open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tióng-êng Lú-chú Ko-kip Tiong-ha̍k

**Tióng-êng Lú-chú Ko-kip Tiong-ha̍k** (長榮女子高級中學) sī Tâi-oân Tâi-lâm-chhī lāi ê su-li̍p tiong-o̍h, in siāng chá sī Tiúⁿ-ló-kàu-hōe 1887 nî khí siat ê Tâi-lâm Tiúⁿ-ló-kàu Lú-o̍h (台南長老教女學).
Chan-bûn Chúi-khò͘

**Chan-bûn Chúi-khò͘** () sī Tâi-oân Ka-gī-koān kap Tâi-lâm-chhī kau-kài só͘-chāi ê chi̍t chō chúi-khò͘.
Pak Tâi-oân

**Pak Tâi-oân** (), chá-kî hō-chò **Téng-káng** (頂港), sī Tâi-oân ê pak-pō͘ tē-khu; pau-hâm Tâi-pak-chhī, Sin-pak-chhī, Thô-hn̂g-chhī, Ke-lâng-chhī, Gî-lân-koān, Sin-tek-chhī kap Sin-tek-koān 7 ê koān-chhī.
Tiong Tâi-oân

**Tiong Tâi-oân** () sī Tâi-oân ê tiong-pō͘ tē-khu; pau-hâm Biâu-le̍k-koān, Tâi-tiong-chhī, Chiong-hoà-koān, Lâm-tâu-koān kap Hûn-lîm-koān 5 ê koān-chhī. Kî-tiong, í Tâi-tiong-chhī ûi khu-he̍k tiong-sim, hêng-sêng Tâi-oân tē-saⁿ toā ê Tâi-tiong Chiong-hoà To͘-hōe-khu.
Tek-ki Chúi-khò͘

**Tek-ki Chúi-khò͘** (德基水庫) sī Tâi-oân Tâi-tiong-chhī Hô-pêng-khu ê chi̍t chō chúi-khò͘.
Húi-chhùi Chúi-khò͘

**Húi-chhùi Chúi-khò͘** () sī Tâi-oân Tâi-pak to͘-hōe-khu ê chi̍t chō chúi-khò͘, ūi-tī Sin-pak-chhī Sin-tiàm-khu, Chio̍h-tēng-khu kap Pêⁿ-nâ-khu.
Chúi-khò͘

**Chúi-khò͘** () sī jîn-chō ê ô͘; it-poaⁿ hêng-sêng ê hong-sek sī tī khe-chúi ê goân-thâu ia̍h tiong-toāⁿ khí-chō chúi-pà, tán-thāi khe-chúi kā hô-kok im-khàm liáu-āu, chiū hêng-sêng chúi-khò͘.
Chùi-goa̍t-ô͘

**Chùi-goa̍t-ô͘** (醉月湖), khah-chá hō-chò **Gû-làm-tî** (牛湳地), sī tiâu-chat Liû-kong-chùn ê jîn-chō chúi-tî; ūi-tī kin-á-ji̍t Tâi-oân Tāi-ha̍k ê hāu-hn̂g lāi.
Chúi-le̍k hoat-tiān

**Chúi-le̍k hoat-tiān** (水力發電; Eng-bûn: *hydroelectric power*) sī kā chúi ê ūi-lêng choán-oāⁿ chò tiān-lêng ê hoat-tiān hong-sek; i-ê goân-lí sī lī-iōng chúi-ūi lo̍h-chha ê tiōng-le̍k ūi-lêng, choán-oāⁿ chò liû-tōng ê tōng-lêng, thui-tōng o-lûn ê soân-choán, chìn chi̍t pō͘ tài-tōng hoat-tiān-ki hoat-tiān.
Gân Khim-hiân

**Gân Khim-hiân** (顏欽賢; ) sī Sūi-hong chhut-sì ê Tâi-oân si̍t-gia̍p-ka kiam chèng-tī-chiá. I sī Ke-lâng Gân--ka ê lâng, a-chek Gân Kok-liân kòe-sin liáu-āu, chia̍p ka-cho̍k sū-gia̍p. I mā pat chò Ke-lâng-chhī-hōe gī-oân, Tâi-pak-chiu-hōe gī-oân. Chiàn-āu ka-ji̍p Tiong-kok Kok-bîn-tóng, chò Kok-bîn Tāi-hōe Tāi-piáu kap séng-gī-oân.

## Chham-khó
* 
*
Ńg Tiâu-kham

**Ńg Tiâu-kham** (阮朝堪; 1892 nî 12 goe̍h 22 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê i-seng, i tùi Chóng-tok-chú I-ha̍k Choan-bûn Hak-hāu chut-gia̍p liáu-āu tī Pîn-tong I-īⁿ chò khang-khòe, 1925 nî kòe Ji̍t-pún I-kho Tāi-ha̍k gián-kiù, liáu-āu tńg Tâi-oân khai-gia̍p. I mā pat chò Pîn-tong Sìn-thok ê chhú-thè-ia̍h, chheng-soàn-jîn.

Ńg--sī sī Nâ-pin Ńg--ka ê lâng, Ńg Soán-jû (阮選儒) ê tōa-hàn hāu-seⁿ.

## Chham-khó
*
Lîm Siong-siū

**Lîm Siong-siū** (林嵩壽; 1884/1886 nî — 1934 nî 11 goe̍h 8 ji̍t) sī Tâi-oân ê seng-lí-lâng, Lîm-pún-goân ka-cho̍k tē-saⁿ-pâng ê lâng, Lîm Î-tek ê tē-saⁿ hāu-seⁿ.

## Chham-chiàu
* 
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân jîn-bu̍t
Kiat-siā ê chū-iû

**Kiat-siā ê chū-iû** (結社-自由) sī hiān-tāi siā-hōe ê chi̍t chióng ki-pún ê chū-iû jîn-koân.

Kiat-siā thong-siông hun chò êng-lī bo̍k-te̍k ê siong-gia̍p kiat-siā kap hui-êng-lī bo̍k-te̍k ê chèng-tī, chong-kàu, ha̍k-su̍t ia̍h chû-siān téng-téng sèng-chit ê kiat-siā. Hiān-tāi toā-to-sò͘ chū-iû kok-ka ê hiàn-hoat lóng ū bêng-bûn pó-chiong jîn-bîn kiat-siā ê chū-iû.
Chū-iû ì-chì

**Chū-iû ì-chì** (自由意志) sī tī ē-tàng soán-te̍k kok-chióng hong-àn sî só͘ chò-chhut ê hêng-tōng ia̍h koat-tēng. Che sī chi̍t ê ho̍k-cha̍p ê tiat-ha̍k chú-tê, tiat-ha̍k-kài ê tēng-gī pēng bô thóng-it.
Khoan-iông

**Khoan-iông** (寬容) sī chi̍t ê siā-hōe, bûn-hoà ia̍h chong-kàu sìn-gióng ê su̍t-gú, tāi-piáu tùi ū bô-kāng ì-kiàn ê lâng piáu-sī it-tēng ê lí-kái.
Im-bô͘-lūn

**Im-bô͘-lūn** (陰謀論) sī tùi le̍k-sú ia̍h tong-tāi sū-kiāⁿ chò-chhut te̍k-pia̍t kái-soeh ê kóng-hoat, thong-siông àm-siā sū-kiāⁿ ê kong-khai kái-soeh sī thiau-kang khi-moâ, iû pōe-āu ê chi̍p-thoân teh chhau-chhiòng sū-thài ê hoat-tián hām kiat-kó, lâi chhú-tit chi̍p-thoân ê siōng-toā lī-ek. Chit-khoán te̍k-pia̍t ê kái-soeh hām it-poaⁿ phó͘-phiàn hō͘ lâng chiap-siū ê kái-soeh bô-kāng, in ē kā sū-kiāⁿ kái-soeh chò kò-jîn ia̍h thoân-thé pì-bi̍t chhek-ōe ê kiat-kó.

## Tsù-kái

## Guā-pōo liân-kiat

* Conspiracy Theories, *Internet Encyclopedia of Philosophy*

Lūi-pia̍t:Le̍k-sú-ha̍k
Lūi-pia̍t:Sim-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Lîm Kéng-jîn

**Lîm Kéng-jîn** (林景仁; 1894 nî – 1940 nî 2 goe̍h 19 ji̍t) sī Tâi-oân ê bêng-bûn jîn-bu̍t, sī Lîm-pún-goân ka-cho̍k ê lâng, I siàu-liân kap lāu-pē kòe Au-bí iû-le̍k, tè-bé lâu tī Sūi-se chi̍t chām, 1932 nî kòe Boán-chiu-kok chò Gōa-kau-pō͘ Au-bí-kho-tiúⁿ.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Lîm-pún-goân
Hong-sok

**Hong-sok** (風速), he̍k-chiá kóng hong ê liû-sok, sī khong-khì siong-tùi tē-kiû piáu-bīn ê kò͘-tēng chi̍t tiám ê ūn-tōng sok-lu̍t. Tī ji̍t-siông seng-oa̍h tiong, lán khah-chia̍p kā khong-khì ê soá-tāng ti̍t-chiap hō-chò hong.
Hiok-êng Chu-īⁿ

**Hiok-êng Chu-īⁿ** (旭瀛書院) sī Ē-mn̂g ê Tâi-oân chhut-sin chiá hoat-khí, keng-kòe Ē-mn̂g Tâi-oân Kong-hōe kiàn-li̍p ê ha̍k-hāu, chèng-sek khai-ha̍k ê ji̍t-chí sī 1910 nî 8 goe̍h 24 hō, chi̍t khai-sí chú-iàu sī chiàu Tâi-oân hit-tang-chūn kong-ha̍k-hāu ê hêng-sek khí-siat ê o̍h-tn̂g.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Ē-mn̂g-chhī
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Hok-kiàn le̍k-sú
Pasibutbut

***Pasibutbut*** sī chi̍t tiâu Tâi-oân Bunun Cho̍k goân-chū-bîn kî-tó sió-bí hong-siu ê thoân-thóng chè-tián im-ga̍k, pī gō͘-thoân chò ***Pat-pō͘ ha̍p-im*** (八部合音).
Tang Tâi-oân

**Tang Tâi-oân** (), khah-chá hō-chò **Āu-soaⁿ** (後山), sī Tâi-oân Tiong-iong Soaⁿ-lêng tang-pêng ê tē-khu, it-poaⁿ pau-hâm Hoa-lian-koān kap Tâi-tang-koān 2 ê it-kip hêng-chèng-khu. Pún tē-khu bīn-hiòng Thài-pêng-iûⁿ, sī choân Tâi-oân hái-gān-soàⁿ siōng-tn̂g ê só͘-chāi.
Sultan

:*Koan-hē im-e̍k-gí hō "So͘-tan" (蘇丹) ê Hui-chiu kok-ka, chhiáⁿ khòaⁿ [[Sudan]].*

**Sultan** (A-la-pek-gí: سلطان‎ *sultān*), he̍k-chiá kóng **so͘-tan-ông**, sī chi̍t khoán hâm-thâu, chi̍t khoán kun-chú ê chheng-hō. Pún jī tī goân A-la-pek-gí lāi ū "khoân-le̍k-chiá", "khoan-ui-chiá" ê ì-sù.

Sultan chhōa-thâu ê ông-tiâu ia̍h tē-hng thang kiò **sultan-kok**.

## Siong-koan
* Datu
* Raja

Lūi-pia̍t:Kun-chú hâm-thâu
Lūi-pia̍t:Sultan
Chhí-e̍k

**Chhí-e̍k** sī chi̍t khoán thoân-jiám-pēⁿ, pēⁿ-goân sī sè-khún *[[Yersinia pestis]]*. I ū keng-kòe khong-khì, ti̍t-chia̍p chiap-chhio̍k téng khoán thoân-pò͘ hong-sek.

## Chham-khó
Gene Wilder

**Jerome Silberman** (1933 nî 6 goe̍h 11 ji̍t – 2016 nî 8 goe̍h 29 ji̍t) sī Bí-kok ê ián-goân.
Y jiám-sek-thé

**Y jiám-sek-thé** sī pau-koat jîn-lūi chāi-lāi chhī-leng-lūi téng tōng-bu̍t sin-ku téng nn̄g khoán sèng-jiám-sek-thé ê kî-tiong chi̍t khoán. I-ê chûn-chāi he̍k-chiá bô-chûn-chāi koat-tēng liáu tōng-bu̍t sī kang--ê ia̍h sī bó--ê.

## Siong-koan
* X jiám-sek-thé

## Chham-khó

23
1 hō jiám-sek-thé (lâng)

**1 hō jiám-sek-thé** (Eng-bûn: *Chromosome 1*) sī lâng siōng-toā tiâu ê jiám-sek-thé, sio̍k-î siông-jiám-sek-thé. Tī jîn-thé lāi, it-poaⁿ lóng ū 2 tiâu 1 hō jiám-sek-thé.
## Chham-khó
2 hō jiám-sek-thé (lâng)

**2 hō jiám-sek-thé** (Eng-bûn: *Chromosome 2*) sī jîn-lūi ê chi̍t tiâu jiám-sek-thé, sio̍k-î siông-jiám-sek-thé. Tī chèng-siông ê jîn-lūi thé-sè-pau lāi, lóng ū chi̍t tùi 2 hō jiám-sek-thé, hun-pia̍t lâi-chū lāu-pē kap lāu-bú.
## Chham-khó
X jiám-sek-thé

**X jiám-sek-thé** (Eng-bûn: *X chromosome*) sī pō͘-hūn tōng-bu̍t the̍h-lâi koat-tēng sèng-pia̍t ê kî-tiong chi̍t tiâu jiám-sek-thé, sio̍k-î sèng-jiám-sek-thé. Tī chèng-siông ê jîn-lūi thé-sè-pau lāi, lóng ū chi̍t tùi sèng-jiám-sek-thé, cha-bó͘ sī nn̄g tiâu X jiám-sek-thé, cha-po͘ sī X kap Y jiám-sek-thé kok chi̍t tiâu.
## Siong-koan
* Y jiám-sek-thé

## Chham-khó
Siông-jiám-sek-thé

**Siông-jiám-sek-thé** (常染色體; Eng: *autosome*) sī sèng-jiám-sek-thé í-goā ê jiám-sek-thé. Pí-lūn lâng ê 23 tùi jiám-sek-thé tiong, thâu-22 tùi chiū sī siông-jiám-sek-thé, chhun-ê X kap Y jiám-sek-thé sī sèng-jiám-sek-thé. Tī siông-jiám-sek-thé téng ê DNA thóng-chheng chò **atDNA** ia̍h **auDNA**.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Sè-pau ûi-thoân-ha̍k
Sèng-jiám-sek-thé

**Sèng-jiám-sek-thé** (性染色體; Eng: *allosome*) sī tī hêng-chōng, toā-sè kap hêng-ûi hām siông-jiám-sek-thé bô-kāng ê jiám-sek-thé. Pí-lūn lâng ê 23 tùi jiám-sek-thé tiong, thâu-22 tùi sī siông-jiám-sek-thé, chhun-ê X kap Y jiám-sek-thé chiū sī sèng-jiám-thé.

Lūi-pia̍t:Sè-pau ûi-thoân-ha̍k
Tu̍t-piàn

**Tu̍t-piàn** (突變; Eng: *mutation*), he̍k-chiá **[[hoán-chéng]]**, tī seng-bu̍t-ha̍k siōng ê hâm-gī sī sè-pau lāi ê ûi-thoân ki-in hoat-seng ê kái-piàn. Hoat-seng seng-bu̍t tu̍t-piàn ê goân-in ū-khó-lêng sī sè-pau hun-lia̍t sî, ûi-thoân ki-in ê ho̍k-chè hoat-seng chhò-gō͘, ia̍h-sī siū-tio̍h hoà-ha̍k bu̍t-chit, ki-in to̍k-sèng, hok-siā ia̍h pēⁿ-to̍k téng-téng goā-chāi ê éng-hióng.

Tu̍t-piàn thong-siông ē tì-sú sè-pau ūn-chok bô-chèng-siông ia̍h sí-bông, sīm-chì tī khah ko-téng ê seng-bu̍t-thé thé-lāi ín-hoat gâm-chèng. Put-kò, tu̍t-piàn mā pī khoàⁿ-chò sī chìn-hoà ê thui-sak-la̍t, bô-lí-sióng ê tu̍t-piàn ē keng-iû chū-jiân soán-te̍k ê kòe-têng pī thai-tiāu, iú-lī ê tu̍t-piàn ē kè-sio̍k liû-thoân lo̍h-khì.
## Chham-khó


Lūi-pia̍t:Chìn-hòa seng-bu̍t-ha̍k
Lūi-pia̍t:Ûi-thoân-ha̍k
Bêng-sū-lio̍k

**Bêng-sū-lio̍k** sī chi̍t khoán lâng-miâ-lio̍k, choan-bûn kì chi̍t kóa khah ū-miâ ê pí-lūn koaⁿ-liâu, kong-si iāu-oân, ha̍k-chiá, gē-su̍t-ka téng khoán jîn-bu̍t, in it-poaⁿ sī siu iáu koh tī-leh ê lâng ê chu-liāu. Pún khoán miâ-lio̍k tiāⁿ tiāⁿ sī sú-iōng kài-siāu ê tùi-siōng thê-kiong ê chu-liāu lâi khan-hêng--ê, lāi-bīn kaⁿ-taⁿ piáu-hiān chiàⁿ-bīn ê tāi-chì, kap ha̍k-su̍t-sèng ê lâng-miâ sû-tián bô-kâng.
Tâi-oân Jîn-sū-kàm

**Tâi-oân Jîn-sū-kàm** (臺灣人士鑑 *taiwan jinsikan*) sī Tâi-oân Ji̍t-pún sî-tāi ê chi̍t pō͘ bêng-sū-lio̍k, thâu chi̍t pán sī 1934 nî chhut-pán, sī ūi tio̍h kì-liām *[[Tâi-oân Sin-bîn-pò]]* chi̍t chiu-nî siu-chi̍p pian-siá--ê. Té-bé koh tī 1937 nî chhut kì-liām 5 chiu-nî ê tē-2 pán. 1941 nî Sin-bîn-pò kái chò *[[Heng-lâm Sin-bûn]]*, toh tī 1943 nî hoat-hêng 10 chiu-nî pán, ùi che tē-3 pán lāi-bīn, piáu-hiān liáu bōe chió hit-tang-chūn Tâi-oân-lâng kái hō Ji̍t-pún-miâ ê chêng-hêng.

## Liân-kiat

* 書目資料 臺灣人士鑑

## Siong-koan ê gián-kiù
*
Bîn-pò

**Bîn-pò** ū khóa-lêng sī kóng:
## Tâi-oân
* Tâi-oân Bîn-pò, chiàn-chêng Tâi-oân ê sin-bûn-chóa.
** Tâi-oân Sin-bîn-pò
* Bîn-pò (1945 nî)
* Tâi-oân Bîn-pò (1953 nî)
* Bîn-pò (bāng-chām)

## Ji̍t-pún
* Kiaⁿ-to͘ Bîn-pò
* Tang-kiaⁿ Bîn-pò
* Hukusima Bîn-pò

## Kî-tha
* Bîn-pò (1905 nî), Tiong-kok Tong-bêng-hōe khan-bu̍t.
Lâng-miâ-lio̍k

**Lâng-miâ-lio̍k** sī kì lâng-miâ kiam jîn-bu̍t chu-liāu ê chham-khó-chheh, it-poaⁿ sī siu it-tēng hoān-ûi ê kûn-thé, lāi-té ê lâng sī koan-hē mó͘-mih sū-gia̍p ê lâng, bô it-tēng sī thong-lâng-chai ê jîn-bu̍t.

## Liân-kiat
* 《台灣學通訊》第71期 /名錄

## Siong-koan
* Lâng-miâ sû-tián
* Bêng-sū-lio̍k
* Who's Who
Who's Who

**Who's Who** sī Eng-gí-kài chi̍t kóa chham-khó-chheh ê tê-bo̍k, it-poaⁿ in-ê lōe-iông sī it-tēng kûn-thé ê jîn-bu̍t chu-liāu, ia̍h tiō sī lâng-miâ-lio̍k he̍k-chiá kóng bêng-sū-lio̍k.
Jîn-bu̍t sû-tián

**Jîn-bu̍t sû-tián** sī chi̍t khoán pah-kho-sek sû-tián, choan-bûn khai-lia̍t jîn-bu̍t ê sió-thoān chu-liāu.
Pek-kho-sek sû-tián

**Pek-kho-sek sû-tián** sī chi̍t khoán chham-khó-chheh, khai-lia̍t kì-sū kài-siāu sū-bu̍t, it-poaⁿ sī chè-hān tī it-tēng ê tì-sek hun-iá. Lí-sióng lâi kóng pek-kho-sek sû-tián ài phēng it-poaⁿ sû-tián ê kài-siāu koh khah chhim, koh sī pí pek-kho-choân-su koh khah kán-tan, jî-chhiáⁿ khah tiōng jī-sû pún-sin ê lâi-goân kap sú-iōng.

Lūi-pia̍t:Sû-tián
Toān-kì

**Toān-kì** sī tùi chi̍t-ê lâng lâi-le̍k ê siông-sè kì-sū, tû-liáu i ki-pún ê chu-liāu chhan-chhiūⁿ kàu-io̍k, khang-khòe, jîn-chè koan-hē kap seⁿ-sí í-gōa, koh ū i kò-jîn ê seng-oa̍h keng-giām. Toān-kì khah thoân-thóng lâi kóng, sī ēng kò͘-sū ê hêng-sek piáu-hiān--ê. Toān-kì it-poaⁿ sǹg sī hui-hi-kò͘ ê bûn-ha̍k lūi-hêng, m̄-koh mā ū chi̍t khoán sī hi-kò͘-lūi ê chhòng-chok, jîn-bu̍t sī chin-si̍t--ê, kò͘-sū sī chok-chiá ê siáu-soat chok-phín.

## Siong-koan
* Chū-toān

Lūi-pia̍t:Toān-kì
Saⁿ-tè-chhù

**Saⁿ-tè-chhù** sī Tâi-oân phó͘-phiàn ê Ho̍h-ló tē-hō-miâ, pau-koat:

* Saⁿ-tè-chhù (Khe-ô͘-tìn)
* Saⁿ-tè-chhù (Liông-chéⁿ-khu)
* Saⁿ-tè-chhù (Sam-bîn-khu)
* Saⁿ-tè-chhù (Sin-pak-chhī)
* Saⁿ-tè-chhù (Soa-lak-khu)
* Saⁿ-tè-chhù (Tâi-lâm-chhī)

## Siong-koan
* Saⁿ-chō-ok (三座屋; ì-sù kap Saⁿ-tè-chhù beh kâng ê Kheh-ōe-sek tē-hō-miâ)
Rodrigo Duterte

**Rodrigo "Rody" Roa Duterte** (), phian-miâ **Digong**, sī chi̍t ūi Hui-li̍p-pin ê lu̍t-su kiam chèng-tī jîn-bu̍t, mā sī tē-16 jīm kiam hiān-jīm ê Hui-li̍p-pin Chóng-thóng.

## Chham-khó
Mamazangiljan

**Mamazangiljan** sī Paiwan-cho̍k ê chi̍t khoán siā-hōe chè-tō͘, "mamazangiljan" pún-sin sī pō͘-lo̍k lāi léng-tō jîn-bu̍t ê chheng-hō, thang hoan-e̍k chò "thâu-bo̍k", i sī tāi-piáu chi̍t-ê ka-hē he̍k-chiá kóng chong-cho̍k, ta̍k-ê mamazangiljan ū in chū-sin tē-ūi lâi-goân ê thoân-soat kóng-hoat.

## Chham-khó
*
Pó-kah chè-tō͘

**Pó-kah chè-tō͘** (保甲制度) sī ùi Tiong-kok Sòng-tiâu sî-tāi khai-sí ū kun-sū koán-lí ê hō͘-che̍k koán-lí chè-tō͘. Lo̍h-bóe tī ta̍k-ê tiâu-tāi ián-piàn chò lông-chhun ki-pún ê chèng-tī chè-tō͘. Ki-pún-siōng, 10 hō͘ sī 1 kah (甲), 10 kah sī 1 pó (保).

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê le̍k-sú
Takasago (hì-chhut)

***Takasago*** (高砂) sī Nô-hì chok-phín chi̍t pō͘, kià-ì tī siang-seⁿ ê chhêng-chhhiū, kóng tn̂g hòe-siū ê âng-á-bó͘ chi kan ê siong-ài. Hì lāi liām-koa "*Tī [[Takasago-chhī|Takasago]], khí-phâng ê phian-chiu...*" ê bêng-kù ián-chhiùⁿ, sī Ji̍t-pún-lâng thoân-thóng tī kiat-hun pān-toh ê sî kò͘-tēng ê chhut-thâu.
Hō͘-kháu

**Hō͘-kháu** (戶口), he̍k-chiá **hō͘-che̍k** (戶籍) sī chi̍t chióng í hō͘ (戶) ûi tan-ūi ê jîn-kháu koán-lí chè-tō͘; tī chē-chē Tang-a kok-ka si̍t-si, pau-hâm Tiong-kok, Tâi-oân, Hân-kok, Ji̍t-pún kap Oa̍t-lâm.
Chèng-tong hông-ōe

**Chèng-tong hông-ōe** (正當防衛) sī chi̍t chióng tāi-lio̍k-hoat hêng-hoat siōng ê kài-liām, piáu-sī "tùi hiān-si̍t put-hoat ê chhim-hāi, ūi-tio̍h hông-ōe chū-kí ia̍h thaⁿ-jîn ê koân-lī só͘ chò ê hêng-ûi." Che hām kín-kip pī-lān kāng-khoán, lóng sī koân-lī ê chū-le̍k kiù-chè ê hong-sek.
Kín-kip pī-lān

**Kín-kip pī-lān** (緊急避難) sī chi̍t ê hoat-lu̍t ê su̍t-gú, sī ūi-tio̍h hō͘ pún-lâng ia̍h thaⁿ-jîn ê lī-ek m̄-bián siū-tio̍h tng-teh hoat-seng ê gûi-hiám ê éng-hióng, put-tek-í lâi chhái-chhú ê sún-hāi lēng-goā khah-sè ha̍p-hoat koân-lī ê hêng-ûi.
Chhiò-khoe

**Chhiò-khoe** (笑詼; -khe), he̍k-chiá **chhiò-ōe** (笑話), sī ē-tàng hō͘ kóng-ōe kap thiaⁿ-ōe ê lâng kám-kak hó-chhiò, sim-sek ia̍h khoe-hâi ê chi̍t kù ōe ia̍h chi̍t ê kò͘-sū. Chhiò-khoe m̄-nā ē-sái iōng kóng--ê, mā thang iōng ián--ê, í tōng-chok lâi éng-hióng lâng ê sī-kak kap koan-kám, hō͘ lâng kám-kak hó-chhiò.
Chêng-chiat

**Chêng-chiat** (情節) sī chok-phín tiong kui-ê kò͘-sū ê piàn-hoà kòe-têng. Thàu-kòe sio-chiap ê sū-kiāⁿ, chhah-khek kap hêng-tōng téng-téng kiat-kò͘ sêng-hūn, lâi hiòng soah-bóe chiân-chìn. Chêng-chiat sī it-chhè su-siá kap chhùi-kóng sū-sū só͘ it-tēng ài ū ê in-sò͘.

Lūi-pia̍t:Sū-sū-ha̍k
Khau-sé

**Khau-sé** (-洗, -sóe; Eng-bûn: *satire*) sī chi̍t chióng bûn-ha̍k chhiú-lō͘, the̍h-lâi po̍k-lō͘ tùi-siōng ê mâu-tún ia̍h khoat-tiám. Khau-sé thong-siông ē chhái-iōng phòng-hong ia̍h tò-khau ê hong-sek, lâi sán-seng khoe-hâi ê hāu-kó.

Khau-sé ū kúi-nā ê ì-sù chiap-kīn ê kóng-hoat, chhin-chhiūⁿ **keng-thé** (供體), **phì-siùⁿ** (譬相), **soān-siah** (訕削) kap **soān-siâu** (訕潲).
Hòe-to-lēng

**Hòe-to-lēng** (廃刀令) sī Ji̍t-pún tī 1876 nî 3 goe̍h 28 sêng-li̍p ê **Tāi-lé-ho̍k kap kun-jîn kéng-chhat koaⁿ-lī chè-ho̍k chah-chheng í-gōa tòa-to kìm-chí** (大禮服竝ニ軍人警察官吏等制服著用ノ外帶刀禁止) thài-chèng-koaⁿ pō͘-kò ê kán-chheng. Pún lēng kìm-chí liáu kun-jîn kéng-chhat kap chhēng tāi-lé-ho̍k í-gōa jîn-goân chah to-á tī sin-ku.

Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê le̍k-sú
Siu-sû-ha̍k

**Siu-sû-ha̍k** (修辭學) sī teh gián-kiù siu-sû ê ha̍k-būn, sī giân-gú-ha̍k ê hoān-tiû. Siu-sû-ha̍k sī cheng-kiông giân-sû ia̍h bûn-kù hāu-kó ê gē-su̍t chhiú-lō͘. Chū giân-gú chhut-hiān khai-sí, jîn-lūi tō ū sú-iōng siu-sû ê su-kiû.

Siu-sû ē-sái siu-siah bûn-chiuⁿ kap ōe-gú, chheng-chhó thoân-ta̍t chok-chiá ka-kī ê ì-sù, koh chìn-chi̍t-pō͘ lâi khip-ín pa̍t-lâng ê chù-ì-le̍k, ka-chhim pa̍t-lâng ê ìn-siōng kap su-chêng hāu-kó.
Khoe-hâi

**Khoe-hâi** (詼諧; khe-), he̍k-chiá sī **ngó͘-jîn** (五仁), **kek-kan-tiân** (激肝田), **iu-be̍k** (幽默), sī hō͘ lâng kám-kak hó-chhiò, hoaⁿ-hí, sim-sek ê hêng-ûi kí-tōng ia̍h giân-gú.
Paul Serruys

**Paul Leo-Mary Serruys** () sī Pí-lī-sî ê soan-tō-su kiam hàn-ha̍k-ka. I tùi Tiong-kok ê kah-kut-bûn, giân-kí kap khiuⁿ-kháu chin ū gián-kiù. Pat chiam-tùi Hàn-tiâu giân-kí kì-lio̍k *[[Hong-giân (chheh)|Hong-giân]]* chò kòe khó-kiù.
N̂g Tong-bō͘

**N̂g Tong-bō͘** (黃東茂, 1876 nî 7 goe̍h 9 ji̍t – 1929 nî 7 goe̍h 7 ji̍t) sī Ē-mn̂g chhut-sin ê seng-lí-lâng, tī Tâi-pak keng-gêng bō͘-e̍k sū-gia̍p.
Tân Tiâu-chùn

**Tân Tiâu-chùn** (陳朝駿; ) sī Ē-mn̂g chhut-sì ê Tâi-oân tê-siong, sū-gia̍p chú-iàu tī Tâi-pak, chiap i lāu-pē tī Tōa-tiū-tiâⁿ Éng-jū Tê-hâng (永裕茶行). I mā sī Tâi-pak-chiu ê chiu-hia̍p-gī-hōe-oân.

## Chham-khó
* 
* 
*
David Pawson

thumb
**David Pawson** (, ) sī Eng-kok ê chi̍t ê Sèng-keng kóe-bêng-su, sîn-ha̍k-su kap bo̍k-su.
Shoemaker-Levy 9-hō

**Shoemaker-Levy 9-hō** sī hun-sòaⁿ liáu-āu tī 1994 nî 7 goe̍h sî siak chiūⁿ Bo̍k-chheⁿ lâm-poàn-kiû ê chi̍t lia̍p tn̂g-bóe-chheⁿ. 

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Chhiong-kek sū-kiāⁿ
Lūi-pia̍t:Bo̍k-chheⁿ
Jon Polito

**Jonathan Raymond** "**Jon**" **Polito** (1950 nî 12 goe̍h 29 ji̍t – 2016 nî 9 goe̍h 1 ji̍t) sī Bí-kok ê ián-goân.
Piak-hóe

**Piak-hóe**, ia̍h ū kóng **hang-hóe**, sī chú-chia̍h ê chi̍t lūi hong-hoat, hō͘ chia̍h-mi̍h piáu-biān ti̍t-chia̍p chiap-chhio̍k jia̍t-goân ka-jia̍t.

## Siong-koan
* Hang
* Pōe
* Chian
* Pû

## Chham-chiàu
Lí Têng-chèng

**Lí Têng-chèng** (李藤正) sī Tâi-oân chi̍t ūi chhī-hîm ê lâng, pat kap tōa-o̍h ha̍p-chok Tâi-oân O͘-hîm ê hoân-si̍t. I tām 2016 nî 8 goe̍h 22 kòe-sin.

## Siong-koan
* N̂g Bí-siù

## Chham-khó
* 唯一合法黑熊飼主逝世 遺留3隻台灣黑熊成問題
Bû-bêng Chiú-ún-chiá

**Bû-bêng Chiú-ún-chiá** (Eng-gí: *Alcoholics Anonymous*, **AA**) sī 1935 nî Bill Wilson kap Bob Smith tī Bí-kok chhòng-siat ê chi̍t khoán hō͘-chō͘ thoân-thé. I chú-iàu ê bo̍k-te̍k sī beh pang-chō͘ tiâu chiú-ún ê lâng hō͘-siōng hû-chhî lâi pó-chhî chheng-chhéⁿ, thoat-lî chiú-hāi.
Sonora (khu-pia̍t-ia̍h)

**Sonora** ū khó-lêng sī kóng:

* Sonora Chiu, Be̍k-se-ko chi̍t chiu.

* Sonora (California)
* Sonora (Kentucky)
* Sonora (Missouri)
* Sonora (Ohio)
* Sonora (Texas)

* Sonora (kong-si), Tâi-oân ê ho̍k-chong pâi-chú.
Sumer Lia̍t-ông Piáu

**Sumer Lia̍t-ông Piáu** sī chi̍t hūn sio̍k-í Chheⁿ-tâng Sî-tāi ê kó͘ goân-kó, sú-iōng Sumer-gí siá-chok, lōe-iông sī Sumer (Iraq lâm-pō͘ ê kó͘ bûn-bêng) kap in hū-kīn ông-kok ê le̍k tiâu kok-ông ê miâ-toaⁿ, kì-lio̍k in chāi-ūi ê sî-kan, ông-khoân ê chē-chí. Ông-khoân chiàu in sìn-gióng sī sîn-bêng chí-tēng--ê, só͘-í tiāⁿ ē ōaⁿ ūi. 

Lūi-pia̍t:Sumer
Chester Bennington

**Chester Bennington** ( 1976, Arizona, Bí-kok, 3 goe̍h 20 ji̍t chhut-sì - 20 july 2017) Koa-chhiú Ga̍k-thoân Linkin Park.

Lūi-pia̍t:1976 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:Bí-kok koa-chhiú
Bêng Chheng chiàn-cheng

**Bêng Chheng chiàn-cheng** (明清戰爭) sī Tiong-kok Bêng-tiâu kap Hiō Kim (Chheng-tiâu) ùi 1618 nî chì 1662 nî hoat-seng ê tn̂g-kî chiàn-cheng. Chit tiûⁿ chiàn-cheng lo̍h-bóe iû Chheng-tiâu chhú-tit chòe-āu ê sèng-lī; lēng-goā chi̍t hong-bīn, che iā tì-sú Bêng-tiâu ê bia̍t-bông.
Lūi-pia̍t:Bêng-tiâu ê chiàn-cheng
Lūi-pia̍t:Chheng-tiâu ê chiàn-cheng
Lūi-im Biāu-ngō͘

***Lūi-im Biāu-ngō͘*** (彙音妙悟) sī chi̍t pún í Bân-lâm-gú Choân-chiu-ōe Lâm-oaⁿ-khiuⁿ ûi-chú ê im-ūn chheh, N̂g Khiam pian-tù.
Ka Tō tiong-soe

**Ka Tō tiong-soe** (嘉道中衰) sī Tiong-kok Chheng-tiâu tī Ka-khèng kap Tō-kong nî-kan kok-le̍k soe-thè ê sū-kiāⁿ. Chheng-tiâu ê kok-le̍k tī keng-le̍k Khong Khiân sēng-sè liáu-āu, í-keng khai-sí lo̍h-kiā.

Lūi-pia̍t:Chheng-tiâu ê le̍k-sú sū-kiāⁿ
Mī-hún

**Mī-hún** sī sió-be̍h ka-kang chò--chhut-lâi ê hún, sī kok-hún lāi-bīn khah phó͘-phiàn ê chi̍t khoán.
Barbecue

縮圖|Barbecue
縮圖|Barbecue
**Barbecue** ("bá-bí-khiú") sī chi̍t khoán liāu-lí kiam chú-chia̍h ê hong-sek, sī kā chheⁿ-mi̍h khǹg tī sio hóe ia̍h hoat-jia̍t ê hang-bah-tiáⁿ téng-bin kòe hang.
Pit-soàn ê Chho͘-ha̍k

***Pit-soàn ê Chho͘-ha̍k*** (筆算-初學) sī tē-it phō í Bân-lâm-gú Pe̍h-ōe-jī siá ê sò͘-ha̍k kàu-kho-su, Gê Ûi-lîm phian-tù. Pún chok-phín hun chò 2 pún, hun-pia̍t chāi 1897 kap 1900 nî tī Tiong-kok Hok-kiàn Ē-mn̂g chhut-pán, lóng-chóng 150 ia̍h.

## Chham-khó
Sam-phoan chi loān

**Sam-phoan chi loān** (三藩之亂) sī Tiong-kok Chheng-tiâu chho͘-kî, iû Gô͘ Sam-kùi chò thâu ê Pêng-se (平西), Chēng-lâm (靖南) kap Pêng-lâm (平南) saⁿ ê phoan-sio̍k-kok só͘ hoat-tōng ê hoán-poān chiàn-cheng. Ùi 1673 nî koâⁿ-lâng Ngô͘ Sam-kùi khí-sū khai-sí, chì 1681 nî Chheng peng kong-chiàm Hûn-lâm, Gô͘ Sè-hoan chū-sat ûi-chí, thâu-bóe lóng-chóng 8 tang.
Kek

**Kek** ū khó-lêng sī kóng:

* Kék, Hiong-gâ-lī chng-thâu
* Kek (bú-khì), kó͘ Tiong-kok bú-khì
* Kek (sîn-ōe), kó͘ Ai-ki̍p sîn-bêng
* Kek-tē
* Kiok-hoe
Khai-lâm Tāi-ha̍k

**Khai-lâm Tāi-ha̍k** (開南大學) sī chi̍t keng tī Tiong-kok Thian-chin-chhī ê kong-li̍p tāi-ha̍k.
Hûn-lâm Tāi-ha̍k

**Hûn-lâm Tāi-ha̍k** (雲南大學) sī chi̍t keng tī Tiong-kok Hûn-lâm-séng Khun-bêng-chhī ê chong-ha̍p-sèng tāi-ha̍k.
Khong Khiân sēng-sè

**Khong Khiân sēng-sè** (康乾盛世) sī Tiong-kok Chheng-tiâu ùi Khong-hi khai-sí, le̍k-keng Eng-chèng, chì Khiân-liông tiong-kî, chhut-hiān liáu keng-chè hoân-êng ê kio̍k-bīn.
Kek (bú-khì)

**Kek** (戟) sī kó͘ Tiong-kok ê chi̍t khoán saⁿ-lām ko (戈) kap mâu (矛) ê kò͘-chō kap ki-lêng ê bú-khì

## Siong-koan
* Halberd
Adapa

**Adapa** sī Mesopotamia bûn-bêng lāi ê thoân-kî eng-hiông jîn-bu̍t, khó-lêng goân-lâi sī goân chū Sumer lâng ê bîn-kan kò͘-sū, tè-bé koh thoân kòe Babylon kap āu-lâi ê Mesopotamia tē-khu jîn-bîn. Tī Mesopotamia bûn-hòa, Adapa hong sǹg chò sī siū chun-kèng ê Chhit Hiân-jîn (*Apkallu*) chi it. 

Tī bûn-ha̍k chok-phín *Adapa*, ū kì-chài eng-hiông Adapa ê kong-chek. Tī Ai-ki̍p ū Akkad bûn-jī pán-pún ê goân-chéng lōe-iông chio̍h-pán; tī A-su̍t kok-ông Ashurbanipal ê bûn-khò͘ ûi-chek mā ū hông chhōe tio̍h lân-san ê pō͘-hūn. 

## Chham-khó
*
Chè-sū kong-gia̍p

**Chè-sū kong-gia̍p** (祭祀公業), ia̍h hō chò **chè-sū-gia̍p**, sī ka-cho̍k ūi chè-sū chó͘-sian só͘ siat ê kong-ke sán-gia̍p (kong-gia̍p).

## Chham-khó
* Tâi-Ji̍t Tōa-sû-tián
Chu Iok-an

**Chu Iok-an** (1851 nî – 1931 nî 3 goe̍h 27), goân-miâ **Joan Stuart**, mā chun-chheng **Chu Ko͘-niû** (*Miss Stuart*), sī So͘-kiat-lân chhut-sin ê Ki-tok-kàu soan-tō-su. Chu--sī sī Eng-kok pak-pō͘ South Shields ê lâng, tī 1885 nî kap lēng-gōa chi̍t ūi soan-tō-su Bûn An (Annie E. Butler) kòe Tâi-oân, 1887 nî 2 goe̍h 14 chò-hóe khai-siat liáu Lú-ha̍k-hāu.

## Chham-khó
* 
* 

Lūi-pia̍t:So͘-kat-lân-hē ê Tâi-oân jîn-bu̍t
Sng-hòa-che

**Sng-hoà-che** (酸化劑) sī chi̍t lūi kū-iú sng-hoà sèng-chit ê bu̍t-chit. Tī sng-hoà hoân-goân hoán-èng tiong, sng-hoà-sò͘ hā-kàng (tit-tio̍h tiān-chú) ê bu̍t-chit chiū sī sng-hoà-che.
Sng-hòa

**Sng-hoà** (酸化) tī hoà-ha̍k hoán-èng lāi, sī hoân-goân hoán-èng ê ge̍k kòe-têng, iā chiū-sī sit-khì tiān-chú, sng-hoà-sò͘ thê-seng ê kòe-têng. Sng-hoà hām hoân-goân ha̍p chò sng-hoà hoân-goân hoán-èng.
Bû-ki hòa-ha̍p-bu̍t

**Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t** (無機化合物) sī thoàⁿ goân-sò͘ í-goā ê kok goân-sò͘ hoà-ha̍p-bu̍t, chhin-chhiūⁿ chúi, iâm kap liû-sng. put-kò ū chi̍t-koá kán-tan ê hâm-thoàⁿ hoà-ha̍p-bu̍t, chhin-chhiūⁿ it-ióng-hoà-thoàⁿ, jī-ióng-hoà-thoàⁿ, thoàⁿ-sng, thoàⁿ-sng-iâm, chheng-hoà-bu̍t kap thoàⁿ-hoà-bu̍t téng-téng, in-ūi in-ê sèng-chit kap cho͘-sêng hām kî-thaⁿ bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t khah sêng, só͘-í mā khoàⁿ-chò bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t lâi gián-kiù.
To-thé

**To-thé** (Eng-gí: *polymer*), he̍k-chiá kiò **chū-ha̍p-bu̍t** (聚合物), sī chí chē lia̍p têng-ho̍k ê chhù-tan-goân ha̍p--khí-lâi chiâⁿ sêng ê tōa hun-chú, sī hun-chú-liōng hui-siông toā ê hoà-ha̍p-bu̍t.

Chē chióng tiōng-iàu ê seng-bu̍t hun-chú sī to-thé, pí-lūn DNA kap nn̄g-pe̍h-chit téng khoán.

## Siong-koan
* Tan-thé
* Siang-thé

Lūi-pia̍t:To-thé
Lanthanum-hē

**Lanthanum-hē** sī tùi chiu-kî-piáu lāi-bīn 57 hō (Lanthanum) kàu 71 hō (Lutetium) hoà-ha̍k goân-sò͘ ê thóng-chheng.

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k goân-sò͘
Hoân-goân-che

**Hoân-goân-che** (還原劑) sī chi̍t lūi kū-iú hoân-goân sèng-chit ê bu̍t-chit. Tī sng-hoà hoân-goân hoán-èng tiong, sng-hoà-sò͘ thê-seng (sit-khì tiān-chú) ê bu̍t-chit chiū sī hoân-goân-che.
Hoân-goân

**Hoân-goân** (還原) tī hoà-ha̍k hoán-èng lāi, sī sng-hoà hoán-èng ê ge̍k kòe-têng, iā chiū-sī tit-tio̍h tiān-chú, sng-hoà-sò͘ hā-kàng ê kòe-têng. Hoân-goân hām sng-hoà ha̍p chò sng-hoà hoân-goân hoán-èng.
Gô-loân-phīⁿ

**Gô-loân-phīⁿ** (鵝鑾鼻) sī Tâi-oân siōng lâm-pêng ê só͘-chāi, sī chi̍t tè hái-phīⁿ, tī Pîn-tong-koān Hêng-chhun-tìn kéng-lāi.

Lūi-pia̍t:Hêng-chhun Poàn-tó
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hái-phīⁿ
Po-lê choán-hoà un-tō͘

**Po-lê choán-hoà un-tō͘** (玻璃轉化溫度; *glass transition temperature*, Tg) sī po-lê-thài bu̍t-chit tī po-lê-thài kap ko-toāⁿ-thài chi-kan hō͘-siong choán-hoà ê un-tō͘.
Tan-thé

**Tan-thé** (單體; *monomer*), tī ko-hun-chú hoà-ha̍k lāi, ē-sái hām kāng-khoán ia̍h bô kāng-khoán ê hun-chú thàu-kòe kiōng-kè-kiān liân-chiap seng-sêng chū-ha̍p-bu̍t ê sió hun-chú.

Lūi-pia̍t:Tan-thé
Lô͘-si

**Lô͘-si** (mā tiāⁿ ho͘ **lō͘-si**) sī chi̍t khoán kò͘-tēng mi̍h-kiāⁿ ê lêng-kiāⁿ, it-poaⁿ sī kim-sio̍k chè-phín, lī-ēng piáu-biān kńg-lê hêng-thé phòe-ha̍p lō͘-si khang lāi tùi-tâng ê kò͘-chō lâi chok-iōng.

Lūi-pia̍t:Ki-hâi iàu-sò͘
Lūi-pia̍t:Kang-têng
Lūi-pia̍t:Sok-ân-mi̍h
Gō͘-kó͘-kheⁿ

**Gō͘-kó͘-kheⁿ** (五股坑) sī Tâi-oân Sin-pak-chhī Gō͘-kó͘-khu lāi ê chi̍t-ê tē-hng, hêng-chèng siōng sī hun-koah tī 6-ê lí ê koán-khu lāi.
Ko-hun-chú hòa-ha̍k

**Ko-hun-chú hòa-ha̍k** (高分子化學; Eng-gí: *macromolecular chemistry*), he̍k-chiá kiò chò **to-thé hòa-ha̍k** (*polymer chemistry*), sī teh gián-kiù ko-hun-chú ê kiat-kò͘, ha̍p-sêng kap hoán-èng ê kho-ha̍k, sī hòa-ha̍k ê chi̍t ê hun-iá.

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Andy Serkis

**Andrew Clement** "**Andy**" **Serkis** (1964 nî 4 goe̍h 10 ji̍t) sī chi̍t-ūi Eng-kok ê cha-po͘ ián-goân.

E
Rigoberta Menchú

**Rigoberta Menchú Tum** () sī Guatemala ê siā-hōe ūn-tōng-chiá. I sī 1992 nî Nobel Hô-pêng Chióng ê tit-chióng-jîn. 

## Lâi-le̍k
Rigoberta Menchú sī lông-ká chhut-sin, siàu-liân chham-ka liáu lú-sèng khoân-lī ūn-tōng, chē hō͘ i kap in tau ê lâng siū kun-sū chèng-hú ê ap-pek. I-ê lāu-pē tī khòng-gī ê sî hō͘ chèng-hú thâi--sí, hiaⁿ-ko kap lāu-bú mā hông hāi--sí.

1981 nî Menchú cháu-siám kòe Be̍k-se-ko, siū chāi-tē ê Thian-chú-kàu thoân-thé pó-hō͘, mā ka-ji̍p kok-chè-sèng ê tùi Guatemala chèng-hú ê hoán-khòng oa̍h-tāng, 1983 nî chhut-pán *Góa, Rigoberta Menchú* (*I, Rigoberta Menchú*), hō͘ sè-kan lâng chai-iáⁿ i-ê tāi-chì kap Guatemala ê būn-tê. 

1992 nî i tit tio̍h Nobel Chióng, 2004 nî i hō͘ Guatemala chóng-thóng Óscar Berger chhiáⁿ kòe pāng-chō kok-ka hô-pêng sū-bū. 2007 nî ê sî, Menchú sêng-li̍p goân-chū-bîn niá-chhōa ê chèng-tī ūn-tōng Winaq. I tè-bé pat kap chèng-tóng ha̍p-chok lâi chham-ka chóng-thóng soán-kí m̄-koh kāⁿ tit tio̍h 3 pha ê tâu-phiò chi-chhî. Liáu-āu i khai-sí thui-tōng kā Winaq siat chò chèng-tóng ê khang-khòe.

## Chham-chiàu
* 

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Shirin Ebadi

**Shirin Ebadi** (, ) sī Iran ê jîn-koân ūn-tōng-chiá, iû-kî sī choan-bûn tī cha-bó͘-lâng kap gín-á ê koân-lī. I tī 2003 nî tit tio̍h Nobel Hô-pêng Chióng, sī thâu chi̍t ūi tio̍h pún chióng ê Muslim lú-sèng kap Iran-lâng.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Nobel Hô-pêng Chióng tit-chióng-jîn
Gene Amdahl

**Gene Myron Amdahl** (1922 nî 11 goe̍h 16 ji̍t – 2015 nî 11 goe̍h 10 ji̍t) sī Bí-kok ê hoat-bêng-ka kiam si̍t-gia̍p-ka, i sī 1970 nî-tāi chú-liâu ê tiān-náu hêng-sek mainframe tiān-náu ê tiōng-iàu siat-kè khai-hoat-chiá.

I tùi 1952 nî khai-sí chia̍h IBM thâu-lō͘, hit-tong-sî i tio̍h kap IBM 704 ê thoân-tūi chò-hóe hoat-tián, in tī 701 ê ki-chhó͘ téng-bīn ka-thiam sin-ê khang-thâu, phì-jû kóng phû-tiám (floating point, koan-hē tio̍h sió-sò͘-tiám ê sǹg-su̍t chi̍t khoán) kè-sǹg. 1953 nî Amdahl tio̍h chiâⁿ chò sī 704 kè-ōe ê chú-chhî-chiá.

Amdahl--sī tī 1955 nî lî-khui IBM chi̍t chām, kàu 1960 nî koh tńg--khì, chham-ka pau-koat IBM System/360 chāi-lāi ê hē-thóng gián-kiù, che āu--lâi sī siāng phó͘-kip ê mainframe tiān-náu.

## Chham-khó
*
Sûn-kàu-chiá

**Sûn-kàu-chiá**, iā ū kóng **sûn-tō-chiá**, sī ūi soan-tō he̍k-chiá sī kī-choa̍t kái-piàn sìn-gióng soah siū ap-pek jî-chhiá sí-bông ê lâng.

## Chham-khó

## Siong-koan
* Chèng-tī sûn-tō-chiá
Biān (Tiâu-sián)

**Biān** (面 *myeon*) sī Tiâu-sián poàn-tó ê chi̍t khoán hêng-chèng-khu, siong-tong Ji̍t-pún ê chhoan (村). Pak Tiâu-sián í-keng bô ēng pún khu-ōe, nā Hân-kok sī hun tī in-ê kūn chhī (郡/市) ē-té.
Chū-ha̍p-tō͘

**Chū-ha̍p-tō͘** (聚合度; *degree of polymerization*) sī the̍h-lâi hêng-liông chū-ha̍p-bu̍t toā-sè ê chí-piau; chiū sī chū-ha̍p-bu̍t toā hun-chú liān só͘ hâm-iú ê têng-ho̍k tan-goân sò͘-bo̍k ê pêng-kin ta̍t.
Kiōng-iú kiat-ha̍p

**Kiōng-iú kiat-ha̍p** (共有結合; *covalent bond*) sī chi̍t khoán hoà-ha̍k kiat-ha̍p, sī 2 ê ia̍h chē-chē ê hui-kim-sio̍k goân-chú tàu-tīn sú-iōng in-ê goā chân tiān-chú, tī lí-sióng chêng-hóng hā ta̍t-sêng tiān-chú páu-hô ê chōng-thài, iû chhú cho͘-sêng pí-kàu ún-tēng kiam kian-kò͘ ê hoà-ha̍k kiat-kò͘ chiū sī kiōng-iú kiat-ha̍p.

Lūi-pia̍t:Hoà-ha̍k kiat-ha̍p
Io̍h-bu̍t

**Io̍h-bu̍t** (藥物) sī ji̍p khì sin-thé ê sî-chūn, ē-tàng keng-kòe it-tēng hong-sek kái-piàn sin-thè kong-lêng ê mi̍h-kiāⁿ. Tī hiān-tāi ê i-ha̍k, io̍h-bu̍t sī tī-liâu ê choan-gia̍p hong-hoat. 

## Khí-goân
Io̍h-bu̍t ū chē khoán chióng-lūi, phì-jû nā khòng-seng-sò͘ ê chok-iōng sī thâi sí thé lāi ê sè-khún. Tī kó͘-chá ê i-ha̍k kì-lio̍k lāi-bīn, tio̍h ū sú-iōng si̍t-bu̍t chè-phín tī-liâu pēⁿ-thiàⁿ ê lī-iōng; kó͘ bûn-bêng ê i-su̍t, chiō chin í-tiōng chháu-io̍h ê lêng-le̍k. Lēng-gōa chi̍t hong-bīn, chiú-cheng mā sī kó͘-chá i-seng ê tī-pēⁿ châi-liāu.

Hiān-tāi tāi-khāi ū 25% ê io̍h-bu̍t sī kap si̍t-bu̍t ū ti̍t-chiap iā sī kàn-chiap ê koan-hē.

## Koán-lí
Tùi kin-sè ê chè-io̍h-gia̍p lâi kóng, io̍h-bu̍t ê koán-lí sī tùi sán-phín ê hāu-kó kap an-choân-sèng chin ū éng-hióng--ê. Chá-sî, phì-jū tī 20 sè-kí chhe ê Bí-kok, chhiūⁿ a-phiàn he̍k-chiá sī heroin iû-goân sī hông chū-iû lī-iōng ê mi̍h-kiāⁿ. Hit-tong-sî in-ê io̍h-bu̍t sī tòng chò it-poaⁿ siong-phín leh liû-thong kóng-kò ê seng-lí, chit khoán io̍h-á sī kiò te̍k-hí-io̍h (*patent medicine*), tùi tī-liâu hāu-kó khah bô leh chù-tiōng.

1906 nî, Bí-kok thui chhut *[[Sûn Si̍t-phín kap Io̍h-bu̍t Hoat-àn]]* (*Pure Food and Drug Act*), khai-sí koán-kí io̍h-á ê chhiam-tiâu, hō͘ io̍h-bu̍t thang siū chèng-hú ki-koan kàm-koán. 1938 nî koh ū *[[Si̍t-phín, Io̍h-bu̍t, kap Hòa-chong-phín Hoat-àn]]* (*Food, Drugs, and Cosmetics Act*) lâi chìn chi̍t pō͘ chhù-lí io̍h-á ê an-choân-sèng kap tī-liāu hāu-kó.

## Siong-koan
* Chhú-hong-io̍h
* Sêng-io̍h
* Hàn-io̍h

## Chham-khó
* 

*
Hoà-ha̍k kiat-ha̍p

**Hoà-ha̍k kiat-ha̍p** (化學結合; *chemical bond*) sī chi̍t chióng lia̍p-chí chi-kan ê khip-ín la̍t, chia-ê lia̍p-chí ē-tàng sī goân-chú ia̍h hun-chú. Thàu-kòe hoà-ha̍k-kiān, lia̍p-chí ē-sái cho͘-sêng to goân-chú ê bu̍t-chit.
Lī-chú kiat-ha̍p

**Lī-chú kiat-ha̍p** (離子結合) sī chi̍t khoán hoà-ha̍k kiat-ha̍p, thàu-kòe nn̄g ê ia̍h chē ê goân-chú ia̍h koaⁿ-lêng-ki sit-khì ia̍h tit-tio̍h tiān-chú liáu-āu, chiâⁿ-chò lī-chú āu hêng-sêng. Toà tian-tò tiān-o ê ki-thoân chi-kan chûn-chāi chēng-tiān khip-ín-le̍k.
Sio̍k-jîn-ōe

**Sio̍k-jîn-ōe** sī chi̍t khoán giân-gí ē-té chi̍t thò gí-lūi (*lexicon*) lāi-bīn ê chi̍t khoán tan-jī; in sī hui-chèng-sek, hui-piau-chún ê ōe, chhut-hiān tī it-tēng ê tiûⁿ-ha̍p, ài thiaⁿ-ōe ê lâng tùi chia--ê ōe te̍k-pia̍t ū liáu-kái, chiah ē-tàng thiaⁿ ū ì-sù. Sio̍k-jî-ōe ê sú-iōng ū-sî mā piáu-hiān lâng ê sin-hūn.

## Siong-koan
* Àm-gú
* Su̍t-gú

## Chham-khó
2001: Thài-khong Bān-iû (tiān-iáⁿ)

***2001: Thài-khong Bān-iû*** (Eng-gí: *2001: A Space Odyssey*) sī Stanley Kubrick kàn-tok ê 1968 nî Bí-kok kho-ha̍k siáu-soat tiān-iáⁿ, tùi āu--lâi ê kâng lūi tiān-iáⁿ kap Bí-kok tāi-chiòng bûn-hòa chin ū éng-hióng. Pún chhut sī tùi Arthur C. Clarke ê kò͘-sū kái-pian lâi--ê, Clarke pún-sin mā kap Kubrick chò-hóe sī tiān-iáⁿ kio̍k-pún ê kiōng-tông chok-chiá. Goân-chéng ê siáu-soat tī tiān-iáⁿ chhut-phín liáu-āu chia̍h chhut-pán.

Pún tiān-iáⁿ ê chhut-hiān ē-tàng kóng piáu-hiān liáu tong-sî tùi chìn-chêng liû-hêng ê goân-chú sî-tāi chú-tê choán kòe thài-khong sî-tāi chú-tê ê chi̍t ê bûn-hòa hiān-siōng.

## Chham-khó
Goân-chú Sî-tāi

**Goân-chú Sî-tāi** (Eng-gí: *Atomic Age*) sī sî-sio̍k tùi goân-chú-tàn chhut-hiān chó-iū khai-sí ê le̍k-sú sî-kî chi̍t khoán kóng-hoat. Chū Hirosima kap Nagasaki hō͘ Bí-kok tâu goân-chú-tàn liáu-āu, chi̍t khoán bú-khì, í-kip kî-tha chhiūⁿ goân-chú-le̍k ki-su̍t ê chûn-chāi, kái-piàn liáu kok-chē siā-hōe kap chèng-tī ê chin chē hong-bīn.

## Siong-koan
* Léng-chiàn
* Thài-khong Sî-tāi
Wörth Chiàn-tò͘

**Wörth Chiàn-tò͘** sī Phó͘ Hoat Chiàn-cheng ê chi̍t pō͘-hūn, hoat-seng tī 1870 nî 8 goe̍h 6 ji̍t, hit tang-chūn Phó͘-ló͘-sū ê thài-chú Friedrich Wilhelm niá 10 bān í-siōng kun-bé keng-kòe Wissembourg hiòng Hoat-kok chìn-peng. Tī Wörth (hiān-tāi Hoat-kok óa Tek-kok ê Wœrth siâⁿ) chng-siā tú tio̍h Goân-sòe (*Maréchal*) Marie MacMahon siú-siâⁿ. Chiàn-sū Phó͘-kun sún-sit bē chio̍h, m̄-koh MacMahon mā sit khí 1/3 ê kun-tūi, tô-siám kòe Metz.

Kâng chi̍t ji̍t Hoat-kok tī Spicheren Chiàn-tò͘ mā chiàn-su.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Phó͘-Hoat Chiàn-cheng ê chiàn-tò͘
Lūi-pia̍t:1870 nî
Wörth

**Wörth** ū khó-lêng sī:

* Wörth am Main
* Wörth am Rhein
* Wörth an der Donau
* Wörth an der Isar
* Wörth (Landkreis Erding)
* Wœrth ê Tek-gí hō-miâ.
Purdue Tāi-ha̍k

**Purdue Tāi-ha̍k** (Eng-bûn: **Purdue University**) sī Bí-kok Indiana ê chi̍t keng su-li̍p ê gián-kiù-hêng tāi-ha̍k.
Mori Oto

**Mori Oto** (森於菟; 1890 nî 9 goe̍h 13 ji̍t – 1967 nî 12 goe̍h 21 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê i-ha̍k-chiá, kái-phò-ha̍k choan-bûn, pat sī Tang-kiaⁿ Tè-kok Tāi-ha̍k kap Tâi-pak Tè-kok Tāi-ha̍k kàu-siū. I mā sī sûi-pit chok-ka, siá liáu chi̍t kóa koan-hē i ka-tī he̍k-chiá lāu-pē Mori Ôgai ê kò͘-sū chhut-pán.

## Chham-khó
*
Ngô͘ Kok-cheng

thumb|Ngô͘ Kok-cheng

**Ngô͘ Kok-cheng** (吳國楨; ) sī Tiong-kok ê chèng-tī-chiá, pat chò Siōng-hái chhī-tiúⁿ. I mā sī Tiong-kok Kok-bîn-tóng chhōa-thâu ê Tiong-hoa Bîn-kok chèng-hú sóa kòe Tâi-oân liáu-āu ê Tâi-oân-séng séng-chú-sek, Bí-oān sî-kî ê tiōng-iàu koaⁿ-liâu.

I sî hit chūn Kok-bîn-tóng lāi khah chhin Bí-kok, khah chú-tiuⁿ chū-iû bîn-chú chèng-tī ê lang. Tiâu-sián Chiàn-cheng hoat-seng liáu-āu, i kap Chiúⁿ Keng-kok ê sè-le̍k chhiong-tu̍t put-toān. 1953 nî i kòe Bí-kok khui-hōe, tè-bé hoat-piáu gī-lūn phoe-phêng Chiúⁿ Kài-se̍k chèng-khoân.

I āu-bóe tī Bí-kok seng-oa̍h.
Káu-kah-ûi Gī-san-kiong

**Káu-kah-ûi Gī-san-kiong** (九甲圍義山宮) sī ūi tī leh Tâi-oân Ko-hiông-chhī Kiô-thâu-khu lāi Káu-kah-ûi ê chi̍t keng Sam-san-kok-ông biō.
Thài-khong Sî-tāi

**Thài-khong Sî-tāi** sī lâng hiòng thài-khong ê khai-hoat khai-sí liáu-āu le̍k-sú sî-kî ê chi̍t khoán kóng-hoat. Chit chūn tōa-kok chi kan chhut-hiān Thài-khong Kèng-cheng (Space Race), hoat-tián thài-khong kè-ōe, bûn-hòa hong-bīn mā chin siū thài-khong ê tāi-chì éng-hióng. 1957 nî So͘-liân hoat-siā Sputnik ōe-chheⁿ, ē-tàng sǹg sī pún sî-tāi khai-sí ê chi̍t khoán tāi-piáu sū-kiāⁿ.
Ki-hâi Sî-tāi

**Ki-hâi Sî-tāi** sī tùi 19 sè-kí siāng bóe kàu 20 sè-kí chèng-pòaⁿ tōaⁿ ê chi̍t khoán kóng-hoat. Pau-koat Tē-jī-chhù Kang-gia̍p Kek-bēng kap nn̄g kái ê sè-kài tāi-chiàn.
Kim-sio̍k kiat-ha̍p

**Kim-sio̍k kiat-ha̍p** (金屬結合; *metallic bonding*) sī chi̍t chióng hoà-ha̍k kiat-ha̍p, chú-iàu chûn-chāi tī kim-sio̍k goân-sò͘ lāi.
Chúi-sò͘ kiat-ha̍p

**Chúi-sò͘ kiat-ha̍p** (水素結合; *hydrogen bond*) sī chi̍t chióng hun-chú kan ê chok-iōng-le̍k; hoat-seng tī í-keng hām kî-thaⁿ goân-chú kiōng-iú kiat-ha̍p ê chúi-sò͘ goân-chú kap lēng-goā chi̍t ê goân-chú chi-kan; thong-siông ē hoat-seng chúi-sò͘ kiat-ha̍p ê chúi-sò͘  goân-chú ê nn̄g pêng lóng sī tiān-khì im-sèng-tō͘ khah-kiông ê goân-chú. Chúi-sò͘ kiat-ha̍p ē-tàng tī hun-chú hām hun-chú chi-kan, mā ē-tàng tī hun-chú chū-sin lāi-pō͘.
## Chham-khó
Phoaⁿ Kau-kin A-táⁿ-oai

**Phoaⁿ Kau-kin A-táⁿ-oai** (潘交根阿打歪; 1824 nî – 1884 nî 8 goe̍h 25 ji̍t), sī Tōa-siā (tī kin-á-ji̍t Tâi-tiong-chhī Sîn-kong-khu lāi) ê Pazeh-lâng, i kap bó͘-kiáⁿ sī Eng-kok bo̍k-su Lí Hiu tī Tōa-siā niá-sé ê chāi-tē lâng chi it, ùi che chìn-chêng, i pat tī Tâi-oân-hú-siâⁿ chhōe Má-ngá-kok khòaⁿ i-seng, to̍h hit-chūn i ū chiap-chhio̍k Ki-tok-kàu. I tī 1874 nî 5 goe̍h 29 chò Tōa-siā tiúⁿ-ló.

I-ê khan-chhiú hō chò Phoaⁿ A-má-si-ló.

## Chù-kái

## Chham-chiàu
* Sú-ōe 206 Toā-siā Phoaⁿ Kau-kun-a-táⁿ-oai
* Phoaⁿ Kau-kun-a-táⁿ-oai è-phó͘
* Hoāⁿ-lí Toā-siā chū-lo̍h ê piàn-chhian

## Siong-koan chū-liāu
* 

## Liân-kiat
* Phoaⁿ Bukan cho̍k-phó͘ 

Lūi-pia̍t:Pazeh jîn-bu̍t
Má Ngá-kok

**Má Ngá-kok**, goân miâ **James Laidlaw Maxwell** (1836 nî 3 goe̍h 18 ji̍t – 1921 nî 3 goe̍h 6 ji̍t) sī So͘-kiat-lân chhut-sin ê tiúⁿ-ló-hōe soan-tō-su kiam i-seng. I sī khai-siat Sin-lâu Pēⁿ-īⁿ ê lâng.
Tē-1 chiu-kî goân-sò͘

**Tē-1 chiu-kî goân-sò͘** (第1周期元素) sī goân-sò͘ chiu-kî-piáu lāi tē-it hâng (chiu-kî) ê goân-sò͘; tī chit-ê chiu-kî kan-na ū chúi-sò͘ kap helium nn̄g ê goân-sò͘.
Sam-jū-keng Sin-choān Pe̍k-oā Chù-kái

***Sam-jū-keng Sin-choān Pe̍k-oā Chù-kái*** (三字經新纂白話註解), iû Î Jiâu-lí pian-tù, sī chi̍t pún chù-kái hàn-bûn keng-tián *[[Sam-jī-keng]]* ê kàu-kho-su. Chit pún chheh sī iōng Bân-lâm-gí ê Pe̍h-ōe-jī siá ê, tē-it pán tī 1894 nî chhut-pán. Chit pún chheh ê lōe-iông pau-hâm goân-bûn ê hàn-jī choân-bûn, ta̍k jī pēng-lia̍t Tâi-gí ê jī-im kap ōe-im ì-gī, múi kui jī chiū ū chi̍t toāⁿ siông-kái. Siông-kái káng-su̍t hit toāⁿ bûn-jī ê pe̍h-ōe ì-gī, āu-piah ê le̍k-sú ia̍h bûn-hoà tián-kò͘, jîn-bu̍t kap pōe-kéng téng-téng.

## Chham-khó

## Goā-pō͘ liân-kiat
*''Sam-jū-keng Sin-choān Pe̍k-oā Chù-kái'' - Tâi-gí-bûn Kì-ek
Tiong-kok Chhiat-im Sin-jī

***Tiong-kok Chhiat-im Sin-jī*** (中國切音新字) Lô͘ Gōng-chiong chhòng-chè pēng thê-chhut ê chi̍t khoán pheng-im hong-àn, sī ùi i-ê *[[it-bo̍k liáu-jiân chho͘-kai]]* hoat-tián lâi ê.
Olympus Cha̍p-jī Sîn

**Olympus Cha̍p-jī Sîn** (-十二神) sī Hi-lia̍p kap Lô-má chong-kàu lāi, siōng siū-tio̍h chông-pài ê cha̍p-jī ūi sîn-bêng; ū cha-po͘ sîn-bêng iā ū cha-bó͘ sîn-bêng. It-poaⁿ ê Cha̍p-jī Sîn ū Zeus, Hera, Demeter, Poseidon, Athena, Apollo, Artemis, Aphrodite, Ares, Hephaestus, Hermes kap Hestia ia̍h Dionysus. Ū-tang-sî, Hades, Persephone, Heracles ia̍h Asclepius mā ē pī sǹg-ji̍p Cha̍p-jī Sîn lāi.
Hera

**Hera** sī Hi-lia̍p sîn-ōe lāi ê thian-hiō, Olympus Soaⁿ téng tē-ūi siōng-koân koh koân-le̍k siōng-toā ê lú-sîn. I sī Olympus Cha̍p-jī Sîn chi-it. Hera sī Kronos kap Rhea ê kî-tiong chi̍t ūi cha-bó͘ kiáⁿ. I mā sī Zeus ê a-ché kiam tē-saⁿ ūi ha̍p-hoat khan-chhiú.
Poseidon

**Poseidon** sī Hi-lia̍p sîn-ōe lāi ê hái-sîn; Zeus ê a-hiaⁿ kiam Hades ê sió-tī. I-ê siōng-teng-bu̍t sī "Poseidon sam-chhe". Lô-má sîn-ōe lāi ê Neptune kî-si̍t chiū sī Poseidon ê tùi-èng sîn-bêng.
Ōe Hūi-lîm

**Ōe Hūi-lîm** (衛惠林; 1904 nî 2 goe̍h 18 ji̍t - 1992 nî 6 goe̍h 26 ji̍t) sī Tiong-kok ê jîn-lūi-ha̍k-chiá. I sī Soaⁿ-sai chhut-sin, tī Ji̍t-pún kap Hoat-kok o̍h bîn-cho̍k-ha̍k kap siā-hōe-ha̍k; tùi Tâi-oân ê goân-chū-bîn siā-hōe chin ū gián-kiù, *[[Po͘-lí Pazeh Chhit-siā Chì]]* sī i-ê tì-chok.

## Chham-khó

## Siong-koan bûn-chiong
* Lâu Pin-hiông
Chú-thé-le̍k

**Chú-thé-le̍k** (主體曆) sī Tiâu-sián Bîn-chú-chú-gī Jîn-bîn Kiōng-hô-kok ùi 1997 nî khai-sí sú-iōng ê le̍k-hoat, liân-hō chiū sī **Chú-thé** (主體). Che sī ūi-tio̍h beh tui-chun chú-thé su-sióng chhòng-li̍p-chiá kiam Tiâu-sián kiàn-kok-chiá Kim Il-sung ê chhut-sì nî-hūn 1912 nî chò goân-nî.
Sok-bōng-goe̍h

**Sok-bōng-goe̍h** (朔望月; sok-bōng-ge̍h) sī liân-sio̍k nn̄g pái sin-goe̍h hoat-seng ê sî-kan keng-keh. Sok-bōng-goe̍h sò͘-ti̍t ê tn̂g-kî pêng-kin sī 29.530588 kang.
Goa̍t-siòng

**Goa̍t-siòng** (月相) sī thian-bûn-ha̍k léng-he̍k tùi tī tē-kiû téng koan-chhat tio̍h ê goe̍h-niû goā-koan. Goe̍h-niû se̍h tē-kiû chò îⁿ-chiu ūn-tōng, só͘-í tē-kiû, goe̍h-niû kap ji̍t-thâu saⁿ chiá ê siong-tùi ūi-tì ē put-toān piàn-hoà. In-ūi goe̍h-niû pún-sin bōe hoat-kng, só͘-í tī tē-kiû téng ē-sái khoàⁿ tio̍h ê goe̍h-niû ê pō͘-hūn sī hoán-siā thài-iông kng ê kiat-kó; kan-na ū pī ji̍t-thâu ti̍t-chiap chiò-siā tio̍h ê pō͘-hūn chiah ū thang hó hoán-siā thài-iông-kng.

Lūi-pia̍t:Goe̍h-niû
Goā-kài sèⁿ-miā

**Goā-kài sèⁿ-miā** (外界性命) sī seng-chûn tī tē-kiû goā-kài ê seng-bu̍t. Chit-ê kài-liām pau-hâm ùi kán-tan ê sè-khún kàu kū-iú ko-tō͘ tì-hūi ê ú-tiū-lâng. Teh gián-kiù kap chhek-chhì koan-î goā-kài sèⁿ-miā chhai-sióng ê ha̍k-kho pī hō-chò thian-thé seng-bu̍t-ha̍k. Chū-chiông 20 sè-kí tiong-ia̍p í-lâi, jîn-lūi it-ti̍t teh thàm-chhek goā-kài sèⁿ-miā chûn-chāi ê iáⁿ-jiah, tān-sī kàu-taⁿ ûi-chí iu-goân bô khak-tēng ê chèng-kù lâi piáu-bêng goā-kài sèⁿ-miā ê chûn-chāi.

## Guā-pōo liân-kiat
*An astrophysicist's view of UFOs (Adam Frank; NYT; 30 May 2021) 


Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k cheng-gī
Goe̍h-îⁿ

**Goe̍h-îⁿ** (月圓), he̍k **boán-goe̍h** (滿月), sī goe̍h-niû hām thài-iông ê n̂g-keng chha 180-tō͘ ê sî-khek.
Tē-khak

**Tē-khak** (地殼) sī ùi tē-kiû piáu-bīn hiòng tē-sim iân-sin chi Mohorovičić put-liân-sio̍k-biān ê chi̍t chân po̍k-khak; i-ê sêng-hūn chú-iàu sī hóe-sêng-giâm, piàn-sêng-giâm kap tui-chek-giâm. Tē-khak sī gâm-chio̍h-khoan ê chi̍t pō͘-hūn, pêng-kin kāu-tō͘ 17 kong-lí, tī tē-khak ē-té sī tē-hâm.

Lūi-pia̍t:Tē-kiû kho-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tē-kiû bu̍t-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tē-chit-ha̍k
Lūi-pia̍t:Pán-khoài
Tui-chek-giâm

**Tui-chek-giâm** (堆積岩), he̍k **tîm-chek-giâm** (沉積岩), sī tī tē-piáu bô chhim ê só͘-chāi, kā kî-thaⁿ gâm-chio̍h ê hong-hoà sán-bu̍t kap chi̍t-koá hóe-soaⁿ phùn-hoat-bu̍t, keng-iû chúi-liû ia̍h peng-chhoan ê poaⁿ-ūn, tui-chek kap sêng-giâm chok-iōng só͘ hêng-sêng ê gâm-chio̍h. Tui-chek-giâm hām hóe-sêng-giâm kap piàn-sêng-giâm sī kò͘-sêng tē-kiû gâm-chio̍h-khoan ê saⁿ khoán chú-iàu gâm-chio̍h lūi-hêng.

Lūi-pia̍t:Giâm-se̍k-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tē-chit-ha̍k
Piàn-sêng-giâm

**Piàn-sêng-giâm** (變成岩; *metamorphic rock*), he̍k **piàn-chit-giâm** (變質岩), sī keng-iû piàn-sêng chok-iōng só͘ hêng-sêng ê gâm-chio̍h. Goân-té ê gâm-chio̍h (ē-tàng sī tui-chek-giâm, hóe-sêng-giâm ia̍h piàn-sêng-giâm) siū-tio̍h jia̍t kap ap-le̍k ê chok-iōng, i lōe-pō͘ ê bu̍t-lí kap hoà-ha̍k sèng-chit chiām-chiām piàn-hoà. Chi̍t-koá khah chia̍p-khoàⁿ ê piàn-sêng-giâm ū phiàn-bâ-giâm, liâm-pán-giâm, tāi-lí-chio̍h, kiat-cheng phiàn-giâm kap chio̍h-eng.
Hóe-sêng-gâm

**Hóe-sêng-gâm** (火成岩; ) sī gâm-chiuⁿ ia̍h iông-giâm léng-khiok kap gêng-kò͘ liáu-āu só͘ hêng-sêng ê chi̍t khoán gâm-chio̍h. Hóe-sêng-gâm hām tui-chek-gâm kap piàn-sêng-gâm sī gâm-chio̍h-khoan lāi, saⁿ khoán chú-iàu ê cho͘-sêng gâm-chio̍h. Kàu-taⁿ í-keng hoat-hiān 700 goā chióng hóe-sêng-gâm, toā-poàⁿ lóng sī tē-khak tiong ê gâm-chio̍h. Chia̍p-khoàⁿ ê hóe-sêng-gâm ū hoa-kong-gâm, an-san-gâm kap hiân-bú-gâm.

## Hêng-sêng ê hong-sek

### Koàn-ji̍p

縮圖|Koàn-ji̍p ê kúi-nā chióng hêng-thài
Koàn-ji̍p (貫入) ê ì-sù sī gâm-chiuⁿ *kǹg ji̍p-khì* (貫入去) bú-gâm (母岩) lāi-té, bān-bān-á léng-khiok, gêng-kò͘ ê kòe-têng. Thàu-kòe koán-ji̍p hêng-sêng ê hóe-sêng-gâm hō-chò koàn-ji̍p-gâm. In-ūi kiat-cheng ê sî-kan khah tn̂g phùn-chhut-gâm, só͘-í koàn-ji̍p-gâm lāi-té ê kiat-cheng-thé khah tōa lia̍p. 

Hoa-kong-gâm, gabbro, diorite lóng sī chia̍p-chia̍p khòaⁿ-tio̍h ê koàn-ji̍p-gâm. 

Koàn-ji̍p-gâm mā ē-sái hō-chò chhim-sêng-gâm (深成岩; *Eng.* plutonic rock), in-ūi in sī tī-leh tē-khak lāi-té khah *chhim* ê só͘-chāi sán-seng--ê. Nā-sī tī tē-khak lāi-té khah chhián ê só͘-chāi sán-seng, mā thang hō-chò pòaⁿ-chhim-sêng-gâm (半深成岩; *Eng.* hypabyssal rock) ia̍h sī pòaⁿ-hóe-soaⁿ-gâm (半火山岩; *Eng.* subvolcanic rock).

### Phùn-chhut

## Mā thang khòaⁿ

* gâm-chio̍h ê it-lám-pió
* piàn-sêng-gâm
* tui-chek-gâm

## Chham-khó bûn-hiàn

Lūi-pia̍t:Gâm-chio̍h
Hong-hoà

**Hong-hoà** (; Eng-gí: *weathering*) chok-iōng sī gâm-chio̍h, thô͘ kap khòng-bu̍t téng-téng hām tē-kiû ê tāi-khì-chân chiap-chhiok āu hun-kái ê kòe-têng. Hong-hoà sī chāi-tē ê chok-iōng, hām bu̍t-thé soá-tāng só͘ chō-sêng ê chhim-si̍t chok-iōng pēng-bô kāng-khoán. Hong-hoà koh ē-sái chìn-chi̍t-pō͘ khu-hun chò bu̍t-lí-sèng kap hoà-ha̍k-sèng ê hong-hoà.

Lūi-pia̍t:Hong-hoà
Lí ê Miâ-jī.

***Lí ê Miâ-jī.*** (Ji̍t-gí:  Hùn-lēng-sek: *Kimi no Na wa.*) sī Ji̍t-pún tō-ián Sinkai Makoto () tī 2016 nî chhut--ê Ji̍t-pún tōng-oē tiān-iáⁿ, kóng-tio̍h Tang-kiaⁿ--ê cha-po͘ ko-tiong-seng Li̍p-hoa Liông (, *Tatibana Taki*) kap chng-kha lú-chú ko-tiong-seng Kiong-súi Sam-ia̍p (, *Miyamitu Mituha*) bāng-kìⁿ in chiâⁿ-chò tùi-hong--ê kò͘-sū.
Lūi-pia̍t:Tōng-oē
Uzi

**Uzi** (Hi-pek-lâi-gí: עוזי‎‎ /ˈuːzi/ UZI) sī Í-sek-lia̍t ê chi̍t hē open bolt sek ki-koan-chhèng. I siāng chá sī Uziel Gal tī 1940 nî-tāi siat-kè--ê, kiàn-pún tī 1950 nî goân-sêng, 1954 nî hong ín-ji̍p Í-sek-lia̍t-kok ê te̍k-chióng pō͘-tūi sú-iōng, tè-bé mā phòe hō͘ it-poaⁿ peng-tūi.
Ūi-tì kì-siàu-hoat

**Ūi-tì kì-siàu-hoat** (位置記數法; *positional notation*), he̍k **chìn-ūi-chè** (進位制), **chìn-ūi-hoat** (進位法), sī ē-tàng lī-iōng iú-hān ê sò͘-ba̍k hû-hō lâi piáu-ta̍t it-chhè sò͘-ti̍t.


Lūi-pia̍t:Sò͘-ha̍k ê piáu-kì-hoat
Giâm-se̍k-khoan

**Gâm-chio̍h-khoan** (岩石圈) sī tē-kiû ê piáu-chân, po̍k koh ngē. Gâm-chio̍h-khoan ūi-tī loán-liû-khoan téng-bīn, pau-hâm tē-khak kap pō͘-hūn ê tē-hâm. Tē-khak tī tē-hâm téng-koân, iû Mohorovičić put-liân-sio̍k-biān chò hun-kài. Kin-kì pán-khoài kò͘-chō ha̍k-soat, gâm-chio̍h-khoan pēng m̄-sī kui tè ê, sī iû chē-chē tè pán-khoài cho͘-sêng.

Lūi-pia̍t:Tē-kiû bu̍t-lí-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tē-chit-ha̍k
Lūi-pia̍t:Hē-thóng seng-thài-ha̍k
Ún-se̍k-ha̍k

**Ún-se̍k-ha̍k** (隕石學) sī chi̍t mn̂g sia̍p-ki̍p ún-se̍k hām kî-thaⁿ tē-kiû goā-kài bu̍t-chit, hō͘ lâng koh-khah liáu-kái thài-iông-hē le̍k-sú kap khí-goân ê kho-ha̍k.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Chheⁿ-chio̍h
It-chìn-hoat

**It-chìn-hoat** (一進法; *unary*) sī ēng 1 chò ki-té ê ūi-tì kì-siàu-hoat. Che sī chū-jiân-sò͘ siōng kán-tan ê kì-siàu-hoat. Nā beh lī-iōng it-chìn-hoat lâi piáu-sī chi̍t ê chū-jiân-sò͘ sò͘-ti̍t *N*, lán chí-iàu tāi-seng kéng chi̍t ê kì-siàu hû-hō, jiân-āu tiōng-ho̍k ka-hoat *N* pái.

Lūi-pia̍t:1
Jī-si̍p-chìn-hoat

**Jī-si̍p-chìn-hoat** (二十進法; *vigesimal*) sī ēng 20 chò té-sò͘ ê ūi-tì kì-siàu-hoat.
Phoaⁿ Ta̍h-pí-lî

**Phoaⁿ Ta̍h-pí-lî** (潘踏比厘; iok 1827 nî – 1917 nî), goân cho̍k-miâ sī **Dawai**, i sī O͘-gû-lân Pazeh cho̍k ê lâng. I pat sûi Ji̍t-pún kun-tūi pêng-tiāⁿ Po͘-lí-siā, siū chèng-hú sióng sin-chiong, tè-bé mā pat jīm Lâm-tâu-thiaⁿ chham-sū téng koaⁿ-chit.

## Chham-khó

## Chù-kha

## Liân-kiat
* 埔里 烏牛欄(Aoran) 巴宰(Pazeh) 潘踏比厘(Tapileh) 歷代族系家譜 

Lūi-pia̍t:Pazeh jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Sin-chiong hū-ú jîn-bu̍t
Haumea (é-he̍k-chheⁿ)

**Haumea** (hû-hō: ) sī chi̍t ê tī Kuiper-toà ê é-he̍k-chheⁿ, 2004 nî iû Bí-kok California Lí-kang Ha̍k-īⁿ ê Michael E. Brown hoat-hiān. Haumea sī Hawaii chi̍t ê cha-bó͘ sîn-bêng ê miâ.
Jîn-thé seng-bu̍t-ha̍k

**Jîn-thé seng-bu̍t-ha̍k** (人體生物學; *human biology*) sī teh gián-kiù jîn-thé ê chi̍t mn̂g seng-bu̍t-ha̍k ê hun-iá.
Seng-bu̍t bu̍t-lí-ha̍k

**Seng-bu̍t bu̍t-lí-ha̍k** (生物物理學; *biophysics*) sī teh gián-kiù seng-bu̍t ê bu̍t-lí te̍k-sèng ê chi̍t mn̂g seng-bu̍t-ha̍k kap bu̍t-lí-ha̍k kau-chhe ê kho-ha̍k.
Hong-thai Megi (2010 nî)

**Chhiau-ki̍p Hong-thai Megi** sī 2010 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai kùi tē-sì ê chhiau-ki̍p hong-thai. "Megi" () sī Hân-kok-gí ê sû, iû Hân-kok thê-kiong, ì-sù sī "liâm-á" (*Parasilurus asotus*). Che hong-thai tiong-sim chi̍t hun-cheng choè khoài ê hong-sok sī 295 km/h.
Hong-thai Kalmaegi (2008 nî)

**Tiong-tō͘ Hong-thai Kalmaegi** sī 2008 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai kùi tē-sì ê chhiau-ki̍p hong-thai, Che hong-thai tiong-sim chi̍t hun-cheng choè khoài ê hong-sok sī 165 km/h. "Kalmaegi" () sī Tiâu-sián-gí ê sû, iû Pak Tiâu-sián thê-kiong, ì-sù sī "hái-iu" (*[[larus canus]]*).

7 goe̍h 17 ji̍t 21:40, Kalmaegi tī Tâi-oân Gî-lân-koān Lâm-ò-hiong teng-lio̍k, 7 goe̍h 18 ji̍t 7:20, tī Thô-hn̂g-chhī Toā-hn̂g-khu chhut-hái. Chit-koè hong-thai éng-hióng kàu Hui-li̍p-pin, Tâi-oân, Tiong-kok, Lâm Hân kap Pak Hân; tī Tâi-oân sí 21 lâng, siong 8 lâng, sit-chong 5 lâng, choè chió sún-sit Sin-tâi-pè 12 ek.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê hong-thai
Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê hong-thai
Lūi-pia̍t:Hân-kok ê hong-thai
Lūi-pia̍t:Ji̍t-pún ê hong-thai
Hong-thai Haiyan (2013 nî)

**Hong-thai Haiyan** sī 2013 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai tē-sì ê chhiau-ki̍p hong-thai, Che hong-thai tiong-sim chi̍t hun-cheng choè khoài ê hong-sok sī 315 km/h.

"Haiyan" () sī Hàn-gí Pak-kiaⁿ-oē ê sû, iû Tiong-kok thê-kiong, ì-sù sī "hái-iàn" (*Hydrobatidae*).
Hong-thai Vongfong (2014 nî)

**Chhiau-ki̍p Hong-thai Vongfong** sī 2014 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai kùi tē-sì ê chhiau-ki̍p hong-thai. "Vongfong" () ê miâ iû Ò-mn̂g thê-kiong, tī Oa̍t-gí lāi-bīn ì-sù sī "hó͘-thâu-phang". Che hong-thai tiong-sim chi̍t hun-cheng choè khoài ê hong-sok sī 285 km/h.
Hong-thai Soudelor (2015 nî)

**Chhiau-ki̍p Hong-thai Soudelor** sī 2015 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai tē-sì ê chhiau-ki̍p hong-thai. "Soudelor" iû Micronesia Liân-pang thê-kiong, chia miâ sī chiàu Pohnpei ê thâu-lâng Soudelor khí ê. Che hong-thai tiong-sim chi̍t hun-cheng choè khoài ê hong-sok sī 285 km/h.

8 goe̍h 8 ji̍t 4:40, Soudelor tī Tâi-oân Hoa-liân-koān Siù-lîm-hiong teng-lio̍k, 11:00, tī Hûn-lîm-koān Tâi-se-hiong chhut-hái; 22:10, tī Tiong-kok Hok-kiàn Phô͘-chhân-chhī Siù-sū-khu teng-lio̍k.
Hong-thai Koppu (2015 nî)

**Chhiau-ki̍p Hong-thai Koppu** sī 2015 nî Thài-pêng-iûⁿ hong-thai tē-sì ê chhiau-ki̍p hong-thai. "Koppu" () sī Ji̍t-pún-gí ê sû, iû Ji̍t-pún thê-kiong, ì-sù sī "Poe-á-chō". Che hong-thai tiong-sim chi̍t hun-cheng choè khoài ê hong-sok sī 240 km/h.