open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lô-má Tōa Hóe-sio

**Lô-má Tōa Hóe-sio** hoat-seng sī 64 nî ê 7 goe̍h 18 kàu 19 ji̍t kan khai-sí--ê. Chit kái hóe-sio tùi Lô-má chō-sêng giâm-tiōng ê sún-hāi, î-chhî 6 kang chiah hông khòng-chè. Hông-tè Nero tī hit chūn hông chí-khòng hoat-tōng hóe-sio, Nero mā chí-khòng siâⁿ lâi ê Ki-tok-kàu siā-lí.
Kruty Chiàn-tò͘

**Kruty Chiàn-tò͘** hoat-seng tī 1918 nî ê 1 goe̍h 29 ji̍t, só͘-chāi tī Kruty chhia-thâu, sio̍k kin-á-ji̍t Chernigiv séng lāi, óa-tī Kiev siâⁿ 130 kong-lí hn̄g ê só͘-chāi.

Pún chiàn-tò͘ sī Ukraina-Soviet Chiàn-cheng ê chi̍t pō͘-hūn, tè-bé sī Bolshevik ê sè-le̍k chiàⁿ iâⁿ.
Nikola Pašić

**Nikola Pašić** (1845 nî 12 goe̍h 18 ji̍t – 1926 nî 12 goe̍h 10 ji̍t) sī Serbia kiam Yugoslavia ê chèng-tī-chiá. I pat chò kòe Serbia Ông-kok kap Yugoslavia Ông-kok ê siú-siòng.
Wadi Chiàn-tò͘

**Wadi Chiàn-tò͘** sī Eng-kok kap Thó͘-ní-kî (Osman Tè-kok) tī It-chhù Tāi-chiàn sî-kî ùi Mesopotamia ê chi̍t kái chiàn-sū, hoat-seng tī 1916 nî 1 goe̍h 13 ji̍t. Tong-sî niá Eng-Ìn kun-tūi, chi̍t lé-pài chêng tī Sheik Sa’ad hông phah-thè ê chiong-kun Fenton Aylmer hiòng Tigris Hô téng-liû chìn-peng, ùi hō chò Wadi ê soaⁿ-kok tùi-khòng Thó͘-kun, lâi oān-chō͘ lēng-gōa chi̍t ūi tng siū Thó͘-kun kong-kek ê Kut-al-Amara siâⁿ.

Pún kái chiàn-tò͘ chō-sêng Tāi-eng hong sún-sit 1,600 lâng peng-le̍k, Thó͘-kun siú tiâu hū-kīn ê Hanna ài-kháu (** defile*).

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1916 nî
Dogger Bank Chiàn-tò͘ (1915 nî)

Hoat-seng tī 1915 nî 1 goe̍h 24 ê **Dogger Bank Chiàn-tò͘** sī It-chhù Tāi-chiàn sî-kî ê chi̍t pái hái-chiàn, tong-sî Tek-kok thê-tok Fritz von Hipper niá lām-tūi ji̍p Pak-hái, tī Dogger Bank hō͘ Eng-kok hong ê David Beatty niá kun cha̍h tiâu--leh, Tè-kok ê sûn-iûⁿ-chiàn-lām tîm liáu chi̍t chiah, lēng-gōa ū nn̄g chiah siū giâm-tiōng phò-hoāi. Beatty hong ê kî-lām mā siū tio̍h sún-hāi liáu-āu, Eng-hong ê chí-hui Archibald Moore chiō niū Tek-kun tô-siám--khì.

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1915 nî
Sidney Ke Pau-ûi-chiàn

**Sidney Ke Pau-ûi-chiàn** sī 1911 nî 1 goe̍h tī Lûn-tun East End tē-hng chi̍t kái chhèng-chiàn, tùi-khòng ê siang hong sī kéng-chhat kiam kun-tūi kap Latvia kek-bēng-chiá. Sū-kiāⁿ sī tùi chá-chêng 1910 nî 12 goe̍h sî ê tāi-chì hoat-tián chhut--lâi-ê, tong-sî tī Lûn-tun siâⁿ ê Houndsditch chi̍t kûn Latvia lâng beh chhiúⁿ chu-pó, chō-sêng 3-ê kéng-chhat kap chhiúⁿ-àn ê chhōa-thâu George Gardstein sí-bông. 

Liáu-āu Lûn-tun kéng-chhat tī nn̄g lé-pài lāi chiong tōa-hūn hoān-àn-chiá chhip-ná. Kàu 1 goe̍h 3 ji̍t, kéng-chhat beh lia̍h bih tī Sidney Ke 100 hō ê chhiúⁿ-húi ê sî hoat-seng chhèng-chiàn, pau-ûi-chiàn î-chhî 6 tiám-cheng, kàu bóe kiàn-tio̍k-bu̍t in-ūi put-bêng goân-in hóe-sio-chhù, kiàn-tio̍k pang--khì ê sî hāi sí chi̍t-ê siau-hông-oân.

Sidney Ke Pau-ûi-chiàn sī thâu chi̍t pái Lûn-tun ê kéng-chhat chhōe kun-tūi pang-chō͘, mā sī thâu chi̍t kái Eng-kok ê pau-ûi hêng-tōng hông hi̍p-siōng, tong-sî sī Pathé News kì-lio̍k--ê.

## Liân-kiat
* ''The Siege of Sidney Street'', tī YouTube ê British Pathé

Lūi-pia̍t:Lûn-tun
Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ê le̍k-sú
Kimura Humino

**Kimura Humino** (Ji̍t: 木村 文乃; ) sī chi̍t ūi Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ Nisitôkyô chhut-sin ê cha-bó͘ ián-oân.
Arimura Kasumi

**Arimura Kasumi** (Ji̍t: 有村 架純; ) sī chi̍t ūi Ji̍t-pún Hyôgo-koān Itami-chhī chhut-sin ê cha-bó͘ ián-oân.

Lūi-pia̍t:Liân-sio̍k Tiān-sī Siáu-soat ê chú-kak ián-oân
Haru (ián-oân)

**Haru** (Ji̍t-bûn: 波瑠; ) sī chi̍t ūi Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ-to͘ Adati-khu chhut-sin ê cha-bó͘ ián-oân.

Lūi-pia̍t:Liân-sio̍k Tiān-sī Siáu-soat ê chú-kak ián-oân
Ludlow Tô͘-sat

**Ludlow Tô͘-sat** (Eng-gí: *Ludlow Massacre*) sī 1914 nî 4 goe̍h 20 ji̍t Colorado Kok-bīn Siú-ōe-tūi (*Colorado National Guard*) kap Colorado Fuel & Iron kong-si siú-ōe hiòng 1,200 ūi pā-kang ê khòng-kang kap in ka-koàn ùi Ludlow chi̍t ūi tūn-iâⁿ-tē hoat-tōng ê kong-kek. Sū-kiāⁿ chō-sêng hâm kang-lâng ê bó͘-kiáⁿ chāi-lāi 20 gōa lâng hông thâi--sí. 

Khòng-gia̍p só͘-iú-chiá John D. Rockefeller, Jr. in-ūi pún tāi-chì siū tio̍h kok-kài ê phoe-phêng.

Lūi-pia̍t:Bí-kok ê le̍k-sú
Balkan Chiàn-cheng

**Balkan Chiàn-cheng** sī chí Balkan Poàn-tó tī 1912 nî kap 1913 nî kan nn̄g hāng chhiong-tu̍t. Chi tiong thâu chi̍t pái chiàn-sū sī 4-ê Balkan kok-ka phah pāi Osman Tè-kok; kàu tē-jī pái ê sî, chêng hôe chiàn-iâⁿ ê kok-ka chi it Bulgaria su--khì. Chiàn-cheng hō͘ Osman Tè-kok sit-khí tī Au-chiu ê tōa-hūn thó͘-tē. Lēng-gōa Ò-tē-lī Hông-gâ-lī tī chiàn āu mā sè-le̍k kiám jio̍k--khì, tông-sî Serbia ka-kiông thui-sak Lâm Slav bîn-cho̍k ê liân-bêng.

Chit kài ê chiàn-cheng, hông kóng sī "Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ê thâu-sū".

Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Chiàn-cheng
Araki Yuko

**Araki Yuko** (Ji̍t-bûn: 新木 優子; ) sī chi̍t ūi Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ-to͘ chhut-sin ê cha-bó͘ ián-oân.
Bí-kok-lâng (cho̍k-hē)

Tī Bí-kok, ū chi̍t pō͘-hūn jîn-kháu tī cho̍k-hē siōng ê sin-hūn jīn-tông sī **Bí-kok-lâng** (*American*), m̄ sī it-poaⁿ só͘ khu-hun ê chéng-cho̍k ia̍h cho̍k-hē, chiàu thóng-kè lâi kóng chia-ê lâng cho͘-sêng Bí-kok chin tōa chi̍t hūn ê jîn-kháu.

## Chham-chiàu
Matuda Seiko

**Matuda Seiko** (松田 聖子 *Matsuda Seiko*; ), pún-miâ **Kamati Noriko** (蒲池 法子 *Kamachi Noriko*), sī chi̍t ūi Ji̍t-pún Hukuoka-koān Kurume-chhī chhut-sin ê cha-bó͘ koa-chhiú kiam ián-oân. I sī 1980 kàu 1990 nî-tāi siōng-kài sêng-kong ê Ji̍t-pún koa-chhiú chi-it; bat liân-sòa 24 tiâu tan-khek chiâⁿ-chò Oricon Chart ê tē-it miâ.
Bí-kok-lâng

**Bí-kok-lâng** sī Bí-kok ê kong-bîn. It-poaⁿ lâi kóng Bí-kok-lâng ê kok-bîn (*nationality*) sin-hūn m̄-sì chiàu cho̍k-hē (*ethnicity*) lâi hun, sī í kong-bîn sin-hūn kap tùi kok-ka ê tiong-sêng (*allegiance*) teh koat-tēng. Lēng-gōa, mā ū chi̍t pō͘-hūn bô kong-bîn sin-hūn ê lâng khó-lêng ē jīn ka-tī sī Bí-kok-lâng.

## Chham-chiàu

## Guā-pōo liân-kiat
*
Hân-kok-lâng

**Hân-kok-lâng** chú-iàu sī chí Hân-kok ê kong-bîn.

## Siong-koan
* Hân-bîn-cho̍k
* Tiâu-sián-cho̍k
Chiàn-tūi (hâng-khong)

**Chiàn-tūi** (eng. *squadron*), he̍k-chiá kóng **hui-hêng-tūi** (ji̍t. 飛行隊) ia̍h **hui-hêng tiong-tūi**, sī sú-iōng tī khong-kun, lio̍k-kun hâng-khong-tūi he̍k-chiá sī hái-kun hâng-khong-tūi ê kun-tūi pian-sêng tan-ūi. Chi̍t-ê chiàn-tūi it-poaⁿ sî hâm kâng-lūi hui-hêng-ki 12 kàu 24 chiah, ū-sî koh chìn-chi̍t-pō͘ pun chò 3 kàu 4 cho͘ poe-tūi (*flight*).

Tn̂g-tô͘ Po̍k-kek-ki, ūn-su-ki, kap ka-iû-ki téng tāng-hêng hui-hêng-khì chiàn-tūi it-poaⁿ sī hâm 12 chiah chó-iū, nā khin-hêng chiàn-tò͘-ki thang siat 18 kàu 24 chiah.

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Poe-tūi

**Poe-tūi** (Eng-gí: *flight*) sī khong-kun, hái-kun hâng-khong-tūi he̍k-chiá sī lio̍k-kun hâng-khong-tūi ê pian-sêng tan-ūi, it-poaⁿ sī hâm 3 kàu 6 chiah hui-hêng-ki, kiam in ê chhau-chok-chiá kap tē-bīn jîn-oân. Chē cho͘ ê poe-tūi thang ha̍p chò chi̍t-ê chiàn-tūi (*squadron*).

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Āu-piah Kàu-hōe

**Āu-piah Kàu-hōe** (後壁教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1961 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Āu-piah-khu Āu-piah-lí.

## Chham-khó
Pe̍h-hô Kàu-hōe

**Pe̍h-hô Kàu-hōe** (白河教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1887 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Pe̍h-hô-khu.

## Chham-khó
Chheⁿ-liâu Kàu-hōe

**Chheⁿ-liâu Kàu-hōe** (菁寮教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t ê tông-hōe; ūi-tī Tâi-lâm-chhī Āu-piah-khu.

## Chham-khó
Sin-káng-tang Kàu-hōe

**Sin-káng-tang Kàu-hōe** (新港東教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1957 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Āu-piah-khu.

## Chham-khó
Tong-san Kàu-hōe

**Tong-san Kàu-hōe** (東山教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1955 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Tong-san-khu.

## Chham-khó
Liú-iâⁿ Kàu-hōe

**Liú-iâⁿ Kàu-hōe** (柳營教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1958 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Liú-iâⁿ-khu.

## Chham-khó
Sin-iâⁿ Kàu-hōe

**Sin-iâⁿ Kàu-hōe** (新營教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1932 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-lâm-chhī Sin-iâⁿ-khu.

## Chham-khó
Chiân-kim Kàu-hōe

**Chiân-kim Kàu-hōe** (前金教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1938 nî sêng-li̍p, ūi-tī Ko-hiông-chhī Chiân-kim-khu.

## Chham-khó
Ka-gī Sin-káng Kàu-hōe

**Ka-gī Sin-káng Kàu-hōe** (嘉義新港教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1894 nî sêng-li̍p, ūi-tī Ka-gī-koān Sin-káng-hiong.

## Chham-khó
Ka-gī Tang-mn̂g Kàu-hōe

**Ka-gī Tang-mn̂g Kàu-hōe** (嘉義東門教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1873 nî sêng-li̍p, ūi-tī Ka-gī-chhī.

## Chham-khó
Pîn-tong Kàu-hōe

**Pîn-tong Kàu-hōe** (屏東教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Pîn-tong Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1958 nî sêng-li̍p, ūi-tī Pîn-tong-koān Pîn-tong-chhī.

## Chham-khó
Nâ-lāi Kàu-hōe

**Nâ-lāi Kàu-hōe** (林內教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ka-gī Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1950 nî sêng-li̍p, ūi-tī Hûn-lîm-koān Nâ-lāi-hiong.

## Chham-khó
Thâm-téng (Sin-chhī-khu)

**Thâm-téng** (潭頂) sī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī Sin-chhī-khu lāi ê chng-siā, só͘-chāi óa tī Sin-chhī chhī-lāi ê tang-pêng.

## Le̍k-sú
Thâm-téng chng-siā kiam sì-ûi tē-hng sī 1920 nî só͘ siat San-siōng-chng koán lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu, chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 1,105 lâng; lāi-bīn Pêⁿ-po͘-cho̍k chiàm 266-ê.

## Kau-thong
* Lâm 138
* Lâm 177
* Lâm 144
* Lâm 175

## Chham-khó

## Liân-kiat
*
Mel Blanc

**Melvin Jerome** "**Mel**" **Blanc** (1908 nî 5 goe̍h 30 ji̍t – 1989 nî 7 goe̍h 10 ji̍t) sī Bí-kok ê siaⁿ-im ián-oân, ián-oân, chhiò-khoe gē-jîn kiam lio̍k-im-su. I tāi-seng sī chò la-jí-oh piáu-ián, tè-bé tâu ji̍p tōng-ōe kak-sek ê phòe-im.

I phòe-im ê tùi-siòng pau-koat ū Bugs Bunny, Daffy Duck, Porky Pig, Tweety Bird, Sylvester the Cat, Yosemite Sam, Foghorn Leghorn, Marvin the Martian, Pepé Le Pew, Speedy Gonzales, Wile E. Coyote, Road Runner, Tasmanian Devil téng sio̍k *[[Looney Tunes]]* kiam *[[Merrie Melodies]]* hē-lia̍t ê jîn-bu̍t. Ē-tàng kóng sī chha-put-to só͘-ū Warner Bros. chhut-phín cartoon ê chú-iàu kak-sek thâu chi̍t tāi phòe-im-chiá.

## Siong-koan
* Arthur Q. Bryan
* Bí-kok tōng-ōe ê n̂g-kim sî-tāi
MusicBrainz

**MusicBrainz** sī chi̍t-ê beh chò open data im-ga̍k database ê kè-ōe. In siu-chi̍p ê tùi-siòng tû-liáu chhiòng-pôaⁿ ê metadata, mā pau-koat piáu-ián-chiá, gē-su̍t-chiá, chok-sû téng siong-koan chu-sìn.
Kok-chè Piau-chún Hō-miâ Sek-pia̍t-hō

**Kok-chè Piau-chún Hō-miâ Sek-pia̍t-hō** (Eng-gí: *International Standard Name Identifier*; kán-lio̍k: **ISNI**) sī chiam-tùi mûi-thé lōe-iông siat-kè ê chi̍t khoán sek-pia̍t-chú hē-thóng. Chiong chheh, tiān-sī chiat-bo̍k, sin-bûn-chóa bûn-chiuⁿ téng lūi ê hang-bo̍k siat to̍k-it ê 16 sò͘-jī hō-bé.
Téng-kiô-á-thâu

**Téng-kiô-á-thâu** (頂橋子頭/頂橋仔頭), he̍k-chiá kiò **Téng-kiô**, sī ùi Tâi-tiong-chhī Lâm-khu ē-té ê siā-lí, Ē-kiô-á-thâu tī i-ê sai-pêng.

## Le̍k-sú
Téng-kiô-á-thâu sī 1920 nî só͘ siat Tâi-tiong-chhī koán-lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it. Chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 4,997 lâng

## Chham-chiàu
Lâm-khàm Tāi-an Kàu-hōe

**Lâm-khàm Tāi-an Kàu-hōe** (南崁大安教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, ūi-tī Thô-hn̂g-chhī Lô͘-tek-khu.

## Chham-khó
Sin-tek Kàu-hōe

**Sin-tek Kàu-hōe** (新竹教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Sin-tek Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1878 nî sêng-li̍p, ūi-tī Sin-tek-chhī.

## Chham-khó
Pe̍h-chhiū-á

**Pe̍h-chhiū-á** (白樹子) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Kiô-thâu-khu lāi ê tē-hng, só͘-chāi óa tī Kiô-á-thâu sai-pêng, Sū-liông ê pak-pêng.

## Le̍k-sú
Pún tē-hng sī 1920 nî só͘ siat Lâm-chú-chng ē-té ê tōa-jī, chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 2,056 lâng.

1944 nî ōe ji̍p Kong-san-ke, chiàn-āu chài kái chò sin siat ê Kiô-thâu-hiong chi̍t pō͘-hūn.

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Tek-pak Kàu-hōe

**Tek-pak Kàu-hōe** (竹北教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Sin-tek Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1956 nî sêng-li̍p, ūi-tī Sin-tek-koān Tek-pak-chhī.

## Chham-khó
Tek-lâm Kàu-hōe

**Tek-lâm Kàu-hōe** (竹南教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Sin-tek Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1936 nî sêng-li̍p, ūi-tī Biâu-le̍k-koān Tek-lâm-tìn.

## Chham-khó
Tun-á-kha Kàu-hōe

**Tun-á-kha Kàu-hōe** (墩仔腳教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Sin-tek Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1908 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-tiong-chhī Āu-lí-khu.

## Chham-khó
Lâm-tâu Kàu-hōe

**Lâm-tâu Kàu-hōe** (南投教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Tâi-tiong Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1909 nî sêng-li̍p, ūi-tī Lâm-tâu-koān Lâm-tâu-chhī.

## Chham-khó
Chiang-hòa Kàu-hōe

**Chiang-hòa Kàu-hōe** (彰化教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chiang-hòa Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1886 nî sêng-li̍p, ūi-tī Chiang-hòa-koān Chiang-hòa-chhī.

## Chham-khó
Gî-lân Kàu-hōe

**Gî-lân Kàu-hōe** (宜蘭教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1887 nî sêng-li̍p, ūi-tī Gî-lân-koān Gî-lân-chhī.

## Chham-khó
Má-chó͘-biō

**Má-chó͘-biō** (媽祖廟; Phô͘-chhân-ōe: , ), he̍k-chiá kóng **má-chó͘-keng** (媽祖宮) kap **thian-hiō-kiong** / **thian-hiō-keng** (天后宮), sī teh hōng-sū hái-sîn Má-chó͘ ê keng-biō, hun-pò tī Tiong-kok iân-hái, Tâi-oân, Tang-lâm-a, Ji̍t-pún, Oa̍t-lâm hàn-jîn chū-chi̍p ê só͘-chāi. Tâi-oân sī Tiong-kok pún-thó͘ í-gōa, Má-chó͘ sìn-gióng siōng-kài heng-ōng ê só͘-chāi.

Lūi-pia̍t:Keng-biō
Tâi-tang Kàu-hōe

**Tâi-tang Kàu-hōe** (台東教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Tang-pō͘ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1924 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-tang-koān Tâi-tang-chhī.

## Chham-khó
Se̍k-chí Kàu-hōe

**Se̍k-chí Kàu-hōe** (汐止教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1882 nî sêng-li̍p, ūi-tī Sin-pak-chhī Se̍k-chí-khu.

## Chham-khó
An-lo̍k Kàu-hōe

**An-lo̍k Kàu-hōe** (安樂教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1949 nî sêng-li̍p, ūi-tī Ke-lâng-chhī Tiong-san-khu.

## Chham-khó
Má-keng Kàu-hōe

**Má-keng Kàu-hōe** (馬公教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1886 nî sêng-li̍p, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Má-keng-chhī.

## Chham-khó
Pho-lô-bi̍t

**Pho-lô-bi̍t** (波羅蜜; Pali: पारमि *pāramī*), tio̍h sī **pho-lô-bi̍t-to** (波羅蜜多; Hu̍t-jī: पारमिता *pāramitā*), Hu̍t-kàu iōng-gú, sī só͘-ū phô͘-sat hêng-chiá pit-siu ê siān-tek, sī chiâⁿ-chiū kiù-kèng phô͘-thê it-chhè sèng-chiá ê kin-pún chu-niû.
Sam-kài

**Sam-kài** (三界; Hoân-bûn: त्रैलोक्य *trailokya*), Hu̍t-kàu iōng-gú, sī iú-chêng chiòng-seng ê saⁿ-ê léng-he̍k: io̍k-kài, sek-kài kap bû-sek-kài. Sam-kài kò͘-sêng sè-kan.
Chiòng-seng

**Chiòng-seng** (眾生; Hoân-bûn: सत्त्व *sattva*), he̍k-chiá **iú-chêng** (有情), Hu̍t-kàu iōng-gú, sī it-chhè ū ì-sek, ū kám-chêng, ū kiàn-bûn-kak-ti ê sèⁿ-miā.
Hu̍t-keng

**Hu̍t-keng** (佛經), he̍k-chiá **Hu̍t-tián**(佛典), sī kì-chài Hu̍t-giân ê keng-tián. Chú-iàu sī teh kóng Keng-chōng, ū-tang-sî mā hâm-kài Sam-chōng, kap le̍k-tāi gâu-lâng tù-chok ê só͘-ū Hu̍t-tián, hō-chò tāi-chōng-keng. Chiàu Hu̍t-kàu ê thoân-thóng kap kì-chài giân-gú, hu̍t-keng ē-tàng hun chò Pali-gú (Siōng-chō-pō͘ Hu̍t-kàu), Hàn-bûn (Hàn-thoân Hu̍t-kàu) kap Chōng-gú (Chōng-thoân Hu̍t-kàu) 3-tōa thé-hē.
Tē-it Kàu-hōe

**Tē-it Kàu-hōe** (第一教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1959 nî sêng-li̍p, ūi-tī Tâi-pak-chhī Tiong-san-khu Kiàn-kok-pak-lō͘-1-tōaⁿ.

## Chham-khó
Emma Morano

**Emma Martina Luigia Morano** (1899 nî 11 goe̍h 29 ji̍t – 2017 nî 4 goe̍h 15 ji̍t) sī Italia chi̍t ūi chhiau kòe pah-hòe oa̍h-miā ê lâng, lóng-chóng seng-oa̍h liáu 117 tang kiam 137 kang. I kòe-sin chìn-chêng sī thong sè-kài ū thang chèng-bêng siāng tn̂g-hòe-siū ê chāi-sè chiá, mā sī tong-sî î-it 19 sè-kí chhut-sì ê lâng.

Morano kòe-sin liáu-āu, 1900 nî chhut-sì ê Jamaica lâng Violet Brown chiâⁿ chò chāi-sè siāng lāu ê lâng.

## Chham-khó
*
Hûn-phek

**Hûn-phek** (魂魄) sī tòa tī jîn-thé ê cheng-sîn lêng-khì, lūi-sū Se-iûⁿ sè-kài ê lêng-hûn. Tī Tiong-kok tiat-ha̍k lāi, hûn kap phek sī im-iông tian-tò, hûn sī iông-sèng cheng-khì, phek sī im-sèng cheng-khì.

## Tō-kàu

## Siong-koan
*Lêng-hûn
Charles 2-sè (Sai Frank)

**Charles 2-sè Thut-thâu-chiá** (*Charles II le Chauve*; 823 nî 6 goe̍h 13 ji̍t – 877 nî 10 goe̍h 6 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 843 nî 8 goe̍h 11 ji̍t kàu 877 nî 10 goe̍h 6 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Lūi-pia̍t:Sîn-sèng Lô-má Hông-tè
Charles 3-sè (Tang Frank)

**Charles 3-sè Tōa-kho͘-chiá** (*Charles III le Gros*; 839 nî – 888 nî 1 goe̍h 13 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 885 nî 6 goe̍h kàu 887 nî 11 goe̍h.

I tī 882 nî chiap chò Tang Francia ê kok-ông; 884 nî chò Sai Francia kok-ông, thóng-it liáu Caroling Ông-tiâu tī tang-sai nn̄g pêng ê thóng-tī.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Lūi-pia̍t:Sîn-sèng Lô-má Hông-tè
Louis 2-sè

**Louis 2-sè Tōa-chi̍h-chiá** (*Louis II le Bègue*; 846 nî 11 goe̍h 1 ji̍t – 879 nî 4 goe̍h 10 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 877 nî 10 goe̍h 6 ji̍t kàu 879 nî 4 goe̍h 11 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Rojava

**Rojava** (Kurd-gí ho͘-im: [roʒɑˈvɑ]) sī ùi Su-lī-a pak-pō͘ 3-ê chū-tī chiu-hūn hoat-tián chhut--lâi ê sū-si̍t-tek chū-chú tē-khu. Pau-koat Afrin Chiu, Jazira Chiu kap Kobanî Chiu kap hū-kīn chi̍t kóa só͘-chāi. Pún tē-khu ê chū-chú tē-ūi sī ùi Rojava chhiong-tu̍t (Syria Lōe-chiàn chi̍t pō͘-hūn) tang-tiong san-seng--ê. 

Chia sī Kurd lâng chú-iàu khiā-khí ê só͘-chāi chi it, hông jīn-ûi sī Kurdistan ê chi̍t pō͘-hūn, chóng-sī Rojava oa-ná bē chió A-la-pek-lâng, Assyria lâng kap Turkmen lâng jîn-kháu; kiam kî-tha chit kóa chió-sò͘ cho̍k-hē.

Lūi-pia̍t:Su-lī-a Lōe-chiàn
Kurd lâng

**Kurd lâng** sī Tiong-tang tē-khu ê bîn-cho̍k, kóng Kurd-gí, chú-iàu khiā tī Thó͘-ní-kî tang-pō͘ kiam tang-lâm-pō͘ (Pak Kurdistan), Iran sai-pō͘ (Tang Kurdistan), Iraq pak-pō͘ (Lâm Kurdistan), koh ū Su-lī-a pak-pō͘ (Sai Kurdistan; ia̍h hō Rojava). Kurd lâng nā chiàu bûn-hòa kap giân-gí sī khah óa Iran lâng.
Charles 3-sè (Sai Frank)

**Charles 3-sè Kán-tan-chiá** (*Charles III le Simple*; 879 nî 9 goe̍h 17 ji̍t – 929 nî 10 goe̍h 7 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 898 nî 1 goe̍h 3 ji̍t kàu 922 nî 6 goe̍h 30 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Carloman 2-sè

**Carloman 2-sè** (*Carloman II*; 866 nî – 884 nî 12 goe̍h 6 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 879 nî 4 goe̍h 11 ji̍t kàu 884 nî 12 goe̍h 6 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Louis 3-sè

**Louis 3-sè** (*Louis III*; 863 nî – 882 nî 8 goe̍h 5 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 879 nî 4 goe̍h 11 ji̍t kàu 882 nî 8 goe̍h 5 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Louis 4-sè

**Hái-gōa-lâng Louis 4-sè** (*Louis IV d'Outremer*; 920 nî 9 goe̍h 10 ji̍t – 954 nî 9 goe̍h 30 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 936 nî 6 goe̍h 19 ji̍t kàu 954 nî 9 goe̍h 10 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Louis 5-sè

**Louis 5-sè** (*Louis V*; 967 nî – 987 nî 5 goe̍h 22 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 986 nî 3 goe̍h 2 ji̍t kàu 987 nî 5 goe̍h 21 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Robert 1-sè

**Robert 1-sè** (*Robert I<sup>er</sup>*; 860 nî – 923 nî 6 goe̍h 15 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 922 nî 6 goe̍h 29 ji̍t kàu 923 nî 6 goe̍h 15 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Raoul (Bourgogne)

**Raoul** (890 nî – 936 nî 1 goe̍h 15 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 923 nî 6 goe̍h 15 ji̍t kàu 936 nî 1 goe̍h 15 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Sam-hûn chhit-phek

**Sam-hûn chhit-phek** (三魂七魄) sī Tiong-kok Tō-kàu tùi hûn-phek ê kóng-hoat. Sâm-hun ū thai-kong (胎光), sek-lêng (奭靈) kap iu-cheng (幽精); chhit-phek ū si-kó͘ (屍狗), ho̍k-sí (伏矢), chhiok-im (雀陰), thun-che̍k (吞賊), hui-to̍k (非毒), tû-òe (除穢) kap chhàu-hì (臭肺).

## Sam-hûn

## Chhit-phek

## Siong-koan
*Hûn-phek
Charles 3-sè

**Charles 3-sè** ū khó-lêng sī chí:

* Charles 3-sè (Sai Frank)
* Charles 3-sè (Tang Frank)
* Charles 3-sè (Liân-ha̍p Ông-kok)

## Siong-koan
* Karl 3-sè
Chin-jîn

**Chin-jîn** (真人) sī chi̍t-chióng chong-kàu ia̍h tiat-ha̍k siōng ê kéng-kài. Chi̍t-kóa kū-iú it-tēng siu-ûi ê tō-sū kap hôe-siūⁿ mā ě pī hō-chò "chin-jîn".
Eudes

**Eudes** (898 nî 1 goe̍h 3 ji̍t kòe-sin) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 888 nî 2 goe̍h 29 ji̍t kàu 898 nî 1 goe̍h 3 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Lothaire

**Lothaire** (941 nî – 986 nî 3 goe̍h 2 ji̍t) sī Hoat-kok ê kok-ông, chāi-ûi kî-kan sī 954 nî 9 goe̍h 10 ji̍t kàu 986 nî 3 goe̍h 2 ji̍t.

Lūi-pia̍t:Sai Frank kok-ông
Tō-ka

**Tō-ka** (道家), he̍k-chiá **Ló-Chong su-sióng** (老莊思想), sī Tiong-kok Chu-chú Pek-ka lāi tiōng-iàu ê su-sióng ha̍k-phài chi-it, tī Chhun-chhiu Chiàn-kok sî-tāi í Ló-chú kap Chong-chú chò tāi-piáu. Se Hàn chho͘-kî, Hàn Bûn-tè kap Hàn Kéng-tè í Tō-ka su-sióng tī-lí kok-ka, hō͘ jîn-bîn thang ùi Chîn-tiâu ê khok-chèng tiong hiu-ióng-seng-sek, le̍k-sú-siōng hō-chò Bûn-Kéng chi tì. Lo̍h-bóe, Jû-ka ha̍k-chiá Táng Tiōng-su hiòng Hàn Bú-tè thê-chhiòng "to̍k chun Jû-su̍t" (獨尊儒術) ê chèng-chhek, Tō-ka chiông-chhú chiâⁿ-chò hui-chú-liû ê su-sióng. Sòng-tiâu í-āu, Chu-chú-ha̍k heng-khí, to̍k-li̍p ê Tō-ka su-sióng ki-pún-siōng í-keng bô-chûn-chāi ah.

Tō-ka sui-jiân bô khì hō͘ koaⁿ-hong chhái-la̍p, tān-sī iu-goân kè-sio̍k tī Tiong-kok kó͘-chá su-sióng ê hoat-tián tiong, pān-ián tio̍h tiōng-iàu ê kak-sek. Gūi-Chìn hiân-ha̍k kap Sòng-Bêng lí-ha̍k lóng ke-kiám iông-ha̍p tio̍h Tō-ka su-sióng. Hu̍t-kàu thoân-ji̍p Tiong-kok liáu-āu, Siân-chong ê hoat-tián mā siū-tio̍h Tō-ka ê éng-hióng kap khé-hoat.
Im-iông-ka

**Im-iông-ka** (陰陽家) sī Tiong-kok Tong Chiu Chiàn-kok sî-tāi tiong-kî ê chú-iàu ha̍k-phài, iā sī Chu-chú Pek-ka chi-it. In thê-chhiòng im-iông ngó͘-hêng ê su-sióng, só͘-í mā hō-chò **Ngó͘-hêng-ka** (五行家). Chau Ián, Lū Put-úi kap Lâu An sī Im-iông-ka su-sióng ê tāi-piáu jîn-bu̍t.

## Siong-koan
*Im-iông
*Ngó͘-hêng
Caroling ông-tiâu

**Caroling ông-tiâu** sī chi̍t-ê Frank lâng hôa-cho̍k. In sī 7 sè-kí ê sî Pippinid/Arnulfings pō͘-cho̍k hoat-tián chhut--lâi-ê. ông-tiâu tī 8 sè-kí tiong-kî ún-tēng liáu khoân-le̍k, keng-kòe tùi kiong-siòng (l. *maior palatii*) kap Frank kong-chiok (*dux et princeps Francorum*) ê kè-sêng, ùi Meroving ông-tiâu ē-té chiâⁿ chò Frank lâng si̍t-chè ê thóng-tī-chiá

751 nî ê sî, goân Meroving ông-tiâu sit-khoân, Caroling hē ê Pepin 3-sè hông ka-bián chò Frank lâng ê ông, khai-sí Caroling ông-tiâu ê tiâu-tē. Kàu 800 nî ê sî, Caroling ê Charlemagne koh hông ka-bián chò Lô-má-lâng ê Hông-tè.

Lūi-pia̍t:Hoat-kok ê le̍k-sú
Goân-chó͘ Ìn-Au chong-kàu

**Goân-chó͘ Ìn-Au chong-kàu** sī keng-kòe gián-kiù, chiàu chu Ìn-Au bîn-cho̍k chi kan tī sîn-bêng, chong-kàu si̍t-chok kap sîn-ōe chi kan saⁿ-kīn ê pō͘-hūn pí-kàu sán-seng ê têng-kiàn lí-lūn.
Goân-chó͘ Ìn-Au giân-gí

**Goân-chó͘ Ìn-Au giân-gí** sī giân-gí-ha̍k têng-kiàn ê Ìn-Au giân-gí-hē kiōng-tông chó͘-sian. Pí-kàu kî-tha ê goân-chó͘ giân-gí, Ìn-Au hē-thóng siū tio̍h siāng kài siông-sè ê gián-kiù, sī ha̍k-kài liáu-kái siāng chheng-chhó ê chi̍t khoán.

## Tsham-khó bûn-hiàn

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Guā-pōo liân-kiat

* At the University of Texas Linguistic Research Center: List of online books , Indo-European Lexicon
* Proto-Indo-European Lexicon at the University of Helsinki, Department of Modern Languages, Department of World Cultures, Indo-European Studies
* 
* Indo-European Lexical Cognacy Database 
* glottothèque – Ancient Indo-European Grammars online, an online collection of video lectures on Ancient Indo-European languages
Gí-hē

**Gí-hē** (Eng-gí: *language family*), mā ū kóng **gí-cho̍k**, sī chí tùi kiōng-tông chó͘-sian giân-gí ia̍h sī chhin-tāi giân-gí hoat-tián chhut--lâi ê chi̍t kûn giân-gí. Keng-kòe pí-kàu giân-gí-ha̍k ê gián-kiù, thang hun-sek chhut chi̍t-ê gí-hē ê giân-gí sêng-oân

## Iōng-gí
Ū-ê ha̍k-chiá chiong "gí-hē" chi̍t-ê iōng-gí kò͘-tēng ēng tī it-tēng ê hun-lūi chân-kip, chóng-sī ha̍k-kài tùi chi̍t khoán iōng-hoat bô chin it-tì.

Tī Eng-gí, thoân-thóng-siōng thang tī chi̍t-ê *family* ē-té hun *branch*; ùi branch ē-té koh hun *group*, ē chi̍t chân chài hun *complex*. Ji̍t-gí-sek ê su̍t-gí ū sú-iōng "gí-phài" ( *goha*) kap "gí-kûn" ( *gogun*), lâi kò-pia̍t piáu-tat gí-hē ē-té ê nn̄g chân chhù-hun-lūi; tī Hôa-gí-sek ê iōng-gí sī hun "gí-cho̍k" (語族) kap "gí-chi" (語支).
Khé-bêng Kàu-hōe

**Khé-bêng Kàu-hōe** (啟明教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1959 nî sêng-li̍p, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Má-keng-chhī.

## Chham-khó
Hui-A gí-hē

**Hui-A gí-hē** sī chi̍t khoán tōa gí-hē. Nā kun-kù 2009 nî Ethnologue ê ko͘-sǹg, sī tāi-khài pau-koat 300 khoán iáu koh chûn-oa̍h ê giân-gí kap hong-giân.

Pún gí-hē ê giân-gí tōa-hūn sī liû-thong tī Se-a, Pak-hui, Hui-chiu-kak kap Sahel pō͘-hūn só͘-chāi.
Charlemagne

**Charlemagne** (747 ia̍h 748 nî 4 goe̍h 2 ji̍t – 814 nî 1 goe̍h 28 ji̍t), he̍k-chiá kiò **Charles Tāi-tè** (la. *Carolus Magnus*) ia̍h **Charles 1-sè**, si  768 nî khái-sí ê Frank lâng ê Ông, chū 774 nî ê Lombard lâng ê Ông, kap chū 800 nî khai-sí ê Lô-má-lâng ê Hông-tè. I sī chū Sai Lô-má Tè-kok bia̍t-bông liáu-āu Se-au tē-hng thâu chi̍t ūi kong-jīn ê hông-tè

Lūi-pia̍t:Sîn-sèng Lô-má Hông-tè
Louis 1-sè

**Louis 1-sè Tok-sìn-chiá** (778 nî – 840 nî 6 goe̍h 20) sī 781 nî khái-sí ê Aquitaine Ông, mā sī chū 813 nî khai-sí ê Frank lâng ê Ông, kiam kap i lāu-pē Charlemagne chò kiōng-tī hông-tè
Chiong-kun Kàu-hōe

**Chiong-kun Kàu-hōe** (將軍教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê chi-hōe, tī 1965 nî sêng-li̍p, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Bāng-oaⁿ-hiong.

## Chham-khó
Sai-sū Kàu-hōe

**Sai-sū Kàu-hōe** (西嶼教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1886 nî sêng-li̍p, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Sai-sū-hiong.

## Chham-khó
Chhit-bí Kàu-hōe

**Chhit-bí Kàu-hōe** (七美教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1920 nî sêng-li̍p, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Chhit-bí-hiong.

## Chham-khó
Pe̍h-soa Kàu-hōe

**Pe̍h-soa Kàu-hōe** (白沙教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1887 nî sêng-li̍p, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Pe̍h-soa-hiong.

## Chham-khó
Káng-bí Kàu-hōe

**Káng-bí Kàu-hōe** (講美教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Ko-hiông Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, ūi-tī Phêⁿ-ô͘-koān Pe̍h-soa-hiong.

## Chham-khó
Lân-iâng Kàu-hōe

**Lân-iâng Kàu-hōe** (蘭陽教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1961 nî sêng-li̍p, ūi-tī Gî-lân-koān Gî-lân-chhī.

## Chham-khó
Sú-chêng

**Sú-chêng** () chiàu-jī ê ì-sù sī "le̍k-sú chìn-chêng", nā jîn-lūi le̍k-sú ê sú-chêng sî-tāi sī hêng-tōng kiam kái-phò-tek hiān-tāi jîn-lūi sán-séng liáu-āu, kàu su-kì hē-thóng kì-lio̍k ê le̍k-sú sán-seng í-chêng ê hit tōaⁿ sî-kan. Sú-chêng ê koan-liām, tāi-seng sī hoat-kok khó-kó͘-ka Paul Tournal tī 1830 nî-tāi khai-sí chhái-ēng.

Mesopotamia (Nn̄g Hô Liû-he̍k, 兩河流域) ê Sumer, Ìn-tō͘-hô Kok-tē, kap kó͘-tāi Ai-ki̍p sī siāng chá hoat-tián chhut bûn-jī hē-thóng lâi pó-chhî le̍k-sú kì-lio̍k ê bûn-bêng, hit-chūn chha-put-to sī hia ê boán-kî Chheⁿ-tâng Sî-tāi.

Sú-chêng mā thang ka chiūⁿ jîn-lūi sán-seng chìn-chêng Tē-kiû kap sèⁿ-miā hoat-tián ê kòe-têng, chóng-sī chit pō͘-hūn bô sǹg sī it-poaⁿ le̍k-sú gián-kiù ê hun-iá.
Thâu-siâⁿ Kàu-hōe

**Thâu-siâⁿ Kàu-hōe** (頭城教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1886 nî sêng-li̍p, ūi-tī Gî-lân-koān Thâu-siâⁿ-tìn.

## Chham-khó
Indus Hô

**Sindhu Hô** sī Lâm-a ê chú-iàu hô-chhoan chi it, tn̂g-tō͘ ū 3,180 kong-lí, chúi-goân hâm Se-chōng ê sai-pêng ê Kailash Soaⁿ kap Manasarovar Ô͘, kang-chúi keng-kòe Ladakh, Gilgit-Baltistan, Khyber Pakhtunkhwa, kàu Punjab liáu-āu ji̍p A-la-pek Hái.

Lūi-pia̍t:Khe
Ta-khe Kàu-hōe

**Ta-khe Kàu-hōe** (礁溪教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1920 nî sêng-li̍p, ūi-tī Gî-lân-koān Ta-khe-hiong.

## Chham-khó
Lô-tong Kàu-hōe

**Lô-tong Kàu-hōe** (羅東教會) sī Tâi-oân Ki-tok Tiúⁿ-ló Kàu-hōe Chhit-chhiⁿ Tiong-hōe ê chi̍t-ê tông-hōe, tī 1904 nî sêng-li̍p, ūi-tī Gî-lân-koān Lô-tong-tìn.

## Chham-khó
Indus bûn-bêng

**Indus bûn-bêng**, he̍k-chiá kóng **[[Indus Kang]] bûn-bêng** ia̍h **Indus Kok-tē bûn-bêng**, sī chêng 3300 nî kàu chêng 1300 nî ê Chheⁿ-tâng-khì Sî-tāi bûn-bêng, chú-iàu tī Lâm-a sai-pak-pêng hoat-tián, hoān-ûi pau-koat kin-á-ji̍p Afghanistan tang-pak, Pakistan, kap Ìn-tō͘ ê sai-pek-pō͘. Pún bûn-bêng kap Kó͘-tāi Ai-ki̍p kiam Mesopotamia chò-hóe sī sè-kài siōng siāng kó͘ ê 3-ê bûn-bêng.

Lūi-pia̍t:A-chiu ê le̍k-sú
Cha̍p-ka

**Cha̍p-ka** (雜家) sī Tiong-kok Sian-chîn sî-tāi ê ha̍k-su̍t su-sióng lāi ê Kiú-liû Si̍p-ka chit-it. Cha̍p-ka bô goân-chhòng ê su-sióng, Cha̍p-ka ê ha̍k-chiá mā bô jīn-ûi in ka-kī sī Cha̍p-ka. Ùi bo̍k-chiân ê chu-liāu lâi khòaⁿ, "Cha̍p-ka" ê kóng-hoat lâi-chū Pan Kò͘ siá ê *[[Hàn-su]]* *[[Gē-bûn-chì]]* lāi. Cha̍p-ka ê tāi-piáu tù-chok ū *[[Hoâi-lâm-chú]]* kap *[[Lī-sī Chhun-chhiu]]*.
Bêng-ka (Chu-chú Pek-ka)

**Bêng-ka** (名家) sī Tiong-kok Chiàn-kok sî-tāi ê Chu-chú Pek-ka chi-it. Bêng-ka ê jîn-bu̍t tī kó͘-chá sî-tāi sī "piān-chiá" chhut-miâ. Piān-chiá ēng "si̍t" (實) kap "bêng" (名) lâi chhián-su̍t koan-tiám, hêng-sêng chi̍t-thò lô-chek lí-lūn. Che sī Tiong-kok lô-chek-ha̍k ê ki-chhó͘. Tī Su-má Tâm ê *[[Lūn Lio̍k-ka Iàu-chí]]* kap Pan Kò͘ ê *[[Hàn-su]]* *[[Gē-bûn-chì]]* lāi lóng ū kóng tio̍h Bêng-ka. Bêng-ka ê tāi-piáu jîn-bu̍t ū Kong-sun Liông, Sòng Kian, Ún Bûn, Tēng Sek kap Hūi Si.
Hu̍t-sī

**Hu̍t-sī** (佛寺; Hoân: विहार *vihāra*), kán-chheng **sī** (寺) ia̍h **sī-īⁿ** (寺院), sī Hu̍t-kàu ê chong-kàu kiàn-tio̍k, mā sī cheng-ka ki-chū kap siu-hēng ê só͘-chāi. Hu̍t-sī lāi it-poaⁿ lóng ū Hut-thah. Hu̍t-sī ê koán-lí-chiá hō-chò chū-chhî.

Lūi-pia̍t:Hu̍t-kàu
Peng-ka

**Peng-ka** (兵家) sī Tiong-kok Chhun-chhiu Chiàn-kok sî-tāi ê Chu-chú Pek-ka chi-it. Peng-ka só͘ gián-kiù kap thó-lūn ê chú-iàu sī kun-sū su-sióng; ha̍k-soat ê tiōng-tiám tī-leh "iōng-peng" (用兵), tio̍h sī chiàn-su̍t kap chiàn-lio̍k ê būn-tê. Chhun-chhiu Chiàn-kok sî-tāi ê Peng-ka tāi-piáu jîn-bu̍t ū Sun Bú, Sun Pîn kap Gô͘ Khí téng-téng. Chhun-chhiu Chiàn-kok liáu-āu, chai-iáⁿ kun-sū ê kun-sū-ka mā ē pī kui-lūi chò Peng-ka ê chi̍t pō͘-hūn.
Tōa-ô͘ Kong-hn̂g

**Tōa-ô͘ Kong-hn̂g** (大湖公園) sī chi̍t chō ūi-tī Tâi-oân Tâi-pak-chhī Lāi-ô͘-khu ê kong-hn̂g.

## Siong-koan
* Phek-ô͘ Kong-hn̂g
* Toā-ô͘ Kong-hn̂g Chām
Phek-ô͘ Kong-hn̂g

**Phek-ô͘ Kong-hn̂g** (碧湖公園) sī chi̍t chō ūi-tī Tâi-oân Tâi-pak-chhī Lāi-ô͘-khu ê kong-hn̂g.

## Siong-koan
*Tōa-ô͘ Kong-hn̂g
Chhiòng-hêng-ka

**Chhiòng-hêng-ka** (縱橫家) sī tī Tiong-kok Chiàn-kok sî-tāi teh chiông-sū chèng-tī gōa-kau oa̍h-tāng ê phài-pia̍t; tī Pan Kò͘ siá ê *[[Hàn-su]]* *[[Gē-bûn-chì]]* lāi sī Kiú-liû chi-it. Chhiòng-hêng-ka koh ē-tàng hun chò **ha̍p-chhiòng** (合縱) kap **liân-hêng** (連橫) nn̄g ê phài-pia̍t. Ha̍p-chhiòng-phài ê tāi-piáu jîn-bu̍t ū Kong-sun Ián kap So͘ Chîn; liân-hêng-phài ê tāi-piáu jîn-bu̍t sī Tiuⁿ Gî.
Hayʼat Taḥrīr al-Shām

**Hayʼat Taḥrīr al-Shām** (A-la-pek-gí: هيئة تحرير الشام‎‎), ì-sù sī "Levant Kái-hòng Cho͘-chit", sī tâu-sin tī Su-lī-a Lōe-chiàn ê chi̍t-ê sè-le̍k, sio̍k Salafi-phài ê Jihadi-chú-gī thoân-thé, mā sī hông jīn-tēng ê khióng-pò͘-chú-gī cho͘-chit chi it.

Pún thoân-thé sī 2017 nî 1 goe̍h 28 sêng-li̍p--ê, sī chá-chêng Jabhat Fateh al-Sham, Ansar al-Din Chiân-tīn, Jaysh al-Sunna, Liwa al-Haqq, kap Nour al-Din al-Zenki Ūn-tōng téng thoân-thé ê kiat-ha̍p.
Levant

**Levant** (A-la-pek-gí: المشرق /ʔal-maʃriq/) sī Tang Tē-tiong-hái Tē-khu ê le̍k-sú-sèng tē-hō-miâ. Khah khoah ê ì-sù sī chí kui-ê hâm tó-sū chai-lāi, tùi Hi-lia̍p hiòng tang-pêng, kòe Thó͘-ní-kî, se̍h kòe Tē-tiong-hái iân-hōaⁿ kàu Libya poàn-pêng kiam Ai-ki̍p, kap in-ê tang-pêng chi̍t kóa kok-ka.
Kok-li̍p Kok-hōe Tô͘-su-koán

**Kok-li̍p Kok-hōe Tô͘-su-koán** (j. 国立国会図書館) sī Ji̍t-pún chi̍t keng choan-bûn thê-kiong kok-hōe gī-oân tiâu-cha gián-kiù kap hêng-chèng su-iàu, kiam ho̍k-bū kok-bîn ê tô͘-su-koán.

## Tsù-kái
CiNii

**CiNii** sī Ji̍t-pún ê chi̍t-ê su-chì database ho̍k-bū, choan-bûn siu-chi̍p Ji̍t-pún chāi-tē ê Eng-gí kap Ji̍t-gí chhut-pán tì-chok, koán-lí-chiá sī Kok-li̍p Chu-sìn-ha̍k Gián-kiù-só͘ (国立情報学研究所).

Lūi-pia̍t:Bāng-chām
Chèng-tī keng-chè

**Chèng-tī keng-chè** (Eng-gí: *political economy*), mā thang kóng **chèng-tī keng-chè-ha̍k**, sī choan-bûn tī seng-sán kap kau-e̍k tang-tiong koan-hē tio̍h hoat-lu̍t, koàn-si̍p, chèng-hú, kiam kok-ka siu-ji̍p hong-bīn ê gián-kiù.

## Gí-goân kap iōng-gí
"Keng-chè" sī kīn-tāi tùi pí-lūn Eng-gí *economy* ê se-iûⁿ khài-liām ê hoan-e̍k, hit jī goân-té sī ka-kè, ka-chèng ê ì-sù. Chá-kî tī Eng-gí nā beh kóng kok-ka siā-hōe hong-bîn ê *economy*, sī ài ēng *political economy* ("chèng-tī keng-chè") chit-ê sû-gí. Tī 19 sè-kí, goán-té *political economy* ê ì-sù chiām-chhù hō͘ *economics* ("keng-chè-ha̍k") chit jī thè-ōaⁿ--khì; *economy* ê ì-sù mā piàn chò ē-tàng ti̍t-chiap piáu-sī kok-ka ê chân-bīn.

Kin-á-ji̍t kóng ê chèng-tī keng-chè, ì-sù pau-koat ū Marx phài ê hun-sek, Chicago phài kap Virginia phài ê kong-kiōng soán-te̍k gián-kiù chhiú-lō͘, he̍k-chiá sī chí kong-kiōng chèng-chhek hong-bīn ê keng-chè gián-kiù.

*
Saudi Aramco

**Saudi Aramco** (A-la-pek-gí: أرامكو السعودية‎‎ ʾArāmkō s-Suʿūdiyyah) sī Saudi A-la-pek ê chio̍h-iû kiam thian-jiân-khì kong-si, chóng-pō͘ tī Dhahran. In sī thong-sè-kài siāng koân kè-ta̍t ê kong-si.

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Saudi A-la-pek
Kok-bū-īⁿ Kok-iú Chu-sán Kam-tok Koán-lí Úi-oân-hōe

**Kok-bū-īⁿ Kok-iú Chu-sán Kam-tok Koán-lí Úi-oân-hōe** (国务院国有资产监督管理委员会) sī Tiong-kok chèng-hú tī 2003 nî sêng-li̍p ê ki-koan, tāi-piáu kok-ka si̍t-hêng tī kong-si ê chhut-chu-chiá chek-jīm.
ExxonMobil

**Exxon Mobil Kong-si** (*Exxon Mobil Corporation*) sī Bí-kok ê khòa-kok-sèng chio̍h-iû kiam gá-suh kong-si, chóng-pō͘ tī Texas ê Irving. In sī tùi khah-chá John D. Rockfeller ê Piau-chún Chio̍h-iû Kong-si sêng-kè kòe--lâi-ê, sī 1999 nî 11 goe̍h 30 keng-kòe pēng-ha̍p Exxon kap Mobil nn̄g keng kong-si sán-seng--ê.
Hayata Bunzô

**Hayata Bunzô** (早田 文藏; 1874 nî 12 goe̍h 2 ji̍t – 1934 nî 1 goe̍h 13 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê si̍t-bu̍t-ha̍k-chiá, choan-bûn tī Ji̍t-pún ê si̍t-bu̍t hun-lūi gián-kiù, mā sī tong-sî tī Tâi-oân chú-iàu ê si̍t-bu̍t-ha̍k-chiá chi it.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân seng-bu̍t-ha̍k-ka
Ōe-ka

**Ōe-ka** (畫家) sī í kòe-ōe chò-ûi chit-gia̍p ê lâng, he̍k-chiá sī tī kòe-ōe hong-bīn ê piáu-hiàn te̍k-pia̍t iu-siù ê jîn-bu̍t. Se-iûⁿ tī bûn-gē-ho̍k-heng ia̍h-sī chìn-chêng ê sî-tāi, ōe-ka ki-pún-siōng sī siū lâng úi-thok lâi choh-ōe ê chit-gia̍p. Tī kó͘-chá ê Tiong-kok, chē-chē ōe-ka lóng m̄-sī chit-gia̍p-sèng ê.

Lūi-pia̍t:Kòe-ōe
Cult

Eng-gí ê ***cult*** chit jī sī piáu-sī chi̍t kûn chong-kàu, cheng-sîn, ia̍h sī tiat-ha̍k sìn-gióng sèng-chit ê thoân-thé, he̍k-chiá sī piáu-sī tùi it-tēng tùi-siòng ia̍h bo̍k-phiau ū kiông-tông hèng-chhù ê chi̍t kûn lâng.

## Sú-iōng kap hoan-e̍k
*Cult* ū khì-hiâm ê ì-sù, tiāⁿ sī gōa-lâng tùi bó͘ chi̍t kûn te̍k-sû kui-tiâu ia̍h oa̍h-tāng thoân-thé ê chheng-ho͘. Tī chong-kàu ê lí-lō͘ ē-té *cult* khah giâm-keh lâi hoan-e̍k thang tùi-tâng **sió-chong-phài** (hân. 小宗派); nā chham-khó Hôa-gí ê koàn-sì, chit jī ū hoan-e̍k chò "siâ-kàu".

## Koan-liân
* *[[Sect]]*

Lūi-pia̍t:Chong-kàu
Bûn-jī-ga̍k

**Bûn-jī-ga̍k** (文字獄) sī choan-chè thóng-tī-chiá tùi tha̍k-chheh-lâng ê chi̍t-chióng pek-hāi. Bûn-jī-ga̍k ê àn-kiāⁿ tiāⁿ-tiāⁿ sī bû-tiong-seng-iú, siáu-jîn chō-iâu só͘ chō-sêng ê. Tiong-kok ùi Bêng Thài-chó͘ sî-kî khai-sí kàu Chheng-tiâu tiong-kî, khah tōa kui-bô͘ ê bûn-jī-ga̍k sīm-chì ē-tàng khan-liân tio̍h chiūⁿ-pah, chiūⁿ-chheng lâng siū-hāi.
Siâ-kàu

**Siâ-kàu** (邪教), chiàu-jī ê ì-sù sī "siâ-tō ê chong-kàu". Chi̍t phài thoân-thé ia̍h sìn-gióng sī-m̄-sī sǹg "siâ-kàu", thang sī kò-jîn chú-koan jīn-tēng--ê, siā-hōe phó͘-phiàn jīn-ûi--ê, he̍k-chiá sī kok-ka ia̍h chong-kàu thóng-tī-chiá koat-tēng--ê, ēng chit jī ê bo̍k-te̍k, tiāⁿ-iiāⁿ sī khoân-le̍k-chiá beh tân-ap bó͘ chi̍t phài chong-kàu.

## Siong-koan
* Chong-kàu khún-pek
* Chong-kàu chū-iû
* Cult
Hoān-chōe sim-lí-ha̍k

**Hoān-chōe sim-lí-ha̍k** (犯罪心理學) sī chi̍t mn̂g teh gián-kiù hoān-chōe sū-kiāⁿ siong-koan jîn-bu̍t hêng-ûi ê kho-ha̍k kap hoān-chōe in-sò͘. Hām hoān-chōe siong-koan ê jîn-bu̍t, it-poaⁿ tāi-seng siūⁿ-tio̍h hoān-chōe-jîn, lēng-gōa iā pau-hâm hū-chek tāi-pó͘, cheng-cha, tui-sò͘, sím-phòaⁿ kap hêng-hêng ê koaⁿ-oân, iáu-koh ū chèng-jîn kap pī-hāi-jîn. Hoān-chōe sim-lí-ha̍k-chiá ē-tàng pān-ián kàm-tēng-jîn hia̍p-chō͘ hoat-koaⁿ kap pôe-sím-thoân lâi liáu-kái hoān-jîn ê sim-lí kap chèng-jîn kì-ek ê khó-sìn-sèng būn-tê. Cheng-sîn-i-ha̍k iā ē chhú-lí tio̍h chi̍t pō͘-hūn ê hoān-chōe hêng-ûi, iû-kî sī cheng-sîn-pēⁿ hoān-chōe-jîn ê tī-liâu.

## Siong-koan
*Hoān-chōe-ha̍k
Ká-sek

**Ká-sek** (假釋), he̍k-chiá **ké-chhut-ga̍k** (假出獄), sī hoān-chōe-jîn tī in ê hêng-kî kiat-sok chìn-hêng, thê-chá sek-hòng, tī kaⁿ-ga̍k gōa hok-hêng.
Lí Te̍k-phoan

**Lí Te̍k-phoan** (李澤藩; ) sī chi̍t-ūi Tâi-oân Sin-tek chhut-sin ê ū-miâ ōe-ka kiam bí-su̍t kàu-su. I sī Nobel Hòa-ha̍k Chióng tit-chú Lí Oán-tiat ê lāu-pē.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Lí Te̍k-phoan Bí-su̍t-koán
* Hong-siâⁿ hong-chhái: Lí Te̍k-phoan Pah-hòe Kì-liām Ōe-tián
* Tī Sò͘-ūi Tián-chông Ji̍p-kháu Bāng ê Lí Te̍k-phoan Sò͘-biâu Chhòng-chok Chhiú-kó Sò͘-ūi Bí-su̍t-koán, liû-lám Lí Te̍k-phoan ê pō͘-hūn chok-phín

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê gē-su̍t-ka
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
T
Asahara Syôkô

**Asahara Syôkô** (麻原 彰晃; Mâ-goân Chiong-hóng), pún-miâ **Matumoto Tizuo** (松本 智津夫; 1955 nî 3 goe̍h 2 ji̍t – 2018 nî 7 goe̍h 6 ji̍t) sī Ji̍t-pún Kumamoto koān chhut-sin ê chong-kàu thâu-lâng, goân Aum Chin-lí-kàu (āu--lâi kái Aleph) ê khai-ki-chó͘.

I tī 1995 nî 5 goe̍h 16 ji̍t í Tang-kiaⁿ Tē-hā-thih Sarin Sū-kiāⁿ ê siú-bô͘-chiá sin-hūn hông chhip-ná. 2006 nî ê sî sí-hêng khak-tēng.

2018 nî 7 goe̍h 6 ji̍t ê sî-chūn, i tī Tang-kiaⁿ khu-liû-só͘ hō͘-lâng iōng tiàu-ām ê hong-sek chip-hêng sí-hêng kòe-sin,  tek-nî 63 hòe.
Dschinghis Khan

**Dschinghis Khan** sī Tek-kok ê pop liû-hêng-koa ga̍k-thoân. In sī 1979 nî tī München sêng-li̍p--ê, tong-sî in ēng Ralph Siegel chok-khek, Bernd Meinunger chok-sû ê *[[Dschinghis Khan (koa)|Dschinghis Khan]]* chit siú koa chham-ka Eurovision Chhiùⁿ-koa Pí-sài.
Disco

**Disco** sī chi̍t khoán bú-khek sek ê im-ga̍k khoán-chè, hâm funk, lêng-hûn-ga̍k, pop, kap salsa téng sêng-hun, tī 1960 nî-tāi sán-seng, tī 1970 nî-tāi tiong-kî kàu 1980 nî-tāi chá-kî te̍k-pia̍t liû-hêng.
Magnus Maximus

**Magnus Maximus** (iok 335 nî – 388 nî 8 goe̍h 28 ji̍t) sī Sai Lô-má Tè-kok tùi 383 nî kàu 388 nî kan ê hông-tè.

I tī 383 nî tng teh chò Britain chí-hui-koaⁿ ê sî, chhoàn-ūi Gratianus ê hông-khoân, jî-chhiá keng-kòe kap hông-tè Theodosius 1-sè siong-gī, hông siat chò tī Britannia kap Gaul ê hông-tè. I tī 387 nî ê sî ji̍p-chhim Italia, tè-bé hō͘ Theodosius 1-sè tī 388 nî ê Save Kang Chiàn-tò͘ phah pāi.
It-lē it-hiu

**It-lē it-hiu** (一例一休) sī Tâi-oân Chhòa Eng-bûn chèng-hú tī 2016 nî chip-chèng liáu-āu só͘ thui-tōng ê lô-kang kang-chok-jit kái-kek chèng-chhek, chú-iàu sī teh siu-chèng *[[Lô-tōng Ki-chún Hoat]]*, hō͘ só͘-ū ê lô-kang ta̍k lé-pài lóng ū chi̍t kang lē-kà-ji̍t kap chi̍t kang hiu-sek-ji̍t. Lē-kà-ji̍t sī kiông-chè hiu-kà, ah hiu-sek-ji̍t pó-liû tio̍h tân-sèng ka-pan ê khong-kan, lâi khak-pó lô-kang ū chiok-gia̍h ê hiu-sek sî-kan.

Kò͘-chú ē-tàng tī teng-sûn lô-kang ê tông-ì liáu-āu, hō͘ lô-kang tī hoat-tēng ê hiu-sek-ji̍t ka-pan. Lē-kà-ji̍t kan-na ē-tàng tī pit-iàu ê sî-chūn, kò͘-chú chiah ē-tàng iau-kiû lô-kang ka-pan; lô-kang tī lē-kà-ji̍t ka-pan liáu-āu, kò͘-chú tio̍h-ài chiàu kui-tēng hō͘ lô-kang soán-te̍k pó-kà. *Lô-ki-hoat* ê siong-koan siu-chèng-àn í-keng tī 2016 nî 12 goe̍h chhe 6 chāi Li̍p-hoat-īⁿ sam-tho̍k thong-kòe. Lēng-gōa, put-koán lô-kang sī tī lē-kà-ji̍t he̍k-chiá sī hiu-sek-ji̍t ka-pan, kò͘-chú lóng ài chi-hù lô-kang ka-pan-hùi.
Lô-tōng

**Lô-tōng** (勞動), ùi siā-hōe-ha̍k kap tiat-ha̍k ê kak-tō͘ lâi khòaⁿ, sī só͘-ū lâng tī chū-jiân-kài kap siā-hōe téng, teh î-chhî seng-oa̍h ê chhiú-tōaⁿ.
Ē-mn̂g Ōe-sī

**Ē-mn̂g Ōe-sī** (廈門衛視) sī chò-ûi sêng-tam Tiong-kok tāi-lio̍k tùi Tâi-oân ê soan-thoân jīm-bū só͘ phe-chún siat-tì ê siâⁿ-chhī chân-kip ê hong-giân ōe-chhiⁿ tiān-sī-tâi. Lē-sio̍k tī Ē-mn̂g Kóng-pò͘ Tiān-sī Chi̍p-thoân. Ē-mn̂g Ōe-sī í Bân-lâm-gú Ē-mn̂g-ōe ê chiat-bo̍k ûi-chú, pau-hâm gû-lo̍k, bûn-hòa, gē-su̍t kap sin-bûn chu-sìn téng-téng lōe-iông, bo̍k-chiân ta̍k-kang hòng-sàng chiat-bo̍k 18 tiám-cheng.
Cassini–Huygens

**Cassini–Huygens** sī chi̍t cho͘ bû-lâng thài-khong-chûn, tùi Tē-kiû sàng kòe Thó͘-chheⁿ. Pún chûn sio̍k Flagship-kip, sī NASA, ESA kiam ASI ha̍p-chok ê robot thài-khong-chûn. 1997 nî chhut-hoat liáu-āu, ùi 2004 nî ê sî ta̍t kàu Thó͘-chheⁿ. Kàu 2017 nî 4 goe̍h ûi-chí, jīn-bū iáu koh ūn-chok tang-tiong.
Hyuna

**Hyuna** (, ), pún-miâ **Kim Hyun-ah** () sī Hân-kok ê koa-chhiú, bú-chiá, chok-sû kiam model. I sī chêng im-ga̍k thoân-thé 4Minute kap Wonder Girls ê sêng-oân.
José María Álvarez

**José María Álvarez** sī chi̍t ūi Se-pan-gâ Thian-chú-kàu sîn-hū, i pat tī 1895 nî 8 goe̍h 22 ji̍t khì kàu Tâi-oân, tāi-seng chò Lô-chhù ê chú-jīm su-chè (司祭) 7 tang liáu-āu koh choán kòe Tām-súi ê kàu-hōe, 1904 nî 8 goe̍h 3 ji̍t sóa hiòng Ji̍t-pún ê Sù-kok.

Álvarez mā bat jîn-lūi-ha̍k, sī Se-pan-gâ Madrid Ông-ka Tē-lí Ha̍k-hōe (*Sociedad Geográfica de Madrid*) sêng-oân. I tī 1930 nî hoat-piáu koan-hē Tâi-oân ê tē-lí kiam le̍k-sú kì-lio̍k *Formosa: Tē-lí-ha̍k kap Le̍k-sú-ha̍k khó-chhat* (*Formosa. Geográfica e históricamente considerada*).

## Chham-chiàu

## Liân-kiat
* ''Formosa geográfica e historicamente considerada'', Biblioteca digital hispánica.
Cro-Magnon Lâng

**Cro-Magnon** sī chí Au-chiu iáu bô chn̂g-thâu kiàn-li̍p chìn-chêng ê sî-tāi só͘ chûn-chāi ê  *[[Homo sapiens]]* (hiān-tāi jîn-lūi). 

## Gián-kiù le̍k-sú
Cro-Magnon chi̍t khái-sí sī 1868 nî ê sî Hoat-kok tē-chit-ha̍k-chiá Louis Lartet ùi Dordogne tē-hng ê Les Eyzies siâⁿ hū-kīn ê Cro-Magnon Soaⁿ-khut hoan-kìⁿ--ê. Tī soaⁿ-khut lāi Lartet chhōe tio̍h 6 sian kut-keh, kiam chi̍t kóa chio̍h-khì kap ham-á-khak, chhiūⁿ-gê téng châi-liāu chè-chok ê mi̍h-kiāⁿ.

Chū Cro-Magnon hông hoat-hiān liáu-āu, Au-chiu kok-tē kè-sio̍k chhōe chhut chē ūi ū kâng lūi ê ûi-hâi.

## Chham-chiàu
* 

## Siong-koan
* Neanderthal
Si̍t-bu̍t-ha̍k ê chok-chiá ín-chiàu

Tī si̍t-bu̍t-ha̍k hō-miâ-hoat lāi-bīn, chok-chiá ín-chiàu sī chí chèng-tong hoat-piáu si̍t-bu̍t-ha̍k hō-miâ ê kò-jîn ia̍h thoân-thé ê ín-chiàu.

Tī si̍t-bu̍t-ha̍k-kài, chi̍t khoán koàn-si̍p sī sú-iōng kò͘-tēng ê chok-chiá hō-miâ kán-lio̍k. Pí-lūn **L.** sī choan-bûn chí Carolus Linnaeus.
Lô-chhù

**Lô-chhù** (羅厝) sī Tâi-oân Chiong-hòa-koān Po͘-sim-hiong lāi ê chi̍t-ê tē-hng, só͘-chāi tī Po-sim chhī-lāi sai-lâm-pêng.

## Le̍k-sú
Lô-chhù chng-siā kiam sì-ûi tē-hng sī 1920 nî só͘ siat Tâi-tiong-chiu Pho-sim-chng (坡心庄) koán lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu, chiàu 1935 nî ê thóng-kè, ū pêng-siông khiā-khí jîn-kháu 2,376 lâng.

## Kau-thong
* Chiong 140
* Chiong 143 (Lô-chhù-lō͘)

## Chham-khó

## Siong-koan
* Lô-chhù Thian-chú-tn̂g

## Liân-kiat
*
Imperial Chemical Industries

**Imperial Chemical Industries** (**ICI**), Tiong-bûn hoan-e̍k chò **Tè-kok Hòa-ha̍k Kang-gia̍p** (帝國化學工業), sī chi̍t keng chóng-pō͘ ūi-tī Liân-ha̍p Ông-kok Eng-lân Lûn-tun ê hòa-ha̍k kong-si, mā sī thong-sè-kài siōng-tōa ê hòa-ha̍k-phín seng-sán-siong chi-it. I-ê sán-phín pau-hâm iû-chhat, phang-liāu kap tiān-kang goân-liāu téng-téng. Tī 2008 nî chiaⁿ-goe̍h, pēng-ji̍p Hô-lân ê AkzoNobel chi̍p-thoân.
Phang-liāu

**Phang-liāu** (芳料) sī kū-iú hui-hoat-sèng, pēng-chhiáⁿ ē-ēng the̍h-lâi phòe-chè phang-cheng ê it-chhè phang-hiuⁿ bu̍t-chit. Phang-liāu ū hun chò thian-jiân kap jîn-kang, it-poaⁿ pī èng-iōng chāi hòa-chong-phín kap si̍t-phín hong-bīn ê chè-chō seng-sán. Thian-jîn phang-liāu koh thang hun chò tōng-bu̍t-sèng kap si̍t-bu̍t-sèng ê phang-liāu, thong-siông lóng sī hâm-iú chē-chē khoán sêng-hūn ê hūn-ha̍p-bu̍t. Tōng-bu̍t-sèng phang-liāu lâi-chū chi̍t-kóa tōng-bu̍t ê seⁿ-si̍t-chôaⁿ hun-pì-bu̍t he̍k-chiá pēⁿ-thài hun-pì-bu̍t. Si̍t-bu̍t-sèng phang-liāu lâi-chū si̍t-bu̍t ê hoe, kin, hoâiⁿ, hio̍h, chí, kóe-chí, chhiū-phôe téng-téng pō͘-ūi, he̍k-chiá sī hun-pì-bu̍t ka-kang.

## Siong-koan
*Phang-cheng
*Hiuⁿ
*Cheng-iû

Lūi-pia̍t:Si̍t-phín thiⁿ-ka-bu̍t
Royal Dutch Shell

**Royal Dutch Shell**, kán-chheng **Shell** (*Khak*), sī thong-sè-kài tē-jī tōa chio̍h-iû kong-si. Kong-si tī Eng-kok chù-chheh, chóng-pō͘ siat tī Hô-lân ê Hái-gê.
Marie Harel

**Marie Harel**, chhut-sì-miâ **Marie Catherine Fontaine** (1761 nî 4 goe̍h 28 ji̍t – 1844 nî 11 goe̍h 9 ji̍t) sī Hoat-kok Crouttes chhut-sì--ê. I kap Charles-Jean Bonvoust chò-hóe hoat-bêng liáu Camembert chhih-suh.

Harel goân-té sī chiàu chāi-tē thoân-thóng chè-chok chhut Camembert chhih-suh, liáu-āu ín-chhōa chhut tōa-liōng ê seng-sán, kî-tiong i-ê sun-á Cyrille Paynel mā tī Le Mesnil-Mauger hoat-tián seng-sán chit khoán chhih-suh ê kang-tiûⁿ.
Si̍t-bu̍t hêng-thài-ha̍k

**Si̍t-bu̍t hêng-thài-ha̍k** (植物形態學; *plant morphology*) sī chi̍t mn̂g teh gián-kiù si̍t-bu̍t ê gōa-pō͘ hêng-thài kap kò͘-chō ê si̍t-bu̍t-ha̍k ê hun-iá. Si̍t-bu̍t hêng-thài-ha̍k tī 20 sè-kí tiong-kî khai-sí, ùi choan-chù tī si̍t-bu̍t ê lāi-pō͘ kò͘-chō ê si̍t-bu̍t kái-phò-ha̍k to̍k-li̍p chhut-lâi. Thoân-thóng ê si̍t-bu̍t hun-lūi-ha̍k só͘ chhái-ēng ê si̍t-bu̍t te̍k-teng, ū chin tōa pō͘-hūn sī si̍t-bu̍t ê gōa-piáu. Thoân-thóng ê si̍t-bu̍t hêng-thài-ha̍k só͘ gián-kiù ê tùi-siòng sī thoân-thóng-siōng pī kui-lūi chāi si̍t-bu̍t ê hun-lūi-kûn, pí-lūn bî-seng-bu̍t, chin-khún í-ki̍p nâ-sè-khún, chó-lūi, sian-thai si̍t-bu̍t, î-kńg-sok si̍t-bu̍t téng-téng ê le̍k-sek si̍t-bu̍t, lēng-gōa iā ū chi̍t-kóa si̍t-bu̍t hòa-chio̍h kap goân-seng seng-bu̍t.
Lō-chí si̍t-bu̍t

**Lō-chí si̍t-bu̍t** (裸子植物; *gymnosperm*) sī chéng-chí si̍t-bu̍t tiong ê chi̍t lūi. Chit-khoán si̍t-bu̍t ê te̍k-teng sī phoe-chu ūi-tī chi̍t phìⁿ khai-hòng ê hio̍h-á téng. Lō-chú si̍t-bu̍t lóng-chóng ū 6 ê mn̂g, tāi-iok 14 ê kho 88 ê sio̍k kap chhiau-kòe 1000 ê chéng. Lō-chí si̍t-bu̍t ē sán-seng pau-chí, ū hoat-tián chò hoe-hún ê sió-pau-chí kap lâu tī phoe-chu lāi ê tōa-pau-chí 2 chióng. Tī siū-cheng liáu-āu, iā-chiū-sī tōa-pau-chí chham sió-pau-chí kiat-ha̍p, hêng-sêng ê phoe-gê ē chham kî-thaⁿ sè-pau cho͘-sêng phoe-chu, pēng hoat-tián chò chéng-chí.
Phoe-jú

**Phoe-jú** (胚乳; *endosperm*) sī pī-chí si̍t-bu̍t chéng-chí ê chi̍t-pō͘-hūn, sī chéng-chí thú-chûn êng-ióng ê chú-iàu só͘-chāi, kū-iú 3N ê jiám-sek-thé sò͘-liōng.
Umayya Khalifah-kok

**Umayyad** (A-la-pek-gí: الخلافة الأموية‎‎ *Al-Khilāfah al-ʾumawiyya*) sī Muhammad kòe-óng liáu-āu tē-jī-ê khalifah-kok. Pún kok sī goân Su-lī-a chóng-tok, Umayya ka-cho̍k ê Muawiya ibn Abi Sufyan tī Tē-it Muslim Lōe-chiàn kiat-sok ê 661 nî kiàn-li̍p--ê. 

Umayya Khalifah-kok ê siú-to͘ tī Damascus, āu--lâi cheng-ho̍k Caucasus, Transoxiana, Sindh, Maghreb, kap Iberia poàn-tó, kiàn-li̍p khí sè-kài siāng-tōa chi it ê tè-kok.

Lūi-pia̍t:A-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Khalifah-kok
Lîm Iú-hok

**Lîm Iú-hok** (Hàn: 林有福; Eng: *Lim Yew Hock*; ) sī chi̍t ūi Sin-ka-pho kap Má-lâi-se-a ê Hôa-kiâu chèng-tī jîn-bu̍t, tī 1948 nî kàu 1963 nî tiong-kan tam-jīm kòe Sin-ka-pho Li̍p-hoat-kio̍k kap Li̍p-hoat Gī-hōe ê gī-oân. 1956 nî kàu 1959 nî chhut-jīm tē-jī jīm Siú-se̍k Pō͘-tiúⁿ.

Chháu-kin chhut-sin ê Lîm Iú-hok, cha-nî ùi Raffles Institution pit-gia̍p liáu-āu, jīm-chit bûn-koaⁿ. Tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, i tâu-sin lô-kang ūn-tōng, sòa-lo̍h-khì chham-chèng. I tī 1949 nî ka-ji̍p Chìn-pō͘ Tóng; 1949 nî choán-óng ka-ji̍p Kang Tóng; lo̍h-bóe koh chham David Marshall ha̍p-cho͘ Lô-kang Tìn-sòaⁿ. Chiàn-āu ê Sin-ka-pho chèng-kio̍k tōng-tōng, chāi-tē iau-kiû to̍k-li̍p ê siaⁿ-im put-toān. Tī chit-khoán ê pōe-kéng chi-hā, Sin-ka-pho tong-kio̍k tī 1955 nî si̍t-si sin hiàn-hoat. Lông-kang Tìn-sòaⁿ liâm-mi tī kāng-nî ê Li̍p-hoat Gī-hōe tāi-soán tong-tiong sèng-soán; iû Marshall chhut-jīm tē-it jīm Siú-sek Pō͘-tiúⁿ, ah Lîm Iú-hok chhut-jīm Lô-kang kap Hok-lī Pō͘-tiúⁿ, jīm-lāi iā kiam-jīm Hù Siú-sek Pō͘-tiúⁿ.

Bô-gōa-kú, Marshall hām Liân-ha̍p Ông-kok Chèng-hú só͘ chìn-hêng ê chū-tī tâm-phòaⁿ phò-lia̍t, tī 1956 nî 6 goe̍h soan-pò͘ sî-chit, iû Lîm Iú-hok chiap-jīm. Tī Siú-sek Pō͘-tiúⁿ jīm-lāi, Lîm Iú-hok thàu-kòe ko-ap ê chhiú-tōaⁿ táⁿ-kek kéng-lāi ê chó-phài oa̍h-tāng, chiū án-ne chhú-tit liáu Eng-kok ê sìn-jīm, chhiok-sêng i hām Eng-kok têng khui chū-tī tâm-phòaⁿ, koh tī 1957 nî 4 goe̍h, hām Eng-kok ta̍t-sêng Sin-ka-pho choân-bīn chū-tī ê hiàn-chè hia̍p-gī, thè Sin-ka-pho Chū-tī-pang tī 1959 ê sêng-li̍p lâi tiān-tēng ki-chhó͘. Put-kò, Lîm Iú-hok tùi chó-phài ê kiông-ngē chok-hong, te̍k-pia̍t sī i tī 1956 nî kap 1957 nî nn̄g pái tìn-ap hôa-hāu chó-phài su-seng ê hêng-tōng, tì-sú i si̍t-khì liáu tōa-pòaⁿ Hôa-kiâu soán-bîn ê chi-chhî. Tian-tò, chāi-iá ê Jîn-bîn Hêng-tōng Tóng, tī Lí Kong-iāu ê léng-tō chi-hā, chi-chhî-tō͘ tōa-pak chhiau-oa̍t Lô-kang Tìn-sòaⁿ.

1959 nî, Lîm Iú-hok hām i só͘ sêng-li̍p ê Sin-ka-pho Jîn-bîn Liân-bêng tī Li̍p-hoat Gī-hōe tāi-soán tiong tiōng-chhò.
Hoâiⁿ

**Hoâiⁿ** (Eng: *stem*), si̍t-bu̍t-ha̍k hō-chò **keng** (莖), sī si̍t-bu̍t ê êng-ióng khì-koan chi-it. Chháu-pún si̍t-bu̍t ê hoâiⁿ mā ē-ēng hō-chò **koáiⁿ** (稈). Hoâiⁿ ê ē-kha chiap kin, thàu-kòe bo̍k-chit-pō͘ kā kin só͘ khip-siu tio̍h ê chúi-hūn kap khòng-bu̍t-chit óng-siōng ūn-sàng kàu kok êng-ióng khì-koan; thàu-kòe jūn-phôe-pō͘ kā kng-ha̍p-sêng ê sán-bu̍t óng-hā ūn-sàng. Hoâiⁿ ê lâi-goân sī si̍t-bu̍t ê phoe-thai kap phoe-gê.