open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bân-si̍p

**Bân-si̍p** (閩習) Tâi-oân Chheng-kok sî-tāi ê chi̍t chióng chúi-ba̍k-ōe hong-keh. Bân-si̍p ê chú-iàu hong-keh chiū sī "jia̍t-kông", to-sò͘ ha̍k-chiá jīn-ûi Bân-si̍p sī siū-tio̍h Hok-kiàn-che̍k ōe-ka N̂g Sīn ê éng-hióng só͘ hêng-sêng ê ōe-hong. Lîm Tiâu-eng, Lîm Kak, Chng Kèng-hu téng-téng Chheng-kok sî-tāi ê Tâi-oân ōe-ka chiū sī chit-khoán hong-keh ê tāi-piáu jîn-bu̍t.

## Chham-khó
* Tâi-oân "Bân-si̍p" chúi-ba̍k-ōe hong-keh ê goân-liû(PDF) 
* Bân-si̍p - Tâi-oân toā pek-kho-choân-su
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê gē-su̍t
Lūi-pia̍t:Gē-su̍t ūn-tōng
Tiān-chú-ha̍k

**Tiān-chú-ha̍k** (Eng-gí: *electronics*) sī lī-ēng tiān chhau-chok tiān-lêng (*electrical energy*) ê ha̍k-būn.
Internet Protocol

**Internet Protocol**, kán-lio̍k **IP**, sī chi̍t khoán thong-sìn hia̍p-tēng, sī Internet hē-thóng choán-sàng datagram (chu-liāu ê tan-goân) kap koat-tēng ēng-chiá chē-chí ê keh-sek. Ū nn̄g chióng pán-pún ê IP tng leh sú-iōng: IPv4 kap IPv6.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Thong-sìn hia̍p-tēng
Ti-kha mī-sòaⁿ

**Ti-kha mī-soàⁿ** (豬跤麵線) sī tī Hok-kiàn kap Tâi-oân chia̍p-khoàⁿ ê chi̍t khoán liāu-lí, chia̍p the̍h-lâi chiok-siū; iû-kî sī tī jūn-goe̍h ê sî-chūn hō͘ sī-toā chiok-hok, seⁿ-ji̍t sî chiok-siū, mā iōng tī-leh chai-eh liáu-āu ho̍k-iōng, ū siau-chai kái-eh ê ì-sù.

## Sio̍k-gú
Tâi-oân-ōe ū chi̍t kù sio̍k-gú án-ne kóng: "it-sím tiōng-phoàⁿ, jī-sím kiám-phoàⁿ, saⁿ-sím ti-kha mī-soàⁿ." Ì-sù sī kóng ū-la̍t jîn-sū ê hêng-sū àn-kiāⁿ, tī Tâi-oân hoat-têng it-sím sî, hoat-koaⁿ toā-poàⁿ kong-chèng, kā tiōng-phoàⁿ; jī-sím liáu-āu, hoat-koaⁿ chiū kiám chi̍t-poàⁿ hêng-chek; saⁿ-sím koè-āu, hong-thâu iā kòe-khì--ah, bô-chōe sek-hòng, kan-na su-iàu chia̍h ti-kha mī-soàⁿ, siau-chai kái-eh.

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn liāu-lí
Lūi-pia̍t:Tâi-oân liāu-lí
Lūi-pia̍t:Ti-bah
Phêng-lūn

**Phêng-lūn** ia̍h sī **phoe-phêng**, sī tùi lâng, mi̍h-kiāⁿ kap tāi-chì ê gī-lūn. Phêng-lūn-chiá chham-khó ka-tī he̍k-chiá sī kî-tha ê chi̍t kóa lí-sióng kap piau-chún lâi thó-lūn sū-bu̍t, phòaⁿ-toān kè-ta̍t.
Kó͘-chek

縮圖|Kó͘-chek
**Kó͘-chek** sī sian-bîn tī le̍k-sú, bûn-hoà, kiàn-tio̍k, gē-su̍t siōng ê kū-thé ûi-sán ia̍h ûi-chí. Pau-hâm kó͘-chá kiàn-tio̍k-bu̍t, thoân-thóng chū-lo̍h, kó͘-chá chhī-ke, khó-kó͘ ûi-chí í-ki̍p kî-thaⁿ le̍k-sú bûn-hoà ûi-chek; hâm-kài chèng-tī, kun-sū, chong-kàu, chè-sū, khiā-ke, seng-oa̍h, gû-lo̍k, lô-tōng, siā-hōe, keng-chè, kàu-io̍k téng-téng hong-bīn léng-he̍k, mí-pó͘ bûn-jī kap le̍k-sú kì-lo̍k put-chiok ê só͘-chāi.

It-tàn chi̍t ê kiàn-tio̍k-bu̍t ia̍h ûi-chí pī lia̍t chò kó͘-chek ia̍h chiām-tēng kó͘-chek sî, thong-siông chiū ē siū-tio̍h chú-koán ki-koan ê pó-hō͘, bô keng-kòe hí-khó, pau-koat só͘-iú-chiá chāi-lāi ê jīm-hô-lâng, lóng bē-tàng jīm-ì piàn-tōng kap siu-kái. Jû-kó in-ūi kiàn-tio̍k kang-têng khai-oé só͘ hoat-hiān ê kó͘-chek ia̍h khó-kó͘ ûi-chek, ūi-tio̍h pó-hō͘ le̍k-sú bûn-bu̍t, kang-têng thong-siông su-iàu má-siōng chiām-thêng.

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa ûi-sán
Ji̍t-kî

Tī ji̍t-le̍k tiong, ji̍t-kî sī chi̍t ê tī le̍k-hoat tiong te̍k-tēng ê ji̍t-chí. Ji̍t-kî ē-sái pang-chō͘ lán piáu-sī chi̍t ê chí-tēng ê ji̍t-chí. Lán ē-tàng kè-sǹg chhut nn̄g ê ji̍t-kî ê kī-lī.

Lūi-pia̍t:Le̍k-hoat
Auvergne-Rhône-Alpes

**Auvergne-Rhône-Alpes** sī Hoat-kok ê chi̍t-ê tōa-khu (région), siú-hú sī Lyon, tāi-iok ū 7,757,595 ê jîn-kháu, thó͘-tē bīn-chek 69,711 km².

Lūi-pia̍t:Hoat-kok ê tōa-khu
Pò-tō

:*Pún bûn-chiong sī ké-soeh sin-bûn pò-tō ê khang-khòe sū-gia̍p, nā koan-hē in-ê sán-gia̍p kap kong-si, tio̍h khòaⁿ [[sin-bûn mûi-thé]].*

**Pò-tō** (Eng-gí: *journalism*) sī siu-chi̍p he̍k-chiá pò-kò sū-kiāⁿ, sū-si̍t, siūⁿ-hoat, jîn-bu̍t hō͘ siā-hōe chai-iáⁿ ê khang-khòe, lī-iōng ê mûi-thé pau-koat ìn-soat-phín (phì-jū sin-bûn-chóa kap cha̍p-chì), tiān-sī, la-jí-oh, Internet téng khoán; lēng-gōa khah chá mā ū keng-kòe tiān-iáⁿ-īⁿ liû-thong ê niù-suh tiān-iáⁿ (*newsreel*).

Pò-tō khang-khòe it-poaⁿ chhù-lí ê tāi-chì sī sin-bûn, chóng-sī mā bô it-tēng. Pò-tō pún-sin mā sī chi̍t khoán ha̍k-būn, tiāⁿ hông kiò chò **sin-bûn-ha̍k**.
Sin-ke-tn̂g

**Sin-ke-tn̂g** (新街堂) ūi-tī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Ē-mn̂g-chhī Su-bêng-khu lāu chhī-khu tiong-sim tē-tài ê Tâi-kong-ke 29-hō, sī Tiong-kok tāi-lio̍k tē-it chō Hoâ-jîn chò lé-pài ê Ki-tok kàu-tn̂g; pī hō-chò "Tiong-hoâ tē-it sèng-tn̂g". Hiān-chāi iu-goân sī Ē-mn̂g lāu chhī-khu Ki-tok-tô͘ ê tiōng-iàu chū-hōe tiûⁿ-só͘, iā sī séng-kip bûn-bu̍t pó-hō͘ tan-ūi.

Lūi-pia̍t:Ē-mn̂g-chhī
Se̍k-jī-hùn

**Se̍k-jī-hùn** (熟字訓 *zyukuzikun*) sī Ji̍t-pún-ōe sú-iōng Hàn-jī lâi cho͘ sêng tan-gí ê hong-sek chi̍t khoán. Pún koán ēng hoat lāi-bīn tan-gí tha̍k-hoat sī kap kò-pia̍t Hàn-jī kì-tēng ê ho͘-im bô tùi-tâng--ê.

Pí-lūn "sàn-bah" ê goân Hàn-jī cho͘-ha̍p "chhiu-to-hî" (秋刀魚) tī Ji̍t-pún-ōe chāi-tē ê tha̍k-hoat sī *sanma* (サンマ), chit-ê ho͘-im tī im-chat kiam ì-gī siōng kap he 3-ê Hàn-jī lóng bô ti̍t-chia̍p tùi-èng ê koan-hē.
Tâi-oân Chóng-tok-hú Kau-thong-kio̍k Thih-tō-pō͘

**Tâi-oân Chóng-tok-hú Kau-thong-kio̍k Thih-tō-pō͘** (台灣總督府交通局鐵道部), kàn-chheng **Thih-tō-pō͘,** sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi hū-chek koaⁿ-êng thih-lō͘ heng-kiàn kap êng-ūn ê ki-kò͘; sī Tâi-oân Chóng-tok-hú hat-hā ê pō͘-bûn, mā sī hiān-kim Tâi-oân Thih-lō͘ Koán-lí-kio̍k ê chiân-sin.

## Le̍k-sú
right|thumb|Tāi-chèng sî-kî ê chit-bū hui-chiong<br>
right|thumb|Chiau-hô sî-kî ê chit-bū hui-chiong<br>
Thih-tō-pō͘ sêng-li̍p tī Ji̍t-pún sî-tāi ê 1899 nî 11 goe̍h 8 hō, goân-té sī Chóng-tok-hú ê tit-sio̍k ki-koan, 1924 nî kái iû Chóng-tok-hú Kau-thong-kio̍k koán-hat. Tī Ji̍t-pún sî-tāi kīn 50 tang ê ki-kan lāi,

Sui-jiân bô-hoat-tō͘ thoat-lī si̍t-bîn thóng-tī-chiá ê sim-thài, tān-sī Thih-tō-pō͘ tùi Tâi-oân ê kau-thong kap keng-chè ê hoat-tián ū it-tēng ê kòng-hiàn, iû-kî le̍k-jīm pō͘-tiúⁿ chhin-chhiūⁿ Gotô Sinpei, Hasegawa Kinsuke kap tong-sî ê Thih-tō-pō͘ koaⁿ-oân, lóng sī siong-tong chheng-chit ê ki-su̍t koaⁿ-liâu.

1945 nî, Jī-chhù tāi-chiàn kiat-sok, Tiong-hoâ Bîn-kok Kok-bîn Chèng-hú chiap-siu Tâi-oân, Thih-tō-pō͘ seng kái-chè chò Tâi-oân-séng Hêng-chèng Tióng-koaⁿ Kong-sú Kau-thong-chhù Thih-lō͘ Koán-lí Úi-oân-hōe; lo̍h-bóe kái-chè chò Tâi-oân Thih-lō͘ Koán-lí-kio̍k. Sui-jiân tī kái-chè ê kòe-têng tiong, siū-tio̍h Kok-bîn Chèng-hú tang-pak thih-lō͘ kài-liām hun-kang ê éng-hióng, pō͘-hūn cho͘-chit kang-chok hun-phòe kap goân-pún ê Thih-tō-pō͘ bô-kāng, tān-sī chóng-thé lâi kóng, Chóng-tok-hú Thih-tō-pō͘ iu-goân sī Tâi-thih ê chiân-sin; kàu-taⁿ iu-goân ū chē-chē lāu chi̍t pōe ê Tâi-thih oân-kang, sīm-chì it-poaⁿ bîn-chiòng, kā Tâi-thih hō-chò "Thih-tō-pō͘". Hiān-sî Tâi-thih ê kio̍k-hui iā chham tong-nî ê chhia-phiò chha-put-to.

## Chóng-tok-hú Kau-thong-kio̍k ê cho͘-chit
1939 nî (Chiau-hô 14 nî)
* Thih-tō-pō͘ Pún-pō͘
** Sù-bū-khò
** Keng-lí-khò
** Ūn-su-khò
** Ūn-choán-khò
** Kang-bū-khò
** Kang-chok-khò
** Kiàn-siat-kái-liông-khò
** Chū-tōng-chhia-khò
** Kàm-tok-khò
* Hoa-liân-káng Thih-tō Chhut-tiuⁿ-só͘
* Tâi-pak Thih-tō Kang-tiûⁿ
* Ko-hiông Thih-tō Kang-tiûⁿ
** Thih-tō Chiông-gia̍p-oân Ióng-sêng-só͘

## Lō͘-soàⁿ

### Thih-tō

### Chū-tōng-chhia

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi
É-á-châi

**É-á-châi** (矮仔財), pún-miâ **Cheng Hok-châi** (鐘福財), gē-miâ **Tiuⁿ Hok-châi** (張福財), sī Tâi-oân ê chi̍t ūi tiān-iáⁿ kiam tiān-sī ián-oân.

## Seng-pêng
1934 nî, É-á-châi bat hām Tâi-oân chē ūi koa-chhiú tàu-tīn chē-chûn kàu Ji̍t-pún Tang-kiaⁿ lo̍k-chè chhiúⁿ-poâⁿ. Che iā sī i ûi-it chi̍t pái hām Kó͘-lûn-bí-a Chhiùⁿ-phìⁿ ha̍p-chok, lóng-chóng koàn-chè liáu 5 tiâu chok-phín. Lo̍h-bóe tńg-lâi Tâi-oân kái í pún-miâ "Hok-châi" hoat-piáu *Thî-chhió In-iân* (啼笑姻緣), *Sa Chí-mōe* (三姊妹), *Khái-soân-sû* (凱旋詞), *Hôe-sióng Chêng-sú* (回想情史) kap *Hong-liû Tân-saⁿ* (風流陳三) téng chok-phín.

1956 nî khí, i khai-sí hip tiān-iáⁿ, chú-iàu iáⁿ-chhut Tâi-gí tiān-iáⁿ. Sán-sè ê i chia̍p hām ióng-chòng ê Lêng-lêng í-kip kiâⁿ sin-sū lō͘-soàⁿ ê Hò͘-táu sio-tàu ián hí-kio̍k; siōng-kài chhut-miâ ê kî-kan tāi-iok sī 1956 chì 1960 nî chi-kan. Kin-kì thóng-kè, i chham-ú ián-chhut ê tiān-iáⁿ chì-chió ū 200 phō chó-iū.

1970 nî, Tâi-gí-phìⁿ boa̍t-lo̍h, É-á-châi, Lêng-lêng kap Hò͘-táu tī Hâu Sè-hông ê thui-chiàn hā, ji̍p Tiong-sī chò ki-pún ián-oân, lóng-chóng ián-chhut 20-goā phō ê tiān-sī-kio̍k.

1991 nî, É-á-châi tit-tio̍h Hêng-chèng-īⁿ Sin-bûn-kio̍k só͘ pan-hoat ê "Hí-kio̍k Thài-tó͘ Gē-koàn Kûn-lûn" (喜劇泰斗藝冠群倫) ê chióng-hāng.

1992 nî, i in-ūi hì kho-lêng soe-kia̍t kòe-sin, hiáng-nî 77 hòe.
Lūi-pia̍t:1916 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:1992 nî kòe-sin
Lūi-pia̍t:Tâi-oân tiān-sī ián-goân
Lūi-pia̍t:Cheng--sī
Tâi-oân ê khì-hāu

**Tâi-oân ê khì-hāu**, Pak-hôe-kui-soàⁿ í-pak sī hù-jia̍t-tài kùi-hong khì-hāu, í-lâm sī jia̍t-tài kùi-hong khì-hāu.

## Chóng-lūn
Tâi-oân ūi-tī kùi-hong khì-hāu ê hoān-ûi lāi, kùi-hong ê éng-hióng pí sìn-hong ê éng-hióng toā. 5 goe̍h kàu 9 goe̍h sī Tâi-oân ê hā-thiⁿ. Hā-thiⁿ chiân-kî siū-tio̍h se-lâm kùi-hong chhoā-lâi ê sip-tâm koh un-loán ê khì-hāu éng-hióng, lo̍h-bóe chiah siū-tio̍h hù-jia̍t-tài ko-ap ê éng-hióng; che sī iû jia̍t-tài hái-iûⁿ khì-thoân só͘ khòng-chè, ta̍k-kang khì-un tiāⁿ-tiāⁿ ta̍t-tiò 27 chì 35-tō͘, jî-chhiáⁿ sip-tō͘ mā koân. 7 goe̍h ê pêng-kin khì-un ta̍t-tiò 28-tō͘. Hā-thiⁿ tn̂g, tang-thiⁿ siong-tùi khah-té, tang-thiⁿ siū léng khong-khì ê éng-hióng, í Tâi-pak koan-chhek-chām ê un-tō͘ e-tàng hun-chò: tāi-lio̍k léng-khì-thoân, kiông-lia̍t tāi-lio̍k léng-khì-thoân, hân-tiâu ê éng-hióng; ka-siōng Tâi-oân sì-bīn khoân-hái, it-tàn cho-gū lâi-chū kīn-oá Baygal Ô͘ kap Tiong-kok tāi-lio̍k pak-hong hân-liû lâm-hā, mā in-ūi siū-tio̍h hái-iûⁿ loán-liû tiong-hô liáu hân-léng ê khì-un; ka-siōng chúi-khì chó͘-tòng, tì-sú khì-hāu mā pí-kàu un-loán; hām Hoâ-lâm iân-hái tē-khu, sīm-chí sī Hái-lâm-tó pak-pō͘ koh-khah un-loán. Che sī iû tāi-lio̍k khì-thoân só͘ khòng-chè. 1 goe̍h pêng-kin khì-un kài tī 15 chì 21-tō͘ chi-kan, tān-sī tī Ha̍p-hoan-soaⁿ, Gio̍k-san, Soat-san téng-téng soaⁿ-khu tē-tài iu-goân ū kàng-soat ê ki-hōe. In-chhú Tâi-oân hā-thiⁿ sī se-lâm kùi-hong, tang-thiⁿ sī tang-pak kùi-hong, ū-sî mā ē siū-tio̍h khì-thoân ūi-tì lâi kái-piàn hong-hiòng; pí-lūn hā-thiⁿ 8 goa̍h Thài-pêng-iûⁿ ko-khì-ap só͘ chhoe ê tang-lâm hong; chhiu-thiⁿ ta-sò koh liâng-sóng ê tang-pak hong tī 10 goe̍h chin chia̍p-khoàⁿ.

## Chham-khó chu-liāu
Ē-mn̂g Kiàn-hoat Chi̍p-thoân

**Ē-mn̂g Kiàn-hoat Chi̍p-thoân** (廈門建發集團) sī 1980 nî 12 goe̍h sêng-li̍p ê Ē-mn̂g-chhī tiōng-iàu ê tâu-chu hoat-tián khì-gia̍p, siōng-chá ê miâ-chheng hō-chò **Ē-mn̂g Keng-chè Te̍k-khu Kiàn-siat Hoat-tián Kong-si**. Chi̍p-thoân chù-chheh chu-pún 30-ek îⁿ Jîn-bîn-pè, chu-sán chóng-gia̍h chhiau-kòe 260-ek îⁿ, 2010 nî êng-gia̍p siu-ji̍p chhiau-kòe 677-ek Jîn-bîn-pè. Bo̍k-chiân sī gia̍p-bū léng-he̍k hāⁿ bō͘-e̍k kap bu̍t-liû, pâng-tē-sán khai-hoat, lí-iû chiú-tiàm ê Hok-kiàn-séng toā-hêng tâu-chu koán-lí chi̍p-thoân.

Kî-hā ê **Ē-mn̂g Kiàn-hoat Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si** sī sêng-li̍p tī 1998 nî 6 goe̍h 10 hō ê chiūⁿ-chhī kong-si. Kāng-nî 6 goe̍h 16 hō, tī Siōng-kau-só͘ koà-pâi chiūⁿ-chhī, sī í kiong-èng liān-ūn-êng chò he̍k-sim ê hiān-tāi ho̍k-bū-hêng khì-gia̍p. 2008 nî 7 goe̍h, Kiàn-hoat Kó͘-hūn ji̍p-soán Siōng-chèng Kong-si tī-lí chí-sò͘ ê iūⁿ-pún kó͘.

## Chú-iàu khòng-kó͘ ê kong-si
* Ē-mn̂g Kiàn-hoat Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
* Kiàn-hoat Pâng-tē-sán Chi̍p-thoân Iú-hān Kong-si
* Ē-mn̂g Kiàn-hoat Lú-iû Chi̍p-thoân Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
** Ē-mn̂g Oa̍t-hoâ Chiú-tiàm
** Choân-chiu Oa̍t-hoâ Chiú-tiàm
** Bú-î-soaⁿ Oa̍t-hoâ Chiú-tiàm
** Ē-mn̂g Hái-oa̍t Soaⁿ-chng Chiú-tiàm
** Ē-mn̂g Kok-chè Hōe-tián Chiú-tiàm
** Ē-mn̂g Pin-koán
** Ē-mn̂g Î-hô Siong-bū Chiú-tiàm
** Ē-mn̂g Sin-î Chiú-tiàm
** Ē-mn̂g Hûn-hái Tō͘-kà-chhun
** Ē-mn̂g Kok-chè Hōe-gī Tiong-sim Chiú-tiàm
* Liân-hoat Chi̍p-thoân Iú-hān Kong-si
* Ē-mn̂g Kok-chè Hōe-tián Chi̍p-thoân Iú-hān Kong-si
** Ē-mn̂g Kok-chè Hōe-gī Tián-lám Tiong-sim
* Ē-mn̂g Kok-chè Sìn-thok Iú-hān Kong-si

## Chú-iàu chham-kó͘ ê kong-si
* Ē-mn̂g Hâng-khong Iú-hān Kong-si
* Ē-mn̂g Kok-chè Gîn-hâng
* Ē-mn̂g Hoâ-kiâu Tiān-chú Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
* Ē-mn̂g Hoat-lia̍p Tiān-chú Kó͘-hūn Iú-hān Kong-si
* Ē-mn̂g Káng-bū

## Chham-khó

## Goā-pō͘ liân-kiat
* Ē-mn̂g Kiàn-hoat Chi̍p-thoân Iú-hān Kong-si
Tân Chheng-pho (soaⁿ-kiû)

**Tân Chheng-pho** (陳清波; 1931 nî 10 goe̍h 1 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân chhut-sin ê soaⁿ-kiû soán-chhiú. I ti 1978 nî ê sî ji̍p Ji̍t-pún-che̍k. I mā pat tī tiān-sī-tâi chò soaⁿ-kiû káng-kái kap kà-ha̍k, koh sī chi̍t kóa choan-bûn su-chek ê chok-chiá.

## Chham-khó
* 
* 

## Liân-kiat
* http://www.golf.net.tw/course/taiwan/mark-2lc.asp
Lîm Kî-iōng

**Lîm Kî-iōng** (林淇瀁; 1955 nî 5 goe̍h 7 ji̍t chhut-sì), pit-miâ **Hiòng-iông** (向陽), sī Tâi-oân ê bûn-ha̍k-ka, tāi-ha̍k kàu-siū.
Tâi-oân Lia̍t-sin-toān

**Tâi-oân Lia̍t-sin Toān** (臺灣列紳傳) sī 1916 nî chhut-pán ê jîn-bu̍t lia̍t-toān, sī Tâi-oân Chóng-tok-hú úi-thok Takatori Taitirô (鷹取田一郎) pian--ê.

## Liân-kiat
Tân Teng-goân

**Tân Teng-goân** ū khó-lêng sī chí:

* Tân Teng-goân (Ka-gī), seng-lí-lâng, koaⁿ-liâu, 1884 nî chhut-sì.
* Tân Teng-goân (Phêⁿ-ô͘), Tâi-oân tha̍k-chheh-lâng, 1905 nî kòe-óng.
* Tân Teng-goân (Tām-súi), si-jîn.
Choân-chiu siâⁿ-chhiûⁿ

縮圖|Choân-chiu Tiâu-thian-mn̂g
縮圖|Choân-san-mn̂g
縮圖|Tek-chè-mn̂g ûi-chek
**Choân-chiu siâⁿ-chhiûⁿ** (泉州城牆) ūi-tī Tiong-kok Hok-kiàn-séng Choân-chiu-chhī. Kū siâⁿ-chhiûⁿ í-keng tī 1923 chì 1937 nî-kan thiah-tû. Hiān-chāi ū têng-khí ê Lîm-chiang-mn̂g (臨漳門), Tiâu-thian-mn̂g (朝天門) kap Choân-san-mn̂g (泉山門). 2006 nî, Tek-chè-mn̂g ûi-chí chiâⁿ-chò Tiong-kok Tē-la̍k-phoe Choân-kok Tiōng-tiám Bûn-bu̍t Pó-hō͘ Tan-ūi.

Lūi-pia̍t:Choân-chiu-chhī
Tek-chè-mn̂g ûi-chí

**Tek-chè-mn̂g ûi-chí** (德濟門遺址) ūi-tī Tiong-kok Hok-kiàn-séng  Choân-chiu-chhī Lí-siâⁿ-khu Thian-hiō-lō͘, tī Choân-chiu Thian-hiō-kiong lâm-pêng-bīn, 2006 nî sî chiâⁿ-chò Tē-la̍k-phoe Choân-kok Tiōng-tiám Bûn-bu̍t Pó-hō͘ Tan-ūi.

Tek-chè-mn̂g tī 1230 nî kiàn-li̍p, tong-sî hō-chò **Tìn-lâm-mn̂g **(鎮南門). Tī 1352 nî sî kái-miâ Tek-chè-mn̂g. Bêng Chheng sî-tāi lóng ū siu-kiàn. 1930 nî-tāi, Tek-chè-mn̂g hù-kīn ê siâⁿ-chhiûⁿ pī thiah-tû. 1948 nî, Tek-chè-mn̂g hóe-sio húi-hoāi. 2000 nî, hoat-ku̍t ûi-chí, bīn-chek tāi-iok 2000 pêng-hong kong-chhioh.

Lūi-pia̍t:Choân-chiu-chhī
Sèng Francis ê Kî-tó-bûn

**Sèng Francis--ê Kî-tó-bûn** (Hoat-gí: **), hőng lia̍h-chó sī Sèng Francis siá--ê kî-tó-bûn, m̄-koh bô chèng-kù kóng i tī 1912 nî chìn-chêng tio̍h chhut-hiān.

## Hoat-gí-pán
Kin-kù *[[La Clochette]]* cha̍p-chì 1912 nî 12 goe̍h (Tē 12 Hō)--ê tē 285 ia̍h, bô lo̍h-miâ:

: Seigneur, fais de moi un instrument de ta paix.
: Là où il y a de la haine, que je mette l’amour.
: Là où il y a l’offense, que je mette le pardon.
: Là où il y a la discorde, que je mette l’union.
: Là où il y a l’erreur, que je mette la vérité.
: Là où il y a le doute, que je mette la foi.
: Là où il y a le désespoir, que je mette l’espérance.
: Là où il y a les ténèbres, que je mette votre lumière.
: Là où il y a la tristesse, que je mette la joie.
: Ô Maître, que je ne cherche pas tant à être consolé qu’à consoler,
: à être compris qu’à comprendre,
: à être aimé qu’à aimer,
: car c’est en donnant qu’on reçoit,
: c’est en s’oubliant qu’on trouve,
: c’est en pardonnant qu’on est pardonné,
: c’est en mourant qu’on ressuscite à l’éternelle vie.

## 1 chióng Eng-gí hoan-e̍k
:Lord, make me an instrument of thy peace.
:Where there is hatred, let me sow love;
:Where there is injury, pardon;
:Where there is doubt, faith;
:Where there is despair, hope;
:Where there is darkness, light;
:Where there is sadness, joy.
:O divine Master, grant that I may not so much seek
:To be consoled as to console,
:To be understood as to understand,
:To be loved as to love;
:For it is in giving that we receive;
:It is in pardoning that we are pardoned;
:It is in dying to self that we are born to eternal life.

## Hô-ló-oē hoan-e̍k

:Chú--ah, hō͘ goá chò lí hô-pêng--ê kang-kū.
:Ū oan-siû--ê só͘-chāi, hō͘ goá iā ài.
:Ū siong-hāi-ê só͘-chāi, hō͘ goá iā sià-bián.
:Ū giâu-gî--ê só͘-chāi, hō͘ goá iā siong-sìn.
:Ū choa̍t-bāng--ê só͘-chāi, hō͘ goá iā ǹg-bāng.
:Ū pi-siong--ê só͘-chāi, hō͘ goá iā hí-lo̍k.
:Sèng-chú--ah, èng-ún goá m̄-thang kiû
:Siū an-ùi khah-chē an-ùi pa̍t-lâng,
:Siū liáu-kái khah-chē liáu-kái pa̍t-lâng,
:Siū lâng thiàⁿ khah-chē thiàⁿ pa̍t-lâng.
:In-ūi hō͘ pa̍t-lâng--ê sî, gún ē tit-tio̍h;
:Sià-bián pa̍t-lâng--ê sî, gún ē siū sià-bián.
:Tī sí-bông--ê sî, gún ē oa̍h tī éng-oa̍h.
Chile lâng

縮圖|Chile-lâng
**Chile Lâng** (Chilenos) kóng-ê sī ióng-iú Chile kok-che̍k ê lâng.

Lūi-pia̍t: Chile
Sin-ka-pho ê keng-chè

**Sin-ka-pho** sī chi̍t ê to-goân chéng-cho̍k iông-ha̍p ê keng-chè-thé, chú-iàu sī í su-iú keng-chè chiàm chú-tō ê keng-chè ko-tō͘ hoat-tián ê kok-ka, tān-sī chèng-hú ē ēng châi-chèng kap hêng-chèng le̍k-liōng lâi hia̍p-chō in lāi-goā keng-chè ê ún-tēng hoat-tián. Kin-kì Bí-kok thoân-thóng ki-kim-hōe kap The Wall Street Journal 2013 nî ê "keng-chè chū-iû-tō͘ chí-sò͘" pò-kò pâi-miâ, Sin-ka-pho pâi-miâ sè-kài tē-jī, kīn-chhù-î Hiong-káng.

Sin-ka-pho ê keng-chè hoat-tián keng-le̍k liáu iû to̍k-li̍p chho͘-kî sî ê lô-tōng bi̍t-chi̍p-hêng kang-gia̍p, ta̍uh-ta̍uh kòe-tō͘ kàu kū-iú ko-hù-ka ke-ta̍t ê chu-pún, ki-su̍t bi̍t-chi̍p-hêng kang-gia̍p kap ko-kho-ki sán-gia̍p, koh chìn-chi̍t-pō͘ hoat-tián kàu bo̍k-chiân ê sìn-sit sán-gia̍p téng-téng ê tì-hūi bi̍t-chi̍p-hêng keng-chè. Ùi 1970 nî-tāi khai-sí, Sin-ka-pho chiām-chiām pái-thoat liáu kan-na oá-khò choán-kháu bō͘-e̍k î-chhî seng-kè ê kio̍k-bīn, kok-ka chi̍t kang pí chi̍t kang hó-gia̍h, hoat-tián chiâⁿ-chò sin-heng ê sian-chìn-kok, pēng in-chhú pī hō-chò A-sè-a Sù-siáu-liông chi-it.

Sin-ka-pho ê tiān-chú, hoà-kang, kim-iông ho̍k-bū, liān-iû, chhiū-leng, chō-chûn kap choán-kháu kang-gia̍p lóng chiâⁿ hoat-ta̍t. Sin-ka-pho sī Tang-lâm-a ê chi̍t ê chú-iàu ê liān-iû tiong-sim, i-ê liān-iû sán-lêng siong-tong-î chio̍h-iû sán-phín siau-hùi-liōng ê nn̄g pōe.

Sin-ka-pho liông-hó ê kok-ka sìn-iōng, oân-siān ê chèng-hú kàm-koán ki-chè kap kiān-choân ê hoat-lu̍t chè-tō͘, hō͘ i chiâⁿ-chò niá-sian sè-kài ê kok-chè kim-iông tiong-sim. Standard & Poor's tī 2009 nî î-chhî liáu Sin-ka-pho goân-iú ê "AAA/A-1+" chú-koân sìn-iōng phêng-kip, Sin-ka-pho mā sī ûi-it tit-tio̍h chit hāng phêng-kip ê A-sè-a kok-ka. Sin-ka-pho bo̍k-chiân sī A Thài tē-khu siōng-kài sêng-se̍k ê chu-pún chhī-tiûⁿ chi-it.

Sin-ka-pho ê lí-iû-gia̍p tē-ūi tiōng-iàu, chiàm in GDP ê pí-tiōng chhiau-kòe 3%. Ūi-tio̍h beh chhì-kek lí-iû keng-chè, Sin-ka-pho koh tī 2010 nî 2 goe̍h sî, khai-hòng si-hêng 40 tang ê tó͘-kìm, tān-sī che tùi pún-tē-lâng iu-goân hān-chè chin chē. PricewaterhouseCoopers ū-kè, Sin-ka-pho ē tī 2011 nî chhiau-kòe Hân-kok kap Australia chiâⁿ-chò A Thài tē-khu tē-jī toā poa̍h-kiáu chhī-tiûⁿ.

Lūi-pia̍t:Sin-ka-pho
Lūi-pia̍t:Kok-kok ê keng-chè
Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu

**[[Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi]]** ê **hêng-chèng-khu**, lóng-chóng le̍k-keng cha̍p pái keng-tōng. Ùi chi̍t khai-sí 1895 nî ê "saⁿ koān chi̍t thiaⁿ", it-ti̍t kàu chòe-āu 1926 nî ê "gō͘ chiu saⁿ thiaⁿ". Ta̍t-tit chù-ì ê sī, hām chêng kúi pái khu-ōe sio-pí, 1920 nî hit pái ê khu-ōe só͘ chhî-sio̍k ê sî-kan sī siōng-tn̂g ê, mā tī siong-tong thêng-tō͘ siōng éng-hióng liáu chiàn-āu Kok-bîn Chèng-hú tī Tâi-oân ê hêng-chèng khu-ōe.

Lēng-goā, tòe 1920 nî ê chiu-kūn sin tē-miâ kui-ōe kap hō-miâ, pō͘-hūn Tâi-oân ê kó͘-chá tē-miâ mā tòe i chò kái-piàn. Pí-lūn Táⁿ-káu kái chò Ko-hiông; A-kâu kái chò Pîn-tong; Sek-kháu kái chò Siông-san; Pang-kiô kái chò Pán-kiô; A-kong-tiàm kái chò Kong-san; Má-kiong kái chò Má-kong téng-téng, jî-chhiáⁿ to-sò͘ pó-liû kàu-taⁿ.

## Kok sî-kî ê hêng-chèng-khu ōe-hun
Ji̍t-pún sî-tāi chho͘-kî ê 1895 nî kàu 1898 nî, Tâi-oân hêng-chèng khu-ōe in-ūi ún-tēng thóng-tī ê su-iàu, piàn-hoà siong-tong pîn-hoân.

## Koān-chè sî-kî (1895 nî ~ 1901 nî)

### Saⁿ koān chi̍t thiaⁿ
Ji̍t-pún kun-tùi tī iáu-bōe teng-lio̍k Tâi-oân chìn-chêng, chiū tī 5 goe̍h 21 hō kong-pò͘ Tâi-oân Chóng-tok-hú Ké-tiâu-lē (台灣總督府假條例) kap Tâi-oân Chóng-tok-hú Ké-tiâu-lē Chè-tēng (台灣總督府假條例制定), thê-kiong siong-koan chèng-lēng ê hoat-goân, pēng tī 6 goe̍h 28 hō kong-pò͘ Tâi-oân-tó Tē-hng Ké-koaⁿ-chè Chè-tēng-kiāⁿ (台灣島地方假官制制定件), 7 goe̍h 3 hō kong-pò͘ Tē-hng-koaⁿ Ké-koaⁿ-chè Chè-tēng-kiāⁿ (地方官假官制制定件) lâi ōe-siat tē-hng hêng-chèng-khu, í Chheng chèng-hú sî-tāi ê saⁿ hú chi̍t ti̍t-lē-chiu ûi ki-chhó͘, ōe-hun saⁿ kōng chi̍t thiaⁿ, pēng tī koān chi-hā siat ū 12 chi-thiaⁿ:
* Tâi-pak-koān: Ke-lâng Chi-thiaⁿ, Gî-lân Chi-thiaⁿ, Tām-chúi Chi-thiaⁿ, Sin-tek Chi-thiaⁿ
* Tâi-oân-koān: Biâu-le̍k Chi-thiaⁿ, Chiang-hoà Chi-thiaⁿ, Po͘-lí Chi-thiaⁿ, Hûn-lîm Chi-thiaⁿ
* Tâi-lâm-koān: Ka-gī Chi-thiaⁿ, Hōng-soaⁿ Chi-thiaⁿ, Hêng-chhun Chi-thiaⁿ, Tâi-tang Chi-thiaⁿ
* Phêⁿ-ô͘-tó-thiaⁿ
Put-kò án-ne ê ōe-hun soah siū-hān hun-jiáu ê Tâi-oân siā-hōe, bô-hoat-tō͘ ū-hāu si̍t-hêng.

### Chi̍t koān nn̄g bîn-chèng-chi-pō͘ chi̍t thiaⁿ
Tâi-oân Chóng-tok-hú chiam-tùi Sin-tek í-lâm ê tē-khu in-ūi chiap-koán siōng ê khùn-lân, su0iàu hun-hong tī tē-hng tī-lí siōng ê phòe-ha̍p, só͘-í lâi hòe-chí Tâi-oân-koān kap Tâi-lâm-koān, sêng-li̍p Tâi-oân Bîn-chèng-chi-pō͘ kap Tâi-lâm Bîn-chèng-chi-pō͘, ē-té siat chhut-tiuⁿ-só͘ (出張所):
* Tâi-pak-koān: Ke-lâng, Gî-lân, Tām-chúi, Sin-tek 5 ê chi-thiaⁿ.
* Tâi-oân Bîn-chèng-chi-pō͘: Biâu-le̍k, Lo̍k-káng, Po͘-lí-siā, Hûn-lîm 4 ê chhut-tiuⁿ-só͘.
* Tâi-lâm Bîn-chèng-chi-pō͘: Ka-gī, An-pêng, Hōng-soaⁿ, Hêng-chhun, Tâi-tang 5 ê chhut-tiuⁿ-só͘.
* Phêⁿ-ô͘-tó-thiaⁿ

### Saⁿ koān chi̍t thiaⁿ

### La̍k koān saⁿ thiaⁿ

### Saⁿ koān saⁿ thiaⁿ

### Saⁿ koān sì thiaⁿ

## Thiaⁿ-chè sî-kî (1901 nî ~ 1920 nî)

### Jī-cha̍p thiaⁿ

### Cha̍p-jī thiaⁿ

## Chiu-chè sî-kî (1920 nî ~ 1945 nî)
縮圖|left|Gō͘ chiu saⁿ thiaⁿ sî-kî ê Tâi-oân hêng-chèng-khu tô͘

Tāi-chèng 9 nî (1920 nî) 9 goe̍h 1 hō khí, Tâi-oân si̍t-hêng Tâi-oân Chóng-tok-hú tē-47 hō só͘ hoat-pò͘ ê chiu-thiaⁿ koán-hat khu-he̍k kap chè-tō͘ jû-hā:

## Chiàn-āu ê kái-chè

Lūi-pia̍t:Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê hêng-chèng-khu
Má-lâi-se-a ê keng-chè

**[[Má-lâi-se-a]]** sī chi̍t ê sin-heng kang-gia̍p-hoà kok-ka, sī bīn-hiòng chhī-tiûⁿ keng-chè ê khai-hòng-hêng keng-chè-thé; phong-phài ê chio̍h-iû sán-liōng thè i-ê keng-chè khé-tōng kang-gia̍p-hoà teh5-kiong chi-chhî.
縮圖|Má-lâi-se-a chū-chè-sán ê Proton khì-chhia
縮圖|Pulau hái-phiâⁿ koan-kong-khu

## Keng-chè chèng-chhek
Kuala Lumpur ún-tēng ê hông-koan keng-chè khoân-kèng, î-chhî tī 3% chó-iū ê thong-hòe phòng-tiòng-lu̍t kap sit-gia̍p-lu̍t, ka-siōng i chhiong-chiok ê goā-hōe tû-pī kap khah-sè ê goā-chè, hō͘ chhin-chhiūⁿ 1997 nî A-sè-a keng-chè gûi-ki ê keng-chè chhìn-chhī koh-chài tī Má-lâi-se-a hoat-seng ê khó-lêng-sèng piàn kah hui-siông sió. Sui-jiân án-ne, bīn-tùi tio̍h kēng-cheng lêng-le̍k put-chiok kap ko-chè-bū téng-téng būn-tê ê toā khì-gia̍p ūi Má-lâi-se-a keng-chè oán-kéng chhoā-lâi hū-bīn ê éng-hióng.

Má-lâi-se-a chú-iàu ê kó͘-phiò chhī-tiûⁿ sī Bursa Malaysia Berhad kap MASDAQ.

Tī sin keng-chè chèng-chhek hā, ùi 1971 nî chì 1990 nî-tāi bóe-kî kî-kan, ùi chi̍t ê goân-liāu chhut-sán kok choán-oāⁿ chiâⁿ-chò chi̍t ê sin-heng ê to-goân kang-gia̍p keng-chè. Má-lâi-se-a ê keng-chè chū 1987 nî khai-sí ún-tēng hoat-tián. Ùi chia khai-sí, Má-lâi-se-a ê keng-chè pêng-kin ta̍k-nî cheng-tióng 8%, pí kî-thaⁿ ê Tang-lâm-a kok-ka koh-khah koân. Keng-chè sêng-tióng chú-iàu oá-khò chè-sêng-phín ê chhut-kháu, iû-kî sī tiān-chú sán-phín. Toā-poàⁿ keng-chè cheng-tióng lâi-chū chèng-hú ê ti̍t-chiap tâu-chu. 1990 nî, goā-kok tī Má-lâi-se-a ê tâu-chu ta̍t-tiò ko-hong, lóng-chóng ū 176-ek ringgit. Kok-iú chu-sán ê su-iú-hoà put-toàn chìn-hêng. Chèng-hú thê-chhut "2020 nî tián-bōng" kè-ōe, ki-pún khak-tēng choân-kok kang-gia̍p-hoà ê bo̍k-piau. Keng-kòe 10 tang ê keng-chè hoân-êng, 1997 nî ê Má-lâi-se-a keng-le̍k chi̍t tiûⁿ keng-chè soe-thè, koh in-ūi ringgit ê pián-ti̍t ín-hoat chi̍t tiûⁿ keng-chè gûi-ki. In-ūi choân-kiû keng-chè chhìn-chhī kap chu-sìn kang-gē ê soe-thè, tùi Má-lâi-se-a toà-lâi ê táⁿ-kek iû-kî toā.

Lūi-pia̍t:Má-lâi-se-a
Lūi-pia̍t:Kok-kok ê keng-chè
Káng-chú chè-tō͘

**Káng-chú chè-tō͘** sī 19 sè-kí Má-lâi-se-a Johor ê chi̍t chióng chè-tō͘, Johor ê kùi-cho̍k chiau-lám Hoâ-jîn kàu káng-kha khai-khún, kā Hoâ-jîn siú-léng hō-chò káng-chú.

## Kán-kài
1830 nî-tāi, Eng-kok le̍k-liōng tī Sin-ka-pho ê keng-chè oa̍h-tāng, kap in tùi hù-kīn hái-chhat ê cheng-châu, giâm-tiōng sún-hāi tio̍h Johor ông-cho̍k ê lī-ek, chia-ê ông-cho̍k khoàⁿ-tio̍h kok-lāi siong-gia̍p soe-thè, m̄-na jîn-kháu kiám-chió, thó͘-tē mā têng-hiān hng-hìⁿ ê chōng-thài, chhú-goā châi-goân mā chhut-hiān khiám-khoeh ê chêng-hòng, che hiān-siōng kó͘-lē Hoâ-jîn chiân-óng khún-hng.

Lūi-pia̍t:Sin-ka-pho ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Má-lâi-se-a ê le̍k-sú
Emmeline Pankhurst

**Emmeline Pankhurst** (1858 nî 7 goe̍h 14 – 1928 nî 6 goe̍h 14) sī Eng-lân ê lú-sèng chham-chèng-khoân un-tōng-chiá. Tī Emmeline kòe-sin ê hit tang, Eng-kok ê lú-sèng chheng-chhú tio̍h goân-choân pêng-téng ê tâu-phiò khoân-lī. 

I tùi 1906 nî khai-sí chú-chhî Cha-bó͘-lâng ê Siā-hōe kap Chèng-tī Liân-ha̍p (WSPU) ūn-tōng. Emmeline kap i-ê cha-bó͘-kiáⁿ Christabel lóng sio̍k sú-iōng khah kek-lia̍t chhiú-tōaⁿ ê cheng-tàu-phài (*militant*) oa̍h-tāng-chiá.

## Chham-khó
*
Christabel Pankhurst

**Christabel Pankhurst** (1880 nî 9 goe̍h 22 – 1958 nî 2 goe̍h 13) sī Eng-lân ê cheng-tàu-phài (*militant*) lú-sèng chham-chèng-khoân un-tōng-chiá. Christabel kap i-ê lāu-bú Emmeline sú-iōng pau-koat tī chèng-tóng hōe-gī lāi-bīn kòa piau-gí khòng-gī, kìm-chia̍h kap hō͘-gōa tōa iû-hêng téng khoán hong-hoat lâi oa̍h-tāng.

## Chham-khó
*
Colette

**Colette**, choân-miâ **Sidonie-Gabrielle Colette** (1873 nî 1 goe̍h 28 ji̍t – 1954 nî 8 goe̍h 3 ji̍t), sī Hoat-kok tī 20 sè-kí thâu pòaⁿ kî siāng iú-miâ ê chok-ka chi it. I-ê siáu-soat lāi-bīn ū tùi kám-kak chin siông-sè hêng-iông, pau-koat siaⁿ-im, khì-bī, châi-chit kap sek-tī téng goân-sò͘.

## Chham-khó
*
Ông Siông

**Ông Siông** (王松; 1866 nî 12 goe̍h 22 ji̍t – 1930 nî 1 goe̍h 6 ji̍t) sī Tâi-oân ê si-jîn. I sī Choân-chiu-hē ê lâng, Tek-chhàm chhut-sin.
Pat-pat chúi-chai

右|縮圖|195x195像素|Ko-hiông-koān Kah-sian-hiong Sió-nâ-chhun ê ûi-chí
右|縮圖|250x250像素|Chúi-chai liáu-āu liân-sio̍k 3 kang í kàng poàⁿ-kî thè lî-lān-chiá tì-ai.
**Pat-pat chúi-chai** (八八水災) sī 2009 nî 8 goe̍h 6 hō chì 8 goe̍h 10 hō tiong-kan tī Tâi-oân tiong-lâm-pō͘ kap tang-lâm-pō͘ hoat-seng ê giâm-tiōng chúi-chai. Che sī in-ūi Hong-thai Morakot chhim-si̍p Tâi-oân só͘ toà-lâi chhòng kì-lo̍k ê hō͘-sè. Che mā sī Tâi-oân chū 1959 nî Pat-chhit chúi-chai í-lâi siōng-kài giâm-tiōng ê chúi-chai; kî-kan Tâi-oân chē-chē só͘-chāi im-chúi, pang-soaⁿ kap thó͘-chio̍h-liû. Kî-tiong í ūi-tī Ko-hiông-koān Kah-sian-khu Sió-nâ-chhun ê Sió-nâ pō͘-lo̍h bia̍t-chhun sū-kiāⁿ siōng-kài giâm-tiōng, chō-sêng 474 lâng pī oa̍h-tâi.

Kin-kì Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú ê thóng-kè, chit pái toā-chúi lóng-chóng chō-sêng liáu 681 lâng sí-bông, koh ū 18 lâng sit-chong. Tiong-hoâ Bîn-kok Hêng-chèng-īⁿ soan-pò͘ tī 8 goe̍h 22 hō chì 24 hō choân-kok thè lî-lān-chiá kàng poàⁿ-kî tì-ai. Tâi-oân kok-kài hun-hun chí-chek chèng-hú hông-chai kiù-oān put-lī, ín-hoat kóng-hoàn bîn-oàn, tì-sú iû sî-jīm chóng-thóng Má Eng-kiú só͘ léng-tō ê Tiong-kok Kok-bîn Tóng chèng-hú siaⁿ-bōng toā-pak ku̍t-lo̍h. Chòe-āu koh in-ūi tui-kiù chèng-tī chek-jīm ê ho͘-siaⁿ, ti̍t-chiap tì-sú Lâu Tiāu-hiân lōe-koh tī kāng-nî ê 9 goe̍h chhe soan-pò͘ chóng-sû.

Lūi-pia̍t:Pang-soaⁿ
Lūi-pia̍t:Ko-hiông le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Ka-gī-koān ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Pîn-tong-koān ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-tang-koān ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chúi-chai
He̍k-sù kong-tâu

[縮圖|300x300像素|[Tang Ji̍t-pún Tāi-chìn-chai liáu-āu ê Tâi-oân hoán He̍k-sù ūn-tōng ê tāi-piáu-sèng kî-á.]]
**He̍k-sù kong-tâu** (核四公投) sī Tiong-hoâ Bîn-kok ī-tēng beh kí-pān ê kong-tâu-àn. Lōe-iông sī koat-tēng He̍k-sù-chhiúⁿ kám ài ūn-choán, 2013 nî 2 goe̍h 25 hō iû Hêng-chèng-īⁿ īⁿ-tiúⁿ Kang Gî-hoâ soan-pò͘, sî-kan bī-tēng. Tī Kong-bîn Tâu-phiò Hoat chāi 2003 nî 12 goe̍h 31 hō chèng-sek si̍tsi chìn-chêng, chiū ū bîn-kan thoân-thé kap chèng-tī jîn-bu̍t chē kái thê-chhut í "kong-tâu" ê miâ-gī só͘ chìn-hêng ê hoán-he̍k liân-sú oa̍h-tāng 

Lūi-pia̍t:Hoán-he̍k ūn-tōng
Lūi-pia̍t:Tâi-oân chèng-tī ūn-tōng
Chan-bûn Hoat-tiān-chhiúⁿ

縮圖|Ùi Chan-bûn Chú-khò͘ toā-pà khoàⁿ chan-bûn Hoat-tiān-chiúⁿ.
**Chan-bûn Hoat-tiān-chhiúⁿ** (曾文發電廠) sī Tâi-oân Tiān-le̍k Kong-si ê chi̍t chō chúi-le̍k hoat-tiān-chhiúⁿ, ūi-tī Tâi-oânKa-gī-koānToā-po͘-hiong kap Tâi-lâm-chhī Lâm-se-khu kau-kài ê Chan-bûn-khe khe-thâu, sī lī-iōng Chan-bûn Chúi-khò͘ ê thiok-chúi hoat-tiān ê chúi-khò͘-sek hoat-tiān-chhiúⁿ. Chong-tì iông-liōng sī 5-bān chhian-oá, sī bo̍k-chiân Tâi-oân lâm-pō͘ ûi-it ê toā-hêng chúi-le̍k hoat-tiān-chhiúⁿ.

Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê tē-lí
Lūi-pia̍t:Ka-gī-koān ê tē-lí
Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu

**Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu** (海峽西岸經濟區), kán-chheng **Hái-se Keng-chè-khu** ia̍h **Hái-se**, sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Hok-kiàn-séng Jîn-bîn Chèng-hú tī 2004 nî thê-chhut ê chiàn-lio̍k kò͘-sióng. 2009 nî 5 goe̍h 4 hō chiau-khai ê Kok-bū-īⁿ Siông-bū Hōe-gī thó-lūn pēng goân-chek thong-kòe Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, keng-kòe chìn-chi̍t-pō͘ siu-kái liáu-āu, iû Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ hoat-pò͘.

2009 nî 5 goe̍h 14 hō, Tiong-kok Chèng-hú Bāng choân-bûn khan-teng Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn.

2011 nî 3 goe̍h, Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ chèng-sek phe-chún Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu Hoat-tián Kui-ōe (海峽西岸經濟區發展規劃). 2011 nî 4 goe̍h 8 hō, Kok-ka Hoat-tián hām Kái-kek Úi-oân-hōe choân-bûn hoat-pò͘ Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu Hoat-tián Kui-ōe.

Kui-ōe chí-chhut, beh kā se-hoāⁿ kiàn-siat chiâⁿ-chò kho-ha̍k hoat-tián chi khu, kái-kek khai-hòng chi khu, bûn-bêng siông-hô chi khu, seng-thài iu-bí chi khu, chiâⁿ-chò Tiong-kok sin ê keng-chè cheng-tióng khu.

Hok-chiu, Choân-chiu, Ē-mn̂g, Un-chiu, Soàⁿ-thâu sî Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu ê 5-toā tiong-sim siâⁿ-chhī.

2011 nî 7 goe̍h 29 hō siōng-lō͘ ê Hok-kiàn-séng lāi ê 9 ê siâⁿ-chhī ki-bîn chiân-óng Kim-mn̂g, Má-chó͘ kap Phêⁿ-ô͘ kò-jîn-iû, put-tek tiong-choán chì Tâi-oân pún-tó. 2012 nî 8 goe̍h 28 hō, koh khai-hòng Hái-se tē-khu ê 11 ê siâⁿ-chhī ê ki-bîn chiân-óng Kim Má Phêⁿ chū-iû-hêng chèng-chhek. Kàu-taⁿ khai-hòng liáu 20 ê siâⁿ-chhī. Tiong-hoâ Bîn-kok Lio̍k-úi-hōe piáu-sī, keng-iû Lōe-chèng-pō͘ Ji̍t-chhut-kok kap Î-bîn-sú ê phêng-kó͘, ùi 2015 nî 1 goe̍h 1 hō khí, ùi Tiong-kok kàu Kim-mn̂g, Má-chó͘ kap Phêⁿ-ô͘ ē-tàng pān-lí lo̍h-tē-chhiam ji̍p-kèng.

Lūi-pia̍t:Hok-kiàn-séng
Te̍k-pia̍t-chhī

**Te̍k-pia̍t-chhī** (特別市) sī pō͘-hūn kok-ka chhái-iōng ê hêng-chèng khu-ōe, thong-siông sī iû tiong-iong chèng-hú ti̍t-chiap koán-hat ia̍h-sī tī hoat-lu̍t siōng hiáng-iú te̍k-sû tē-ūi ê siâⁿ-chhī.

Lūi-pia̍t:Hêng-chèng-khu
Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu

**Hok-kiàn-séng Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu** (福建省平潭綜合實驗區), kán-chheng **Pêng-thâm Si̍t-giām-khu**, sī Hok-kiàn-séng hā-sio̍k ê chi̍t ê chong-ha̍p si̍t-giām-khu, ūi-tī Hok-kiàn-séng Hok-chiu-chhīPêng-thâm-koān.

2009 nî 7 goe̍h, Hok-chiu-chhī Jîn-bîn Chèng-hú tī Pêng-thâm-koān siat-li̍p Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu. 2012 nî, kái-miâ chò Hok-kiàn-séng Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu. 2013 nî 7 goe̍h, Pêng-thâm Si̍t-giām-khu chhú-tit hêng-sú siat-khu-chhī ê koán-lí koân-hān, put-chài sī Hok-chiu-chhī Chèng-hú ê hā-sio̍k ki-kò͘, kái iû Hok-kiàn-séng Chèng-hú ti̍t-sio̍k.

Pêng-thâm sī iû 126 ê tó-sū cho͘-sêng ê, chú-tó Hái-tân-tó ê bīn-chek ū 271 pêng-hong kong-lí, sī choân-kok tē-gō͘ toā tó-sū, mā sī kī-lī Tâi-oân siōng-kīn ê lio̍k-tē. 2009 nî 5 goe̍h 14 hō, Kok-bū-īⁿ chèng-sek hā-hoat Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, Hái-se Keng-chè Te̍k-khu kiàn-siat ùi khu-he̍k chiàn-lio̍k chiūⁿ-seng chiâⁿ-chò kok-ka chiàn-lio̍k. Kāng-nî 7 goe̍h té chiau-khai ê Hok-kiàn Séng-úi Pat-kài Lio̍k-chhù Choân-hōe téng chèng-sek chò-chhut siat-li̍p Hok-chiu (Pêng-thâm) Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu ê koat-tēng, kiàn-li̍p lióng-hoāⁿ kēng-ka kín-bi̍t ha̍p-chok kau-liû ê khu-he̍k pêng-tâi, koat-gī kā Pêng-thâm kaìn-siat chiâⁿ-chò thàm-soh Lióng-hoāⁿ ha̍p-chok sin bô͘-sek ê sī-hoān-khu.

## Le̍k-sú
2009 nî , Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Kok-bū-īⁿ hoat-piáu liáu Koan-î Chi-chhî Hok-kiàn-séng Ka-khoài Kiàn-siat Hái-kiap Se-hoāⁿ Keng-chè-khu tek Jio̍k-kan Ì-kiàn, sûi-āu tī Hok-kiàn Séng-úi八Pat-kài Lio̍k-chhù-hōe soan-pò͘ Pêng-thâm Chong-ha̍p Si̍t-giām-khu chèng-sek sêng-li̍p. Kok-bū-īⁿ chóng-lí Un Ka-pó tī Cha̍p-it-kài Choân-kok Jîn-tāi Ngó͘-chhù Hōe-gī téng chò chèng-hú kang-chok pò-kò sî chí-chhut, ài choân-bīn chhim-hoà keng-chè kim-iông ha̍p-chok, thui-tōng Lióng-hoāⁿ keng-chè ha̍p-chok kheng-kè hia̍p-gī āu-sio̍k siong-tâm chhú-tit sin chìn-tián; ka-khoài Hái-se Keng-chè-khu kiàn-siat; chek-ke̍k khok-tāi kok-kài óng-lâi, khai-tián bûn-hoà, kàu-io̍k ê kau-liû. Lo̍h-bóe Hok-kiàn tùi Pêng-thâm tâu-chu ta̍k-nî cheng-tióng, iû 2010 nî ê 100-ek îⁿ Jîn-bîn-pè kàu 2011 nî ê 303-ek îⁿ, Si̍p-jī-ngó͘ kui-ōe kî-kan koh ta̍t-tiò 2500-ek îⁿ ê kui-bô͘.

Lūi-pia̍t:Hok-chiu-chhī
Tiuⁿ Hóe-lô͘

**Tiuⁿ Hóe-lô͘** ū khó-lêng sī chí:

* Tiuⁿ Hóe-lô͘ (Tâi-pak), seng-lí-lâng, 1904 nî chhut-sì.
* Tiuⁿ Hóe-lô͘ (Tâi-tiong), kek-bēng-chiá, 1914 nî kòe-óng.
Richard Yap

**Richard Edison Uy Yap ** (1967 nî 5 goe̍h 18 ji̍t chhut-sì), gē-miâ **Richard Yap**, sī Hui-li̍p-pin ê ián-goân.
Tâi-pak Keng-chè Bûn-hoà Tāi-piáu-chhù

**Tâi-pak Keng-chè Bûn-hoà Tāi-piáu-chhù** (臺北經濟文化代表處), kán-chheng **Tâi-oân Tāi-piáu-chhù** ia̍h **Tâi-pak Pān-sū-chhù**, sī Tiong-hoâ Bîn-kok tī m̄-sī pang-kau ê kok-ka só͘ siat-li̍p ê goā-kau ki-koan, si̍t-chè-siōng hêng-sú tāi-sài-koán ia̍h léng-sū-koán ê pō͘-hūn koân-chek, hiáng-iú chù goā-kok pō͘-hūn goā-kau lé-gū ê tāi-piáu ki-kò͘. Chia-ê kok-ka in-ūi chham Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ū goā-kau koan-hē, só͘-í bô beh chham Tiong-hoâ Bîn-kok chèng-hú kiàn-li̍p chèng-sek ê pang-kau. Tiong-hoâ Bîn-kok Goā-kau-pō͘ thàu-kòe chit-khoán tāi-piáu-chhù lâi hām chù-chāi-kok pó-chhî chèng-tī, keng-chè bō͘-e̍k kap bûn-hoà téng-téng ê koan-hē.

## Khài-iàu
Tâi-pak Keng-chè Bûn-hoà Tāi-piáu-chhù ê kong-lêng sī hoat-tián si̍t-chit ê tùi-téng hō͘-lī koan-hē, chhiok-chìn Tiong-hoâ Bîn-kok kap goā-kok kan keng-bō͘, tâu-chu, bûn-hoà, kho-ki téng-téng kau-liû ha̍p-chok kap bîn-kan ê liáu-kái kap hō͘-chō͘; tī goā-kok si̍t-chit tāi-piáu Tiong-hoâ Bîn-kok ê lī-ek. Tâi-pak Tāi-piáu-chhù chek-ke̍k cheng-chhú í "Tiong-hoâ Bîn-kok" ia̍h-sī "Tâi-oân" ê miâ-gī. tān-sī siū-tio̍h Tiong-kok ê chó͘-chí, só͘-í kan-na ē-sái sú-iōng kî-thaⁿ tāi-piáu-sèng ê chheng-ūi. Tâi-pak Tāi-piáu-chù sui-jiân bô hō-chò tāi-sài-koán, tān-sī keng-iû Tiong-hoâ Bîn-kok Goā-kau-pō͘ ê koaⁿ-hong siū-koân, ē-tàng hêng-sú tāi-sài-koán ia̍h-sī siong-koan goā-kau ki-kò͘ ê pō͘-hūn chit-chek, pí-lūn he̍k-hoat Tiong-hoâ Bîn-kok ê hō͘-chiàu kap chhiam-chèng téng-téng.

Tī it-poaⁿ ê chêng-hêng hā, Tâi-pak Tāi-piáu-chhù hiáng-iú tī-goā hoat-koân ê pó-chiòng, chù-chiat kok-ka só͘ thê-kiong ê léng-sū pó-hō͘ ki-chè sio-oá; pō͘-hūn kok-ka hō͘ Tâi-pak Tāi-piáu-chhù jîn-oân téng-tông chèng-sek goā-kau sú-chiat ia̍h-sī kok-chè cho͘-chit jîn-oân ê sin-hūn, hiáng-iú goā-kau te̍k-koân ia̍h-sī goā-kau hat-bián-koân ê thāi-gū; pí-lūn: Bí-kok, Ji̍t-pún, Liú-se-lân, Sūi-se, Saudi A-la-pek téng-téng. Kî-thaⁿ kok-ka mā tī Tâi-oân siat-li̍p lūi-sū ê tāi-piáu ki-kò͘, pí-lūn Bí-kok chāi Tâi Hia̍p-hōe Tâi-pak Pān-sū-chhù kap Ka-ná-tāi chù Tâi-pak Bō͘-e̍k Pān-sū-chhù téng-téng.

Tiong-hoâ Bîn-kok Goā-kau-pō͘ kā "tāi-piáu-chhù" ê tē-ūi tēng-gī chò tāi-sài-koán, ah "pān-sū-chhù" chò léng-sū-koán. Ūi-tio̍h beh phòe-ha̍p cho͘-chit kái-chō, chiàu Li̍p-hoat-īⁿ tī 2012 nî 1 goe̍h 20 hō thong-kòe pēng-chhiáⁿ keng-iû chóng-thóng kong-pò͘ ê *[https://zh.wikisource.org/wiki/駐外機構組織通則 Chù-goā Ki-kò͘ Cho͘-chit Thong-chek]*, kî-tiong kui-hoān Goā-kau-pō͘ kap kî-thaⁿ tiong-iong pō͘-hōe chù-goā ki-kò͘ ê cho͘-chit pian-chè; ùi 9 goe̍h 1 hō khai-sí kā chù-goā jîn-oân ê hêng-chèng chit-chheng thóng-it í chèng-sek koaⁿ-hâm tēng-tēng, chù-goā ki-kò͘ ê koán-tiúⁿ lóng hō-chò tāi-sài, kái-koat goân-sian tāi-sài-koan, chóng léng-sū-koán, tāi-piáu-chhù, pān-sū-chhù jîn-oân chit-chheng ho̍k-cha̍p ê būn-tê.

In-ūi Hiong-káng kap Ò-mn̂g nn̄g ê só͘-chāi sī Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ê te̍k-pia̍t hêng-chèng-khu, chiàu *Hiong-káng Ò-mn̂g Koan-hē Tiâu-lē* (香港澳門關係條例), chù hia ê Tâi-pak Keng-chè Bûn-hoà Pān-sū-chhù ê chú-koán ki-koan sī Hêng-chèng-īⁿ Tāi-lio̍k Úi-oân-hōe, m̄-sī Goā-kau-pō͘, í piáu-sī Káng Ò chham kî-thaⁿ kok-ka bô kāng-khoán.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân chèng-hú
Léng-sū-koán

縮圖|250x250像素|Nô͘-ui chù Hiong-káng ê léng-sū-koán
**Léng-sū-koán** (領事館) sī tāi-piáu chi̍t ê kok-kachèng-hú phài-chù lēng-goā chi̍t ê kok-ka chhú-lí goā-kau sū-bū ê ki-koan, mā kiam chò léng-sū ê khiā-ke, thong-siông siat-li̍p chāi siú-to͘ í-goā ê siâⁿ-chhī，pí-lūn khah-chē kiâu-bîn toà ia̍h-sī kok-bîn tiāⁿ-tiāⁿ chiân-óng ê siâⁿ-chhī. Léng-sū-koán thong-siông hū-chek chhiam-chèng ê hoat-hòng, bûn-su ê jīn-chèng, kiâu-bîn pó-hō͘ kap hia̍p-chō͘ téng-téng ê sū-bū. Léng-sū-koán chham tāi-sài-koán bô-kāng ê só͘-chāi sī tāi-sài kan-na chi̍t lâng, tān-sī léng-sū ē-tàng ū kúi-nā ūi.

Lūi-pia̍t:Kok-chè koan-hē
Tōng-oân Kham-loān Sî-kî Lîm-sî Tiâu-khoán

Tōng-oân Kham-loān Sî-kî Lîm-sî Tiâu-khoán sī Tiong-hoâ Bîn-kok Hiàn-hoat chân-keng chûn-chāi ê hù-sio̍k tiâu-khoán, iû Kok-bîn Tāi-hōe chè-tēng, pēng-chhiáⁿ tī tōng-oân kham-loān sî-kî pí Tiong-hoâ Bîn-kok Hiàn-hoat tāi-seng sek-iōng. Chū 1948 nî 5 goe̍h 10 hō kong-pò͘ si̍t-si khai-sí, it-ti̍t-kàu 1991 nî keng-iû Kok-bîn Tāi-hōe koat-gī kap sî-jīm chóng-thóng Lí Teng-hui kong-kò͘ liáu-āu chiah tī kāng-nî ê 5 goe̍h 1 hō hòe-chí, lóng-chóng si-hêng 43 tang.

## Pōe-kéng
1947 nî, Kok-bîn Chèng-hú pan-pò͘ Tiong-hoâ Bîn-kok Hiàn-hoat. Tān-sī tī Tiong-kok khòng Ji̍t chiàn-cheng kiat-sok sî, 中Tiong-kok Kiōng-sán-tóng kun-tūi sè-le̍k ta̍uh-ta̍uh khok-tāi. 7 goe̍h, Kok-bîn Chèng-hú Kok-bu6 Hōe-gī thong-kòe si̍t-si choân-kok chóng-tōng-oân àn, Chiúⁿ Kài-chio̍h chheng-chū chú-chhî, pēng tì-sû soat-bêng ūi-tio̍h kái-kiù Tiong-kiōng khòng-chè-khu jîn-bîn, pó-chiòng bîn-cho̍k seng-chûn, kióng-kò͘ kok-ka thóng-it, kham-pêng Tiong-kok Kiōng-sán-tóng, jû-kî si̍tsi hiàn-chèng, pit-su si̍t-si choân-kok chóng-tōng-oân, iû Kok-bîn Chèng-hú pan-lēng si-hêng. Kok-bū Hōe-gī thong-kòe Tōng-oân Kham-loān Oân-sêng Hiàn-chèng Si̍t-si Kong-iàu. 7 goe̍h 4 hō, Chiúⁿ Kài-chio̍h tī Kok-bîn Chèng-hú Tē-la̍k-chhù Kok-bū Hōe-gī thê-kau "lē-hêng choân-kok chóng-tōng-oân, í kham kiōng-húi poàn-loān" ê tōng-oân-lēng, pēng tī keh-tńg-kang kong-pò͘, chiông-chhú Tiong-kok chìn-ji̍p "Tōng-oân Kham-loān" sî-kî.

## 参考文献


# 全國法規資料庫
# 動員戡亂時期臨時條款半世紀的變遷動力 (曾建元 200209) http://asiademo.org/b5/2002/09/20020912b.htm 
# 國民大會 官方網站 http://www.na.gov.tw 


Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê chèng-tī le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hoat-lu̍t
Bíró László

**Bíró László József** () sī Hông-gâ-lī chhut-sin ê lâng, goân-chú-pit ê hoat-bêng-chiá.
Chile peso

**Chile peso** sī Chile ê koaⁿ-hong hoè-pè. It-poaⁿ teh su-siá iah ìn-soat ê sî, i ê kì-jīn sī $, mā tiāⁿ-tiāⁿ kán-séng chò CLP.

## Hoē-lu̍t

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Thong-hòe
Lūi-pia̍t:Chile
Chris Tiu

**Christopher John Alandy-Dy Tiu** (1985 nî 7 goe̍h 15 ji̍t chhut-sì), gē-miâ **Chris Tiu**, sī Hui-li̍p-pin ê chit-gia̍p nâ-kiû soán-chhiú.
Tâi-oân tē-khu

縮圖|250x250像素|Tâi-oân tē-khu tī sè-kài siōng ê ūi-tì
縮圖|353x353像素|Tâi-oân tē-khu ê hêng-chèng khu-hun tô͘
**Tâi-oân tē-khu** (台灣地區), tī *[[Tiong-hôa Bîn-kok Hiàn-hoat Cheng-siu Tiâu-bûn|Tiong-hoâ Bîn-kok Hiàn-hoat Cheng-siu Tiâu-bûn]]* lāi hō-chò **chū-iû tē-khu **(自由地區), ia̍h-sī kiò chò **Tâi-phêⁿ Kim-má**, sī chū 1955 nî ùi Tāi-tîn-tó thiat-thòe liáu-āu kàu-taⁿ, Tiong-hoâ Bîn-kok só͘ iú-hāu thóng-tī kap koán-hat ê léng-thó͘, chham 1949 nî Kok Kiōng Lōe-chiàn liáu-āu iû Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok si̍t-chè thóng-tī ê tāi-lio̍k tē-khu siong-tùi. Tâi-oân tē-khu só͘ hâm-kài ê hoān-ûi pau-koat Tâi-oân ê pún-tó kap lī-tó, Kim-mn̂g kûn-tó, Má-chó͘ lia̍t-tó, O͘-khiu lia̍t-sū, Tang-soa kûn-tó, Lâm-soa kûn-tó ê Thài-pêng-tó kap Tiong-chiu-ta kap chiu-piⁿ ê hù-sio̍k tó-sū.
Jeron Teng

thumb|Jeron Teng.

**Jeron Alvin Uy Teng** (1994 nî 3 goe̍h 21 ji̍t chhut-sì), gē-miâ **Jeron Teng**, sī Hui-li̍p-pin ê chit-gia̍p nâ-kiû soán-chhiú.

Lūi-pia̍t:Nâ-kiû soán-chhiú
Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin ūn-tōng soán-chhiú
Ken Chan

**Ken Steven Angeles Chan** (1976 nî 3 goe̍h 9 ji̍t chhut-sì), gē-miâ **Ken Chan**, sī Hui-li̍p-pin ê ián-goân.

Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin jîn-bu̍t
Richard Poon

thumb|Richard Poon.

**Richard Poon** (1973 nî 12 goe̍h 8 ji̍t chhut-sì) sī Hui-li̍p-pin ê koa-chhiú.

Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin koa-chhiú
Lūi-pia̍t:1973 nî chhut-sì
Vigan

**Vigan** (Ilokano-gí: *Ciudad ti Bigan*, Hui-li̍p-pin-gí: *Lungsod ng Vigan*; iā-ū hoan-e̍k chò **Bí-gān**), sī Hui-li̍p-pin ê siâⁿ-chhī.
Alvin Teng

**Alvin L. Teng** (1965 nî 3 goe̍h 14 ji̍t chhut-sì) sī Hui-li̍p-pin ê chit-gia̍p nâ-kiû soán-chhiú.

Lūi-pia̍t:Nâ-kiû soán-chhiú
Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin ūn-tōng soán-chhiú
Tarlac Chhī

**Tarlac Chhī** (Hui-li̍p-pin-gí: *Lungsod ng Tarlac*, Kapampangan-gí: *Lakanbalen ning Tarlac*, Ilokano-gí: *Ciudad ti Tarlac*) sī Hui-li̍p-pin ê siâⁿ-chhī.
Makati

**Makati** (Tagalog: *Lungsod ng Makati*; iā-ū hoan-e̍k chò **Má-ka-tì**) sī Hui-li̍p-pin ê siâⁿ-chhī.

## Barangay
Taguig

**Taguig** (Tagalog: *Lungsod ng Tagig*) sī Hui-li̍p-pin ê siâⁿ-chhī.

## Barangay



* Bagong Tanyag
* Bagumbayan 
* Bambang
* Calzada 
* Central Bicutan
* Central Signal
* Fort Bonifacio
* Hagonoy
* Ibayo-Tipas
* Katuparan
* Ligid-Tipas
* Lower Bicutan
* Maharlika Village
* Napindan

* New Lower Bicutan
* North Daang Hari
* North Signal
* Palingon
* Pinagsama
* San Miguel
* Santa Ana
* South Daang Hari
* South Signal
* Tuktukan
* Upper Bicutan
* Ususan
* Wawa
* Western Bicutan 


Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin
Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin siâⁿ-chhī
Caloocan

**Caloocan** (*Lungsod ng Kalookan*) sī Hui-li̍p-pin ê siâⁿ-chhī.

Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin
Lūi-pia̍t:Hui-li̍p-pin siâⁿ-chhī
Lông-io̍h

右|縮圖|370x370像素|Tī chhân-hn̂g pí-kàu khoah ê só͘-chāi, it-poaⁿ ē iōng sió-hêng hui-hêng-ki lâi choāⁿ lông-io̍h.
**Lông-io̍h** (農藥), kin-kì Bí-kok Khoân-pó-sú ê tēng-gī, sī jīm-hô ē-tàng ī-hông, siau-bia̍t, khu-ta̍k ia̍h-sī kiám-kheng hāi-thâng ê bu̍t-chit ia̍h hūn-ha̍p-bu̍t. Hāi-thâng thong-siông sī hām lâng kēng-cheng chia̍h-mi̍h, phò-hoāi châi-sán, sàn-pò͘ pēⁿ-chèng ia̍h chō-sêng khùn-jiáu ê èⁿ-miā-thé, pau-hâm khun-thiông, si̍t-bu̍t pēⁿ-goân-thé, cha̍p-chháu, chiáu-á, chhī-leng tōng-bu̍t, hî-á kap bî-seng-bu̍t. Chē-chē lông-io̍h tùi jîn-thé sī iú-hāi ê.

Lông-io̍h ē-sái sī hoà-ha̍k bu̍t-chit, seng-bu̍t (pēⁿ-to̍k ia̍h sè-khùn), sat-khùn-che, khòng-kám-jiám-che ia̍h-sī jīm-hô ē-tàng tùi-khòng hāi-thâng ê chhiú-toāⁿ.
Hòa-ha̍k bu̍t-chit

[右|縮圖|[Chúi|E̍k-thài-chúi kap chúi-cheng-khì sī bô-kāng hêng-thài ê kāng chióng hoà-ha̍k bu̍t-chit.]]
**Hoà-ha̍k bu̍t-chit** (化學物質), he̍k-chiá **sûn-bu̍t-chit** (純物質), sī iû kang chióng hun-chú ia̍h kāng chióng goân-chú kò͘-sêng ê bu̍t-chit.  Kū-iú kò͘-tēng ê hoà-ha̍k sèng-chit kap bu̍t-lí sèng-chit. Kin-kì só͘ hâm-iú ê bî-lia̍p sèng-chit ê bô-kāng-khoán, ē-sái hun-lūi chò tan-chit kap hoà-ha̍k-bu̍t.

Hoà-ha̍k bu̍t-chit bōe-sái iōng bu̍t-lí ê hong-hoat lâi hun-lī. Kî-tiong ē-sái lī-iōng hoà-ha̍k hong-hoat koh-chài hun-chhut koh-khah kán-tan ê bu̍t-chit hō-chò hoà-ha̍k-bu̍t.

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Bu̍t-lí sèng-chit

**Bu̍t-lí sèng-chit** (物理性質), kán-chheng **bu̍t-sèng** (物性), sī bu̍t-chit tī bô su-iàu hoat-seng hoà-ha̍k piàn-hoà ê chêng-hêng hā, chiū piáu-hiān chhut-lâi ê sèng-chit. Chhin-chhiūⁿ:
* Sek-chhái
* Bu̍t-chit chòng-thài
* Khì-bī
* Bi̍t-tō͘
* Iông-tiám
* Hut-tiám
* Ngē-tō͘
* Iông-kái-sèng
* Iân-tián-sèng
* Liâm-tō͘
* Chiat-siā-lu̍tlmñl
* Tiān thoân-tō-lu̍t
* Jia̍t thoân-tō-lu̍t
Chia-ê sèng-chit sī ē-tàng pī kám-ti ia̍h lī-iōng gî-khì chhek-liông ê.

Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-ha̍k
Mae Jemison

**Mae Carol Jemison** (1956 nî 10 goe̍h 17 chhut-sì) sī Bí-kok ê bu̍t-lí-ha̍k-chiá kiam NASA thài-khong-jîn. I sī Thài-khong-so Endeavour tī 1992 nî 9 goe̍h jīn-bū ê chham-ka-chiá. Jemison mā sī thâu chi̍t ūi chiūⁿ thài-khong ê Hui-chiu-hē Bí-kok-lâng lú-sèng.

## Chhut-sin
Mae Carol Jemison 1956 nî 10 goe̍h 17 ji̍t tī Alabama ê Decatur chhut-sì, lāu-bú Dorothy Green sī Chicago ê sió-ha̍k kàu-su; lāu-pē Charlie Jemison sī chû-siān cho͘-chit ê koán-lí-chiá. 3-hòe sî Jemison chiō tòe chhu-lâi chò-hóe sóa kòe Chicago. I pat kóng hit-chun i iáu sè-hàn sî chiō siūⁿ beh chiūⁿ thài-khong.

## Thài-khong sū-gia̍p
1983 nî, Sally Ride chiâⁿ chò Bí-kok thâu chi̍t ūi lú-sèng thài-khong-jîn liáu-āu, Jemison pò-miâ ji̍p NASA. Chóng-sī siū tio̍h 1986 nî Thài-khong-so Challenger sū-kò͘ ê éng-hióng, Jemison ê NASA sū-gia̍p iân-tî, kàu 1987 nî koh têng-sin pò-miâ pēng-chhiá hông chiap-siū.,

## Chham-chiàu
Ko Gio̍k-sū

**Ko Gio̍k-sū** (高玉樹; ) sī Tâi-pak chhut-sin ê Tâi-oân "tóng-gōa" chèng-tī-chiá. I sī nn̄g kài ê Tâi-pak-chhī bîn-soán chhī-tiúⁿ, iā sī thâu kài koaⁿ-phài ti̍t-ha̍t-chhī sî-kî ê Tâi-pak-chhī-tiúⁿ. Té-bé mā pat chò kau-thong pō͘-tiúⁿ téng chi̍t-ūi.

Lūi-pia̍t:Tâi-pak-chhī Chhī-tiúⁿ
Sek

右|縮圖|250x250像素|Chhit-chhái pit
**Sek** (色), it-poaⁿ kóng **sek-tì** (色緻) ia̍h **sek-tī** he̍k-chiá **sek-chúi** (色水), mā ū kóng **sek-chhái** (色彩) kap **gân-sek** (顏色), sī thàu-kòe ba̍k-chiu, náu kap lán-ê seng-oa̍h keng-giām só͘ sán-seng ê chi̍t chióng tùi kng ê sī-kak hāu-èng. Lâng tùi sek-chhái ê kám-kak m̄ kan-na iû kng ê bu̍t-lí sèng-chit lâi koat-tēng, iáu pau-hâm sim-lí kap kî-thaⁿ chē-chē in-sò͘; pí-lūn lâng tùi sek-chhái ê kám-kak tiāⁿ-tiāⁿ siū-tio̍h chiu-piⁿ sek-chhái ê éng-hióng. Ū-sî-á lâng mā ē kā bu̍t-chit sán-seng bô-kāng sek-chhái ê bu̍t-lí sèng-chit chiū ti̍t-chiap hō-chò sek-chhái.

## Bu̍t-lí ê hiān-siōng

Tiān-chû-pho ê pho-tn̂g kap kiông-tō͘ ē-tàng ū chin toā ê khu-pia̍t; tī lâng ē-tàng kám-siū ê pho-tn̂g hoān-ûi lāi (iok 312.30 nāi-bí chì 745.40 nāi-bí), che chiū hō-chò **khó-kiàn-kng**, ū-tang-sî iā pī kiò-chò **kng**. Ká-sú lán kā chi̍t ê kng-goân ta̍k-ê pho-tn̂g ê kiông-tō͘ pâi tàu-tīn, lán chiū ē-sái tit-tio̍h chit-ê kng-goân ê kng-phó͘. Chi̍t ê bu̍t-thé ê kng-phó͘ koat-tēng liáu chit-ê bu̍t-thé ê kng-ha̍k te̍k-sèng, pau-hâm i-ê sek-chhái. Bô-kāng ê kng-phó͘ ē-tàng pī lâng chiap-siū chò kāng-khoán ê sek-chhái. Siu-jiân lán ē-tàng kā chi̍t ê sek-chhái tēng-gī chò só͘-ū chia-ê kng-phó͘ ê chóng-ha̍p, tān-sī bô-kāng ê tōng-bu̍t só͘ khoàⁿ-tio̍h ê sek-chhái sī bô-kāng ê, bô-kāng ê lâng só͘ kám-siū tio̍h ê sek-chhái iā sī bô-kāng ê, só͘-í chit-ê tēng-gī sī siong-tong chú-koan ê.

Chi̍t ê hoán-siā só͘-ū pho-tn̂g ê kng ê piáu-bīn sī pe̍h-sek ê, ah chi̍t ê khip-siu só͘-ū pho-tn̂g ê kng ê piáu-bīn sī o͘-sek ê.

Chi̍t ê khēng só͘ piáu-hiān ê ta̍k-ê sek-chhái kan-na pau-hâm chi̍t ê pho-tn̂g ê kng. Lán kā chit-khoán ê sek-chhái hō-chò **tan-sek** (單色). Khēng ê kng-phó͘ si̍t-chè-siōng sī liân-sio̍k ê, tān-sī it-poaⁿ lâi-kóng, lâng kā in hun-chò: âng-sek, kam-á-sek, n̂g-sek, chheⁿ-sek, le̍k-sek, nâ-sek, chí-sek téng-téng; ta̍k-ê lâng ê khu-hun hong-sek chóng-sī bî-bî-á bô-kāng. Tan-sek-kng ê kiông-tō͘ iā ē éng-hióng tio̍h lâng tùi chi̍t ê pho-tn̂g ê kng só͘ kám-siū ê sek-chhái.

### Tan-sek kap hūn-ha̍p-sek
Toā-poàⁿ kng-goân ê kng-phó͘ m̄-sī tan-sek ê, in-ê kng sī iû bô-kāng kiông-tō͘ kap pho-tn̂g ê kng hūn-ha̍p cho͘-sêng ê. Lâng ê ba̍k-chiu kā chit-khoán ê hūn-ha̍p-kng ê sek-chhái kap tan-sek kng-goân ê kng ê sek-chhái khoàⁿ-chò sī kāng-khoán ê. Pí-lūn téng-bīn piáu-keh tiong ê kam-á-sek, si̍t-chè-siōng chiū m̄-sī tan-sek ê 600 nāi-bí kng, si̍t-chè-siōng i sī iû âng-sek kap chheⁿ-sek ê kng hūn-ha̍p cho͘-sêng ê. In-ūi ba̍k-chiu ê seng-lí goân-lí, lán bô-haot-tō͘ khu-hun chit nn̄g chióng kng ê sek-chhái.

### Sek-chhái hām pho-tōng hong-têng-sek

## Sek-chhái ê kám-siū

## Chù-kha

*
Ngē-tō͘

Tī châi-liāu kho-ha̍k tiong, **ngē-tō͘** (硬度) sī kò͘-thé châi-liāu khòng-kī éng-kiú hêng-piàn ê te̍k-sèng. Châi-liāu kio̍k-pō͘ tí-khòng ngē-bu̍t ap-ji̍p i-ê piáu-bīn ê lêng-le̍k chiū sī ngē-tō͘. Kò͘-thé tùi goā-kài bu̍t-thé ji̍p-chhim ê kio̍k-pō͘ tí-khòng lêng-le̍k sī pí-kàu kok-chióng châi-liāu ngē-nńg ê chí-piau. In-ūi jui-tēng liáu bô-kāng ê chhek-chhì hong-hoat, só͘-í ū bô-kāng ê ngē-tō͘ piau-chún, Kok-chióng ngē-tō͘ piau-chún ê le̍k-ha̍k gâm-gī bô-kāng, hō͘-siong pēng bô-hoat-tō͘ oāⁿ-sǹg, tān-sī ē-sái thàu-kòe chhì-giām lâi tùi-pí. Chá tī 1822 nî, Friedrich Mohs thê-chhut iōng 10 chióng khòng-bu̍t-chit lâi niû sè-kài-siōng siōng-kài ngē kap siōng-kài nńg ê bu̍t-thé, che chiū sī só͘-ūi ê Mohs ngē-tō͘. Ngē-tō͘ chhì-giām sī ki-hāi sèng-lêng chhì-giām tiong siōng kán-tan ê chi̍t chióng chhì-giām hong-hoat. Ūi-tio̍h ē-tàng iōng ngē-tō͘ chhì-giām tāi-thè chi̍t-koá ki-hāi sèng-lêng ê chhì-giām, seng-sán-siōng su-iàu chi̍t ê pí-kàu chún-khak ê ngē-tō͘ kap kiông-tō͘ ê oāⁿ-sǹg koan-hē.

## Siong-koan
* Kiông-tō͘
Lūi-pia̍t:Châi-liāu-ha̍k
Hermes

**Hermes** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: ʽἙρμῆς) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê pian-kài, lú-hêng kap siong-gia̍p ê sîn-bêng. I sī Zeus kap Maia ê kiáⁿ.
Ares

**Ares** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: Ἀρης) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê chiàn-cheng ê sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Mars. I sī Zeus kap Hera ê kiáⁿ, mā sī Aphrodite ê cha-po͘-lâng, kah Eros ê lāu-pē.
Aphrodite

**Aphrodite** (kó͘-tāi Hi-lia̍p-gú: Αφροδίτη) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ài, súi kap sèng-io̍k ê cha-bó͘ sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn kiò choè Venus. I sī Ares ê cha-bó͘-lâng, kah Eros ê lāu-bú.
Apollo

**Apollo** (Hi-lia̍p-gú: Απόλλων) sī Hi-lia̍p sîn-oē lāi-bīn ê kng kah gē-su̍t ê sîn-bêng, tī Lô-má sîn-oē lāi-bīn sī ji̍t-thâu ê sîn-bêng. I sī Zeus kap Leto ê kiáⁿ, mā sī Artemis ê tī.