open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sek-sò͘

**Sek-sò͘** sī kái-piàn sek-tī ê châi-liāu; kho-ha̍k goân-lí siōng sī kái-piàn só͘ chiap-siū ê kng ê hoán-siā hong-sek. Sán-gia̍p kap gē-su̍t lī-ēng ê sek-sò͘ it-poaⁿ sī tio̍k-sek-che. Chū-jiân-kài mā ū thian-jiân ê seng-bu̍t sek-sò͘.

## Siong-koan
* Ní-liāu
* Sek-liāu

Lūi-pia̍t:Sek-sò͘
Iû-chhat

**Iû-chhat** it-poaⁿ sī kóng chong-hông, khí-chhù, he̍k-chiá sī bí-hoà khoân-kéng só͘ ēng ê thô͘-liāu. "Iû-chhat" mā sī chit hang choan-gia̍p, chit chióng khang-khoè.

## Siong-koan
* Iû-chhái
Ní-liāu

**Ní-liāu**/**jiám-liāu** (染料) sī bak-chúi ê sî-chūn ē-sái kā sek-tī (gân-liāu) kā khì lih mi̍h-kiāⁿ ê châi-chit. It-poaⁿ sī chè-chō pháng-chit-phín leh lī-ēng.

## Siong-koan
*Gân-liāu
Matuo Sigeharu

**Matuo Sigeharu** (Ji̍t-gí: ) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê chi̍t-ê hêng-chèng-koaⁿ, pat chò koè Thô-hn̂g kūn-siú (郡守), Pó-táu kūn-siú; mā sī 1934 nî kàu 1938 nî ê tē-5-jīm Ko-hiông chhī-ún (市尹).
Tāi Ko-hiông Kiàn-siat Lūn kap Chhī ê Hiān-sè

**Tāi Ko-hiông Kiàn-siat Lūn kap Chhī ê Hiān-sè** (Ji̍t-gí: 大高雄建設論と市の現勢; Lô-má-jī: *Dai-Takao kensetu ron to si no gensei*) sī Ji̍t-pún tī 1936 nî chhut-pán ê to͘-chhī kè-oē lūn-bûn-chi̍p. Lāi-té siū-lio̍k 6-ê lūn-bûn pí-sài ji̍p-soán-chiá ê lūn-bûn kap 1-phiⁿ kài-siāu hit tong-sî Ko-hiông-chhī hiàn-sè ê bûn-chiong. 

Ji̍p-soán-chiá tī bûn-chi̍p lāi thám-thó liáu koan-hē chhī-chèng kè-oē ê kok hāng sè-chiat, pau-hâm kau-thong, oē-seng, kàu-io̍k, siā-hoē, sán-gia̍p, châi-chèng, chū-the̍h téng-téng.

## Liân-kiat
*Tâi-tiong Tô͘-su-koán siu-chông
Kok-li̍p Chū-jiân Kho-ha̍k Phok-bu̍t-koán

**Kok-li̍p Chū-jiân Kho-ha̍k Phok-bu̍t-koán** (國立自然科學博物館) ūi tī teh Tâi-oân Tâi-tiong-chhī Pak-khu, choân-bûn chò chū-jiân kho-ha̍k, iû-kî chū-jiân-sú hōng-bīn ê gián-kiù; kap kok ha̍k-mn̂g kho-ha̍k ê tián-lám chhām kàu-io̍k. Mā hù-siat si̍t-bu̍t-hn̂g.

## Siong-koan
* Kok-li̍p Chū-jiân Kho-ha̍k Phok-bu̍t-koán Si̍t-bu̍t-hn̂g
* Kiú-jī-it Tē-chìn Kàu-io̍k Hn̂g-khu

## Liân-kiat
* Bāng-chām
Ko-hiông Chhī-li̍p Bí-su̍t-koán

**Ko-hiông Chhī-li̍p Bí-su̍t-koán** ūi tī teh Tâi-oân Ko-hiông-chhī ê Kó͘-san-khu, sī Ko-hiông chú-iàu chò bí-su̍t siu-chông, ián-kiù kap tián-lám ê só͘-chāi.
Tony Mazzocchi

**Anthony Mazzocchi** () sī Bí-kok ê lô-kang léng-siù. I sī kang-chok an-choân ê chhòng-tō-chiá.
Jane Goodall

**Dame Jane Morris Goodall**, DBE () sī Eng-kok ê tōng-bu̍t-ha̍k-ka, hêng-ûi-ha̍k-ka. I tùi o͘-seng-seng chin ū ián-kiù; iû-kî tùi in ê iá-seng hêng-ûi ū chin-chē tē-it chhiú ê kì-lio̍k.
Hok-kiàn-mī

**Hok-kiàn mī** sī Hok-kiàn-sek chhá-mī tī Tang-lâm-a kap se-iûⁿ ê kiò-hoat, tī Sin-ka-pho kap Má-lâi-se-a téng só͘-chāi chin liû-hêng. Má-lâi-se-a chāi-tē it-poaⁿ siá chò **Hokkien mee**.
Pasta

**Pasta** ( "") sī Í-tāi-lī-sek ê mī-lūi si̍t-phín, ū kok-sek ko-iūⁿ ê hêng-thé. Kî-tiong tn̂g-tiâu-hêng ê kiò spaghetti, chúi-kóng-hêng ê kiò macaroni, lēng-goā mā ū lasagna, fusilli téng-téng. Pasta ê liāu-lí í-keng sī thong-hêng sè-kài.

Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī liāu-lí
Bhopal

**Bhopal** (Hindi-gí: भोपाल *Bhopāl*) sī Ìn-tō͘ Madhya Pradesh pang ê siú-to͘, ū 145 bān jîn-kháu.
Bhopal Sū-kiāⁿ

**Bhopal Chhám-àn** sī le̍k-sú-siōng siāng giâm-tiōng ê chit kái kang-gia̍p chai-lān. Tī 1984 nî ê Ìn-tō͘ Madhya Pradesh siú-tō͘ Bhopal hoat-seng. Sū-chú sī Bí-kok kong-si Union Carbide kap Ìn-tō͘ chèng-hú ha̍p-kó͘ ê lông-io̍h kang-tiûⁿ

kang-tiûⁿ tī 12 goe̍h hoat-seng iú-to̍k khì-thé sia̍p-lāu, chi̍t khái-sí tio̍h chō-sêng 2,259 lâng sí-bông; āu-lâi khak-tēng siū khì-thé éng-hióng sí-bông ê jîn-sò͘ ū 3787 lâng. Lēng-goā mā ū kî-tha tan-ūi mā ko͘-sèng chhut bān kúi lâng sí khì. 2006 nî, chèng-hú kong-pò siū siōng-hāi ê lâng lóng-chóng ū 50 kúi bān.

Lūi-pia̍t:Chai-lān
Lūi-pia̍t:Ìn-tō͘ ê le̍k-sú
Southend-on-Sea

**Southend-on-Sea** sī Eng-tē ê chhī-tìn, mā sī tan-it chū-tī-thé, tī Essex ê lâm-pêng, Thames Hô chhut-kháu ê pak hoāⁿ. 

Lūi-pia̍t:Eng-lân
Tiām-chīⁿ ê Chhun-thiⁿ

**Tiām-chīⁿ ê Chhun-thiⁿ** (*Silent Spring*), sī Bí-kok seng-bu̍t-ha̍k-ka Rachel Carson só͘ siá ê chheh, 1962 nî chhut-pán. Loē-iông sī iú-koan hoà-ha̍k sán-phín, iû-kî lông-io̍h tùi khoân-kéng ê éng-hióng; sī hiān-tāi khoân-kéng ūn-tōng ê chhiàng-thâu chok.
Kong-kiōng chū-the̍h

**Kong-kiōng chū-the̍h**, ia̍h **kong-êng chū-the̍h**, **kok-bîn chū-the̍h** (**kok-the̍h**), it-poaⁿ sī chèng-hú só͘ siat, chú-iàu sòe hō͘ siu-ji̍p kha kē ê jîn-bîn; ū-ê mā ē-sái bé-bē. 

## Siong-koan
*Chū-the̍h

Lūi-pia̍t:Siā-hōe
Lūi-pia̍t:To͘-chhī kè-ōe
Lô͘-tîn

**Lô͘-tîn** iah-sī kiò-chò **hî-tîn** ( ha̍k-miâ : *Millettia pachycarpa* Benth. iah-sī *Millettia taiwaniana* Hayata). I ê kin ū to̍k, hō͘ lâng theh-khì khe-á pàng-to̍k lia̍k hî.
Galleon

**galleon** sī chi̍t-khoán toā-chiah, chē chân kap-pán ê phâng-chûn.Tī 16 kàu 18 sè-kí ê Europa kok-ka chiâⁿ-chē-lâng leh ēng. M̄ -koán sī chiàn-chûn ia̍h sī siong-chûn, it-poaⁿ lóng ē chng hoé-phàu.
Cho͘-chioh

**Cho͘-chioh**, tùi ho̍k-bū ê thê-kiong-chiá kak-tō͘ lâi kóng mā chò **chhut-cho͘**, sī chhut-chioh mi̍h-kiāⁿ, ho̍k-bū ia̍h kî-tha châi-sán ê chiām-sî sú-ēng-koân, pēng-chiáⁿ siu só͘-hùi ê thàn chîn hong-sek.
2010 nî Canterbury tē-tāng

**2010-nî Liú-se-lân Lâm-tó Tē-tāng**, huat-sing tī Liú-se-lân Lâm-tó ê Richter-chè 7.1 kip tē-tāng. Tī tong-tē sî-kan 2010-nî 9-gue̍h 4-ji̍t chhing-sîn 4:35. Chit-kài tē-tāng chè-chō kóng-huàn ê phò-huāi, kî-tiong Ki-tok-siâⁿ ê phò-huāi iû-kî-sī giâm-tiōng. Chit-ê Ki-tok-siâⁿ ki-bîn sī sim-chōng-pēⁿ huat-chok sí-khì, līng-guā ū nn̄g ê lâng siū-siong giâm-tiōng. Chit-kài tē-tāng ê tāng-tiong uī tī Ki-tok-siâⁿ se-lâm-pō saⁿ-cha̍p kong-lí.

## Chham-khó chu-liāu
Grace Hopper

thumb|Grace Hopper, 1984 nî

**Grace Murray Hopper** () sī Bí-kok ê tiān-náu kho-ha̍k-ka kiam hái-kun kun-koaⁿ. I sī tē-1 tāi ê tiān-chú kè-sǹg-ki khai-hoat-chiá chi it.

Lūi-pia̍t:Bí-kok kho-ha̍k-ka
George Washington hâng-khong-bú-lām

**George Washington hâng-khong bú-lām** sī Bí-kok ê chi̍t-chiah hu̍t-chú tōng-le̍k toā-hêng hâng-khong bú-lām. I sī Nimitz kip ê tē-la̍k chiah, mā sī Bí-kok hái-kun í in ê tē-it jīm chong-thóng ê miâ lâi hō-miâ ê tē-sì chiah kun-lām. Chit-chiah kun-lām sī tī Newport News chō-chûn-chhiúⁿ chò-ê . 1992 nî 7 goa̍t 4 ji̍t khai-sí ho̍k-i̍k.
Iú-lân-bo̍k

:*"Iú-lân-bo̍k" ia̍h ū khó-lêng sī kóng [[lâ-lí]], chi̍t khoán chhī-leng tōng-bu̍t.*

**Iú-lân-bo̍k**, Latin-miâ **Squamata**, sī hiān-chûn pâ-thiông-lūi tōng-bu̍t lāi-bīn siāng toā ê chi̍t hūn, hâm tō͘-tēng kap choâ-lūi.

## Chham-chiàu
Tōa-kiô (Tâi-lâm-chhī)

**Toā-kiô** (大橋) hiān-taⁿ Tâi-oân Tâi-lâm-chhī Éng-khong-khu ê kū tē-hō-miâ, khò-kīn Tâi-lâm-chhī Pak-khu. Tī 1970 nî-tāi pat hōng siat chò Toā-kiô-chhoan (大橋村). Hiān-sî ê Toā-kiô tāi-kài hâm Éng-khong-khu ê Toā-kiô-lí, An-khong-lí, Se-kiô-lí kap Tang-kiô-lí. Chia ū 2001 nî khí ê hoé-chhia chām Toā-kiô Chhiā-chām.

Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê tē-hng
Lūi-pia̍t:Éng-khong-khu
Tō͘-tēng

**Tō͘-tēng** sī iú-lân pâ-thiông lāi-té ê chi̍t tōa hūn, ū tāi-iok 3800 chéng. Tī Bân-lâm-gú hō-chò tō͘-tēng, mā kóng **sì-kha-chôa**, tān-sī ū chi̍t-kóa chéng-lūi ê tō͘-tēng bô kha.
Hōng-soaⁿ-koān-siâⁿ (Chó-iâⁿ)

Chó-iâⁿ ê **Hōng-soaⁿ-koān-siâⁿ** (), hiān-tāi mā kiò **Chó-iâⁿ Kū-siâⁿ** (左營舊城) ia̍h **Hōng-soaⁿ-koān Kū-siâⁿ** (鳳山縣舊城), siat tī kin-á-ji̍t Ko-hiông-chhī ê Chó-iâⁿ-khu, sī Tâi-oân tī Chheng-tiâu sî-tāi ū chi̍t-chām ê Hōng-soaⁿ-koān koān-siâⁿ. 

Hōng-soaⁿ koān-siâⁿ tī 1722 nî tio̍h ū thô͘-kak ûi-chhiûⁿ; 1825 nî khí-chō hiān-tāi só͘ kìⁿ ê sin-siâⁿ. Hiān-chāi lâu-chûn ê ûi-jiah sī chèng-hú chí-tēng ê it-kip kó͘-chek.

## Siong-koan
* Hōng-soaⁿ koān-siâⁿ (Hōng-soaⁿ)
So͘ Lâm-sêng

**So͘ Lâm-sêng** (蘇南成, ) sī Tâi-lâm-chhī chhut-sin ê Tâi-oân chèng-tī-ka, pat chò koè bô-tóng ê Tâi-lâm-chhī chhī-tiúⁿ kap Tiong-kok Kok-bîn-tóng koaⁿ-phài ê Ko-hiông-chhī chhī-tiúⁿ. Mā pat chhut-jīm Tiong-hoâ Bîn-kok Kok-bîn Tāi-hoē gī-tiúⁿ.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī Chhī-tiúⁿ
N
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī Chhī-tiúⁿ
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī jîn-bu̍t

Lūi-pia̍t:Tiong-kok Kok-bîn-tóng tóng-oân
Lân

Tōng-bu̍t sin-kun téng ê **lân** sī seⁿ tī phoê-hu goā-têng ê sè-tè ngē phìⁿ, ū pó-hō͘ ia̍h hián sek ê chok-iōng. Chiū chìn-hoà ê hong-bīn lâi kóng, lân ê chhut-hiān sī chū kúi-a lūi tōng-bu̍t hun chē kái hoat-seng--ê, m̄-sî tan-to̍k ê khí-goân.
Isadora Duncan

thumb|Isadora Duncan

**Isadora Duncan** () sī Bí-kok chhut-sì, tī Au-chiu kap So͘-liân oa̍h-tāng ê bú-tō-ka. Isadora Duncan sī bú-chiá mā sī pian-bú-chiá; koh sī hiān-tāi bú ê chi̍t ūi sian-chìn.

Lūi-pia̍t:Bú-chiá
Lūi-pia̍t:Bí-kok bú-chiá
Ko-hiông Kio̍k-tiûⁿ

**Ko-hiông Kio̍k-tiûⁿ** (高雄劇場; *Takao Gekizyô*) sī Ko-hiông-chhī khah chá ê tiān-iáⁿ-īⁿ, 1921 nî khai-siat, 1931 nî kái miâ **Ko-hiông Koán** (高雄館; *Takao Kan*), tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn hōng chà húi.

## Siong-koan
* Táⁿ-káu-chō
Khiā-ke

**Khiā-ke**, ū-sî kóng **chū-the̍h** (Hàn-jī: 住宅), sī lâng khiā-khí só͘ toà ê chhù.

## Siong-koan
*Kong-kiōng chū-the̍h
*Khang-chhù chiàm-iōng

Lūi-pia̍t:Seng-oa̍h
Lūi-pia̍t:Chhù
Natukawa Rimi

**Hā-chhoan Lí-bí** ( *Natsukawa Rimi*; ) sī Ji̍t-pún O͘-khí-ná-oah Koān Chio̍h-hn̂g-chhī chhut-sin ê koa-chhiú, i siāng chhut-miâ ê koa sī 2001 nî ê chok-phín *Nada Sôsô* ( *Nada Sôsô*).

Natukawa Rimi chhut-sì ê pún-miâ kiò chò Kaneku Rimi (Kiam-kiú Lí-bí;  *Kaneku Rimi*). I ū nn̄g-ê gín-á.
Kah-chōng-chôaⁿ

**Kah-chōng-soàⁿ** (Latin-gí: *glandula thyroidea*, Eng-gí: thyroid gland) sī chek-chui tōng-bu̍t sin-thé lāi chin tiōng-iàu ê lāi-hun-pì-soàⁿ. Tùi chhī-leng tōng-bu̍t lâi kóng, kah-chōng-soàⁿ sī seⁿ tī ām-kún, thàu-koè hun-pì T3 kap T4 nn̄g khoán ho͘-lú-bóng lâi khòng-chè sin-tîn-tāi-siā.

Lūi-pia̍t:Lāi-hun-pì hē-thóng
Ho͘-lú-bóng

:*Lán-lâng ji̍t-siông só͘ kóng ê "ho͘-lú-bóng" ū-sî chí [[sèng ho͘-lú-bóng]].*

**Ho͘-lú-bóng** (Eng-gí: *hormone*) sī sin-thé lāi chi̍t pō͘-hūn sè-pau hun-pì ê chi̍t lūi hoà-ha̍k-mi̍h, ē éng-hióng kî-tha pō͘-ūi ê sè-pau. Kaⁿ-taⁿ chió liōng ê ho͘-lú-bóng tio̍h ē-sái kài-piàn sè-pau ê tāi-siā.

Ho͘-lú-bóng sī khì-koan kap cho͘-chit chi kan kau-thong ê hong-sek, ē-sái tiâu-chiat sin-thé seng-lí oa̍h-tāng, pau-koat siau-hòa, tāi-siā, ho͘-khip, kám-kak kap cheng-sîn téng-téng.

In chok-iōng ê goân-lí sī kap sè-pau tiong tek-sû ê nn̄g-pe̍h-chit ia̍h tio̍h sī chiap-siū-khì (receptor) sio chiap, kái-piàn sè-pau ê kong-lêng.
Hitoto Yô

**Hitoto Yô** (Ji̍t-gí: 一青 窈; , tī Tâi-oân chhut-sì) sī Ji̍t-pún ê koa-chhiú kap ián-oân.

Hitoto Yô ê lāu-pē sī Tâi-oân-lâng, lāu-bó sī Ji̍t-pún-lâng. Só͘-í pún-miâ sī **Gân Iáu** (顏窈), āu--lâi lāu-pē koè-sin, toè lāu-bó sèⁿ, kái miâ chò Hitoto Yô.
Odile Decq

**Odile Decq** (1955 nî 7 goe̍h 18 ji̍t chhut-sì) sī Hoat-kok kiàn-tio̍k-su, tit koà Venice Kiàn-tio̍k Sian-nî-tián ê  Lion d’or Chióng. I ū Hoat-kok Gē-su̍t Bûn-hoà Hun-chiong (*Ordre des Arts et des Lettres*).
Shiatzy Chen

**Shiatzy Chen**, Hàn-bûn ēng **Hā-chu** (夏姿), sī Tâi-oân ê sî-chong pâi-chú, chhòng-pān-jîn sī Ông Tân Chhái-hâ (王陳彩霞).

Lūi-pia̍t:Sî-sek
Yosii Pah-hoè-tiàm

**Yosii Pah-hoè-tiàm** (吉井百貨店; *Yosii Hyakkaten* / 吉井デパート; *Yosii Depâto*) sī Ji̍t-pún sî-tāi Ko-hiông-chhī ê pah-hoè kong-si, chāi-tē-lâng mā chheng chò "**Gō͘-chàn-lâu-á**". Chiàn-āu pat kái miâ **Ko-hiông Pah-hoè Kong-si**, āu-lâi koaiⁿ tiàm, goân kiàn-tio̍k hōng thiah-tû kái chò Hoâ-lâm Gîn-hâng.

## Gōa-pō͘ chu-liāu
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê pah-hòe kong-si
Ông Tân Chhái-hâ

**Ông Tân Chhái-hâ** (王陳彩霞, 1951 nî chhut-sì) sī Tâi-oân chhut-sin ê sî-siōng siat-kè-su, i tī 1978 nî chhòng-pān Shiatzy Chen.
Alejandro Zaera

**Alejandro Zaera Polo** (1963 nî chhut-sì) sī Se-pan-gâ ê kiàn-tio̍k-su, sī kian-tio̍k sū-bū-só͘ Foreign Office Architects ê chhòng-pān-jîn chi it.
Kí Hoâ-lîn

**Kí Hoâ-lîn** (紀華麟) sī Tâi-oân ê chok-khek-ka, khoà-kài im-ga̍k-ka. I sī Ko-hiông im-ga̍k chhan-thian Bluefantasy ê chhòng-pān-chiá. I ū tit koè Tâi-oân ê Kim-kheh Chióng.
Lí Hiang-lân

**Lí Hiang-lân** (李香蘭; *Lǐ Xiānglán*,  sí), Boán-chiu-kok ê Ji̍t-pún î-bîn. I sī tiān-iáⁿ ián-goân kiam siaⁿ-ga̍k koa-chhiú. I āu-lâi tńg Ji̍t-pún ū chò koè chham-gī-goân.

Lí Hiang-lân ê goân Ji̍t-pún miâ sī **Yamaguti Yosiko** (山口淑子), āu-lâi koh tùi ang sèⁿ **Ôtaka** (大鷹).

## Chham-khó chu-liāu
Hàn Pó-tek

**Hàn Pó-tek** (Hàn-jī: ; ) sī Tâi-oân ê kiàn-tio̍k-ha̍k-ka, kiàn-tio̍k-su. I tùi kiàn-tio̍k ê pêng-lūn tī Tâi-oân chin ū miâ. I sī Kok-li̍p Chū-jiân Kho-ha̍k Phok-bu̍t-koán ê thâu-jīm koán-tiúⁿ.
Siau Pang-hiáng

**Siau Pang-hiáng** (蕭邦享, 1960 nî chhut-sì) sī Tâi-oân ê chí-hui-ka, Ko-hiông-chhī Kau-hiáng-ga̍k-thoân ê chú chí-hui.
Bedřich Smetana

**Bedřich Smetana** (1824 nî 3 goe̍h 2 ji̍t – 1884 nî 5 goe̍h 12 ji̍t) sī Bohemia ê chok-khek-ka, tāi-piáu-sèng ê Česko im-ga̍k-ka. I ê tāi-piáu-chok sī *Goá-ê Chó͘-kok* (*Má vlast*), loē-iông biâu-siá i-ê ka-hiong, kî-tiong siāng chhut-miâ ê chi̍t toāⁿ sī *Vltava*.
Siān Kok-sú

**Siān Kok-sú** (單國璽; Eng-gí miâ: *Paul Shan Kuo-Hsi*, 1923 nî 12 goe̍h 2 ji̍t - 2012 nî 8 goe̍h 22 ji̍t), sī ia-so͘-hoē hoē-sū, chêng Thian-chú-kàu Ko-hiông Kàu-khu chú-kàu. I sī thâu chi̍t ê Tâi-oân pún-tē sán-seng ê chhu-ki chú-kàu.
Mirante do Vale

**Mirante do Vale** sī Pa-se São Paulo chi̍t tòng lâu-á-chhù. Mirante do Vale tī 1960 nî kiàn-chō goân-sêng, ū 170 kong-chhioh, 51 chàn.
Tiong-iong Kóng-pò Tiān-tâi

**Tiong-iong Kóng-pò Tiān-tâi** sī Tiong-hoâ Bîn-kok ê kok-ka kóng-pò tiān-tâi. I chú-iàu sī chèng-hú koan chîⁿ siat ê chi̍t-ê châi-thoân hoat-jîn cho͘-chit. Chit-má í "chiah sī Tiong-iong Kóng-pò Tiān-tâi, Tâi-oân chi im" choè tâi-ho͘. Í 13-chióng gí-giân tāi-piáu Tiong-hoâ Bîn-kok hiòng choân sè-kài hòng-sàng.。

## Chham-khó chu-liāu
Kimura Akinori

**Kimura Akinori** (木村秋則), sī chi̍t-ê tī Ji̍t-pún Aomori-koān chèng phōng-kó ê kó-lông. I khah tek-pia̍t ê so͘-chāi sī i bô iōng lông-io̍h kap pûi-liāu. Chu 1978-nî 4-goe̍h khai-sí iōng chu-jiân chèng-chok, keng-koè beh chap-tang ê nó͘-le̍k, chiah hō͘ phōng-kó lâi khui-hoe kiat-kó. Ji̍t-pún lâng kiò i sī kî-chek ê cha-po͘-lâng. 

## Chham-khó chu-liāu
Tāi-tông-hiong

**Tāi-tông-hiong** (Hàn-jī: 大同鄉; Tayal-gí: **Minnao**、**Mnibu**) sī Tâi-oân Gî-lân-koān ê 1 ê soaⁿ-tē-hiong, hia tōa-hūn ê lâng sī Tayal-cho̍k.
Tāi-tông

**Tāi-tông** ū kjó-lêng sī:
# Tāi-tông-hiong: Tâi-oân Gî-lân-koān ê hiong.
# Tāi-tông-khu: Tâi-oân Tâi-pak-chhī ê khu.
# Tāi-tông-chhī: Tiong-kok Soaⁿ-sai-séng ê chi̍t-ê tē-kip-chhī.
Gî-lân-chhī

**Gî-lân-chhī** (宜蘭市) sī Tâi-oân Gî-lân-koān ê koān-hat-chhī, kap Gî-lân-koān koān-chèng-hú só͘-chāi-tē.
Îⁿ-soaⁿ

**Îⁿ-soaⁿ** ia̍h **Îⁿ-soaⁿ-á** ū koh́-lêng sī:
#Îⁿ-soaⁿ-hiong: Tâi-oân Gî-lân-koān ê hiong.
#Îⁿ-soaⁿ-á: Tâi-oân Tâi-pak-chhī ê tē-hō-miâ.
Lâm-tâu-chhī

**Lâm-tâu-chhī** (南投市) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê koān-hat-chhī, kap Lâm-tâu-koān koān-chèng-hú só͘-chāi-tē.

1957 nî 7 goe̍h 1 ji̍t, Tâi-oân Séng-chèng-hú khan-kah Lâm-tâu-chhī ê Tiong-heng Sin-chhun, i tio̍h chiâⁿ-chò Tâi-oân-séng ê séng-hōe.

Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān ê hêng-chèng-khu
Thô-hn̂g-khu

**Thô-hn̂g-khu** (桃園區) sī Tâi-oân Thô-hn̂g-chhī ê khu, mā sī Thô-hn̂g-chhī Chèng-hú só͘-chāi-tē. Goân-lâi sī Thô-hn̂g-koān ê koān-hat-chhī, 2014 nî 12 goe̍h 25 ji̍t kái-chè.
Igor' Fëdorovič Stravinskij

**Igor' Fëdorovič Stravinskij** (Lō͘-se-a-gí: Игорь Фёдорович Стравинский, 1882 nî 6 goe̍h 17 ji̍t - 1971 nî 4 goe̍h 6 ji̍t) sī Lō͘-se-a chhut-sin ê chok-khek-ka, kǹg-khîm-ka, chí-hui-ka. I sī hiān-tāi-chú-gī im-ga̍k ê khiā-thâu jîn-bu̍t, mā sī 20 sè-kí siāng ū éng-hióng-la̍t ê im-ga̍k-ka chi it.
2010 nî Tâi-oân hêng-chèng-khu tiâu-chéng

Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú tī 2009 nî thong-koè iú-koan Tâi-oân 4-ê tē-khu ê hêng-chèng-khu kái-chè ê têng-sū. Tī 2010 nî 12 goe̍h 25 ji̍t ē chèng-sek si̍t-si.

## Tiâu-chéng hāng-bo̍k
* Tâi-pak-koān (koān) kái chò Sin-pak-chhī (ti̍t-hat-chhī).
* Tâi-tiong-chhī (séng-hat-chhī) kap Tâi-tiong-koān (koān) ha̍p chò sin-ê Tâi-tiong-chhī (ti̍t-hat-chhī).
* Tâi-lâm-chhī (séng-hat-chhī) kap Tâi-lâm-koān (koān) ha̍p chò sin-ê Tâi-lâm-chhī (ti̍t-hat-chhī).
* Ko-hiông-chhī (ti̍t-hat-chhī) kap Ko-hiông-koān (koān) ha̍p chò sin-ê Ko-hiông-chhī (ti̍t-hat-chhī).

## Siong-koan
* ISO 3166-2:TW

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hêng-chèng-khu
So͘ Ka-choân

**So͘ Ka-choân** (蘇嘉全; ) sī Tâi-oân ê chèng-ti- jîn-bu̍t, Pîn-tong-koān Tióng-tī-hiong chhut-sì. I bat chò koè Bîn-chìn-tóng pì-si-tíuⁿ, Hêng-chèng-īⁿ Lông-gia̍p Uí-goân-hoē chú-uí, Loē-chèng-pō͘ pō͘-tiúⁿ, Pîn-tong-koān koān-tiúⁿ, Li̍p-hoat-uí-goân, Kok-tāi tāi-piáu téng-téng.

 

Lūi-pia̍t:Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng tóng-oân
Lūi-pia̍t:Pîn-tong-koān Koān-tiúⁿ

K
Hukuda Sigeo

**Hukuda Sigeo** (福田繁雄, 1932 nî 2 goe̍h 4 ji̍t - 2009 nî 1 goe̍h 11 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê pêng-bīn siat-kè-su, i tùi tô͘-siōng chhò-kak ê chhòng-chok chin chhut-miâ.
Chháu-tūn-tìn

**Chháu-tūn-tìn** (草屯鎮) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān koān-chèng-hú ē-kha ê chi̍t-ê hêng-chèng-khu. Kó͘-chá, chia sī chhut-gōa seng-lí-lâng lú-tô͘ tiong-kan hioh-khùn ê só͘-chai, tiāⁿ-tiāⁿ lâng tī chia ōaⁿ chháu-ê, tn̂g-kú liáu-āu, só͘ tun ê chháu-ê chiông-án-ne hō͘ lâng kā chia hō-chò chháu-ê-á tun. 

## Kàu-io̍k
### Tāi-ha̍k kap Choan-kho Ha̍k-hāu
Chháu-tùn-tìn lāi kan-na chi̍t-keng tāi-ha̍k, tio̍h-sī Lâm-khai Kho-ki Tāi-ha̍k.

### Ko-kip Tiong-téng Ha̍k-hāu (Ko-tiong)
*Hiok-kng Ko-kip Tiong-téng Ha̍k-hāu (Hiok-kng Ko-tiong)
*Chháu-tùn Ko-kip Siong Kang Chit-gia̍p Ha̍k-hāu (Chháu-tùn Ko-siong, Chháu-siong)
*Tông-tek Ha̍k-hāu Châi-thoân Hoat-jîn Tông-tek Ko-kip Tiong-téng Ha̍k-hāu

Lūi-pia̍t:Chháu-tūn-tìn
Chi̍p-chi̍p-tìn

**Chi̍p-chi̍p-tìn** (集集鎮) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê 1 ê tìn.

Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān ê hêng-chèng-khu
Chúi-lí-hiong

**Chúi-lí-hiong** (水里鄉) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê 1 ê hiong.

Lūi-pia̍t:Chúi-lí-hiong
Hî-tî-hiong

**Hî-tî-hiong** (魚池鄉) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê 1 ê hiong. chia siōng chhut-miâ ê sī jit-goa̍t-thâm, tiāⁿ-tiāⁿ lâng lâi leh iû-lám ê só͘-chai. goân-té chia sī goân-chū-bîn, "Thau", seng-oa̍h ê só͘-chai. tē-hng só͘ kóng ê gí-giân iā sī "Thau" ê gí-giân.

## le̍k-sú
kin-kù tē-hng ê thoân-soat, "Thau" siōng chá sī tùi A-lí-san hiah(in ê ōe hō-chò 'arithan / 'ari a hundun) lâi ê. chhàm Cou pí khí-lâi, Thau ê jîn-kháu bô chē, m̄-ko bîn-cho̍k ê DNA koh chè-tián, gí-giân téng-téng ê bûn-hòa thoân-thóng lóng chin bô-kâng.

### ko͘-chá sî-tāi
tī ū le̍k-sú kì-lo̍k chìn-chêng, tiàm chit-má ê hī-tī-hiong tē-khu, chá tō ū jîn-lūi tī chia oa̍h-tāng, seng-oa̍h. 1900 nî, hit-chūn Ji̍t-pún sî-tāi lâi tī tâi-oân ê khó-kó͘ ha̍k-chiá tī chúi-siā kap chu-á-san(chit-má tī jit-goa̍t-thâm tiong-ng ê sió-soaⁿ, Thau ê ōe hō-chò lalu) hoat-hiān chi̍t-kóa ke-si, khòaⁿ khí-lâi sī iōng chio̍h-thâu-á chè-chō ê mi̍h-kiāⁿ, ū ê kan-tan, chho͘-siap, ū-ê jīn-chin bôa kòe, ke khah iù-lō͘. sòa-lo̍h-lâi tī 1955, chi̍t cho͘ lâi-chū tâi-tāi(tâi-oân tāi-ha̍k) kap lâm-tâu bûn-hiàn úi-oân-hōe ê khó-kó͘ thoân-tūi lâi chiah ê lalu, chúi-siā, bûn-bú biō, koh chheng-liông soaⁿ-lok ê thâm piⁿ gián-kiú. khioh ū chhiau-kòe chi̍t chheng kiāⁿ ê chio̍h-thâu-á ke-si hām hûi-á. che lóng chèng-bêng tio̍h goân-té tī chiah ê goân-chū-bîn tī chio̍h-khì sî-tāi í-keng siong-tong chìn-pō͘, iā-ū to̍k-li̍p ê seng-oa̍h cho͘-chit. 

siōng-chá ū gōa-lâng lâi kàu chit-má ê lâm-tâu-koān chiah ê kì-lo̍k sī 17 sè-kí bóe, ùi tiong-kok lâi ê, sèⁿ lîm, sī Tēⁿ-sêng-kong ē-kha ê chi̍t-ê chiong-kun. hit-chūn i chhōa chi̍t-tīn lâng khì tī chit-má ê táu-la̍k hiah khai-khún. liáu-āu, chhōa tīn koh lâi kàu kin-á-ji̍t ê tek-san hiah hoat-tián. m̄-ko kin-kù tong-sî ê kì-lo̍k, bô lâi kàu chit-má ê hì-ti-hiong tē-khu. 

Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān ê hêng-chèng-khu
Jîn-ài-hiong

**Jîn-ài-hiong** (仁愛鄉) sī Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê 1 ê soaⁿ-tē-hiong, hia tōa-hūn ê lâng sī Seediq-cho̍k, Tayal-cho̍k kap Bunun-cho̍k.

Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān ê hêng-chèng-khu
Jîn-ài

**Jîn-ài** ū khó-lêng sī:
#Jîn-ài-hiong: Tâi-oân Lâm-tâu-koān ê hiong.
#Jîn-ài-khu: Tâi-oân Ke-lâng-chhī ê khu.
Hans-Rudolf Merz

**Hans-Rudolf Merz** (1942 nî 11 goe̍h 10 ji̍t chhut-sì) sī Sūi-se ê chèng-tī-ka, tóng-phài sī FDP.Chū-iû-phài (*FDP.Die Liberalen*). I sī Sūi-se liân-pang lí-sū-hoē ê sêng-oân, chú-koán châi-chèng.
Hoa-liân-káng

:*Hoa-liân-káng choán-ia̍h lâi chiā, koan-hē Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, chhiáⁿ khoàⁿ [[Hoa-liân-káng-thiaⁿ]].* 

**Hoa-liân Káng** sī Tâi-oân ê kok-chè káng-kháu, siat tī hiān-kim ê Hoa-liân-koān Hoa-liân-chhī. 1939 nî hiàn-tāi-hoà ê káng-kháu khui-siat; 1963 nî hiòng kok-chè khai-hòng.

## Liân-kiat
*1963 nî ê Tâi-oân-oē pò-tō
Hok-kiàn-ōe

**Hok-kiàn-oē** (), he̍k-chiá kóng **Hok-kiàn-ōa**, chú-iàu sī Lâm-iûⁿ tùi tōng-tē Hok-kiàn-hē Hôa-jîn gí-giân ê kóng-hoat, ē-tàng sǹg sī Bân-lâm-gú ê chi̍t khoán.

Hok-kiàn-oē nā tī chāi-tē Eng-gí-hòa ia̍h Má-lâi-hòa ê miâ sī "Hokkien" he̍k-chiá "Hokkian". Hok-kiàn-ōe tùi Lâm-iûⁿ gí-giân pí-lūn Ìn-nî-gí, Má-lâi-gí chin ū éng-hióng, lēng-gōa mā siū chia-ê gí-giân ê éng-hióng.

Chóng-sī tī Má-lâi-se-a kap Sin-ka-pho téng-tē thui-sak Hôa-gí kap Eng-gí  kòe-tiêng tiong, Hok-kiàn-ōe ê liû-thong-sèng tng teh kiám-jio̍k.

## Siong-koan
* Lán-lâng-ōe
Tân Kim-lōng

**Tân Kim-lòng** ( 陳金浪, 1961-nî 2-goe̍h 12 - 2006-nî 7-goe̍h 25-ji̍t ), sī Sin-ka-pho chiâⁿ-chhut-miâ ê Hok-kiàn-oē koa-chhiú. Tī 7-goe̍h ko-tâi piáu-ián tioh put-sî khoàⁿ tio̍h i ê chú-chhî kap ián-chhut. 

## Chhut-miâ ê koa
**Chi̍t-lâng Chi̍t-poàn Kam-chêng Boē-soàⁿ*
**Saⁿ-hō Ma-mi*

## Chham-kho chu-liāu
Chhî Hi-tē

**Chhî Hi-tē** (徐熙娣, ), goā-hō **Sió S**, sī Tâi-oân chhut-miâ ê gē-jîn kap chong-gē chiat-bo̍k chú-chhî-jîn. Pun-lâi i sī koa-chhiu. Tī 1997-nî khai-sí chò chú-chhî. Bat chú-chhî koè *Gō͘-lo̍k Pah-hun-pah* kap *Khong-hi Lâ--liáu* téng-téng siū hoan-gêng ê chiat-bo̍k. Mā bat kap i ê a-ché Chhî Hi-oān chò-hoé chú-chhî *Toā-sió Ài Chia̍h*. I sī Kim-chheⁿ Gō͘-lo̍k Keng-kí Kong-si ê gē-jîn. Thâu-ke sī Ông Úi-tiong (王偉忠). Só͘ í it-poan lóng kā i tòng-chò Úi-tiong-pang ê chi̍t-ê. M̄-koh tī 2010-nî, in chí-moāi thiàu chhut-lâi ka-tī khui keng-kí kong-si chò thâu-ke.

## Chham-khó chu-liāu

Hi-tē
Chhoà Khong-éng

**Chhoà Khong-éng** (蔡康永), 1962-nî 3 goe̍h 1 ji̍t tī Tâi-pak chhut-sì. Chó͘-che̍k tī Lēng-pho. I sī Tâi-oân chhut-miâ ê chiat-bo̍k chú-chhî-jîn kap chok-ka. Sī Kim-chheⁿ Gō͘-lo̍k͘ Kong-si ê gē-jîn. Lâng kóng ê Úi-tiong-pang ê chi̍t-ê. I ê láu-pe sī Tâi-oân chhut-miâ ê lu̍t-su Chhoà Thian-to̍k (蔡天鐸). Chhoà Thian-to̍k bat sī Siōng-hái Tiong-liân Lûn-chûn Kong-si ê thâu-ke. Tio̍h-sī 1949-nî tîm-khì hái--ni̍h hit chiah Thài-pêng-lûn ê kong-si.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê Hôa-gí chok-ka
Khong-éng
Ipay Buyci

**Ipay Buyci** sī Tâi-oân Tayal-cho̍k ê goân-chū-bîn koa-chhiú. 2008-nî í kâng-miâ ê choan-chi̍p the̍h-tio̍h hit-nî Kim-khek-chióng ê siōng-chán ê goân-chū-bîn-gí choan-chi̍p, siōng-chán ê goân-chū-bîn-gí ián-chhiùⁿ-jîn.

I tī Tâi-oân Gî-lân ē Sù-kùi poō-lo̍k chhut-sì. Hàn-miâ kiò chò N̂g Hūi-bûn (黃慧文), bat iōng gē-miâ N̂g Chēng-hông (黃靖紘).  

## Chham-khó chu-liāu
Robert G. Edwards

**Robert Geoffrey Edwards** () sī Liân-ha̍p Ông-kok ê seng-lí-ha̍k-ka. I sī seⁿ-si̍t i-ha̍k, iû-kî thé-goā jîn-kang siū-cheng ki-su̍t ê seng-hêng-chiá. 

I tī 2010 nî tit tio̍h Nobel Seng-lí-ha̍k I-ha̍k Chióng

Lūi-pia̍t:Seng-lí-ha̍k I-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Kó͘-tián tiâu-kiāⁿ-hòa

**Kó͘-tián tiâu-kiāⁿ-hòa** (Eng-gí: *classical conditioning*), sī chi̍t khoán ha̍k-si̍p ê kòe-têng. 

## Ki-pún kài-liām
Chi̍t hāng goân-lâi kap hoán-èng bô tī-tāi ê hūi thian-jiân chhì-kek, in-iū kap lēng-goā chi̍t hāng thian-jiân chhì-kek tiāⁿ chò-hoé chhut-hiān, soah sán-seng liân-kiat; chō-sêng hūi thian-jiân chhì-kek chìn chi̍t pō͘ ē-tàng tan-to̍k sán-seng thian-jiân chhì-kek ê hāu-ēng.

Kú lē lâi kóng, chi̍t chiah khoàⁿ tio̍h chia̍h-mi̍h ē lâu chhùi-noā ê káu, ē in-ūi "lêng-siaⁿ" kap chia̍h-mi̍h tiāⁿ chò-hoé chhut-hiān, soah tùi tan-to̍k chhut-hiān ê lêng-siaⁿ mā sán-seng lâu chhùi-noā ē hoán-ēng.
Christian (sai)

**Christian** sī 1-chiah sai ê miâ. 1969-nî ê sî-chūn , nng-ê Australia-lâng John Rendall kap Anthony "Ace" Bourke tī London ê Harrods pah-hoè kong-si bé tio̍h chit-chiah sai. Āu-lâi chit-chiah sai hō͘ pó-io̍k jîn-sū George Adamson sàng khì Hui-chiu hòng-seng. Tī hòng-seng 1-nî liáu-āu, i ê chú-lâng khì chhoe i, siúⁿ boeh khoàⁿ i iáu ē jīn tit in bò͘? Hō͘ lâng kám-tōng-ê, i khoaⁿ tio̍h in ê sî-chūn tio̍h sûi jīn chhut-lâi koh cháu khì kap in chò-hoé.
Jeanette Biedermann

縮圖|200x200像素|Jeanette Biedermann, 2018
**Jeanette** (), pún miâ **Jeanette Biedermann**, sī Tek-kok ê koa-chhiú kap ián-goân.

Lūi-pia̍t:Tek-kok koa-chhiú
Soa-hì

**Soa-hì** sī chi̍t-chióng chit-gia̍p-sèng hì-pēⁿ. Thoàⁿ-kong-á lâng in-ūi kang-chok khoân-kéng choân tô͘-hún kah-chia̍p tio̍h chit-chióng pēⁿ.
Casablanca (iáⁿ-hì)

***Casablanca*** sī chi̍t-chhut 1942 nî Bí-kok ê lōng-bān chêng-chat-tek iáⁿ-hì. Tō-ián sī Michael Curtiz. Chú-iàu ián-oân ū Humphrey Bogart, Ingrid Bergman kap Paul Henreid, kî-thaⁿ koh ū Claude Rains, Conrad Veidt, Sydney Greenstreet kap Peter Lorre. Chit-phìⁿ tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn oân-sêng. Kò͘-sū siōng chú-iàu sī teh kóng chi̍t-ê lâm-chú lāi-sim chêng-ài kap tō-tek ê kau-chiàn. I pit-su soán-tek i-ê kiū-chêng, ia̍h-sī pang-chō͘ chit-ê ko͘-niû kap in Československo-kok Tí-khòng Phài ê ang-sài tô-thoat Vichy Chèng-hú khòng-chè ê Morocco ê Casablanca chhī lâi kè-sio̍k tí-khòng Nazi.

Sui-bóng chit-phìⁿ sī cheng-soán iáⁿ-hì, ián-oân kap hì-bûn chok-chiá chhin-chhiūⁿ Julius J. Epstein, Philip G. Epstein kap Howard Koch téng-téng mā lóng-sī hit-tang-sî siōng ū miâ-siaⁿ ê hì-hó͘, khí-thâu hì-pan lāi-té bô-lâng lia̍h-chún *Casablanca* ē chiâⁿ-mi̍h. I mā put-kò sī Hollywood pah-pah-iūⁿ iáⁿ-hì ê kî-tiong chi̍t-chhut niâ-tiāⁿ. Tùi-chiò chit-chhut iáⁿ-hì chhut-hì chìn-chêng bô-lâng koan-sim ê chêng-hêng, i khai-ián to̍h put-chí-á sêng-kong. I mā thàn Khè-bêng-kun thó-hoa̍t Pak Hui-chiu taⁿ-á hoat-seng kúi lé-pài ê sî-ki koáⁿ-kín chhut-hì. Sui-bóng hì-bûn chok-chiá tiāⁿ lîm-sî lām-sám tàu, jiáu-loān liap-iáⁿ chìn-tō͘, Bogart koh sī tē-it pái poaⁿ lōng-bān hì ê chú-kak, *Casablanca* iû-goân tit-tio̍h 3 ê Oscar Chióng. Pau-hâm Iáⁿ-hì Chok-phín Siúⁿ. Lāi-té ê jîn-bu̍t, kháu-pe̍h kap im-ga̍k lóng chiâⁿ-choè tián-hêng. Jî-chhiáⁿ *Casablanca* mā chiâⁿ-choè lú-lâi-lú choē lâng sim-lāi kā tòng-chò sī kó͘-kim tē-it téng iáⁿ-hì. 

## Chêng-chat

Chit-chhut iáⁿ-hì sî-tāi siat-tēng tī 1941 nî ê Cha̍p-jī-goe̍h chhe. Rick Blaine (Humphrey Bogart) sī chi̍t-ê khek-po̍k ê Bí-kok hái-goā kok-bîn, toà tī Casablanca. I khui chi̍t-keng "Rick's Café Américain", sī chi̍t-keng ko-kip ê kū-lo̍k-pō͘ kap kiáu-keng. Ū kúi-nā chióng kok-che̍k ê lâng-kheh óng-lâi -- Vichy Hoat-kok, Italia, kap Nazi chèng-hú jîn-oân. Liû-bông-chiá tùi jîn-seng î-it ê ǹg-bāng to̍h-sī beh siūⁿ pān-hoat tô khì Bí-kok, hia iáu-bē ka-ji̍p tāi-chiàn. Sui-jiân Rick hi-bāng tùi só͘-ū tāi-chì lóng pó-chhî tiong-li̍p, kàu āu-piah to̍h ē hoat-hiān i ūi-tio̍h tùi-khòng 1935 Italia chhim-hoa̍t Ethiopia, bat ūn hoé-chhèng khhì kàu hia. I mā bat tī Se-pan-gâ Jîn-bîn Cheng-chiàn khiā tī Kiōng-hô Tóng chit-pêng tùi-khòng Francisco Franco ê Kok-bîn Tóng.

Lūi-pia̍t:Bí-kok tiān-iáⁿ
Nazi Tek-kok

**Nazi Tek-kok** () mā hō-chò **Tē-saⁿ Tè-kok** (Hàn-jī:第三帝國,Tek-gí:), sī tùi Tek-kok tī Adolf Hitler kap i-ê Nazi Tóng tī 1933 kàu 1945 ê thóng-tī sî-kî ê it-poaⁿ thong-chheng.

## Li̍k-sú

### puē-kíng
Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, Tek-kok ê king-tsè siū-tò hui-siông tuā ê íng-hióng, jîn-bîn sîng-siū tio̍h tsin tuā ê sún-sit kah hū-tam.

He sī in-uī tī-leh chiàn-āu sin kiàn-li̍p ê Ui-má kiōng-hô-kok (Hàn-jī:威瑪共和國, Tek-gí:) in tsin pháinn-sîng-siū tuì 1919 nî sóo tshiam-tīng ê Versailles Tiâu-iok tiong sóo iau-kiû ê kuân-kè puê-siông, sóo-í Ui-má tsìng-hú khai-sí tāi-liōng ê ìn Gîn-phiò lâi hîng-tsînn kah puê-tsuē, kiat-kó suah tsō-sîng kok-lāi ê king-tsè hūn-luān, sīm-tsì sī tshut-hiān tio̍h uī-tio̍h beh tshiúnn niû-si̍t suah-lâi sio-phah ê tsōng-hóng huat-sing.

Āu-lâi tī-leh 1923 nî 1 goe̍h, in-uī Tek-kok bô-huat-tōo tī-leh iau-kiû ê sî-kan lāi uân-sîng puê-siông, sóo-í Hoat-kok tio̍h-án-ne tsioh-kháu lâi tshut-ping tsiàm-niá Tek-kok ê Ruhrgebiet kang-gia̍p-khu, tsō-sîng Tek-kok ê king-tsè tsìn-tsi̍t-pōo lâi ok-huà.

### Nazi Tóng ê tshut-hiān
"Kok-ka-siā-hōe-chú-gī Tek-ì-tsì Lô-tōng-chiá-tóng" (kán-tshing "Nazi Tóng"), in sī tsi̍t-ê uì 1919 nî tshut-hiān ê sin tsìng-tóng "Tek-kok Kang-lâng tóng" lâi kái-tsoo ê ki̍k-iū-phài tsìng-tóng.

Tsit-ê tóng ê iau-kiû sī beh huì-tû Versailles Tiâu-iok koh-ū kái-sàn Ui-má tsìng-hú, pīng-tshiánn in koh-ū hui-siông kiông-lia̍t ê huán-iû-thài tsú-gī hām huán-Bolshevik tsú-gī ê su-sióng.

Nazi Tóng in siūnn-beh lâi kiàn-li̍p tsit-ê kiông-ngē ê Tiong-iong chèng-hú, iáu-ū siūnn-beh khui-khuah Jió-bān-lâng ê sing-tsûn-khong-kan, koh-ū beh tī-leh Chéng-cho̍k ê ki-tshóo-siōng kiàn-li̍p bîn-tso̍k-kiōng-tông-thé, koh-ū the̍h--tiāu Iû-thài-lâng ê kong-bîn-sin-hūn hām khuân-li̍k, koh-ū beh tuì in tsip-hîng Chéng-cho̍k bia̍t-choa̍t ê hîng-tōng.

1929 nî 10 gue̍h 24 ji̍t, Bí-kok tshut-hiān giâm-tiōng ê kóo-tshī pang-puânn, tuì Tek-kok ê king-tsè mā tsō-sîng tsin-tuā ê íng-hióng, ū sòo-pah-bān-lâng sit-khì khang-khuè, Nazi Tóng tio̍h thàn tsit-ê sî-ki lâi suan-thuân ka-tī, koh ū tah-ìng bîn-tsiòng kóng in ē tiông-sin kái-siān king-tsè koh ū kàng-kē jîn-bîn sit-gia̍p-sòo, tī hit-ê sî-tāi ū tsin-tsē bîn-tsiòng siong-sìn in ē-tàng kā kok-ka ê tia̍t-sū khue-ho̍k kàu í-tsá ê tsuí-tsún, mā ē-thang pîng-sūn siā-huē ê hūn-luān, koh ē-sái pang-tsōo kok-ka tiông-thâu khiā--khí, khue-ho̍k kàu kuè-óng ê tāi-kok-tē-uī.

Tī 1932 nî 7 gue̍h ê Tek-kok kok-huē suán-kí ê kiat-kó, Nazi Tóng tit-tio̍h 230 ê si̍k-tshù, iânn-tio̍h 37.4% ê suán-phiò, tsiânn-tsò kok-huē ê tē-it-tuā-tóng.

### Nazi Tóng tsióng-khuân liáu-āu

Lūi-pia̍t:Bô-tī-leh ê kok-ka
Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
Vichy Hoat-kok

**Vichy Hoat-kok** (Hoat-gú: *Régime de Vichy*), **Vichy Chèng-koân**, a̍h-sī **Vichy Chèng-hú**, tsìng-sik ê kok-miâ hō-tsò **Hoat-lân-se Kok** (*法蘭西國,* Hoat-gú: *État Français*)

sī li̍k-sú-siōng tùi 1940 nî Chhit-goe̍h kàu 1944 nî Peh-goe̍h sî-kî ê Hoat-kok Chèng-hú ê thong-chheng.

## Bûn-hiàn tsham-khó
Lūi-pia̍t:Hoat-kok ê le̍k-sú
Chhî Hi-oān

**Chhî Hi-oān** (徐熙媛, ), I ê Eng-gí-miâ kiò Barbie Hsu, lēng-goā ū 1-ê goā-hō kiò **Toā S**. I sī Tâi-oân ê gē-jîn, sī Chhî Hi-tē (Siáu S) ê a-ché.  Goân-pún sī Kim-chheⁿ Ngô͘-lo̍k Kong-si ê gē-jîn (Úi-tiong-pang). M̄-koh tī 2010-nî in chí-moāi-á thiàu--chhut-lâi. Ka-kī khui kong-si choè láu-pán.

## Chham-khó chu-liāu
Chhî Jio̍k-soan

**Chhî Jio̍k-soan** (Hàn-jī: ; Eng-bûn: ; ), pún-miâ **Chhî Siok-koan** (徐淑娟). Tâi-oân chhut-sin ê lú-gē-jîn, Hong-goân-chhī lâng. I sī to-châi ê gē-jîn. Tû-liáu chhiùⁿ-koa í-goā. Mā chok-sû, chok-khek, ián-hì, chú-chhî téng-téng. Tī Tâi-oân, Ji̍t-pún kap A-chiu kî-thaⁿ só͘-chāi long iú-só͘ sêng-chek. 

## Chham-khó chu-liāu
Be̍h-liâu Tâi-sok Kang-gia̍p Hn̂g-khu

**Be̍h-liâu Tâi-sok Kang-gia̍p Hn̂g-khu** (麥寮台塑工業園區), sī Tâi-oân Hûn-lîm-koān Be̍h-liâu-hiong hái-hoāⁿ ê chi̍t chō hái-po͘ sin-seng tē, ki-pún ê ēng-tô͘ sī chò chio̍h-iû hoà-ha̍k kang-gia̍p, chú-iāu ê kang-chhiúⁿ sī **Tē-la̍k-thò Khin-iû Lia̍t-kái Chhiúⁿ** (第六套輕油裂解廠), lio̍k-siá choè **La̍k-khin** (六輕).
Sun Tāi-úi

**Sun Tāi-úi** (孫大偉, 1951 nî - 2010 nî 11 goe̍h 7 ji̍t) tī Tâi-oân Pîn-tong-koān chhut-sì. I sī chhut-miâ ê kóng-kò chè-chok-jîn. Mā siá koè chheh, choè koè chú-chhî-jîn. Mā ka-kī khui kong-si. Koh bat tī Tâi-oân Ogilvy Kóng-kò Kong-si choè chhòng-ì chong-kàm-tok, Hoàn-thài (汎太) Kok-chè Kong-si chip-hêng kò͘-būn, Tiuⁿ Su-hêng (張思恆) Bûn-kàu Ki-kim-hoē táng-sū-tiúⁿ, Chū-hêng-chhia Sin-bûn-hoà Ki-kim-hoē kò͘-būn, Siōng-hái Úi-thài (偉太) Kóng-kò chong-châi.
Lōa Chheng-tek

**Loā Chheng-tek** (賴清德; ) sī Tâi-oân ê chi̍t ūi chèng-tī-ka, Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng che̍k, hiān-jīm Tiong-hôa Bîn-kok chóng-thóng kah Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng chú-se̍k.

Lōa Chheng-tek chhut-sin tī Sin-pak-chhī Bān-lí-khu ê chi̍t ê khòng-gia̍p ka-têng. Kok-li̍p Tâi-oân Tāi-ha̍k Ho̍k-kiān I-ha̍k Hē ha̍k-sū, Kok-li̍p Sêng-kong Tāi-ha̍k Ha̍k-sū-hō͘ I-ha̍k Hē pit-gia̍p, Bí-kok Harvard Tāi-ha̍k Kong-kiōng Ōe-seng Ha̍k-īⁿ se̍k-sū.

Lōa bat chò kòe Sêng-tāi Pēⁿ-īⁿ ê chú-tī i-seng, Tân Tēng-lâm Choân-kok I-su Hō͘-oān Hōe ê chóng tiàu-chi̍p-jîn, Kok-bîn Tāi-hōe tāi-piáu, li̍p-hoat úi-oân; 2010 nî soán-kí tòng-soán Tâi-lâm-chhī Chhī-tiúⁿ, jiân-āu koh tòng-soán liân-jīm. 2017 nî 9 goe̍h 7 hō, Lîm Choân lōe-koh chóng-sî, Lōa sî-tiāu chhī-tiúⁿ chit-bū, tī keh-ji̍t chiū-jīm Hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ, cho͘-chit Lōa Chheng-tek lōe-koh.

I tī 2020 nî 1 go̍eh 11 ji̍t tòng-soán Tiong-hoâ Bîn-kok hù-chóng-thóng, 5 goe̍h 20 ji̍t chèng-sek chiū-jīm. 2024 nî kah Siau Bí-khîm chham-ka Tiong-hôa Bîn-kok chóng-thóng hù-chóng-thóng soán-kí, tòng-soán chóng-thóng.

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Bân-lâm jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Bîn-chìn-tóng tóng-chú-se̍k
Lūi-pia̍t:Hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ
Ch
Lūi-pia̍t:Sin-pak-chhī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī Chhī-tiúⁿ
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-oân chèng-tī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-oân i-seng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Kheh-lâng
Lūi-pia̍t:Tâi-to̍k ūn-tōng chham-ú-chiá
Lūi-pia̍t:Tiong-hoâ Bîn-kok hù-chóng-thóng
Lūi-pia̍t:Tiong-hôa Bîn-kok chóng-thóng
Martha Wash

**Martha Wash** (1953 nî 12 goe̍h 28 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê koa-chhiú, pat kap Izora Rhodes ha̍p-chō thoân-thé The Weather Girls.
Dilma Rousseff

**Dilma Vana Rousseff** (1947 nî 12 goe̍h 14 ji̍t chhut-sì) sī Pa-se ê chèng-tē-ka kiam keng-chè-ha̍k-ka. I tī 2010 nî tòng-soán Pa-se ê sin chi̍t jīm chóng-thóng, chiâⁿ chò hit kok ê thâu chi̍t ê cha-bó͘ chóng-thóng.

Lūi-pia̍t:Pa-se Chóng-thóng
Tiān-khì kap Tiān-chú Kang-têng-su Ha̍k-hōe

**Tiān-ki tiān-chú kang-têng-su ha̍k-hōe** (Eng-gí: Institute of Electrical and Electronics Engineers, **IEEE**) sī chi̍t-ê kah tiān-ki kang-têng, tiān-chú kì-sut siong-koan ê kok-ché choan-gia̍p cho͘-chit. Tī chhiau-kòe 160 ê kok-ka ū hun-hōe, hōe-gôan chhiau-kòe 39 bān lâng.

IEEE ta̍k-nî hoat-piáu chiok chōe cha̍p-chì, choan-su, iā kì-pān choan-gia̍p gián-thó-hōe. IEEE sò͘ chè-tèng ê piau-chún tī kang-gia̍p-kài ū tiōng-tāi ê éng-hióng.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* IEEE Bāng-chām
Leslie Nielsen

**Leslie William Nielsen** (1926 nî 2 goe̍h 11 ji̍t - 2010 nî 11 goe̍h 28 ji̍t) sī Canada chhut-sin ê Bí-kok ián-goân. I ū ián koè pah-goā chhut tiān-iáⁿ. I tī chiò-khoe-chhut ê piáu-ián te̍k-pia̍t chhut miâ.
2011 nî 1 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 1 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 1 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī pài-la̍k, siāng-boé kang sī pài-it.

## Sū-kiāⁿ
* 01-14: Tunisia ê khòng-cheng oa̍h-tāng chō-sêng chóng-thóng Ben Ali liû-bông. 
* 01-09: Lâm Sudan kí-hêng kong-bîn tâu-phiò lâi koat-tēng sī-m̄-sī beh to̍k-li̍p.
* 01-01: Ai-ki̍p siâⁿ-chhī Alexandria hoat-seng chà-toàⁿ po̍k-chà sū-kiāⁿ, chō-sêng siōng-bô 23 lâng sí-bôn.
Oe-á-chhài

**Oe-á-chhài**/**e-á-chhài** (萵仔菜) a-sī **gô-á-chhài** (鵝仔菜),  Ha̍k-miâ: *Lactuca sativa Linn*, Tâi-ôan sio̍k-chheng **Tāi-lio̍k-mōe** (大陸妹), **mōe-á-chhài** (妹仔菜), **“A”-chhài** (A-菜), sī chi̍t-chióng sò͘-chhài. It-poaⁿ ê oe-á-chhài khì-bī pí-kàu tām. Oe-á-chhài sī iû Tiong-kok Tāi-lio̍k chìn-kháu.

## Gōa-pō͘ Liân-kiat
*Oe-á-chhài kài-siāu
*Oe-á-chhài ê chai-chèng hong-hoat
2011 nî 3 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 3 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 3 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī pài-jī, siāng-boé kang sī pài-sì.

## Sū-kiāⁿ
* 03-19: Hoat-kok, Eng-kok kap Bí-kok chiam-tùi Muammar al-Qaddafi ê chèng-koân hiòng Libya hoat-tōng khong-si̍p kap hui-toāⁿ kong-kek. 
* 03-11: Ji̍t-pún tang-pak hū-kīn hái-he̍k hoat-seng M9.0 ê tē-tāng, ín-khí toā kui-bô͘ ê hái-tiòng, chō-sêng giâm-tiōng sún-hāi.
2011 nî 4 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 4 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 4 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 30 kang, tē 1 kang sī pài-gō͘, siāng-boé kang sī pài-la̍k.

## Sū-kiāⁿ
* 04-19: Cuba ê Kiong-sán Tóng tē-it su-kì Fidel Castro chèng-sek thè-hiu, Raúl Castro chiap-jīm.
* 04-11: Kū-choa̍t lo̍h-tâi ê Côte d'Ivoire chêng chóng-thóng Laurent Gbagbo hō͘ Hoat-kok kun-tūi chhip-ná, pēng-chhiáⁿ kau hō͘ sin chóng-thóng ê pō͘-tūi.
2011 nî 5 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 5 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 5 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī lé-pài, siāng-boé kang sī pài-jī.

## Sū-kiāⁿ
* 05-22: Kńg-lê-á-hong chhim-si̍p Bí-kok Missouri ê Joplin, chō-sêng 126 lâng í-siōng sí-bông; choè-kin Bí-kok kńg-lê-á-hong sí-bông jîn-sò͘ chhau-koè 146-ê. 
* 05-02: Bí-kok chèng-hú hoat-pò͘ Al-Qaeda chō͘-chit thâu-lâng Osama bin Laden í-keng tī Pakistan hō͘ Bí-kok tu̍h-sí ê siau-sit.
2011 nî 2 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 2 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 2 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 28 kang, tē 1 kang sī pài-jī, siāng-boé kang sī pài-it.

## Sū-kiāⁿ
* 02-22: New Zealand ê lâm-tó hoat-seng M6.3 ê tē-tāng, chō-sêng siong-bông kap giâm-tiōng sún-hāi.
* 02-21: Libya ê tōng-loān kap tìn-ap í-keng chō-sêng siōng-bô 233-ê lâng sí-bông.
* 02-15: Bí-kok chio̍h-iû kong-si Chevron ūi chú-kong-si Texaco tùi Amazon liû-he̍k bú-jiám chō-sêng ê sún-hāi, hō͘ Ecuador hoa̍t-khoán 86 e̍k bí-kim.
* 02-11: Ai-ki̍p chāi-jīm 30 nî ê chóng-thóng Hosni Mubarak sî-chit, koân-le̍k kau hiòng Ai-ki̍p kun-tūi.
* 02-04: Ai-ki̍p ê tōng-loān í-keng chō-sêng 300-ê lâng sí-bông.
Koeh Kim-hoat

**Keh Kim-hoat** (郭金發; ) sī Tâi-oân ê koa-chhiú kiam chok-sû, chok-khek. I bat chhiùⁿ *[[Sio Bah-chàng]]* téng Tâi-gí koa.

## Chham-khó chu-liāu
2011 nî 7 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 7 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 7 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī pài-gō͘, siāng-boé kang sī lé-pài.

## Sū-kiāⁿ
* 07-23: Tiong-kok ê ko-sok thih-lō͘ hoat-seng chhia-hō, chō-sêng siōng-bô 35 lâng sí-bông, 200 goā lâng siū-siong.
* 07-22: Nô͘-ui siú-to͘ Oslo siū tio̍h chà-tàn kong-ke̍k, 7-ê lâng sí-bông; tī Utøya mā hoat-seng siā chhèng sū-kiaⁿ, siōng-bô 80 lâng sí-bông.
* 07-22: Bí-kok NASA ê Thài-khong-so Atlantis ùi Florida kàng-lo̍h (*siōng*), kiat-sok siāng boé chi̍t kái ê Thài-khong-so jīm-bū.
* 07-20: Liân-ha̍p-kok hoat-pò͘ Somalia ê pō͘-hūn tē-khu í-keng hoat-seng iau-hng, sí-ûi hâm Ethiopia chāi-lāi mā siū khó-hoāⁿ ui-hia̍p. 
* 07-09: Hui-chiu ê Lâm Sudan chèng-sek soan-pò͘ to̍k-li̍p, chiâⁿ chò sin kok-ka.
* 07-03: Thài-kok Ūi Thài Tóng tī kok-hoē soán-kú tiong sèng-lī, Yingluck Shinawatra ū-kè chiâⁿ chò hit kok thâu-chi̍t-ê lú-sèng siú-siōng.
2011 nî 8 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 8 goe̍h** sī 2011 nî ê tē 8 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī pài-it, siāng-boé kang sī pài-saⁿ.

## Sū-kiāⁿ
* 08-29: Noda Yosihiko tiòng-soán Ji̍t-pún Bîn-chú Tóng ê sin tāi-piáu, chiâⁿ chò Ji̍t-pún sin chóng-lí.
* 08-28: Tân Khèng-iām tī Sin-ka-pho 1993 nî í-lâi thâu pái chóng-thóng soán-kú tiong sèng-lī, chiâⁿ chò sin jīm chóng-thóng.
* 08-15: Bí-kok ê Google kong-si soan-pò͘ beh khai 125 ek bí-kim pèng-ha̍p Motorola ê hêng-tōng thong-sìn hun kong-si Motorola Mobility.
* 08-06: Eng-lân London hoat-seng pō-tōng (*siōng*), 1-ê láng sí, 563-ê lâng hong chhip-ná, lēng-goā Birmingham, Liverpool, Nottingham kap Bristol mā ū tāi-chì. 
* 08-02: Bí-kok kok-hoē thong-koè pàng koân kok-ka ê chè-bū hān-chè, tô-siám ûi-iok ê būn-tê.
2011 nî 9 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 9 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 8 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 30 kang, tē 1 kang sī pài-sì, siāng-boé kang sī pài-la̍k.

## Sū-kiāⁿ
* 09-15: Helle Thorning-Schmidt (*siōng*) tiòng-soán Tan-be̍h ê chóng-lí, chiàu-lē ē chiâⁿ chò hit kok ê thâu jīm lú-sèng chóng-lí.
2011 nî 10 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 10 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 10 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī pài-la̍k, siāng-boé kang sī pài-it.

## Sū-kiāⁿ
* 10-31: Kun-kù Liân-ha̍p-kok ê ko͘-sǹg, sè-kài jîn-kháu tat kàu 70 ek.
* 10-20: Libya ê léng-tō-chiá Muammar al-Qadafi tī Sirte siū kong-kek sin-bông. 
* 10-15: 9 goe̍h sî tùi New York Chhī hoat-khí ê "Occupy" khòng-gī ūn-tōng kè-sio̍k tī thong sè-kài toā to͘-chhī oa̍h-tāng. 
* 10-12: Unix kap C gí-giân ê kiōng-tông khai-hoat-chiá Dennis Ritchie koè-sin.
* 10-11: Thài-kok toā-chúi, tùi 7 goe̍h kàu taⁿ í-keng chō-sêng chhiau-koè 270 lâng sí-bông, éng-hióng 58-ê séng-hūn.
* 10-05: Bí-kok Apple Kong-si ê chhòng-pan-chiá Steve Jobs tī California koè-sin.
2011 nî 12 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 12 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 10 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 31 kang, tē 1 kang sī pài-sì, siāng-boé kang sī pài-la̍k.

## Sū-kiāⁿ
* 12-19: Pak Tiâu-sián hoat-pò léng-tō-chiá Kim Jong-il tī 17 ji̍t koè-sin ê siau-sit. 
* 12-18: Chesko ê bûn-ha̍k-ka, chèng-tī ūn-tōng-chiá, chêng chóng-thóng Václav Havel tī Praha koè-sin.  
* 12-17: Jia̍t-tāi pō-hong Washi tī Hui-li̍p-pin ín-khí toā-chúi, chō-sêng siōng-bô 436 lâng sí-bông.
* 12-16: Keng-koè 18 nî ê kau-siap, Lō͘-se-a chèng-sek ka-ji̍p Sè-kài Bō͘-e̍k Cho͘-chit. 
* 12-06: Pe̍k-ní-gī kiat-sok tùi 2010 nî 4 goe̍h khai-sí ê khàn-siú chèng-hú sî-kî, cho͘-sêng Elio Di Rupo chhoa-thâu ê sin loē-koh.
Lâu Hiáu-pho

**Lâu Hiáu-pho** (劉曉波, ) Tiong-kok Kiat-lîm-séng Tiông-chhun-chhī lâng. I sī chok-ka, chhut-miâ ê chèng-tī-hoān. Pat tī Pak-kiaⁿ Su-hoān Tāi-ha̍k tiong-bûn-hē chò káng-su. Mā-sī To̍k-li̍p Tiong-bûn Pit-hoē ê tē-jī kài, tē-saⁿ kài hoē-tiúⁿ. 2010 nî tit-tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng. Po-chióng i tn̂g-kî í hui-pok-le̍k ê hong-sek tī Tiong-kok cheng-chhú ki-pún jîn-khoân.

I pat chham-ka peh-káu bîn-ūn (八九民運). Jî-chhiáⁿ tī 2008-nî hoat-khí *[[Lêng-pat Hiàn-chiong]]* (零八憲章). Liok-sù Thian-an-mn̂g sū-kiān liáu-āu, I siá chheh ho͘-io̍k Tiong-kok ài chèng-tī kái-kek. Tn̂g-kî chhái-chhú í hui-po̍k-le̍k ê hong-sek cheng-chhú Tiong-kok ki-pún jîn-khoân. Kúi-ná-pái hō͘ lâng liah-ji̍p kàm-ga̍k. Choè-kīn ê chi̍t-pái sī tī 2009-nî. Í siàn-tōng tian-hok kok-ka-chèng-khoân choē phoàn i iú-kî tô͘-hêng 11-nî, pak-toa̍t chèng-tī khoân-lī 2-nî, tī Liâu-lêng-séng Kím-chiu kàm-ga̍k chē-kaⁿ.

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Tiong-kok chèng-tī jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
H
Phò-sán

**Phò-sán** tī hoat-lu̍t-siōng sī kóng kò-jîn ia̍h cho͘-chit sit-khì liáu kā chu-sán hêng hō͘ chè-koân-jîn ê lêng-le̍k.

Kha thong-sio̍k ê ì-sù sī kóng chi̍t-ê lâng í-keng "bô chîn".

Lūi-pia̍t:Kim-hiông
Chhiau-kip Âng-lâng-pńg

***Chhiau-kip Âng-lâng-pńg*** (超級紅人榜) sī Tâi-oân Sam-lip Tiān-sī-tâi ê chhiùⁿ-koa pí-sài chiat-bo̍k. Iû U Bí-jîn (于美人) kah Chhoà Chhiong-hiàn (蔡昌憲) liân-ha̍p tsú-tshî. 2010 nî 11 gue̍h 7 ji̍t khai-sí pò-tshut. Sam-lip Tâi-oân-tâi múi lé-pài-ji̍t àm-sî 6-tiám-poànn kàu 8-tiám pò-chhut. Tak-lé-pài ū tshiánn gōo-ê phîng-phuànn. Ū Iû Hông-bêng (游鴻明), N̂g Su-chùn (黃舒駿), Âng Kèng-giâu (洪敬堯), Khó͘ Siông-tek (許常德), Siù-lân Má-ngá (秀蘭瑪雅), Chiam Ngá-bûn (詹雅雯) kah Tân Khèng-jîn (陳慶仁) . Tak-ê pîhng-phuànn siōng-tsē ē-sái phuánn gōo-hun. Ha̍p leh puán-hun sī ji̍p-tsah-gōo-hun. Tshiat-bo̍k sī iōng kok-gí chú-chhî kah pêng-lūn, iōng tâi-gí tshiùnn-kua.

## Kui-tshek
Pí-sài pun-choè 30-hoè í-hā ê "ngó͘-siōng-cho͘" kap 30-hoè í-siōng ê "chheng-chhun-cho͘". Chit 2-cho͘ tak-lé-pài lóng ū 2-ê pí-sài-chiá. Siōng-koân-hun ê lâng chiah-kok kah téng-lé-pài iâⁿ ê lâng sio-pí.
Victoria sî-tāi

**Victoria sî-tāi** sī Liân-ha̍p Ông-kok tī Victoria Lú-ông thóng-tī ê sî-kî. Sî-kan tùi 1837 nî khai-sí; kàu 1901 nî lú-ông koè-sin kiat-sok. 

Chit-ê sî-tāi sī Liân-ha̍p Ông-kok kang-gia̍p hoat-tián kap tè-kok khok-tián ê ko-hong kî.

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ê le̍k-sú
Osasco

**Osasco** sī ūi-tī Pa-se São Paulo chiu ê chi̍t ê chū-tī-thé (*município*).

## Tē-lí
Tī pún tē-hng sì-ûi ê hêng-chèng-khu ū Santana de Parnaíba.

## Liân-kiat
* Koaⁿ-hong bāng-chām

Lūi-pia̍t:São Paulo ê chū-tī-thé
2011 nî 11 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 11 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 10 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 30 kang, tē 1 kang sī pài-jī, siāng-boé kang sī pài-saⁿ.

## Sū-kiāⁿ
* 11-20: Se-pan-gâ ê Jîn-bîn Tóng tī kok-hoē soán-kí tiong sèng-lī, thè-oāⁿ hā Siā-hoē Kang-lâng Tóng, chiâⁿ chò sin ê to-sò͘ chèng-tóng.
* 11-12: Í-tāi-lī chóng-lí Silvio Berlusconi sî-chit.
Ko-hiông-chhī (1979 nî - 2010 nî)

:*Chia kài-siāu 1979 nî [[Sió-káng-khu|Sió-káng]] pēng ji̍p Ko-hiông-chhī liáu-āu, kàu 2010 nî Ko-hiông koān-chhī ha̍p-pēng chìn-chêng ê hêng-chèng-khu ki-pún chu-liāu. Thong chêng-āu le̍k-sú ê kài-siāu chhiáⁿ khoàⁿ chú bûn-chiong "[[Ko-hiông-chhī]]"*.

2010 nî chìn-chêng, Tâi-oân ê Ko-hiông-chhī ū 11-ê khu. Tī 2010 nî 12 goe̍h 25 ji̍t, kap Ko-hiông-koān ha̍p ji̍p Ko-hiông-chhī, chè-tō͘ siōng siat chò sī "sin-ê" hêng-chèng-khu.

## Tē-lí
Ko-hiông ê se-bīn sī Tâi-oân Hái-kiap, kî-thaⁿ pian-kài lóng chham Ko-hiông-koān sio-chiap, sì-chiu-ûi ê hiong-tìn-chhī ū Chú-koaⁿ-hiong, Kiô-thâu-hiong, Tōa-siā-hiong, Iàn-châu-hiong, Jîn-bú-hiong, Chiáu-chhêng-hiong, Hōng-soaⁿ-chhī, Tōa-liâu-hiong, Lîm-hn̂g-hiong.

Ko-hiông chú-iàu ū 3-tiâu sió hô, pak-pêng ê Āu-ngē-khe, tiong-ng ê Ài-hô, kap lâm-pêng ê Chiân-tìn-hô. Ko-hiông tōa-hūn só͘-chāi lóng-sī pêng-gôan, m̄-koh tī Kó͘-san-khu hái-hōaⁿ ū Chhâ-soaⁿ, mā hō Siū-san. Tī khah lāi-lio̍k ê só͘-chāi ū Pòaⁿ-pêng-soaⁿ, keh-piah ū Liân-tî-thâm. Tī lâm-pêng pian-kài mā-ū chi̍t-kóa soaⁿ-chiu.

## Hêng-chèng-khu




Ko-hiông-chhī ū 11 ê hêng-chèng-khu, múi-chi̍t-ê lóng-ū siat khu-kong-só͘. Khu ê ē-kha siat lí (里); lí ê ē-kha siat lîn (鄰). Ko-hiông-chhī ū 463 ê lí, lí-tiúⁿ sī bîn-sóan, khu-tiúⁿ sī Ko-hiông Chhī-chèng-hú koaⁿ-phài; lîn-tiúⁿ sī lí-tiúⁿ sóan-phài.

## Jîn-kháu

Kàu 2010 nî 8-goe̍h, Ko-hiông-chhī ê jîn-kháu ū 1,529,415; hun 586,590 hō͘; lú-sèng 774,431, lâm-sèng 754,984. Jîn-kháu jîn-kháu bi̍t-tō͘ sī 9,958 lâng/km². Ko-hiông-chhī jîn-kháu siāng-chē ê só͘-chāi sī San-bîn-khu, ū 354,320; bi̍t-tō͘ siōng kôan ê hêng-chèng-khu sī Sin-heng-khu, ū 28,068 lâng/km².

Kun-kù 2008 nî ê chu-liāu, Ko-hiông-chhī ū lóng-chóng 565,037 keng chhù. Kî-tiong San-bîn-khu sī siāng chē ê só͘-chāi, ū 129,733 pit. Sin-heng-khu ê chū-the̍h bi̍t-tō͘ siāng koâng, ū 11,400 keng/km². Choân chhī ê bi̍t-tō͘ sī 3,169 keng/km².

## Chham-khó chu-liāu
Chiu Pek-ngá

**Chiu Pek-ngá** (周柏雅, 1959 nî 3 goe̍h 8 ji̍t - ) sī Tâi-oân ê chèng-tī jîn-bu̍t, Chiong-hoà-koānTiân-tiong-tìn lâng. 2009-nî 2 goe̍h 8 ji̍t, Chiu Pek-ngá iû Bîn-chú Chìn-pō͘-tóng teng-tiàu tāi-piáu Bîn-chìn-tóng chham-soán chiân li̍p-úi Lí Khèng-an (李慶安) in-ūi siang-têng kok-chi̍p-àn só͘ lâu-lo̍h--lâi ê Tâi-pak-chhī tē-6 soán-khu li̍p-úi pó͘-soán。

2010-nî 12 goe̍h 25 ji̍t, Chiu Pek-ngá tāi-piáu Bîn-chìn-tóng soán Tâi-pak-chhī Gī-hoē hù-gī-tiúⁿ. Choè-āu í 1-phò iâⁿ-koè Kok-bîn-tóng tê-miâ ê goân-jīm hù-gī-tiúⁿ Tân Kím-siông (陳錦祥). I chiâⁿ-choè Tâi-pak-chhī Gī-hoē thâu-chi̍t-ê Bîn-chìn-tóng tóng-che̍k hù-gī-tiúⁿ.

## Chham-khó chu-liāu




## Goā-pō͘ liân-kiat
*Tâi-pak-chhī Gī-hoē gī-goân kán-kài  
*Chiu Pek-ngá bāng-lō͘ ho̍k-bū-chhù 
*Chiu Pek-ngá ê Blog
Éng-khong-chhī

**Éng-khong-chhī** (永康市) sī Tiong-kok Chiat-kang-séng Kim-hoâ-chhī ē-kha ê chi̍t ê koān-kip-chhī.
2011 nî 6 goe̍h

__NOTOC__

**2011 nî 6 goe̍h** sī 2010 nî ê tē 6 kó͘-goe̍h. Chit̍ kó͘-goe̍h ū 30 kang, tē 1 kang sī pài-saⁿ, siāng-boé kang sī pài-sì.

## Sū-kiāⁿ
* 06-04: Tiong-kok ê Lí Nā (*siōng*) tī Hoat-kok Kong-khai-sài tit tio̍h koan-kun, chiâⁿ chò thâu-chi̍t-ê iâⁿ tio̍h Grand Slam tan-jîn thâu-hâm ê A-chiu soán-chhiú.
Tāi-lí-chhī

**Tāi-lí-chhī** (大理市) sī Tiong-kok Hûn-lâm-séng Tāi-lí Pe̍k-cho̍k Chū-tī-chiu ê chi̍t ê koān-kip-chhī.
Thài-pêng-chhī

**Thài-pêng-chhī** (Hàn-jī: 太平市) thang chí:
*Thài-pêng-khu 1996 nî kàu 2010 nî chi-kan--ê hêng-chèng khu-e̍k (區劃).
*Thái Bình Chhī: Oa̍t-lâm Thái Bình Séng--ê chhī.
*Thài-pêng (Perak): Má-lâi-se-a Perak-chiu--ê chhī.
Lô͘-chiu-chhī

**Lô͘-chiu-chhī** (瀘州市) sī Tiong-kok Sù-chhoan-séng ê chi̍t-ê tē-kip-chhī.
## Hêng-chèng-khu
*Kang-iông-khu (江陽區)
*La̍p-khe-khu (納溪區)
*Liông-má-thâm-khu (龍馬潭區)
*Lô͘-koān (瀘縣)
*Ha̍p-kang-koān (合江縣)
*Sū-éng-koān (敘永縣)
*Kó͘-līn-koān (古藺縣)

Lūi-pia̍t:Sù-chhoan-séng ê tē-kip-chhī
Kiù-hō͘-chhia

**Kiù-hō͘-chhia** sī chi̍t khoán kau-thong kang-khū, lāi-té it-poaⁿ ū chi̍t koá ki-pún ê i-liâu siat-pī, choan-bûn ùn-sàng phoà-pēⁿ kap siū-siong ê lâng, iû-kî sī su-iàu kip-kiù ê hoān-chiá. Tī hiān-tāi-hoà ê kok-ka ia̍h siâⁿ-chhī, kiù-hō͘-chhia sī chin ki-pún ê kong-kiōng gia̍p-bū.

Tû-liáu kiù-hō͘-chhia, mā ū kâng-khoán lō͘-ēng ê kiù-hō͘-chûn, kiù-hō͘ ti̍t-seng-ki téng-téng.

Lūi-pia̍t:Ūn-su-khì
Lūi-pia̍t:Khàn-hō͘
Lîm Khêng-iâu

**Lîm Khêng-iâu** (林瓊瑤, 1914 nî 2 goe̍h 9 ji̍t - 1979 nî 1 goe̍h 2 ji̍t) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī chhut-sin ê gîn-hâng-ka, i sī Ko-hiông-chhī Tē-saⁿ Sìn-iōng Ha̍p-chok-siā ê chá-kî kêng-êng-chiá, mā sī Sam-sìn Ko-kip Siong-gia̍p Chit-gia̍p Ha̍k-hāu ê chhòng-pān-chiá. Pat chò koè Ko-hiông-chhī ê gī-goân.

## Chham-khó chu-liāu
*
Lîm Lē-bêng

**Lîm Lē-bêng** (林麗明, 1899 nî 10 goe̍h 21 ji̍t - 1984 nî 9 goe̍h 1 ji̍t) sī Tâi-oân Chiong-hoà chhut-sin ê chèng-tī ūn-tōng-ka. Tâi-oân Bûn-hoà Hia̍p-hoē ê hoat-khí-jîn chi it. I tī chiàn-āu ka-ji̍p Tiong-kok Kok-bîn Tóng.

## Chham-khó chu-liāu
*
William Gauld

**William Gauld** (1862 nî 2 goe̍h 25 ji̍t - 1923 nî 6 goe̍h 13 ji̍t), Hàn-miâ **Ngô͘ Ui-liâm** (吳威廉), sī Canada ê Tiúⁿ-ló-hoē thoân-kàu-sū. I tī 1892 nî kàu Tâi-oân Tām-súi thoân-kàu, pat chò koè Tâi-pak Sîn-ha̍k-īⁿ ê hāu-tiúⁿ.

## Chham-khó chu-liāu
*
Hái-lâm-tó

**Hái-lâm-tó** (海南島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Hái-lâm-séng koán-lí, bīn-chek 32,198 km², jîn-kháu 8,450,300.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Lūi-pia̍t:Hái-lâm-séng
Chông-bêng-tó

**Chông-bêng-tó** (崇明島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Kang-so͘-séng kap Siōng-hái-chhī koán-lí, bīn-chek 1,267 km², jîn-kháu 658,461.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Chiu-san-tó

**Chiu-san-tó** (舟山島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Chiat-kang-séng Chiu-san-chhī koán-lí, bīn-chek 485 km², jîn-kháu 501,679.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū
Hái-tân-tó

**Hái-tân-tó** (海壇島) sī Tiong-kok ê chi̍t-ê tó, sio̍k Hok-kiàn-séng koán-lí, bīn-chek 274.30 km², jîn-kháu 350,000.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê tó-sū