open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tân Lûi (koa-chhiú)

:**''Khu-pia̍t-ia̍h:** Ū kúi-nā-ê lâng hō·-chò Tân Lûi*
*'Tân Lûi''' (陳雷)  19?? nî chhut-sì, Tâi-oân Hō-ló-oē ê koa-chhiⁿ.

## khiok-pôaⁿ
* Chiú-kok lōan-koa, 2003 nî 11 go̍eh chhut-pán, (華特唱片)
** 01. Chiú-kok lōan-koa
** 02. Pêng-hôan eng-hiông
** 03. Sim-chhùi
** 04. Bô-chêng ê go̍eh-tâi-phiò
** 05. Kam-gōan it-seng tán-thāi lí
** 06. Hēng-hok
** 07. Siōng-súi ê chhun-thiⁿ
** 08. lân-bông ê un-chôaⁿ-hiong
** 09. Go̍eh hā sè-giân
** 10. Kám-siā lí
** 11. Sim-chhùi Kala
** 12. Chiú-kok lōan-koa Kala
Khí-chhoé-khiuⁿ

Chhùi-khí ê tiong-hng ū khí-chhóe, chit-ê khí-chhóe só· chiàm ê khong-kan kiò-chò khí-chhóe khong-kan. Khí-chhóe khong-kan ē-tàng hūn-chò khí-koan pō·-hūn kap khí-kin pō·-hūn. Khí-koan pō·-hūn ê khong-kan hō-chò **khí-chhóe-khiuⁿ** (*pulp chamber*). Khí-chhóe-khiuⁿ ê hêng-chōng kah khí-koan ê gōa-hêng chiok-sêng--ê. Tī khí-koan kā-lûn (*cusp*) ē-kha ê khí-chhóe-khiuⁿ iân-chhun hêng-sêng khí-chhóe-kak (*pulp horn*), chit-ê khí-chhóe-kak tī sió-kiū-khí ê giap-chhek kā-lûn (*buccal cusp*) kap tōa kiū-khí ê kīn-sim-giap-chhek (*mesiobuccal*) kā-lûn ē-kha te̍k-pia̍t bêng-hián, só·-í teh chha chhùi-khí ê sî-chūn ài te̍k-pia̍t chù-ì, í-bián chò-sêng khí-chóe po̍k-lō·.
Ka-hō͘ pēⁿ-pâng

**Ka-hō͘ pēⁿ-pâng** (Eng-gí: *intensive care unit* **ICU**) sī pēⁿ-īⁿ ê te̍k-sû kong-lêng pēⁿ-pâng, ū kok-chióng seⁿ-miā cheng-siōng kàm-chhek gî-khì kap ûi-seng siat-pī, iû siū-kòe choan-giap hùn-liān ê i-hō͘ jîn-goân tùi í-keng thiâⁿ-hiàn he̍k chiâm-ho̍k seⁿ-miā hûi-hiám pēⁿ-thāi ê pēⁿ-lâng, thê-kiong kòe-tō͘ sî-kî ê seⁿ-miā cheng-siōng kàm-chhek kap chi-chhî, kî-tāi ē-tit tō͘-kòe hûi-hiám-kî, hui-ho̍k kiān-khong, pêng-kin tōa-īⁿ ji̍t-sò͘ bē chhiau-kòe 3 kang.
Chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍h ê liông-sèng pēⁿ-piàn

*Chhùi-chhng-sèng khùi-iông kap kî-thaⁿ mî-nōa-sèng hām khùi-iông-sèng pēⁿ-piàn
**Chhùi-khiuⁿ-sèng khùi-iông (*Aphthous ulcers*)
**Gōa-siong-sèng khùi-iông (*Traumatic ulcer*)
**Kî-thaⁿ khùi-iông (*Other ulceration*)
*Chùi-khiuⁿ liâm-mo̍h úi-sok (*Atrophy of oral mucosa*)
*Liām-chu-khún-pēⁿ (*Candidiasis*)
*Tûn-iām (*Cheilitis*)
**Ji̍t-thâu-kng tûn-iām (*Cheilitis actinica*)
**Chhùi-kak-iām (*Cheilitis angularis, perleche*)
**Thoat-phôe-sèng tûn-iām (*Cheilitis exoliativa*)
**Li̍h-tûn-iām (*Cheilitis fissurata*)
**Sòaⁿ-sèng tûn-iām (*Cheilitis glandularis*)
**Bah-gê-chéng sèng tûn-iām (*Cheilitis granulomatosa*)
*Chiam-thâu chhài-hōe (尖形疣, *Condyloma acuminatum*)
*To·-hêng-sèng âng-pan (*Erythema multiforme*)
*Kio̍k-pō· chhì-chân iông-kái-sèng kak-hòa put-liông (*Focal acantholytic dyskeratosis*)
*Kio̍k-pō· siōng-phôe cheng-seng(*Focal epithelial hyperplasia*)
*Fodyce's disease
*Chèng-tiong lêng-hêng chi̍h-iām (*Glossitis rhomboid mediana*)
*Chi̍h-thiànⁿ-chèng (*Glossodynia*)
*Tan-sûn phā-chín (*Herpes simplex*)
*Kak-hòa chhì-pôe-liû (*Keratoacanthoma*)
*Lichen planus
*Pe̍h-sòaⁿ (*Linea alba*)
*Lingua fissurata, Lingua geographica, Lingua villosa
*Âng-pan lâng-chhng (*Lupus erythematosus*)
*O·-sek chhì-phôe-liû (*Melanoacanthoma*)
*Thoân-jiám-sèng nńg-iû (*Molluscum contagiosum*)
*Giap-ka he̍k tûn-ka (*Morsicatio buccarum et labiorum*)
*Ni-thâu-chōng-liû ê pēⁿ-piàn (*Papillomatous lesions*)
**Ni-thâu-liû ( *Papilloma*)
**Ni-thâu-chōng-liû pēⁿ (*Papillomatosis*)
**To-hoat-sèng ni-thâu-liû pēⁿ (*Florid papillomatosis*)
*Thian-phā-chín (*Pemphigus*) kap lūi thian-phā-chín (*Pemphigoid*)
*Sek-sò· tîm-chek (色素沉著, *Pigmentation*)
**Kim-sio̍k sek-sò· tîm-chek (*Metal pigmentation*)
**Chéng-cho̍k-sèng sek-sò· tîm-chek kap kî-thaⁿ o·-sek-sò· tîm-chek (*racial pigmentation and other type of melanin pigmentation*)
*Gû-phôe-sián (*Psoriasis*)
*Iû-chōng hòa-lông-sèng chhùi-iām (*Pyostomatitis vegetans*)
*Chhùi-iām (*Stomatitis*)
*Gōa-siong-sèng he̍k eosinophilic granuloma (*Traumatic or eosinophilic granuloma*)
*Iû-chōng n̂g-liû (*Verruciform xanthoma*)
*Iû-chōng kak-hòa put-liông-chèng (*Warty dyskeratoma*)
*Pe̍h-sek hái-mî-chì (*White sponge nevus*)
*N̂-sek bah-gê-chéng (*Xanthogranuloma*)
N̂g Chiau-tông

**N̂g Chiau-tông** (Hàn-jī: **黃昭堂**, mā ū siá chò **Ng Chiautong**; 1932 nî – 2011 nî 11 goe̍h 17), Tâi-oân ê chèng-tī kah le̍k-sú ha̍k-chiá, mā-sī chi̍t-ê Ji̍t-pún Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng ê tiōng-iàu léng-tō-chiá. I bat chò-kè 2004 nî 2 go̍eh 28 “Chhiú-hō Tâi-oân Tōa-liân-bêng” (Hàn-jī: 手護台灣大聯盟) chit-ê o̍ah-tāng ê thâu-lâng. I mā bat chò-kòe Tâi-oân To̍k-li̍p Kiàn-kok Liân-bêng (Hàn-jī:台灣獨立建國聯盟) ê chú-se̍k, Tiong-hôa Bîn-kokChóng-thóng-hú ê kok-chhek kò͘-būn.  

## Tiōng-iàu ê ha̍k-su̍t chok-pín

(Kan-na siu-chi̍p chhut-pán ê chheh niā-niā, bô-beh siu-chi̍p tan-it ê lūn-bûn)

*黃昭堂，1970，Tâi-oân Bîn-chú-kok ê gián-kiù: Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng-sú ê chi̍t-tōaⁿ（）。東京：東京大學出版會。
*黃昭堂，1981，Tâi-oân Chóng-tok-hú。東京：教育社。
*黃昭堂，1989，Tâi-oân Chóng-tok-hú，黃英哲譯。台北：自由時代。
*黃昭堂，1993，Tâi-oân Bîn-chú-kok chi gián-kiù，廖為智譯。台北：台灣現代學術研究會。
*黃昭堂，1996，Tâi-oân lûn-hām lūn-bûn-chi̍p。台北：財團法人現代學術研究基金會。
*黃昭堂，1998a，N̂g Chiau-tông to̍k-li̍p bûn-chi̍p。台北：前衛。
*黃昭堂，1998b，Tâi-oân ná siūⁿ ná lī-su-bûn。台北：前衛。
*黃昭堂主編，2000，Tiong-kok ê bú-hek kap Tâi-oân ê an-choân pó-chiòng。台北：台日安保論壇。
*黃昭堂編，2001，Tâi, Ji̍t, Tiong ê chiàn-lio̍k koan-hē。台北：台日安保論壇。
*黃昭堂主編，2002a，Pat-tiân Ú-it gián-kiù。台北：現代文化基金會。
*黃昭堂主編，2002b，Se Thài-pêng-iûⁿ an-choân pó-chiòng。台北：台日安保論壇。
*黃昭堂主編，2002c，kok-chè jîn-khoân gián-kiù，陳文恬執行編輯。台北：現代文化基金會。
*黃昭堂，2003，臺灣新生國家理論：脫出繼承國家理論、分裂國家理論來促成新生國家的誕生，侯榮邦翻譯。台北：現代文化基金會。
*Ng, Yuzin Chiautong. 1971. *Historical and Legal Aspects of the International Status of Taiwan (Formosa).*Tokyo: World United Formosans for Independence. 
*彭明敏、黃昭堂，1976，臺灣兮法律地位（）。東京：東京大學出版會。
*彭明敏、黃昭堂，1995，台灣佇國際法內底兮地位，蔡秋雄譯。台北：玉山社。

## Chham-khó
N̂g Hui

**N̂g-hui** (Hàn-jī: **黃妃**), 1974 nî 7 go̍eh 13 chhut-sì, sī Tâi-ôan ê lú-koa-chheⁿ. Chú-iàu chhiùⁿ Tâi-gí koa.

## Khiok-pôaⁿ
*Hui-siông-hui (非常妃), 2004 nî7 go̍eh chhut-pán. (亞律唱片)
*Âng-thô 12 (紅桃12), 2001 nî 12 go̍eh chhut-pán. (魔巖唱片)
**01. Âng-thô 12
**02. Nā-bô ài lí beh ài siáng
**03. Chheng-chhun khùn bōe-khì
**04. Hō· ài thoa-bôa
**05. Iû-gôan ài lí
**06. It-sin it-ì
**07. Tōa-bú-tâi
**08. Sin-niû
**09. Siong-hông Tâi-pak-kiô
**10. Sim-piⁿ ê hong 
**11. Jîn-seng 
*N̂g-hui(黃妃), 2000 nî 11 go̍eh chhut-pán. (魔巖唱片)

## Gōa-po·-thâu ê liân-kiat
*http://www.taiwan123.com.tw/huei/newtwsong/013.htm
Siuⁿ-si-á

**Siuⁿ-si-á** (**相思仔**, 學科 Leguminosae 學名: *Acacia confusa*) sī Tâi-ôan chāi-tē ê gôan-seng chhiū-chéng, mā sī chá-kî chò hóe-thòaⁿ ê tiōng-iàu chhiū-á. Ē-tàng cha̍h hong koh m̄-kiaⁿ khó-hoāⁿ. Hio̍h-á ná sè-sè-á ê khau-to-hêng. Jo̍ah-thiⁿ 5-6 go̍eh--á ē khui-hoe, hoe sī n̂g-ê, ná hún-îⁿ-á tōa-sè, nā kàu khui-hoe ê kùi-chiat, tō kui châng lóng n̂g gìm-gìm, kiat-chí sī chhim ka-pi sek ê tāu-nge̍h-á,  chhiú-chéng-thâu-á hiah tn̂g.

## Gōa-pō-thâu ê liân-kiat
* Si̍t-bu̍t ê Tâi-oân-miâ: Siuⁿ-si-á

## Chham-khó chu-liāu
Chiu Thiam-ōng

**Chiu Thiam-ōng** (**周添旺**), Tâi-oân liû-hêng-koa-iâu chok-sû-ka, 1910 nî chhut-sì tī Tâi-pak Báng-kah.

## Koa-sû chok-phín
* Ú-iā-hoe (雨夜花)
* Hô-piⁿ Chhun-bāng (河邊春夢)
* Ko͘-loân-hoe (孤戀花)
* Chhiu-hong-iā-ú (秋風夜雨)

## Gōa-pō͘-thâu ê liân-kiat
* Ga̍k-thân hong-hûn-jîn-bu̍t Chiu Thiam-ōng
Koyaanisqatsi

***Koyaanisqatsi: Life out of balance*** (*Koyaanisqatsi: Sit-tiâu ê seng-oa̍h*, 1983) sī Godfrey Reggio kàm-tok ê 1 chhut kì-lo̍k-phìⁿ. Phìⁿ thàu-kòe pàng-bān, ká-kín ê iáⁿ-siōng piáu-hiān chhut kok-chióng chū-jiân kap jîn-chō ê hiān-siōng, chhin-chhiūⁿ soaⁿ-khut lāi ê piah-oē, tāi-chū-jiân ê hái-éng, hûn, kau-thong ê chó·-ha̍p, chà-toâⁿ po̍k-chà, tōa-to·-chhī ê bīn-chhiuⁿ, téng-téng. Bē-su teh kó·-lē lâng pí-phēng, liân-sióng "chū-jiân" kap "jîn-chō" chi-kan ê koan-hē.

Chit phìⁿ kui chhut bô kóng oē, kan-taⁿ phòe-ga̍k tang-tiong ū lâng têng-ho̍k liām 1 kù *koyaanisqatsi* kap kî-thaⁿ kúi-kù-á oē. "Koyaanisqatsi" sī Hopi-gí, ì-sù kóng "pāi-tek, loān-chhī-chhā ê seng-oa̍h", "sit-tiâu ê seng-oa̍h". Chhut-bóe ū phah Hopi chhàm-gí ê Eng-bûn hoan-e̍k. Im-ga̍k sī Philip Glass choan-kang ūi phìⁿ tēng-chok ê chok-phín.

Kui chhut 87 hun-cheng. Chè-chok ê sî-kan ū 6-tang kú, kî-tiong 3 tang teh phah-phìⁿ, 3 tang teh phòe ga̍k. Kin-kù in ê kóng-hoat, Reggio hām Glass 2 lâng hō·-siong éng-hióng: Glass kiàn-nā oân-sêng 1 pha, Reggio ē tńg khì siu-chián i ê iáⁿ-phìⁿ hō· in ē-tit-thang koh khah sù-phòe; liáu-āu Glass iū-koh tńg khì chhiâu i ê chhòng-chok, án-ne teh chìn-hêng.

Ū kúi-nā-chhut phìⁿ chiap-sòa *Koyaanisqatsi*: *Powaqqatsi* kap *Naqoyqatsi* 2 tōa chhut, kap 2 chhut té-phìⁿ hō-chò *Anima Mundi*, *Evidence*.

## Gōa-pō· liân-kiat
* Koaⁿ-hong chām
Liāu Bûn-gē

[200px|right|thumb|Liāu Bûn-gī ê [siòng-phìⁿ (1956 nî)]]
**Liāu Bûn-gē** (hàn-jī: 廖文毅), pún-miâ **Liāu Un-gī** (hàn-jī: 廖溫義), 1910 nî, 3 go̍eh 22 tī Tâi-oân ê Sai-lê chhut-sì, 1985 nî, 5 goe̍h 17 ji̍t kòe-sin. I sī chiàn-āu Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng chá-kî ê léng-tō-chiá chi it.

Liāu chhut-sì tī Hûn-lîm Sai-lê ê chi̍t-ê Ki-tok-kàu ka-thêng. I ê cha-po·-chó· Liāu Teng (hàn-jī: 廖丁) sī Hok-kiàn Chiang-chiu ê Kheh-lâng, tī Khong-hi boa̍t-kî khì kàu Tâi-oân. In ê ka-chok sè-tāi tòa Hûn-lîm, Jī-lûn tēng-ki. In a-kong hit-tāi khai-sí hòng Ki-tok-kàu. In-ūi i ê hū-chhin chiâⁿ chò tōa tē-chú, Liāu Bûn-gē kap i ê hiaⁿ-tī chí-mōe ū ki-hōe siū ko-téng kàu-io̍k. 

Lūi-pia̍t:Tâi-to̍k ūn-tōng chham-ú-chiá
Lūi-pia̍t:1910 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:1986 nî kòe-sin
Chhùi-khiuⁿ-sèng khùi-iông

**Chhùi-khiuⁿ-sèng khùi-iông** (Hàn-jī, 嘴瘡性潰瘍, Eng-gí, *Aphthous ulcer*) sī lán chhùi-phòa (嘴破) siāng-chiap ê goân-in, tāi-iok ū 20% ê jî-kháu lî-hoàn, i chú-iàu ê te̍k-cheng sī 1-chhù he̍k to-chhù ê môe-nōa (糜爛) he̍k khùi-iông kap chhùi-khiuⁿ liâm-mo̍h thiàⁿ-thàng koh ē  tiông-ho̍k hoat-chok, khùi-iông ê tōa-sió tāi-iok sī kúi-ê mm, i bô nî-hòe, cha-po· he̍k cha-bó·, he̍k-chiá-sī chéng-cho̍k ê  cheng-chha. 
Pēⁿ-in m̄-sī chiâⁿ chheng-chhó, ū gián-kiù hián-sī i sī tùi *L-type-α-hemolytic streptococus* (*streptococus sanguis*) ê kòe-bín hoán-èng ê kiat-kó. Lēng 1-ê khó-lêng ê goân-in sī *Adenovirus*. M̄-koh gōa-siong, chia̍h-mi̍h ê kòe-bín hoán-èng, lāi-hun-bi̍t ê kái-piàn, sim-lí ap-le̍k, bô chia̍h-hun téng-téng khó-lêng sī gâu lî-hoān ê in-sò·. Kīn-lâi hoat-hiān biân-e̍k hong-bīn ia̍h-sī khó-lêng ê in-sò· chi-it.
Pe̍h-soàⁿ

**Pe̍h-sòaⁿ** (Latin-gí, *Linea alba*) sī hoat-seng tī chhùi-khiuⁿ kiap-pō· liâm-mo̍h (頰部粘膜) ê 1 tiâu pe̍h-sòaⁿ, tāi-iok kah kā-ha̍p pêⁿ-bīn (咬合平面, *occlusal plane*) kāng koân-tō· ê ūi-tī. I sī in-ūi chhùi-khí ê bān-sèng ki-hâi-sèng chhì-khek só· ín-khí ê kòe-tō· kak-hòa (*hyperkeratosis*) ê kiat-kó.
Tourette chèng-hāu-kûn

**Tourette chèng-hāu-kûn** (Hôa-gí: 妥瑞氏症; Eng-gí: Tourette('s) syndrome, Tourette Spectrum (TS), Tourette's disorder, he̍k Gilles de la Tourette syndrome) sī 1-chióng sîn-keng-ha̍k he̍k sîn-keng-hòa-ha̍k ê chiàng-gāi-pēⁿ-chèng (*disorder*), sī í hoat-hiān-chiá Georges Gilles de la Tourette ê miâ lâi hō--ê. 

Chit-ê pēⁿ ê te̍k-cheng sī tics, 1-chióng tiông-ho̍k hoat-seng, bô-hoat-tō· khòng-chè, khoài-sok, hu̍t-jiân ê tōng-chok he̍k hoat-chhut siaⁿ-im. Chèng-chōng pau-koah kúi-á-chióng ê tōng-chok tics kap 1-ê he̍k chē-ê siaⁿ-im ê tics. Chia-ê tics tī pēⁿ tiong ū-sî m̄-koh bô-tiāⁿ kāng-sî ē hoat-seng; khah chia̍p--ê, múi-1-kang hoat-seng tics kúi-á-pái, he̍k-chiá-sī khah kú--ê, kúi-á-tang ê sî-kan lāi ū-tang-sî--á hoat-seng ū-tang-sî--á koh hó-hó; tics hoat-seng ê ūi-tì, chióng-lūi, pîn-lu̍t kap chhù-sò· ū chiu-kî-sèng ê piàn-hòa, jî-chhiáⁿ hoat-chok ê kiông-tō· ê tau̍h-tau̍h-á cheng-ka koh tau̍h-tau̍h-á kiám-chió; ta̍k-pái hoat-chok chi-kan chèng-chōng ē siau-sit kúi-lé-pài he̍k kúi-kó·-go̍eh; hoat-pēⁿ tī 18-hòe chìn-chêng, tiāⁿ-tī 5~8 hòe chhut-hiān. 

Siaⁿ-im hêng ê tics nā-kā hun-lūi, ū *echolalia* (chhīⁿ-kông teh tiông-ho̍k pa̍t-lâng tú kóng--kòe ê ōe-gí), *palilalia* (kiông-pek ka-tī kóng ka-tī tú kóng--ê ōe-gí), *lexilalia* (bô-thang chó·-chí tiông-ho̍k kóng tú khòaⁿ/tha̍k--kòe ê gí-sû), kap siāng-gâu ín-khí gī-lūn ê *coprolalia* (chū-hoat-sèng lâi kóng chhut siā-hōe kìm-kī ê ōe-gí, hó-pí-kóng óe-siat ê ōe-gí kap jîn-chéng he̍k chéng-cho̍k ê khî-sī ōe-gí). Iah-m̄-koh mā-ū chiâⁿ-chē siaⁿ-im ê tics sī tī chia-ê í ōe-gí tiông-ho̍k chò kin-kù ê hun-lūi í-gōa--ê, hó-pí sī jīn-hô té-té ê siaⁿ-im, chhan-chhiūⁿ chheng nâ-âu, ka-sàu, hiⁿ-hiⁿ-haiⁿ-haiⁿ, hâⁿ-hâⁿ-hńg-hńg ê siaⁿ.

Tōng-chok hêng ê tics ū nih-ba̍k-chiu, chhèng-phiⁿ-á, chhùi-kak chhoah-tōng, tìm-thâu, iô-thâu, niú-khiau ê bīn-pō· piáu-chêng, sin-khu ngia̍uh-ngia̍uh-tāng, he̍k chò-chhut siat-thái ê tōng-chok.

Tī choan-sim chò tāi-chì he̍k tōa-khùn ê sî, tics tiāⁿ-ē toán-chiām siau-sit. Khoân-kéng in-sò· m̄-sī i -ê pēⁿ-in, m̄-koh ap-le̍k, bô-liâu, ià-lán, kap kín-tiuⁿ ē-tit ka-tāng tics ê hoat-seng pîn-lu̍t kap kiông-tō·. Saⁿ-siâng chì sì-sêng ê hōan-chiá tióng-tōa í-āu tics ē siau-sit, saⁿ-siâng ē bêng-hián kiám-chió, kî-thaⁿ saⁿ-hun-chi-it kàu sêng-jîn ia̍h-koh kāng-khoán. Chit-ê pēⁿ bōe tì-sú tì-lêng thòe-hòa, m̄-koh tiāⁿ-ē kan-jiáu tha̍k-chheh, siá-jī, siōng-khò bōe choan-sim, tì-sú sêng-chek thòe-pō·. Mā tiāⁿ-tiāⁿ ha̍p-pèng ū kî-thaⁿ ê bûn-tê, chhin-chhiūⁿ khòe-tōng-chèng, kiông-pek-chèng, iu-ut-chèng. 

Io̍h-bu̍t tī-liâu chú-iāu sī sú-siōng topamine kiat-khàng-che, tùi 70-pha kàu 80-pha ê pēⁿ-tông ū-hāu. Su-jiân ū saⁿ-hun-chi-it ê hoān-chiá tōa-hàn liáu-āu chèng-chōng bōe-hó, m̄-koh in ē-hiáu siu-sì am-khàm katī ê chèng-chōng.

## Tsù-kái
Tân Ta̍t-jû

**Tân Ta̍t-jû** (**陳達儒**) (), pún-miâⁿ **Tân Hoat-seng** (**陳發生**), Tâi-ôan chhut-miâⁿ ê liû-hêng im-ga̍k-ka. 1917 nî chhut-sì tī Tâi-pak Báng-kah. Siá chin-chē koa-sû. I khah chut-miâⁿ ê koa-khek ū *[[Pe̍h-bó͘-tan]]*, *[[Chheng-chhun Niáⁿ]]*, *[[Sim-seng-seng]]* (心酸酸), *[[An-pêng Tui-sióng-khek]]*, *[[Chheng-chhun Pi-hí khek]]*, *[[Káng-piⁿ Sioh-pia̍t]]*, *[[Lâm-to͘ Iā-khek]]* téng-téng. Kî-tiong *Pe̍h-bó-tan*, *Chheng-chhun Pi-hí Khiok*, kap *Lâm-to͘ Iā-khek* siōng chhut-miâⁿ. Chit 3-siú koa hun-piat biâu-siá bô-kâng sî-tāi, bô-kâng pōe-kéng, kap bô-kâng kéng-gū ê 3-tōaⁿ ài-chêng kò-sū, tī Tâi-ôan chin-chē lâng chit 3 tiâu koa ke-kiám ē-hiáu chhiùⁿ 1-2 kù--a. Tân Ta̍t-jû it-seng siá ê koa-sû liong-kî-iok ū 300 gōa siú, kî-tiong 50 gōa siú koa khah ū-lâng chaiⁿ. Tī 1989 nî siū-poaⁿ Tiong-hôa bîn-kok chú-pān ê "Kim-khek-chióng" ê tiat-piat-chióng, hō-lâng kóng sī "Tâi-oân koa-iâu-kài ê châi-chú".

## Tân Ta̍t-jû siá-ê koa-sū
;1945 í-chêng
* Pe̍h-bó͘-tan (白牡丹)
* Siang Gān Iáⁿ (雙雁影)
* Chheng-chhun Niáⁿ (青春嶺)
* Káng-piⁿ Sek-pia̍t/Sioh-pia̍t (港邊惜別)
* Gún M̄-chai--lah (阮不知啦)
;1945 í-aū
* An-pêng Tui-sióng-khek (安平追想曲)
* Lâm-to͘ Iā-khek (南都夜曲)
* Hun-chiú Koa (煙酒歌)
* Chheng-chhun Pi-hí Khek (青春悲喜曲)

## Gōa-pō͘-thâu ê liân-kiat
* http://edu.ocac.gov.tw/culture/music/CHINESE/2/popular_4.htm 
* http://media.ilc.edu.tw/MUSIC/MS/musician-07.HTM
Titan (ōe-chheⁿ)

**Titan** sī Thó·-chheⁿ siāng tōa--ê oē-chheⁿ. Kē-tē-kok thian-bûn-ha̍k-ka Christiaan Huygens tī 1655 nî 3-goe̍h 25 hoat-hiān--ê. Chìn-chêng kan-taⁿ ū Galileo Galilei hoat-kiàn Bo̍k-chheⁿ ê chi̍t-kóa-á oē-chheⁿ. Titan sī Thài-iông-hē î-it 1 lia̍p tāi-khì-chân ū khah cha̍t-chiⁿ ê oē-chheⁿ.

Titan sī thài-iông-hē tē-2 tōa lia̍p ê oē-chheⁿ, pí Chúi-chheⁿ, Bêng-ông-chheⁿ chit 2 ê hêng-seng khah tōa. Í-chá jīn-ûi Titan pí Ganymede khah tōa chi̍t-sut-á, chóng--sī chòe-kīn ê koan-chhat hoat-hiān Titan ê tāi-khì-chân hoán-siā ji̍t-thâu kng, tì-tio̍h kó·--chhut-lâi ê ti̍t-kèng kòe-thâu tōa.
Sió-khí-chèng

**Sió-khí-chèng** (Hàn-jī, 小齒症, Eng-gí, *microdontia*) sī chhùi-khí ê tōa-sió pí chèng-siông khah-sió, it-poaⁿ kan-tāⁿ hoat-seng tī éng-kiú-khí khí-lia̍t, siāng-chiap khòaⁿ--tio̍h-ê sī ko·-khí ê chêng-hêng, chhin-chhiūⁿ kóng hoat-seng tī téng-ham (頂頷, *maxilla*) ê éng-kiú chhek-mn̂g-khí (永久側門齒, *permanent lateral incisor*) kap tē-3 éng-kiú tōa-kiū-khí. Hoat-seng tī éng-kiú chhek-mn̂g-khí to̍h kiò-chò teng-á-hêng (peg-shaped) chhek-mn̂g-khí. Nā só·-ū ê chhùi-khí lóng hoat-seng siong-tùi-sèng chhùi-khí khah-sió ê chêng-hêng, tiāⁿ-tiāⁿ sī khí-chô-kut kòe-tōa ê iân-kò·. Chin-chiàⁿ ê kóng-hoān-sèng chhùi-khí kòe-sió sī khí-chô-kut hoat-io̍k chèng-siông, ah só·-ū ê chhùi-khí khak-si̍t thài-sió, chit-chióng chêng-hêng chiâⁿ hán-kìⁿ, kan-kāⁿ hoat-seng tī *pituitary dwarfism* kap tī chhùi-khí hoat-io̍k sî-kî chiap-siū liáu hòng-siā-sòaⁿ (放射線) he̍k hòa-ha̍k tī-liâu (化學治療) ê chêng-hêng.
Oan-khiau-khí

**Oan-khiau-khí** (彎曲齒, *dilaceration*) ê te̍k-cheng sī tī khí-koan he̍k khí-kin ê só·-chāi hoat-seng oan-khiau ê hiān-siong, i sī khí-phoe (*tooth germ*) hoat-io̍k ê kòe-têng tiong-kan khì siū-tio̍h gōa-kài ê kan-jiáu (pí-jû kóng gōa-siong), tì-sú bī-kài-hòa pō·-hūn kap kài-hòa pō·-hūn sio-chiap ê só·-chāi sán-seng piàn-hòa, chôaⁿ kah goân-pún ê chhùi-khí tn̂g-te̍k (*long axis*) hêng-sêng bó·-chióng têng-tō· ê oan-kiau. Oan-khiau-khí siāng-chē hoat-seng tī téng-táu ê éng-kiú chèng-tiong mn̂g-khí kap éng-kiú chhek mn̂g-khí. Tī cha-bó· khah-gâu hoat-seng, sī ta-pō· ê 6-pōe. 

Chit-chióng piàn-hêng ê chhùi-khí hoat-khí khùn-lân, sīm-chí kun-pún tio̍h bô-hoat-tō· chèng-siông chhut-khí, hêng-sêng bâi-ho̍k-khí. Nā-beh bán mā chiâⁿ khùn-lân.
Kì-khí-chèng

**Kì-khí-chèng** (巨齒症, *macrodontia*) sī chhùi-khí ê tōa-sè bô-chèng-siông cheng-tōa, ē hoat-seng tī ko· khí, kúi-á khí, sīm-chí só·-ū ê chhùi-khí. Siong-tùi-sèng phó·-phiàn-sèng chhùi-khí kòe-tōa kap chin-chiàⁿ ê phó·-phiàn-sèng chhùi-khí kòe-tōa lóng-ū, m̄-koh āu-chiá khah-chió khòaⁿ--kìⁿ, chhan-chhiūⁿ kóng *pituitary gigantism*.
Khí-tiong-khí

**Khí-tiong-khí** (Hàn-jī, 齒中齒, Eng-gí, *dens in dente*) iū-koh kiò-chò **lāi-hām-khí** (內陷齒, *dens invaginatus*), sī téng-gok éng-kiú chhek mn̂g-khí ê khí-iū-chit tī sia̍t-chhek hoat-seng lāi-hām só· hêng-sêng. Chha-put-tō lóng-sī siang-chhek hoat-seng, tī tiān-kong phīⁿ lâi khòaⁿ, ē-sái hoat-hiàn 1 khí chhùi-khí pau-hâm tī lēng 1 khí chhùi-khí lāi-té. Lāi-hām-khí chiâⁿ gâu chō-sêng chia̍h-mi̍h ê tûn-chek, ín-khí **[[chiù-khí]]**, **[[khí-chhóe-iām]]**, kap **[[khí-kin-chiam khí-chiu-iām]]**. Nā kan-tāⁿ sī chiù-khí tio̍h ē-tàng kóaⁿ-kín kā thiâm-pó·--khí-lâi,  nā í-keng ín-khí khí-chhóe-iām he̍k khí-kin-chiam khí-chiu-iām tio̍h-ài chò kin-kńg tī-liâu.
Albania

**Albania Kiōng-hô-kok** (Albania-gí: ) sī Au-chiu lâm-pō͘ ê chi̍t-ê kok-ka, oá Tē-tiong-hái.
Liân-ha̍p Chá-pò

**Liân-ha̍p-chá-pò** (联合早报), sī Sin-ka-pho khah chú-iàu ê Hôa-bûn ji̍t-pò, chhut-pán-siong sī Sin-ka-pho Pò-gia̍p Khòng-kó· Kong-si. Liân-ha̍p-chá-pò ê chiân-sin sī " Lâm-iûⁿ Siong-pò " (南洋日报,1923 nî khai-sí pān pò) kah " Seng-chiu Ji̍t-pò " (星洲日报,1929 nî khai-sí pān pò). 1983 nî, chit nn̄g tiuⁿ láu-pâi ê pò-chóa chèng-sek ha̍p-pèng, kiōng-tông chhut-pán 1-tiuⁿ sin--ê pò-chóa, miâ kiò-chò " Lâm-iûⁿ· Seng-chiu Liân-ha̍p Chá-pò ", kán-chheng hō·-chò "**Liân-ha̍p-chá-pò** ".

## Hoat-hêng sò·-liōng
Liân-ha̍p-chá-pò ùi pài-it kàu-kah pài-la̍k, múi-kang hoat-hêng-liōng phó·-lio̍k 20-bān hūn, lé-pài sī 22-bān hūn. Tī in pún-kok Sin-ka-pho, tho̍k-chiá lâng-sò· khiā-sǹg to̍h ū 75-bān lâng. Che í-gōa, in tī Tiong-kok, Hiong-káng kah Bûn-lâi chiah-ê só·-chāi mā teh hoat-khan, put-jî-kò hoat-hêng ê sò·-bo̍k to̍h ke-chiâⁿ chió lo·h.

## Bāng-lō·-pán
Ùi 1995 nî khai-sí, Liân-ha̍p-chá-pò to̍h lâi khai-thong bāng-lō·-pán. Kàu-taⁿ ûi-chí, tit-tio̍h chôan sè-kài bē-chiò Hôa-jîn tho̍k-chiá ê kah-ì, lâi khòaⁿ tiān-chú-pán ê lâng 1-kang pí 1-kang khah chē. Bo̍k-chiân, "zaobao.com" (che sī tī tiān-chú-pán ê ki-chhó· siōng hoat-tián--khí-lâi-ê) í-keng chiâⁿ-chò Liân-ha̍p-chá-pò chú-iàu ê sin-bûn gôan-thâu.

## Koan-tiám
Liân-ha̍p-chá-pò hō· lâng kong-jīn sī " sò·-chit kôan, hū chek-jīm, pò-tō khek-koan, giân-lūn kong-chèng, khó-sìn-tō· kôan" ê pò-chóa. I tùi Tiong-kok ê hoat-tián phāu-chhî chek-ke̍k ê thài-tō·, tī chôan-kîu hôa-jîn tang-tiong, ū put-chí-á kôan ê phêng-kè kah kháu-pi.

## Gōa-pō· liân-kiat
* www.zaobao.com (Liân-ha̍p-chá-pò koaⁿ-hong bāng-chām)
Sin-hôa-siā

**Sin-hôa Thong-sìn-siā**　(新华通讯社), kán-chheng "Sin-hôa-siā", Tiong-kok kok-ka thong-sìn-siā, kok-lāi siāng-tōa ê sin-bûn sìn-sit chhái-chi̍p kah hoat-pò· tiong-sim. Hiān-jīm ê siā-tiúⁿ sī Tiân Chhong-bêng (田聪明).

## kui-bô·
Sin-hôa-siā ê chiân-sin sī "Âng-sek Tiong-hôa Thong-sìn-siā", sêng-li̍p tī 1931 nî 11 go̍eh, 1937 chiah ké-miâ kiò-chò "Sin-hôa-siā". 1949 nî, Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kiàn-kok liáu-āu, iû-kî sī 1978 nî Tiong-kok si̍t-hêng kái-kek khai-hòng í-āu, Sin-hôa-siā ê kui-bô· kah gia̍p-bū hōan-ûi ti̍t-thàu leh khok-tāi. Hiān-chú-sî, Sin-hôa-siā ê bo̍k-phiau sī chiâⁿ-chò "kū-iú Tiong-kok te̍k-sek ê siā-hōe-chú-gī hiān-tāi-hòa sè-kài-sèng thong-sìn-siā". Múi-chi̍t-kang, tī Sin-hôa-siā chiông-sū sin-bûn pò-tō, keng-êng kóan-lí kah ki-su̍t kang-chok ê lâng, chhiau-kòe chiâⁿ-bān.

## Ki-kò· pian-chè
Sin-hôa-sīa ê chóng-pō· siat-tī Pak-kiaⁿ. Chéng-kô ê sin-bûn chhái-chi̍p kah chhù-lí hē-thóng sī iû-tio̍h "chóng-siā, kok-lāi hun-siā, kok-gōa hun-siā" chit 3-ê pō·-hūn chó·-sêng.

Sin-hôa-siā tī kok-lāi siat-tī 33-ê hun-siā, tiàm chôan-kok 50-gōa-ê siâⁿ-chhī lóng-ū i ê chi-siā (Hàn-jī:支社) a̍h-sī kì-chiá-chām. Tī kok-gōa pah-gōa-ê kok-ka kah tē-khu mā-ū Sin-hôa-siā ê hun-siā. Che lia̍h-gōa, koh ū "A-Thài, La-Bí, Hui-chiu, Tiong-tang kah Hoat-gí tē-khu lóng-chóng 5-ê ē-tàng ti̍t-chiap hiòng kok-gōa hoat-pò· ê chóng-hun-siā. 

## Sin-bûn hoat-pò· lêng-le̍k
Sin-hôa-siā taⁿ ū 1-ê chôan hong-ūi, to kong-lêng ê sin-bûn pò-tō· kah hoat-pò· thé-hē. Tī kok-lāi, múi-kang thong-kòe choan-sòaⁿ, hun-pia̍t hiòng Tiong-iong, séng (ti̍t-ha̍k-chhī), tē-kip-chhī, kōan (kōan-kip-chhī), bóan-pò, choan-gia̍p-pò, tiān-tâi, tiān-sī-tâi hoat-sàng kok-hāng sin-bûn sìn-sit, iōng Tiong, Eng, Hoat, Se, Gô, A, Phû téng 7-chióng bûn-jī thàu-mê thàu-ji̍t teh hiòng chôan sè-kài pò·-sàng sin-bûn siau-sit, múi-kang hòng-sàng ê chóng-jī-sò· phó·-lio̍h 400-gōa-bān jī.

Bo̍k-chiân, Sin-hôa-siā í-keng tī hái-lāi-gōa kiàn-chō 1-ê pâng-tāi ê sin-bûn sìn-sit iōng-hō· bāng-lo̍k, pēng-chhiáⁿ hām chiong-kīn chiâⁿ-pah-ê gōa-kok kok-ka thong-sìn-siā a̍h-sī sin-bûn ki-kò· chhiam-tèng **sin-bûn kau-ōaⁿ ha̍p-chok hia̍p-gī**.

## Chhut-pán mi̍h-á
Sin-hôa-siā pian-chi̍p-pō· chhut-pán 20-gōa-chióng pò-chóa kah chu-khan. Sin-hôa Chhut-pán-siā múi-nî chhut-pán kok-hāng í sin-bûn kah sî-sū chèng-tī ûi-chú ê chheh, lóng-chóng 400-gōa-chióng. 

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Sin-hôa Thong-sìn-siā koaⁿ-hong bāng-chām
Goā-thut-gê

**Gōa-thut-gê** (外突牙, *dens evaginatus*) koh kiò-chò **gōa-thut-khí-chit pēⁿ** (外突齒質病, *evaginated odontome*), chha-put-tō lóng hoat-seng tī ē-táu sió-kiū-khí, tāi-to-sò͘ sī siang-chhek hoat-seng, siāng-chia̍p hoat-seng tī tang-hong ê bông-kó͘ jîn-chióng. I ê te̍k-pia̍t sī tī kā-ha̍p-bīn tiong-ng ū 1-ê sió-sió chiam-chiam ê kā-thâu (cusp), in-ūi lāi-té ū khí-chhóe, nā sió-kóa-á chi̍h--khí tio̍h chō-sêng khí-chhóe ê hoat-iām. In-ūi hoat-seng khí-chhóe-iām ê sî-chūn, khí-kin tiāⁿ-tiāⁿ iáu-bōe hoat-io̍k oân-sêng, chō-sêng kin-kńg tī-liau ê khùn-lân.
Pèng-seng-khí

**Pèng-seng-khí** (Hàn-jī: 併生齒, Eng-gí: *germination*) koh kiò-chò **hun-li̍h-khí** (分裂齒, *Schizodontia*) he̍k **loân-seng-khí** (孿生齒, *twinning*), sī chhùi-khí ko·-it khí-phoe hoat-seng bô oân-choân ê hun-li̍h só· chō-sêng, ē hêng-sêng 2-ê bô oân-choân he̍k oân-choân hun-lî ê khí-koan ah saⁿ-cheⁿ kāng 1-ê khí-kin. Ni-khí kap éng-kiú-khí lóng-ū khó-lêng hoat-seng.
Gê-iông-ha̍p

**Gê-iông-ha̍p** (牙融合,*fusion of teeth*) iū-koh kiò-chò **[[siang-liân-khí]]** (雙連齒, *synodontia*) sī 2 khí chhùi-khí khí-phoe (齒胚, *tooth buds*) hoat-io̍k ê sî, pō·-hun he̍k oân-choân iông-ha̍p, ni-khí kap éng-kiú-khí lóng-ū khó-lêng hoat-seng.
Gû-hêng āu-chan

**Gû-hêng kiū-khí** (Hàn-jī: 牛形臼齒, Eng-gí: *taurodontism*) koh kiò-chò **gû-kang-khí** (*bull tooth*), sī khí-kin hun-chhe (*dental root furcation*) siong-tong chiap-kīn khí-kin ê kin-chiam só·-chāi, tī khí-koan pō·-hūn khí-chhóe-khiuⁿ pí chèng-siông chhùi-khí khah-tōa koh khah-chhim. Ûi-thoân sī chú-iàu ê goân-in, ni-khí kap éng-kiú-khí lóng ē hoat-seng, 1 khí he̍k kúi-nā khí lóng-ū khó-lêng. Gû-hêng kiū-khí tī lîm-chhn̂g siōng kah chèng-siông chhùi-khí sio-siâng, m̄-koh tī lî-hoān Downs syndrome ê hoān-chiá sin--siōng bē-su ū khah-koân ê hoat-seng-lu̍t.
Eng-jiáu-hêng kā-thâu

**Eng-jiáu-hêng kā-thâu** (Hàn-jī: 鷹爪形咬頭,Eng-gí: *talon cusp*) siâng-chāi hoat-seng tī éng-kiú mn̂g-khí ê sia̍t-chhek. Chit-ê kā-thâu nā hō· bôa--tiāu, ē chō-sêng khí-chhóe hoat-iām. Chèng-siông ê chhùi-khí kap to-seng-khí iông-ha̍p sī khó-lêng ê goân-in.
Kiat-ha̍p-khí

**Kiat-ha̍p-khí** (Hàn-jī: 結合齒, Eng-gí: *concrescence*) sī chiâⁿ hán-kìⁿ ê chit-pēⁿ, hoat-seng tī khí-kin oân-choân hoat-io̍k liáu-āu 2 khí chhùi-khí ê khí-kin kan-tāⁿ khò khí-kut-chit sio-liâm chò-hóe, gōa-siong sī siāng khó-lêng ê goân-in. I hoat-seng kòe-têng kám-chhái sī khí-kin chi-kan ê khí-chô-kut khip-siu, 2 ki khí-kin chiâⁿ chiap-kīn, tì-sú khí-kut-chit  chēng-seng  thîm-chek kā 2-ki khí-kin liâm-liâm chò-hóe.
Choè-seng-sèng khí-kin

**Chòe-seng-sèng khí-kin** (Hàn-jī: 贅生性齒根, Eng-gí: *supernumerary root*) sī siong-tong phó·-phiàn ê chêng-hêng, ta̍k khí chhùi-khí lóng-ū khó-lêng hoat-seng, chhùi-khí hó-hó sî bô tāi-chì, mā-koh i-ê tiōng-iàu-sèng tī-leh chhùi-khí beh bán he̍k beh chìn-hêng kin-kńg tī-liâu ê sî-chūn. Tī-leh bán chhùi-khí ê sî-chūn, chō-sêng bán chhùi-khí ê khùn-lân, ē hoat-seng khí-kin tn̄g-li̍h ê chêng-hêng. Ah beh chìn-hêng kin-kńg tī-liâu ê sî-chūn  tiāⁿ-tiāⁿ ē làu-kau bô tī-liâu--tio̍h, chō-sêng tī-liâu sêng-kong-lu̍t kàng-kē.
Khoat-khí kî-hêng

**Khoat-khí kî-hêng** (Hàn-jī: 缺齒畸形, Eng-gí: *hypodontia*) mā kiò-chò khí-sò· **bô-kàu chhùi-khí kî-hêng** (*oligodontia*), nā oân-choân bô chhùi-khí tio̍h hō-chò **bô-khí kî-hêng** (*anodontia*), bô-khí kap khiàm-khí tī ni-khí khí-lia̍t kap éng-kiú-khí khí-lia̍t lóng-ū khó-lêng hoat-seng. I kah ûi-thoân ū koan-hē, khoân-kéng in-sò· mā chiâⁿ tiōng-iàu, koh-lâi sin-thé kî-thaⁿ pō·-ūi ê sian-thian-sèng he̍k hoat-io̍k-sèng chiàng-gāi mā-ē ín-khí hoat-seng, hó-pí-kóng ûi-thoân-sèng gōa-phōe-hio̍h kiat-kàu put-liông (*hereditary ectodermal dysplasia*) tio̍h-ē pān-sûi khiàm-khí ê hoat-seng.

Khoat-khí sī chiâⁿ phó·-phiàn ê chêng-hêng, it-poaⁿ thóng-kè hián-sī ē-hâi tē-2 éng-kiú sió-kiū-khí khoat-sit siāng-chē, koh-lâi sī téng-ham éng-kiú chhek mn̂g-khí, téng-ham tē-2 éng-kiú sió-kiū-khí, téng-ē-ham ê tē-3 éng-kiú tōa-kiū-khí.

Bô-khí kap khoat-khí kî-hêng sī chhùi-khí ê sian-thian hoat-io̍k bô-kàu, pēng m̄-sī chhùi-khí hoat bē chhut--lâi, mā m̄-sī bán chhùi-khí liáu ê chêng-hêng. Bán chhùi-khí liáu-āu ê chêng-hêng kiò-chò chhùi-khí sòng-sit (*tooth loss*).
To-khí-chèng

**To-khí-chèng**, **Lan-san-khí**, (Hàn-jī: 多齒症, Eng-gí: *hyperdontia*, *supernumery tooth*) hoat-goân chū khí-pán (*dental lamina*) lan-san ê tē-3 khí-phōe, lēng-gōa ê khó-lêng sī éng-kiú-khí khí-phōe ê hun-sin. To-khí-chèng tī éng-kiú-khí ū chhiau-kòe 2-pha ê hoat-seng-lu̍t, ah kî-tiong ū 75-pha hoat-seng tī téng-go̍k thâu-chêng-khí (*anterior tooth*), chèng-tiong chóe-seng-khí (*mesioden*) sī siōng-chiap khòaⁿ--tio̍h-ê. Kî-thaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ khòaⁿ--tio̍h-ê sī téng-go̍k ê tē-4 éng-kiú tōa-kiū-khí, ē-go̍k tē-3 éng-kiú sió-kiū-khí, kap to-seng-sèng ê téng-go̍k chhek mn̂g-khí. Ū chhiong-hun chèng-kù hián-sī to-khí-chèng sī chū-thé-hián-sèng (*autosomal dominant*) ê ûi-thôan. Ni-khí khí-lia̍t chiâⁿ-chió hoat-seng chit-chióng chêng-hêng. Tī *cleidocranial dysostosis* kap *Gardner syndrome* tiong ē hoat-hiān tio̍h chhut-khí chiàng-gāi ê to-khí-chèng. To-khí-chèng kap pō·-hūn khiàm-khí ê khoat-khí kî-hêng ē kāng-sî hoat-seng.
Khí-iū-chit chu

Tī éng-kiú tōa-kiū-khí ê **[[khí-kin hun-chhe]]** ê só·-chāi (*furcation area*) ū-tang-sî ē hoat-hiān **khí-iū-chit chu** (Hàn-jī: 齒釉質珠, Eng-gí: *enamel pearl*) he̍k **khí-iū-chit thut-khí** (齒釉質凸起, *enamel projection*), khah-chiap chhut-hiān tī têng-táu. Khí-iū-chit chu ē-tit tiām khí-kin-chiam chiu-ûi tiān-kong-phìⁿ (Hàn-jī:齒根尖周圍電光片, Hôa-gí: 牙根尖放射照片, Eng-gí: *periapical radiograph*) lâi hoat-hiān, mā ē-tàng ēng thàm-chiam (探針, *explorer*) lâi kiám-cha. khí-iū-chit chu he̍k thut-khí ē hóng-gāi khí-chiu ê kiān-khong, gê-i-su tī khí-chiu tī-liâu ê sî ē kā bôa--tiāu.
N̂g Bûn-hiông (chèng-tī-ka)

:**''Khu-pia̍t-ia̍h**: Ū kúi-nā-ê lâng hō·-chò N̂g Bûn-hiông*
[[tóng-àn:Peter Huang 2014-03-08.jpg|thumb]]
*'N̂g Bûn-hiông*' (黃文雄, [[1937 nî]] 10 go̍eh 2—), [[Tâi-ôan to̍k-li̍̍p ūn-tōng]] ê chham-ú-chiá, [[1970 nî]] [[Bí-kok]] [[New York]]-chhī *424 chhì Chiúⁿ àn'' (四二四刺蔣案) ê chú-kak. Bat tam-jīm kòe Tâi-ôan Jîn-khôan Chhiok-chìn-hōe hōe-tiúⁿ, Tiong-hôa Bîn-kok kok-chhek kò·-būn, choan-bûn hū-chek kah jîn-khôan ū koan-hē ê gī-tê.

N̂g Bûn-hiông 1937 nî chhut-sì tī Tâi-ôan Sin-tek Se-mn̂g ê Lîm--ka tōa-chhù, gōa-kong sī Lîm Chiam-bôe (林占梅) ê hiō-tāi, lāu-pē bat chò-kòe Sin-tek chúi-tō-chúi chúi-chhiúⁿ ê chhiúⁿ-tiúⁿ. 1950 nî-tāi, thè-siú Tâi-ôan ê Kok-bîn-tóng, ūi-tio̍h an-tēng chèng-tī kio̍k-sè, si̍t-hêng tōa kui-bô· ê sàu "kiōng-húi-á" hêng-tōng, tó-lāi ē-sái kóng sī jîn-jîn chū-gûi, chin-chē ī-gī jîn-sū in-ūi án-ne hō· lâng lia̍h--khí-lâi koaiⁿ ji̍p kaⁿ-lô. N̂g Bûn-hiông ê lāu-pé sī chi̍t-ê láu-si̍t ê kong-bū-jîn-oân, mā in-ūi chit-khóan ê pe̍h-sek khióng-pò· soah piàn-chò hōan-lâng ji̍p-kaⁿ.

N̂g Bûn-hiông tī Sin-tek Tiong-o̍h pi̍t-gia̍p liáu-āu, khó tiâu Kok-li̍p Chèng-tī Tāi-ha̍k sin-bûn-hē, āu--lâi tī Má-chó· lî-tó 東犬島 (東莒) chò-peng, thè-ngó· liáu tī 1963 nî bat tha̍k 1-tang Chèng-tī Tāi-ha̍k ê sin-bûn gián-kiù-só·. I tī 1964 nî tit-tio̍h Bí-kok Pittsburgh Tāi-ha̍k ê chiúⁿ-ha̍k-kim, kàu hia tha̍k siā-hōe-ha̍k gián-kiù-só·. 1966 nî chóan khì Cornell Tāi-ha̍k siā-hōe-ha̍k phok-sū-pan, tī hit-sî ê hóan-chiàn ūn-tōng kap ha̍k-seng ūn-tōng tiong lóng chin o̍ah-hiáⁿ.
Ông Éng-khèng

**Ông Éng-khèng** (王永慶), , chhut-sì tī Tâi-ôan Sin-tiàm, chó·-che̍k Hok-kiàn An-khoe-kōan, Tâi-ôan Tâi-sok chi̍p-thôan ê táng-sū-tiúⁿ. 

I tī 2008 nî 10 go̍eh 15 ūi Bí-kok New Jersey kòe-sin.

## Ông Éng-khèng ê Keng-le̍k

Ông Éng-khèng chêng 15 hòe to̍h chhut-gōa-kháu chò-kang, 16 hòe to̍h ē-hiáng ka-kī khui bí-tiàm chò thâu-ke. In-ūi i chò tāi-chì chin kut-la̍t, chin phah-piàⁿ, hō͘ i kha-pō͘ lú kiâⁿ lú pō͘-chāi, chin kín to̍h tiàm seng-lí-kài kah lâng ū pí-phēng. 1954 nî, Ông--sian ka-kī chông-chîⁿ chhòng-li̍p Tâi-sok Kong-si. 

Kàu-taⁿ, 50 kúi-nî kòe--khì ah, Tâi-sok chi̍p-thôan mā chiâⁿ-chòe chôan Tâi-ôan siāng tōa ê bîn-êng khì-gia̍p chi̍p-thôan, hā-sio̍k kong-si pau-koah Tâi-ôan Sok-ka Kong-si chāi-lāi lóng-chóng 9-keng kong-si, ôan-kang 7-bān-gōa lâng, chóng chu-sán 1.5-bān ek Sin-tâi-phiò.

## Tâi-sok chi̍p-thôan
Tâi-sok chi̍p-thôan keng-êng hōan-ûi chin-chiàⁿ khoah, pau-koah liān-iû, se̍k-hòa(石化) gôan-liāu, sok-liāu ka-kang, pòan-tō-thé, khì-chhia, hoat-tiān, kàu-io̍k, i-liâu téng-téng. Te̍k-pia̍t tī se̍k-hòa léng-he̍k, in kiàn-li̍p liáu ùi gôan-iû chìn-kháu, ūn-su, thê-liān, hun-kái, ka-kang chè-chō kàu-kah sêng-phín-iû siau-siû chit-khóan ôan-chéng ê sán-gia̍p-liān, ē-sái-kóng, chôan Tâi-ôan chhut bô tē-jī ke chit-khóan ê khì-gia̍p chi̍p-thôan.

## Ông Éng-khèng tī Tiong-kok hoat-tián
Ông Éng-khèng chin gâu chiáng-ak si-ki, i ê su-gia̍p m̄-nā tī Tâi-ôan chhèng-kah lia̍h-bōe-tiâu, tiàm Tiong-kok Tāi-lio̍k mā kāng-khóan khóai-sok leh hoat-tián. 20 sè-kí 90 nî-tāi liáu-āu, Ông Éng-khèng tiàm Tiong-kok kok só·-chāi kiàn-li̍p 30-gōa-ke chú-iàu ka-kang se̍k-hòa gôan-liāu ê khì-gia̍p kah tōa-hêng hoat-tiān-chhiúⁿ (chhiáng). Che i gōa, taⁿ koh put-tōan teh tâu-chu sin--ê se̍k-hòa, khì-chhia, kǹg-thih, bu̍t-liû, i-liâu téng tiōng-iàu ê sán-gia̍p.

## Ông--sī ka-cho̍k
Ông--sī chit kháu-chàu jîn-teng chiâⁿ ōng, tī Tâi-ôan kah hái-gōa lóng-chóng ū chiâⁿ-pah ê kiáⁿ-sun. Ông Éng-khèng, Ông Éng-chāi in nn̄g-ê hiaⁿ-tī-á sī ka-cho̍k lāi ê nn̄g-ê lâu-tōa. 

Ông Éng-khèng chit sì-lâng chêng-āu chhōa kòe 3-ê thài-thài, tōa-bó· Koeh Go̍at-lân bô seⁿ, jī-thài-thài Liāu Kiau thn̂g 2 lâm 3 lú, to̍h-sī Ông Bûn-iông, Ông Bûn-siông, Ông Kùi-hûn, Ông Soat-lêng kah Ông soat-hông. Tē-3 thài-thài Lí Pó-chu seⁿ 4-ê cha-bó·-kiáⁿ, to̍h sī Ông Sūi-hôa, Ông Sūi-jû, Ông Sūi-hūi kah Ông Sūi-iông. 

Ông Éng-khèng in sió-tī Ông Éng-chāi ôan-á chhōa 2 pâng chhe-sek, lóng-chóng thn̂g 3-ê cha-po·-teng kah 5-ê cha-bó·-kiáⁿ.
Liông-hái-khu

**Liông-hái-chhī** (龍海市), sī Hok-kiàn-séng Chiang-chiu-chhī kóan-ha̍t ê 1-ê kōan-kip-chhī, cho̍at-tùi tē-lí ūi-tì tī pak-úi 24°11′～24°36′, Tang-keng 117°29′～118°14′ chi-kan ê liân-sòaⁿ hōan-ûi, tú-hó sī tiàm-tī Hok-kiàn-séng tang-lâm-pō͘ Kiú-liông-kang hā-iû ê pêⁿ-iûⁿ (平原). Liông-hái chôan-chhī thó͘-tē bīn-chek chiong-kīn 1128 k㎡, chóng jîn-kháu liōng-kî-iok 80 bān, sī tiōng-iàu ê Tâi-ôan-lâng chó͘-che̍k-tē. Thong-hêng Bân-lâm-gí.

## Hêng-chèng-khu

Liông-hái chhī-chèng-hú só͘-chāi-tē tī Chio̍h-bé-tīn, chôan-chhī lóng-chóng kóan-ha̍t 2 ê keng-chè khai-hoat-khu, 1 ê lông-tiûⁿ, 13 ê hiuⁿ-tīn.

## Le̍k-sú

Liông-hái chit-ê só·-chāi khai-hoat ê le̍k-sú, chhiáⁿ chham-khó iú-koan ê Chiang-chiu tē-hng khai-hoat-sú.

Kong-gôan 1960 nî 8 go̍eh 15 hō͘, Liông-khe-kōan kah Hái-têng-kōan chèng-sek ha̍p-pèng, hō͘-miâ **Liông-hái-kōan**, kōan-tī (縣治) siat tī Chio̍h-bé-tīn (石碼鎮).

1985 nî, Tiong-kok chèng-hú khak-tēng Liông-hái-kōan chiâⁿ-chò chôan-kok thâu-chi̍t-phoe iân-hái khai-hòng kōan.

1993 nî, keng-kòe Tiong-kok Kok-bū-īⁿ ê phoe-chún, Liông-hái thiat "kōan" kái-chò "chhī".

## Kau-thong

Hiān-chú-sî, Liông-hái-chhī ê kau-thong pí éng-kòe kái-piàn chiâⁿ chē, kong-lō·, thih-lō·, chúi-lō͘, 3 lō͘ chiau-chôan. Ū 3-tiâu ko-sok kong-lō͘ keng-kòe Liông-hái.

## Thó͘-te̍k-sán
Liông-hái chit-ê só͘-chāi, bu̍t-sán chu-gôan hong-hù, hō͘ lâng o-ló chò "hî, bí, hoa, kó chi-hiong". Chit-tah khì-hāu un-hô, thó͘-tē hûi-ok, chhut-sán ê nāi-chi, kam-á, lêng-géng, chhiū-m̂ kài chhut-miâ; peh-seⁿ chèng-hoe, chai-hoe mā chin sî-kiâⁿ, iu-kî chúi-sian-hoe siāng-kài ū miâ-siaⁿ.

## Jîn-bu̍t
* Tân Tiong-hô: Tiong-kok Lú-chú Pâi-kiû-tūi chú-kàu-liān
* Corazon Aquino: Hui-lu̍t-pin chêng chóng-thóng
* Gân Su-chê (顏思齊): khai-Tâi tē-it-jîn

## Bûn-hòa

* Bân-lâm bûn-hòa
* Koa-á-hì 

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Liông-hái-chhī Jîn-bîn Chèng-hú Kong-chiòng Sìn-sit-bāng 
* Liông-hái Tô͘-su-kóan
Tāi-hân Bîn-kok

**Tāi-hân Bîn-kok** (; hàn-jī: ; lô-má-jī: Daehan Minguk), mā hō-chò **Hân-kok** (韓國), **Lâm-hân** (南韓), sī chi̍t-ê ūi-tī tang-pak A-chiu Tiâu-sián Pòan-tó lâm-pō͘ ê kok-ka. Sai-lâm piⁿ sī N̂g-hái, tang-lâm piⁿ sī Tusima Hái-kiap. Tang óa Ji̍t-pún-hái. Pak pêng sī Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok (Pak Tiâu-sián).

Tāi-hân Bîn-kok kap Pak Tiâu-sián pún-lâi sī kāng chi̍t-ê kok-ka. Ji̍t-pún pāi-chiàn liáu-āu, Tiâu-sián pun-chò 2-ê kok-ka, lâm-pō͘ tī 1948 nî sêng-li̍p Tāi-hân Bîn-kok, kap pak-pêng ê Pak Tiâu-sián tùi-khòng.

## Hēng-chèng Tan-ūi

Hân-kok ê hēng-chèng tan-ūi hun-chó Te̍k-pia̍t-chhī (특별시, 特別市) , Kóng-he̍k-chhī (광역시, 廣域市), kap Tō (도, 道).

* Te̍k-pia̍t-chhī kan-nā ū chi̍t-ê:
** 1. Seoul Te̍k-pia̍t-chhī (서울특별시, ──特別市)

* Kóng-he̍k-chhī ū 6-ê:
** 2. Busan Kóng-he̍k-chhī (부산광역시, 釜山廣域市)
** 3. Daegu Kóng-he̍k-chhī (대구광역시, 大邱廣域市)
** 4. Incheon Kóng-he̍k-chhī (인천광역시, 仁川廣域市)
** 5. Gwangju Kóng-he̍k-chhī (광주광역시, 光州廣域市)
** 6. Daejeon Kóng-he̍k-chhī (대전광역시, 大田廣域市)
** 7. Ulsan Kóng-he̍k-chhī (울산광역시, 蔚山廣域市)

* Tō ū 9-ê:
** 8. Gyeonggi Tō (경기도) Tō-theng (道廳) tī Suwon Chhī (수원시).
** 9. Gangwon Tō (강원도) Tō-theng tī Chuncheon Chhī (춘천시).
** 10. Chungcheong Pak-tō (충청북도) Tō-theng tī Cheongju Chhī (청주시).
** 11. Chungcheong Lâm-tō (충청남도) Tō-theng tī Hongseong Kūn (홍성군).
** 12. Jeolla Pak-tō (전라북도) Tō-theng tī Jeonju Chhī (전주시).
** 13. Jeolla Lâm-tō (전라남도) Tō-theng tī Muan Kūn (무안군).
** 14. Gyeongsang Pak-tō (경상북도) Tō-theng tī Andong Chhī (안동시).
** 15. Gyeongsang Lâm-tō (경상남도) Tō-theng tī Changwon Chhī (창원시).
** 16. Jeju Te̍k-pia̍t Chū-tī-tō (제주특별자치도) Tō-theng tī Jeju Chhī (제주시).

## Tē-lí

Hân-kok ūi-tī Tiâu-sián Pòan-tó ê lâm-pian. Tiâu-sián Pòan-tó tī A-chiu Tāi-lio̍k ê tang-pak-pō͘, ùi pak-piⁿ kàu lâm-piⁿ chóng-kiōng ū 1,100 kong-lí. Tiâu-sián Pòan-tó ê pak-piⁿ kap Tiong-kok hâm Lō͘-se-a siong-chiap. Tang-piⁿ óa Ji̍t-pún-hái, kap Ji̍t-pún keh hái siong-bāng. Tî-liáu pòan-tó í-gōa Hân-kok koh ū 3-chheng kúi ê tó-sū.

Tiâu-sián Pòan-tó ê bīn-chek ū 22,2154 pêng-hong-kong-lí. Kî-tiong 45% sī ē-sái chéng-chhân ê thó͘-tē. Tiâu-sián Pòan-tó ê soaⁿ-tē chiam 3 hun chi 2.

Thài-pe̍h-soaⁿ-be̍k úi pòan-tó ê pak-piⁿ káu lâm-piⁿ. Siōng kôan ê soaⁿ sī Pe̍h-thô͘-soaⁿ. Thài-pe̍h-soaⁿ-be̍k chú-iàu tī pòan-tó ê tang-piⁿ, só͘-í pòan-tó tang-piⁿ khah kôan, se-piⁿ khah kē. Úi lâm-pak lâi khòaⁿ, pak-piⁿ khah kôan, lâm-pō͘ khah kē. Tang-piⁿ hái-gān khah ti̍t, sai-piⁿ hái-gān tó-sū kap hái-oan khah chōe.

Tiâu-sián Pòan-tó chú-iau ū 5-tiâu hô: Ah-lio̍k-kang, Tāu-móa-kang, Tāi-tông-kang, Hàn-kang, kap Lo̍k-tong-kang. Kî-tiong Hàn-kang kap Lo̍k-tong-kang sī tī Hân-kok lāi-té. Hàn-kang ê hà-iû tio̍h-sī Hân-kok ê siú-to͘ Seoul.
Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok

:**''Tiâu-sián** ū kî-tha ê ì-sù, chhiáⁿ-khoàⁿ: Tiâu-sián (Khu-pia̍t-ia̍h)*

*'Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok** ([[Tiâu-sián-gí]]: ; [[hàn-jī]]: ; [[lô-má-jī]]: Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk), mā thang kiò chò **Pak Tiâu-sián** (北朝鮮) ia̍h-sī **Pak Hân''' (北韓), ūi tī A-chiu tang-pō͘ Tiâu-sián Pòan-tó pak-pêng ê kok-ka. I ê pak-pêng kap Tiong-kok, Lō͘-se-a sio-chiap. Lâm-pêng sī Tāi-hân Bîn-kok.

## Hêng-cheng Tan-ūi
Pak Tiâu-sián ê hêng-cheng tan-ūi hun-choh Ti̍t-hat-chhī (직할시), Te̍k-pia̍t-chhī (특별시), Te̍k-kip-chhī (특급시), Te̍k-khu (특구) , kap Tō (도).

* Ti̍t-hat-chhī ū 1-ê:
** P'yŏngyang Ti̍t-hat-chhī (평양직할시)
* Te̍k-pia̍t-chhī ū 2-ê:
** Namp'o Te̍k-pia̍t-chhī (남포특별시)
** Rasŏn Te̍k-pia̍t-chhī (라선특별시)
* Te̍k-kip-chhī ū 1-ê:
** Kaesŏng Te̍k-kip-chhī (개성특급시)
* Te̍k-khu ū 3-ê:
** Kaesŏng Kang-gia̍p Tē-khu (개성공업지구)
** Kŭmgangsan Kok-chè Koan-kong Te̍k-pia̍t-khu (금강산국제관광특별구)
** Sinŭiju Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu (신의주특별행정구)
* Tō ū 9-ê:
** P'yŏng'an Pak-tō (평안북도)
** P'yŏng'an Lâm-tō (평안남도)
** Hwanghae Pak-tō (황해북도)
** Hwanghae Lâm-tō (황해남도)
** Hamgyŏng Pak-tō (함경북도)
** Hamgyŏng Lâm-tō (함경남도)
** Kangwŏn Tō (강원도)
** Chagang Tō (자강도)
** Ryanggang Tō (량강도)

## Chù-kái
Desmond Tutu

**Desmond Mpilo Tutu** () sī Lâm-hui ê 1-ūi chong-kàu léng-siū kiam hoán chéng-cho̍k keh-lî chèng-chhek ê ūn-tōng-chiá. Tī 1980 nî-tāi i ê miâ-siaⁿ thàng sè-kài. I sī Lâm-hui Cape Town tē-1-ê o·-lâng ê Sèng-kong-hōe Tōa-chú-kàu. I tit-tio̍h 1984 nî ê Nobel Hô-pêng Chióng.

## Lâi-le̍k

I chhut-seⁿ tī Klerksdorp, 12 hòe hit nî kui-ke-hóe poaⁿ khì Johannesburg. I hi-bāng chiong-lâi chò i-seng, chóng--sī ka-têng iú-hān ê châi-le̍k bô ún-chún i kiâⁿ chit tiâu lō·, só·-í i tòe hū-chhin ê kha-pō· hùn-liān chò lāu-su (1951–1953), tī Johannesburg Bantu Ko-kip Tiong-ha̍k kà-chheh kàu 1957 nî. Hit nî i sî-chit khòng-gī chè-tō· sok-pa̍k o·-lâng ê kàu-io̍k chiân-tō·. I khai-sí gián-tha̍k sîn-ha̍k, tī 1961 nî chiâⁿ-chò Sèng-kong-hōe ê sîn-chit jîn-oân. I tam-jīm Fort Hare Tāi-ha̍k ê bo̍k-su. Chit ê ha̍k-hāu sī lâm Hui-chiu chió-sò· ū siu o·-lâng ha̍k-seng ê tāi-ha̍k chi it, hia ê hoán-tùi ê siaⁿ-sàu put-chí-á tōa.

Keh-tńg-nî i khì London Ông ê Ha̍k-īⁿ (King's College) siu ha̍k-sū kap sek-sū ha̍k-ūi, choan-kiong sîn-ha̍k. Tùi 1967 nî kàu 1972 nî chit tōaⁿ sî-kan i tńg khì tī Lâm-hui, lī-iōng i káng-ián ê ki-hōe tiám chhut o·-lâng ê chhù-kéng.

1972 nî kàu 1975 nî chi-kan i tī Liân-ha̍p Ông-kok tam-jīm Phó·-sè-kàu-hōe (WCC) Sîn-ha̍k Kàu-io̍k Ki-kim ê hù-chip-hêng-tiúⁿ (*vice director*). Liáu-āu i tńg khì Johannesburg tam-jīm St. Mary's Cathedral ê Dean, sī thâu-1-ê hōaⁿ chit ūi ê o·-lâng.

1976 hit nî, Soweto hit tah ê ha̍k-seng khai-sí kong-khai hoán-khòng. Chū hit nî Tutu khai-sí chi-chhî gōa-kài chiam-tùi Lâm-hui si̍t-si keng-chè chè-chhâi. 1976 nî kàu 1978 nî tiong-kan, i chò Lesotho ê Chú-kàu, 1978 nî tam-jīm Lâm-hui Kàu-hōe-hōe (South African Council of Churches) ê pì-su-tiúⁿ. I iōng chit-ê ki-chhó· hoat-piáu giân-lūn, tī kok-gōa sûn-hôe káng-ián, kó·-chhui sè-kài kok kàu-hōe, kàu-phài té-khòng keh-lî chèng-chhek. Siâng-sî i jīn-ûi 2-pêng chiong-kui-bóe tiāⁿ-tio̍h hô-kái.

Keh-lî chèng-chhek pang-pôaⁿ liáu-āu, i tam-jīm Chin-siōng kap Hô-kái Úi-oân-hōe ê úi-oân-tiúⁿ.

I phoe-phêng chhù-piⁿ Zimbabwe kok ê chóng-thóng Robert Mugabe to̍k-chhâi, mā tùi Lâm-hui chèng-hú hm̍h-hm̍h, ké chò bô khoàⁿ--tio̍h ê thāi-tō͘ put-boán.

Lūi-pia̍t:Lâm-hui jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Kiú-liông-kang

**Kiú-liông-kang** (九龍江), Hok-kiàn-séng tē-jī tōa ê khe, sī iû **Sai-khe** kah **Pak-khe** chit 2-tiâu siāng-kài chú-iàu ê chi-liû chó·-sêng. 

## Kó·-tián

Kūn-kù Liông-khe Kōan-chì ê kì-chài, Liông-khe-kōan (chit-chūn ê Liông-hái-chhī) kiān kōan tī **Lâm-tiâu Niû-bú tè Tāi-tông 6 nî** (kong-gôan 540 nî), thiaⁿ-í-kóng hit-chūn-á ū lâng khòaⁿ tio̍h **9 bóe [[liông]] tiàm khe-á lāi leh sńg-chúi**, in-ūi chit-ê kó·-tián ê koan-hē, lō·-bóe Chiang-chiu chit-ê só·-chāi soah chôan hō·-miâ kiò-chò **Liông-khe**. Hiān-chú-sî, lâi-kàu Pak-khe Liông-thâm chit-ê só·-chāi, (tī Hôa-an-kōan Hong-san-tīn)  iáu-koh ē-tàng khòaⁿ tio̍h soaⁿ-khàm ê chio̍h-piah téng khek tio̍h "九龍戲江處" chit-5-ê tōa jī. Khó-kiàn, Liông-khe-kōan kah Kiú-liông-kang chit-2-ê tē-hō· miâ ê lâi-le̍k, sī kāng-khóan--ê.

## Hiang-kang

Le̍k-sú-siōng, chi̍t-kóa-á Chiang-chiu ê tha̍k-chheh-lâng kā Kiú-liông-kang kiò-chò "Hiang-kang" (薌江). **[[Bêng-tiâu]] Hông-bú 23 nî** ( 1630 nî ) ê tiong-kan, chāi-tē-lâng Iûⁿ Gàn-chiong (楊彥章) kah Âng Kan (洪干) hiàng Chiang-chiu tī-hú kah Liông-khe tī-kōan siāng-su, iau-kiû kiàn "Hiang-kang Su-īⁿ" (薌江書院), tit-tio̍h phoe-chùn. Hiang-kang Su-īⁿ chit-keng hàn-o̍h-á (o̍h-tn̂g) tī **Bêng, Chheng** 2 ê tiâu-tāi lâi kóng, ôan-á chiâⁿ chhut-miâ tī--leh. Āu--lâi, "Hiang-kang" chit-ê miâ soah piàn-chòe Kiú-liông-kang ê pia̍t-chheng, liáu-āu iu-koh ta̍uh-ta̍uh-á chiâⁿ-chòe Chiang-chiu chit-ê tē-hō· ê phiau-chì.

Lūi-pia̍t:Bân-lâm
Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê khe
Un-tài ú-lîm

**Un-tài ú-lîm** sī chiam-hio̍h-chhiū (*coniferous*) a̍h-sī khoah-hio̍h-chhiū (*broadleaf*) ûi-chú ê sim-lîm, chhut-hiān tī tiong-kan hūi-tō·, chē hō·-chúi ê tē-tài.  Un-tài ú-lîm ū kúi-hāng-á te̍k-sek hām kî-thaⁿ ê un-tài sim-lîm bô siâng:

* Hō·-chúi liōng chē:  siāng chió 1 tang lo̍h 2000 chì 3000 mm (siông-sè jōa chē khoàⁿ hūi-tō·).  Hō·-chúi it-poaⁿ lâi chū kâm chē-ché chúi-hun ê hái-hong. 
* Oá-kīn tōa hái:  un-tài ú-lîm i-lāi kīn hái-iûⁿ ê bu̍t-lí tiâu-kiāⁿ lâi tiâu-chéng, khip-siu bô kāng kùi-cheh ê un-tō· piàn-hòa, thang î-chhî un-hô ê khì-un.  Siong-tùi tāi-lio̍k-hêng khì-hāu ê tē-khu lâi kóng, un-tài ú-lîm pí-kàu ū khah un-hô ê koâⁿ-thiⁿ, chheng-liâng ê jo̍ah-thiⁿ.  Chin chē un-tài ú-lîm joa̍h-thiⁿ chhiâng-chāi tà-bông; tng joa̍h ê sî, ē-tàng pang-chān sim-lîm î-chhî khah kē ê un-tō· kiam pó-liû khah chē chúi-hun.
* Khò soaⁿ:  un-tài ú-lîm chhut-hiān tī soaⁿ-me̍h oá-kīn hái-hoāⁿ ê só·-chāi.  Ǹg hái ê hit bīn soaⁿ-piah hō·-chúi te̍k-pia̍t chē.

Sui-bóng tē-kiû piáu-bīn ê un-tài sim-lîm iáu bē chió, un-tài *ú-lîm* choân sè-kài kan-taⁿ 7 ê tē-khu ū tè chhōe (hun-pō· tē-tô· ):

* Pak Bí-chiu ê Thài-pêng-iûⁿ un-tài ú-lîm;
* Lâm Bí-chiu sai-lâm-pêng ê Valdivian kap Magellanic un-tài ú-lîm;
* O·-hái tē-khu tang-pêng ê  Colchian ú-lîm (Türkiye kap Sakartvelo);
* Sin Jia̍t-lân-jia pak-pêng ê un-tài ú-lîm;
* Tasmania ê un-tài ú-lîm;
* Au-chiu sai-pak chhun ê chi̍t-kak-á-kiáⁿ;
* Ji̍t-pún sai-lâm-pêng chhun ê chi̍t-kak-á-kiáⁿ.

Un-tài ú-lîm ū-ê sī chiam-hio̍h-chhiū ûi-chú, mā ū khoah-hio̍h-chhiū ûi-chú--ê, he̍k-chiá sī 2 chióng thàu-lām.  In chhut-hiān tī un-tài khoah-hio̍h hām lām-chéng sim-lîm í-ki̍p un-tài chiam-hio̍h sim-lîm chit 2 ê seng-thài-khu (Eng-gí: ecoregion).

Un-tài chiam-hio̍h ú-lîm pí jīn-hô kî-thaⁿ ê lio̍k-tē seng-thài hē-thóng chi-oān khah chē gia̍h ê seng-bu̍t-chit (Eng-gí: biomass).  In ióng-chhī ê tōa-tōa-châng chhiū-bo̍k te̍k-pia̍t ū miâ-siaⁿ, bu̍t-chéng pau-koah: Giant sequoia (ha̍k-miâ: *Sequoiadendron gigantea*), Coast redwood (*Sequoia sempervirens*), Douglas-fir (*Pseudotsuga menziesii*), Sitka spruce (*Picea sitchensis*), Alerce (*Fitzroya cupressoides*) kap Kauri (*Agathis australis*).

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
*Tōa Hîm Ú-lîm.

## Chham-khó chu-liāu
* Inforain: The Rain Forests of Home: An Atlas of People and Place
Chhiú-su̍t ê bán-chhùi-khí

**Chhiú-su̍t ê bán-chhùi-khí** (*surgical extraction*) sī sú-iōng chhiú-su̍t ê hoat-tō· lâi bán-tû chhùi-khí, pí phó-thong kán-tan ê bán-chhùi-khí ke-thiam khí-hōaⁿ hoan-hiáu (*flap reflection*), khí-chô kut-thâu chhia-bôa (*removal of alveolar bone with bur*), kap chhùi-khí hun-phòa (*dissection of tooth*).

## Sek-èng-chèng

*Kut-thâu tēng-khok-khok, bô nńg-sèng.
*Chhùi-khí in-ūi bôa-sún (*attrition*) bôa kah put-chí-á té.
*Khí-thâu khí-kut-chit cheng-seng (*hypercementosis*), iû-kî-sī lāu-hòe-á-lâng.
*Khí-thâu thí-khui-khui, tia̍t-pia̍t-sī téng-kiuⁿ ê tē-1 éng-kiú tōa-kiū-khí.
*Téng-kiuⁿ-kut ê phīⁿ-tō· (*maxillary sinus*) í-keng khok-tōa kàu pau-ûi khí-kin ê chêng-hêng.
*Chiâⁿ tōa-khang ê chiù-khí he̍k chiâⁿ tōa-tè ê gîn-hún thiâm-pó·-bu̍t
*Chân-chûn ê khí-thâu (*retained roots*)
*Bâi-ho̍k-khí ài bán ê chêng-hêng
Tē-tāng

**Tē-tāng** (), kán-tan kóng, sī chi̍t-chióng hoat-seng tī tē-kiû gōa-khak ê chín-tōng. 

Ú-tiū khong-kan lāi ê bān-mi̍h lóng sī put-tōan teh ūn-tōng, tē-kiû mā bô lia̍h-gōa. Ūn-tōng ē sán-seng lêng-liōng, tng-tong tē-kiû lōe-pō· ê lêng-liōng lia̍p-chek kah chhiau-kòe it-tēng ê thêng-tō·, tē-khah chih-chàn bōe tiâu, tì-kàu tē-té ê giâm-chân chhut-hiān li̍h-hûn kah liap-kéng (攝襇), liáu-āu tē-té ê lêng-liōng to̍h chôaⁿ kui-ê lóng-chóng pàng--chhut-lâi, pēng-chhiáⁿ hêng-sêng tē-tāng-pho hiòng sì-ûi thòaⁿ--chhut-khì, chō-chiâⁿ tē-tāng ê hiān-siōng. It-poaⁿ lâi-kóng, hōan-nā kiông-lia̍t ê tē-tāng kòe-āu, óng-óng ē-koh sio-liân-sòa chhut-hiān 1-kóa-á siò-tē-tāng, he̍k-chiá kóng û-chín.

## Tē-tāng-pho

Tē-tāng-pho sī chi̍t-chióng tân-sèng-pho, pun-chòe hôaiⁿ-pho kah ti̍t-pho 2-chióng. Hôaiⁿ-pho thôan-pò· ê sok-tō· sī 3~4 km/biáu, ti̍t-pho thôan-pò· ê sok-tō· sī 5~6km/biáu. Hôaiⁿ-pho tì-sú thô·-kha hi̍t kah iô, ti̍t-pho tì-sú thô·-kha chhe̍k kah tiō. Tē-tāng hoat-seng ê sî, ti̍t-pho seng kàu, hôaiⁿ-pho òaⁿ kàu, ti̍t-pho sûi lâi sûi khì, hôaiⁿ-pho ná lâi ná béng. Hôaiⁿ-pho sī chō-chiâⁿ tē-bīn kiàn-tiok-bu̍t sún-hāi ê chú-iàu in-sò·.

## Tē-tāng ê tōa-sè

Piàu-sī tē-tāng tōa-sè ê phiau-chún, ū chín-kip kah lia̍t-tō· 2-ê chí-phiau.

## Tē-tāng ê lūi-hêng

Hun-chò jîn-ûi kah thian-jiân 2 chióng.

## Tē-tāng ê gûi-hāi

Tē-tāng sī tē-kiû téng chú-iàu ê chū-jiân chai-hāi. Tē-kiû téng chha-put-to múi-kang lóng-ū tē-tāng teh hoat-seng, kî-tiong tōa-to-sò· sī sió tē-tāng, pēng-chhiáⁿ hoat-seng tī phian-óan ê soaⁿ-khu. Kiông-lia̍t ê tē-tāng it-tàn hoat-seng tī jîn-lūi seng-oa̍h-khu, óng-óng ē chō-sêng tōa kui-tô· ê siong-bông kah sún-sit. 

Lio̍k-tē siōng ê tōa tē-tāng tiāⁿ-tiāⁿ tì-kàu chhù lap, chhiū-á tó; pang soaⁿ li̍h tē; jîn thiok siong-bông.

Tōa-hái ê tōa tē-tāng óng-óng koh ē ín-khí hái-tiòng, chō-sêng koh-khah tōa ê chai-lān.

## Jû-hô tī tē-tāng ê sî pó-hō· lán ka-kī

Hoat-seng chit-khóan thian-chai ê sî-chūn, tāi-seng sī ài léng-chēng, chhian-bān m̄-thang chheⁿ-kông. Nā-chún bêng-hián kám-kak tio̍h tē-tāng ê sî, to̍h ài kóaⁿ-kín lâi tô-seng, ē-kì m̄-hó·ⁿ sì-kè chông, bih ê sî-chūn m̄-hó·ⁿ cháu siuⁿ-hn̄g, ài chù-ì pó-hō· thâu-khak.

Tē-tāng hoat-seng ê sî, chīn-liōng ài kóaⁿ-kín lī-khui chhù-keng, cháu-khì khah khoah-khǹg, khah thang-lāng ê só·-chai siám-phiah. Chún kóng chiām-sî bô-hoat-tō· lī-khui chhù-keng--ê, ē-tàng bih tiàm hiah-ê kiat-kò· khah ân (Hôa-gí: 牢固), khah ū tòng-thâu ê ka-khū ē-bīn, a̍h-sī chi̍t-kóa-á khah eh, khah siok-kiat ê pâng-keng-á lāi, án-ne to̍h ē-tàng kiám-chió tio̍h-siong ê ki-hōe. Put-jî-kò, tng-tong tē-tāng ū khah hê--lo̍h-lâi ê sî, to̍h-ài kóaⁿ-kín lâi lī-khui tòa--ê só·-chāi.
Kńg-tang-séng

**Kńg-tang-séng** (廣東省), kán-chheng **Oa̍t** (粵), sī Tiong-kok lâm-hng ê chi̍t-ê séng, tiàm tī Lâm-niá ê lâm—sì, Lâm-hái ê pak-hōaⁿ. Séng-to͘ sī Kńg-chiu-chhī.

## Ki-pún chu-liāu

* Séng-to͘: Kńg-chiu
* Chóng bīn-chek:186,000 km²
** pâi-miâ:15
** chiàm chôan-kok bīn-chek: 1.94%
* Chúi-he̍k chiàm chóng bīn-chek: xx
* Chòe kīn jîn-kháu chu-liāu (2020 nî)
** Jîn-kháu:126,012,510
** Jîn-kháu pâi-miâ: tē-1
** Jîn-kháu bi̍t-tō͘: 701
** Jîn-kháu chiàm chôan-kok: 8.93%
* GDP chòe-kīn chu-liāu (2021 nî)
** GDP chóng gia̍h: 16.4 tiāu
** GDP chiàm chôan-kok: 10.9%
** GDP pâi-miâ: Tē-it
** Lâng pêng-kīn GDP: 98285 kho͘ Jîn-bîn-pè

## Bûn-hoà
*niáⁿ-lâm-bûn-hoà

## Le̍k-sú

## Tē-lí

* Keh-piah séng (te̍k-pia̍t hêng-chèng-khu): Hok-kiàn, Kang-sai, Ô͘-lâm, Kńg-sai, Hái-lâm, Ò-mn̂g, Hiong-káng

## Hêng-chèng-khu

Lóng-chóng kóan-ha̍t 21 ê Tē-kip-chhī, 54 ê chhī-ha̍t-khu, 23 ê kōan-kip-chhī, 41 ê kōan kah 3 ê chū-tī-kōan.

### Tē-kip-chhī
* Kńg-chiu-chhī (廣州市)
* Soàⁿ-thâu-chhī (汕頭市)
* Tām-kang-chhī (湛江市)
* Kang-mn̂g-chhī (江門市)
* Hu̍t-san-chhī (佛山市)
* Siâu-koan-chhī (韶關市)
* Bō͘-bêng-chhī (茂名市)
* Tiāu-khèng-chhī (肇慶市)
* Hūi-chiu-chhī (惠州市)
* Chu-hái-chhī (珠海市)
* Chhim-chùn-chhī (深圳市)
* Tiô-chiu-chhī (潮州市)
* Tiong-san-chhī (中山市)
* Tong-koán-chhī (東莞市)
* Soàⁿ-boé-chhī (汕尾市)
* Iông-kang-chhī (陽江市)
* Hô-gôan-chhī (河源市)
* Mûi-chiu-chhī (梅州市)
* Chheng-oán-chhī (清遠市)
* Kiat-iông-chhī (揭陽市)
* Hûn-phû-chhī (雲浮市)

## Keng-chè

## Bûn-hòa

* Kńg-tang-ōe
* Kńg-tang-chhài
* Oa̍t-kio̍k

## Lú-iû
*   Kńg-tang Lú-iû-bāng 

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê séng