open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jîn-bîn Hêng-tōng Tóng

**Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng** (人民行動黨; Eng-gí: People's Action Party; PAP) , sī Sin-ka-pho siāng-tōa ê chèng-tóng. Ùi 1959 nî kok-ka tē-it pái sóan-kí liáu-āu, chit-ê chèng-tóng to̍h it-ti̍t khòng-chè tio̍h Sin-ka-pho ê chèng-hú. Tī 1961 nî ~ 1965 nî ê tiong-kan, Sin-ka-pho sī sio̍k-î Má-lâi-se-a ê 1-pō·-hūn, hit-sî ê **Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng** ôan-á sǹg-sī Má-lâi-se-a ê 1-ê chèng-tóng. Āu--lâi in-ūi Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê nó·-le̍k, Sin-ka-pho chôaⁿ thoat-lī Má-lâi-se-a Liân-pang, chiâⁿ-chòe 1-ê to̍k-li̍p ê kok-ka. 

Kong-gôan 1954 nî, 1-kóa-á tú-tú àn Eng-kok liû-hâk tò-tńg-lâi Sin-ka-pho ê tiong-sán kai-kip tàu chò-hóe sêng-li̍p **Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng**. Tī kòe-khì 1-tōaⁿ chin-tn̂g ê sî-kan lāi-tē, it-ti̍t sī iû Lí Kong-iāu teh léng-tō chit-ê chèng-tóng, Lí--sian chêng-keng sī Sin-ka-pho tē-it jīm chóng-lí, 1992 nî jīm-móa thè-ūi. Lí Kong-iāu ê chiap-pan-lâng sī Gô· Chok-tòng, **Gô·** tī 2004 nî 8 ge̍h 14 hō hā-tâi, chiap-jīm ê lâng sī hit-sî ê hù chóng-lí Lí Hián-liông ( Lí Kong-iāu ê hāu-siⁿ ). Lí--ka pē-á-kiáⁿ hām **Gô· Chok-tòng** lóng-chóng sǹg-sī **Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng** ê sêng-ôan. 

Sui-jiân tī Jîn-bîn Hêng-tōng-tóng ê léng-tō chi-hā, Sin-ka-pho ê keng-chè tit-tio̍h hui-sok ê hoat-tián, bîn-chiòng ê seng-o̍ah chúi-pêng óan-óan chhiau-kòe kî-thaⁿ ê A-chiu kok-ka, m̄-koh ôan-á ū bōe-chió lâng tiāⁿ-tiaⁿ teh khián-chek in, kóng in sī leh **to̍k-chhâi thóng-tī**, kóng in táⁿ-ap **giân-lūn chū-iû**, jî-chhiáⁿ put-sî khò su-hoat sò·-siōng ê koaⁿ-si pek-sú 1-koá-á chú-iàu ê hóan-tùi-tóng kek tiām-tiām. 

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ

* Bîn-chú Hêng-tōng Tóng

## Gōa-pō· liân-kiat

* http://www.pap.org.sg/ (Eng-bûn)
Liân Un-kheng

**Liân Un-kheng** (連溫卿), Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê siā-hoē-chú-gī ūn-tōng-chiá, Tâi-oân ESP Hia̍p-hōe ê koan-hē-jîn chi it.

I bat sī Tâi-oân Bûn-hoà Hia̍p-hoē ê thâu-lâng.

I bat hoat-piáu bûn-chiuⁿ chàn-sêng iōng Tâi-oân-oē siá Tâi-oân bûn-ha̍k.

Tâi-oân Kiōng-sán-tóng hoán-tùi i ê ūn-tōng chhek-lio̍k.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ

* Tâi-oân-oē-bûn Lūn-chiàn.
Hi-lia̍p

**Hi-lia̍p** (希臘), mā ū kóng **Hi-la̍h**, choân-miâ hō **Hi-lia̍p Kiōng-hô-kok** (希臘共和國, ; Lô-má-jī: Ellīnikī́ Dīmokratía), tī Au-chiu tang-lâm, Balkan Poàn-tó boé-liu ê kok-ka. Pak-hong ū Bulgaria, Pak Macedonia, Albania; tang-hong ū Thó͘-ní-kî, Aegea-hái; sai-hong kap lâm-hong ū Ionio-hái kap Tē-tiong-hái.

Hi-la̍h-lâng chheng-ho͘ in ê kok-ka *Hellás*.

## Tē-lí

## Hêng-chèng-khu

# Attica Tōa-khu
# Tiong-iong Hi-lia̍p Tōa-khu
# Tiong-iong Macedonia Tōa-khu
# Crete
# Tang Macedonia kap Thrace Tōa-khu
# Epirus Tōa-khu
# Ionia Kûn-tó Tōa-khu
# Pak Aegea Tōa-khu
# Peloponnesos Tōa-khu
# Lâm Aegea Tōa-khu
# Thessalia Tōa-khu
# Sai Hi-lia̍p Tōa-khu
# Sai Macedonia Tōa-khu
Tiò-hî-tâi Lia̍t-tó

**Tiò-hî-tâi lia̍t-tó** ia̍h-sī **Tiò-hî-tâi Lia̍t-sū**, **Tiò-hî-tó kah kî hū-sio̍k tó-sū**, **Senkaku Kûn-tó** ( *Senkaku Shotō*, Hoâ-gí: , ), chit-má iû Ji̍t-pún koán-hat, m̄-koh chèng-tī tē-ūi chhiong-boán cheng-gī. Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok kap Tiong-hoâ Bîn-kok lóng soan-kò ū i ê chú-khoân.

## Siong-koan
* Tiò-hî-tó būn-tôe.
Âng-phoê Sèng-keng

***Âng-phoê Sèng-keng*** (hàn-jī: 紅皮聖經) sī 1970 nî-tāi ê Tâi-gí Sin-iok Sèng-keng hoan-e̍k-pún.  Che sī Tâi-oân chi̍t-kóa-á chú-liû ê Ki-tok-sin-kàu, Thian-chú-kàu cho͘-chit hia̍p-tiâu hoan-e̍k chhut-lâi ê sin e̍k-pún.  Hoan-e̍k goân-chek kin-kù Eugene Nida ê hong-hoat-lūn, chhin-chhiūⁿ Eng-bûn *Hó Siau-sit Sèng-keng* ê pán-pún.

## Miâ-chheng kap iōng-jī

*Âng-phoê Sèng-keng* bô tan-1-ê chèng-sek ê miâ-chheng.  Chheh-phôe ìn "Sin-iok", ah Eng-bûn ê sū (chok-chiá Albert V. Fedders) kiàn-gī ē-sái hō-chò "The Ko-Tân Colloquial Taiwanese Version", kán-chheng "The Kô-Tân Version" (KTV) a̍h-sī "The Kerymatic Taiwanese Version" (KTV), Tâi-gí siá chò "Ko-Tân Tâi-oân Pe̍h-oē Sèng-keng E̍k-pún" a̍h-sī "Ēng Tâi-gí Thôan-pò͘ Hó-siau-sit ê Sèng-keng E̍k-pún".  Chóng--sī it-poaⁿ lâng kiò i chò *Âng-phoê Sèng-keng*.  

Kah Pa-khek-lé Sèng-keng kāng-khoán iōng Pe̍h-oē-jī chò su-bīn bûn-jī.

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
*Âng-phoê Sèng-keng Hàn-lô Ha̍p-iōng Pún
*Hiān-tāi Tâi-gú Sin-iok Sèng-keng
*Sèng-keng Tâi-gí Hàn-jī Pún
*Sin-kū-iok ê Sèng-keng

## Goā-pō͘ liân-kiat

* ''Âng-phoê Sèng-keng'' choân-bûn (iáⁿ-siōng) 
* ''Âng-phoê Sèng-keng'' choân-bûn (tiān-náu bûn-pún)
* Kán-sú
Tân Lûi (chok-ka)

:**''Khu-pia̍t-ia̍h:** Ū kúi-nā-ê lâng hō͘-chò Tân Lûi*

*'Tân Lûi** (陳雷, pún-miâ **Gô͘ Kéng-jū*' 吳景裕, [[1939 nî]] chhut-sì, [[Tâi-lâm-koān]] [[Moâ-tāu]]), [[Tâi-oân]] [[Hō-ló-oē]] ê chok-ka.  I ê [[sió-soat]], [[hì-kio̍k]] te̍k-pia̍t chhut-miâ.

Tân Lûi tī [[Tâi-lâm-chhī]] toā-hàn.  1964 nî tùi [[Tâi-oân Tāi-ha̍k]] i-kho pit-gia̍p.  Seng khì [[Bí-kok]] si̍t-si̍p, liáu-āu tī [[Kha-ná-tah]] tha̍k-chheh, the̍h-tio̍h bián-e̍k-ha̍k phok-sū ha̍k-ūi.  1973 nî khai-sí tī [[Ontario]] chò khai-gia̍p-i.

I tāi-ha̍k sî-tāi khai-sí siá [[Tiong-bûn]] ê [[si]] kap [[sàn-bûn]].  1985 nî liáu-āu chiah khai-sí hoat-piáu Hō-ló-oē ê bûn-ha̍k chok-phín.  "Bí-lē ê Chiuⁿ-nó·-nâ" (1986) sī i ê tē-1-phiⁿ té-phiⁿ sió-soat.

I ê bûn-ha̍k chok-phín chha-put-to lóng iōng [[hàn-lô]] ê siá-hoat hoat-piáu.  *Tâi-bûn Thong-sìn* sī i chú-iàu ê hoat-piáu hn̂g-tē.

== Tù-chok ==

* *Éng-oán ê Kò͘-hiong* (1994)
* *Tân Lûi Tâi-gí Bûn-ha̍k Soán* (1995)
* *Tân Lûi Hì-kio̍k Soán-chi̍p* (1996)
* *Hiong-sú Pó͘-kì'' (2008)
Bân-lâm bûn-hòa

Siáⁿ-mi̍h hō-chòe **Bân-lâm bûn-hòa**? Kin-kù **[[Ē-mn̂g]]-chhī Bân-lâm bûn-hòa Hâk-su̍t Gián-kiù-hōe** hù pì-su-tiúⁿ Iûⁿ Hō-chûn (楊浩存) ê kái-soeh, **Bân-lâm bûn-hòa** sī tī Tiong-kok kó·-tāi Chìn Tông sî-kî Tiong-gôan bûn-hòa ê ki-chhó· siōng, thàu-lām Hok-kiàn chāi-tē ê gôan-chū-bîn bûn-hòa, pēng-chhiáⁿ keng-kòe chhian-pah nî ê piàn-hòa kah hoat-tián, chiah bān-bān tēng-hêng--lo̍h-lâi-ê. Kó·-chá sî-chūn, 1-kóa-á hoan-á bûn-hòa óan-á tùi Bân-lâm bûn-hòa sán-seng chin-tōa ê éng-hiáng, pí-lūn-kóng **A-la-pek (Arabic) bûn-hòa**, **Lâm-iûⁿ bûn-hòa**, **se-hong bun-hòa** kah **Ji̍t-pún bûn-hòa**. Bân-lâm bûn-hòa ū chin bêng-hián ê tē-hng sek-chhái, i ê kò-sèng te̍k-sû, lôe-hâm hong-hù. Bân-lâm bûn-hòa ê kin-pún sī Hàn-cho̍k bûn-hòa. 

Bân-lâm bûn-hòa ū-sî mā hông kiò-chò Bân-Tâi bûn-hòa, tī Tâi-ôan mā kiò-chò Hō-ló bûn-hòa. 

## Liû-thôan ê hōan-ûi
Kúi-nā-pah nî lâi, Bân-lâm-lâng put-tōan ê kòe-hoan î-bîn, Bân-lâm-lâng ê kha-liah piàn-pò· chôan sè-kài. Bân-lâm bûn-hòa chú-iàu liû-thôan tī Hok-kiân lâm-pō·, Tâi-ôan, Tang-lâm-a ê Má-lâi-se-a, Sin-ka-pho, Hui-lu̍t-pin chià-ê kok-ka ê Tn̂g-lâng siā-khu.

## Bân-lâm Bûn-hòa ê lōe-hâm
**Ē-mn̂g-chhi Bân-lâm Bûn-hòa Gián-kiù-só·** ê só·-tiúⁿ Tân-keng (陳耕) sian-siⁿ túi Bân-lâm bûn-hòa ê lōe-hâm chò-liáu kái-tho̍k, i kóng, Bân-lâm bûn-hòa ū chheng-gōa-nî ê le̍k-sú, i ê lōe-hâm hui-siông ê hong-hù. Kàu-taⁿ (ha̍k-su̍t-kài) tùi i ê gián-kiu, siāng-chió ài pau-koat: **Bân-lâm bu̍t-chit seng-o̍ah bûn-hòa**, Bân-lâm-gí-giân, Bân-lâm bîn-kan hong-sio̍k, Bân-lâm kháu-thôan bûn-ha̍k (閩南口傳文學), Bân-lâm bîn-kang gē-su̍t, Bân-lâm bîn-kan sìn-gióng, Bân-lâm bîn-kan kang-gē, Bân-lâm bîn-kan i-io̍h, **Bân-lâm ka-cho̍k chè-tō·** kah Bân-lâm-lâng ê **sèng-keh kò-sèng** téng-téng. Khan-sia̍p tio̍h le̍k-sù, gē-su̍t, Bîn-sio̍k, chong-kàu, gí-giân, sim-lí, i-io̍h téng-téng chin-chōe ê ha̍k-kho.

## Goā-pō· liân-kiat
 Hok-kián Kiâu-liân
Tiò-hî-tâi

**Tiò-hî-tâi** (釣魚臺) ē-sái chí:
*Tiò-hî-tó (釣魚島), Tang Tiong-kok Hái ê Tiò-hî-tâi Lia̍t-tó tiōng, siōng toa ê tó-sū.
*Tiò-hî-tâi Lia̍t-tó (釣魚臺列島), Tang Tiong-kok Hái ê lia̍t-tó, ū chú-koân būn-tôe.
*Tiò-hî-tâi Kok-pin-kuán (釣魚臺國賓館), Tiong-hoâ Jîn-bîn Kiōng-hô-kok Pak-kiaⁿ-chhī ê kiàn-tiok-kûn.
*Tiò-hî-tâi Ke-tō (釣魚臺街道), Tiong-kok kuí ê siâⁿ-chhī ê ke-tō (hêng-chèng-khu).
*Kiong-thài-kong Tiò-hî-tâi (姜太公釣魚臺), Tiong-kok Siám-sai-séng Pó-ke-chhī ê bêng-sèng (名勝).
*Tiò-hî-tâi (Hiong-káng), Hiong-káng Cheng-chúi-oan(清水灣) ê hái-phīⁿ.
*Tiò-hî-tâi Ûi-chí (釣魚臺遺址), Tiong-kok Hek-liông-kang-séng Tāi-khèng-chhī Dorbod Bông-kó͘-cho̍k Chū-tī Koān ê khó-kó͘ ûi-chí (考古遺址).
Ka-lé-hì

**Ka-lé-hì**, tī kó͘-chá sî-chūn, mā kiò-chòe **sù-bí-pan** (四美班), che sī in-ūi éng-kòe ê ka-lé-hì kan-ta 4-ê lâng teh piáu-ián, piáu-ián ê kak-sek hun-pia̍t sī **seng** (生), **tòaⁿ** (旦), **pak** (北), **cha̍p** (杂) 4-chióng. Chôan-chiu ê ka-lé-hì, thôan-thóng ê kio̍k-ba̍k ū 700-gōa thò, chha-put-to lóng-chóng sī iōng chhiu-siá ê phō·-á 1-tāi thôan 1-tāi liû-thôan kàu-taⁿ. Ū-ê hì-bûn tī Tiong-kok kî-thaⁿ ê hì-kio̍k tang-tiong lóng m̄-bat khòaⁿ--tio̍h, pí-lūn kóng *tò·-tho* (窦滔). 

Tī Tiong-kok kok-chióng phái-pia̍t ê ka-lé-hì tang-tiong, Chôan-chiu è ka-lé sī ûi-it ū im-ga̍k phòe-ha̍p ián-chhut ê ka-lé hì-kio̍k. Chôan-chiu ka-lé-hì ê khiok-ga̍k hō-chòe **ka-lé-tiāu**, i ê chhiùⁿ-khiuⁿ siaⁿ-tiāu kôan, âu-im pá-chiok, chhiong-bóan hiong-thó· bī. Ka-lé-tiāu kàu-taⁿ iu-gôan pó-liû tio̍h 300-gōa-ê kio̍k-bo̍k ê sôan-lu̍t khiok-tiāu. 

Chôan-chiu ê ka-lé-ang-á gōa-hêng chê-cháⁿ, chè-chok iu-bí, iu-kî sī ang-á-thâu ê tiau-khek kah chia̍h-chhat ōe-ang-á ê chhiú-gē, ē-sái kóng sī sè-kài chhōe bô tē-jī ê, chò kah **khiā-chin khiā-hiān**, sit-chāi sī **tiám teng-á-hóe bô-tè-chhōe**. Chôan-chiu **lāng ka-lé** ê lân-tō· chin-kôan, múi-1-sian ka-lé lóng-ài pa̍k 16-tiâu, sīm-chì 30-tiâu ê iù-sòaⁿ. Le̍k-tāi ê gē-jîn iōng chin-chiàⁿ sin-kî kah khá-biāu e piáu-ián ki-su̍t, sok-chō chin chōe o̍ah-lèng-lèng ê kak-sek, mā thé-hiān chhut Chôan-chiu ka-lé-hì ê iù-siù, pek-chin kah khá-biāu. 

Chòe-kīn chit kúi nî lâi, Chôan-chiu ê ka-lé-hì iū-koh ū sin ê hoat-tián, koan-chiòng tiāⁿ-tiāⁿ ē-tàng tī hì-pêⁿ-kha khòaⁿ-tio̍h pêⁿ-téng **lāng sòaⁿ ka-lé** hām **chiáng-tiong ka-lé** ( pò·-tē-hì ) kāng pêⁿ ián-chhut ê chêng-hêng.
Se Nî-lô-hô pēⁿ-to̍k

**Se Nî-lô-hô pēⁿ-to̍k** (Hoâ-gí: 西尼羅河病毒, Eng-gí: *West Nile virus*) sī Flaviviridae ("n̂g pēⁿ-to̍k") ka-cho̍k ê sin-hêng pēⁿ-to̍k, chhut-hiān tī jia̍t-tāi, un-tāi.  Chú-iàu kám-jiám chiáu-á lūi, put-jî-kò mā ē kám-jiám lâng, bé, kî-thaⁿ ê chhī-leng-lūi tōng-bu̍t, ín-khí kúi-nā-chióng pēⁿ.  Pēⁿ-to̍k oá-khò báng-á lâi thoân-jiám.

## Goā-pō· liân-kiat

* Bí-kok CDC ê kàu-io̍k chu-sìn (Hôa-gí)
N̂g Tián-sêng

**N̂g Tián-sêng** (黄典诚,1914 ~ 1993 nî ), Tiong-kok hiān-tāi tù-miâ ê **gî-giân ha̍k-ka**, Ē-mn̂g Tāi-ha̍k Tiong-bûn-hē kàu-siū, **[[Hàn-gí]]-sú phok-sū-seng tō-su**. I ê chó·-ke tī Hok-kiàn Chiang-chiu, chêng kong-gôan 1937 nî tiàm **[[Ē-mn̂g]] Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ Gí-giân-ha̍k-hē** pit-gia̍p liáu-āu, to̍h lâu-tiàm-leh **Hā-Tāi** ( Ē-mn̂g Tāi-ha̍k ê kán-chheng ) kà-chheh, it-ti̍t kàu-kah kòe-sin. 

## Chhut-pán ê tù-chok
N̂g Tián-sêng kàu-siū chāi-siⁿ ê sî tī gí-giân-ha̍k chit-ê léng-he̍k kut-la̍t chhia-piàⁿ, 1-sì-lâng siá kòe chiok-chōe iu-siù ê chok-phín. I ê kòng-hiàn chú-iàu sī : tan-to̍k chhut-pán *Gí-giân-ha̍k khài-iàu* (语言学概要), *Hàn-gí gí-im sú* (汉语语音史), *Chhiat-ūn chong-ha̍p gián-kiù* (切韵综合研究), *Hùn-kó·-ha̍k khài-iàu* (训诂学概要), *Si-keng thong-e̍k sin-chôan* (诗经通译新诠) chit 5-thò tù-chok, iū-koh chú-pián *Hok-kiàn-séng Hàn-gí hong-giân khài-hóng* (福建省汉语方言概况) kah *Pó·-thong-ōe Bân-lâm hông-giân sû-tián* (普通话闽南方言词典), che í-gōa, i koh tiàm kok-lāi-gōa ê chin-chōe pò-chóa kah chap-chì téng-thâu hoat-piáu kòe phah-gōa phiⁿ ê **ha̍k-su̍t lūn-bûn**. 

## Sêng-chiū kah kòng-hiàn
N̂g Tián-sêng kàu-siū teh gián-kiù Hàn-gí im-ūn kah Hàn-gí hong-giân chit hong-bīn, kòng-hiàn chin-tōa. N̂g--sian keng-kòe tn̂g sî-kan ê jīn-chin tiāu-cha kah gián-kiù liáu-āu, thê-chhut tio̍h i kò-jîn tiōng-tāi ê hoat-hiān: Hàn-gí im-ūn àn siōng-kó· hoat-tián kàu tiong-kó· chit-tōaⁿ sî-kan, kiâⁿ-kòe 1-tiâu ‘siaⁿ-ūn mâu-tún, khin-tāng-(im) bô pêng-hêng’ ê oan—lō·. N̂g--sian ê chit-tiâu lí-lūn hō·-lâng kiò-chò **[[Tián-sêng-lu̍t]]** (典诚律) a̍h-sī **kiông-jio̍k khin-tāng-lu̍t** (强弱轻重律). Chit-tiâu lí-lūn ê hoat-hiān, ūi ha̍k-su̍t-kài kài-koat liáu chiâⁿ-chē chìn-chêng bô-hoat-tō· kái-soeh ê lân-tôe.

N̂g--sian-siⁿ tùi Hàn-gí hong-giân ê gián-kiù ôan-á kài-ū sêng-chiū, iu-kî sī tùi Bân-lâm-gí ê gián-kiù. Ji̍t-pún ê ha̍k-chiá o-ló i sī " Hok-kiàn-gí gián-kiù kong-jīn ê kôan-ui ", iah Tâi-ôan ha̍k-chiá mā kóng i sī " Bân-lâm-gí gián-kiù ê sian-hêng-chiá ". N̂g--sian-siⁿ ê gián-kiù sêng-kó, tùi jîn-lūi kiàn-siat Hàn-gú hong-giân-ha̍k chu-liàu-khò· lâi-kóng, ū chin tiōng-tāi ê ì-gī. Tī 20 sè-kí 80 nî-tāi, iû N̂g Tián-sêng chú-pian ê *Pó·-thong-ōe Bân-lâm hong-giân sû-tián*, kū-pī chin kiông ê kho-ha̍k-sèng kah chin kôan ê ha̍k-su̍t kè-ta̍t, mā chin si̍t-iōng. N̂g--sian tī **kó·-chheh chéng-lí** kah **bûn-jī kái-kek** ê léng-he̍k, mā chò-chhut tio̍h chek-kek ê kòng-hiān.

## Chāi-seⁿ sî ê chit-bū
Chāi-siⁿ ê sî, N̂g Tián-sêng tam-jīm kòe chin chōe siā-hōe chit-bū kah bêng-ū chit-bū. Chú-iàu sī : **Ē-mn̂g-chhī Sin-bûn-ha̍k Gián-kiù-hōe** hōe-tiúⁿ, **Tiong-kok Gí-giân Ha̍k-hōe** kah **Hàn-gí Hong-giân Ha̍k-hōe** lí-sū, **Tiong-kok Im-ūn Ha̍k-hōe** ha̍k-su̍t úi-ôan, **Hok-kiàn-séng Gí-giân Ha̍k-hōe** hōe-tiúⁿ, **Tiong-kok Hùn-kó· Ha̍k-hōe**, **Chôan-kok Ko-téng-īⁿ-hāu Bûn-ha̍k Kái-kek Ha̍k-hōe** kah **Hok-kiàn-séng Sú-chì Hia̍p-hōe** kò·-būn.
Thomas Barclay

**Thomas Barclay** () sī Eng-kok So͘-keh-lân Glasgow chhut-sin ê Tiúⁿ-ló Kàu-hōe thoân-káu-sū kiam gí-giân-ha̍k ha̍k-chiá. Barclay ê Hàn-miâ hō-chò **Pa-khek-lé** (巴克禮), lâng chun-chheng **Pa Bo̍k-su**. 1875 nî 6-goe̍h chhe-5, 26-hòe ê Barclay tí-ta̍t Tâi-oân Táⁿ-káu; āu-lâi i tī Tâi-lâm siat-li̍p Tâi-lâm Sîn-ha̍k-īⁿ, khai-sí tī Tâi-lâm chiông-sū thoân-kàu ê khang-khòe. 1935-nî 10-goe̍h chhe-5, Barclay tī Tâi-lâm kòe-sin, i kā in it-seng chòe-āu ê 60-nî lóng hōng-hiàn hō͘ Tâi-oân.

## Chá-nî
Barclay tī 1849 nî 11 goe̍h 21 ji̍t ê So͘-keh-lân Glasgow chhut-sì. I sī chhù-lāi 5-ê hiaⁿ-tī lāi siāng sè-hàn--ê; i lēng-gōa iáu-ū 1-ê sió-mōe. Barclay ê chó͘-sian lâi-chū Hoat-lân-se.

## Tù-chok
*Sin-kū-iok ê Sèng-keng

## Goā-pō͘ liân-kiat
* http://www.readingtimes.com.tw/folk/taiwan/gallery/galleryn6.htm
* http://www.eslitebooks.com/exhibition/read2001/ancientbooks/0801/08-15.shtml
Goân-sò͘ lia̍t-toaⁿ

Pún tiâu-bo̍k sī choan-mn̂g lâi-khì lia̍t--chhut goân-sò͘ chóng-toaⁿ ê. Chit-má ka-nn̂g ū 118 ê goân-sò͘.

## Chham-khó
* Chiu-kî-piáu

## Sòaⁿ-téng chu-goân
* Periodic Table of the Elements (JavaScript)
* http://www.chemicalelements.com/index.html

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Tân Lûi

Ū kúi-nā-ê lâng hō·-chò **Tân Lûi**:

* Liû-hêng-koa koa-chhiú **[[Tân Lûi (koa-chhiú)|Tân Lûi]]**
* Tâi-bûn chok-ka **[[Tân Lûi (chok-ka)|Tân Lûi]]**
* Tiong-kok Hek-liông-kang-séng ê chèng-tī jîn-bu̍t **Tân Lûi**
Tâi-oân Kàu-hōe Kong-pò

***Tâi-oân Kàu-hōe Kong-pò*** (Hàn-jī: 台灣教會公報) sī Tâi-oân tē-1-ê pò-choá, iōng Pe̍h-oē-jī siá--ê.

* *Tâi-oân-hú-siâⁿ Kàu-hōe-pò* (1885 nî 7 goe̍h – 1891 nî 12 goe̍h)
* *Tâi-lâm-hú Kàu-hōe-pò* (1892 nî 1 goe̍h – 1892 nî 12 goe̍h)
* *Tâi-lâm-hú-siâⁿ Kàu-hōe-pò* (1893 nî 1 goe̍h – 1905 nî 12 goe̍h)
* *Tâi-lâm Kàu-hōe-pò* (1906 nî – 1913 nî 6 goe̍h)
* *Tâi-oân Kàu-hōe-pò* (1913 nî 7 goe̍h – 1932 nî 4 goe̍h)
* *Tâi-oân Kàu-hōe Kong-pò* (1932 nî 5 goe̍h – 1942 nî)

## Le̍k-sú
So͘-kat-lân kòe Tâi-oân ê Tiúⁿ-ló-kàu soan-tō-su Má Ngá-kok hòng-hiàn beh tī Tâi-oân ìn sin-bûn-chóa ê ìn-soat-ki tī 1881 nî sàng kàu Tâi-oân, tāi-seng sī Pa Khek-lé bo̍k-sú tńg So͘-kat-lâng o̍h ki-su̍t liáu-āu, chiah tī Tâi-oân siat Chū-tin-tông (āu--lâi ê Tâi-oân Kàu-hōe Kong-pò-siā), ìn Tâi-oân Hú-siâⁿ Kàu-hōe-pò hoat-hêng.

## Goā-pō͘ liân-kiat

* http://www.pctpress.com.tw/about-pct.htm 
* http://140.109.185.220/eduhis6.pdf
* Loā Éng-siông: Tâi-oân Kàu-hōe Kong-pò, Kàu-hōe Sú-ōe
* TÂI-OÂN Pe̍h-ōe-jī Bûn-hiàn-koán (http://pojbh.lib.ntnu.edu.tw/script/artical-dtap.htm )

Lūi-pia̍t:Pe̍h-oē-jī
Lūi-pia̍t:Hoat-hêng tī Tâi-oân ê sin-bûn-chóa
*
Jamaica

**Jamaica**, tī Carib-hái ê kok-ka, Cuba ê lâm-hong, Hispaniola-tó ê sai-hong.

## Tē-lí

Lūi-pia̍t:Tó-kok
Nāi-kèng-kì

**Nāi-kèng-kì** (Hàn-jī: 荔鏡記), pia̍t-miâ **Tân Saⁿ Gō͘-niû** (陳三五娘), sī chhut-miâ ê Bân-lâm-gú hì-bûn. Chú-iàu iōng Tiô-chiu im kap Choân-chiu im. Gián-kiù Bân-lâm-gí khaú-gí bûn-ha̍k tiōng-iàu ê bûn-hiàn.

## Pán-pún
*Bêng Khan-pún (明刊本): Choân-chiu, Tiô-chiu lām-siá.
*Bêng Ka-chēng (嘉靖) Khan-pún
*Bêng Bān-le̍k (萬曆) Khan-pún: Tiô-chiu im
*Chheng Sūn-tī (清順治) Khan-pún
*Chheng Kong-sū (光緒) Khan-pún
Chhit-goe̍h-pòaⁿ

Kū-le̍k 7 goe̍h 15 sī **tiong-goân phó·-tō·** (), it-poaⁿ mā tiāⁿ-tiāⁿ kā kiò-chò **chhit-goe̍h-poàⁿ** (). Tâi-oân thoân-thóng kū-le̍k ê 7 goe̍h sī kúi-goe̍h, 15 chit-kang ài pài hó-hiaⁿ-tī. Chit-ê phó͘-tō͘ ê lē sī ùi hu̍t-kàu ê Û-lân-pûn (*Ullambana*) lâi-·ê, chóng-·sī tī Tâi-oân bîn-kan phó͘-tō͘ khah bô hu̍t-kàu ê khì-bī.

## Iân-iû
Phó͘-tō͘ ê iân-iû ū chin chōe kóng-hoat kap thoân-soat, chú-iàu sī kā *[[Pu̍t Soeh Û-lân-pûn Keng]]* ê lōe-iông the̍h-lâi ka-iû-thiam-chhò͘. Chı̍t-ê kóng-hoat sī án-ne:

:Bo̍k-kian-liân (目犍連, Maudgalyayana) sī Pu̍t ê mn̂g-seng, i siōng-gâu tián sîn-thong. Ū-chı̍t-jı̍t i ê sîn-hûn chhut-thé, khì kàu se-thian, khoàⁿ-tio̍h i kòe-sin ê lāu-pē tī hia khā-khí, i kám-kak chin móa-ì. Sòa-·lâi i koh khì kàu tē-ga̍k, bô tiuⁿ-tî soah khoàⁿ-tio̍h in lāu-bú tūi-lo̍h ngō͘-kúi-tō teh siū-khó͘, koh iau koh koâⁿ, chhōe bô mı̍h-kiāⁿ thang chia̍h mā chhōe bô saⁿ thang chhēng. Kò͘-kaⁿ-ê kā kóng, in lāu-bú chāi-siⁿ siūⁿ am-tham, chhut-ke-lâng lâi kā pun, i lóng m̄ pun-·lâng, chit-má èng-kai chò ngō͘-kúi, éng-oán bô-hoat-tō͘ chia̍h-pá-chhēng-sio. Bo̍k-kian-liân khoàⁿ-liáu put-jím-sim, tō tián i ê sîn-thong, piàn-chhut 1-tè-toh ê chiú-chhài hō͘ chia̍h. In lāu-bú beh khì chia̍h ê sî, nâ-âu-kóng soah kui-ê kiu-·khí·lâi, bô-hoat-tō kā chhài thun-lo̍h-pak. Bo̍k-kian-liân koh piàn-chhut 1-su saⁿ hō͘ chhēng, in lāu-bú chı̍t-chhun-chhiú bak-tio̍h saⁿ, saⁿ soah sio-·khí·lâi. Bô-tā-ôa, Bo̍k-kian-liân tńg-khì mn̄g Pu̍t kóng, ài choáⁿ-iūⁿ chiah ōe-tàng kiù in lāu-bú. Pu̍t kóng, sîn-thong put-te̍k gia̍p-le̍k, ài cha̍p-hong chiòng-seng tâng-chê hoat-goān chiah ū hoat-tō͘. Tō kà i tī 7 goe̍h 15 hit-kang, chhiáⁿ cha̍p-hong chiòng-seng pī-pān pe̍h-pn̄g, ngó͘-kó, hiuⁿ-chek, sóe kha-chhiú-bīn chúi téng-téng, kiòng-iáng cha̍p-hong tāi-tek chiòng-cheng, chò kong-tek hō͘ 7-sè lāi ê pē-bú, án-ne chiah ōe-tàng sūn-soah kiù-tio̍h Bo̍k-kian-liân ê lāu-bú.

Chit-ê pò͘-si hō͘ chhut-ke-lâng ê chô-hoat, chiah tauh-tauh-á piàn chò chè-pài hó-hiaⁿ-tī.

## Kok-tē ê lē
### Chúi-teng

### Chhiúⁿ-ko͘

### Pài Tē-ki-chú

## Goā-pō· liân-kiat
* http://jing.loxa.edu.tw/ghost.html
Ngô͘ Siú-lé

**Ngô· Siú-lé** (Hàn-jī: 吳守禮, ) sī chhut-miâ ê Bân-lâm-gú ha̍k-chiá. 1909 nî chhut-siⁿ tī Tâi-oân Tâi-lâm. Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k ê bûn-chèng-ha̍k-pō· bûn-ha̍k-kho tang-iûⁿ-bûn-ha̍k choan-kong. Tī Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k ê sî, ka gián-kiù hôa-gí, bân-lâm-gí, kap lâm-tó·-gí ê 小川尚義 o̍h gí-giân-ha̍k.

## Tiōng-iàu ê tù-chok
**Hok-kiàn-gí gián-kiù tō-lūn* (1949 nî)
**Tâi-oân-séng thong-chì gí-giân-phiⁿ* (1954 nî)
**Kīn 50 nî lâi Tâi-gí gián-kiù ê chóng sêng-chek* (1955 nî)
**Tâi-oân hong-giân bo̍k-lio̍k* (1970 nî)
**Bâm-Tâi hong-gián gián-kiù-chi̍p* (1994 nî)
**Kok-Tâi tùi-chiàu oa̍h-iōng sū-tián* (2000 nî)

## Goā-pō· liân-kiat
*http://www.ylib.com/author/wusoli/
*http://olddoc.tmu.edu.tw/chiaushin/
FIFA

**FIFA** (tha̍k "fi-fa", choân-miâ **Fédération Internationale de Football Association**, ì-sù sī "Kok-chè Kha-kiû Hia̍p-hoē Liân-bêng") sī koán-lí kha-kiû ūn-tōng ê kok-chè cho͘-chit, chóng-pō͘ siat tī Sūi-se Zürich.

FIFA tī 1904 nî 3-goe̍h 21, Paris, sêng-li̍p. In chí-phài 4-ūi tāi-piáu chham-ka Kok-chè Kha-kiû Hia̍p-hoē Lí-sū-hoē (IFAB), só͘-í tùi kha-kiû ê phiau-chún kui-chek ū koat-tēng-koân.

In hām kúi-nā-ê tē-khu-sèng ê hun-cho͘-chit saⁿ-kap hoa̍t-lo̍h kha-kiû ūn-tōng ê hoat-tián.

* AFC - (A-chiu)
* CAF - (Hui-chiu)
* CONMEBOL - (Lâm-bí-chiu)
* CONCACAF - (Pak/Tiong Bí-chiu)
* OFC - (Tāi-iûⁿ-chiu)
* UEFA - (Europa)

FIFA ta̍k-nî kí-pān Kha-kiû Sè-kài-poe, Cha-bó͘ ê Kha-kiû Sè-kài-poe, téng-téng ê toā-hêng pí-sài.

## Goā-pō͘ liân-kiat

* FIFA ê chām

Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Lūi-pia̍t:Kok-chè cho͘-chit
Edvard Munch

**Edvard Munch** (1863 nî 12-goe̍h 12, Løten - 1944 nî 1-goe̍h 23, Ekely, Oslo hū-kīn) sī 1-ūi Norge-kok ê Piáu-hiān-chú-gī oē-ka.  I chiōng lâng sim-lí-te̍k ê khó·-thàng chò 1 ê kiông-lia̍t ê chhú-lí, tùi 20 sè-kí chho·-kî ê Tek-kok Piáu-hiān-chú-gī siong-tong ū éng-hióng.

Lâng jīn-ûi i ê *[[Âu-kiò]]* (1893; pún-té hō·-chò *Choa̍t-bāng*) hoat-hui chhut lâng chûn-chāi ê kan-khó·, sī chit ê chōng-hóng ê tāi-piáu-chok.  Che kiám-chhái sī i siōng-kài chhut-miâ ê chok-phín.

## Goā-pō· liân-kiat
* Munch Bí-su̍t-koán  (Eng-bûn, Norge-bûn)
** Éng-kiú siu-chông 
* Munch Gallery  (Eng-bûn, Norge-bûn)
* Art Gallery - Edvard Munch
Athens

**Athens** (), mā thang hoan-e̍k chò **A-tián** (), sī Hi-lia̍p Kiōng-hô-kok ê siú-to͘ kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī.

1896 nî kap 2004 nî ê Hā-kùi Olympic Ūn-tōng-hoē tiàm Athens kí-pān.

## Chham-khó

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Khó͘ Tē-san

**Khó· Tē-san** (许地山; 1893 – 1941), gôan-miâ **Khó· Chàn-khun** (许赞堃), hō (号) kiò-chòe **Tē-san** , pit-miâ **Lo̍h Hoa-seng** (落花生). Hok-kiàn Chiang-chiu-lâng. 

## Keng-le̍k
*1911 nî – 1917 nî tiong-kan, Khó· Tē-san bat tī **Theng-Chiang Liông-su O̍h-tn̂g** (汀漳龙师学堂) kah **Séng-li̍p Jī-su** (省立二师) chò lāu-su, lō·-bóe khó ji̍p **Iàn-kiaⁿ Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ** (燕京大学文学院). 
*1920 nî pit-gia̍p, the̍h-tio̍h **bûn-ha̍k ha̍k-sū** ê bûn-phêng. Liáu-āu, Khó·--sian chham hó-pêng-iú **Kû Chhiu-pe̍k** (瞿秋白), **Tēⁿ Chín-to̍k** (郑振鐸) in nn̄g-lâng tàu-tīn chhòng-pān pian-chi̍p hit-sî ê chheng-liân tho̍k-bu̍t ( 1-chióng cha̍p-chì ) *Sin siā-hōe sûn-khan* (新社会旬刊), chú-tō su-sióng sī **hóan tē-kok chú-gī, hóan hong-kiàn chú-gī**. Lēng-gōa, mā koh hām khî-thaⁿ 12-ê **tì-sek chheng-liân** thīn-thâu, chó·-chit liáu **Bûn-ha̍k Gián-kiù-hōe**, bo̍k-tek sī beh thui-sak bûn-ha̍k ê hoat-tián, iōng bûn-ha̍k lâi kái-chō kok-bîn ê su-ûi kah jîn-seng. 
*1923 nî ~ 1924 nî, tī Bí-kok **Ko-lun-pit-a Tāi-ha̍k** (Columbia University) ha̍k-si̍p, pit-gia̍p liáu-āu the̍h-tio̍h **bûn-ha̍k sek-sū** ê ha̍k-ūi. Che í-āu, koh chóan-khì **Giû-chin Tāi-ha̍k** (Oxford University) ê Gián-kiù-īⁿ, tī hia gián-kiù **Chong-kàu-sú, [[Ìn-tō·]] Tiat-ha̍k, Hōan-bûn (梵文), Bîn-sio̍k-ha̍k** chià-ê ha̍k-kho. 
*1926 nî, tī Ìn-tō· ê 1-só· tāi-ha̍k ha̍k-si̍p Hōan-bûn kah Hu̍t-ha̍k. 
*1928 nî ~ 1930 nî, bat chò kòe **Iàn-kiaⁿ Tāi-ha̍k** Bûn-ha̍k-īⁿ, Chong-kàu-īⁿ ê kàu-siū, iū-koh tī Pak-kiaⁿ Tāi-ha̍k, Chheng-hôa Tāi-ha̍k kah **Pak-kiaⁿ Su-hōan Tāi-ha̍k Le̍k-sú-hē** kiam-chit. 
*1933 nî, Tiong-san Tāi-ha̍k chò sian-siⁿ. 
*1934 nî, koh-1-pái khì Ìn-tō· gián-kiù chong-kàu. 
*1935 nî, chiâⁿ-chòe Hiong-káng Tiong-bûn Tāi-ha̍k Bûn-ha̍k-īⁿ ê chú-jīm kàu-siū, koh tam-jīm **Hiong-káng Tiong-Eng Bûn-hòa Hia̍p-hōe** chú-se̍k, **Tiong-hòa Chôan-kok Bûn-gē-kài Khòng-te̍k Hia̍p-hōe Hiong-káng Hun-hōe** siông-bū lí-sū. Khong-Ji̍t chiàn-cheng po̍k-hoat liáu-āu, bat chham-ú khòng-chiàn soan-thôan. 
*1941 nî 8 ge̍h 4 hō, in-ūi kòe-tō· chhiau-hôan lô-lo̍k, tō-tì sim-chōng-pīⁿ hoat-chok, chhiúⁿ-kiù bô-hāu, kòe-sin. 

## Phêng-kè
Khó· Tē-san hō· lâng khòaⁿ-chòe sī Tiong-kok hiān-tāi tù-miâ ê ha̍k-chiá, chok-ka kah khòng-Ji̍t ài-kok chì-sū. Khó·--sian-siⁿ chāi-siⁿ ê sî-chūn, tn̂g-kî tī-leh chheng-chhú bîn-chú chū-iû, hóan-khòng chhim-lio̍k, kah tui-kiû kek-bēng lí-sióng, i ūi kok-ka kah bîn-cho̍k chò-chhut ê kòng-hiān ta̍t-tit o-ló. 
　　 
## Chham-khó chu-liāu
*《许地山选集》, 1951年, 开明书店出版 (中国) 
*《许地山选集》(上下卷), 1958年, 人民文学出版 (中国)
Gê-chiu-iām

**gê-chiu-iām**: 
Gê-chiu-iām hiān-chú-sî iah-sī jîn-lūi chiâⁿ phó·-phiàn ê chi̍t-pēⁿ.  Chiù-khí ê hoat-pēⁿ-lu̍t tng-te̍h khoài-sok kàng-kē, iû-kî sī pak-poàⁿ-kiû, gê-chiu-iām ê sî-kiâⁿ thêng-tō· kan-tāⁿ ū sió-khoá kàng-kē.  Gê-chiu-iām sī chùi-khí ê chi-chhî chho·-chit ê chi̍t-pēⁿ, sī khí-khún-pan lúi-chip só· ín-khí.  I tiāⁿ-tiāⁿ sī ùi gê-gîn-iām hoat-tián lâi--ê; m̄-koh m̄-sī ta̍k-ê gê-gîn-iām lóng-ē hoat-tián sêng gê-chiu-iām.Bî-seng-bu̍t (pēN-gôan) ê sȯ̀-lio̍ng kap to̍k-sèng í-ki̍p sok-chú ê té-khòng-la̍t piàn-sȯ̀ (bián-ek chōng-thāi) sī gê-chiu-chȯ-chit phò-hāi ê chōng-thāi kap chìn-tián ê chú-iàu koat-tēng in-sȯ̀.
Gê-i-ha̍k

**Gê-i-ha̍k** (Hàn-jī: 牙醫學, Eng-gí: *Dentistry*; **khí-kho**, **gê-kho**) sī gê-kho kho-ha̍k ê èng-iōng. Khí-kho i-seng sī gê-i-ha̍k ê choan-gia̍p jîn-oân. Tī toā-pō·-hūn ê kok-ka, beh chiâⁿ-chò khí-kho i-seng, su-iàu kúi-nā-nî ê tāi-ha̍k kàu-io̍k (4 nî kàu 8 nî) kah si̍t-chāi ê lîm-chhn̂g hùn-liān.

Chhùi-khí ê kiān-khong sī gê-i-ha̍k koan-sim ê gī-tê chi-it, khiok-sī m̄-sī î-it ê tê-bo̍k.

## Lîm-chhn̂g gê-i-ha̍k

* Gê-chhóe-pēⁿ-ha̍k (Hàn-jī:牙髓病學, Eng-gí: *Endodontics*)
* Gê-thé ho̍k-hêng-ha̍k (牙體復形學, *Operative dentistry*)
* Kháu-khiuⁿ kap go̍k-gân-bīn gōa-kho-ha̍k (口腔暨顎顏面外科學, *Oral and maxillofacial surgery*)
* Khí-go̍k kiáu-chèng-ha̍k (齒顎矯正學, *Orthodontics*)
* Jî-tông gê-kho-ha̍k (兒童牙科學, *Pedodontics*)
* Gê-chiu-pēⁿ-ha̍k (牙周病學, *Periodontics*)
* Gān-ho̍k gê-kho-ha̍k (贗復牙科學, *Prosthodontics*)
* Gê-kho chèng-si̍t-ha̍k (牙科種植學, *Dental implantology*)

## Ki-chhó· gê-i-ha̍k

* Gê-kho kong-kiōng ōe-seng-ha̍k (牙科公共衛生學, *Dental public health*)
* Gê-kho hoat-i-ha̍k (牙科法醫學, *Forensic odontology*)
* Gê-kho hòng-siā-sòaⁿ-ha̍k (牙科放射線學, *Oral radiology*)
* Khaú-khiuⁿ pēⁿ-lí-ha̍k (口腔病理學, *Oral pathology*)
* Khaú-khiuⁿ kái-phòa-ha̍k (口腔解剖學, *Oral anatomy*)
* Gê-thé hêng-thài-ha̍k (牙體形態學, *Dental morphology*)
* Khaú-khiuⁿ cho·-chit-ha̍k (口腔組織學, *Oral histology*)
* Gê-kho io̍h-lí-ha̍k (牙科藥理學, *Oral pharmacology*)
* Gê-kho châi-liāu-ha̍k (牙科材料學, *Dental material*)
* Ngáu-ha̍p-ha̍k (咬合學, *Occlusion*)

## Tâi-oân ê gê-i ha̍k-hē

* Tâi-oân Tāi-ha̍k I-ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē
* Tâi-pak I-ha̍k Tāi-ha̍k kháu-khiuⁿ i-ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē
* Ko-hiông I-ha̍k Tāi-ha̍k kháu-khiuⁿ i-ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē
* Tiong-san I-ha̍k Tāi-ha̍k kháu-khiuⁿ i-ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē
* Tiong-kok I-io̍h Tāi-ha̍k i-ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē
* Iông-bêng Tāi-ha̍k gê-i ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē
* Kok-hông I-ha̍k-īⁿ gê-i ha̍k-hē

Beh tha̍k Tâi-oân ê gê-i ha̍k-hē ài ko-tiong pit-gia̍p, keng-kòe tāi-ha̍k liân-khó hun-hoat, he̍k-sī chham-ka thui-chiàn chin-chhì. Siu-gia̍p 6 tang, chòe-āu 1 tang ài khí pēⁿ-īⁿ si̍t-si̍p. Pit-gia̍p liáu-āu ài keng-kòe kok-ka khó-chhì ki̍p-keh chiah ē-tàng chò gê-i-su. 
 
## Gōa-pō· liân-kiat
*牙醫史大事紀 
*
Gê-thé ho̍k-hêng-ha̍k

**Gê-thé ho̍k-hêng-ha̍k** (Ji̍t-gí: 保存修復学) sī gê-i-ha̍k ê 1 ê choan-kho.

Chiù-khí sī gê-thé ho̍k-hêng-ha̍k siāng chia̍p tú--tio̍h ê pēⁿ.
Tân Tiong-hô (pâi-kiû kàu-liān)

**Tân Tiong-hô** (陳忠和), Hok-kiàn-séng Chiang-chiu Liông-hái lâng, 1957 nî 10 ge̍h 2 hō chhut-sì, hiān-jīm **[[Tiong-kok]] Kok-ka Lú-chú [[Pâi-kiû]]-tūi** chú-kàu-liān. 

## Keng-le̍k
*1976 nî, Hok-kiàn Lâm-chú Pâi-kiû-tūi tūi-ôan. 
*1979 nî, tī Kok-ka Lú-chú Pâi-kiû-tūi tam-jīm phôe-liān kàu-liān. 
*1986 nî, tam-jīm Hok-kiàn Lú-chú Pâi-kiû-tūi kàu-liān. Sêng-chek sī : Chôan-kok Lú-pâi Kah-kip Liân-sài tē-3-miâ, Tē-6-kài Chôan-kok Ūn-tōng-hōe kòan-kun. 
*1989 nî, tam-jīm Kok-ka Lú-pâi chō·-lí kàu-liān, hia̍p-chō· chú-kàu-liān **Ô· Chìn**. 
*1993 nî, Hok-kiàn Lú-pâi chú-kàu-liān, chhōan-niá Hok-kiàn Lú-pâi àn kah-B seng-kip kàu kah-A 
*1995 nî, tò-tńg-khì Kok-ka Lú-pâi, hia̍p-chō· chú-kàu-liān **Lông Pêng**. 
*1999 nî, hia̍p-chō· chú-kàu-liān **Ô· Chìn**, pang-chō· Kok-ka Lú-pâi iâⁿ-tit Tē-10-kài A-chiu Lú-pâi Kím-phiau-sài kòan-kun, Te-8-kài Sè-kài Lú-pâi-sài tē-5-miâ, Te-27-kài Ò-ūn-hōe te-5-miâ. 
*2001 nî nî-thâu, koh-1-pái chìn-ji̍p Kok-ka Lú-chú Pâi-kiû-tūi, chhut-jīm chú-kàu-liān ê chit-bū. 
*2004 nî 8 ge̍h 28 hō, chhōa-niá Kok-ka Lú-pâi theh-tio̍h Tē-28-kài Ò-ūn-hōe lú-pâi pí-sài ê kim-pâi. 

## Phêng-lūn
Tân Tiong-hô tī Tiong-kok Lú-pâi kang-chok 20-gōa-nî, i sèng-chêng un-hô, chò-lâng tiong-hō· kó·-ì, chò tāi-chì kut-la̍t koh tiám-tîn. Tân--sian tī 2001 nî chèng-sek chiūⁿ-jīm Kok-ka Lú-pâi chú-kàu-liān ê sî, gōa-kài tùi i ê phêng-kè sī " 1-ê chin sè-jī ê lâng ", chin chōe lâng kóng i chit-chióng un-hô ê kò-sèng bô sek-ha̍h chò chú-kàu-liān. Put-jī-kò, Tân--sian khiok-sī bô tông-ì pa̍t-lâng tùi i ê phêng-kè, i kóng ka-tī " m̄-sī 1-ê un-hô ê lâng, kāng-kóan ū chin khut-kiông ê kò-sèng kah phek-le̍k ". Sū-si̍t chèng-bêng Tân--sian kóng liáu bô-m̄-tio̍h, chêng i hōaⁿ-ke liáu-āu, Kok-ka Lú-pâi sio-liân-sòa iâⁿ-tit chin chōe sè-kài-kip pí-sài ê kòan-kun. Chòe-kīn Tī Hi-lia̍p Ngá-tián-chhī kú-pàn ê Tē-28-kài Ò-ūn-hōe, Tân Tiong-hô chhōa-tio̍h i ê Kok-ka Lú-pâi tē-chú, **kòe-ngó·-koan, chám-lio̍k-chiòng**, chòe-āu iâⁿ-tit kim-pâi.
Chù-im-bûn

**Chù-im-bûn** sī toā-liōng iōng Chù-im-hû-hō siá-chok ê sin-hêng Hoâ-gí bûn-thé.  ū-sî hō-chò **kó·-chui-bûn**.

Chù-im-bûn sī 21 sè-kí cho·-kî Tâi-oân siàu-liân-á bûn-hoà ê piáu-hiān chi-it, iû-kî tī bāng-lō· téng-koân ê lūn-toâⁿ te̍k-pia̍t phó·-phiàn.

Tâi-oân ê pò-choá mûi-thé tiāⁿ-tiāⁿ lī-iōng Chù-im-bûn chò sin-bûn sū-kiāⁿ lâi hoat-hui, it-poaⁿ kā chù-im-bûn ê bûn-hoà tòng-chò Hoâ-bûn kàu-io̍k sit-pāi ê chèng-thâu.  Chù-im-bûn mā hō· lâng chún-chò chhiò-khoe lâi gī-lūn.

Chù-im-bûn ū-sî mā thàu-lām Hō-ló-oē hoat-im ê oē-gí, he̍k-chiá hóng Tâi-oân Kok-gí ê hoat-im.

## Goā-pō· liân-kiat

* http://ntu.csie.org/~piaip/bpmf/ 
* http://magazines.sina.com.tw/newtaiwan/contents/432/432-013_1.html 
* http://yam.udn.com/yamnews/daily/2211497.shtml
Âu-kiò

***Âu-kiò*** (*Skrik*, 1893) sī Norge oē-ka Edvard Munch ê tô·, chiâⁿ chē lâng kám-kak sī Piáu-hiān-chú-gī-phài ê 1 ê tāi-piáu-chok, mā sī i it-seng siōng kài chhut-miâ ê chok-phín. It-poaⁿ jīn-ûi chit tiuⁿ tô· oē-chhut hiān-tāi-lâng hiông-hiông hoat-kak tio̍h chûn-chāi ê khó·-thàng, chū án-ne lâi háu. Tô· ê poē-kéng oē--ê sī ùi Ekeberg (Oslo ê kau-khu) khoàⁿ--koè-khì ê Oslo fjord.

Munch lóng-chóng oē 4 ê pán-pún. Kî-tiong siōng chhut-miâ--ê sī 1 tiuⁿ iōng tempera gân-liāu oē tī choá-pang--ê (83.5 × 66 cm, khǹg tī Oslo ê Munch Bí-su̍t-koán) kap lēng-goā 1 tiuⁿ iōng iû, tempera, pastel oē--ê (91 × 73.5 cm, tī Oslo ê Kok-ka Oē-lóng), mā sī oē tòa choá-pang téng. Tē-3-tiuⁿ oan-nā tī Munch Bí-su̍t-koán. Tē-4-tiuⁿ tī su-jîn ê chhiú--lìn. I āu--lâi koh kā kái chò 1 tiuⁿ chio̍h-pang-tô·.

## Oē ê goân-thâu

Munch ka-tī án-ne siá--ê:

: *Goá hām 2-ūi pêng-iú iân 1 tiâu sió-lō· kiâⁿ – ji̍t-thâu tng leh lo̍h-soaⁿ – hut-jiân-kan thiⁿ pìⁿ hoeh hiah âng – goá thêng--lo̍h-lâi, lâng kám-kak siān, tō phēng tī 1 ê lî-á – tī chheⁿ-o·-sek ê fjord kap siâⁿ ê téng-koân, ū hoeh-sek ê hoé kap hoé ê chhùi-chi̍h – goá ê pêng-iú kè-sio̍k kiâⁿ, ah goá chiau-sim khiā tiàm hia gi̍h-gi̍h-chùn – goá kám-kak-tio̍h ū bû-kài ê háu-siaⁿ chhng koè tāi-chū-jiân.*

Só·-í ū lâng jīn-ûi tô·--ni̍h ê hit ê lâng m̄ sī teh háu, sī teh chiam-tùi "chhng koè tāi-chū-jiân" ê háu-siaⁿ kám-kak choa̍t-bāng.

## Bí-su̍t-chha̍t ê bo̍k-phiau

Tī 1994 nî 2-goe̍h 12, Kok-ka Oē-lóng hit tiuⁿ hō· lâng thau-the̍h khì, kàu-kah 5-goe̍h 7 chiah the̍h--tńg-lâi.

Munch Bí-su̍t-koán hit tiuⁿ (hām i ê *Madonna*) mā tī 2004 nî 8-goe̍h 22 hō· lâng tùi piah-téng pak cháu. Tī 2006 nî 8 goe̍h 31, Norge kéng-chhat soan-pò͘ 2 tiuⁿ tô͘ ū chhoē tio̍h ah.

## Goā-pō· liân-kiat

* Oslo ê Munch Bí-su̍t-koán
Edward Said

**Edward Wadie Said** () sī 1-ê chhut-miâ ê bûn-ha̍k lí-lūn ha̍k-chiá kiam phêng-lūn-ka. I mā sī Palestine ê chèng-tī ūn-tōng-chiá. I thê-chhut tang-hong-chú-gī chit-ê lūn-soat.

## Tù-chok

* *After the Last Sky* (1986)
* *Beginnings* (1975)
* *Blaming the Victims* (1988)
* *Covering Islam* (1981)
* *Criticism in Society*
* *Culture and Imperialism*
* *Jewish Religion, Jewish History* (Oē-thâu)
* *[[Joseph Conrad]] and the Fiction of Autobiography* (1966)
* *Literature and Society* (1980)
* *Musical Elaborations* (1991)
* *Nationalism, Colonialism, and Literature*
* *Orientalism* (1978)
** *Orientalisme* (1980)
* *Out of Place* (1999) (hôe-e̍k-lio̍k)
* *Parallels and Paradoxes* (hām Daniel Barenboim)
* *The Pen and the Sword* (1994)
* *The Politics of Dispossession* (1994)
* *The Question of Palestine* (1979)
* *Reflections on Exile* (2000)
* *Representations of the Intellectual* (1994)
* *The World, the Text and the Critic* (1983)

### Bûn-chiuⁿ chi̍p
* *Edward Said: A Critical Reader*
Olympic Ūn-tōng-hoē

**Olympic Ūn-tōng-hoē**, mā ū kóng **Ò-ūn-(hoē)**, **Ò-lîm-phit-khek**, Tâi-oân-ōe tiāⁿ kóng **O͘-lím-phih-kuh**, sī 1 ê kok-chè-sèng ê ūn-tōng-hoē, pí-sài chin chē hāng, múi 4 nî kí-pān 1 piàn. Che pún-té sī kó͘-chá Hi-lia̍p kok chi-kan ê pí-sài, āu--lâi tn̄g--khì, kàu-kah 19 sè-kí boé-kî chiah iû 1-ūi Hoat-kok hoâ-cho̍k Pierre de Coubertin têng-sin khai-sí. Tùi 1896 nî kàu taⁿ, múi 4 nî lóng ū kí-pān, kan-na 2 pái Sè-kài Tāi-chiàn làng-koè.

Olympic Ūn-tōng-hoē iû Kok-chè Olympic Uí-oân-hoē (**IOC**) lâi chú-chhui.

## Hiān-tāi Olympic Ūn-tōng-hoē ê chióng-lūi
### IOC chú-chhui
* Hā-kùi Olympic Ūn-tōng-hoē
* Tang-kùi Olympic Ūn-tōng-hoē
* Hā-kùi Chheng-liân Olympic Ūn-tōng-hoē
* Tang-kùi Chheng-liân Olympic Ūn-tōng-hoē

### IOC ún-chún
* Te̍k-sû Olympic Ūn-tōng-hōe

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
* Kó͘-tāi Olympic Ūn-tōng-hōe
* Para-Olympic Ūn-tōng-hōe
* Sè-kài Ūn-tōng-hoē
Lí Kong-chiân

**Lí Kong-chiân** (李光前, 1893 nî ~ 1967 nî ), Hok-kiàn Chôan-chiu Lâm-oaⁿ lâng. Chāi-seⁿ ê sî, sī Tang-lâm-a Tn̂g-lâng siā-hōe seng-lí-kài ê chhōa-thâu-lâng, Sin-ka-pho **Lâm-ek Chhiū-leng Kong-si** ê chhòng-pān-jîn. Li kong-chiân bat chò-kòe **Má-lâi-a Tiong-hôa Chóng-siong-hōe** chú-se̍k kah **Sin-ka-pho Tiong-hôa Chóng-siong-hōe** chú-se̍k. 1964 nî Má-lâi-se-a chòe-ko gôan-siú sù hō· Lí--sian-siⁿ **P. M. N.** (Panglima Mangku
Negara; hō·-kok chiong-kun) ê kong-êng chheng-hō. 

## Kiû-ha̍k
Lí Kong-chiân chhut-sī ti Lâm-oaⁿ-kōan **Phû-chhiûⁿ**-hiong (南安县芙蓉乡), chò gín-á sî-tāi, i tī ka-hiong ê Hàn-o̍h-á tha̍k-kòe nn̄g-saⁿ-nî chu (chheh), hit-ê sî-chūn in lāu-pē tòe lâng kòe-hoan khì Sin-ka-pho chò sió-pún seng-lí. 10 hōe hit-nî, i ôan-á tòe lāu-pē khì Hoan-pêng, tī hia tha̍k-ôan sió-ha̍k. Kàu-kah 15 hōe hit-1-nî, hit-sî ê Sin-ka-pho **Tiong-hôa Chóng-siong-hōe** chú-se̍k chàn-chō· i tò-tńg-khì Tiong-kok Lâm-kiaⁿ **Kì-lâm O̍h-tn̂g** ha̍k-si̍p. 1911 nî, Lí Kong-chiân khó-ji̍p Pak-kiaⁿ **Chheng-hôa O̍h-tn̂g**, lō·-bóe iū-koh chóan-ha̍k khì Tông-san (唐山) **Lō·-khòng Choan-bûn O̍h-tn̂g** (āu-lâi kiò-chò Kau-thong Tāi-ha̍k ). Bô-gî-gō· soah-lâi tú-tio̍h Tiong-kok hoat-seng Sin-hāi kek-bēng, o̍h-tn̂g thêng-khò. Ko·-put-jî-chiong, Lí Kong-chiân chôaⁿ tò-tńg-khì Sin-ka-pho, bô-lōa-kú i iū-koh khó-ji̍p Sin-ka-pho chèng-hú chhòng-pān ê **Chhek-liông Choan-kho Ha̍k-hāu**.

## Keng-siong
Chiâⁿ-lâng liáu-āu, Lí Kong-chiân hōaⁿ-tiāⁿ sìn-sim, kiâⁿ-ji̍p seng-lí lō·. Lí Kong-chiân chò seng-lí ū 1-ê phiat-pō·, to̍h-sī bān-hāng tāi-chì kah lâng po̍ah-sìn-iōng, i chhòng-li̍p ê **Lâm-ek Chhiū-leng Kong-sī** (南益树胶公司), keng-le̍k kòe **sè-kài keng-chè gûi-ki** kah kāng hâng-gia̍p chi-kan kek-lia̍t ê kèng-cheng, iu-gôan tn̂g-kî Ōng-phà-phà. I ê seng-lí ná chò ná tōa, kong-si chin kín to̍h hoat-tián chiaⁿ-chòe Tang-lâm-a it-lia̍p-it ê tōa-hêng khì-gia̍p, keng-êng ê hōan-ûi chú-iàu pau-koat **chhiūⁿ-ni hn̂g, chhiūⁿ-ni ka-kang-chhiúⁿ, ông-lâi hng, ông-lâi ka-kang-chhiúⁿ**. Che í-āu, Lí Kong-chiân mā chiâⁿ-chò sòa Tân Kah-kiⁿ chi-āu ê **chhiūⁿ-leng tāi-ông** (橡胶大王), **Hôa-siong siú-hù kah chhōa-thâu-lâng**. 

## Kòng-hiàn
Lí Kong-chiân sī Tân Kah-kiⁿ ê kiáⁿ-sài. Kah i ê tiūⁿ-lâng kāng-khóan, Lí Kong-chiân mā-sî 1-ê jia̍t-sim hû-tî kàu-io̍k sū-gia̍p ê seng-lí-lâng, chêng-āu tī kò·-hiong Lâm-oaⁿ-kōan khai-pān chin chōe ha̍k-hāu.
Bîn-chú Hêng-tōng Tóng

**Bîn-chú Hêng-tōng Tóng** (Hàn-jī: 民主行动党, Má-lâi-gú: *Parti Tindakan Demokratik*, Eng-gú: *Democratic Action Party*, kán-chheng **DAP**) sī Má-lâi-se-a hiān-chú-sî siōng toā ê hui-chong-kàu sèng-chit ê hoán-tùi-tóng.  I chú-iàu ê chi-chhî-chiá sī to·-chhī ê Hoâ-jîn soán-bîn, te̍k-pia̍t sī tī Penang. 

DAP ê chiân-sin sī Má-lâi-se-a ê Jîn-bîn Hêng-tōng Tóng, m̄-koh Sin-ka-pho thoat-lî Má-lâi-se-a liáu-āu, lâu tī Má-lâi-se-a ê pō·-hūn chū án-ne to̍k-li̍p chhut-lâi.

DAP sī siā-hoē bîn-chú chú-gī ê chèng-tóng, tī 1967 nî ka-ji̍p Siā-hoē-chú-gī Kok-chè (SI).

Tī 2004 nî ê soán-kí, DAP tī kok-hoē iâⁿ-tio̍h 12 se̍k, chhú-thāi Má-lâi-se-a Islam Tóng (PAS, ū 7 se̍k) chiâⁿ-choè hoán-tùi-tóng.

## Goā-pō· liân-kiat

* Koaⁿ-hong chām
Ji̍t-thâu

**Ji̍t-thâu** (), ia̍h kiò **Thài-iông** (), sī lán thài-iông-hē î-it ê 1 lia̍p chheⁿ. Tē-kiû kap só·-ū kî-thaⁿ ê hêng-seng lóng lia̍h ji̍t-thâu chò chiu-choán ê tiong-sim. Ji̍t-thâu mā-sī thian-bûn-ha̍k lāi-té lán khiā ê thian-hô-hē chē-chē chheⁿ ê kî-tiong 1 lia̍p. 

In-ūi thài-iông-hē ê hêng-seng lóng àn ji̍t-thâu teh se̍h, só͘-í tī thian-bûn-ha̍k kap thài-khong lú-hêng ê kè-e̍k lāi-té, ji̍t-thâu oan-nā chin tiōng-iàu, it-poaⁿ lóng hō͘ lâng the̍h lâi ēng chòe kí-hô ê tiong-sim-tiám. Lēng-gōa thài-khong-chûn mā ē-tàng sūn thài-iông-hong lâi sái, thài-iông-hong sī ji̍t-thâu siā--chhut-lâi ê lia̍p-chí.

Thài-iông-lêng kap kong-ha̍p-chok-iōng hō͘ o̍ah-miā kā en-thu-lo͘-phi (entropy) ge̍k-choán, mā thàu-kòe chhòng-chō koh khah ho̍k-cha̍p ê hun-chú, chhin-chhiūⁿ nn̄g-pe̍h-chit kap kàⁿ-sò͘ (enzyme), lâi kā khah-bô ti̍t-sū ê hun-chú hôe-ho̍k ti̍t-sū.

Lán chòe-kīn chai-iáⁿ ū chi̍t-kóa khiā tī hái-té ê o̍ah-mi̍h, in sui-bóng chiò bē-tio̍h ji̍t-thâu, m̄-koh sī khò hòa-ha̍k-ha̍p-sêng (chemosynthesis) lâi seng-chûn--ê. In só͘ ēng--ê sī tē-kiû chiâⁿ-hêng ê sî lâu--lo̍h-lâi ê lêng-liōng. Chit-ê lia̍h-chāi-gōa, jîn-lūi mā ē-hiáu lī-iōng he̍k-iông-ha̍p kap he̍k-hun-lia̍t lâi tit-tio̍h lêng-liōng. Tî-liáu téng-bīn chiah-ê hong-sek í-gōa, lóng-chóng ê o̍ah-miā lóng tio̍h óa-khò Ji̍t-thâu téng-kôan só͘ hoat-seng ê he̍k-iông-ha̍p lâi tit-tio̍h seng-chûn su-iàu ê lêng-liōng.

Tī ji̍t-thâu téng-kôan, kheng (H, chúi-sò͘, hydrogen) hām hāi (He, helium) kap chò-hóe lâi sán-seng lêng-liōng, tī khah-óa ji̍t-thâu tiong-sim ê só͘-chāi mā ū kî-thaⁿ khah tāng ê gôan-sò͘ teh iông-ha̍p.

Ji̍t-thâu-o͘-chí ē kái-piàn tē-kiû-téng ê thiⁿ-khì, mā-ē éng-hióng tio̍h tiān-chú-khì-châi.

Lūi-pia̍t:Hêng-chheⁿ
Ōe-chheⁿ

**Thian-jiân ōe-chheⁿ** (), it-poaⁿ taⁿ hō **ōe-chheⁿ** (衛星), chun-chiàu it-tēng ê kúi-tō se̍h he̍k-chheⁿ ūn-hêng. Múi chi̍t-lia̍p he̍k-chheⁿ ê oē-chheⁿ sò͘-bo̍k bô kò͘-tēng, phì-jû-kóng tē-kiû to̍h kan-ta ū chi̍t-lia̍p thian-jiân ê oē-chheⁿ--niâ, he to̍h-sī go̍eh-niû.

## Koan-liân
* Jîn-chō ōe-chheⁿ
Thian-káu-jia̍t

**Thian-káu-jia̍t** (Eng-gú: dengue fever; 登革热), mā ū-lâng kóng **pan-soa**, sī 1-chióng **kòe-lū-sèng pēⁿ-to̍k** ín-khí ê kip-sèng thôan-jiám-pēⁿ. 

## Hoat-pēⁿ ê chêng-hêng
Siāng ki-pún ê pēⁿ-chèng sī án-ne--ê : 

# liân-sòa 3~5-kang hoat-ko-sio, 
# giâm-tiōng thâu-khak thiàⁿ, 
# ki-bah sng-thiàⁿ, kui sin-khu koan-chat thiàⁿ, 
# ba̍k-chiu-kho· (= ba̍k-o = ba̍k-u, 眼窩) thiàⁿ, 
# chhiah-sng (噁心), áu-thò· (嘔吐) kah chhut-môa-á (出疹), 
# hoat-sio kî-kan hōan-sè sûi-sî ē lâu chhùi-khí-hoeh kah phīⁿ-khang-hoeh. 

Gín-á ê pēⁿ-chèng thong-siông pí tōa-lâng khah khin. Chiâm-ho̍k-kî tāi-khài sī 3~14-kang, tio̍h-pēⁿ āu hōan-sè ē kám-kak ke̍k-tō· ê phî-lô iah-siān kah ut-chut ê chêng-hêng, ū-ê lâng pēⁿ-chêng ē ok-hòa, chhut-hoeh, hun-bê-put-chhéⁿ, sīm-chì sí-bông.
i snjshafh /jakj flhagh yghjghdj; hsj ghj.vnkrh mabjvbcbhsjBAueg fd bvfue gfuycock

## Liû-thôan ê tē-khu kah kùi-cheh
Thian-káu-jia̍t khah chia̍p chhut-hiān ê kùi-cheh sī tī hō·-kùi (joā-thiⁿ) tiong-kan a̍h-sī-kóng hō·-kùi tú-tú-hó soah ê sî-chūn. Thian-káu-jia̍t pēⁿ-chêng siōng giâm-tiōng ê só·-chāi tī Tang-lâm-a kah Latin Bí-chiu.

## Thian-káu-jia̍t án-chóaⁿ thôan-jiám
Thian-káu-jia̍t lóng-sī khò o·-kha-báng thôan-jiám--ê. O·-kha-báng khah giàn tī ji̍t--sî chhut-lâi thó-chia̍h, te̍k-pia̍t sī chá-khí-sî chhut ji̍t-thâu liáu-āu ê 2-tiám-cheng lāi kah beh-àm-á ji̍t-thâu beh lo̍h-soaⁿ chìn-chêng ê kúi-tiám-cheng lāi. Ka-sú hōan-chiá tī-leh tú-tú hoat-sio chìn-chêng kàu-kah khai-sí thè-sio kòe-āu ê 6~7-kang tiong-kan, nā koh-chài hō· báng-á tèng-tio̍h, pēⁿ-to̍k to̍h-ē seng thôan-jiám hō· báng-á, chiah-koh kòe hō· pa̍t-lâng, chòe-āu ná òe ná chōe lâng. Put-jī-kò, nā hām pēⁿ-lâng chiap-chhiok khiok-sī m̄-bián kiaⁿ kóng ē hō· i kòe--tio̍h.

## Án-chóaⁿ ū-hông

Hiān-chú-sî koh bô iú-hāu ê e̍k-biâu thang-hó ū-hông thian-káu-jia̍t. Só·-í, siōng-hó ê pān-hoat to̍h-sī phiah-bián hō· báng-thâng ka--tio̍h, tèng--tio̍h. Ū-hông báng-thâng tèng-siong ê phiat-pō͘, chhiáⁿ khòaⁿ ē-kha : 

* Chhut-gōa lú-iû ê sî, chīn-liōng khah mài chhēng té-ńg saⁿ-á kah té-khò·-á. 
* Khiā-sok ê sî, ài kéng ū khong-tiâu a̍h-sī ū se-thang ê chhù-keng. 
* Chhù-lâi-té sî-sîong iōng sat-thâng-che sì-kòe phùn-phùn--leh. Beh khùn chìn-chêng, siōng-hó ài seng nê báng-tà. 
* Ū tiâu-kiāⁿ ê sî, ē-tàng tī sin-khu téng boat khu-báng-che (phì-jû-kóng "DEET", m̄-koh gín-á nā-beh sú-iōng, to̍h-ài sòe-jī). 
* Ko·-put-chiong ài tī chhiū-nâ lāi-té kòe-mê ê sî, to̍h-ài chhôan 1-kóa-á khu-báng-che, chiong saⁿ-khò· hām báng-tà lóng-chóng kā phùn-phùn--leh.

## Tī-liâu
Ká-sú chìn-chêng bat khì-kòe thian-kàu-jia̍t pēⁿ-gôan tē, ah tò-tńg-lâi 1 go̍eh-ji̍t chi-lāi hoat-pēⁿ, iû-kî ū chhut-hoeh ê chèng-chn̄g, èng-kai ài kóaⁿ-kín khòaⁿ i-seng. Hoat-ko-sio ê sî-chūn ài iōng sio-chúi jiû sin-khu, chèng-khak ho̍k-iōng thè-sio-io̍k lâi kàng-un (phì-jû paracetamol = acetaminophen = "撲熱息痛"), m̄-thang ho̍k-iōng hâm-ū aspirin ("亞士畢靈") ê io̍k-á, nā-bô chhut-hoeh ē ke-chin giâm-tiōng. Hiān-chú-sî mā bô te̍k-hāu ê io̍k-bu̍t ē-tàng ū-hāu lâi tùi-hù thian-káu-jia̍t chhut-huih. Tī-liâu ê sî, pēⁿ-īⁿ hong-bīn ē-sái thê-kiong hú-chō·-sèng ê tī-liâu.
Siáu-káu-pēⁿ

**Siáu-káu-pēⁿ** ia̍h **kông-khián-pēⁿ** (狂犬病), 1-chióng thoân-jiám-pēⁿ, put-sî tī-leh lâng kah tōng-bu̍t (te̍k-pia̍t sī cheng-seⁿ-á) chi-kan sio kòe sio òe. 

## Jîn-lūi sī án-chóaⁿ khì òe--tio̍h--ê
Jîn-lūi ē tì-tio̍h Siáu-káu-pēⁿ, chha-put-to lóng-sī khì hō· hià-ê tāi-seng tio̍h-pēⁿ ê cheng-seⁿ-á kā-tio̍h, a̍h-sī jiàu-siong ín-khí--ê, ah ū-sī sīm-chì chí-sī hō· cheng-seⁿ-á chī-tio̍h gôan-té siū-siong ê khang-chhùi, mā soah-lâi òe-tio̍h pēⁿ-to̍k. Lēng-gōa, Siáu-káu-pēⁿ ū-tang-sî-á mā ē-tàng thong-kòe khong-khì ti̍t-chiap thôan-pò·.

## Gûi-hāi ê thêng-tō·
Put-hēng tì-tio̍h siáu-káu-pīⁿ liáu-āu, pīⁿ-to̍k chú-iàu ē chhim-hōan tiong-su sîn-keng hē-thóng. Siáu-káu-pīⁿ siōng ki-pún ê chèng-chn̄g to̍h-sī pēⁿ-lâng khòaⁿ-tio̍h chúi ē kiaⁿ, che tī i-ha̍k siōng hō·-chòe "**khióng-chúi-chèng**"(恐水病). Siáu-káu-pēⁿ sī 1-khóan cha̍p-chiok hiông-hiám ê pēⁿ-chèng, sí-bông ê kài-lu̍t ē-tàng ta̍t-kàu cha̍p-siâⁿ. Tiāu-cha piáu-bêng, só·-ū ê cheng-seⁿ-á tang-tiong, káu-á siōng keng-siông kā siáu-káu-pēⁿ òe hō· lâng, koh sòa--lo̍h-lâi to̍h-sī niau-á.

## Beh cháiⁿ-iūⁿ ū-hông
Kì-jiân siáu-káu-pēⁿ ê sí-bông-lu̍t chiah-nī kôan, nā án-ne, sī beh chóaⁿ-iūⁿ lâi ū-hông--leh? Lán ē-tàng chhái-chhú 1-kóa-á chhò-si lâi tùi-hū--i. Pí-lūn-kóng : 
*chè-tēng siong-koan ê tiâu-bûn, giâm-keh kóan-chè chhī-káu, siau-bia̍t phòa-pēⁿ-káu kah liû-liōng-khián. 
*liōng-chá chù-siā ū-hông pēⁿ-to̍k ê e̍k-biâu. Bo̍k-chiân phó·-piàn chhái-iōng chù-siā choan-mn̂g ê e̍k-biâu kah khòng-pēⁿ-to̍k huih-chheng lâi ū-hông. 

Sui-jiân kóng lán ài chek-ke̍k chhái-chhú hêng-tōng lâi ū-hông siáu-káu-pēⁿ thôan-jiám, m̄-koh nā-sī bān-put-hēng tio̍h-pēⁿ to̍h chhi-chhám-chē-kòa lo·h, in-ūi kàu-taⁿ i-ha̍k-kài tùi siáu-káu-pēⁿ ê tī-liâu ôan-á pēng-bô chin-hó ê pān-hoat.

## Siáⁿ-lâng su-iàu phah ū-hong-chiam
It-poaⁿ lâi-kóng, siù-i(兽医), tōng-bu̍t kóan-lí-ôan, la̍h-lâng (猎人), iá-gōa kang-chok-chiá kah 1-kóa-á khah ū khó-lêng chiap-chhiok siáu-káu-pīⁿ-to̍k ê i-bū jîn-ôan, lóng-chióng to̍h-ài phah ū-hong-chiam, chù-siā khòng-pēⁿ-to̍k ê e̍k-biâu.
Tak-chhùi-kó͘

**Tak-chhùi-kó·** (觸嘴古), sī 1-chióng **ná kóng-kó· liān-sian ná liām-koa** ê kháu-thôan gē-su̍t, liû-hêng tī Chiang-chiu, Chôan-chiu, Ē-mn̂g kah Tâi-ôan chià-ê thong-hêng Bân-lâm-gí ê só·-chāi. Tak-chhùi-kó·, ū-ê só·-chāi mā kiò-chòe **phah-chhùi-kó·** (拍嘴鼓), a̍h-sī **tap-chhùi-kó·** (答嘴鼓). 

Tak-chhùi-kó·, to̍h-sī **tak-chhùi**, **tú-tak**, **pho̍ah chhùi-tûn-phôe-á** ê ì-sù, tak-chhùi koh-kiam kóng-kó· phong-hong. piáu-ián ê siang-hong chóng-sī án-ne " **lí kóng gōa ìn, gōa kong lí tú** ", gí-giân chhiò-khoe chhù-bī. Ū-sî-á mā ū 1-ê lâng tan-to̍k piáu-ián. 
Tak-chhùi-kó· siāng kin-pún ê te̍k-tiám to̍h-sī kóng-ōe ài chhiò-khe, kek-kut, koh ài tàu-kù, chiat-chàu ài kín. 

Tak-chhùi-kó· tàu-té sī hêng-sêng tī sím-mi̍h sî-chūn, kū-thé mā bô chin chheng-chhó ê kì-chài, m̄-koh tī lê-hn̂g-hì, ka-lé-hì kah ko-kah-hì chià-ê kó·-ló ê hì-bûn lāi-tē khiok-sī tiāⁿ-tiāⁿ ē-tàng thiaⁿ-tio̍h tak-chhùi-kó· ê tùi-pe̍h, khó-kiàn tī bîn-kan chin chá to̍h ū teh liû-thôan. 

Éng-kòe, tī Bân-lâm ê chng-kha só·-chāi, kiàn-nā ū lâng teh **phah-kûn bē ko·-io̍k** a̍h-sī tú-tio̍h hit-lō **khit-chia̍h beh lâi pun**, to̍h ē-tàng ke-chió thiaⁿ-tio̍h 1-kóa-á tak-chhùi-koa ê piáu-ián. Lēng-gōa, ka sì--khì ê lâng kiâⁿ-hā (居喪), chhiàⁿ hôe-siū a̍h-sī sai-kong lâi chò-kong-tek, mā ē-tàng thiaⁿ-tio̍h tak-chhùi-kó·. Piáu-ian tak-chhùi-kó· ê sî, tiāⁿ-tiāⁿ ē thiaⁿ-tio̍h **liān-4-kù** ( 4-kù-liân-á ), te̍k-pia̍t sī kè-chhōa a̍i-sī khiā-hà (守喪) ê sî-chūn siōng chia̍p thiaⁿ--tio̍h. Pí-lūn-kóng, sin-niû ji̍p pâng ê sī, hm̂-lâng-pô ( môe-lâng-pô ) keng-siōng ài liān 4-kù : *siang-kha ta̍h-ji̍p lâi, kau-í lióng-pêng pâi; sin-niû sī thian-sài, kiáⁿ-sài chiōng-gôan-châi*. Tī Tâi-ôan ôan-á ū 1-tōaⁿ thôan-thóng ê tap-chhùi-kó·, sī án-ne liām--ê : *a-niû iok tī āu-piah-kau, ke-khang poaⁿ í khì se-thâu, tah-sim nā lâi to̍h khām-sàu, a-ko ia̍t-chhiú niû tìm-thâu*. 

Tak-chhùi-kó· siāng thôan-thóng ê kio̍k-bo̍k ū *O·-niau O·-káu*, *Chheⁿ-mê hām é-kháu oan-ke*, *A-phiàn koa* . Ah kīn-nî-lâi sin-pián ê chiat-bo̍k mā-ū *Khèng sin-chhun*, *Tiong-chhiu go̍eh-îⁿ*, *Pih chip hui-ki* (鼈追飛機) téng-téng. Tī Tâi-ôan bîn-kan kài sî-kiâⁿ ê 1-chhut, hō·-chòe *Hu-chhe sio-mē*, put-chí-á ū te̍k-sek. Tâi-ôan ê ián-gē hâng-gia̍p hoat-ta̍t, tak-chhùi-kó· chit-chióng soat-chhiùⁿ ê khiok-gē mā chia̍p-chia̍p hō· choan-gia̍p ián-ôan the̍h-lâi piáu-ián. Tī Tâi-ôan, khah chhut-miâ ê tak-chhùi-kó· gē-jîn ài- sǹg *A-kiau kah A-phàu* chit-tùi chó·-ha̍p, in 2-lâng chú-ián ê chok-phín *Sè-sio̍k jîn-seng* kài chhut-miâ.

## Chham-khó
Siáu-gû-pēⁿ

**Siáu-gû-pīⁿ** (疯牛病/狂牛病/BSE), sī 1-chióng hoat-seng tī tōng-bu̍t (kan-na pau-koat **4-kha cheng-seⁿ-a** ??) kah lâng sin--siōng ê pēⁿ-chèng, i-ha̍k-kài ka kiò-chò " **gû-náu piàn hái-mî ê chi̍t-pīⁿ** " (牛脑海绵状病), i ê Eng-bûn-miâ kán-cheng hō·-chòe **BSE**. 

## Siū-tio̍h siáu-gû-pēⁿ ui-hia̍p ê só·-chāi
1985 nî 4 go̍eh, i-ha̍k-ka siāng tāi-seng tī Eng-kok hoat-hiān chit-khóan sin-ê pēⁿ-to̍k, kā hō·-miâ kiò-chò **BSE**, hit-sî Eng-kok ê pò-khan mā ū choan-tê chò pò-tō. 10-gōa-nî āu, **BSE** hoat-chok chin-kín, Eng-kok ū cha̍p-gōa-bān chiah gû-á to̍h-pēⁿ. Gú-á tio̍h-pīⁿ liáu-āu, chhut-hiān **sîn-keng chhò-lōan**, **thian-tho̍h, hāu-tai** ê chèng-chn̄g, koh bián lōa-kú to̍h-ē sí--khì. Bo̍k-chiân siáu-gû-pīⁿ í-keng khok-sàn kàu sè-kài siōng ê chin-chōe kok-ka kah tē-khu, phì-jû-kóng Hoat-kok, Ài-ní-lân, Ka-ná-tāi, Tan-be̍h, Phû-tô-gâ, Sūi-se, Oman kah Tek-kok. Chia-ê siū-tio̍h siáu-gû-pīⁿ éng-hiáng khah giâm-tiōng ê kok-ka tang-tiong, ū-ê sī in-ūi chia̍p-chia̍p ùi Eng-kok chìn-kháu gû-bah só· chō-sêng--ê.

## gû to̍h-pēⁿ āu ê chèng-chn̄g
I-ka̍k-ka hoat-hiān **BSE** ê pēⁿ-thêng it-poaⁿ tī 14～90-kang tiong-kan, put-jī-kò ín-choh-kî hōan-sè ū 4～6-nî hiah-nī kú. 4-nî chó-iū ê lâu-gû siōng-kài iông-ī to̍h Siáu-gû-pīⁿ. Pēⁿ-gû ê chèng-chn̄g chē-chē-khóan, bô-it-tēng lóng sio-kāng, tōa-to-sò· pēⁿ-gû ê tiong-su sîn-keng hē-thóng ē hoat-seng piàn-hòa, gû-á piàn-kah chiâⁿ hóan-siông, phih-phih-chhoah, khok-khok-chông, chiâⁿ bô-tek-tiāⁿ, sīm-chì koh khiā bōe-chāi, ài po̍ah-tó. Pēⁿ-gû thâu-khak pō·-ūi piàn-kah chin bín-kám, ah ū-sî thiaⁿ-tio̍h siaⁿ to̍h-ē tio̍h-chheⁿ-kiaⁿ. Sûi-tio̍h pēⁿ-chêng hoat-tián, pēⁿ-gû put-sî to̍h-ē kiù-kin ngē-chiāⁿ (痙攣發直), sim-thiàu piàn bān, chhóan-khùi ke-chiok kín. Chhú-khì gû-á lú lâi lú sán, kàu-kah sí--khì. Phòa-pak hoat-hiān, pēⁿ-gû tiong-su sîn-keng hē-thóng ê **náu-hoe-chit** í-keng pìⁿ-chiâⁿ ná-chhiūⁿ sī 1-tè hái-mî kāng-khóan, sîn-keng sè-pau hoat-seng giâm-tiōng pēⁿ-piàn. 

Chiok-chōe-tang í-lâi, Eng-kok ê choan-ka hun-sek-kóng, 1-kóa-á tì-to̍h Creutzfeldt-Jakob pēⁿ-chêng (**CJD**; Tiong-bûn :克——雅二氏病) ê pēⁿ-lâng, sī in-ūi bô-tiuⁿ-tî khì chia̍h-tio̍h hia-ê chìn-chêng to̍h í-keng òe-tio̍h siáu-gû-pēⁿ ê gû-bah só· ín-khí--ê. Chit-khóan ê kái-tho̍k, ín-khí tio̍h chôan sè-kài ê lâng tùi siáu-gû-pīⁿ bû-hān ê khióng-kū kah kiaⁿ-sim. Kin-kù choan-ka ê thóng-kè, múi-1-nî tī 100-bān lâng tang-tiong, tāi-khài kan-na ū 1-ê lâng ē òe-tio̍h siáu-gû-pīⁿ.