open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalimantan

**Kalimantan** sī Borneo sio̍k Ìn-nî ê pō͘-hūn, tāi khāi chiàm choân Borneo 73%. Pak-pêng sī Tang Má-lâi-se-a kap Brunei. Kalimantan tē-khu hêng-chèng siōng hun chò Tiong Kalimantan, Tang Kalimantan, Pak Kalimantan, Lâm Kalimantan, kap Sai Kalimantan.
Manado

**Manado** sī Ìn-nî Pak Sulawesi séng ê siú-hú, Sulawesi tó téng-bīn tē-jī tōa ê siâⁿ-chhī.
Poàn-tó Má-lâi-se-a

**Poàn-tó Má-lâi-se-a**, he̍k-chiá kiò **Se Má-lâi-se-a**, sī Má-lâi-se-a ùi Má-lâi Poàn-tó ê pō͘-hūn kiam kīn-hái tó-sū.

## Siong-koan
* Tang Má-lâi-se-a
Tang Má-lâi-se-a

**Tang Má-lâi-se-a** (Eng-gí: *East Malaysia*; Má-lâi-gí: *Malaysia Timur*), thang kán-chheng **Tang Má**, sī Má-lâi-se-a tī Borneo tó téng-bīn ê pō͘-hūn. Pún tē-hng chú-iàu hun chò Sabah, Sarawak nn̄g chiu; lēng-gōa koh ū chi̍t ūi Liân-pang Léng-thó͘ sī Labuan.

## Siong-koan
* Poàn-tó Má-lâi-se-a
Ural

**Ural** sī Lō͘-se-a se-pō͘ ê chi̍t khu soaⁿ-tē, sī lâm-pak hong-hiòng ê soaⁿ-me̍h, pún-sin hông siat-tēng chò Au-chiu kap A-chiu ê kài-sòaⁿ chi̍t pō͘-hūn
A-chiu tāi-lio̍k

**A-chiu tāi-lio̍k** sī Au-a Tāi-lio̍k tang-pêng sio̍k A-chiu ê pō͘-hūn, kap Au-chiu tāi-lio̍k chi kan í Ural Soaⁿ-me̍h sio keh. Lâm-pêng kap Hui-chiu tāi-lio̍k sī keh tī Suez tē-kiap. Pún tāi-lio̍k sì-ûi ū Thài-pêng-iûⁿ, Pak-ke̍k-hái, Tē-tiong-hái, O͘-hái, Âng-hái, Bering Hái, Tang Tiong-kok Hái, N̂g-hái, Ji̍t-pún-hái, A-la-peh Hái téng hái-iûⁿ.
Tiān-sī koa-á-hì

**Tiān-sī koa-á-hì** sī 1960 nî-tāi liáu-āu tī Tâi-oân liû-hêng ê chi̍t khoán koa-á-hì ián-chhut kiam hòng-sàng hêng-sek.

1962 nî ê *[[Lûi-hong-thah (1962 nî)|Lûi-hong-thah]]* (雷峰塔) sǹg sī thâu chhut tiān-sī koa-á-hì.

## Chham-chiàu

## Siong-koan
* La-jí-oh koa-á-hì
* Koa-á-hì tiān-iáⁿ
Bí-kok-sek kha-kiû

**Bí-kok-sek kha-kiû** sī chi̍t khoán siang tūi kok phài 11 lâng tī sì-hong-hêng kiû-tiâⁿ téng tùi-khòng ê kiû-lūi ūn-tōng hāng-bo̍k. Kong-kek hong ài khòng-chè chi̍t lia̍p kaⁿ-ná khoán ê kha-kiû, phō leh cháu he̍k-chiá thoân hō͘ tūi-iú; nā hông-siú hong sī ài chó͘-tòng kong-kek hong tùi kiû ê khòng-chè. Tī 4 *down* (kio̍k) lāi, kong-ke̍k hong ài hō͘ kiû kòe siōng-bô 10 *yard*, nā sit-pāi tiō ài kau-ōaⁿ kong-siú; nā sêng-kong tiō tit tio̍h sin ê 4 down. Tit-tiám hong-sek chú-iàu sī tong kiû hông sàng kàu tùi-hong ê *end zone* ê *touchdown*; ia̍h sī that kòe tùi-hong ê *goalpost*, hit khoán hō chò *field goal*. Tong pí-sài kiat-sok tit-tiám siāng koân hit tūi to̍h sī iâⁿ tūi.

## Siong-koan
* Ka-ná-tah-sek kha-kiû
* Ò-chiu-sek kha-kiû
Siang-thé

**Siang-thé** (Eng-gí: *dimer*) sī nn̄g-ê kò͘-chō beh-kâng ê tan-thé ha̍p--chhut-lâi ê chió-thé (*oligomer*) hun-chú, nn̄g-ê tan-thé chi kan ē-tàng sī kiōng-kè ia̍h hun-chú-kan (*intermolecular*) ê kiat-ha̍p hêng-sek.
Sam-thé

**Sam-thé** (Eng-gí: *trimer*) sī saⁿ-ê kò͘-chō beh-kâng ia̍h goân-choân sio-siâng ê tan-thé ha̍p--chhut-lâi ê chió-thé (*oligomer*) hun-chú.
Chió-thé

**Chió-thé** (Eng-gí: *oligomer*), ia̍h sī kóng **kóa-thé** (寡體), sī chió liōng ê tan-thé tan-goân cho͘ chiâⁿ ê hun-chú, chia tan-goân ê sò͘-liōng sī iú-hān--ê, pí-lūn siang-thé, sam-thé, sù-thé, chio̍h kò-pia̍t sī nn̄g-ê, saⁿ-ê kap sì-ê tan-thé cho͘-sêng--ê. Kha tōa ê kó ū chhiūⁿ lio̍k-thé (*hexamer*), pat-thé (octamer) téng khoán.
Chin-siù-lūi

**Chin-siù-lūi**, Latin hō-miâ **Eutheria**, sī chhī-leng tōng-bu̍t ê nn̄g tōa hun-chi chi it.

## Hun-lūi
Sù-thé

**Sù-thé** (Eng-gí: *tetramer*) sī chió-thé hun-chú lāi-bīn hâm 4-ê tan-thé ia̍h chhù-tan-goân ê chi̍t khoán.
Chió-thn̂g

**Chió-thn̂g** (Eng-gí: *oligosaccharide*), he̍k-chiá kóng **kóa-thn̂g** (寡糖), sī thn̂g-lūi hâm sò͘-liōng khah chió (it-poaⁿ nn̄g-ê chì cha̍p-ê) tan-thn̂g cho͘-ha̍p seⁿ-chiâⁿ ê thn̂g-chit hun-chú.
Tâi-pak Hù-pang Siong-gia̍p Gîn-hâng

**Tâi-pak Hù-pang Siong-gia̍p Gîn-hâng** (台北富邦商業銀行) sī Tâi-oân ê chi̍t keng toã-hêng ê siong-gia̍p gîn-hâng.
Tâi-oân Sin-kong Siong-gia̍p Gîn-hâng

**Tâi-oân Sin-kong Siong-gia̍p Gîn-hâng** (臺灣新光商業銀行), kán-chheng **Sin-kong Gîn-hâng** (新光銀行), sī Tâi-oân ê chi̍t keng siong-gia̍p gîn-hâng.
Tâi-sin Kok-chè Siong-gia̍p Gîn-hâng

**Tâi-sin Kok-chè Siong-gia̍p Gîn-hâng** (台新國際商業銀行), kán-chheng **Tâi-sin Gîn-hâng** (台新銀行), sī Tâi-oân ê chi̍t keng siong-gia̍p gîn-hâng.
Tiān-chú-chîⁿ

**Tiān-chú-chîⁿ** (電子錢), he̍k-chiá **sok-ka-chîⁿ** (塑膠錢), sī ēng sò͘-bé kì-siàu ê hong-sek lâi tāi-thè sú-iōng hiān-kim kau-e̍k ê hòe-pè hē-thóng.
Hiān-kim

**Hiān-kim** (現金) sī ē-ēng ti̍t-chiap liû-thong ê hòe-pè hêng-sek, chhin-chhiūⁿ gîn-kak kap gîn-phiò.
Lâu Bêng-siong

**Lâu Bêng-siong** (劉明湘; ) sī tī Bí-kok chhut-sì ê Hoâ-jîn cha-bó͘ koa-chhiú, lâi tī Tâi-oân kap Tiong-kok hoat-tián ián-gē sū-gia̍p.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok cha-bó͘ koa-chhiú
To-thn̂g

**To-thn̂g** (Eng-gí: *polysaccharide*) sī to-thé thòaⁿ-chùi-hòa-bu̍t hun-chú, sī tan-thn̂g tan-goân chiap chò-hóe chiâⁿ sêng ê tn̂g-liān hun-chú.

## Siong-koan
* Chió-thn̂g
To-thé-mûi liân-só hoán-èng

**To-thé-mûi liân-só hoán-èng** (Eng-gí: *polymerase chain reaction* (**PCR**)) sī ci̍ht khoán hun-chú seng-bu̍t-ha̍k ki-su̍t, hông ēng-lâi kā tan-it he̍k-chiá chió-liōng ê DNA khó͘-pih khok-tiong	chò tōa-liōng. Chin-liōng ê sio-siâng cho͘-sêng ê tōa-liōng DNA, to̍h hong-piān chìn-chi̍t-pō͘ ê kiám-giām.

## Siong-koan
* To-thé-mûi
*Smithsonian Institution Archives

## Guā-pōo liân-kiat

* US Patent for PCR 
* What is PCR plateau effect? YouTube tutorial video
* History of the Polymerase Chain Reaction from the Smithsonian Institution Archives
To-thé-mûi

**To-thé-mûi** (Eng-gí: *polymerase* "po-lí-me-la-suh") sī chi̍t lūi kàⁿ-sò͘, choan-bûn tī hu̍t-sng ê tn̂g-liān he̍k-chiá to-thé ê ha̍p-sêng. DNA to-thé-mûi kap RNA to-thé-mûi hun-pia̍t to̍h sī teh chō͘-ha̍p DNA kap RNA hun-chú.
Sèng Lawrence Tó

**Sèng Lawrence Tó** (*St. Lawrence Island*) sī Alaska chiu koán-lāi ê tó-sū, ūi tī leh Bering Hái óa Bering Hái-kiap lâm-pêng ê só͘-chāi.
Ko-hiông Gîn-hâng

**Ko-hiông Gîn-hâng** (高雄銀行), kán-chheng **Ko-gîn** (高銀), sī Tâi-oân ê chi̍t keng siong-gia̍p gîn-hâng.
Kiaⁿ-siâⁿ Siong-gia̍p Gîn-hâng

**Kiaⁿ-siâⁿ Siong-gia̍p Gîn-hâng** (京城商業銀行), kán-chheng **Kiaⁿ-siâⁿ Gîn-hâng** (京城銀行), sī Tâi-oân ê chi̍t keng siong-gia̍p gîn-hâng.
Life Tiān-tâi

**Life Tiān-tâi** (Éire-gí: **, ì-sù sī "Liffey-hô Tiân-tâi"), sī 1-ê sêng-li̍p tī 1993 nî--ê Éire-gí kóng-pò͘ tiān-tâi. Tiàm tī Ireland (Éire) siú-to Dublin, pîn-lu̍t sī FM 106.4.

## Chham-khó
*Hoan-gêng Tiān-tâi (Raidió Fáilte, Pak Éire--ê chí-moē tiān-tâi)
*Ài-ní-lân-gí Tē-khu Tiān-tâi (Raidió na Gaeltachta)
*TG4 (Eire-gí--ê Tiān-sī-tâi)

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Life Tiān-tâi--ê bāng-chām

Lūi-pia̍t:hòng-sàng
Lūi-pia̍t:Ài-ní-lân
An Lo̍k-san

**An Lo̍k-san** (安祿山; 703 nî 2 goe̍h 19 ji̍t – 757 nî 1 goe̍h 30 ji̍t) sī Tông-tiâu ê kun-sū léng-tō-chiá, sī Sogdiana/Tu̍t-ko̍at bîn-cho̍k ê lâng.
Kim-koe bí-hún

**Kim-koe bí-hún** sī lām kim-koe kap kî-tha chhài-se kiam bah-lūi chò-hóe chhá ê bí-hún, tī Phêⁿ-ô͘ liāu-lí sī kî-tiong chi̍t khoán chhài-sek.

Lūi-pia̍t:Phêⁿ-ô͘ liāu-lí
Chhá-kóe-tiâu

**Chhá-kóe-tiâu**, ia̍h sī kóng **chhái-kóe-á**, sī kóe-á lām chhài bah chò-hóe chhá--chhut-lâi-ê. Kok-tē hêng-sek bô sáⁿ kâⁿ, tī Tâi-oân kap chi̍t kóa Tang-lâm-a tē-hng sī liû-hêng ê liāu-lí, lâm-iûⁿ chāi-tē ê Eng-gí-hòa siá-hoat sī *char kway teow*.
Tāi-ha̍k Liân-ha̍p Chiau-seng Khó-chhì

**Tāi-ha̍k Liân-ha̍p Chiau-seng Khó-chhì** (大學聯合招生考試), kán-chheng **Tāi-ha̍k Liân-khó** (大學聯考), sī Tâi-oân kàu-io̍k le̍k-sú siōng bat chûn-chāi ê kong-su-li̍p tāi-ha̍k ji̍p-ha̍k khó-chhì. 2002 nî hùi-tû tāi-ha̍k liân-khó, kái chò to-goân ji̍p-ha̍k hong-àn.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân kàu-io̍k
Tâi-oân bûn-ha̍k-hē

**Tâi-oân bûn-ha̍k-hē** (台灣文學系), he̍k-chiá **Tâi-bûn-hē** (台文系), sī lē-sio̍k tī Tâi-oân tāi-ha̍k bûn-ha̍k-īⁿ ê chi̍t khoân. Tâi-bûn-hē chham it-poaⁿ Tiong-kok bûn-ha̍k-hē bô-kāng ê sī beh kà ha̍k-chú ha̍k-si̍p koan-hoâi Tâi-oân, liáu-kái Tâi-oân, pí-kàu phian-hiòng le̍k-sú ê sèng-chit. Choân Tâi-oân kan-na 3 ê ha̍k-hāu ū khai-siat Tâi-bûn-hē, hun-pia̍t sī Chin-lí Tāi-ha̍k, Chēng-gî Tāi-ha̍k kap Sêng-kong Tāi-ha̍k. Hām i beh-kāng beh-kāng ê ha̍k-hē sī Tâi-oân Gí-bûn Ha̍k-hē.

## Hē-só͘

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Chin-lí Tāi-ha̍k Tâi-oân Bûn-ha̍k-hē 
* Chēng-gî Tāi-ha̍k Tâi-oân Bûn-ha̍k-hē 
* Sêng-kong Tāi-ha̍k Tâi-oân Bûn-ha̍k-hē 
* http://www.104.com.tw/jb/career/department/view?degree=3&mid=220101
Lūi-pia̍t:Tâi-oân kàu-io̍k
Tāi-ha̍k Ji̍p-ha̍k Khó-chhì Tiong-sim

縮圖|200x200像素|Tāi-ha̍k Ji̍p-ha̍k Khó-chhì Tiong-sim toā-lâu
**Châi-thoân Hoat-jîn Tāi-ha̍k Ji̍p-ha̍k Khó-chhì Tiong-sim Ki-kim-hōe** (財團法人大學入學考試中心基金會), kán-chheng **Tāi-khó Tiong-sim** (大考中心), sī hū-chek pān-lí Tâi-oân ê tāi-ha̍k ji̍p-ha̍k khó-chhì, pēng-chhiáⁿ gián-kiù kái-chìn tāi-ha̍k ji̍p-ha̍k chè-tō͘ kap ki-su̍t ê châi-thoân hoat-jîn ki-kò͘.。

Iû chit-ê ki-kò͘ hū-chek kí-pān ê chhek-giām khó-chhì ū:
* Tāi-ha̍k Ha̍k-kho Lêng-le̍k Chhek-giām
* Tāi-ha̍k Ji̍p-ha̍k Chí-tēng Kho-bo̍k Khó-chhì
* Ko-tiong Eng-gí Thiaⁿ-le̍k Chhek-giām

Lūi-pia̍t:Tâi-oân kàu-io̍k
Sam-bîn-chú-gī

**Sam-bîn-chú-gī** (三民主義), he̍k-chiá **Sun-ha̍k** (孫學), **Kok-hū Su-sióng** (國父思想), **Chóng-lí Ûi-kàu** (總理遺教), iû Tiong-hoâ Bîn-kok kap Tiong-kok Kok-bîn-tóng ê chhòng-sí-jîn Sun Bûn thê-chhut, sī Tiong-kok Kok-bîn-tóng ê ki-pún lí-lūn, tī *[[Tiong-hoâ Bîn-kok Hiàn-hoat]]* ê chiân-giân ēng "Sun Tiong-san sian-siⁿ chhòng-li̍p Tiong-hoâ Bîn-kok chi Ûi-kàu" (孫中山先生創立中華民國之遺教) lâi chheng-hō, pēng chiong i la̍p-ji̍p Tiong-hoâ Bîn-kok Hiàn-hoat ê tē-it tiâu lōe-iông. Sun Bûn thê-chhut ê bîn-chú kek-bēng ê kong-niá: **bîn-cho̍k-chú-gī** (民族主義), **bîn-khoân-chú-gī** (民權主義) kap **bîn-seng-chú-gī** (民生主義).

Lūi-pia̍t:Tiong-hoâ Bîn-kok
Si-siá-mo͘h

**Si-siá-mo͘h** (シシャモ 柳葉魚 *sisyamo*), ha̍k-miâ *Spirinchus lanceolatus*, sī chi̍t khoán kiâm-chú-hî, thé-tn̂g tāi-khài 15 kong-hun.

## Hō-miâ
Si-siá-mo͘h chit-ê miâ ê lâi-goân sī Ji̍t-gí ê *sisyamo* (シシャモ), Ji̍t-gí miâ koh sī tùi Ainu-gí ê *susam* chioh--lâi-ê, Ji̍t-gí lēng-gōa koh phòe-ha̍p *susam* ê ì-gī, tàu chò Hàn-jī-sû "liú-hio̍h-hî" (柳葉魚), sǹg sī sio̍k-jī-hùn ê chi̍t khoán. 

## Liāu-lí

Tī Ji̍t-pún liāu-lí si-siá-mo͘h tiā kui chiah hông chian ia̍h chìⁿ lâi chia̍h, lāi-bīn ê hî-nn̄g sī i-ê te̍k-sek chi it. Chit khoán chhài-sek tī Tâi-oân mā chiâⁿ liû-hêng.
Gettysburg Ián-káng

縮圖|329x329像素|Abraham Lincoln tī Gettysburg
**Gettysburg Ián-káng** (Gettysburg Address) sī tē-16 jīm Bí-kok Chóng-thóng Abraham Lincoln siōng chhut-miâ ê ián-káng, iā sī tī Bí-kok le̍k-sú siōng, hō͘ lâng ín-iōng siōng-chē pái ê chèng-tī-sèng ián-káng.

1863 nî 11 goe̍h 19 hō, sī Lâm-pak Chiàn-cheng tiong Gettysburg Chiàn-tò͘ kiat-sok liáu-āu 4 kò-goe̍h, Lincoln tī Pennsylvania Gettysburg ê Gettysburg Kok-ka Kong-bōng ê kiat-bō͘ gî-sek tiong hoat-piáu chit pái ián-káng, ai-tō tī 5 kò-goā-goe̍h ê Gettysburg Chiàn-tò͘ lāi tīn-bông ê kun-jîn. Lincoln ê ián-káng tī hit-kang tē-2 sūn-ūi hoat-piáu, lo̍h-bóe chiâⁿ-chò Bí-kok le̍k-sú siōng siōng úi-tāi ê ián-káng chi-it. Ēng bô-kàu 300 jī ê jī-sò͘, 2 kàu 3 hun-cheng ê sî-kan, Lincoln ēng To̍k-li̍p Soan-giân só͘ chi-chhî ê "lâng-lâng seⁿ-lâi pêng-téng" ê goân-chek, tiông-sin tēng-gī chit tiûⁿ lōe-chiàn; m̄-nā sī ūi-tio̍h liân-pang ê chûn-sio̍k hùn-tàu, mā sī "chū-iû ê sin-seng", kā chin-chiàⁿ ê pêng-téng chhoā hō͘ choân-thé kong-bîn.

Lūi-pia̍t:1863 nî Bí-kok
Lūi-pia̍t:Ián-káng
Lūi-pia̍t:Abraham Lincoln
Lūi-pia̍t:Lâm-pak Chiàn-cheng
Arctoidea

**Arctoidea** sī Chia̍h-bah-bo̍k tōng-bu̍t ē-té ê ē-bo̍k (*infraorder*), lāi-bîn hâm í-keng bia̍t-choa̍t ê Hemicyonidae, hiān-chûn ê Musteloidea (sé-hîm, âng niau-hîm), Pinnipedia (hái-sai, hái-pà), kap Ursidae (hîm).
Tenzing Norgay

**Tenzing Norgay** (1914 nî 5 goe̍h 29 ji̍t – 1986 nî 5 goe̍h 9 ji̍t), chhut-sì-miâ **Namgyal Wangdi**, sī Nepal ê Sherpa teng-san-ka. I sī ū kì-lio̍k tāi-seng peh chiūⁿ Everest Soaⁿ koan-tiám ê lâng, tong-sî kap Edmund Hillary chò-hóe oa̍h-tāng, ùi 1953 nî ê 5 goe̍h 29.
NFL

**Kok-ka Khak-kiû Liân-bêng** (*National Football League* **NFL**) sī Bí-kok-sek kha-kiû ê chit-gia̍p liân-bêng, lóng-chóng ū 32 tūi, ē-té hun NFC (Kok-ka Kha-kiû Tāi-hōe) kap AFC (Bí-kok Kha-kiû Tāi-hōe), siang-pêng ê koan-kun an-pâi tī Super Bowl pí-sài. In sī Pak Bí-chiu siāng-tōa ê chit-gia̍p ūn-tōng liân-bêng chi it.
Ūi-siòng

**Ūi-siòng** (Eng-gí: *phase*) sī pho-tōng ê sèng-chit chi it, sī pho-hêng (*waveform*) chiu-kî lāi-bīn bó͘ chi̍t tiám tī bó͘ sî-kan ê ūi-tì, ē-tàng ēng kak-tō͘ lâi piáu-ta̍t.

## Liân-kiat
* What is phase?
Jeanne-Marie Leprince de Beaumont

**Jeanne-Marie Leprince de Beaumont** (1711 nî 4 goe̍h 26 ji̍t – 1780 nî 9 goe̍h 8 ji̍t) sī Hoat-kok ê chok-ka, i sī *[[Bí-lú kap Iá-siù]]* siāng chai-miâ pán-pún ê chok-chiá.
Bí-lú kap Iá-siù

***Bí-lú kap Iá-siù*** (Hoat-gí: *La Belle et la Bête*) sī Hoat-kok siáu-soat-ka Gabrielle-Suzanne Barbot de Villeneuve goân-chok ê gín-á-kó͘, tāi-seng sī ùi 1740 nî chhut-pán tī *La Jeune Américaine et les contes marins* ("Siàu-liân Bí-kok-lâng kap Hái-siōng Kò͘-sū") lāi-bīn. Āu--lâi Jeanne-Marie Leprince de Beaumont koh têng siá kán-lio̍k ê kò͘-sū, chhut-pán tī 1757 nî ê *Magasin des enfants* ("Gín-á-tiàm") lāi, sǹg sī siāng thong-sio̍k ê pán-pún.

Lūi-pia̍t:Jî-tông bûn-ha̍k
Lūi-pia̍t:Gín-á-kó͘
Pì-bi̍t Hoe-hn̂g

***Pì-bi̍t Hoe-hn̂g*** (Eng-gí: *The Secret Garden*) sī Frances Hodgson Burnett ê siáu-soat, chi̍t khai-sí sī liân-sio̍k ê hêng-sek tùi 1910 nî khai-sí chhut-pán, ùi 1911 nî koh hoat-hêng goân-chéng ê pán-pún.
Frances Hodgson Burnett

**Frances Eliza Hodgson Burnett** (1849 nî 11 goe̍h 24 ji̍t – 1924 nî 10 goe̍h 29 ji̍t) sī Eng-kok chhut-sì, siàu-liân sî î-bîn kòe Bí-kok ê siáu-soat-ka kiam kio̍k-chok-ka. I ê jî-tông bûn-ha̍k chok-phín te̍k-pia̍t chhut-miâ, ū *[[Little Lord Fauntleroy]]* (1885–86 nî), *[[A Little Princess]]* (1905 nî), kap *[[The Secret Garden]]* (1911 nî) téng chok.
Samuel Johnson

**Samuel Johnson** (1709 nî – 9 goe̍h 18 ji̍t [kū-le̍k 9 goe̍h 7 ji̍t] – 1784 nî 12 goe̍h 13 ji̍t) sī Eng-lân ê chok-ka. Tû-liáu si-chok kap bûn-chiong, i koh pián liáu chi̍t pō͘ *[[Eng-gí Jī-tián (Samuel Johnson)|Eng-gí Jī-tián]]* (*A Dictionary of the English Language*), tùi Hiān-tāi Eng-gí chin ū éng-hióng.

Lūi-pia̍t:Eng-lân jîn-bu̍t
Helen Thanh Đào

**Ńg Chheng-thô** (阮菁桃; *Nguyễn Thanh Đào*),  gē-miâ hō-chò **Helen Chheng-thô** (*Helen Thanh Đào*; 海倫清桃), sī Oa̍t-lâm chhut-sin ê Tâi-oân cha-bó͘ ián-oân kiam chú-chhî-jîn, in ang sī Tâi-oân-lâng.

Lūi-pia̍t:Oa̍t-lâm ián-goân‎

Lūi-pia̍t:Tâi-oân sin-chū-bîn
Oân-seⁿ

**Oân-seⁿ** (灣生; わんせい *Wansei*) sī Ji̍t-pún sî-tāi tī Tâi-oân chhut-seⁿ ê Ji̍t-pún-lâng, pau-hâm Tâi-Ji̍t thong-hun ê kiáⁿ-jî. Ji̍t-pún tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn chiàn-pāi liáu-āu, ūi-tio̍h phòe-ha̍p Kok-bîn Chèng-hú ê bēng-lēng, ùi 1945 nî 12 goe̍h khai-sí kàu 1946 nî 4 goe̍h, pau-hâm Oân-seⁿ chāi-lāi ê toā-pō͘-hūn chāi-Tâi Ji̍t-pún-lâng lóng pī khián-hoán Ji̍t-pún, kan-na chhun chi̍t-koá kū-iú choan-gia̍p ki-lêng ê lâng lâu lo̍h-lâi pang-chō͘ chiàn-āu tiông-kiàn.
Hotaru no Hikari

**Hotaru no Hikari** (蛍の光), ì-sù sī "hóe-kim-ko͘ ê kng", sī chi̍t tiâu kái-pian chū So͘-kek-lân bîn-iâu Auld Lang Syne ê Ji̍t-pún koa-khek.

1881 nî, chit tiâu koa chiâⁿ-chò Ji̍t-pún it-poaⁿ sió-ha̍k-hāu ê chhiùⁿ-koa kàu-châi. 1895 nî, Tâi-oân chìn-ji̍p Ji̍t-pún sî-tāi liáu-āu, che mā chiâⁿ-chò chho͘-téng kàu-io̍k ê chhiùⁿ-koa kàu-châi. Chit-tiâu koa mā tī Ji̍t-pún ê pit-gia̍p tián-lé sú-iōng.
Chhun-thiⁿ ê Hoe-lúi

***Chhun-thiⁿ ê Hoe-lúi*** (春天的花蕊) sī chiân Ko-hiông-chhī bûn-hoà-kio̍k-tiúⁿ Lō͘-hân-siù chhòng-chok ê chi̍t tiâu Tâi-gí koa-si. Che sī Tân Chúi-píⁿ teh chham-soán Tâi-pak chhī-tiúⁿ sî ê kēng-soán koa-khek.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân-koa
O͘-niau Hêng-chìn-khek

***O͘-niau Hêng-chìn-khek*** (烏貓行進曲) sī chi̍t tiâu tī 1929 nî hoat-hêng ê siōng chá-kî ê Tâi-oân-koa. goân-chhiùⁿ-chiá sī Tâi-pak ê gē-toàⁿ Chhiu-siâm (秋蟾). O͘-niau tī Tâi-gí ê ì-sù sī "sî-kiâⁿ ê cha-bó͘ gín-á", koa-sû ê lōe-iông biâu-su̍t sin sî-tāi cha-bó͘-lâng ê sin su-sióng.
Kìm-koa

**Kìm-koa** (禁歌), he̍k-chiá **im-ga̍k sím-cha** (音樂審查), khó-lêng goân-chū kok-chióng tōng-ki, pau-hâm tō-tek, chèng-tī, kun-sū ia̍h-sī chong-kàu téng-téng lí-iû. Chia̍p-khoàⁿ ê chhiú-toāⁿ sī kìm-chí mûi-thé hòng-sàng pēng-chhiáⁿ siau-húi chhut-pán-phíⁿ. 

Tâi-oân pe̍h-sek khióng-pò͘ sî-kî ū chē-chē Tâi-oân-koa kap kî-thaⁿ koa-khek pī kìm.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī
Tō-lō͘ kau-thong

**Tō-lō͘ kau-thong** sī kiâⁿ-lō͘-lâng, khiâ kóaⁿ tōng-bu̍t--ê, ia̍h ūn-su khì-kū tī tō-lō͘ ê kau-thong oa̍h-tāng.
Lo̍h-hō͘ Siaⁿ

***Lo̍h-hō͘ Siaⁿ*** (落雨聲) sī Tâi-oân koa-toâⁿ thian-hiō Kang Hūi tī 1999 nî goân-chhiùⁿ ê chi̍t tiâu Tâi-oân-koa, siu-lo̍k tī choan-chip Poàⁿ Chùi Poàⁿ Chheng-chhíⁿ lāi, sī Kang Hūi ê tāi-piáu chok-phín chi-it. Lo̍h-hō͘-siaⁿ iû Chiu Kia̍t-lûn chok-khek, Png Bûn-san chok-sû, mā sī nn̄g lâng tī chhut-miâ chêng bē chhut ê tē-it tiâu koa. Chit tiâu koa siōng chhut-miâ ê chi̍t kù chiū sī "lo̍h-hō͘ siaⁿ, nā chi̍t tiâu koa".
Hông-hun ê Kò͘-hiong

***Hông-hun ê Kò͘-hiong*** (黃昏的故鄉) sī chi̍t tiâu Tâi-oân-koa, goân-chhiùⁿ-chiá sī Bûn-hā. Chit-tiâu koa goân-té sī chi̍t tiâu Ji̍t-pún-koa, Ji̍t-gí pán-pún ê goân-chhiùⁿ sī Mihashi Michiya; lo̍h-bóe chiah iû Bûn-hā hoan-chhiùⁿ chò Tâi-gí. Tī kòe-khì chē-chē Tâi-oân-lâng in-ūi tī Kok-bîn-tóng chèng-hú ê thóng-tī hā sī o͘-miâ-toaⁿ ê sêng-oân, tì-sú in 20-goā tang bô-hoat-tō͘ -tńg-lâi Tâi-oân, só͘-í in tī hái-goā ê chū-hōe tiong tiāⁿ-tiāⁿ ē chhiùⁿ chit-tiâu koa, hoâi-liām in ka-kī ê kò͘-hiong Tâi-oân. Che mā sī Kok-bîn-tóng thóng-tī hā ê chi̍t tiâu kìm-koa.
Tâi-oân-koa

**Tâi-oân-koa** (台灣歌) sī ēng Tâi-oân-ōe ián-chhiùⁿ ê Tâi-oân liû-hêng koa-khek.

Tâi-oân-koa iáu-koh ū chē-chē kóng-hoat, chhin-chhiūⁿ **Tâi-gí-koa** (台語歌), **Tâi-gí liû-hêng im-ga̍k** (台語流行音樂), **Tâi-gí koa-khek** (台語歌曲) téng-téng.
Sio Bah-chàng

***Sio Bah-chàng*** (燒肉粽), goân-miâ ***Bōe Bah-chàng*** (賣肉粽), sī Tâi-oân chiàn-āu sî-kî ê chi̍t tiâu Tâi-oân-koa, iû Tiuⁿ-khu Tong-siông chok-khek kiam chok-sû, tī 1949 nî hoat-piáu. I-ê goân-chhiùⁿ í-keng m̄-chai sī siáⁿ-lâng, tān-sī siōng ū-miâ ê ián-chhiùⁿ-chiá sī Keh Kim-hoat, mā sī i ê sêng-miâ-khek.
Kū-tâi-phiò

**Kū-tâi-phiò** (舊臺票),  chèng-sek miâ-chheng sī **Tâi-pè Tūi-oāⁿ-koàn** (臺幣兌換券), sī Tiong-hoâ Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ tī 1946 nî siū-khoân úi-thok Tâi-oân Gîn-hâng tī Tâi-oân hoat-hêng ê gîn-phiò. Hit-tang-chūn siong-tùi Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân Gîn-hâng-koàn sī "sin-tâi-phiò". Lo̍h-bóe tī 1949 nî 6 goe̍h 15 hō hoat-hêng Sin-tâi-phiò, só͘-í che chiū chiâⁿ-chò "Kū-tâi-phiò".

Tī tit-tio̍h chèng-sek siū-koân chìn-chêng, Tâi-oân Gîn-hâng tī 1946 nî 5 goe̍h 22 hō hoat-hêng Ku-tâi-phiò. Goân-chho͘ kan-na hoat-hêng 1 kho͘, 5 kho͘ kap 10 kho͘ ê gîn-phiò; 9 goe̍h 1 hō, hoat-hêng 50 kho͘ kap 100 kho͘ ê gîn-phiò; lo̍h-bóe koh in-ūi bu̍t-kè pho-tōng, hoat-hêng 500 kho͘ kap 1000 kho͘, sīm-chí kàu 1-bān kho͘ ê gîn-phiò; lēng-goā, sui-jiân bô chin-chiàⁿ hoat-hêng, tān-sī mā í-keng ìn-chè 100-bān ê gîn-phiò. Tī chìn-hêng pè-chè kái-kek liáu-āu, chiah ēng 4-bān oāⁿ 1 kho͘ ê hong-sek hoat-hêng Sin-tâi-phiò.

## Siong-koan
*Tâi-oân Gîn-hâng-koàn
*Sin-tâi-phiò
Tē-it-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò

Tē-it-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò tī 1949 nî 6 goe̍h 15 hō khai-sí hun-phoe hoat-hêng, iû Tâi-oân Gîn-hâng Tē-it Ìn-soat-chhiúⁿ ìn-chè.

## Kài-siāu
### Gîn-phiò

### Gîn-kak

## Siong-koan
*Sin-tâi-phiò

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Gîn-hâng
4chan

**4chan** sī chi̍t-ê í Eng-gí ûi chú ê tô͘-pang (*imageboard*) bāng-chām, it-poaⁿ post chok-chiá sī bô-miâ--ê. Pún bāng-chām sī 2003 nî 10 goe̍h 1 ji̍t khai-sí ūn-chok, ki-pún ê kò͘-chō sī o̍h Ji̍t-pún 2chan téng kâng lūi ê bāng-chām, chi̍t khai-sí sī siat hông tah tô͘-ōe kiam thó-lūn bàng-gah kap anime.

4chan tè-bé chiâⁿ chò sī Bí-kok chin chē bāng-lō͘ chhù-bûn-hòa ê seng-sán-tē.

Lūi-pia̍t:Hi-gí siā-khu
Tumblr

**Tumblr** sī 2007 nî David Karp chhòng-li̍p ê microblog kiam siā-hōe bāng-lō͘ bāng-chām. In tī 2013 în hō͘ Yahoo siu-bé.

Lūi-pia̍t:Hi-gí siā-khu
DeviantArt

**DeviantArt** sī 2000 nî 8 goe̍h 7 ji̍t khái-thong ê chi̍t-ê sòaⁿ-téng siā-lí bāng-chām, chú-iàu hō͘ ēng-chiá hoat-pián ōe-tô͘, iáⁿ-phìⁿ, hi̍p-siōng téng khoán ê gē-su̍t chok-phín

Lūi-pia̍t:Hi-gí siā-khu
GitHub

**GitHub** sī chi̍t-ê Git repository siu-khǹg ho̍k-bū, lī-ēng Git ê kong-lêng hō͘ ēng-chiá lâi si̍t-hêng hoat-piáu pán-pún khòng-chè kap goân-sú-bé koán-lí.

## Chù-kái

## Gōa-pō͘  liân-kiat

*
Tē-jī-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò

Tē-jī-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò tī 1949 nî 7 goe̍h 5 hō khai-sí hun-phoe hoat-hêng, iû Tiong-iong Ìn-soat-chhiúⁿ Tâi-pak-chhiúⁿ ìn-chè. Chit-thò gîn-phiò ê 100 îⁿ bīn-ta̍t in-ūi bîn-chiòng kiaⁿ-hiâⁿ thong-hòe phòng-tiòng, só͘-í iân-tî kàu 1961 nî 6 goe̍h 9 hō chiah chèng-sek hoat-hêng.

## Kài-siāu
### Gîn-phiò

## Siong-koan
*Sin-tâi-phiò
Git

**Git** sī chi̍t khoán pán-pún khòng-chè hē-thóng, ē-tàng kì-lio̍k tiān-náu tóng-àn ê kái-tōng, chéng-ha̍p to-jîn tùi hia tóng-àn só͘ chò ê khang-khòe. Pún hē-thóng chú-iàu sī ēng ùi nńg-thé ê khai-hoat téng-bīn, chóng-sī ia̍h ū lâng ēng i lâi kì-lio̍k bûn-kiāⁿ téng ta̍k khoán tóng-àn.
Tē-saⁿ-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò

Tē-saⁿ-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò tī 1950 nî khai-sí hoat-hêng, chit-thò gîn-phiò ê 10 îⁿ kap 50 îⁿ bīn-ta̍t kan-na ē-tàng tī Kim-mn̂g kap Má-chó͘ liû-thong.

## It-lám-piáu
### 1 îⁿ

### 5 îⁿ

### Kim-mn̂g kap Má-chó͘ choan-iōng

## Siong-koan
*Sin-tâi-phiò
Tē-gō͘-thò Hoâiⁿ-sek Sin-tâi-phiò

**Tē-gō͘-thò Hoâiⁿ-sek Sin-tâi-phiò** tī 1999 nî iû Tiong-iong Ìn-chè-chhiúⁿ ìn-chè, 2000 nî 7 goe̍h khai-sí hoat-hêng liû-thong. Chit-ê pán-pún thê-seng chin-gūi te̍k-teng, cheng-ka ki-khì piān-sek kong-lêng. Kiat-ha̍p Au-chiu-sek tiān-náu kò͘-tô͘ kap Bí-kok-sek chhiú-kang tiau-khek ki-gē. Lóng-chóng ū 2000 îⁿ, 1000 îⁿ, 500 îⁿ, 200 îⁿ kap 100 îⁿ 5 chióng bīn-gia̍h, put-kò 2000 kap 5000 îⁿ ê sú-iōng-lu̍t khah-kē. Tû-liáu 100 îⁿ kap 200 îⁿ pó-liû chèng-tī jîn-bu̍t ê hêng-siōng, 500 îⁿ bīn-gia̍h í-siōng kái-chò í kàu-io̍k, kho-ha̍k kap thé-io̍k chò-ûi chú-te̍k, pòe-bīn kái-chò í Tâi-oân pó-io̍k-lūi tōng-bu̍t kap hong-kéng bêng-sèng; siōng-kài te̍k-pia̍t ê sī 1000 îⁿ kap 500 îⁿ ê jîn-bu̍t sī chin-chiàⁿ ū hit-ê lâng chûn-chāi; kî-tiong, 1000 îⁿ ê pòe-bîn sī 4 ê gín-á, só͘-í tiāⁿ-tiāⁿ hō͘ Tâi-oân-lâng hō-chò "sió-pêng-iú" (小朋友).

## It-lám-piáu

## Siong-koan
*Sin-tâi-phiò
Tâi-oân Gîn-hâng-koàn

**Tâi-oân Gîn-hâng-koàn** (臺灣銀行券) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi tī Tâi-oân thong-hêng ê chîⁿ, iû Tâi-oân Gîn-hâng hoat-hêng, si̍t-chè ê sú-iōng nî-hān tāi-io̍k sī ùi 1900 nî-tāi kàu 1946 nî ûi-chí. Tâi-oân le̍k-sú siōng ê tē-it tiuⁿ hiān-tāi choá-phiò chiū sī tī 1899 nî 9 goe̍h hoat-hêng ê Tâi-oân Gîn-hâng-koàn ê 1 îⁿ gîn-phiò.

## Phiò-bīn-gia̍h

## Siong-koan
*Ji̍t-îⁿ
*Tiâu-sián Gîn-hâng-koàn
*Kū-tâi-phiò
*Sin-tâi-phiò
Ozaki Yutaka

**Ozaki Yutaka** (尾崎 豐; ) sī chi̍t ūi Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ chhut-sin ê cha-po͘ koa-chhiú, chok-sû-ka kiam chok-khek-ka.
Tē-sì-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò

Tē-sì-thò Ti̍t-sek Sin-tâi-phiò tī 1954 nî khai-sí hoat-hêng, iû Tâi-oân Gîn-hâng Ìn-soat-só͘ ìn-chè.

## It-lám-piáu
### Gîn-phiò

### Gîn-kak-á

## Siong-koan
*Sin-tâi-phiò
Lâm-sek hô͘-chhiu

**Lâm-sek hô͘-chhiu** (Hoat-gí: *Barbe bleue*) sī chi̍t-ê Hoat-kok ê gín-á-kó͘, hiān-chûn siāng chai-miâ ê pán-pún, sī Charles Perrault ùi 1697 nî siá--ê, tong-sî hoat-piáu tī *[[Histoires ou contes du temps passé]]* ("Sek-sî ê Kò͘-sū kap Gín-á-kó͘") lāi-bīn.

Kò͘-sū lōe-iông tāi-khài sī kóng chi̍t-ê hái-chhat ē kā chhōa--lâi ê bó͘ thâi--sí, kap kî-tiong chi̍t-ê bó͘ chhōe oa̍h-lō͘ ê tāi-chì.

## Chù-kha

Lūi-pia̍t:Hoat-kok bûn-ha̍k
Thô-thài-lông

**Thô-thài-lông** (桃太郎 *momotarô*) sī Ji̍t-pún ê bîn-ōe (民話). It-poaⁿ kò͘-sū sī kóng chi̍t-ê tùi thô-á ni̍h seⁿ--chhut-lâi ê cha-po͘ gín-á hō͘ chi̍t tùi âng-á-bó͘ khioh lâi chhī, tè-bé koh chah kibidango (chi̍t khoán môa-chhî) chhut-khì koán kúi ê tāi-chì.
Bàn-bà

**Bàn-bà** chng tī chū-tōng-chhia thâu-pō͘ he̍k-chiá bóe-pō͘, kha̍p-chhia sî khó siu pī-chìn chi hāu, kiám-bián chhia-sin sún-siong. Bán-bà khí-chho͘ í kǹg-thih se̍k-ê, jiân-āu chiām-chiām kái iōng Sok-ka téng kî-tha khin-chit kim-sio̍k bu̍t-liāu, kî-tiong iū í sok-ka ûi chú-iàu. Tû-liáu bàn-bà chi-goā, khah-chhia kap o̍at-iá-chhia iáu tī thâu bóe ka chng hông hō͘ kè siang-tāng pó-hō͘, pī-bián kho̍k tiong sún-siong.

Lūi-pia̍t:Ki-hâi kang-têng
Lūi-pia̍t:Chū-tōng-chhia
Lūi-pia̍t:Ki-su̍t
Charles James

**Charles Wilson Brega James** (1906 nî 7 goe̍h 18 ji̍t – 1978 nî 9 goe̍h 23 ji̍t) sī Eng-lân chhut-sì ê ho̍k-chong siat-kè-su. I tiām Bí-kok ê Chicago khai-sí i-ê sū-gia̍p, tè-bé koh sóa khò New York Chhī. I tī tāi-khài 1947 kàu 1954 nî kî-kan liáu-āu chin oa̍h-hiáⁿ.

## Chham-khó
*
Kebaya

**Kebaya** sī chi̍t khoán Ìn-nî-sek ê ho̍k-chong, chú-iàu sī chāi-tē cha-bó͘-lâng teh chhēng, ū hun tn̂g kàu io-pō͘ ê *kabaya pendek* kap tn̂g kàu kha-thâu-u ê *kebaya panjang*.

## Chham-khó
*
Blouse

**Blouse** ("bu-làu-suh") sī chi̍t khoán sang khoah ê saⁿ, hiān-taⁿ it-poaⁿ sī chí cha-bó͘-lâng teh chhēng--ê. Che sī Au-chiu lú-sèng tī 19 sè-kí āu-kî khai-sí chhēng siat-chuh khoán ê saⁿ liáu-āu liû-hêng--khì-lâi-ê. Tong-sî chhut-hiān Eng-gí kiò chò *waist* ia̍h *shirtwaist* ê blouse. Mā sī tāi-seng hông tōa-liōng seng-sán ê lú-sèng ho̍k-chong chi̍t khoán, tè-bé tio̍h piàn chò sī cha-bó͘ kang-lâng ê chhēng-chhah.

20 sè-kí bóe-kî blouse kè-sio̍k ū siū sin siat-kè éng-hióng ê khoán-iūⁿ chhut-hiān.

## Chham-khó
*
Koàn-chhun

**Koàn-chhun** (眷村) sī ùi 1949 nî khai-sí kàu 1960 nî-tāi, in-ūi Tē-jī-chhù Kok-Kiōng Lōe-chiàn sit-lī ê Kok-bîn-tóng chèng-hú poaⁿ-soá kàu Tâi-oân liáu-āu, kin-sûi Kok-bîn-tóng ê chia-ê lâi-chū Tiong-kok sì-kè ê Tiong-hoâ Bîn-kok Kok-kun kap in-ê ka-sio̍k só͘ toà ê siā-khu. It-poaⁿ ê koàn-chhun sī iû chèng-hú só͘ heng-kiàn kap phòe-tì ê, tān-sī lo̍h-bóe mā ū chē-chē Êng-bîn kap in ka-sio̍k chū-hêng khí-chō ê toā hoān-ûi ûi-kiàn.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê goā-séng-lâng
Tóng-gōa ūn-tōng

**Tóng-gōa ūn-tōng** (黨外運動) sī Tâi-oân tī 1986 nî Bîn-chìn-tóng sêng-li̍p chìn-chêng, iû hit-tong-sî hui-Kok-bîn-tóng-che̍k ê **tóng-gōa** (黨外) jîn-sū kap thoân-thé só͘ hêng-sêng ê chhin-chhiūⁿ chèng-tóng ê Tâi-oân bîn-chú-hòa tīn-iâⁿ. Tong-sî it-tóng choan-chèng ê Tiong-kok Kok-bîn-tóng chèng-hú si̍t-hêng kài-giâm kap ui-khoân thóng-tī, pak-toa̍t kap táⁿ-ap jîn-bîn chi̍p-hōe kap kiat-siā ê chū-iû, pau-hâm cho͘-chit chèng-tóng. hoán-tùi-phài kap to̍k-li̍p jîn-sū tī iáu-bōe chèng-tóng chìn-chêng, ēng tóng-goā ê miâ-gī teh thui-tōng Tâi-oân bîn-chú-hoà. Ài chù-ì ê sī, chia-ê tóng-goā léng-siù chú-iàu ê sò͘-kiû sī hoán-tùi Kok-bîn-tóng, hām lo̍h-bóe ê Tâi-oân to̍k-li̍p ūn-tōng pēng-bô choa̍t-tùi ê koan-liân.
Má Eng-kiú chèng-hú

**Má Eng-kiú chèng-hú**, sio̍k-chheng **Má-chèng-hú** (馬政府), sī Má Eng-kiú tam-jīm Tiong-hoâ Bîn-kok tē-12 kap tē-13 jīm chóng-thóng kî-kan ê Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú. Má Eng-kiú ùi 2008 nî 5 goe̍h 20 chiū-jīm khai-sí, keng-kòe tiong-kan 2012 nî ê chi̍t pái liân-jīm sêng-kong, chòe-āu tī 2016 nî 5 goe̍h 20 sià-jīm; chêng-āu lóng-chóng 8 tang. 8 tang í-lâi, lóng-chóng ū 6 ê lōe-koh, hun-pia̍t sī Lâu Tiāu-hiân lōe-koh, Gô͘ Tun-gī lōe-koh, Tân Chhiong lōe-koh, Kang Gî-hoâ lōe-koh, Mô͘ Tī-kok lōe-koh kap Tiuⁿ Siān-chèng lōe-koh; chia-ê lōe-koh sêng-oân toā-poàⁿ lóng sī Tiong-kok Kok-bîn-tóng ê tóng-oân.

Lūi-pia̍t:Tiong-hoâ Bîn-kok chóng-thóng jīm-kî
Age of Empires (iû-hì)

***Age of Empires*** (**AoE**) sī 1997 nî tī Bí-kok khai-sí chiūⁿ-chhī ê chi̍t thò í le̍k-sú chò ki-chhó͘ ê si̍t-sî chiàn-lio̍k tiān-náu iû-hì. Khai-hoat-chiá sī Ensemble Studios, hoat-hêng-siong sī Microsoft. Iû-hì ê lōe-iông sī hō͘ sńg-chiá chhau-chok niáu-chhōa bó͘ chi̍t-ê kó͘ bûn-bêng ê keng-kòe 4-ê sî-tāi ê chiàn-cheng.

Lūi-pia̍t:Age of Empires
Thài-iông (Phok-bûn-koán)

**Thài-iông** (太陽 *taiyô*) sī Ji̍t-pún chhut-pán-siā Phok-bûn-koán (博文館) hoat-hêng ê chóng-ha̍p cha̍p-chì, 1895 nî khai-sí hoat-hêng, kài 1928 nî thêng-chí.
Lâu Tiāu-hiân lōe-koh

**Lâu Tiāu-hiân lōe-koh** (劉兆玄內閣) tī 2008 nî 5 goe̍h 20 cho͘-sêng, sī Tâi-oân Má Eng-kiú chèng-hú ê tē-it ê lōe-koh, hêng-chèng-īⁿ-tiúⁿ sī Lâu Tiāu-hiân. Chit-ê lōe-koh ê sêng-oân í chip-chèng-tóng Tiong-kok Kok-bîn-tóng ê tóng-oân ûi-chú. 2009 nî 8 goe̍h, in-ūi Tâi-oân tiong-lâm-pō͘ hoat-seng Pat-pat chúi-chai, giâm-tiōng ê lâng-miā kap châi-bu̍t sún-sit ín-hoat bîn-chiòng tùi Lâu Tiāu-hiân lōe-koh hêng-chèng ê chit-gî kap bô-sìn-jīm, ín-khí bîn-oàn, só͘-í lo̍h-bóe tī 2009 nî 9 goe̍h 7 hō ē-po͘ 17 tiám 15 hun tiàu-khai kì-chiá-hōe soan-pò͘ tī 9 goe̍h 10 hō chóng-sû.
Thài-iông (khu-pia̍t-ia̍h)

**Thài-iông** ū khó-lêng sī chí:

* Ji̍t-thâu
* Kap Ji̍t-thâu kâng-lūi ê chheⁿ

## Chhut-pán-bu̍t
* Thài-iông (Phok-bûn-koán), Ji̍t-pún cha̍p-chì
* *[[The Sun]]*, Eng-kok sin-bûn-chóa
It-sè-it-goân-chè

**It-sè-it-goân-chè** (一世一元制) sī kun-ông chāi-ūi kî-kan kan-na sú-iōng chi̍t ê liân-hō ê chè-tō͘, chú-iàu iû hàn-jī bûn-hoà-khoan ê kok-ka chhái-iōng.

## Tiong-kok
Tiong-kok ê it-sè-it-goân-chè sī ùi Bêng-tiâu khai-sí, lo̍h-bóe chiū it-ti̍t iân-iōng kàu Chheng-tiâu bia̍t-bông ûi-chí. Che mā sī hiān-chāi ê lâng chia̍p-chia̍p ēng liân-hō lâi chheng-ho͘ Bêng Chheng nn̄g ê ông-tiâu tè-ông ê goân-in.
Thài-iông-piáⁿ

**Thài-iông-piáⁿ** (太陽餅) sī Tâi-oân chi̍t khoán mī-hún pau be̍h-gê-ko téng tiⁿ-liāu chò āⁿ hang--chhut-lâi ê piáⁿ. Chè-chō hong-sek kap kháu-bī sī 19 sè-kí í-lâi tiām Tâi-tiong hoat-tián--ê, nā hō-miâ sī 1950 nî-tāi Lîm Siāu-siông (林紹崧) khui Thài-iông-tông piáⁿ-tiàm ê sî-chūn chiah hō--ê.

Chóng-sī in-ūi chù-chheh siong-phiau kap siong-gia̍p teng-kì ê būn-tê, Tâi-oân kok-tē iû-kî sī Tai-tiong chhī-lāi ū chē keng bô-kâng lâng keng-êng ê "Thài-iông-tông" teh bē thài-iông-piáⁿ sán-phín.

Lūi-pia̍t:ko-piáⁿ
Lūi-pia̍t:Tâi-tiong-chhī ê bûn-hòa
Ji̍t Boán Gī-tēng-su

**Ji̍t Boán Gī-tēng-su** (日滿議定書) sī tī 1932 nî 9 goe̍h 15, iû Tāi Ji̍t-pún Tè-kok hām Boán-chiu-kok chhiam-sú ê gī-tēng-su. Ji̍t-pún tāi-piáu sī lio̍k-kun tāi-chiòng Mutō Nobuyoshi, ah Boán-chiu-kok tāi-piáu sī kok-bū chóng-lí Tēⁿ Hàu-su. Siang-hong tī Sin-kiaⁿ chhiam-jī. Gī-tēng-su ê lōe-iông sī Ji̍t-pún sêng-jīn Boán-chiu-kok, jî-chhiáⁿ Boán-chiu-kok ê léng-thó͘ iû Ji̍t-pún kap Boán-chiu siang-hong kiōng-tông hông-ōe.

Lūi-pia̍t:Boán-chiu-kok
Ti̍t-lē kun-hoa̍t

**Ti̍t-lē kun-hoa̍t** (直隸軍閥), he̍k-chiá **Ti̍t-hē** (直系), sī Pak-iûⁿ kun-hoa̍t ê chi̍t ê phài-hē, chú-iàu ê sè-le̍k hoān-ûi tī Ti̍t-lē-séng.
Hō͘-hoat Kun-chèng-hú

**Hō͘-hoat Kun-chèng-hú** (護法軍政府) sī Tiong-hoâ Bîn-kok chho͘-kî sêng-li̍p ê chèng-hú, 1917 nî 9 goe̍h chhe 1 tī Kńg-chiu sêng-li̍p.
Kok-bîn-tóng chèng-hú

**Kok-bîn-tóng chèng-hú** (國民黨政府):
*Chiúⁿ Kài-se̍k chèng-hú (1948~1975)
*Giâm Ka-khàm chèng-hú (1975~1978)
*Chiúⁿ Keng-kok chèng-hú (1978~1988)
*Lí Teng-hui chèng-hú (1988~2000)
*Má Eng-kiú chèng-hú (2008~2016)
Bîn-chìn-tóng chèng-hú

**Bîn-chìn-tóng chèng-hú** (民進黨政府):
*Tân Chúi-píⁿ chèng-hú (2000~2008)
*Chhoà Eng-bûn chèng-hú (2016~taⁿ)
Kúi-tō-ki

**Kúi-tō-ki** (Eng-gí: *orbiter*) sī chi̍t lūi thài-khong-chûn, hông sàng kòe bó͘ lia̍p he̍k-chheⁿ (ia̍h pa̍t khoán seng-thé) hū-kīn, se̍h hit lia̍p he̍k-chheⁿ tńg-se̍h, siu-chi̍p kho-ha̍k tiāu-cha chu-liāu.

## Chham-khó
*
Pak-iûⁿ Kun-hoa̍t

**Pak-iûⁿ Kun-hoa̍t** (北洋軍閥) sī Tiong-hoâ Bîn-kok chho͘-kî siōng tiōng-iàu ê Bîn-kok kun-hoa̍t sè-le̍k chi-it, iû Oân Sè-khái só͘ pôe-si̍t ê Pak-iûⁿ-kun ê chú-iàu chiòng-léng lâi cho͘-sêng. Oân Sè-khái chip-chiáng chèng-khoân liáu-āu, i-ê Pak-iûⁿ-kun ê chú-iàu chiòng-léng hiông-pà-it-hong; tī 1916 nî Oân Sè-khái kòe-sin liáu-āu, in-ūi bô-lâng ū-hoat-tō͘ léng-tō kui-ê Pak-iûⁿ kun-tūi kap chèng-khoân, tì-sú chia-ê léng-tō-chiá kok-chū tī tē-hng koah-kì, chòe-āu hun-lia̍t. Pak-iûⁿ Kun-hoa̍t miâ-gī-siōng sī chiap-siū Pak-iûⁿ Chèng-hú ê chi-phòe, tān-sī Pak-iûⁿ Chèng-hú si̍t-chè-siōng sī iû tī bô-kāng sî-kî sè-le̍k pí-kàu kiông ê chi̍t hong só͘ khòng-chè, Pak-iûⁿ Chèng-hú tùi chi̍t-sì-kè ê kun-hoa̍t sè-le̍k ê si̍t-chè khòng-chè khah bô-la̍t.

Lūi-pia̍t:Bîn-kok ê kun-hoa̍t
Maya

**Maya** ū khó-lêng sī chí:

* Maya bûn-bêng, Maya-lâng
* La Maya, Se-pan-gâ chng-siā
* Maya (nńg-thé)

## Beh kâng ê jī
* Maia
Super Bowl

**Super Bowl** ("sú-phoh bó͘"/"chhiau-kip óaⁿ") sī Bí-kok ê Bí-kok-sek kha-kiû chit-gia̍p liân-bêng NFL nî-tō͘ koan-kun-chiàn. In tī bí chi̍t tang ê nî-thâu kí-hêng, koat-tēng chêng chi̍t tang sài-kùi (*season*) ê koan-kun. 

Ta̍k nî Super Bowl ê hō-miâ tōa-pō͘-hūn sī chiàu Lô-má sò͘-jī lâi pian hoan-hō, pí-lūn 1967 nî 1 goe̍h 15 chiō kí-hêng liáu Super Bowl I.
La-gú-bih liân-ha̍p

**La-gú-bih liân-ha̍p** (Eng-gí: *rugby union*) sī chi̍t khoán la-gú-bih ūn-tōng, sī tùi 19 sè-kí Eng-lân hoat-tián chhut--lâi-ê. Sī nn̄g khoán chú-liû ê la-gú-bih kui-chek chi it. It-poaⁿ sī 15 lâng chi̍t tūi, siang tūi tī kiû-tiûⁿ téng tùi-khòng.

## Siong-koan
* La-gú-bih liân-bêng
Sakai Masato

**Sakai Masato** () sī Ji̍t-pún ti-miâ cha-po͘ ián-oân, sio̍k-î , khan-chhiú ûi ián-oân Kanno Miho. Waseda Tāi-ha̍k tē-chi̍t bûn-ha̍k-pō͘ Tiong-kok bûn-ha̍k choan-siu ī-gia̍p. In-ûi ián-chhut *[[Hanzawa Naoki]]* kap *[[Legal High]]* hē-lia̍t jî kńg ûi Hôa-jîn-khoân koan-chiòng só͘ ē-hiáu. The Drama Academy Awards le̍k-sú chiūⁿ ûi-chi̍t chi̍t-lâng liân-sio̍k nn̄g kài chòe-ka cha-po͘ chú-kak tit-chú, ián-ki chan kah phêng ûi "hí nō͘ ai lo̍k lóng iōng chhiò-iông lâi pió-hiān".

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún cha-po͘ ián-goân
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún tiān-iáⁿ ián-goân
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún tiān-sī ián-goân
Gián-kiù-sek

縮圖|Gián-kiù-sek
**Gián-kiù-sek**, chi̍t pō͘-hūn mā kiò **si̍t-giām-sek**, sī choan-bûn hō͘-lâng tī siū khòng-chè ê khoân-kéng chò gián-kiù kap si̍t-giām ê só͘-chāi.

Gián-kiú-sek ê Eng-gí sī *laboratory*, chi̍t jī ū-sî mā hông ēng-lâi hō kui-ê gián-kiù ki-koan.
Ti-ko-liāng Kū-lo̍k-pō͘

**Ti-ko-liāng Kū-lo̍k-pō͘** (豬哥亮俱樂部) sī 1990 nî kàu 1994 nî kî-kan Kū-teng Io̍k-lo̍k (巨登育樂) hoat-hêng ê chhan-thiaⁿ-sió͘ lio̍k-iáⁿ-tòa chiat-bo̍k, chè-chok-jîn sī Iûⁿ Teng-khoe (楊登魁).
A-phá-tò

**A-phá-tò** (*apartment*), he̍k-chiá **kong-gū** (公寓), sī chi̍t chióng chi̍p-ha̍p chū-the̍h, sī tī siâⁿ-chhī chiâⁿ chia̍p-khoàⁿ ê te̍k-iú hiān-siōng.

Lūi-pia̍t:A-phá-tò
Sok-sià

**Sok-sià** (宿舍) sī chi̍t chióng thê-kiong hō͘ ha̍k-seng ia̍h-sī kong-si chit-oân toà ê só͘-chāi, it-poaⁿ lóng kúi-nā ê toà chò-hóe. Nā-sī sī ha̍k-hāu hong-bīn choan-bûn cho͘ hō͘ ha̍k-seng sòe kap toà ê sok-sià, tiāⁿ-tiāⁿ mā hō-chò **ha̍k-liâu** (學寮). Sok-sià ê siat-pī ùi kan-na ū ki-pún ê bîn-chhn̂g kap kiōng-iōng ê e̍k-keng-á, kàu thê-kiong chú-chia̍h ê chàu-kha kap hiu-hân ê siat-pī chhin-chhiūⁿ tiān-sī kap ūn-tōng khì-châi.
Lūi-pia̍t:Chhù
Keng-i-sek

**Keng-i-sek** (更衣室) sī tī hái-po͘, kha-kiû-tiûⁿ, kiān-sin-pâng, iû-éng-tî téng-téng su-iàu oāⁿ-saⁿ ê só͘-chāi it-tēng ū ê siat-si; pō͘-hūn bô keng-i-sek ê só͘-chāi ē-tàng ēng piān-só͘ lâi tāi-thè.
Kū-lo̍k-pō͘

**Kū-lo̍k-pō͘** (俱樂部; *club*; si̍t-chè tiāⁿ ho͘ **khu-lo̍k-pō͘**) sī ū bó͘-chióng kāng-khoán hèng-chhù ê lâng chū-chi̍p tàu-tīn, chìn-hêng siā-hōe kau-chè, bûn-hoà gû-lo̍k téng-téng oa̍h-tāng ê cho͘-chit kap só͘-chāi, hām it-poaⁿ ê siau-hùi tiûⁿ-só͘ bô-kāng.
Pia̍t-chong

**Pia̍t-chong** (別莊), he̍k-chiá **pia̍t-sū** (別墅), sī chi̍t chióng su-jîn ê khiā-ke. Pia̍t-chong thong-siông sī chi̍t keng ia̍h-sī chē-chē keng to̍k-li̍p ê kiàn-tio̍k-bu̍t, it-poaⁿ mā ū su-jîn ê hoe-hn̂g, chiàm-tē bīn-chek pí it-poaⁿ khiā-ke toā.
Toā-thiaⁿ

**Toā-thiaⁿ** (大廳; *hall*) sī chhù-téng kap ū 4 pêng chhiûⁿ-piah khoân-se̍h ê pâng-keng.

Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k-ha̍k
Chúi-tō-chúi

**Chúi-tō-chúi** (水道水), he̍k-chiá **chū-lâi-chúi** (自來水), sī chúi-tō-chúi kong-si kā lâi-chū ô͘-po̍h, hô-chhoan, chéⁿ-chúi ia̍h-sī chúi-khò͘ ê tām-chúi, keng-kòe chēng-chúi ê kòe-têng, chòe-āu keng-iû chúi-tō su-sàng hō͘ iōng-hō͘ ê chúi. Tī chi̍t-koá kok-ka, chúi-tō-chúi pit-su hû-ha̍p kok-ka seng-oa̍h ím-iōng-chúi ê ōe-seng piau-chún, chit-khoán chúi chiū ē-tàng ti̍t-chiap lim, bô chúi chiū ài koh choaⁿ--kòe.
Tiān-pió

**Tiān-pió** (電表) sī chi̍t chióng the̍h-lâi chhek-liông tiān-goân ê gî-khì.

## Siong-koan
*Chúi-pió
*Gá-suh-pió
Chúi-pió

**Chúi-pió** (水錶) sī chi̍t chióng the̍h-lâi chhek-liông chúi sú-iōng-liōng ê chong-tì. Tī chúi-tō-chúi ê iōng-hō͘-toan chin chia̍p-khoàⁿ.

## Siong-koan
*Tiān-pió
*Gá-suh-pió
Ím-iōng-chúi

**Ím-iōng-chúi** (飲用水) sī kū-iú it-tēng phín-chit khòng-koán, ē-sái the̍h-lâi ím-iōng, bōe chō-sêng liâm-mi ia̍h-sī tn̂g-kî gûi-hāi ê chúi. Tī to-sò͘ ê sian-chìn-kok, tio̍h-sǹg kan-na ū chin kē pí-lē ê chúi sī si̍t-chè the̍h-lâi ím-iōng kap chú-chia̍h, tān-sī in-ê ka-têng, siong-gia̍p kap kang-gia̍p iōng-chúi lóng í-keng ta̍t-tio̍h ím-iōng-chúi ê piau-chún. Tī thong-sè-kài toā-pō͘-hūn ê tē-khu, jîn-lūi bô-hoat-tō͘ tit-tio̍h kàu-gia̍h ê ím-iōng-chúi, só͘ sú-iōng ê chúi ê lâi-goân toā-poàⁿ siū-tio̍h pēⁿ-goân-thé, kòe-liōng to̍k-sò͘ ia̍h-sī hiân-phû-bu̍t ê u-jiám, tùi lâng ê kiān-khong put-lī. It-tàn lâng khì lim tio̍h ia̍h-sī chia̍h tio̍h siū-tio̍h u-jiám ê chúi-thé, ē chō-sêng toā kui-bô͘ ê kip-sèng ia̍h-sī bān-sèng ê pēⁿ-chèng, che sī chē-chē kok-ka ê chú-iàu sí-in.
Lí Tióng-êng Hòa-ha̍k Kang-gia̍p

**Lí Tióng-êng Hòa-ha̍k Kang-gia̍p Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (李長榮化學工業股份有限公司) sī Tâi-oân ê chi̍t keng hòa-ha̍k kang-gia̍p kong-si, sī Lí Tióng-êng Chi̍p-thoân ê chú-kong-si, ia̍h sī in chú-iàu ê sū-gia̍p. In ê chóng-pō͘ tī Ko-hiông-chhī Sió-káng-khu ê Tiong-nâ-á (中林子).

## Liân-kiat
* 李長榮化工
Tn̂g Êng Thih-kang-chhiúⁿ

**Tn̂g Êng Thih-kang-chhiúⁿ Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (唐榮鐵工廠股份有限公司) sī Tâi-oân chi̍t keng í seng-sán su-tén-lè-suh ûi chú ê kǹg-thih kong-si. In ê chóng-pō͘ tī Ko-hiông-chhī ê Sió-káng-khu lāi.

## Siong-koan
* Tn̂g Êng

## Liân-kiat
* 唐榮鐵工廠全球資訊網
Pâi-siat-bu̍t

**Pâi-siat-bu̍t** (排泄物) sī tī seng-bu̍t ê siau-hoà kòe-têng tiong só͘ pâi-siat ê kò͘-thé kap e̍k-thé. Tùi lâng lâi kóng, kî-si̍t chiū sī jiō kap sái, "pâi-siat" sī pí-kàu oán-choán ê kóng-hoat.
Ngô͘ Khun-jū

**Ngô͘ Khun-jū** (吳焜裕;1959 nî 2 goe̍h 20 ji̍t chhut-sì） sī Tâi-oân Ka-gī-koān chhut-sin ê Bîn-chú Chìn-pō͘ Tóng tē-9 kài put-hun-khu thâu-miâ li̍p-hoat uí-oân, ia̍h-sī kong-kiōng oē-seng kap si̍t-phín an-choân ha̍k-chiá.
Georges Bizet

**Georges Bizet** () sī Hoat-kok ê 1 ê chok-khek-ka. I choè chhut-miâ ê chok-phín sī *[[Carmen]]*.
Gō͘-lí-nâ

**Gō͘-lí-nâ** (五里林) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Kiô-thâu-khu lāi ê chi̍t-ê chng-siā.

## Tē-lí
Pún chng só͘-chāi tī Kiô-á-thâu, ia̍h tio̍h sī Kiô-thâu chhī-khu sai-pak-pêng; Óa tī Tián-pó-khe lâm hōaⁿ.

## Le̍k-sú
Pún chng kiam sì-ûi tē-hng sī 1920 nî só͘ siat Lâm-chú-chng ē-té ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1939 nî thóng-kè, ū siông khiā jîn-kháu 3020 lâng, 401 hō͘.

1944 nî, Lâm-chú-chng hòe-chí, Gō͘-lí-nâ tōa-jī hông pun ji̍p Kong-san-ke, chiàn-āu koh koah hō͘ sin siat ê Kiô-thâu-hiong.

Goân Gō͘-lí-nâ tōa-jī, chiàn-āu pun chò Tong-lîm-lí, Se-lîm-lí kap Ō͘-liâu-lí koán-lí. Lāi-bīn Tong-lîm kap Se-lîm 2 lí sī Gō͘-lí-nâ chng-siā só͘-chāi-tē. Nā Ō͘-liâu-lí koán-lāi sī lēng-gōa ê Ō͘-liâu chng-siā.

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Hoa Chhian-kut

***Hoa Chhian-kut*** (花千骨, ) sī kái phian chū freshkó kó ê hiân hòan sió soat *Sian-kiap Kî-iân chi Hoa chhian-kut*, î 2014 nî 5 go̍eh 6 ji̍t tī Kńg-sai khui-ki, 9 go̍eh sat-chheⁿ。Chú-iàu kóng Hoa Chhian-kut kap Pe̍h Chí-ōe su-tô͘ ê sîn-sian kap ài-chêng kò͘-sū.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok iáⁿ-chi̍p
Lūi-pia̍t:Tiong-kok jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Hi-kò͘-lūi kak-sek
Chhian-kut
Un-e̍k

**Un-e̍k** sī 1 chióng toā-hêng pēng-chhiáⁿ ū thoân-jiám lêng-le̍k ê liû-hêng-pēⁿ.

## koh khoàⁿ
*Hek-sú-pēng
Saⁿ-tè-chhù (Liông-chéⁿ-khu)

**Saⁿ-tè-chhù** (三塊厝) sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī Liông-chéⁿ-khu ē-té ê tē-hng, só͘-chāi tī Liông-chéⁿ chhī-khu ê sai-pêng, beh óa Tâi-tiong-káng ê hong-hiòng. 

## Le̍k-sú
Saⁿ-tè-chhù sī 1920 nî só͘ siat Liông-chéⁿ-chng (-庄) ē-té ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1939 nî thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 4217 lâng, tòa 605 hō͘.

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Goa̍t-lí-ha̍k

**Goa̍t-lí-ha̍k** (月理學; Eng-gí: *selenography*) sī gián-kiù goe̍h-kiû piáu-bīn tē-hêng ê ha̍k-būn, chòe ki-pún ê khang-khòe sī thè goe̍h-kiû chò-chok tē-tô͘, hō-miâ goe̍h-hái, ún-se̍k-khut, soaⁿ-tē kap kî-tha ê tē-tiám.
Hok-kiàn-séng (khu-pia̍t-ia̍h)

**Hok-kiàn-séng** ū khó-lêng sī:
*Hok-kiàn-séng, Tiong-kok ê 1-ê séng
*Hok-kiàn-séng (Tiong-hôa Bîn-kok), Tiong-hôa Bîn-kok ê 1-ê séng
Iûⁿ Chheng-sūn

**Iûⁿ Chheng-sūn** (楊清順; 1978 nî 4 goe̍h 3 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê tōng-kiû soán-chhiú, choan-bûn tī hoe-sek tōng-kiû pak tit kòe chē kài kok-chè pí-sài ê koan-kun.
Chúi-té-liâu

**Chúi-té-liâu** (水底寮) sī Tâi-oân Pîn-tong-koān Pang-liâu-hiong lāi ê chi̍t-ê tē-hng, só͘-chāi tī Pang-liâu pún chng ê pak-pêng, hêng-chèng siōng sī hun sio̍k Thian-sî-chhoan (天時村), Tē-lī-chhoan (地利-), Jîn-hô-chhoan (人和-) só͘ koán.

## Le̍k-sú
Chúi-té-liâu sī 1920 nî só͘ siat ê Pang-liâu-chng (-庄) ē-té ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1939 nî thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 4027 lâng, tòa 696 hō͘.

## Kau-thong
* Tâi 1 Sòaⁿ
* Tâi 17 Sòaⁿ
* Pîn 142 Sòaⁿ
* Pîn 140 Sòaⁿ

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chiu ê tōa-jī
Hukada Kyôko

**Hukada Kyôko** (深田恭子; 1982 nî 11 goe̍h 2 ji̍t chhut-sì) sī Ji̍t-pún ê ián-oân kiam koa-chhiú. I pat ùi Yokohama Èng-ōe-chè (ヨコハマ映画祭) tit kòe siāng-hó ê lú-ián-oân.

Lūi-pia̍t:1982 nî chhut-sì
Chin-khong-kóng

**Chin-khong-kóng** (真空管; Eng-gí: *vacuum tube*) sī chi̍t khoán thang lī-ēng tiān-ke̍k khòng-chè tiān-liû ê iông-khì.
Tâi-oân sin-chū-bîn

**Tâi-oân sin-chū-bîn** (台灣新住民) sī Tâi-oân tùi 1990 nî-tāi āu keng-kòe khoà-kok thong-hun ia̍h-sī kî-thaⁿ goân-in lâi chhú-tit tio̍h Tâi-oân kok-che̍k ê î-bîn. Kàu-taⁿ thóng-kè ū 64-bān lâng, chú-iàu lâi-chū Tiong-kok, Oa̍t-lâm, Ìn-nî, Thài-kok, Hui-li̍p-pin téng-téng Tang-hia̍p kok-ka.

## Siong-koan
*Sin-chū-bîn
Tāi Tang-a Kiōng-êng-khoan

**Tāi Tang-a Kiōng-êng-khoan** (大東亞共榮圈; *Dai Tōa Kyōeiken*) sī Tāi Ji̍t-pún Tè-kok tī tē-jī-chhù sè-kài tāi-chiàn tiong só͘ khok-tiong ê pán-tô͘ thê-chhut ê chèng-tī lí-sióng, beh kā Tang-a ùi se-iûⁿ ê si̍t-bîn thóng-tī tiong kái-hòng, kiàn-li̍p lūi-sū pang-liân-chè ê chiàn-lio̍k.
Lông-pún-chú-gī

**Lông-pún-chú-gī** (農本主義) sī Ji̍t-pún tī tē-jī-chhù sè-kài tāi-chiàn chìn-chêng í lông-gia̍p chò-ûi li̍p-kok ki-chhó͘ ê su-sióng kap ūn-tōng.

## Siong-koan
*Tiōng-lông-chú-gī

Lūi-pia̍t:Keng-chè su-sióng
Lūi-pia̍t:Siā-hōe tiat-ha̍k
Lūi-pia̍t:Chèng-tī tiat-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tāi Ji̍t-pún Tè-kok
Lōe-koh Chóng-lí Tāi-sîn (khu-pia̍t)

**Lōe-koh Chóng-lí Tāi-sîn** (內閣總理大臣) ū khó-lêng sī teh kóng:
*Lōe-koh Chóng-lí Tāi-sîn (Ji̍t-pún)
*Lōe-koh Chóng-lí Tāi-sîn (Chheng)
*Lōe-koh Chóng-lí Tāi-sîn (Tāi-hân Tè-kok)
Syôzi Tarô

**Syôzi Tarô** (東海林太郎; 1989 nî 12 goe̍h 11 ji̍t – 1972 nî 10 goe̍h 4 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê koa-chhiú. I tùi 1930 nî-tāi khai-sí to̍h chi oa̍h-hiáⁿ.
Pak-hái-tō Tāi-ha̍k

**Pak-hái-tō Tāi-ha̍k** (北海道大学 hokkaidô daigaku) só͘-chāi tī Sapporo-chhī, sī Ji̍t-pún ê kok-li̍p tāi-ha̍k chi it. Pún tāi-ha̍k sī 1918 nî chhòng-siat ê Pak-hái-tō Tè-kok Tāi-ha̍k iân-sio̍k--kòe-lâi-ê, koh khah chá-chêng tio̍h sī Sapporo Lông-ha̍k-hāu.
Chhá-mī

**Chhá-mī** sī chí ēng chhá ê hong-sek lâi liāu-lí ê mī. Chhá-mī ê kháu-bī chē khoán.
Hê-mī

**Hê-mī** sī chú-iàu tī Sin-ka-pho kap Má-lâi-se-á liû-hêng ê chi̍t khoán mī. Ū hun lām thng phòe hê-á kap ēng chhá ê hok-kiàn-mī nn̄g khoán.
Hê-jîn

**Hê-jîn** () sī chi̍t khoán si̍t-châi, sī peh-khak he̍k-chiá keng-kòe chhù-lí ê hê-á, tiāⁿ hông ēng lâi chò chhá mi̍h, chú mi̍h ê phòe liāu he̍k-chiá sī pau-āⁿ.
Ten-pú-lah

:*"Ten-pú-lah" ia̍h ū chí [[o͘-lián (hî-chiuⁿ chè-phín)|chi̍t khoán hî-chiuⁿ si̍t-phín]] ê ì-sù.*

**Ten-pú-lah** (天ぷら *tenpura*; 天麩羅/天婦羅) sī Ji̍t-pún liāu-lí lāi-bīn chi̍t khoán kā hái-sán he̍k-chiá chhài-se lām-hún kòe-chìⁿ ê liāu-lí.
Kián-á

**Kián-á** sī chi̍t khoán kòe chìⁿ ê chhài-liāu ia̍h ba̍h-liāu, kî-tiong chi̍t khoán sī ke-kńg.

## Liân-kiat
* 雞捲ke-kńg、繭仔kián-á 

## Koan-liân
* O͘-lián
O͘-lián (hî-chiuⁿ chè-phín)

**O͘-lián** ia̍h **ten-pú-lah**, tī Tâi-oân-ōe tiāⁿ sī kóng chi̍t khoán hî-chiuⁿ si̍t-phín, ia̍h pau-koat Ji̍t-pún-ōe kóng ê *agekamaboko* (揚げかまぼこ) ia̍h sī Satumaage (薩摩揚), thâu-hāng pún-sin tī Ji̍t-pún chi̍t kóa tē-hng mā hông kiò *tenpura* ("ten-pú-lah").

O͘-lián ê gí-goân sī Ji̍t-gí ê *oden*, tī Tang-kiaⁿ ê khiuⁿ-kháu sī kui cho͘ *[[o͘-lián|oden]]* liāu-lí ê ì-sù. Hân-kok-ōe mā ū kâng gí-goân ê *odeng* (오뎅), oa-ná ū piáu-sī in chāi-tē hî-chiuⁿ si̍t-phín ê ì-sù.

## Chham-khó
Bah-so͘

**Bah-so͘**, nā hî-bah chò--ê kiò chò **hî-so͘**, sī chi̍t khoán bah-lūi chè-phín, chò-hoat sī kā bah chhiat chò iù-mi̍h-á kòe chìⁿ, ùi Tang-iûⁿ chi̍t kóa só͘-chāi ê chú-chia̍h chin tiāⁿ lī-ēng.

Kap bah-so͘ beh kâng, nā khah chho͘-si kiam chìⁿ khah bô thàu, chiō sī **bah-hú** ia̍h **hî-hú**.

Lūi-pia̍t:Bah-lūi
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún liāu-lí
Chhun-hiong-toān

**Chhun-hiong-toān** (春香傳; 춘향전) sī Tiâu-sián poàn-tó chhut-miâ ê ài-chêng kò͘-sū, sò͘-pah-nî í-lâi tī Tiâu-sián poàn-tó kap Tang-a chi̍t-sì-kè liû-thoân. Chhun-hiong-koa sī Tiâu-sián poàn-tó thoân-thóng soeh-chhiùⁿ gē-su̍t Pansori ê tāi-piáu chiat-bo̍k, bat chē-chē pái pī kái-pian chò tiān-iáⁿ.

## Siong-koan
*Tiâu-sián bûn-ha̍k
Hoa-lông Sè-kì

**Hoa-lông Sè-kì** (花郎世記; 화랑세기) sī Hân-kok Sin-lô sî-tāi ha̍k-chiá Kim Tāi-būn tī chú-āu 700 nî chó-iū choān-siá ê su-jîn pit-kì-sek kó͘-chheh; lōe-iông chú-iàu kì-chài koan-î Sin-lô-kok hoa-lông ê sū-chek, chhin-chhiūⁿ Su-to-hâm kap Kim Jú-sìn téng-lâng. Hoa-lông Sè-kì bo̍k-chiân í-keng sit-thoân.
Iâu Li̍p-bêng

**Iâu Li̍p-bêng** (姚立明; ) sī Tâi-oân Tâi-pak-chhī chhut-sin ê chèng-tī jîn-bu̍t kiam phêng-lūn-ka.

Lūi-pia̍t:Chiat-kang-hē Tâi-oân-lâng
Bûn-hoà-gú

**Bûn-hoà-gú** (文化語; 문화어) sī Pak Tiâu-sián só͘ sú-iōng ê piau-chún Tiâu-sián-gú.

Lūi-pia̍t:Hân-kok-gí
Lūi-pia̍t:Piau-chún-gú
Ông Sūi-tek

**Ông Sūi-tek** (王瑞德; ) sī Tâi-oân Sin-pak-chhī chhut-sin ê mûi-thé kang-chok-chiá kiam phêng-lūn-ka.
Hî-á koàn-thâu

**Hî-á koàn-thâu** sī hî-á keng-kòe chhù-lí liáu-āu hong tī koàn-thâu lāi-té pó-chûn ê sán-phín.

Lūi-pia̍t:Chúi-sán ka-kang
Nó͘-lih

**Nó͘-lih**, chò chhài-se ê sî-chūn mā kiò **chí-chhài**, sī thang hông si̍t-ēng ê hái-chháu, kap chia hái-chháu ka-kang chò--chhut-lâi ê si̍t-phín. Nó͘-lih ê lâi-goân chú-iàu sī âng chó-lūi (Eng-gí: *red algae*) ê chi̍t kóa chióng-lūi.

## Chham-chiàu

## Siong-koan
* Hái-tòa
U-lóng

**U-lóng** (-mī; うどん/饂飩 *udon*) sī chi̍t khoán Ji̍t-pún-sek ê mī, sǹg sī mī lāi-té khah tōa-kho͘ ê chit khoán.
Hông-kok sú-koan

**Hông-kok sú-koan** (皇國史觀) sī í Ji̍t-pún thian-hông chò tiong-sim lâi phêng-lūn le̍k-sú jîn-bu̍t kap sū-kiāⁿ ê koan-tiám.
Pak-kiaⁿ hang-ah

**Pak-kiaⁿ hang-ah** sī chi̍t khoán Pak-kiaⁿ sek ê ah-bah liāu-lí, ki-pún ê hêng-sek sī kā hang ah-bah pau tī mī-phôe lāi si̍t iōng.
Káu-put-lí

**Káu-put-lí** (狗不理 *gǒubùlǐ*) goân-té sī chí Thian-chin chi̍t keng bē pau-á ê lāu-tiàm, hiān-chāi in sī chi̍t keng kong-si teh keng-gêng.

## Kî-tha gia̍p-chiá ê tiàm-miâ sú-iōng
Tû-liáu Thian-chin ê goân-chó͘ káu-put-lí, pau-koat Tâi-oân chāi lāi, sì-kè ū chē keng kap Thian-chin gia̍p-chiá bô koan-hē ê kâng-miâ pau-á tiàm. Mā tiāⁿ ū ēng "kó͘-put-lí" (苟不理) hō-miâ.

Lūi-pia̍t:Thian-chin-chhī
Leo Suryadinata

**Leo Suryadinata** (1941 nî 2 goe̍h 21 chhut-sì), chhut-sì-miâ **Liāu Kiàn-jū** (廖建裕 *Liauw Kian-Djoe*), sī Ìn-nî ê hàn-ha̍k-ka, siā-hōe-ha̍k-chiá, tùi Ìn-nî ê Hôa-jîn-he kap Tiong-kok-hē jîn-kûn chin ū gián-kiù.
Eng-thô Sió-oân-chí

***Eng-thô Sió-oân-chí*** (, Hùn-lēng-sek Lô-má-jī: Tibi Maruko-tyan; ) sī chi̍t-pō͘ Ji̍t-pún ti-miâ ê kok-bîn-kip bàng-gah kap tōng-ōe, goân-chok-chiá ûi Sakura Momoko (), Sakura Maruko tông-sî mā-sī chú-kak ê miâ-chheng.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún tōng-bān
Lūi-pia̍t:Bàng-gah iáⁿ-chi̍p
Yoona

**Yoona** (, ), pún-miâ **Im Yoon-ah** (), sī Hân-kok ê koa-chhiú kiam ián-oân, sī im-ga̍k thoân-thé Siàu-lú Sî-tāi ê sêng-oân.

## Goā-pō͘ liân-kiat
* 
* 
*
Susan Sontag

**Susan Sontag** () sī Bí-kok ê chok-ka, ū siáu-soat, sûi-pit téng khoán chok-phín. Siāng chai-miâ ê tì-chok pau-koat ū *On Photography* kap *Against Interpretation* téng-téng.
Ikkyû-san

***Ikkyû-san*** sī chi̍t-pō͘ í Ji̍t-pún Muromati sî-tāi te̍k-li̍p to̍k-hêng ê siân-chong cheng-lâng Ikkyû tông-liân ûi chú-kak ê tiān-sī tōng-ōe.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún tōng-bān
Lūi-pia̍t:Bàng-gah iáⁿ-chi̍p
Sutan Sjahrir

**Sutan Sjahrir** (1909 nî 3 goe̍h 5 ji̍t – 1966 nî 4 goe̍h 9 ji̍t) sī Ìn-nî ê chèng-tī-ka. I chá-liân tī Hô-lân tha̍k-chheh, tńg In-nî liáu-āu, tī Ji̍t-pún chiàm-niá sî-kî niá chhōa hoán-tùi thoân-thé. I tè-bé koh sī to̍k-li̍p ūn-tōng ê léng-tō jîn-bu̍t chi it, 1945 nî, chiâⁿ chò chóng-lí, chú-chhî to̍k-li̍p hia̍p-gī. Ùi Sukarno chóng-thóng sî-kî, i ia̍h sī hoán-tùi-phài.

## Chham-khó
*
Fourier piàn-ōaⁿ

**Fourier piàn-ōaⁿ** (* choán-ōaⁿ; Eng-gí: *Fourier transform*) sī chi̍t thò sò͘-ha̍k hong-hoat, thang kā sî-kan ê koan-sò͘ thiah chò i-ê cho͘-sêng pîn-lu̍t. 

## Siong-koan
* Joseph Fourier
Kià-kim-phō͘-á

**Kià-kim-phō͘-á** sī kì-lio̍k gîn-hâng ia̍h kî-tha kim-hiông kháu-chō chhut-ji̍p siàu-ba̍k ê phō͘-á. Téng-bīn chú-iàu sī kì ta̍k tiâu kià-kim, niá-chîⁿ, kiam hōe-gîn téng hāng-bo̍k ê tùi-siòng, lâi-goân, kiam chhù-lí ê sî-kan téng chū-liāu.
Sin-ke (Pak-káng-tìn)

**Sin-ke** (新街) sī Tâi-oân Hûn-lîm-koān Pak-káng-tìn lāi-bīn ê chng-siā, só͘-chāi óa tī Pak-káng chhī-lāi ê pak-pêng.

## Le̍k-sú
Pún chng-siā kiām sì-ûi tē-hng, sī í-chá tī 1920 nî só͘ siat ê Pak-káng-ke ē-té ê tōa-jī hêng-chèng-khu, chiàu 1939 nî ê thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 1840 lâng; tòa 268 hō͘.

## Kau-thong
* Tâi 19 Sòaⁿ

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Tōa-jī