open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
F (im-hû)

Im-miâ **F** ê im-hû, tī kò͘-tēng Do ê *[[solfège]]* im-kai (*fixed-Do solfège scale*) lāi-bīn chhiùⁿ chò **Fa**, siat tī E téng-bīn.

Nā siat tiong-iong C (*middle C*) téng-bīn ê A im chò 440 Hz pîn-lu̍t, tiong-iong E sī óa-kīn tī 349.228 Hz. Chiàu lâng ê kám-kak lâi lí-kái sī pí E khah koân ê im.
A (im-hû)

Im-miâ **A** ê im-hû, tī kò͘-tēng Do ê *[[solfège]]* im-kai (*fixed-Do solfège scale*) lāi-bīn chhiùⁿ chò **La**, siat tī G téng-koân.

Siat chò 440 Hz pîn-lu̍t ê A, mā hō chò A440, sī im-ko (*pitch*) phiau-chún ê chi̍t khoán, pí i koân ê pîn-lu̍t chiō khah koân im, pîn-lu̍t nā khah kē chiō sī khah kē ê im.
C♯ (im-hû)

**C♯** (chiàu Eng-gí sī tha̍k *C-sharp* "si-siap") sī pí C koân pòaⁿ-im (*semitone*), pí D kē pòaⁿ-im ê im-hû.

Nā siat tiong-iong C (*middle C*) téng-bīn ê A sī 440 Hz pîn-lu̍t, C♯4 (tiong-iong C téng-bīn ê hit-ê C♯) sī óa tī 277.18 Hz.
Im-kai

**Im-kai** (Eng-gí: *scale*) sī chiàu pîn-lu̍t he̍k-chiá sī im-ko (*pitch*) siat-tēng ê chi̍t thò im-hû sūn-sī. Nā sī hiòng koân im-ko pâi-lia̍t--ê hō chò seng im-kai (*ascending scale*); hiòng kē im-ko pâi ê sī kàng im-kai (*descending scale*). Ū-ê im-kai tī seng kàng nn̄g hong-bīn sī ēng bô-kâng ê im-ko pâi-lia̍t.

## Chham-kho
Im-koân

:*Giân-gí ê im-koân sèng-chit, khòaⁿ [[siaⁿ-tiāu]] he̍k-chiá [[im-koân khiuⁿ-kháu]].*

**Im-koân** (Eng-gí: *pitch*), ia̍h sī **im-ko** (音高), sī siaⁿ-im ê koân-kē sèng-chi̍t, koan-hē i tī im-kai téng-bīn ê ūi-tì. Im-ga̍k siōng im-koân sī ún-tēng ê siaⁿ-im in-ūi pîn-lu̍t sán-seng ê hiān-siōng.
Charles Curtis

**Charles Curtis** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1929 nî kàu 1933 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Im-koân khiuⁿ-kháu

**Im-koân khiuⁿ-kháu** (Eng-gí: *pitch accent*) sī chi̍t khoán giân-gí ê sû-lūi hông kóng--chhut-lâi ê sî sán-seng ê im-koân piàn-hòa siōng ê chha-pia̍t. I siaⁿ-im siōng ê sèng-chi̍t kap siaⁿ-tiāu sio-kâng, m̄-koh sī chiàu im-chat tī tan-gí lāi-bīn ê ūi-tì koat-tēng--ê, bô chhiūⁿ siaⁿ-tiāu giân-gí kò-pia̍t im-chat ū pún-sin siaⁿ-tiāu.

Sǹg sī im-koân khiuⁿ-kháu ê giân-gí pau-koat Ji̍t-gí, Hân-gí, Siōng-hái-ōe, chi̍t kóa Scandinavia giân-gí kap Lâm Slav giân-gí téng chióng.
Henry A. Wallace

**Henry Agard Wallace** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1941 nî kàu 1945 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Alben W. Barkley

**Alben William Barkley** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1949 nî kàu 1953 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Hubert Humphrey

**Hubert Horatio Humphrey Jr.** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1965 nî kàu 1969 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Spiro Agnew

**Spiro Theodore Agnew** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1969 nî kàu 1973 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Walter Mondale

**Walter Frederick "Fritz" Mondale** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1977 nî kàu 1981 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Kuroda Kiyotaka

**Kuroda Kiyotaka** (, ) sī Ji̍t-pún ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1888 nî kàu 1889 nî sī Ji̍t-pún ê Loē-koh Chóng-lí Tāi-sîn.
Dan Quayle

**Dan Danforth Quayle** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1989 nî kàu 1993 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Nelson Rockefeller

**Nelson Aldrich Rockefeller** () sī Bí-kok ê chi̍t ê chèng-tī jîn-bu̍t. I tī 1974 nî kàu 1977 nî sī Bí-kok hù-chóng-thóng.
Kim Jong-nam

**Kim Jong-nam** (, ) sī Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok goân-siú Kim Jong-il ê toā-kiáⁿ, i ê lāu-bú sī Song Hye-rim.

2017 nî 2 goe̍h 13 ji̍t, i tī Má-lâi-se-a Selangor hō͘ lâng àm-sat.
Bông Chōng Úi-oân-hōe

縮圖|200x200像素|Bông Chōng Úi-oân-hōe
**Bông Chōng Úi-oân-hōe** (蒙藏委員會) sī Tiong-hôa Bîn-kok Chèng-hú ê chi̍t ê hêng-chèng pō͘-bûn, chú-koán tùi Bông-kó͘-cho̍k kap Chōng-cho̍k kau-liû kap kî-thaⁿ koan-hē sū-bū.
Twitch

**Twitch** sī chi̍t-ê streaming pêng-tâi, só͘-iú-chiá sī Twitch Interactive, sī Amazon ê chú-kong-si. In tāi-seng sī 2011 nî chóng-ha̍p-sèng ê Justin.tv lēng-gōa khui ê chām, chú-iāu hông stream sńg gém ê kòe-têng.

Twitch āu-bé soah pí i goân-lâi ê Justin.tv kēng-ka liû-hêng. Tī 2013 nî 10 goe̍h ê sî, ū koan-chiòng 45 pah-bān.
Streaming

**Streaming** () sī hoat-piau-hong keng-kòe ho̍k-bū-chiá chek-sî hiòng bóe toan sú-iōng-chiá hòng-sàng ê chu-sìn the-kiong hong-sek. Choan-bûn tī streaming ê mûi-thé chiō hō chò **streaming mûi-thé**.
Ji̍t-ní-bān

**Ji̍t-ní-bān** (日耳曼), he̍k-chiá **Ji̍t-jíⁿ-bān**, ū khó-lêng sī chí:

* Tek-kok/Tek-kok--ê
* German lâng/German--ê
Angle lâng

**Angle lâng** (Eng-gí: *Angles*; La-teng-gí: *Anglii*) sī German lâng lāi-bīn seng-oa̍h tī hō͘ Lô-má sî-kî Britain ê chi̍t pō͘. In tī Eng-lân kiàn-li̍p khí chē-ê ông-kok, in pún-sin to̍h sī Eng-lân ê Eng-gí-miâ *England* chit jī hō-miâ ê gí-goân.

Lūi-pia̍t:Eng-lân ê le̍k-sú
Baden

**Baden** sī Tek-kok chi̍t pō͘ le̍k-sú-sèng ê tē-hng. I kap Württemberg kiam í-chêng Phó͘-ló͘-se séng-hūn Hohenzollern, cho͘-sêng liáu kin-á-ji̍t ê Liân-pang-chiu Baden-Württemberg.
Württemberg Ông-kok

**Württemberg Ông-kok** (Tek-gí: *Königreich Württemberg*) sī chi̍t-ê German kok-ka, chûn-chāi tī 1805 nî kàu 1918 nî kan, só͘-chāi tī kin-á-ji̍t Tek-kok ê Baden-Württemberg chiu. Pún ông-kok sī iân-sio̍k chū chá-chêng ê Württemberg Kong-kok.

Lūi-pia̍t:Tek-kok ê le̍k-sú
Geisberg Pia̍t-chong

**Geisberg Pia̍t-chong** (*[[Château]] du Geisberg*) sī tī Hoat-kok Bas-Rhin koān Wissembourg siâⁿ ê chi̍t ūi le̍k-sú ûi-chek.

Chia sī 19 sè-kí Phó͘ Hoat Chiàn-cheng sî-chūn Wissembourg Chiàn-tò͘ tang-tiong kau-chiàn ê tiûⁿ-só͘ chi it.
Château

***Château*** (ho͘-im: [ʃɑto] "") sī chi̍t-ê Hoat-gí tan-jī, khah ti̍t-chiap ê hoan-e̍k sī "siâⁿ", *château* it-poaⁿ sī hôa-cho̍k ê khiā-ke, chóng-sī tōa-sió bô it-tēng, ū tōa keng kiong-tiān ia̍h ū kau-gōa ê sè-keng pia̍t-chong.

## Siong-koan
* *[[Schloss]]*, ì-sù beh kâng ê Tek-gí tang-gí

Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k
Amaterasu

**Amaterasu**, choân-miâ **Amaterasu-ômikami** (), sī Ji̍t-pún sîn-oē lāi-bīn ê chi̍t ê cha-bó͘ sîn-bêng. Kin-á-ji̍t Ji̍t-pún thian-hông lóng sī i ê āu-tāi.
Tukuyomi

**Tukuyomi** (), choân-miâ **Tukuyomi-no-Mikoto** (), sī Ji̍t-pún sîn-oē lāi-bīn ê chi̍t ê sîn-bêng.
Yamato Takeru

**Yamato Takeru** () sī Ji̍t-pún sîn-oē lāi-bīn ê chi̍t ê jîn-bu̍t. I sī Keikô Thian-hông ê kiáⁿ.
Wani

**Wani** khó-lêng sī:
*Wani (ha̍k-chiá), Ji̍t-pún ê ha̍k-chiá.
*Wani (Maharashtra), Ìn-tō͘ Maharashtra ê chi̍t ê chng-thâu.
Hân-kok (khu-pia̍t)

**Hân-kok** ū kúi-nā-chióng ì-sù:
* Tāi-hân Bîn-kok
* Tiâu-sián, pau-hâm Tiâu-sián Poàn-tó kah hū-kīn ê tó-sū.
* Hân Poàn-tó, khoàⁿ Tiâu-sián Poàn-tó
* Pak Hân (北韓), Tāi-hân Bîn-kok chiong Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kiò chò "Pak Hân".
* Tāi-hân Tè-kok
* Hân (Chiàn-kok)
* Hân Bîn-cho̍k, khoàⁿ Tiâu-sián-cho̍k
## Koh khoàⁿ
*Tiâu-sián (Khu-pia̍t-ia̍h)
So͘-kat-lân-lâng

**So͘-kat-lân-lâng** (So͘-kat-lân-gí: *Scots Fowk*; So͘-kat-lân Gael-gí: *Albannaich*; Eng-gí: *Scottish people* ia̍h *Scots*) sī So͘-kat-lân ê chāi-tē bîn-cho̍k. In ê khí-goân thang tùi Pict lâng kap Gael lâng ha̍p chò-hóe tī 9 sè-kí ê sî kiàn-li̍p So͘-kat-lân Ông-kok kóng khí, ū Celt lâng kiam German lâng ê sêng-hun.

Lūi-pia̍t:So͘-kat-lân
Eng-lân-lâng

**Eng-lân-lâng** (Eng-gí: *English people*) sī Eng-lân ê chāi-tē bîn-cho̍k, chú-iàu kóng Eng-gí. Eng-lân-lâng chit khoán sin-hūn (*identity*) sī tiong-sè-kí chá-kî goân-khí--ê, tong-sî in tī Kó͘ Eng-gí hông chheng chò sī *Angelcynn* ("Angle lâng chi cho̍k"). *Angles* to̍h sī in cho̍k-miâ ê gí-goân, sī chi̍t pō͘ tī 5 sè-kí î-bîn kòe Tōa Britain tē-hng ê German lâng.
So͘-kat-lân-gí

**So͘-kat-lân-gí** (*Scots*), sī Kē-tē So͘-kat-lân ê kap Ài-ní-lân-tó pak-pō͘ Ulster pō͘-hūn tē-hng ê chāi-tē gí-giân, sǹg sī German gí-giân ê chi̍t khoán.

## Siong-koan
* Tī So͘-kat-lân ia̍h ū sio̍k-í Celit-hē ê So͘-kat-lân Gael-gí

Lūi-pia̍t:So͘-kat-lân
Lūi-pia̍t:German gí-cho̍k
António Guterres

**António Manuel de Oliveira Guterres** () sī Phû-tô-gâ ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-9 jīm mā sī hiān-jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 2017 nî kàu taⁿ.
Boutros Boutros-Ghali

**Boutros Boutros-Ghali** (; ) sī Ai-ki̍p ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-6 jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 1992 nî kàu 1996 nî.
Javier Pérez de Cuéllar

**Javier Felipe Ricardo Pérez de Cuéllar y de la Guerra** () sī Perú ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-5 jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 1982 nî kàu 1991 nî.
Kurt Waldheim

**Kurt Josef Waldheim** () sī Ò-tē-lī ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-4 jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 1972 nî kàu 1981 nî.
U Thant

**Thant** (, ), it-poaⁿ kiò chò **U Thant**, sī Bián-tiān ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-3 jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 1961 nî kàu 1971 nî.
Dag Hammarskjöld

**Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld** () sī Sūi-tián ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-2 jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 1953 nî kàu 1961 nî.

I tī 1961 nî koè-sin í-āu tit-tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng.
Trygve Lie

**Trygve Halvdan Lie** () sī Ná-ui ê chi̍t ê chèng-tī-ka. I sī Liân-ha̍p-kok tē-1 jīm ê pì-su-tiúⁿ, chāi-jīm sî-kan iû 1946 nî kàu 1952 nî.
Hermann Göring

**Hermann Göring** () sī Nazi Tek-kok ê chi̍t ê chèng-tī-ka kap chiong-kun, mā sī Nazi Tóng ê tóng-oân. I tī Nürnberg Sím-phoàⁿ hō͘ phoàⁿ tiàu--sí, m̄-kò tī chip-hêng sí-hêng í-chêng chia̍h to̍k-io̍h chū-sat.
Heinrich Himmler

**Heinrich Himmler** () sī Nazi Tek-kok ê chi̍t ê chèng-tī-ka kap chiong-kun, mā sī Nazi Tóng ê tóng-oân.
Joseph Goebbels

**Joseph Goebbels** () sī Nazi Tek-kok ê chi̍t ê chèng-tī-ka, mā sī Nazi Tóng ê tóng-oân. 1945 nî, Tek-kok tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn sit-pāi, i tī Adolf Hitler chū-sat í-āu, chi̍t-ke-hoé-á chia̍h to̍k-io̍h chū-sat.
Arthur Seyss-Inquart

**Arthur Seyss-Inquart** (Tek-gí: , ) sī Ò-tē-lī chhut-sì ê Nazi Tek-kok ê chèng-tī-ka, mā sī Nazi Tóng ê tóng-oân. I tī Nürnberg Sím-phoàⁿ hō͘ phoàⁿ tiàu--sí.
Chheⁿ-sò͘

**Chheⁿ-sò͘** (青素) ia̍h **Cyan**, sī 1 khoán thoàⁿ-sò͘ kap chit-sò͘ ê hoà-ha̍p-bu̍t, hoà-ha̍p-sek sī CN2.

Chheⁿ-sò͘ tī siông-un it-poaⁿ sī bô gâm-sek ê khì-thé, ū chin toā ê to̍k-sèng. Ē iûⁿ tio̍h chúi, ethanol kap diethyl ether.

Lūi-pia̍t:Chit-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Thòaⁿ-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
It-sng-hoà thoàⁿ-sò͘

**It-sng-hoà thoàⁿ-sò͘** (一酸化炭素, hòa-ha̍k-sek: CO), sī chi̍t khoán hoà-ha̍p-bu̍t, ū 1-ê sng-sò͘ kah 1-ê thoàⁿ-sò͘.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Jī-sng-hoà liû-hông

**Jī-sng-hoà liû-hông** (二酸化硫黃, hòa-ha̍k-sek: SO2), sī chi̍t khoán hoà-ha̍p-bu̍t, sī 2-ê sng-sò͘ kiat 1-ê liû-hông, in chi kan sī kiōng-iú (covalent) ê jī-tiông kiat-ha̍p (double bond).

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Thòaⁿ-sng

**Thoàⁿ-sng** (炭酸), hoà-ha̍k-sek H2CO3, sī chi̍t khoán bô-ki sng, mā sī jio̍k-sng.

## Chham-chiàu

Lūi-pia̍t:sng
Lūi-pia̍t:Thòaⁿ-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Sng-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Chúi-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Thoàⁿ-sng khā-lú-siúm

**Thoàⁿ-sng khā-lú-siúm** (CaCO3) sī 1 khoán hoà-ha̍p-bu̍t, tī siông-un it-poaⁿ sī kò͘-thé.
Chúi-sng-hoà natrium

**Chúi-sng-hoà natrium** (水酸化-), hoà-ha̍k-sek NaOH, sī chi̍t khoán bô-ki a-kha-lih, mā sī kiông a-kha-lih.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Thoàⁿ-sng chúi-sò͘ natrium

**Thoàⁿ-sng chúi-sò͘ natrium** (炭酸水素-), mā thang kiò chò **tiōng-thoàⁿ-sng natrium** (重炭酸-), **tiōng-thoàⁿ-sng chô-ta̍t** (重炭酸曹達) ia̍h-sī **tiōng-chô** (重曹), hoà-ha̍k-sek NaHCO3, sī chi̍t khoán sng-sek-iâm.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Iâm-hoà natrium

**Iâm-hoà natrium** (鹽化-), hoà-ha̍k-sek NaCl, sī si̍t-iâm ê chú-iàu sêng-hūn.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Iâm-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Natrium ê hòa-ha̍p-bu̍t
Liû-sng tâng(II)

:**''Liû-sng tâng** ū kî-tha ê ì-sù, chhiáⁿ-khoàⁿ: Liû-sng tâng*


*'Liû-sng tâng(II)''' sī tâng ê 1 khoán liû-sng-iâm, hoà-ha̍k-sek sī CuSO4.

## Chham-chiàu

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâng ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Liû-hông ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Sng-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Liû-sng tâng

**Liû-sng tâng** khó-lêng sī:

*Liû-sng tâng(I), hoà-ha̍p-sek: Cu2SO4
*Liû-sng tâng(II), hoà-ha̍p-sek: CuSO4
Sng-hoà chúi-gîn(II)

:**''Sng-hoà chúi-gîn** ū kî-tha ê ì-sù, chhiáⁿ-khoàⁿ: Sng-hoà chúi-gîn*

*'Sng-hoà chúi-gîn(II)''' sī chúi-gîn ê 1 khoán sng-hoà-bu̍t, hoà-ha̍p-sek sī HgO.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Chúi-gîn ê hòa-ha̍p-bu̍t
Kò sng-hoà chúi-sò͘

**Kò sng-hoà chúi-sò͘** (過酸化水素) sī tû-liáu chúi í-goā ê 1 khoán chúi-sò͘ ê sng-hoà-bu̍t, hoà-ha̍p-sek sī H2O2.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Scilly Kûn-tó

**Scilly Kûn-tó** (Eng-gí: *Isles of Scilly*; Kernow-gí: *Syllan*) sī Tāi Britain ê Kernow Poàn-tó sai-lâm kīn-hái ê chi̍t kûn tó-sū.
Moscovium

**Moscovium** sī 1 ê hoà-ha̍k goân-sò͘. I ê goân-chú-hoan sī 115, hoà-ha̍k hû-hō sī Mc.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
Tùi Chhiⁿ-sîn lâi ê Lí

***Tùi Chhiⁿ-sîn lâi ê Lí*** () sī Hân-kok SBS tī 2013 nî pò͘-chhut ê SBS Drama Specials.
 

Lūi-pia̍t:SBS Drama Specials
Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k siáu-soat iáⁿ-chi̍p‎
Goe̍h ê Loân-jîn - Pō͘-pō͘ Kiaⁿ-sim Lê

***Goe̍h ê Loân-jîn - Pō͘-pō͘ Kiaⁿ-sim Lê*** () sī Hân-kok SBS tī 2016 nî pò͘-chhut ê SBS Goa̍t-hóe Drama.
Su-jīm-tông, Kng ê Ji̍t-kì

***Su-jīm-tông, Kng ê Ji̍t-kì*** () sī Hân-kok SBS tī 2017 nî pò͘-chhut ê SBS Drama Specials.

Lūi-pia̍t:SBS Drama Specials
Bedford (borough)

**Bedford** sī Eng-lân Bedfordshire tián-lé kūn lāi chi̍t khu ū borough tē-ūi ê tan-it koán-hat-khu (*unitary authority*), chèng-sek ê Eng-gí hō-miâ sī *Borough of Bedford*.
Bedford

:*Lēng-gōa ū hoān-ûi khah tōa ê hêng-chèng-khu [[Borough of Bedford]], kî-tha ì-sù khòaⁿ [[Bedford (khu-pia̍t-ia̍h)]].*

**Bedford** sī Eng-lân Bedfordshire ê kūn-siâⁿ.
Bedford (khu-pia̍t-ia̍h)

**[[Bedford]]** sī Eng-lân Bedfordshire ê kūn-siâⁿ. Bedford siâⁿ kap sì-ûi tē-hng koh cho͘-sêng Borough of Bedford hêng-chèng-khu.

Kî-tha hō chò Bedford ê só͘-chāi ia̍h kî-tha sū-bu̍t ū:

## Tē-tiám
### United States
* Bedford, Indiana
* Bedford, Iowa
* Bedford, Kentucky
* Bedford, Massachusetts
* Bedford, New Hampshire
* Bedford, Ohio
* Bedford, Pennsylvania
* Bedford, Tennessee
* Bedford, Texas
* Bedford, Virginia
* Bedford, Wyoming
* Bedford Heights, Ohio
* Bedford Park, Illinois
Tan-it koán-hat-khu

**Tan-it koán-hat-khu** (*unitary authority*) sī chi̍t khoán tē-hng hêng-chèng khu-ōe hêng-sek. Te̍k-sek sī tan-it ê chân-kip, chú-koán khu lāi só͘-ū tē-hng chèng-hú kong-lêng, he̍k-chiá sī kiam chò chi̍t kóa tiām phó͘-thong tē-hng sǹg sī téng kip chèng-hú gia̍p-bū ê tāi-chì.

Tan-it koán-hat-khu it-poaⁿ sī hâm kui chō siâⁿ-chhī, chia ê siâⁿ-chhī ū lêng-le̍k to̍k-li̍p si̍t-hêng tē-hng chèng-hú kong-lêng.

## Liân-ha̍p Ông-kok
Tī Liân-ha̍p Ông-kok ê chè-tō͘ tan-it koán-hat-khu sī tùi 1994 nî ê tē-hng chèng-hú tiâu-chéng siat--chhut-lâi-ê, hoat-lu̍t i-kù sī 1992 nî Tē-hng Chèng-hú Hoat-àn (*Local Government Act 1992*). Só͘ cho-sêng ê chit khoán tan chân (*single tier*) tē-hng chèng-hú hū-chek chha-put-to choân-pō͘ tē-hng chèng-hú ê kong-lêng.

Siong-tùi lâi kóng Eng-lân tōa-hūn só͘-chāi chhái-ēng ê sī siang chân (*two-tier*) hē-thóng ê tē-hng chèng-hú, hit khoán tē-hgn chèng-hú ê kong-lêng sī koah hūn hō͘ téng chân ê kūn hia̍p-gī-hōe (*county council*) kap ē-chân ê khu (*district*/*borough*) hia̍p-gī-hōe chhù-lí.
Liân-ha̍p Ông-kok ê borough tē-ūi

**Borough tē-ūi** tī Liân-ha̍p Ông-kok sī chi̍t khoán chiàu ông-ka hí-khó (*royal charter*) siū-ú ê tē-hng chèng-hú tē-ūi, chûn-chāi tī Eng-lân, Ui-le̍k-sū kap Pak Ài-ní-lân. Pún khoán tē-ūi tan-sûn sī bêng-ū sèng-chit, kok borough tē-ūi tē-hng ê hia̍p-gī-hōe (*council*) he̍k-chiá chū-bîn pēng bô jīn-hô te̍k-pia̍t ê khoân-le̍k.

Tī So͘-kek-lân mā ū beh kâng ê *[[royal burgh]]* tē-hng, m̄-koh í-kêng bô kè-sio̍k sin siat.
Sù-sng-hoà sam-thih

**Sù-sng-hoà sam-thih** (四酸化三鐵), ia̍h-sī kiò chò **sng-hoà thih(II,III)**, sī thih ê 1 khoán sng-hoà-bu̍t, hoà-ha̍p-sek sī Fe3O4.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Thih ê hòa-ha̍p-bu̍t
Ē-mn̂g Tē-thih

**Ē-mn̂g Tē-thih** (廈門地鐵), iā hō-chò **Ē-mn̂g Kúi-tō Kau-thong** (廈門軌道交通), sī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Ē-mn̂g-chhī ê siâⁿ-chhī thih-ki-lō͘ kau-thong hē-thóng.
Chúi-sng-hoà khā-lú-siúm

**Chúi-sng-hoà khā-lú-siúm** (水酸化-), hoà-ha̍k-sek Ca(OH)2, sī chi̍t khoán bô-ki a-kha-lih.

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Chhò͘-sng

**Chhò͘-sng** (醋酸), hoà-ha̍k-sek CH3COOH, sī chi̍t khoán iú-ki sng, mā sī jio̍k-sng.

Lūi-pia̍t:sng
Gî-lân-chhī (chiu-hat-chhī)

**Gî-lân-chhī** (宜蘭市) sī 1940 nî kàu 1945 nî tī Tâi-pak-chiu koán-hat chi-hā ê chi̍t ê chiu-hat-chhī. Tī che chìn-chêng sī Gî-lân-ke, mā sī kin-á-ji̍t ê  Gî-lân-koān Gî-lân-chhī.
Se̍k-chí-ke

**Se̍k-chí-ke** (汐止街) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê hêng-chèng-khu, tī Tâi-pak-chiu Chhit-chheⁿ-kūn ê koán-hat chi-hā.

I-ê hêng-chèng hoān-ûi siong-tong-î sī kin-á-ji̍t ê Sin-pak-chhī Se̍k-chí-khu.

## Toā-jī
Se̍k-chí-ke ē-kha ū Se̍k-chí, Pó-tiúⁿ-kheⁿ, Hiong-tiúⁿ-chhù, Cha̍p-saⁿ-pun, Hoâiⁿ-kho, Khong-khok-kheⁿ, Pe̍h-pû-ô͘, Chiuⁿ-chhiū-oan, Pak-káng, Siā-āu, Pat-liân-káng, Khok-khok-lūn, Ka-tang-kha, Chio̍h-kńg-á, Kiuⁿ-á-liâu 15 ê toā-jī.
Lô͘ Ka-sek

**Lô͘ Ka-sek** (盧嘉錫; ) sī Tiong-kok ê hoà-ha̍k-ka, Ē-mn̂g chhut-sì, chó͘-chek Tâi-lâm.
Lîm Khá-tī

**Lîm Khá-tī** (林巧稚; ) sī Tiong-kok ê cha-bó͘ i-seng, tī kin-á-ji̍t ê Hok-kiàn-séng Ē-mn̂g-chhī chhut-sì.
Chháu-sng

**Chháu-sng** (草酸), hoà-ha̍k-sek C2H2O4, sī chi̍t khoán iú-ki sng, mā sī jio̍k-sng.

Lūi-pia̍t:sng
Chile Se-pan-gâ-gí

**Chile Se-pan-gâ-gí** (Se-pan-gâ-gí: *Español chileno*),  sī Chile sú-iōng ê Se-pan-gâ-gí hêng-sek.

## Tōa khiuⁿ-kháu

Lūi-pia̍t:Sepangâ-gí
Lūi-pia̍t:Chile
Sū-lîm-ke

**Sū-lîm-ke** (士林街) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, tī Tâi-pak-chiu Chhit-chheⁿ-kūn ê koán-hat chi-hā.

## Toā-jī
Sū-lîm-ke ē-kha ū 17 ê toā-jī, hun-pia̍t sī: Siā-á, Sū-lîm, Nâ-á-kháu, Hok-tek-iûⁿ, Chio̍h-kak, Làm-ngá, Saⁿ-kak-po͘, Ē-tang-sè, Kong-koán-tē, Éng-hok, Siang-khe, Phêⁿ-téng, Chhiⁿ-ha̍k, Chháu-soaⁿ, Chhit-kó͘, Khe-chiu-té, Hôe-siūⁿ-chiu-tiong-chiu-po͘.
Pak-tâu-ke

**Pak-tâu-chng** (北投庄) sī 1920 nî kàu 1940 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Chhit-chheⁿ-kūn.

Lo̍h-bóe tī 1940 nî seng-keh chò **Pak-tâu-ke** (北投街), kàu 1945 nî ûi-chí.

## Toā-jī
Pak-tâu-chng ē-kha ū 6 ê toā-jī, hun-pia̍t sī: Kî-lí-hoāⁿ, Pak-tâu, Chio̍h-pâi, Khia̍k-lô-pia̍t, Téng-pak-tâu kap Tek-á-ô͘.
Diethyl ether

**Diethyl ether** (Eng-gí: *Diethyl ether*) sio̍k ether, siông-thài-hā sī hui-hoat-sèng ê khó-jiân e̍k-thé.

Lūi-pia̍t:Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t
Cyan-hoà chúi-sò͘

**Cyan-hoà chúi-sò͘** (-化水素) sī 1 khoán bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t, mā sī to̍k-bu̍t. I ê chúi iûⁿ-e̍k kiò chò **chheⁿ-sng** (青酸).

Lūi-pia̍t:Chit-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Chúi-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Thòaⁿ-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Siông-san-chng

**Siông-san-chng** (松山庄) sī 1920 nî kàu 1938 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Chhit-chheⁿ-kūn.

Lo̍h-bóe tī 1938 nî 4 goe̍h chhe 1 pèng-ji̍p Tâi-pak-chhī.

Siông-san-chng ê hêng-chèng hoān-ûi siong-tong-î kin-á-ji̍t ê Siông-san-khu kap Sìn-gī-khu.

## Toā-jī
Siông-san-chng siat ū 9 ê toā-jī; Siông-san, Kū-lí-cho̍k, Téng-tang-sè, Siōng-thah-iu, Ē-thah-iu, Heng-ngá, Saⁿ-tiuⁿ-lê, Gō͘-pun-po͘ kap Tiong-pho.
Lāi-ô͘-chng

**Lāi-ô͘-chng** (內湖庄) sī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Chhit-chheⁿ-kūn.

## Toā-jī
Lāi-ô͘-chng siat ū 11 ê toā-jī; Lâm-káng-saⁿ-têng-po͘, Tang-sin-chng-á, Āu-soaⁿ-pi, Āu-soaⁿ, Sì-pun-á, Lâm-káng-kū, Lâm-káng-toā-kheⁿ, Soaⁿ-ti-khut, Pak-sè-ô͘, Lāi-ô͘ kap Sin-lí-cho̍k.
Sin-chng-ke

**Sin-chng-ke** (新莊街) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Sin-chng-kūn.
Lô͘-chiu-chng

**Lô͘-chiu-chng** (鷺洲庄) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Sin-chng-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Sin-pak-chhī Lô͘-chiu-khu kap Sam-tiông-khu.
Pang-kiô-ke

**Sin-chng-ke** (板橋街) sī tī 1929 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Hái-san-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Sin-pak-chhī Pang-kiô-khu.

Tī 1920 nî kàu 1929 nî tiong-kan hō-chò **Sin-chng-chng** (板橋庄), lo̍h-bóe chiah ùi "chng" seng-keh chò "ke".
Tiong-hô-chng

**Tiong-hô-chng** (中和庄) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Hái-san-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Sin-pak-chhī Tiong-hô-khu kap Éng-hô-khu.
Ke-lâng-ke (Ke-lâng-kūn)

**Ke-lâng-ke** (基隆街) sī tī 1920 nî kàu 1924 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Ke-lâng-kūn.

I só͘ koán-hat ê hoān-ûi sī kin-á-ji̍t ê Ke-lâng-chhī Tiong-san, Tiong-chèng, Jîn-ài, Sìn-gī kap An-lo̍k 5 ê khu.
Chheⁿ-hē

**Chheⁿ-hē** (chhiⁿ-, seng-) ū khó-lêng sī chí:

* Thài-iông-hē, kap kâng lūi ê He̍k-chheⁿ-hē
* Chheⁿ-thoân
* Hêng-chheⁿ-hē
* Hô-khe, kap kâng-lūi ê Gîn-hô
Hashim Jalilul Alam Aqamaddin

**Hashim Jalilul Alam Aqamaddin** (1850 nî – 1906 nî) sī Brunei ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1885 nî 5 goe̍h 29 ji̍t kàu 1906 nî 5 goe̍h.
Omar Ali Saifuddin 1-sè

**Omar Ali Saifuddin 1-sè** (*Omar Ali Saifuddin I*; 1711 nî 2 goe̍h 3 ji̍t – 1795 nî 7 goe̍h 10 ji̍t) sī Brunei ê sultan.
Omar Ali Saifuddin 2-sè

**Omar Ali Saifuddin 2-sè** (*Omar Ali Saifuddin II*; 1799 nî 2 goe̍h 3 ji̍t – 1852 nî 11 goe̍h 20 ji̍t) sī Brunei ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1828 nî kàu 1852 nî.
Muhammad Jamalul Alam 2-sè

**Muhammad Jamalul Alam 2-sè** (*Muhammad Jamalul Alam II*; 1889 nî – 1924 nî 9 goe̍h 11 ji̍t) sī Brunei ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1906 nî 5 goe̍h 10 ji̍t kàu 1924 nî 9 goe̍h 11 ji̍t.
Omar Ali Saifuddin 3-sè

**Omar Ali Saifuddien 3-sè** (*Omar Ali Saifuddien III*; 1914 nî 9 goe̍h 23 ji̍t – 1986 nî 9 goe̍h 7 ji̍t) sī Brunei ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1950 nî 6 goe̍h 4 ji̍t kàu 1967 nî 10 goe̍h 4 ji̍t.
Ahmad Tajuddin

**Ahmad Tajuddin** (1913 nî 8 goe̍h 22 ji̍t – 1950 nî 6 goe̍h 3 ji̍t) sī Brunei ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1924 nî 9 goe̍h 11 ji̍t kàu 1950 nî 6 goe̍h 3 ji̍t.
Abdul Momin

**Abdul Momin** (1785 nî – 1885 nî 5 goe̍h 29 ji̍t) sī Brunei ê sultan, chāi-ûi kî-kan sī 1852 nî kàu 1885 nî 5 goe̍h 30 ji̍t.
Suleiman

**Suleiman** sī tùi A-la-pek-gí hō-miâ *Sulaymān*/*Silimān* (سليمان) ê chi̍t khoán choán-jī, lēng-gōa iáu ū *Sulaiman*, *Soliman*, *Sulayman*, *Suleyman* téng chē khoán ê hêng-sek. Chit-ê miâ ū "iú sìn-sim ê lâng" ê ì-sù, pún-sin koh sī Só͘-lô-bûn ê chi̍t-ê piàn khoán.

## Piàn-hòa
* Selim
* Soliman
* Suleiman
* Sulaiman
* Suleman
* Sleiman
* Süleyman (Thó͘-ní-kî-gí)
* Selima (lú-sèng hêng-sek)

Lūi-pia̍t:Thó͘-ní-kî-gí
Lūi-pia̍t:Lâng-miâ
Sūi-hong-ke

**Sūi-hong-ke** (瑞芳街) sī tī 1938 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Ke-lâng-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Sin-pak-chhī Sūi-hong-khu. Tī 1920 nî kàu 1938 nî tiong-kan hō-chò **Sūi-hong-chng** (瑞芳庄), lo̍h-bóe chiah tī 1938 nî 2 goe̍h 11 hō ùi "chng" seng-keh chò "ke".
Só͘-lô-bûn

**Só͘-lô-bûn** (hiān-tāi Hi-pek-lâi-gí: שְׁלֹמֹה *Shlomo*), mā hō **Só͘-lô-bûn Ông**, nā chiàu Sèng-keng (Lia̍t-ông-kì kap Le̍k-tāi-chì) téng su só͘ kì, sī Í-sek-lia̍t chi̍t ūi iú tì-hūi ê ông, sī sian-ông Tāi-pi̍t ê hāu-seⁿ. Thoân-thóng siōng só͘ jīn-ûi ê chāi-ūi sî-kan sī Chêng 970 nî kàu 931 nî chó-iū.
 
Tī Quran lāi-bīn Só͘-lô-bûn ia̍h hông kì chò sī sian-ti chi it.
Ta-khe-chng

**Ta-khe-chng** (礁溪庄) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Gî-lân-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Gî-lân-koān Ta-khe-hiong kap Gî-lân-chhī ê Sin-seng-liân-ha̍p-lí.
Gî-lân-ke

**Gî-lân-ke** (宜蘭街) sī tī 1920 nî kàu 1940 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Gî-lân-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Gî-lân-chhī.

Lo̍h-bóe tī 1940 nî seng-keh chò Gî-lân-chhī.
Pêng-khe-chng

**Pêng-khe-chng** (平溪庄) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, goân-té lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu Chhit-chheⁿ-kūn, lo̍h-bóe tī 1932 nî 2 goe̍h chhe 1 kái lē-sio̍k tī Ke-lâng-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Sin-pak-chhī Pêng-khe-khu.
So͘-ò-ke

**So͘-ò-ke** (蘇澳街) sī tī 1933 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu So͘-ò-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Gî-lân-koān So͘-ò-tìn.

Tī 1920 nî kàu 1933 nî tiong-kan hō-chò **So͘-ò-chng** (蘇澳庄), lo̍h-bóe chiah tī 1933 nî ùi "chng" seng-keh chò "ke".
Ko-hiông-kūn

**Ko-hiông-kūn** (高雄郡) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu. Tī 1920 nî 8 goe̍h 10 hō kong-kò, 9 goe̍h chhe 1 chèng-sek si̍t-si, kàu 1924 nî 12 goe̍h 25 hō seng-keh chò Ko-hiông-chhī ûi-chí.
Kong-san-kūn

**Kong-san-kūn** (岡山郡) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu.
Hōng-soaⁿ-kūn

**Hōng-soaⁿ-kūn** (鳳山郡) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu.
Phêⁿ-ô͘-kūn

**Phêⁿ-ô͘-kūn** (澎湖郡) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu.

Lo̍h-bóe tī 1926 nî thoat-lī Ko-hiông-chiu, to̍k-li̍p siat-tì Phêⁿ-ô͘-thiaⁿ.

Lūi-pia̍t:Phêⁿ-ô͘-koān ê le̍k-sú
Ko-hiông-ke

**Ko-hiông-ke** (高雄街) sī tī 1920 nî kàu 1924 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu Ko-hiông-kūn; i-ê hêng-chèng hoān-ûi pau-hâm kin-á-ji̍t ê Ko-hiông-chhī Kî-tin, Iâm-tiâⁿ, Chiân-kim kap Sin-heng 4 khu choân-pō͘, koh ū Kó͘-san, Lêng-ngá, Sam-bîn kap Chiân-tìn 4 khu ê chi̍t pō͘-hūn.
Kong-san-ke

**Kong-san-ke** (岡山街) sī tī 1936 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu Kong-san-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Ko-hiông-chhī Kong-san-khu kap Kiô-thâu-khu.
Chó-iâⁿ-chng

**Chó-iâⁿ-chng** (左營庄) sī tī 1920 nî kàu 1940 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, 1920 nî kàu 1924 nî lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu Ko-hiông-kūn, 1924 nî liáu-āu kái lē-sio̍k tī Kong-san-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Ko-hiông-chhī Chó-iâⁿ-khu, Sam-bîn-khu pak-pêng, Lâm-chú-khu sai-pêng, mā bat pau-hâm Kó͘-san-khu pak-pêng.
Lîm-hn̂g-chng

**Lîm-hn̂g-chng** (林園庄) sī tī 1920 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu Hōng-soaⁿ-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Ko-hiông-chhī Lîm-hn̂g-khu.
Pîn-tong-ke

**Pîn-tong-ke** (屏東街) sī tī 1920 nî kàu 1933 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu Pîn-tong-kūn; sī kin-á-ji̍t ê Pîn-tong-koān Pîn-tong-chhī.

Lo̍h-bóe tī 1933 nî seng-keh chò Pîn-tong-chhī.
Pîn-tong-chhī (chiu-hat-chhī)

**Pîn-tong-chhī** (屏東市) sī tī 1933 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu, ùi Pîn-tong-ke seng-keh lâi ê; sī kin-á-ji̍t ê Pîn-tong-koān Pîn-tong-chhī.
Ko-hiông-chhī (chiu-hat-chhī)

**Ko-hiông-chhī** (高雄市) sī tī 1924 nî kàu 1945 nî tiong-kan chûn-chāi ê Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Ko-hiông-chiu, ùi Ko-hiông-kūn Ko-hiông-ke seng-keh lâi ê.
Chhiah-khàm-lâu

**Chhiah-khàm-lâu** () sī ùi kin-á-ji̍t Tâi-lâm chhī-lāi ê chi̍t ūi sú-chek, goân-té sī Hô-lân sî-tāi ê siâⁿ-lúi **Phó͘-lô-bîn-jia Siâⁿ** (, ) siâⁿ-chí kiam ûi-chek, Chheng-kok thóng-tī í-āu teng-bīn koh khí chiūⁿ Tiong-kok-sek ê lâu-koh.

## Chham-khó bûn-hiàn

*
*
*

## Gōa-pō͘  liân-kiat

Lūi-pia̍t:Hô-lân léng Formosa
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Kiàn-tio̍k-bu̍t

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê kó͘-chek
Chhiah-khàm (khu-pia̍t-ia̍h)

Hō-miâ **Chhiah-khàm** he̍k-chiá miâ beh kâng ê só͘-chāi ū:

* Chhiah-khàm, Tâi-lâm chhī-lāi kū hō-miâ.
** Chhiah-khàm-lâu, tùi goân Hô-lân Provintia siâⁿ-chí hoat-tián--chhut-lâi ê kó͘-chek.
** Chhiah-khàm-siā (*Sakam*), Hô-lân siat chhī í-chêng ê goân-chū-bîn siā.
* Chhiah-khàm (Chú-koaⁿ-khu)
* Chhiah-khàm (Tōa-liâu-khu)
* Sió-chhiah-khàm, tī Phêⁿ-ô͘-koān ê Pe̍h-soa-khu lāi
* Tōa-chhiah-khàm, Pe̍h-soa-khu
* Chhiah-khàm-téng
Edo bō͘-hú

**Edo bō͘-hú** ia̍h **Tokugawa bō͘-hú**, sī iû Tokugawa Ieyasu kiàn-li̍p ê bō͘-hú, thóng-tī Ji̍t-pún ê sî-kan sī 1603 nî kàu 1868 nî, che sî-tāi hō͘ kiò chò Edo sî-tāi.
## Edo bō͘-hú ê [[Cheng-î Tāi-chiong-kun]]
#Tokugawa Ieyasu
#Tokugawa Hidetada
#Tokugawa Iemitu
#Tokugawa Ietuna
#Tokugawa Tunayosi
#Tokugawa Ienobu
#Tokugawa Ietugu
#Tokugawa Yosimune
#Tokugawa Iesige
#Tokugawa Ieharu
#Tokugawa Ienari
#Tokugawa Ieyosi
#Tokugawa Iesada
#Tokugawa Iemoti
#Tokugawa Yosinobu
Nanboku-tyô sî-tāi

**Nanboku-tyô sî-tāi** ia̍h **Lâm-pak-tiâu sî-tāi**, sī Ji̍t-pún le̍k-sú lāi-bīn ê chi̍t ê sî-tāi, tùi 1336 nî kàu 1392 nî.
Muromati bō͘-hú

**Muromati bō͘-hú** ia̍h **Asikaga bō͘-hú**, sī iû Asikaga Takauzi kiàn-li̍p ê bō͘-hú, thóng-tī Ji̍t-pún ê sî-kan sī 1338 nî kàu 1573 nî, che sî-tāi hō͘ kiò chò Muromati sî-tāi.
## Muromati bō͘-hú ê [[Cheng-î Tāi-chiong-kun]]
# Asikaga Takauzi
# Asikaga Yosiakira
# Asikaga Yosimitu
# Asikaga Yosimoti
# Asikaga Yosikazu
# Asikaga Yosinori 
# Asikaga Yosikatu 
# Asikaga Yosimasa 
# Asikaga Yosihisa 
# Asikaga Yositane
# Asikaga Yosizumi 
# Asikaga Yosiharu 
# Asikaga Yositeru 
# Asikaga Yosihide
# Asikaga Yosiaki
Sengoku sî-tāi

**Sengoku sî-tāi** () ia̍h **Chiàn-kok sî-tāi**, sī Ji̍t-pún le̍k-sú siōng ê chi̍t-ê sî-kî, tùi 1467 nî kàu 1603 nî.
Azuti-Momoyama sî-tāi

**Azuti-Momoyama sî-tāi** sī Ji̍t-pún le̍k-sú lāi-bīn ê chi̍t ê sî-tāi, tùi 1568 nî kàu 1603 nî.
Kamakura bō͘-hú

**Kamakura bō͘-hú** sī iû Minamoto no Yoritomo kiàn-li̍p ê bō͘-hú, thóng-tī Ji̍t-pún ê sî-kan sī 1192 nî kàu 1333 nî, che sî-tāi hō͘ kiò chò Kamakura sî-tāi.
## Kamakura bō͘-hú ê [[Cheng-î Tāi-chiong-kun]]
# Minamoto no Yoritomo
# Minamoto no Yoriie
# Minamoto no Sanetomo
# Kuzyô Yoritune
# Kuzyô Yoritugu
# Munetaka Chhin-ông
# Koreyasu Chhin-ông
# Hisaaki Chhin-ông
# Morikuni Chhin-ông
Heian sî-tāi

**Heian sî-tāi** () sī Ji̍t-pún kó͘-chá ê chòe-āu chi̍t ê le̍k-sú sî-tāi. Tùi 794 nî Kanmu Thian-hông kā siú-to͘ tùi Nagaoka-kyô sóa káu Heian-kyô khai-sí, káu 1192 nî Minamoto no Yoritomo kiàn-li̍p Kamakura bō͘-hú uî-chí.
Toā-tūn-kūn

**Toā-tūn-kūn** (大屯郡) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-tiong-chiu.

I koán-hat ê chhī-ke-chng ū Tāi-lí-chng, Bū-hong-chng, Toā-pêⁿ-chng, Pak-tūn-chng, Sai-tūn-chng, Lâm-tūn-chng kap O͘-ji̍t-chng; hoān-ûi hâm-kài kin-á-ji̍t ê Tâi-tiong-chhī Tāi-lí-khu, Bū-hong-khu, Thài-pêng-khu, Pak-tūn-khu, Sai-tūn-khu, Lâm-tūn-khu kap O͘-ji̍t-khu.
Hong-goân-kūn (Tâi-oân)

**Hong-goân-kūn** (豐原郡) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-tiong-chiu.

I koán-hat ê chhī-ke-chng ū Hong-goân-ke, Lāi-po͘-chng, Sîn-kóng-chng, Tāi-ngé-chng kap Thâm-chú-chng; hoān-ûi hâm-kài kin-á-ji̍t ê Tâi-tiong-chhī Hong-goân-khu, Aū-lí-khu, Sîn-kóng-khu, Tāi-ngé-khu kap Thâm-chú-khu.
Tāi-kah-kūn

**Tāi-kah-kūn** (大甲郡) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-tiong-chiu.

I koán-hat ê chhī-ke-chng ū Tāi-kah-ke, Chheng-chúi-ke, Gô͘-chhe-ke, Soa-lak-ke, Goā-po͘-chng, Tāi-an-chng, Liông-chéⁿ-chng kap Toā-tō͘-chng; hoān-ûi hâm-kài kin-á-ji̍t ê Tâi-tiong-chhī Tāi-kah-khu, Chheng-chúi-khu, Gô͘-chhe-khu, Soa-lak-khu, Goā-po͘-khu, Tāi-an-khu, Liông-chéⁿ-khu kap Toā-tō͘-khu.
Ji̍t-pún-to

**Ji̍t-pún-to** (日本刀) ia̍h-sī kiò chò **bú-sū-to** (武士刀), sī iōng Ji̍t-pún thoân-thóng kang-gē chò ê to. It-poaⁿ hun chò katana (taiti, utigatana), wakizasi kap tantô.
Daimyô

**Daimyô** sī Ji̍t-pún kó͘-chá toā tē-hng ê léng-chú.

## Koh khoàⁿ
*Syômyô

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Tang-sì-kūn

**Tang-sì-kūn** (東勢郡) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-tiong-chiu.

I koán-hat ê chhī-ke-chng ū Tang-sì-ke, Chio̍h-kng-chng kap Sin-siā-chng, lēng-goā koh ū chi̍t ê Hoan-tē; hoān-ûi hâm-kài kin-á-ji̍t ê Tâi-tiong-chhī Tang-sì-khu, Chio̍h-kng-khu, Sin-siā-khu kap Hô-pêng-khu.
Chiong-hòa-kūn

**Chiong-hoà-kūn** (彰化郡) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k tī Tâi-tiong-chiu.

I koán-hat ê chhī-ke-chng ū Chiong-hoà-ke, Lo̍k-káng-ke, Hô-bí-ke, Soàⁿ-sai-chng, Hok-heng-chng, Siù-chúi-chng, Hoe-toâⁿ-chng, Hun-hn̂g-chng, Lâm-koeh-chng kap Toā-tek-chng; hoān-ûi hâm-kài kin-á-ji̍t ê Chiong-hoà-koān Chiong-hoà-chhī, Lo̍k-káng-tìn, Hô-bí-tìn, Soàⁿ-sai-hiong, Hok-heng-hiong, Siù-chúi-hiong, Hoe-toâⁿ-hiong, Hun-hn̂g-hiong kap Sin-káng-hiong.
Castilla kap León

**Castilla kap León** (*Castilla y León*) sī Se-pan-gâ sai-pak-pō͘ ê chū-tī siā-lí (*comunidad autónoma*), sī Se-pan-gâ bīn-chek siāng siāng tōa ê kâng lūi hêng-chèng-khu.

## Séng-hūn

*Ávila Séng
*Burgos Séng
*León Séng
*Palencia Séng
*Salamanca Séng
*Segovia Séng
*Soria Séng
*Valladolid Séng
*Zamora Séng
Kistérség

***Kistérség*** ([ˈkiʃteːrʃeːɡ]; ho̍k-sò͘: *kistérségek*; jī-bīn ì-gī: "sió-hun-khu") sī Hông-gâ-lī ê chi̍t khoán hêng-chèng-khu, thang hoan-e̍k chò **koān**. Chá-chêng Hông-gâ-lī sī hun chò 175-ê kistérség, 2013 nî í-āu in kā pún khoán hêng-chèng-khu thè-ōaⁿ kái siat chò 198-ê *járás*.
Samurai

**Samurai** (侍), ia̍h-sī kiò chò **busi** he̍k-chiá **bú-sū** (武士), sī Ji̍t-pún kó͘-chá ê chi̍t ê chit-gia̍p kun-jîn siā-hoē kai-kip.

## Koh khoàⁿ
*Ji̍t-pún-to
*Bú-sū-tō
*Khiâ-sū
Dionysios Thrax

**Dionysios Thrax** (Kó͘ Hi-lia̍p-gí: Διονύσιος ὁ Θρᾷξ *Dionýsios ho Thrāx* "Thrace ê Dionysios"), Ch. 170 nî chhut-sì, Ch. 90 nî kòe-sin, sī Kó͘ Hi-lia̍p ê bûn-hoat-ha̍k-chiá, sī Alexandria siâⁿ chhut-sin--ê.
Thracia

**Thracia** sī Balkan poàn-tó ê chi̍t-ê tē-hng, hun phòa tī kin-á-ji̍t ê Bulgaria, Hi-lia̍p kap Thó͘-ní-kî kēng-lāi.

## Kok giân-gí hō-miâ
* La-teng-gí: *Thracia*
* Hi-lia̍p-gí; Θράκη *Thráki*
* Bulgaria-gí: Тракия *Trakija*
* Thó͘-ní-kî-gí: *Trakya*
Carstairs Douglas

**Carstairs Douglas** (1830 nî 12 goe̍h 27 – 1877 nî 7 goe̍h 26), Hàn-miâ **Tō͘-ka-tek** (杜嘉德), sī So͘-kek-lân chhut-sin ê soan-tō-su, i sī 1873 nî *Ē-mn̂g-oē Sû-tián* (*Chinese–English Dictionary of the Vernacular or Spoken Language of Amoy*) ê chú-pian-chiá.

Lūi-pia̍t:So͘-kat-lân jîn-bu̍t
Formosa Tióng-koaⁿ

**Formosa Tióng-koaⁿ** (), he̍k-chiá **Tâi-oân Tióng-koaⁿ** (臺灣長官), sī Hô-lân léng Formosa ê thóng-tī-chiá; iû Hô-lân Liân-ha̍p Tang Ìn-tō͘ Kong-si úi-jīm, hū-chek choân Tâi-oân-tó ê hêng-chèng sū-bū. Ùi 1624 nî kàu 1662 nî, lóng-chóng keng-kòe 12 jīm ê thóng-tī.

## Tióng-koaⁿ ê lia̍t-toaⁿ

## Chù-kha

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Hô-lân léng Formosa
Kyûsyû

ia̍h **Kiú-chiu**, sī Ji̍t-pún ê chi̍t ê tó.

## Siong-koan
*Ji̍t-pún ê tē-lí khu-he̍k

## Chham-khó
Gerard Frederikszoon de With

**Gerard Frederikszoon de With** sī Hô-lân Formosa ê tē-2 jīm Tióng-koaⁿ (1625 nî kàu 1627 nî).

## Chham-khó
Pieter Nuyts

**Pieter Nuyts** () sī Hô-lân léng Formosa ê tē-3 jīm Tióng-koaⁿ (1627 nî kàu 1629 nî).

## Chham-khó
Sē-hō

**Sē-hō** (諡號) sī Tang-a kó͘-tāi kun-chú koè-sin í-āu khí ê miâ, iōng-lâi phêng-kè i chāi-seⁿ sî-hāu ê kong-lô, koè-sit kap siu-ióng.
Biāu-hō

**Biāu-hō** (廟號) sī Tiong-kok, Hân-kok kap Oa̍t-lâm kó͘-tāi kun-chú koè-sin í-āu, pa̍t-lâng tī thài-biō lāi-bīn chè-sū i ê sî-hāu hō͘ i khí ê miâ.
Minamoto no Yosinaka

**Minamoto no Yosinaka** (源 義仲, ) ia̍h **Kiso Yosinaka** (木曾 義仲), sī Ji̍t-pún Heian sî-tāi ê 1 ê chiong-kun.
Taira no Kiyomori

**Taira no Kiyomori** (平 清盛, ) sī Ji̍t-pún Heian sî-tāi ê 1 ê chiong-kun, tī 1153 nî kàu 1168 nî mā sī Ise Hei--sī ê siú-léng.
Minamoto no Yoritomo

**Minamoto no Yoritomo** (源 頼朝, ) sī Ji̍t-pún Kamakura bō͘-hú ê tē 1 tāi chiong-kun, tī 1192 nî kàu 1199 nî chāi-jīm.
Vajiralongkorn

**Phra Bat Somdet Phra Poramenthra Ramathibodhi Sisin Maha Vajiralongkorn Mahison Bhumibol Rajavarangkun Kitisirisumbun Adulyadej Sayaminthrathibet Ratwarodom Borommanat Bophit Phra Vajira Klao Chao Yu Hua** (, ), mā thang kiò chò **Rama 10-sè**, pún-miâ **Vajiralongkorn** (), sī Thài-kok ê kok-ông, tùi 2016 nî 10 goe̍h 13 ji̍t kàu taⁿ chāi-ūi.
Kiú-chiu

**Kiú-chiu** (九州) sī Tiong-kok kó͘-chá tī Hā, Siong, Chiu 3 ê ông-tiâu sî-hāu ê hêng-chèng khu-he̍k, í-āu sī Tiong-kok ê tāi-chheng. Àn *[[Ú-kòng]]* ê kóng-hoat, Ú-ông chiong kok-ka hun chò 9 ê chiu: Kì-chiu (冀州), Ián-chiu (兗州), Chheng-chiu (青州), Chhî-chiu (徐州), Iông-chiu (揚州), Keng-chiu (荊州), Ū-chiu (豫州), Liông-chiu (梁州) kap Iong-chiu (雍州). 

Che Kiú-chiu khó-lêng sī Chhun-chhiu sî-tāi kap Chiàn-kok sî-tāi ê tē-lí kài-liām. Kàu Hàn-tiâu ê sî-hāu, chèng-sek chiong kui-ê kok-ka ê hêng-chèng khu-he̍k hun chò Kiú-chiu.

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Kiú-chiu (Khu-pia̍t-ia̍h)

**Kiú-chiu** khó-lêng sī:

*Tiong-kok ê Kiú-chiu.
*Ji̍t-pún ê Kiú-chiu, khoàⁿ Kyûsyû.
*Sin-lô ê Kiú-chiu (:ko:신라의 행정 구역), khoàⁿ Kuju (Sin-lô).
Minamoto no Yoriie

**Minamoto no Yoriie** (源 頼家, ) sī Ji̍t-pún Kamakura bō͘-hú ê tē 2 tāi chiong-kun, tī 1202 nî kàu 1203 nî chāi-jīm.
Minamoto no Sanetomo

**Minamoto no Sanetomo** (源 実朝, ) sī Ji̍t-pún Kamakura bō͘-hú ê tē 3 tāi chiong-kun, tī 1203 nî kàu 1219 nî chāi-jīm.
Keitai Thian-hông

**Keitai Thian-hông** (継体天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 26 tāi thian-hông, 507 nî kàu 531 nî chāi-ūi.
Suiko Thian-hông

**Suiko Thian-hông** (推古天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 33 tāi thian-hông, 592 nî kàu 628 nî chāi-ūi. I sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.
Asikaga Takauzi

**Asikaga Takauzi** (足利 尊氏, ) sī Ji̍t-pún Muromati bō͘-hú ê tē 1 tāi chiong-kun, tī 1338 nî kàu 1358 nî chāi-jīm.
Asikaga Yosimitu

**Asikaga Yosimitu** (足利 義満, ) sī Ji̍t-pún Muromati bō͘-hú ê tē 3 tāi chiong-kun, tī 1368 nî kàu 1394 nî chāi-jīm.
Kôgyoku Thian-hông

**Kôgyoku Thian-hông** (皇極天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 35 tāi kap 37 tāi thian-hông, mā sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.

Pún-miâ **Takara** (宝), iáu-boē teng-ki ê sî-hāu hō͘ lâng kiò chò **Takara lú-ông**. I nn̄g chhù chāi-ūi, 642 nî kàu 645 nî chāi-ūi ê sî-hāu kiò chò **Kôgyoku Thian-hông**, 655 nî kàu 661 nî chāi-ūi ê sî-hāu kiò chò **Saimei Thian-hông** (斉明天皇).
Tenzi Thian-hông

**Tenzi Thian-hông** (天智天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 38 tāi thian-hông, 668 nî kàu 672 nî chāi-ūi.
Tenmu Thian-hông

**Tenmu Thian-hông** (天武天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 40 tāi thian-hông, 673 nî kàu 686 nî chāi-ūi.
Zitô Thian-hông

**Zitô Thian-hông** (持統天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 41 tāi thian-hông, 690 nî kàu 697 nî chāi-ūi. I sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.
Genmei Thian-hông

**Genmei Thian-hông** (元明天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 43 tāi thian-hông, 707 nî kàu 715 nî chāi-ūi. I sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.
Gensyô Thian-hông

**Gensyô Thian-hông** (元正天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 44 tāi thian-hông, 715 nî kàu 724 nî chāi-ūi. I sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.
Go-Sakuramati Thian-hông

sī Ji̍t-pún tē 117 tāi thian-hông, 1762 nî kàu 1770 nî chāi-ūi. I sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.
Kanmu Thian-hông

**Kanmu Thian-hông** (桓武天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 50 tāi thian-hông, 781 nî kàu 806 nî chāi-ūi.
Montoku Thian-hông

**Montoku Thian-hông** (文徳天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 55 tāi thian-hông, 850 nî kàu 858 nî chāi-ūi.
Kôken Thian-hông

**Kôken Thian-hông** (孝謙天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 46 tāi kap 48 tāi thian-hông, mā sī chi̍t ê cha-bó͘ thian-hông.

Pún-miâ **Abe** (阿倍), iáu-boē teng-ki ê sî-hāu hō͘ lâng kiò chò **Abe loē-chhin-ông**. I nn̄g chhù chāi-ūi, 749 nî kàu 758 nî chāi-ūi ê sî-hāu kiò chò **Kôken Thian-hông**, 764 nî kàu 770 nî chāi-ūi ê sî-hāu kiò chò **Syôtoku Thian-hông** (称徳天皇).
Chú-ji̍t-o̍h

**Chú-ji̍t-o̍h** (主日學) sī Ki-tok-kàu kàu-hōe tī lé-pài-ji̍t chái-khí tī kàu-tn̂g ia̍h-sī kî-thaⁿ tiûⁿ-só͘ chìn-hêng ê chong-kàu kàu-io̍k.
Go-Sirakawa Thian-hông

**Go-Sirakawa Thian-hông** (後白河天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 77 tāi thian-hông, 1115 nî kàu 1158 nî chāi-ūi.
Nizyô Thian-hông

**Nizyô Thian-hông** (二条天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 78 tāi thian-hông, 1158 nî kàu 1165 nî chāi-ūi.
Rokuzyô Thian-hông

**Rokuzyô Thian-hông** (六条天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 79 tāi thian-hông, 1165 nî kàu 1168 nî chāi-ūi.
Takakura Thian-hông

**Takakura Thian-hông** (高倉天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 80 tāi thian-hông, 1168 nî kàu 1180 nî chāi-ūi.
Antoku Thian-hông

**Antoku Thian-hông** (安徳天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 81 tāi thian-hông, 1180 nî kàu 1185 nî chāi-ūi.
Syômu Thian-hông

**Syômu Thian-hông** (聖武天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 45 tāi thian-hông, 724 nî kàu 749 nî chāi-ūi.
Mozilla Ki-kim-hōe

**Mozilla Ki-kim-hōe** (*Mozilla Foundation*) sī ūi-tio̍h beh chi-oān kap léng-tō khai-hòng goân-sí-bé choan-àn só͘ siat-li̍p ê chi̍t ê hui-êng-lī cho͘-chit. Chit-ê cho͘-chit chè-tēng koán-lí khai-hoat chèng-chhek, keng-êng koan-kiān ki-chhó͘ cho͘-chit kap koán-lí siong-phiau kap tì-sek châi-sán-koân.

## Siong-koan
*Mozilla Kong-si
Kônin Thian-hông

**Kônin Thian-hông** (光仁天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 49 tāi thian-hông, 770 nî kàu 781 nî chāi-ūi.
Heizei Thian-hông

**Heizei Thian-hông** (平城天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 51 tāi thian-hông, 806 nî kàu 809 nî chāi-ūi.
Zyunna Thian-hông

**Zyunna Thian-hông** (淳和天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 53 tāi thian-hông, 823 nî kàu 833 nî chāi-ūi.
Ninmyô Thian-hông

**Ninmyô Thian-hông** (仁明天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 54 tāi thian-hông, 833 nî kàu 850 nî chāi-ūi.
Kinmei Thian-hông

**Kinmei Thian-hông** (欽明天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 29 tāi thian-hông, 539 nî kàu 571 nî chāi-ūi.
Bidatu Thian-hông

**Bidatu Thian-hông** (敏達天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 30 tāi thian-hông, 572 nî kàu 585 nî chāi-ūi.
Yômei Thian-hông

**Yômei Thian-hông** (用明天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 31 tāi thian-hông, 585 nî kàu 587 nî chāi-ūi.
Susyûn Thian-hông

**Susyûn Thian-hông** (崇峻天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 32 tāi thian-hông, 587 nî kàu 592 nî chāi-ūi.
Zyomei Thian-hông

**Zyomei Thian-hông** (舒明天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 34 tāi thian-hông, 629 nî kàu 641 nî chāi-ūi.
Kôbun Thian-hông

**Kôbun Thian-hông** (弘文天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 39 tāi thian-hông, 672 nî 1 goe̍h 9 ji̍t kàu 8 goe̍h 21 ji̍t chāi-ūi.
Monmu Thian-hông

**Monmu Thian-hông** (文武天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 42 tāi thian-hông, 697 nî kàu 707 nî chāi-ūi.
Zyunnin Thian-hông

**Zyunnin Thian-hông** (淳仁天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 47 tāi thian-hông, 758 nî kàu 764 nî chāi-ūi.
Kinai

sī Ji̍t-pún kó͘-chá ngó͘-ki chhit-tō chi-it, o̍h Tiong-kok Tông-tiâu ê Ki-lōe () kiàn-li̍p ê tē-khu.

Kinai pau-hâm:
*Yamasiro-kok
*Yamato-kok
*Kawati-kok
*Izumi-kok
*Settu-kok
Mary Seacole

**Mary Jane Seacole** OM (1805 nî – 1881 nî 5 goe̍h 14 ji̍t) sī Jamaica ê si̍t-gia̍p-ka, i tī Crimea Chiàn-cheng chiàn-sòaⁿ āu kiàn-li̍p Tāi-eng Lú-koán (*British Hotel*). I tī Carib Hái o̍h liáu chháu-io̍h tì-sek, pún-té siuⁿ beh ji̍p Eng-kok ê Chiàn-cheng-pō͘ (*War Office*) thê-kiong hia̍p-chō, m̄-koh hông kī-choat. Té-bé i ka-tī kòe Crimea ê chiàn-tiûⁿ khai-siat lú-koán pang-chō͘ siong-chiá.
Seiwa Thian-hông

**Seiwa Thian-hông** (清和天皇, ) sī Ji̍t-pún tē 56 tāi thian-hông, 858 nî kàu 876 nî chāi-ūi.
Tôsandô

sī ngó͘-ki chhit-tō chi-it, pau-hâm:

*Ômi-kok
*Mino-kok
*Hida-kok
*Sinano-kok
**Suwa-kok
*Kôzuke-kok 
*Simotuke-kok 
*Mutu-kok
**Iwaki-kok
**Iwase-kok
**Rikutyû-kok
**Rikuzen-kok
**Iwaki-kok
**Iwasiro-kok
*Dewa-kok
**Uzen-kok
**Ugo-kok
Hokurikudô

sī ngó͘-ki chhit-tō chi-it, pau-hâm:

*Wakasa-kok
*Etizen-kok
*Kaga-kok
*Noto-kok
*Ettyû-kok
*Etigo-kok
*Sado-kok
San'indô

sī ngó͘-ki chhit-tō chi-it, pau-hâm:

*Tanba-kok
*Tango-kok
*Tazima-kok
*Inaba-kok
*Hôki-kok
*Izumo-kok
*Iwami-kok
*Oki-kok
Tyûbu tē-hng

sī Ji̍t-pún Honsyû ê 1 ê tē-khu.

Tyûbu tē-hng ū 9 ê koān: Aiti-koān, Hukui-koān, Gihu-koān, Isikawa-koān, Nagano-koān, Niigata-koān, Sizuoka-koān, Toyama-koān kap Yamanasi-koān.

## Siong-koan
*Ji̍t-pún ê tē-lí khu-he̍k
San'yôdô

sī ngó͘-ki chhit-tō chi-it, pau-hâm:

*Harima-kok
*Mimasaka-kok
*Bizen-kok
*Bittyû-kok
*Bingo-kok
*Aki-kok
*Suô-kok
*Nagato-kok
Tukusi-kok

**Tukusi-kok** (筑紫国) sī Ji̍t-pún tī kó͘-chá ê 1 ê kuni, phian-miâ **Tikusyû** (筑州). 7 sè-kí boa̍h-kî Ji̍t-pún khak-tēng lu̍t-lēng-chè (律令制), Tukusi-kok hō͘ hun chò nn̄g ê lēng-chè-kok: Tikuzen-kok kap Tikugo-kok.

## Koh khoàⁿ
*Kuni no miyatuko (国造)

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Nankaidô

sī ngó͘-ki chhit-tō chi-it, pau-hâm:

*Kii-kok
*Awazi-kok
*Awa-kok
*Sanuki-kok
*Iyo-kok
*Tosa-kok
Kazusa-kok

) sī Ji̍t-pún kó͘-chá Tôkaidô ê chi̍t-ê lēng-chè-kok.

Kazusa-kok kap Simôsa-kok sī tùi kó͘-chá ê Husa-kok hun chhut-lâi ê.
## Kūn

## Siong-koan
* Lēng-chè-kok ê lia̍t-pió

Lūi-pia̍t:Kazusa-kok
Lūi-pia̍t:Tôkaidô
Lūi-pia̍t:Lēng-chè-kok
Kôzuke-kok

sī Ji̍t-pún kó͘-chá Tôsandô ê chi̍t-ê lēng-chè-kok.

Kazusa-kok kap Simotuke-kok sī tùi kó͘-chá ê Keno-kok hun chhut-lâi ê.
## Kūn

## Siong-koan
* Lēng-chè-kok ê lia̍t-pió

Lūi-pia̍t:Kôzuke-kok
Lūi-pia̍t:Tôsandô
Lūi-pia̍t:Lēng-chè-kok
Awa-kok (Tôkaidô)

sī Ji̍t-pún kó͘-chá Tôkaidô ê chi̍t-ê lēng-chè-kok.

## Kūn

## Siong-koan
* Lēng-chè-kok lia̍t-pió

Lūi-pia̍t:Awa-kok (Tôkaidô)
Lūi-pia̍t:Tôkaidô
Lūi-pia̍t:Lēng-chè-kok
Yamato-kok

) sī Ji̍t-pún kó͘-chá Kinai ê chi̍t-ê lēng-chè-kok.

## Kūn

## Siong-koan
* Lēng-chè-kok lia̍t-pió

Lūi-pia̍t:Yamato-kok
Lūi-pia̍t:Kinai
Lūi-pia̍t:Lēng-chè-kok
Bittyû-kok

sī Ji̍t-pún kó͘-chá San'yôdô ê chi̍t-ê lēng-chè-kok.

Bizen-kok, Bittyû-kok kap Bingo-kok lóng sī tùi kó͘-chá ê Kibi-kok hun chhut-lâi ê.
## Kūn

## Siong-koan
* Lēng-chè-kok ê lia̍t-pió

Lūi-pia̍t:Bittyû-kok
Lūi-pia̍t:San'yôdô
Lūi-pia̍t:Lēng-chè-kok
Siong-phiau

**Siong-phiau** (商標) sī piān-sek bó͘ chi̍t ê siong-phín, ho̍k-bū ia̍h-sī hām i siong-koan ê phiau-chì, ē-ēng sī tô͘-hêng he̍k-chiá sī bûn-jī, mā thang hó sī siaⁿ-im, khì-bī téng-téng.
Harima-kok

sī Ji̍t-pún kó͘-chá San'yôdô ê chi̍t-ê lēng-chè-kok.

## Kūn

## Siong-koan
* Lēng-chè-kok ê lia̍t-pió

Lūi-pia̍t:Harima-kok
Lūi-pia̍t:San'yôdô
Lūi-pia̍t:Lēng-chè-kok
Khoân-kéng kho-ha̍k

**Khoân-kéng kho-ha̍k** (環境科學) sī chi̍t bûn teh gián-kiù jîn-lūi siā-hōe hoat-tián oa̍h-tāng kap khoân-kéng ián-hoà kui-lu̍t chi-kan hō͘-siong chok-iōng ê koan-hē, pēng tui-kiû jîn-lūi siā-hōe kap khoân-kéng hia̍p-tông ián-hoà, chhî-sio̍k hoat-tián ê kho-ha̍k.

Tī hông-koan siōng, khoân-kéng kho-ha̍k sī beh gián-kiù lâng hām khoân-kéng chi-kan ê hō͘-siong chok-iōng kap chè-iok ê koan-hē, pēng siūⁿ pān-hoat beh lâi hoat-hiān siā-hōe keng-chè hoat-tián hām khoân-kéng pó-hō͘ chi-kan hia̍p-tiau ê kui-lu̍t; tī bî-koan siōng, sī beh gián-kiù khoân-kéng tiong bu̍t-chit tī iú-ki thé-lāi poaⁿ-soá, choán-hoà, thú-chûn ê kòe-têng í-ki̍p i-ê ūn-tōng kui-lu̍t, tùi sèⁿ-miā ê éng-hióng kap chok-iōng ki-chè, iû-kî sī jîn-lūi oa̍h-tāng só͘ pâi-hòng chhut-lâi ê u-jiám bu̍t-chit.
U-jiám-bu̍t

**U-jiám-bu̍t** (汙染物) sī ē ti̍t-chiap he̍k-chiá sī kàn-chiap sún-hāi khoân-kéng ia̍h-sī jîn-lūi kiān-khong ê bu̍t-chit. U-jiám-bu̍t ū-ê sī iû chū-jiân-kài sán-seng ê, ū-ê sī iû jîn-lūi oa̍h-tāng sán-seng ê. khoân-kéng kho-ha̍k chú-iàu chiū sī teh gián-kiù,kap koan-chù jîn-lūi oa̍h-tāng só͘ sán-seng ê u-jiám-bu̍t.

U-jiám-bu̍t sī tī te̍k-tēng ê khoân-kéng tiong, ta̍t-tio̍h it-tēng ê lông-tō͘ ia̍h-sī sò͘-liōng, chhî-sio̍k chûn-chāi it-tēng sî-kan ê bó͘ chi̍t-koá tùi khoân-kéng lâi kóng bô-su-iàu ê bu̍t-chit. U-jiám-bu̍t bô it-tēng sī ū-to̍k bu̍t-chit.

Lūi-pia̍t:To̍k-sèng-ha̍k
To̍k-sèng-ha̍k

**To̍k-sèng-ha̍k** (毒性學) sī teh gián-kiù goā-lâi bu̍t-chit ia̍h-sī to̍k-sèng tùi seng-bu̍t-thé ê iú-hāi chok-iōng kap i-ê chok-iōng ki-chè ê kho-ha̍k; koh ē-ēng chìn-chi̍t-pō͘ ī-chhek in tùi jîn-thé kap seng-thài khoân-kéng ê gûi-hāi ê giâm-tiōng thêng-tō͘.
Piau-chún iông-e̍k

Tī hun-sek hoà-ha̍k tiong, **piau-chún iông-e̍k** (標準溶液) sī bó͘ goân-sò͘ ia̍h-sī hoà-ha̍p-bu̍t ê chún-khak lông-tō͘ í-keng chai-iáⁿ ê iông-e̍k. Tī tih-tēng hun-sek tiong, sam-phu-luh ê lông-tō͘ ē-sái thàu-kòe hām piau-chún iông-e̍k ê tēng-liōng hoán-èng lâi khak-tēng.
Ngē-chúi

**Ngē-chúi** (硬水) sī hâm-iú ko-lông-tō͘ khòng-bu̍t-chit ê chúi, iû-kî sī ko-lông-tō͘ ê calcium kap magnesium. Ngē-chúi tùi jîn-thé bô-hāi, tān-sī ē tùi kang-gia̍p chō-sêng būn-tê. Kang-gia̍p-kài ūi-tio̍h beh pī-bián khòng-bu̍t-chit tī oe-lô͘, léng-khiok-thah ia̍h-sī kî-thaⁿ chhú-lí chúi ê siat-si tiong lâi tîm-té pēng sán-seng chúi-sian tì-sú kò͘-chiong, só͘-í ē tiāⁿ-tiāⁿ kám-chhek chúi ê ngē-tō͘. Tī ji̍t-siông seng-oa̍h tiong, ngē-chúi ē chō-sêng sap-bûn kap khí-ko bô-hoat-tō͘ tī chúi tiong khí-pho. It-poaⁿ lâi kóng, ngē-tō͘ pí 8 khah-koân ê chúi chiū hō-chò ngē-chúi.

## Siong-koan
*Nńg-chúi
Tyûgoku tē-hng

sī Ji̍t-pún Honsyû ê 1 ê tē-khu.

Tyûgoku tē-hng ū 5 ê koān: Hirosima-koān, Okayama-koān, Simane-koān, Tottori-koān kap Yamaguti-koān.

## Siong-koan
*Ji̍t-pún ê tē-lí khu-he̍k
Tē-jī-chhù sán-gia̍p

**Tē-jī-chhù sán-gia̍p** (第二次產業), he̍k-chiá **kang-gia̍p** (工業), sī í seng-sán sán-phín ûi-chú ê sán-gia̍p. Tē-jī-chhù sán-gia̍p toā-poàⁿ ē í tē-it-chhù sán-gia̍p ia̍h-sī kî-thaⁿ chè-chō-siong ê sán-phín lâi chò-ûi i-ê goân-liāu; só͘ chè-chō chhut-lâi ê siong-phín khó-lêng ē chhut-kháu ia̍h-sī hoàn-bē hō͘ it-poaⁿ ê kheh-hō͘, mā ū khó-lêng ē chiâⁿ-chò kî-thaⁿ chè-chō-siong ê goân-liāu. Tē-jī-chhù sán-gia̍p koh ē-sái hun-chò kheng-kang-gia̍p kap tāng-kang-gia̍p. Tī kā goân-liāu ka-kang chò sán-phín ê kòe-têng tiong, khó-lêng ē siau-hàu toā-liōng ê lêng-goân, iā ē su-iàu kang-chhiúⁿ kap ki-hâi siat-pī, sīm-chì iáu-koh ū hòe-khì goân-bu̍t-liāu ia̍h-sī hòe-jia̍t téng-téng khó-lêng ē éng-hióng khoân-kéng kap chō-sêng u-jiám ê būn-tê. Put-kò, tē-it-chhù kap tē-saⁿ-chhù sán-gia̍p lóng su-iàu tē-jī-chhù sán-gia̍p ê chi-chhî.

## Siong-koan
*Sán-gia̍p
*Tē-it-chhù sán-gia̍p
*Tē-saⁿ-chhù sán-gia̍p
*Tē-sì-chhù sán-gia̍p
*Tē-gō͘-chhù sán-gia̍p

Lūi-pia̍t:Sán-gia̍p
Seng-sán

**Seng-sán** (生產) tī keng-chè-ha̍k tiong, sī sán-phín kap ho̍k-bū ê thê-kiong-chiá, kā i ē-tàng chi-phòe ê chu-goân choán-piàn chò siong-phín ê kòe-têng.
Tē-it-chhù sán-gia̍p

**Tē-it-chhù sán-gia̍p** (第一次產業) sī ti̍t-chiap ùi chū-jiân-kài he̍k-chhú sán-phín ê sán-gia̍p, pau-hâm lông-gia̍p, khòng-gia̍p, iâm-gia̍p kap lîm-gia̍p téng-téng. Chá-kî ê keng-chè oa̍h-tāng toā-poàⁿ sī tē-it-chhù sán-gia̍p, tòe-tio̍h keng-chè ê hoat-tián, bo̍k-chiân í-keng sī í tē-jī-chhù kap tē-saⁿ-chhù sán-gia̍p ûi-chú.

## Siong-koan
*Sán-gia̍p
*Tē-jī-chhù sán-gia̍p
*Tē-saⁿ-chhù sán-gia̍p
*Tē-sì-chhù sán-gia̍p
*Tē-gō͘-chhù sán-gia̍p