open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lô-má hông-tè lia̍t-toaⁿ

Lô-má hông-tè sī Lô-má Tè-kok ê thóng-tī-chiá, chū in kong-bîn kap kun-tūi kiàn-li̍p khí koân-le̍k. Tè-kok sī tùi Lô-má Kiōng-hô-kok hoat-tián--chhut-lâi-ê. Thâu chi̍t ūi hông-tè sī Augustus, bô tia̍t-pia̍t ê hâm-thâu, sī chhái-ēng goân-ló thâu-lâng (*princeps senatus*) chè-tō͘ chheng-hō. Chit khoán chêng-hêng liân-sio̍k liáu 300 tang, thang hō chò Goân-siú (*Principatus*) sî-tāi. 

Tē-saⁿ Sè-kí Gûi-ki liáu-āu, Diocletianus kā tong-sî ê tè-chèng kái-chìn jî-chhiá chèng-sek-hòa, kiàn-li̍p khí Kún-chú (*Dominatus*) sî-tāi.

Hiān-tāi kóng ê "hông-tè", hoan-e̍k-siōng tùi-tâng ê Latin-gí sī *imperator*, goân-lâi sī kun-tūi tùi sêng-kong ê chiong-kun ê chheng-hō. Le̍k-sú-ka sú-iōng hông-tè chi̍t jī, lâi pau-koat Lô-má Tè-kok sî-tāi chē khoán ê kun-chú hâm-thâu.

## Goân-siú
### Julius-Claudius ông-tiâu

### Sì Hông-tè chi Nî kap Flavia ông-tiâu

### Nerva-Antoninus ông-tiâu

### Gō͘ Hông-tè chi Nî kap Severus ông-tiâu

### Tē-saⁿ Sè-kí Gûi-ki kap Gordianus ông-tiâu

## Kun-chú
### Sù-thâu-chè kap Constantinus ông-tiâu

### Valentinianus ông-tiâu

### Theodosius ông-tiâu

### Sai Tè-kok ê bóe-āu hông-tē

## Tang Lô-má hông-tè

## Chù-kha
Hái-iûⁿ Bûn-hoà ki̍p Liû-hêng Im-ga̍k Tiong-sim

**Ko-hiông Liû-hêng Im-ga̍k Tiong-sim** (高雄流行音樂中心), kái-miâ chìn-chêng hō-chò **Hái-iûⁿ Bûn-hoà ki̍p Liû-hêng Im-ga̍k Tiong-sim** (海洋文化及流行音樂中心), kán-chheng **Hái-im Tiong-sim** (海音中心), ūi-tī Ko-hiông-káng ê Kong-êng Bé-thâu kap Chin-ài Bé-thâu, chiàm-tē tāi-io̍k 11.89 kong-khéng, chú-thé pau-hâm ē-tàng chiap-la̍p 1-bān 2000 ūi koan-chiòng ê hō͘-goā piáu-ián tiûⁿ-tē, 6800 sek ê sek-lāi toā-hêng piáu-ián tiûⁿ-koán; leng-goā koh ū chiap-la̍p 200 chì 1000 lâng put-téng ê 6 keng sió-hêng tián-ián khong-kan, liû-hêng im-ga̍k tián-sī-koán, hái-iûⁿ bûn-hoà tián-lám tiong-sim, tō͘-lûn bé-thâu, chhin-chúi kong-hn̂g, kha-tah-chhia-tō͘ kap bûn-chhòng chhī-chi̍p.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Kà-o̍h giân-gí

**Kà-o̍h giân-gí**, ia̍h sī **kà-o̍h mûi-thé** (eng. *medium of instruction*), he̍k-chiá sī **ha̍k-hāu giân-gí** (tek. *Schulsprache*), sī ēng tī kà-o̍h khang-khòe ê giân-gí, ia̍h tiō sī kàu-oân kap khò-pún kài-siāu tì-sek, kap ha̍k-seng chi kan hō͘-siōng kau-liû ê kòe-têng só͘ kóng ê giân-gí. 

## Kok tē-hng ê àn-lē
Tī Ka-ná-tah, tōa-hūn kong-li̍p ha̍k-hāu sú-iōng Eng-gí he̍k-chiá Hoat-gí chò kà-o̍h mûi-thé; Hoat-gí chú-iàu sī Quebec Séng ê phiau-chún. Ū chi̍t kóa Sai-pak Léng-thó͘ kap Nunavut ê tē-hng ha̍k-hāu, sú-iōng chhiūⁿ Inuinnaqtun ia̍h Tłı̨chǫ téng giân-gí ùi in-ê ha̍k-hāu hē-thóng. Ka-ná-tah kok tē, iáu ū chi̍t kóa ha̍k-hāu sī chhái-ēng î-bîn ê giân-gí.

Ùi Bí-kok, Bí-kok Eng-gí sī chú-iàu--ê, chóng-sī ia̍h ū chi̍t kóa ha̍k-hāu ēng Se-pan-gâ-gí, Hoat-gí (ùi Louisiana), Hawaii-gí kap Bí-chiu goân-chū-bîn giân-gí. Cherokee Kok (*Cherokee Nation*) ū chi̍t hāng 10 nî ê giân-gí pó-chûn kè-ōe, siūⁿ beh pôe-ióng chhut tùi gín-á-sî tio̍h kóng liàn-tńg Cherokee-gí ê lâng. Cherokee Pó-chûn Ki-kim-hōe (*Cherokee Preservation Foundation*) í-keng chiong 300 bān bí-kim tâu ji̍p tī ha̍k-hāu siat-li̍p, hùn-liān kàu-su, hoat-tián khoân-kéng téng sū-bū.

Hiong-káng ê chho͘-téng kap tiong-téng ha̍k-hāu sú-iōng Eng-gí he̍k-chiá Kńg-tang-gí chò kà-o̍h mûi-thé. In-ê EMI (English as Medium Instruction) ha̍k-hāu tio̍h sī chhái-ēng Eng-gí--ê; CMI (Chinese as Medium Instruction) sī chhái-ēng chiàu Kńg-tang-ōe-im lâi tha̍k ê Tiong-bûn, jî-chhiá si̍t-chè siōng lāi-bīn mā bē-chió sī ēng Eng-gí siōng-khò.

Tī Ukraina, chū thoat-lî So͘-liân liáu-āu, khai-sí ū chiong Lō͘-se-a-gí thè-ōaⁿ chò Ukraina-gí ê chèng-chhek. Ha̍k-hāu ēng Lō͘-se-á-gí ê tùi 1999 nî ê 4000 gōa keng kiám kàu 2007 nî ê 1000 gōa keng.

## Siong-koan
* Siang-gí kàu-io̍k
* Giân-gí kap kàu-io̍k
* Giân-gí chèng-chhek

## Chham-khó

## Liân-kiat
* The use of Vernacular Languages in Education UNESCO 1953
Sam-san sî-tāi

**Sam-san sî-tāi** (三山時代) sī Liû-kiû Kûn-tó le̍k-sú-siōng ê chi̍t ê sî-kî, ùi 1322 nî kàu 1429 nî. 14 sè-kí, Okinawa Tó téng-bīn chêng-āu chhut-hiān liáu 3 ê kok-ka, hun-pia̍t sī lâm-pō͘ ê Lâm-san (San-lâm), tiong-pō͘ ê Tiong-san kap pak-pō͘ ê Pak-san (San-pak). Tī chit 3 ê kok-ka lāi, Tiong-san siōng-kiông, ah Pak-san siōng-jio̍k; 3 kok hō͘-siong cheⁿ-chiàn teh-beh 100 tang.

Lūi-pia̍t:Liû-kiû le̍k-sú
Bêng Si̍t-lio̍k

***Bêng Si̍t-lio̍k*** (明實錄) sī Tiong-kok Bêng-tiâu le̍k-tāi koaⁿ-siu ê pian-liân-thé le̍k-sú-chheh, sī gián-kiù Bêng-tiâu le̍k-sú ê ki-pún tián-che̍k. *Bêng Si̍t-lio̍k* kì-chài tio̍h ùi Bêng Thài-chó͘ Chu Goân-chiong kàu Bêng Hi-chong Chu Iû-kàu lóng-chóng 13 tāi ê tāi-chì. Kî-tiong, Kiàn-bûn kap Kéng-thài 2 tāi ê lōe-iông hun-pia̍t siá tī-leh *Thài-chó͘ Si̍t-lio̍k* kap *Eng-chong Si̍t-lio̍k* lāi-té. *Bêng Si̍t-lio̍k* lóng-chóng ū 13 phō, 2909 koàn, 1600-goā-bān hàn-jī.
Kong-ha̍k-hāu

**Kong-ha̍k-hāu** (公學校), he̍k-chiá **kong-ha̍k** (公學), sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi iû tong-kio̍k chèng-hú tī 1898 nî kàu 1941 nî kî-kan só͘ khai-siat ê gín-á kàu-io̍k ha̍k-hāu. Ji̍p-ha̍k ê tùi-siōng toā-poàⁿ sī Tâi-oân pún-tó-lâng. Tī kāng hit-ê sî-kî, Ji̍t-pún-lâng ê chú-tē tha̍k ê sī sió-ha̍k-hāu, ah goân-chū-bîn tha̍k ê sī hoan-jîn kong-ha̍k-hāu.

## Siong-koan
*Kong-ha̍k-hāu
*Sió-ha̍k-hāu
*Hoan-jîn kong-ha̍k-hāu
*Kok-bîn ha̍k-hāu
Ko-hiông Tián-lám-koán

**Ko-hiông Tián-lám-koán** (高雄展覽館), khah-chá hō-chò **Ko-hiông Sè-kài Bō͘-e̍k Tián-lám Hōe-gī Tiong-sim** (高雄世界貿易展覽會議中心), ūi-tī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Ko-hiông To-kong-lêng Keng-bō͘ Hn̂g-khu lāi ê Tâi-oân Tiong-iû Sêng-kong-chhiúⁿ-khu 4.5 kong-khéng ê thó͘-tē. Che sī chi̍t chō ē-tàng chiap-la̍p 1500 ê piau-chún than-ūi ê tián-lám-koán; lāi-bīn iáu-koh ū 2000 lâng ê hōe-gī-sek 1 keng, 800 lâng ê hōe-gī-sek 2 keng, í-ki̍p 20 chì 40 lâng ê hōe-gī-sek 10 keng, lēng-goā koh ū tián-sī-tiûⁿ bé-thâu kap thiⁿ-lō͘ ê toā-hêng hián-sī êng-bō͘.

Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê kiàn-tio̍k-bu̍t
Lūi-pia̍t:Ko-hiông-chhī ê keng-chè
Kok-gú thoân-si̍p-só͘

**Kok-gú thoân-si̍p-só͘** (國語傳習所) sī 1896 nî kàu 1898 nî, Ji̍t-pún sî-tāi ê Tâi-oân Chóng-tok-hú tī Tâi-oân si̍t-si ê ki-chhó͘ kàu-io̍k ha̍k-chè kiam siōng-khò ê só͘-chāi. Chit-ê ha̍k-chè kap tiûⁿ-só͘ ê chè-tēng kap siat-li̍p, khak-li̍p Ji̍t-pún thóng-tī-chiá tī án-choáⁿ tùi-thāi Tâi-oân hong-bīn, soán-te̍k liáu tông-hoà ê kàu-io̍k chèng-chhek. Kok-gú thoân-si̍p-só͘ sī Tâi-oân tē-it ê toā kui-bô͘ koh ū chè-tō͘ ê se-iûⁿ-sek kàu-io̍k ha̍k-hāu, mā sī āu-lâi kong-ha̍k-hāu ê chiân-sin. Chia ê kok-gú só͘ tāi-piáu ê sī Ji̍t-pún-gú.

## Siong-koan
*Kong-ha̍k-hāu
*Sió-ha̍k-hāu
*Hoan-jîn kong-ha̍k-hāu
*Kok-bîn ha̍k-hāu
Hoan-tē

**Hoan-tē** (蕃地) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi si̍t-si ê chi̍t chióng te̍k-sû hêng-chèng khu-hun, ē-ēng khoàⁿ-chò sī chit-má ê soaⁿ-tē-hiong kap ti̍t-hat-chhī soaⁿ-tē goân-chū-bîn khu ê chiân-sin.

## Só͘-ū ê hoan-tē
*Tâi-pak-chiu
**Hoan-tē (Hái-san-kūn)
**Hoan-tē (Bûn-san-kūn)
**Hoan-tē (Lô-tong-kūn)
**Hoan-tē (So͘-ò-kūn)
*Sin-tek-chiu
**Hoan-tē (Sin-tek-kūn)
**Hoan-tē (Tāi-khe-kūn)
**Hoan-tē (Tek-tang-kūn)
**Hoan-tē (Tek-lâm-kūn)
**Hoan-tē (Toā-ô͘-kūn)
*Tâi-tiong-chiu
**Hoan-tē (Tang-sì-kūn)
**Hoan-tē (Lêng-ko-kūn)
**Hoan-tē (Sin-ko-kūn)
*Tâi-lâm-chiu
**Hoan-tē (Ka-gī-kūn)
*Ko-hiông-chiu
**Hoan-tē (Kî-san-kūn)
**Hoan-tē (Pîn-tong-kūn)
**Hoan-tē (Tiô-chiu-kūn)
**Hoan-tē (Hêng-chhun-kūn)
*Tâi-tang-thiaⁿ
**Hoan-tē (Tâi-tang-kūn)
**Hoan-tē (Koan-san-kūn)
*Hoa-liân-káng-thiaⁿ
**Hoan-tē (Hoa-liân-kūn)
**Hoan-tē (Hōng-lîm-kūn)
**Hoan-tē (Gio̍k-lí-kūn)
Soaⁿ-tē-hiong

**Soaⁿ-tē-hiong** (山地鄉) sī kin-kì Tâi-oân ê *Tē-hng Chè-tō͘ Hoat* só͘ siat-tì ê tē-hng hêng-chèng-khu. Soaⁿ-tē-hiong sī kè-sêng Ji̍t-pún sî-tāi tī Tâi-oân chi̍t-sì-kè ê hoan-tē, tī chiàn-āu kái-chè. Kin-kì *Tē-hng Chè-tō͘ Hoat* tē-57 tiâu tē-2 hāng kui-tēng, soaⁿ-tē-hiong kéng-lāi ê chú-iàu ki-bîn sī goân-chū-bîn-cho̍k. In-ê hiong-tiúⁿ ài keng-iû bîn-soán, kan-na goân-chū-bîn che̍k ê lâng chiah ē-tàng tam-jīm.

## Soaⁿ-tē-hiong lia̍t-toaⁿ

## Siong-koan
*Tâi-oân goân-chū-bîn-cho̍k
*Goân-chū bîn-cho̍k tē-khu
*Ti̍t-hat-chhī soaⁿ-tē goân-chū-bîn khu
Seng kap ti̍t

Tī chhin-sio̍k chheng-ho͘ lāi-bīn, **seng** (甥) sī chí-moāi ê kiáⁿ-jî, **ti̍t** (姪) sī hiaⁿ-tī ê kiáⁿ-jî. Tī Hō-ló-ōe, in lóng ē-tàng kiò chò **[[sun]]** (-á). 

## Bân-lâm-gí
"Sun" ia̍h ū "kiáⁿ ê kiáⁿ" ê ì-sù, koan-hē chit jī, ké-soeh chi̍t khoán jīn-ûi sī Bân-lâm-gí ē-chân ê ûi-chek, lí-iû sī i hū-kīn ê Chōng-tông gí-giân kap Siâ-gú (畬語) ū chit khoán chêng-hêng; lēng-gōa chi̍t khoán ké-soeh sī "seng" (甥) kap "sun" (孫) nn̄g jī hông tha̍k kâng-im chō-sêng ê cheng-chha. Put koán sī seng, sun, ia̍h ti̍t, in tùi-èng ê Hàn-jī tī kó͘-chá kiam hiān-tāi Tang-a kok giân-gí lóng ū chē khoán bô kâng ê ēng-hoat.

Lēng-gōa, nā sī chí-moāi ê cha-bó͘-kiáⁿ, ia̍h ē-tàng te̍k-pia̍t chheng **gōa-seng-lú**; hiaⁿ-tī ê cha-bó͘-kiáⁿ ē-tàng kiò **ti̍t-lú**.

## Kî-tha giân-gí
Tī Italia-gí, *nipote* tông-sî sī kiáⁿ ê kiáⁿ kap seng-ti̍t ê ì-sù. Tī Eng-gí, sī chiàu tùi-siòng ê sèng-pia̍t chiong hiaⁿ-tī chí-moāi ê kiáⁿ-jî hun nn̄g khoán, cha-po͘-kiáⁿ kiò *nephew*; cha-bó͘-kiáⁿ kiò *niece*. Í-siōng nn̄g gí àn-lē ê gí-goân lóng sī La-teng-gí ê *nepotem*. 

Tī têng-kiàn chhut--lâi ê Goân-chho͘ Ìn-Au giân-gí lāi-bīn, chí-moāi ê kiáⁿ, kiáⁿ ê kiáⁿ sī kâng chi̍t jī **'; tông-sî sī-tōa [[a-kū]] (a-bú ê hiaⁿ-tī) kap [[gōa-kong]] (a-bú ê a-pah) nn̄g-ê mā ēng kâng jī **', che piáu-hiān liáu in tī chhin-sio̍k koan-hē lāi-bīn beh kâng ê tē-ūi.

Tī Thài-gí, seng/ti̍t kap kiáⁿ ê kiáⁿ lóng sī kóng *lǎan* (หลาน); lāi-bīn cha-po͘ koh thang kiò *lǎan chaai* (หลานชาย); cha-bó͘--ê kiò *lǎan sǎo* (หลานสาว).

Tī Ji̍t-gí, mā sú-iōng liáu kap seng ti̍t nn̄g jī tùi-tâng ê Hàn-jî, Ji̍t-gí hō͘-im sī tha̍k chò *oi* (甥) kap *mei* (姪), *oi* sī hiaⁿ-tī chí-moāi ê cha-po͘-kiáⁿ, *mei* sī hiaⁿ-tī chí-moāi ê cha-bó͘-kiáⁿ.

## Chham-khó
Ti̍t-hat-chhī soaⁿ-tē goân-chū-bîn khu

**Ti̍t-hat-chhī soaⁿ-tē goân-chū-bîn khu** () sī tī Tâi-oân ê koān kái-chè chiâⁿ-chò ti̍t-hat-chhī liáu-āu, goân-pún ê soaⁿ-tē-hiong mā tòe-leh kái-chè ê tē-hng chū-tī thoân-thé, hām chū-tī-khu lūi-sū. In-ūi ti̍t-hat-chhī ē-té ê khu i-hoat bô tē-hng chū-tī-khoân, ūi-tio̍h beh kái-koat soaⁿ-tē-hiong kái-chè chò khu liáu-āu, sòng-sit goân-té ê pō͘-lo̍h chū-tī kap tē-hng chū-tī khoân-le̍k ê būn-tê, thàu-kòe siu-chèng ''Tē-hng Chè-tō͘ Hoat'', te̍k-pia̍t kā kái-chè liáu-āu ê soaⁿ-tē-hiong kái chò "ti̍t-hat-chhī soaⁿ-tē goân-chū-bîn khu", hō͘ goân-chū-bîn-cho̍k pó-iú tē-hng chū-tī ê khoân-hān.

## Ti̍t-hat-chhī soaⁿ-tē goân-chū-bîn khu lia̍t-toaⁿ

## Siong-koan
*Tâi-oân goân-chū-bîn-cho̍k
*Goân-chū bîn-cho̍k tē-khu
*Soaⁿ-tē-hiong
*Hoan-tē

## Chham-khó chu-liāu
Ài-ióng chè-tō͘

**Ài-ióng chè-tō͘** (隘勇制度) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi Chóng-tok-hú iōng-lâi ûi-tó͘ soaⁿ-tē goân-chū-bîn ê hông-ōe-soàⁿ chè-tō͘. Che sī kè-sêng Chheng-tiâu sî-tāi ê thô͘-gû-soàⁿ.

## Ài-ióng-sòaⁿ ê hūn-pò͘

Lūi-pia̍t:Lí-hoan chèng-chhek
Lūi-pia̍t:Chéng-cho̍k keh-lī
Thô͘-gû-soàⁿ

**Thô͘-gû-soàⁿ** sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi phó͘-phiàn siat-tì ê jîn-bûn kài-soàⁿ. Chit tiâu kài-soàⁿ ê chú-iàu kong-lêng sī beh khu-hun Hàn-jîn kap goân-chū-bîn ê seng-oa̍h khu-he̍k, pī-bián siang-hong ê chhiong-tu̍t he̍k-chiá sī Hàn-jîn hām goân-chū-bîn kau-kiat hoán-khòng Chheng-tiâu chèng-hú. Si̍t-chè-siōng, thô͘-gû-soàⁿ mā tāi-piáu Chheng-tiâu chèng-hú hām goân-chū-bîn chèng-khoân ê hun-kài-soàⁿ.

## Siong-koan
*Ài-ióng chè-tō͘

Lūi-pia̍t:Tâi-oân goân-chū-bîn ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Chéng-cho̍k keh-lī
Tâi-pak-siâⁿ-lāi

**Tâi-pak-siâⁿ-lāi** (台北城內) sī Tâi-pak-chhī ê chi̍t ê kū tōe-miâ, iā chiū sī khah-chá Tâi-pak-siâⁿ ê siâⁿ-lāi tōe-khu, ūi-tī chit-má Tiong-chèng-khu ê sai-pak-pō͘.
Tâi-pak-chhī (chiu-hat-chhī)

**Tâi-pak-chhī** (台北市) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi tī 1920 nî kàu 1945 nî chûn-chāi ê chiu-hat-chhī, mā sī tong-sî Tâi-oân ê siú-hú, lē-sio̍k tī Tâi-pak-chiu. In-ūi che sī Tâi-pak-chiu ê hêng-chèng tiong-sim, mā sī Tâi-oân Chóng-tok-hú ê só͘-chāi-tē, só͘-í ū **Tó-to** (島都) ê miâ-hō.
Giân-gí-tek tńg-oat

**Giân-gí-tek tńg-oat** (-gú- *; Eng-gí: *linguistic turn*) sī 20 sè-kí Se-iûⁿ tiat-ha̍k ê chi̍t khoán ūn-tōng, keng-kòe Richard Rorty pian-chi̍p ê kâng-miâ lūn-bûn-chi̍p pò-iông. Pún tńg-oat ê koan-tiám chi it sī jīn-ûi chìn-chêng ê tiat-ha̍k hun-sek khiàm-khoat tùi giân-gí ê it-poaⁿ sú-iōng chò kiám-giām.

Tong-sî goân-lâi sī chi̍t tīn kái-kek-chiá, Moritz Schlick, Rudolf Carnap, kap chá-kî ê Ludwig Wittgenstein, siūⁿ beh chhōe chhut lí-sióng giân-gí ê ki-chhó͘. Chia só͘ kóng lí-sióng ê giân-gí, tī lí-lūn-siōng in ê kì-lio̍k-sèng iōng-gí ē-tàng tī iáu bô tēng-gî ê chêng-hêng hā, chiū ti̍t-chiap chí-miâ chhut bó͘ khoán mi̍h-kiāⁿ. Hia ha̍k-chiá ê chhì-giām tè-bé chhut-pán tī *[[Tiat-ha̍k Tiâu-cha]]* (*Philosophische Untersuchungen*) lāi-bīn. In chit khoán ê kè-ōe sī sit-pāi--ê; chóng-sī in tián-hiān liáu tī kok khoán siā-hōe hun-sek lāi-bīn giân-gí kap hû-hô hē-thóng ê ho̍k-cha̍p têng-thō͘.

Pún ūn-tōng tè-bé ín-chhōa chhut J. L. Austin kap John Searle tùi kóng-ōe hêng-tōng ê lí-lūn, ia̍h tio̍h sī Jürgen Habermas kau-thong lí-lūn ê ki-chhó͘. Chē khoán ê siā-hōe kho-ha̍k hun-iá lóng siū tio̍h éng-hióng.

## Chham-khó
*
Sin-tek-chhī (chiu-hat-chhī)

**Sin-tek-chhī** (新竹市) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi tī 1930 nî kàu 1945 nî chûn-chāi ê hêng-chèng-khu; sī Sin-tek-chiu ê chiu-hat-chhī.
Pháiⁿ-thâng

**Pháiⁿ-thâng** (hàn-jī: 歹蟲), mā hō-chò **hāi-thâng** (害蟲), sī chi̍t-kóa tùi seng-oa̍h, ōe-seng, lông-gia̍p kah châi-sán bô-hó ê thâng-á.
Bi̍t-phang Chóng-kho

**Bi̍t-phang Chóng-kho** (hàn-jī: 蜜蜂總科; ha̍k-miâ: ***Apoidea***) sī phang kah thô͘-phang ê thóng-chheng.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Ian-iⁿ

**Ian-iⁿ** (hàn-jī: 蠮螉; ha̍k-miâ: ***Apocrita***), mā hō-chò **oan-iuⁿ**, sī chi̍t lūi nah-io ê phang.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Hó͘-thâu-phang Chóng-kho

**Hó͘-thâu-phang Chóng-kho** (hàn-jī: 虎頭蜂總科; ha̍k-miâ: ***Vespoidea***) sī thô͘-khòng-phang, káu-hiā, kak-phang kah hó͘-thâu-phang ê thóng-chheng.
Kim-koe-phang

**Kim-koe-phang** (hàn-jī: 金瓜蜂) sī chi̍t khoán tōa-chiah ê bi̍t-phang, múi-ê kôaⁿ-lâng kui phang-kûn lóng ē sí--khì, chhun bó-phang kòe-tang.
Thô͘-phang

**Thô͘-phang** (hàn-jī: 塗蜂) sī chi̍t khoán chiong phang-siū khí tī thô͘ lāi ia̍h sī tek lāi ê phang.
Ke-sái-phang

**Ke-sái-phang** (hàn-jī: 雞屎蜂; ha̍k-miâ: ***Polistinae***) sī chi̍t khoán lò-kha--ê hó͘-thâu-phang.
Kak-phang

**Kak-phang** (hàn-jī: 角蜂) sī chi̍t-koá chin hiông--ê phang ê thóng-chheng, chhin-chhiūⁿ hó͘-thâu-phang, o͘-tèng-phang, thô͘-phang.

Chiàu hun-lūi-ha̍k lâi kóng kak-phang sī chi̍t-ê chhek-hē-hóng-kûn (*paraphyletic group*); tī "kak-phang" chit-ê miâ ē-té hâm Apocrita hun-ki lāi-bīn tû liáu káu-hiā kap bi̍t-phang í-gōa ê chióng-lūi.

Lūi-pia̍t:Chhek-hē-thóng kûn
Hó͘-thâu-phang Kho

**Hó͘-thâu-phang Kho** (hàn-jī: 虎頭蜂科; ha̍k-miâ: ***Vespidae***) sī ke-sái-phang kah hó͘-thâu-phang ê thóng-chheng.
Hó͘-thâu-phang A-kho

**Hó͘-thâu-phang A-kho** (hàn-jī: 虎頭蜂亞科; ha̍k-miâ: ***Vespinae***) sī n̂g-phang, ō͘-hó͘-thâu-phan kah hó͘-thâu-phang ê thóng-chheng.
Hó͘-thâu-phang

**Hó͘-thâu-phang** (hàn-jī: 虎頭蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa***), mā hō-chò **o͘-kak-phang** (烏角蜂), **o͘-tèng-phang**(烏釘蜂), **phang-hó͘** (蜂虎), sī chi̍t khoán tōa-chiah jî-chhiáⁿ ū kong-kek-sèng ê phang. Hō͘ i ê phang-chiam ui--tio̍h, siong-tiōng sî khó-lêng ē chhiâⁿ-miā.
Thô͘-khòng-phang

**Thô͘-khòng-phang** (hàn-jī: 塗壙蜂; ha̍k-miâ: ***Scoliidae***) sī chi̍t khoán ō͘-sek ê hó͘-thâu-phang, i ê iù-thâng ho̍at tī thô͘ lāi.
Ke-tiúⁿ

**Ke-tiúⁿ** (街長) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún sî-tāi te̍k-iú ê chi̍t chióng tē-hng koaⁿ-chit, chhin-chhiūⁿ hiān-tāi ê tìn-tiúⁿ.
Khong-hi toā tē-tāng

**Khong-hi toā tē-tāng** sī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi Khong-hi 33 nî (1694 nî) hoat-seng tī Tâi-pak ê toā tē-tāng; tì-sú Tâi-pak Phûn-tē ê tē-chân giâm-tiōng hā-hām, hêng-sêng Khong-hi Tâi-pak-ô͘. hiān-tāi ê gián-kiù gián-phoàⁿ chit pái tē-tāng khó-lêng hoat-seng tī Kim-soaⁿ Toān-chân.

Lūi-pia̍t:1694 nî
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi
Lūi-pia̍t:Tâi-pak-chhī ê le̍k-sú
1848 nî Chiong-hoà tē-tāng

**1848 nî Chiong-hoà tē-tāng** sī 1848 nî 12 goe̍h 3 hō tī Tâi-oân Chiong-hoà-koān hoat-seng ê toā tē-tāng; chō-sêng Chiong-hoà kap Lo̍k-káng tē-khu ê ki-bîn ê giâm-tiōng siong-bông.

## Siong-koan
*Tâi-oân ê tē-tāng lia̍t-toaⁿ
Tâi-oân Hú-khún-kio̍k

**Tâi-oân Hú-khún-kio̍k** (臺灣撫墾局) sī tī Tâi-oân Chheng-tiâu sî-tāi bóe-kî siat-li̍p lâi hū-chek soaⁿ-tē hêng-chèng kap koán-lí goân-chū-bîn sū-bū ê koaⁿ-hong ki-kò͘. Chú-koán koaⁿ-oân sī Tok-pān Tâi-oân Hú-khún Tāi-sîn, iû Tâi-oân Sûn-hú kiam-jīm; chú-iàu ê chèng-chhek chip-hêng-chiá sī Pang-pān Tâi-oân Hú-khún Tāi-sîn. Hú-khún-chóng-kio̍k siat-tì chāi Toā-kho-khàm; ē-kha koh ū Toā-kho-khàm Hú-khún-kio̍k, Tang-sì-kak Hú-khún-kio̍k, Po͘-lí-siā Hú-khún-kio̍k, Pat-lí-sa Hú-khún-kio̍k, Lîm-î-po͘ Hú-khún-kio̍k, Han-chî-liâu Hú-khún-kio̍k, Hêng-chhun Hú-khún-kio̍k kap Tâi-tang Hú-khún-kio̍k 8 ê hun-kio̍k.

1895 nî khai-sí, Tâi-oân chìn-ji̍p Ji̍t-pún sî-tāi, hú-khún-kio̍k mā tòe-leh pī chhâi-thiat.

## Siong-koan
*Hú-khún-sú
Hoan-jîn kong-ha̍k-hāu

**Hoan-jîn kong-ha̍k-hāu** (蕃人公學校) sī ùi 1905 nî khai-sí, Tâi-oân Chóng-tok-hú í tiong-iong kap tē-hng ê keng-hùi só͘ khai-siat ê gín-á kàu-io̍k ha̍k-hāu, ha̍k-seng lóng sī goân-chū-bîn. 1941 nî, hoan-jîn kong-ha̍k-hāu liân-tông kî-thaⁿ kong-ha̍k-hāu tàu-tīn kái-chè chò kok-bîn ha̍k-hāu.

## Siong-koan
*Kok-gú thoân-si̍p-só͘
*Kong-ha̍k-hāu
*Hoan-tông kàu-io̍k-só͘
*Kok-bîn ha̍k-hāu
Ò-tē-lī Ha̍k-phài

**Ò-tē-lī Ha̍k-phài** sī chi̍t phài keng-chè-ha̍k su-sióng, ki-chhó͘ sī hong-hoat-lūn kò-jîn-chú-gī (*methodological individualism*) ê koan-liām, ia̍h tio̍h sī siā-hōe hiān-siōng sī kò-jîn tōng-ki kap hêng-tōng ê kiat-kó.

Khí-goân-tē sī 19 sè-kí bóe-kî kàu 20 sè-kí chhe-kî ê Wien, tong-sî pau-koat ū Carl Menger, Eugen Böhm von Bawerk kap Friedrich von Wieser téng ha̍k-chiá.

20 sè-kí tiong-kî, Ò-tē-lī Ha̍k-phài tiāⁿ hông jīn-ûi sī hui chú-liû--ê, m̄ koh kàu 1970 nî-tāi koh têng-sin siū lâng hèng-hhù, hit chūn sio̍k pún phài ê Friedrich Hayek tī 1974 nî tit tio̍h Keng-chè-ha̍k ê Nobel Kì-liām Chióng.
Hoán Chhut-seng Chú-gī

**Hoán Chhut-seng Chú-gī** (反出生-) iah-sī **Hoán Chhut-sì Chú-gī** (Eng-gí: **'), sī lia̍h [[chhut-sì]] chò bô-hó--ê hiān-siōng--ê [[tiat-ha̍k]] khoàⁿ-hoat.

== Chham-khó==
*[[Jîn-lūi Chū-goān Bia̍t-choa̍t Ūn-tōng]]
*[[Chhut-seng Chú-gī]] (**')
1862 nî Tâi-lâm tē-tāng

**1862 nî Tâi-lâm tē-tāng** sī 1862 nî 6 goe̍h 7 hō tī Tâi-oân ê Ka-gī kap Tâi-lâm tē-khu hoat-seng ê chi̍t pái tē-tāng. Kin-kì ha̍k-chiá ê gián-kiù, i-ê chìn-iong tāi-io̍k tī chit-má ê Tâi-lâm-chhī Koaⁿ-tiān-khu hù-kīn. Chit pái tē-tāng chì-chió chō-sêng 1700 lâng sí-bông kap chhiau-kòe 8735 keng bîn-pâng choân tó, sī 1900 nî í-chêng Tâi-oân siong-bông siōng-kài giâm-tiōng ê tē-tāng chai-hāi.

## Siong-koan
* Tâi-oân ê tē-tāng lia̍t-toaⁿ

Lūi-pia̍t:1862 nî
Lūi-pia̍t:Tâi-lâm-chhī ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê tē-tāng
Lūi-pia̍t:Ka-gī-koān ê le̍k-sú
1867 nî Ke-lâng hái-tiòng

**1867 nî Ke-lâng hái-tiòng** sī 1867 nî iû hoat-seng tī Tâi-oân Ke-lâng goā-hái ê tē-tāng só͘ ín-hoat ê chi̍t tiûⁿ toā hái-tiòng, chō-sêng Ke-lâng Kim-san iân-hái ê giâm-tiōng siong-bông.

## Siong-koan
* Tâi-oân ê tē-tāng lia̍t-toaⁿ

Lūi-pia̍t:1867 nî
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê tē-tāng
Lūi-pia̍t:Ke-lâng-chhī ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Sin-pak-chhī ê le̍k-sú
Newton (cha̍p-chì)

***Newton*** (kana: ニュートン) sī Ji̍t-pún ê chi̍t pō͘ kho-ha̍k goa̍t-khan cha̍p-chì. Pún cha̍p-chì sī 1981 nî chhòng-li̍p--ê.

## Koh kok ê pán-pún
*Newton* tī Tâi-oân ū Hôa-gí pán-pún, 1983 nî hoat-hêng, chá-kî tê-bo̍k sī **Ngiû-tùn Cha̍p-chì** (牛頓雜誌 *niúdùn zázhì*), 2006 nî thêng-chí hoat-hêng, kàu 2007 nî koh têng-sin ēng "Newton Liōng-chú Kho-ha̍k Cha̍p-chì" (Newton量子科學雜誌) hoat-hêng; 2010 nî koh kái "Newton Ngiû-tùn Kho-ha̍k Cha̍p-chì".

## Siong-koan
* Thong-sio̍k kho-ha̍k

Lūi-pia̍t:Thong-sio̍k kho-ha̍k
Thong-sio̍k kho-ha̍k

**Thong-sio̍k kho-ha̍k** (Eng-gí: *popular science*), he̍k-chiá kiò **tāi-chiòng kho-ha̍k**, sī chi̍t khoán kài-siāu kho-ha̍k tì-sek ê hêng-sek. Nā sī chiàu kho-ha̍k ê thong-sio̍k-hòa (*popularization*) koan-liām lâi kóng, sī chí kā choan-ka tì-sek hiòng gōa-pō͘ bûn-hòa thoân-pò. 

Sin-bûn-chóa, chheh-pún, cha̍p-chì, la-jí-oh kap tiān-sī téng khoán tāi-chiòng mûi-thé, sī hiān-tāi thong-sio̍k kho-ha̍k lī-ēng ê thoân-pò hong-sek, khah kīn-taⁿ koh ū keng-kòe Internet he̍k-chiá kng-tiap-phìⁿ ê hoat-hêng. Lēng-gōa, ia̍h ū kì-lio̍k-sek ê iáⁿ-phìⁿ, ia̍h sī kā kho-ha̍k gián-kiù ê tāi-chì piáu-hiān tī kho-ha̍k siáu-soat chok-phín lāi-bīn.

## Chham-khó
* 

## Siong-koan
* Kho-ha̍k kàu-io̍k
* Kong-chiòng kho-ha̍k
* Kho-ha̍k ê kong-chiòng liáu-kái
Kho-ha̍k ê kong-chiòng liáu-kái

**Kho-ha̍k ê kong-chiòng liáu-kái** (Eng-gí: *public understanding of science*) sī chí it-poaⁿ tāi-chiòng he̍k-chiá kóng gōa-hâng-lâng tùi kho-ha̍k tì-sek kiam cho͘-chit ê ì-kiàn kap thāi-tō͘.

Pún khài-liām sī tùi kho-ha̍k kiam ki-su̍t kap kong-chiòng chi kan ê koan-hē ê chi̍t khoán gián-kiù hong-hiòng.

## Siong-koan
* Kong-chiòng kho-ha̍k
* Kong-bîn kho-ha̍k
Tiong-tūi

**Tiong-tūi** (Eng-gí: *company*) sī kun-tūi ê cho͘-chit tang-goân, it-poaⁿ hâm 80 kàu 250 ūi peng-á, siat siàu-chò he̍k-chiá tāi-ùi kip ê chí-hui-koaⁿ. Tiong-tūi phó͘-thong sī koh hun chò 3 kàu 6-ê sió-tūi (*platoon*), chóng-sī chiàu kok-ka kap kun-tūi chióng-lūi sī ke-kiám bô kâng.

Nā chē-ê tiōng-tūi, ē-tàng cho͘-sêng tōa-tūi he̍k-chiá liân-tūi, ū-sî ia̍h ū to̍k-li̍p pian-sêng ê tiong-tūi.

Ùi kīn-tāi Tiong-kok, pún chân-kip sī hō chò **liân** (连), chóng-sī ia̍h ū-sî ēng "sió-tūi", "hun-tūi" téng khoán ê hō-miâ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Kun-sū tan-ūi ê pian-sêng
Tīⁿ Iōng-sek

**Tīⁿ Iōng-sek** (hàn-jī: 鄭用錫; ), phó͘-miâ **Bûn-ián** (文衍), jī **Chāi-tiong** (在中), hō **Chí-têng** (祉亭), sī Chheng-kok sî Tâi-oân Tek-chhàm lâng. 1823 nî khó--tio̍h chìn-sū, sī thâu-chi̍t-ūi tī Tâi-oân chhut-sì jî-chhiáⁿ chek-koàn sī Tâi-oân ê chìn-sū, lâng hō i chò **Khui-tâi chìn-sū** (開臺進士).
Tu-sek-hoē-siā

**Tu-sek-hoē-siā** (株式會社)ia̍h sī kiò chò **kó͘-hūn iú-hān kong-si** (kiks) sī chi̍t kóa tu-chú chò-hóe sêng-li̍p ê hoē-siā cho͘-chit. Tu-chú tùi kong-sí hù i só͘ chhî iú ê tu-sek ê iú-hān chek-jīm.

## Siong-koan
* Iú-hān kong-si
## Chham-khó chu-liāu
Kì-lio̍k-phìⁿ

**Kì-lio̍k-phìⁿ** (紀錄片; Eng-gí: *documentary* ia̍h *documentary film*) sī chi̍t khoán hui-hi-kò͘-lūi ê iáⁿ-phìⁿ, sī ūi tio̍h kài-siāu, kà-ha̍k, ia̍h sī pó-chûn le̍k-sú téng bo̍k-te̍k, só͘ chè-chok ê tùi hiān-si̍t ê kì-lio̍k.

"Kì-lio̍k-phìⁿ" goân-lâi chú-iàu sī tiān-iáⁿ ê chi̍t chióng khoán-chè, āu--lâi ia̍h hoat-tián ti̍t-chiap keng-kòe ka-iōng mûi-thé he̍k-chiá sī tiān-sī hē-thóng hòng-sàng ê khoán-sek. 

Kīn-taⁿ hông hō chò "kì-lio̍k-phìⁿ" ê iáⁿ-phìn, bô it-tēng sī tùi hiān-si̍t ê ti̍t-chiap kì-lio̍k, in ū-ê sī chhōe ián-goân ián-chhut, ia̍h ū ēng tōng-ōe piáu-hiān, choan-ka ê ké-soeh, he̍k-chiá sī saⁿ-lām chē khoán chhiú-lō͘ lâi kài-siāu tāi-chì.
Tóng-êng sū-gia̍p

**Tóng-êng sū-gia̍p** (Eng-gí: *party-owned enterprise*, *party-owned business*; "*Parbus*") sī chí chèng-tóng pún-sin keng-gêng he̍k-chiá chhî-iú chu-pún ê kong-si téng êng-lī sū-gia̍p. 

## Siong-koan bûn-chiong
* Tóng-kok chu-pún-chú-gī
* Kûn-tòa chu-pún-chú-gī
* Kok-êng sū-gia̍p

## Liân-kiat
* 
* Karl J. Fields (1998) KMT, Inc. Party Capitalism in a Developmental State
Sèng ê Le̍k-sú

***Sèng ê Le̍k-sú*** (hoat. *L’Histoire de la sexualité*; eng. *The History of Sexuality*) sī Hoat-kok ha̍k-chiá Michel Foucault ê tì-chok, lóng chóng hun chò saⁿ kńg, sī tùi sèng ê gián-kiù. Foucault chiong sèng tòng chò sī chi̍t khoán lūn-su̍t-te̍k mi̍h-kiāⁿ, chú-tiuⁿ sèng sī kīn-tāi Se-iûⁿ siā-hōe hoat-tián--chhut-lâi-ê.

Thâu kńg *Tì-sek ê Ì-chì* (*La volonté de savoir*) goân Hoat-gí pán-pún sī 1976 nî chhut-pán--ê; tē-jī kńg *Sóng-khoài ê Sú-iōng* (*l'usage des plaisirs*) kap tē-saⁿ kńg *Chū-ngó͘ ê Khàn-kò͘* (*le souci de soi*) sī 1984 nî chhut--ê.
O͘-phang

**O͘-phang** (hàn-jī: 烏蜂; ha̍k-miâ: ***Xylocopini***), mā hō-chò **tek-phang** (竹蜂), sī chi̍t khoán tòa tī tek lāi-té ê bi̍t-phang, mā ē-sái chò hàn-io̍h.
Ke-lang-phang

**Ke-lang-phang** (hàn-jī: 雞籠蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa basalis***), mā hō-chò **o͘-bué-á** (烏尾仔), sī chi̍t khoán o͘-bué ê hó͘-thâu-phang. Ke-lang-phang ê phang-siū ē-sái tòa chi̍t-bān chiah phang, jî-chhiáⁿ ke-lang-phang chin hiông, khò-óa in ê phang-siū gō͘ kong-chhioh chi-lāi, in tiō ē kong-kek lâng.
Tōa-thô͘-phang

**Tōa-thô͘-phang** (hàn-jī: 大塗蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa mandarinia***), mā hō-chò **thô͘-phang-á** iah sī **tē-lêng-phang** (地龍蜂), sī chi̍t khoán Tang-a ê hó͘-thâu-phang, mā-sī siōng-tōa khoán ê hó͘-thâu-phang. Tōa-thô͘-phang chiong phang-siū khí tī thô͘, tōng-hia̍t ia̍h sī chhiū-kin lāi-té. Bat ū lâng hō͘ in ui--tio̍h tiō sí--khì, sī chin gûi-hiám ê phang.
N̂g-io-phang

**N̂g-io-phang** (hàn-jī: 黃腰蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa affinis***), mā hō-chò **saⁿ-chat-á** (三節仔), sī chi̍t khoán hó͘-thâu-phang. N̂g-io-phang ê sin-khu thâu-jī chat sī n̂g-sek, tē-saⁿ chat kín sī ō͘-sek. N̂g-io-phang sī khah un-sûn--ê hó͘-thâu-phang.
Hoe-kha-á

**Hoe-kha-á** (hàn-jī: 花跤仔; ha̍k-miâ: ***Vespa velutina***), mā hō-chò **n̂g-kha-á** (黃跤仔), sī chi̍t khoán hó͘-thâu-phang. Hoe-kha-á ê phang-siū khah tōa, khó-lêng ū nn̄g kong-chhioh koân.
Chiàⁿ-hó͘-thâu-phang

**Chiàⁿ-hó͘-thâu-phang** (hàn-jī: 正虎頭蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa analis***) sī chi̍t khoán sè-chiah--ê hó͘-thâu-phang, in sin-khu sī chhim-tê-sek, bóe-chat sī n̂g-sek.
Kim-kho͘-phang

**Kim-kho͘-phang** (hàn-jī: 金箍蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa tropica***) sī chi̍t khoán toā-chiah--ê hó͘-thâu-phang, cho̍k-kûn khah sè, ē chia̍h ke-sái-phang.
Tè-ông-phang

**Tè-ông-phang** (hàn-jī: 帝王蜂; ha̍k-miâ: ***Vespa vivax***) sī chi̍t khoán hó͘-thâu-phang, in phang-siū ê khak khah kāu, só͘-í in ē-ēng khiā-soaⁿ-téng. Tâi-oân ê tè-ông-phang ū ha̍k-chiá jīm-ûi sī bô-kāng ê te̍k-iú-chióng, hō-miâ chò ***Vespa Wilemani***; mā ū lâng jīm-ûi sī kâng-chióng īⁿ-miâ.
Phang-gí

**Phang-gí** (hàn-jī: 蜂蟻; ha̍k-miâ: ***Hymenoptera***) sī chi̍t tōa-lūi khun-thiông, ian-iⁿ (káu-hiā, kak-phang, bi̍t-phang) kah ia̍p-phang lóng sio̍k-î chit lūi.
Lūi-pia̍t:Khun-thiông
Thó͘-kio̍k-hûn

**Thó͘-kio̍k-hûn** (hàn-jī: 吐谷渾) sī 313 nî kàu 663 nî tī kin-á-ji̍t ê Tiong-kok Chheng-hái só͘-chāi ê kok-ka.
Chū-tōng-chhia kēng-cháu

**Chū-tōng-chhia kēng-cháu**, ia̍h sī kóng **sài-chhia**, sī chū-tōng-chhia ê kēng-cháu oa̍h-tāng. Ū kì-lio̍k thâu chi̍t pái ê kēng-cháu sī 1867 nî ê sî. Kàu 1930 nî-tāi kēng-cháu choan-ēng ê chū-tōng-chhia hông hoat-tián chhut--lâi.
Sài-chhia

**Sài-chhia** (賽車) ū khó-lêng sī kóng:

* Chū-tōng-chhia kēng-cháu, o͘-tó͘-bái kēng-cháu oa̍h-tāng.
* Ēng beh kēng-cháu, he̍k-chiá te̍k-pia̍t ūi kēng-cháu oa̍h-tāng siat-kè ê kēng-cháu chū-tōng-chhia kap o͘-tó͘-bái.

## Beh-kâng ê jī
* Sái-chhia
NASCAR

**NASCAR** sī **[[Stock Car]] Kēng-chhia Kok-ka Liân-bêng** (*National Association for Stock Car Auto Racing*) ê Eng-gí kán-lio̍k, sī Bí-kok chi̍t hāng su-jîn kong-si keng-êng ê kēng-chhia oa̍h-tāng. Siāng chá sī 1948 nî Bill France Sr. chhòng-li̍p--ê

Lūi-pia̍t:Chū-tōng-chhia kēng-cháu
Stock Car

**Stock Car** ("Suh-tok-khah") sī ùi Bí-kok kap Ka-ná-tah khah liû-hêng ê chi̍t khoán kēng-chhia hêng-sek. Thoân-thóng siōng sī iân chi̍t chō chóng tn̂g-tō͘ 0.4 kàu 4.3 kong-lí ê ke-nn̄g-hêng chhia-tō kēng-cháu. NASCAR sī tang-tiong siāng tōa ê Stock Car pí-sài cho͘-chit.

## Hō-miâ
Eng-gí ê *stock car* goân-lâi sī teh kóng chhut-chhiúⁿ liáu-āu bô koh hông kái-chong ê chū-tōng-chhia. Āu--lâi chit jī hông the̍h lâi piáu-sī chham-ka kēng-cháu oa̍h-tāng ê phó͘-thong sán-phín chhia, ia̍h tiō sī kóng in m̄-sī chhiūⁿ F1 hit khoán te̍k-pia̍t ūi kēng-chhia siat-kè ê chhia. 

Lūi-pia̍t:Eng-gí
Lūi-pia̍t:Chū-tōng-chhia kēng-cháu
Pâi-kiû

**Pâi-kiû** sī chi̍t khoán kiû-lūi ūn-tōng hāng-bo̍k. Chèng-sek ê pâi-kiû pí-sài sī hun nn̄g tūi tùi-khòng, bí chi̍t tūi 6-ê kiû-oân, siang-pêng tiong-ng siat chi̍t ê bāng-á cha̍h teh. Tek hūn-sò͘ ê hong-sek chú-iàu sī chiong kiû phah kòe tùi-hong tē-pán.
Pythagoras

**Pythagoras** (Hi-lia̍p-gí: Πυθαγόρας; iok Chêng 570 kàu 495 nî) sī Ionia chhut-sin ê Hi-lia̍p tiat-ha̍k-ka, sò͘-ha̍k-ka, it-poaⁿ jīn-ûi sī Pythagoras-phài ê chhòng-sú-chiá.

## Siong-koan
* Pythagoras tēng-lí
Hon'inbô San'etu

sī Ji̍t-pún Edo sî-tāi ê ûi-kî kî-sū. Hon'inbô ka tē-jī tāi ka-tok (:ja:家督), Hon'inbô Sansa kah Nakamura Dôseki ê tē-chú, kî-le̍k chit tōaⁿ.

Lūi-pia̍t:Edo sî-tāi jîn-bu̍t
Kiat

**Kiat** (hàn-jī: 羯) sī 4 sè-kí sî tòa-tī kin-á-ji̍t ê Hôa-pak Soaⁿ-sai ê bîn-cho̍k, āu-lâi kiàn-li̍p liáu Hiō Tiō
Chhia (khu-pia̍t-ia̍h)

**Chhia** ū khó-lêng sī kóng:

* Lī-ēng tńg-se̍h ê pō͘-kiāⁿ ūn-choán ê ki-hâi, phì-jū chhâi-hông-chhia.
** Sú-iōng pún khoán ki-hâi ē tōng-chok, pí-lūn "chhia pò͘".
* Óa-khò lián-á sóa-tāng ê kau-thong kang-kū, phì-jū hóe-chhia, to̍k-lián-chhia. Mā thang chí in bô tàu lián ê sin hoat-bêng khoán-sek. 
* Chū-tōng-chhia.
Tōng-le̍k-chhia

**Tōng-le̍k-chhia** (Tek-gí: *Kraftfahrzeug*) he̍k-chiá kóng **mò͘-tah-chhia** (Eng-gí: *motor vehicle*), sī óa-khò chū-sin tōng-le̍k thui-sak ê tō-lō͘ kiam lō͘ gōa ūn-su-khì, it-poaⁿ sī tàu lián-á--ê, jî-chhiáⁿ m̄-sī kiâⁿ thih-ki-lō͘, chú-iàu lō͘-ēng sī sú-iōng tī kok khoán tō-lō͘ leh chài lâng chài mi̍h.

Phó͘-thong ê tōng-le̍k-chhia ū hâm chū-tōng-chhia, bá-suh, o͘-tó͘-bái, tho͘-lá-kuh téng khoán. Pún khài-liām tī ū-ê kok-ka sī chi̍t khoán hoat-lu̍t siōng ê hun-lūi, ū in choan-bûn ê ì-sù.

Lūi-pia̍t:Ūn-su-khì
Khàn-hō͘-ha̍k

**Khàn-hō͘-ha̍k** sī tùi kiān-khong kap phòaⁿ-pēⁿ sū-bū, gín-á kap lāu-lâng chiàu-kò͘ ê gián-kiù. I kap i-ha̍k, siā-hōe-ha̍k, seng-bu̍t-ha̍k, thóng-kè-ha̍k lóng ū koan-hē.
I-seng hoān-chiá koan-hē

I-seng kap hoān-chiá ê koan-hē tī kiān-khong chiàu-kò͘ lāi-bīn ē tiōng-iàu sêng-hun, koan-hē tio̍h i-liâu ê phín-chit.
Hoān-chiá

**Hoān-chiá** sī chiap-siū kiān-khong chiàu-kò͘ ho̍k-bū ê lâng. Lāi-bīn pau-koat **siong-chiá** kap **pēⁿ-lâng**.

## Guā-pōo liân-kiat

* a peer-reviewed article published in the British Medical Journal's (BMJ) first issue dedicated to patients in its 160-year history
* review article with views on the meaning of the words "good doctor" vs. "good patient"
Tāng-ki-hâi

**Tāng-ki-hâi** ia̍h **kiàn-siat ki-hâi** sī te̍k-pia̍t siat-kè beh chip-hêng kiàn-siat khang-khòe iû-kî thó͘-kang-sū (Eng-gí: *earthworks*) ê tāng-hêng khì-kū,
BMW

**BMW** (Tek-bûn: *Bayerische Motoren Werke AG*) sī Tek-kok ê chi̍t keng khoà-kok ko-kip chū-tōng-chhia, o͘-tó͘-bái kiam iân-jín ê chè-chō-siong; i-ê chóng-pō͘ siat tī-leh Tek-kok Bayern ê München.
Audi

**Audi** sī chi̍t keng Tek-kok ê chū-tōng-chhia chè-chō kong-si; sī Volkswagen ê choân-chu to̍k-li̍p chú-chi̍p-thoân. Audi chú-iàu chông-sū chū-tōng-chhia chè-chō-gia̍p. I-ê sán-phín-soàⁿ hui-siông phong-phài, ùi ó͘-tó͘-bái, mini chū-tōng-chhia kàu ūn-tōng-hêng to-iōng-tô͘ chhia lóng-chóng ū. I-ê sán-phín chú-iàu chiam-tùi ko-kip-hêng chū-tōng-chhia chhī-tiûⁿ.
Ē-iâⁿ (Ka-lí-khu)

**Ē-iâⁿ** (下營) sī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī Ka-lí-khu lāi ê chi̍t-ê chng-thâu, hêng-chèng-siōng hun Téng-phō͘-lí (頂廍里) kap Ka-ho̍k-lí (嘉福里).

## Tē-lí
Ē-iâⁿ só͘-chāi tī Ka-lí chhī-khu ê sai-pak-pêng. Nā chiàu kin-á-ji̍t ê tō-lō͘ lâi hun, Tiong-hàu lō͘ (忠孝路) í pak sī Téng-phō͘-lí koán lāi, in sī goân Téng-phō͘ siā-lí; í lâm tio̍h sio̍k-í Ka-ho̍k-lí, goân tē-hō-miâ sī Ē-phō͘ (下廍).

## Le̍k-sú
Ē-iâⁿ tī Tē-sī sî-kî tūn-iâⁿ ê só͘-chāi chi it, tong-sî siat peng-iâⁿ tī Téng-phō͘ Éng-an-kiong āu. Téng-phō͘ ku-bîn khó-lêng sī hit tang-chūn iân-sio̍k lo̍h--lâi. Nā sī Ē-phō͘, sī 1698 nî Lîm Khó-tòng (林可棟) koan tē khí Kim-tông-tiān (金唐殿) liáu-āu chhian ji̍p; Ē-phō lēng-gōa koh ū tùi Tōa-lō͘-bóe (大路尾) soah kòe ê Lîm--sī, Chhit-kó͘ Tok-ka (篤加) chhian kòe ê Khu--sī téng sī-cho̍k.

Pún tē-hng sī 1920 nî só͘ siat ê Ka-lí-chng (1933 nî āu kái Ka-lí-ke) lāi tōa-jī hêng-chèng-khu chi it, chiàu 1939 nî thóng-kè, ū khiā-khí jîn-kháu 2590 lâng.

## Kau-thong
* Lâm 26
* Lâm 27
* Lâm 29

## Chham-khó

## Liân-kiat
* 

Lūi-pia̍t:Tōa-jī
Kēng-cháu chū-tōng-chhia

**Kēng-cháu chū-tōng-chhia**, he̍k-chiá kóng **sài-chhia**, sī chú-iàu he̍k-chiá choan-bûn ēng beh chham-ka chū-tōng-chhia kēng-cháu oa̍h-tāng ê chhia. 

Si̍t-chè sú-iōng ê kēng-cháu-chhia ū pau-koat Formula Chhia, World Rarry Chhia, Prototype, Stock Chhia téng khoán.

## Siong-koan
* Pháu-chhia
* Kēng-cháu o͘-tó͘-bái
O͘-tó͘-bái kēng-cháu

**O͘-tó͘-bái kēng-cháu** sī lī-ēng o͘-tó͘-bái kí-hêng ê chi̍t khoán oa̍h-tāng, tiûⁿ-só͘ it-poaⁿ hūn tō-lō͘ kap lō͘-gōa nn̄g khoán.

Lūi-pia̍t:O͘-tó͘-bái
Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Pháu-chhia

**Pháu-chhia** sī chi̍t lūi chū-tōng-chhia, it-poaⁿ sī nn̄g ê chē-ūi phòe siang phìⁿ chhia-mn̂g--ê. In-ê siat-kè sī choan-bûn tī ko-sok tín-tāng ê ūn-choán.

## Siong-koan
* Sài-chhia
Thih-bé kēng-cháu

**Thih-bé kēng-cháu** sī khiâ thih-bé ê ūn-tōng pí-sài. Hêng-sek pau-koat ū tō-lō͘ kēng-cháu, kè-sî pí-sài, cyclo-cross, soaⁿ-tē kēng-cháu, cháu-tō kēng-cháu, BMX, speedway téng khoán

Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Lūi-pia̍t:Olympic ūn-tōng hāng-bo̍k
Cricket (khu-pia̍t-ia̍h)

**Cricket** ū khó-lêng sī kóng:

* Pán-kiû ê Eng-gí miâ.
* Bí-kok North Carolina ê Cricket chng.
* Bí-kok ga̍k-thoân *[[The Crickets]]*.
Chiu ê hiàn-hoat (Bí-kok)

Bí-kok ê ta̍k-ê chiu lóng ū in ka-kī ê **chiu ê hiàn-hoat**. Ùi le̍k-sú siōng lâi-khoàⁿ, chiu ê hiàn-hoat ê jī-sò͘ pí *[[Bí-kok Hiàn-hoat]]* ê 7500 jī chē chi̍t-koá, lōe-iông iā pí *Bí-kok Hiàn-hoat* khah siông-sè soat-bêng koan-hē chèng-hú kap jîn-bîn ji̍t-siông koan-hē ê sè-chiat. Pí-lūn kóng: Vermont chiu ê hiàn-hoat sī 8295 jī, ah Alabama chiu chòe-kīn tī 1901 phoe-chún ê hiàn-hoat sī 310,296 ê jī. Liân-pang chèng-hú和 hām chiu chèng-hú hiàn-hoat bûn-kiāⁿ chi-kan ê bô-kāng tn̂g-tō͘ kap sè-chiat sī in-ūi in-ê bô-kāng ê iōng-tô͘ kap bo̍k-tek. *Bí-kok Hiàn-hoat* kui-tēng hān-chè liân-pang chèng-hú ê khoân-le̍k, chiu ê hiàn-hoat biâu-su̍t kiat-kò͘ sè-chiat kap chi̍t-koá bōe-sái hō͘ liân-pang chèng-hú ê khoân-le̍k.

Lūi-pia̍t:Bí-kok Hiàn-hoat
Tâi-oân Chiap-koán Kè-ōe Kong-iàu Tē-hng Kái-chè

縮圖|356x356像素|1945 nî liáu-āu ê Tâi-oân tē-hng kái-chè tiong, 12 ê chhī kap 30 ê koān ê io̍k-lio̍k ūi-tì.

***Tâi-oân Chiap-koán Kè-ōe Kong-iàu Tē-hng Kái-chè*** (臺灣接管計劃綱要地方政制) sī chiam-tùi Tâi-oân tī Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn liáu-āu ê hêng-chèng-khu kè-ōe ê chi̍t hūn chhó-àn. Che sī *[[Tâi-oân Chiap-koán Kong-iàu]]* ê kî-tiong chi̍t pō͘-hūn, tī 1945 nî 3 goe̍h chèng-sek thong-kòe. I-ê lōe-iông chú-iàu sī kā Ji̍t-pún sî-tāi kū-chè ê 5 ê chiu (州), 3 ê thiaⁿ (廳) kap 9 ê chhī (市) kái-chè chò 11 ê chhī (市), 9 ê it-kip koān (縣), 18 ê jī-kip koān kap 3 ê saⁿ-kip koān, koh kā chi̍t-koá tong-kio̍k jīn-ûi "bô-hó-sè" ê tē-miâ hō sin miâ. Lēng-goā, che mā chiàu-goân ēng Ji̍t-pún sî-tāi ê pó-kah chè-tō͘ lā ê lîm-lí (鄰里) kiàn-chè.

Tiong-hoâ Bîn-kok ê Tiōng-khèng Kok-bîn Chèng-hú chè-tēng thong-kòe chit-ê tē-hng kái-chè sī chiàn-chêng hoat-pò͘ ê chiap-siu Tâi-oân tiau-cha gián-kiù ê kî-tiong chi̍t pō͘-hūn. Lo̍h-bóe in-ūi chiàn-āu Tâi-oân si̍t-si kun-chèng it-goân, úi-jīm li̍p-hoat, hêng-chèng choan-chè, koh ka-siōng Tâi-oân ê si̍t-chè thóng-tī-chiá Tân Gî jīn-ûi chit-ê chè-tō͘ bô-hó-sè, só͘-í che pēng-bô chin-chiàⁿ si̍t-si kòe.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân khah-chá ê hêng-chèng-khu
Sái-chhia

**Sái-chhia** he̍k-chiá **khui-chhia**, khah chèng-sek ū kóng **ūn-choán** ia̍h **kà-sú**, sī chí chū-tōng-chhia, khah-chhia, bá-suh téng khoán tōng-le̍k ūn-kū ê chhau-chok.

## Siong-koan
* Ūn-choán-siú
Ūn-choán-siú

**Ūn-choán-siú**, ia̍h sī kóng **kà-sú-oân**, **su-ki**, sī choan-bûn sái chu-tōng-chhia ia̍h kî-tha ūn-kū, te̍k-pia̍t sī sái-chhia chò chit-gia̍p ê lâng.

## Siong-koan
* Chauffeur
Cho͘

**Cho͘** ū khó-lêng sī kóng:

* Hàn-jī 租:
** Cho͘-sòe, hiòng chèng-hú iā kî-tha hêng-sek tong-khoân-chiá kiáu la̍p ê châi-bu̍t.
** Cho͘-chioh, siu châi-bu̍t chhut-chioh mi̍h-kiāⁿ ê siong-gia̍p oa̍h-tāng; cho͘-kim, cho͘-chioh su-iàu ê kim-chîⁿ.
** Tē-cho͘, tiān-hō͘ hiòng tē-chú, tē-chú hiòng koaⁿ-hú kiáu la̍p ê châi-bu̍t. Siong-koan: tōa-cho͘ kap sió-cho͘.
** Keng-chè-cho͘ (*economic rent*), keng-chè-ha̍k khài-liām.

* Hàn-jī 組:
** Sū-bu̍t ê hun-pia̍t.
*** Cho͘-chit (koán-lí-ha̍k), cho͘-chit (seng-bu̍t-ha̍k).
** Sū-bu̍t ê sêng-hun, chiâⁿ-sêng hong-sek ia̍h kòe-têng.
Se-iûⁿ-kiàm

**Se-iûⁿ-kiàm** (Eng-gí: *fencing* "hoén-sèng"), sī chi̍t khoán kiàm-su̍t oa̍h-tāng, mā sī kīn-tāi piau-chún-hòa ê chi̍t chióng ūn-tōng hāng-bo̍k, tit hun-sò͘ ê hong-sek sī gia̍h thûi-á-khoán ê kiàm tuh chiūiⁿ tùi-chhiú sin-ku.

## Guā-pōo liân-kiat

* FIE Statutes
* 
* Fencing FAQ from rec.sport.fencing
* Links to videos of basic fencing moves from MIT OpenCourseWare as taught in Spring 2007

Lūi-pia̍t:Su-pò͘-chuh
Ti̍t-chí Sim-thé Iāu-chiat

**Pe̍k-hûn Hôe-siūⁿ Chhau-lio̍k Hu̍t-chó͘ Ti̍t-chí Sim-thé Iāu-chiat** (白雲和尙抄錄佛祖直指心體要節; 백운화상초록불조직지심체요절), sī 14 sè-kí Ko-lê ê chi̍t hūn Siân-chong kà-sī. 1377 nî ìn-soat ê bûn-su sī thong sè-kài hiān-chûn siāng kó͘ ê kim-sio̍k oa̍h-jī-pán ìn-soat-phín.

## Siong-koan
* Gutenberg Sèng-keng

Lūi-pia̍t:Tiâu-sián le̍k-sú
Chauffeur

***Chauffeur***, he̍k-chiá kóng **kò-jîn su-ki**, sī hông chhiàⁿ lâi sái-chhia chài lâng-kheh ê ūn-choán-siú. *Chauffeur* chit jī it-poaⁿ sī leh kóng khui khah ko-ki̍p khoán-sek pí-lūn Limousine (tn̂g lé-chhia) ê ho̍k-bū.

Thoân-thóng siōng chit khoán su-ki sī chhia ê só͘-iú-chiá su-jîn chhiàⁿ--ê, chóng-sī chiang mā ū chin chē te̍k-pia̍t teh pān su-ki ho̍k-bū ê cho͘-chhia gia̍p-chiá.

Lūi-pia̍t:Chit-gia̍p
Lūi-pia̍t:Siong-gia̍p
Kà-sú-oân

**Kà-sú-oân** ū khó-lêng sī kóng:

* Ūn-choán-siú, chū-tōng-chhia ê kà-sú-oân
* Hui-hêng-oân, hui-hêng-ki ê kài-sú-oân
* Thài-khong-jîn, chûn-oân lāi-bīn khòng-chè hâng-hêng ê jîn-oân.
Chhun-lí

**Chhun-lí** (村里) sī Tâi-oân ê tē-4 kip hêng-chèng-khu ê miâ-chheng, iā sī siōng ki-chân ê tē-hng chū-tī tan-ūi. Lē-sio̍k-tī khu, koān-hat-chhī, tìn ê chhun-lí hō-chò **lí** (里); lē-sio̍k-tī hiong ê chhun-lí hō-chò **chhun** (村). Chhun-lí ē-kha iáu ū **lîn** (鄰) ê pian-chè.

## Siong-koan
*Chhoan-lí-tiúⁿ

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hêng-chèng-khu
Kiàn-kok-lí (Tâi-pak-chhī)

**Kiàn-kok-lí** (建國里) sī Tâi-oân Tâi-pak-chhī Tiong-chèng-khu hat-khu lāi ê chi̍t ê lí.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
*Tâi-pak-chhī Tiong-chèng-khu Kong-só͘
Cho͘-chhia

**Cho͘-chhia** sī té-kî ê chū-tōng-chhia cho͘ ēng, it-poaⁿ sī cho͘ kúi tiám-cheng kàu kúi kang lāi ê sî-kan. 

Lēng-gōa ia̍h ū choan-bûn kap sán-gia̍p lī-ēng ê su-iàu chiá tn̂g-kî ha̍p-chok ê cho͘-chhia ho̍k-bū.
Tâi-oân-koān (1684~1887)

**Tâi-oân-koān** (臺灣縣) sī Tâi-oân tī Chheng-tiâu thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê koān, lē-sio̍k-tī Hok-kiàn-séng Tâi-oân-hú; tī 1684 nî siat-tì. 1887 nî, Hok-kiàn Tâi-oân-séng siat-li̍p, tī Tâi-oân tiong-pō͘ siat-tì sin ê Tâi-oân-koān, ah chit-ê Tâi-oân-koān kái-miâ chò **An-pêng-koān** (安平縣).

Lūi-pia̍t:Tâi-oân kó͘-chá ê koān
Mannequin ang-á

**Mannequin**, it-poaⁿ kóng **ké-lâng**, chú-iàu sī chí ēng lâi chhēng saⁿ chò kiàn-pún ê tōa sian lâng-hêng ang-á.

## Khí-goân
Mannequin sī tùi chē khoán mi̍h-kiāⁿ hoat-tián chhut--lâi-ê, pau-koat Au-chiu 15 sè-kí ê sî tio̍h ū ēng sè-sian ang-á teh chò ho̍k-chong kiàn-pún. Lēng-gōa ia̍h ū gē-su̍t-ka ēng lâi ōe-tô͘ chham-khó ê chi̍t khoán koan-chiat ē-tàng oa̍h-tāng ê ang-á *[[lay figure]]*; kî-tha koh ū chhiūⁿ kái-phò-ha̍k ēng ê bô͘-hêng ia̍h sī chhâi-hông-su ēng ê ké-lâng téng khoán.

## Le̍k-sú
18 sè-kí tiong āu kî Se-iûⁿ kok-ka tio̍h ū tîn-á pian ê mannequin ang-â. Kàu 1835 nî, Pa-lí ū ngó͘-kim-siong seng-sán kim-sio̍k bāng-á chò ê lâng-hêng bô͘-hêng, kàu  19 sè-kí tiong-kî, Hoat-kok chhut-hiān siāng chá ê sî-sek choan-ēng mannequin.

## Chham-khó
* 

## Siong-koan
* Kiàn-pún-tû

Lūi-pia̍t:Sî-sek
Tâi-lâm-hú

**Tâi-lâm-hú** (臺南府) sī Tâi-oân tī Chheng-tiâu thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hú; tī 1887 nî tòe Hok-kiàn Tâi-oân-séng chò-hóe siat-tì, koán-hat Ka-gī-koān, An-pêng-koān, Hōng-soaⁿ-koān, Hêng-chhun-koān kap Phêⁿ-ô͘-thiaⁿ.
Giân-gí tùi lâm-sek kap le̍k-sek ê hun-piat

Chin chē khoán giân-gí ê sek-chhái sû-lūi tang-tiong ū kóa ēng-gí, pí-lūn Bân-lâm-gí kóng ê "chheⁿ", sī thang ēng lâi chí pau-koat "lâm-sek" kap "le̍k-sek" (lâm/le̍k nn̄g jī pún-sin tāi-piáu tùi-siòng mā bô it-tēng) ê khah tōa hoān-ûi ê sek-tī.

Kok bûn-hòa ê jīn-ti ia̍h hō-miâ lóng bô sáⁿ tùi-tâng, ū-sî lâm/le̍k sī hông chò ki-pún ê khu-hun, m̄-koh tī àm-sek ê sî-chūn tio̍h lóng hō kâng miâ.

## Àn-lē
Ji̍t-gí kap Bân-lâm-gí ê chheⁿ/chheng (青; tùi-tâng Ji̍t-gí it-poaⁿ sī *ao*) ē-tàng piáu-sī le̍k-sek, lâm-sek, o͘-sek, phú-sek téng léng-sek. Pí-lūn chheⁿ-soaⁿ (青山) sī phian le̍k-sek, chheng-thian (青天) sī phian lâm-sek, *ao-uma* (青馬) sī Ji̍t-gí o͘-bé ê ì-sù. Lēng-gōa, Ji̍t-gí ê tùi-èng "le̍k" ê *midori* (綠), mā ū-sî chí lâm-sek.

## Chham-chiàu

## Siong-koan
* Sè-kài Sek-chhái Tiâu-cha (*World Color Survey*)
* Brent Berlin & Paul Kay (1969) *[[Ki-pún Sek-chhái Ēng-gí]]* (*Basic Color Terms: Their Universality and Evolution*)
* Giân-gí tùi âng-sek kap n̂g-sek ê hun-pia̍t

Lūi-pia̍t:Sek-chhái
Lūi-pia̍t:Giân-gú-ha̍k
Sin-chng-kūn

**Sin-chng-kūn** (新莊郡; しんしょうぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Sin-chng-kūn ē-kha koán-hat Sin-chng-ke, Lô͘-chiu-chng, Gō͘-kó͘-chng kap Nâ-kháu-chng; tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Sin-pak-chhī ê Sam-tiông-khu, Lô͘-chiu-khu, Sin-chng-khu, Thài-san-khu, Gō͘-kó͘-khu kap Nâ-kháu-khu.
Hái-san-kūn

**Hái-san-kūn** (海山郡; かいざんぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, tī 1920 nî siat-li̍p, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Hái-san-kūn ē-kha koán-hat Pang-kiô-ke, Eng-ko-ke, Sam-kiap-ke, Tiong-hô-chng, Thô͘-siâⁿ-chng kap chi̍t ê bô siat ke-chng ê Hoan-tē; nā tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Sin-pak-chhī ê Pang-kiô-khu, Thô͘-siâⁿ-khu, Sam-kiap-khu, Eng-ko-khu, Chhiū-nâ-khu, Tiong-hô-khu kap Éng-hô-khu.
Bûn-san-kūn

**Bûn-san-kūn** (文山郡; ぶんさんぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, tī 1920 nî siat-li̍p, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Bûn-san-kūn ê kūn-ia̍h-só͘ siat tī Sin-tiàm-ke, koán-hat Chhim-kheⁿ-chng, Chio̍h-tēng-chng, Pîⁿ-nâ-chng kap chi̍t ê bô siat ke-chng ê Hoan-tē; nā tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Sin-pak-chhī ê Sin-tiàm-khu, Chhim-kheⁿ-khu, Chio̍h-tēng-khu, Pîⁿ-nâ-khu, U-lai-khu kap Tâi-pak-chhī ê Bûn-san-khu.
Tām-chúi-kūn

**Tām-chúi-kūn** (淡水郡; たんすゐぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, tī 1920 nî siat-li̍p, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Tām-chúi-kūn ê kūn-ia̍h-só͘ siat tī-leh Tām-chúi-ke, koán-hat Tām-chúi-ke, Pat-lí-chng, Sam-chi-chng kap Chio̍h-mn̂g-chng; nā tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Sin-pak-chhī ê Tām-chúi-khu, Pat-lí-khu, Sam-chi-khu kap Chio̍h-mn̂g-khu.
Gî-lân-kūn

**Gî-lân-kūn** (宜蘭郡; ぎらんぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, tī 1920 nî siat-li̍p, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Gî-lân-kūn ê kūn-ia̍h-só͘ siat tī-leh Gî-lân-ke, koán-hat Gî-lân-ke, Thâu-ûi-chng, Ta-khe-chng, Chòng-ûi-chng kap Îⁿ-soaⁿ-chng; nā-sī tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Gî-lân-koān ê Gî-lân-chhī, Thâu-siâⁿ-tìn, Ta-khe-hiong, Chòng-ûi-hiong kap Îⁿ-soaⁿ-hiong. Kî-tiong, Gî-lân-ke tī 1940 nî seng-keh chò Gî-lân-chhī.
Lô-tong-kūn

**Lô-tong-kūn** (羅東郡; らとうぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Lô-tong-kūn ê kūn-ia̍h-só͘ siat tī-leh Lô-tong-ke, koán-hat Lô-tong-ke, Gō͘-kiat-chng, Sam-seng-chng, Tang-soaⁿ-chng kap chi̍t ê bô siat ke-chng ê Hoan-tē; nā-sī tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Gî-lân-koān ê Lô-tong-tìn, Gō͘-kiat-hiong, Sam-seng-hiong, Tang-soaⁿ-hiong kap Tāi-tông-hiong.
Hon'inbô Dôetu

sī Ji̍t-pún Edo sî-tāi ê ûi-kî kî-sū. Hon'inbô ka tē-saⁿ tāi ka-tok (:zh:家督), Hon'inbô San'etu ê tē-chú. 1676 nî Dôetu kek-pāi hit-chūn ê bêng-jîn Yasui Santi, pek-sú Santi thè-uī, tòe-bóe-āu Dôetu chiong ka-tok kah bêng-jîn thoân hō͘ i ê sai-á Dôsaku.

Lūi-pia̍t:Edo sî-tāi jîn-bu̍t
Pe̍h-hiā

**Pe̍h-hiā** (hàn-jī: 白蟻; ha̍k-miâ: ***Isoptera***), mā hō-chò **tōa-chúi-hiā** (大水蟻), sī chi̍t lūi thâng-á. Pe̍h-hiā ê siā-hōe chè-tō͘ kah hêng-hâi lóng kah káu-hiā chin sio-siāng, m̄-koh in ê hun-lūi chiok bô-kâng; káu-hiā sio̍k-î Hó͘-thâu-phang Chóng-kho, pe̍h-hiā sī sio̍k-î ka-choa̍h.
Ke-lâng-kūn

**Ke-lâng-kūn** (基隆郡) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, tī 1920 nî siat-li̍p, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Ke-lâng-kūn ê kūn-ia̍h-só͘ siat tī-leh Ke-lâng-ke, koán-hat Ke-lâng-ke, Sūi-hong-ke, Bān-lí-chng, Kim-soaⁿ-chng, Chhit-tó͘-chng, Kòng-liâu-chng, Siang-khe-chng kap Pêng-khe-chng; nā-sī tùi-chiàu chit-má ê hêng-chèng-khu chiū sī Sin-pak-chhī ê Sūi-hong-khu, Bān-lí-khu, Kim-san-khu, Kòng-liâu-khu, Siang-khe-khu, Pêng-khe-khu kap kui-ê Ke-lâng-chhī. Kî-tiong, Ke-lâng-ke tī 1924 nî seng-keh chò Ke-lâng-chhī, ah goân-té tī Chhit-chheⁿ-kūn ê Pêng-khe-chng tī 1932 nî liáu-āu kái lē-sio̍k-tī Ke-lâng-kūn.
Tâi-oân pe̍h-hiā

**Tâi-oân pe̍h-hiā** (hàn-jī: 臺灣白蟻; ha̍k-miâ: ***Coptotermes formosanus***) sī chi̍t khoán pe̍h-hiā. Kah phó͘-thong ê pe̍h-hiā saⁿ-pí, Tâi-oân pe̍h-hiā ê kûn-thé khah tōa, mā khah ū phò-hoāi-sèng. Tâi-oân pe̍h-hiā sī sè-kài peh tōa gōa-lâi ji̍p-chhim chióng chi-it.
Ka-pi-sek

**Ka-pi-sek**, ia̍h sī kóng **chang-sek**, **tê-sek**, sī cho͘-ha̍p sek-tī chi̍t khoán, chiàu CMYK ê thàu-sek goân-lí, ē-sái sī âng-sek, o͘-sek chham n̂g-sek ê saⁿ-lām; he̍k-chiá chúi-âng ka o͘-sek; ia̍h âng-sek n̂g-sek thàu nâ-sek. Nā sī chiàu RGB ê goân-lí, sī âng-sek ka le̍k-sek.

Ka-pi-sek tī chū-jiân-kài sī chin hong-hù, chhiū-bo̍k, thô͘, tōng-bu̍t ê mn̂g, ba̍k-chiu kap phôe-hu lóng tiāⁿ chhut hiān pún sek-tī.

Lūi-pia̍t:Sek-chhái
Chhit-chheⁿ-kūn

**Chhit-chheⁿ-kūn** (七星郡; しちせいぐん) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi ê chi̍t ê hêng-chèng-khu, lē-sio̍k-tī Tâi-pak-chiu. Chhit-chheⁿ-kūn ē-kha koán-hat Se̍k-chí-ke, Sū-lîm-ke, Pak-tâu-ke, Lāi-ô͘-chng, Pêng-khe-chng kap Siông-san-chng; kî-tiong ê Pêng-khe-chng tī 1932 nî kái lē-sio̍k-tī Ke-lâng-kūn, ah Siông-san-chng tī 1938 nî pēng-ji̍p Tâi-pak-chhī.
Āu-chin-siòng chèng-tī

**Āu-chin-siòng(siàng) chèng-tī** (後-, Eng-gí: ) sī 1 khóan chèng-tī hiān-siōng. Kin-kù *[[Oxford Eng-gí Sû-tián]]*, "āu-chin-siàng" hêng-iông kan-sia̍p iah-sī piáu-sī 1 chióng chêng-hóng, chiū sī tùi chiâⁿ û-lūn　(輿論, ) lâi kóng, kheh-koan--ê sū-si̍t pí sò͘-kiû kám-chêng kap kok-jîn sìn-gióng khah bô éng-hióng. Mā thang kóng chin-siàng kap sū-si̍t bô-hoat-tō͘ hō͘ tāi-chiòng sio thīn, tian-tó sī ka-kiông kám-chêng chiah thang the̍h-tio̍h chi-chhî.

2016 nî, Oxford Sû-tián kéng chit sû chò 2016 nî--ê tāi-piáu-sû (-詞). Chóng-chhâi Casper Grathwohl piáu-sī, "post-truth" siōng chá chhut-hiān tī 1992 nî, m̄-koh 2016 nî chit-ê sû--ê sú-iōng-lu̍t (-率) pí 2015 nî ke 20 poē, tī Eng-kok thoat-au (脫歐) kong-tâu kap Bí-kok Kiōng-hô-tóng thui-chiàn Donald Trump chò 2016 nî bî-kok chóng-thóng hāu-soán-jîn--ê sî, Eng-gí--ê āu-chin-siòng hőng chia̍p-chia̍p sú-iōng. I iā kóng in-ūi siā-kûn bāng-chām (Eng-gí: ) chiām-chiām piàn-chó sin-bûn lâi-goân, lâng mā m̄ sìn thoân-thóng lâi-goân--ê sin-bûn chin-siòng, "āu-chin-siòng" chiah chiām-chiām-á chiâⁿ-chò choan-iú--ê sû.
## Chù-kha
Tâi-pak-koān (Ji̍t-pún sî-tāi)

**Tâi-pak-koān** (臺北縣) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi chho͘-kî (1895 nî ~ 1901 nî) ê chi̍t ê koān-kip ê hêng-chèng-khu.

1895 nî 6 goe̍h 28 hō, ùi Chheng-tiâu thóng-tī sî-tāi bóe-kî ê Tâi-pak-hú kái-chè lâi ê, koán-hat-khu hâm-kài Tâi-oân pak-pō͘, pau-hâm chit-má ê Tâi-pak-chhī, Sin-pak-chhī, Ke-lâng-chhī, Thô-hn̂g-chhī, Gî-lân-koān, Sin-tek-koān kap Sin-tek-chhī.

1897 nî 5 goe̍h 3 hō, choân Tâi-oân kái-chè chò 6 koān 3 thiaⁿ ê sî, Sin-tek-koān kap Gî-lân-thiaⁿ ùi Tâi-pak-koān hun-thiah chhut-lâi, Tâi-pak-koān ê koán-khu kan-na chhun chit-má Tâi-pak-chhī, Sin-pak-chhī, Ke-lâng-chhī kap Thô-hn̂g-chhī ê tang-poàⁿ-pō͘.

1898 nî 6 goe̍h 18 hō, 6 koān 3 thiaⁿ koh kái-chè chò 3 koān 3 thiaⁿ, Tâi-pak-koān ê koán-khu hām khah-chá ê Tâi-pak-hú beh-kāng, tān-sī í-keng bô pau-hâm Gî-lân tē-khu.

1901 nî, Tâi-oân kái-chè chò 20 thiaⁿ, Tâi-pak-koān pī hòe-chí, hun-thiah chò Tâi-pak-thiaⁿ, Ke-lâng-thiaⁿ, Chhim-kheⁿ-thiaⁿ, Thô-á-hn̂g-thiaⁿ kap Sin-tek-thiaⁿ 5 ê thiaⁿ-kip ê hêng-chèng-khu.

## Siong-koan
*Tâi-pak-hú
Patrice de Mac Mahon

**Patrice de Mac Mahon** (1803 nî 6 goe̍h 13 ji̍t – 1893 nî 10 goe̍h 17 ji̍t) sī Hoat-kok ê chiong-kun kiam chèng-tī-chiá. I pat chò kòe 1875 nî kàu 1879 nî kî-kan Hoat-kok ê chóng-thóng.
Abel Douay

**Abel Douay** (1809 nî 3 goe̍h 2 ji̍t – 1870 nî 8 goe̍h 4 ji̍t) sī Hoat-kok tī Napoleon 3-sè hông-tè sî-kî ê chiong-kun, pat niá kun tī Au-chiu kiam hái-gōa chok-chiàn, tè-bé tī Phó͘ Hoat Chiàn-cheng ê Wissembourg Chiàn-tò͘ chiàn-sí.
Tâi-tiong-koān (Ji̍t-pún sî-tāi)

**Tâi-tiong-koān** (臺中縣) sī Tâi-oân tī Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi chho͘-kî (1895 nî ~ 1901 nî) ê chi̍t ê koān-kip ê hêng-chèng-khu.

1895 nî 6 goe̍h 28 hō, ùi Chheng-tiâu thóng-tī sî-tāi bóe-kî ê Tâi-oân-hú kái-chè lâi ê, koán-hat-khu hâm-kài Tâi-oân tiong-pō͘, pau-hâm chit-má ê Biâu-le̍k-koān, Tâi-tiong-chhī, Chiong-hoà-koān, Lâm-tâu-koān kap Hûn-lîm-koān.

1897 nî 5 goe̍h 3 hō, choân Tâi-oân kái-chè chò 6 koān 3 thiaⁿ ê sî, Tâi-tiong-koān ê pak-pō͘ tē-khu pēng-ji̍p sin siat-li̍p ê Sin-tek-koān, ah lâm-pō͘ tē-khu pēng-ji̍p sin siat-li̍p ê Ka-gī-koān, koán-hat-khu kan-na chhun goân-lâi ê tiong-pō͘ tē-khu, pau-hâm chit-má ê Tâi-tiong-chhī, Chiong-hoà-koān kap Lâm-tâu-koān pak-poàⁿ-pō͘.

1898 nî 6 goe̍h 18 hō, 6 koān 3 thiaⁿ koh kái-chè chò 3 koān 3 thiaⁿ, Tâi-tiong-koān khoe-ho̍k goân-pún ê koán-khu.

1901 nî, Tâi-oân kái-chè chò 20 thiaⁿ, Tâi-tiong-koān pī hòe-chí, hun-thiah chò Biâu-le̍k-thiaⁿ, Tâi-tiong-thiaⁿ, Chiong-hoà-thiaⁿ, Lâm-tâu-thiaⁿ kap Táu-la̍k-thiaⁿ 5 ê thiaⁿ-kip ê hêng-chèng-khu.

## Siong-koan
*Tâi-oân-hú