open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
67

**67** (六十七 /  lio̍k-si̍p-chhit / la̍k-cha̍p-chhit) sī 66 kah 68 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

2
68

**68** (六十八 / lio̍k-si̍p-pat / la̍k-cha̍p-peh) sī 67 kah 69 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

2
69

**69** (六十九 / lio̍k-si̍p-kiú / la̍k-cha̍p-káu) sī 68 kah 70 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

2
101

**101** (一百空一 / chi̍t-pah-khòng-it) sī 100 kah 102 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

3
103

**103** (一百空三 / chi̍t-pah-khòng-saⁿ) sī 102 kah 104 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

3
112

**112** (一百十二 / chi̍t-pah-cha̍p-jī) sī 111 kah 113 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

3
115

**115** (一百十五 / chi̍t-pah-cha̍p-gō͘) sī 114 kah 116 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

3
Chhun-cheh

**Chhun-cheh** (, mā tha̍k **chhun-choeh**), iū kiò-chòe **Kòe-sin-nî** (), sī Tiong-kok, Hiong-káng, Ò-mn̂g, Tâi-oân kah Tang-lâm-a téng-téng só͘-chāi ê hoâ-jîn ê tiōng-iàu cheh-ji̍t. Tû-liáu **Chhun-cheh**, mā ū lâng hō-chòe **Sin-nî** (新年), **Nî-thâu** (年頭), **[[Sin-chhun]]** (新春) téng-téng.
Tn̂g-lâng

**Tn̂g-lâng** (唐儂) kóng-ê sī î-bîn hái-gōa jî-chhiáⁿ kui-hòa gōa-kok kok-che̍k ê Tiong-kok-lâng kah in ê āu-tāi. Bân-lâm-lâng kap Kńg-chiu-lâng khah chia̍p án-ne kóng. I ê khài-liām chham Hàn-jîn sio-siâng, lóng sī bûn-hòa siōng ê Tiong-kok-lâng. In tòa ê só͘-chāi thong-siông hō-chòe tn̂g-lâng-ke. Hiān-tāi khah chia̍p kóng **Hôa-jîn** (華人).

## Siang-koan
*Má-lâi-se-a Tn̂g-lâng
*Ìn-nî Tn̂g-lâng
Cheng-î Tāi-chiong-kun

**Cheng-î Tāi-chiong-kun** () tī Ji̍t-pún le̍k-sú siōng, goân-pún sī Tāi-hô ông-khoân uī-tio̍h beh tùi-khòng Emisi só͘ siat-tì ê lîm-sî ko-kip kun-koaⁿ chit-uī, tī chiàn-cheng kiat-sok liáu-āu kái-tû. Î () kóng-ê sī tòa tī Pún-chiu kah Pak-hái-tō ê Emisi Ainu-cho̍k. Tāi-chiong-kun ê gê-mn̂g hō-chòe bō͘-hú, só͘-í mā sio̍k-chheng **Bō͘-hú Chiong-kun** (). It-poaⁿ kán-chheng **Chiong-kun** ().

Chū 12 sè-kí bóe-kî khai-sí, chiong-kun piàn-sêng bú-sū kah kun-jîn ê léng-tō-jîn. 1192 nî, Minamoto no Yoritomo chhut-jīm Cheng-î Tāi-chiong-kun, kiàn-li̍p Kamakura bō͘-hú, léng-tō sì-kè ê chu-hâu.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Bō͘-hú chiong-kun
Koaⁿ-liâu

**Koaⁿ-liâu** (), kán-chheng **koaⁿ** (), tī Tang-a kóng-ê sī thoân-thóng ióng-iú phín-tia̍t (品秩) ê koaⁿ-goân.
Phín-tia̍t

**Phín-tia̍t** (), mā hō-chòe **phín-uī** (), sī kó͘-chá Tang-a kok-ka ê koaⁿ-liâu chè-tō͘.

## Tiong-kok
* Chèng-it-phín ()
* Chiông-it-phín ()
* Chèng-jī-phín ()
* Chiông-jī-phín ()
* Chèng-sam-phín ()
* Chiông-sam-phín ()
* Chèng-sù-phín ()
* Chiông-sù-phín ()
* Chèng-ngó͘-phín ()
* Chiông-ngó͘-phín ()
* Chèng-lio̍k-phín ()
* Chiông-lio̍k-phín ()
* Chèng-chhit-phín ()
* Chiông-chhit-phín ()
* Chèng-pat-phín ()
* Chiông-pat-phín ()
* Chèng-kiú-phín ()
* Chiông-kiú-phín ()
* Bī-ji̍p-liû ()

### [[Bêng-tiâu]]

### [[Chheng-tiâu]]

## Ji̍t-pún
* Chèng-it-uī ()
* Chiông-it-uī ()
* Chèng-jī-uī ()
* Chiông-jī-uī ()
* Chèng-sam-uī ()
* Chiông-sam-uī ()
* Chèng-sù-uī ()
* Chiông-sù-uī ()
* Chèng-ngó͘-uī ()
* Chiông-ngó͘-uī ()
* Chèng-lio̍k-uī ()
* Chiông-lio̍k-uī ()
* Chèng-chhit-uī ()
* Chiông-chhit-uī ()
* Chèng-pat-uī ()
* Chiông-pat-uī ()
* Chèng-kiú-uī ()
* Chiông-kiú-uī ()
Chèng-it-phín

**Chèng-it-phín** () sī Tiong-kok, Tiâu-sián, O̍at-lâm kah Liû-kiû kó͘-chá ê chi̍t ê phín-tia̍t, sī siōng ko-kip ê koaⁿ-goân.

## Siong-koan
* Phín-tia̍t
Chiông-it-phín

**Chiông-it-phín** (hàn-jī: ) sī Tiong-kok, Tiâu-sián, O̍at-lâm kah Liû-kiû kó͘-chá ê chi̍t ê phín-tia̍t, pí chèng-it-phín kē chi̍t kip.

## Siong-koan
* Phín-tia̍t
Toā-bē

**Tōa-bē**, he̍k-chiá kóng **phi-hoat** (), iā ū kóng **tōa-pôaⁿ**, **chóng-bē**, sī siong-phín kiong-èng-liān ê tiong-tô͘ chām.

## Siong-koan
* Bō͘-e̍k-siong
Gê-mn̂g

**Gê-mn̂g** (), mā kiò-chòe **koaⁿ-gê** (), sī kó͘-chá Tang-a tùi koaⁿ-sú ê chheng-ho͘. Gê-mn̂g lāi-té ū hū-chek sím-lí àn-kiāⁿ ê tē-hng koaⁿ-goân; lēng-gōa, gê-mn̂g chhe-ia̍h sī choan-bûn hia̍p-chō͘ tē-hng koaⁿ-goân so͘-cha chèng-kù kah tāi-pó͘ hoān-lâng.
Hōe-kè-su

**Hōe-kè-su** (hàn-jī: ) sī choan-bûn teh chhú-lí châi-bū, hōe-kè, sêng-pún, sím-kè, sòe-bū, tâu-chu kap koán-lí téng-téng sū-bū ê chit-gia̍p.
Sù-î

**Sù-î** (hàn-jī: ) sī kó͘-chá Tiong-goân Hàn-jîn tùi gōa-cho̍k ê chheng-ho͘; ē-sái koh hun-chòe Tang-î, Lâm-bân, Se-jiông kah Pak-te̍k; thóng-chheng chòe **Bân-î** ().
Ko-sa

**Ko-sa** () sī kó͘-chá Ji̍t-pún tuì Tâi-oân ê chheng-ho͘. Ji̍t-gí ê hoat-im sī **Takasago**. Ko-sa ê iû-lâi sī "Takasagun" () ê chóan-piàn. Tī Ji̍t-pún kó͘-chá ê chheh lāi-té iáu-ū **Thah-ka-sa-kok** (), **Thah-ka-sa-kó͘** () kah **Thah-khah-sa-kó͘** () téng-téng ê siá-hoat. Kun-kù Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k ê kàu-siū Sidehara Taira ê kóng-hoat, Ko-sa sī goân-chū Pêⁿ-po͘-cho̍k ê Taakao () siā.

## Siong-koan
* Ko-san-kok

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Tâi-oân Sîn-kiong

**Tâi-oân Sîn-kiong** () sī 1901 nî heng-kiàn ê chi̍t keng sîn-siā, chú-iàu chè-sū tī Tâi-oân koè-sin ê Kitasirakawa Yosihisa. Tâi-oân Sîn-kiong ê chiân-sin sī **Tâi-oân Sîn-siā** (), 1944 nî seng-keh chiâⁿ-chòe sîn-kiong. Tâi-oân Sîn-kiong í-keng tī 1945 nî ê sî-chūn thiah-tû, i bo̍k-chiân ê uī-tì í-keng piàn-sêng Îⁿ-soaⁿ Tōa-pn̄g-tiàm.
Kó͘-chá Tiâu-sián-gí

**Kó͘-chá Tiâu-sián-gí** (), goân-bûn **Kó͘-tāi Tiâu-sián-gí** (), sī Sam-kok sî-tāi káu Sin-lô thóng-it kî-kan ê Tiâu-sián-gí.

Lūi-pia̍t:Giân-gú
Aoi Yû

**Aoi Yû** (Hàn-jī: ; Kana: ; Bân-lâm-gí: **Chhong-chéng Iu**; ) sī chhut-sin Hukuoka-koān Kasuga-chhī ê Ji̍t-pún cha-bó͘ ián-goân kiam model. Aoi ê pún-miâ hō-chòe **Natui Yû** (); sin-koân 160 kong-hun, hiat-hêng A hêng.

Aoi tī 2001 nî ê sî-chūn tē it pái chhut-ián Iwai Syunzi ê tiān-iáⁿ *[[All About Lily Chou-Chou]]*, sek-ián Tuda Siori.
Hoeh-hêng

**Hoeh-hêng** () sī tùi hoeh-e̍k hun-luī ê hong-sek, it-poaⁿ sī âng-hoeh-kiû ê hun-hêng. Hun-luī sī kun-kù âng-hoeh-kiû ê piáu-bīn kám ū chûn-chāi khòng-goân bu̍t-chit. Khòng-goân bu̍t-chit ē-sái sī tàn-pe̍k-chit, Carbohydrate, Glycoprotein kah Glycolipid.
199

**199** (一百九十九 / chi̍t-pah-káu-cha̍p-káu) sī 198 kah 200 chi-kan ê chū-jiân-sò͘.

## Siong-koan

3
Kang Min-kyung

**Kang Min-kyung** ( *Khiong Bîn-kéng*; 1990 nî 8 goe̍h 3 hō chhut-sì), sī Hân-kok nn̄g lâng lú-chú thoân-thé Davichi ê sêng-goân chi-it.

## Ki-pún chu-liāu

## Tiān-sī-kio̍k

## Tāi-giân

## Chú-chhî

## Im-ga̍k chok-phín

## Kò-jîn chhòng-chok
T-ara

**T-ara** () sī Hân-kok ê cha-bó͘ im-ga̍k thôan-thé.

## Sêng-oân miâ-toaⁿ

## Chham-khó chu-liāu

## Goā-pō͘ liân-kiat
* 
*
Park Ji-yeon

**Park Ji-yeon** ( *Phok Chi-giân*; 1993 nî 6 go̍eh 7 hō chhut-sì) sī Hân-kok ê cha-bó͘ koa-chhiú, model kiam ián-goân, mā sī im-ga̍k thôan-thé T-ara ê hiān-jīm sêng-goân.

P
Chū-iû

**Chū-iû** () sī chi̍t ê chèng-tī-ha̍k lāi-bīn ê kài-liām; tī chi̍t ê tiâu-kiāⁿ chi-hā, jîn-lūi ē-sái chū-ngó͘ chi-phòe, chioh-tioh ka-kī ê ì-chì lâi hêng-tōng, mā uī ka-kī ê hêng-ûi hū-chek. Ha̍k-su̍t-kài chûn-chāi tùi chū-iû kài-liām ê bô-kâng kiàn-kái. Chū-iû pau-hâm kok-kok hiàn-hoat pó-chiòng ê giân-lūn chū-iû kah sin-bûn chū-iû.
Han Chae-young

**Han Chae-young** ( *Hân Chhái-eng*; 1980 nî 9 go̍eh 13 hō chhut-sì) sī Hân-kok Tāi-khiu chhut-sin ê cha-bó͘ ián-goân. Pún-miâ hō-chòe **Kim Chi-young** ().

Lūi-pia̍t:Hân-kok cha-bó͘ ián-goân
Goân-tiâu

**Tāi-goân** (, Bông-kó͘-gí:  ), mā ū kóng **Goân-tiâu** (元朝), **Ô͘-goân** (胡元) ia̍h **Bông-goân** (蒙元), sī tī 1271 nî kàu 1368 nî thóng-tī chha-put-to hiān-chhú-sî Tiong-kok khu-he̍k ê tè-kok. I tī Sòng-tiâu āu-piah, tī Bêng-tiâu í-chêng. Goân-tiâu ê Bông-kó͘-gí kok-miâ sī **Dayan Yeke Mongɣul Ulus** (Bông-kó͘-gí:  ), chiàu jī-bīn ì-sù sī "Tāi-goân Tāi Bông-kó͘-kok". Kî-tiong "Dayan" kó-lêng sī Hàn-gí "Tāi-goân" (大元) ê im-e̍k, kī-miâ lâi-goân sī *[[E̍k-keng (bûn-su)|E̍k-keng]]* lāi-bīn ê "Tāi chai khiân-goân" (大哉乾元); mā ū kó-lêng sī "Chheⁿ-sek Bông-kó͘" ê ì-sù

Chiah ông-tiâu sī Bông-kó͘-cho̍k ê Bông-kó͘ Tè-kok bia̍t-bông Tiong-kok í-hāu kiàn-li̍p--ê. 1368 nî, hō͘ Bêng Thài-chó͘ phài lâng jiok tńg Bô͘-pak.

## Chham-khó

## Koh khoàⁿ
*Goân-tiâu hông-tè

Lūi-pia̍t:Goân-tiâu
Lūi-pia̍t:Bông-kó͘ ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Bông-kó͘ Tè-kok
Möngke

**Möngke** (Bông-kó͘-gí: , ) sī Bông-kó͘ Tè-kok ê chi̍t ê hông-tè kap khó-hān, mā-sī Goân-tiâu ê **Goân Hiàn-chong** (元憲宗). 1251 nî kàu 1259 nî chāi-ūi.
Kublai

**Kublai** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Setsen Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê thâu-chi̍t-ê hông-tè, 1260 nî kàu 1294 nî chāi-ūi. I tī 1271 nî chiong kok-hō kái choè Tāi-goân (大元), chèng-sek kiàn-li̍p Goân-tiâu. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Sè-chó͘** (元世祖), sē-hō sī **Jîn-bêng Sîn-bú Hông-tè** (仁明神武皇帝).
Temür

**Temür** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Öljeyitü Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1294 nî kàu 1307 nî chāi-ūi. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Sêng-chong** (元成宗), sē-hō sī **Khim-bêng Kóng-hàu Hông-tè** (欽明廣孝皇帝).
Khayisan

**Khayisan** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Külüg Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1307 nî kàu 1311 nî chāi-ūi. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Bú-chong** (元武宗), sē-hō sī **Jîn-hūi Soan-hàu Hông-tè** (仁惠宣孝皇帝).
Ayurbarwada

**Ayurbarwada** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Buyantu Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1311 nî kàu 1320 nî chāi-ūi. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Jîn-chong** (元仁宗), sē-hō sī **Sèng-bûn Khim-hàu Hông-tè** (聖文欽孝皇帝).
Sidibala

**Sidibala** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Gegeen Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1320 nî kàu 1323 nî chāi-ūi. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Eng-chong** (元英宗), sē-hō sī **Joē-sèng Bûn-hàu Hông-tè** (睿聖文孝皇帝).
Yesün Temür

**Yesün Temür** (Bông-kó͘-gí: , ), mā hō choè **Goân Thài-tēng-tè** (元泰定帝), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1323 nî kàu 1328 nî 8 goe̍h chāi-ūi.
Chho͘-chóa

**Chho͘-chóa** (), mā hō-chòe **ōe-seng-chóa** (), sī chi̍t khóan chin po̍h koh chin nńg ê choá-tiuⁿ-á, thê-kiong sái-jiō liáu-āu ê ōe-seng chheng-kiat.
Liû-thé

**Liû-thé** () sī tī siū tio̍h chián-èng-le̍k chok-iōng ê sî-chūn, ē hoat-seng liân-sio̍k piàn-hêng ê bu̍t-thé.
Ragibagh

**Arigiba** (Bông-kó͘-gí: , ), ia̍h **Ragibagh** (), mā hō choè **Goân Thian-sūn-tè** (元天順帝), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1328 nî 10 goe̍h kàu 11 goe̍h chāi-ūi.
Tugh Temür

**Tugh Temür** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Jayaatu Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Bûn-chong** (元文宗), sē-hō sī **Sèng-bêng Goân-hàu Hông-tè** (聖明元孝皇帝).

I tī 1328 nî 10 goe̍h kàu 1329 nî 4 goe̍h thâu hoê chāi-ūi, 4 goe̍h 3 hō, jiōng-ūi hō͘ i ê ko-ko Kuśala. Hí nî 9 goe̍h Kuśala koè-sin, i tiông-sin teng-ki choè kàu 1332 nî.
Chiⁿ-thé

**Chiⁿ-thé** (, mā thang liām-chò **cheng-thé**; ), mā thang kiò-chò **cheng-chit kò͘-thé** (晶質固體; ), sī goân-chú, lī-chú kap hun-chú àn-chiàu it-tēng ê chiu-kî, tī khong-kan pâi-lia̍t hêng-sêng it-tēng kui-chek ê kí-hô gōa-hêng ê kò͘-thé.

## Chham-khó Bûn-hiàn
Lī-chú

**Lī-chú** (; Eng-gí: *ion*) só͘-kóng-ê sī goân-chú in-ūi ka-kī ia̍h-sī gōa-kài ê chok-iōng lâi sit-khì ia̍h-sī tit-tio̍h tiān-chú ê ún-tēng kiat-kò͘.
Kuśala

**Kuśala** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Khutughtu Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1329 nî 2 goe̍h kàu 8 goe̍h chāi-ūi. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Bêng-chong** (元明宗), sē-hō sī **E̍k-hiàn Kéng-hàu Hông-tè** (翼獻景孝皇帝).
Hio̍h-á

**Hio̍h-á** () sī ko-téng si̍t-bu̍t ê êng-ióng khì-koan, ū-hâm ia̍p-le̍k-thé, sī choan-bûn chìn-hêng Kng-ha̍p-sêng ê só͘-chāi.
Tiān-hō

**Tiān-hō** (Hàn-jī: , Eng-gí: *electric charge*) sī bu̍t-chit ê chi̍t chióng bu̍t-lí sèng-chit, ū tiān-hō ê bu̍t-chit khǹg tī tiān-chû-tiûⁿ tiong ē kám-siū-tio̍h la̍t.

## Kài-lūn

### Tiān-sèng
Tiān-hō ū hun nn̄g chióng **tiān-sèng**: *chiàⁿ-tiān-hō* (Eng-gí: *positive charge*, hû-hō: +) kap *hū-tiān-hō* (Eng-gí: *negative charge*, hû-hō: -). Tông-sèng tiān-hō ē hō͘-siong pâi-thek, í-sèng tiān-hō ē hō͘-siong khip-ín.  

### Tiān-liōng
Tiān-hō ê chē-chió tō sī **tiān-hō-liōng** ia̍h sī **tiān-liōng**. Tī sò͘-ha̍k-sek lāi-té, it-poaⁿ lóng sī iōng sió-siá ê Lô-má-jī q lâi tāi-piáu tiān-hō ia̍h sī tiān-liōng. Chiàⁿ tiān-hō ê tiān-liōng tio̍h ài iōng chiàⁿ-sò͘ lâi sǹg (q>0), hū tiān-hō--ê tio̍h ài iōng hū-sò͘ lâi sǹg (q), Chiàⁿ, hū tiān-hō mā ē-sái sio-tú, chhun--ê tō kiò-chò **chēng tiān-hō** (Eng-gí: net charge). Bô chēng tiān-hō ê mi̍h-kiāⁿ tō hō-chò sī *tiong-sèng--ê* (Eng-gí: neutral).

#### Tan-ūi

Tiān-hō ê SI tan-ūi sī coulomb (hû-hō: C), chit ê miâ lâi-chū Hoat-kok bu̍t-lí-ha̍k-ka Charles-Augustin de Coulomb. Coulomb sī chi̍t chióng ián-seng tan-ūi  ē-tàng iōng koh-khah ki-pún ê tan-ūi lâi piáu-ta̍t. In-ūi tiān-hō ê liōng-kong sī tiān-liû tan-ūi sêng-í sî-kan tan-ūi, phì-lūn-kóng 1 coulomb = 1 ampere × 1 bió. 

Tû-liáu coulomb, tiān-hō koh ū chi̍t-kóa-á pa̍t-ê tan-ūi.  

* Tī bu̍t-lí kap hòa-ha̍k, ū-sî ē iōng ki-pún tiān-hō e chò tan-ūi.  
* Tī tiān-hòa-ha̍k, ē iōng Faraday siông-sò͘ tāi-piáu chi̍t mole tiān-chú ê tiān-liōng.  
* Tī tiān-ki kang-têng, ampere-tiám-cheng (A**⋅**h) ia̍h hô-ampere-tiám-cheng (mA**⋅**h) khah chia̍p teh iōng, chhiūⁿ chi̍t lia̍p AA-hêng ta-tiān-tî ê tiān-liōng chha-put-to ū 2 kàu 3 A**⋅**h. 

### Tiān-hō siú-hêng

Tiān-hō sī siú-hêng--ê (Eng-gí: conserved). Che ì-sù sī kóng, ko͘-li̍p hē-thóng ê chēng tiān-hō-liōng put-piàn.

### Ki-pún tiān-hō

20 sè-kí chho͘, Robert Andrews Milikan ê iû-tih si̍t-giām chèng-bêng tiān-hō sī *[[liōng-chú-hòa--ê]]*. Che ì-sù sī kóng, ē-ēng-tit chū-iû chûn-chāi ê tiān-hō, i ê tiān-liōng it-tēng sī *siōng chió tan-ūi* ê chéng-sò͘ pōe. Chit ê siōng chió tan-ūi hō͘ lâng kiò-chò ki-pún tiān-hō, hû-hō sī e, i ê tat chha-put-to sī 1.602\times10^{-19}~\text{C}. Sui-jiân quark chit khoán lia̍p-chú bô hû-ha̍p liōng-chú-hòa, in ê tiān-liōng lóng sī \frac{1}{3}e ê pōe-sò͘, tān-sī in it-tēng ē kiat-ha̍p chò-hóe, chiâⁿ-chò tiān-liōng ûi e ê chéng-sò͘ pōe ê lia̍p-chú.

Tiān-hō sī iû chhù-goân-chú lia̍p-chú só͘ chah--ê. It-poaⁿ bu̍t-chit ê chiàⁿ tiān-hō kap hū tiān-hō hun-pia̍t sī chit-chú kap tiān-chú só͘ chah--ê. Chit-chú ê tiān-liōng sī +e, tiān-chú ê tiān-liōng sī -e.

### Tiān-hō hun-pò͘

### Tiān-hō ê Kau-hō͘ chok-iōng

Tiān-hō ē thàu-kòe tiān-chû-tiûⁿ lâi kap pa̍t-ê tiān-hō ū kau-hō͘ chok-iōng, che tō sī tiān-chû-la̍t, mā sī sì chióng ki-pún-la̍t chi it. Tiān-chû-tiûⁿ pau-koa tiān-tiûⁿ kap chû-tiûⁿ. Kan-ta chēng-chí ê tiān-hō tō ē tī sì-chiu sán-seng tiān-tiûⁿ, teh tín-tāng ê tiān-hō chiah ē sán-seng chû-tiûⁿ. 

## Le̍k-sú

## Tiān-liû
Tiān-liû ê pún-chit sī tiān-hō ê liû-tōng.

## Sok-pa̍k tiān-hō kap chū-iû tiān-hō
Bu̍t-chit

**Bu̍t-chit** () sī chi̍t ê tī kho-ha̍k siōng, bô bêng-khak tēng-gī ê sû; it-poaⁿ kóng-ê sī put-piàn chit-liōng m̄-sī 0 ê mi̍h-kiāⁿ.
Rinchinbal

**Rinchinbal** (Bông-kó͘-gí: , ) sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1332 nî 10 goe̍h kàu 12 goe̍h chāi-ūi. I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Lêng-chong** (元寧宗), sē-hō sī **Chhiong-sèng Sū-hàu Hông-tè** (沖聖嗣孝皇帝).
Oa̍h-hóe-soaⁿ

**Oa̍h-hóe-soaⁿ** () sī hóe-soaⁿ ê chi̍t ê chióng-lūi, sī hiān-chhú-sî iáu leh o̍ah-tāng ê hóe-soaⁿ.
Toghon Temür

**Toghon Temür** (Bông-kó͘-gí: , ), Bông-kó͘-gí chun-hō hō choè **Ukhaantu Khan** (), sī Bông-kó͘ Tè-kok ê khó-hān kap Goân-tiâu ê chi̍t ê hông-tè, 1333 nî kàu 1370 nî chāi-ūi. 1368 nî, Bêng-tiâu ê pō͘-tūi phah kàu Goân Tāi-to͘ (kin-á-ji̍t ê Pak-kiaⁿ), i cháu tńg--khì Bô·-pak.

I ê Hàn-gí biō-hō sī **Goân Hūi-chong** (元惠宗), Bêng-tiâu hō͘ i ê sē-hō sī Sūn Hông-tè (順皇帝).
Hoé-soaⁿ-ha̍k

**Hoé-soaⁿ-ha̍k** sī chi̍t bûn choan-bûn gián-kiù hoé-soaⁿ, iông-gâm, gâm-chiuⁿ kap siong-koan tē-chit hiān-siōng ê kho-ha̍k ha̍k-būn.
Si̍t-phín an-choân

**Si̍t-phín an-choân** () sī chi̍t bûn choan-bûn thàm-thó tī si̍t-phín ka-kang ê kòe-têng tiong, an-chóaⁿ lâi î-chhî si̍t-phín ê an-choân.
Bông-kó͘-gí

**Bông-kó͘-gí** (, ) sī Bông-kó͘-cho̍k ê lâng ê bú-gí.

## Chù-kái

Lūi-pia̍t:Bôngkó͘-gú
Kong-kiōng ōe-seng

**Kong-kiōng ōe-seng** () sī thàu-kòe cho͘-chit siā-khu chu-goân, uī kong-chiòng thê-kiong pēⁿ-chèng ū-hông kap kiān-khong chhiok-chìn ê chi̍t bûn koán-lí-ha̍k.
Tiān-chû-ha̍k

**Tiān-chû-ha̍k** (電磁學) sī bu̍t-lí-ha̍k ê chi̍t ê hun-chi, sī choan-bûn thàm-thó gián-kiù tiān kap chû kau-hō͘ koan-hē ê ha̍k-kho. "Tiān-chû-hiān-siōng" sī tài-tiān ê lia̍p-á thàu-kuè  tiān-chû-tiûnn sán-sing ê hō͘-siong-chò-iōng.
Chháu-po͘

**Chháu-po͘** (草埔) sī í chháu-pún si̍t-bu̍t uî-chú, ē-sái thê-kiong cheng-seⁿ kap iá-seng tōng-bu̍t seng-chûn ê só͘-chāi.
Chhiū-nâ

**Chhiū-nâ** (樹林), ia̍h-sī **sim-lîm** (森林), sī chi̍t ê ū ko bi̍t-tō͘ chhiū-á hūn-pò͘ ê só͘-chāi.

Lūi-pia̍t:Lîm-gia̍p
Hái-iâm

**Hái-iâm** (海鹽) sī iâm ê chi̍t chióng, thàu-kòe pha̍k ta hái-chúi lâi tit-tio̍h.

Lūi-pia̍t:Tiâu-bī-liāu
Argon

**Argon** sī tī chiu-kî-pió ê 1 chióng hoà-ha̍k goân-sò͘, goân-chú-hoan 18.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
Iá-seng tōng-bu̍t

**Iá-seng tōng-bu̍t** (野生動物) sī kok-chióng tī chū-jiân khoân-kéng seng-o̍ah, jî-chhiáⁿ mā bô siū-tio̍h jîn-lūi ka-ióng-hoà ê tōng-bu̍t.
Si̍t-phín ka-kang

**Si̍t-phín ka-kang** (食品加工) sī kā thian-jiân ê si̍t-bu̍t ka-kang chiâⁿ-chòe kèng-ka ióng-iú siong-gia̍p kè-ta̍t ê sán-phín ê kang-gia̍p.
Goân-tiâu hông-tè

Ē-té sī Bông-goân ê kun-chú, pau-koat Bông-kó͘ Tè-kok ê tāi-khó-hān, Goân-tiâu kap Pak-goân ê hông-tè.

## Bông-kó͘ Tè-kok sî-kî

## Goân-tiâu sî-kî

## Pak-goân sî-kî
Chú-khoân

**Chú-khoân** (主權) sī chi̍t ê kok-ka tuì i ê koán-ha̍t khu-he̍k só͘ ióng-iú ê chì-ko-bû-siōng ê chèng-tī khoân-le̍k. Chú-khoân sī chi̍t ê ióng-iú pâi-tá-sèng ê khoân-le̍k. Kán-tan kóng, chiū-sī "chū-chú chū-koat" ê chòe-ko khoân-ui. Chú-khoân hiòng lāi sī li̍p-hoat, hêng-chèng kap su-hoat ê khoân-le̍k lâi-goân, hiòng gōa i sī tùi-gōa kau-óng pó-chhî to̍k-li̍p chū-chú ê chi̍t chióng le̍k-liōng kap ì-chì.
Khoân-le̍k

**Khoân-le̍k** (權力) sī chi̍t chióng kóng-hoat chûn-chāi ê siā-hoē hiān-siōng, sī chèng-tī-ha̍k kap kok-chè-koan-hē-ha̍k ê hu̍t-sim kài-liām.
Kok-chè-koan-hē-ha̍k

**Kok-chè-koan-hē-ha̍k** (國際政治學) sī chèng-tī-ha̍k ê chi̍t ê hun-chi, choan-bûn gián-kiù chiàn-cheng, hô-pêng, ha̍p-chok, it-thé-hoà kap Kok-chè cho͘-chit téng-téng kok-chè siā-hoē chân-bīn ê chèng-tī hiān-siōng.

## Tsù-kái
Sū-si̍t

**Sū-si̍t** (事實) ē-sái tāi-piáu kòe-khì kap hiān-chāi pī giām-chèng jî-chhiáⁿ tiong-li̍p ê sìn-sit, tī kho-ha̍k sī ē-tàng chèng-bêng ê kài-liām. Iâu-giân bōe-ēng tòng-chò sī sū-si̍t.
Lōe-chiàn

**Lōe-chiàn** (內戰), mā tha̍k-chòe **lāi-chiàn**, sī chi̍t ê kok-ka ah-sī chi̍t ê bîn-cho̍k lāi-pō͘ po̍k-hoat ê chiàn-cheng.

## Chham-chiàu
Kò-jîn

**Kò-jîn** (個人) sī tan-to̍k ê jîn-lūi kò-thé, hām tāi-piáu to-sò͘ jîn-lūi kò-thé ê jîn-bîn tùi-èng.
Chú-khoân kok-ka

**Chú-khoân kok-ka** (主權國家) sī ióng-iú to̍k-li̍p chú-khoân ê to̍k-li̍p kok-ka; sī kok-chè siā-hoē ê ki-pún sêng-goân. I ê thóng-tī kap koán-lí ê khoân-le̍k iû hit ê kok-ka ê jîn-bîn kap chèng-hú ióng-iú, bô siū-tio̍h gōa-kok ê khòng-chè kap éng-hióng.
Koán-lí-ha̍k

**Koán-lí-ha̍k** (管理學) sī chi̍t ê gián-kiù jîn-lūi koán-lí o̍ah-tāng kui-lu̍t ê èng-iōng kho-ha̍k.
Kò-thé

**Kò-thé** (個體) sī chi̍t ê kûn-thé lāi-bīn ê te̍k-tēng chú-thé, nā-sī lâng chiū hō-chòe kò-jîn.
Koeh Hù-sêng

**Koeh Hù-sêng** (郭富城, ) sī Hiong-káng ê chi̍t ê ián-goân kap koa-chhiú. I sī Hiong-káng liû-hêng koa-khek ê „Sù-tāi-thian-ông“ (四大天王) chi it.
Tiuⁿ Sìn-tiat

**Tiuⁿ Sìn-tiat** (張信哲, 1967 nî 3 goe̍h 26 hō chhut-sì) sī Tâi-oân ê chi̍t ê ián-goân, koa-chhiú kap seng-lí-lâng.
Lîm Chùn-kia̍t

**Lîm Chùn-kia̍t** (林俊傑, Eng-gí: JJ Lin, 1981 nî 3 goe̍h 27 ji̍t chhut-sì) sī Sin-ka-pho chhut-miâ ê liû-hêng koa-chhiú. I ê chó͘-che̍k tī Hok-kiàn-séng ê Kim-mn̂g-koān.

Lūi-pia̍t:1981 nî chhut-sì
Tiuⁿ Siâu-hâm

**Tiuⁿ Siâu-hâm** (張韶涵, , ) sī Tâi-oân ê chi̍t ê liû-hêng koa-chhiú. I tī Thô-hn̂g-koān Tiong-le̍k-chhī (kin-á-ji̍t Thô-hn̂g-chhī Tiong-le̍k-khu) chhut-sì, i ê goā-kong sī Uyghur-cho̍k.
Tiō Bî

**Tiō Bî** (趙薇, 1976 nî 3 goe̍h 12 hō chhut-sì) sī Tiong-kok ê chi̍t ê ián-goân, tō-ián kap koa-chhiú.
Sêng-liông

**Sêng-liông** (成龍, ), goân-lâi miâ-jī hō choè **Pông Sū-liông** (房仕龍), sī Hiong-káng ê chi̍t ê ián-goân, tō-ián, koa-chhiú kap seng-lí-lâng.
Gū-siōng-ài

**Gū-siōng-ài** (遇上愛) sī Tâi-oân koa-chhiú Iûⁿ Sêng-lîm ê tē 2 tiuⁿ Hoâ-gí im-ga̍k choan-chip.
Tong-sim Tiān-sī

**Tong-sim Tiān-sī** (東森電視 / **ETTV**), choân-chheng **Tong-sim Tiān-sī-sū-gia̍p Kó͘-hūn-iú-hān Kong-si** (東森電視事業股份有限公司), sī Tâi-oân chi̍t keng tōa-hêng ê iú-sòaⁿ tiān-sī mûi-thé.
Kì-chiá

**Kì-chiá** (記者) sī thoân-pò͘ muî-thé ê chiông-gia̍p jîn-goân, chiông-sū chu-sìn chhái-chi̍p kap sin-bûn pò-tō kang-chok ê lâng.
Thoân-pò͘ mûi-thé

縮圖|
**Thoân-pò͘ muî-thé** (傳播媒體) sī thoân-pò͘ chu-sìn ê chài-thé, it-poaⁿ hō-chòe **thoân-muî** (傳媒), **muî-thé** (媒體) ia̍h-sī **muî-kài** (媒介). Tiān-iáⁿ, tiān-sī, kóng-pò͘, chheh, cha̍p-chì kap pò-chóa lóng-sī thoân-muî ê tāi-piáu.
Sam-séng-tông

**Sam-séng-tông** () sī chi̍t keng chú-iàu chiông-sū chhut-pán Ji̍t-gí kap gōa-gí jī-tián, sû-tián, pek-kho-choân-su kap kàu-kho-su ê Ji̍t-pún chhut-pán-siā. Sam-séng-tông ê pún-siā uī-chāi Tang-kiaⁿ.
Kàu-kho-su

**Kàu-kho-su** (教科書), iā hō-chòe **khò-pún** (課本), sī chhut-pán be̍h ēng tī kà-ha̍k he̍k-chiá ha̍k-si̍p tì-sek ki-su̍t só͘ ēng ê chheh-pún, tiāⁿ sī ha̍k-hāu chí-tēng ê tha̍k-pún chheh, i kun-kù ha̍k-hāu siat-tēng  ê khò-thêng lōe-iông lâi phian-siá.
Ha̍k-seng

**Ha̍k-seng** (學生) sī siū-tio̍h kok-ka ia̍h-sī chèng-hú jīm-khó ê ha̍k-hāu ia̍h-sī ha̍k-īⁿ ê ha̍k-si̍p-chiá.
Chhut-pán

**Chhut-pán** (出版) sī kā chok-phín thàu-kòe jīm-hô hong-sek **hoat-piáu** (發表) ê chi̍t chióng hêng-uî.

## Guā-pōo liân-kiat
* International Publishers' organisation
*Printing and publishing – Law Insider
Chok-phín

**Chok-phín** (作品) sī kū-iú to̍k-chhòng-sèng, pēng-chhiáⁿ ē-sái thàu-kòe bó͘ chióng hêng-sek hok-chè ê tì-le̍k sêng-kó, i sī tù-chok-khoân pó-hō͘ ê tùi-siōng. Chok-phín ê chhòng-chok-chiá chiū-sī chok-chiá.
Su-sióng

**Su-sióng** (思想) ē-sái sī it-poaⁿ ê siūⁿ-hoat ia̍h-sī tuì kòe-têng tiong thàu-kòe siūⁿ-hoat lâi tit-tio̍h ê kiat-kó. Sui-jiân kóng su-sióng sī jîn-lūi ê ki-pún o̍ah-tāng, tān-sī pēng-bô kò͘-tēng ê kài-liām lâi khak-tēng i ê hêng-sêng hong-sek. In-chhú, su-sióng ē-sái kóng sī kiat-kó, mā ē-sái kóng sī chū-hoat ia̍h-sī ì-chì ê su-sióng hêng-sêng sán-phín.
Cha̍p-chì

**Cha̍p-chì** (雜誌), mā hō-chòe **kî-khan** (期刊), sī chi̍t chióng tēng-kî hoat-hêng ê chhut-pán-bu̍t, kî-tiong pau-hâm kok-chióng bûn-chiuⁿ lōe-iông. Cha̍p-chì sī chi̍t chióng kài-î chheh kap pò-chóa chi-kan ê chhut-pán-bu̍t. Tāi-to-sò͘ ê cha̍p-chì ê siu-ji̍p lâi-goân lóng-sī kóng-kò kap tha̍k-chiá ê kau-koan.

Kî-khan cha̍p-chì lóng ū chi̍t ê kò͘-tēng ê miâ-hō, pēng-chhiáⁿ ēng kǹg, kî ia̍h-sī nî,
goe̍h sūn-sī lâi pian-hō chhut-pán.
Seng-lí-lâng

**Seng-lí-lâng** (生理人), ia̍h kiò **Siong-jîn** (商人), sī tī kiong-èng-hong kap su-kiû-hong tiong-kan the̍h-tio̍h lī-sûn ê lâng.

*
Tè-kok

**Té-kok** sī goân-siú sī hông-tè ia̍h-sī lú-hông ê kun-chú-chè kok-ka. Tè-kok it-poaⁿ só͘-kóng-ê sī léng-thó͘ khòng-khoah, jîn-kháu chèng-to, ē-tàng chi-phòe kap thóng-tī chōe-chōe bîn-cho̍k ê kiông-sēng kok-ka.
Liû-bông-chèng-hú

**Liû-bông-chèng-hú** (流亡政府) sī chú-tiuⁿ sī bó͘ kok-ka ê ha̍p-hoat chèng-hú, m̄-koh in-uī hiān-si̍t ê kok-chióng goân-in, bô-hoat-tō͘ chip-hêng hoat-lu̍t khoân-le̍k, chiâⁿ-chòe liû-bông gōa-kok ê lîm-sî chèng-tī cho͘-chit.

## Chham-khó
Siong-gia̍p kek-bēng

**Siong-gia̍p kek-bēng** (商業革命) kóng-ê sī Au-chiu tùi tiong-sè-kí káu kang-gia̍p-hoà chi-kan ê chi̍t-tōaⁿ le̍k-sú sî-kî, tāi-iok sī tùi 16 sè-kí iân-sio̍k káu 18 sè-kí chho͘-kî. In-uī tē-lí tōa-hoat-hiān, Au-chiu hām A-chiu kiàn-li̍p-khí ti̍t-chiap ê liân-lo̍k, jî-chhiáⁿ koh lēng-gōa hoat-hiān tio̍h Bí-chiu sin-tāi-lio̍k; in-chhú, siong-gia̍p ê kui-bô͘ sī jú-lâi-jú khok-tāi, ín-hoat kim-iông, pó-hiám kap tâu-chu téng-téng hong-bīn ê kái-kek. Tông-sî mā chhut-hiān liáu chōe-chōe sin ê keng-chè lí-lūn; siong-phín keng-chè chiām-chiām chhú-tāi chū-jiân keng-chè, chiâⁿ-chòe siā-hōe keng-chè ê tiong-sim. Siong-gia̍p kek-bēng ē-sái kóng sī kang-gia̍p kek-bēng ê khek-thâu.

Lūi-pia̍t:Au-chiu ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Keng-chè-sú
Tâu-chu

**Tâu-chu** (投資) tī kim-iông kap keng-chè hong-bīn ū bô-kāng ê ì-gī. Kim-iông tâu-chu sī thàu-kòe oân-siān ê hun-sek, tùi pún-kim kap pò-siû ū it-tēng thêng-tō͘ ê ū-kó͘, chiah kā chu-kim tâu-ji̍p hit ê bo̍k-piau.

Lūi-pia̍t:Kim-iông chhī-tiûⁿ
Lūi-pia̍t:Kim-hiông
Lūi-pia̍t:Kim-iông-ha̍k
Minamoto--sī

**Minamoto--sī** (Hàn-jī: ; Kana: ) sī Ji̍t-pún ê chi̍t ê sī-cho̍k, tī Pêng-an sî-tāi hui-siông o̍ah-hiáⁿ, kî-tiong siōng-kài chhut-miâ ê hun-chi sī Seiwa Genji ().
Kó͘-liông

**Kó͘-liông** (古龍, ), goân-lâi ê miâ-jī sī **Hîm Iāu-hoâ** (熊耀華), sī Tâi-oân ê chok-ka. I siá ê bú-kiap siáu-soat tī Tiong-kok kap Tâi-oân chin chhut-miâ.
Taira--sī

**Taira--sī** (Hàn-jī: ; Kana: ) sī Ji̍t-pún Thian-hông tī Pêng-an sî-tāi sù-sèng ê chi̍t ê hông-cho̍k.
Goân-siau

**Goân-siau** (元宵), mā hō chò **siōng-goân** (上元) ia̍h **siōng-goân-mî** (上元暝), sī Tang-a ê 1 ê tiōng-iàu thoân-thóng cheh-ji̍t, sî-kan tī lông-le̍k ê chiaⁿ-goe̍h cha̍p-gō͘.

Goân-siau sī kū-le̍k sin-nî ê thâu-chi̍t-ê goe̍h-îⁿ ê àm-mî. Chit kang sī pài goe̍h-niû kah him-sióng goe̍h-niû ê li̍t-chí, mā tāi-piáu chhun-thiⁿ beh lâi--ah. Koh sī thoân-thóng tēng-gī siōng, sin-nî ê siōng bóe kang. Tī Tiong-kok, Goân-siau ê thoân-thóng sè-sio̍k sī "ioh bê-chhai".

Hu̍t-kàu ū tī Chiaⁿ--goe̍h cha̍p-gō͘ tiám-teng kiong-hu̍t ê sè-sio̍k. Nā Tō-kàu, kā Siōng-goân khòaⁿ-chò sī Thian-koaⁿ Tāi-tè (Giâu) ê tàn-sîn, chiaⁿ--goe̍h cha̍p-gō͘ sī Siōng-goân, chhit-goe̍h cha̍p-gō͘ sī Tiong-goân, cha̍p-goe̍h cha̍p-gō͘ sī Hā-goân, che 3 li̍t hun-pia̍t sio̍k **Thiⁿ**, **Tè** kah **Chúi** ê Saⁿ-koaⁿ Tāi-tè só͘ koán, Siōng-goân sī Thian-koaⁿ ê hôa-tàn, só͘-í ài tiám teng khèng-chiok. Kàu Tông-tiâu kiat-sok chìn-chêng, tiâu-têng lóng sī chèng-sek leh chè-pài.
Jī-káu-mê

**Jī-káu-mê** (二九暝, mā tha̍k **lí-káu-mî**), tī Bân-lâm hō chò **saⁿ-cha̍p-mê/saⁿ-cha̍p-mî**(三十暝), sī Tang-a ê 1 ê tiōng-iàu thoân-thóng cheh-ji̍t, sî-kan tī chhun-cheh chêng 1 ji̍t, sī kū-le̍k lāi-té chi̍t-nî ê siāng-bóe chi̍t-kang.
Chu-hô͘

**Chu-hô͘** (諸侯) sī Tiong-kok kó͘-chá ê tiong-goân ông-tiâu ê thian-chú tùi hong-tē ê chheng-ho͘.
Ông-kok

**Ông-kok** (王國) sī chi̍t chióng si̍t-hêng kun-ông-chè-tō͘ ê chú-khoân kok-ka, in ê thóng-tī-chiá thong-siông hō-chòe kok-ông ia̍h-sī lú-ông.
Bān-ia̍p-chi̍p

**Bān-ia̍p-chi̍p** () sī hiān-chûn siōng-kài kó͘-chá ê Ji̍t-bûn si-koa chóng-chi̍p, siu-lo̍k iû 4 sè-kí káu 8 sè-kí ê 4500 gōa siú tn̂g-koa kap té-koa, lóng-chóng jī-cha̍p koàn, àn-chiàu lōe-iông ē-sái hun-chòe cha̍p-koa, siong-bûn kap boán-koa.
Kikuchi Yosai

**Kikuchi Yosai** (; 1788 nî 11 go̍eh 28 hō - 1878 nî 6 go̍eh 16 hō) sī Kang-hō͘ sî-tāi bóe-kî kap Bêng-tī sî-tāi chho͘-kî ê ōe-ka.
Bêng-tī

**Bêng-tī** () sī Ji̍t-pún Bêng-tī Thian-hông chāi-uī kî-kan só͘ sú-iōng ê nî-hō, túi 1868 nî káu 1912 nî.

"Bêng-tī" sī chhut-chū *[[E̍k-keng]]* ê "Sèng-jîn lâm-biān jî theng thian-hā, hiòng **bêng** jî **tī**" ().

Lūi-pia̍t:Tâi-oân liân-hō
Ló͘-ní-hah-chê

**Ló͘-ní-hah-chê** (努爾哈齊, Boán-chiu-gí:  *nurgaci*, ), mā hoan-e̍k chò **Ló͘-ní-hah-chhek** (努爾哈赤), sī Hiō Kim (後金) Boán-chiu chèng-koân ê tē-1 tāi tāi-khó-hān, mā sī Chheng-kok ê kiàn-li̍p--chiá Hông Thài-ke̍k ê a-pa. 1616 nî kàu 1626 nî chāi-ūi.
Kong-chú

:*Ông-ka iā hôa-cho̍k lú-sèng, khòaⁿ [[kong-chú (lú-sèng)]].*
**Kong-chú** (公子) sī chu-hâu ê hāu-seⁿ.
Pentane

**Pentane** sī chi̍t ê hòa-ha̍k-sek siá-chòe **C<sub>5</sub>H<sub>12</sub>** ê alkane hoà-ha̍p-bu̍t.
Tō-kong Hông-tè

**Tō-kong Hông-tè** (道光皇帝, Boán-chiu-gí: , ), sī Chheng-kok ê tē 7 tāi hông-tè, iā sī Boán-chheng ji̍p Koan í-āu ê tē 6 tāi hông-tè. 1820 nî kàu 1850 nî chāi-ūi. Sèⁿ Aisin Gioro, choè chá miâ **Biân-lêng** (綿寧), ting-ki í-āu kái miâ **Bîn-lêng** (旻寧, ). Chāi-ūi ê sî-hāu hoat-seng Eng-kok chhim-kong Tiong-kok ê Tē-it-chhù A-phiàn Chiàn-cheng.
Phó͘-gî

**Soan-thóng Hông-tè** (宣統皇帝, Boán-chiu-gí: , ), sī Chheng-kok ê tē 11 tāi hông-tè, mā sī Boán-chheng ji̍p Koan í-āu ê tē 10 tāi hông-tè. 1908 nî kàu 1912 nî chāi-ūi. Sèⁿ Aisin Gioro, miâ **Phó͘-gî** (溥儀, ). 

I tī 1934 nî kàu 1945 nî sī Boán-chiu-kok ê hông-tè.

Lūi-pia̍t:Boán-chiu-kok jîn-bu̍t
Kong-sū Hông-tè

**Kong-sū Hông-tè** (光緒皇帝, Boán-chiu-gí: , ), sī Chheng-kok ê tē 10 tāi hông-tè, iā sī Boán-chheng ji̍p Koan í-āu ê tē 9 tāi hông-tè. 1875 nî kàu 1908 nî chāi-ūi. Sèⁿ Aisin Gioro, miâ-jī hō choè **Chài-tiân** (載湉, ).
Chû-hi Thài-hiō

**Chû-hi Thài-hiō** (慈禧太后, ), sèⁿ Yehe Nara, sī Boán-chheng ê 1 ê hông-thài-hiō, kap Chheng-kok tī 1874 nî kàu 1908 nî kan ê si̍t-chè thóng-tī--chiá. I sī Hâm-hong Hông-tè ê sè-î, mā sī Tông-tī Hông-tè ê a-bú.
Islam Kok (cho͘-chit)

**Iraq kap Levant ê Islam Kok** (A-lá-peh-gí:  *al-Dawlah al-Islāmiyyah fī al-Irāq wash-Shām‎*, Eng-gí kán-lio̍k: ISIL iah ISIS) chū-chheng **I-su-lân Kok** (A-lá-peh-gí:  *al-Dawlah al-Islāmīyah*, Eng-gí kán-lio̍k: IS) sī Tiong-tang ê 1 ê I-su-lân-kàu khióng-pò͘ cho͘-chit. Chit ê cho͘-chit goân-lâi hō choè **Iraq Sèng-chiàn cho͘-chit**, sī Al-Qaeda tī Iraq ê hun-chi cho͘-chit. 2013 nî, soan-pò͘ sêng-li̍p Iraq kap Levant I-su-lân-kok, chiàm-niá Syria kap Iraq ê pō͘-hūn léng-thó͘.

Hoán-tùi i ê lâng chiong i kiò choè **Daesh** ().

Lūi-pia̍t:Khióng-pò͘-chú-gī
Lūi-pia̍t:Cho͘-chit
Lūi-pia̍t:Islam
Khalifah

**Khalifah** ( **, , "") sī I-su-lân-kàu kok-ka thâu-lâng ê 1 chióng chheng-hō. "Khalifah" sī ū "kè-sêng-jîn" ê ì-sù, in chiō sī Muhammed ê kè-sêng-chiá.

Khalifah ê chè-tō͘ tī 1924 nî hō͘ Thó͘-ní-kî ê hiān-tāi-hòa kái-kek-chiá Mustafa Kemal Atatürk hòe-tû.

Lūi-pia̍t:Islam
Lūi-pia̍t:Kun-chú hâm-thâu
Oân Sè-khái

**Oân Sè-khái** (袁世凱, ) sī Tiong-kok ê 1 ê chèng-tī--ka. I sī Chheng-kok choè boé 1 ê loē-koh chóng-lí tāi-sîn, mā sī Tiong-hoâ Bîn-kok tâu ê chèng-sek ê chóng-thóng.

Lūi-pia̍t:Tiong-hoâ Bîn-kok jîn-bu̍t (1912–1949 nî)
Liû-kiû Kûn-tó

**Liû-kiû Kûn-tó** (琉球群島) mā hō choè **Liû-kiû** (琉球, Liû-kiû-gí: るーちゅー), sī Tang-a ê 1 ê kûn-tó, tī Tâi-oân kap Ji̍t-pún chi kan, kin-á-ji̍t sī Ji̍t-pún ê léng-thó͘.

Liû-kiû goân-lâi sī 1 ê to̍k-li̍p ê kok-ka, hō choè Liû-kiû-kok. 1879 nî, hō͘ Ji̍t-pún bia̍t-bông.

## Tó-sū
*Satunan Kûn-tó ()
**Ôsumi Kûn-tó ()
**Tokara Lia̍t-tó ()
**Amami Kûn-tó ()
*Daitô Kûn-tó ()
*Okinawa Kûn-tó ()
**Iheya Izena Kûn-tó ()
**Kerama Kûn-tó ()
**Aguni Kûn-tó ()
*Sakishima Kûn-tó ()
**Miyako Kûn-tó ()
**Yaeyama Kûn-tó ()
***Yonaguni Tó ()
**Senkaku Kûn-tó (, Tiò-hî-tâi Lia̍t-tó)

## Koh khoàⁿ
*Liû-kiû to̍k-li̍p ūn-tōng
*Liû-kiû-kok
*Okinawa-koān
*Kagoshima-koān
*Tiò-hî-tâi Lia̍t-tó
*Tiò-hî-tó būn-tôe
Liû-khiû

**Liû-khiû** (琉球) ū khó-lêng sī:
* Liû-khiû Kûn-tó (琉球群島), Ji̍t-pún ê 1 ê kûn-tó.
* Liû-khiû-koān (琉球縣), Tâi-oân lâng tùi Okinawa-koān ê chheng-ho͘.
* Liû-khiû-kok (琉球國), íng-koè ê 1 ê kok-ka.
* Liû-khiû-hiong (琉球鄉), Tâi-oân Pîn-tong-koān ê 1-ê hiong.
Tông-tī Hông-tè

**Tông-tī Hông-tè** (同治皇帝, Boán-chiu-gí: , ), sī Chheng-kok ê tē 9 tāi hông-tè, mā sī Boán-chheng ji̍p Koan í-āu ê tē 8 tāi hông-tè. 1861 nî kàu 1875 nî chāi-ūi. Sèⁿ Aisin Gioro, miâ-jī hō choè **Chài-sûn** (載淳, ). 

I chāi-ūi ê sî-hāu chin sè, iû Chû-hi Thài-hiō kap Chû-an Thài-hiō liap-chèng, bia̍t-bông Thài-pêng-thian-kok.
Hâm-hong Hông-tè

**Hâm-hong Hông-tè** (咸豐皇帝, Boán-chiu-gí: , ), sī Chheng-kok ê tē 8 tāi hông-tè, mā sī Boán-chheng ji̍p Koan í-āu ê tē 7 tāi hông-tè. 1850 nî kàu 1861 nî chāi-ūi. Sèⁿ Aisin Gioro, miâ-jī hō choè **E̍k-chù** (奕詝, ). 

I chāi-ūi ê sî-hāu lâm-hong hoat-seng Thài-pêng-thian-kok poān-loān, kap Eng-Hoat liân-kun chhim-kong Tiong-kok ê Tē-jī-chhù A-phiàn Chiàn-cheng.
Liû-kiû to̍k-li̍p ūn-tōng

**Liû-kiû to̍k-li̍p ūn-tōng** sī hi-bāng tī Liû-kiû Kûn-tó sîng-li̍p to̍k-li̍p ê kok-ka ê 1 ê ūn-tōng.

Liû-kiû Kûn-tó goân-lâi ū 1 ê to̍k-li̍p ê kok-ka, hō choè Liû-kiû-kok. 1879 nî, hō͘ Ji̍t-pún bia̍t-bông.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê chèng-tī
Lūi-pia̍t:To̍k-li̍p ūn-tōng
Amami Kûn-tó

**Amami Kûn-tó** (奄美群島) sī Liû-kiû Kûn-tó ê Satunan Kûn-tó lāi-bīn ê 1 ê kûn-tó, sio̍k Kagosima-koān Amami-chhī (奄美市) kap Ôsima-kūn (大島郡).
Yaeyama Kûn-tó

**Pat-tiông-san Kûn-tó** (, *Yaeyama-rettō*) sī Liû-kiû Kûn-tó lāi-bīn ê 1 ê kûn-tó.

## Tó-sū
*Isigaki Tó
*Aragusuku Tó
*Hateruma Tó
*Iriomote Tó
*Kayama Tó
*Kohama Tó
*Kuro Tó
*Sotobanari Tó
*Taketomi Tó
*Yubu Tó
*Hatoma Tó
*Yonaguni Tó
Tokara Lia̍t-tó

**Tokara Lia̍t-tó** (吐噶喇列島) sī Liû-kiû Kûn-tó lāi-bīn ê 1 ê kûn-tó, sio̍k Kagosima-koān Toshima-chhun (十島村).
Miyako Kûn-tó

**Miyako Kûn-tó** (宮古列島) sī Liû-kiû Kûn-tó lāi-bīn ê 1 ê kûn-tó.

## Tó-sū
*Ikema Tó
*Irabu Tó
*Kurima Tó
*Miyako Tó
*Ōgami Tó
*Shimoji Tó
*Minna Tó
*Tarama Tó
Kí-iú E-loān

**Kí-iú E-loān** (己酉倭亂) sī Ji̍t-pún Satuma-phoan tī 1609 nî chhim-lio̍k Liû-kiû-kok ê 1 ê chiàn-cheng.
Péng-chú Hô͘ Loān

**Péng-chú Hô͘ Loān** (丙子胡亂) sī Chheng-kok tī 1636 nî kàu 1637 nî chi-kan chhim-lio̍k Tiâu-sián ông-tiâu ê 1 ê chiàn-cheng.
E-khò͘

**E-khò͘** (倭寇) sī tùi 13 sè-kí kàu 16 sè-kí chi-kan tī Tang-a oa̍h-tōng ê hái-chha̍t ê chheng-ho͘. In hō ka-kī sī Ji̍t-pún ê lâng, tùi án-ni hō͘ chèng-hú hō choè E-khò͘.

Lūi-pia̍t:Hái-chha̍t
Jîm-sîn E Loān

**Jîm-sîn E Loān** (壬辰倭亂) sī Ji̍t-pún tī 1592 nî kàu 1598 nî chi-kan chhim-lio̍k Tiâu-sián ông-tiâu ê 1 ê chiàn-cheng.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat

* Toyotomi Hideyoshi's Korean Invasions: the Bunroku Campaign (1592–93)
* The Battles of Imjin Waeran (in Korean)
* The Imjin Waeran  (in Korean)
* Jinju National Museum is dedicated to this topic. Information in English and Korean.
* The Imjinwaeran (in English)
Koeh Peh-hiông

**Koeh Peh-hiông** (郭伯雄, ) sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī Siám-sai-séng Hâm-iông-chhī ê Lé-choân-koān chhut-sì. I tī 2003 nî kàu 2013 nî sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Tiong-iong Kun-sū Uí-oân-hoē ê hù--chú-se̍k.

I ê kiáⁿ Koeh Chèng-kong (郭正鋼), sī Tiong-kok Kiōng-sán-tóng Chiat-kang-séng ê kun-khu hù--chèng-úi (軍區副政委). 2015 nî 2 goe̍h, sia̍p-hiâm ûi-hoat hoān-choē, hō͘ kun-sū kiám-cha ki-koan li̍p-àn tiâu-cha.

4 goe̍h 9 ji̍t, Koeh Peh-hiông sia̍p-hiâm ûi-hoat hoān-choē, hō͘ Tiong Kiōng tiâu-cha. 7 goe̍h 30 ji̍t, Tiong Kiōng khai-tû i--ê tóng-che̍k, hō͘ Tiong-kok--ê Choè-ko Jîn-bîn Kiám-chhat-īⁿ li̍p-àn tāi-pó͘.
Khong-khì

**Khong-khì** (空氣) sī chí tī tē-kiû tāi-khì-chân lāi-bīn ê hūn-ha̍p khì-thé. Kin-á-ji̍t tē-kiû tāi-khì-chân ê khong-khì lāi-bīn ū 78% ê chit-sò͘, 21% ê sng-sò͘, iáu ū 1% ê hi-iú khì-thé kap kî-thaⁿ khì-thé.
Chū-koat

**Chū-koat** (自決), choân chheng **bîn-cho̍k chū-koat** (民族自決), sī kun-kù Liân-ha̍p-kok Hiàn-chiong kap kok-chè-hoat kui-tēng ê chi̍t hāng chèng-tī khôan-le̍k, chú-tiuⁿ jîn-bîn ē-ēng chū-iû koat-tēng in ka-kī ê chèng-tī tē-ūi.
Hoàn-lâm

**Hòan-lâm** (泛藍) sī tùi Tâi-oân lāi-pō͘ kap Tiong-kok Kok-bîn-tóng ê chèng-tī lí-liām sio-óa ê kok-chióng thoân-thé ê chheng-ho͘.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī
Chū-jiân khoân-kéng

**Chū-jiân khoân-kéng** (自然環境) sī tē-kiû siōng it-chhè sèⁿ-miā kap hui-sèⁿ-miā ê sū-bu̍t ê chū-jiân têng-hiān.
Hôa-hā

**Hôa-hā** (華夏) sī Tiong-kok ê thé-hō, it-poaⁿ tāi-piáu Hông-hô keng-kòe ê Tiong-goân tē-khu, kó͘-chá ê ki-bîn hō-chòe Hôa-hā-cho̍k.
Kiông-kî

**Kiông-kî** (窮奇) sī Tiong-kok sian-chîn thoân-soat tiong ê chi̍t chióng kòai-bu̍t, sī Sù-hiong (四凶) chi-it, chú-iàu kì-chài tī *[[San-hái-keng]]* lāi-bīn.
Hoàn-le̍k

**Hòan-le̍k** (泛綠) sī tùi Tâi-oân lāi-pō͘ kap Bîn-chú Chìn-pō͘-tóng ê chèng-tī lí-liām sio-óa ê kok-chióng chèng-tóng kap thoân-thé ê chheng-ho͘. Hòan-le̍k hām hòan-lâm tī chèng-tī siōng, it-poaⁿ sī khiā tī tùi-li̍p ê koan-hē.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī
Khoân-kéng pó-hō͘

**Khoân-kéng pó-hō͘** (環境保護), kán-chheng **khoân-pó** (環保), sī kò-jîn, cho͘-chit kap chèng-hú chân-bīn, uī tāi-chū-jiân kap jîn-lūi hok-chí lâi pó-hō͘ chū-jiân khoân-kéng ê hêng-uî.
San-hái-keng

***San-hái-keng*** (山海經) sī Tiong-kok sian-chîn ê kó͘-chá chheh, chú-iàu kì-lo̍k kó͘-chá ê sîn-ōe, tē-lí, tōng-bu̍t, si̍t-bu̍t, khòng-bu̍t, khiò, chong-kàu, le̍k-sú, io̍h-bu̍t, bîn-sio̍k kap bîn-cho̍k téng-téng hong-bīn ê lōe-iông.

## Guā-pōo lên-ket
* 
* Original text (Traditional / Simplified)
* The Original Text (in Simplified Chinese)
* Shanhaijing 山海經, ChinaKnowledge
Chhia-phiò

**Chhia-phiò** (車票), **chhia-toaⁿ** (車單), sī sêng-tah kong-kiōng ūn-su kang-khū ê sî-chūn, chok-uî hù-khoán pêng-chèng ê phiò.
Sek-ki-tài

**Sek-ki-tài** (適居帶) sī thian-bûn-ha̍k léng-he̍k tùi he̍k-chheⁿ-hē lāi-bīn sek-ha̍p sèⁿ-miā seng-chûn ê só͘-chāi ê chheng-ho͘.

## Guā-pōo liân-kiat

*
*
*
*
*
*Interstellar Real Estate: Location, Location, Location – Defining the Habitable Zone
*
*
*
*
*
*
Chhun

**Chhun** (春) sī sù-kùi tong-tiong ê tē 1 ê kùi-chiat. Tī kó͘-chá ê Tang-a, li̍p-chhun pī jīm-uî sī chhun-thiⁿ ê khai-sí; li̍p-hā sī i ê kiat-sok.

## Gōa-pō· liân-kiat
*Word Lore
*Online Etymology Dictionary
*Glossary of Meteorology
*Solstice, Equinox & Cross-Quarter Moments for 2011 and other years, for several time zones
*Earth's Seasons, Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 (from the United States Naval Observatory's Astronomical Applications Department)


Lūi-pia̍t:Kùi-chiat
Lūi-pia̍t:Sù-kùi
Chhiū-chí

**Chhiū-chí** (樹脂) sī chi̍t chióng lâi-chū chōe-chōe chióng si̍t-bu̍t ê hun-pì-bu̍t.

Lūi-pia̍t:Chhiū
Ko-hun-chú

**Ko-hun-chú** (高分子) sī thong-kòe it-tēng hêng-sek ê chū-ha̍p hóan-èng só͘ hêng-sêng ê tōa hun-chú, ióng-iú hui-siông tōa ê hun-chú-liōng. Ko-hun-chú it-poaⁿ tāi-piáu chū-ha̍p-bu̍t kap kiat-kò͘ pau-hâm chū-ha̍p-bu̍t ê hun-chú.

Ko-hun-chú lāi-bīn ē-tàng hun to-thé hun-chú (*polymerized molecules*) kap hui-to-thé hun-chú (*non-polymerized molecules*); to-thé sī têng-ho̍k he̍k-chiá beh-kâng ê tan-thé cho͘-ha̍p--ê; hui to-thé bô-hoat-tō͘ hun chhut-lâi tan-thé tan-goân.

Lūi-pia̍t:Hun-chú
Lūi-pia̍t:Hun-chú bu̍t-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Seng-bu̍t hoà-ha̍k
Lūi-pia̍t:Ko-hun-chú hòa-ha̍k
Lūi-pia̍t:Ko-hun-chú hoà-ha̍p-bu̍t
Âng-pó-chio̍h

**Âng-pó-chio̍h** (紅寶石) sī kong-gio̍k ê chi̍t chióng, chú-iàu ê sêng-hūn sī ióng-hoà-lū (Al2O3), i ê âng-sek sī lâi-chū Khu-lo-mi-am (Cr) goân-sò͘. Chheⁿ-chio̍h-á bô Khu-lo-mi-am ê sêng-hūn, in-chhú sī nâ-sek--ê.
Bí-kok liân-pang chèng-hú

**Bí-kok liân-pang chèng-hú** (美國聯邦政府) iû li̍p-hoat, hêng-chèng kap su-hoat saⁿ ê hun-chi lâi cho͘-sêng. *[[Bí-kok Hiàn-hoat]]* tùi Liân-pang-chèng-hú ê múi chi̍t ê hun-chi ê chit-khoân lóng ū bêng-khak ê kui-tēng.

## Hō-miâ
Bí-kok Hiàn-hoat lāi-bīn tû-liáu "America Ha̍p-chiòng-kok" (*United States of America*) í-gōa, pēng bô te̍k-pia̍t siat-kè liân-pang chèng-hú ê hō-miâ. Tī in-ê kong-bûn-su lāi-bīn, ē sú-iōng "America Ha̍p-chiòng-kok Chèng-hú" (*Government of the United States of America*) he̍k-chiá "Ha̍p-chiòng-kok Chèng-hú" (*United States Government*), lâi choan-bûn tāi-piáu liân-pang chèng-hú, kap koh chiu ê chèng-hú chò khu-pia̍t. Nā tī hui-chèng-sek ê tiûⁿ-ha̍p, tiāⁿ ēng "Liân-pang Chèng-hú" (*Federal Government*), lēng-gōa "Kok-ka Chéng-hú" (*National Government*) ia̍h ū-sî hông ēng--tio̍h.

## Li̍p-hoat
* Bí-kok Kok-hōe

## Hêng-chèng
* Bí-kok chóng-thóng

## Su-hoat
* Bí-kok Liân-pang Chòe-ko Hoat-īⁿ

## Siong-koan
*Bí-kok liân-pang hêng-chèng pō͘-bûn
Bí-kok Kok-hōe

**Bí-kok Kok-hōe** (Eng-bûn: ****) sī *[[Bí-kok Hiàn-hoat]]* kui-tēng ê li̍p-hoat ki-koan, uī-chāi Kok-hōe Tāi-hā. Kun-kù *Bí-kok Hiàn-hoat*, Bí-kok sī chi̍t ê sam-khoân hun-li̍p ê chú-khoân kok-ka, kî-tiong ê li̍p-hoat khoân-le̍k iû kok-hōe só͘-iú. Bí-kok Kok-hōe koh iû Chham-gī-īⁿ kap Chiòng-gī-īⁿ lâi chó͘-sêng.
Lî-pa-ham

**Lî-pa-ham** sī tsi̍t-ê uá Ìn-nî Bâ-gán-ā-pí, lo̍k-kang-ē-pa-kuāinn Rokan Hilir, liāu-síng, ìn-nî-kiong-ha̍p-kok ê sió siânn-tshī.

Tuē-lí sī tī Bâ-gán-ā-pī kah pak-soo-síng ê *[[Ā-sā-hāng]]* (Tanjung Balai Asahan) tiong-kan.

Lî-pa-ham kūn-uá Bâ-gán-ā-pī, tah-tsûn, tsha-put-to ū tiám-tsing-puànn, Ā-sā-hāng - Lî-pa-ham tsi-kan ū nn̄g-tiám-guā-tsing ê lōo-tîng.

Lîn-kháu sī Tn̂g-lâng (Hok-kiàn-lâng uī tsú) tsiàm to-sòo, kî-tha ê tso̍k-kûn ū Bû-lá-iû-tso̍k (Má-lâi-tso̍k, Bà-ta̍h-tso̍k, Liâu-uā-tso̍k.

In-uī ki-bîn khiā-tuà ê thôo-tuē ê kuâinn-tōo sī siūnn kē, lî-tshiánn, thôo-tuē siūnn-kèr-nńg, bô-sik-ha̍p ti̍t-tsiap tī tuē-tíng  khí-tshù, sóo-ì, ki-bîn tshuân-thóng ê tshù lóng sī iōng tōng-kat-tshù lâi khiā-tuà.

Tsāi-tuē-lâng tsú-iàu sī khò-hái-uī-sing, muí-tsi̍t-nî tsa̍p-ge̍rh-lī-sì tio̍h ū sio-ông-tsûn ê lāu-lia̍t-li̍t-tsí, tsāi-guā phah-piànn ê Lî-pa-ham-lâng lóng ê tuài ín ê kòo-hiong lái kìng-thinn-pài-tuē kám-un thinn-kong-peh-á ê tsiok-hok.

Lî-pa-ham-lâng sī ū Hok-kiàn-lâng ê ti̍k-sìng, hái-iûnn ê tsír-bîn, kiânn-tsûn tshut-guā hun-pòo tsuân-sè-kài, tuā-pōo-hūn hun-pòo tī Bà-tam-tó, Po̍k-kan, Pa-siânn, Mī-lan, tíng-tíng.
Chhiu

**Chhiu** (秋) sī sù-kùi tong-tiong ê tē 3 ê kùi-chiat. Chhiu-thiⁿ ê sî-chūn, chū-jiân ê kéng-koan ē ū piàn-hòa, siōng-kài bêng-hián ê chiū-sī chhiū-châng ê piàn-sek kap lak-hio̍h.

Lūi-pia̍t:Sù-kùi
Gī-goân

**Gī-goân** (議員; gī-oân), **tāi-gī-sū** (代議士), sī si̍t-hêng tāi-gī bîn-chú chèng-tī ê kok-ka, iû jîn-bîn sóan-chhut tāi-piáu hêng-sú chèng-khoân ê lâng.
Pā-bián

**Pā-bián** (罷免) sī kái-tû tòng-sóan koaⁿ-goân chit-bū ê chi̍t chióng te̍k-pia̍t ê tâu-phiò sóan-kí, sī chi̍t chióng ki-pún ê jîn-bîn chham-chèng-khoân.
Siā-hōe chèng-gī

**Siā-hōe chèng-gī** (社會正義) chú-tiuⁿ chi̍t ê siā-hōe lāi-pō͘ ài hû-ha̍p hun-tam chek-jīm, an-pâi siā-hōe tē-ūi kap hun-phòe chu-goân téng-téng ê chèng-gī.
Tō-tek-keng

***Tō-tek-keng*** (道德經) sī Tiong-kok kó͘-chá su-sióng-ka Ló-chú ê tù-chok, mā sī Tō-ka ê khai-ki chok-phín.

Lūi-pia̍t:Chú-pō͘ Tō-ka-lūi
Tông Thài-chong

**Tông Thài-chong** (唐太宗; ), pún-miâ **Lí Sè-bîn** (李世民), sī Tiong-kok Tông-tiâu ê tē 2 tāi hông-tè. 626 nî kàu 649 nî chāi-ūi. Thài-chong ê lāu-pē sī Ko-chó͘, lāu-bú sī Thài-bok Hông-hiō.
Edward 1-sè

**Edward It-sè** (Eng-bûn: ***'; 1239 nî 6 go̍eh 17 hō - 1307 nî 7 go̍eh 7 hō) sī [[Eng-kek-lân]] ê chi̍t tāi [[kok-ông]]. Tī Edward chāi-ūi ê sî-chūn, i chhōa-niá Eng-kek-lân cheng-ho̍k [[Cymru]], koh kiông-beh siau-bia̍t [[So͘-keh-lân]]. Put-kò tī in kiáⁿ [[Edward Jī-sè]] chek-ūi āu, pēng-bô hoat-tō͘ thiat-té cheng-ho̍k So͘-keh-lân. Edward ū chi̍t ê phian-miâ hō-chòe '''Tn̂g-thúi''' (***').
1239 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Ka-hi (嘉熙) 3 nî
* Tāi-lí-kok: Tō-liông (道隆) goân nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Le̍k-jîn (曆仁) 2 nî; Iân-èng (延應) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Thian-èng-chèng-pêng (天應政平) 8 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 15 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siu-kok-lô͘ (耶律收國奴) 2 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 11 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 26 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 15 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* Edward It-sè (6 goe̍h 17 ji̍t)
* 12 goe̍h 17 ji̍t: Huziwara no Yoritugu, Ji̍t-pún samurai. chiong-kun. 1256 nî kòe-sin.
### Bô ji̍t-kî
* Valdemar Birgersson, Sūi-tián chèng-tī-chiá. Sūi-tián kok-ông. 1302 nî kòe-sin.
* Ram Khamhaeng, Thài-kok lâng. kok-ông. 1298 nî kòe-sin.
## Kòe-sin
* 3 goe̍h 28 ji̍t: Go-Toba Thian-hông, Ji̍t-pún si-jîn. Thian-hông.

## Chham-khó chu-liāu
1238 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Ka-hi (嘉熙) 2 nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 12 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Ka-cheng (嘉禎) 4 nî; Le̍k-jîn (曆仁) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Thian-èng-chèng-pêng (天應政平) 7 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 14 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 13 nî; Iâ-lu̍t Siu-kok-lô͘ (耶律收國奴) goân nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 10 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 25 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 14 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
Lí Kiàn-sêng

**Lí Kiàn-sêng** (李建成; 589 nî - 626 nî 7 go̍eh 2 hō) sī Tiong-kok Tông-tiâu Ko-chó͘ ê tōa-kiáⁿ kiam thài-chú, āu-lâi pī in sió-tī Lí Sè-bîn sat-hāi to̍at-khoân.

## Ka-têng
### Hu-jîn
* Tēⁿ Koan-im (鄭觀音): thài-chú-hui.

### Kiáⁿ-jî
* Lí Sêng-chong (李承宗): Thài-goân Kūn-ông (太原郡王)
* Lí Sêng-tō (李承道): An-lio̍k Kūn-ông (安陸郡王)
* Lí Sêng-tek (李承德): Hô-tong Kūn-ông (河東郡王)
* Lí Sêng-hùn (李承訓): Bú-an Kūn-ông (武安郡王)
* Lí Sêng-bêng (李承明): Jú-lâm Kūn-ông (汝南郡王)
* Lí Sêng-gī (李承義): Kù-lo̍k Kūn-ông (鉅鹿郡王)
1235 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Toan-pêng (端平) 2 nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 9 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Bûn-le̍k (文曆) goân nî; Ka-cheng (嘉禎) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Thian-èng-chèng-pêng (天應政平) 4 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 11 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 10 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 7 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 22 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 11 nî

## Sū-kiāⁿ
### Bô ji̍t-kî
* Latin Tè-kok hoat-seng Constantinople Pau-ûi-chiàn.

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
1234 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Toan-pêng (端平) goân nî
* Kim-kok: Thian-heng (天興) 3 nî; Sēng-chhiong (盛昌) goân nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 8 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Thian-hok (天福) goân nî; Bûn-le̍k (文曆) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Thian-èng-chèng-pêng (天應政平) 3 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 10 nî
* Kim-kok: Ai-chong (哀宗) 11 nî; Boa̍t-tè (末帝) goân nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 9 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 6 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 21 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 10 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

## Kòe-sin
* 2 goe̍h 9 ji̍t: Kim Ai-chong. 1198 nî chhut-sì.
* 6 goe̍h 18 ji̍t: Tyûkyû Thian-hông, Ji̍t-pún lâng. Thian-hông. 1218 nî chhut-sì.
* 8 goe̍h 31 ji̍t: Go-Horikawa Thian-hông, Ji̍t-pún lâng. Thian-hông. 1212 nî chhut-sì.
### Bô ji̍t-kî
* Knut Långe, Sūi-tián lâng. Sūi-tián kok-ông. 

## Chham-khó chu-liāu
1233 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Siāu-tēng (紹定) 6 nî
* Kim-kok: Thian-heng (天興) 2 nî
* Tong Hā: Tāi-tông (大同) 10 nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 7 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Cheng-éng (貞永) goân nî; Thian-hok (天福) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Thian-èng-chèng-pêng (天應政平) 2 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 9 nî
* Kim-kok: Ai-chong (哀宗) 10 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 8 nî
* Tong Hā: Pô͘-sián Bān-lô͘ (蒲鮮萬奴) 18 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 5 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 20 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 9 nî

## Sū-kiāⁿ
* 11 goe̍h 25 ji̍t: Eng-lân hoat-seng Monmouth Chiàn-tò͘.

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
1232 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Siāu-tēng (紹定) 5 nî
* Kim-kok: Chèng-tāi (正大) 9 nî; Khai-heng (開興) goân nî; Thian-heng (天興) goân nî
* Tong Hā: Tāi-tông (大同) 9 nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 6 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Khoan-hí (寬喜) 4 nî; Cheng-éng (貞永) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kiàn-tiong (建中) 8 nî; Thian-èng-chèng-pêng (天應政平) goân nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 8 nî
* Kim-kok: Ai-chong (哀宗) 9 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 7 nî
* Tong Hā: Pô͘-sián Bān-lô͘ (蒲鮮萬奴) 17 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 4 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 19 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 8 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
1231 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Siāu-tēng (紹定) 4 nî
* Kim-kok: Chèng-tāi (正大) 8 nî
* Tong Hā: Tāi-tông (大同) 8 nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 5 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Khoan-hí (寬喜) 3 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kiàn-tiong (建中) 7 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 7 nî
* Kim-kok: Ai-chong (哀宗) 8 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 6 nî
* Tong Hā: Pô͘-sián Bān-lô͘ (蒲鮮萬奴) 16 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 3 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 18 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 7 nî

## Sū-kiāⁿ
* 6 goe̍h 17 ji̍t: Aragon lâng kap Muslim sè-le̍k phah Capdepera Tiâu-iok.
* 9 goe̍h 1 ji̍t: Melfi ê Hiàn-hoat, Sicilia Ông-kok ê sin hoat-tián pān-pò͘.

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 3 goe̍h 17 ji̍t: Sizyô Thian-hông, Ji̍t-pún lâng. Thian-hông. 1242 nî kòe-sin.
### Bô ji̍t-kî
* Marino Zorzi, Venice Kiōng-hô-kok gōa-kau-koaⁿ. Venezia ê Doge. 1312 nî kòe-sin.
## Kòe-sin
* 11 goe̍h 13 ji̍t: Tutimikado Thian-hông, Ji̍t-pún lâng. Thian-hông. 1196 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1230 nî

## Liân-hō
* Lâm Sòng: Siāu-tēng (紹定) 3 nî
* Kim-kok: Chèng-tāi (正大) 7 nî
* Tong Hā: Tāi-tông (大同) 7 nî
* Tāi-lí-kok: Jîn-siū (仁壽) 4 nî
* Ji̍t-pún (Kamakura sî-tāi): Khoan-hí (寬喜) 2 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kiàn-tiong (建中) 6 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Lâm Sòng: Lí-chong (理宗) 6 nî
* Kim-kok: Ai-chong (哀宗) 7 nî
* Tong Liâu: Iâ-lu̍t Siat-to͘ (耶律薛闍) 5 nî
* Tong Hā: Pô͘-sián Bān-lô͘ (蒲鮮萬奴) 15 nî
* Bông-kó͘: Ögedei Khan 2 nî
*  Ko-lê-kok: Ko-chong (高宗) 17 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Trần Tiâu Thài-chong (太宗) 6 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

## Kòe-sin
* 3 goe̍h 13 ji̍t: Pietro Ziani, Venice Kiōng-hô-kok lâng. Venezia ê Doge. 1153 nî chhut-sì.

### Bô ji̍t-kî
* Pérotin, Hoat-kok chok-khek-ka. 1160 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu