Arizona

**Arizona** sī Bí-kok ê chi̍t-ê chiu. I ê siú-hú kap siāng-tōa ê siâⁿ-chhī sī Phoenix. 

Arizona tī 1912 nî ka-ji̍p Bí-kok Liân-pang, chiâⁿ-chò Bí-kok tē 48-ê chiu. 

Grand Canyon Kok-ka Kong-hn̂g tiàm-tī Arizona.

## Tē-hō-miâ
*Arizona* chit-ê miâ gí-goân sī chá-chêng ê Se-pan-gâ hō-miâ *Arizonac*, pún jī goân-thâu sī O'odham-gí ê *alĭ ṣonak*, ì-sù sī "sió chúi-chôaⁿ," tāi-seng sī piáu-sī Planchas de Plata gîn-khòng hū-kīn tē-hng.

Tû-liáu í-siōng ké-soeh, mā ū chi̍t khoán kóng-hoat, sī jīn-ûi chit-ê miâ goân-lâi sī lâi chia chhī iûⁿ ê Basque lâng ê chi̍t kù *haritz ona*, ì-sū kóng "hó chhiūⁿ-chhiū."

## Tē-lí
Arizona ūi tī leh Bí-kok ê sai-lâm-pō͘, sī "Sì-kak" (Four Corners) chiu-hūn chi it. Chiàu biān-chek lâi sǹg, Arizona sī Bí-kok pâi tē-6 tōa ê chiu, ū 295,000 pêng-hong kong-lí; 15% sī su-jîn thó͘-tē, nā kî-tha lóng sī kong-ka ê chhiū-nâ-tē, kong-hn̂g-tē, chiu ê sìn-thok thó͘-tē ia̍h goân-chū-bîn pó-liû-tē.

Tī Arizona lâm-pō͘ chú-iàu sī soa-bo̍k kap soaⁿ-tē. Pún chiu óa tī Bí-kok pian-kài, tī lâm-pêng tio̍h sī Mexico ê Sonora Chiu.

## Le̍k-sú
Arizona goân-lâi ū Hohokam, Mogollon, Pueblo bûn-hòa chē khoán ê goân-chū bîn-cho̍k. Só͘ chai-iáⁿ Au-chiu-lâng thâu chi̍t pái kap chā-tē ê lâng chiap-chhio̍k, sī Se-pan-gâ-hē Hoat-kok-lâng Marcos de Niza ùi 1539 nî ê sî-chūn. I thàm-châ liáu chi̍t pō͘-hūn kin-á-ji̍t ê Arizon tē-hng. 1540 nî kàu 1542 nî kî-kan, koh ū Francisco Vázquez de Coronado ji̍p lâi pún tē-khu, i ê bo̍k-te̍k sī chhōe thoân-soat ê "n̂g-kim-siâⁿ" Cíbola.

Sòa--lo̍h-lâi koh ū Ia-so͘-hōe ê soan-tō-su Eusebio Kino ji̍p khì pún tē-hng pò͘-kàu; 1690 nî-tāi kàu 18 sè-kí chá-kî, chin chē ūi Pimería Alta (óa kin-á-ji̍t Arizona lâm-pō͘ kap Sonora pak-pō͘) goân-chū-bîn to tòe sìn Ki-to̍k. Se-pan-gâ-lâng koh tī 1752 nî ê sî tī Tubac khí siâⁿ, kàu 1775 iū khí Tucson. Tong 1821 nî Mexico to̍k-li̍p ê sî-chūn, Arizona tio̍h piàn chò sī in Nueva California léng-thó͘ ê chi̍t hūn. Se-pan-gâ-cho̍k kap Mestizo-lâng (Se-pan-gâ-lâng kap Mexico goân-chū-bîn saⁿ-lām ê bîn-cho̍k) hit-chūn óa-ná iá koh tī pún tē khiā-khí.

1847 nî, Bí Be̍k Chiàn-cheng khai-sí, chiàm-niá liáu Mexico siâⁿ-chhī ê Bí-kok, tio̍h iau-kiû pau-koat āu-lâi Arizona chāi-lāi ê thó͘-tē. Bí-kok lēng-gōa mā keng-kòe Gadsden Siu-bé (*Gadsden Purchase*) ê hong-sek tit tio̍h Gila Hô í lâm ê thó͘-tē. 

Arizona pún-té sī New Mexico Léng-thó͘ ê chi̍t hūn; 1861 nî 3 goe̍h 16, New Mexico lâm-pêng pun chhut-lâi sin siat Arizona Pang-liân Léng-thó͘ (*Confederate Territory of Arizona*). Chit sî tng sī Bí-kok Lōe-chiàn sî-kî, pang-liân-kok chóng-thóng Jefferson Davis tī 1862 nî 2 goe̍h 14 chiap-siū sin-ê Arizona léng-thó͘. Ka-ji̍p liáu pang-liân-kok liáu-āu, Arizona chi-chhî in lōe-chiàn lāi ê jîn-bé kap chu-goân. Tong-sî koh chhut-hiān Arizona Thàm-bé Kio̍k (*Arizona Scout Company*) chham-ú chiàn-cheng. 1863 nî, liân-pang chèng-hú sin-siat Arizona Léng-thó͘, sī tùi goân-lâi ê New Mexico Léng-thó͘ pun--chhut-lâi ê sai-pòaⁿ-pêng. 19 sè-kí bóe-kî, Brigham Young phài liáu chi̍t kóa Mormon kàu-tô͘ hiòng Arizona hoat-tián, in kiàn-li̍p liáu pí-lūn Mesa, Snowflake, Heber, Safford téng chng-thâu.

1912 nî 2 goe̍h 14, Arizona sêng-li̍p chò Bí-kok ê chi̍t chiu, sī tē 48-ê chiu, mā sī liân-sio̍k pō͘-hūn ê siāng bóe chi̍t chiu. 1910 nî kàu 1920 nî kî-kan, sī Mexico Kek-bēng ê sî-chūn, chin-chē kau-chiàn tio̍h hoat-seng ùi Arizona pian-kài, bē-chió Arizona ê lâng mā chham-ka chia ê chiàn-tò͘. 1918 nî hit kái ê Ambos Nogales Chiàn-tò͘ (*Battle of Ambos Nogales*), sī Mexico kap Bí-kok kun-tūi ê sio-thâi, tè-bé Bí-kok chiàn iâⁿ.

Tōa Siau-tiâu sî-kî, goân-lâi hoat-ta̍t ê mî-hoe-gia̍p kap tâng-khòng-gia̍p siū tio̍h phò-hoāi. M̄-koh tông-sî tùi 1920 kiam 30 nî-tāi, koan-kong gia̍p hoán-tian chò Arizona chāi-tē tiōng-iàu ê sán-gia̍p.

Kàu Tē-jī-chhù Sè-kài Tāi-chiàn ê sî, Arizona hông tòng chò sī Tek-kok chiàn-siû (*prisoners of war*) kiam Ji̍t-pún-hē Bí-kok-lâng siu-iông-só͘ ê só͘-chāi-tē. Tī Arizona hit-chūn koh ū Phenix Indian Ha̍k-hāu, siu Bí-kok goân-chū-bîn ê gín-á ji̍p khì chia̍p-siū Se-iûⁿ-sek ê kàu-io̍k, éng-hióng in-ê gí-giân kap chong-kàu.

Sè-kài Tāi-chiàn kiat-sok liáu-āu, Arizon ê jîn-kháu kap sán-gia̍p lóng sìn-sok hoat-tián, siū tio̍h khong-tiâu ki-su̍t ê phó͘-phiàn, chāi-tē ê seng-oa̍h mā piàn khah sù-sī. 1970 nî ê sî, chiu lāi jîn-kháu chin-ka kàu 175.2 bān.

## Keng-chè
Arizona tī 2014 nî ê chiu-lāi seng-sán chóng-gia̍h sī 286,554 pa̍h-bān bí-kim. Kin-á-ji̍t Arizona ê sán-gia̍p siāng chú-iàu ê pau-koat ū kiān-khong chiàu-kò͘, ūn-su, kap chèng-hú siat-si. Nā le̍k-sú-siōng, tâng-khòng, mî-hoe, chhī-gû téng sū-giap sī chin hoat-ta̍t.

## Siòng-phìⁿ

文件:00 701 USA Arizona - Canyon de Chelly.jpg
文件:Sedona Arizona-27527-4.jpg
文件:Lockett Meadow, 1996.jpg


## Chham-khó

*