open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hâng-thài

**Hâng-thài** (Eng-gí: *Aerospace*) sī tiām Tē-kiû tāi-khì-khoan ê khong-tiong hâng-hêng (*aeronautics*) kiam tī gōa-kháu thài-khong ê thài-khong hâng-hêng (*astronautics*) ê kho-ha̍k, kang-têng kiam sū-gia̍p. Hâng-thài ki-koan choan-bûn tī gián-kiù, siat-kè, chè-chō, chhau-chok, kap î-chhî hâng-khong-ki ia̍h thài-khong-ki, si̍t-hêng pau-koat siong-gia̍p, kang-gia̍p, kun-sū èng-iōng téng khoán su-kiû ê bô-kâng oa̍h-tāng.
Hâng-khong-su̍t

**Hâng-khong-su̍t** (Eng-gí: *aeronautics*, gí-goân: Hi-lia̍p-gí ὰήρ *āēr* "khong-khì" + ναυτική *nautikē* "hâng-hêng") sī koan-hē tio̍h khong-khì lāi hui-hêng ki-hâi ê gián-kiù, siat-kè, kap seng-sán, koh ū chhau-chok tāi-khì-chān lāi hâng-khong-ki kap hóe-chìⁿ ê ki-su̍t.

## Siong-koan
* Hâng-ú-su̍t
* Hâng-khong, tû liáu hui-hêng-ki ê kang-têng kap chhau-chok, koh pau-koat hui-hêng ê sū-gia̍p kap seng-lí.
Tēⁿ Bûn-chhàn

**Tēⁿ Bûn-chhàn** (鄭文燦; ) sī Tâi-oân ê chi̍t ūi chèng-tī jîn-bu̍t, Thô-hn̂g-chhī Pat-tek-khu chhut-sin, Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng che̍k, hiān-jīm Hêng-chèng-īⁿ hù-īⁿ-tiúⁿ, bat chò kòe Thô-hn̂g-chhī Chhī-tiúⁿ.

Lūi-pia̍t:Thô-hn̂g-chhī Chhī-tiúⁿ
Lūi-pia̍t:Thô-hn̂g-chhī jîn-bu̍t
Tâi-oân ê soán-kí

**[[Tâi-oân]] ê [[soán-kí]]** sī ùi 1930 nî-tāi ê Ji̍t-pún sî-tāi khai-sí. Bo̍k-chiân ê soán-kí chè-tō͘ kap kè-kò͘ lâi-chū *[[Tiong-hôa Bîn-kok Hiàn-hoat]]*, kî-tiong tē-jī chiuⁿ *Jîn-bîn chi Khoân-lī Gī-bū* tē-17 tiâu chài-bêng jîn-bîn ū soán-kí, pā-bián, chhòng-chè kap ho̍k-koat ê khoân-lī, lēng-gōa i iā tī *[[Kok-bîn Tāi-hōe]]*, *[[Li̍p-hoat-īⁿ|Li̍p-hoat]]*, *[[Kàm-chhat-īⁿ|Kàm-chhat]]*, *[[Tē-hng chū-tī|Tē-hng Chū-tī]] Chè-tō͘*, *Séng-koān* kap *Soán-kí* téng siong-koan chiuⁿ-chat tiong, thê-kiong Tâi-oân soán-kí ê bó-hoat kin-goân. 1991 nî 4 goe̍h khí, Tâi-oân keng-le̍k 7 pái siu-hiàn, siu-hiàn liáu-āu ê *[[Tiong-hôa Bîn-kok Hiàn-hoat Cheng-siu Tiâu-bûn]]* chiâⁿ-chòe Tâi-oân soán-kí ê lēng-gōa chi̍t ê hoat-lí ki-chhó͘. Lēng-gōa, Tâi-oân tī 2003 nî té chiâⁿ-chòe Tang A-sè-a tē-it ê li̍p-hoat pó-chiòng kong-bîn tâu-phiò-khoân ê tē-khu, chiàu *Kong-bîn Tâu-phiò Hoat* chìn-hêng ê kong-bîn tâu-phiò iā sio̍k tī kóng-gī soán-kí kap ti̍t-chiap bîn-khoân ê chi̍t khoân. Ti̍t-chiap bîn-soán ê chóng-thóng kap kok-hōe sī Tiong-hôa Bîn-kok chú-khoân to̍k-li̍p chū-chú, chèng-tī chū-iû bîn-chú, siā-hōe khai-hòng chìn-pō͘, chèng-hú i-hoat hêng-chèng, choân-bîn kàm-tok chèng-hú si-chèng kap kong-po̍k piáu-hiān ê tiōng-iàu siōng-teng kap hong-sek.
Stack Overflow

**Stack Overflow** sī chi̍t-ê tiān-náu thêng-sek tì-sek ê būn-tap bāng-chām, mā sī Stack Exchange Network kong-si siāng chú-iàu ê chām-tiám. 2008 nî Jeff Atwood kap Joel Spolsky só͘ chhòng-li̍p.
Piano Sonata 11 hō

**Sonata 11 hō A tōa-tiāu, K. 331 / 300i** (tek. *Sonate Nr. 11 A-Dur KV 331 (300i)*) sī Wolfgang Amadeus Mozart só͘ chok ê piano sonata, hun saⁿ ga̍k-chiong. Mozart chok-khek ê sî-kang put-bêng, it-poaⁿ jīn-ûi sī 1783 nî chó-iū i tī Wien he̍k-chiá Salzburg ê sî-chūn siá--ê. Tāi-seng keng-kòe Artaria chhut-pán-siā tī 1784 nî kiam 10 kap 12 hō chò-hóe hoat-piáu.

Tē-3 ga̍k-chiong mā hō *Rondo alla turca*, "Thó͘-ní-kî Hêng-chìn-khek".
Rap

**Rap** sī chi̍t lūi im-ga̍k hêng-sek, ēng lâng-siaⁿ piáu-hiān ah-ūn ê kóng-ōe kap koa-si, kiam ke-á-lō͘ pe̍h-ōe. Rap ki-pún ê sêng-hun ū lōe-iông (*content*, só͘ kóng ê mi̍h), liû-tōng (*flow*, ah-ūn), kap piáu-tat (*delivery*, khek-tiāu kiam ūn-lu̍t). 

Rap mā sī hip-hop bûn-hòa ê chú-iàu cho͘-sêng chi it.

## Iōng-gí
*Rap* goân-té sī Eng-gí ê tōng-sû, tī pún-gí ê bêng-sû hêng-sek sī *rapping*. Gōa-gí chioh-ēng ê sî, the̍h *rap* chò bêng-sû lâi ēng.
Hâng-ú-su̍t

**Hâng-ú-su̍t** (Eng-gí: *astronautics* ia̍h *cosmonautics*; ì-sù "Ú-tiū hâng-hêng") sī chhiau chhut Tē-kiû tāi-khì-chân ê hâng-hêng lí-lūn kiam si̍t-chok.

## Iōng-gí
1920 nî-tāi Hoat-kok Goncourt Ha̍k-īⁿ ê J.-H. Rosny tāi-seng hoat-bêng *astronautique* chi̍t jī lâi pí-lūi *aéronautique* (hâng-khong-su̍t).
Hiong-káng Kheng-thih 507 Sòaⁿ

**Kheng-thih 507 Sòaⁿ** (輕鐵507綫) sī ùi  kàu  tiong-kan ê lō͘-toāⁿ, iû Hiong-káng Kheng-thih keng-êng ê thih-lō͘ kàn-soàⁿ. 

## Chhia-chām
Bû-siū-khoân toān-kì

**Bû-siū-khoân toān-kì** (Eng-gí: *unauthorised biography*) sī chí bô keng-kòe kì-su̍t tùi-siòng sím-cha, chham-ú siá-chok, he̍k-chiá sī pang-chān siu-chi̍p chu-liāu ê toān-kì.

Pí-kàu siū-khoân toān-kì, bī-siū-khoân--ê kho-lêng thang siá khah chē phoe-phêng sèng-chit ê lōe-iông, kap kì-su̍t tùi-siòng bô hèng-chhù kài-siāu ê tāi-chì.

## Chham-chiàu
*
Chiong-chiàn Chiàu-su

***Tāi-tang-a Chiàn-cheng Chiong-kiat chi Chiàu-su*** (大東亞戰爭終結之詔書, Ji̍t-gí: ), iah-sī ***Chiong-chiàn Chiàu-su***, sī chí Ji̍t-pún Chiau-hô Thian-hông tī Jī-chiàn-boé piáu-sī chiap-siū Bí, Eng, Tiong, So͘ tī Potsdam hoē-gī hoat-piáu--ê *[[Potsdam Soan-giân]]*, tông-ì bô-tiâu-kiāⁿ tâu-hâng--ê chiàu-su. Hō͘-lâng khoàⁿ-chò sī Ji̍t-pún tâu-hâng kap Jī-chiàn kiat-sok--ê chhái-thâu.

Chit-ê chiàu-su tī 1945 nî 8 goe̍h 14 ji̍t lio̍k-im, 15 ji̍t tī Ji̍t-pún Hòng-sàng Hia̍p-hoē kóng-pò͘ pò͘-chhut, kiò-chò "***Gio̍k-im Hòng-sàng***" , gio̍k-im (玉音) chí thian-hông--ê siaⁿ.

## Choân-bûn
Su-siá--ê bûn-thé sī Hàn-bûn hùn-tho̍k-thé (漢文訓讀體). I ê ho̍k-bûn (Bûn-giân-bûn--ê choán-siá) pán-pún thang chham-khó Bûn-giân Wikipedia 終戰詔書.

## Chù-kha


Lūi-pia̍t:Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Chèng-tī-thé

**Chèng-tī-thé** (Eng-gí: *polity*) sī chí koh khoán chèng-tī si̍t-thé (*political entity*), sī chi̍t kûn jîn-bîn keng-kòe sin-hūn, chu-goân ê tōng-goân, kap chè-tō͘-hòa ê kai-chân lâi cho͘-chit ê chi̍p-thé liân-ha̍p.
Nation of Islam

**Nation of Islam** ("Islam ê Kok-ka", "Islam ê Bîn-cho̍k"), kán-lio̍k **NOI**, sī Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng ê chèng-tī kiam chong-kàu ūn-tōng, tāi-seng sī Wallace D. Fard Muhammad tī 1930 nî 7 goe̍h 4 ji̍t ùi Detroit chhòng-li̍p--ê. In ê chong-chí sī kái-chìn Bí-kok Hui-chiu-hē kap choân jîn-lūi ê cheng-sîn, sim-lí, siā-hōe kap keng-chè tiâu-kiāⁿ.

Lūi-pia̍t:Bí-kok ê chèng-tī
Ai-ki̍p Chho͘-kî Ông-tiâu

縮圖|Chá-kî Ông-tiâu Sî-kî

**Ai-ki̍p Chho͘-kî Ông-tiâu** (埃及初期王朝, ) sī chí Téng Ai-ki̍p kap Ē Ai-ki̍p tī tāi-khài Chêng 3100 nî it-thóng khái-sí ê sî-tāi, lāi-bīn hâm Tē-1 Ông-tiâu kap Tē-2 Ông-tiâu, chū khó-kó͘-ha̍k-siōng ê Naqada 3-sè sî-kî liân kàu Chêng 2686 nî, Kó͘ Ông-kok khai-sí ê sî-chūn.
Èng-iōng sò͘-ha̍k

**Èng-iōng sò͘-ha̍k** (應用數學) sī í èng-iōng ûi bo̍k-tek ê bêng-khak ê sò͘-ha̍k lí-lūn kap hong-hoat ê chóng-chheng, gián-kiù àn-chóaⁿ èng-iōng sò͘-ha̍k tì-sek kàu kî-thaⁿ hōan-tiû (iû-kî sī kho-ha̍k) ê sò͘-ha̍k hūn-chi, ē-sái kóng sī sûn sò͘-ha̍k ê tian-tò, èng-iōng sûn sò͘-ha̍k tiong ê kiat-lūn khok-tián kàu bu̍t-lí-ha̍k téng kî-thaⁿ kho-ha̍k tiong, èng-iōng sò͘-ha̍k ê hoat-tián sī í kho-ha̍k ûi i-kì, chò-ûi kho-ha̍k gián-kiù ê āu-tún. Pau-koat bî-hūn hong-têng, hióng-liōng hun-sek, kí-tīn, Laplace piàn-ōaⁿ, Fourier piàn-ōaⁿ, ho̍k-piàn hun-sek, sò͘-ta̍t hong-hoat, ki-lu̍t-lūn, sò͘-lí thóng-kè, ūn-tiû-ha̍k, phok-e̍k-lūn, khòng-chè lí-lūn, cho͘-ha̍p sò͘-ha̍k, chu-sìn lí-lūn téng chē-chē sò͘-ha̍k hun-chi, iā pau-koat ùi kok-chióng èng-iōng léng-e̍k tiong thê-chhut ê sò͘-ha̍k būn-tê ê gián-kiù. Tōa pō͘-hūn èng-iōng sò͘-ha̍k sī í chò-ûi bu̍t-lí hun-sek ê kang-khū. Kè-sǹg sò͘-ha̍k ū-sî iā ē-tàng khòaⁿ-chòe sī èng-iōng sò͘-ha̍k ê chi̍t pō͘-hūn. Èng-iōng sò͘-ha̍k tōa pō͘-hūn ê kàu-ha̍k hōan-tiû lóng-sī í bu̍t-lí ê bô͘-hêng ûi ki-chhó͘ chìn-hêng hūn-sek, tong-tiong khó-lêng tah-phòe liáu kok-chióng sò͘-ha̍k kang-khū, chiū ūi-tio̍h koh-khah thiap-kīn bu̍t-lí ê hē-thóng. 

Tô͘-lūn èng-iōng tī bāng-lo̍k hun-sek, thok-pho̍k-ha̍k tī tiān-lō͘ hun-sek siōng ê èng-iōng, kûn-lūn tī kiat-cheⁿ-ha̍k siōng ê èng-iōng, bî-hūn kí-hô tī kui-hōan tiûⁿ siōng ê èng-iōng, chū-tōng khòng-chè lí-lūn tī kè-sǹg siōng ê èng-iōng, Riemannian kí-hô èng-iōng chāi siòng-tùi-lūn, sò͘-lí lô-chip èng-iōng chāi kè-sǹg-ki, chòe-sió jī-sêng-hoat èng-iōng chāi hui-ki khí-kàng sî chū-tōng khòng-chè, lī-iōng sò͘-jī ha̍p-sêng kè-sǹg-ki hú-chō͘ ê X-siā-sòaⁿ toān-chân sêng-siōng ki-su̍t (1979 nî sò͘-ha̍k-ka he̍k-tit Nobel I-ha̍k Chióng), sò͘-lūn èng-iōng tī bi̍t-bé-ha̍k, phok-e̍k-lūn, ki-lu̍t-lūn, thóng-kè-ha̍k èng-iōng tī keng-chē-ha̍k, sòaⁿ-sèng kui-ōe iōng tī seng-sán an-pâi tiàu-tō͘, lóng ē-tàng khòaⁿ tio̍h sò͘-ha̍k tī bô-kâng hōan-tiû ê èng-iōng.
Chò-phiò

**Chò-phiò** (做票) sī soán-kí bú-pè hêng-ûi chi-it, tī tâu-khui-phiò kòe-têng tiong, lī-iōng bô chèng-tong ê chhiú-tōaⁿ hō͘ te̍k-tēng hāu-soán-jîn ê tit-phiò cheng-ka ia̍h kiám-chió, lâi kái-piàn tâu-phiò kiat-kó ê hêng-ûi. Kî-tiong **chéng-phiò** (種票) sī chò-phiò ê chi̍t chióng, chhut-su̍t-chiá tī soán-khu an-chhah gia̍h-gōa thih-phiò soán-bîn, tì-sú chí-tēng hāu-sóan-jîn cheng-ka sèng-soàn ê ki-hōe.
Hāu-soán-jîn

**hāu-sóan-jîn** (候選人), iā kiò **chham-soán-jîn** (參選人) he̍k-chiá sī **pī-soán-kí-jîn** (被選舉人), sī soán-kí tiong kēng-cheng chi̍t chióng ia̍h chē chióng chit-ūi ê chham-ú jîn-oân. Hāu-soán-jîn tī tòng-soán chêng hoat-piáu kēng-soán sêng-lo̍k (承諾), kap chiap-siū tâu-phiò-jîn khó-he̍k (考核) chu-keh.
Thih-phiò

**Thih-phiò** (鐵票), sī kóng bó͘ chi̍t-kóa soán-bîn, in-ê soán-kí tâu-phiò ì-hiáng, ka-kī chá ū koat-tēng, bōe siū gōa-kài bô-kāng ê kiàn-gī kap bîn-tiàu chó-iū, kan-na ē siū sio-siāng ê gōa-chāi in-sò͘ kiông-hòa, pí-lūn siū-tio̍h só͘-sio̍k siā-thoân, thoân-thé ê pió-iông, he̍k-chiá kûn-thé jīn-tông. Thih -phiò soán-bîn iā ē-sái khòaⁿ chòe sī bó͘ hāu-soán-jîn ê tiong-sêng ài-hó͘ⁿ-chiá, in ē in-ūi hit-ê hāu-soán-jîn ê sêng-kong lâi khoài-lo̍k. Thih-phiò iā ē-tàng kái-tho̍k chòe bó͘ chi̍t-kóa soán-bîn tn̂g-kî chi-chhî bó͘ chi̍t-ê chèng-tóng, m̄ kan-na sī tan-it ê hāu-soán-jîn. 

Siong-tùi soán-kí thih-phiò, koh ū lēng-lūi soán-bîn, hō-chòe iû-lī-phiò. 

Kiàn-li̍p "thih-phiò soán-bîn" ê tô͘-kèng, ài ùi pêng-siông-sî “sè-súi tiông-liû" chò khí, tian-tó goân-pún put-móa ê soán-bîn, iā khó-lêng ùi thih-phiò choán-hòa chòe "iû-lī-phiò".

Thih-phiò ê hó-chhú sī hō͘ chèng-thoân ē-sái tit-tio̍h ún-tēng ê chi-chhî ki-chhó͘, tō-sǹg lo̍h-pāi ia̍h ē-sái î-chhî it-tēng ê sè-le̍k. Lēng chi̍t hong-bīn, chèng-thoân su-iàu koan-sim chi-chhî-chiá ê ì-kiàn, pī-bián tit-sit.
Phó͘-thong soán-kí

**Phó͘-thong soán-kí** (普通選舉), kán-chheng **phó͘-soán** (普選), tī bîn-chú chèng-thé tiong, kā soán-kí-koân iân-chhun chì jīn-hô chi̍t-ê sêng-liân kong-bîn, hō-chò phó͘-thong soán-kí, tān-sī chit-ê koân-lī thong-siông bô pau-hâm bī tōa-lâng, í-ki̍p bī ióng-iú kok-che̍k ê hui-kong-bîn kap te̍k-tēng jîn-sū. Ióng-iú phó͘-soán-koân, iā tāi-piáu, tī chit-ê kok-ka lāi, bô-lūn sèng-pia̍t, nî-hòe, chéng-cho̍k, sìn-gióng, siā-hōe chōng-hóng, chí-iàu sī sêng-liân kong-bîn, lóng ū soán-kí tâu-phiò.

## Siong-koan
* Chū-iû, bîn-chú
* Soán-kí-koân, chham-chèng-koân, tâu-phiò-koân
* Kong-bîn, koân-lī, koân-le̍k
* Chèng-tī, chèng-tī koân-lī, ì-sek hêng-thài
* Pêng-téng
Nî-hòe

**Nî-hòe** (年歲) sī seng-bu̍t he̍k hui-seng-bu̍t ê chhûn-chāi sî-kan, ēng si̍p-chìn-hoat teh kè-sǹg.
Sìn-gióng

**Sìn-gióng** (信仰) sī chí tùi chi̍t-ê lâng, sū-bu̍t, sîn-bêng, chong-kàu ê kàu-tiâu ia̍h kàu-tō, bô keng-giām chèng-kì ê koan-tiám (pí-lūn ū kióng-lia̍t ê chèng-tī sìn-gióng) ū sìn-sim kap sìn-jīm.

Sìn-gióng sī lâng tùi jîn-seng-koan, kè-ta̍t-koan kap sè-kài-koan téng ê soán-te̍k kap chhî-iú. Sìn-gióng thé-hiān tio̍h jîn-seng kè-ta̍t, jîn-seng ì-gī ê khó-khò lo̍h-si̍t. Sìn-gióng kap só͘ sìn-gióng ê tùi-siōng kám sī khek-koan chûn-chāi bô pit-jiân ê liân-kiat. Chong-kàu pēng m̄-sī sìn-gióng tùi-siōng, sī sìn-gióng ê piáu-hiān hêng-sek, piáu-hiān hêng-sek bē-sái chò-ûi sìn-gióng ê tùi-siōng. 

Sìn-gióng it-poaⁿ tiāⁿ-tiāⁿ pī jīn-ûi sī iû gōa-chāi in-sò͘ só͘ hêng-sêng, siū-tio̍h pē-bú, siā-hōe, chong-kàu kap thoân-thóng só͘ éng-hióng. Nā-sī chi̍t ê I-su-lân-kàu ka-têng ùi chi̍t ê Ki-tok-kàu ka-têng siu-ióng chi̍t ê tú chhut-sì ê gín-á, hit-ê gín-á tióng-tōa liáu-āu piàn-sêng chi̍t ê Bok-su-lîm; tian-tò mā-sī kāng-khoán. Sìn-gióng kòe-têng pit-su sī keng-kòe lāi-chāi hôe-èng--ê, kî-tiong ài thàu-kòe kò-jîn ê keng-le̍k kap tùi lêng-sèng ê tui-sûn, chìn-chi̍t-po͘ soán-te̍k chi̍t chióng sek-ha̍p ka-kī ê chong-kàu sìn-gióng. Sìn-gióng ē-sái he̍k-tit, ē-sái pī sok-chō, iā ē-sái pī pàng-sak. Sui-jiân ū bē-chió chong-kàu tùi sìn-tô͘ ê lī-khui ū iâm-keh ê hān-chè, tān-sī kin-kì Liân-ha̍p-kok ê *[[Sè-kài Jîn-koân Soan-giân]]*, lâng ū soán-te̍k chong-kàu, ia̍h-sī soán-te̍k boaih sìn-gióng chong-kàu ê chū-iû.

## Siong-koan
*Sìn-gióng ê chū-iû
*Sìn-liām
*Chông-pài
Sìn-liām

**Sìn-liām** (信念; *belief*) sī kò-jîn phòaⁿ-toàn kap soán-te̍k sū-bu̍t chin-gūi ê su-sióng ì-sek, sìn-liām ê chèng-khak goân-chū kò-jîn ê kiàn-sek. Sìn-liām sī chāi-lâng--ê, pí-lūn, chong-kàu sìn-gióng (*faith*) kap kè-ta̍t koan-liām. Hām hóan-èng kò-jîn lêng-le̍k ê sìn-sim (*confidence*) bô-kâng, sìn-liām hóan-èng liáu kò-jîn kiàn-sek ê su-sióng ì-sek, ah sìn-sim hoán-èng liáu tùi kò-jîn lêng-le̍k ê sim-lí chōng-thài, sìn-sim ê ū ia̍h bô goân-chū ka-kī he̍k-chiá pa̍t-lâng ê lêng-le̍k, sìn-sim gôan-chū sìn-liām.

## Siong-koan
* Sìn-gióng
* Sìn-sim

## Chham-khó
Pêng-téng

**Pêng-téng** (平等; *equality*) ū khó-lêng sī teh kóng:

* Pêng-téng goân-chek, chi̍t chióng hoat-lu̍t ê kài-liām.
* Kiat-kó pêng-téng (*equality of outcome*)
* Ki-hōe pêng-téng (*equal opportunity*)
* Thāi-gū pêng-téng (*equality of treatment*)
* Hoat-lu̍t thâu-chêng lâng-lâng pêng-téng (*equality before the law*)
* Hòe-chí khî-sī (*desegregation*)
* Pêng-téng-chú-gī (*egalitarianism*)
* Lâm-lí pêng-téng
* Siā-hōe pêng-téng (*social equality*)
* Sèⁿ-miā pêng-téng (*life equality*)
Hoat-lu̍t thâu-chêng lâng-lâng pêng-téng

**Hoat-lu̍t thâu-chêng lâng-lâng pêng-téng** (法律頭前儂儂平等; *equality before the law*) sī chi̍t kù piáu-sī jīn-hô lâng bô-lūn i-ê sin-hūn tē-ūi ê koân-kē, tī hoat-lu̍t ê thâu-chêng it-lu̍t pêng-téng, bōe in-ûi i-ê sin-hūn tē-ūi lâi tit-tio̍h chha-pia̍t thāi-gū ê sio̍k-gí.
Kong-bîn kap Chèng-tī Koân-lī Kok-chè Kong-iok

**Kong-bîn kap Chèng-tī Koân-lī Kok-chè Kong-iok** (eng. *International Covenant on Civil and Political Rights*; **ICCPR**) sī chi̍t hūn tī 1966 nî 12 goe̍h 16 hō keng Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe thong-kòe ê kok-chè to-hong tiâu-iok, i tī 1976 nî 3 goe̍h 23 hō seng-hāu. Chit tiâu kong-iok hō͘ tè-iok-kok sêng-tam chek-jīm, ài chun-tiōng kò-jîn ê kong-bîn kap chèng-tī koân-lī, pau-hâm seng-chûn-koân, chong-kàu ê chū-iû, chi̍p-hōe ê chū-iû, soán-kí-koân, chèng-tong hoat-lu̍t têng-sū kap kong-pêng sím-sìn téng-téng.

Kong-bîn kap Chèng-tī Koân-lī Kok-chè Kong-iok sī iû Liân-ha̍p-kok Jîn-koân Sū-bū Úi-oân-hōe só͘ kàm-koán. Liân-ha̍p-kok Jîn-koân Sū-bū Úi-oân-hōe to̍k-li̍p chāi Liân-ha̍p-kok Jîn-koân Lí-sū-hōe gōa-kháu, sêng-oân sī ùi sêng-oân-kok tiong soán-kí sán-seng, tān chia-ê lâng pēng bô tāi-piáu jīm-hô kok-ka; úi-oân-hōe ê choan-ka khui-hōe kî-kan, su-iàu khó-chhat sêng-ôan-kok i-kì kong-iok thê-kau ê tēng-kî pò-kò.

2014 nî 4 goe̍h ûi-chí, Kong-bîn kap Chèng-tī Koân-lī Kok-chè Kong-iok ū 74 ê chhiam-sú-kok kap 168 ê tè-iok-kok.

## Siong-koan Liân-ha̍p-kok bûn-kiāⁿ
* Sè-kài Jîn-koân Soan-giân
* Keng-chē, Siā-hōe kap Bûn-hòa Koân-lī Kok-chè Kong-iok
* Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe 66 hō Koat-gī
* Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe 1514 hō Koat-gī
* Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe 1541 hō Koat-gī

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p-kok
Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe

**Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe** (聯合國大會) sī Liân-ha̍p-kok ê chú-iàu ki-kò͘ chi-it.

Liân-ha̍p-kok Tāi-hōe iû só͘-ū Liân-ha̍p-kok ê sêng-ôan-kok chó͘-sêng, ta̍k nî tēng-kî kí-hêng chi̍t pái hōe-gī, ùi sêng-oân-kok tiong thui-soán chi̍t ūi tāi-hōe chú-sek, pēng iû pì-su-chhù hū-chek tiû-pī. Chú-sek sui-jiân ū tāi-hōe léng-siù ê miâ-gī, tān-sī si̍t-chè siōng i chip-chiáng kan-na ē chú-chhî gī-sū chìn-hêng ûi-chú; pì-su-tiúⁿ chiah sī si̍t-chè siōng Liân-ha̍p-kok cho͘-chit ê he̍k-sim jîn-bu̍t, thàu-kòe hia̍p-tiau kok-kok ê ì-kiàn, cho͘-chit kū-thé kang-chok í lo̍h-si̍t tāi-hōe koat-gī téng sū-bū, ē-sái tī kok-chè kan hoat-hui tiōng-tāi ê iáⁿ-hióng-la̍t.

Sui-jiân kok sêng-oân-kok tī tāi-hōe ê siū-koân, èng-kai sī Liân-ha̍p-kok hêng-sú kok-chinóg koat-gī ê koân-le̍k lâi-goân; m̄-koh si̍t-chè siōng, te̍k-pia̍t sī tī sia̍p-ki̍p tē-iân chèng-tī ê būn-tê siōng, An-chôan Lí-sū-hōe chiah sī chin-chiàⁿ ak ū koat-chhek koân-le̍k ê cho͘-chit. Chi̍t-ê bêng-hián ê lē sī, Liân-ha̍p-kok Pì-su-tiúⁿ chi̍t chit miâ-gī siōng sui-jiân iû tāi-hōe soán-kí sán-seng, si̍t-chè siōng tī pún kài tāi-hōe khui-gī chìn-chêng, sin jīm pì-su-tiúⁿ ê jîn-soán í-keng iû An-choân Lí-sū-hōe kok sêng-oân-kok kap kok tōa khu-he̍k cho͘-chit thàu-kòe hia̍p-siong sán-seng, tāi-hōe chí sī tī hêng-sek siōng phah-pho̍k-á thong-kòe niā-niā. Koh-khah pêng-siông ê chōng-hóng sī, keng tāi-hōe to-sò͘-koat ê koat-gī, keng-siông bô-hoat-tō͘ iok-sok An-chôan Lí-sū-hōe sêng-oân-kok ê hêng-ûi, iā bô-hoat-tō͘ té-khòng An-lí-hōe jīm-hô chi̍t ê siông-jīm lí-sū-kok ê hó͘ⁿ-koat.
Kông-si-khek

**Kông-si-khek** (ji̍t. 狂詩曲; eng. *rhapsody*) sī chi̍t khoán tan-it ga̍k-chiong ê im-ga̍k chok-phín, kò͘-chō chū-iû liû-tōng, thang piáu-hiān to chióng khì-hun kap tiāu-sèng.
Pu̍t-hái

:**''Tiâu-sián** ū kî-tha ê ì-sù, chhiáⁿ-khoàⁿ: Pu̍t-hái (khu-pia̍t-ia̍h)*

*'Pu̍t-hái''' (Hàn-jī: 渤海) sī Tiong-kok ê chi̍t phiàn lōe-hái, iā sī Thài-pêng-iûⁿ ê chi̍t pō͘-hūn.
Pu̍t-hái (khu-pia̍t-ia̍h)

**Pu̍t-hái** khó-lêng sī:

*Pu̍t-hái, Tiong-kok ê loē-hái.
*Pu̍t-hái Hái-kiap
*Pu̍t-hái-kok
Tang Tiong-kok Hái

**Tang Tiong-kok Hái** (), mā thang kiò chò **Tang Chi-ná Hái** (, ), sī Thài-pêng-iûⁿ se-pō͘ ê chi̍t-ê hái, tī Tiong-kok Kang-so͘, Chiat-kang kap Siōng-hái ê tang-pêng; Ji̍t-pún Okinawa-koān ê se-pêng; Hân-kok ê lâm-pêng; Tâi-oân ê tang-pak-pêng. 

Tang Tiong-kok Hái tī Tiong-kok ê miâ hō-chòe **Tang Hái** (), tī Hân-kok hō-chòe **Lâm Hái** ().
Pu̍t-hái Hái-kiap

**Pu̍t-hái Hái-kiap** (渤海海峽) tī N̂g-hái, Sai Tiâu-sián-oan kap Pu̍t-hái, Soaⁿ-tang Poàn-tó kap Liâu-tang Poàn-tó chi kan, sī Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok se̍h Pu̍t-hái tē-khu kap hái-ūn kau-thong ê ûi-it hái-siōng thong-tō. Hái-kiap khoah iok 90 kong-lí, hiòng-tang liân-chiap N̂g-hái, hiòng-sai liân-chiap Pu̍t-hái. Hái-kiap lâm-pak sī Soaⁿ-tang-séng kap Liâu-lêng-séng, chiàⁿ-sai bīn-tùi Thian-tin-chhī kap Hô-pak-séng, chiàⁿ-tang bīn-tùi Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kap Tāi-hân Bîn-kok. Pu̍t-hái Hái-kiap kap Tâi-oân Hái-kiap, Khêng-chiu Hái-kiap pēng-chheng Tiong-kok 3 tōa hái-kiap. Pu̍t-hái Hái-kiap iā sī Tiong-kok Tâm-siâⁿ—Êng-kháu tē-chìn-tài ê chó͘-sêng pō͘-hūn, tē-tāng oa̍h-tāng pîn-hoân. Bo̍k-chiân Tiong-hôa Jîn-bîn Kiōng-hô-kok í-keng khai-sí lūn-chèng hô͘ⁿ-chu ī-siông kī-tōa ê Pu̍t-hái Hái-kiap khòa-hái thong-tō kang-têng kè-ōe.
Travendal ê Hô-pêng

**Travendal ê Hô-pêng** sī Tōa Pak-hng Chiàn-cheng tang-tiong ê chi̍t hāng hô-pêng tiâu-iok, 1700 nî 8 goe̍h 18 ji̍t Sūi-tián Tè-kok, Tan-be̍h Lo̍k-ui kap Holstein-Gottorp tī Traventhal chhiam-tēng.

Chiàu tiâu-iok Tan-be̍h ài chiong Holstein-Gottorp kau tńg in goân kong-chiok, jî-chhiá thoat-lî hoán Sūi-tián ê tông-bêng. 

Chóng-sī tī 1709 nî Poltava Chiàn-tò͘ Sūi-tián si̍t-sè liáu-āu, Tan-be̍h koh chi̍t pái chhiam-chiàn.
Lâm-soa Kûn-tó

**Lâm-soa Kûn-tó** (南沙群島), ia̍h-sī kiò chò **Spratly Kûn-tó**, sī Lâm Tiong-kok Hái ê chi̍t ê kûn-tó.

Tiong-kok, Tâi-oân kap Oa̍t-lâm lóng kóng kā-kī tùi Lâm-soa ū chú-khoân. Hui-li̍p-pin, Má-lâi-se-a, Bûn-lâi kap Ìn-nî kóng kā-tī tùi pō͘-hūn ê tó ū chú-khoân. Tiong-kok tī hia siat Sam-soa-chhī, sio̍k Hái-lâm-séng koán-lí; Oa̍t-lâm chiong i kiò chò **Trường Sa Kûn-tó**, tī hia siat Trường Sa Te̍k-khu, sio̍k Khánh Hòa Séng koán-lí. Tī Tâi-oân, sio̍k Ko-hiông-chhī Kî-tin-khu koán-lí.
Hannover Ông-kok

**Hannover Ông-kok** (Tek-gí: *Königreich Hannover*) sī 1814 nî 10 goe̍h keng-kòe Wien Hōe-gī kiàn-li̍p--ê, tong-sî Eng-kok ê George 3-sè khoe-ho̍k i tī Hannover ê léng-thó͘. 

Hannover tī 1866 nî hō͘ Phó͘-ló͘-se Ông-kok ha̍p-pèng, tè-bé tī 1871 nî 1 goe̍h it-thóng tī Tek-ì-chì Tè-kok ē-té.

Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
So͘-kat-lân Kàu-hōe

**So͘-kat-lân Kàu-hōe** (eng. *The Church of Scotland*; so͘. *The Scots Kirk*; gael. *Eaglais na h-Alba*) sī So͘-kat-lân ê bîn-cho̍k kàu-hōe. In sio̍k Sin-kàu kiam Tiúⁿ-ló-kàu, te̍k-pia̍t chú-tiuⁿ tùi bô kâng sîn-ha̍k li̍p-tiûⁿ ê iông-ún.
Maisie Williams

thumb|Maisie Williams (2013)
**Margaret Constance** "**Maisie**" **Williams** () sī Eng-lân ê ián-oân, 2011 nî khai-sí tī HBO ê iáⁿ-chi̍p *[[Game of Thrones]]* ián chhut Arya Stark kak-sek.

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ián-goân
So͘-kat-lân Eng-gí

**So͘-kat-lân Eng-gí** (*Scottish English*) sī So͘-kat-lân thong-hêng ê chi̍t khoán Eng-gí piàn-chéng. I ê chi̍t khoán koan-hong hêng-sek ia̍h hō **So͘-kat-lân Phiau-chún Eng-gí**.
Interrex

**Interrex** sī "ông kap ông chi kan" ê ì-sù, sī Lô-má Ông-kok kap Lô-má Kiōng-hô-kok ê chi̍t khoán té-kî lia̍p-chèng. Khí-goân sī thoân-soat-sèng--ê, chiàu-kóng tāi-seng sī siat beh chiap tī Lô-má thâu jīm kok-ông Romulus kòe-sin liáu-āu. Goân-ló-īⁿ nā soán bōe chhut sin ông, ūi tio̍h kè-sio̍k chèng-hú ê ūn-chok, kā chi̍t-pah-ê sêng-oân ê goân-ló-īⁿ pun chò 10 cho͘ *decuriae* (ta̍k cho͘ 10-ê lâng), cho͘ lāi koh soán chi̍t lâng chò *decurio*. Chia-ê *decurio* lûn-liû chò 5 kang ê interrex; nā 50 kang āu iáu soán bô kok-ông, tio̍h têng-sin lûn chi̍t pái.

## Siong-koan
* Interrex (Pho-lân)
Lô-má Ông-kok

**Lô-má Ông-kok** (羅馬王國, ), mā thang hō **ông-chèng sî-kî** (王政時期), sī Kó͘-tāi Lô-má chi̍t tōaⁿ kun-chú-chè hêng-sek chèng-hú sî-tāi, thóng-tī Lô-má siâⁿ kiam hū-kīn só͘-chāi.
Lô-má Kiōng-hô-kok

**Lô-má Kiōng-hô-kok** (羅馬共和國; ), he̍k-chiá kóng **Lô-má Kiōng-hô**, sī kó͘-tāi Lô-má ê chi̍t-ê sî-kî, tùi tāi-khài chiân 509 nî Lô-má Ông-kok hông chhia-tó khai-sí, kàu chiân 27 nî Lô-má Tè-kok kiàn-li̍p kiat-sok.
Chiam Ngá-bûn

**Chiam Ngá-bûn** (詹雅雯; ), pún-miâ **Chiam Siok-cheng** (詹淑貞), sī chi̍t ūi Tâi-lâm chhut-sin ê cha-bó͘ koa-chhiú.
Iā-sióng-khek

**Iā-sióng-khek** (ji̍t. 夜想曲; eng. *nocturne*) sī chi̍t khoán im-ga̍k chok-phín, sī kóng siū ē-àm (iā) ê khé-sī só͘ chok--ê.

Lūi-pia̍t:Iā-sióng-khek
Sió-iā-khek

**Sió-iā-khek** (Eng-gí: *serenade*) sī chi̍t khoán ūi o-ló bó͘ lâng só͘ chok kiam piáu-ián ê im-ga̍k, it-poaⁿ sī léng-chēng khin-sang	ê hong-keh.
Romulus

**Romulus** sī Lô-má ê thoân-soat-sèng ê khai-kí-chó͘ kiam thâu chi̍t ūi ông-kun.

Tī Lô-má sîn-ōe lāi-bīn, i kap siang-seⁿ hiaⁿ-tī Remus cheng-lūn khí siâⁿ ê só͘-chāi, tè-bé Romulus he̍k-chiá i-ê chi-chhî-chiá thâi sí Remus, kiàn-li̍p Lô-má siâⁿ.
Kiú-chē-kau

**Kiú-chē-kau** (九寨溝) sī Tiong-kok ê chi̍t ê Sè-kài Ûi-sán, tī Sù-chhoan-séng Ngawa Chōng-cho̍k Kiuⁿ-cho̍k Chū-tī-chiu Kiú-chē-kau-koān.
Kî-chhì-ha̍k

**Kî-chhì-ha̍k** (Eng-gí: *vexillology*) sī tùi kî-chhì kiam koan-hē mi̍h ê le̍k-sú, siōng-cheng kap sú-iōng ê gián-kiù.
Sai-soa Kûn-tó

**Sai-soa Kûn-tó** (西沙群島), ia̍h-sī kiò chò **Paracel Kûn-tó**, sī Lâm Tiong-kok Hái ê chi̍t ê kûn-tó.

Tiong-kok, Tâi-oân kap Oa̍t-lâm lóng kóng kā-kī tùi Sai-soa ū chú-khoân. Tiong-kok tī hia siat Sam-soa-chhī, sio̍k Hái-lâm-séng koán-lí; Oa̍t-lâm chiong i kiò chò **Hoàng Sa Kûn-tó**, tī hia siat Hoàng Sa Te̍k-khu, sio̍k Đà Nẵng Chhī koán-lí. Tī Tâi-oân, sio̍k Ko-hiông-chhī Kî-tin-khu koán-lí.
Tiong-soa Kûn-tó

**Tiong-soa Kûn-tó** (中沙群島) sī Lâm Tiong-kok Hái ê chi̍t ê kûn-tó.

Tiong-kok kap Tâi-oân lóng kóng kā-kī tùi Tiong-soa ū chú-khoân. Hui-li̍p-pin kóng kā-kī tùi N̂g-gâm-tó (Scarborough Chiau ia̍h Panatag Chiau) ū chú-khoân. Kin-á-ji̍t iû Tiong-kok si̍t-chè khòng-chè, Tiong-kok tī hia siat Sam-soa-chhī, sio̍k Hái-lâm-séng koán-lí. Tī Tâi-oân, sio̍k Ko-hiông-chhī Kî-tin-khu koán-lí. Tī Hui-li̍p-pin, N̂g-gâm-tó sio̍k Zambales Séng Masinloc Chhī koán-lí.
Tang-soa Kûn-tó

**Tang-soa Kûn-tó** (東沙群島), ia̍h-sī kiò chò **Pratas Kûn-tó**, sī Lâm Tiong-kok Hái ê chi̍t ê kûn-tó.

Tiong-kok kap Tâi-oân lóng kóng kā-kī tùi Tang-soa ū chú-khoân. Kin-á-ji̍t iû Tâi-oân si̍t-chè khòng-chè, sio̍k Ko-hiông-chhī Kî-tin-khu koán-lí. Tī Tiong-kok, sio̍k Kńg-tang Soàⁿ-boé Lio̍k-hong-chhī koán-lí.

## Siong-koan liân-kiat
* Tang-soa Khoân-ta Kok-ka Kong-hn̂g
Muhammad Ali Jinnah

**Muhammad Ali Jinnah** (1876 nî 12 goe̍h 25 ji̍t – 1948 nî 9 goe̍h 11 ji̍t) sī Pakistan ê chèng-tī-chiá, kok-ka ê khai-ki-chiá. I 1913 nî tio̍h chò Choân Ìn-tō͘ Muslim Liân-bêng ê lí-toh, it-ti̍t kàu 1947 nî 8 goe̍h 14 Pakistan to̍k-li̍p ê sî, liáu-āu tam-jīn Pakistan ê thâu ūi Chóng-tok kàu kòe-sin.
Ebla

**Ebla** sī kó͘-chá Su-lī-a pak-pō͘ Orontes Kang tē-khu ê siâⁿ-chhī kok-ka, pat ū nn̄g pái heng-khí, thâu piàn sī Chêng 3 chhian-liân-kí āu-kî, tāi-iok Chêng 2250 nî chiah hō͘ Akkad Tè-kok ê sè-le̍k pèng-ha̍p. Tē-jī pái heng-khí sī Chêng 1800 kàu 1650 nî chó-iū, tong-sî sī Amor lâng só͘ khòng-chè, tè-bé hō͘ Hittit lâng húi-hoāi.

## Gián-kiù
1964 nî, Italia ê Lô-má La Sapienza Tāi-ha̍k ê Paolo Matthiae chhōa-thâu khai-sí chhái-ku̍t khang-khòe, in-ê hoat-kiàn pau-koat ū tòa ēng teng-hêng (*cuneiform*) bûn-jī siá ê Sumer-gí kap Ebla-gí (sǹg Siám-cho̍k giân-gí) ê thô͘ pang, thang hoan-e̍k chhut chi̍t kóa chìn-kòng, bō͘-e̍k, lu̍t-hoat, gōa-kau ê sìn-sek.

## Chham-chiàu
*
Hannover Ông-ka

**Hannover Ông-ka** (tek. *Haus Hannover*; eng. *House of Hanover*) sī chi̍t-ê Tek-kok-hē ông-sek tiâu-tē, thóng-tī Hannover Soán-kí-léng kap āu--lâi ê Hannover Ông-kok; tùi 1714 nî khai-sí, mā chò Tāi Britain kap Ài-ní-lân ê kún-chú, tùi Liân-ha̍p Ông-kok ê thóng-tī kè-sio̍k kàu 1901 nî Victoria Lú-ông kòe-sin chiah kiat-sok.

Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ê le̍k-sú
Chhian-liân-kí

**Chhian-liân-kí** (Eng-gí: *millennium*) sī chi̍t tōaⁿ 1000 tang kú ê sî-kî. Chit-ê koan-liām ū-sî ēng lâi chí le̍k-hoat téng-bīn kò͘-tēng ê chheng nî hun-tōaⁿ, chìn chi̍t pō͘ thang ēng lâi piáu-ta̍t bô cheng-khak ê sî-kang chu-liāu.
Bûn-chiong-ha̍k

**Bûn-chiong-ha̍k** (eng. *heraldry*; ji̍t. 紋章学) sī kì-chiong ê siat-kè, tián-sī kap ha̍k-būn, kiam khoan-hē kì-chiong ê hē-phó͘, téng-kip kiam tián-lé.

## Siong-koan
* Kî-chhì-ha̍k
Kńg-chiu Tē-thih

**Kńg-chiu Tē-thih** (广州地铁, , ) sī Tiong-kok Kńg-tang-séng Kńg-chiu-chhī ê siâⁿ-chhī khúi-tō kau-thong hē-thóng.

## Lō͘-sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 1-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 2-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 3-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 4-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 5-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 6-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 7-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 8-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 9-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 11-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 13-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 14-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 18-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 21-hō Sòaⁿ
*Kńg-chiu Tē-thih 22-hō Sòaⁿ
Kek-bēng

**Kek-bēng** (革命) chí koân-le̍k ia̍h-sī cho͘-chit kiat-kò͘ ê kin-pún-sèng kái-piàn, chia-ê kái-piàn sī tī siòng-tùi té-chiām ê sî-kan tiong hoat-seng. Lâng tī kái-chō chū-jiân kap kái-chō siā-hōe tiong só͘ chìn-hêng ê tiōng-tāi piàn-kek.

Lâng kái-chō chū-jiân ê tiōng-tāi piàn-kek, ū ki-su̍t kek-bēng, sán-gia̍p kek-bēng téng; lâng kái-chō siā-hōe ê tiōng-tāi piàn-kek, iā-chiū-sī siā-hōe kek-bēng. It-poaⁿ lâi kóng, sī chí ùi ē-kha hiòng téng-thâu tùi tong-chiân chè-tō͘ chìn-hêng kin-pún siōng ê piàn-kek. Siā-hōe kek-bēng sī le̍k-sú hoat-tián ê hóe-chhia chhia-thâu ; i siōng-kài chhim-khek ê kin-goân sī seng-sán koan-hē kap seng-sán-le̍k ê mâu-tún. Siong-tùi î kái-kek, he sī ùi téng-thâu hiòng ē-kha ê piàn-kek. Pí-lūn tī chèng-tī chân-bīn siōng, ùi ē-kha hiòng téng-thâu ēng pō-le̍k thui-hoan kun-chú choan-chè, kiàn-li̍p bîn-chú kiōng-hô-chè, hō-chò "kek-bēng", tān-sī iā ū hô-pêng ê kek-bēng. Tī hiān-chûn ê seng-sán koan-hē chiâⁿ-chò seng-sán-le̍k kè-sio̍k hoat-tián ê giâm-tiōng chiòng-gāi sî, tio̍h iau-kiû thong-kòe kek-bēng, kái-piàn kū ê seng-sán koan-hē kap î-hō͘ chit-khoán kū ê seng-sán koan-hē ê kū téng-chân kiàn-tio̍k, iā-chiū-sī kái-piàn siā-hōe chè-tō͘, kái-hòng pī sok-pa̍k ê seng-sán-le̍k, thui-tōng siā-hōe chìn-chi̍t-pō͘ hiòng-chiân hoat-tián. Tùi-hoán, ùi téng-thâu hiòng ē-kha, ùi tè-ông chè-tō͘ thui-hêng kun-chú li̍p-hiàn chè-tō͘, chiâⁿ-li̍p bîn-chú gī-hōe, hō-chò kái-kek. Thong-siông kek-bēng khah kek-chìn kio̍k-lia̍t, ah kái-kek khah pó-siú un-hô. Tī kai-kip siā-hōe lāi, siā-hōe kek-bēng sī kai-kip tàu-cheng ê pit-jiân chhu-sè kap chi̍p-tiong piáu-hiān, thong-siông ài sú-iōng pō-le̍k.

Kek-bēng kap khí-sū ia̍h-sī hoán-loān ū pún-chit-siōng ê hūn-pia̍t, chêng-chiá ê bo̍k-tek sī ūi-tio̍h kái-piàn chèng-tī chè-tō͘, chhut-miâ ê lē ū Hoat-kok Kek-bēng. Hō͘-chiá sī ūi-tio̍h keng-ōaⁿ tong-chiân ê chèng-koân, m̄-sī chè-tō͘ ê kek-sin, chhin-chhiūⁿ Tāi-te̍k-hiong Khí-gī kap N̂g-kin chi loān. só͘-í, giâm-keh lâi kóng, Tiong-kok tē-chi̍t tiûⁿ chin-chiàⁿ koh sêng-kong ê chèng-tī kek-bēng sī Sin-hāi Kek-bēng. Le̍k-sú siōng ū kòe lô͘-lē hoán-tùi lô͘-lē-chú ê kek-bēng, lông-bîn hoán-tùi tē-chú kai-kip ê kek-bēng, chu-sán kai-kip kek-bēng kap bû-sán kai-kip kek-bēng.

Tī kang-gia̍p chân-bīn siōng ê tiōng-tāi kek-sin, hō-chò kang-gia̍p kek-bēng. Thong-siông sī kóng tùi tong-chiân kang-gia̍p ia̍h-sī seng-sán bô͘-sek chìn-hêng piàn-kek, ēng sin ê ki-khì chhin-chhiūⁿ cheng-khì-ki chhú-tāi kū-iú ê jîn-le̍k, thê-seng seng-sán hāu-lu̍t. 

It-poaⁿ lâi kóng, "kek-bēng" chit-ê sû piáu-sī chi̍t ê chèng-tī chè-tō͘ ê kái-piàn. Tī chē-chē siā-hōe kho-ha̍k, te̍k-pia̍t sī siā-hōe-ha̍k, chèng-tī-ha̍k kap le̍k-sú-ha̍k hong-bīn, siā-hōe keng-chē kek-bēng kap chèng-tī kek-bēng siū tông-téng têng-tō͘ ê gián-kiù.

## Siong-koan

*Khí-gī, chèng-piàn
*Gân-sek kek-bēng, le̍k-sek kek-bēng
*Kho-ha̍k kek-bēng, sin-chio̍h-khì kek-bēng
*Bu̍t-kè kek-bēng, siong-gia̍p kek-bēng

*kang-gia̍p kek-bēng
**Tē-it-chhù kang-gia̍p kek-bēng
**Tē-jī-chhù kang-gia̍p kek-bēng
**Tē-saⁿ-chhù kang-gia̍p kek-bēng
**Tē-sì-chhù kang-gia̍p kek-bēng
*Tng to̍k-chhâi chiâⁿ-chò sū-si̍t, kek-bēng chiū sī gī-bū
*Hō͘-sòaⁿ Kek-bēng

## Chham-khó bûn-hiàn
Android pán-pún le̍k-sú

**[[Android]] [[chok-gia̍p hē-thóng]]** sī chi̍t-ê iû Google kap Khai-hòng Chhiú-ki-á Liân-bêng tâng-chê khai-hoat hoat-tián ê hêng-tōng chong-tì chok-gia̍p hē-thóng. Siōng-chá ê pán-pún sī tī 2007 nî 11 go̍eh 5 hō hoat-pò͘ ê Android 1.0 beta, kàu-taⁿ í-keng hoat-pò͘ liáu chē-chē ê pán-pún. Múi chi̍t-ê pán-pún sī tī chêng chi̍t-ê pán-pún ê ki-chhó͘ siōng siu-chèng lāu-phāng kap thiⁿ-ka kong-lêng.

Ūi 2009 nî 5 go̍eh khai-sí, Android chok-gia̍p hē-thóng kái ēng tiⁿ-tiám lâi chò-ûi pán-pún ê tāi-hō, chia-ê pán-pún án-chiàu tōa-siá jī-bó ê sūn-sī lâi chìn-hêng hō-miâ: Cupcake, Donut, Eclair, Froyo, Gingerbread, Honeycomb, Ice Cream Sandwich, Jelly Bean, KitKat, Lollipop, Marshmallow, Nougat kap Oreo.

## Siong-koan
* Android
* Andy Rubin
* Google
* Tì-hūi tiān-ōe
* iOS
* Symbian

## Chham-khó
Khó-ge̍k hoán-èng

**Khó-ge̍k hoán-èng** (可逆反應) sī kóng thong-siông tī kāng chi̍t-ê tiâu-kiāⁿ hā chiàⁿ-hoán-èng hong-hiòng kap ge̍k-hoán-èng hong-hiòng lóng ē-tàng chìn-hêng ê hòa-ha̍k hoán-èng, thang siá chò:
:\mathit aA{} + \mathit bB  \mathit cC{} + \mathit dD
Seng-sêng-bu̍t piàn chò hoán-èng-bu̍t ê sok-lu̍t sè kàu ē-tàng hut-lio̍k ê hoán-èng hō-chò put-khó-ge̍k hoán-èng. Sū-si̍t-siōng, cho̍at tōa-to-sò͘ ê hoán-èng lóng sī khó-ge̍k hoán-èng, chí-put-kò in-ê khó-ge̍k thêng-tō͘ khah sè, it-poaⁿ kā in tòng-chò sī put-khó-ge̍k hoán-èng. Khó-ge̍k hoán-èng ài tī chi̍t-ê hong-pì ê hē-thóng lāi, nā bô, tng seng-sêng-bu̍t sī khì-thé, ū khó-lêng ē hō͘ seng-sêng-bu̍t chìn-ji̍p tāi-khì, tì-sú ge̍k-hiòng hoán-èng bô-hoat-tō͘ hoat-seng, chòe-āu piàn chò put-khó-ge̍k hoán-èng. Tī chiàⁿ-hiòng hoán-èng (chiàⁿ-hoán-èng, hiòng-iū ê hoán-èng) ê sok-lu̍t kap ge̍k-hiòng hoán-èng (ge̍k-hoán-èng) ê sok-lu̍t kāng-khoán ê sî, khó-ge̍k hoán-èng ta̍t-kàu hòa-ha̍k pêng-hêng.

## Siong-koan
*Tōng-thài pêng-hêng
*Hòa-ha̍k pêng-hêng
*Put-khó-ge̍k-sèng
Piau-chún phian-chha

**Piau-chún phian-chha** (標準偏差) tī ki-lu̍t thóng-kè tiong siōng chia̍p the̍h-lâi chò-ûi chhek-liông chi̍t-cho͘ sò͘-ta̍t ê lī-sàn thêng-tō͘ sú-iōng, Eng-gí kóng *standard deviation* (SD), sò͘-ha̍k hû-hō sī σ (*sigma*). Piau-chún phian-chha ê tēng-gī:
Pō͘-lo̍k

**Pō͘-lo̍k** ū khó-lêng sī kóng:

* Pō͘-cho̍k
* Chng-thâu
* Siā-lí
* Tùi Tâi-oân goân-chū-bīn chē khoán siā-hōe tan-goân ê thóng-chheng; he̍k-chiá tùi kū-sek iōng-gí "siā" ê thè-ōaⁿ.
* Siâⁿ-chhī lāi-bīn ê chi̍t pō͘-hūn ke-chhī
* Ji̍t-pún siā-hōe ê pō͘-lo̍k-bîn khài-liām.
Seng-bu̍t thóng-kè-ha̍k

**Seng-bu̍t thóng-kè-ha̍k** (生物統計學) sī thóng-kè-ha̍k ê goân-lí kap hong-hoat tī seng-bu̍t-ha̍k gián-kiù tiong ê èng-iōng, sī chi̍t mn̂g èng-iōng sò͘-ha̍k, siōng chia̍p-khòaⁿ ê sī èng-iōng tī i-ha̍k.

## Bo̍k-tek
Tī seng-bu̍t-ha̍k, i-ha̍k, lông-ha̍k téng ê gián-kiù tiong, ha̍p-lí tek chìn-hêng tiau-cha ia̍h si̍t-giām siat-kè, kho-ha̍k tek chéng-lí, hun-sek siu-chi̍p tit-tio̍h ê chu-liāu, sī seng-bu̍t thóng-kè ê kin-pún jīm-bū.

## Èng-iōng
Seng-bu̍t thóng-kè pī èng-iōng kàu chē-chē léng-ha̍k tiong; chhin-chhiūⁿ kong-kiōng ōe-seng (pau-hâm liû-hêng-pēⁿ-ha̍k, êng-ióng-ha̍k kap khoân-kéng ōe-seng-ha̍k), ûi-thoân-thé-ha̍k, kûn-thé ûi-thoân-ha̍k, i-ha̍k, seng-thài-ha̍k, seng-bu̍t kiám-tēng-hoat kap lông-ha̍k téng. In-ûi seng-bu̍t-ha̍k kap i-ha̍k gián-kiù ê būn-tê chiok chē, seng-bu̍t thóng-kè-ha̍k kā i-ê léng-he̍k hoān-ûi khok-tāi kàu pau-hâm só͘-ū iōng-lâi hôe-tap chia-ê būn-tê ê tēng-liōng koh m̄-kan-na sī thóng-kè ê bô͘-hêng. Lîm-chhn̂g chhì-giām ê siat-kè kap hun-sek sī thóng-kè tī i-ha̍k siōng siōng-kài pī kong-chiòng só͘ chai-iáⁿ ê èng-iōng. Thóng-kè-ha̍k hong-hoat iā khai-sí chong-ha̍p kàu seng-bu̍t sìn-sek-ha̍k kap i-liâu sìn-sek-ha̍k tiong.

Seng-bu̍t thóng-kè kap **seng-bu̍t kè-liông** (生物計量) ná-chhiūⁿ ē-sái thong-iōng, tān-sī seng-bu̍t kè-liông chhu-hiòng teh kóng seng-bu̍t-ha̍k (he̍k chú-iàu sī lông-ha̍k) hong-bīn ê èng-iōng, m̄-sī i-ha̍k hong-bīn--ê. Chit-má ê chhu-sè sī kā seng-bu̍t kè-liông the̍h-lâi kóng chi̍t mn̂g oân-choân bô-kāng ê ha̍k-kho.
Berlin Hiān-tāi Chū-lo̍h

**Berlin Hiān-tāi Chū-lo̍h** (Tek-gí: *Siedlungen der Berliner Moderne*) sī chí-tēng ê UNESCO Sè-kài Ûi-sán Tē-tiám chi it, hâm 6 cho͘ 20 sè-kí chá-kî ê pó͘-chō͘ chū-thé (Eng-gí: *subsidized housing*) khiā-kē.

Chia ê chhù chú-iàu sī Weimar Kiōng-hô (1919–1933 nî) sî-tāi khí--ê, tāi-piáu liáu tong-sî chi̍t khoán siūⁿ beh thê-kiong kē siu-ji̍p chiá khiā-ke ê tō͘-chhī kè-ōe lí-siōng ê kiàn-tio̍k kái-kek ūn-tōng.
Kiōng-tông-thé

**Kiōng-tông-thé** (Eng-gí: *community* ""), chiàu tiûⁿ-ha̍p ia̍h ū **siā-lí**, **siā-khu**, **siā-kûn** téng kóng-hoat, sī tōa-sió put-téng ê siā-hōe tan-goân, iā tiō sī lâng ê kûn-thé, chia-ê lâng ū chi̍t kóa kong-ke ê sèng-chit, pí-lūn kui-hoān, chong-kàu, kè-ta̍t, he̍k-chiá sī tông-it-sèng (*identity*). Kiōng-tông-thé it-poaⁿ sī kiàn-li̍p tī it-tēng hoān-ûi ê té-lí khu-he̍k, chhiūⁿ kok-ka, chng-siā, chhī-tīn, ia̍h lîn-lí; mā thang keng-kòe thong-sìn, tī hi-gí (*virtual*) ê khong-kan lâi sán-seng.

## Khài-liām

### ''Gemeinschaft'' kap ''Gesellschaft''
Tek-kok siā-hōe-ha̍k-chiá Ferdinand Tönnies kì lâng ê cho͘-chit ū nn̄g khoán hêng-sek: *Gemeinschaft* (ē-tàng hoan-e̍k chò "kiōng-tông-thé") kap *Gesellschaft* (thang hoan-e̍k chò "siā-hōe" ia̍h "cho͘-ha̍p"). Tönnies thê-chhut *Gemeinschaft–Gesellschaft* jī-hun-hoat lâi su-khó siā-hōe tì-tòa (*social ties*). *Gemeinschaft* sī khah tiōng kò-jîn chi kan ê siā-hōe sio-chok-iōng (*social interaction*), kap kak-sek (*role*), kè-ta̍t, koh ū chia sio-chok-iōng chò ki-chhó͘ ê sìn-liām. *Gesellschaft* khah tiōng hui ti̍t-chiap ê sio-chok-iōng, hui kò-jîn ê kak-sek, chèng-sek ê kè-ta̍t, kap chia sio-chok-iōng chò ki-chhó͘ ê sìn-liām. Chóng-sī hiān-si̍t tang-tiong sī bô tan-sûn sio̍k kî-tiong chi̍t khoán ê kûn-thé.

## Hêng-sek
Ū chē khoán lí-lō͘ lâi kā kiōng-tông-thé hun-lūi, pau-koat:
* Chē-chí ki-chhó͘ ê kiōng-tông-thé (*Location-based Communities*): hâm tē-hng lîn-lí, chhī-gōa, chng-siā, ke-chhī, siâⁿ-chhī, tē-he̍k, kok (*nation*) sīm-chì sī kui lia̍p he̍k-chheⁿ. Chia khoán hō chò só͘-chāi ê kiōng-tông-thé (*communities of place*).
* Tông-it-sèng ki-chhó͘ ê kiōng-tông-thé (*Identity-based Communities*): hâm tē-hng hiong-tóng (*clique*), chhù-bûn-hòa, cho̍k-kûn (*ethnic group*), chong-kàu, to-bûn-hòa ia̍h to-goân-lūn bûn-bêng, he̍k-chiá sī choân-kiû-hòa kiōng-tông-thé bûn-hòa téng khoán. In thang koh ka-ji̍p khiàm-ēng ê kiōng-tông-thé (*communities of need*) ia̍h jīn-tông (*identity*), pí-lūn chiòng-gāi-chiá ia̍h lāu-hòe-lâng.
* Cho͘-chit ki-chhó͘ ê kiōng-tông-thé (*Organizationally based Communities*): hâm tùi ka-cho̍k ê hui-chèng-sek cho͘-chit ia̍h siā-hōe bāng-lō͘ chò ki-chhó͘ ê kong-hōe kap cho͘-ha̍p, koh ū chèng-sek ê kong-si cho͘-ha̍p, chèng-tī koat-tēng kò͘-chō, keng-chè khì-gia̍p, ia̍h choan-gia̍p cho͘-ha̍p, ū sió-hêng, kok-ka, ia̍h ū kok-chè-sèng--ê.

## Chham-chiàu
Kńg-chiu Tē-thih 1-hō Sòaⁿ

**Kńg-chiu Tē-thih 1-hō Sòaⁿ** (广州地铁1号线) sī ùi Kńg-chiu Tang-chām kàu  tiong-kan ê lō͘-toāⁿ, iû Kńg-chiu Tē-thih keng-êng ê thih-lō͘ kàn-soàⁿ. 

## Chhia-chām
Lîn-lí

thumb|Lîn-lí
**Lîn-lí** sī tē-lí-sèng ê siā-lí, ē-tàng sī siâⁿ-chhī, chng-thâu, ia̍h kau-gōa tē-khu ē-té chi̍t pō͘-hūn. Lîn-lí thang sán-seng siā-hōe-sèng ê siā-lí, lāi-bīn ê lâng khah chia̍p leh sio kau-chhap. Lîn-lí chū-bîn khó-lêng ū kiōng-tông ê kè-ta̍t, thang chò-hóe î-chhî chi̍t kóa koán-lí; lîn-lí lāi-bīn ê gín-á chi kan, mā khah ū hoat-tián siā-hōe koan-hē.
Tiuⁿ Hiân

**Tiuⁿ Hiân** (張懸; ), pún-miâ **Chiau An-phó͘** (焦安溥), sī chi̍t ūi Tâi-oân ê cha-bó͘ chhòng-chok koa-chhiú kiam siā-hōe ūn-tōng-chiá.

## Gōa-pō͘ liân-kiat

* (Eng-bûn)
*Tiuⁿ Hiân hêng-siau thoân-tūi Bî-phok
*Koan-î Tiuⁿ Hiân ê Wikia bāng-chām
Hân Se̍k-choân

**Hân Se̍k-choân** (韓石泉; ), hō **Lâm-iông** (南陽), sī Tâi-lâm chhut-sin ê Tâi-oân i-ha̍k-chiá kiam siā-hōe ūn-tōng-chiá.

S
Hòa-ha̍k pêng-hêng

**Hòa-ha̍k pêng-hêng** (化學平衡) sī kóng tī hông-koan tiâu-kiāⁿ it-tēng ê khó-ge̍k hoán-èng tiong, hòa-ha̍k hoán-èng chèng-ge̍k hoán-èng sok-lu̍t kāng-khoán, hoán-èng-bu̍t kap seng-sêng-bu̍t ê lông-tō͘ put-chài kái-piàn ê chōng-thài. Ē-tàng ēng **Δ<sub>r</sub>G<sub>m</sub>=Σ<sub>νΑμΑ</sub>=0** lâi phòaⁿ-toān, μA sī hoán-èng tiong A bu̍t-chit ê hòa-ha̍k-sè. Iā-chiū-sī kóng, hòa-ha̍k hoán-èng kàu pêng-hêng chōng-thài sî, ì-bī tio̍h seng-sêng-bu̍t ê Gibbs chū-iû-lêng G sī siōng-sè. Lí-lūn lâi kóng, tùi í-keng chai-iáⁿ sán-bu̍t ê hòa-ha̍k hoán-èng, ēng Gibbs siōng-sè chū-iû-lêng hong-hoat, kiat-ha̍p hoán-èng-bu̍t kap seng-sêng-bu̍t ê jia̍t-le̍k-ha̍k sò͘-kì, chiū ē-sái kè-sǹg chhut pêng-hêng sán-bu̍t.

Hòa-ha̍k hoán-èng bô it-tēng lóng ē-tàng ta̍t-kàu pêng-hêng chōng-thài, pí-lūn sûn hòa-ha̍k hoán-èng-bu̍t chi-kan seng-sêng sûn ê sán-bu̍t chiū bô-hoat-tō͘ ta̍t-kàu pêng-hêng, ti̍t-kàu hoán-èng-bu̍t siau-hô͘ⁿ liáu ûi-chí. Lí-lūn lâi kóng, jīm-hô hòa-ha̍k hoán-èng lóng sī khó-ge̍k hoán-èng, chí-put-kò tùi pêng-hêng tēng-sò͘ hui-siông tōa ê hòa-ha̍k hoán-èng lâi kóng, in-ūi hoán-èng chìn-hêng liáu chin thiat-té, chiū jīn-ûi hit-khoán hoán-èng put-khó-ge̍k.

Tī bô-kāng ê tiâu kiāⁿ (lông-tō͘, un-tō͘, ap-kiông téng) hā, hòa-ha̍k pêng-hêng ē-tàng pó-chhî bô-kāng ê pêng-hêng koan-hē (lông-tō͘ téng). Chi̍t-ê hòa-ha̍k hoán-èng ta̍t-kàu hòa-ha̍k pêng-hêng liáu-āu, nā-sī tiâu-kiāⁿ (lông-tō͘, un-tō͘, ap-kiông téng) hoat-seng piàn-hòa, pêng-hêng ē pī táⁿ-phòa, ti̍t-kàu ta̍t-sêng sin ê pêng-hêng. Kin-kì Le Chatelier ê gôan-lí, nā chi̍t-ê í-keng ta̍t pêng-hêng ê hē-thóng pī kái-siān, hit-ê hē-thóng ē sûi-chi kái-siān lâi khòng-hêng hit-ê kái-siān.

## Siong-koan
*Khó-ge̍k hóan-èng
*Chiàⁿ-hoán-èng
*Ge̍k-hoán-èng
*Hòa-ha̍k pêng-hêng tēng-sò͘
Ki-hōe-chú-gī

**Ki-hōe-chú-gī** (機會主義; *opportunism*), he̍k-chiá **tâu-ki-chú-gī** (投機主義), sī chi̍t-chióng ū ì-sek ê chhek-lio̍k ia̍h-sī hêng-ûi, thàu-kòe lī-iōng hêng-sè lâi chū-lī pûi-kí——tiāⁿ-tiāⁿ bô koan-sim kui-chek, bô koan-sim thaⁿ-jîn ê chhú-kéng. Ki-hōe-chú-gī-chiá ê hêng-ûi sī í chū-lī ûi chú-iàu khu-tōng-le̍k. Chit-ê sû ē-sái biâu-su̍t jîn-lūi kò-thé ia̍h-sī seng-bu̍t, kûn-thé, cho͘-chit, hong-keh, hêng-ûi kap kheng-hiòng.

Ki-hōe-chú-gī sī seng-bu̍t-ha̍k, keng-chè sêng-pún, sài-kio̍k lí-lūn, tō-tek, sim-lí-ha̍k, siā-hōe-ha̍k kap chèng-tī-ha̍k gián-kiù ê tiōng-iàu kài-liām.
Lī-thaⁿ-chú-gī

**Lī-thaⁿ-chú-gī** (利他主義) sī chi̍t-chióng bô-su ê thè thaⁿ-jîn hok-lī siat-sióng ê hêng-ûi, tī tō-tek phòaⁿ-toān siōng, pa̍t-lâng ê hēng-hok khoài-lo̍k pí ka-kī--ê koh-khah tiōng-iàu. Lī-thaⁿ-chú-gī tī chē-chē su-sióng kap bûn-hòa tiong sī chi̍t-chióng bí-tek.

## Siong-koan
*Lī-kí-chú-gī
*Kong-lī-chú-gī
Kńg-chiu Tē-thih 2-hō Sòaⁿ

**Kńg-chiu Tē-thih 2-hō Sòaⁿ** (广州地铁2号线) sī ùi  kàu Kńg-chiu Lâm-chām tiong-kan ê lō͘-toāⁿ, iû Kńg-chiu Tē-thih keng-êng ê thih-lō͘ kàn-soàⁿ. 

## Chhia-chām
Lâm-chiu Chām

**Lâm-chiu Chām** ū khó-lêng sī:
*Lâm-chiu Chām (Kńg-chiu)
*Lâm-chiu Chhia-thâu (Pîn-tong-koān)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Hàn-jī jī-tián

**Hàn-jī jī-tián**, he̍k-chiá kiò **Hàn-jī sû-tián**, it-poaⁿ kóng **jī-tián** ia̍h **jī-su**, sī khai-lia̍t kò-pia̍t Hàn-jī ké-soeh in ì-sù, siá-hoat, ho͘-im kap sú-iōng, to Hàn-jī cho͘-ha̍p ê tan-jī, ia̍h kî-tha siong-koan sìn-sek ê chham-khó-chheh.

## Chham-chiàu
*
Commonwealth

***Commonwealth*** sī chi̍t jī Eng-gí tan-jī, chiàu tiûⁿ-ha̍p ū **kiōng-êng-thé**, **kiōng-hô-thé**, **kiōng-tông-thé**, ia̍h **kiōng-hô-kok**, **liân-pang**, **cho͘-ha̍p** téng khoán hoan-e̍k, it-poaⁿ sī ūi tio̍h kiōng-tông lī-ek kiàn-li̍p ê chèng-tī-sèng kiōng-tông-thé.

## Gí-goân kap sú-iōng
*Commonwealth* tāi-seng sī nn̄g jī sio-ha̍p ê phiàn-gí, siá chò *common-wealth* he̍k-chiá *common weal*, tī 15 sè-kí tiō ū sú-iōng; chá-kî ê ì-sù sī "kong-chiòng ê hēng-hok". Tông-sî ia̍h sī tùi Latin-gí *res publica* ("kiōng-hô-kok", chiàu-jī ì-sù sī "kong-chiòng--ê") ê chi̍t chióng hoan-e̍k.

Kàu 17 sè-kí ê sî *commonwealth* hông ēng lâi piáu-sī chòe-ko khoân-le̍k sio̍k tī jîn-bîn ê chi̍t khoán kok-ka, ia̍h siong-tong kiōng-hô-kok ia̍h bîn-chú-kok ê ì-sù.

Āu--lâi chit jī koh hông ēng chò chi̍t kóa chèng-tī si̍t-thé ê hō-miâ, pí-lūn Ò-chiu, Bahamas kap Dominica, in-ê koan-hong Eng-gí miâ lóng tàu *Commonwealth*. Tī Bí-kok, ū 4-ê chiu kap 2-ê léng-thó͘ hō-miâ mā ēng *commonwealth*. Koh ū chi̍t khoán sī to-kok-ka ê cho͘-ha̍p hō-miâ, pí-lūn *[[Commonwealth of Nations]]*.

## Chham-chiàu
Lâm-chiu Chhia-thâu (Pîn-tong-koān)

**Lâm-chiu Chhia-thâu** (南州車頭) tī Tâi-ôan Pîn-tong-koān Lâm-chiu-hiong, sī Tâi-oân Thih-lō͘ Pîn-tong Soàⁿ ê hóe-chhia-thâu. Tiong-bûn miâ hō-chò **Lâm-chiu Chhia-chām** (南州車站).

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hóe-chhia-thâu
Si Chông-tông

**Si Chông-tông** (施崇棠; ), Tâi-oân Chiong-hòa Lo̍k-káng lâng, bo̍k-chiân sī Hôa-se̍k Tiān-náu kap Hôa-ûn Kho-ki ê táng-sū-tiúⁿ. Si Chông-tông sī kong-bū-oân ka-têng chhut-sin, lāu-pē Si Gī-phoan (施議藩) tī Chiong-hòa-koān Sòe-koan-khe-teng-chhù ê chóng-bū pō͘-bûn chiū-chit. Si Chông-tông tī Kok-li̍p Chiong-hòa Ko-tiong chiū-tho̍k, ùi Kok-li̍p Tâi-oân Tāi-ha̍k Tiān-ki-hē pit-gia̍p, koh tī Kok-li̍p Kau-thong Tāi-ha̍k Koán-lí Gián-kiù-só͘ chìn-siu. 27 hòe chìn-ji̍p Hông-ki, bat chhut-jīm Hông-ki ê hù-chóng-keng-lí, chú-koán hē-thóng tiān-náu sū-gia̍p-kûn. 1992 nî ēng ūi-chhut-hoeh chò lí-iû, lī-khui kang-chok 15 tang ê Hông-ki, kàu Bí-kok khì hiu-iáng pòaⁿ-tang, hôe-kok āu tī 1992 nî 11 goe̍h chèng-sek ka-ji̍p Hôa-se̍k kàu-taⁿ.
Tâi-oân Chheng-liân Siā

**Tâi-oân Chheng-liân Siā** (台灣青年社) sī Bêng-tī Tāi-ha̍k káng-su kiam chok-ka Ông Io̍k-tek tī Ji̍t-pún sêng-li̍p ê chèng-tī thoân-thé. 1959 nî, Ông Io̍k-tek tam-jīm *Tâi-oân* cha̍p-chì ê chú-pit āu, kap Ngô͘ Ki-chiong (吳枝鐘), Tiuⁿ Chhun-heng (張春興), Lîm Khé-hiok (林啓旭), Lí Goân-lîm (李元琳) téng lâng sêng-li̍p Tâi-oân-siā (hām 2006 nî sêng-li̍p ê Tâi-oân-siā pēng bô koan-liân). Khai-sí chìn-hêng tùi liû-ha̍k Ji̍t-pún ê Tâi-oân ha̍k-seng ê khé-bông kang-chok í-ki̍p tùi Ji̍t-pún-lâng ê kok-chè soan-thoân kang-chok; iā tián-khui Jī-chhù Tāi-chiàn āu ê Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng, hoat-hêng Ji̍t-bûn siang-goe̍h-khan *[[Tâi-oân Chheng-liân]]* lâi chò soan-thoân. Bô-gōa-kú, Khó͘ Sè-khái, Tiuⁿ Kok-heng (張國興), Chiu Eng-bêng (周英明), Kim Bí-lêng, Lîm Khé-hiok, Hâu Êng-pang (侯榮邦) téng Tâi-oân liû-ha̍k-seng ta̍uh-ta̍uh ka-ji̍p. 1960 nî 2 goe̍h 28 hō, Tâi-oân-siā kái-miâ chò Tâi-oân Chheng-liân Siā.

1962 nî, Tâi-oân Chheng-liân Siā hoat-hêng koaⁿ-hong khan-bu̍t *[[To̍k-li̍p Thong-sìn]]*, tián-khui tī Tâi-oân lāi-pō͘ ê khé-bông soan-thoân. 1963 nî 5 goe̍h, Tâi-oân Chheng-liân Siā kái-miâ chò Tâi-oân Chheng-liân Hōe (台灣青年會), tián-khui cho͘-chit liû-ha̍k-seng ūn-tōng. 1965 nî 9 goe̍h 23 hō, Ông Io̍k-tek, N̂g Chiau-tông, Khó͘ Sè-khái, Chiu Eng-bêng, Kim Bí-lêng, Liāu Chhun-êng (廖春榮) téng lâng kā Tâi-oân Chheng-liân Hōe hoat-tián chò Tâi-ôan Chheng-liân To̍k-li̍p Liân-bêng, koh hoat-piáu kong-niá. 1965 nî 9 goe̍h 24 hō, Tâi-oân Chheng-liân To̍k-li̍p Liân-bêng tī Tang-kiaⁿ-to͘ Gîn-chō hoat-tōng sī-ui, iau-kiû Liân-ha̍p-kok chi-chhî Tâi-oân chū-koat. Khu Éng-hàn (邱永漢), Ko͘ Khoan-bín (辜寬敏) ka-ji̍p āu, Tâi-ôan Chheng-liân To̍k-li̍p Liân-bêng koh khok-tāi cho͘-chit. 1970 nî 1 goe̍h 1 hō, Tâi-oân Chheng-liân To̍k-li̍p Liân-bêng pèng-ji̍p Tâi-to̍k Liân-bêng.

## Siong-koan
*Tâi-to̍k Liân-bêng
*Tâi-oân Kiōng-hô-kok Lîm-sî Chèng-hú

## Chham-khó
Kim Khek Chióng

**Kim Khek Chióng** (Hàn-jī: 金曲獎; Eng-bûn: *Golden Melody Awards*) sī Tâi-oân kui-bô͘ siōng-tōa ê im-ga̍k chióng-hāng, kap Tâi-oân ê Kim Má Chióng, Kim Chiong Chióng pēng-lia̍t Tâi-ôan 3 tōa gû-lo̍k chióng-hāng, ha̍p-chheng Sam-kim (三金), sī Hôa-jîn tē-khu kap A-chiu lóng ū êng-ū kap éng-hióng-la̍t ê im-ga̍k chióng-lē oa̍h-tāng. Ùi 1990 nî khai-sí kí-pān, ta̍k-nî pan-hoat 1 pái. Bo̍k-chiân chióng-hāng hūn chò liû-hêng im-ga̍k (kán-chheng liû-hêng lūi) kap thoân-thóng kiam gē-su̍t im-ga̍k (kán-chheng thoân-gē lūi) 2 tōa lūi-pia̍t, 2 chiá hun-khui kí-pān pan-chióng tián-lé, liû-hêng lūi iû Bûn-hòa Pō͘ Iáⁿ-sī ki̍p Liû-hêng Im-ga̍k Sán-gia̍p Kio̍k chú-pān, ah thoân-gē lūi iû Kok-li̍p Thoân-thóng Gē-su̍t Tiong-sim chú-pān.

## Chióng-hāng lūi-pia̍t
### Liû-hêng im-ga̍k
Liû-hêng im-ga̍k lūi chóng-kiōng ū 29 ê chióng-hāng, pau-koat ián-chhiùⁿ lūi 21 ê chióng-hāng, ián-chàu lūi 3 ê chióng-hāng, ki-su̍t lūi 3 ê chióng-hāng, phêng-sím-thoân chióng í-ki̍p te̍k-pia̍t kòng-hiàn chióng.
#### Ián-chhiùⁿ lūi

#### Ián-chàu lūi

#### Ki-su̍t lūi

#### Te̍k-pia̍t chióng

### Thoân-thóng kap gē-su̍t im-ga̍k
Thoân-gē Kim-khek Chióng chóng-kiōng 14 ê chióng-hāng, pau-koat chhut-pán lūi 10 ê chióng-hāng kap hì-khek piáu-ián lūi 4 ê chióng-hāng.

#### Chhut-pán lūi

#### Hì-khek piáu-ián lūi

## Chham-khó chu-liāu

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Bûn-hòa Pō͘ Iáⁿ-sī ki̍p Liû-hêng Im-ga̍k Sán-gia̍p Kio̍k
*Kok-li̍p Thoân-thóng Gē-su̍t Tiong-sim 
*Tē-28 Kài Kim Khek Chióng koaⁿ-bāng 
*Tē-28 Kài Thoân-gē Kim Khek Chióng koaⁿ-bāng 
*Liû-hêng Im-ga̍k Lūi Kim Khek Chióng Facebook koaⁿ-hong bāng-chām
*Thoân-gē Im-ga̍k Lūi Kim Khek chióng Facebook koaⁿ-hong bāng-chām
Sin-po͘ Chām

**Sin-po͘ Chām** () ū khó-lêng sī:

*Sin-po͘ Chām (Sin-pak-chhī)
*Sin-po͘ Chhia-thâu (Biâu-le̍k-koān)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Ji̍t-pún ê Chiàm-niá

**Ji̍t-pún ê Chiàm-niá** (Eng-gí: *Occupation of Japan*) sī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu Tông-bêng-kok sè-le̍k sûi Chòe-ko Sū-lēng-koaⁿ Chiong-kun Douglas MacArthur niá-chhōa tùi Ji̍t-pún ê chiàm-niá khang-khòe. Chiàm-niá ê àm-hō-miâ kiò *Operation Blacklist* ("O͘-miâ-toaⁿ Hêng-tōng"). Chiàm-niá ê hêng-tōng tè-bé sī keng-kòe 1951 nî 9 goe̍h 8 ji̍t chhiam-tēng, 1952 nî 4 goe̍h 28 si̍t-si ê Kū-kim-soaⁿ Tiâu-iok chóng-kiat, kî-tiong chú-iàu khoe-ho̍k liáu Liû-kiû Kûn-tó í-gōa ê Ji̍t-pún chú-khoân.
Àm-hō-miâ

**Àm-hō-miâ** (Eng-gí: *code name* ia̍h *cryptonym*), mā kóng **tāi-hō**, sī chi̍t-ê ēng lâi chí-miâ lêng-gōa chi̍t-ê miâ, tan-jī, kè-e̍k, ia̍h jîn-bu̍t ê miâ-jī ia̍h tan-jī. Àm-hō-miâ tiāⁿ ūi kun-sū ia̍h kàn-tia̍p bo̍k-te̍k sú-iōng, sán-gia̍p siōng mā ēng lâi pó-hō͘ kè-e̍k ê pì-bi̍t sèng-chit.

Lūi-pia̍t:Tāi-hō
Pak-mn̂g Chām

**Pak-mn̂g Chām** ū khó-lêng sī:

*Pak-mn̂g Chām (Tâi-pak-chhī)
*Pak-mn̂g Chhia-thâu (Ka-gī-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Tāi-an Chām

**Tāi-an Chām** () ū khó-lêng sī:

*Tāi-an Chām (Ji̍t-pún)
*Tāi-an Chām (Kiat-lîm-séng)
*Tāi-an Chām (Tâi-pak-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Tâi-lâm Chām

**Tâi-lâm Chām** ū khó-lêng sī:

*Tâi-lâm Chhia-thâu
*Tâi-lâm Chhia-thâu (Ko-thih)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Thô͘-siâⁿ Chām

**Thô͘-siâⁿ Chām** ū khó-lêng sī:

*Thô͘-siâⁿ Chām (Busan)
*Thô͘-siâⁿ Chām (Sin-pak-chhī)
*Thô͘-siâⁿ Chām (Thian-chin-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Kheⁿ-kháu Chām

**Kheⁿ-kháu Chām** ū khó-lêng sī:

*Kheⁿ-kháu Chām (Hiong-káng)
*Kheⁿ-kháu Chām (Kang-sai)
*Kheⁿ-kháu Chām (Kńg-chiu)
*Kheⁿ-kháu Chām (Thô-hn̂g-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Tōa-ô͘ Chām

**Tōa-ô͘ Chām** ū khó-lêng sī:

*Tōa-ô͘ Chām (Kang-so͘-séng)
*Tōa-ô͘ Chām (Ko-hiông Chia̍t-ūn)
*Tōa-ô͘ Chhia-thâu

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Thài-goân Chām

**Thài-goân Chām** ū khó-lêng sī:

*Thài-goân Chām (Soaⁿ-sai-séng)
*Thài-goân Chhia-thâu
*Thài-goân Chām (Oa̍t-lâm)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Chó-iâⁿ Chām

**Chó-iâⁿ Chām** ū khó-lêng sī:

*Chó-iâⁿ Chhia-thâu
*Sin-chó-iâⁿ Chhia-thâu

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Thô-hn̂g Chām

**Thô-hn̂g Chām** ū khó-lêng sī:

*Thô-hn̂g Chām (An-hui-séng)
*Thô-hn̂g Chām (Chhim-chùn-chhī)
*Thô-hn̂g Chām (Liâu-lêng-séng)
*Thô-hn̂g Chām (Mie-koān)
*Ko-thih Thô-hn̂g Chām (Thô-hn̂g Chia̍t-ūn)
*Thô-hn̂g Chhia-thâu (Ko-thih)
*Thô-hn̂g Chhia-thâu

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Tōng-bu̍t-hn̂g Chām

**Tōng-bu̍t-hn̂g Chām** ū khó-lêng sī:

*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Kńg-chiu-chhī)
*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Lâm-lêng-chhī)
*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Pak-kiaⁿ-chhī)
*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Sêng-to͘-chhī)
*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Tâi-pak-chhī)
*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Thian-chin-chhī)
*Tōng-bu̍t-hn̂g Chām (Tiông-khèng-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Tang-mn̂g Chām

**Tang-mn̂g Chām** ū khó-lêng sī:

*Tang-mn̂g Chām (Hah-ní-pin-chhī)
*Tang-mn̂g Chām (Tâi-pak-chhī)
*Tang-mn̂g Chhia-thâu (Tâi-lâm-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu
Sió-lâm-mn̂g Chām

**Sió-lâm-mn̂g Chām** ū khó-lêng sī:

*Sió-lâm-mn̂g Chām (Siōng-hái-chhī)
*Sió-lâm-mn̂g Chām (Tâi-pak-chhī)

Lūi-pia̍t:Hóe-chhia-thâu