Finnmark kūn
* Innlandet kūn
* Møre og Romsdal kūn
* Nordland kūn
* Oslo
* Østfold kūn
* Rogaland kūn
* Telemark kūn
* Troms kūn
* Trøndelag kūn
* Vestfold kūn
* Vestland kūn

### I-lāi-tē
* Jan Mayen
* Svalbard

## Chham-khó chu-liāu
Lîm Gí-tông

**Lîm Gí-tông** (林語堂, 1895 nî 10 go̍eh 10 - 1976 nî 3 go̍eh 26), Hok-kiàn Liông-khe (chit-chūn ê Liông-hái) lâng. Gôan miâ kiò-chòe **Hô-lo̍k**, lō͘-bóe kái miâ **Gio̍k-tông**, āu--lâi iū-koh kái-chò **Gí-tông**. Kong-gôan 1912 nî ji̍p-khì **[[Siōng-hái]] Sèng Iok-hān Toā-o̍h** (上海聖約翰大學), pit-gia̍p liáu-āu tiàm Chheng-hôa Tāi-ha̍k chòe sian-siⁿ. 1919 nî chhiu-thiⁿ tī Bí-kok **Harvard Toā-o̍h Bûn-ha̍k-hē** (Department of literature of Harvard University) chhim-chō, 1922 nî the̍h-tio̍h sek-sū ha̍k-ūi. Liáu-āu, khì-kàu Tek-kok **Leipzig Toā-o̍h** (University of Leipzig), choan-kong Gí-giân ha̍k. 1923 nî the̍h-tio̍h phok-sū ha̍k-ūi, liáu-āu tò-tńg khì Tiong-kok, tī Pak-kiaⁿ Toā-o̍h chò kàu-siū, iū-koh kiam **Pak-kiaⁿ Lú-chú Su-hōan Toā-o̍h** kàu-bū-tiúⁿ kah **Eng-bûn hē** chú-jīm. 1924 nî liáu-āu, chiâⁿ-chòe *Gí-si* (語絲) ê chú-pit (chú-iàu chok-chiá). 1926 nî, tam-jīm Ē-mn̂g Toā-o̍h **Bûn-ha̍k īⁿ** īⁿ-tiúⁿ. 1927 nî tām-jīm kok-ka Gōa-kau-pō͘ pì-su. 1932 nî, chú-pian pòaⁿ-go̍eh-tâm *Lûn-gí*. 1934 chhong-pan *Jîn-se-kan*, 1935 nî chhòng-pān*Ú-tiū hong* (宇宙風), chhiòng-gī siá-chok ê hong-keh to̍h-ài kian-chhî "**chú-ngó· ûi tiong-sim, sok-chō chheng-êng koh sù-sī ê hong-keh**". 1935 nî liáu-āu, tī Bí-kok iōng Eng-bûn siá liáu 1-kóa-á tú-miâ ê bûn-hòa chok-phín kah **tn̂g-phiⁿ siáu-soat**, pí-lūn-kóng : *Ngô͘-kok Ngô͘-bîn* (吾國吾民), *Kiaⁿ-hôa Ian-hûn* (京華煙雲), *Hong-siaⁿ Ho̍k-lē* (風聲鶴唳) téng-téng. 

1944 nî, Lîm Gí-tông ùi **Bí-kok** tò-tńg khì Tiong-kok, tī Tiōng-khèng káng-o̍h. 1945 nî khì Sin-ka-pho tiû-kiàn Lâm-iûⁿ Tāi-ha̍k, tī hia chò hāu-tiúⁿ. 1952 nî, tī Bí-kok hām pêng-iú chhòng-pan *Thian-hong* cha̍p-chì. 1966 nî khì Tâi-ôan tēng-ki. 1967 nî, hō· Hiong-káng Tiong-bûn Tāi-ha̍k phèng-jīm chò gián-kiù kàu-siū. 1975 nî chiâⁿ-chòe kok-chè pit-hōe hù hōe-tiúⁿ. 1976 nî tiàm Hiong-káng kòe-sin.

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn ê chok-ka
Siōng-bóe-ê Llywelyn

**Llywelyn ap Gruffydd** (ì-sù sī "Llywelyn, Gruffydd ê hāu-seⁿ"), (tāi-io̍k 1228 nî kàu 1282 nî 12 go̍eh 11) sī to̍k-li̍p ê Cymru siōng-bóe ê thâu-lâng; koh-lâi Cymru hō· England ê thâu I ê Edward chiàm--khì. Cymru-gú kā i kiò-chò **Llywelyn Ein Llyw Olaf**, ì-sù sī "Llywelyn, lán siōng-bóe ê thâu-lâng".
Lō͘-se-a

**Lō͘-se-a** (, , *Rossíya*), mā thang kiò-choè **Gô-lô-su** (Ngô͘-lô-su, ), choân-miâ **Lō͘-se-a Liân-pang** (, *Rossíyskaya Federátsiya*), sī 1 ê choân sè-kài thó͘-tē bīn-chek siōng-toā ê kok-ka, pau-hâm Tang Au-chiu kap Pak A-chiu ê 1 toā pō͘-hūn.

## Tē-lí

## Hêng-chèng-khu

## Goā-pō͘ liân-kiat
Má Eng-kiú

**Má Eng-kiú** (馬英九, ), chó͘-che̍k Ô͘-lâm-séng Hêng-san-kōan, Kok-bîn-tóng tóng-ôan. Tâi-ôan Tāi-ha̍k Hoat-lu̍t hē pit-gia̍p, Bí-kok Niú-iok Tāi-ha̍k hoat-ha̍k sek-sū, Harvard Tāi-ha̍k hoat-ha̍k phok-sū. 

Tī Bí-kok liû-ha̍k ê sî-chūn, chò kòe *Boston Thong-sin* (1-pún liú-Bí ha̍k-seng khan-bu̍t ) ê chú-pian, Niú-iok-chhī 1-keng lu̍t-su sū-bū-só· ê si̍t-si̍p lu̍t-su, Maryland Tāi-ha̍k (University of Maryland) hoat-ha̍k-īⁿ gián-kiù kò͘-būn. Tò-tńg-khì Tâi-ôan ê chho͘-kî, bat chò kòe Chóng-thóng-hú tē-it hù kio̍k-tiúⁿ, liáu-āu kā Chiúⁿ Keng-kok chòe hoan-e̍k ê khang-khòe. 1984 nî kàu 1988 nî, tam-jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Tóng-pō͘ hu pì-su-tiúⁿ. 1988 nî kàu 1990 nî, chhut-jīm Hêng-chèng-īⁿ Gián-khó-hōe chú-úi kiam Tāi-lio̍k Kang-chok Hōe-po Chip-hêng chhù pì-su. 1990 nî kàu 1993 nî chhut-jīm Tāi-lio̍k Kang-chok Úi-ôan-hōe hù chú-úi. 1992 nî ê sî, iū-koh tòng-sóan kok-tāi tāi-piáu. 1993 nî 2 go̍eh chhut-jīm Hoat-bū pō͘ pō͘-tiúⁿ. 1996 nî 6 ge̍h, tām-jīm Hêng-chèng-īⁿ chèng-bū úi-ôan. 1998 nî 12 ge̍h khai-sí chò Tâi-pak chhī-tiúⁿ kàu 2006 nî 12 goe̍h. 

2005 nî 7 go̍eh 16 hông sóan-chò Kok-bîn-tóng chú-se̍k (táⁿ-pāi Li̍p-hoat-īⁿ-tiúⁿ Ông Kim-pêng).

2008 nî 3 go̍eh 22 tòng-soán Tiong-hoâ Bîn-kok chóng-thóng, tī 2012 nî liân-jīm, 2016 nî sià-jīm.

|-

|-

|-

|-

|-
Siā Tiông-têng

**Siā Tiông-têng** (**Chiā Tiông-têng**, 謝長廷, ),  Tâi-pak Tōa-tiū-tiâⁿ-lâng, Bîn-chìn-tóng tóng-ôan. 2005 nî 2 goe̍h chhe 1 chiâⁿ-chò Tiong-hôa-bîn-kok ê hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ.

## Ha̍k-le̍k
*Tâi-pak Siong-gia̍p Choan-kho Ha̍k-hāu
*Tâi-oân Tāi-ha̍k Hoat-lu̍t hē pit-gia̍p
*Ji̍t-pún Kiaⁿ-to͘ Tāi-ha̍k hoat-ha̍k sek-sū.

## Chèng-tī kap siā-hōe ho̍k-bū
Chò kòe Tâi-pak Pêng-bîn Hoat-lu̍t Ho̍k-bū Tiong-sim ê chú-jīm, *Koan-hôai* cha̍p-chì-siā siā-tiúⁿ, *Tâi-ôan Bîn-chú* cha̍p-chì-siā hoat-hêng-jîn. Bat Tī 1981 nî kah 1985 nî tòng-sóan tio̍h Tâi-pak-chhī gī-ôan. 1984 nî, chhut-jīm Tóng-gōa Kong-chèng-hōe ê lí-sū, 1-nî āu, iū-koh liân-jīm tē-jī, tē-saⁿ, kah tē-sì kài ê pì-su-tiúⁿ. 1989 nî nî-té, tòng-sóan tio̍h **[[cheng-gia̍h li̍p-úi]]**. 1992 nî kah 1995 nî, hun-pia̍t tòng-sóan kòe tē-jī kah tē-saⁿ kài li̍p-úi. 1996 nî 3 ge̍h, tit-tio̍h thê-miâ hām Phîⁿ Bêng-bín thīn-thâu kèng-sóan tē-9 kài chóng-thóng sit-pāi. 1998 nî 12 ge̍h, tòng-sóan chò Ko-hiông-chhī chhī-tiúⁿ. 2000 nî 6 ge̍h, tòng-sóan Bîn-chìn-tóng tóng-chú-se̍k, 2002 nî 7 ge̍h sî-sak chit-ê chit-bū. 2002 nî 12 ge̍h liân-jīm Ko-hiông-chhī chhī-tiúⁿ. 2005 nî 2 ge̍h tam-jīm hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ, 2006 nî chiaⁿ--ge̍h sià-jīm. 2006 nî 12 ge̍h kèng-soán Tâi-pak-chhī chhī-tiúⁿ sit-pài.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Siā Tiông-têng kò-jîn bāng-chām 
*Siā Tiông-têng ê blog

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Bîn-chìn-tóng tóng-chú-se̍k
Lūi-pia̍t:Hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī Chhī-tiúⁿ
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī jîn-bu̍t
T
Lūi-pia̍t:Tâi-pak-chhī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-oân chèng-tī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-oân lu̍t-su
Lūi-pia̍t:Tē-1 kài li̍p-hoat úi-oân
Lūi-pia̍t:Tē-2 kài li̍p-hoat úi-oân
Lūi-pia̍t:Tē-3 kài li̍p-hoat úi-oân
Lūi-pia̍t:Toā-tiū-tiâⁿ
Liân Chiàn

**Liân Chiàn** (連戰, ) chhut-sī tī Se-an. 1957 nî pit-gia̍p tī Tâi-ôan Tāi-ha̍k Chèng-tī-hē, the̍h-tio̍h ha̍k-sū ê ha̍k-ūi, 1961 nî the̍h-tio̍h Bí-kok Chicago Tāi-ha̍k kok-chè kong-hoat kah gōa-kàu choan-gia̍p ê sek-sū ha̍k-ūi, 1965 nî iū-koh the̍h-tio̍h chit-keng tāi-ha̍k ê Chèng-tī-ha̍k phok-sū ha̍k-ūi. 1966 nî kàu 1967 nî, tī Bí-kok kà-chheh chòe sian-siⁿ, 1968 nî hō· lâng phèng-iōng chòe (kok-li̍p) Tâi-ôan Tāi-ha̍k Chèng-tī-hē kheh-chō kàu-siū, Chèng-tī-hē kah Gián-kiù-só· chú-jīm, sî-kan tn̂g--ta̍t 7-nî. 1975 nî chhut-jīm El Salvador Kiōng-hô-kok te̍k-bēng chôan-kôan Tāi-sài, 1976 nî hōng-bēng tiàu tng-lâi Tâi-ôan, chhut-jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Úi-ôan-hōe Chheng-liân Kang-chok-hōe chú-jīm, 1978 nî 7 ge̍h seng-chòe Tiong-iong Úi-ôan-hōe pí-su-tiúⁿ koh kiam A-bêng lí-sū (亞盟理事), kāng-nî 10 go̍eh, chhut-jīm Hêng-chèng-īⁿ Chheng-liân Hú-tō Úi-ôan-hōe chú-jīm úi-ôan. 1981 nî chhut-jīm kau-thong pō͘-tiúⁿ, thâu-bóe chòe 6-nî ê sî-kan, kàu-kah 1984 nî iū-koh tòng-sóan Kok-bîn-tóng Tiong-siông-úi. 1987 nî seng chòe Hêng-chèng-īⁿ hù īⁿ-tiúⁿ, 1988 nî chhut-jīm gōa-kau pō͘-tiúⁿ, 1990 nî 6 ge̍h iū-koh tiāu-jīm Tâi-ôan-séng chèng-hú chú-se̍k, 1993 nî 2 ge̍h tām-jīm Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ, siâng-nî 8 ge̍h, tit-tio̍h Lí Teng-hui ê thê-miâ, jīm Kok-bîn-tóng hú chú-se̍k, 1996 nî 3 ge̍h chiâⁿ-chòe hú chóng-thóng. Hiān-chú-sī sī Kok-bîn-tóng bêng-ū chú-se̍k.
Sòng Chhó͘-jû

**Sòng Chhó͘-jû** (宋楚瑜, ) sī Tiong-hôa Bîn-kok ê chèng-tī jîn-bu̍t, mā sī Chhin-bîn-tóng hiān-jīm ê tóng-chú-se̍k. 

## Pōe-kéng

### Ka-têng
Sòng Chhó͘-jû 1942 nî tī Tiong-kok Ô͘-lâm-séng Siong-thâm-koān chhut-sì. In lāu-pē Sòng-ta̍t sī Tiong-hôa Bîn-kok Kok-kun ê kun-koaⁿ, in lāu-bú sī Ô͘ Thiáu-iông(胡窕容).

1949 nî, Sòng--ka poaⁿ kàu Tâi-oân, seng tòa Ko-hiông, āu-lâi tòa Tâi-pak.

### Kàu-io̍k
1961 nî khó tiâu Kok-li̍p Chèng-tī Tāi-ha̍k Gōa-kau-hē, 1964 nî pit-gia̍p, 1966 nî the̍h-tio̍h Tiong-kok Kok-bîn Tóng ê Tiong-san Chióng-ha̍k-kim, khì Bí-kok kiû-ha̍k, sian-āu theh-tio̍h California Tāi-ha̍k chèng-tī-ha̍k sek-sū,  Bí-kok Thian-chú-kàu Tāi-ha̍k tô͘-su kóan-lí sek-sū kah Georgetown Tāi-ha̍k Chèng-tī-hē tiat-ha̍k phok-sū kok-hāng ha̍k-ūi. 

## Chèng-tī sū-gia̍p
1974 nî chhut-jīm Hêng-chèng-īⁿ Chiúⁿ Keng-kok ê Eng-bûn sī-chiông pì-su, kā Chiúⁿ--sian chò hoan-e̍k. 1979 nî chò Sin-bûn-kiok tāi-lí kiok-tiúⁿ.

1981 nî soán tiâu Tiong-kok Kok-bîn Tóng tē 12 kài tiong-iong úi-ôan. 1984 nî 10 ge̍h jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Bûn-hòa Kang-chok-sek chú-jīm, 1987 nî 3 ge̍h chhut-jīm Kok-bîn-tóng Tiong-iong Tóng-pō͘  hù pì-su-tiúⁿ. 1989 nî seng chòe tiong-iong pì-su-tiúⁿ. 1993 nî chhut-jīm séng-chú-se̍k, 1994 nî tòng-sóan ûi bîn-sóan séng-tiúⁿ. 1999 nî, hām Kok-bîn-tóng thiah-phòa-bīn, iōng to̍k-li̍p chham-sóan-jîn ê sin-hūn chham-ka 2000 nî chóng-thóng tāi-sóan. Sit-pāi liáu-āu, ka-tī sêng-li̍p chèng-tóng, miâ hō-chòe Chhin-bîn-tóng, chò tóng-chú-se̍k. 2004 nî, kiau Kok-bîn-tóng chóng-thóng hāu-soán-jîn Liân Chiàn ha̍p-chok chham-soán, soah sit-pāi. 2012 nî, 2016 nî, 2020 nî, liân-sio̍k chham-ka chóng-thóng soán-kí, kiat-kó mā lóng sit-pāi.

## Chham-khó Bûn-hiàn
Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng

縮圖| ê hōe-kî, mā sī Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê siōng-teng.
**Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng** () kán-tan kóng chò **Tâi-to̍k ūn-tōng**, iah-sī **Tâi-to̍k**, sī hi-bāng Tâi-oân sêng-li̍p to̍k-li̍p ê chú-khoân kok-kak ê chèng-tī ūn-tōng.

## Tiōng-iàu jîn-bu̍t
*Khó͘ Sè-khái
*Liāu Bûn-gī
*Liāu Tiong-san
*N̂g Bûn-hiông (chok-ka)
*N̂g Bûn-hiông (chèng-tī-ka) - chhèng-sat Chiúⁿ Keng-kok ê jîn-bu̍t
*N̂g Chiau-tông
*Ông Io̍k-tek
*Phêⁿ Bêng-bín
*Sú Bêng
*Tēⁿ Lâm-iông

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Tâi-oân chú-thé ì-sek
* Tâi-oân To̍k-li̍p Ūn-tōng ê chó-phài

T
Serbia kap Montenegro

**Serbia kap Montenegro Kok-ka Cho͘-ha̍p** () sī í-chêng Montenegro kap Serbia ê liân-pang, tiàm tī Balkan Poàn-tó; chit 2 ê kiōng-hô-kok í-chêng lóng sī Yugoslavia Liân-pang lāi-té ê kiōng-hô-kok, āu--lâi tī 2006 nî sûi-ê thoat-lî cho͘-ha̍p.

Serbia kap Montenegro tī Au-chiu tang-lâm-pō͘, sai-lâm-pêng kap Adria-hái sio-liân. Piⁿ--á ê kok-ka ū Bosnia kap Herzegovina, Croatia, Hông-gâ-lī, Romania, Bulgaria, Macedonia Kiōng-hô-kok kap Albania.

Lūi-pia̍t:Bô-tī-leh ê kok-ka
Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lô-má Tè-kok

**Lô-má Tè-kok** (, tùi chêng 30 nî khai-sí) sī tùi Caesar Augustus (hông-tè; mā kiò Octavian) khai-sí, kó͘-chá-sî chi-phòe Lô-má kiam sì-ūi. Tè-kok tī sè-kan î-chhî kúi-nā pah-tang. Āu--lâi hun chòe 2 pêng: Sai Lô-má Tè-kok tī 476 nî hong bia̍t-bô; Tang Lô-má Tè-kok (hú-siâⁿ tī Byzantium, taⁿ kiò-chòe Istanbul) tī 1453 nî hōng bia̍t-bô.

Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:A-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Hui-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Kó͘-tāi Lô-má
Chu Iok-sìn

Chu Iok-sìn (朱約信), ek-miâ **Ti-thaû-phoê** (豬頭皮), Eng-gí kiò **Joy Topper**, sī Tâi-oân chhut-miâ ê im-ga̍k-ka.

## Khiok-pôaⁿ

Loksin
Guam

**Guam** (Chamorro-gí: ) sī Bí-kok tī Thài-pêng-iûⁿ téng-kôan ê 1 ê tó kiam I-lāi-tē. Hú-siâⁿ sī Hagåtña (Chamoru-gí; Eng-gí iā kiò-chòe Agaña).
Chamorro-lâng

**Chamorro-lâng** (Chamorro-gí: ) sī Micronesia ê gôan-chū-bîn, in chú-iàu toà-tī Guam-tó kap Pak Mariana Kûn-tó téng-kôan.

Lūi-pia̍t:Lâm-tó bîn-cho̍k
Tiān-náu bāng-lō͘

**Tiān-náu bāng-lō͘** (Eng-gí: *computer network*), tiāⁿ-tiāⁿ kán-chheng **[[bāng-lō͘]]**) chí tiān-náu (kè-sǹg-ki) hō͘-siong liân-lo̍k iōng--ê thong-sìn soàⁿ-lō͘ hē-thóng.

Tùi siau-hùi-chiá lâi kóng, tiān-náu bāng-lō͘ chú-iàu chí Internet ("Bāng-chè Bāng-lō͘"), te̍k-pia̍t sī World Wide Web.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* LAN
* P2P
* WLAN

Lūi-pia̍t:Tiān-náu bāng-lō͘
Hàn-gí

**Hàn-gí** (Hàn-jī: 漢語), ia̍h sī kóng **Tiong-kok-gí** (中國語), **Tiong-kok-ōe** (中國話), thong-sio̍k ê ì-sù sī Tiong-kok kiam Tiong-kok-lâng kóng ê giân-gí. 

## Iōng-gí
Tiong-kok chá-kî hoat-tián giân-gí-ha̍k ê sî-chūn, koàn-sì ēng le̍k-sú siaⁿ-ūn-ha̍k ê kak-tō͘, kā kui-ê Hàn-gí-cho̍k lóng tòng chò chi̍t khoán hō chò "Hàn-gí" ê giân-gí, tang-tiong chiah koh ū hong-giân ê chha-pia̍t. Chiàu chit khoán lí-lō͘, tī Tiong-kok nā kóng "Hàn-gí", tiāⁿ-tiāⁿ sī chí-miâ tang-tiong ê Phó͘-thong-ōe ia̍h Hôa-gí chò tāi-piáu. Pí-lūn kin-sè it-poaⁿ ê "Eng Hàn Sû-tián" (英漢辭典), sī Hôa-gí hoan-e̍k Eng-gí ê sû-tián.

Chiàu kīn-taⁿ ê liáu-kái, thoân-thóng-siōng kóng ê "Hàn-gí", siōng-bô ài sǹg 1 ê gí-cho̍k, he̍k-chiá kóng sī Hàn-Chōng gí-hē ê 1 ê gí-giân ka-cho̍k, in loē-pō͘ ê chha-pia̍t put-chí sī tē-hng-chha, ē-sái kóng sī gí-giân chi-kan ê chha-pia̍t, kok iūⁿ pe̍h-ōe bô khah su Romance chu-gí (*Romance languages*) chi-kan ê chha-pia̍t.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
* Siōng-kó͘ Hàn-gí
Tiuⁿ Khek-hui

**Tiuⁿ Khek-hui** (張克輝), Tiong-kok **Chôan-kok Chèng-hia̍p** hù chú-se̍k, Hàn-cho̍k, Lâm-sèng ( cha-po·--ê ), 1928 nî 2 ge̍h chhut-sì, Tâi-ôan Chiong-hòa-lâng, Tiong-kok Tâi-bêng (中國臺盟) ê sêng-ôan, Kiōng-sán-tóng-ôan, sī **[[Ē-mn̂g Tāi-ha̍k]] Keng-chè-hē** ê pit-gia̍p-seng. 1948 nî chham-ka kong-chok. (1928-2024)

## Kán-kài
1942 nî ~ 1948 nî tī Tâi-ôan **Chiong-hòa Ko-kip Siong-gia̍p Ha̍k-hāu** kah **Tâi-ôan Su-hōan Ha̍k-īⁿ** ha̍k-si̍p. 1948 nî ~1949 nî **Ē-mn̂g Tâi-ha̍k Keng-chè-hē** pit-gia̍p liáu-āu, ka-ji̍p Kái-hòng-kun pō·-tūi, tī **Bân, O̍at, Kàn** (闽粤赣) chit kak-sì o̍ah-tòng, bat chò kòe liân-tiúⁿ kah hù chí-tō-ôan. 1949 nî ~ 1952 nî chêng-āu chò kòe Hok-kiàn-séng An-khoe-kōan **Jîn-bîn Kong-an tūi** hù chí-tō-ôan, **An-khoe-kōan Kong-an-kio̍k** kó·-tiúⁿ (股长), siâng-sî iū-koh sī **Hok-kiàn Sèng-úi Kàn-pō· Ha̍k-hāu** ha̍k-ôan, **Séng Thó·-kái tūi** (省土改隊) chó·-tiúⁿ, **Séng-úi Tóng-hāu** ha̍k-ôan. 1952 nî ~ 1969 nî **Hok-kiàn Séng-úi Thóng-chiàn-pō·** kàn-sū, chó·-tiúⁿ. 1969 nî ~ 1973 nî hông hā-hòng kàu Lêng-hòa-kōan chiap-siū lô-tōng kái-chō, āu--lâi chiâⁿ-chòe Lêng-hòa-kōan **Kek-bēng Úi-ôan-hōe** soan-thôan-chó· hù chó·-tiúⁿ. 1973 nî ~ 1978 nî tam-jīm **Hok-kiàn-séng Kek-bēng Úi-ôan-hōe** gōa-sū-chó· ê hoan-e̍k jîn-oân. 1978 nî ~ 1982 nî chò **Hok-kiàn-séng chèng-hia̍p** hù pì-su-tiúⁿ, **Hok-kiàn-séng Kiâu-bū Pān-kong-sek** kah **Séng gōa-sū-pān** ê hù chú-jīm, **Séng Tâi-bêng** chú-úi, **Séng Tâi-liân** hù hōe-tiúⁿ. 1982 nî ~ 1991 nî chhut-jīm **Hok-kiàn Séng-úi** siông-úi kiam **Thóng-chiàn-pō·** pō·-tiúⁿ, **Hok-kiàn-séng Chèng-hia̍p** hù chú-se̍k, **Hok-kiàn-séng [[Siā-hōe-chú-gī]] Ha̍k-īⁿ** īⁿ-tiúⁿ, **[[Kok-bū-īⁿ]] Tâi-ôan Sū-bū Pān-kong-sek** ( Kok-Tâi-pān ) chú-jīm. 1991 nî ~ 1997 nî chò Tiong-hôa Chôan-kok Tâi-ôan Tông-pau Liân-gî-hōe hōe-tiúⁿ, Hái-kiap Lióng-hōaⁿ Koan-hē Hia̍p-hōe kò·-būn, Tâi-bêng tiong-iong hù chú-se̍k. 1997 nî ~ 1998 nî seng-jīm chò Tâi-beng tiong-iong chú-se̍k kah **Chôan-kok Tâi-liân** miâ-ū hōe-tiúⁿ. 1998 nî iū-koh jīm-bèng chò **Chôan-kok Chèng-hia̍p** hù chú-se̍k, Tâi-bêng tiong-iong chú-se̍k, Tiong-kok Hô-pêng Thóng-it Chhiok-chìn-hōe hōe-tiúⁿ. 2003 nî 3 ge̍h, tī **Chôan-kok Chèng-hia̍p tē-10 kài 11-chhù hōe-gī** téng tòng-sóan chiâⁿ-chòe **Chôan-kok Chèng-hia̍p** hù chú-se̍k.
Khóng Chôaⁿ

**Khóng Chôaⁿ** (孔泉) sī Tiong-kok Gōa-kau-pō· ê hoat-giân-jîn.

Lūi-pia̍t:Tiong-hoâ jîn-bîn kiōng-hô-kok gōa-kau-pō͘ huat-giân-jîn
Tiong-hôa Bîn-kok Bûn-hòa-pō͘

**Bûn-hoà-pō͘** (Hàn-jī: 文化部), 2012 nî chìn-chêng sī **Bûn-hoà Kiàn-siat Úi-oân-hoē** (文化建設委員會) kán-chheng **Bûn-kiàn-hoē**, 1981 nî sêng-li̍p, sī Tiong-hôa Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ ē-kha ê chi̍t-ê cho͘-chit. Choan-bûn hū-chek bûn-hòa o̍ah-tōng kap bun-hòa kiàn-siat ê chhui-hēng. 

## Hù-sio̍k ki-koan
Bûn-kiàn-hōe ū kí-thaⁿ ê hù-sio̍k ki-koan chhing-chiūⁿ:
*Kok-ka Tâi-oân Bûn-ha̍k-koán
*Kok-li̍p Tâi-oân Phok-bu̍t-koán
*Kok-li̍p Tâi-oân Bí-su̍t-koán
*Kok-li̍p Tâi-oân Le̍k-sú Phok-bu̍t-koán
*Kok-ka Jîn-khoân Phok-bu̍t-koán
*Kok-ka Piáu-ián Gē-su̍t Tiong-sim
*Kok-li̍p Thoân-thóng Gē-su̍t Tiong-sim

## Chú-koán
;Bûn-kiàn-hoē Chú-jīm Úi-ôan
* Tân Kî-lâm (陳其南) 
* Tân Iok-siù (陳郁秀)
* Lîm Têng-ki (林澄枝)
* Tēⁿ Siok-bín (鄭淑敏)
* Sin Ha̍k-iông (申學庸)
* Koè Ûi-hoân (郭為藩)
* Tân Kî-lo̍k (陳奇祿)
* N̂g Phek-toan (黃碧端)
* Siāⁿ Tī-jîn (盛治仁)
* Chan Chì-lóng (曾志朗)
* Liông Èng-tâi (龍應台)
;Bûn-hoà-pō͘ Pō͘-tiúⁿ
* Liông Èng-tâi (龍應台)
* Âng Bēng-khé (洪孟啟)
* Tēⁿ Lē-kun (鄭麗君)
* Lí Éng-tit (李永得)
* Sú Tiat (史哲)
* Lí Oán (李遠)

## Gōa-po͘-thâu ê liân-kiat
* http://www.cca.gov.tw/ 

B
Kok-li̍p Pian-e̍k Koán

**Kok-li̍p Pian-e̍k Koán** (Hàn-jī: 國立編譯館) sī Tiong-hôa Bîn-kok Kàu-io̍k-pō͘ ē-kha ê 1 ê tan-ūi, hū-chek piān-chi̍p kap hoan-e̍k.

## Gōa-po͘-thâu ê liân-kiat

* http://www.nict.gov.tw/
Thoân-kàu-sū

Thoân-thóng ê **thoân-kàu-sū** sī 1 ūi soan-thoân chong-kàu kàu-gī ê lâng, le̍k-sú-siōng chú-iàu iû cha-po͘-lâng lâi tam-jīm.  Thoân-kàu-sū it-poaⁿ iû chong-kàu cho͘-chit phài khì goā-hiong, tī hia hām chāi-tē-lâng toà tàu-tīn, ha̍k-si̍p in ê gí-giân kap lé-sio̍k.  Te̍k-pia̍t ūi thoân-kàu sū-kang siat ê chong-kàu cho͘-chit hō͘-chò *soan-kàu-hoē*.

Ki-tok-kàu ê thoân-kàu-sū bat ūi chin chē bô bûn-jī ê gí-giân liông-sin-tēng-chò bûn-jī hē-thóng.  Chiap-chhiok sin gí-giân ê thoân-kàu-sū mā ū lâng hū-chek hoan-e̍k Sèng-chheh.

Chèng-tī siōng, Ki-tok-kàu ê thoân-kàu-sū ū-ê bē-su kap si̍t-bîn chú-gī chèng-koân kiâⁿ, ū-ê bó͘-chióng thêng-tō͘ tông-chêng he̍k-chiá pang-chān pī si̍t-bîn ê lâng.

**Thoân-tō-chiá** sī khah chú-koan ê iōng-gí.