open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tōa Hîm Ú-lîm

**Tōa Hîm Ú-lîm** () sī 1 phiàn tī Pak Bí-chiu Thài-pêng-iûⁿ hái-hōaⁿ ê un-tài ú-lîm. Thài-pêng-iûⁿ un-tài ú-lîm tōa pō͘-hūn tī Ka-ná-tāi, pak-pêng chió pō͘-hūn sio̍k-î Bí-kok Alaska-chiu. Bo̍k-chêng choân sè-kài chhiau-kòe 4-hun-chi-1 ê un-tài ú-lîm tī Ka-ná-tāi Eng sio̍k Ko-lûn-pí-à-séng ê sai-hōaⁿ. Chit phiàn ú-lîm (hō͘-nâ) bīn-chek bô tōa, chiàm kui-ê Ka-ná-tāi 1.2% ê lio̍k-tē bīn-chek nā-tiāⁿ. Kî-tiong siāng tōa phiàn, siāng goân-sú ê pō͘-ūi hō-chò Tōa Hîm Ú-lîm (tē-tô͘ ).

## Tē-lí

Tōa Hîm Ú-lîm chāi-lāi ê Thài-pêng-iûⁿ un-tài ú-lîm pí kúi-pah-nî-chêng ke chin sè tè.

## Le̍k-sú

## Seng-thài

Tùi peng-goân lâu--lo̍h-lâi ê chúi chek chò khe-á chhng kòe Tōa Hîm Ú-lîm ê soaⁿ-kok-té. Chiah-ê khe-á chē chun-hî. In kui-tīn tùi Thài-pêng-iûⁿ siû tian-tò-hiàng tńg lâi pàng nn̄g, só͘ tòa--lâi ê ióng-hūn tùi sim-lîm ê seng-thài hē-thóng ū chin tōa ê kòng-hiàn. In thê-kiong o͘-hîm, chong-hîm, lông, bā-hio̍h téng-téng chia̍h-mi̍h. Tōa-hêng bah-si̍t tōng-bu̍t chia̍h chhun ê hî-á-bah koh hō· kok-chióng sió tōng-bu̍t khêng khì chia̍h, siâng-sî mā thê-kiong si̍t-bu̍t lūi pó-kùi ê chek-sò͘ (tām, N).

Tōa Hîm Ú-lîm ê hîm chéng tang-tiong ū 1 khoán hō-chò "lêng-hîm" (*spirit bear*) ê hîm. Lêng-hîm kui hêng-khu lóng pe̍h--ê, in-ūi sò·-liōng chió, gōa-kài hán-tit khoàⁿ-kìⁿ. Seng-bu̍t ha̍k-ka ké-siat che sī bān nî chêng peng-hô sî-kî hit-chūn ûi-thoân--lo̍h-lâi ê sek-tì.

## Pó-io̍k ūn-tōng

Kàu-kah chòe-kīn kúi-nî chiah khai-sí ū pó-hō͘ ê thê-àn chhut-lâi. Seng-thài pó-io̍k thoân-thé phoe-phêng chhâ-bo̍k kong-si khui-lō͘ ji̍p--khì, liáu-āu chin ū hē-thóng-sèng khì kā chheng-nî kó͘-chhiū kui-phiàn chhò tiāu, tì-tio̍h i-lāi sim-lîm ê bu̍t-chéng sit-khì oa̍h-lō͘.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Khoân-kéng pó-hō͘ thoân-thé ê chām
Ray Charles

**Ray Charles** (pún-miâ: **Ray Charles Robinson**; ) sī Bí-kok 1-ūi lêng-hûn im-ga̍k koa-chhiú kiam kǹg-khîm-ka. I éng-hióng Rhythm kap Blues (R&B) ê hoat-tián.

I chhut-seⁿ tī Bí-kok Georgia-chiu hit-tah ê Albany-chhī. 5-hòe chó-iū ba̍k-chiu tō khai-sí hoán chheⁿ-mê, kàu kah 7-hòe ê sî-chūn í-keng oân-choân khoàⁿ bô. Chìn-chêng i chhin-ba̍k khoàⁿ-kìⁿ i ê sió-tī put-hēng im sí tī e̍k-keng-á lāi. I chhut-gōa khì kàu Florida-chiu ê 1 keng bông-jîn ha̍k-hāu chiū-ha̍k, tī hia tû-liáu o̍h ē-hiáu tha̍k tiám-jī (*Braille*) í-gōa, mā o̍h tio̍h phó·-khek, chàu-ga̍k ê kang-hu. Tng hit ê sî-kî i ê lāu-bú put-hēng lâi kòe-sin.

Lī-khui ha̍k-hāu liáu-āu, i khai-sí tī hit chiu kòe gē-jîn ê seng-oa̍h, 1947 nî poaⁿ khì tī sai-pak-hōaⁿ ê Seattle-chhī. Tī hia i khai-sí lo̍k-im chhut khek-poâⁿ. I 1951 nî hit siú "Baby, Let Me Hold Your Hand" sī i thâu-1-siú sî-kiâⁿ--khí-lâi ê liû-hêng-koa. Ūi beh hām phah bo̍k-sèng (kûn-kek) ê 1-ūi Sugar Ray Robinson ū khu-pia̍t, i choâⁿ-á kā i ê miâ sok-té pìⁿ *Ray Charles*.

I chá-kî chhiùⁿ-koa, tôaⁿ khîm ê hong-keh siū-tio̍h Nat King Cole, Charles Brown 2 ūi im-ga̍k-ka éng-hióng. Hit ê sî-kî ê khek-pôaⁿ ē-sái kóng sī chioh in ê bô·-á ê chhòng-chok. Chóng--sī, bô jōa kú Ray Charles ê im-ga̍k khai-sí tián chhut i kò-jîn ê châi-tiāu. I hām hit tong-sî tng sî-kiâⁿ ê Lowell Fulson chiūⁿ-lō· sûn-hôe ián-chhiùⁿ koh hām Guitar Slim, Ruth Brown téng-jîn tàu-tīn ha̍p-chok. I āu--lâi hām Atlantic Records chit keng tōa kong-si chhiam-iok. Chit ê sî-kî i hèng chhì sin mi̍h, pí-lūn kóng chioh Hok-im koa-iâu ê khek lâi tàu hui-chong-kàu sèng-chit ê koa-sû, sūn-sòa ke-thiⁿ kóa jazz ê khì-bī. Chóng--sī iā jiám tio̍h cheng-gī.

## Chok-phín
* 1957: * Ray Charles (album) (or, Halleluja I Love Her So)*
* 1957: *[[The Great Ray Charles]]*
* 1957: *[[Yes Indeed!]]*
* 1958: *[[Ray Charles at Newport]]*
* 1958: *[[Soul Brothers]]* (& Milt Jackson)
* 1958: *[[Soul Meeting]]* (& Milt Jackson)
* 1959: *[[What'd I Say]]*
* 1959: *[[The Genius of Ray Charles]]*
* 1960: *[[In Person]]*
* 1960: *[[Genius Hits the Road]]*
* 1960: *[[Dedicated to You]]*
* 1961: *[[Ray Charles and Betty Carter]]*
* 1961: *Genius + Soul = Jazz*
* 1962: *Modern Sounds In Country and Western Music*
Hái-phiâⁿ

Hái-chúi nā leh im, im-kàu tīⁿ-lâu(Tīⁿ-lâu: chúi-im im kàu-chāi, hái-bīn seng-kàu kài-koân ê só͘-chāi, hoan-sin tō-beh khai-sí khó(te̍h), hit-tang-chūn hái-phiâⁿ kah hái-káng ê hái-bīn ê chêng-hêng.Khó-lâu: chúi-khó(chúi-te̍h) khó(te̍h) kàu-té, hái-bīn kàng-kàu kài-kè ê só͘-chāi, hoan-sin tō-beh khai-sí im, hit-tang-chūn hái-phiâⁿ kah hái-káng ê hái-bīn ê chêng-hêng. ) ê sî, hōaⁿ-piⁿ-á siāng kôan ū hoat-tō· hō· chúi im--tio̍h ê só·-chāi (kî-si̍t sī 1-tiâu tn̂g-liu-liu ê khiok-sòaⁿ), kiò-chòe **tīⁿ-lâu-sòaⁿ** (Hôa-gú: 高潮線). Tng-tong hái-chúi teh khó(te̍h), kàu-kah siāng kē ê sî-chūn, chúi-bīn kah thô͘-kha ê kau-kài-sòaⁿ hō·-chòe **khó-lâu-sòaⁿ** (低潮線). Lán kóng **tīⁿ-lâu-sòaⁿ** kàu **khó-lâu-sòaⁿ** chi-kan ê chit-pō·-hūn làm-tē-á, tio̍h sī hō·-chòe **hái-phiâⁿ**. Kán-tan kóng, **hái-phiâⁿ** sī chúi-tīⁿ chúi im khì, chúi khó pha̍k tio̍h ji̍t.

Chit-tiâu hái-chúi tam-tio̍h lio̍k-tē kài-koân ê soàⁿ ê ūi-tì, tû-liáu oē siū-tio̍h múi-ji̍t chúi-im kah chúi-khó(chúi-te̍h), múi-goe̍h toā-lâu kah sió-lâu ê chiu-kî-sèng im-khó (te̍h) lâi sán-seng kui-chek-sèng ê piàn-hoà í-goā, mā iáu-oē siū-tio̍h hong, éng, hái-tóe tōe-tāng só͘ ín-khí--ê toā-hái-éng(ū-lâng kóng kiò-chò:  hái-tiòng), khì-ap, tòe chúi-im chúi-khó(chúi-te̍h) ê chiu-kî tī nn̄g-pêng hái-hoāⁿ tiong-kan lâi-lâi-khì-khì liû-tōng ê tiâu-lâu, iûⁿ-lâu téng-téng lâi chō-sêng bô kui-chek-sèng ê hái-bīn seng-koân ūi-chhut sin--ê soàⁿ.

Hái-phiâⁿ m̄-koán im-tīⁿ ah-sī khó(te̍h)-ta lóng-sī hái-tiong seng-bu̍t oa̍h-tōng ê só͘-chāi. I ê kong-lêng kap lio̍k-tē ê chhân-hn̂g sio-siâng. Hái-phiâⁿ sī ē-hái-ê-lâng ê chhân-hn̂g.
Pêng-hô-koān

**Pêng-hô-koān** () tiàm-leh Hok-kiàn Chiang-chiu-chhī óa sai-lâm pêng ê só͘-chāi, chôan-kōan thó͘-tōe bīn-chek 2328.6 k㎡, jîn-kháu liōng-kî-iok-á 53 bān. Sī Hok-kiàn ū-miâ ê kiâu-hiong, Tâi-ôan Hàn-jîn kài tiōng-iàu ê chó͘-che̍k-tōe chit-it.

## Hêng-chèng tan-ūi
Chôan-kōan lóng-chóng 15 ê hiuⁿ-tìn.

## Khòng-sán chu-gôan
Kéng-lāi ê khòng-sán chin-chiàⁿ hong-hù, pau-koat kim, gîn, tâng chāi-lāi lóng-chóng 10 gōa chióng, kî-tiong chio̍h-eng-chio̍h, ko-niá-thó͘ kah hoa-kong-giâm ê hun-pò͘ hōan-ûi chiâⁿ khoah, sò·-liōng chē, phín-chit chán.

## Thó͘-te̍k-sán
*Kóe-chí: siāng-kài chhut-miâ--ê ài sǹg koaⁿ-khe bi̍t-iū (琯溪蜜柚).
*Tê: Pêng-hô ôan-á sī Tiong-kok o͘-liông-tê ê chú-sán-tē, chhut-sán ê n̂g-tàn (黃旦), kî-lân (奇蘭) kah pat-sian-tê (八仙茶) chit 3-chióng phín-chéng tī Hok-kiàn hām Kńg-tang chit-tah kài ū miâ-siaⁿ.

## Bûn-bu̍t kó͘-chek
Tī Bân-lâm chit-tah hui-siông chhut-miâ ê chhian-nî kó·-biō Sam-phiâⁿ-sī (三平寺), sī Pêng-hô-kōan chôan Chiang-chiu siāng-kài tōa keng, siāng-kài lêng-siàⁿ, hiuⁿ-hóe tē-it ōng ê hu̍t-kàu sèng-tōe.

Hō͘ lâng o-ló chòe " Bân-lâm tē-it soaⁿ " ê Lêng-thong-giâm (靈通岩) tī Pêng-hô.
Chiuⁿ-phó͘-koān

**Chiuⁿ-phó͘-kōan** () tiàm-tī Hok-kiàn-séng ê lâm-pō͘, sio̍k Chiang-chiu-chhī kóan-ha̍t, chôan-kōan thó͘-tē bīn-chek 1981 k㎡, jîn-kháu iok-lio̍k 80 bān. Chiuⁿ-phó͘ óan-á sī chú-iàu ê Tâi-ôan-lâng chó͘-chek-tē, chôan-kōan thong-hêng Bân-lâm-gí.

## Hêng-chèng tan-ūi

Chām-chí 2002 nî, chôan-kōan lóng-chóng ū 20 ê hiuⁿ-tìn (kî-tiong 2 ê Sia-cho̍k-hiuⁿ), 11 ê lông-tiûⁿ (lông, lîm, iâm, tê), 285 ê hêng-chèng-chhun, 15 ê ku-úi-hōe.
Tiô-thoà-khu

**Tiô-thoà-koān** () sī Tiong-kok Hok-kiàn Chiang-chiu-chhī kóan-ha̍t ê 1-ê kōan, tiàm tī Bân-lâm saⁿ-kak-chiu ê tiong-sim tē-tài, lī Ē-mn̂g-chhī 56 km, lī Chiang-chiu chhī-khu kan-na 20 km. Chit-tah óa soaⁿ kīn hái, khì-hāu sio-lō, khôan-kéng iu-bí, kau-thong lī-piān, peh-sèⁿ an-hô-lo̍k-lī.

## Hêng-chèng tan-ūi

Chôan-kōan lóng-chóng 5 ê hiuⁿ-tìn, 1 ê kok-ka lông-tiûⁿ, 1 ê séng-kip khai-hoat-khu. Kōan-tī siat-tī Bú-an-tìn (武安鎮).
## Tē-lí khôan-kéng

Tiô-thòa ê tē-sì sī pak-pêng kôan, lâm--sì kē, chū lâm hiòng pak ta̍uh-ta̍uh-á chhèng-kôan, chéng-kô ê tē-hêng tú-hó chhan-chhiūⁿ sī chi̍t khut bé-kha-ìn. In-ūi te̍k-sû ê tē-hêng, ē-tàng ū-hāu chó͘-tòng hong-thai kah hân-liû ê si̍p-kek. 

Tiô-thòa khì-hāu un-hô, khong-khì sin-sián, hiān-tāi kang-gia̍p ê un-lián chiâⁿ chió, sī chi̍t-ê kài sek-ha̍p khia-ke ê só͘-chāi. Chit-tah sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iûⁿ-sèng ê khì-hāu, nî pêng-kun khì-un phó͘-lio̍k 21 ℃. Hō͘-chúi chhiong-chiok, nî kàng-hō͘-liōng ta̍t-kàu 1460 kong-lî. Iú-lī ê khí-hāu khôan-kéng iu-kî sek-ha̍p lâi chai-chèng lông-chok-bu̍t.

## Thó·-te̍k-sán

Lô͘-kam, iū-á, lêng-géng, nāi-chi, keng-chio, mô͘-ko͘, íu-ki so͘-chhài, tê-le̍k (tê-chhiⁿ), môa-tek, téng-téng.

Che í-gōa, Tiô-thòa-kōan ê thiok-bo̍k-gia̍p kah chúi-sán ióng-si̍t (chiáⁿ-chúi) óan-á kài heng-ōng.
Lesotho

**Lesotho Ông-kok** (Eng-gí: ; Sotho-gí: ) sī lâm Hui-chiu ê 1 kok. I oân-choân hō͘ Lâm-hui Kiōng-hô-kok pau tiâu leh.

Lesotho tī 1966 nî 10 goe̍h 4 ji̍t thoat-lî Liân-ha̍p Ông-kok ê thóng-tī. Chìn-chêng hō-chò Basutoland.
Bí-chiu o͘-hîm

**Bí-chiu o͘-hîm** (ha̍k-miâ: *Ursus americanus*) sī Pak Bí-chiu siāng phó͘-phiàn ê hîm-chéng.

Chit chéng o͘-hîm Pak Bí-chiu tōa-pō͘-hūn só͘-chāi lóng ū tè chhōe, ē-sái kóng tùi Canada pak-pêng, Alaska-chiu lâm-pō͘ kàu México, tùi Tāi-se-iûⁿ kàu Thài-pêng-iûⁿ, lóng ū in ê kha-jiah, hoān-ûi pau-koah Bí-kok 39-ê chiu kap só͘-ū ê Canada séng.  Tang-tiong-pō͘ kap Bí-kok lâm-pō͘ ê hîm tīn chú-iàu tī siū pó-hō͘ ê kong-hn̂g, pó-liû-khu lāi-bīn ê soaⁿ-khu kap chhiū-nâ-á lāi.  Éng-kòe siāng chē hoān-sè ū 2-pah-bān-chiah hiah chē; 1980 nî-tāi kó͘ ê sò͘-ba̍k khah bô 20-bān.  Ū lâng jīn-ûi kīn-lâi sió-khoá-á ū cheng-ka.

Bí-chiu o͘-hîm tn̂g 1.5 m.  Hîm-bó iok-lio̍k 40 kg tāng, hîm-káng thong-siông 130 kg tāng.  Chóng--sī 300 kg í-siōng--ê iā-sī ū.  Hîm-kiáⁿ chhut-seⁿ sî kan-na 500 g.  Bí-chiu o͘-hîm ba̍k-chiu sè-lúi, hīⁿ-á îⁿ-îⁿ, chhùi tn̂g-tn̂g, sin-khu tōa-châng, bóe té-té--ah.  Mo͘ ê sek-tī ū chhim thô͘-sek, ū n̂g-kim-sek, ū pe̍h--ê.  Chóng--sī tōa-pō͘-hūn ê hîm sī o͘-sek a̍h sī chhim chong-sek.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* A-chiu o͘-hîm

## Gōa-pō͘ liân-kiat
N̂g-bôe-hì

**N̂g-bôe-hì** (N̂g-mûi-hì / 黄梅戏), Tiong-kok 6 tōa hì-khek chit-it, pún-jiân chí-sī An-hui-séng An-khèng chit-ê só·-chāi ê tōe-hng hì-khiok. 1949 nî liáu-āu, soah hiông-hiông chhéng--khí-lâi, chiâⁿ-chòe chôan Tiong-kok kài ū miâ-siaⁿ ê khiok-chéng. N̂g-bôe-hì ê gē-su̍t bī-le̍k si̍t-chāi ta̍t-tek chheng-chán，taⁿ í-keng sī chi̍t-sì-kòe  thong-lâng-chai, ē-táng kóng hō·-chòe  " miâ-siaⁿ tháng pak-kiaⁿ " lah. 

### Le̍k-sú
N̂g-bôe-hì siōng chá ê gôan-thâu sī Ô·-pak-séng N̂g-mûi (黄梅), Kóng-chè (广济) tē-khu kah An-hui siok-siông (宿松) chit-tah ê bán-tê-tiāu (采茶调), āu--lâi koh khip-siu Óan-hô (皖河) hit-tah chin sî-kiâⁿ ê "tek-ki-á khiuⁿ" (竹枝腔) kah "chio̍h-pi khiuⁿ" ê khiok-tiāu hām bú-tō piáu-ián,  kàu 19 sè-kí tiong-tn̂g ê sî-chūn, iu-koh siū-tio̍h "Chheng-iông-khiuⁿ" (青阳腔) kah "Hui-tiāu" (徽调) ê éng-hiáng, chiah chèng-sek hoat-tián chòe chiàⁿ-káng ê hì-khek. 

### Lūi-pia̍t
* Hoa-khiuⁿ (花腔), it-poaⁿ sī poaⁿ sió hì ê sî khah chia̍p teh chhiúⁿ,  te̍k-tiàm sī chiap-kūn seng-o̍ah hiān-si̍t, kài hiong-thó·, jî-chhiáⁿ kài sêng bîn-iâu ê khúi-kháu. 
* Pêng-sû (平词), tōa-hì chú-iàu ê chhiùⁿ-khiuⁿ, tiāⁿ-tiāⁿ chhái-iōng káng-su̍t (Hàn-jī:讲述) khah tn̂g ê kó·-sū chêng-chiat a̍h-sī piáu-hiān su-hoat kám-chêng ê hong-keh, hō· lâng thiaⁿ tio̍h chiâⁿ sóng-sîn, chiâⁿ chhù-bī, ū-iáⁿ ná thiaⁿ ná ài kah-ì. 

### Iu-siù ê hì-bûn
N̂g-bôe-hì thôan-thóng ê hì-bûn chiâⁿ chōe, kài sî-kiâⁿ ê ū:
*Thian-sian-phòe (天仙配)
*Gû-nn̂g chek-lú (牛郎织女)
*Khôai-im-kì (槐荫记)
*Cha-bó hū-má (女驸马)
*Hu-chhe koan-teng (夫妻观灯)
*Táⁿ-ti-chháu (打猪草)
*Liú-chhiūⁿ-chíⁿ (柳树井)
*Nâ-kiô-hōe (蓝桥会)
*Lō·-gū (路遇)
*Liông-lú-chêng (龙女情)
*Thô-hoa-sìⁿ (桃花扇)
*Bēng-lē-kun (孟丽君)
*Thian-lú sàn-hoa (天女散花)

### Iu-siù ê ián-ôan
* Giân Hōng-eng (严凤英)
* Ông Siàu-hóng (王少舫)
* Chiu San (周珊)
* N̂g Sin-tek (黄新德)
* Tiuⁿ Hui (张辉)
* Má Lân (马兰)
* Hân Chài-hun (韩再芬)
* Koan Chùn-hoa (关俊华)
* Lâu Chhiu-pêng (刘秋平)

Lūi-pia̍t:Koa-kio̍k
Ti-tu

**Ti-tu** sī chi̍t-chióng tōng-bu̍t. Tōa-chiah ti-tu hō-chò lâ-giâ a̍h-sī nâ-giâ.  Ti-tu m̄ sī khun-thiông. Ti-tu ū 8-ki kha, khun-thiông ū 6-ki kha.

Nâ-giâ hán leh keⁿ-bāng.

## Gōa-pō· liân-kiat
* Tâi-oân chia̍p-khoàⁿ ê ti-tu  (Hoâ-gí)
Lâ-giâ

**Lâ-giâ** () (mā hō-chò **nâ-giâ**) sī chi̍t-chióng toā-chiah, liò-kha ê ti-tu.  I ê sin-khu liōng-iok-á 15 kàu 30 mm http://preserve.coa.gov.tw/species/twspider/265.htm .  Thong sè-kài jia̍t-tài só·-chāi lóng ē-tàng chhōe-tio̍h lâ-giâ.

Lâ-giâ chiâⁿ chió keⁿ-bāng.  I ē tiàm piah-téng ia̍h-sī thian-pông tán la̍h-bu̍t oá-kīn liáu chông--chhut-lâi kā chia̍h--khì.  Lâ-giâ chú-iàu chia̍h ka-choa̍h kap kî-thaⁿ ê chat-kha tōng-bu̍t.

Sui-bóng tī seng-bu̍t-ha̍k hun-lūi lâ-giâ sī sio̍k-tī ti-tu (Araneae-ba̍k) ê chi̍t-chióng, m̄-koh Tâi-oân bîn-kan phó·-thong-sî kóng ê ti-tu pēng-bô pau-koat lâ-giâ.

Tâi-oân bîn-kan mā ū liû-thoân chi̍t-chióng koan-liām, jīn-ûi lâng nā hō· lâ-giâ ê "jiō" choāⁿ--tio̍h, phôe-hu ê phòng-phā kap noā--khì.  Put-jî-kò lâ-giâ khêng-si̍t boē hāi lâng phôe-hu phoà-pēⁿ.  Chit-ê koan-liām ê khí-tì sī in-ūi lâng bong-tio̍h chheⁿ-káu-hiā(?) ū-to̍k ê e̍k-thé, soah kiò-sī bong-tio̍h lâ-giâ ê "jiō" tì-sú phoê-hu noā--khì.
Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi

**Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi** (Hàn-jī: 中国国际广播电台; Eng-gí: China Radio International; **CRI**) , Tiong-kok kok-ka kóng-pò͘ tiān-tâi, sī Tiong-kok ûi-it chi̍t-keng hiòng chôan sè-kài hòng-sàng ê kóng-pò͘ tiān-tâi, Eng-bûn kán-siá sī CRI, tiān-tâi ê chong-chí sī "chhiok-chìn Tiong-kok jîn-bîn hām sè-kài kok ê kok-ka jîn-bîn chi-kan ê liáu-kái kah iú-gî".

## Kán-kài
Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi, chêng khai-pān kàu taⁿ í-keng ū 60 gōa nî ê le̍k-sú. Bo̍k-chiân, múi kang sú-iōng 38 chióng gōa-kok gí-giân hām 4 chióng Hàn-gú ( Hôa-gú, Bân-lâm-gú, Kńg-tang-ōe, Tiô-chiu-ōe, kheh-gú ) hiòng chôan sè-kài chò hòng-sàng, múi kang hòng-sàng ê sî-kan chiong-kūn beh kàu 400 tiám-cheng. Chiat-bo̍k lōe-iông pau-koah sin-bûn, sî-sū, chèng-tī, keng-chè, bûn-hòa, kho-ki chit-kóa-á hong-bīn ê choan-tôe, kóng-pò͘ ê pîn-lu̍t hok-khàm chôan kiû.

Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi, bô-lūn sī ki-kò͘ ê kui-bô͘, a̍h-sī tùi sè-kài ê éng-hiàng-la̍t, lóng-chóng pâi tī chôan-kiû kāng-hâng ê khah thâu-chêng, hō͘ lâng kong-jîn sī chôan sè-kài tē-saⁿ tōa ê kóng-pò͘ tiān-tâi, kan-na khah su Bí-kok Chi-im (VOA) kah Eng-kok Kóng-pò͘ Kong-si (BBC).
　　
Hiān-chú-sî, Tiong-kok Kok-chè Kóng-pòq Tiān-tâi tī chôan-kiû kok tōa chiu (Continent ) lóng-chóng siat-li̍p tio̍h 27 ê **chù-gōa kì-chiá-chām**, che í-gōa iū-koh tī Tiong-kok kok-lāi kok séng, chhī, chū-tī-khu, Hiong-káng, Ò-mn̂g siat-li̍p chē-chē kì-chiá-chām. Chóng-kóng-chi̍t-kú, Tiong-kok Kóng-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi ê sìn-sit-bāng sī chhiau tōa-hêng--ê.

## Le̍k-sú
Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò· Tiān-tâi khai-ki ê sî-kan sī kong-gôan 1941 nî 12 ge̍h 3 hō, chho͘-kî múi-kang ê gōa-gú chiat-bo̍k kan-na 3-jī-kú niâ ( hit-tong-sî sī hòng-sàng Ji̍t-gú chiat-bo̍k ). Ùi 1984 nî khai-sí, to̍h sian-āu cheng-ka 2 thò kok-lāi gōa-gú kóng-pò· pîn-tō, kî-tiong ū 1 thò chôan-pò͘ sú-iōng Eng-gú hòng-sàng, lēng-gōa hit thò khiok-sī chhài-iōng to-chióng gú-giân hòng-sàng, pau-koah Eng-gú, Se-pan-gâ-gí, A-la-pek-gí, Hoat-gí, Tek-gí, Hân-gí, Ji̍t-gí, Gô-gí lóng-chóng 8 chióng gōa-gú chiat-bo̍k kah chi̍t-kóa-á im-ga̍k lūi ê chiat-bo̍k.
 
1987 nî khai-sí, Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò· Tiān-tâi lio̍k-sio̍k hām cha̍p-gōa ke gōa-kok ê tiān-tâi kiat-li̍p ha̍p-chok koan-hē, bo̍k-tek sī hō͘-siong chi-kan ē-tàng chóan-pò͘ chiat-bo̍k. Chiah-ê gōa-kok tiān-tâi chú-iàu tī Eng-kok, Hoat-kok, Sūi-se ( Sūi-sū ), Lō͘-se-a ( Gô-lô-su ), Canada, Mali, Pa-se, Kó͘-pa kah Bí-kok. 

Kong-gôan 2000 nî í-lâi, Tiong-kok Kok-chè Kóng-pò͘ Tiān-tâi khai-sí hē-la̍t thok-tián gia̍p-bū khong-kan. Kàu kah 2004 nî 11 ge̍h, í-kéng ū 28 chióng gú-giân lūi ê chiat-bo̍k tī chôan sè-kài 40 gōa ê kok-ka ê tōaⁿ siâⁿ-chhī (pau-koah Tâi-ôan) lo̍h-tē, pêng-kun múi kang hòng-sàng ta̍t kàu 202 tiám-cheng, tong-jiân, siu-thiaⁿ ê hāu-kó mā tōa hok-tō͘ tit-tio̍h kái-siān.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Kok-chè Chāi-sòaⁿ (CRI online)
Huygens cheng-chhek-ki

**Huygens cheng-chhek-ki** sī 1 tâi tùi thài-khong lok ji̍p khì Thó·-chheⁿ oē-chheⁿ Titan tāi-khì-chân ê cheng-chhek ki-khì.  I sī Europa Thài-khong Chóng-sú (ESA) ê Cassini-Huygens jīm-bū ê 1 pō·-hūn.  In hō chit-ê miâ kì-liām 17 sè-kí ê thian-bûn-ha̍k-ka Christiaan Huygens.

Cassini-Huygens thài-khong-chûn tī 1997 nî 10-goe̍h 15 tùi tē-kiû hoat-siā chhut-khì.  Tī 2004 nî 12-goe̍h 25 hit kang, Huygens ê pō·-hūn àn-chiàu kè-e̍k thoat-lî Cassini orbiter, keh-tńg-nî 1-goe̍h 14 sūn-lī kàng-lo̍h tòa Titan bīn-téng, tē-tiám sī Xanadu Regio hù-kīn ê lio̍k-tē.  Goân-pún oân-ná ū khó-lū--tio̍h lak tī hái-siōng ê khó-lêng-sèng.  Lo̍h-tē liáu-āu, cheng-chhek-ki chiap-sòa hòng-sàng chu-liāu iok-lio̍k 90 hun-cheng kú.
Augusto Pinochet

**Augusto José Ramón Pinochet Ugarte** chiong-kun (1915 nî 11 goe̍h 25 – 2006 nî 12 goe̍h 10) chhōa-thâu ê kun-chèng-koân tùi 1973 nî kàu 1990 nî thóng-tī Chile. I hoat-tōng chèng-piàn thui-hoan chìn-chêng iû Salvador Allende i-su chhōa-thâu ê chó-phài chèng-koân. Allende sī hit kok tē-1-ūi bîn-soán chhut-lâi ê Marx-chú-gī chóng-thóng. Chèng-piàn sêng-kong liáu-āu, Bí-kok hām chit-ê Lâm Bí-chiu kok-ka ê koan-hē kái-siān chin chē.
Salvador Allende

**Salvador Allende Gossens** i-su (1908 nî 7-goe̍h 26 – 1973 nî 9-goe̍h 11) sī Chile 1970 nî kàu 1973 nî ê chóng-thóng. I chú-chhî ê chèng-hú pī kun-hong hoat-tōng ê chèng-piàn thui-hoan. I tī khong-kun kong-kek chóng-thóng-hú ê kî-kan sí-bông. Allende sī hit kok tē-1-ūi bîn-soán--chhut-lâi ê Marx-chú-gī chóng-thóng.

1970 hit nî, tng sī chó-phài chèng-tóng liân-bêng thâu-lâng ê Allende tī chóng-thóng tāi-soán sió-iâⁿ kî-thaⁿ 2-ūi hiō-soán-jîn. I ê Jîn-bîn Thoân-kiat (Se-pan-gâ-gí: Unidad Popular) tīn-iâⁿ ê sêng-oân pau-koah Siā-hōe-tóng (Partido Socialista de Chile), kiōng-sán-chú-gī hūn-chú, kî-thaⁿ ê kip-chìn hūn-chú, kap Ki-tok-kàu Bîn-chú-tóng tóng-lāi ê ī-gī hūn-chú. Allende ê chèng-chhek pau-koah chìn-1-pō· chiong sán-gia̍p kok-iú-hòa, pau-koah Bí-kok châi-thoân tī Chile tâu-chu ê tâng-khòng. Thó·-tē mā beh têng-sin hun-phòe.
Maldives

**Maldives** sī Ìn-tō͘-iûⁿ lāi-bīn ê hái-tó kok-ka, tī Ìn-tō͘ ê sai-lâm-pêng.

2004 nî ê Ìn-tō͘-iûⁿ tōa tē-tāng.

Lūi-pia̍t:Tó-kok
2004 nî Ìn-tō͘-iûⁿ tē-tāng

**2004 nî Ìn-tō͘-iûⁿ tē-tāng** hoat-seng tī 2004 nî 12-goe̍h 26 hit kang, siông-sè sî-kan sī 00:58:53 UTC, tong-tē sî-kan chái-sî 07:58:53. Tē-tāng tiong-sim tī Ìn-tō͘-iûⁿ, kīn Ìn-nî Sumatra-tó sai-hōaⁿ, Simeulue-tó í-pak ê ūi-tì. Téng-kip 9.0-kip kiông, sī 1964 nî kàu taⁿ siāng-kài hiông ê tē-tāng, mā sī chū 1900 nî kàu taⁿ tē-4-kiông ê tē-tāng. I só͘ ín-khí ê hái-tiòng chō-chiâⁿ kīn-tāi le̍k-sú-siōng siāng-kài tōa ê chai-lān chi it, siū éng-hióng ê kok-ka 10-gōa-ê, pau-koah Ìn-nî, Sri Lanka, Ìn-tō͘, Thài-kok, Maldives téng-téng. Chiah-ê tōa éng (khí-kau-liông) siāng koân kàu 15 kong-chhioh. Sīm-chí chham 8,000 km hn̄g ê Hui-chiu tang-lâm-kak-á (Lâm-hui Elizabeth-káng hit-tah-á) to siū hāi.
Bu̍t-lí-ha̍k

Bu̍t-lí-ha̍k (**物理學**)sī gián-kiù ùi quark kaù kah ú-tiū chéng-kô chū-jiân ê kho-ha̍k. Pau-hâm ú-tiū ê ki-pún sêng-hun sī siáⁿ? In ū siáⁿ-mih ki-pún saⁿ-chok-iōng (fundamental interaction)? Chok-iōng ê kiat-kó siáⁿ khoán? Hiān-tāi bu̍t-lí-ha̍k ū-tang-sî-á khah chùn-būn lêng-liōng (energy), ūn-tōng-liōng (momentum), tiān-hō (electric charge), tông-ūi (parity), ... chiah-ê sèng-chit ê tùi-thīn tēng-lu̍t (laws of symmetry) kap pó-chûn tēng-lu̍t (conservation law).

## Lí-lūn bu̍t-lí kap si̍t-giām bu̍t-lí
Bu̍t-lí-ha̍k lāi, ū chi̍t-chióng khu-hun, sī pa̍t-chióng kho-ha̍k khah bô--ê. Chū 20 sè-kí khai-sí, bu̍t-lí-ha̍k ē-sái kóng chiām-chiām khu-hun chò lí-lūn bu̍t-lí kap si̍t-giām bu̍t-lí chit nn̄g-pêng.
Frankfurt Ha̍k-phài

**Frankfurt Ha̍k-phài** sī 1920, 30 nî-tāi tī Tek-kok Frankfurt hit tah hêng-sêng ê phoe-phoàⁿ-te̍k ê Marx-chú-gī ha̍k-phài. I ê tiong-sim sī 1923 nî sêng-li̍p ê Siā-hōe Gián-kiù-īⁿ (Institut für Sozialforschung). Frankfurt Ha̍k-phài ê su-sióng ū lâng kiò hō-chò phoe-phoàⁿ lí-lūn (Eng-gí: *critical theory*), che tùi āu--lâi 1960 nî-tāi ê Sin Chó-phài ūn-tōng ū chhim-tō· ê éng-hióng.

Ha̍k-phài ê chú-iàu sêng-oân ū Max Horkheimer (īⁿ-tiúⁿ), Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Walter Benjamin, Jürgen Habermas téng-jîn. In hun-sek, kái-soeh ê tê-bo̍k sī hit-ê nî-tāi ê Marx-chú-gī hūn-chú só· bīn-tùi ê 2 tōa hoat-tián. 1-ê sī Soviet Liân-bêng-sek ê Marx-chú-gí "hú-pāi" pìⁿ Stalin-chú-gī ê hiān-siōng; 1-ê sī se-hng lô-kang kai-kip m̄ thīn kiōng-sán-chú-gī ê sū-si̍t. Che hām kó·-tián Marx-chú-gī jīn-ûi kiōng-sán kek-bēng sī tiāⁿ-tio̍h ê le̍k-sú pit-jiân chhin-chhiūⁿ ū mau-tún. Frankfurt ha̍k-phài thê-chhut 1 thò sin khoán ê Marx-chú-gī lí-lūn, bô chhan-chhūⁿ kó·-tián lí-lūn kiông-tiāu lô-chek si̍t-chèng-chú-gī (Eng-gí: *logical positivism*) kap ûi-bu̍t-lūn. Marx ê téng-chân kiat-kò· ê kak-sek piàn khah tōa, tiâu-chèng chò ū châi-tiāu éng-hióng siā-hōe piàn-tōng ê in-sò·. In ê hun-sek tiōng-sī ún-chún lí-sèng kap chai-bat ū khong-kan tī-teh ê hiah-ê tiâu-kiāⁿ, í-ki̍p kiông-tiāu su-sióng siū le̍k-sú tiâu-kiāⁿ tiau-sò·. Chit-ê koan-tiám chō-chiâⁿ in tùi thong-hêng ê ì-sek hêng-thài sán-seng giâu-gî ê thāi-tō·. Hiah-ê "ké--ê ì-sek" 1 hong-bīn sī siā-hōe tiong ê bô pêng-téng só· chè-chō--chhut-lâi-ê, koh 1 hong-bīn iū-koh am-khàm hiah-ê bô pêng-téng. In ê hun-sek kang-khū kap tê-bo̍k kiông-tiāu bí-ha̍k, sim-lí hun-sek, tāi-chiòng bûn-hòa hō·-siong thàu-lām éng-hióng ê kak-sek; in saⁿ-kap hōaⁿ chāi hiān-iú ê thé-chè, thàu-kòe tùi siong-phín ê bê-giàn, kok-cho̍k-chú-gī ê sìn-gióng kap fascio-chú-gī ê hêng-ûi kó·-lē kiam an-pâi lâng chiap-siū "hē-thóng" ê chèng-tong-sèng. In-ūi tōa-pō·-hūn lâng siū hiah-ê ì-sek sok-pak, soah lâi tiâu tī su-sióng ê hām-khut tang-tiong, tī tháu-pa̍k ê lō·-siōng, ba̍k-chiu bêng ê thâu-lâng cheng-eng ê kak-sek chū-jiân ū siong-tong ê gia̍h. Kò-jîn chân-chhù ê sim-lí hun-sek ē-tàng chhiau-chhōe chhut sim-lí-te̍k ê chheⁿ-mê-kak-á, tì-sú ē-tit chìn-1-pō· khek-hok, ta̍t-sêng tháu-pa̍k ê bo̍k-phiau.

## Chham-khó chu-liāu
* Blackburn, Simon. 1994. *The Oxford Dictionary of Philosophy*. New York: Oxford University Press.
Au-chiu Thài-khong Chóng-sú

**Au-chiu Thài-khong Chóng-sú** (Eng-gí: *European Space Agency*, kán-chheng **ESA**) sī 1-ê choan ūi thàm-chhek thài-khong, lī-iōng thài-khong siat-li̍p ê kok-chè cho͘-chit. I ê chóng-pō͘ siat tī Hoat-kok Pa-lí. ESA ê thài-khong ki-tiûⁿ kap hoat-siā tiám tī Hoat-kok léng Guiana ê Kourou. Chit-ê tē-tiám kīn chhiah-tō, tùi hia sàng hòe khì kàu ū siang-gia̍p lī-ek ê kúi-tō (khó-pí kóng GEO) ke khah séng iû. ESA ê kho-ha̍k pō͘-mn̂g siat tī Hô-lân Noordwijk; Tē-kiû Koan-chhat pō͘-mn̂g tī Í-tāi-lī Frascati; ah *Mission Control* tī Tek-kok Darmstadt. ESA ê oân-kang iok-lio̍k 1900-ê; 2003 nî ê keng-hùi ū 27-ek euro.

## Tsù-kái
Sumatera

**Sumatera** (**Sumatra**) sī choân sè-kài tē-6 tōa tè ê tó-sū, bīn-chek 47-bān km². I sī Ìn-nî chē-chē tó-sū tang-tiong siāng tōa ê tó.

## Tē-lí

佇古代 Sumatera tuā-pōo-hūn hōo lia̍t-tài-ú-lîm kam tiâu leh. tsua ê森林 tsîng-king sī pó-kuì動植物 (Âng-seng-seng、Hó͘、貘、大花草等）ê棲息地.

## Hêng-chèng-khu

Sumatera lóng-tsóng pun sîng tsap síng.

## Jîn-kháu

伊兮 jîn-kháu bi̍t-tō͘ 無懸.

當地kir-bîn sú-ing52種bô-kâng gú-giân，lòng屬於 Lâm-tó gí-hē，文化方面mā kài tsiap-kūn. Tī東部，上普遍兮語言是 Má-lâi-gí (Ìn-nî-gí)，但佇其他地區無同的 bîn-cho̍k 使用其他語.
Chhiau-oa̍t-chú-gī

**Chhiau-oa̍t-chú-gī** (Eng-gí: *transcendentalism*) sī 19 sè-kí tī Bí-kok Sin England tē-tài hêng-sêng ê 1-ê chong-kàu tiat-ha̍k kiam bûn-ha̍k ūn-tōng. Khim-hióng kiông-tiāu it-chhè sū-bu̍t ū sîn-sèng (hoān-sîn-sèng), lâng ê lêng-hûn pún-sin hoán-èng sè-kan it-chhè, lâng eng-tong kòe kán-tan, chū-li̍p, tàu-chò-tīn ê seng-oa̍h hong-sek.

1836 nî 1-tīn tì-sek hūn-chú tiàm Boston chó· 1-ê hō-chò *Transcendental Club* (Chhiau-oa̍t-te̍k--ê Club) ê kho·-á. In ê thâu-lâng sī Ralph Waldo Emerson. Ki-koan khan-bu̍t hō-chò *The Dial*. Kî-thaⁿ ka-ji̍p chit-ê ūn-tōng ê lâng pau-koah Henry David Thoreau, W. E. Channing, Bronson Alcott téng-jîn.

Chhiau-oa̍t-chú-gī chhim-chhim siū-tio̍h Tek-kok-phài ê lí-sióng-chú-gī kap Roman-chú-gī éng-hióng. Immanuel Kant ê chhiau-oa̍t lí-sióng-chú-gī sī chhiau-oa̍t-chú-gī ê goân-thâu.

## Chham-khó chu-liāu
* Blackburn, Simon. 1994. *The Oxford Dictionary of Philosophy*. New York: Oxford University Press.
Bû-chèng-hú kang-thoân-chú-gī

**Bû-chèng-hú kang-thoân-chú-gī** sī bû-chèng-hú-chú-gī hām kang-thoân-chú-gī kiat-ha̍p ê chó-phài chèng-tī su-sióng kap ūn-tōng.

Bû-chèng-hú-chú-gī siat-sú lâng oân-choân bô su-iàu chèng-hú iah-sī kî-thaⁿ ê koân-ui thé-chè lâi hun koân-kē; lâng ê seng-oa̍h m̄-bián mā bô èng-kai siū chèng-hú, kun-tūi, kong-si, chong-kàu cho·-chit kan-sia̍p a̍h-sī sok-pa̍k. Tī seng-lí-tiûⁿ ê léng-he̍k, kang-thoân-chú-gī chú-tiuⁿ kang-lâng cho· chó·-ha̍p (kang-hōe), kū-cho̍at thâu-ke khòng-chè, ka-kī chi̍p-thé koat-tēng keng-êng ê it-chhè.

## Cho·-chit

* Confederación Nacional del Trabajo (Se-pan-gâ)
* Sè-kài Kang-gia̍p Kang-lâng (Industrial Workers of the World, Bí-kok)

## Gōa-pō· liân-kiat
* Kài-siāu bû-chèng-hú kang-thoân-chú-gī

* CNT-AIT texts in Chinese
Bû-chèng-hú Chú-gī

:*"Bû-chèng-hú-chú-gī"* ê pa̍t-khóan ì-sù chhiáⁿ khòaⁿ Bû-chèng-hú-chú-gī (khu-pia̍t-ia̍h).*


*'Bû-chèng-hú-chú-gī*' (無政府主義, , ,  *an archos*) sī 1-ê siā-hōe [[tiat-ha̍k]]. Chit-ê lí-lūn siat-sú [[lâng]] pún siān-liông, ū châi-tiāu saⁿ-kap tàu-tīn ha̍p-chok, oân-choân m̄-bián mā bô èng-kai ū [[chèng-hú]] iah-sī kî-thaⁿ ê ui-koân thé-chè -- chhin-chhiūⁿ [[kun-tūi]], [[châi-thoân]], [[chong-kàu cho·-chit]] -- kiông-kiông kan-sia̍p lâng ê seng-oa̍h a̍h-sī hoa̍t-lo̍h siā-hōe ê ūn-chok. Thóng-tī thé-chè phò-hāi lâng chū-pún, seⁿ-sêng ê sèng-tē. bû-chèng-hú-chú-gī-chiá hām [[siā-hōe-chú-gī]]-chiá siāng ki-pún-te̍k chha tī siā-hōe-chú-gī jīn-ûi tiāⁿ-tio̍h seng chiáng-ak tio̍h [[kok-ka ke-khì]], liáu-āu chiah thang "hō· kok-ka ui--khì". In-ūi bû-chèng-hú-chú-gī hoán ui-koân, kiông-tiāu [[chū-iû]], i bó·-chióng thêng-tō· hām [[iū-phài]] ê kè-ta̍t-koan oân-ná ū chhin-chhiūⁿ ê só·-chāi. Chá-kî chú-iàu ê lí-lūn-ka pau-koah: [[William Godwin]], [[Pierre-Joseph Proudhon]], [[Mikhail Bakunin]] téng-jîn.

Tī [[se-hng]], bû-chèng-hú-chú-gī chit-ê bêng-sû goân-thâu sī Hi-lia̍p-gí *an archos*: *an* sī "bô" ê ì-sù, *archos* sī "thóng-tī" ê ì-sù. Thâu-khí-seng chit sû ū pháiⁿ-ì: [[Eng-kok Lōe-chiàn]] ê hit tīn Levellers kap [[Hoat-kok Kek-bēng]] ê hit tīn Enragés lóng hō· in ê tùi-chhiú khau-sé, kiò in hō-chò "bû-chèng-hú-chú-gī phài". William Godwin tī i [[1793 nî]] ê tù-chok, *Koan-hē Chèng-tī Kong-gī ê Thàm-thó*, tang-tiong gī-lūn--tio̍h chē-chē āu--lâi ê lí-lūn-ka kiông-tiāu ê lūn-tiám. Chóng--sī i pēng-bô iōng *bû-chèng-hú-chú-gī* chit khoán sû. [[Hoat-kok]] chok-ka Pierre-Joseph Proudhon sī chhōa-thâu chiong chit sû tòng-chò chiàⁿ-bīn lâi iōng, tī i [[1840 nî]] hit pún *Chu-sán sī siáⁿ-mi̍h?* (*Qu'est-ce que la propriété?'').

Tī 19 sè-kí āu-pòaⁿ, Mikhail Bakunin kin-kù Proudhon khí-chō ê ki-chhó· thê-chhut chi̍p-thé-chú-gī ê chú-tiuⁿ. I hām Marx lóng tông-ì chò-kang-á lâng tio̍h sêng-li̍p ka-kī ê cho·-chit, mā su-iàu thàu-kòe po̍k-le̍k kek-bēng ê hong-hoat ta̍t-sêng bo̍k-phiau. Put-jî-kò i phoe-phêng Marx, kóng i kiâⁿ "Tek-kok-sek ê ui-koân-chú-gī", i kò-jîn jīn-ûi kang-hōe èng-tong cho· chò khah "sang" ê liân-bêng tō hó.

Sui-bóng bû-chèng-hú-chú-gī ê chi̍t-kóa-á phài kiông-tiāu po̍k-le̍k ê chhiú-tōaⁿ, oân-ná ū kî-thaⁿ ê phài hoán-tùi kek-bēng, sīm-chì bô tông-ì pā-kang.

Le̍k-sú-siōng siāng tit lâng chi-chhî ê bû-chèng-hú-chú-gī lō·-soàⁿ sī bû-chèng-hú kang-thoân-chú-gī; che tī 1880 nî-tāi Paris Kong-siā pī ap-chè liáu-āu heng--khí-lâi ê.

## [[Tâi-oân]] ê bû-chèng-hú-chú-gī ūn-tōng

Ji̍t-pún sî-tāi ê cho·-chit:
* Sin Tâi-oân An-siā
* Tâi-pak Bû-sán Chheng-liân
* Tâi-oân O͘-sek Chheng-liân Liân-bêng
* Ko͘-hûn Liân-bêng
* Tâi-oân Lô-tōng Ha̍p-chok-siā

Lūi-pia̍t:Bû-chèng-hú-chú-gī
Bû-chèng-hú chú-gī (khu-pia̍t-ia̍h)

**Bû-chèng-hú-chú-gī** ē-sái chí

*Bû-chèng-hú-chú-gī chit-ê tiat-ha̍k.
*Bû-chèng-hú ga̍k-thoân (Tâi-oân).
Lê-thâu ūn-tōng

**Lê-thâu ūn-tōng** (Eng-gí: *Ploughshares*, Bí-kok phèng-im: *Plowshares*) sī 1-ê Ki-tok-tô· ûi-chú ê kok-chè hô-pêng ūn-tōng.  1980 nî hit tang tùi Bí-kok tang-pak khai-sí.  Chêng-kah-taⁿ lóng-chóng hoat-khí 70-gōa pái ê hêng-tōng, bo̍k-phiau sī Pak Bí-chiu, Au-chiu, kap Ò-chiu hiah-ê hām kun-hong, kun-kang-gia̍p ū tī-tāi ê kun-sū chu-sán.  Chit-ê ūn-tōng kiông-tiāu hui-po̍k-le̍k, chham-ú-chiá iōng sió-hêng ke-si-thâu-á (te̍k-pia̍t sī kòng-thûi-á) ti̍t-chia̍p koh siōng-teng-sèng chiong kun-sū bú-khì "kái-tû bú-chong".  Chham-ú-chiá kong-khai koh oân-choân ūi in ê hêng-tōng hū-chek, tì-tio̍h ūn-tōng jîn-sū tiāⁿ-tiāⁿ ji̍p kaⁿ-lô.

Lê-thâu ūn-tōng ín-iōng Sèng-keng ê 1-chiat oē chò ūn-tōng ê miâ kap in ê sîn-ha̍k ki-chhó· ê 1 pō·-hūn. Í-sài-a 2:4 siá kóng:

:I (Iâ-hô-hoa) beh tī lia̍t-kok-tiong lâi sím-phòaⁿ, ūi-tio̍h chōe-chōe peh-sìⁿ lâi kái-koat; in beh chiong in ê to phah-chòe lôe-thâu, chiong in ê chhiuⁿ phah-chòe liâm-á; chit kok bô kia̍h-to kong-kek hit-kok, in ia̍h bô koh ha̍k-si̍p kau-chiàn.

Thian-chú-kàu Iâ-so·-hōe sîn-hū Philip Berrigan (1923 nî - 2002 nî) sī chit-ê ūn-tōng ê hoat-khí-jîn chi-it.  I hām i ê hiaⁿ-tī Daniel í-ki̍p kî-thaⁿ 6-ê lâng tī 1980 nî 9-goe̍h 9 ji̍p-khì General Electric (GE, Kî-īⁿ Tiān-khì) tī Bí-kok Pennsylvania-chiu (King of Prussia hit-tah-á) ê he̍k-chú hui-tôaⁿ pō·-mn̂g.  In the̍h kòng-thûi-á kòng 2-cho· Mark 12A-hêng ê tôaⁿ-thâu, koh kā chhoân piān--ê hoeh phoah tòa pān-kong bûn-kiāⁿ téng-bīn, sòa--lo̍h-lâi kî-tó kiû hô-pêng.  In siū lia̍h liáu-āu, tú khai-sí hō· chèng-hú khòng-kò 10-gōa-hāng khin-tāng chōe-miâ.  Chit-ê àn tī su-hoat hē-thóng lāi-té thoa-bôa 10 tang kú.  Tī chit-ê kî-kan, kî-tiong 4-ê tò-tńg khì GE, tùi hia khòng-gī hoat-īⁿ m̄-chún in chiam-tùi Bí-kok ê he̍k-bú cheng-chhek thê-chhut soat-bêng.  In 4-ê tē-2-pái siū lia̍h, hông sàng tńg khì hoat-īⁿ, kiat-kó phòaⁿ in 5 tang chì 10 tang ê kaⁿ-lô.  Siang-hong keng-kòe kúi-nā-pái kau-kiat (Liân-pang Chòe-ko-hoat-īⁿ oân-ná ū chhap--tio̍h), kàu kah 1990 nî iû tē-hng ê Common Pleas Hoat-īⁿ têng phòaⁿ-hêng.  In-ūi chit 8-ê í-keng chē kòe kaⁿ, lō·-bóe phòaⁿ in ká-sek 23-kó-goe̍h-pòaⁿ.

Chū 1980 kàu 2003 nî sio-liân-sòa ū 70-kúi-kiāⁿ lūi-sū ê hêng-tōng hoat-seng.  Tû-liáu Bí-kok í-gōa, iū-koh ū Australia, Liân-ha̍p Ông-kok, Tek-kok, Kē-tē-kok, Sverige, Canada téng-kok ê jîn-sū tī in kok-lāi hoat-khí hêng-tōng a̍h-sī ha̍p-chok chìn-hêng.  Chiah-ê lâng pau-koah siu-lú, bo̍k-su, kàu-su, ki-hâi kang-lâng, ba̍k-chhiūⁿ, gē-su̍t-ka, thòe-ngó· kun-jîn, téng-téng. Lê-thâu ūn-tōng bô tiong-iong cho·-chit a̍h-sī chóng-pō·.

## Gōa-pō· liân-kiat
*Lê-thâu Hêng-tōng  (Eng-bûn)
*Trident Ploughshares
Tâi-oân Siâⁿ-hiong Soan-tō-hōe

**Tâi-oân Siâⁿ-hiong Soan-tō-hōe** sī Phó·-sè-kàu-hōe (World Council of Churches) ê Siâⁿ-hiong Soan-tō-hōe (Urban Rural Mission) tī Tâi-oân ê pán-pún.

Jîn-bu̍t:  Lîm Chong-chèng (林宗正), Lîm Thiat-hu (林哲夫)

1988 nî 12-goe̍h 31-hō, URM tē-9-kî ê Goân-chū-bîn ha̍k-oân kā Ka-gī-chhī chhia-thâu thâu-chêng ê hit chō Gô· Hōng tâng-siōng thiah tiāu.

## Gōa-pō· liân-kiat
*Kap Lîm Chong-chèng bo̍k-su tâm URM (hàn-lô)
Sin-kū-iok ê Sèng-keng

**Sin-kū-iok ê Sèng-keng** sī 1933 nî chhut-pán ê 1 pún Pe̍h-oē-jī Sèng-keng. Chit pún sèng-keng ū-sî hō͘-lâng kiò chò **Pe̍h-oē-jī Sèng-keng** ia̍h sī **[[Pa-khek-lé]] Sèng-keng**. Eng-gí miâ sī *Amoy Romanized Bible*.

## Le̍k-sú

Pa-khek-lé tī 1916 nî chhut-pán Sin-iok, tī 1930 nî hoan-hó Kū-iok, tī 1933 nî chhut-pán Sin-iok kap Kū-iok ê choân-su, hō-chò Sin-kū-iok ê Sèng-keng. Iōng Pe̍h-ōe-jī hêng-bûn. Pa-khek-lé kap i ê chō͘-lí chham-khó chá-chêng, iáu-bōe chiâu-chn̂g ê Pe̍h-oē-jī e̍k-pún.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
*Âng-phôe Sèng-keng
*Hiān-tāi Tâi-gú Sin-iok Sèng-keng
*Sèng-keng Tâi-gí Hàn-jī Pún
Ē-mn̂g Tāi-ha̍k

**Ē-mn̂g Tāi-ha̍k** (廈門大學, Ē-mn̂g-oē: **Ē-mn̂g Toā-o̍h**), kán-chheng "Hā-tāi" (廈大), Tiong-kok Kàu-io̍k-pō͘ ti̍t-sio̍k (直屬) ê tiōng-tiám chong-ha̍p-sèng tāi-ha̍k.

## Le̍k-sú
Ē-mn̂g Tāi-ha̍k sī ài-kok Hôa-kiâu Tân Kah-kiⁿ sian-siⁿ tī 1921 nî pān--ê, sī Tiong-kok kūn-tāi-sú siōng tē-it keng Hôa-kiâu pān--ê tāi-ha̍k. Bo̍k-chiân Ē-mn̂g Tāi-ha̍k mā-sī Tiong-kok chiòng keng-chè te̍k-khu tang-tiong, to̍k-to̍k chi̍t-keng sio̍k-î Kàu-io̍k-pō͘ ti̍t-chiap kóan-lí ê chong-ha̍p-sèng tāi-ha̍k, siâng-sî, iū koh sī kok-ka "211 kang-thêng" kah "985 kang-thêng" tiōng-tiám kiàn-siat ê tē-it phoe ko chúi-pîⁿ ê tāi-ha̍k chit-it.

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k sian-āu chhiâⁿ-iúⁿ liáu 12 bān gōa pún-kho-seng kah sek-sū-seng (chia̍t-chí 2004 nî). Che í-gōa, bat tiàm Ē-mn̂g Tāi-ha̍k ha̍p-si̍p kòe, kang-chok kòe ê Tiong-kok lióng-īⁿ (Tiong-kok Kho-ha̍k-īⁿ, Tiong-kok Kang-thêng-īⁿ) ê īⁿ-sū chhiau-kè 50 lâng.

## Hāu-hn̂g ê khôan-kéng
Ē-mn̂g Tāi-ha̍k hāu-hn̂g pun-chòe "pún-pō͘, Chiang-chiu hāu-khu, Chi̍p-bí hāu-khu" saⁿ pō͘-hūn. Pún-pō͘ tiàm tī Ē-mn̂g-tó sai-lâm-pō͘ ê hái-piⁿ-á, chiàm-tē beh kàu 2500 bó͘. Chiang-chiu hāu-khu tiàm-leh Ē-mn̂g-tó tùi-bīn ê tāi-lio̍k, iā-to̍h-sī Liông-hái-chhī ê Káng-bé-tìn (港尾鎮), kah Ē-mn̂g-tó keh-hái-sio-khòaⁿ, Chiang-chiu hāu-khu chiàm-tōe bīn-chek 2568 bó͘. Chi̍p-bí hāu-khu tòa leh Ē-mn̂g Chi̍p-bí bûn-kàu-khu, chiàm-tōe bīn-chek 3000 bó͘. Saⁿ-ê hāu-khu chôan-pō͘ óa-soaⁿ khò-hái, lóng tiàm leh kong-kéng iu-bí iū-koh tiām-chēng ê só͘-chāi, hāu-hn̂g ê kiàn-tiok hong-keh thàu-té ūn-iōng "Kah-kiⁿ hong-keh" (chham-khó Tân Kah-kiⁿ kah Chi̍p-bí-khu). 

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tô͘-su-kóan lóng-chóng ū chông-su 310 bān chheh, ha̍k-hāu gī-khì siat-pī chóng kè-ta̍t ta̍t-kàu 5 ek kho͘ (Jîn-bîn-pè). Ē-mn̂g Tāi-ha̍k hāu-hn̂g ko-sok sìn-sit bāng-lō͘ kiàn-siat, bô-lūn kui-bô͘ a̍h-sī tòng-chhù, lóng tī kok-lāi pâi thâu-chêng, taⁿ sī CERNET2 chú-iàu liân-chip-tiàm chit-it.

## Ki-kò͘
Ē-mn̂g Tāi-ha̍k chit-chūn ū 1 ê gián-kiù-seng ha̍k-īⁿ kah 18 ê kî-thaⁿ ha̍k-īⁿ, lóng-chóng 43-ê hē kah 1 tōa phoe ê kho-gián ki-kò͘. Hiān-chú-sî, Ē-mn̂g Tāi-ha̍k í-keng sī 1 só͘ chong-ha̍p sèng-chit ê tāi-ha̍k, lūi-pia̍t pau-koah: jîn-bûn kho-ha̍k, siā-hōe kho-ha̍k, chū-jiân kho-ha̍k, kang-thêng kah ki-su̍t kho-ha̍k, kóan-lí kho-ha̍k, gē-su̍t kàu-io̍k kho-ha̍k, i-ha̍k kho-ha̍k téng-téng, kho-lūi si̍t-chāi chiâⁿ chiâu-chn̂g (chiâu-chôan).

Ē-mn̂g Tāi-ha̍k lāi-té ê gián-kiù-īⁿ, tiong-sim, só͘, sek, lóng-chóng ū 80-ê, kî-tiong kok-ka tiōng-tiám si̍t-giām-sek 1 keng, kok-ka choan-gia̍p si̍t-giām-sek 1 keng, Kàu-io̍k-pō͘ tiōng-tiám si̍t-giām-sek 3 keng, Hok-kiàn-séng tiōng-tiám si̍t-gia̍p-sek 1 keng, Hok-kiàn-séng kang-thêng ki-su̍t giám-kiù tiong-sim 1 chō, Hok-kiàn-séng giám-kiù tiong-sim 1 chō, Kok-ka bûn-kho tiōng-tiám gián-kiù ki-tē 5 ê.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* Ē-mn̂g Tāi-ha̍k
* Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tô͘-su-kóan
Gō͘-pah

**Gō͘-pah** (hàn-jī: 伍佰; 1968 nî 1 goe̍h 14), pún-miâ **Ngô͘ Chùn-lîm** (吳俊霖), Tâi-ôan chhut-miâ ê iô-kún koa-chhiⁿ.

*Siang-bīn-lâng* (2005) hit tiuⁿ khai-sí thàu-lām tiān-im ê sêng-hūn.  Siâng hit-nî sak-chhut *Lâng-bīn-soa* (人面鯊) chit tiuⁿ *Siang-bīn-lâng* ê lām-im choan-chi̍p.  Chit-pái iōng **GO PA** (ū "go party" ê ì-bī) ê miâ-gī iau-chhiáⁿ kok-chè chhut-miâ ê DJ têng-lām (*remix*) *Siang-bīn-lâng*.

## Khiok-pôaⁿ
* 2005, Gō·-pah kap China Blue, *Siang-bīn-lâng* (雙面人), Tâi-gí.
** (1) Lī-hāi (2) Siang-bīn-lâng (3) Hái-siōng ê tó (4) Tâi-ôan chè-chō (5) Hái-té hui-lêng-ki (5) Óng-sū beh jû-hô (6) Hong-thai sim-chêng (7) Ē-káng-lâng tī Tâi-pak (8) Khòaiⁿ-lo̍k ê tán-thāi (9) Sai-ió-ná-là (?)
* 1998, Gō·-pah kap China blue, *Chhiū-ki ko·-chiáu* (樹枝孤鳥), Tâi-gí.
** (1) Siàu-lú ê sim (2) Tōan-chhiâng-si (3) Phiau-lōng (4) Tńg-khì kò·-hiong (5) Bān-tn̄g chhim-kheⁿ (6) Sim-ài-ê, chài-hōe-lah (7) Pâi-hôe iā-to·-chhī (8) Sahⁿ / sah-tio̍h-lí (9) Khong-si̍p kéng-pò (10) Chhiū-ki ko·-chiáu (11) Poe tī hong-tiong ê sió-hō· (12) Òan chheh thàn

## Gōa-pō·-thâu ê liân-kiat
* http://www.wubai.com/ (ài chù-chheh)
* 

Chunlim
Lí Úi-bûn

**Lí Úi-bûn** (李偉文), 1961 nî chhut-sì tī Tâi-oân Lâm-tâu-koān, Tiong-san I-ha̍k Tāi-ha̍k gê-i-ha̍k-hē pi̍t-gia̍p, hiān-chāi sī Thng-siâⁿ (湯城) Gê-i Chín-só· hū-chek-jîn, kap Hong-iá Pó-hō· Hia̍p-hōe (荒野保護協會) lí-sū-tiúⁿ. Siàu-liân ê sî bat chò-kòe Boy Scout, tōa-hàn liáu hoat-hui Scouting ê cheng-sîn, kap chū-jiân chok-ka Chhî Jîn-siu (徐仁修) chò-phōaⁿ chhòng-pān Hong-iá Pó-hō· Hia̍p-hōe.

Chhut-pán chok-phín ū (Tiong-bûn):
**你每天在改變世界* (Chèng-tiong Su-kio̍k)
**我的野人朋友* (Iá-lâng Chhut-pán-siā)
**一個牙醫師的荒野大夢* (Iá-lâng Chhut-pán-siā)
**水水台灣* (Iá-lâng Chhut-pán-siā)
... téng-téng.

## Gōa-pō· liân-kiat

Siong-koan bāng-chàm: Hong-iá Pó-hō· Hia̍p-hōe
Hân Liông-chùn

**Hân Liông-chùn** (韓良俊) (1936~), Tâi-oân Tâi-lâm-chhī lâng, Hân chio̍h-chôaⁿ (韓石泉) ê tē-3 hāu-seⁿ, 1962 nî Tâi-oân Kok-li̍p Tâi-oân Tāi-ha̍k gê-i ha̍k-sū, 1970 nî Ji̍t-pún-kok Ji̍t-pún Tāi-ha̍k khí-ha̍k phok-sū.

Tam-jīm kòe Tâi-tāi Gê-i-ha̍k-hē kàu-siū, chú-jīm, kap gê-kho gián-kiù-só· só·-tiúⁿ. Chiân-jīm Tâi-oân Hêng-chèng-īⁿ Ōe-seng-sú Gê-i Chu-sûn Úi-goân-hōe chú-úi. Chit-má tam-jīm Tâi-oân Kok-ka Ōe-seng Gián-kiù-īⁿ pin-nn̂g kap chhùi-khiuⁿ-gâm gián-kiù sió-cho· tiāu-chi̍p-jîn, kap Tâi-tāi Gê-i-ha̍k-hē ê bêng-ī kàu-siū. I sī tē-12-kài I-liâu Hōng-hiàn-chióng ê te̍k-chú. 

Chú-iàu gián-kiù léng-e̍k:
**放射線性顎骨壞死之診斷與治療；接受頭頸部放射線治療患者之牙科照護* 
**齒牙顏面發育畸形－改良式閉合式髁突下位截骨術之應用*
**台灣檳榔嚼塊之致癌性*

I mā chiâⁿ koan-sim Tâi-gí-bûn ê sú-iōng kap hoat-tián.

## Gōa-pō· liân-kiat

*韓良俊名譽教授 

*Hân Liông-chùn, tē-12-kài I-liâu Hōng-hiàn-chióng te̍k-chú
Hūi-oaⁿ-koān

**Hūi-oaⁿ-koān** () sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī kóan-khu lāi ê chi̍t-ê kōan.

## Tē-lí
Hūi-oaⁿ tòa leh Hok-kiàn-séng tang-lâm iân-hái, tang-pêng óa Tâi-ôan-hái-kiap, lâm-pêng liâm Chìn-kang-chhī, sai-pō͘ chiap Chôan-chiu chhī-kau, pak-pō͘ kap Sian-iû-kōan. Hūi-oaⁿ ê khì-hāu sio̍k-î lâm-a-jia̍t-tài hái-iû-hêng kùi-hong khì-hāu. Chôan-kōan lâm-pak siāng tn̂g beh-óa 47 km, tang-sai siāng khoah tit-beh 42 km. 

## Hêng-chèng khu ōe-hun
Lê-siâⁿ-tìn (螺城鎮), Chiông-bú-tìn (崇武鎮), Tang-niá-tìn (東嶺鎮) Tang-hn̂g-tìn (東園鎮) N̂g-tn̂g-tìn (黃塘鎮) Chēng-hong-tìn (淨峰鎮) Lê-iûⁿ-tìn (螺陽鎮) Lo̍h-iûⁿ-tìn (洛陽鎮) San-hâ-tìn (山霞鎮) Thô͘-chē-tìn (涂寨鎮) Bóng-chhoan-tìn (輞川鎮) Tiuⁿ-pòaⁿ-tìn (張坂鎮) Pek-kiā Hôe-chio̍k-hiuⁿ (百崎回族鄉)

## Le̍k-sú
Hūi-oaⁿ kiàn-kōan tī Pak-sòng Heng-kok 6 nî (kong-gôan 981 nî), kàu-taⁿ 1000 gōa nî ê le̍k-sú.

## Hôa-kiâu kah Tâi-pau
Hūi-oaⁿ sī Hok-kiàn chú-iàu ê kiâu-hiong, mā-sī Tâi-ôan-lâng chú-iàu ê chó·-ke chit-chi̍t. Hôa-kiâu kah Káng-Ò hiong-chhin ê lâng-sò͘ liōng-kî-iok 80 bān. Thiaⁿ-í-kóng Tâi-ôan Hō-ló cho̍k-kûn tang-tiong, ū 96 bān lâng chó·-ke tī Hūi-oaⁿ.

## Phoh-si̍t ê hiuⁿ-lí
Chêng kó͘-chá kàu-taⁿ, Hūi-oaⁿ-lâng to̍h thàu-té thong-kòe hái-lō͘ lâi kah gōa-hiuⁿ lâng, gōa-kok lâng chòe-seng-lí. Bêng, Chheng chit 2-ê tiâu-tāi, Hūi-oaⁿ chit-tah ê iâm-tiâⁿ siāng-kài chōe, it-ti̍t kàu-kah chit-mái, Hūi-oaⁿ chhut-sán ê iâm iu-gôan sī chiàm-kàu Hok-kiàn chôan-séng ê 1/4.  Che í-gōa, Hūi-oaⁿ ôan-á chhut-sán hái-lê, in-ūi hái-lê ê sán-liōng kôan, phín-chit koh hó, nî-kú-go̍eh-chhim, lâng chôan kā Hūi-oaⁿ iū-koh hō chi̍t-ê miâ, kiò-chòe "Lê-siâⁿ", āu--lâi, "Lê-siâⁿ" mā chôan-á pìⁿ-chòe Hūi-oaⁿ-kōan ê kōan-siâⁿ.

Chhī hái-lê, pha̍k-iâm lia̍h-gōa, tī Hūi-oaⁿ iá-koh ū 2-chióng kó͘-ló ê hâng-gia̍p thèng-hó the̍h chhut-lâi kóng, he to̍h-sī phah-chio̍h-á kah chòe-thô͘-chúi. Hūi-oaⁿ ê chio̍h-châi, só͘-liōng chin-chiàn chōe, sī tú-miâ ê hoa-kong-giâm sán-tōe. Hiān-chú-sî, chôan-kōan lóng-chóng ū chiâⁿ-cha̍p-bān ê phah-chio̍h-sai kah thô͘-chúi-sai. Hūi-oaⁿ tiàm Tiong-kok Tāi-lio̍k, it-kòan hō͘ lâng o-ló chòe "chio̍k-tiau kah kiàn-tiok chi-hiong".

## Chham-khó
* Hūi-oaⁿ cha-bó͘

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Hūi-oaⁿ-lú Lú-iû-bāng
Dorothy Stang

**Dorothy Stang** () sī 1-ūi Notre Dame de Namur Hōe ê siu-lú.  I tn̂g-kî tī Pa-se Amazon ú-lîm tē-tài ūi tong-tē ê sàn-chhiah-lâng kap khoân-kéng kóng-oē.  I bat hō· hit-tah-á ê tē-chú kap chhò-chhiū--ê lī-ek chi̍p-thoân kéng-kò.  Tī 2005 nî 2 goe̍h 12 hō put-bêng jîn-sū chiong i chhèng-sat.

Stang Siu-lú chhut-sì tī Bí-kok Ohio-chiu Dayton-chhī.  17-hòe (1948 nî) ka-ji̍p Notre Dame de Namur Siu-lú-hōe, 1956 nî oân-sêng siāng-bóe 1 pái khí-sè (*professed final vows*).  1951 nî kàu 1966 nî chit tōaⁿ sî-kan i tòa kúi-nā-ê Thian-chú-kàu ha̍k-hāu kà-chheh.  1966 hit nî khì tī Pa-se Maranhao-chiu hit pêng khai-sí thoân-kàu sū-kang, kàu kah kòe-sin ê sî-chūn í-keng tiàm hia khiā-khí 30 tang khah chē.

I chú-iàu tī Pará-chiu hit-tah-á ê chng-kha só·-chāi (hō-chò Anapu) oa̍h-tōng.  Tī 1970 nî-tāi, Pa-se ê kun-chèng-hú chiong Amazon hù-kīn phian-phiah ê tōa phiàn tē poah hō· lâng khai-hoat.  Chiah-ê tē āu--lâi in-ūi chió lâng lī-iōng tōa-pō·-hūn iū-koh siu tńg-khì.  Kàu-kah 1990 nî-tāi pa̍t-ūi ê lô-kang liû-lōng kàu Anapu tō· seng-oa̍h.  In kā chèng-hú tâu, hi-bāng ē-tit the̍h tio̍h thó·-tē koân.  Chóng--sī in-ūi Anapu kīn kong-lō·, hong-piān ūn-su tong-tē chhut-sán ê chhâ-bo̍k, chiah-ê sin ki-bîn hām kū tē-chú hoat-seng lī-ek chhiong-tu̍t, tì-tio̍h 1985 nî kàu 2003 nî chi-kan ū 1349 lâng hông thâi--sí, kî-tiong 3-hun-chi-1 hoat-seng tī Pará.  Kū tē-chú jīn-ûi hiah-ê tē iû-goân sī in ê.  Stang siu-lú thàu-kòe Thian-chú-kàu Chng-kha Thó·-tē Úi-jīm-hōe (*Comissão Pastoral da Terra*) thīn chng-kha lô-kang kap lông-jîn ê koân-lī, mā chi-chhî thó·-tē kái-kek.  I chhiàng-siaⁿ phoe-phêng tē-chú kap chhò-chhiū chi̍p-thoân kiông-kiông chiàm lông-jîn ê tē.  Kin-kù Pa-se chèng-hú thê-kiong ê sò·-kì http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3609887.stm, tan-tan 2003 nî tō ū 14,754 km² ê Amazon chhiū-nâ hông chhò tiāu. 

Tī 2004 nî 6 goe̍h, Pará-chiu chiu-chèng-hú chèng-sek po-chióng i sī "Kin-nî Iu-siù ê Cha-bó·-lâng".  12 goe̍h Pa-se Lu̍t-su Hia̍p-hōe o-ló i chò ê khang-khòe, pan "Kin-nî ê Jîn-tō-chú-gī-chiá" ê chióng hō· i.  2005 nî nî-chhe, chiu-chèng-hú koh-chài khéng-tēng i chò ê tāi-chì, sù hō· i "Êng-ū Kong-bîn" ê hâm-thâu.

Chhèng-sat sū-kiāⁿ hoat-seng liáu-āu, Luiz Inácio Lula da Silva Chóng-thóng phài i ê pō·-tiúⁿ khì tong-tē tiau-cha.  Tī 2005 nî 12 go̍eh, Pa-se hoat-īⁿ phòaⁿ Rayfran das Neves Sales kap Clodoaldo Carlos Batista 2 lâng ū-chōe, pēng-chhiáⁿ tio̍h hun-pia̍t koaiⁿ 27 tang kap 17 tang.  Lēng-gōa koh ū Vitalmiro Bastos de Moura giâu-gî sī chhiàⁿ in chò sat-chhiú ê lâng, hoat-īⁿ tī 2007 nî 5 go̍eh phòaⁿ koaiⁿ 30 tang, m̄-koh tī 2008 nî 5 go̍eh kái phòaⁿ bô-chōe http://www.nytimes.com/2008/05/08/world/americas/08rancher.html.  Tī sū-kiāⁿ hoat-seng ê chêng 30 tang bat ū 770-thóng-ê "thó·-tē ūn-tōng-chiá" siū-hāi, m̄-koh phòaⁿ-chōe ê chhù-sò· bô-kàu 10 pái http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4517868.stm.

## Chham-khó chu-liāu
**The Economist*:  "Dorothy Stang – a martyr for the Amazon" http://www.beautifulhorizons.net/weblog/2005/02/ithe_economisti.html

## Gōa-pō· liân-kiat
*Notre Dame de Namur Hōe ê kài-siāu bûn
* Brazil police hunt nun's killers (BBC)

Lūi-pia̍t:Bí-kok jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Pa-se jîn-bu̍t
XP

**XP** ū kúi-nā-khoán ì-sù:

* AMD Athlon XP CPU
* Extreme Programming
* Hi-lia̍p-gú Χριστός (Khristós) thâu-chêng 2 jī. Χριστός ì-sù sī Bí-sài-a, "Siū Boah-iû ê Lâng". Roma Tè-kok hông-tè Constantine I iōng χρ (Chi Rho) 2 jī chò i ê kun-sū kì-hō, che hō-chò *[[labarum]]* (☧). Āu--lâi ū Ki-tok-tô· kā che chún-chò Iâ-so· Ki-tok ê siōng-teng hû-hō.
* Windows XP (Tâi-oân Hôa-gú tha̍k 叉P)
Pedro Almodóvar

**Pedro Almodóvar** (1949 nî 9 go̍eh 24—) sī chi̍t-ê Se-pan-gâ tō-ián. I tī Calzada de Calatrava, Ciudad Real, Castile-La Mancha chhut-sì, tī Extremadura tōa-hàn. 16 hè ê sî, I poaⁿ khì Madrid tòa. I kàu Telefónica chia̍h thâu-lō· chìn-chêng ōaⁿ-kòe chin-chē thâu-lō·. Kàu Telefónica liáu, chi̍t-chò tio̍h sī 12 nî.

## Chióng

## Phah ê phìⁿ
* *Pepi, Luci, Bom y otras chicas del montón* (Pepi, Luci, Bom kap kî-thaⁿ hit tui ê cha-bó· gín-á, 1980)
* *Laberinto de pasiones* (Lia̍t-chêng ê bê-kiong, 1982)
* *Entre tinieblas* (Tī o·-àm tang-tiong, 1983)
* *¿Qué he hecho yo para merecer esto?* (What have I done to deserve this?, 1984)
* *Matador* (Tak-gû-sū, 1986)
* *La Ley del deseo* (Io̍k-bōng ê Hoat-lu̍t, 1987)
* *Mujeres al borde de un ataque de nervios* (Kiông-kiông beh giâ-kông ê cha-bó-lâng, 1988)
* *¡Átame!* (Kā góa pa̍k tiâu leh!, 1990)
* *Tacones lejanos* (Koân-ta̍h-á, 1991)
* *Kika* (1993)
* *La Flor de mi secreto* (Góa ê pì-bi̍t ê Hōe-lúi, 1995)
* *Carne trémula* (Live Flesh), 1997)
* *Todo sobre mi madre* (Lóng koan-hē góan a-bú, 1999)
* *Hable con ella* (Kap i kóng-oē, 2002)
* *La mala educación* (Pháiⁿ kàu-io̍k, 2004)
* *Volver* (2006)
Chheng-hôa Tāi-ha̍k

**Chheng-hôa Tāi-ha̍k** (清華大學), Hái-kiap-lióng-hōaⁿ siōng-kài chhut-miâ ê tāi-ha̍k. Kong-gôan 1911 nî, tng-tong-sî ê Chheng-kok chèng-hú lī-iōng Bí-kok thè-hâiⁿ--ê keng-chú pôe-khóan (庚子賠款) khí--ê. Tng-tong-sî, ha̍k-hāu kiò-chòe "Chheng-hôa Ha̍k-tn̂g, sī chi̍t-keng ū-pī tāi-ha̍k, bo̍k-tek sī pôe-ióng hiah-ê àn-sǹg beh sàng-khì Bí-kok liû-ha̍k ê jîn-châi.

1955 nî, Tâi-ôan Sin-tek khai-pān Kok-li̍p Chheng-hôa Tāi-ha̍k. 

## Gōa-pō· chu-gôan
* Chheng-hôa Tāi-ha̍k bāng-chām 
* Kok-li̍p Chheng-hôa Tāi-ha̍k bāng-chām 
* Chheng-hôa Tāi-ha̍k Hāu-iú Chóng-hōe bāng-chām
* Ha̍k-hāu ê hāu-phiau, chu-kù, hāu-koa (Tiong-kok) 
* "Chúi-bo̍k Chheng-hôa" BBS 
* Hāu-koa hāu-pó· 
* Hāu-koa (MP3)
Lô͘ Péng-khim

**Lô͘ Péng-khim** (盧鈵欽; 1912 nî- 1947 nî) chhut-sì tī Tâi-oân Ka-gī, sió-ha̍k tha̍k Ka-gī tē-2 Kong-ha̍k-hāu, pit-gia̍p āu, 13-hòe ê sî lāu-bú kòe-sin, tōa-hiaⁿ chhōa i khì Hiong-káng, ji̍p-o̍h Kńg-tang Séng-li̍p Tiong-ha̍k. 1926 nî chham-ka Kńg-tang Tâi-oân Liû-ha̍k-seng Liân-ha̍k-hōe kap Tâi-oân Kek-bēng Chheng-liân-thoân. Tâi-oân Kek-bēng Chheng-liân-thoân pī jīn-ûi sī Kiōng-sán-tóng ê gōa-ûi cho·-chit. 1927 nî 4--goe̍h Chió·ⁿ Kài-se̍k hoat-tōng chiam-tùi Kiōng-sán-tóng ê chheng-tóng ūn-tōng, tāi-seng sī kìm-chí, kàu kah āu--lâi ê kiông-chè kái-sàn, Tâi-oân Kek-bēng Chheng-liân-thoân mā put-hēng khì sàu tio̍h hong-thai-bóe. Koh-chài kóng, hit-tong-sî Ji̍t-pún lâng kāng-khóan bô ún-chún chit-ê cho·-chit chûn-chāi. 18-hōe hit-tang Lô͘ Péng-khim tńg-lâi Tâi-oân, sûi hō͘ Ji̍t-pún Tâi-oân Tong-kio̍k tāi-pó͘ phòaⁿ-hêng, chē-kaⁿ 1-tang. Chhut-ga̍k āu, in lāu-pē khióng-kiaⁿ i khì Tiong-kok koh hông lia̍h khì koaiⁿ, tio̍h kā i sàng-khì Ji̍t-pún tha̍k-chheh.

1931 nî, Lô͘ Péng-khim khó-ji̍p Tang-kiaⁿ hū-kīn Tāi-keng (大宮) ê Keng-pak Khí-kho (京北齒科), siu-gia̍p 3-tang āu chhú-tit khí-kho i-su chu-keh, sî nî 22-hòe. Sûi tńg-lâi Tâi-oân tī Ka-gī Tang-mn̂g Kong-bêng-lō·(光明路) khai-gia̍p, tiàm-miâ kiò Chiau-hô Khí-kho (昭和齒科), chiàn-āu kái-kiò Bîn-seng Khí-kho (民生齒科).

Chiàn-āu, Lô͘ Péng-khim tòng-soán Ka-gī-chhī chham-gī-goân, 1945 nî tāi-piáu Ka-gī Sam-bîn-chú-gī Chheng-liân-thoân khì Tiong-kok Lô·-san (廬山) siū-hùn. 1947 nî Jī-jī-pat sū-kiāⁿ hoat-seng, i í chham-gī-goân ê sin-hūn chham-ú hia̍p-tiâu, koh khà tiān-ōe chhiáⁿ A-lí-san Chô-cho̍k goân-chū-bîn hā-san hia̍p-chō· ûi-chhî tī-an. Sam-bîn-chú-gī Chheng-liân-thoân pī jīn-ûi sī Kiōng-sán-tóng cho·-chit, kāng nî 3 goe̍h 25 ji̍t, i pī chhèng-sat tī Ka-gī Hóe-chhia-thâu ê thiâⁿ-bóe, pha̍k-si sī-chiòng. Tek-nî 35-hòe. Chōe-miâ: *煽動原住民參與暴動*.

I kòe-sin āu, ka-sio̍k the̍h-tio̍h ûi-su, ûi-su sī pī koaiⁿ kî-kan kap Lōa khí-kho koaiⁿ chò-hóe só· siá, ûi-su siá-kóng ”*我在這裡向您跪，向您拜，拜託您，幫我扶養孩子成人*” . Bû-nāi i ê ûi-goān bô-hoat-tō͘ oân-sêng, i sin-āu lâu-hā ke-āu kap 3-ê cha-po· gín-á 1-ê cha-bó· gín-á. 11-hōe ê tōa-àn cha-bó· gín-á tī keh-nî kòe-sin, ū lâng kóng in poaⁿ khì kok-gōa, mā-ū lâng kóng i-ê ke-āu kái-kè pa̍t-lâng. 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Jī-jī-pat Sū-kiāⁿ siū-lān-chiá
Lâm A-chiu

**Lâm-a**, Lâm A-chiu, A-chiu tāi-lio̍k ê Lâm-pêng tē-tāi. Bīn-chek iok-lio̍k 4,480,000 km&sup2;, (A-chiu tāi-lio̍k ê 10%).

Ē-kha ê kok-ka tī Lâm-a:

* Bangladesh
* Bhutan
* Ìn-tō͘
* Maldives 
* Nepal
* Pakistan 
* Sri Lanka

* Afghanistan ū-sî-chūn hông tòng-chò Lâm-a ê pō͘-hūn.
Helen Keller

**Helen Adams Keller** (1880 nî 6 goe̍h 27 – 1968 nî 6 goe̍h 1), chhut-miâ ê Bí-kok chok-ka, ián-káng-ka kiam ūn-tōng-chiá. I chū sè-hàn tō chheⁿ-mê koh chhàu-hīⁿ.

Keller chhut-seⁿ tī Alabama-chiu, Tuscumbia. I 19 goe̍h tōa ê sî-chūn hoat-sio, chū án-ne sit-khì khòaⁿ kap thiaⁿ ê lêng-le̍k. Che tùi i kap i ê pē-bó lâi kóng sī chiâⁿ tōa ê táⁿ-kek. Kiám-chhái in-ūi án-ne, i ná tōa-hàn hêng-ûi-siōng soah jú hoan.

Keller chá-kî chham-ka Bí-kok Siā-hōe-tóng, chi-chhî kang-lâng ūn-tōng. I tī 1912 nî ka-ji̍p Sè-kài Kang-gia̍p Kang-lâng (Industrial Workers of the World, IWW), 1916 nî kàu 1918 nî chi-kan ūi in siá kó. I kám-kak kok-hōe lō͘-sòaⁿ ê siā-hōe-chú-gī tng teh "tîm lo̍h khì chèng-tī làm-tē tang-tiong". Tī 1 phiⁿ "Chóaⁿ-iūⁿ Góa Chiâⁿ-chò IWW ê 1-ê" i siá-kóng i ê tōng-ki pō·-hūn hām koan-sim bông-jîn kap kî-thaⁿ ê sin-khu chiòng-gāi-chiá ū koan-hē:

: *Lâng chí-phài góa chham-ka úi-oân-hōe tiau-cha chheⁿ-mê-lâng ê chōng-hóng. Chìn-chêng góa lia̍h-chún chheⁿ-mê sī lán lâng bô hoat-tō· chiáng-ak--ê, taⁿ góa thâu-1-pái hoat-kak kî-tiong chē-chē in-sò· ē-tit khan tùi chhò-gō· ê kang-gia̍p tiâu-kiāⁿ. Che tiāⁿ-tiāⁿ sī in-ūi thâu-ke chū-su koh tham-sim lâi án-ni-siⁿ. Chit-ê siā-hōe ê ok ke-thiⁿ chō-chiâⁿ būn-tê ê in-sò·. Góa hoat-hiān sòng-hiong pek cha-bó·-lâng kòe kiàn-siàu ê seng-oa̍h, lō·-bóe chôaⁿ-á chheⁿ-mê.*

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* The Helen Keller Services for the blind (Eng-bûn)
* Marxists Internet Archive: Helen Keller Reference Archive (Eng-bûn)