open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sin Ngó͘-tāi-sú

***Sin Ngó͘-tāi-sú*** (新五代史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Sòng-tiâu ê Au-iông Siu só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi ê le̍k-sú.
## Siong-koan
**[[Kū Ngó͘-tāi-sú]]*

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Kū Tông-su

***Kū Tông-su*** (舊唐書) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Hiō Chìn ê Lâu Hi téng lâng só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Tông-tiâu heng-soe ê le̍k-sú. Goân-miâ hō-chò ***Tông-su*** (唐書), lo̍h-bóe tī *[[Sin Tông-su]]* oân-sêng liáu-āu kái-miâ chò *Kū Tông-su*.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Kū Ngó͘-tāi-sú

***Kū Ngó͘-tāi-sú*** (舊五代史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Pak Sòng ê Sih Ku-chèng só͘ siá. Goân-miâ hō-chò ***Liông-tông-chìn-hàn-chiu-su*** (梁唐晉漢周書). Lōe-iông kì-chài tio̍h Ngó͘-tāi Si̍p-kok sî-tāi ê le̍k-sú.
## Siong-koan
**[[Sin Ngó͘-tāi-sú]]*

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Sin Tông-su

***Sin Tông-su*** (新唐書) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Pak Sòng ê Au-iông Siu kap Sòng Kî téng lâng só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Tông-tiâu heng-soe ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Pak-sú

***Pak-sú*** (北史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Tông-tiâu ê Lí Iân-siū só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Pak-tiâu Pak Gūi, Se Gūi, Tong Gūi, Pak Chiu, Pak Chê kap Sûi 6 ê ông-tiâu ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Lâm-sú

***Lâm-sú*** (南史) sī Tiong-kok ê Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Tông-tiâu ê Lí Iân-siū só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Lâm-tiâu Lâu Sòng, Lâm Chê, Lâm Liông kap Lâm Tân 4 ê ông-tiâu ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Sûi-su

***Sûi-su*** (隋書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Tông-tiâu ê Gūi Teng téng lâng só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Bûn-tè kàu Kiong-tè lóng-chóng 38 tang ê Sûi-tiâu le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Chiu-su

***Chiu-su*** (周書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Tông-tiâu ê Lēng-ko͘ Tek-hun téng lâng só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Pak Chiu ông-tiâu ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Pak Chê-su

***Pak Chê-su*** (北齊書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Sûi-tiâu ê le̍k-sú-ha̍k-chiá Lí Pek-io̍k só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Pak Gūi hun-lia̍t chêng 10 tang chó-iū kap chiap-sio̍k ê Tong Gūi hām Pak Chê ông-tiâu ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Gūi-su

***Gūi-su*** (魏書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Pak Chê ê Gūi Siu só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Pak Gūi ông-tiâu ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Tân-su

***Tân-su*** (陳書) sī Tiong-kok Jī-si̍p-sù-sú chi-it, iû Tông-tiâu ê Iâu Su-liâm só͘ siá. Lōe-iông kì-chài tio̍h Lâm-tiâu Tân ông-tiâu ê le̍k-sú.

Lūi-pia̍t:Sú-pō͘ Chèng-sú-lūi
Jī-si̍p-lio̍k-sú

**Jī-si̍p-lio̍k-sú** (二十六史) sī tī Jī-si̍p-sù-sú ê ki-chhó͘ téng koh ka-siōng iû Koa Siāu-bîn só͘ siá ê *[[Sin Goân-sú]]* kap *[[Chheng-sú-kó]]* chit nn̄g phō le̍k-sú-chheh, lóng-chóng 26 phō.
Jaina-kàu

**Jaina-kàu** sī chi̍t khoán kó͘ Ìn-tō͘ chong-kàu, sio̍k-í Śramaṇa thoân-thóng. I chú-tiuⁿ hui pō͘-le̍k, ài chun-kèng só͘-ū ê oa̍h-mi̍h.
Talmud

**Talmud** (Hi-pek-lâi-gí: תַּלְמוּד‎ talmūd) sī Rabbi Iû-thài-kàu ê chi̍t pō͘ bûn-su.
Nanak

**Guru Nanak** (1469 nî 4 goe̍h 15 – 1539 nî 9 goe̍h 22) sī Sikh-kàu ê chhòng-li̍p-chiá, siāng-chái 10 ūi Sikh Guru chi it.
It-ūi-lūn

**It-ūi-lūn** sī chi̍t khoán Ki-tok-kàu sîn-ha̍k su-sióng, siong-tùi kīn-tāi Se-iûⁿ chú-liû ê Sam-ūi-lūn, in chú-tiuⁿ Sîn sī tan-it chûn-chāi chi thé.

Tùi It-ūi-lūn lâi kóng Ia-so͘ tio̍h kap kî-tha ê lâng sio-siâng, sī Sîn ê hāu-seⁿ, i pún-sin m̄-sī Sîn, sī siū tio̍h Sîn ê khé-hoat sán-seng liáu i ê kà-sī.
Tiong-iong chhù-lí tan-goân

**Tiong-iong chhù-lí tan-goân** (*central processing unit*), tiāⁿ tòe Eng-gí kán-lio̍k kóng **CPU**, sī tiān-náu lāi-bīn ê chi̍t cho͘ tiān-chú hôe-lō͘ (*electronic circuitry*), choân bûn chiàu tiān-náu thêng-sek ê chí-lēng chò ki-pún ê ián-sǹg, lô-chek, khòng-chè kap su-chhut-ji̍p (I/O).

Lūi-pia̍t:Tiong-iong chhù-lí tan-goân
Abu Bakr al-Baghdadi

**Abū Bakr al-Baghdadi** () (), chhut-sì miâ **Ibrahim Awad Ibrahim al-Badri** (), sī khióng-pò͘ cho͘-chit Iraq kap Levant I-su-lân-kok ê léng-tō-jîn. 2013 nî, i soan-pò͘ kā-kī sī "I-su-lân-kok ê Khalifah".
Abel Tasman

**Abel Janszoon Tasman** (1603 nî – 1659 nî 10 goe̍h 10 ji̍t) sī Hô-lân ê thàm-hiám-ka, seng-lí-lâng, sī kì-lio̍k ni̍h siāng chái kiâⁿ kàu Tasmania kap Niú-se-lân ê lâng.
Si̍t-gia̍p-ka

**Si̍t-gia̍p-ka** sī chí kang-siong sū-gia̍p ê chú-chhî-chiá, chhòng-li̍p-chiá, koán-lí keng-êng-chiá, he̍k-chiá sī khòng-chè chu-pún ê lâng.
Ka-lak

**Ka-lak**, a̍h-sī **ka-lak-á** (Han. 加轆仔), sī lián-á tàu chhia-sim phòe-ha̍p soh-á ia̍h lám-soh lâi chi-chhî ūn-tōng kap khòng-chè hong-hiòng ê ki-koan. Thong-siông ē khí tī chéⁿ téng-thâu lâi hō͘ khat chúi khah lī-piān.
Iá-kim

**Iá-kim** (冶金) sī tùi kim-sio̍k hòa-ha̍k kap bu̍t-lí sèng-chit ê gián-kiù kiam si̍t-chò, sī kim-sio̍k châi-liāu ê kho-ha̍k kiam kang-têng ki-su̍t.
Hóe-chìⁿ (khu-pia̍t)

**Hóe-chìⁿ** ū khó-lêng sī kóng:

* Hóe-chìⁿ, hiān-tāi it-poaⁿ kóng ê hâng-khong ia̍h thài-khong ūn-su khì-kū.
* To̍h-hóe ê chìⁿ, kó͘-chá chiàn-cheng bú-khì.
* Se̍k-hóe-sí (石火矢), kap kî-tha beh kâng ê hóe-phàu.

## Chham-khó
A-la-pek ê Chhun-thiⁿ

**A-la-pek ê Chhun-thiⁿ** sī chí A-la-pek sè-kài ê chi̍t pho kek-bēng, tùi 2010 nî 12 goe̍h 17 Tunisia Kek-bēng khai-sí, thoân-pò kàu sì-ûi ê kok-ka. Hêng-sek siōng hâm po̍k-le̍k kap hui-po̍k-le̍k ê sī-ui, khòng-gī, tōng-loān, chèng-piàn kap lōe-chiàn. Tī Iraq, Libya, Su-lī-a, Yemen tè-bé lóng piàn chò tōa-hêng chhiong-tu̍t kap lōe-chiàn; tī Bahrain kap Ai-ki̍p chhut hoán-loān; tī Algeria, Iran, Lebanon, Jordan, Kuwait, Morocco, Oman kap Sudan khí kē-chhī sī-ui; koh ū ùi Djibouti, Mauritania, Palestine, Saudi Arabia, Somalia kap Se Sahara ia̍h ū sè-hêng ê khòng-gī.
Tong Liâu

**Tong Liâu** (東遼; 1213 nî kàu 1269 nî) sī Kim Soan-chong sî-kî Khè-tan-lâng í taⁿ Tiong-kok tang-pak-pō͘ chò tiong-sim só͘ kiàn-li̍p ê kun-chú-chè chèng-khoân.

## Le̍k-tāi ê ông
Sèng-keng tē-hō-miâ lia̍t-toaⁿ

Pún bûn-chiong khai-liat Ki-tok-kàu Sèng-keng lāi-bīn chhut-hiān ê tē-hō-miâ kap siat-si hō-miâ, pau-koat kok-khoán Tâi-bûn sèng-keng ê hoan-e̍k, kap chi̍t kóa sû-tián lāi ê hoan-e̍k.

## Lia̍t-toaⁿ
Pún lia̍t-toaⁿ sú-iōng ê kán-siá ké-soeh:
* Má-ngá-kok/Má. = *[[Má-ngá-kok Sèng-keng]]*
* Pa-khek-lé/Pa. = *[[Pa-khek-lé Sèng-keng]]*
* Âng-phôe/Âng. = *[[Âng-phôe Sèng-keng]]*, pún pán-pún taⁿ ū *Sin-iok*.

### A

### B

### C

### H

### I

### K

### L

### M

### N

### P

### S

### T

## Siong-koan
* Sèng-keng lâng-miâ lia̍t-toaⁿ

## Chu-liāu lâi-goân
* https://bible.fhl.net/
Hóe-chìⁿ

**Hóe-chìⁿ** sī chi̍t khoán lī-ēng hóe-chìⁿ ian-jín thui-sak ê ūn-su khì-kū, hông lī-ēng tī hui-tôaⁿ, thài-khong-chûn he̍k-chiá sī hâng-khong-khì ê thui-chìn. Hit hō hóa-chìⁿ ian-jín, sī goân-choân óa-khò hóe-chìⁿ lāi-bīn chài--ê thui-chìn-che (*propellant*) leh chhut-la̍t.
Su-lī-a Lōe-chiàn

**Su-lī-a Lōe-chiàn**, sī 2011 nî chēng A-la-pek chi Chhun ê tōng-loān sêng-koân ín-chhōa ê bú-le̍k chhiong-tu̍t. Tāi-seng sī chóng-thóng Bashar al-Assad ê chèng-hú tùi khòng-gī-chiá ê po̍k-le̍k tìn-ap. Tè-bé pìⁿ chò Su-lī-a Chèng-hú kap i-ê chi-chhî sè-le̍k, Sunni-phài ê hoán-khòng liân-bêng (hâm Chū-iû Su-lī-a Kun), Su-lī-a Bîn-chú Kun (Eng-gí: *Syrian Democratic Forces*), tiāⁿ kap Sunni-phài ha̍p-chok ê Salafi jihad-phài thoân-thé (hâm al-Nusra Chiân-tīn), koh ū ISIL ê sè-le̍k chi kan ê sio-thâi. Chia ê sè-le̍k koh hun-pia̍t siū tio̍h chi̍t kóa kok-gōa sè-le̍k ê oān-chō͘.

## Kòe-têng
### 2011 nî
2011 nî 3 goe̍h, keng-kòe chi̍t kûn gín-á kap cha̍p-kúi-hòe-lâng in-ūi chèng-tī-sèng ê kē-lō͘ ōe-tô͘ hông chhiok-ná liáu-āu, Daraa ê tōng-loān soàn-hoat. An-choân pō͘-tūi tìn-ap ê sî thâi-sí chē lâng.

### 2012 nî
2012 nî 2 goe̍h 6 ji̍t, Bí-kok koaiⁿ tiāu ùi Damascus ê tāi-sài-koán, chio tńg in-ê gōa-kau-koaⁿ.

### 2013 nî
1 goe̍h 6 ji̍t, Assad soan-pò͘ i bô beh thè-ūi.

2 goe̍h 12 ji̍t, Liân-ha̍p-kok An-choân Lí-sū-hōe ko͘-sǹg lōe-chiàn nn̄g tang í-lâi tī Su-lī-a ê bîn-chiòng sí-bông jîn-sò͘ ta̍t kàu 70,000 lâng.

### 2014 nî
2014 nî 2 goe̍h 15, tē-jī lûn ê hô-pêng thó-lūn tī Geneva kiat-sok, tùi kiat-sok lōe-chiàn tit tio̍h sió-khóa chìn-pō͘.

### 2015 nî
2015 nî 9 goe̍h 14, 15 ji̍t, Pentagon ê hoat-giân-jîn kóng Lō͘-se-a kun-tūi ná tng tī Su-lī-a sai-po͘ Latakia siâⁿ hū-kīn siat iâⁿ. Lō͘-se-a chóng-thóng Vladimir Putin kóng in tng teh oān-chō͘ Su-lī-a chèng-hú tùi-khòng ISIS.

10 goe̍h 30, Bí-kok soan-pò͘ beh phài 50 miâ í-hā ê Tek-sû Chok-chiàn kun-tūi kòe Su-lī-a pak-pō͘ Kurd lâng khòng-chè ê tē-hng oān-chō͘ chāi-tē Kurd kiam Arab kun-tūi phah ISIS.

### 2016 nî
Keng-kòe 4 tang ê hoán-khòng-phài thóng-tī, Su-lī-a kok-êng mûi-thé tī 12 goe̍h 22 soan-pò͘ chèng-hú-kun khòng-chè liáu kui-ê Aleppo.

### 2017 nî
2017 nî 4 goe̍h 6 ji̍t, Bí-kok hiòng Su-lī-a chèng-hú ê ki-tē hoat-tōng khong-si̍p, hoán-èng chá-chêng Su-lī-a tùi bîn-chiòng ê hòa-ha̍k bú-khì kong-kek. Bí-kok chiàn-lām hoat-siā 59 lia̍p Tomahawk sûn-hâng hui-tôaⁿ tâu hiòng Bí-kok jīn-ûi hū-chek hòa-ha̍k kong-kek ê khong-kun ki-tē.

2017 nî 10 goe̍h 17, ISIS hong-bīn sit-khì tùi chū siat siú-to͘ Raqqa siâⁿ ê khòng-chè.

### 2018 nî
4 goe̍h 7 ji̍t, Tit-seng-ki hiòng Tang Ghouta siū hoán-khòng-kun khòng-chè ê siâⁿ khian to̍k-khì chà-tān. 4 goe̍h 13, Bí-kok Hoat-kok kap Eng-kok hiòng Su-lī-a hoat-tōng khong-si̍p, hoán-èng chá-chêng Su-lī-a tī Tang Ghouta tē-hng ê hòa-ha̍k bú-khì kong-kek.

## Chham-chiàu

## Siong-koan
* Iraq Lōe-chiàn
* Iran kap Saudi A-la-pek ê tāi-lí chhiong-tu̍t
* A-la-pek chi Chhun
* A-la-pek chi Tang

*
Goân-tiâu ê hêng-chèng-khu

Tiong-kok tī Goân-tiâu sî-tāi khai-sí si̍t-si hêng-tiong-su-séng ê chè-tō͘. Goân-tiâu ê hêng-séng chè-tō͘ goân-chū Kim-tiâu ê hêng-siōng-su-séng.

## Hêng-tiong-su-séng
Tong Hā

**Tong Hā** (東夏; 1215 nî kàu 1233 nî) sī 13 sè-kí iû Pô͘-sián Bān-lô͘ tī Tiong-kok tang-pak kiàn-li̍p ê kok-ka.

Goân-té hō-chò **Tāi-chin-kok** (大真國), lo̍h-bóe chiah kái-miâ, lēng-goā mā hō-chò **Tong-chin-kok** (東真國).
Ô͘-kńg Téng-chhù Hêng-tiong-su-séng

**Kam-siok Téng-chhù Hêng-tiong-su-séng** (湖廣等處行中書省) sī Tiong-kok Goân-tiâu sî-tāi ê chi̍t ê hêng-tiong-su-séng.
Kang-sai Téng-chhù Hêng-tiong-su-séng

**Kang-sai Téng-chhù Hêng-tiong-su-séng** (江西等處行中書省) sī Tiong-kok Goân-tiâu sî-tāi ê chi̍t ê hêng-tiong-su-séng.
Thóng-it Sin-lô

**Thóng-it Sin-lô** (統一新羅) sī Tiâu-sián poàn-tó téng ê chi̍t ê tiâu-tāi. Chú-āu 668 nî, Sin-lô liân-ha̍p Tiong-kok Tông-tiâu siau-bia̍t Ko-kù-lê kap Pek-chè liáu-āu bô-goā-kú, Lô Tông chiàn-cheng po̍k-hoat. Sin-lô chòe-āu tit-tio̍h Pêng-jióng í-lâm ê só͘-chāi, poàn-tó tē-khu chìn-ji̍p thóng-it Sin-lô sî-tāi. 892 nî kap 901 nî, Hiō Pek-chè kap Thài-hong-kok chêng-āu kiàn-li̍p, thóng-it Sin-lô sî-tāi kiat-sok, poàn-tó chìn-ji̍p hiō-sam-kok sî-tāi.
Lâm-pak-kok sî-tāi

**Lâm-pak-kok sî-tāi** (南北國時代; 남북국시대) sī Thóng-it Sin-lô kap Pu̍t-hái-kok tī Tiâu-sián poàn-tó téng kiōng-chûn ê le̍k-sú Sî-tāi.

Lūi-pia̍t:Thóng-it Sin-lô
Kun (hêng-chèng-khu)

**Kun** (軍) sī Tiong-kok tī Lióng Sòng sî-tāi ê it-kip hêng-chèng-khu, hām chiu siong-tong.

## Lia̍t-toaⁿ
### Pak Sòng ê kun

### Lâm Sòng ê kun
Sam-kok Sú-kì

***Sam-kok Sú-kì*** (三國史記; 삼국사기) sī Ko-lê cháiⁿ-siòng Kim Hù-sek hōng Ko-lê Jîn-chong ê bēng-lēng só͘ siá ê Ko-lê koaⁿ-hong chiàⁿ-sú; sī Tiâu-sián poàn-tó hiān-chûn siōng-chá koh siōng oân-chéng ê le̍k-sú-chheh. *Sam-kok Sú-kì* lóng-chóng 50 koàn, 27-bān jī, í Tiong-kok chiàⁿ-sú ê thé-lē lâi kì-chài Sin-lô, Ko-kù-lê kap Pek-chè sam-kok ê le̍k-sú, mā pau-hâm thóng-it Sin-lô sî-tāi ê tāi-chì.

## Siong-koan
*Hoa-lông Sè-kì
Keng-kok Tāi-tián

***Keng-kok Tāi-tián*** (經國大典; 경국대전) sī Tiâu-sián ông-tiâu ê hoat-lu̍t bûn-hiàn.

Lūi-pia̍t:Tiâu-sián Ông-tiâu
Hōng-soaⁿ-chhù

**Hōng-soaⁿ-chhù** (鳳山厝) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Iàn-châu-khu ē-té ê chi̍t ê chng-siā.

## Tē-lí
Hōng-soaⁿ-chhù só͘-chāi tī Iàn-châu chhī-lâi ê lâm-pêng.

## Le̍k-sú
1944 nî chìn-chêng pún siā-lí sī Lâm-chú-chng lāi ê tōa-jī, Lâm-chú-chng chùi-chí liáu-āu pun chhut Hōng-soaⁿ-chhù kap Tiong-lō͘-nâ (中路林) hō͘ Iàn-châu-chng.

Chiàu 1939 nî thóng-kè, Hōng-soaⁿ-chhù tōa-jī ū siông tòa jîn-kháu 791 lâng.

## Kau-thong
* Tâi 22 Sòaⁿ

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Kak-siok

**Kak-siok** (角宿) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Iàn-châu-khu ē-té ê chi̍t ê chng-siā.

## Tē-lí
Kak-siok só͘-chāi tī Iàn-châu chhī-lâi ê lâm-pêng.

## Le̍k-sú
Pún chng-siā sī goân Iàn-châu-chng lāi ê tōa-jī hêng-chèng-khu chi it. Chiàu 1939 nî thóng-kè, jī lāi ū siông tòa jîn-kháu 324 lâng.

## Kau-thong
* Chhī-tō 186 Hō

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Sin-lô-lâng

**Sin-lô-lâng** (新羅-) sī 1 sè-kí kàu 10 sè-kí toà tī Tiâu-sián poàn-tó téng ê bîn-cho̍k, mā sī Sin-lô-kok ê chú-thé bîn-cho̍k.

Sin-lô-lâng kî-si̍t sī Sam-hân tiong Sîn-hân ê āu-tāi, mā sī chit-má Tiâu-sián-cho̍k ê chó͘-sian.
Sam-kok Ûi-sū

***Sam-kok Ûi-sū*** (三國遺事; 삼국유사) sī Tiâu-sián poàn-tó Ko-lê ông-tiâu sî-tāi ê kok-su It-jiân só͘-siá ê le̍k-sú-chheh, kì-chài tio̍h Ko-kù-lê, Pek-chè kap Sin-lô sam-kok ê tāi-chì.
Khim-tēng-pún

**Khim-tēng-pún**, he̍k-chiá kiò **James Kok-ông Pún** (*King James Version*; **KJV**), sī Ki-tok-kàu Sèng-keng Eng-gí hoan-e̍k pán-pún kî-tiong chi̍t khoán. Siāng-chá sī 1604 nî kàu 1611 nî Eng-lân Kàu-hōe hoan-e̍k--ê.

Hiān-tāi khah liû-hêng ê Khim-tēng-pán chú-iàu sī keng-kòe 18 sè-kí Oxford ê Benjamin Blayney siū-tēng kòe ê 1769 nî piau-chún-pún (*Standard text of 1769*).
Sèng-keng gōa-tián

**Sèng-keng gōa-tián**, he̍k-chiá kóng **keng-gōa-su**, sī chí chi̍t kóa pán-pún ê Sèng-keng lāi-bīn siū-lio̍k ê kó͘-chheh, ū siat tī Sin-iok Kū-iok chi kan, ia̍h ū ê sī chiap tī Sin-iok āu-piah.
Jī-bó sūn

**Jī-bó sūn** sī chi̍t thò ēng beh kā jī-goân cho͘-ha̍p ê jī-lia̍t hāng-bo̍k chiàu jī-bó sūn-sī an-pâi pâi-lia̍t ê hē-thóng.

## Lô-má-jī
**Lô-má-jī sūn**, ia̍h sī kóng **ABC sūn**, sī chiàu Lô-má jī-bú kong-jīn ê sūn-sī lâi pâi-lia̍t bûn-jī-lia̍t (Eng-gí: *string*).

Chòe ki-pún ê pâi-lia̍t sī chiàu 26 ê ki-pún jī-bó lâi pâi:

:**A-B-C-D-E-F-G-H-I-J-K-L-M-N-O-P-Q-R-S-T-U-V-W-X-Y-Z**

Kok gí-giân he̍k-chiá tiûⁿ-ha̍p chiàu sú-iōng jī-bú ê chêng-hêng, ū kok khoán bô-kâng ê piàn-hòa. Chhan-chhiūⁿ tī Pe̍h-ōe-jī, nā sī tan-sûn chāi-lâi ê im-chiat pâi-pia̍t, tiāⁿ kā *C* chhōa-thâu ê bûn-jī-lia̍t pun chò siang-jī-bó *Ch* kap sam-jī-bó *Chh* nn̄g khoán.

Hiān-tāi bûn-su, phì-jû tī tiān-náu khoân-kéng ê lī-ēng, Lô-má-jī sūn tiāⁿ-tiāⁿ su-iàu phòe-ha̍p sò͘-jī, khang-jī, piau-tiám hû-hō téng khoán hui Lô-má-jī ê jī-goân (chhiūⁿ kui cho͘ ASCII ia̍h UNICODE) lâi pâi-lia̍t.

Lūi-pia̍t:Sūn-sī
Lūi-pia̍t:Jī-bó-hē
Boa̍t-hat

**Boa̍t-hat** (靺鞨) sī Tiong-kok kó͘-chá tang-pak tē-khu ê chi̍t ê bîn-cho̍k; tī Tiong-kok lâm-pak-tiâu chìn-chêng hō-chò Bu̍t-kiat (勿吉). Boa̍t-hat ê chú-thé pō͘-lo̍k Siok-boa̍t Boa̍t-hat (粟末靺鞨) tī Tông-tiâu sî-tāi kiàn-li̍p Pu̍t-hái-kok.

## Siong-koan
* Pu̍t-hái-lâng
Pu̍t-hái-lâng

**Pu̍t-hái-lâng** (渤海-) sī kó͘-chá Boán-chiu tē-khu Pu̍t-hái-kok ê chú-thé bîn-cho̍k.
Bu̍t-kiat

**Bu̍t-kiat** (勿吉), he̍k-chiá **Bia̍t-kiat** (㒝羯), sī Tiong-kok lâm-pak-tiâu sî-tāi tī Ko-kù-lê pak-pêng ê Boán-chiu tē-khu ê bîn-cho̍k. Bu̍t-kiat toà tī hiān-tāi só͘ kóng ê Siông-hoa-kang kap Tiông-pe̍k-san, sī Siok-sīn (肅慎) kap Ip-lô (挹婁) ê āu-tāi, Boa̍t-hat (靺鞨) ê chiân-sin.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê kó͘-chá kok-ka
Siok-sīn

**Siok-sīn** (肅慎), he̍k-chiá **Sek-sīn** (息慎), **Chek-sīn** (稷慎), sī Tiong-kok Hā-tiâu kap Siong-tiâu sî-tāi toà tī Siông-hoa-kang kap Tiông-pe̍k-san ê kó͘-chá bîn-cho̍k. Siok-sīn hām Òe-be̍k kap Tang-ô͘ (東胡) sī Tiong-kok Sian-chîn sî-kî Boán-chiu kap Goā Boán-chiu só͘-chāi ê saⁿ toā bîn-cho̍k.
Òe-be̍k

**Òe-be̍k** (濊貊) sī Tiong-kok Boán-chiu tē-khu ê kó͘-chá bîn-cho̍k. Òe-be̍k hām Siok-sīn (肅慎) kap Tang-ô͘ (東胡) sī Tiong-kok Sian-chîn sî-kî Boán-chiu kap Goā Boán-chiu só͘-chāi ê saⁿ toā bîn-cho̍k.
Ip-lô

**Ip-lô** (挹婁) sī Tiong-kok Tong Hàn kàu Pak Gūi sî-tāi ê Boán-chiu Tungus bîn-cho̍k.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê kó͘-chá kok-ka
Siok-boa̍t Boa̍t-hat

**Siok-boa̍t Boa̍t-hat** (粟末靺鞨) sī toà tī siōng lâm-pêng ê Boa̍t-hat.
## Siong-koan
*Pu̍t-hái-kok
*Pu̍t-hái-lâng
*Pe̍k-san Boa̍t-hat
*Hek-súi Boa̍t-hat
Hek-súi Boa̍t-hat

**Hek-súi Boa̍t-hat** (黑水靺鞨), he̍k-chiá **Hek-súi-pō͘** (黑水部), sī Boa̍t-hat ê chi̍t pō͘, toà tī siōng pak-pêng, sī Lú-chin-cho̍k ê chiân-sin.
## Siong-koan
*Lú-chin
*Siok-boa̍t Boa̍t-hat
*Pe̍k-san Boa̍t-hat
Pe̍k-san Boa̍t-hat

**Pe̍k-san Boa̍t-hat** (白山靺鞨) sī toà tī siōng tang-pêng ê Boa̍t-hat.
## Siong-koan
*Lú-chin
*Siok-boa̍t Boa̍t-hat
*Hek-súi Boa̍t-hat
Bí-kok Kiōng-sán Tóng

**Bí-kok Kiōng-sán Tóng** (*Communist Party USA*), kán-chheng **Bí-kiōng** (美共), sī Bí-kok ê chi̍t ê kiōng-sán-chú-gī chèng-tóng; i-ê chóng-pō͘ siat-tì chāi New York Chhī ê Manhattan.
E-jîn

**E-jîn** (倭人), kán-chheng E, sī Tiong-kok Tiong-goân ông-tiâu tùi Ji̍t-pún lia̍t-tó chū-bîn ê chheng-hō. Ùi kó͘-chá ê *[[San-hái-keng]]*, *[[Lūn-gú]]* kap *[[Lūn-hêng]]* téng chē-chē tù-chok lāi chiū ū tùi E ia̍h-sī E-jîn ê kì-chài, tān-sī chia-ê kì-lio̍k in-ūi sî-tāi ê kio̍k-hān-sèng tì-sú in só͘ kóng ê só͘-chāi kap sî-kan put-bêng, ài ū chìn-chi̍t-pō͘ ê liáu-kái. Kàu *[[Hàn-su]]* lāi chiah ū tùi Ji̍t-pún pún-thó͘ E-jîn ê kì-chài.

Lūi-pia̍t:E-jîn-toān
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê cho̍k-kûn
Ji̍t-pún lia̍t-tó

**Ji̍t-pún lia̍t-tó** (日本列島) sī ūi-tī Au-A Pán-khoài ê Tang-pak-a tē-khu, Thài-pêng-iûⁿ se-pō͘ Ji̍t-pún Hái-kau hù-kīn ê kûn-tó.
Tāi-pu̍t-hái

**Tāi-pu̍t-hái** (大渤海) sī Ko Éng-chhiong tī Pu̍t-hái-kok bia̍t-bông liáu-āu só͘ kiàn-li̍p ê kok-ka.
Tó-kok

**Tó-kok** (島國) sī chi̍t ê kok-thó͘ oân-choân chē-lo̍h tī chi̍t ê ia̍h-sī chē-chē ê tó-sū téng ê kok-ka. 2004 nî ûi-chí, thong-sè-kài lóng-chóng ū 49 ê tó-kok.
Kolombangara

**Kolombangara** sī Só͘-lô-bûn Kûn-tó Sai-pō͘ Séng ê chi̍t-ê tó-sū, só͘-chāi tī Thài-pêng-iûⁿ sai-lâm-pêng. Pún tó pún-sīn mā sī chi̍t chō chiâⁿ-chân hóe-soaⁿ.
Hok-kiàn Tâi-oân Pò-chèng-sú

**Hok-kiàn Tâi-oân Pò-chèng-sú** (福建臺灣布政使), kán-chheng **Tâi-oân Pò-chèng-sú** (臺灣布政使), sī Tâi-oân kiàn-séng liáu-āu siat-li̍p ê koaⁿ-chit.

## Le̍k-jīm ê pò-chèng-sú
# Siāu Iú-liâm
# Sím Èng-kui 
# Koái Tek-piau 
# Û Ìm-lîm 
# Tn̂g Kéng-siông 
# Kò͘ Tiāu-hi 
# Jû Bêng-chìn
Hok-kiàn Tâi-oân-séng

**Hok-kiàn Tâi-oân-séng** (福建臺灣省) sī Tiong-kok Chheng-tiâu chèng-hú tī 1885 nî kàu 1895 nî chi-kan chûn-chāi ê hêng-séng.

## Le̍k-sú
Chheng-kok tī 1887 nî sêng-li̍p Hok-kiàn Tâi-oân-séng, tī che chìn-chêng chia sio̍k Hok-kiàn-séng koán-hat. séng-hōe goân-pún beh khí tī Chiong-hòa ê Kiô-á-thâu, m̄-koh 1892 nî tio̍h chiām-thêng bô koh khí ah, 1894 nî kā séng-hōe sóa-khì Tâi-pak. 1895 nî hō͘ Tāi Ji̍t-pún Tè-kok hùi-tiāu. 

## Siong-koan ê Bûn-chioⁿ
*Tâi-oân-séng
*Má-koan Tiâu-iok
Tâi-pak-hú

**Tâi-pak-hú** (臺北府) sī Tiong-kok Chheng-tiâu chèng-hú tī 1876 nî 1 goe̍h 16 hō tī Tâi-oân-tó pak-pō͘ siat-li̍p ê hêng-chèng-khu.
Chiâⁿ-chân hóe-soaⁿ

**Chiâⁿ-chân hóe-soaⁿ** (; ) sī chi̍t kúi-a chân ngē-hòa ê iûⁿ-gâm kap kî-tha hóe-soaⁿ phùn-chhut bu̍t chiâⁿ-sêng ê îⁿ-chiam khoán hóe-soaⁿ.
Iûⁿ-gâm

**Iûⁿ-gâm** sī iûⁿ--khì ê chio̍h-thâu, hóe-soaⁿ po̍k-hoat sî ê phùⁿ-chhut-bu̍t.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
* USGS definition of Aā
* USGS definition of Pāhoehoe
* USGS definition of Ropy Pāhoehoe
* Volcanic landforms of Hawaii
* USGS hazards associated with lava flows
Tâi-oân Sûn-hú

**Tâi-oân Sûn-hú** (臺灣巡撫), choân-miâ **Hok-kiàn Tâi-oân Sûn-hú** (福建臺灣巡撫), sī 1887 nî Tâi-oân kiàn-séng liáu-āu, Tâi-oân se-pō͘ ê siōng-koân tē-hng thóng-tī-chiá.

## Le̍k-jīm ê sûn-hú
*Lâu Bêng-thoân
*Sím Èng-kui
*Siāu Iú-liâm
*Tn̂g Kéng-siông
Tok-pān Tâi-oân Hú-kún Tāi-sîn

**Tok-pān Tâi-oân Hú-kún Tāi-sîn** (督辦臺灣撫墾大臣) sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi tī kiàn-séng liáu-āu, chú-koán Tâi-oân goân-chū-bîn kap hoan-tē khai-khún ê siōng-koân chân-kip ê koaⁿ-oân. Tok-pān Tâi-oân Hú-kún Tāi-sîn tī hêng-sek-siōng mā sī Tâi-oân Hú-khún-kio̍k ê chú-koán, iû Tâi-oân Sûn-hú kiam-jīm.

## Le̍k-jīm ê tāi-sîn
*Lâu Bêng-thoân
*Sím Èng-kui
*Siāu Iú-liâm
*Tn̂g Kéng-siông
Hú-siâⁿ Sam-kau

**Hú-siâⁿ Sam-kau** (府城三郊) sī 1720 nî-tāi chêng-āu sêng-li̍p ê Tâi-oân Chheng-tiâu thóng-tī sî-tāi Tâi-lâm tē-khu ê siong-gia̍p kong-hōe cho͘-chit. Kā An-pêng-káng kap Tâi-kang tòng-chò keng-siong kin-kì-tē ê saⁿ ê kau-siong hun-pia̍t sī pak-kau So͘-bān-lī, lâm-kau Kim-éng-sūn kap thn̂g-kau Lí-sèng-heng.

Tī keng-chè-siōng, chit saⁿ keng kau-siong ē ha̍p-chok mā ē kēng-cheng, pēng-chhiáⁿ sī tī Tâi-oân siā-hōe siōng tû-liáu tē-chú í-goā ê lēng-goā chi̍t chióng toā-hêng bîn-kan le̍k-liōng. Sū-si̍t-siōng, che lóng-chóng pah-goā keng lâi-óng Tn̂g-soaⁿ kap Tâi-oân ê siong-hō só͘ cho͘-sêng ê Sam-kau, m̄-nā sūn-soà tài-tōng liáu Tâi-lâm tē-khu ê siong-gia̍p hoat-tián, mā hō͘ Tâi-lâm-hú-siâⁿ î-chhî liáu chiâⁿ kú ê Tâi-oân siú-hú ê tē-ūi. Só͘-í chiah ē chhut-hiān it Hú jī Lo̍k saⁿ Báng-kah ê sio̍k-gí.
Kiriwina

**Kiriwina** sī Papua New Guinea ê tó-sū, sio̍k Trobriand Kûn-tó chi̍t hūn, tī Milne Bay Séng koán lāi. Pún tó ê biān-chek 290.5 km², tó siōng jîn-bîn liû-thong Kiriwina-gí, chú-iàu siâⁿ-chhī sī Losuia.
Só͘-lô-bûn Hái

**Só͘-lô-bûn Hái**  (Eng-gí: *Solomon Sea*)  sī Thài-pêng-iûⁿ ê chi̍t pō͘-hūn, ūi tī leh Papua New Guinea kap Só͘-lô-bûn Kûn-tó chi kan.

## Le̍k-sú
Pún hái sī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn chē tiûⁿ hái-chiàn hoat-seng ê só͘-chāi.
Chhit-sèng-kong

**Chhit-sèng-kong** (七姓公) sī Tâi-oân le̍k-sú siōng tē-it phe Hàn-hoà ê Taokas-cho̍k Tek-chhàm-siā chó͘-sian.
Wilson Hái-kiap

**Wilson Hái-kiap** (Eng-gí: *Wilson Strait*) sī Só͘-lô-bûn Kûn-tó ê chi̍t khu hái-he̍k, giap tī Ranongga Tó, Vella Lavella Tó kap Ghizo Tó tiong-ng.
Tâi-pak-hú Ti-hú

**Tâi-pak-hú Ti-hú** (台北府知府) sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi Tâi-pak-hú siat-li̍p liáu-āu ê thóng-tī-chiá.

## Le̍k-jīm ê ti-hú
Hoan-ko

**Hoan-ko** (番膏) sī Chheng-tiâu sî-tāi kàu Ji̍t-pún sî-tāi tī Tâi-oân khai-khún ê Hàn-jîn ēng lia̍h-tio̍h ê Tâi-oân goân-chū-bîn ê lâng-bah kap chia̍h chhun ê lâng-kut só͘ chò chhut-lâi ê ko-io̍h.
Ko-sa Gī-ióng-tūi

右|縮圖|300x300像素|Tng-teh chìn-hêng hùn-liān ê Ko-sa Gī-ióng-tūi sêng-oân
**Ko-sa Gī-ióng-tūi** (高砂義勇隊) sī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn kî-kan Tāi Ji̍t-pún Tè-kok tōng-oân Tâi-oân goân-chū-bîn chiân-óng lâm-iûⁿ chok-chiàn ê kun-tūi 

Ko-sa sī Ji̍t-pún kó͘ chheh tùi Tâi-oân ê chheng-hō.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân goân-chū-bîn ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê kun-sū
Bū-siā sū-kiāⁿ

縮圖|250x250像素|1930 nî ê Bū-siā
**Bū-siā sū-kiāⁿ** (霧社事件) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi tiong-kî ê 1930 nî hoat-seng ê goân-chū-bîn bú-chong khí-gī sū-kiāⁿ. Po̍k-hoat ê tē-tiàm tī-leh chit-má ê Lâm-tâu-koān Jîn-ài-hiong. Sū-kiāⁿ ê khí-in sī Seediq-cho̍k goân-chū-bîn put-boán Chòng-tok-hú tn̂g-kî í-lâi ê po̍k-chèng, iû thâu-lâng Mona Rudo su̍t-niá kok pō͘-lo̍h liân-ha̍p khí-sū, kong-kek iû Ji̍t-pún-lâng kiàn-li̍p ê iūⁿ-pán chū-lo̍h Bū-siā, thàn Bū-siā kong-ha̍k-hāu kí-hêng ūn-tōng-hōe sî thâi-sí chē-chē Ji̍t-pún-lâng. Sū-hoat liáu-āu, Ji̍t-pún hong-bīn má-siōng tiàu-chi̍p kun-tūi kap kéng-chhat, ēng hui-hêng-kim soaⁿ-phàu, to̍k-khì téng-téng bú-khì kiông-le̍k tìn-ap. Chòe-āu, Mona Rudo chū-sat, chham-ú hêng-tōng ê pō͘-lo̍h cho-gū bia̍t-cho̍k, chē-chē cho̍k-jîn chi̍p-thé tiàu-tāu, chhun-ê î-seng-chiá pī Ji̍t-pún-lâng soá khì Chhoan-tiong-tó chi̍p-tiong koán-lí. Chit pái ê sū-kiāⁿ gông-gia̍h tio̍h Ji̍t-pún chèng-hú kap kok-chè siā-hōe, tî-liáu Tâi-oân Chóng-tok-hú ê lí-hoan chèng-chhek cho-gū tio̍h tiōng-tāi thiáu-chiàn, mā chō-sêng hit-tang-chūn ê chóng-tok Isizuka Eizô lī-chit.

Lūi-pia̍t:1930 nî
Lūi-pia̍t:Lâm-tâu-koān ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân goân-chū-bîn ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê khòng-ji̍t sū-kiāⁿ
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi
Lūi-pia̍t:Lí-hoan chèng-chhek
Tiàu-tāu

**Tiàu-tāu** (吊脰), he̍k-chiá **tiàu-ām** (吊頷), sī thiau-kang ēng soh-á kā ka-kī ê ām-á-kún tiàu tī koân ê só͘-chāi ê chū-sat hong-sek.
Monty Python

**Monty Python** ("") sī Eng-kok ê chi̍t tīn khoe-hâi cho͘-ha̍p, in chú-iàu ê piáu-hiān chhiú-lō͘ kiò chò chhiau-hiān-si̍t khoe-hâi (*surreal  humour*), in chè-chok BBC chū 1969 nî 10 goe̍h 5 ji̍t khí hòng-sàng ê chiat-bo̍k *[[Monty Python's Flying Circus]]*. Chit hō Monty Python tùi Eng-gí-kài ê chhiò-khoe piáu-ián kap tiān-sī bûn-hòa sī chin ū éng-hióng.

## Sêng-oân
* Graham Chapman
* John Cleese
* Terry Gilliam
* Eric Idle
* Terry Jones
* Michael Palin

Lūi-pia̍t:Khoe-hâi
Ko-chân thêng-sek giân-gí

**Ko-chân thêng-sek giân-gí** (eng. *high-level programming language*) sī chí thêng-sek giân-gí lāi-bīn tùi tiān-náu ūn-chok goân-lí kha thiu-siōng-hòa ê chi̍t khoán. Kán-tan lâi kóng, tio̍h sī khah óa-kīn lâng ê giân-gí, chi̍t kóa ti̍t-chiap khòng-chè tiān-náu ê khang-khòe (pí-lūn kì-ek-thé koán-lí) sī chū-tōng m̄-bián lâng hā chí-lēng--ê.
Sitcom

**Sitcom** (óa-im: "sit-khóm") sī "tiûⁿ-só͘ chhiò-khoe-chhut" (場所笑詼齣; situation comedy) ê Eng-gí kán-lio̍k, sī khoe-hâi (詼諧) piáu-ián ê chi̍t khoán. Pún lūi hì-kio̍k it-poaⁿ sī ta̍k chi̍p ián-chhut lóng ū kò͘-tēng ê kak-sek, mā tiāⁿ-tiāⁿ sī ùi kò͘-tēng ê tiûⁿ-só͘ lāi-bīn hoat-seng kò͘-sū.
Fuga Tó

**Fuga Tó** sī Hui-li̍p-pin Cagayan séng koán lāi ê tó-sū, Aparri hêng-chèng-khu chi̍t pō͘-hūn, ū 100 pêng-hông kong-lí tōa.

Lūi-pia̍t:Babuyan Kûn-tó
Lūi-pia̍t:Cagayan
Nosy Boraha

**Nosy Boraha**, kū-miâ **Sainte-Marie Tó** (Hoat-gí: *Île Sainte-Marie*), sī Madagascar tang-pō͘ kīn-hái chi̍t chō tó-sū, biān-chek 222 pêng-hong kong-lí, sio̍k Analanjirofo tē-hng koán lāi, tó chiūⁿ chú-ià siâⁿ-chhī sī Ambodifotatra.
Iû-hì-ki

**Iû-hì-ki** (; ), he̍k-chiá kiò **iû-lo̍k-khì**, sī te̍k-pia̍t siat-kè ēng lâi sńg tiān-náu iû-hì ê choan-iōng tiān-náu, it-poaⁿ ū ka-iōng kap chhiú-theh nn̄g khoán.
Pe̍h-soa-bóe

**Pe̍h-soa-bóe** (白沙尾) sī Tâi-oân Pîn-tong-koān lāi Sió-liû-khiû ê chi̍t-ê chng-siā, ū Pe̍h-soa-bóe-káng siat tī pún chng hái-kîⁿ.

## Liân-kiat
*
Gî-tiâⁿ-bóe

**Gî-tiâⁿ-bóe** (漁埕尾) sī Tâi-oân Pîn-tong-koān lāi Sió-liû-khiû tó téng-bīn ê chng-siā.
Trump-Chhòa thong-ōe

**Trump-Chhòa thong-ōe** sī 2016 nî 12 goe̍h 2 ji̍t Tiong-hoâ Bîn-kok chóng-thóng Chhoà Eng-bûn khà tiān-ōe hō͘ Bí-kok chóng-thóng tòng-soán-jîn Donald Trump ê sū-kiāⁿ, sī 1979 nî Tiong-hoâ Bîn-kok kah Bí-kok toān-kau liáu-āu, thâu-chi̍t pái siang-piⁿ chóng-thóng-kip ti̍t-chiap thong-ōe.
Tē-it jîn-chheng siā-chhiú

**Tē-it jîn-chheng siā-chhiú** (Eng-gí: *first-person shooter*; **FPS**) sī tiān-náu iû-hì ê chi̍t khoán hêng-sek, chú-iàu sī tùi "tē-it jîn-chheng", ia̍h tio̍h sī chú-kak ba̍k-chiu ê koan-tiám, lâi tī iû-hì khoân-kéng lāi-bīn oa̍h-tāng. Tī ōe-bīn tiong-iong sī chi̍t ki chú-kak só͘ khòng-chè ê chhèng he̍k-chiá kî-tha siā-kek bú-khì, khò che bú-khì kong-kek bo̍k-phiau.

1973 nî khai-hoat ê *[[Maze War]]* sǹg sī siāng chá ê FPS iû-hì, nā khai-sí khah óa-kīn kin-á-ji̍t po̍k-le̍k piáu-hiān ê hêng-sek, sī 1992 nî ê *[[Wolfenstein 3D]]*.

Обшб
Khui-ki

**Khui-ki** sī chí khí-tōng chi̍t-ê tiān-náu hē-thóng. Thoân-thóng siōng khui-ki ê hong-sek hun nn̄g-sek kap nńg-sek nn̄g khoán, ngē-sek sī chí phah khui tiān-goân; nńg-sek sī tiān-goân í-keng phah-khui ê chêng-hêng hā têng-sin khí-tōng.

**Khui-ki chāi-thé** (Eng-gí: *boot loader*) sī chi̍t khoán tiān-náu thêng-sek, ē tī khui-ki ê khui-tiān chū-ngó͘ chhì-giām (*power-on self-test*) têng-sū liáu-āu chāi ji̍p chok-gia̍p hē-thóng.
RAM

**RAM** sī **loān-chú chhut-ji̍p kì-ek-thé** (Eng-gí: *random-access memory*) ê Eng-gí kán-lio̍k, chí tiān-náu chu-liāu siu-khǹg chong-tì ê chi̍t khoán hêng-sek, chi̍t khoán goân-kiāⁿ kun-kù thêng-sek ê chí-sī lúi-chhù siû-chûn chu-liāu, chin-ka hē-thóng ê sok-tō͘.
Chhu-bīn

**Chhu-bīn**, ia̍h sī kóng **phiâⁿ**, sī hiòng it-tēng kak-tō͘ chhu chi̍t-pêng ê pêⁿ-bīn.
Chù-chō

**Chù-chō** (鑄造) sī chè-chō mi̍h-kiāⁿ ê hông-sek chi̍t khoán, thoân-thóng siōng sī chiong e̍k-thé ê kim-sio̍k tò ji̍p bô͘-á lāi, chiàu su-iàu ê hêng-thé ngē-hòa, chiâⁿ chò beh ài ê sán-phín.
Tāi-chiòng mûi-thé

**Tāi-chiòng mûi-thé** (Eng-gí: *mass media*) sī bīn-hiòng tōa-liōng tùi-siōng ê mûi-thé, sī thoân-pò siau-sit ê chi̍t khoán hêng-sek.

Lūi-pia̍t:Tāi-chiòng mûi-thé
Hùi Gio̍k-chheng

**Hùi Gio̍k-chheng** (費玉清 *Fèi Yùqīng*; 1955 nî 7 goe̍h 17), goân-miâ **Tiuⁿ Gān-têng** (張彥亭), sī Tâi-oân ê chú-chhî-jîn kiam koa-chhiú.

## Chhut-sin
Hùi--sī Tâi-pak chhut-sì--ê, i ê lāu-bú sī Ô͘-lâm-lâng, lāu-pē sī An-hui-lâng. 

Lūi-pia̍t:Khoe-hâi
G
Chiàn-tūi (lio̍k-kun)

**Chiàn-tūi** (Eng-gí: *squadron*), he̍k-chiá kóng **tōa-tūi**, sī chi̍t khoán kun-tūi pian-chè, í hiān-tāi Bí-kok Lio̍k-kun lâi kóng, sī kap *[[tōa-tūi|battalion]]* kâng kip ê pian-chè, ū sú-iōng tī khî-peng-tūi ia̍h sī hâng-khong-tūi.

## Siong-koan
* Chiàn-tūi (hâng-khong)
* Chàin-tūi (hái-kun)
* Hun-tūi (*squad*)

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Bí-kok Lio̍k-kun

**Bí-kok Lio̍k-kun** (*United States Army*) sī Bí-kok Kun-tūi siāng tōa ê hun-chi, chú-chhî lio̍k-tē ki-chhó͘ ê kun-sū chok-chiàn.
Ha̍p-miâ hōe-siā

**Ha̍p-miâ hōe-siā** (合名會社, Eng-gí: *general partnership*) mā kiò **phó͘-thong ha̍p-hóe**, sī chi̍t khoán nn̄g lâng í-siōng keng-kòe hia̍p-gī téng hêng-sek sêng-li̍p ê cho͘-ha̍p, i-ê só͘-iú-chiá tùi kong-si sū-bū ài hù kò-jîn ê chek-jīm.

## Siong-koan
* Bû-hān chek-jīm hoē-siā, kap phó͘-thong ha̍p-hóe beh kâng.
Bû-hān chek-jīm hoē-siā

**Bû-hān chek-jīm hoē-siā**, ia̍h kiò **bû-hān kong-si**, sī sêng-oân he̍k-chiá kó͘-tong tùi kong-si hoat-lu̍t chek-jīm ài hù bû-hān chek-jīm ê kong-si hêng-sek. Siông-sē chiàu bô-kâng kok-ka ū bô kâng ê kui-tēng.
Mike Pence

**Michael Richard "Mike" Pence** () sī Bí-kok Kiōng-hô Tóng ê chèng-tī jîn-bu̍t. Ùi 2013 nî 1 goe̍h 14 hō kàu-taⁿ tam-jīm Indiana ê chiu-tiúⁿ, bo̍k-chiân mā sī Bí-kok hù-chóng-thóng.

## Chhut-sin
Michael Richard Pence sī 1959 nî 6 goe̍h 7 hō tī Indiana chiu ê Columbus chhut-sì. I īs lāu-bú Nancy Jane (āu-thâu-sèⁿ Cawley), kap lāu-pē Edward Joseph Pence Jr. ê tē-6-ê gín-á.
Pak Tāi-se-iûⁿ Tiâu-iok

**Pak Tāi-se-iûⁿ Tiâu-iok** (*North Atlantic Treaty*) sī chi̍t hūn tī 1949 nî 4 goe̍h 4 hō tī Washington, D.C. iû 12 ê kok-ka liân-ha̍p chhiam-sú ê tiâu-iok, siōng-chá ê 12 ê tè-iok-kok mā sī Pak Tāi-se-iûⁿ Tiâu-iok Cho͘-chit ê chhòng-sí-kok:
右|縮圖|300x300像素|Pak Tāi-se-iûⁿ Tiâu-iok Cho͘-chit ê tè-iok-kok

Lo̍h-bóe chiah ka-ji̍p ê kok-ka:

Lūi-pia̍t:1949 nî
Sio-phah

**Sio-phah**, ia̍h sī **sio-thâi**, sī po̍k-le̍k ê chhiong-tu̍t, nn̄g hong í-siōng sio-phah, bo̍k-te̍k sī khòng-chè, kóaⁿ cháu, ia̍h sī thâi sí tùi-hong, he̍k-chiá sī kiám-jio̍k tùi-chhiú ê le̍k-liōng.

Nā sī tī chiàn-cheng ê tiûⁿ-ha̍p lâi kóng, sio-thâi ê hêng-tōng mā thang kiò **kau-chiàn**.

Lūi-pia̍t:Kun-sū
Lūi-pia̍t:Bú-su̍t
Lūi-pia̍t:Ūn-tōng
Nő͘-sín

**Nő͘-sín** (ノーシン; Eng-gí miâ: *Norshin*) sī chi̍t khoán kái-jia̍t chí-thiàⁿ-io̍h ê pâi-chú, goân chè-chō siong sī Ji̍t-pún ê ARAX kong-si (1990 nî chìn-chêng hō chò Arakawa Tyôtarô Ha̍p-miâ Hōe-siā).
Wagasi

**Wagasi** (和菓子) sī chi̍t khoán Ji̍t-pún sek ê thn̂g-á-piáⁿ, ū môa-chî, iŏ͘-káng, chian-piáⁿ téng khoán.
Sím Èng-kui

**Sím Èng-kui** (沈應奎), hō **Kiat-tiân** (吉田), sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi ê tē-jī jīm sûn-hú.
Tōa-liōng thâi-lâng

**Tōa-liōng thâi-lâng** sī thâi-sí chē lâng ê hêng-tōng, sī chi̍t khoán hoān-chōe ê hêng-sek, it-poaⁿ chí té sî-kan lāi liân-sòa ùi iú-hān hoān-ûi ê só͘-chāi thâi sí it-tēng sò͘-bo̍k ê lâng. Tōa-liōng thâi-lâng ê sū-kiāⁿ, tiāⁿ hông hō chò tô͘-sat.

Lūi-pia̍t:Thâi-lâng
Tô͘-sat

**Tô͘-sat** sī thâi sí chē lâng ê sū-kiāⁿ, iû-kî sī leh kóng thâi sí bô hông-gū lêng-le̍k ê lâng. Hō chò "tô͘-sat" ê sū-kiāⁿ bô it-tēng ê piau-chún, chóng-sī it-poaⁿ sī piáu-sī te̍k-pia̍t chân-jín ê thâi-lâng sū-kiāⁿ.

## Siong-koan
* Chhám-àn
* Tōa-liōng thâi-lâng

Lūi-pia̍t:Tô͘-sat
Lūi-pia̍t:Thâi-lâng
Ricimer

**Ricimer** (Latin ho͘-im: [ˈrɪkɪmɛr]; iok 405 nî – 472 nî 8 goe̍h 18 ji̍t) sī Lô-má-hòa ê Ji̍t-ní-bān chiong-kun, i sī 456 nî kàu í kòe-sin chìn-chêng Sai Lô-má Tè-kok si̍t-chè ê thóng-tī-chiá. I tong-sî ê hâm-thâu hō-chò *[[magister militum]]*, keng-kòe kúi-a jīm hông-tè khòng-chè liáu tè-kok.
Bô͘-sat

**Bô͘-sat** sī hui-hoat ê thâi-lâng hêng-tōng, chiàu kok tē-hng hoat-lu̍t ū bô kâng ê tēng-gī.

## Siong-koan
* Àm-sat
Bân-chiat

**Bân-chiat** (閩浙) it-poaⁿ sī kóng Tiong-kok Chheng-tiâu sî-tāi ê Hok-kiàn-séng, Chiat-kang-séng kap iáu-bōe kiàn-li̍p hêng-séng chêng ê Tâi-oân. Chheng-tiâu sî-tāi ū Bân-chiat Chóng-tok ê koaⁿ-chit.

Lūi-pia̍t:Chheng-kok
Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-séng
Lūi-pia̍t:Chiat-kang-séng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi
Sai Lô-má Tè-kok

**Sai Lô-má Tè-kok** (西羅馬帝國, ) sī le̍k-sú-kài tùi Lô-má Tè-kok se-po͘ séng-hūn ê hō-miâ, in kap tang-pêng ê Tang Lô-má Tè-kok siū bô-kâng ê hông-tè koán-lí. In pun-thiah thóng-tī-khoân tāi-seng sī in-ūi Diocletianus ùi 3-sè-kì Gûi-ki liáu-āu tī 285 nî kiàn-li̍p ê Sù-thâu-chè.
Andrej Gennadʹevič Karlov

**Andrej Gennadʹevič Karlov** (Андрей Геннадьевич Карлов; 1954 nî 2 goe̍h 4 ji̍t – 2016 nî 12 goe̍h 19 ji̍t) sī Lō͘-se-a ê gōa-kau-koaⁿ, i sī Lō͘-se-a phài tī Thó͘-ní-kî ê tāi-sài, 2016 nî 12 goe̍h 19 ji̍t (Thó͘-kok chāi-tē sî-kan) tī Ankara ê chi̍t tiûⁿ gē-lông tián-lám hông àm-sat sin-bông.

## Chham-khó
Aleppo

**Aleppo** sī Su-lī-a ê siâⁿ-chhī, Aleppo Chiu ê siú-hú. I sī Su-lī-a jîn-kháu siāng chē ê siâⁿ-chhī.
Hippo ê Augustinus

**Hippo ê Augustinus** (354 nî 11 goe̍h 13 – 430 nî 8 goe̍h 28), ia̍h hông chheng chò **Sèng Augustinus**, sī Ló-má séng-hūn Numidia ē-té Hippo Regius (sio̍k kin-á-ji̍t Algeria) ê chú-kàu. I sī Ki-tok-kàu sîn-ha̍k-chiá, ia̍h sī chi̍t ūi tiat-ha̍k-ka.

Lūi-pia̍t:Ki-tok-tô͘
Transmission Control Protocol

**Transmission Control Protocol** ("Choán-sàng Khòng-chè Hia̍p-tēng"), kán-lio̍k chò **TCP**, sī Internet chu-liāu choán-sàng ê thong-sìn hia̍p-tēng, phòe-ha̍p IP ê hē-thóng ūn-chok, nn̄g-ê ha̍p chheng *TCP/IP*. 

TCP ê te̍k-sek chi it sī bô chiap-siū chha-chhò, hông sú-iōng tī WWW (bāng-ia̍h), e-mail, lī-mó͘ koán-lí (*remote administration*), tóng-àn thoân-sàng téng khang-khòe.

Nā bô iau-kiû chu-liāu thoân-sàng liáu-āu ài goân-choân sio-siâng ê khang-khòe, phì-jū sòaⁿ-téng iáⁿ-phìⁿ, tio̍h thang ēng siong-tùi ê lēng-gōa chi̍t khoán hia̍p-tēng User Datagram Protocol (UDP)

Lūi-pia̍t:Thong-sìn hia̍p-tēng
Bāng (khu-pia̍t-ia̍h)

**Bāng** ū khó-lêng sī kóng:

* 夢:
** Bîn-bāng
** Ǹ-bāng, hi-bāng

* 網:
** Bāng-á
*** Ti-tu-bāng
** Bāng-lō͘ (*network*)
Bāng-á

**Bāng-á** sī chò chhiūⁿ ná keh-á khoán ê châi-chit, kiam chit khoán châi-chit ê sán-phín. Bāng-á it-poaⁿ sī nńg-chit ê phang-chit-phín he̍k-chiá sī lī-ēng soh-á phah--chhut-lâi-ê mi̍h, ū-sî chi̍t kóa ngē-chit seⁿ chiâⁿ bāng-á khoán ê mi̍h-kiāⁿ mā hō chò bāng-á.

## Siong-koan
* Nâ-á
Thé-ha̍k

**Thé-ha̍k** sī tùi Eng-gí sin jī *omics* ê hoan-e̍k, chí seng-bu̍t-ha̍k lāi-bīn chi̍t lūi Eng-gí miâ tòa *-omics* bóe ê ha̍k-būn, pí-lūn ûi-thoân-thé-ha̍k (*genomics*), nn̄g-pe̍h-thé-ha̍k (*proteomics*), tāi-siā-thé-ha̍k (*metabolomics*), thn̂g-thé-ha̍k (*glycomics*) téng-téng. Chia-ê ha̍k-būn, lóng koan-hē tio̍h chi̍t khoán Eng-gí *-ome* bóe ê khài-liām, pí-lūn ûi-thoân-thé (*genome*), nn̄g-pe̍h-thé (*proteome*), tāi-siā-thé (*metabolome*) ia̍h sī thn̂g-thé (*glycome*). In lóng sī chí tùi chi̍t khoán seng-bu̍t-thé lāi-bīn te̍k-pia̍t chi̍t lūi seng-bu̍t tan-goân ê kò͘-chō, kong-lêng kap tōng-thài ê chéng-ha̍p-sèng gián-kiù.

Lūi-pia̍t:Sin-ōe-gí
ISO 9

**ISO 9** sī ISO kok-chè phiau-chún lāi-bīn chi̍t thò kā Kyril jī jī-bó choán Lô-má-jī jī-bó ê choán-jī hē-thóng.
Subhas Chandra Bose

**Subhas Chandra Bose** (1897 nî 1 goe̍h 23 – 1945 nî 8 goe̍h 18) sī Ìn-tō͘ to̍k-li̍p ūn-tōng ê chhōa-thâu jîn-bu̍t chi it, Ìn-tō͘ Kok-bîn Kun ê léng-tō-chiá. I hoán-khòng Eng-kok ê thóng-tī, koh tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn sî-kî kap Ji̍t-pún ê sè-le̍k ha̍p-chok, sêng-li̍p Ìn-tō͘ ê lîm-sî chèng-hú.

I tè-bé tī tāi-chiàn kiat-sok bô lōa-kú in-ūi hui-hêng-ki sū-kò͘ tī Tâi-oân ê Tâi-pak kòe-sin.

## Chhut-sin
Subhas Chandra Bose tī 1897 nî 1 goe̍h 23 tùi Bengal Séng Orissa tē-hng ê Cuttack chhut-sì, pē-bú sī Janakinath Bose kap Prabhavati Devi. Janakinath Bose sī hèng-chhù siā-hōe sū-bū ê lu̍t-su, tī 1905 nî chò Cuttack ê kong-kiōng kiám-sū (*public prosecutor*); mā sī chēng 1912 nî khí ê Bengal Li̍p-hoat-hōe (*Bengal Legislative Council*) gī-goân.

Subhas Bose óa 5-hòe hit-chūn khì tha̍k Chìm-sìn-hōe ê ha̍k-hāu, ùi hia keng-kòe 7 tang ê Eng-kok kàu-io̍k. Kàu 12-hòe ê sî, Bose koh kòe Calcutta ê Ìn-tō͘-lâng ha̍k-hāu Ravenshaw Ha̍k-īⁿ Ha̍k-hāu (*Ravenshaw Collegiate School*).

## Ha̍k-īⁿ-seng sî-kî
1913 nî ê sî-chūn, Bose ji̍p khì tī Presidency Ha̍k-īⁿ o̍h tiat-ha̍k. 1914 nî, i kap pêng-iú kòe Ìn-tō͘ pak-pō͘ chhōe Ìn-tō͘-kàu ê sim-lêng tāi-su, m̄-koh chhōe bô thang tòe-lō͘ ê chí-tō-chiá. Tong-sî i í-keng sī ha̍k-seng thoân-thé ê léng-tō jîn-bu̍t. Chóng-sī i tī ha̍k-hāu chham-ka chi̍t kái tùi kàu-oân ê kong-kek, 1916 nî 2 goe̍h ê sî hō͘ ha̍k-hāu thè-ha̍k.

Kàu 1917 nî 7 goe̍h ê sî-chūn, Bose koh ji̍p Calcutta Tāi-ha̍k, i lēng-gōa ia̍h ùi 1918 nî ê sî chham-ka tī Tāi-ha̍k Hùn-liān Thoân (*University Training Corps*), jî-chhiá chiâⁿ chò sī Ha̍k-seng Chu-sîn Úi-oân-hōe (*Students’ Consultative Committee*) ê sêng-oân. 1919 nî ê sî, i the̍h tio̍h tiat-ha̍k ê it-téng ha̍k-ūi (*first-class honours*). Tī Ìn-tō͘ chut-gia̍p liáu-āu, i tī 1919 nî 11 goe̍h ji̍p Eng-lân Cambridge ê Fitzwilliam Ha̍k-īⁿ.

## Chèng-tī ūn-tōng
1922 nî, Gandhi chē-kaⁿ, si̍t--khì tùi Gī-hōe-tóng ê ti̍t-chiap kàm-tok. Bose tī hit-chūn ka-ji̍p Chittaranjan Das só͘ niá ê hit phài.

Kàu 1929 nî ê sî, Bose hoat-tián chhut ka-tī ê chèng-tī lí-lō͘. I phoe-phêng Gandhi kap Ìn-tō͘ chóng-tok ê Chū-tī-léng Tē-ūi (*Dominion Status*) chú-tiuⁿ; ia̍h kī-choa̍t chhiam-sú Chiòng Tóng-phài (*All Parties*) soan-kò, che hō͘ i koh si̍t khì chú-iàu ê bêng-iú.

## Kòe-sin
Bose tī 1945 nî 8 goe̍h 17 ê sî chē hui-hêng-ki lî-khui Saigon, 18 ji̍t ē-po͘ 2 tiám kàu Tâi-pak, ka-iû liáu-āu tī tāi-khài 2:30 ê sî têng-sin khí-poe, tong-sî hui-hêng-ki ê chi̍t lia̍p phu-ló͘-pheh-lah hāi--khì, Bose kap Habib-ur-Rahman lóng tô chhut si̍t-sū-tiám, chóng-sī Bose siū-siong giâm-tiōng, àm-sî 8/9 tiám ê sî kòe-sin.

## Chù-kái

## Chham-chiàu
*
Tâi-oân Chū-tōng-chhia-kài

***Tâi-oân Chū-tōng-chhia-kài*** (臺灣自動車界) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê chi̍t pō͘ chū-tōng-chhia cha̍p-chì, 1932 nî khai-sí ê goe̍h-khan, hoat-hêng-chiá sī Tâi-pak ê Tâi-oân Chū-tōng-chhia-kài Siā.

## Chham-khó
Siū-sî-le̍k

**Siū-sî-le̍k** (授時曆) sī Tiong-kok kó͘-chá sî-tāi ê chi̍t khoán le̍k-hoat, sī Goân-tiâu ê Koeh Siú-kèng, Ông Sún kap Khó͘ Hêng só͘ chè-tēng ê, ùi 1281 nî khai-sí si̍t-hêng. Bêng-tiâu ê Tāi-thóng-le̍k (大統曆) kî-si̍t chiū sī chham-chiàu Siū-sî-le̍k, só͘-í Siū-sî-le̍k lóng-chóng sú-iōng liáu 402 tang.
Faith Spotted Eagle

**Faith Spotted Eagle**, Dakota miâ **Tukan Inajin Win**, 1948 nî chhut-sì, sī Bí-kok ê goân-chū-bîn ūn-tōng-chiá. I sī Yankton Sioux Kok (*Yankton Sioux Nation*) ê lâng, hoán-túi *Keystone XL* kap *Dakota Access Pipeline* téng iû-kóng khai-hoat.

## 2016 nî Bí-kok chóng-thóng soán-kí
2016 nî ê Bí-kok chong-thóng soán-kí, ū chi̍t phiò Robert Satiacum Jr. hū-chek, sio̍k Washington Chiu ê soán-kí-jîn phiò (*electoral vote*) tâu hō͘ Spotted Eagle, hit phiò chiàu koàn-lē goân-lâi èng-kai sī ài tâu hō͘ Hillary Clinton--ê. Chit khoán chêng-hêng hông kiò chò "bô-chīn-tiong ê soán-kí-jîn" (*faithless elector*).
Nâ Iū-sî

**Nâ Iū-sî** (藍又時; ), pún-miâ **N̂g Bí-jû** (黃美如), Eng-bûn miâ **Shadya Lan**, sī Tâi-oân Tâi-pak-chhī chhut-sin ê chi̍t ūi cha-bó͘ koa-chhiú. Ùi Hoâ-kong Gē-hāu Piáu-ián-gē-su̍t-kho pit-gia̍p. I bo̍k-chiân toà tī-leh Tâi-pak, sī Seng-bēng-chhiū Im-ga̍k Chhòng-ì Kang-chok-sek ê koa-chhiú. Nâ Iū-sî tī i 17 hòe ê sî-chūn chiū bē tē-it tiâu koa hō͘ Lâu Jio̍k-eng, hit-tang-chūn kám-kak jîn-seng iáu-koh ū chiâⁿ chē sî-kan thang-hó siá koa hō͘ ka-kī kah-ì ê koa-chhiú, só͘-í chiah soán-te̍k liáu "sî" (時) chit-ê hàn-jī, lēng-goā koh ka-siōng in āu-chek ê sèⁿ "Nâ" kap liân-chiap-sû "iū", chiū chiâⁿ-chò i-ê pit-miâ, lo̍h-bóe mā it-ti̍t ēng chit-ê miâ-hō lâi chhòng-chok kap chhut choan-chip.
Tiuⁿ Ûn-keng

**Tiuⁿ Ûn-keng** (張芸京; ), pún-miâ **Tiuⁿ Ûn-cheng** (張芸菁), sī Tâi-oân Tâi-pak-chhī chhut-sin ê chi̍t ūi cha-bó͘ koa-chhiú. I tī 207 nî chham-ka iû Tâi-oân Tâi-sī chú-pān ê koa-chhiùⁿ soán-siù chiat-bo̍k Chhiau-kip Ngó͘-siōng tē-it kùi, pēng tit-tio̍h koan-kun ê thâu-hâm. Lo̍h-bóe tī 2009 nî, Kim-pâi Tāi-hong chiū hoat-hêng i-ê tē-it tiuⁿ kò-jîn choan-chip *[[Phò-thian-hong]]*, chèng-sek chiâⁿ-chò hoat-phìⁿ koa-chhiú. 2012 nî 12 goe̍h bô hām Kim-pâi Tāi-hong kong-sī kè-sio̍k chhiam-iok, khai-siat ka-kī ê im-ga̍k kang-chok-sek.
Kim-pâi Tāi-hong

**Kim-pâi Tāi-hong Im-ga̍k Bûn-hoà Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** (金牌大風音樂文化股份有限公司) sī Tâi-oân ê chi̍t keng toā-hêng chhiùⁿ-poâⁿ kong-si.
Hān-khe

:*Ēng chò tē-miâ ê "Hān-khe", chhiáⁿ khòaⁿ [[Hān-khe (tē-hō-miâ)]].*

**Hān-khe** (旱溪) sī Tâi-oân tiong-pō͘ ê hô-chhoan, Tāi-lí-khe ê chi-liû.

Lūi-pia̍t:Tâi-tiong-chhī ê khe
Hān-khe (tē-hō-miâ)

**Hān-khe** (旱溪) sī ùi Tâi-oân Tâi-tiong-chhī Tang-khu lāi ê chi̍t-ê tē-hng.

## Le̍k-sú
Pún tē-hng sī Tâi-tiong-chhī ê kū tōa-jī chi it, chiàu 1939 nî ê thóng-kè, hit chūn ū tn̂g khiā jîn-kháu 3996 lâng..

## Chham-khó
Sam-thóng-le̍k

**Sam-thóng-le̍k** (三統曆) sī Tiong-kok kó͘-chá ê le̍k-hoat, iû Se Hàn ê Lâu Him ùi Thài-chho͘-le̍k siu-kái lâi ê, sio̍k-î im-iông-le̍k. Chú-āu 85 nî pī Sù-hun-le̍k chhú-tāi.
Sù-hun-le̍k

**Sù-hun-le̍k** (四分曆) sī Tiong-kok kó͘-chá ê le̍k-hoat, iû Tong Hàn ê thian-bûn-ha̍k-chiá Pian Him kap Lí Hoân pian-choán ê, sio̍k-î im-iông-le̍k.

Chú-āu 237 nî tī Chô Gūi pī Kéng-chho͘-le̍k chhú-tāi; 223 nî tī Sun Ngô͘ pī Khiân-siōng-le̍k chhú-tāi, ah Sio̍k Hàn sī ēng kàu bia̍t-bông ûi-chí.
Kéng-chho͘-le̍k

**Kéng-chho͘-le̍k** (景初曆) sī Tiong-kok kó͘-chá ê le̍k-hoat, iû Tong Hàn kàu Gūi Chìn ê thian-bûn-ha̍k-chiá Iûⁿ Úi pian-choàn, sio̍k-î im-iông-le̍k.

Chú-āu 237 nî tī Chô Gūi khai-sí si̍t-hêng, kàu 444 nî pī Lâu Sòng ê Goân-ka-le̍k chhú-tāi; 451 nî pī Pak Gūi ê Hiân-sú-le̍k chhú-tāi.
Khiân-siōng-le̍k

**Khiân-siōng-le̍k** (乾象曆) sī Tiong-kok kó͘-chá ê le̍k-hoat, iû Tong Hàn ê Lâu Hông pian-choàn, sio̍k-î im-iông-le̍k.

Chú-āu 223 nî tī Sun Ngô͘ khai-sí si̍t-hêng kàu 280 nî Sun Ngô͘ bia̍t-bông ûi-chí.
Ka-pòa-sū

**Ka-pòa-sū** () sī Phêⁿ-ô͘ ê tó-sū, sio̍k Pe̍h-soa-hiong koán-lāi.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Phêⁿ-ô͘ Kûn-tó
Thô-á-hn̂g

**Thô-á-hn̂g** (桃仔園, -子-) ū khó-lêng sī chí:

* Chi̍t kóa hō Thô-hn̂g ê só͘-chāi ê kū hō-miâ.
* Thô-á-hn̂g (Ko-hiông-chhī).
Bí-kok Hái-kun

**Bí-kok Hái-kun** (*United States Navy*) sī Bí-kok Kun-tūi lāi-bīn ê hái-siōng chiàn-sū pō͘-mn̂g, in sī thong sè-kài siāng tōa ê hái-kun sè-le̍k, tông-sî mā sī tiōng-iàu ê khong-tiong chok-chiàn bú-le̍k.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat

* 
* 
* 
* 
* U.S. Navy during the Cold War from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives 
*  (includes warship losses)
*  (includes *The Official Chronology of the U.S. Navy in World War II*)
* 
*  (chronology of the lead up of U.S. entry into World War II)
* 
* 
*
Bí-kok Kok-hông Pō͘

**Bí-kok Kok-hông Pō͘** (*United States Department of Defense* "Ha̍p-chiòng-kok Hông-bū Pō͘") sī Bí-kok liân-pang chèng-hú chú-chhî kok-ka an-choân kap Bí-kok Kun-tūi ê chóng-koán pō͘-mn̂g. In ê chóng-pō͘ siat tī Arlington ê Ngó͘-kak tōa-lâu, óa kīn Washington, D.C..
Arlington

**Arlington** ū khó-lêng sī chí:

## Ka-ná-tah
*Arlington, Nova Scotia
*Arlington No. 79, Saskatchewan
*Arlington, Yukon

## Lâm-hui-kok
*Arlington, Free State

## Liân-ha̍p Ông-kok
*Arlington, Devon
*Arlington, East Sussex
*Arlington, Gloucestershire

## Bí-kok
*Arlington, Alabama
*Arlington, Arizona
*Arlington, California
*Arlington, Colorado
*Arlington, Georgia
*Arlington, Illinois
*Arlington, Monroe Kūn, Indiana
*Arlington, Rush Kūn, Indiana
*Arlington, Iowa
*Arlington, Kansas
*Arlington, Kentucky
*Arlington, Baltimore, Maryland
*Arlington, Massachusetts
*Arlington Township, Michigan
*Arlington, Minnesota
*Arlington, Missouri
*Arlington, Nebraska
*Arlington, New Jersey
*Arlington, New York
*Arlington, Staten Island
*Arlington, North Carolina
*Arlington, Ohio
*Arlington, Montgomery Kūn, Ohio
*Arlington, Oregon
*Arlington (Pittsburgh), Pennsylvania
*Arlington, South Dakota
*Arlington, Tennessee
*Arlington, Texas
*Arlington, Vermont
*Arlington Kūn, Virginia
*Arlington, Northampton Kūn, Virginia
*Arlington, Washington
*Arlington, Harrison Kūn, West Virginia
*Arlington, Upshur Kūn, West Virginia
*Arlington, Wisconsin
Pó

**Pó** ū khó-lêng sī chí:

## Hàn-jī-sû
* 堡
** Siâⁿ-pó
** Pó-lúi, iàu-sài
** Pó (hêng-chèng-khu)

* 保
** Pó-chèng
** Pó-hiám
** Pó (Ji̍t-pún hêng-chèng tan-ūi)

*寶
** Châi-pó

## Hoan-e̍k tùi-èng
* Borough
* Burg
Karen Horney

**Karen Horney** (1885 nî 9 goe̍h 16 ji̍t – 1954 nî 12 goe̍h 4 ji̍t) sī Tek-kok chhut-sin ê Bí-kok cheng-sîn-hun-sek-su. I thê chhut jîn-keh kap jîn-keh chiòng-hāi (*disorder*) ê khoân-kéng kap siā-hōe ki-chhó͘.

## Chham-khó
*
Ka-pòa-chhiū (khu-pia̍t-ia̍h)

**Ka-pòa-chhiū** ū khó-lêng sī chí:

* *[[Bombax ceiba]]*, chi̍t khoán âng hoe ê ka-pòa-chhiū. 
* *[[Ceiba pentandra]]* téng chē khoán *[[Ceiba]]* sio̍k ê si̍t-bu̍t.
Ka-pòa-chhiū

:*"Ka-pòa-chhiū" khó-lêng ê kî-tha ì-gī, chhiáⁿ khòaⁿ [[ka-pòa-chhiū (khu-pia̍t-ia̍h)]].*

**Bo̍k-mî-chhiū** (-hoe), ha̍k-miâ *Bombax ceiba*, ia̍h ū hō **ka-pòa** (-po̍k), **pan-chi** (斑芝) téng hō-miâ.

## Chham-khó

## Liân-kiat
* Pan-chi, 植物 ê 台灣名
Ka-pòa

:*Koan-hē Phêⁿ-ô͘ ê chi̍t-ê hái-tó, chhiàⁿ-khòaⁿ [[Ka-pòa-sū]].*

**Ka-pòa** (-mî), ia̍h sī kóng **ka-po̍k**, sī Jiáu-oa ka-pòa-chhiū (*Ceiba pentandra*) ia̍h kî-tha beh kâng ê chhiū chéng (pí-lūn Ìn-tō͘ chéng ê ka-pòa-chhiū) ê sán-phín, sī in-ê kóe-chí kòe-se̍k liáu-āu chiâⁿ sêng ê nńg chhiam-ûi chit. In ū kap mî-hoe beh kâng ê chok-iōng.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Thian-jiân chhiam-ûi
Jiáu-oa ka-pòa-chhiū

**Jiáu-oa ka-pòa-chhiū**, ha̍k-miâ *Ceiba pentandra*, goân chú sán-tē sī tiong-lâm Bí-chiu, chió-hūn piàn-chéng tī se Hui-chiu, tī Lâm-á kiam Tang-lâm-a ia̍h ū chi̍t kóa-á. Pún khoán si̍t-bu̍t sī chú-iàu ka-pòa ê seng-sán lâi-goân.

## Chham-khó
Chin-siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t

**Chin-siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t** (Eng-gí: eudicots, eudicotyledons), sī khui-hoe si̍t-bu̍t ē-té ê chi̍t-ê hun-ki (*clade*). Pún hun-lūi sī 1991 nî ê sî James A. Doyle kap Carol L. Hotton ūi tio̍h piáu-ta̍t si̍t-bu̍t chìn-hòa koan-hē só͘ thêchhut ê koan-liām.

## Chhù hun-lūi
Chin-siang-chí-hio̍h-lūi thang pun chò 2 tōa kûn: ki-té chin-siang-chí-hio̍h (*basal eudicots*) kap hu̍t-sim chin-siang-chí-hio̍h (*core eudicots*). Ki-té lūi sī chi̍t-ê hui-chèng-sek ê hō-miâ, sǹg sī chhek-hē-thóng kûn (*paraphyletic group*), nā hu̍t-sim lūi sī tan-hē-thóng kûn. Ū gián-kiù jīn-ûi hu̍t-sim lūi koh ē-tàng pun 2-ê hun-ki, Gunnerales kap Pentapetalae. Kî-tiong, Pentapetalae thang chìn chi̍t-pō͘ hun 3 khoán. Chin-siang-chí-hio̍h lūi ê hun-lūi-chhiū to̍h ná ē-té piáu-hiān:

## Chham-chiàu

## Siong-koan
* Siang-chí-hio̍h si̍t-bu̍t
Tan-chí-hio̍h si̍t-bu̍t

**Tan-chí-hio̍h si̍t-bu̍t** (Eng-gí: Monocotyledons, monocots) sī khui-hoe si̍t-bu̍t chi̍t khoán, chú-iàu te̍k-sek sī chéng-chí ka-taⁿ hoat chi̍t phìⁿ chí-hio̍h.

## Hō-miâ
Lēng-gōa ū chi̍t-ê hō-miâ sī **pek-ha̍p-kong** (La-teng-miâ: Liliopsida), tùi pek-ha̍p hō--lâi-ê; chit-ê miâ it-poaⁿ sǹg sī tan-chí-hio̍h si̍t-bu̍t ê siâng-ì-miâ (kâng mi̍h ê bô-kâng hō-miâ), chóng-sī ū-ê hun-lūi hē-thóng, pí-lūn Cronquist hē-thóng, khah kah-ì sú-iōng pe̍h-ha̍p-kong chi̍t-ê hō-miâ.
Hu̍t-thn̂g-thé

**Hu̍t-thn̂g-thé** (Eng-gí: *ribosome* ""; hi̍k-thn̂g-thé) sī chi̍t khoán hun-chú ki-hâi, chûn-chāi tī oa̍h sè-pau lāi-bīn, sī nn̄g-pe̍h-chit hap-sêng, ia̍h tio̍h sī hoan-e̍k ê tiûⁿ-só͘. Hu̍t-thn̂g-thé àn-chiàu mRNA ê pâi-lia̍t sūn-sī, chiong amino sng chiap chò-hóe, seng-sán chhut polypeptide tn̂g-liān. Hu̍t-thn̂g-thé pún-sin sī nn̄g-ê pō͘-kiāⁿ cho͘-ha̍p--khì-lâi-ê, hun choan-bûn tha̍k RNA sūn-sī ê sió tan-goân, kap hū-chek sio-chiap amino sng ê tōa tan-goân.

## Guā-pōo liân-kiat

* Lab computer simulates ribosome in motion
* Role of the Ribosome, Gwen V. Childs, copied here
* Ribosome in ''Proteopedia''—The free, collaborative 3D encyclopedia of proteins & other molecules
* Ribosomal proteins families in ExPASy 
* Molecule of the Month  © RCSB Protein Data Bank:
** Ribosome 
** Elongation Factors 
** Palade
* 3D electron microscopy structures of ribosomes at the EM Data Bank (EMDB)
*
Hu̍t-thn̂g-mûi

**Hu̍t-thn̂g-mûi** (Eng-gí: *ribozyme* "lái-bo-sàim") sī chi̍t lūi RNA hun-chú, ē-tàng ná chhiūⁿ it-poaⁿ nn̄g-pe̍h-chit cho͘-sêng ê kàⁿ-sò͘ kâng-khoán tùi it-tēng ê hòa-ha̍k hoán-èng sán-seng chhiok-mûi chok-iōng.

Lūi-pia̍t:Kàⁿ-sò͘
Hu̍t-thn̂g

**Hu̍t-thn̂g** (Eng-gí: *ribose* "lái-bo-suh") sī chi̍t lūi thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t, ki-pún ê hòa-ha̍k-sek sī C5H10O5, sī chi̍t khoán gō͘-thòaⁿ tan-thn̂g (*pentose monosaccharide*).
Ketone

**Ketone** ("khí-thòng") sī chi̍t lūi iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t, kò͘-chō sī R1C(=O)R2, R1 kap R2 sī tāi-piáu kok khoán tòa thòaⁿ-sò͘ ê thè-ōaⁿ-ki (*substituent*).

## Siong-koan
* Aldehyde
Iûⁿ-tiám

**Iûⁿ-tiám** sī chi̍t-ê un-tō͘, tī pún ūn-tō͘ kò͘-thé tī it-tēng ê tāi-khì ap-le̍k ē-té ē choàn chōng-thài ji̍p e̍k-thé.
Aldehyde

**Aldehyde** ("Á-to-hāi-toh", "A-lú-té-hí-toh") sī chi̍t khoán iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t, hâm kò͘-chō −CHO ê koan-lêng-thoân (functional group).
Goân-chú kúi-tō

**Goân-chú kúi-tō** (Eng-gí: *atomic orbital*) sī ēng lâi ké-soeh goân-chú lāi-bīn chi̍t-ê ia̍h chi̍t siang tiān-chú hêng-tōng ê khài-liām. Sú-iōng ê sò͘-ha̍k koan-sò͘ ē-tàng ēng-lâi kè-sǹg tī it-tēng ê khu-he̍k lāi chhōe tio̍h tiān-chú ê ki-lui.
Chiáu-pôaⁿ-lūi

**Chiáu-pôaⁿ-lūi** (Latin hō-miâ: Ornithischia), sī chi̍t lūi chháu-si̍t-sèng ûi chú ê khióng-liông, hun-lūi ê ki-chhó͘ sī kut-pôaⁿ kò͘-chō kap chiáu-lūi gōa-hêng beh kâng.

## Chù-kái
* Chìn-hòa koan-hē siōng sǹg sī chiáu-lūi chó͘-sian ê khióng-liông sī lēng-gōa hō chò liông-pôaⁿ-lūi ê hit khoán.
Sin-tiâu

**Sin-tiâu** (新朝) sī tī chú-āu 9 nî chì 23 nî chûn-chāi ê Tiong-kok ông-tiâu. I-ê kiàn-kok-chiá sī Ông Bóng, só͘-í iā hō-chò **Sin-bóng** (新莽).