open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sán-pô

**Sán-pô**, **Ún-pô**, **Khioh-kiáⁿ-pô** téng-téng sī choan-bûn chiap-siⁿ âng-eⁿ-á ê lâng. Lán tī chia ín-iōng Hū Tōa-ûi (傅大為) ê kóng-hoat. Iōng "thôan-thóng sán-pô" lâi piáu-sī thôan-thóng siā-hōe tiong ê sán-pô, iōng "hiān-tāi sán-pô" lâi piáu-sī tī ji̍t-pún sî-tāi siū-kè choan-gia̍p hùn-liān ê sán-pô, iōng "chō·-sán-sū" lâi tāi-piáu chiàn-āu Kok-bîn-tóng hùn-liān chhut-lâi ê sán-pô.

* Thôan-thóng sán-pô
* Hiān-tāi sán-pô (Ji̍t-pún sî-tāi)
* Chō·-sán-sū

## Chham-khó chu-liāu

* "A-chiu ê sin sin-thé", Hū Tōa-ûi (傅大為), ISBN 957-28990-8-2
Jī-hêng

**Jī-hêng** sī kin-kù 1 cho͘ siat-kè goân-chek siat-kè chhut-lâi ê jī-goân-chi̍p.  Jī-goân-chi̍p it-poaⁿ siāng ki-pún pau-koah bûn-jī hû-hō (jī), sò͘-bo̍k-jī, phiau-tiám-hû-hō.

Jī-hêng thong-siông ē-tàng piáu-ta̍t chho͘-thé bûn-jī (**chhiūⁿ án-ne**), chhu-thé bûn-jī (*chhiūⁿ án-ne*) téng-téng ê hong-keh.

Jī-hêng ê siat-kè kiò-chò jī-hêng-ha̍k (Eng-gí: *typography*).

Hiān-tāi ê tiān-náu jī-hêng ki-su̍t pau-koah Apple Advanced Typography, OpenType, Graphite chit-kúi-chióng.
Sè-kài Gîn-hâng

**Sè-kài Gîn-hâng** sī chi̍t-ê kok-chè-sèng ê cho͘-chit. I ê chong-chí sī beh thê-kiong keng-chè siōng ê pang-chān, hō chi̍t-ê kok-ka ē-sái khì chò hoat-tián kap sàn-chia̍h-kiám-chió ê sū-kang. Lēng-gōa mā ū chò kó͘-lē kap pó-hō͘ kok-chè tâu-chu ê tāi-chì. Chit-ê cho͘-chit ê chóng-pō͘ tī Washington, D.C.

Sè-kái Gûn-hâng kap Kok-chè Hòe-pè Ki-kim-hōe chit nn̄g-ê cho͘-chit tiāⁿ-tiāⁿ ha̍p-khí-lâi chò Bretton Woods cho͘-chit. 

## Phoe-pêng

## Tsù-kái

## Siong-koan
*Sè-kài Gîn-hâng Chi̍p-thoân

## Guā-pōo liân-kiat

* 
* IBRD main page
* IDA main page
Piān-lī-tiàm

thumb|Piān-lī-tiàm

**Piān-lī kám-á-tiàm** sī châi-thoân khui ê kám-á-tiàm.


Lūi-pia̍t:Tiàm-thâu
Bo̍k-su-kho

**Bo̍k-su-kho** (; , choán-siá: *Moskba*) sī Lō͘-se-a Liân-pang ê siú-to͘ kap jîn-kháu siāng chē ê siâⁿ-chhī, ū tāi-io̍k 1260 bān lâng tòa tī siâⁿ-chhī kéng-lāi, 1700 bān lâng tòa tī chhī-khu lāi, 2000 bān tòa tī to͘-hōe-khu lāi. Bo̍k-su-kho sī Lō͘-se-a ê kî-tiong chi̍t ê liân-pang-chhī.

Bo̍k-su-kho sī Lō͘-se-a kap Tang Au ê chèng-tī, keng-chè, bûn-hòa, kap kho-ha̍k tiong-sim. I sī choân Au-chiu jîn-kháu tē-jī chē ê siâⁿ-chhī, mā sī biān-chek siāng tōa ê Au-chiu to͘-chhī. Chiàu pian-kài ê tēng-gī, Bo̍k-su-kho sī choân sè-kài kî-tiong chi̍t ê siāng tōa ê siâⁿ-chhī, mā sī tē-24 tōa to͘-hōe-khu, tē-16 tōa chhī-khu, kap tē-10 tōa siâⁿ-chhī.

## Chham-khó


Lūi-pia̍t:Lō͘-se-a ê liân-pang-chhī
Lūi-pia̍t:Lō͘-se-a siâⁿ-chhī
Lūi-pia̍t:Siú-to͘
Cha-bó͘

**Cha-bó͘** sī sèng-piat sio̍k bó ê jîn-lūi, ū-sî kóng **lú-chú**, mā ū kóng **lú-sèng**. I ê tò-péng chiū sī cha-po͘.
Siáu-iú

*"Bê" choán kah chia (迷). Nā kí chia̍h-mi̍h, chhiáⁿ khoàⁿ [[moâi]] (糜).*

** Siáu-iú ** sī kóng tùi bó·-1-ê tùi-siōng put-chí-á kah-ì, ū-sî-chūn sīm-chì bē-su khí-kông teh kah-ì ê lâng. Chit-ê tùi-siōng ū khó-lêng sī bó·-1-ê-lâng, bó·-1-ê thôan-thé, bó·-1-khóan gē-su̍t, bó·-1-khóan su-sióng, he̍k-chiá-sī 1-chióng sî-kiâⁿ ê chhu-sè téng-téng.

"Siáu" tī Hō-ló lāi-té ê ì-sù chin-chē, siōng chia̍p thiaⁿ--tio̍h-ê sī kóng lâng sîn-keng bô chèng-siông, ū cheng-sîn-pēⁿ, lēng-gōa mā ū sahⁿ-sim beh ài ī-sèng ê ì-sù, pí-lūn-kóng "siáu-kong-chú", "cha-bó· siáu ang", m̄-koh tī siáu-iú chit-ê sû lāi-té ê "siáu", kap "siáu kó·-phiò" ê siáu kāng-khóan, sī teh kóng lâng tham-lôan, tîm-bê tī bó·-1-hāng tāi-chì, ia̍h-sī mi̍h-kiāⁿ lāi-té.

Eng-gí lāi-té ê tông-gī-sû *fan* mā-sī keng-kòe ì-sù piàn-hòa liáu-āu chiah ū--ê, *fan* sī *fanatic* kán-séng ê siá-hoat, tī chha-put-to 1525-nî ùi Latin-bûn khip-siu ji̍p-lâi Eng-gí ê sî, ì-sù sī kóng "sîn-keng bô-chèng-siông ê lâng". Nā gôan-té Latin ê hit-ê jī *fanaticus*, soah-sī kóng lâng hō· Siōng-tè khé-sī, bē-su khí-kông kāng-khóan.

Ū ê siáu-iú ē cho·-chip siáu-iú-hōe, te̍k-pia̍t sī koa-chhiⁿ, ián-ôan, tiān-sī liân-sio̍k-kio̍k, bang-gah ê siáu-iú. In pān o̍ah-tāng, chò bāng-chām lâi liân-lo̍k, hoat-tián.

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa
Hái

**Hái** () sī chi̍t-tōa-phiàn tū-móa kiâm-chúi ê khu-he̍k. Ū-sî-chūn lán kóng ê hái sī chí oá tī lio̍k-tē kap hái-iûⁿ chih-chiap ê khu-he̍k. Nā kóng khah khoah--leh, hái tō sī tē-kiû-téng tû-khì hō͘ lio̍k-tē ûi--khí-lâi ê chúi-thé í-gōa, só͘-ū tū kiâm-chúi, sio-liân-sòa ê khu-he̍k. Kui-ê tē-kiû-téng ū 71% ê só͘-chāi lóng hō͘ hái-chúi khàm-tiâu--leh.

Ū chi̍t-kóa khah-tōa ê ô͘, mā hō͘ lâng ēng "hái" lâi kā hō-miâ, chhin-chhiūⁿ Caspi Hái, Aral Hái kap Sí-hái.

Chhiáⁿ oan-nā chham-khó hái-iûⁿ ê soat-bêng.
Cha-po͘

**Cha-po͘** () sī kang ê jîn-lūi, ū-sî kóng **lâm-chú**, mā ū kóng **lâm-sèng**. I ê tò-péng chiū-sī cha-bó͘. Cha-po·-lâng te̍k-sû ê sèng-khì-koan pau-koah lān-chiáu kap lān-pha.
England kap Cymru ê Le̍k Tóng

**England kap Cymru ê Le̍k Tóng** (Eng-gí: Green Party of England and Wales; GPEW; Cymru-gí: Plaid Werdd Cymru a Lloegr) sī Liân-ha̍p Ông-kok lāi England kap Cymru chit nn̄g-ê só͘-chāi ê Le̍k Tóng. Hiān-chhú-sî ê thâu-lâng sī Jonathan Bartley kap Siân Berry.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* England kap Cymru ê Le̍k Tóng

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ê chèng-tóng
Kâu-thô-á

**Kâu-thô-á** (hàn-jī: 猴桃仔), mā hō-chò **iûⁿ-thô** (羊桃), Eng-bûn miâ-chò **Kiwi** sī Tiong-kok tang-lâm tē-tāi ê iá-seng si̍t-bu̍t. Sio̍k-î *Actinidia* chit-ê sio̍k.

20 sè-kí chhe ū 1-ūi Isabel Fraser hóng-būn Tiong-kok ê kàu-hōe ha̍k-hāu, tùi hia chah chí tńg khì Niú-se-lân. 1959 nî 1-keng kóe-chí gōa-siau kong-sī hō-chò Turners-kap-Growers kā hō sin miâ chò *kiwifruit* (kiwi kóe-chí). Tī 1974 nî *kiwifruit* chiâⁿ-chò sán-gia̍p-kài ê koaⁿ-tēng miâ-chheng.
Sex and the City

***Sex and the City*** ("Sèng kap Siâⁿ-chhī"; Hôa-gí: 慾望城市 ***Io̍k-bōng Siâⁿ-chhī***, Kńg-tang-oē: 色慾都市 ***Sek-io̍k To͘-chhī***) sī 1 chhut Bí-kok-chè ê iú-soàⁿ tiān-sī iáⁿ-chi̍p, lōe-iông tāi-iok kin-kù kāng chit-ê miâ ê 1 pún siáu-soat kái-pian oân-sêng--ê. 1998 nî thâu-1-pái tiàm Bí-kok HBO pîn-tō pò-chhut, 2004 nî siu-soah. Ke̍k-chêng chú-iàu an-pâi tī New York Chhī. Khan-siap tio̍h 4-ê chì-hó ê cha-bó· pêng-iú ê sèng seng-oa̍h kap kám-chêng sè-kài. Chit 4-ê chú-kak lóng sī téng-tiong-chân siā-hōe chhut-sin ê cha-bó·-lâng, kî-tiong 3-ê iok-lio̍k 35 chì 40 hòe, tē-4-ê (Samantha) ū 40-gōa-hòe. Iáⁿ-chi̍p ê hêng-thài ki-pún-te̍k sī chhiò-khoe ê chhut-thâu ke-thiⁿ kóa sap-bûn-ke̍k ê sêng-hūn. *Sex and the City* chhiâng-chāi thàm-thó Bí-kok siā-hōe tng jia̍t ê siā-hōe gī-tê, pí-lūn kóng cha-bó·-lâng ê siā-hōe tē-ūi.

## Ki-pún chu-liāu
* **Hêng-thài**: Chhiò-khoe
* **Sî-kan**: 30 hun-cheng
* **Kò·-sióng**: Darren Star
* **Chú-ián**:
** Sarah Jessica Parker (ián Carrie Bradshaw)
** Kristin Davis (ián Charlotte York)
** Cynthia Nixon (ián Miranda Hobbes)
** Kim Cattrall (ián Samantha Jones)
* **Sán-kok**: Bí-kok
* **Pîn-tō**: HBO
* **Chho·-chhù hòng-sàng**: 1998 nî 6 goe̍h 6 kàu 2004 nî 2 goe̍h 22
* **Kúi-chi̍p**: 94

## Gōa-pō· liân-kiat
* HBO bāng-ia̍h
Tiong-iong Soaⁿ-me̍h

**Tiong-iong-soaⁿ-lêng** sī Tâi-ôan 5 ê tōa soaⁿ-lêng lāi-té ê 1-ê, siōng-pak kàu tī Gî-lân-kōan ( 宜蘭縣 ) So·-ò ( 蘇澳 ) ê Tang-ò-niá ( 東澳嶺 ), siōng-lâm lâi kàu Tâi-ôan bóe-sau ê Gô-loân-phīⁿ ( 鵝鑾鼻 ).

Tiong-iong-soaⁿ-lêng khêng-si̍t khah phian tī Tâi-ôan-tó ê tang-pêng, ùi pak kah lâm lóng-chóng ū 340-kong-lí hiah tn̂g, nā tang-sai khoah-bīn sī chha-put-to 80-kong-lí. Tī tó-sū téng-kôan ê kiâⁿ-hiòng sī pak-pak-tang kàu lâm-lâm-se. I mā sī Tâi-ôan siōng-tn̂g ê soaⁿ-lêng, ū "Tâi-ôan Khiàu-chit" ê thé-hō, mā in-ūi án-ne koh hō· lâng hō-chò **Tiong-chit-soaⁿ-lêng** ( Hôa-gí: 脊樑山脈 ).

It-poaⁿ kóng--ê **Tiong-chit-soaⁿ-lêng** sī hia̍p-gī ê Tiong-iong-soaⁿ-lêng, nā kóng-gī ê Tiong-iong-soaⁿ-lêng, tō ài kā "Tiong-chit-soaⁿ-lêng", "Seh-soaⁿ-soaⁿ-lêng" ( Hôa-gí: 雪山山脈 ) kap "Gio̍k-san-soaⁿ-lêng" ( Hôa-gí: 玉山山脈 ) lóng sǹg-chāi-lāi, mā ū lâng kā kóng-gī ê Tiong-iong Soaⁿ-lêng kiò-chò "Tiong-iong Soaⁿ-tē" lâi khu-hun hia̍p-gī kah kóng-gī ê Tiong-iong Soaⁿ-lêng.

Tiong-iong-soaⁿ-lêng kā Tâi-ôan-tó hun-chò tang-pêng kap sai-pêng bô tùi-thin ê 2-pō·-hūn, tang-pêng khah-sè-ê, khah-khâm-khia̍t, sai-pêng khah-khoah, mā khah-pêⁿ-tháⁿ. Tiong-iong-soaⁿ-lêng oan-ná sī Tâi-ôan-tó ta̍k-ê chúi-hē ê pun-chúi.

Tiong-iong-soaⁿ-lêng ê kôan-soaⁿ sio-sòa, Tâi-ôan 100 soaⁿ-bú ( Hôa-gí: 台灣百岳 ) tō ū chiâⁿ-chē sī sio̍k-tī Tiong-iong-soaⁿ-lêng, pí-lūn-kóng: Siù-ko͘-loân-soaⁿ ( Hôa-gí: 秀姑巒山) (3825-kong-chhioh), Lâm-ô͘-tōa-soaⁿ ( Hôa-gí: 南湖大山 ) (3742-kong-chhioh), Ha̍p-hoan-soaⁿ ( Hôa-gí: 合歡山) (3714-kong-chhioh), Tiong-iong-chhiam-soaⁿ ( Hôa-gí: 中央尖山 ) (3705-kong-chhioh), Koan-soaⁿ ( Hôa-gí: 關山 ) (3668-kong-chhioh), Kî-lâi-chú-soaⁿ Pak-niá-thâu ( Hôa-gí: 奇萊主山北峰 ) (3607-kong-chhioh), Hiòng-iông-san ( Hôa-gí: 向陽山 ) (3602-kong-chhioh), Kî-lâi-chú-soaⁿ ( Hôa-gí: 奇萊主山 ) (3560-kong-chhioh), Sam-chha-san ( Hôa-gí: 三叉山 ) (3496-kong-chhioh), Tan-tāi-san ( Hôa-gí: 丹大山 ) (3325-kong-chhioh), Lêng-ko-san ( Hôa-gí: 能高山 ) (3262-kong-chhioh ).

Chiàu thóng-kè lâi khòaⁿ, Tiong-iong-soaⁿ-lêng lāi-té ê "Tâi-ôan 100 soaⁿ-bú" lóng-chóng ū 69-lia̍p, nā chhiau-kòe 3,000-kong-chhioh ê kôan-soaⁿ, mā ū 181-lia̍p, chit-ê sò·-jī sī " Tâi-ôan 5 ê tōa soaⁿ-lêng " lāi-té khiā-thâu-miâ--ê.
Yugoslavia

**Yugoslavia** (chiàu-jī ì-sù: "Lâm-hng Slav lâng ê kok") sī í-chá 20 sè-kí ê sî tī Tang-lâm kiam Tiong-pō͘ Au-chiu ê kok-ka. In tī Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu ê 1918 nî chhut-hiān, tāi-seng sī hō chò Serb, Croat, kap Sloven lâng ê Ông-kok, sī tùi lîm-sî ê Sloven, Croat, kap Serb lâng ê Kok choán--kòe. Nā koh khah chìn-chêng chit ūi ū kúi-nā pah tang sī sio̍k Osman Tè-kok kap Ò-Hông Tè-kok ê koán-lāi. Serbia ê Peter 1-sè sī ông-kok ê thâu tāi chú-kun. 1922 nî 7 goe̍h 13, in tit tio̍h kok-chè ê sêng-jīm. 1929 nî 10 goe̍h 3 ji̍t, koh kái hō Yugoslavia Ông-kok.

1941 nî 4 goe̍h 6 ji̍t, Chhia-sim sè-le̍k chhim-ji̍p Yugoslavia. 1943 nî, Partisan hoan-khòng-kun chú-tiuⁿ liáu chi̍t-ê Bîn-chú Liân-pang Yugoslavia. 1955 nî, tng liû-bông ê kok-ông Peter 2-sè kā sêng-jīn. 1945 nî 11 goe̍h, kun-chú-chè hòe-sak. Kok-ka tī 1946 nî, tng kiōng-sán-tóng chèng-hú khai-ki, kái hō Yugoslavia Liân-pang Jîn-bîn Kiōng-hô-kok. Kun-thâu Josip Broz Tito thóng-tī kàu 1980 nî i kòe-sin. 1963 nî, koh chi̍t kái kái-miâ Yugoslavia Siā-hōe-chú-gī Liân-pang Kiōng-hô-kok.

Chit hō Yugoslavia liân-pang lāi-té hun 6-ê kò͘-sêng kiōng-hô-kok: Bosnia kap Herzegovina, Croatia, Macedonia, Montenegro, Serbia, kap Slovenia. Serbia ka-tī koh pun nn̄g-ê Siā-hōe-chú-gī Chū-tī Séng: Vojvodina kap Kosovo, in chū 1974 nî āu kap kî-tha liân-pang chham-ka-kok khoân-le̍k tōa-hūn siong-tong.

## Hun-thiah
1980 nî-tāi ê keng-chè kiam chèng-tī gûi-ki hō͘ Yugoslavia tè-bóe pun-sòaⁿ--khì. Liáu-āu tang-tiong ê Montenegro kap Serbia nn̄g kok chiâⁿ chò sī kiám-sió ê liân-pang, goân-lâi sī hō Yugoslavia Liân-pang Kiōng-hô-kok, 2003 nî koh pìⁿ Serbia kap Montenegro. Kàu 2006 nî, Montenegro kap Serbia mā hun-thiah. Sòa--lo̍h koh ū Kosovo tī 2008 nî soan-pò͘ tùi Serbia to̍k-li̍p.
Pêⁿ-po͘-cho̍k

**Pêⁿ-po͘-cho̍k** sī khiā tī Tâi-ôan pêⁿ-iûⁿ khu-he̍k ê gôan-chū-bîn-cho̍k. "Pêⁿ-po͘" tō-sī pêⁿ-iûⁿ ê ì-sù. Ū sî mā kā pêⁿ-po͘-cho̍k kóng chò **Pêⁿ-po͘**, chóng--sī Pêⁿ-po͘-cho̍k khêng-si̍t sī chí bô-kâng bûn-hòa, bô-kâng gí-giân, bô-kâng po͘-lo̍k jīn-tông ê kúi-ā-tīn cho̍k-kûn, só͘-í mā ū lâng chú-tiuⁿ tio̍h hō-chò **Pêⁿ-po͘-cho̍k-kûn** khah tùi-tâng.

Tī chha-put-to 400-tang chêng Hàn-jîn chiah tú chhian-sóa lâi Tâi-ôan khui-hng kap khiā-khí chìn-chêng, Tâi-ôan sai-pêng ê pêⁿ-iûⁿ, chá tō ū chiâⁿ-chē Pêⁿ-po͘-cho̍k tī hia, ùi Ke-lâng it-ti̍t kàu Hêng-chhun lóng ū Pêⁿ-po͘-cho̍k khiā-khí, sīm-chì pau-koat āu-soaⁿ ê Gî-lân mā ū Kavalan Pêⁿ-po͘-cho̍k. 

Pêⁿ-po͘-cho̍k chit-ê miâ, í-keng ū ta̍k-ê kòan-sì ê hōan-ûi tī leh, chhin-chhiūⁿ Amis-cho̍k sui-bóng tōa-pō͘-hūn mā khiā tī pêⁿ-iûⁿ, m̄-koh tō bô sǹg tī Pêⁿ-po͘ lāi-té.

Pêⁿ-po͘-cho̍k kap Hàn-jîn ê gí-giân hām bûn-hòa lóng koh-iūⁿ, nā chiàu gí-giân, siā-hōe, bûn-hòa kap thé-chit lâi khòaⁿ, in hām "Ko-soaⁿ-cho̍k" kāng-khóan, tī Jîn-lūi-ha̍k lóng sio̍k-tī Lâm-tó-gí-cho̍k.

## Gōa-pō· liân-kiat

* Tiong-iong Gián-kiù-īⁿ ê Pêⁿ-po· Bûn-hòa Chu-sìn-bāng ( 平埔文化資訊網 )  (Hôa-gí)
Chek-sî thong-sìn

**Chek-sî thong-sìn** sī keng-kòe tiān-chú bāng-lō͘ (chhin-chhiūⁿ Internet) chìn-hêng sûi-sî khai-káng ê kau-thong hong-sek.

Chek-sî thong-sìn ê ke-si sī 1-kâi kheh-hō·-pêng (*client*) ê èng-iōng nńg-thé. Che iōng lâi hām 1-ê chek-sî thong-sìn ho̍k-bū hē-thóng chih-chiap. Tōa-pō·-hūn ê ho̍k-bū thê-kiong lâng 1 khoán (*presence awareness*) ê kong-lêng thang hō· iōng-chiá chai-iáⁿ ka-kī ê pêng-iú siâng-sî ū tiàm bāng-lō· téng-koân.

Chá-kî ê chek-sî thong-sìn nńg-thé ē sûi-sî hián-sī chhím phah lo̍h khì ê hit jī. Kiàn-nā kā jī chhit tiāu, tùi-hong oân-ná ē sûi khoàⁿ tio̍h keng-chèng ê tōng-chok. Chit khoán siat-kè khah sêng kóng tiān-oē, khah bô chhiūⁿ teh kau-oāⁿ phe-sìn. Hiān-tāi ê chek-sî thong-sìn nńg-thé it-poaⁿ ē thèng-hāu iōng-chiá oāⁿ-choa̍h chiah kā sìn-sit sàng cháu.

Lūi-pia̍t:Hi-gí siā-khu
Kōng

**Kōng** ia̍h-sī **khiò** sī éng-hióng tāi-chì ê hoat-tián kap si̍t-chè ê hiān-siōng ê chhiú-lō· he̍k-chiá-sī ki-su̍t, jî-chhiáⁿ chiah-ê chhiú-lō· (ki-su̍t) sī chhiau-chū-jiân, sîn-pì, kap hui-chèng-siông--ê.

"Kōng" kap "khiò" ê ì-sù chiâⁿ-chē, mā ē in-ūi hoan-e̍k, kóng-ōe / siá-chok ê chú-tê, kò·-jîn ê chong-kàu sìn-gióng, kè-ta̍t-koan cheng-chha, he̍k-chiá-sī téng-ē-bûn ê lōe-iông, soah ū bô-kāng-khóan ê ì-sù..

Nā tī chhiau-sim-lí-ha̍k lâi kóng, "kōng" ( khiò ) tiāⁿ-tiāⁿ sī tēng-gī-chò "ha̍k-si̍p kap sú-iōng chhiau-chū-jiân ê le̍k-liōng ia̍h-sī lêng-gôan". Chi̍t-kóa chong-kàu, te̍k-pia̍t sī Ki-tok-kàu, kóng-tio̍h kōng ê sî sī ū 1-chióng kā khòaⁿ-bô-tiám ê ì-sù tī leh--ê, mā sù-siông sī ēng lâi kóng hui-Ki-tok-tô· ê chong-kàu gî-sek.

Tī sîn-pì-chú-gī-chiá ê khòaⁿ-hoat lāi-té, "kōng" ( khiò ) tō bô téng-kôan chit-khóan kè-ta̍t phòaⁿ-tōan, in kā "kōng" koh hun-chò pe̍h-khiò kap o·-khiò, pe̍h-khiò sī tùi lâng ū lī-e̍k--ê, o·-khiò chiah sī ēng lâi kā lâng hāi--ê.

"Kōng" mā kóng-chò **kōng-thâu**, nā ēng kōng ê gî-sek kap tōng-chok, hō-chò pàng-kōng, chò-kōng, ēng kōng kā lâng chiù hō-chò liām-kōng.

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa
Khiò

**Khiò** sī thàu-kòe chhiau-chū-jiân, sîn-pì, kap hui-chèng-siông ê chhiú-lō·, lâi éng-hióng tāi-chì ê hoat-tián, kái-piàn si̍t-chè ê hiān-siōng ê chē-chē hong-sek. Sú-iōng khiò ê tōng-chok hō-chò **chò-khiò**.

Chhiáⁿ lēng-gōa chham-khó kōng chit-ê sû.

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa
Giân-gú-ha̍k

It-poaⁿ só· kóng ê **Giân-gú-ha̍k** () he̍k-chiá **gí-giân-ha̍k** (), tō-sī ēng kho-ha̍k ê hong-sek, lâi gián-kiù jîn-lūi ê giân-gú ê ha̍k-kho / ha̍k-būn. Giân-gú-ha̍k-chiá tiō sī teh gián-kiù giân-gú-ha̍k ê ha̍k-chiá.
Lâu-chúi

:*Tī chia ê chit-ê sû *'lâu-chúi** sī kóng hái-chúi ê khí-lo̍h só͘ ín-khí--ê hái-tiong chúi-lâu. Nā sī tī tē-chiūⁿ chiàu kò·-tēng ê [[chúi-lō·]] teh kiâⁿ ê chiáⁿ-chúi, chhiáⁿ chham-khó [[lâu-chúi ( hô, khe )]].''



**Lâu-chúi** / **Tiâu-lâu** (Tidal Current) sī [[hái-chúi]] siū-tio̍h giú [[chúi-im]], [[chúi-khó]]([[chúi-te̍h]]) ê chit-kó͘ le̍k-liōng, [[tāng-le̍k]] só͘ ín-khí--ê hái-tiong chúi-lâu. Kò͘-tēng ē lâi-lâi-khì-khì, chit-khóan chêng-hêng tī hái-kha khòaⁿ-tio̍h siōng-bêng. Thâu-chêng kóng ê tāng-le̍k, tōa-hūn sī in-ūi [[go̍eh-niû]], lēng-gōa [[Ji̍t-thâu]] mā ū sió-khóa koan-hē.

Chiah-ê hiān-siōng ū chúi-im, **tīⁿ-lâu** ( tō-sī **lâu-chúi tīⁿ** ) kap chúi-khó(chúi-te̍h), **khó-lâu** ( koh ū **lo̍h-lâu**, **thè-lâu''' téng-téng ê kóng-hoat ).

Chit kó͘ chúi-lâu kan-nā tī poàⁿ-kang, chi̍t-kang tiong-kan kap chúi-im chúi-khó(chúi-te̍h) kâng chiu-kî lâi-teh piàn-hoà. Tīⁿ-lâu hoat-seng ê só·-chāi tō sī hái-iûⁿ in-ūi tāng-le̍k ê éng-hióng kôan--khí-lâi ê ūi, chit-2-ūi tú-hó ē tī tē-kiû tùi-péng ê 2-pêng, Kî-tiong ê 1-ūi tō sī chiàⁿ-chiàⁿ ǹg tùi go̍eh-niû ê só·-chāi. Nā kā tē-kiû khòaⁿ-chò 1-lia̍p kiû, khó-lâu ê só·-chāi, tō hoat-seng tī tīⁿ-lâu chit-2-ūi se̍h keng-tō· 90-tō· liáu-āu kàu ê hit-2-tah.

M̄-kóan sī hái-chiūⁿ ê toh-chi̍t-ūi, ta̍k-ji̍t lóng ē ū 2-pái tīⁿ-lâu kap 2-pái khó-lâu. Chit-2-pái tīⁿ-lâu ê sî-kan chha-put-to lī 12-tiám-cheng koh 27.4-hun. Che 12-tiám-cheng sī in-ūi tē-kiû ê chū-choán, chiah ē tú-hó làng pòaⁿ-kang, nā he 27.4-hun-cheng sī in-ūi go̍eh-niû mā se̍h tē-kiû teh tín-tāng, só·-í koh ke beh pòaⁿ-tiám-cheng ê cheng-chha.

Chit kó͘ chúi-lâu nā gia̍p-tī nn̄g-pêng hái-hoāⁿ tiong-kan, in-ūi siū-tio̍h tē-hêng ê éng-hióng oē-sī óng-ho̍k-hêng ê chúi-lâu, chō-sêng hái-bīn bô kui-chek--ê seng-kàng. I nā tī toā-hái sī tńg-se̍h-hêng ê chúi-lâu.

Ū tī-tāi ê bûn-chiuⁿ: Hái-tiòng.
Chúi-lō͘

**Chúi-lō͘** ū khó-lêng sī:

*Hô he̍k-chiá-sī khe tī tē-chiūⁿ teh lâu ê kò͘-tēng lō͘-sòaⁿ.

*Chúi-lō͘ (kau-thong), lī-iōng hô, khe he̍k-chiá-sī hái lâi kiâⁿ-chûn, thang chài lâng mā thang sàng hòe, chit-khóan kau-thong lō͘-sòaⁿ mā kiò-chò chúi-lō͘.
Miâ-thàm-cheng Conan

***Miâ-thàm-cheng Conan*** (Ji̍t-bûn: 名探偵コナン) sī 1-ê thàm-cheng ang-á-oē/ang-á-tōng-oē hē-lia̍t. Chok-chiá sī Aoyama Gôsyô (青山剛昌). Tùi 1994 nî khai-sí tiàm *Chiu-khan Siàu-liân Lé-pài* (週刊少年サンデー) liân-chài kàu taⁿ.
Khe

**Khe/Khoe** (溪) iā-sī **chhoan** (川), sī seⁿ-sêng tī tē-chiūⁿ, iân kò͘-tēng ê lō·-sòaⁿ teh lâu ê chiáⁿ-chúi. Nā khah toā tiâu lâi kóng, tō tiāⁿ hō-chò **kang** (**kang-chúi**) ia̍h **hô**. Khe teh kiâⁿ ê chúi-lō͘ ê ē-té, hō-chò káng-té-tē, nā chúi-lō͘ 2-pêng khah-kôan--khí-lâi ê só͘-chāi, hō-chò khe-hōaⁿ. Khe sù-siông sī ùi soaⁿ-lūn, soaⁿ-thâu, kôan-soaⁿ téng-téng khah-kôan ê só͘-chāi hoat-chó͘--ê. Khe siōng-bóe--ā nā m̄-sī lâu ji̍p-khì 1-ê ô͘, lēng-gōa 1-tiâu koh-khah-tōa ê hô, bô tō-sī lâu ji̍p tōa-hái. Khe--ni̍h ê chúi ē kiâⁿ sī in-ūi tē-kiû pún-sin ê tāng-le̍k teh éng-hióng, hō͘ chúi ti̍t-ti̍t ǹg khah-kē ê só·-chāi khì.

Khe lāi-té ê chúi bô iâm-hūn, sī chiáⁿ--ê, in-ūi chit-ê in-toaⁿ, tōng-bu̍t kap si̍t-bu̍t lóng chin ài óa-kīn khe. Jîn-lūi mā kah-ì tòa tī khe-piⁿ, m̄-nā ū chúi lâi chia̍h lâi ēng, koh thang tī khe--ni̍h kiâⁿ-chûn lâi sàng-hòe chài lâng.

## Khe ê hō-miâ
Tī Bân-lâm-lâng ia̍h-sī Hok-kiàn-lâng tòa ê só͘-chāi, "khe" kap "kang" chit 2-jī khah chia̍p teh ēng, "kang" sī chāi-tē ê té-chân gí-giân (底層語言), ah "khe" sī chāi-tē ê piáu-chân gí-giân (表層語言). Kin-kì gián-kiù thóng-kè 490-tiâu hun-pò͘ tī Hok-kiàn kap Kńg-tang ê khe, hoat-hiān ū 73% sī ēng "khe" hō-miâ, 17.5% ēng "hô", 7.05% ēng "kang". Nā tan-sûn kè-sǹg Bân-lâm-lâng hun-pò͘ ê só͘-chāi, ū 90% ēng "khe", 5.6% ēng "kang", 4% ēng "hô".

Iōng lâi piáu-ta̍t khe chit-ê kài-liām ê jī tû-liáu "khe" (溪) pún-sin í-gōa, koh ū "chúi" (水), "kang" (江), "hô" (河), "chhoan" (川) téng-téng. "Kang" mā sī kó͘-chá Tn̂g-kang ê miâ; "hô" sī kó͘-chá N̂g-hô ê miâ. It-poaⁿ kóng-khí, sè-tiâu ê chúi-liû hō-chò "khe" khah chē, m̄-koh bô it-tēng ê piau-chún.

Tī Tiong-kok Hok-kiàn, tōa-tiâu ê hô It-poaⁿ hō-chò "kang", chhin-chhiūⁿ Bân-kang kap Chìn-kang; sè-tiâu hō-chò "khe", chhin-chhiūⁿ Kiàn-khe.

Tī Tâi-ôan, tōa-hūn ê hô lóng-sī hō-chò "khe", chhin-chhiūⁿ Ko-pîn-khe, chió-sò͘ hō-chò "hô", chhin-chhiūⁿ Ke-lâng-hô ia̍h Tām-chúi-hô. Siū Ji̍p-pún thóng-tī ê éng-hióng, Tâi-ôan mā-ū chi̍t-kóa hô hōng kiò chò "chhoan", chhin-chhiūⁿ Tâi-tiong ê Le̍k-chhoan ia̍h-sī Ko-hiông ê Ko-hiông-chhoan (hiān-chāi ê Ài-hô).

## Chham-khó Chu-liāu

## Siong-koan ê bûn-chiong
* Sió-khe
* Ūn-hô
* Chúi-kau


Lūi-pia̍t:Tē-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Chúi-he̍k
Lūi-pia̍t:Tâm-tē
Mo͘-se-hoan-liân

**Mo͘-se-hoan-liân** (Hàn-jī: 毛西番蓮; Eng-gí: weed passion flower; ha̍k-miâ: *Passiflora foetida*), koh kiò-chò lêng-chu-kó (龍珠果), sī to-nî-seng bān-sèng he̍k phan-iân-sèng tîn-pún si̍t-bu̍t. Goân-pún seⁿ-tī Lâm-bí-chiu, chit-má tauh-tauh-á thoàⁿ khì sè-kài kò-tē. Tī Tâi-oân, i hun-pò͘ tī tiong-lâm-pō͘ pêⁿ-tē kàu kē-hái-poat soaⁿ-khu, seng-tióng tī lō͘-piⁿ iá-tē, ûi-lî he̍k hái-hoāⁿ soa-tē. Tī Tâi-oân, i-ê hoe-kî sī 2 goe̍h kàu 11 goe̍h. I kah-ì seⁿ-tī kui-kang ū ji̍t-thâu pha̍h--tio̍h ê só͘-chāi.

## Hêng-thāi

Kui seng-khu seⁿ tn̂g 2~3 mm ba̍t-ba̍t-ba̍t ê pe̍h-sek chho͘-mo͘. Hio̍h-á sī tan-hio̍h, hō͘-seng. Hio̍h-á hêng-chōng sī ke-nn̄g-hêng, hun-chò 3 lia̍t, ū ba̍t-ba̍t ê mo·. Hio̍h-á-ki tn̂g-tn̂g, kńg-chhiu kap hoe ùi hio̍h-á-ki ê kòe-hiⁿ-khang seⁿ--chhut-lâi. 

Hoe, tan-seng, ti̍t-kèng siang-toā ū 30 mm. Hoe-pān ū 5 phìn, hoe-go̍k mā 5 phìn, hoe-pān kap hoe-go̍k pêⁿ tōa-sè, lóng-sī pe̍h-sek. Lēng-goā koh-ū 1-lián pe̍h-sek he̍k ki-pō͘ chí-âng-sek si-soàⁿ-hêng ê hù-hoe-koan. Hiông-lúi 5 ki, chhû-lúi ê chū-thâu 3 ki hong-hiòng ǹg-hā. 

Kiat ê koé-chí sī kiû-hêng ê chiuⁿ-kó, ti̍t-kèng tāi-iok 10 mm, sêng-se̍k liáu-āu pìⁿ kam-á-n̂g-sek.

## Tô·

Image:Mo·-se-hoan-liân ê koé-chí.jpg|koé-chí, iáu-bōe se̍k--e
Image:Mo·-se-hoan-liân ê koé-chí, se̍k--e.jpg|koé-chí, se̍k--e
Image:Mo·-se-hoan-liân, kui-châng.jpg|kui-châng
File:Passiflora foetida MHNT.BOT.2009.13.9.jpg|Passiflora foetida - Museum specimen
Jîn-lūi-ha̍k

**Jîn-lūi-ha̍k** kán-tan lâi kóng tō-sī gián-kiù jîn-lūi ê ha̍k-kho / ha̍k-būn. Kui-ê lâi khòaⁿ ū 2-ê ì-gī tī--leh:

* **Jîn-lūi-ha̍k** hām jīm-hô sî-tāi ê jîn-lūi lóng ū koan-hē.

* **Jîn-lūi-ha̍k** mā kap jîn-lūi ê ta̍k-hong-bīn ū koan-hē.

Chiàu thôan-thóng ê kóng-hoat, jîn-lūi-ha̍k kap kî-thaⁿ jîn-bûn ha̍k-kho chú-iàu bô-kāng-khóan ê te̍k-sek sī i kiông-tiāu koh-iūⁿ bûn-hoà chi-kan ê pí-kàu. M̄-koh in-ūi hiān-chhú-sî jîn-lūi-ha̍k ê gián-kiù hong-hoat tōa-hūn sī ēng tī 1-ê 1-ê ê siā-hōe / thôan-thé gián-kiù téng-kôan, thâu-chêng kóng--ê hit-ê cheng-chha ê só·-chāi í-keng ū lú lâi lú chē lâng teh thó-lūn, mā siū-tio̍h lú lâi lú chē ê cheng-gī.
Lâm-tó bîn-cho̍k

**Lâm-tó bîn-cho̍k**, he̍k-chiá kóng **Lâm-tó-gí-cho̍k**, sī chí hiān-chāi he̍k-chiá goân-lâi gí-giân sio̍k-tī Lâm-tó gí-hē ê bîn-cho̍k. Chiah-ê cho̍k-kûn ū pau-koat Tâi-ôan só͘-ū ê gôan-chū-bîn-cho̍k (hâm Pêⁿ-po͘-cho̍k kap Ko-soaⁿ gôan-chū-bîn), koh ū khiā tī Thài-pêng-iûⁿ kap Ìn-tō͘-iûⁿ chē-chē tó-sū ê bîn-cho̍k. In hun-pò͘ ê hoân-ûi ū Tâi-oân, Madagascar, Hawaii kap Niú-se-lân chi-kan, pâu-hâm Ìn-nî, Bûn-lâi, Má-lâi-se-a, Hui-li̍p-pin, Micronesia, Polynesia. Tī Oa̍t-lâm, Hái-lâm, Thài-kok, Sin-ka-pho téng só͘-chāi mā ū chi̍t kóa. 

Lâm-tó-gí-hē sī chôan-sè-kài gí-giân sò͘-liōng siōng chē ê gí-hē, lóng-chóng ū chhiau-kòe 1,200-chióng ê gí-giân, kî-tiong Tâi-ôan tō chiàm 20-30-gōa-chióng (pau-koat chi̍t-kóa í-keng sí--khì ê gí-giân).

## Siong-koan
* Lâm-tó gí-hē
Captcha

**Captcha** sī tiān-náu kho-ha̍k 1 khoán thiau-chiàn/hoán-èng chhì-giām (*challenge-response test*), iōng lâi khu-hun jîn-lūi/hui-jîn-lūi ê hêng-ûi. Chit sû kin-té kui-kù sī "completely automated public Turing test to tell computers and humans apart"; lia̍h thâu-chêng jī tàu--khí-lâi pìⁿ *captcha*. Bí-kok Carnegie Mellon Tāi-ha̍k ê Luis von Ahn, Manuel Blum, kap Nicholas J. Hopper 3 lâng, í-ki̍p IBM ê John Langford, tī 2000 nî hoat-bêng chit sû. 1-khoán phó·-phiàn ê captcha iau-kiû iōng-chiá su-ji̍p gîn-bō· bīn-téng chhut-hiān ê 1 choā jī-bó a̍h-sī sò·-jī. Hiah-ê jī it-poaⁿ ū keng-kòe piàn-hêng he̍k-chiá sī te̍k-sû hāu-kó ê chhú-lí, ū sî-chūn jī ê pōe-kéng oân-ná ē te̍k-pia̍t chhú-lí. Captcha ū sî-chūn hông hêng-iông sī 1 khoán tò-péng ê Turing chhì-giām (*reverse Turing test*), in-ūi bô chhiūⁿ Turing chhì-giām sī lâng teh chú-koat--ê.

## Lō·-iōng
Captcha chhiâng-chāi iōng lâi ī-hông bot lī-iōng bāng-lō· tiān-náu ho̍k-bū. Che pau-koah ī-hông bot chham-ka bāng-lō· tâu-phiò, chù-chheh bián-chîⁿ ê email kháu-chō, tah kóng-kò tiàm blog bīn-téng.

## Chih-chiap chu-goân ê būn-tê

Iau-kiû kái-tha̍k bûn-jī/ang-á ê captcha tùi sī-le̍k bô chèng-siông ê lâng (khó-pí kóng chheⁿ-mê lâng) sī 1-ê thiau-chiàn, ū khó-lêng chō-chiâⁿ in bô hoat-tō· hām tiong-iàu ê chu-goân chih-chiap. Koh, in-ūi kái-tha̍k captcha ang-á ê tiān-náu nńg-thé ná lâi ná khiáu, sin siat-kè ê captcha tòe teh jú lâi jú ho̍k-cha̍p. In-ūi captcha thiau-kang siat-kè hō· ke-khì bē-tàng kái-tha̍k, hit-kóa pāng-chān bông-jîn ê ke-si kāng-khoán sit-khì in ê lō·-iōng. Tī chi̍t-kóa-á só·-chāi, chit khoán captcha ū khó-lêng ē hoān tio̍h chāi-tē kìm-chí khî-sī chân-chiòng-chiá ê hoat-lu̍t. Chió-sò· ê bāng-chām lēng-gōa ū thê-kiong chhek thiaⁿ siaⁿ-im ê captcha hō· lâng sú-iōng.

## Gōa-pō· liân-kiat
* The Captcha Project (Eng-bûn) 
* Inaccessibility of Visually-Oriented Anti-Robot Tests: Problems and Alternatives, W3C koan-hē chih-chiap būn-tê ê hun-sek kap kiàn-gī (Eng-bûn).
Un-sek hāu-èng

**Un-sek hāu-èng** sī Joseph Fourier tī 1824-nî tāi-seng hoat-hiān--ê, tāi-khì tō-sī thàu-kòe chit-ê hāu-èng, lâi hō͘ he̍k-chhiⁿ pìⁿ kah lú lâi lú sio-joa̍h.

Hóe-chhiⁿ, Kim-chhiⁿ téng-téng kî-thaⁿ ū tāi-khì ê chhiⁿ-kiû lóng ū un-sek hāu-èng, m̄-koh ūi-tio̍h beh kán-séng, ē-kha ê soat-bêng kan-taⁿ the̍h tē-kiû chò lē.

Un-sek hāu-èng chit-ê sû ū khó-lêng sī chí 2-kiāⁿ bô-kāng-khóan ê tāi-chì, 1-kiāⁿ sī seⁿ-sêng ū ê un-sek hāu-èng, che sī tē-kiû-téng chū-jiân hoat-seng ê un-sek hāu-èng, nā koh 1-chióng sī ke-thiⁿ ( jîn-ûi ) ê un-sek hāu-èng, che sī in-ūi jîn-lūi ê o̍at-tōng chiah ū--ê.

Thâu-chêng kóng ê tē-it-chióng un-sek hāu-èng sī thong-lâng chiap-siū--ê, nā tē-jī-chióng mā hō· tōa-hūn ê kho-ha̍k-ka só͘ sêng-jīn, chóng--sī mā iáu ū chi̍t-kóa teh tak-kháu ê só͘-chāi.
NTT DoCoMo

**NTT DoCoMo** (Ji̍t-bûn: 株式会社エヌ・ティ・ティ・ドコモ) sī Ji̍t-pún siāng chú-iàu ê chhiú-ki thong-sìn gia̍p-chiá. DoCoMo chit-ê miâ sī 1-ê sok-siá, kui kù sī "**Do** **Co**mmunications Over the **Mo**bile Network", ì-sù sī "thàu-kòe hêng-tōng bāng-lō· chò thong-sìn". Ji̍t-pún-oē *dokomo* (ドコモ) mā ū "móa-móa-sī" ê ì-sù.

DoCoMo sī thàng sè-kài tē-1-keng thê-kiong hêng-tōng chu-sìn ho̍k-bū ê kong-si. In tùi 1999 nî 2 goe̍h khai-sí bē i-mode Internet ho̍k-bū, siau-lō· put-chí-á hó, bo̍k-chêng Ji̍t-pún ū chhiau-kòe 4300-bān-ê kheh-hō·, hái-gōa lêng-gōa ū 300-bān-ê. DoCoMo tī 2001 nî 10 goe̍h mā ū sak chhut FOMA chit-ê W-CDMA 3G ê siang-gia̍p hêng-tōng ho̍k-bū.

DoCoMo siāng tōa ê kó·-tong sī Ji̍t-pún Tiān-sìn Tiān-oē (NTT), khòng-chè 60% í-siōng. NTT pún-sin chú-iàu sī Ji̍t-pún chèng-hú teh hoāⁿ--ê.

## Gōa-pō· liân-kiat
* NTT DoCoMo bāng-chām
* DoCoMo Europa si̍t-giām-sek
Tiān-iáⁿ

**Tiān-iáⁿ** (hàn-jī: 電影) tō-sī o̍ah-tāng-iáⁿ-siōng. Mā ū lâng kóng-chò **èng-oē** (映畫), **iáⁿ-hì** (影戲), **iáⁿ-phìⁿ** (影片), ia̍h-sī **o̍ah-tāng-siá-chin**. Che sī 1-chióng iáⁿ-siaⁿ-gē-su̍t, ēng hō-chò se-lio-lo·-i ( *celluloid* ) ê ka-phìⁿ, lio̍k-iáⁿ-tòa, he̍k-chiá-sī sò·-ūi mûi-thé kā iáⁿ-siōng hām siaⁿ-im siu--khí-lâi, keng-kòe āu--lâi ê pian-chip liáu-āu oân-sêng--ê.

Tiān-iáⁿ lāi-té sio-liân-sòa ê oē-bīn, sī 1-tiuⁿ 1-tiuⁿ siòng-phìⁿ cho·-sêng--ê, in-ūi chiah-ê siòng-phìⁿ chiâⁿ-kín teh pái-oāⁿ, lâng ê ba̍k-chiu bô-hoat-tō· tì-kak-tio̍h in kî-si̍t sī hō·-siong to̍k-li̍p ê iáⁿ-siōng. Che tō-sī sī-kak chiap-it ( *persistence of vision* ) ê hiān-siōng, chit-khóan hiān-siōng hō· iáⁿ-siōng lī-khui liáu-āu, koh ē tī ba̍k-chiu lâu chha-put-to cha̍p-hūn-it bió. Só·-í lán ē kám-kak hiah-ê tô·-siōng sī teh tín-tāng--ê.

Siōng-chá ê tiān-iáⁿ sī bô-siaⁿ--ê. Taⁿ ê tiān-iáⁿ tōa-hūn lóng ū siaⁿ, ū phòe im-ga̍k.

Tâi-oân khah-chá hì-hn̂g pàng tiān-iáⁿ ê sî, koh ē ū piān-sū kā koan-chiòng ná kóe-soeh hì-bûn.
Ba̍k-chiu

**Ba̍k-chiu** (目睭) sī 1-chióng ē-tàng thàm-ti kng-sòaⁿ ê khì-koan. Tī kok-iūⁿ ê oa̍h-mi̍h sin-khu-téng (téng-kôan), í-keng hoat-hiān ū chiâⁿ-chē bô-kāng-khóan, ē-tàng thàm-ti kng-sòaⁿ ê khì-koan.

Siōng-kán-tan ê ba̍k-chiu kan-taⁿ thang thàm-ti sì-kho·-ûi sī kng ia̍h-sī àm niā-tiāⁿ. Nā khah-kàu-khàm ê ba̍k-chiu, tō ē-tàng koh sán-seng khòaⁿ-tio̍h mi̍h-kiāⁿ ê kám-kak.

Ū chin-chē khah-ho̍k-cha̍p ê oa̍h-mi̍h, chhin-chhiūⁿ chi̍t-kóa chhī-leng tōng-bu̍t, chi̍t-pō·-hūn ê chiáu-á, pâ-thiông tōng-bu̍t hām chi̍t-kóa hî-á, lóng ū seⁿ tī kāng 1-ê pêng-bīn ê 2-lúi ba̍k-chiu. In tō chhin-chhiūⁿ jîn-lūi kāng-khóan, thang khòaⁿ-tio̍h 1-ê 1-ê 3-ê hiòng-tō· ê iáⁿ-siōng. Nā-sī 2-lúi ba̍k-chiu sī seⁿ tī bô-kâng ê 2-pêng bīn, án-ne khòaⁿ--tio̍h-ê, tō-sī 2-ê koh-iūⁿ ê iáⁿ-siōng, pí-lūn thò·-á kap kim-chîⁿ-ku tō-sī án-ne.
Chhī-tiûⁿ siā-hōe-chú-gī

**Chhī-tiûⁿ siā-hōe-chú-gī** sī 1-ê keng-chè lūn-soat.  I hām kî-thaⁿ ê siā-hōe-chú-gī keng-chè lí-lūn siāng tōa ê chha-pia̍t sī tī tùi chū-iû chhī-tiûⁿ ê khoàⁿ-hoat.  Chi-chhî-chiá jīn-ûi chū-iû chhī-tiûⁿ m̄-sī chu-pún-chú-gī ê te̍k-sû choan-lī; i oân-ná sek-ha̍p seng-sán kang-khū hoāⁿ tī kang-lâng kai-ki̍p chhiú-tiong ê keng-chè hē-thóng.  Seng-sán bô it-tēng ài keng-kòe tiong-iong kè-e̍k hoa̍t-lo̍h.
Podcasting

**Podcasting** sī 1 khoán tiàm Internet hòng-sàng siaⁿ-im ê ki-su̍t, tī 2004 nî bóe-kî sî-kiâⁿ--khí-lâi. I ê te̍k-chit tō-sī lī-iōng "chhī-liāu" (*feed*) kā siāng kài sin ê siaⁿ-im tóng-àn (it-poaⁿ sī MP3) chu-sìn "sak"--chhut-khì. Iōng-chiá-pêng ê sûi-sin pàng-im-ki a̍h-sī kò-jîn tiān-náu ē-tàng chū-tōng kái-tha̍k chhī-liāu ê lōe-iông, pí-lūn kóng kā sin tóng-àn lia̍h--lo̍h-lâi.

Podcasting hō͘ to̍k-li̍p ê mûi-thé kang-chok-chiá ē-tit-thang ka-kī seng-sán, hoat-hêng ka-kī ê chiat-bo̍k. Thiaⁿ-chiòng ē-sái iōng in ê *podcatching* nńg-thé tēng-ia̍t chhī-liāu. Chit khoán ke-si ē àn-sî sûn-cha/hā-chài sin ê lōe-iông. Kāng chit-khoán ki-su̍t oân-ná ū-hoat-tō͘ hòng-sàng iáⁿ-siōng tóng-àn.

## Chham-kiàn
*做伙來講台語、SŃG KAH 烏MÀMÀ！
*台文通訊讀冊會
*公視台語台PODCAST
*臺槓新聞 
*台語話故事
*台灣人 台灣事
*Pofat kóng code
*牽囡仔 ê 手，來聽囡仔古
*Lajío͘h Formosa
*臺灣重低音
* https://www.baodaoradio.com.tw/web/podcast/podcast.jsp

Lūi-pia̍t:Tiān-náu bāng-lō͘
Siông-gô

**Siông-gô** sī Tiong-kok ê 1-ê sîn-ōe jîn-bu̍t. Mā ū lâng kóng-chò **Siâng-ngô·** (Siông-ngô·; Hàn-jī siá-chò 嫦娥).

Siông-gô mā-sī Tiong-kok-lâng ê go̍eh-niû lú-sîn. Chóng--sī i hām kî-thaⁿ bûn-hòa lāi-té, kā go̍eh-niû pí-jîn-hòa (*personify*) ê chò-hoat bô-kâng, Siông-gô i m̄-sī tāi-piáu go̍eh-niû, i kan-taⁿ sī khiā tī go̍eh-niû téng-kôan niā-tiāⁿ.

Siông-gô ê thôan-soat ū kúi-ā-chióng bô-kāng-khóan ê pán-pún, m̄-koh lāi-té chha-put-to lóng ū ē-bīn chiah-ê chú-kak kap mi̍h-kiāⁿ:

*Gâu siā-chìⁿ ê Hō·-gē (后羿). Ū ê pán-pún kóng i sī 1-ê hó ông, ū ê pán-pún kóng i sī 1-ê pháiⁿ ông.
*Chia̍h-liáu tō éng-óan bē-sí ê io̍h-á.
*Siông-gô bóe--ā poe--khí-lih ê go̍eh-niû.

## Siông-gô hām gâu siā-chìⁿ ê Hō·-gē ê kò·-sū

Ē-kha sī Siông-gô ê kò·-sū kî-tiong ê 1-ê pán-pún.

Chit-ê kò·-sū sī kóng, Sò·-ngô ham Hō·-gē gôan-té lóng sī tòa tī thiⁿ-téng ê sîn. Ū 1-kang, Gio̍k-hông-tāi-tè ê 10-ê kiáⁿ-jî soah piàn-chò 10-lia̍p ji̍t-thâu, kā thó·-tē kiōng-beh pha̍k kah chhàu-hóe-ta--khì, liân Gio̍k-hông-tāi-tè mā bô in ê hoat-tō·, chí-hó tiàu Hō·-gē lâi tàu-saⁿ-kāng. Hō·-gē pún-té tō gâu sái-chìⁿ, choaⁿ-á kā Gio̍k-hông-tāi-tè ê 9-ê hāu-siⁿ siā--lo̍h-lâi, kan-taⁿ lâu 1-ê gôan-chāi. Gio̍k-hông-tāi-tè chai-iáⁿ ka-tī 9-ê hāu-siⁿ hō· siā--sí, chin siūⁿ-khì, tō kā Hō·-gē kap Sò·-ngô kòaⁿ lâi tē-chiūⁿ, piàn-chò ē lāu ē sí ê phó·-thong-lâng.

Hō·-gē chi̍t-ê chai-iáⁿ Sò·-ngô ūi-tio̍h bô-hoat-tō· éng-oán o̍ah-leh teh kan-khó. Tō koat-tēng beh khì chiok-hn̄g chiok-hn̄g ê só·-chāi, lāng-hiám khì chhōe chia̍h-liáu tō bē-sí ê io̍h-á, ǹg-bāng in ang-á-bó ē-tàng éng-éng chò-hóe.

Bóe--ah i ùi Se-hng-ông-bió hia kiû-tio̍h io̍h-oân, m̄-koh Se-hng-ông-bió mā kā kéng-kò·, nā beh éng-óan o̍ah-leh, 1-ê lâng kan-taⁿ thang chia̍h pòaⁿ-lia̍p tō hó.

Hō·-gē kā io̍h-oân the̍h--tńg-lâi, hē tī 1-ê a̍p-á lāi-té, i kā Siông-gô kóng, m̄-thang kā a̍p-á phah--khui, tō chhut--khì-ah. Chóng--sī Sò·-ngô chin hó·ⁿ-hiân, choaⁿ-á kā khui-khui, khòaⁿ-tio̍h io̍h-oân, i thiaⁿ-tio̍h Hō·-gē tńg--lâi ê siaⁿ, kiaⁿ Hō·-gē chai-iáⁿ i thau-khòaⁿ, chi̍t-ē kín-tiuⁿ bô-tiuⁿ-tî kā kui-lia̍p io̍h-oân thun--loeh, kiat-kó in-ūi ke chia̍h pòaⁿ-lia̍p, choaⁿ-á khai-sí poe chiūⁿ thiⁿ, sui-bóng Hō·-gē ū siūⁿ-beh ēng chìⁿ kā siā, khah-bián i ná poe ná kôan, m̄-koh i bô-hoat-tō· hē-chhiú siong-hāi ka-tī ê bó, in-ūi án-ne, Siông-gô lō·-bóe choaⁿ-á poe khì-lih kàu go̍eh-niû téng-kôan.

Siông-gô lī-khui in ang, 1-ê lâng khiā tī go̍eh-niû-téng, m̄-koh i iáu-sī ū phōaⁿ tī-leh, ū 1-chiah gio̍k-thò·, choan-tô· teh chò chia̍h-liáu éng-éng bē-sí ê io̍h-á, chin-chhù-bī ê sī Ji̍t-pún ê bîn-kan oan-ná ū chin-chē chit-khóan thò·-á tòa tī go̍eh-niû-téng ê kò·-sū.

Thò·-á lia̍h-gōa, koh ū 1-ê chhò chhiū-á ê lâng, hō-chò Gô· Kang. I in-ūi siūⁿ-beh éng-óan o̍eh-leh, khì tit-sit-tio̍h sîn, hō· sîn kā ho̍at i tio̍h tiàm tī go̍eh-niû-téng, it-ti̍t kàu i kā hia ê 1-châng chhiū-á chhò hō· tó chiah thang lī-khui. Būn-tê sī he chhiū-á ná chhò tō ná chiàu-gôan, sian chhò tō  chhò bē-tó, só·-í i tō éng-óan tī hia chhò chhiū, éng-éng bē-tàng lâi lī-khui.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
*Peh-go̍eh-cheh
MP3

**MP3** sī 1 khoán sò͘-ūi--ê (*digital*) gí-im ap-siok (*compression*) pian-bé keh-sek. I ē-tàng tōa-tōa kiám-chió biô-siá siaⁿ-im ê chu-liāu, koh bē bêng-hián hi-seng siaⁿ-im ê phín-chit. Sui-bóng MP3 ê ap-siok pān-hoat ē kā pō͘-hūn ê siaⁿ-im chu-liāu tàn-hìⁿ-sak, thiaⁿ-chiòng it-poaⁿ bē kám-kak-tio̍h ū cháu-cheng ê chêng-hêng. MP3 te̍k-pia̍t sek-ha̍p pîn-khoan (*bandwidth*) iú-hān ê bāng-lō͘ khoân-kéng.

MP3 chit-ê bêng-sû sī "MPEG-1 Audio Layer 3" ê kán-siá, chèng-sek ê miâ-chheng hō-chò ISO/IEC 11172-3 Layer 3. Tek-kok Fraunhofer Institute for Integrated Circuits tī 1987 nî hoat-bêng.

Ēng MP3 lo̍k-chè ê tóng-àn, miâ it-poaⁿ bóe-liu ū tòe 1-kù ".mp3", piáu-sī sī MP3 ê tóng-àn.

## Chù-kái
Le̍k-sek Hô-pêng

:*Koan-hē kāng miâ ê kóng-pò tiān-tâi, chhiáⁿ khoàⁿ [[Le̍k-sek Hô-pêng Kóng-pò Tiān-tâi]]*
**Le̍k-sek Hô-pêng** (Greenpeace) sī 1-ê kok-chè khoân-pó cho·-chit, 1971 nî tī Canada Vancouver sêng-li̍p. Chá-kî chú-iàu sī kiâⁿ hui-po̍k-le̍k ti̍t-chiap hêng-tōng ê chhiú-toāⁿ hoán-tùi he̍k-po̍k chhì-giām kap lia̍h hái-ang. Āu--lâi Le̍k-sek Hô-pêng chù-tiōng kî-thaⁿ ê khoân-kéng gī-tê, pau-koah hái-té thoa-bāng (Eng-gí: *bottom trawling*), choân-kiû sio-lo̍h-hòa, *gene* kang-thêng. Le̍k-sek Hô-pêng tī 41-ê kok-ka ū kok-ka-ki̍p kap tē-hng-ki̍p ê pān-kong-sek. Chóng-pō· siat tī Amsterdam. Le̍k-sek Hô-pêng iok-lio̍k ū 280-bān-ê koan-chîⁿ ê chi-chhî-chiá, lēng-gōa iu-koh ū chiap-siū chû-siān ki-kim-hōe chàn-chō·. In bô tùi chèng-hú a̍h-sī khì-gia̍p-kài bō·-khoán.

## Goā-pō͘ liân-kiat

* Le̍k-sek Hô-pêng Koaⁿ-hong-chām (Eng-gí)
* Tiong-kok Le̍k-sek Hô-pêng  (Hôa-gí)
Labrador Poàn-tó

:*Chit-phiⁿ sī teh siá Canada hō-chò chit-ê miâ ê poàn-tó. Nā beh chhōe *'Labrador** ê pa̍t-chióng ì-sù, chhiáⁿ chham-khó [[Labrador (khu-pia̍t-ia̍h)]].''


**Labrador Poàn-tó*' ([[Eng-gí]]: *Labrador Peninsula*, [[Hoat-gí]]: *péninsule de Labrador'') sī Canada tang-pō͘ ê chi̍t-ê poàn-tó. I lâm-pêng kap Québec Séng lâm-pō͘ sio-liân, kî-thaⁿ hong-hiòng lóng hō͘ chúi pau-tiâu leh, sai-pêng sī Hudson Hái-oan, pak-pêng sī Hudson Hái-kiap, tang-pak-pêng sī Tāi-se-iûⁿ, á tang-lâm-pêng sī Saint Lawrence Hái-oan. 

Labrador Poàn-tó pau-koat Labrador, Saguenay-Lac-Saint-Jean, Côte-Nord kap Nord-du-Québec chit 4-ê tē-khu. Labrador sio̍k-tī Newfoundland kap Labrador; kî-thaⁿ 3-ê tē-khu lóng tiàm tī Québec.
Aruba

**Aruba** tiàm-tī Caribe-hái, oá Venezuela Paraguaná Poàn-tó ê só͘-chāi, sī Hô-lân Ông-kok ê kò͘-sêng-kok.

Lūi-pia̍t:Hô-lân Ông-kok
Lūi-pia̍t:Pak Bí-chiu ê i-lāi-tē
Chèng-hú

**Chèng-hú** sī 1-khóan cho͘-chit, chit-khoán cho͘-chit ū chè-tēng kap chip-hêng hoat-lu̍t ê kôan. Chit-ê hoat-lu̍t sī ēng tī 1-ê thôan-thé he̍k-chiá-sī koh khah-tōa ê cho͘-chit lāi-té--ê. It-poaⁿ lâi kóng, chèng-hú sī kóng kok-ka ê thóng-tī cho͘-chit.
Hô-lân léng Antilles

**Hô-lân léng Antilles** (Hô-lân-gí: *Nederlandse Antillen*; kū-miâ: **Hô-lân léng Se Ìn-tō͘**), sī Sió Antilles ê pō͘-hūn, pau-koah 2 cho͘ tiàm tī Caribe-hái ê kûn-tó. 

Hô-lân léng Antilles pún-té sī Hô-lân Ông-kok ē-kha ê chū-chú-kok. 2010 nî 10 goe̍h 10 ji̍t hun-lia̍t, kî-tiong Curaçao kap Sint Maarten pìⁿ chò Ông-kok ē-kha ê kò͘-sêng-kok, Bonaire, Saba kap Sint Eustatius pìⁿ te̍k-sû-khu.

## Ki-pún chu-liāu

* Koaⁿ-hong gí-giân: Hô-lân-gí
* Hú-siâⁿ: Willemstad
* Kok-ka ê thâu-lâng: Beatrix Cha-bó·-ông
* Chóng-tok: Frits Goedgedrag
* Chhōa-thâu ê pō͘-tiúⁿ: Emily de Jongh-Elhage
* Bīn-chek: 960 km²
* Jîn-kháu:
** 212,226 (2000)
** Bi̍t-tō͘: 221/km²

Lūi-pia̍t:Hô-lân
Lūi-pia̍t:Bí-chiu
Koân-phiâⁿ

Tī tē-lí-ha̍k kap tē-kiû kho-ha̍k lāi-té só͘ kóng ê **koân-phiâⁿ** (懸坪; *plateau*), kán-chheng **phiâⁿ** (坪), ia̍h kiò **ko-gôan** (高原), sī 1-tè khah-koân--khí-lâi ê khu-he̍k, chit-ê khu-he̍k ê téng-kôan, khah khui-khoah mā khah pêⁿ-tháⁿ.

Tī Tang-A ê Hàn-jī bûn-hòa-khoan lāi-té, "ko-goân" sī chí hái-poa̍t chheng-gōa kong-chhioh í-siōng, khah koân ê koân-phiâⁿ, nā khah kē, hái-poa̍t bô kàu chi̍t-chheng kong-chhioh ê hō-chò "tâi-tē (臺地)", m̄-koh koân-phiâⁿ chit-ê sû tī Tâi-gí lāi-té ū-tang-sî-á hoān-sè mā ē-sái chí tâi-tē.

Lūi-pia̍t:Tē-hêng
Guadeloupe

**Guadeloupe** sī Hoat-kok tiàm-tī Carib-hái ê 1-ê hái-gōa département (*département d'outre-mer*) kap tōa-khu.

## Tē-lí

Lūi-pia̍t:Guadeloupe
Palestine

**Palestine** (A-la-pek-gí: فلسطين [*Filastīn*]; Eng-gí: *Palestine*; Hi-pek-lâi-gí: פלשתינה), mā thang im-e̍k chò **Pa-le̍k-su-thèng**, **Pa-le̍k-su-thán** (巴勒斯坦), sī Sai-a ê chi̍t ê tē-khu, kin-á-ji̍t che tē-khu ū 2 ê kok-ka, chi̍t ê sī Palestine Kok, chi̍t ê sī Í-sek-lia̍t.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Hui-lī-sū
Tiuⁿ Pa-ná-pa

*Chāi 1882-nî seⁿ, **Tiuⁿ Pa-ná-pa** (張巴拿巴) sī Soaⁿ-tang lâng, bū-lông kiam hòan kó·-tóng.

*1911-nî chāi khòng-iá sî hut-jiân thiaⁿ-kìⁿ chiông Thian-siāng ū siaⁿ-im kóng： “bo̍at-sè kiù-in iû tang jî se, phó·ki bān bîn”. nái hā-kūi pek-chhiat kî-tó, kó-jiân siū Sèng-lêng soeh hong-giân. Tiuⁿ Lêng-seng piān hōng chú Iâ-so sèng miâ geh tha chôan ka-têng si chìm, iū ûi tha pôe-iáng tō-lí saⁿ, sì nî, í-āu kìm-chia̍h kî-tó, án-lı̍p ûi tióng-ló.

*1916-nî nn̄g-go̍eh, chāi lō·-siāng thiaⁿ kìⁿ ū siaⁿ-im kóng：“lí iàu hiòng-óng lâm-hong thôan-tō, góa pit sù lí tōa kôan pìⁿ”. sì-go̍eh tit chú khé-sī kái-miâ pa ná pa.

*1919-nî chiap-siū Gūi Pó-lô ê kiàn-gī, siū bīn-hiàng-ē ê sé-lé . bô-kú koat-sim hiàn-sin thôan-kàu kang-chok, bông sîn sù geh tha tōa lêng-le̍k hêng sîn-chek.
Tiuⁿ Pa-ná-pa chāi 1922-nî sian tō Siōng-hái pang-chō· bo̍k-iáng kàu-hōe, liân-āu óng Un-chiu, hok-chiu thôan-tō, siat-lı̍p kàu-hōe. Gôan sio̍k An-hioh-ji̍t hōe ê téng jı̍p-sìn Chin Iâ-so· Kàu-hōe.

*1925-nî Tiuⁿ pa ná pa í tông-kong tán-lâng kàu Ē-mn̂g, Chiang-chiu téng tē thôan-tō, ū Tâi-ôan tông-pau tán-lâng tō·-chûn kàu Tâi-ôan thôan-tō iok ū sì-cha̍p thiⁿ, siat-lı̍p saⁿ keng kàu-hōe. 

*1927-nî Tiuⁿ Pa-ná-pa èng Tang-lâm-a ê iau-chhéng, kàu Sin-ka-pho, Má-lâi-se-a khai-thok thôan-tō pèng siat-lı̍p kàu-hōe. jiân lî āu-lâi sìn tiong khí liáu kiau-ngō·, í-ûi tha sī pún kàu-hōe ê chhòng-sí-jîn. put bóan-ì chóng-hōe chi koat-gī, pèng thàn hōng-phài kàu lâm-iûⁿ kang-chok chi ki-hōe, chāi Hiong-káng su-hā siat-lı̍p chóng-pō·chū- lı̍p ûi kàm-tok. Tha put hóe-kái jīn-chhò, î 1930-nî tiàu-khai lîm-sî tāi-hōe chiòng phōe tî-miâ.
Newfoundland kap Labrador

**Newfoundland kap Labrador** sī tiàm tī Canada tang-pō͘ Tāi-se-iûⁿ hái-kîⁿ ê chi̍t-ê séng. Tē-lí-siōng i pau-koat Newfoundland Tó kap Labrador.

Newfoundland kap Labrador tī 1949-nî ka-ji̍p Canada, chiâⁿ-chò Canada tē-10-ê séng. Hit-tang-chūn kui-ê séng lóng hō-chò **Newfoundland**. Ùi 1964-nî khai-sí, séng chèng-hú tio̍h kā ka-kī kiò-chò **Newfoundland kap Labrador** Séng. Tī 2001-nî Canada siu-tēng hiàn-hoat, kā chèng-sek ê miâ kái-chò Newfoundland kap Labrador.

Newfoundland kap Labrador ê siú-hú sī St. John's, tiàm tī Newfoundland tang-lâm-pō͘ Tāi-se-iûⁿ hái-hoāⁿ. St. John's mā sī kui séng thōng toā ê siâⁿ-chhī.

Lūi-pia̍t:Canada ê séng
Tiān-thui

:*Pún bûn chí--ê sī "tiān-hû-thui" (escalator), nā-sī chí chi̍t-khoán liû-lông, chhiáⁿ khoàⁿ "[[seng-kàng-ki]]"*

**Tiān-thui** (Eng-gí: ), **tiān-lâu-thui**, á-sī **tiān-hû-thui**, sī 1 khoán chū-tōng ê lâu-thui, chú-iàu iōng lâi chài lâng khí-lih téng-chàn lâu a̍h-sī lo̍h-khì ē-chàn lâu. Tiān-thui ê lâu-thui khiat-á tòe kò·-tēng ê soàⁿ tín-tāng, ta̍k-ê khiat-á î-chhî chúi-pêⁿ. Tiān-thui it-poaⁿ ū an chhiú-hoāⁿ, che oân-ná tòe khiat-á sóa-ūi.

Tiān-thui ê ki-pún ki-su̍t sī su-sàng-tòa (Eng-gú: *conveyor belt*).

Seng-kàng-ki mā ū lâng jīn-ûi sī 1 khoán tiān-thui. Chóng--sī seng-kàng-ki ê siat-kè chha chin chē. Seng-kàng-ki bô lâu-thui khiat-á.
Tn̂g-kak-lêng

**Tn̂g-kak-lêng** (Hàn-jī: 長角蛉; Eng-gí: owl-fly), koh hō-chò **tia̍p-kak-lêng** (蝶角蛉), kui-sio̍k-tī me̍h-si̍t-ba̍k (脈翅目; Neuroptera) tn̂g-kak-lêng-kho (長角蛉科; *Ascalaphidae*).

Tn̂g-kak-lêng seⁿ tit kah chhân-iⁿ chiok sêng--ê, chiâⁿ-chē lâng ē kā ngō·-jīm. I kap chhân-iⁿ siāng bêng-hián bô-kâng ê só·-chāi sī i ê chhio̍k-kak kap bóe-ia̍h-á--ê lūi-sū, seⁿ tit tn̂g-tn̂g, lóng-sī sio̍k-î kún-á-hêng he̍k chhiū-ki-hêng ê chhio̍k-kak. Tn̂g-kak-lêng ji̍t--sî bi̍h-tī chhiū-á-ki hioh-khún, mô·-hóng chò chhiū-á-ki,  êng-àm-sî--á chiah poe chhut--lâi chhōe-chia̍h, chit-tiám mā kah chhân-iⁿ bô-kâng.
Nakayama Miho

**Nakayama Miho** (中山 美穂, 1970 nî 3 goe̍h 1 ji̍t—2024 nî 12 goe̍h 6 ji̍t), Ji̍t-pún cha-bó· koa-chhiú, ián-oân.  Tang-kiaⁿ-to· chhut-sì.  Pún-miâ Tuzi Miho (辻 美穂).
A-bú-khá-loh

**Avocado** (tī Tâi-oân tha̍k **A-bu-khah-lo·h**) sī 1 chióng chhiū-á kap kóe-chí, ha̍k-miâ hō·-chò *Persea americana*, sio̍k-tī Lauraceae chit-ê ka-cho̍k.  *Avocado* chit sû gôan-chū Ba̍k-se-ko gôan-chū-bîn hō ê miâ, hō·-chò *ahuacatl*.  Tâi-oân Hôa-gí ê miâ-chheng sī *lùolí*.

A-bu-khah-lo·h iok-lio̍k 1-lia̍p lê-bóng ê tōa-sè (ū-sī khah tōa--tām-po̍h-á), gōa-phôe tòa àm-chheⁿ-sek chì oá chhâ-sek ê pan-tiám, lāi-té tiong-ng ko· 1-lia̍p tōa chí. A-bu-khah-lo·h ê bah kāu iû-jī, tì-sú tiāⁿ-tiāⁿ iōng lâi chò chò sò·-si̍t liāu-lí, thang chhú-tāi bah-si̍t kap gû-leng sán-phín. Ba̍k-se-ko-lâng iōng che chò *guacamole* tiâu-bī-chiùⁿ ê liāu. Tī Tâi-ôan sî-kiâⁿ kā A-bu-khah-lo·h ê bah the̍h lâi ká gû-leng chò kó-chiap lim.

A-bu-khah-lo·h-chhiū kan-ta ū-hoat-tō· tī jia̍t-tāi a̍h-sī a-jia̍t-tāi ê khì-hāu chûn-o̍ah.

A-bu-khah-lo·h ê kóe-chí bē tī chhiū-á-téng tńg se̍k, só·-í ē-sái tán kàu beh ti̍h ê sî-chūn chiah kā bán--lo̍h-lâi. Lo̍h-chhiū liáu-āu, kúi-kang-á tō ē se̍k. Nā kap kî-thaⁿ ê kóe-chí khǹg chò-hóe (khó-pí kóng kin-chio), ē khah khòai se̍k.

## Gōa-pō· liân-kiat
Thao-cho̍k

**Thao-cho̍k** sī Tâi-oân goân-chū-bîn-cho̍k ê 1-cho̍k.

Éng-kòe ū ha̍k-chiá kin-kì Thao-cho̍k chhian-sóa ê thôan-soat, kā Thao-cho̍k tòng-chò Cou-cho̍k ê 1 ê ki-cho̍k, mā ū lâng in-ūi in kap hū-kīn ê Bunun-cho̍k koan-hē chin-bā, jīn-ûi in ê bûn-hòa sī tú-hó tī Hàn-cho̍k kap gôan-chū-bîn ê tiong-kan, kā in kóng-chò sī siōng-òaⁿ Hàn-hòa ê Pêⁿ-po·-cho̍k, he̍k-chiá-sī siōng-chá Hàn-hòa ê Ko-soaⁿ-cho̍k.

Sū-si̍t-siōng, Thao-cho̍k ū in ka-tī chin-te̍k-sû ê gí-giân kap bûn-hòa, in pún-té tō-sī to̍k-li̍p ê 1-cho̍k.

Hiān-chhú-sî, Thao-cho̍k gôan-chū-bîn khiā-khí ê só·-chāi, lóng tī Ji̍t-go̍at-thâm (日月潭) hit-tah, tōa-hūn khiā tī Tek-hòa-siā ( 德化社, chín hō-chò Ji̍t-go̍at-chhun, Hàn-jī: 日月村), ū chió-chió kúi-hō· khiā tī Chúi-lí-hiong (水里鄉) Tōa-pêng-nâ (大平林). Hō·-sò iok-kî-lio̍k chóng-ū 60-gōa hō·. 2003-nî ê thóng-kè chu-liāu, in cho̍k ū 300-gōa lâng, sī Tâi-ôan chit-má lâng siōng-chió ê gôan-chū-bîn-cho̍k.

## Gōa-pō· liân-kiat
Labrador (khu-pia̍t-ia̍h)

**Labrador** ū kúi-nā-chióng ì-sù:
* Labrador, Canada ê chi̍t-ê tē-khu.
* Labrador (káu-á), chi̍t-chióng káu-á.
* Labrador Poàn-tó, Canada ê chi̍t-ê poàn-tó.
* Labrador Hái, Tāi-se-iûⁿ tī Chheⁿ-tē kap Labrador tiong-ng ê hit pō·-hūn.
* Newfoundland kap Labrador, Canada ê chi̍t-ê séng.
Newfoundland (khu-pia̍t-ia̍h)

**Newfoundland** ū kúi-nā-chióng ì-sù:
*Newfoundland, Canada Tāi-se-iûⁿ hái-kîⁿ ê chi̍t-ê tó-sū.
*Newfoundland kap Labrador, Canada ê chi̍t-ê séng.
*Newfoundland (káu-á), chi̍t-chióng káu-á
Kún-kau-lêng

:*Khu-pia̍t: Nā sī beh chha in-ūi tē-tāng téng-téng gôan-in sán-seng hái kap ô͘--ni̍h ê tōa chúi-éng, chhiáⁿ khòaⁿ [[Hái-tiòng]].*

**Kún-kau-lêng** (Thó͘-chio̍h-liû, Thô͘-chio̍h-liû) sī 1-khóan tē-lí hiān-siōng, ì-sù sī kui-tōa-phìⁿ ê thô͘-soa, liân chio̍h-thâu sóa tín-tāng. Tī Tâi-oân, chit-khóan hiān-siōng tiāⁿ-tiāⁿ sī in-ūi tōa-chúi-hō͘, tì-sú soaⁿ-téng ê thô͘-soa kap chio̍h-thâu tio̍h án-ne kui-ê ùi soaⁿ-phiâⁿ lâu--lo̍h-lâi, chō-sêng soaⁿ-kha ê chai-hāi.
Tó-sū

**Tó-sū**, ū-sî-chūn kan-taⁿ kóng **tó**. Tó-sū sī 1-tè lóng hō͘ chúi ûi--khí-lâi ê thó͘-tē, m̄-koh pí tāi-lio̍k khah sè, pí hái-ta khah tōa.
Hái-ta

**Hái-ta** () sī pí tó-sū koh khah sè ê sió-tó, ia̍h-tō-sī tī hái--ni̍h thòng--chhut-lâi, pí hái-chúi khah kôan ê 1-tè só·-chāi, ū-sî-chūn kan-taⁿ sī 1-tè chio̍h-thâu, ū-sî-chūn khah tōa tām-po̍h--á, chóng--sī it-poaⁿ kóng ê hái-ta lóng pí tó ke chin sè ê.

M̄-koh beh án-chóaⁿ hun sió-tó kap hái-ta, tiāⁿ-tiāⁿ ē chiâⁿ chú-koan. Ū ê sió-tó hō· lâng ēng hái-ta ( ta ) lâi hō-miâ, mā ū khah sêng hái-ta, soah miâ hō-chò tó ê lē. Chóng--sī lán kóng ê hái-ta sù-siông sī chio̍h-thâu chò--ê, téng-kôan bô sím-mi̍h si̍t-bu̍t, mā bô tòa lâng.
Mn̂g-khí

**Mn̂g-khí** (Eng-gí: incisor), koh kiò-chòe **chhiat-khí**, sī ī-hêng-khí (*heterodont*) chhī-leng tōng-bu̍t ê tē-1-khoán chhùi-khí. Tī chiâⁿ-chē chháu-si̍t-sèng (*herbivorous*) kap cha̍p-si̍t-sèng (*omnivorous*) ê chhī-ni-tōng-bu̍t, chhan-chhiūⁿ jîn-lūi kap bé-á, in-ê mn̂g-khí ián-hòa chòe píⁿ-píⁿ-po̍h-po̍h,  chhiat-toan lāi-lāi ê gōa-hêng, hó lâi chhiat-tn̄g chia̍h-mi̍h. Tī niau-kho-tōng-bu̍t, in-ê mn̂g-khí khah-bô ēng--tio̍h, lóng-sī ēng kak-khí kap carnassial lâi thiah-kā. Chhiūⁿ ê mn̂g-khí í-keng ián-hòa chòe tn̂g-loh-loh ê chiam-gê, hō-chòe chhiūⁿ-gê. Gia̍t-khí-tōng-bu̍t (*rodent*), chhan-chhiūⁿ niáu-chhí-á, in-ê mn̂g-khí ti̍t-ti̍t hoat-tn̂g, tio̍h-ài mî-nōa kheh mi̍h-kiāⁿ bôa-té mn̂g-khí lâi î-chhî sek-tòng ê tn̂g-tō·. 

Jîn-lūi ū 8 khí mn̂g-khí; ah
, niau-á, bé-á, kap chi̍t-kóa-á lêng-tióng-tōng-bu̍t ū 12 khí; gia̍t-khí-tōng-bu̍t ū 4 khí, tò·-á ū 8 khí.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*
Labrador

:*Chit-phiⁿ sī teh siá Canada hō-chò chit-ê miâ ê tē-khu. Nā beh chhōe *'Labrador** ê pa̍t-chióng ì-sù, chhiáⁿ chham-khó [[Labrador (khu-pia̍t-ia̍h)]].''

**Labrador''' tiàm-tī Labrador Poàn-tó, sī Canada pún-thó͘ thōng tang-pêng ê chi̍t-ê tē-khu. I kap Newfoundland tiong-ng hō͘ Belle Isle Hái-kiap keh--khui, nn̄g-ê chò-hoé cho·-sêng Newfoundland kap Labrador Séng.
Breton Hái-phīⁿ Tó

**Breton Hái-phīⁿ Tó** (Eng-gí: *Cape Breton Island*) sī Pak-bí-chiu Tāi-se-iûⁿ hái-kîⁿ ê chi̍t-ê tó-sū. Phó·-thong-sî kan-taⁿ kóng **Breton Hái-phīⁿ** (*Cape Breton*) niā-tiāⁿ. I sio̍k-tī Canada Nova Scotia Séng, kap Nova Scotia pún-thó· tiong-ng hō· Canso Hái-kiap keh--khui.
Hoat-gí

**Hoat-gí** (法語, ) ia̍h-kiò **Hoat-lân-se-gí** (法蘭西語), **Hu̍t-lân-se-gí** (佛蘭西語), **Hu̍t-gí** (佛語), sī chi̍t-khoán Romance gí-giân. Thong-sè-kài ū chhiau-kòe 7-chheng-bān lâng ê bú-gí sī Hoat-gí, Romance gí-giân lāi-té kan-na Se-pan-gâ-gí kap Phû-tô-gâ-gí ū koh-khah toā ê bú-gí jîn-kháu.

Ū 52-ê kok-ka ê lâng kóng Hoat-gí, 25-ê kok-ka ēng i chò chi̍t-ê koaⁿ-hong gí-giân. Chú-iàu ê sú-iōng kok-ka ū Hoat-kok, Pe̍k-ní-gī, Sūi-se, kap Canada.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Orz

**orz** (ū-sî siá **Or2**, **On_**, **OTZ**, **OTL**, **O7Z**, **Sto**, **Jto**, **_no**, **_|￣|○**) sī 1 khoán piáu-ta̍t khi-mó·-chih ê ang-á-phiau, 2004 nî tiàm bāng-lō· téng-koân sî-kiâⁿ.  Chit-ê ang-á piáu-sī 1-ê lâng kūi tòa thô·-kha, thâu ǹg tò-pêng.  "o" piáu-sī thâu, "r" sī sin-khu kap chhiú, "z" sī kha.  Chit-ê ang-á iōng lâi piáu-sī i-ê sú-iōng-chiá kám-kak "sit-pāi", "lóe-chì", "sit-chì", "bē-kham-tit".  Che bô chhan-chhiūⁿ it-poaⁿ ê chêng-sū ang-á-phiau (*emoticon*) biô-siá bīn-chhiuⁿ ê piáu-chêng.  

Tâi-oân iô-kún ga̍k-thoân Gō·-goe̍h-thiⁿ bat tī 2005 nî 8 goe̍h hoat-piáu 1-siú koa, "Loân-ài ing" (戀愛ing), koa-sû ū 1 kù:  "超感謝你，讓我重生，整個Orz".

m(_ _)m ê kong-lêng beh kâng.
Nova Scotia

**Nova Scotia** sī Canada ê séng, tī Pak Tāi-se-iûⁿ hái-kîⁿ. Siú-to· sī Halifax.

Nova Scotia pún-thó· sī chi̍t-ê poàn-tó, sai-pêng tùi Chignecto Tē-kiap kap New Brunswick Séng sio-liân. Tang-pak-pêng ê Breton Hái-phīⁿ Tó mā sio̍k-tī Nova Scotia.

Lūi-pia̍t:Canada ê séng
Hó-lâng lūn-su̍t

**Hó-lâng lūn-su̍t** sī 1990 nî-tāi í-āu tiàm Tâi-oân bāng-lō· kho·-á sî-kiâⁿ--khí-lâi ê 1-ê hun-sek lâm-lú koan-hē ê lūn-su̍t.

Hó-lâng lūn-su̍t só· kóng ê "hó-lâng" sī chí 1-ê cha-po·-lâng sui-bóng hō· ì-ài ê cha-bó·-lâng kū-choa̍t, khiok-sī iû-goân chhi-chêng mā goān-ì bô-tiâu-kiāⁿ hù-chhut.  Lūn-su̍t hêng-sêng liáu-āu, tī Tâi-oân ê BBS chhut-hiān "Hó-lâng Thó-lūn-pán", "Hó-lâng Club" téng-téng ê chú-tê khong-kan.  Thâu-khí-seng oá--khì ê lâng lóng sī bat hō· cha-bó·-lâng kū-choa̍t ê cha-po·-lâng.  In keng-kòe bāng-lō· saⁿ-kap hun-hióng ka-kī ê kò·-sū kap keng-giām, hō·-siong bián-lē, koh chìn-chi̍t-pō· lūn-su̍t "hó-lâng" ê ì-gī (khó-pí kóng, "jû-hô mài hō· ka-kī tùi lú-sèng siuⁿ hó soah pìⁿ hó-lâng").  Āu--lâi hó-lâng ê tēng-gī tō bô hān cha-pō·--ê, pìⁿ-chò só·-ū tùi ài-chêng ū tâu-chu m̄-koh bô tit-tio̍h hôe-èng ê lâng.

## Siong-koan ê iōng-gí
; "Hó-lâng-khá" : Mā hō-chò "hó-lâng-pâi".  Pun tio̍h hó-lâng-khá piáu-sī hō· lâng kū-choa̍t, pìⁿ-chiâⁿ hó-lâng.
; "Hoat khá" : Iōng úi-oán ê hong-sek kū-choa̍t tui-kiû-chiá.
; "Pháiⁿ-lâng" : Tùi tui-kiû ê lâng bô te̍k-pia̍t khoán-thāi, khiok-sī chhiâng-chāi siū in hoan-gêng.

## Gōa-pō· liân-kiat
* Hó-lâng Club
* Hó-lâng-chi-ka
Latin-gí

**Latin-gí** (*Lingua Latina*), he̍k-chiá **La-teng-gí**, **Lat-teng-gí**, **Lia̍p-teng-gí**, sī chi̍t-chióng kó͘-chá Roma-lâng kóng ê gí-giân. Roma Thian-chú-kàu Kàu-hoē chit-má tī chèng-sek to͘-ha̍p iû-goân ēng Latin-gí, só͘-í i sī Vaticano ê koaⁿ-hong gí-giân.

Kho-ha̍k kap i-ha̍k ū chiâⁿ chē jī-sû sī Latin-gí. Hiān-tāi ê gí-giân mā ū chiâⁿ chē sī ùi Latin-gí lâi--ê, chhin-chhiūⁿ Se-pan-gâ-gí, Portugal-gí, Hoat-gí, Italia-gí kap Romania-gí. 

## Chham-khó

## Gōa-pō͘ liân-kiat

Lūi-pia̍t:Ìn-Au gí-hē
St. John's (Newfoundland kap Labrador)

**St. John's** sī Canada Newfoundland kap Labrador Séng ê siú-hú. I tiàm tī Newfoundland tang-lâm-pō͘, Avalon Poàn-tó ê tang-pak (I CAN'T READ THIS) hái-hoāⁿ, sī Pak Bí-chiu thōng tang-pêng ê siâⁿ-chhī. Chhī-lāi jîn-kháu ū 99,182 lâng.
ISO 639

**ISO 639** sī 1-ê ISO chhut-pán, koan-hē gí-giân miâ-chheng tāi-bé ê kok-chè phiau-chún.  Hiān-chhú-sî ū 2 pō͘-hūn (ISO 639-1, ISO 639-2) í-keng tēng-àn.  Kî-thaⁿ pō͘-hūn iáu teh chhiâu.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* ISO 639-1
* ISO 639-2
* ISO 639-3

Lūi-pia̍t:Giân-gú
Lūi-pia̍t:ISO