open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sin-tek-koān (Ji̍t-pún sî-tāi)

**Sin-tek-koān** (新竹縣) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi chho͘-kî (1897 nî ~ 1898 nî) 6 koān 3 thiaⁿ sî-kî ê chi̍t ê koān-kip ê hêng-chèng-khu; iû goân-lâi Tâi-pak-koān ê Sin-tek-chi-thiaⁿ kap Tâi-tiong-koān ê Biâu-le̍k-chi-thiaⁿ só͘ ha̍p-pèng ê sin hêng-chèng-khu. I koán-hat ê hoān-ûi sī chit-má ê Thô-hn̂g-chhī ê sai-poàⁿ-pō͘, Sin-tek-koān, Sin-tek-chhī, Biâu-le̍k-koān kap Tâi-tiong-chhī ê sai-pak-pō͘. 1898 nî 6 goe̍h 18 hō, 6 koān 3 thiaⁿ kái-chè chò 3 koān 3 thiaⁿ, hòe-chí Sin-tek-koān.

## Siong-koan
*Sin-tek-koān (Chheng)
Chiàn-sí

**Chiàn-sí**, he̍k-chiá kóng **tīn-bông**, chú-iàu sī leh kóng tī chok-chiàn tang-tiong hō͘ te̍k-kun thâi--sí ê chōng-hóng. 

Nā sī chiàu Bí-kok Kok-hông-pō͘ tùi Eng-gí *killed in action* ("chok-chiàn tiong hông thâi--sí") ê tēng-gī, sī bô hâm ka-tī lâng chō-sêng ì-gōa ia̍h sī khióng-pò͘ kong-kek sū-kiāⁿ ê sí-chiá chāi-lāi.

## Siong-koan
* Hu-ló͘

Lūi-pia̍t:Sí-in
Ka-gī-koān (Ji̍t-pún sî-tāi)

**Ka-gī-koān** (嘉義縣) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi chho͘-kî (1897 nî ~ 1898 nî) 6 koān 3 thiaⁿ sî-kî ê chi̍t ê koān-kip ê hêng-chèng-khu. Che sī iû goân-lâi 3 koān 1 thiaⁿ sî-tāi Tâi-tiong-koān ê Hûn-lîm-chi-thiaⁿ kap Tâi-lâm-koān ê Ka-gī-chi-thiaⁿ só͘ ha̍p-pèng ê sin hêng-chèng-khu. I koán-hat ê hoān-ûi sī chit-má ê Lâm-tâu-koān ê lâm-pō͘, Hûn-lîm-koān, Ka-gī-koān, Ka-gī-chhī kap Tâi-lâm-chhī ê pak-pō͘. 1898 nî 6 goe̍h 18 hō, 6 koān 3 thiaⁿ kái-chè chò 3 koān 3 thiaⁿ, hòe-chí Sin-tek-koān.

## Siong-koan
*Ka-gī-koān (Chheng-tiâu sî-tāi)
Tâi-lâm-koān (Ji̍t-pún sî-tāi)

**Tâi-lâm-koān** (臺南縣) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi chho͘-kî (1895 nî ~ 1901 nî) ê chi̍t ê koān-kip ê hêng-chèng-khu. Kî-kan bat kái-chè chò **Tâi-lâm Bîn-chèng-chi-pō͘** (臺南民政支部).

In-ūi Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī chho͘-kî ê hêng-chèng-khu sî-siông teh tiâu-chéng, só͘-í Tâi-lâm-koān ê hoān-ûi mā tiāⁿ-tiāⁿ ū piàn-hoà. Thâu-seng kui-ōe ê hoān-ûi sī chit-má ê Ka-gī-koān, Ka-gī-chhī, Tâi-lâm-chhī, Ko-hiông-chhī, Pîn-tong-koān, Tâi-tang-koān kap Hoa-liân-koān. Tī 1901 nî Tâi-lâm-thiaⁿ siat-li̍p chêng, Tâi-lâm-koān koán-hat ê hoān-ûi sī chit-má ê Ka-gī-koān, Ka-gī-chhī, Tâi-lâm-chhī, Ko-hiông-chhī kap Pîn-tong-koān pak-pō͘.

## Le̍k-sú
1895 nî 6 goe̍h 28 hō, ùi Chheng-tiâu thóng-tī sî-tāi bóe-kî ê Tâi-oân-hú kap Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu kái-chè lâi ê, koán-hat-khu hâm-kài Tâi-oân tiong-pō͘, pau-hâm chit-má ê Ka-gī-koān, Ka-gī-chhī, Tâi-lâm-chhī, Ko-hiông-chhī, Pîn-tong-koān, Tâi-tang-koān kap Hoa-liân-koān, tān-sī pēng bô pau-hâm goân-lâi Tâi-lâm-hú koán-hat ê Phêⁿ-ô͘-thiaⁿ. Chit-sî, Tâi-lâm-koān ē-bin6 koh siat ū An-pêng, Hōng-soaⁿ, Hêng-chhun kap Tâi-tang 4 ê chi-thiaⁿ. Put-kò, hit-tong-sî ê Ji̍t-pún tong-kio̍k pēng bô-hoat-tō͘ iú-hàu khòng-chè Tâi-oân lâm-pō͘, kāng-nî ê 8 goe̍h 24 hō kái-chè chò Tâi-lâm Bîn-chèng-chi-pō͘, jî-chhiáⁿ Ka-gī tē-khu kái iû Tâi-oân Bîn-chèng-chi-pō͘ koán-hat, ē-bīn kui-ōe siat-li̍p An-pêng, Hōng-soaⁿ, Hêng-chhun kap Tâi-tang 4 ê chhut-tiuⁿ-só͘. Tòe Ji̍t-pún kun-tūi ta̍uh-ta̍uh lâm-hā, Tâi-lâm-hú-siâⁿ kap Hêng-chhun-koān-siâⁿ lóng pī chiàm-niá liáu-āu, Tâi-lâm Bîn-chèng-chi-pō͘ chiah chèng-sek tī Tâi-lâm-hú-siâⁿ sêng-li̍p; thiaⁿ-siā sú-iōng Chheng-tiâu sî-tāi ê Sûn-tō-sú (巡道署), pēng chiap-siū Tâi-oân Bîn-chèng-chi-pō͘ ê Ka-gī Chhut-tiuⁿ-só͘.

1896 nî 4 goe̍h 1 hō, Tâi-lâm Bîn-chèng-chi-pō͘ koh kái hôe chò Tâi-lâm-koān, ē-té ê chhut-tiuⁿ-só͘ mā kái chò chi-thiaⁿ. Keh-tńg-tang 6 goe̍h 10 hō, tī choân Tâi-oân kái-chè chò 6 koān 3 thiaⁿ ê sî, Tâi-lâm-koān kan-na chhun chit-má ê Tâi-lâm-chhī lâm-pō͘ kap Ko-hiông-chhī tang-pak-pō͘, kî-tiong Ka-gī-chi-thiaⁿ piàn-chò Ka-gī-koān, Hōng-soaⁿ kap Hêng-chhun-chi-thiaⁿ kái-chò Hōng-soaⁿ-koān, Tâi-tang-chi-thiaⁿ piàn-chò Tâi-tang-thiaⁿ.

1898 nî 6 goe̍h 28 hō, 6 koān 3 thiaⁿ koh kái chò 3 koān 3 thiaⁿ, Ka-gī-koān kap Hōng-soaⁿ-koān koh-chài pēng-ji̍p Tâi-lâm-koān. 1901 nî 5 goe̍h 10 hō, Hêng-chhun-thiaⁿ ùi Tâi-lâm-koān hun-thiah chhut-lâi, chiâⁿ-chò 3 koān 4 thiaⁿ ê tē-4 thiaⁿ. Kāng-nî ê 11 goe̍h 11 hō, 3 koān 4 thiaⁿ koh kái-chè chò 20 thiaⁿ, hòe-chí Tâi-lâm-koān, hun-thiah chò Ka-gī-thiaⁿ, Kiâm-chúi-káng-thiaⁿ, Tâi-lâm-thiaⁿ, Hōng-soaⁿ-thiaⁿ, Han-chî-liâu-thiaⁿ kap A-kâu-thiaⁿ 6 ê thiaⁿ-kip ê hêng-chèng-khu.

## Siong-koan
*Tâi-lâm-hú
*Tâi-tang Ti̍t-lē-chiu
Hu-ló͘

**Hu-ló͘** sī chiàn-cheng lāi-bīn hō͘ kau-chiàn sè-le̍k keng-kòe chiàn-sū liáu-āu lia̍h chò-hóe koán-lí ê lâng, hâm bú-chong kap hui-bú-chong jîn-oân.

## Chham-khó
Koān-chhī-koán hô-chhoan

**Koān-chhī-koán hô-chhoan** (縣市管河川) sī Tiong-hoâ Bîn-kok Keng-chè-pō͘ Chúi-lī-sú kin-kì *Hô-chhoan Koán-lí Pān-hoat* (河川管理辦法) só͘ kong-kò ê kok koān-chhī chèng-hú koán-hat ê chúi-hē. Tâi-oân lóng-chóng ū 92 tiâu chúi-hē sī sio̍k-î koān-chhī-koán hô-chhoan. Chiàu koān-chhī ê ūi-kai ē-sái hun chò **koān-koán hô-chhoan** (縣管河川) kap **chhī-koán hô-chhoan** (市管河川).

## Gî-lân-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Sin-pak-chhī ê chhī-koán hô-chhoan

## Thô-hn̂g-chhī ê chhī-koán hô-chhoan

## Sin-tek-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Biâu-le̍k-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Tâi-tiong-chhī ê chhī-koán hô-chhoan

## Hûn-lîm-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Pîn-tong-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Tâi-tang-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Hoa-liân-koān ê koān-koán hô-chhoan

## Siong-koan
*Tiong-iong-koán hô-chhoan
*Tâi-oân ê hô-chhoan lia̍t-toaⁿ
*Tâi-oân ê hô-chhoan tn̂g-tō͘ lia̍t-toaⁿ

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê khe
Tân-sèng

**Tân-sèng** tī bu̍t-lí-ha̍k siōng ê ì-gī sī bu̍t-thé té-khòng giú áu he̍k-chiá teh-ap éng-hióng ê lêng-le̍k, ia̍h tio̍h sī kóng keng-kòe chia gōa-le̍k chok-iōng liáu-āu ē-tàng tó-tńg goân-lâi hêng-thé kap chhùn-chhioh ê lêng-le̍k.

Lūi-pia̍t:Kò͘-thé le̍k-ha̍k
Lám-chhia

**Lám-chhia** (lām-) pau-koat chē khoán ê ūn-su hē-thóng, in lóng sī iân lām-soh chò sòaⁿ-lō͘ he̍k-chiá khò in giú kiâⁿ--ê. It-poaⁿ lām-chhia ê chhia-siuⁿ pún sin sī bô tōng-le̍k thang sak tāng ka-tī--ê.

## Siong-koan
* Khong-tiong lām-chhia

Lūi-pia̍t:Ūn-su-khì
Lâu-thui

**Lâu-thui** sī chē chàn pêng-bīn ê lâu-thui-chàn iân chhu-bīn he̍k-chiá kî-tha te̍k-sû hong-hiòng cho͘-ha̍p--khí-lâi ê kò͘-chō, it-poaⁿ sī kiàn-tio̍k-bu̍t ê bô-kâng pêng-bīn, phì-jū nn̄g-ê lâu-pang chi kan sio thàng só͘ su-iàu; lēng-gōa chi̍t kóa chhù-gōa ê khoân-kéng, chhiūⁿ soaⁿ-lō͘, mā tiāⁿ khí chò lâu-thui hō͘ lâng thang peh kiâⁿ.

## Siong-koan
thumb|lâu-thui
* Thui-á
* Tiān-thui
MHDYS

**MHDYS** (4 sè-kí chhut-sì) sī Aksum Ông-kok ê kok-ông.

## Miâ-jī
*MHDYS* sī têng-kiàn ê Ge'ez gí-giân, lâi-goân sī gîn-kak-á téng-bīn ê jī, chi̍t khoán le̍k-sú-ka thui-chhek ê ho͘-im sī *Mehadeyis*.
Armah

**Armah** (7 sè-kí kòe-sin) sī Aksum Ông-kok ê kok-ông. Siōng-bô chū 1895 nî í-āu ū chu-liāu jīn-ûi i kap **Ashama ibn-Abjar** ia̍h hō **Sahama** sī kâng lâng.
GDRT

**GDRT** (2 sè-kí – 3 sè-kí) sī Aksum Ông-kok ê kok-ông.

## Miâ-jī
*GDRT* chi̍t khoán le̍k-sú-ka têng-kiàn ê ho͘-im sī *Gadarat*. Lēng-gōa chi̍t khoán kì-lio̍k sī *GDR*.
Gî-lân-thiaⁿ

**Gî-lân-thiaⁿ** (宜蘭廳) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, tī 1897 nî 6 goe̍h 10 hō siat-li̍p. In-ūi hit-tong-sî 3 koān 1 thiaⁿ ê hêng-chèng khu-he̍k siuⁿ toā, só͘-í Ji̍t-pún tong-kio̍k kā hit-tang-chūn Tâi-pak-koān ê Gî-lân-chi-thiaⁿ kái-chè chò to̍k-li̍p ê Gî-lân-thiaⁿ. 1897 nî chho͘ siat ê Gî-lân-thiaⁿ koán-hat Thâu-ûi, Gî-lân, Lô-tong kap Lī-te̍k-kán 4 ê pān-bū-sú. 1901 nî 11 goeh, kā pān-bū-sú kái chò chhut-tiuⁿ-só͘; siat-li̍p Gî-lân, Ta-khe, Thâu-ûi, Tang-káng, Lô-tong, Pat-lí-sa, Lī-te̍k-kán kap So͘-ò 8 ê chhut-tiuⁿ-só͘. Kāng-nî, choân Tâi-oân ùi 3 koān 4 thiaⁿ kái chò 20 thiaⁿ, ē-kha hun-pia̍t siat chi-thiaⁿ, Gî-lân-thiaⁿ tû-liáu thiaⁿ-tī só͘-chāi-tē, koh lēng-goā siat-li̍p Thâu-ûi, Lô-tong kap Pat-lí-sa 3 ê chi-thiaⁿ.
Tâi-oân ê hî-káng lia̍t-toaⁿ

Kin-kì Tiong-hoâ Bîn-kok ê hî-gia̍p hoat-kui, Tâi-oân ê hî-káng lóng-chóng hun chò nn̄g lūi. Tē-it lūi sī sú-iōng bo̍k-tek sio̍k-î choân-kok-sèng ia̍h-sī pòe-ha̍p hî-gia̍p hoat-tián te̍k-sû su-iàu ê hî-káng, in-ê chú-koán ki-koan sī Hêng-chèng-īⁿ Lông-gia̍p Úi-oân-hōe. Kî-thaⁿ bô sio̍k-î tē-it lūi ê hî-káng chiū sio̍k-î tē-jī lūi, in-ê chú-koán ki-koan sī chāi-tē ê koān-chhī chèng-hú. Kin-kì Hî-gia̍p-sú tong-chiân ê kui-ōe, bo̍k-chiân tē-it lūi hî-káng lóng-chóng ū 9 chō, hun-pia̍t sī Ke-lâng-chhī ê Chiàⁿ-pin Hî-káng, Pat-táu-chú Hî-káng, Gî-lân-koān ê O͘-chio̍h Hî-káng, Lâm-hong-ò Hî-káng, Sin-tek-chhī ê Sin-tek Hî-káng, Tâi-tiong-chhī ê Gô͘-chhe Hî-káng, Tâi-lâm-chhī ê An-pêng Hî-káng, Ko-hiông-chhī ê Chiân-tìn Hî-káng kap Pîn-tong-koān ê Tang-káng Iâm-po͘ Hî-káng; tē-jī lūi hî-káng lóng-chóng ū 215 chō.

## Pak-pō͘
### Ke-lâng-chhī

### Sin-pak-chhī

### Thô-hn̂g-chhī

### Sin-tek-chhī

### Sin-tek-koān

## Tiong-pō͘
### Biâu-le̍k-koān

### Tâi-tiong-chhī

### Chiong-hoà-koān

### Hûn-lîm-koān

## Lâm-pō͘
### Ka-gī-koān

### Tâi-lâm-chhī

### Ko-hiông-chhī

### Pîn-tong-koān

## Tang-pō͘
### Gî-lân-koān

### Hoa-liân-koān

### Tâi-tang-koān

## Goā-tó
### Phêⁿ-ô͘-koān

### Kim-mn̂g-koān

### Liân-kang-koān

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hî-káng
W`ZB

**W`ZB** (6 sè-kí – 6 sè-kí) sī Aksum Ông-kok ê kok-ông.

## Miâ-jī
*W`ZB* ê chi̍t khoán ho͘-im sī *Wa`zeb*. I ùi gîn-kak-á téng-bīn khek ê miâ sī **Ella Gabaz**.
Virginia Raggi

thumb|Virginia Raggi (2016)

**Virginia Elena Raggi** ( 1978 nî 7 goe̍h 18 chhut-sì) sī Italia ê lu̍t-su, i 2016 nî tòng-soán Lô-má ê chhī-tiúⁿ, só͘ sio̍k ê chèng-tóng sī 5 Chheⁿ Ūn-tōng (*Movimento 5 Stelle*). 

Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī jîn-bu̍t
5 Chheⁿ Ūn-tōng

**5 Chheⁿ Ūn-tōng** (*Movimento 5 Stelle*; **M5S**) sī Italia ê chèng-tóng, goân-té sī chhiò-khoe ián-goân Beppe Grillo kap chèng-tī oa̍h-tāng-chiá Gianroberto Casaleggio tī 2009 nî khai-ki--ê.

"5 chheⁿ" sī ì-sù in chú-tiuⁿ ê gō͘ hāng tiōng-iàu gī-tê: kong-kiōng ēng chúi, tî-sio̍k-sèng ūn-su, tî-sio̍k-sèng hoat-tián, Internet sú-iōng-khoân, kap khoân-kéng-chú-gī.
Bîn-cho̍k Chio-chi̍p

**Bîn-cho̍k Chio-chi̍p** (*Rassemblement national*), 2018 nî 6 goe̍h chìn-chêng hō **Bîn-cho̍k Chiân-tīn** (*Front national*), sī Hoat-kok ê chèng-tóng, chú-iàu sio̍k siā-hōe pó-siú-phài kiam bîn-cho̍k-chú-gī phài. In chú-tiuⁿ keng-chè pó-hō͘-chú-gī, tùi su-hoat kap chi̍p-hoat būn-tê iau-kiû bû iông-jím chèng-chhek, jî-chhiá hoán-tùi tōa-kui-bô͘ î-bîn.
Tennessine

**Tennessine** sī chhiau-tāng (*superheavy*) jîn-chō goân-sò͘ chi̍t khoán, goân-chú-hoan 117, hû-hō **Ts**.

Pún goân-sò͘ sī 2010 nî Lō͘-se-a kap Bí-kok ha̍p-chok ê gián-kiù ùi Dubna soan-pò͘--ê, kàu 2016 nî ûi-chí, sī siāng sin hoat-kiàn ê goân-sò͘. Hō-miâ ê lâi-goân sī Tennessee, Bí-kok ê chi̍t chiu.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
DTWNS

**DTWNS** sī Aksum Ông-kok ê kok-ông.

## Miâ-jī
*DTWNS* sī têng-kiàn ê Ge'ez gí-giân, chi̍t khoán le̍k-sú-ka thui-chhek ê ho͘-im sī *Datawnas*.
Liông-san Kok-bîn Sió-ha̍k

**Tâi-pak-chhī Bān-hôa-khu Liông-san Kok-bîn Sió-ha̍k** (臺北市萬華區龍山國民小學) sī Tâi-oân Tâi-pak-chhī Bān-hôa-khu ê kong-li̍p sió-ha̍k chi it.

## Le̍k-sú
Pún ha̍k-hāu sī 1919 nî chhòng-siat, tong-sī hō Báng-kah Tē-jī Kong-ha̍k-hāu, 1922 nî kái hō **Liông-san Kong-ha̍k-hāu** (龍山公學校); 1928 nî chìn-chêng mā sî Tâi-pak Tē-saⁿ Ko-téng Lú-ha̍k-hāu (kiam i chiân-sin) ê hù-sio̍k kong-ha̍k-hāu. 

1941 nî sûi *Kok-bîn Ha̍k-hāu Lēng* (國民學校令) kái chè **Liông-san Kok-bîn Ha̍k-hāu**. 1968 nî koh tòe tong-sî kàu-io̍k chè-tō͘ kái kok-bîn sió-ha̍k.
Ikeda Tosio

:*Lēng-gōa ū chi̍t ūi [[Ikeda Tosio (kang-têng-su)]].*

**Ikeda Tosio** (池田敏雄; 1916 nî 8 goe̍h 6 ji̍t – 1981 nî 3 goe̍h 31 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê kàu-io̍k-chiá. I hèng-chhù tī Tâi-oân ê chāi-tē bîn-sio̍k, sī cha̍p-chì *[[Bîn-sio̍k Tâi-oân]]* chú-iàu ê pian-chi̍p-chiá.

## Tì-chok
* Nisikawa Mituru & Ikeda Tosio (1942) *Hôa-lē-tó Bîn-ōe-chi̍p* (華麗島民話集)
* Simada Kinzi, Ikeda Tosio & N̂g Hōng-chu (1942) *Tâi-oân Bûn-ha̍k Chi̍p* (臺灣文學集)
* Ikeda Tosio (1944) *Chiàn-tàu ê Tâi-oân Lông-chhoan* (戰ふ臺灣の農村)
* Ikeda Tosio (1944) *Tâi-oân ê Ka-têng Seng-oa̍h* (臺灣の家庭生活)

## Chham-khó
* 
* 

## Siong-koan
* N̂g Hōng-chu
* Kanaseki Takeo
Hêng-chhun-koān-siâⁿ

**Hêng-chhun-koān-siâⁿ** (恆春縣城) ūi-tī Tâi-oân Pîn-tong-koān ê Hêng-chhun-tìn, sī tī Bó͘-tan-siā sū-kiāⁿ hoat-seng liáu-āu, iû Chheng-tiâu chèng-hú siat-li̍p ê Hêng-chhun-koān ê hêng-chèng siâⁿ-tî. Tī 1875 nî 11 goe̍h 15 hō tāng-kang, 1879 nî 9 goe̍h 1 hō oân-kang. Che sī hiān-sî ûi-it pó-chûn tio̍h só͘-ū siâⁿ-mn̂g ê Tâi-oân siâⁿ-tî.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê kó͘-chek
Chhī-khu kái-chèng

右|縮圖|300x300像素|1911 nî ê Tâi-lâm chhī-khu kái-chèng kè-ōe tô͘
**Chhī-khu kái-chèng** (市區改正) sī Tâi-oân tī 1895 nî kàu 1925 nî kî-kan, iû Tâi-oân Chóng-tok-hú chiam-tùi Tâi-oân ê toā-sè siâⁿ-chhī só͘ gián-gí ê to͘-chhī keng-sin kè-ōe. 1930 nî-tāi, chhī-khu kái-chèng kè-ōe kái-miâ chò to͘-chhī kè-ōe.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu
Kin-chio pe̍h-ōe

**Kin-chio pe̍h-ōe**, ia̍h sī kóng **kin-chio pe̍h-á**, sī Tâi-oân chi̍t koá sai-lâm-pō͘ ê Siraya chng-siā liû-thong ê kóng-ōe hong-sek. 

## Hun-pò͘
Chûn-chāi ê só͘-chāi pau-koat Pîn-tōng-koān ê Ko-chhiū-hiong, Lāi-po͘-hiong, Bān-tan-hiong, Chhia-siâⁿ-hiong; Ko-hiông-chhī Lāi-mn̂g-khu, Chhân-liâu-khu, Kah-sian-khu; kap Tâi-lâm-chhī ê Chó-tìn-khu, Sin-hòa-khu, Koan-biō-khu. Lēng-gōa tī chi̍t koá tùi Pîn-tong sóa kòe Hoa-lián-koān kap Tâi-tang-koān ê pō͘-lo̍k ia̍h ū.

## Khó-lêng ê khí-goân
Ū ha̍k-chiá thui-chhek Kin-chio pe̍h-ōe m̄-sī tùi Siraya ê giân-gú piàn--lâi-ê, kap kin-chio sán-gia̍p èng-tong mā bô koan-hē. Kin-chio pe̍h-pe khó-lêng ū chi̍t ūi goân-chhòng-chiá, i khó-lêng sī Tiúⁿ-ló-kàu-hōe ê lâng. Jî-chhiá chit khoán ōe khó-lêng sī Pêⁿ-po͘ goân-chū-bîn tùi-khòng Ji̍t-pún thóng-tī ê sî-kî sán-seng--ê, iû-kî sī khó-lêng kap Ta-pa-ni Sū-kiāⁿ ū koan-hē.

## Sû-lūi
Kok-tē kap kò-jîn ho͘-im ke-kiám bô-kâng, í-hā sī pō͘-hūn chiam-tùi kò-jîn chhái-hóng ê kiat-kó.

### Sò͘-jī

## Chham-khó
* 

## Liân-kiat
* 1930 nî-tāi bóe Asai Erin siu-chi̍p ê lio̍k-im
Tâi-bûn Thong-sìn

***Tâi-bûn Thong-sìn*** (台文通訊) sī 1991 nî 7 goe̍h ùi Bí-kok chhòng-li̍p ê khan-bu̍t, thâu chi̍t ūi chóng-pian-chi̍p sī Tēⁿ Liông-kong (鄭良光).

2012 nî, kap lēng-gōa chi̍t hūn cha̍p-chì *[[Tâi-bûn BONG-pò]]* (台文BONG報) ha̍p chò *[[Tâi-bûn Thong-sìn BONG-pò]]*.

## Liân-kiat
* 台文通訊‧Tâi-bûn Thong-sìn (sòaⁿ-téng tóng-àn)
Kòa-chhài-chí ê Phì-jū

**Kòa-chhài-chí ê Phì-jū** sī Ki-tok-kàu Sèng-keng lāi-bīn Ia-so͘ ê Phì-jū kî-tiong chi̍t hāng, kì tī Má-thài, Má-khó kap Lō͘-ka saⁿ phiⁿ hok-im-su lāi-bīn. Pún phì-jū chú-iàu chioh kòa-chhài-chí tùi sè-lia̍p chí seⁿ chò tōa-châng chhiū-bo̍k ê kòe-têng kóng Sîn ê Kok tùi sè kàu tōa ê sêng-tióng.
Chiàu-kî khan-bu̍t

**Chiàu-kî khan-bu̍t** sī chiàu it-tēng ê sî-kan-pió chhut-khan ê chhut-pán sū-gia̍p. Khah phó͘-phiàn ê hêng-sek ū sin-bûn-chóa kap cha̍p-chì. Sin-bûn-chóa it-poaⁿ sī bí-ji̍t he̍k-chiá bí lé-pài hoat-hêng chi̍t kái; nā cha̍p-chì it-poaⁿ sī chiàu lé-pài, chi̍t kò-goe̍h ia̍h sī saⁿ kò-goe̍h ê kui-lu̍t.

Lēng-gōa ia̍h ū chi̍t khoán hō chò sin-bûn-phoe (*newsletter*). Chiàu lōe-iông lāi hun koh ū chhiūⁿ ha̍k-su̍t-chì (*academic journal*) téng khoán.
Tâi-oân Hong-bu̍t

***Tâi-oân Hong-bu̍t*** (臺灣風物; 台-) sī 1951 nî 12 goe̍h chhòng-khan ê chi̍t pō͘ ha̍k-su̍t kiam thong-sio̍k cha̍p-chì. Khí-seng ê hoat-hêng-jîn sī Tân Hàn-kong (陳漢光); kiam siat Iûⁿ Hûn-phêng (楊雲萍) chò chú-phian, kî-tha ū Sòng Bûn-hun (宋文薰), Chô Éng-hô (曹永和) kap Lōa Éng-siông (賴永祥) téng chá-kî ê phian-chhip-chiá.

*Tâi-oân Hong-bu̍t* ê chhut-pán-siā m̄-ná cha̍p-chì pún-sin, in mā hoat-hêng kî-tha chheh-pún.

## Siong-koan
* Bîn-sio̍k Tâi-oân

## Liân-kiat
* 《台灣風物》一甲子的經營歷程
Tâi-oân Chheng-liân (chiàn-āu)

***Tâi-oân Chheng-liân*** (台湾青年) sī 1960 nî 4 goe̍h khai-sí tī Ji̍t-pún hoat-hêng ê cha̍p-chì, chi̍t khai-sí ê chhut-pán-siā sī Tâi-oân Chheng-liân Siā. 2002 nî 6 goe̍h siāng bóe chi̍t kî chhut-khan, chòe-āu ê hoat-hêng-chiá sī Tâi-oân To̍k-li̍p Kiàn-kok Liân-bêng.

## Liân-kiat
* 台灣青年‧Tâi-oân Chheng-liân (sòaⁿ-téng tóng-àn)
Ta-pa-nî sū-kiāⁿ

**Ta-pa-nî sū-kiāⁿ** (噍吧哖事件) sī hoat-seng tī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi Tāi-chèng 4 nî (1915 nî) ê bú-le̍k khòng-ji̍t sū-kiāⁿ. Léng-tō-chiá sī Û Chheng-hong, Lô Chùn kap Kang Tēng téng-téng, só͘-í iā hō chò **Û Chheng-hong sū-kiāⁿ** (余清芳事件). Khí-sū ê só͘-chāi sī Tâi-lâm Se-lâi-am, só͘-í Ji̍t-pún tong-kio̍k kā chit pái ê sū-kiāⁿ hō chò **Se-lâi-am sū-kiāⁿ** (西來庵事件). Ta-pa-nî sū-kiāⁿ sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi chē-chē pái khí-sū tiong kui-bô͘ siōng-toā koh hi-seng jîn-sò͘ siōng-chē ê chi̍t pái; che mā sī Tâi-oân-lâng tē-it pái ēng chong-kàu ê le̍k-liōng lâi khòng-Ji̍t.
Hong-kiong tāi-sîn

**Hong-kiong tāi-sîn** (封疆大臣), he̍k-chiá **hong-kiong tāi-lī** (封疆大吏), sī Tiong-kok Bêng-tiâu kap Chheng-tiâu sî-tāi chiáng-ak tē-hng siōng-koân kun-chèng khoân-le̍k ê koaⁿ-oân, sī tiâu-têng ê iàu-jîn. Bêng-tiâu sî-tāi it-poaⁿ kā to͘-chí-hui-sú, àn-chhat-sú kap pò͘-chèng-sú lóng hō chò "hong-kiong". Kàu Chheng-tiâu sî-tāi, tî-liáu thong-siông só͘ kóng ê chóng-tok kap sûn-hú, kî-peng ê siōng-koân tē-hng tióng-koaⁿ mā hō chò hong-kiong tāi-sîn. In-ūi chia-ê koaⁿ-oân lóng sī iû hông-tè ka-kī jīm-bēng, ióng-iú hui-siông toā ê khoân-le̍k, chiū chhin-chhiūⁿ kó͘-chá kun-ông hun-hong kiong-thó͘ ê chu-hô kāng-khoán, só͘-í chiah hō chò hiong-kiong tāi-sîn.

Lūi-pia̍t:Chheng-tiâu ê koaⁿ-oân chè-tō͘
Tiuⁿ Hàn-jū

**Tiuⁿ Hàn-jū** (張漢裕; 1913 nî – 1998 nî 10 goe̍h 29 ji̍t) sī Tâi-oân ê keng-chè-ha̍k-ka, i sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi chham chiàn-āu chhe-kî lông-gia̍p keng-chè ê gián-kiù-chiá. I mā sī chi̍t kóa keng-chè kàu-kho-su ê chok-chiá kiam Se-iûⁿ keng-chè-ha̍k tì-chok ê hoan-e̍k-chiá.

Tiuⁿ--sī sī Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k chhut-sin ê phok-sū, kàu 1978 nî thè-hiu chìn-chêng lóng sī Tâi-oân Tāi-ha̍k ê kàu-siū. 

Tû-liáu keng-chè gián-kiù, i ia̍h chú-pian *[[Chhòa Pôe-hóe Choân-chi̍p]]* (蔡培火全集) bûn-chi̍p. Chhòa--sī sī i-ê tiūⁿ-lâng.

## Chham-khó

## Siong-koan
* Yanaihara Tadao
Bí-ti-oh

**Bí-ti-oh** (Eng-gí: *video*) sī chi̍t lūi tiān-chú mûi-thé, ē-tàng hông lio̍k-iáⁿ, khó͘-pih, hòng-sàng kiam hián-sī.

Bí-ti-oh ê phín-chit chú-iàu sī siū tio̍h kái-siōng-tō͘ (*resolution*) kap ōaⁿ-sin-lu̍t (*refresh rate*) ê éng-hióng. In hông siu-chûn ia̍h sī thoân-pò ê hong-sek chē khoán, ū keng-kòe bû-sòaⁿ-tiān, chû-tòa, kng-tiap ia̍h sī tiān-náu tóng-àn téng hêng-sek.

## Iōng-gí
Chiàu bô-kâng tē-khu ia̍h tiûⁿ-ha̍p, bí-ti-oh ū "iáⁿ-siōng", "iáⁿ-phìⁿ", "lio̍k-iáⁿ", "sī-pîn" (視頻), "sī-sìn" (-訊), ia̍h "sī-siōng" téng kóng-hoat.
JVC

**Ji̍t-pún Victor Tu-se Hōe-siā** (日本ビクター株式会社), tī sè-kài siōng iōng Eng-gí kán-lio̍k **JVC** chò pâi-chú, sī chi̍t keng chóng-pō͘ siat tī Yokohama ê siau-hùi kiam choan-gia̍p tiān-chú kong-si. Pún kong-si sī 1927 nî chhòng-li̍p--ê.

## Le̍k-sú
JVC chá-kî hō-chò **Ji̍t-pún Victor Thiok-im-ki Tu-sek Hōe-siā** (日本ビクター蓄音機株式會社), in í-chá tī Tâi-oân mā hō chò **Sèng-lī Khek-pôaⁿ** (勝利曲盤).

1953 nî kàu 2008 nî kî-kan in chú-iàu ê kó͘-tong sī Matusita Tiān-khì (*Panasonic*); 2008 nî JVC kap Kenwood pēng-ha̍p, siat bú-kong-sī JVC Kenwood.
Panasonic

**Panasonic Tu-sek Hōe-siā** (パナソニック株式会社 *panasonikku kabusiki-gaisya*) sī Ji̍t-pún ê tiān-chú kong-si, chóng-pō͘ tī Tāi-pán-hú ê Kadoma-chhī.

## Hō-miâ
Pún kong-sī 1935 nî chì 2008 nî kî-kan ê hō-miâ sī **Matusita Tiān-khì Sán-gia̍p Tu-sek Hōe-siā** (松下電器産業株式会社); in tī 2008 nî 1 goe̍h 10 ji̍t soan-pò͘ kái hō *Panasonic*, tong-nî 10 goe̍h si̍t-si. "Panasonic" sī in chá-chêng tio̍h í-keng tī thong-sè-kài sú-iōng ê pâi-chú.

Tû-liáu *Panasonic*, in mā ū sú-iōng kòe chē khoán pâi-chú, kî-tiong chi̍t-ê sī **National**, ùi Tâi-oân chá-sî hō chò **Kok-chè-pâi** (國際牌), chèng-sek teng-kì ê Hôa-gí miâ sī chhái-ēng kū Ji̍t-pún-miâ Hàn-jī ê **Sông-hā Tiān-khì** lâi hō--ê.

*
Choan-iú bêng-sû

**Choan-iú bêng-sû** （專有名詞）sī chí-miâ te̍k-pia̍t bó͘ chi̍t hāng mi̍h ê bêng-sû, chhan-chhiūⁿ Pa-lí, Hóe-chheⁿ, Bú Chek-thian, ia̍h sī IBM. 

Kap choan-iú bêng-sû siong-tùi ê koan-liām sī phó͘-thong bêng-sû, chhan-chhiūⁿ siâⁿ-chhī, he̍k-chheⁿ, jîn-bu̍t, ia̍h sī kong-si chit khoán hun-lūi ēng-gí.

Choan-iú bêng-sû ū sî mā ū phó͘-thong bêng-sû ê lō͘-iōng, pí-lūn "Toyota" chit jī ē-tàng piáu-sī chi̍t keng chū-tōng-chhia kong-sí, mā ē-tàng piáu-sī hit keng kong-si seng-sán ê chhia; chhin-chhiūⁿ lâng ū kóng "i sái chi̍t chiah Toyota."

## Siong-koan
* Choan-iú bêng-sû (tiah-ha̍k)
Jîn-bu̍t

**Jîn-bu̍t** ū khó-lêng sī kóng:

* Kò-jîn, te̍k-pia̍t bó͘ chi̍t-ê lâng.
* Kak-sek, kò͘-sū lāi-bīn ê kò-jîn. 
* "Jîn" (lâng) kap "bu̍t" (mi̍h-kiāⁿ).
So͘ Tông

**So͘ Tông** (蘇桐), pún-miâ hō-chò **So͘ Tông** (蘇同), sī chi̍t ūi Tâi-oân ê iāⁿ-khîm ián-cháu-ka kiam chok-khek-ka.

Lūi-pia̍t:1910 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:1974 nî kòe-sin
Lūi-pia̍t:Tâi-oân im-ga̍k-ka
Lūi-pia̍t:So͘--sī
Ngó͘ Péng-kàm

**Ngó͘ Péng-kàm** (伍秉鑑; ), miâ **Tun-goân** (敦元), piáu-jī **Sêng-chi** (成之), hō **Pêng-ô͘** (平湖), seng-lí-miâ **Hō-koaⁿ** (浩官; Eng-bûn: *Howqua*), sī Tiong-kok Chheng-tiâu tiong-kî ū-miâ ê seng-lí-lâng, hit-tang-chūn ê sè-kài tē-it hó-gia̍h; i sī Kńg-chiu Î-hô-hâng ê hâng-chú. Ngó͘ Péng-kàm ê chó͘-chek tī Hok-kiàn Choân-chiu Chìn-kang ê An-hái. Tī i chāi-sè sî só͘ keng-êng ê Î-hô-hâng lióng-tn̄g liáu Tiong-kok hit-tang-sî tùi-goā ê hái-siōng bō͘-e̍k, lēng-goā i koh ū thàu-kòe Kî-chhiong Iûⁿ-hâng lâi sia̍p-chiok Bí-kok ê thih-lō͘ kang-gia̍p.

## Guā-pōo lên-ket

* ''In Chinese'' – Howqua's Bio on NetEase
* ''In Chinese'' – Howqua's Bio on Hudong
* In English –  The story of the merchant (site maintained by tea importer)
Kiáu-tiûⁿ

**Kiáu-tiûⁿ** (tó͘-), ia̍h sī **kiáu-keng**, sī hông poa̍h-kiáu ê tiûⁿ-só͘. Tī chin chē só͘-chāi kiáu-tiûⁿ sī hui-hoat--ê. Nā ha̍p-hoat ê hiān-tāi kiáu-tiûⁿ tiāⁿ-tiāⁿ sī phòe-ha̍p lú-koán, pah-hòe kong-si, siù-tiûⁿ kap chhan-thiaⁿ téng khoán siat-si keng-êng.
Tang Ìn-tō͘ Kong-si

Tī Au-chiu ê le̍k-sú siōng, lóng-chóng chhut-hiān kòe kúi-nā ê pī kán-chheng chò **Tang Ìn-tō͘ Kong-si** ê khì-gia̍p, in hun-pia̍t sī:
* Eng-kok Tang Ìn-tō͘ Kong-si
* Hô-lân Tang Ìn-tō͘ Kong-si
* Tan-be̍h Tang Ìn-tō͘ Kong-si
* Phû-tô-gâ Tang Ìn-tō͘ Kong-si
* Hoat-kok Tang Ìn-tō͘ Kong-si
* Sūi-tián Tang Ìn-tō͘ Kong-si
* Ò-tē-lī Tang Ìn-tō͘ Kong-si
PC gém

**PC gém** (Eng-gí: *PC game*), sī choan-bûn chí ùi kò-jîn tiān-náu téng-bīn ūn-chok ê tiān-náu iû-hì.
Arcade iû-hì

**Arcade iû-hì** sī chi̍t khoán siat chò siong-ēng ke-khì khǹg tī tiān-tōng-keng (*arcade*) ia̍h kî-tha tiûⁿ-só͘ hō͘ lâng thit-thô ê tiān-chú iû-hì. Chit khoán ke-khì chiàu it-poaⁿ siat-kè sī ài lo̍k gîn-kak-á chiah ē-tàng ūn-choán. Arcade iû-hì ê lūi-hêng ū hâm iáⁿ-siōng iû-hì, chu-á-tâi kap kî-tha kok-iūⁿ ê hêng-sek.
Chu-á-tâi

**Chu-á-tâi** (珠仔台) sī chi̍t khoán iû-hì, in chú-iàu sī hō͘ sńg-chiá tōaⁿ chu-á ji̍p iû-hì khong-kan lāi, tng chu-á cháu sóa ê sî, sńg-chiá khòng-chè chu-á-tâi ki-hâi téng chi̍t pō͘-hūn ê pō͘-kiāⁿ lâi éng-hióng chu-á ê ūn-tōng hong-hiòng.

Chu-á-tâi goân-lâi sī tan-sûn óa-khò chu-á oa̍h-tāng leh ī, āu-lâi chiah koh chhut tiān-khì-hòa ê tiān-tōng-keng iû-hì-ki, tè-bóe ia̍h ū tiān-náu iû-hì ê pán-pún.

Lūi-pia̍t:Chu-á-tâi
Iáⁿ-siōng

**Iáⁿ-siōng** sī piáu-hiān tī sī-kak ê chi̍t ê hêng-thé, ū ōe-tô͘, hip-siōng, bí-ti-oh, tâu-iáⁿ téng hêng-sek.

Tī bô-kâng tiûⁿ-ha̍p só͘ kóng ê iáⁿ-siōng ū bô kâng ê ì-sù. Ū-sî chhut tī kiàⁿ lāi ê chiò-iáⁿ ia̍h sī mi̍h-kiāⁿ chā kng sán-seng ê o͘-iáⁿ mā sǹg sī iáⁿ-siōng.

## Kóng-hoat
Iáⁿ-siōng tī bô-kâng tiûⁿ-ha̍p ū chē khoán kóng-hoat, lāi-bīn tiāⁿ sú-iōng **siōng** (像), **tô͘** (圖), **ōe** (畫), **iáⁿ** (影) téng jī kap in ê saⁿ-lām lâi cho͘-ha̍p.
O͘-iáⁿ

**O͘-iáⁿ**, sī but-thé chā tio̍h kng-sòaⁿ liáu-āu, ùi it-tēng hong-hiòng sán-seng chiò kng pí sì-ûi khah kiám ê chi̍t khu àm-sek só͘-chāi.
Chiò-iáⁿ

**Chiò-iáⁿ** sī mi̍h-kiāⁿ he̍k-chiá kéng-sek hoán-kng ia̍h hoat-kng sán-seng ê kng-sòaⁿ chiò hiòng lēng-gōa chi̍t-ê mi̍h-kiāⁿ piáu-bīn (pí-lūn kiàⁿ ia̍h sī chúi-bīn khoán ê pêng-bîn), só͘ hoán-siā sán-seng ê iáⁿ-siōng.

## Siong-koan
* Tùi-chióng-sèng (*chirality*), kúi-hô-ha̍k siōng kóng--ê ná-chhiūⁿ chiò-iáⁿ ê koan-hē.
Iáⁿ

**Iáⁿ** ū khó-lêng sī kóng:

* Chiò-iáⁿ (照影), kiàⁿ-bīn hoán-siā ê iáⁿ
* O͘-iáⁿ (烏-), mi̍h-kiāⁿ chā kng sán-seng ê iáⁿ
* Tâu-iáⁿ, phah kng-sòaⁿ sán-seng ê iáⁿ
Ha̍p-kim

**Ha̍p-kim** mā kiò **hūn-kim**, sī chi̍t khoán kim-sio̍k kap kî-tha goân-sò͘ thàu lām chiâⁿ-sêng ê châi-liāu. 

## Chham-khó
Si-lí-khóng

:*Koan-hē mā kiò "si-lí-khóng" ê hòa-ha̍k goân-sò͘, chhiáⁿ khòaⁿ [[ke-sò͘]].*

**Si-lí-khóng** (Eng-gí: *silicone*) sī chi̍t lūi to-chū-bu̍t, sī ha̍p-sêng châi-chit, sêng-hun sī siloxane, ia̍h tio̍h sī ke-sò͘ goân-chú kap sng-sò͘ goân-chú sio khan-liân ê tn̂g liān, ū-sî ia̍h hâm thòaⁿ-sò͘ he̍k-chiá chúi-sò͘. 

Si-lí-khóng it-poaⁿ ê te̍k-sek sī té-khóng sio-jia̍t, ū tân-sèng, ē-tàng ēng tī liâm-ka téng seng-goa̍h kiam sán-gia̍p lī-ēng.

Lūi-pia̍t:Châi-liāu
To̍k-bu̍t

**To̍k-bu̍t** tī seng-bu̍t-ha̍k it-poaⁿ sī kóng nā seng-bu̍t-thé khip-siu it-tēng liōng liáu-āu ē tī hun-chú ê chân-kip hông-gāi seng-bu̍t-thé ūn-choán ê bu̍t-chit.

Tong-bu̍t-ha̍k tang-tiong lēng-gōa ū chi̍t jī kiò to̍k-sò͘ (Eng-gí: *toxin*), sī tùi seng-bu̍t-thé thian-jiân sán-seng ê to̍k-bu̍t. Lēng-ōa ia̍h ū chi̍t jī sī to̍k-e̍k (*venom*), sī tōng-bu̍t kā mi̍h ia̍h sī tèng mi̍h ê sî-chūn chōaⁿ--chhut-lâi ê to̍k-sò͘.

## Khài-liām
"To̍k-bu̍t" m̄-sī chi̍t-ê chheng-chhó ê khài-liām, ē-tàng kóng só͘-ū ê bu̍t-chi̍t hông khip-siū kàu it-tēng ê liōng liáu-āu lóng ē piàn-chò sī "ū-to̍k--ê," ia̍h tio̍h sī kóng "che-liōng chō chiâⁿ to̍k-bu̍t" (*the dose makes the poison*). Chóng--sī tī it-tēng ê tiûⁿ-ha̍p, pí-lūn kok-ka ê hoat-lu̍t, ē chiam-tùi to̍k-bu̍t chò giâm-keh ê tēng-gī, ha̍h he tēng-gī ê mi̍h tī i-liâu ia̍h sán-gia̍p téng hong-bīn ē siū te̍k-pia̍t koán-lí.
To̍k

**To̍k** ū khó-lêng sī kóng:

* 毒
** To̍k-bu̍t/To̍k-io̍h, khip-siu it-tēng liōng liáu-āu hông-gāi seng-bu̍t-thé ê mi̍h.
** To̍k-sò͘, seng-bu̍t hun-pì ê to̍k-bu̍t.
** To̍k-e̍k, seng-bu̍t phùn siā ê to̍k-sò͘. 
** To̍k-phín, chí bâ-io̍h ia̍h kî-tha ngô͘-lo̍k-sèng, ē chō-sêng i-lōa-sèng, tiāⁿ siū hoat-lu̍t koán-chè ê io̍h-bu̍t ia̍h pa̍t khoán bu̍t-chit.
** To̍k (Hàn-i-ha̍k), Hàn-i kóng ê to̍k khài-liām.

* 獨
** To̍k-li̍p
** To̍k-kok, kâng Tek-kok.
Chu-âng

**Chu-âng**, ia̍h kóng **tōa-âng**, sī chi̍t khoán óa âng-sek ê sek-tī.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Sek-chhái
Iroha sūn

**Iroha sūn** (いろは順 *iroha zyun*) sī Ji̍t-gí chi̍t khoán pâi-lia̍t kana ê hong-sek, lâi-tsū thuân-thóng--ê Iroha-uta (Iroha kua).

## Sūn-sī
**
#**い** ''i''
#**ろ** ''ro''
#**は** ''ha''
#**に** ''ni''
#**ほ** ''ho''
#**へ** ''he''
#**と** ''to''
#**ち** ''ti''
#**り** ''ri''
#**ぬ** ''nu''
#**る** ''ru''
#**を** ''o''/''wo''
#**わ** ''re''
#**か** ''ka''
#**よ** ''yo''
#**た** ''ta''
#**れ** ''re''
#**そ** ''so''
#**つ** ''tu''
#**ね** ''ne''
#**な** ''na''
#**ら** ''ra''
#**む** ''mu''
#**う** ''u''
#**ゐ** ''i''/''wi''
#**の** ''no''
#**お** ''o''
#**く** ''ku''
#**や** ''ya''
#**ま** ''ma''
#**け** ''ke''
#**ふ** ''hu''
#**こ** ''ko''
#**え** ''e''
#**て** ''te''
#**あ** ''a''
#**さ** ''sa
#**き** ''ki''
#**ゆ** ''yu''
#**め** ''me''
#**み** ''mi''
#**し** ''si''
#**ゑ** ''e''/''we''
#**ひ** ''hi''
#**も** ''mo''
#**せ** ''se''
#**す*' *su''

## Siong-koan
* Gō͘-cha̍p-im sūn

Lūi-pia̍t:Sūn-sī
Chng-á

縮圖|Chng-á
**Chng-á** sī chi̍t khoán kiàn-tio̍k châi-liâu, chú-iàu ū khí piah ê ēng-tô͘.

## Siong-koan
* Thô͘-kat
* Hiā
Kǹg-kin

**Kǹg-kin** ia̍h **thih-kin** sī tn̂g-lò khoán ê kǹg-thih koáiⁿ kiam in pai-lia̍t chhut--lâi ê keh-á, chú-iàu lī-ēng tī thih-kin khong-kú-lih chi̍t khoán kiàn-tio̍k ki-su̍t.

## Siong-koan
* Thih-sòaⁿ
* Thih-pang
Ke-nn̄g-hoe

**Ke-nn̄g-hoe** (雞卵花), he̍k-chiá **hoan-á-hoe** (番仔花), **pòe-to-lô** (貝多羅), sī Plumeria sio̍k ê chi̍t chióng si̍t-bu̍t.
Se-pan-gâ Li̍p-hiàn Kek-bēng

右|縮圖|280x280像素|Ferdinand 7-sè soan-pò͘ sêng-jīm 1812 nî Hiàn-hoat.
**Se-pan-gâ Li̍p-hiàn Kek-bēng** sī 1820 nî tī Se-pan-gâ hoat-seng ê chi̍t pái kek-bēng ūn-tōng. Che sī hoán-tùi Se-pan-gâ Borbón ông-tiâu ê choa̍t-tùi hun-chú-chè ê chū-iû-chú-gī ūn-tōng. Che só͘ kiàn-li̍p ê chū-iû thé-chè tī 1823 nî kiat-sok, mā hō-chò "Se-pan-gâ ê lōe-chiàn" kap "chū-iû ê 3 tang".

Lūi-pia̍t:Se-pan-gâ ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Kek-bēng
Der er et yndigt land

**Der er et yndigt land** sī Tan-be̍h bîn-kan sú-iōng ê kok-koa. Che sī iû si-jîn Adam Oehlenschläger tī 1819 nî ūi-tio̍h beh chham-ka kok-koa pí-sài só͘ chhòng-chok ê koa-khek. Chok-phín goân-té ū 12 toāⁿ, tān-sī lo̍h-bóe chhut-pán put-toàn san-kiám, tī chòe-āu kan-na chhun tē-1, tē-2, tē-3 kap tē-5 toāⁿ. 1835 nî, iû Hans Ernst Krøyer chok-khek.

Lūi-pia̍t:Tan-be̍h ê kok-ka siōng-teng
Hiong-káng Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu Chèng-hú

**Hiong-káng Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu Chèng-hú** (香港特別行政區政府), it-poaⁿ kán-chheng chò **Hiong-káng Te̍k-khu Chèng-hú** (香港特區政府) he̍k-chiá sī **Káng-hú** (港府), sī Tiong-kok Hiong-káng Te̍k-pia̍t Hêng-chèng-khu ê hêng-chèng pō͘-bûn ê thóng-chheng. Tī 1997 nî 7 goe̍h 1 hō chìn-chêng, Eng-sio̍k Hiong-káng ê hêng-chèng ki-koan hō-chò **Hiong-káng Chèng-hú** (Eng-bûn: *Hong Kong Government*). Kin-kì *[[Hiong-káng Ki-pún Hoat]]* ê kui-tēng, Hiong-káng Te̍k-khu Chèng-hú chiàu-goân sú-iōng toā-pō͘-hūn goân-iú ê chè-tō͘. Hiong-káng Chèng-hú ê siú-tiúⁿ sī Hêng-chèng Tióng-koaⁿ, koán-hat ē-kha iû chē-chē ūi kiōng-tiúⁿ só͘ koán-lí ê kok chèng-hú pō͘-bûn.
Kok-hoe

**Kok-hoe** (國花) sī chi̍t ê kok-ka the̍h-lâi tāi-piáu ka-kī ê hoe. Kok-hoe it-poaⁿ tùi chi̍t ê kok-ka ê bûn-hoà ū i te̍k-pia̍t ê ì-gī, mā ū khó-lêng ê chāi-tē te̍k-pia̍t chhut-miâ ê hoe.

Lūi-pia̍t:Hoe
Lūi-pia̍t:Kok-ka ê siōng-teng
Iû-hì gián-kiù

**Iû-hì gián-kiù** sī tùi iû-hì ê gián-kiù, pau-koat thit-thô ê hêng-tōng, ī iû-hì ê lâng kiam siong-koan ê bûn-hòa piáu-hiān. Pún gián-kiù ē-tàng sǹg sī bûn-hòa gián-kiù ê chi̍t khoán, it-poaⁿ sio̍k siā-hōe kho-ha̍k ê hun-iá. Lēng-gōa nā tiān-náu iû-hì ê pō͘-hūn, ki-su̍t hong-bīn ê thàm-thó mā sī gián-kiù ê tiōng-tiám.
Bûn-hòa gián-kiù

**Bûn-hòa gián-kiù** sī tùi bûn-hòa ê lí-lūn-sèng kiam keng-giām-sèng kap chèng-tī-sèng hun-sek. Pún gián-kiù sǹg sī siā-hōe kho-ha̍k ê chi̍t-ê hun-iá.
Kho-ha̍k-lūn

**Kho-ha̍k-lūn**, he̍k-chiá kóng **kho-ha̍k gián-kiù** (Eng-gí: *science studies*), sī tùi siā-hōe, le̍k-sú kap tiat-ha̍k ê hong-bîn lâi hun-sek kho-ha̍k choan-gia̍p. Gián-kiù ê tùi-siòng hâm kho-ha̍k tì-sek ê seng-sán, piáu-hiān kap lâng tùi chia tì-sek ê chiap-siū.

## Siong-koan
* Kho-ha̍k tiat-ha̍k
* Kho-ha̍k, ki-su̍t, kap siā-hōe
* Kho-ha̍k ê le̍k-sú

Lūi-pia̍t:Jīn-sek-lūn
Lūi-pia̍t:Bûn-hòa gián-kiù
Bruno Latour

**Bruno Latour** (1947 nî 6 goe̍h 22 ji̍t chhut-sì) sī Hoat-kok ê tiat-ha̍k-ka, jîn-lūi-ha̍k-ka kiam siā-hōe-ha̍k-ka. I gián-kiù ê choan-bûn tùi-siōng sī kho-ha̍k, tī Kho-ha̍k kap Ki-su̍t Gián-kiù chi̍t-ê hun-iá ê sū-kang chin chhut-miâ. I ê tì-chok chi it sī *[[Si̍t-giām-sek Seng-oa̍h]]* (*Laboratory Life*), sī chi̍t hūn tùi kho-ha̍k-ka tī si̍t-giām-sek lōe-pō͘ gián-kiù oa̍h-tāng ê jîn-lūi-ha̍k gián-kiù.
Hêng-tōng-chiá bāng-lō͘ lí-lūn

**Hêng-tōng-chiá bāng-lō͘ lí-lūn** (Eng-gí: *Actor–network theory*, **ANT**) sī chi̍t khoán siā-hōe lí-lūn kiam gian-kiù, lâi-goân sī kho-ha̍k gián-kiù hun-iá, chiong mi̍h-kiāⁿ tòng-chò siā-hōe bāng-lō͘ (*social network*) ê chi̍t pō͘-hūn.
Kho-ha̍k gián-kiù

**Kho-ha̍k gián-kiù** ū khó-lêng sī chí:

* Koh khoán kho-ha̍k hun-iá tùi in hèng-chhù būn-tê ê gián-kiù oa̍h-tāng, chham khòaⁿ kho-ha̍k-te̍k hong-hoat.
* Kho-ha̍k-lūn, tùi "kho-ha̍k ê gián-kiù oa̍h-tāng" ê jîn-lūi-ha̍k ia̍h siā-hōe-ha̍k gián-kiù.
Lîm Kéng-goân

:*Lēng-gōa ū chi̍t ūi [[Lîm Kéng-goân (chèng-tī-chiá)]].*

**Lîm Kéng-goân** (林景元; 1902 nî – 1956 nî 4 goe̍h 30 ji̍t) sī Tâi-oân ê kàu-io̍k-chiá, goân-lâi sī sò͘-ha̍k-kho kàu-su, āu--lâi chò Ko-hiông Tiong-ha̍k ê hāu-tiúⁿ, tè-bé ia̍h tī Ko-hiông I-ha̍k-īⁿ téng só͘-chāi chò sò͘-ha̍k kàu-siū.

## Chham-khó
*
Sé-oan Chi̍p-lio̍k

右|縮圖|250x250像素|Sòng Chû goân-tù, Ńg Kî sin pó͘-chù ê ''Pó͘-chù Sé-oan Chi̍p-chèng''.
***Sé-oan Chi̍p-lio̍k*** (洗冤集錄) sī Tiong-kok Sòng-tiâu sî-tāi ê Sòng Chû só͘ siá ê chheh, kā i chông-sū su-hoat hêng-ga̍k kang-chok só͘ lúi-chek ê phong-phài ê giām-si keng-giām chò-ûi ki-chhó͘, koh kiat-ha̍p hit-tang-chūn thoân-sè ê si-siong kiám-giām chheh, chong-ha̍p, he̍k-tēng kap thê-liān, oân-sêng liáu chit phō ū hē-thóng ê kó͘-chá hoat-i-ha̍k tù-chok.

*Sé-oan Chi̍p-lio̍k* ē-sái kóng sī thong-sè-kài tē-it phō oân-chéng ê hoat-i-ha̍k choan-su.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok i-chheh
Lūi-pia̍t:Chú-pō͘ Hoat-ka-lūi
Jana Gana Mana

**Jana Gana Mana** sī Ìn-tō͘ hiān-sî ê kok-koa. I-ê koa-sû kap koa-khek lóng sī iû Ìn-tō͘ bûn-ha̍k-ka Rabindranath Tagore chhòng-chok ê, goân-bûn sī ēng Bēng-ka-lá-gí siá ê. Tī 1950 nî 1 goe̍h 24 hō chiâⁿ-chò Ìn-tō͘ ê kok-koa.
Tāi-hân Tè-kok Ài-kok-koa

**Tāi-hân Tè-kok Ài-kok-koa** (Gān-bûn: 대한제국 애국가; Hàn-jī: 大韓帝國 愛國歌) sī Tiâu-sián Poàn-tó tī Tiâu-sián Ko-chong thoat-lī Tāi-chheng Tè-kok to̍k-li̍p pēng kiàn-li̍p Tāi-hân Tè-kok liáu-āu só͘ chhái-ēng ê kok-koa. 1910 nî, tī Ji̍t Hân pèng-ha̍p liáu-āu pī Kun chi Tāi chhú-tāi.

## Koa-sû
Chô Éng-hô

**Chô Éng-hô** (曹永和; 1920 nî 10 goe̍h 27 ji̍t – 2014 nî 9 goe̍h 12 ji̍t) sī Tâi-oân ê le̍k-sú-ha̍k-ka, sī O-lân sî-tāi ê choan-ka, sī chió-sò͘ ē-tàng keng-kòe chá-kî hiān-tāi O-lân-gí chò Tâi-oân le̍k-sú gián-kiù ê ha̍k-chiá.
Tô͘-su-koán-oân

**Tô͘-su-koán-oân**, kó͘-chá kóng **su-su** (司書), sī koán-lí tô͘-su-koán, bûn-khò͘, chhè-pâng ê jîn-oân. Chit khoán khang-khòe kiò chò tô͘-su-koán-ha̍k, nā chò chi̍t khoán ha̍k-būn lâi kóng, i-ê choan-ka ia̍h kiò **tô͘-su-koán-ha̍k-chiá**.
Phó͘-thong-ōe

**Phó͘-thong-oē** (普通話) sī Tiong-kok kui-tēng ê Hiān-tāi Piau-chún Hàn-gí pán-pún, kah Tâi-oân ê kok-gí ū chi̍t-kóa-á bô-kâng.

Lūi-pia̍t:Hôa-gí
Tiong-hôa Bîn-kok Kok-gí

**Tiong-hôa Bîn-kok Kok-gí** (中華民國國語), chit-má koaⁿ-hong kā hō-chò **Tâi-oân Hôa-gí** (臺灣華語), sī Tiong-hôa Bîn-kok kui-tēng ê Hiān-tāi Piau-chún Hàn-gí, chú-iàu iû Pak-kiaⁿ-ōe hoat-tián lâi--ê, bûn-jī ēng hoân-thé-jī, chú-koán ki-koan sī Tiong-hôa Bîn-kok Kàu-io̍k-pō͘. Sui-jiân hō-chò "kok-gí", m̄-koh chí-sī sū-si̍t-siōng ê koaⁿ-hong gí-giân kap bûn-jī, pēng tī pō͘-hūn hoat-lu̍t tiong thê-ki̍p i-ê tē-ūi, pí-lūn "hoat-īⁿ ûi sím-phòaⁿ sî èng-kai ēng Kok-gí". Tāi-chiòng ūn-su kang-kū pò-im sî, Kok-gí, Bân-lâm-gí, Kheh-ka-gí ê hoat-tēng tē-ūi sio-kāng, kàm-ga̍k jîn-oân kang-chok sî goân-chek ài ēng Kok-gí. Goân-té ê sú-iōng hoān-ûi sī Tiong-kok choân-kéng, m̄-koh tòe 1949-nî hái-kiap lióng-hōaⁿ ê hun-tī hun-li̍p lâi sok-hān chì Tiong-hôa Bîn-kok si̍t-chè thóng-tī ê Tâi-Phêⁿ-Kim-Má sú-iōng; keng-kòe pòaⁿ-sè-kí í-siōng ê ián-hòa, tì-sú Tiong-hôa Bîn-kok Kok-gí í-keng hām i-ê hoat-goân-tē Tiong-kok Tāi-lio̍k chit-má sú-iōng ê Phó͘-thong-ōe bô-siáⁿ sio-kāng. Tâi-oân bîn-kan tī Kok-gí ê kháu-gí sú-iōng siōng, ē hām chèng-hú ê kui-hoān chûn-chāi pō͘-hūn chha-ī, sī khu-pia̍t kok-tē Hàn-gí ê kui-hoān, ū-sî-chūn ē kiò-chò "Tâi-oân Hôa-gí" ê miâ; ah "Tâi-oân Kok-gí" sī chí ū Tâi-gí khiuⁿ-kháu ê Kok-gí.

Tiong-hôa Bîn-kok chū 1912-nî kiàn-kok khai-sí, tī gí-giân chèng-chhek siōng chú-iàu ê kok-gí ūn-tōng hoat-tián, chi̍t-khai-sí tī 1913-nî chè-tēng chhut--lâi ê kok-gí hō-chò "láu kok-im", ū Tiong-kok lâm-pak kok gí-giân ê te̍k-sek, mā ū ji̍p-siaⁿ, pēng tēng-li̍p Chù-im Hû-hō téng piau-chún. it-tit kàu 1923-nî "Kok-gí Thóng-it Tiû-pī Hōe" bêng-khak kok-im ài í si̍t-chè chûn-chāi ê kháu-gí gí-im chò-ûi piau-chún, kin-kì Pak-kiaⁿ-ōe gí-im chò Kok-gí piau-chún-im ê ki-chhó͘, thâi-tû liáu put-lī la-teng-hòa ê Pak-kiaⁿ-ōe tho̍k-im liáu-āu hêng-sêng, pēng ùi 1920 nî-tāi ê pe̍h-ōe-bûn ūn-tōng, Kok-gí hoat-tián chhî-sio̍k thui-tōng kàu 1940 nî-tāi. Tī sió-ha̍k kok-gí-kho khò-têng piau-chún siat-li̍p hong-bīn, sêng-sio̍k chū 1902-nî ê kok-gí-bûn to̍k-li̍p siat kho, chì 1920-nî tēng miâ "Kok-gí", 1968 nî khak-li̍p kok-gí-kho khò-têng piau-chún ê cho͘-chit kè-kò͘. Chèng-tī su-sióng ê iau-kiû chū 1936 nî ka-ji̍p, 1948-nî thâi-tû. Le̍k-nî lâi kok-gí-kho chiàm sió-ha̍k kàu-ha̍k kho-bo̍k chóng sî-sò͘ ê pêng-kin pah-hun-pí sī 30%, ah tha̍k-chheh siāng chē.

Lūi-pia̍t:Hôa-gí
K
Chan Tō-hiông

**Chan Tō-hiông** (曾道雄; 1939 nî 11 goe̍h 26 chhut-sì) sī Tâi-oân ê seng-ga̍k-ka, im-ga̍k kàu-io̍k-chiá. I sī Chiong-hòa chhut-sì--ê. 1956 nî ji̍p Tâi-tiong Su-hoān Ha̍k-hāu, chut-gia̍p liáu-āu pat chò Siā-thâu Kok-hāu ê im-ga̍k kàu-su. 1962 nî i koh ji̍p Tâi-oân Su-hoān Tāi-ha̍k tha̍k seng-ga̍k, 1967 nî kòe Se-pan-gâ liû-ha̍k, 1972 nî tńg Tâi-oân chò kàu-siū. Lēng-gōa i ia̍h ū Opera ê ián-chhut kap chi̍t kóa Hôa-gí hām Tâi-gí ê koa-khek chhòng-chok kap piáu-ián.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân seng-ga̍k-ka
Mūi-mūi pòe-tio̍k Iông-oa-oa

***Mūi-mūi pòe-tio̍k Iông-oa-oa*** (妹妹背著洋娃娃 *mèimei bēizhe yángwáwa*) sī chi̍t siú Hôa-gí ê gín-á-koa, goân chok-sû sī Tâi-oân ê Chiu Pek-iông (周伯陽).
Pâi-kut-á-tūi

***Pâi-kut-tūi***, ia̍h sī kóng ***Pâi-kut-á-tūi***, sī chi̍t siú Tâi-gí gín-á-koa, i ê ga̍k-khek sī Ji̍t-pún liû-hêng-koa *[[Arasi o Yobu Otoko]]* (嵐を呼ぶ男 "chio pō͘-hong chi lâm") goân-khek kái--lâi-ê. Koa-sû ê chok-chiá sī Si Hok-tin (施福珍).

Lūi-pia̍t:Tâi-gí-koa
Yamatai

) sī *[[Sam-kok-chì]]* *[[Gūi-chì E-jîn-toān]]* lāi só͘ kì-chài ê lú-ông-kok ê kok-miâ. Chiàu *Gūi-chì* ê kì-chài só͘ siá, 2 sè-kí sî ê Ji̍t-pún chûn-chāi chē-chē sió kok, Yamatai sī thóng-tī chia-ê kok-ka ê kiông-tāi kok-ka. Lú-ông Himiko bat thóng-léng chiu-piⁿ ê Nakoku (奴国) kap Ito koku (
伊都国) téng-téng kok-ka hiòng Chô Gūi chèng-khoân chìn-kòng. Lú-ông kòe-sin liáu-āu, oāⁿ kāng cho̍k ê Toyo kè-sêng.
Lāi-hái

**Lāi-hái** (內海) sī iû hái-oan kap phû-lūn tàu-tīn só͘ ûi chhut-lâi, kah hái-iôⁿ liân chò-hóe chhin-chhiōⁿ ô͘ ê chúi-thé.

Lūi-pia̍t:Hái-kîⁿ
Lūi-pia̍t:Ô͘
Lūi-pia̍t:Tē-hêng
Phû-lūn

**Phû-lūn** (浮崙), ia̍h ū **soa-sòaⁿ** téng kóng-hoat, sī tī hô-chhoan, ô͘-po̍h ia̍h-sī hái-kîⁿ só͘-chāi, in-ūi chúi-éng ia̍h-sī iûⁿ-lâu ê tui-chek chok-iōng só͘ hêng-sêng ê tn̂g koh ti̍t ê tē-hêng.
Chū-kiông-hō Lia̍t-chhia

**Chū-kiông-hō Lia̍t-chhia** (自強號列車), it-poaⁿ kán-chheng **Chū-kiông-hō**, sī Tâi-oân Thih-lō͘ Koán-lí-kio̍k koán-lí chhia-lióng téng-kip siōng-koân ê tùi-hō kheh-chhia chióng-lūi, mā sī Tâi-thih siu-hùi téng-kip piau-chún siōng-koân ê kip-pia̍t. "Chū-kiông" ê miâ-hō chhut-chū 1971 nî 10 goe̍h 26 hō, sî-jīm Tiong-hoâ Bîn-kok Chóng-thóng ê Chiúⁿ Kài-chio̍h chiam-tùi *[[Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe 2758 hō Koat-gī]]* só͘ hoat-piáu ê chi̍t kù "chong-kèng chū-kiông, chhú-piàn put-keng" (莊敬自強處變不驚).
PBS

**PBS** sī **Kong-kiōng Hòng-sàng Ho̍k-bū** ê kán-lio̍k, in sī Bí-kok chèng-hú kap chi̍t kóa sán-gia̍p-kài chu-kim î-chhî ê chit hāng kong-kiōng hòng-sàng kiam tiān-sī chiat-bo̍k chè-chok ki-koan.

## Chù-kái

## Iân-sin oa̍t-tho̍k

* 
* 
* 
* 
* 

## Goā-pō liân-kiat

* 
* PBS "Red Book" (presentation guidelines for PBS programming)
* Video interview with PBS President Paula Kerger
* ''Current'', the newspaper about public TV and radio in the United States
* Designing Healthy Communities by PBS
Regular Show

***Regular Show*** sī Bí-kok Cartoon Network hòng-sàng ê tōng-ōe tiān-sī-kio̍k, chú chhòng-chō chià sī J. G. Quintel. In thâu chi̍t chi̍p tī 2010 nî 9 goe̍h 6 ji̍t.

Kò͘-sū ê chú-kak sī chi̍t chiah hō chò *Mordecai* ê nâ-chhiok chiáu-á, kap hō *Rigby* ê sé-hîm.
Nâ-chhiok

**Nâ-chhiok** (ha̍k-miâ: *Cyanocitta cristata*; Eng-miâ: blue jay), sī chi̍t khoán seng-oa̍h tī Pak Bí-chiu ê Corvidae kho chiáu-lūi.
JavaScript

**JavaScript** sī chi̍t khoán ko-chân (*high-level*), tōng-thài (*dynamic*), bô-lūi (*untyped*), thong-e̍k-sek (*interpreted*) ê têng-sek giân-gí.

I tiāⁿ hông ēng lâi phòe-ha̍p HTML kap CSS chè-chok kiam î-chhî WWW ê lōe-iông, só͘-ū sin-chìn ê liû-lám-khì lóng ē-tàng ti̍t-chiap tián-sī lī-ēng JavaScript sán-seng ê bāng-ia̍h, chóng sī kò-pia̍t ê chi-chhî ū chi̍t kóa sè-hāng chha-pia̍t.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat
* 
* 

Lūi-pia̍t:Thêng-sek gí-giân
Lô-má hông-tè

**Lô-má hông-tè** sī le̍k-sú-ka tùi Chiân 27 nî khí Lô-má tè-chèng sî-kî thóng-tī-chiá ê chheng-hō. Lô-má-lâng hit-tang-chūn si̍t-chè sú-iōng ê hâm-thâu chē khoán, chia só͘ kóng ê "hông-tè", tī goân Ló-má sî-tāi bô goân-choân tùi-tâng ê chheng-ho͘ tī--leh, sī hiān-tāi tùi hit-chūn ta̍k khoán hâm-thâu ê chi̍t chióng thong-iōng kóng-hoat.

Lô-má hông-tè khah chia̍p ēng ê chheng-hō sī *[[Augustus]]* kap *[[Caesar]]*; lēng-gōa ia̍h ū *[[imperator]]*, sī chi̍t khoán kun-sū-siōng ê chun-chheng. Chá-kî ê hông-tè koh ū ēng *[[princeps]]* téng chheng-hō. 

## Siong-koan
* Lô-má hông-tè lia̍t-toaⁿ
Cheng-sîn

**Cheng-sîn**, ū **lêng** (靈), **sîn** (神) ia̍h **khùi** (氣) téng khoán chiàu bô-kâng tiûⁿ-ha̍p ê bô-kâng kóng-hoat kap ì-gī, chú-iàu sī chi̍t khoán siong-tùi bu̍t-chi̍t sin-thé ê khài-liām, ia̍h sī tùi sin-thé chōng-hóng ê hêng-iông.
Bô-liâu

**Bô-liâu**, ia̍h sī kóng **ià** (厭), sī chi̍t khoán kám-chêng ia̍h sī sim-lí chōng-hóng, chhut-hiān tī kò-thé bô hèng-chhù gán-chêng sū-bu̍t ia̍h sī bô tāi-chì thang chò ê sî-chūn.
Voodoo

**Voodoo**, sī Se-hui hoat-goân, tī Tāi-se-iûⁿ hái-tó iû-kî Haiti ia̍h liû-hêng ê hùn-ha̍p-sèng (Eng-gí: *syncretism*) chêng-sîn oa̍h-tāng. Keng-kòe lô͘-lē liû-thong ê thoân-pò, tùi goân-lâi Se-hui thoân kòe Carib Hái tē-khu, saⁿ-lām liáu pau-koat Ki-tok-kàu chāi-lāi ê kî-tha chong-kàu.
Tì-hūi tiān-sī

**Tì-hūi tiān-sī**, Eng-gí kóng **smart TV**, sī kap Internet chéng-ha̍p ê tiān-sī.

## Siong-koan
* HD tiān-sī
* Tì-hūi tiān-ōe
Chan Chùn-hôa

**Chan Chùn-hôa** (曾俊華; 1951 nî 4 goe̍h 21 chhut-sì) sī Hiong-káng ê koaⁿ-liâu, 2007 nî kàu 2016 nî ki-kan ê te̍k-khu chèng-hú Châu-chèng-su su-tiúⁿ.
Ko-ōe-chit tiān-sī

**Ko-ōe-chit tiān-sī** (Eng-gí: *High-definition television*, **HDTV**) sī chi̍t khoán ōe-chit koân kòe thoân-thóng piau-chún ōe-chit ê tiān-sī
VHS hôe-tòa-ki

**VHS hôe-tòa-ki**, it-poaⁿ ka-taⁿ kóng **hôe-tòa-ki**, sī chi̍t khoán choan-bûn hông ēng lâi chiong VHS lio̍k-iáⁿ-tòa ká--tńg-khì iáⁿ-phìⁿ thâu-chêng ê ki-khì. Chit khoán ki-khì ká-tńg ê sok-tō͘ sī pí chá-kî ê lio̍k-iáⁿ-ki khah kín.
Lio̍k-iáⁿ-ki

**Lio̍k-iáⁿ-ki** (Eng-gí: *videocassette recorder*, **VCR**) sī chi̍t khoán tiān-ki-hâi chong-tì, ē-tàng chiong lūi-pí ê siaⁿ-im kap iáⁿ-siōng (iáⁿ-im) sìn-hō kì-lio̍k chiūⁿ lio̍k-iáⁿ-tòa téng-bīn, ia̍h ē-tàng chiong kì-lio̍k hó-sè ê iáⁿ-im pàng--chhut-lâi tiān-sī téng chong-tì hông koan-sióng.
Tì-hūi tiān-ōe

**Tì-hūi tiān-ōe**, Eng-gí kóng ***smartphone*** ("chhong-bêng tiān-ōe"), sī chi̍t khoán hêng-tōng tiān-ōe, in chong-pī liáu choan-bûn ê chok-gia̍p hē-thóng lâi thê-kiong chi̍t kóa kò-jîn tiān-náu hē-thóng ê te̍k-sek. Khah sin-chìn ê tì-hūi tiān-ōe it-poaⁿ sī lok-tē-á chhùn-chhioh, kî-tiong chi̍t pêng bīn sī hián-sī-khì chiàm tōa-hūn.

## Guā-pōo liân-kiat
*
Tiān-náu êng-bō͘

**Tiān-náu êng-bō͘** (; ), he̍k-chiá kóng **tiān-náu hián-sī-khì** (電腦顯示器; *computer display*), ia̍h **mó͘-ni-toh**, sī tiān-náu ê tiān-chú sī-kak hián-sī-khì. Chi̍t chiah êng-bō͘ it-poaⁿ sī hâm hián-sī chong-tì (*display device*), hôe-lō͘ (*circuitry*), gōa-khak kap tiān-le̍k kong-èng téng ki-koan.

Khah kū hêng ê êng-bō͘ sī CRT hêng-sek, sin-chìn ê tōa-hūn sī LCD he̍k-chiá LED.
BSD

**BSD** sī **Berkeley Nńg-thé Hoat-pò͘** (eng. *Berkeley Software Distribution*) ê Eng-gí kán-lio̍k, sī chi̍t khoán Unix chok-gia̍p hē-thóng, khai-hoat-chiá sī Berkeley California Tāi-ha̍k ê Tiān-náu Hē-thóng Gián-kiù Cho͘ (*Computer Systems Research Group*).

## Tsham-khó bûn-hiàn

* Marshall K. McKusick, Keith Bostic, Michael J. Karels, John S. Quartermain, *The Design and Implementation of the 4.4BSD Operating System* (Addison Wesley, 1996; )
* Marshall K. McKusick, George V. Neville-Neil, *The Design and Implementation of the FreeBSD Operating System* (Addison Wesley, August 2, 2004; )
* Samuel J. Leffler, Marshall K. McKusick, Michael J. Karels, John S. Quarterman, *The Design and Implementation of the 4.3BSD UNIX Operating System* (Addison Wesley, November 1989; )
* 
* Peter H. Salus, *The Daemon, the GNU & The Penguin* (Reed Media Services, September 1, 2008; )
* Peter H. Salus, *A Quarter Century of UNIX* (Addison Wesley, June 1, 1994; )
* Peter H. Salus, *Casting the Net* (Addison-Wesley, March 1995; )

## Guā-pōo liân-kiat

*
* A timeline of BSD and Research UNIX
* UNIX History&nbsp;– History of UNIX and BSD using diagrams
* The Design and Implementation of the 4.4BSD Operating System
* The Unix Tree:  Source code and manuals for old versions of Unix
* EuroBSDCon, an annual event in Europe in September, October or November, founded  in 2001 
* BSDCan, a conference in Ottawa, Ontario, Canada, held annually in May since 2004, in June since 2015
* AsiaBSDCon, a conference in Tokyo, held annually in March of each year, since 2007
* mdoc.su&nbsp;– short manual page URLs for FreeBSD, OpenBSD, NetBSD and DragonFly BSD, a web-service written in nginx
* BXR.SU&nbsp;– Super User's BSD Cross Reference, a userland and kernel source code search engine based on OpenGrok and nginx
GNU

**GNU** (Eng-gí ho͘-im: /ɡnuː/) sī chi̍t khoán chok-gia̍p hē-thóng kiam chi̍t cho͘ tiān-náu nńg-thé chi̍p-ha̍p. GNU sī goân-choân ê chū-iû nńg-thé, tōa-hūn ēng in ê GPL hí-khó hoat-pò͘.

GNU ê miâ sī tùi "*GNU's Not Unix!*" ("GNU m̄-sī Unix") hō--lâi-ê, chi̍t khoán chài-kui lio̍k-jī (*recursive acronym*).
Thâu-jī-gí

**Thâu-jī-gí** (; ) sī chi̍t khoán ēng phiàn-gí lāi-bīn chhōa-thâu jī-bó he̍k-chiá im-chiat tàu--chhut-lâi ê tan-gí he̍k-chiá miâ-hō. Pí-lūn: Tâi-pak Kok-chè Chheh-tián ê Eng-gí "Taipei International Book Exhibition" ê thâu-jī-gí chiū sī **TIBE**.
Phiàn-gí

**Phiàn-gí** (Eng-gí: *phrase*) sī chi̍t cho͘ tan-jī (ia̍h ū khó-lêng sī tan-to̍k ê tan-jī), it-poaⁿ tòa it-tēng ê ì-sù. Gí-giân-ha̍k tang-tiong phiàn-gí sī cho͘-ha̍p chhut bûn-kù (*sentence*) ê sêng-hun. 

Phiàn-gí ū khó-lêng hâm tī chú-kù (*clause*) lāi-bîn, ia̍h ū khó-lêng pún-sin sī chi̍t-ê chú-kù, ia̍h sī hâm chú-kù ùi i lāi-bīn.

Lūi-pia̍t:Bûn-hoat
Bûn-chat

**Bûn-chat** (ji̍t. 文節; eng. *clause*), ia̍h **chat**, **chú-kù** (hôa. 子句), **kù**, **kù-tāu**, sī bûn-hoat tang-tiong ē-tàng piáu-tat goân-chéng bēng-tê (*proposition*) ê chòe sió tan-goân.

Pí bûn-chat khah khoah ê hun-sek tan-goân sī bûn-kù.

## Chham-chiàu
Bûn-kù

**Bûn-kù** (Eng-gí: *sentence*), it-poaⁿ kóng **kù** (句), pe̍h-ōe kóng **chi̍t kù ōe**, tī giân-gí-ha̍k tang-tiong ê ì-gī, sī bûn-hoat-siōng sio khan-liân, siá-jī ê sî ēng piau-tiám hû-hō kiam tōa-sió-jī téng goân-sò͘ piau-kì lâi sio tàu ê chi̍t chōa jī-sû (*word*).

## Siong-koán
* Phiàn-gí
* Bûn-chat

Lūi-pia̍t:Bûn-hoat
Koeh Iām-thó͘

**Koeh Iām-thó͘** (郭炎土; 1937 nî 12 goe̍h 12 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê kǹg-thih-gia̍p kang-têng-su, khì-gia̍p-ka, i pat chò Tn̂g Êng Thih-kang-chhiúⁿ ê chiúⁿ-tiúⁿ, Tiong-kok Kǹg-thih ê táng-sū-tiúⁿ, Iap-liông (燁隆) ê hù-táng-sū-tiúⁿ téng khang-khòe.
Mita Yûzi

**Mita Yûzi** (三田裕次; 1949 nî 1 goe̍h 3 ji̍t – 2014 nî 11 goe̍h 22 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê siu-chông-ka kiam le̍k-sú-ka, tùi Tâi-oân le̍k-sú chin ū gián-kiù. I goân-lâi sī Marubeni siong-siā ê chit-oân, hông gōa phài Tâi-oân ê sî o̍h liáu Hôa-gí kap Tâi-gí, ia̍h tī Tâi-oân siu-chi̍p bûn-su kap chi̍t kóa Iáⁿ-phìⁿ. Au-lâi i úi-thok Tiuⁿ Iām-hiàn (張炎憲) kā i-ê siu-chông pian-chò *Tâi-oân Kó͘-bûn-su Chi̍p*.

1995 nî Ngô͘ Sam-liân Tâi-oân Sú-liāu Ki-kim-hōe chiong Mita--sī siu-chi̍p ê bûn-su siat chi̍t só͘ Mita Bûn-khò͘.

## Chham-khó
* 
*
Marubeni

**Marubeni Tu-sek Hōe-siā** (丸紅株式会社), sī Ji̍t-pún ê tōa chóng-ha̍p siong-siā chi it.
Bō͘-e̍k-siong Tōa-lâu

**Bō͘-e̍k-siong Tōa-lâu** (貿易商大樓) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī lāi Há-má-seng tē-hng ê chi̍t tòng lâu-á-chhù, koân 4-chàn, sī 1951 nî khí--ê.

## Iân-kek
I-ê goân chū-chí chiàn-chêng sī chi̍t keng lú-koán, Jī-chhù Tāi-chiàn sî-kî hông hāi--khì. 1951 nî sin khí Bō͘-e̍k-siong Tōa-lâu, 1965 nî ê sî sī Ko-hiông-chhī ê chìn-chhut-kháu tông-gia̍p kong-hōe pān-kong só͘-chāi, āu-lâi kong-hōe sóa cháu, tōa-lâi to̍h bô sú-iōng.

## Chham-khó
*
Tang-kiaⁿ Disneyland

**Tang-kiaⁿ Disneyland** (eng. *Tokyo Disneyland*; ji̍t. 東京ディズニーランド) sī chi̍t chō iû-lo̍k-hn̂g, ūi tī leh Tang-kiaⁿ hū-kīn ê Tiba-koān lāi Urayasu-chhī, kap sì-ûi ê siong-koan siat-si ha̍p chò Tang-kiaⁿ Disney Resort (*Tokyo Disney Resort*). Pún hn̂g sī thâu chi̍t chō siat tī Bí-kok í-gōa ê Disney lo̍k-hn̂g, 1983 nî 4 goe̍h 15 ji̍t khai-gia̍p.
Iû-lo̍k-hn̂g

**Iû-lo̍k-hn̂g**, ū-sî kóng **chú-tê lo̍k-hn̂g** (Eng-gí: *theme park*), sī chi̍t khoán ngô͘-lo̍k siat-si, siat hō͘ lâng tī hn̂g lāi chhit-thô.
Hyde Kong-hn̂g

**Hyde Kong-hn̂g** (Eng-gí: *Hyde Park*) sī Lûn-tun chhī lāi siāng tōa ê kong-hn̂g, ia̍h sī in Ông-ka Kong-hn̂g chi it.
Chìn-su

***Chìn-su*** (晉書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Tông-tiâu Pâng Hiân-lêng téng lâng pian-choán, chok-chiá lóng-chòng ū 21 ūi. *Chìn-su* ê lōe-iông kì-chài tio̍h ùi Sam-kok sî-tāi Su-má Ì chá-nî kàu Chìn-tiâu Kiong-tè pī Lâu Jū hùi-ūi ûi-chí ê le̍k-sú; lēng-goā iáu-koh ū chi̍t-koá Si̍p-lio̍k-kok chèng-khoân ê kì-lio̍k.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Sòng-su

***Sòng-su*** (宋書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Lâm Liông Sím Iok téng lâng só͘ siá. *Sòng-su* kì-chài tio̍h Lâm-tiâu Lâu Sòng ông-tiâu ùi Bú-tè kàu Sūn-tè lóng-chóng 60 tang ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Lâm Chê-su

***Lâm Chê-su*** (南齊書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Lâm Liông ê Siau Chú-hián só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Lâm Chê ông-tiâu ùi Ko-tè khai-sí (479 nî) kàu Hô-tè ûi-chí (502 nî) ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Kim-sú

***Kim-sú*** (金史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Goân-tiâu Thoat-thoat téng lâng só͘ siá; kì-chài tio̍h Lú-chin-cho̍k ê heng-khí, Kim-tiâu ê kiàn-li̍p kap bia̍t-bông ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Liâu-sú

***Liâu-sú*** (遼史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Goân-tiâu ê Thoat-thoat téng lâng só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Liâu Thài-chó͘ Iâ-lu̍t A-pó-ki kàu Thian-chà-tè ê Liâu-tiâu le̍k-sú; lēng-goā mā ū kóng tio̍h iû Iâ-lu̍t Tāi-se̍k kiàn-li̍p ê Se Liâu le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi