Pa-lí

**Pa-lí** (; , Hoat-gí ho͘ ) sī Hoat-kok ê siú-to͘ kiam tē-it toā ê siâⁿ-chhī, só͘-chāi tī Île-de-France tē-hng. Pa-lí ê jîn-kháu ū 2,167,994, to͘-hōe-khu (*aire urbaine*) jîn-kháu ū 1100 bān.

## Le̍k-sú
Tāi-iok tī Ch. 4200 nî ê sî, Pa-lí chit-ê só͘-chāi to̍h ū jîn-lūi khiā-khí. Lô-má Tè-kok tī Ch. 52 nî cheng-ho̍k Pa-lí chit ūi, hit-tong-sî ê siâⁿ hō chò *[[Lutetia]]*, āu-bóe koh piàn *Lutèce*. Soah--lo̍h-lâi Lô-má Tè-kok ê bia̍t-bông kap German-lâng ê ji̍p-chhim, chō-sêng Lutèce chiām-chhù hông khì-sak. Chóng-si kàu 508 nî ê sî, koh ū Frank Tè-kok ê kok-ông Clovis 1-sè kā Pa-lí siat chò i ê siú-to͘.

Hek-sú-pēng tī 1348 nî thoân lâi kàu Pa-lí, chō-sêng Pa-lí ê jîn-kháu kiám kah chhun 20 bān. Tiām Pah-nî Chiàn-cheng hit tang-chūn, Pa-lí sit tiāu Hoat-kok chèng-kôan siú-hú ê tē-ūi. Hit-tong-sî Hoat-kok kok-ông tòa tī Vallée de la Loire; it-ti̍t kàu 1528 nî, kok-ông François 1-sè chiah kā siú-hú poaⁿ tó-tńg Pa-lí.

Tī Hoat-kok Chong-kàu Chiàn-cheng lāi-bīn, Pa-lí sī Thian-chú-kàu ê kù-tiám. 1572 nî 8 goe̍h, Pa-lí ê Thian-chú-kàu-tô͘ tùi sin-kàu-tō͘ Huguenot phaì hoat-tōng Sèng Barthélemy Ji̍t Sóe-siâⁿ, tōng-loān koh hiòng tē-hng thoân-sàng. Tī Fronde loē-loān sî-kî, siâⁿ-chhī hoat-seng po̍k-tōng, ông-sek tô chhut Pa-lí. Louis 14-sè koh tī 1682 nî kā tiâu-têng sóa kòe Versailles.

Pa-lí tī 18 sè-kí chiâⁿ chò Hoat-kok Kek-bēng ê tiong-sim. Tī 1789 nî 7 goe̍h 14 ji̍t, chhī-bîn kong-chiàm Bastille kaⁿ-ga̍k, koh tī 1792 nî 9 goe̍h thui-hoan kun-chú chè-tō͘.

1814 nî 3 goe̍h Napoléon 1-sè chiàn-pāi liáu-āu, Pa-lí khì hō͘ Lō͘-se-a ê Kozaky-lâng kap Kalmyk-lâng chiàm-niá chi̍t-chām-á. 1840 nî-tāi, in-ūi Kang-gia̍p Kek-bēng ê hoat-tián, Pa-lí ê jîn-kháu tōa-liōng chin-ka. Napoléon 3-sè tī 1852 nî kiàn-li̍p Tē-jī Tè-kok, i jīm-bēng Georges Eugène Haussmann chú-chhî Pa-lí ê chhī-ke kap siat-si hoan-sin, kái-chō chhut óa-kīn kin-á-ji̍t Pa-lí ê ki-pún hêng-thé.

19 sè-kí āu-kî, Pa-lí kí-pān liáu chē pái ê Bān-kok Phok-lám-hoē, tang-tiong tī 1889 nî ê phok-lám-hoē lāi-bīn, tián-sī tú khí hó-sè ê Eiffel Thah. Kàu 1930 nî chìn-chêng, Eiffel Thah iû-goân koh sī thong sè-kài siāng koân ê kiàn-tio̍k-bu̍t. Lēng-goā, tē-it tiâu Pa-lí Tē-hā-thih (*Métro*) mā ùi 1900 nî phok-lám-hoē ê sî-chūn khai-thong.

Pa-lí tē-khu tī Tē-it-chhù Tāi-chiàn sî-kî, bat sī Eng-kok kap Hoat-kok tùi-khòng Tek-kok ji̍p-chhim ê chiàn-tiûⁿ; mā sī 1919 nî hô-phêng hoē-gī ê kú-pān tē-tiám. Chiàn-kan sî-kî ê Pa-lí, chiâⁿ chò hit-tong-sî chin chē gē-su̍t-ka oa̍h-tāng ê só͘-chāi. Kàu 1940 nî Tē-jī-chhù Tāi-chiàn kî-kan, Pa-lí khì hō͘ Tek-kok chiàm-niá, it-ti̍t kàu 1944 nî kha koh kái-hòng.

Chiàn-āu sî-kî, Pa-lí ê kau-goā khai-sí sìn-sok hoat-tián, in koh tī Pa-lí gōa-ûi ê Hauts-de-Seine koān kiàn-siat sin ê siong-gia̍p-khu La Défense, jî-chhiá khai-siat sin ê thih-lō͘ kap kong-lō͘ lō͘-soáⁿ. Chāi-tē ê chi̍t koá thoân-thóng sán-gia̍p mā choán-piàn chò ko-kho-ki sū-gia̍p.

## Tē-lí
Pa-lí chē-chí Seine Hô chi̍t-ê oan-oat ê só͘-chāi, siâⁿ-chhī lāi-bīn ū nn̄g-ê tó-sū, Île Saint-Louis kap Île de la Cité, sī Pa-lí le̍k-sú siāng kó͘ ê khu-he̍k. Pa-lí kôan-tō͘ siāng kē ê só͘-chāi ū hái-po̍at 35 m; siāng kôan ê ū 130 m, sī Montmartre Soaⁿ.

### Khì-hāu
Pa-lí sio̍k un-tài hái-iûⁿ-sèng khì-hāu, siū Pak Tāi-se-iûⁿ Iûⁿ-liû ê éng-hióng. Nî pêng-kin un-tō͘ sī 10.8&nbsp;°C; kàng-chúi sī 649.6 mm. Tī Pa-lí it-poaⁿ 7 goe̍h siāng joa̍h pêng-kin ū 18.4&nbsp;°C; 1 goe̍h siāng koâⁿ, ū 3.5&nbsp;°C. Kàng-chúi liōng tī 5 goe̍h siāng koân, ū 65 mm; 8 goe̍h siāng chió, ū 43 mm. 

Chū 1873 nî í-āu, Pa-lí kì-lio̍k siāng koân ê ūn-tō͘ sī 1947 nî 7 goe̍h 28 ji̍t tī Parc Montsouris hông koan-chhek--tio̍h-ê, ū 40.4&nbsp;°C; siāng koâⁿ sī 1879 nî 12 goe̍h 10 ji̍t, ū -23.9&nbsp;°C. 

## Jîn-kháu
Kun-kù 1999 nî ê tiau-cha, Pa-lí ū 2,125,246 ê jîn-kháu; lēng-goā 2004 nî ê ko͘-sǹg mā-ū 2,144,700 lâng. Nā chiàu 1999 nî ê sò͘-bo̍k lâi sǹg, jîn-kháu bi̍t-tō͘ sī bí pêng-hông kong-lí 20,164 lâng.

Pa-lí kui-ê chhī-khu ê jîn kháu chiàu 2006 nî ê tiau-cha ū 10,142,983 ê jîn-kháu; to͘-chhī khian ê jîn-kháu sī 11,769,433.

## Hêng-chèng-khu

## Kau-thong
* Pa-lí Tē-hā-thih

## Chham-khó chu-liāu