open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enceladus (oē-chheⁿ)

**Enceladus**, Thó͘-chheⁿ tē 6 toā lia̍p ê oē-chheⁿ, William Herschel tī 1789 nî hoat-kiàn ê. Sui-bóng sè lia̍p, khiok-sī piáu-bīn ū bô siâng khoán ê piáu-hiān, ū í-chá lòng toā toā khang ê cheng-khut (*impact crater*), mā ū kīn-lâi siū tē-pang tín-tāng lâi chō-chiâⁿ ê sin tē-hêng. Enceladus ê lâm-ke̍k ē phùn gá-suh, piáu-bīn pí-kàu iū-koh siàu-liân-khoán, mā ū sio-khì ùi loē-pō͘ pàng chhut-lâi, tì-tio̍h bo̍k-chêng jīn-ûi sī tē-chit ū teh oa̍h-tāng ê thian-bûn-thé. Tī goā thài-iông-hē kan-taⁿ ū kî-thaⁿ 2 ê thian-bûn-thé (Bo̍k-chheⁿ ê Io kap Hái-ông-chheⁿ ê Triton) oân-ná ū koan-chhat tio̍h po̍k-hoat oa̍h-tāng. Kin-kù hun-sek, phùn--chhut-lâi ê gá-suh sī tùi piáu-bīn ē-bīn ê e̍k-thài chúi-thé lâi ê.  Enceladus ê piáu-bīn khàm 1 têng ùi choâⁿ-khang kap Thó͘-chheⁿ ê E khoân lâi ê lia̍p-mi̍h (*particles*), tì-tio̍h i ū Thài-iông-hē khoàⁿ--khí-lâi siōng kim-ku̍t ê piáu-bīn.

## Chham-khó chu-liāu
Romano Prodi

thumb|right|200px|Romano Prodi (2014)

**Romano Prodi** () sī Í-tāi-lī ê tiong-ng oá chó chèng-tī jîn-bu̍t, bat ùi 1996 nî kàu 1998 nî tam-jīm chhōa-thâu ê pō͘-tiúⁿ, tī 2006 nî koh-chài hoāⁿ kāng ūi.  1999 nî kàu 2004 nî sī Au-chiu Liân-bêng ê chú-se̍k.

Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī jîn-bu̍t
Platensimycin

**Platensimycin**, 1 chióng chhì-giām-tiong ê sin khoán khòng-seng-sò͘.  Ū hoat-tō͘ tòng chè-chō lâ-sng ēng--ê kàⁿ-sò͘, tì-sú sè-khún bē-tit khí sè-pau-mo̍h.

## Chham-khó chu-liāu
*BBC Sin-bûn
*Wang, J. et al. "Platensimycin is a selective FabF inhibitor with potent antibiotic properties"  *Nature* 441, 358–361 (2006).
**''Nature'' phêng-lūn
**''Nature'' hóng-būn kó
Kúi-tō

**Kúi-tō** ū khó-lêng sī:
# Bu̍t-thé tī hiòng-sim-le̍k ê éng-hióng hā se̍h pa̍t-ê bu̍t-thé ê ūn-tōng lō͘-soàⁿ (khó-pí kóng he̍k-chheⁿ kúi-tō).
# Hoé-chhia kiâⁿ ê thih-ki-lō͘.
Tek-gí

**Tek-gí** (德語; Tek-bûn: *Deutsch*), ia̍h-kiò **Tek-ì-chì-gí** (德意志語), **To̍k-it-gí** (獨乙語), **To̍k-e̍k-gí** (獨逸語), **To̍k-gí** (獨語), sī thong-hêng tī Tek-kok, Ò-tē-lī, Sūi-se, Pe̍k-ní-gī, Liechtenstein, kap Luxembourg ê koaⁿ-hong gí-giân, sio̍k-î Se German gí-cho̍k. *Deutsch* chit-ê sû lâi-chū Tiong-sè-kí Tek-gí-hē giân-gú ê jîn-bîn (*thioda*, hêng-iông-sû: *thiodisk*), ì-sù tio̍h sī "peh-sèⁿ kóng ê giân-gú".

## Siang-koan ê bûn-chiuⁿ
* Sūi-se Tek-gí

## Goā-pō͘ liân-kiat
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** () sī Í-tāi-lī ê khì-gia̍p-ka kiam chèng-tī jîn-bu̍t.  I tī 1993 nî sêng-li̍p Forza Italia chit ê tiong-ng-oá-iū ê chèng-tóng, pēng-chhiáⁿ ùi 2001 nî kàu 2006 nî tam-jīm hit-kok ê chhoā-thâu ê pō͘-tiúⁿ.  Jīm-lāi hoat-seng chin chē cheng-gī.  2006 nî ê tāi-soán i chhoā--ê Chū-iû ê Chhù (*Casa delle Libertà*) liân-bêng sió-su Romano Prodi ê chó-phài liân-bêng, tì-tio̍h i m̄-khéng thiat-té jīn-su.

Lūi-pia̍t:Í-tāi-lī jîn-bu̍t
Siā-hoē ūn-tōng

**Siā-hoē ūn-tōng** sī 1 chióng kûn-thé hêng-tōng (group action). Che che kò-jîn (individual), cho͘-chit (organization) ēng hui-chèng-sek (informal) ê hong-sek taù-tīn lâi koan-chhiat bó͘-mi̍h chèng-tī iah-sī siā-hoē gī-tê, thang hó ta̍t-sêng, tùi-tu iah-sī hoe-ho̍k bó͘-mi̍h siā-hoē piàn-kek (social change). 

19 sè-kí kang-gia̍p-hoà kap to͘-chhī-hoà liáu-aū, kaù-io̍k khah phó͘-phiàn, lô-kang khah chia̍p poaⁿ-soá, tì-kaù hiān-tāi ê siā-hoē ūn-tōng ū ki-hoe lâi hoat-seng. Hiān-chhú-sî ê siā-hoē, giân-lūn koh-khah chū-iû, kaù-io̍k koh-khah phó͘-phiàn, keng-chè koh-khah to̍k-li̍p, chiah-ê tiâu-kiāⁿ hō͘ siā-hoē ūn-tōng ke chin phong-phài.

## Chham-khó
* Tâi-oân siā-hōe ūn-tōng thoân-thé lia̍t-toaⁿ
Montenegro

**Montenegro** (, Montenegro-gí: , ì-sù sī "O͘-sek ê soaⁿ") pún-té sī Serbia kap Montenegro ē-kha ê 1 ê kiōng-hô-kok. Tī 2006 nî 5 goe̍h 21 ê kong-bîn tâu-phiò, 55.4% ê soán-bîn chi-chhî Montenegro lī-khui cho͘-ha̍p. Montenegro chèng-hú tī 6 goe̍h 3 chèng-sek soan-pò͘ to̍k-li̍p.

## Kán-sú
1945 nî kàu 1991 nî chi-kan ê Montenegro sī Yugoslavia Siā-hoē-chú-gī Liân-pang Kiōng-hô-kok ē-kha ê 1 ê kiōng-hô-kok. 1991 nî Slovenia, Bosnia kap Herzegovina, Croatia, Macedonia sûi-ê lī-khui liân-pang, chhun--lo̍h-lâi ê Montenegro kap Serbia choâⁿ-á tī 1992 nî kái cho͘ Yugoslavia Liân-pang, 2002 nî kái hō Serbia kap Montenegro. Tī 2006 nî Montenegro ê to̍k-li̍p-phài chèng-hú kí-pān kong-bîn tâu-phiò chú-koat Montenegro hām Serbia ê koan-hē. In-ūi to̍k-phài kap hiān-chōng-phài oh ta̍t-sêng 1 ê nn̄g-pêng lóng tông-ì ê tâu-phiò hō͘-tiāⁿ, lō͘-boé choâⁿ-á chiàu Au-chiu Liân-bêng ê ì-sù tēng 55% ê koân hō͘-tiāⁿ.
Bân-tang-gí

**Bân-tang-gú** (Hàn-jī: , BUC: Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄) sī Hàn-gí Bân-gí ê chit-ê hun-ki giân-gú, thong-hêng tī Tiong-kok Hok-kiàn-séng tang-pō͘ ê Hok-chiu-chhī kap Lêng-tek-chhī, Tâi-oân ê Má-chó͘-tó. Bân-tang-gí ê Tāi-piáu hong-giân sī Hok-chiu-oē. Bân-tang-oē sio̍k ha̍k-su̍t-sèng kóng-hoat; tī Bân-tang chāi-tē, i mā hō· lâng hō-chò **pêng-oē** (Hàn-jī: 平話, BUC: Bàng-uâ), ì-sù sī **pêng-siông-sî kóng ê giân-gú**.

## Thó͘-ōe
Tāi-sò͘

**Tāi-sò͘** sī sò͘-ha̍k ê 1 ki hun-ki, choan-tô͘ leh gián-kiù thiu-siōng kiat-kò͘ (abstract structure), koan-liân (relation) kap sò͘-liōng (quantity). Tiong-ha̍k tiāⁿ-tio̍h ē an-pâi ki-pún tāi-sò͘ ê khò-têng, siāu-kài tāi-sò͘ chi̍t-koá ki-pún ê khài-liām, chhiūⁿ kóng: kā sò͘-ba̍k ka chò-hoé, iah sī sêng chò-hoé ē pìⁿ-chò choáⁿ-iūⁿ? Án-choáⁿ chò 1 ê to-hāng-sek (polynomial)? Án-choáⁿ sǹg in ê kin (root)?

Tāi-sò͘ m̄-taⁿ chhú-lí sò͘-ba̍k niā, kā i ê koan-liām khok-chhiong, koh ē-tit ēng lâi chhú-lí hû-hō (symbol), piàn-sò͘ (variable), chi̍p-ha̍p (set) ê goân-sò͘ (element). Ka kap sêng hông tòng-chò 2 chióng ūn-sǹg-chú (operator), tēng-gī bô kâng, tō ē chō-chiâⁿ bô sio-siâng ê kiat-kò͘, chhiūⁿ kóng kûn (group), khoân (ring), thé (field).

Tāi-sò͘ kap kí-hô-ha̍k, hun-sek sī sò͘-ha̍k siōng chú-iaù ê 3 ki hun-ki.
Vostok Ô͘

**Vostok Ô͘** ("Tang Ô͘"), Lâm-ke̍k Tāi-lio̍k siōng kài toā--ê peng-hā ô͘ (*subglacial lake*), tiàm tī Lō͘-se-a ê Vostok Ki-tē  (77° S 105° E) ē-kha 4 kong-lí chhim ê só͘-chāi.  Ô͘ siōng tn̂g 250 km, siōng khoah 50 km (khó-pí Ontario Ô͘ ê toā), chóng bīn-chek 14,000 km².  Chiáⁿ-chúi.
Thé-hiān

**Thé-hiān** (emergence), iah-sī kóng **tu̍t-hiān**, sī ùi kán-tan kui-chek (rule) hêng-sêng ho̍k-cha̍p bô͘-sek (pattern) ê koè-têng.

## Thé-hiān tī khí-kho ê sú-iōng

Thé-hiān tī khí-kho sī teh kóng chhùi-khí ùi khí-chô puh--chhut-lâi ê sū-si̍t. Chhan-chhiūⁿ emergence profile sī chhùi-khí ùi khí-chô chhut--lâi ê khòaⁿ-thâu gōa-hêng. Ké-chhùi-khí  ê emergence profile nā chò-liáu bô hó, tō bô hó-khòaⁿ, gâu tîm-chek khí-khún-pan kap khí-hōaⁿ iông-ī siū siong-hāi.
Îⁿ-chiu-lu̍t

**Îⁿ-chiu-lu̍t** sī Eukleides khong-kan lāi-té, chi̍t-ê îⁿ-hêng ê îⁿ-chiu kap ti̍t-kèng ê pí-lē, thong-iōng ê hû-hō sī **π**, tha̍k-chòe "phai". Sò͘-ha̍k tiāⁿ-sò π sī chi̍t-ê bô-lí-sò͘, sò͘-ta̍t tāi-iok téng-û 3.14159. Sò͘-ha̍k, bu̍t-lí, kang-têng lóng chin chia̍p ēng. Mā ū lâng kā îⁿ-chiu-lu̍t hō-chò **Archimedes tiāⁿ-sò͘** iah-sī **Ludolph sò͘**.

Lūi-pia̍t:Kí-hô-ha̍k
Kong-siat

**Kong-siat**, iah-sī kóng **kong-lí**, sī 1 ê hē-thóng lāi-té bô chèng-bêng tō ká-siat sī chin--ê ê 1 kù oē, iah-sī bēng-tê (proposition). Lia̍h kong-siat chò chhut-hoat-tiám lâi chhui-lūn, koh ē-tàng tit tio̍h tēng-lí.

Tī chi̍t-koá jīn-sek-lūn (epistemology), **kong-lí** sī chū-bêng (self-evident) ê chin-lí (truth), chhun--ê ê tì-sek tio̍h-ài ēng kong-lí chò ki-chân lâi kiàn-li̍p. Iā tō sī kóng, jīn-bat chhun--ê ê bēng-tê chìn-chêng, ē-tàng seng jīn-bat kong-lí. M̄-koh hoān-sè chit chióng kong-lí kin-pún tō bô chûn-chāi.

Tī lô-chek kap sò͘-ha̍k, **kong-siat** bô pit-jiân sī *chū-bêng* ê chin-lí, i khah sêng hù-ha̍p hêng-sek (formal) lô-chek ê 1 kù oē, ē-tit ēng lâi chò chìn 1 pō͘ ê chhui-lūn. **Kong-siat-hoà** (axiomatize) tō sī kóng ùi sio to̍k-li̍p ê chi̍t cho͘ kong-siat ē-tàng tit tio̍h kui thò tì-sek hē-thóng. 1 ê tì-sek hē-thóng, phì-lūn kóng sǹg-siàu, kong-siat-hoà ê hong-hoat tiāⁿ-tiāⁿ ū kúi-nā ê. Sò͘-ha̍k koh kā kong-siat hun-chò lô-chek kong-siat kap hui-lô-chek kong-siat 2 khoán.

Lūi-pia̍t:Su-lí
Chhiūⁿ-gê-chhùi tok-chhiū-chiáu

**Chhiūⁿ-gê-chhùi tok-chhiū-chiáu** (ha̍k-miâ *Campephilus principalis*), 1 chióng chin toā chiah ê Pak Bí-chiu tok-chhiū-chiáu, bo̍k-chêng kiông beh khu̍t-chéng he̍k-chiá sī í-keng khu̍t-chéng.  Chhiūⁿ-gê-chhùi tok-chhiū-chiáu khak-tēng tī 1944 nî iáu tī--teh.  Kàu kah 1967 nî chèng-sek chù-chheh sī ū gûi-hiám (*endangered*) ê chéng; it-poaⁿ jīn-ûi í-keng khu̍t-chéng ah.  Chóng--sī 2004 kap 2005 nî ū lâng chhin-chhiūⁿ koh-chài khoàⁿ--tio̍h, mā ū lo̍k-im ê chèng-kì chi-chhî.  Put-jī-kò tī 2006 nî ū koá choan-ka giâu-gî chèng-kì bô chi-chhî i ê chûn-chāi.

Chhiūⁿ-gê-chhùi tok-chhiū-chiáu sêng *Dryocopus pileatus* (Pileated Woodpecker).
Sò͘-jī

**Sò͘-jī** sī ēng lâi piáu-sī sò͘-ba̍k ê hû-hō. Sò͘-jī kap sò͘-ba̍k ê koan-hē tō chhin-chhiūⁿ bûn-jī kap i beh piáu-ta̍t ê mi̍h-kiāⁿ. Phì-lūn kóng "11", "cha̍p-it" kap "XI" lóng sī leh piáu-ta̍t kāng 1 ê sò͘-ba̍k ê sò͘-jī, hû-hō bô siâng niā.

## Sò͘-jī ê kóng-hoat
### Ta̍k ê ūi ê kóng-hoat
Siāng ki-pún ê ūi sī toaⁿ (10⁰), cha̍p (10¹), pah (10²), chheng (10³). Soà--lo̍h ùi bān (10⁴) khai-sí, múi 10 poē thâu-chêng chiàu sūn-sī ke-thiⁿ cha̍p, pah, ia̍h chheng, pí-lūn kóng bān, cha̍p-bān (10⁵), pah-bān (10⁶), chheng-bān (10⁷). Múi 10,000 poē chiah koh oāⁿ lēng-goā 1 chióng kóng-hoat, pí-lūn kóng bān koh soà--lo̍h ū ek (10⁸), tiāu (10¹²), keng (10¹⁶), kai (10²⁰), ché (10²⁴), jióng (10²⁸), ko͘ (10³²), kaù (10³⁶), chèng (10⁴⁰), chài (10⁴⁴), ke̍k (10⁴⁸).

### Sò͘-liōng ê kóng-hoat
0 tha̍k chò khòng, tī sò͘-jī tiong-ng sio liân-soà ê 0 tha̍k 1 ê khòng ia̍h liân tō ē-tàng, chhiūⁿ 2006 ē-tàng tha̍k chò nn̄g-chheng-khòng-la̍k ia̍h nn̄g-chheng-liân-la̍k.

### Pian-hō ê kóng-hoat
It-poaⁿ-te̍k piáu-sī pian-hō ê sò͘-jī lóng sī tha̍k chò bûn-giân-im. Nā khah tn̂g--ê koh ē pun-chò kúi koe̍h lâi tha̍k. M̄-koh kúi ê sò͘-jī beh chò 1 koe̍h iū-koh bô tiāⁿ-tio̍h, ta̍k só͘-chāi ū cheng-chha. Í-hā lia̍t chhut khah phó͘-phiàn ê kóng-hoat:
* 1 ê sò͘-jī: ti̍t-chiap tha̍k bûn-giân-im
* 2 ê sò͘-jī: ti̍t-chiap tha̍k bûn-giân-im
* 3 ê sò͘-jī: ti̍t-chiap tha̍k bûn-giân-im
* 4 ê sò͘-jī: pun-chò 2 ê 2 ê tha̍k, chhiūⁿ kóng 2002 tha̍k chò 20-02, 1947 tha̍k chò 19-47 
* 5 ê sò͘-jī: pun-chò 2 ê 3 ê tha̍k 
* 6 ê sò͘-jī: pun-chò 3 ê 3 ê tha̍k 
* 7 ê sò͘-jī: pun-chò 3 ê 2 ê 2 ê tha̍k 
* 8 ê sò͘-jī: pun-chò 2 cho͘, ta̍k cho͘ 2 ê 2 ê tha̍k, chhiūⁿ kóng 58472865 tha̍k chò 58-47 28-65
* 9 ê sò͘-jī: pun-chò 3 ê 3 ê 3 ê tha̍k
* 10 ê sò͘-jī: pun-chò 2 ê 2 ê 3 ê 3 ê tha̍k, m̄-koh nā tiān-oē-hoan tō khah chia̍p chiàu tiān-sìn ê khu-he̍k pian-hō lâi tha̍k, chhiūⁿ kóng 0227734120 tha̍k chò 02 27-73 41-20, nā 0956061077 tō tha̍k chò 09-56 061 077

## Goā-pō͘ liân-kiat
Pit-soàn ê chho͘-ha̍k
Bah-chàng

縮圖
**Bah-chàng** sī chit-chióng chia̍h-mi̍h. Tī gō͘-go̍eh-cheh ê sî sî-kiâⁿ chia̍h bah-chàng. Bah-chàng ê ki-pún chò-hoat sī iōng tek-ha̍h pau chu̍t-bí kap chit-kóa āⁿ, liáu iōng chhoe--ê ia̍h-sī sa̍h--ê hong-hoat chú-se̍k. Ta̍k só͘-chāi pau-ê āⁿ bô sio-siâng.

## Khoán-sek
*Tâi-oân
** Tâi-ôan pak-pō͘ chàng
** Tâi-ôan lâm-pō͘ chàng

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
*Kiⁿ-chàng
*Chhài-chàng
YouTube

右|無框|221x221像素
**YouTube** sī 1 ê hō͘ lâng hun-hióng iáⁿ-phìⁿ ê bāng-chām, tī 2005 nî 2 goe̍h sêng-li̍p, hoat-khí-jîn sī PayPal chá-kî ê 3 ê oân-kang.

Tī 2006 nî 4 goe̍h YouTube 1 ji̍t ke-thiⁿ 35000 phìⁿ lâng chiōⁿ-thoân ê iáⁿ-phìⁿ. Hit nî 10 goe̍h Google the̍h Bí-kim 16.5-ek ê kó͘-phiò khì oāⁿ YouTube ê só͘-iú-koân http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6034577.stm.

## Goa-pō͘ liân-kiat
* YouTube

*
Powell Ô͘

**Powell Ô͘** sī Bí-kok Colorado hô tē-2-tōa ê jîn-kong-ô͘, tiàm-tī Arizona ham Utah kau-kài ê só͘-chāi. Kū-tóe sī hō-chò Glen kiap, 1963 nî tī Page khí 1-ê chúi-pà  kā i kui-ê im-tī chúi-tóe, piàn-chò 1-ê ô͘. Powell ô͘ sī chúi-khò͘ mā sī iû-lám ê só͘-chāi.

## Chúi-khò͘
Powell ô͘ sī Colorado hô tē-2-tōa ê chúi-khò͘, phēng chúi-bóe ê Mead ô͘ khah sè-·chı̍t·sut·á. 1956 nî khai-sí khí Glen kiap chúi-pà, keng-kè 8 tang chiah khí hó-sè, lóng-chóng ēng 400-bān lı̍p-hong kong-chhioh ê âng-mn̂g-thô͘. Koh lâi ēng 3 tang ê sî-kan chng hoat-tiān-ki, kàu 1966 nî chiah chéng-sek khai-sí tún-chúi. Ô͘ siōng chhim ê só͘-chāi ū 170 kong-chhioh, pêng-kun sī 40m, ōe-tàng tún 330-ek lı̍p-hong kong-chhioh ê chúi, it-tit kàu 1980 nî chiah thâu-chı̍t-kài tún kah tīⁿ. Chit-kúi-nî khó͘-hoāⁿ, ô͘-chúi chhun khah liám 1-poàⁿ.

## Iû-lám

Bí-kok ê Kok-ka kong-hn̂g ho̍k-bū-chhù tī chia siat-lı̍p Glen kiap iû-lám khu, 1-tang ū 200-gōa-bān lâng khì chhit-thô.  Chú-iàu ê gī-niū sī tiò-hî, sái-chûn, lō͘-iâⁿ kap peh-soaⁿ.

Hù-kīn thang-hó chhit-thô ê só͘-chāi ū
* Khêng-kiô kok-ka kó͘-chek sái-chhia bô-hoat-tō͘ kàu-ūi, ài chē-chûn khì.
* Lêng-iûⁿ kiap sī téng-koâⁿ oe̍h ē-kha khoah ê kiap. Kam-á-sek ê soaⁿ-piah tī jı̍t-thâu chiò-·lo̍h-lâi ê sî sek-chúi chiâⁿ-chán, kah-ì lia̍p-iáⁿ ê lâng chiâⁿ-hèng khì. Nā lo̍h-hō͘ ê sî sī chúi beh kè ê só͘-chāi, 1997 nî bat ū lâng hō͘ chúi lâu-·khì, chit-má kui-tēng ài seng-khì Page ê lú-hêng-siā chù-bûn, ū lâng chhōa chiah ōe-tàng khì. 
*Thih-tê oan tī ô͘-ê chúi-bóe bô-jōa-hn̄g ê só͘-chāi, Colorado hô oat 1-ê 180° ê oan kan-na thih-bé-tê ê hêng. Ū lō͘ thang peh khì soaⁿ-téng khoàⁿ sai-chiò-jı̍t, mā ōe-tàng ùi koh-khah chúi-bóe ê Lees bé-thâu chē-chûn khì iû-lám. 
*Glen kiap chúi-pà ê pān-kong-se̍k ū chhōa-lâng khì chham-koan chùi-pà lōe-pō͘, m̄-bián khioh-chîⁿ.
Java

**Java** ē-tàng chí:

* Ìn-nî ê Java-tó, sī thong sè-kài jîn-kháu siōng kài chē ê tó.
* Java-gí, Java-tó-siōng ê 1 chióng gí-giân.
* Java ka-pi, ū-sî kán-chheng Java.
* Java (Sun), Sun Microsystems khai-hoat ê tiān-náu nńg-thé ki-su̍t, pau-koah:
** Java thêng-sek gí-giân
** Java Virtual Machine (Java Hi-gí Ki-khì)
** Java Platform
Jawa

**Jawa** (Eng bûn: Java), im e̍k **Jiáu-oa**, sī Ìn-nî kûn tó kî tiong 1 ê, siú-tō͘ Jakarta tiàm tī hia. Java sī thong sè kài jîn-kháu siōng chē ê tó sū, mā sī jîn-kháu bi̍t-tō͘ siōng koân ê 1 tah só͘ chāi. Java í chá sī Ìn-tō͘-kàu bûn-bêng hoat-ta̍t ê só͘ chāi, āu--lâi pìⁿ chiâⁿ Kē tē kok Tang Ìn-tō͘ sè le̍k ê tiong sim, hiān-chú-sî tī Ìn-nî kok lāi chiàm chèng tī keng-chè siōng ê iu sè tē ūi.

## Chham-khó
2006 nî 5 goe̍h

__NOTOC__

## 5 goe̍h 31
* Ìn-nî Java-tó tong-tē 27 hō hoat-seng 6.3-ki̍p ê tē-tāng, bo̍k-chêng siōng chió ū 5800 lâng sí-bông. BBC
Gō͘-ji̍t-cheh

**Gō͘-ji̍t-cheh**, mā hō-chò **Gō͘-goe̍h-cheh** / **Toan-ngó͘-cheh** / **Bah-chàng-cheh**, si lán-lâng gō͘-go̍eh chhoe-gō͘ hit kang. Chit-kang tī Tâi-oân sī tiōng-iàu ê cheh-ji̍t, ài pa̍k chàng kap pe lêng-chûn. Chia̍h-tàu koh ài chia̍h kiô, pû-á kap chhài-tāu.
2006 nî 2 goe̍h

## 2 goe̍h 5 ji̍t
* 2 goe̍h 5 ji̍t: Super Bowl XL.

## 2 goe̍h 8 ji̍t
* 2 goe̍h 8 ji̍t: Grammy Chióng.
Serbia

**Serbia Kiōng-hô-kok** (Serbia-gí: ), im-e̍k **Sài-ní-pí-a** (塞爾比亞) ia̍h-sī **Sek-hui-a**, pún-té sī Serbia kap Montenegro ē-kha ê 1 ê kiōng-hô-kok, Montenegro thoè-chhut cho͘-ha̍p liáu-āu, mā toè teh tī 2006 nî 6 goe̍h 5 ji̍t soan-pò͘ to̍k-li̍p.

Pí-kàu Srpska Kiōng-hô-kok, Bosnia kap Herzegovina ē-kha ê chèng-tī-thé.

## Chham-khó
Ti-sū

**Ti-sū** (Hàn-jī: 知事) sī chi̍t-chióng tē-hng siú-tiúⁿ ê chheng-ho͘. It-poaⁿ lâi-kóng ti-sū koán-ê só͘-chāi pí chhī-tiúⁿ khah-khoah. 

## Ji̍t-pún
Ji̍t-pún to͘-tō-hú-koān ê siú-tiúⁿ kiò-chò ti-sū, chhin-chhiūⁿ Tang-kiaⁿ-to͘ Ti-sū, Pak-hái-tō Ti-sū.

## Tiong-kok
Tiong-kok Tông-tiâu kaù Chheng-tiâu ê tē-hng siú-tiúⁿ mā-ū ti-sū chit-hāng.

## Tâi-oân
Ji̍t-pún thóng-tī sî-tāi Tâi-oân ê tē-hng siú-tiúⁿ, chhin-chhiūⁿ Tâi-lâm-chiu Ti-sū.
Sak-khuh

**Sak-khuh** sī pī-īn ê ke-si, mā ōe-tàng ū-hông khì òe-tio̍h sèng-pīⁿ. Chú-iàu sī siat-kè hō͘ cha-po͘-lâng teh ēng, cha-bó͘-lâng ēng-·ê mā ū, chóng-·sī bô hiah-nī phó͘-phiàn. Nā ū chiàu-khí-kang lâi sú-iōng, pī-īn ê seng-kong-lu̍t ū 98%, sī pī-īn siāng-kài-ū-hāu ê chhiú-lō͘.

## Jī-goân
Ùi Jı̍t-pún-ōe サック lâi-ê gōa-lâi-gú.

## Le̍k-sú
Kó͘-chá bat ēng Iûⁿ ê tn̂g-á teh chò sak-khuh, pī-īn ê hāu-kó khah ló͘, jî-chhiáⁿ bô-hoat-tō͘ ū-hông sèng-pīⁿ, m̄-koh tì-·khí·lâi khah sù-sī. Hiān-chú-sî tōa-pō͘-hūn ê sak-khuh ēng ê châi-liāu sī latex.

## Chiàⁿ-khak ê sú-iōng hong-sek
# Ài tì tio̍h ūi (lān-chiáu).
# Ài chū-thâu-á tio̍h tì hó-sè, m̄-thang chò kàu 1-poàⁿ chiah lâi tì.
# Lok-á thiah-·khi ài seng kā chiàⁿ-pêng tó-pêng khoàⁿ hō͘ bêng, nā the̍h tian-tó-péng tì bōe lo̍h-khì, chiah beh lâi péng-pêng tio̍h bōe hù ah.

## Pī-īn í-gōa ê lō͘-iōng
Peh-soaⁿ ê sî ōe-tàng the̍h-lâi tóe hoan-á-hóe, m̄-kiaⁿ khì kā phah-tâm-·khì. Hái-ka-choa̍h the̍h lâi tóe to̍k-phín, thun-jı̍p pak-lāi khah bōe hông kiám-cha-·tio̍h. Tī soa-bô͘ chok-chiàn ê peng-á kā sak-khuh am-tī chhèng-chhùi, m̄-kiaⁿ eng-ia mā bô-gāi-tio̍h khui-chhèng.
Kiōng-hô-kok

**Kiōng-hô-kok** sī 1 chióng kok-ka ê chèng-tī thé-chè, kap i tò-péng ê chèng-tī thé-chè sī kun-ông-chè.

## Gí-goân

'kiōng-hô-kok' = 'commonwealth' = 'republic' = 'kong-ke ê mi̍h-kiāⁿ/ hūn-gia̍h/ khang-khoè/ tāi-chì'
Ho͘-bá-lìn-guh

**Ho͘-bá-lìn-guh** (Eng-gí: hovering, Hôa-gí: 停懸) sī iâu-khòng ti̍t-seng-ki siōng ki-pún ê tōng-chok.  Che sī Ji̍t-gí hoat-im ê Tâi-gí iōng-hoat, mā sī it-poaⁿ teh sńg iâu-khòng ti̍t-seng-ki ê lâng ê kóng-hoat. Beh o̍h ē-hiáu poe iâu-khòng ti̍t-seng-ki, tio̍h ài ùi ho͘-bá-lìn-guh khai-sí o̍h khí.

Phiau-chún ê Ho͘-bá-lìn-guh, tio̍h ài hō· ti̍t-seng-ki thêng-tī kò͘-tēng ê koân-tō͘, pó-chhî tī khong-tiong kò͘-tēng ê 1-ê tiám.

In-ūi poe iâu-khòng ti̍t-seng-ki ê sî, chhau-chok ê lâng sī tī ti̍t-seng-ki gōa-kháu, só͘-í ài liān-si̍p bīn-tùi bô-kâng hong-hiòng ê ti̍t-seng-ki chu-sè. Múi-chi̍t-ê hong-hiòng ê ho͘-bá-lìn-guh lóng o̍h ē-hiáu, bē phah m̄-tio̍h tōng-chok ê sî-chūn, chiah sǹg sī kā chit-ê ki-pún tōng-chok o̍h chiâu-chn̂g.
Iâu-khòng ti̍t-seng-ki

**Iâu-khòng ti̍t-seng-ki** sī iâu-khòng bô͘-hêng ê chi̍t-chióng. It-poaⁿ lâi kóng, i ê ki-hâi kiat-kò· kap khòng-chè gôan-lí, lóng kap chin-chiàng ê ti̍t-seng-ki beh-kâng beh-kâng.

Tùi iâu-khòng ti̍t-seng-ki lâi-kóng, siōng chú-iàu ê pō·-hūn sī chú-soân-e̍k (Eng-gí: main rotor, Hôa-gí: 主旋翼). Chú-soân-e̍k thong-siông sī 2-phìⁿ phiat-á, thàu-kòe ho̍k-cha̍p ê ki-kò· si̍p-jī-pôaⁿ lâi oân-sêng kok-chióng tōng-chok.
Lī-mó͘

**Lī-mó͘**, á-sī **iâu-khòng**, sī hō͘ lâng ōe-tàng tī hn̄g-hn̄g ê só͘-chāi chhau-chok ke-khì ê siat-pī. It-poaⁿ kóng lī-mó͘ sī kóng tiān-sī, lo̍k-iáⁿ-ki, DVD, chia-ê siau-hùi tiān-chú kah-·lâi ê lī-mó͘, sī sè-sè-tâi, the̍h tī chhiú--nih, ōe-tàng soáⁿ-tâi, chūn im-liōng ê ke-sī. Hiān-chú-sî tōa-pō͘-hūn ê lī-mó͘ sī ēng âng-gōa-soàⁿ lâi kap i beh khòng-chè ê ke-khì kau-liû, ài tàu tiān-tî-á. 

Kó͘-chá bat ēng chhiau-im-pho lâi thoân sìn-hō, hāu-kó bô-kài-hó. Hiān-tāi ê lī-mó͘ lóng ēng tiān-chû-pho, sìn-hō koh ū piàn-tiāu (modulation), khah m̄-kiaⁿ kiáu-chhá (interference). Chia̍p-ēng ê pho-toāⁿ sī âng-gōa-soàⁿ kap kē chiu-pho-sò͘ (khah liám 100MHz) ê só͘-chāi. Siau-hùi tiān-chú ēng âng-gōa-soàⁿ khah chōe, thoân sò͘-ūi sìn-hō. Iâu-khòng-bô͘-hêng hèng ēng 27MHz ah-sī 54MHz ê tiān-chû-pho, thoân analog sìn-hō khah chōe. Chit-má ê bluetooth mā ōe-tàng the̍h-lâi chò lī-mó͘, nā he sī tiàm tī 2.45GHz.
Káu

**Káu** (ha̍k-miâ: *Canis lupus familiaris*, "se̍k-lông"), lông (*Canis lupus*) ê a-chéng, sī chi̍t-chióng chhī-leng tōng-bu̍t.
Pak Tāi-se-iûⁿ Kong-iok Cho͘-chit

**Pak Tāi-se-iûⁿ Kong-iok Cho͘-chit** (北大西洋公約組織, , kán-chheng **NATO**; , kán-chheng **OTAN**), mā thang hoan-e̍k chò **Pak Tāi-se-iûⁿ Tiâu-iok Ki-kò͘** (北大西洋條約機構) ia̍h-sī **Pak Tāi-se-iûⁿ Tông-bêng** (北大西洋同盟), sī tī 1949 nî sêng-li̍p ê kok-chè cho͘-chit, bo̍k-tek sī beh kiàn-li̍p Pak Tāi-se-iûⁿ Kong-iok chhiam-sú kok ê chi̍p-thé an-choân. Chóng-pō͘ siat tī Pe̍k-ní-gī Brussel.
Niau

**Niau-á** (*Felis silvestris catus*), iá-niau (*Felis silvestris*) ê a-chéng, ū-ê hun-lūi mā to̍k-li̍p chi̍t chéng ***Felis catus***, sī 1 chióng jîn-lūi kúi-ā-chheng nî lâi poê-ióng hō͘ lo̍h-sèng ê sió-hêng bah-si̍t tōng-bu̍t. It-poaⁿ jīn-ûi siōng chhin ê iá-seng chéng sī Hui-chiu iá-niau (*Felis silvestris lybica*).

Niau sī thong-sè-kài siāng phó͘-ki̍p ê thióng-bu̍t chi it.
Gû

**Gû**, 1 chióng lo̍h-sèng ê ū tê ê tōng-bu̍t, sio̍k-tī Bovinae. Lâng chhī lâi ēng i ê bah, gû-leng, phoê, mā ē-tàng thoa lê, giú chhia, téng-téng. Tī chi̍t-koá kok-ka, phì-jû Ìn-tō͘, ū chong-kàu ì-gī.

Gû sī kan-nā chia̍h-chháu, chia̍h-chúi kè seng-oa̍h ê tōng-bu̍t. Gû sī siang-sò͘-tôe ê tōng-bu̍t, chi̍t-kha sì-gê-tôe kah khia-sò͘-tôe ê bé toaⁿ-toê sī bô sio-siâng. Ū chi̍t-ki chiok-tn̂g ê boé, bóe-liu hoat tn̂g-tn̂g--ê mn̂g thang sut-chêng sut-āu koáⁿ hō͘-sîn, báng-á. Gû ê téng chhùi-khí-chô thâu-chêng bô hoat chhùi-khí kan-nā chhun tēng-tēng-ê chhùi-khí-hoāⁿ niā. I teh chia̍h-chháu sī ēng chi̍h tī chháu sa--lâi, ē-chô-khí khoè-chháu, téng-chô khí-hoāⁿ ná-boē-su lán teh-ēng--ê to-tiam án-ne, lâi-chò chih-la̍t ê kong-iōng niā-niā. Chia̍h-pá teh-khùn, teh-tuh-ku ê sî oē hoan-chháu. Khoàⁿ i ba̍k-chiu pàng-khoeh-khoeh chhùi tāng-boē-thêng teh pō͘ , ti i chá-chêng chia̍h-lo̍h pak-lāi ê chháu pō͘ hō͘-i koh-kha iù.

Gû ê chéng-lūi chiok-choē. Nā chiū iōng-tô͘ lâi-kóng, oe-tàng hun-chò: choh-sit, bah-ēng kah chhú-leng iōng. Chāi choh-sit-lâng sù-siông chiap-chhiok-tio̍h ê chióng-lūi sī "chhiah-gû" kah "súi-gû".

## Hun-lūi
* Au-chiu gû (un-tài gû), n̂g-gû (*Bos taurus*)
** Liû-gû (瘤牛) (*Bos taurus indicus*, kū miâ *Bos indicus*)
* Banteng gû/Java gû (*Bos banteng*)
* Lî-gû (犛牛, *yak*) (*Bos grunniens*)
* A-chiu chúi-gû (*Bubalus arnee*)
* Hui-chiu chúi-gû (*Syncerus caffer*)
* Kî-thaⁿ

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Bison

## Chham-khó chu-liāu
* Tâi-oân N̂g-gû Kán-kài
Bovinae

**Bovinae**: gû, lêng-iông, téng-téng.

## Oē-lóng

Image:Bos taurus indicus.jpg|Ìn-tō· gû
Image:Bufala1.jpg|Chúi-gû
Image:Bizon sobie stoi.jpg|Bison
Kâu

**Kâu** (**kâu-san**) sī "ko-téng lêng-tióng-lūi" (infraorder Simiiformes) ē-kha ê 2 chióng tōng-bu̍t:  Kū Sè-kài kâu (Cercopithecidae) kap Sin Sè-kài kâu (Platyrrhini).  Seng-seng (Hominoidea), pau-koat lâng, m̄ sī kâu.

## Siong-koan ê bûn-chiuⁿ
* Tâi-oân-kâu
* Ji̍t-pún-kâu
Hîm (tiān-iáⁿ)

**Hîm** sī 1988 nî Hoat-kok ê kàm-tok Jean-Jacques Annaud phah ê tiān-iáⁿ, loē-iông kin-kù Bí-kok chok-ka James Oliver Curwood ê 1 pún siáu-soat. Chit-chhut tiān-iáⁿ ê ián-oân, pāu-koat jîn-lūi chāi-lāi, lóng bô kah-jōa kóng-ōe. Khoàⁿ-·khí·lâi kan-ná sī chiâⁿ-sı̍t tī soaⁿ-nâ-lāi hoat-seng ê tāi-chì, khêng-sı̍t tōng-bu̍t ê ián-chhut sī khoaⁿ-khoaⁿ-á siat-kè kòe-·ê, hō͘ i ū gí-jîn-hòa ê ì-gī. Phah-phìⁿ ê tōe-tiám tī Bí-kok.

## Kio̍k-chêng

1-chiah hîm-bó chhōa i ê hîm-á-kiáⁿ teh chia̍h phang-bı̍t, bô-tiuⁿ-tî soah hō͘ soaⁿ-téng lak-·lo̍h·lâi ê tōa-chio̍h-thâu cheng-·sí. Hîm-á-kiáⁿ khì se̍k-sāi 1-chiah hō͘ la̍h-jîn phah-tio̍h-siong ê hîm-kang, 2-ê piàn-chò hó-pêng-iú. Hîm-kang kā io-chhī, pó-hō͘. La̍h-jîn bô phah-tio̍h hîm-kang, m̄-kam-goān, tńg-·khì chhōa káu koh lâi. Hîm-á-kiáⁿ hông lia̍h-·khì chhī 1-mî, keh-tńg-kang 1-ê la̍h-jîn bô-chah-chhèng khì tú-tio̍h hîm-kang, hîm-kang bô kā-·i, kan-taⁿ tùi i tōa-siaⁿ jiáng, kan-ná teh kā kà-sī. Chit-ê la̍h-jîn chin kám-sim, bô beh koh kā thâi, ta̍k-ke chio-chio-·leh tńg-·khì, hîm-á-kiáⁿ mā pàng-i-khì.

## Tāu-tì-sek
*Hîm-kang ōe chia̍h hîm-á-kiáⁿ. 
*Ián hîm-kang ê Bart sī Hollywood chhut-miâ ê tōng-bu̍t bêng-chhiⁿ, phah kòe chiâⁿ-chōe tiān-iáⁿ, 2001 nî khang-khòe ê sî kòe-sin.  I sī 1 chiah Kodiak chong-hîm.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
Chiàⁿ hái-ang

**Chiàⁿ hái-ang**, sio̍k-tī Balaenidae kho ê ū keng-chhiu ê hái-ang, pun 2 ê sio̍k, 4 ê chéng: *Eubalaena* (Chiàⁿ Hái-ang, 3 ê chéng) kap *Balaena* (1 ê chéng, Chheⁿ-tē Hái-ang).
Siáⁿ-lâng mā m̄-chai

**Siáⁿ-lâng mā m̄-chai** (Jı̍t-pún-ōe: 誰も知らない) sī Jı̍t-pún kàm-tok Koreeda Hirokazu 2004 nî ê tiān-iáⁿ, kò͘-sū kun-kù 1988 nî 1-chân ū-iáⁿ ê tāi-chí. Ián lâm-chú-kak ê Yagira Yūya (14 hòe) tit-tio̍h 2004 nî Cannes tiān-iáⁿ cheh ê siōng-hó-ê lâm-chú-kak sióng.
__NOTOC__
## Kio̍k-chêng

1-ê toaⁿ-sin ê lāu-bú tī pah-hòe kong-si siōng-pan, chhī i 4-ê gín-á. 4-ê gín-á i lóng kā chhàng-tī chhù-·nih, bô hō͘ in tha̍k-chheh, mā bô ài hō͘ chhù-piⁿ keh-piah chai, kan-taⁿ ún-chún in tōa-hàn-kiáⁿ chhut-khì bóe-chhài. 

Āu-·lâi lāu-bú chhut-mn̂g tō bô tńg-·lâi. Chîⁿ chiam-chiam-á ēng-liáu, chúi-tiān mā bô-·khì. Chò tōa-hiaⁿ-·ê mā sī chīn-liōng lâi chiàu-kò͘ sió-tī sió-bē, it-tit kàu siōng-sè-hàn ê sió-bē sí-·khì...

## Ián-oân

## Tāu-tì-sek
* Ián khà-sàng ê You sī koa-chhiⁿ, i ián chit-chhut-hì lóng bô oa̍t-liām tâi-sû, tō chiàu i pún-lâng ê kò-sèng kù-chāi khì ián, chóng-·sī ián liáu bōe-bái.

## Gōa-pō͘ liân-kiat
IMDB chu-liāu-khò͘
Balaenopteridae

**Balaenopteridae** (**chhiu-si̍t-kho**; *Balaeno-*: keng-chhiu, *pteridae*: si̍t) sī siōng chē chióng chéng ê ū chhiu ê hái-ang, lóng-chóng pun 2 ê sio̍k, 9 ê chéng.  Sêng-oân pau-koat Khóng-sek Hái-ang; che sī sè-kan siōng kài toā-chiah ê tōng-bu̍t, siōng tāng 150 kong-tùn.  Lēng-goā ū 2 ê chéng chhiau-koè 50 kong-tùn.  Siōng sè-chiah--ê (Pak Minke Hái-ang) mā ū 9 kong-tùn tāng.
Keng-chhiu

**Keng-chhiu** (, mā hō-chò **keng-kut**) sī 1 khoán *keratin* chò ê bu̍t-chit, ngē-ngē koh lio̍h-á ū toâⁿ-sèng, pún-té sī piáu-phoê ê pō͘-hūn. Keng-chhiu pâi-lia̍t chò 2 tiâu pêng-hêng ê **keng-chhiu-chō** (*baleen plates*), khoàⁿ--khí-lâi bē-su loa̍h-á iah-sī tn̂g chhiu. Keng-chhiu-chō an tī chi̍t-koá-á hái-ang (chhiu-keng) ê téng-go̍k; in iōng chia ê "loa̍h-á" thai chúi--ni̍h ê sió seng-bu̍t chò chia̍h-mi̍h (chhan-chhiūⁿ lîn-hê, toan-chiok-luī (端足類) chham jiâo-kha-luī (橈跤類) téng phû-phiò-tōng-but). Hái-ang sī î-it ê chek-chui tōng-bu̍t ū iōng chit chióng hong-hoat tāi-liōng khioh chia̍h. Khóng-sek Hái-ang (thong sè-kài siōng toā ê tōng-bu̍t) tō sī ū keng-chhiu ê hái-ang chéng.
Chiáu

**Chiáu-á** sī sio-hoeh, ē pàng-nn̄g ê chek-chui tōng-bu̍t, chú-iàu ê te̍k-teng sī ū ú (feather), ū chò si̍t iōng--ê chêng-pì (forelimb), it-poaⁿ ū khang-sim ê kut-thâu. Chiáu-lūi siōng sè khó-pí kûn-thâu-bú (phang-chhek/hummingbird), siōng toā chhan-chhiūⁿ nâ-kiû kiû-oân (tô-chiáu, Emu) hiah lò.

## Hun-lūi kap chìn-hòa
Chiàu Jacques Gauthier ê gián-kiù, chiáu-lūi ū 4 khoán hō͘-siōng chhiong-tu̍t ê tēng-gī. Chêng 3 hāng sī khah ū būn-tê ê tēng-gī, chia 4 hāng hun-pia̍t sī:

# Chiáu-lūi sī chú-liông-lūi (archosaur) lāi-bīn ū ú-mô͘ ê sin-chìn-chiá.
# Chiáu-lūi sī ē-tàng poe--ê.
# Chiau-lūi sī só͘-ū khah óa chiáu khah bô óa kho̍k-hî--ê.
# Chiáu-lūi sī só͘-ū hiān-chûn chiáu-á kap in āu-sì ê kiōng-tông ê chó͘-chian.

Tē 4 hāng sī chi̍t khoán Gauthier thê-chhut ê hun-lūi tēng-gī:

Ha̍k-kài tùi chiáu-lūi bô goân-choân it-tì ê hun-lūi. Charles Sibley kap Jon Ahlquist (1990 nî) ê *Chiáu ê Hūn-lūi kap Hē-thóng-lūn* (*Phylogeny and Classification of Birds*) sī tùi chiáu-lūi hun-lūi ê tiòng-iàu tì-chok. Chiàu it-poaⁿ chèng-kù, in-ê bo̍k sī hông jīn-ûi chèng-khak--ê, chóng--sī bo̍k chi kan ê koan-hē iá koh siū ha̍k-chiá cheng-lūn.

Ē-té sī tùi hiān-tāi chiáu-lūi kun-kù Jarvis, E.D. et al. (2014) tùi 48-ê tāi-piáu bu̍t-chéng ê choân ûi-thoán-thé tēng-sū (*whole genome sequencing*) gián-kiù kap pō͘-hūn Yury, T. et al. (2013)  chū-liāu chè-chō ê chi̍t khoán chhin-oân koan-hē tô͘:

## Hun-pò͘
Chiáu-lūi seng-oa̍h tī tōa-pō͘-hūn ê lio̍k-tē, tí chhit ê tāi-lio̍k lóng ū chûn-chāi, siâng óa lâm-pêng ê chéng-lūi sī Lâm-kek-chiu hióng lōe-lio̍k 440 kong-lí ū cho̍k-kûn ê *[[Pagodroma nivea]]*. Jia̍t-tāi só͘-chāi sī chiáu-lūi ê to-iūⁿ-sèng (*biodiversity*) siāng hoat-ta̍t ê tē-khu.

## Kái-phò-ha̍k
Chiáu ê kun-keh cho͘-sêng sī chin khin ê kut-thâu, lāi-bīn hâm ē-táng ji̍p khong-khì, kap ho͘-khip hē-thóng sio chiap ê khang-phāng.

## Chham-khó
Ting Hun, Lee., Wassem, A. Wani., & Eddie, Tan Ti Tjih (2015) Cách ăn tổ Yến Sào
Bîn-siok

**Bîn-siok** (-sok) sī lī-iōng ka-tī leh tòa ê chhù-the̍h pâng-keng, kiat-ha̍p tong-tē jîn-bûn, chū-jiân kéng-koan, seng-thāi, khoân-kéng chu-goân kap lông-gia̍p, lîm-gia̍p, hî-gia̍p, bo̍k-gia̍p seng-sán o̍ah-tōng, í ka-têng hù-gia̍p hong-sek keng-êng, thê-kiong lú-kheh chng-kha iá-gōa seng-o̍ah ê tòa-hioh chhù-só·. Kin-kù bîn-siok koán-lí pān-hoat, bîn-siok keng-êng kui-bô· bē-sái chhiau-kòe 5 keng pâng-keng, ah kheh-pâng chóng bīn-chek bē-sái chhiau-kòe 150 pêng-hong kong-chhioh. Kin-kù koan-kong-kio̍k ê thóng-kè, kàu 2006 nî 5 go̍eh té, choân Tâi-oân ū 1625 keng bîn-siok, kî-tiong, Hoa-lian ū 322 keng, Lâm-tâu ū 296 keng, Gî-lân ū 215 keng, Tâi-tang ū 101 keng, Biâu-le̍k ū 99 keng. Bîn-siok sī àn-chiàu chū-the̍h-pâng-ok sòe-lu̍t lâi khioh pâng-ok-sòe, àn-chiàu it-poaⁿ iōng-tē sòe-lu̍t khò-cheng tē-kè-sòe, kap khioh chong-ha̍p só·-tek-sòe.

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa
Chhiu-keng

**Chhiu-keng** (鬚鯨) sī sio̍k-tī Mysticeti a-ba̍k ê hái-ang, mā ū hō-chò **keng-kut hái-ang**, **toā-hái-hang**.  In hām kî-thaⁿ ê hái-ang (kap hái-ti) chha tī téng-go̍k ū keng-chhiu, bô chhùi-khí; che hō͘ in ē-tàng tùi chúi--ni̍h thai chia̍h-mi̍h.  Kan-taⁿ thai-jî kap kó͘-chá ê goân-sú hái-ang ū chhùi-khí.

Chhiu-keng it-poaⁿ phēng khí-keng toā-phiāng; bó--ê phēng kang--ê toā.  In sī sè-kan siōng kài toā-hêng ê tōng-bu̍t.
Khí-keng

**Khí-keng** (ha̍k-miâ **Odontoceti**) sī Cetacea ba̍k ē-kha ê a-ba̍k, sêng-oân pau-koah só͘-ū ê hái-ti kap pō͘-hūn ê hái-ang.  In hām Mysticeti a-ba̍k ê chéng chha tī ū chhùi-khí bô keng-chhiu.  In-ūi án-ne, khí-keng sī chek-ke̍k lia̍h-chia̍h ê tōng-bu̍t, bo̍k-phiau pau-koah hî-á, ba̍k-cha̍t, ū sî-chūn sīm-chì hái--ni̍h kî-thaⁿ ê chhī-leng tōng-bu̍t.
Hái-ti

**Hái-ti** (Eng-gí: *dolphin*, *porpoise*; tuā-kôo) sī kap hái-ang ū chhin-chiâⁿ koan-hē ê chhī-leng tōng-bu̍t, it-poaⁿ jīn-ûi sī lâng í-goā, tì-siong te̍k-pia̍t koân ê tōng-bu̍t. Hái-ti mā hō-chò **hái-thûn**; in sio̍k-tī khí-keng (Odontoceti) a-ba̍k.

Hái-ti hoān-sè ū kúi-ā-chióng ì-sù:

# Delphinidae kho (hái-iûⁿ hái-ti) ê chéng;
# Delphinidae (hái-iûⁿ hái-ti) kap Platanistoidea kho (hô hái-ti) ê chéng;
# Delphinidae (hái-iûⁿ hái-ti), Platanistoidea (hô hái-ti) kap Phocoenidae kho (*porpoise*) ê chéng.

Chit phiⁿ bûn-chiuⁿ chhái-iōng tē 3 ê tēng-gī.
Heliophorus ila

***Heliophorus ila*** (Hôa-gí: 紅邊黃小灰蝶) sī 1 chióng khun-thiông, phián-si̍t khoah 30 kàu 34 mm. Si̍t-kó· ê pak-tó· hit-bīn sī n̂g-sek--ê, kang--ê bú--ê lóng kâng, gōa-iân hū-kīn ū âng-sek pan-bûn; si̍t-kó· ê kha-chiah-phiaⁿ chit-bīn sī o·-sek--ê, ē-kha-si̍t ê gōa-iân hū-kīn ū âng-sek hái-éng-khoán ê pan-bûn, kang--ê téng-koân-si̍t ū tōa bīn-chek ê khóng-chí-sek kim-sio̍k ê kim-thâu, ah bú--ê téng-koân-si̍t sī âng-sek ê pan-bûn.

Sêng-thâng kui-nî-thàu-tang ū khòaⁿ--kìⁿ; seng-o̍ah tī pêⁿ-tē kàu tiong-hái-po̍at soaⁿ-khu ê chháu-châng kap chhiū-châng khoân-kéng; si̍t-si̍t-sèng khun-thâng, chia̍h si̍t-bu̍t kok pō·-ūi kap nōa--khì ê kóe-chí; tiū-hêng-sèng khun-thâng, ji̍t--sî chhut-lâi o̍ah-tāng; kah-ì hóng-būn hoe-châng.
Hâm-khí lông-chéng

**Hâm-khí lông-chéng** (Hàn-jī: 含齒囊腫; Eng-gí: dentigerous cyst) koh kìo-chò **lī-phàu lông-chéng** (濾泡囊腫; follicular cyst), sī 1 chióng hoat-io̍k-sèng lông-chéng. It-poaⁿ jīn-ûi i sī khí-koan hêng-sêng āu, ùi thòe-hòa khí-iū-chit siōng-phôe (*reduced enamel epithelium*) hoat-tián--kòe-lâi-ê; lēng-gōa 1 ê khó-lêng sī khí-iū-chit khì-koan ê stellate reticulum hoat-seng lông-chéng-sèng piàn-hòa hêng-sêng--ê. 

Hâm-khí lông-chéng ê tī-lâu pau-koah ó·-tiāu (*enucleation*), kap bán-tû.
Cetacea

**Cetacea** ("Toā hái-koài") chit ê ba̍k sī pau-koah hái-ang kap hái-ti chāi-lāi ê chúi-chhe chhī-leng-lūi, ū 80-goā-ê chéng, pun-chò 2 ê a-ba̍k:  Mysticeti (chhiu-keng) kap Odontoceti (khí-keng, pau-koah hái-ti-á).  

In sī sek-èng chúi-té seng-oa̍h siōng thiat-té ê chhī-leng tōng-bu̍t.  In ê sin-khu sī liû-soàⁿ-hêng--ê, goā-phoê kng-ku̍t, kiông beh bô mo͘, ē-té kāu keng-lâ (*blubber*), thang pó-un.  Chêng 2 ki "chhiú" pìⁿ ē-tit poé chúi ê si̍t, āu 2 ki "kha" chhàng tī thé-lāi, iā í-keng thoè-hoà bô lō͘-iōng.  Boé-chhe sī thán-hoâiⁿ--ê.
Minke Hái-ang

**Minke Hái-ang** sī 1 chióng chhiu-keng (Mysticeti a-ba̍k).  Che sī só͘-ū chhiu-keng tang-tiong tē 2 sè--ê, kan-taⁿ Sió Chiàⁿ Hái-ang koh khah sè-chiah.
M lí-lūn

**M lí-lūn** (M-theory) sī bu̍t-lí-ha̍k chin ū tu̍t-phoà-sèng ê 1 ê ki-pún lí-lūn, i thóng-ha̍p 6 chióng lí-lūn, pau-hâm I, IIA, IIB, HE, HO 5 chióng chhiau-hiân lí-lūn (superstring theory) kap 11 chhù-goân ê chhiau-tāng-le̍k lí-lūn. Chit ê lí-lūn iáu leh hoat-tián, mā iáu bô si̍t-giām thang chò kan-chèng.
Chheⁿ-tē Hái-ang

**[[Chheⁿ-tē]] Hái-ang** (mā hō-chò **Pak-ke̍k Hái-ang**) sī 1 chióng toā-hêng ê chhiu-keng (Mysticeti a-ba̍k), ē-tit toā kàu 20 kong-chhioh tn̂g.  In sī î-it 1 chióng kui-sì-lâng toà Pak-ke̍k hái-he̍k khiā-khí ê chhiu-keng; sin-khu téng ê keng-lâ sī sè-kan siōng kài kāu--ê, pêng-kin ū 43–50 kong-hun.  In ê keng-chhiu-chō (iōng lâi khioh chúi--ni̍h ê sió seng-bu̍t) sī só͘-ū ê chhiu-keng tang-tiong siōng kài tn̂g ê (3 kong-chhioh khah ke).  In ê thâu-khak-kut chin ióng, tì-sú in ū châi-tiāu lòng phoà peng khí-lâi chhoán-khùi.
Jîn-pún goân-lí

Ú-tiū-lūn (cosmology) ê **jîn-pún goân-lí** (anthropic principle) siōng kán-tan ê kóng-hoat khêng-si̍t sī 1 hāng thong-lâng-chai (truism) ê sū-si̍t: chhìn-chhái ú-tiū (universe) ê lí-lūn, nā beh ū-haū, tiāⁿ-tio̍h ài hù-ha̍p hiān-chhú-sî ú-tiū ū jîn-lūi (human being) kap iú-ki hoà-ha̍k (organic chemistry) tī-leh ê hiān-siōng.
Thóng-it tiûⁿ lí-lūn

Bu̍t-lí-ha̍k ê **thóng-it tiûⁿ lí-lūn** (unified field theory) sī siūⁿ beh ēng 1 ê lí-lūn lâi soeh-bêng ki-pún-le̍k (fundamental forces) ê sèng-chit kap ki-pún lia̍p-chú (elementary particles) tiong-ng án-choáⁿ saⁿ-chok-iōng (interaction). Siōng thaû-khí-seng, sī Albert Einstein siūⁿ beh ēng 1 ê tiûⁿ lí-lūn (field theory) lâi soeh-bêng it-poaⁿ siong-tùi-lūn (general theory of relativity) kap tiān-chû-ha̍k (electromagnetism). Mā ū lâng kā hō chò bān-bu̍t lí-lūn (Theory of Everything), ǹg-bāng ē-tàng ēng i lâi kái-soeh só͘-ū bu̍t-chit ê pún-chit kap hêng-ûi.

Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-ha̍k bī kái-koat ê būn-tê
La̍t-tiûⁿ

Tī bu̍t-lí-ha̍k, **la̍t-tiûⁿ** (force field) sī 1 ê hiòng-liōng-tiûⁿ (vector field), ēng lâi piáu-sī ūi-lêng (potential) ê kai-tō͘ (gradient). La̍t-tiûⁿ lāi-té múi 1 tiám ê hiòng-liōng tō sī tī hit tiám ê la̍t, ē-tit ēng N lâi piáu-sī.

Chit-liōng, tiān-hō, khip-thih piⁿ--á ê khong-kan ē ū la̍t-tiûⁿ tī-leh, mi̍h-kiāⁿ nā tī hit lāi-té, tō ē kám-kak ū la̍t teh kā sak.

## Le̍k-tiûⁿ ê lē
* Tāng-la̍t-tiûⁿ
* Tiān-tiûⁿ
* Chû-tiûⁿ
Tāi-se-iûⁿ Pak Chiàⁿ Hái-ang

**Tāi-se-iûⁿ Pak Chiàⁿ Hái-ang**, sio̍k-tī Balaenidae kho ê ū keng-chhiu ê hái-ang.

## Guā-pōo liân-kiat

* North Atlantic Right Whale Consortium
* North Atlantic Right Whale Research at the New England Aquarium 
* Digital North Atlantic Right Whale Catalog by New England Aquarium
* North Atlantic Right Whale species information at the Smithsonian Ocean Portal
* NOAA – National Marine Fisheries Service – North Atlantic Right Whale
Lâm Chiàⁿ Hái-ang

**Lâm Chiàⁿ Hái-ang**, sio̍k-tī Balaenidae kho ê ū keng-chhiu ê hái-ang.

## Chham-khó chu-liāu
Lysistrata

**Lysistrata** sī Hi-lia̍p ê hí-chhut chok-ka Aristophanes siá ê hoán-chiàn chhiò-kio̍k. Siá-chok ê nî-tāi tī kong-goân-chêng 411-nî.

Chit-chhut hì ê chú-kak sī Lysistrata chhoā-thâu ê 1-tīn cha-bó·-lâng. In chò-hoé kā hē kong-ke chîⁿ-hāng ê chhù-the̍h chiàm--tiâu-leh, koh sûi-lâng lóng m̄ hām in ê ang-sài khùn, thàu-koè chiah-ê chhiú-lō·, choaⁿ-á kā Peloponnesos Chiàn-cheng tòng-tiām, khoe-ho̍k hô-pêng.

Lysistrata kó·-chhui Sparta, Boeotia kap Corinth ê hū-jîn-lâng lâi tàu chi-chhî, chiah-ê hū-jîn-lâng chi̍t-khí-khiàn lóng tùi Lysistrata ê kiàn-gī: mài kap ang-sài khùn (mài kiâⁿ-pâng) kám-kak gông-gia̍h, m̄-koh boé--ah lóng tông-ì koh chiù-choā beh tàu-saⁿ-kāng.

Hì-bûn mā khan-sia̍p-tio̍h cha-bó·-lâng kám ē-ēng-tit chham-ka tī siā-hoē kap chèng-chhek chè-tēng lāi-té, chiah-ê tāi-chì hit-tang-chūn sī cha-po·-lâng chiah ū ê koân, lán ē-sái tī Lysistrata hām lâi háⁿ-heh--in ê koaⁿ-oân ê tùi-oē lāi-té, khoàⁿ-tio̍h chit-khoán thó-lūn.

Hì lāi-té siōng-kài khoe-hâi ê só·-chāi, sī chú-iàu ê cha-po· ián-oân chhēng lān-chiáu-hêng ê hì-saⁿ, lâi piáu-hiān lâm-sèng ê kò·-sèng.

Chit-chhut hì aū--lâi tī 1953-nî, hō· Hoat-kok ê kàm-tok Christian Jaque phah-chò tiān-iáⁿ.
Khóng-sek Hái-ang

**Khóng-sek Hái-ang** sī sio̍k-tī chhiu-keng ê 1 chióng hái-ang, thâu-boé 30 kong-chhioh tn̂g, 140 kong-tùn tāng, sī chêng-kàu-taⁿ Tē-kiû téng-koân siōng kài toā-phiāng ê tōng-bu̍t.

Tī 20 sè-kí chìn-chêng Khóng-sek Hái-ang thong sè-kài chú-iàu ê hái-iûⁿ to ū-tè-chhoē.  Āu--lâi ê 40 tang in-ūi jîn-lūi hèng lia̍h--i, soah hiám-á khu̍t-chéng.  Tī 1966 nî sè-kài thong-koè kìm lia̍h.
Toā-si̍t-keng

**Toā-si̍t-keng**, mā hō-chò **Chō-thâu-keng**, sī 1 chióng toā-hêng ê chhiu-keng.  Siōng tn̂g 12–16 kong-chhioh, tāng 36 kong-tùn.  Thâu-chêng si̍t te̍k-pia̍t tn̂g, só͘-í ha̍k-miâ hō *Megaptera* (toā-si̍t).  I ê hái-ang koa te̍k-pia̍t ho̍k-cha̍p.  Toā-si̍t-keng thong sè-kài ū-tè-chhoē, koh gâu chhiong chhut hái-bīn, te̍k-pia̍t siū koan-kong-kheh hoan-gêng.
Sè-khún

**Sè-khún** (細菌; *bacterium*; ba̋i-kín) sī sò·-bo̍k chìam chiok-chē ê iú-ki-thé. Sè-khún pī the̍h-lâi chí-chheng prokaryotes he̍k eubacteria sīm-chí pau-koah Archaea. Chia, sè-khún kan-taⁿ kóng-sī eubacteria. Gián-kiù sè-khún ê ha̍k-būm kìo-chò sè-khún-ha̍k, sī bî-seng-bu̍t-ha̍k ê kî-tiong chi̍t pō·-mn̂g. 

Sè-khún sī só·-ū seng-bu̍t lāi-té sò·-liōng siāng-chē ê. In kóng-hoat chûn-chāi tī thô·-bah, chúi ê khoân-kéng, koh kah kî-thaⁿ seng-bu̍t kiōng-seng (symbiosis). Chiok-chē pēⁿ-goân-thé sī sè-khún. Sè-khún ê hêng-thé chiâⁿ-sè, éng-éng kan-taⁿ 0.5 kàu 5.0 μm hiah-tōa, sui-bóng ū-ê khah-tōa chhiūⁿ Thiomargarita namibiensis kap Epulopiscium fishelsoni ē tōa-kàu chhiau-kòe 0.5 mm. In it-poaⁿ ū sè-pau-piah, chhiūⁿ si̍t-bu̍t kap ko͘ hit-khoán, m̄-koh, sè-khún ê sè-pau-piah chèng-siông sī peptidoglycan só· kò·-sêng, m̄-sī cellulose (tī si̍t-bu̍t), ia̍h-m̄-sī chitin (tī *fungus*), kah eukaryote ê sè-pau-piah mā-m̄-sī sio-kâng-goân-thâu ê. Chiâⁿ-chē ē ēng flagellum lâi sóa-tín-tang, m̄-koh in ê kò·-chō kah kî-thaⁿ seng-bu̍t ê bô-kâng.

## Guā-pōo liân-kiat
* On-line text book on bacteriology (2015)
Chū-jiân-sò͘

**Chū-jiân-sò͘** 自然數 sī siōng ki-pún ê sò͘-ba̍k, ū lâng kóng sī chiàⁿ-ê chéng-sò͘ hō-chò chū-jiân-sò͘, mā ū lâng kā lêng mā sǹg-chāi-lāi. It-poaⁿ lâi kóng gián-kiù sò͘-lūn ê lâng bô kā 0 sǹg-chāi-lāi, gián-kiù chi̍p-ha̍p-lūn iah-sī tiān-náu kho-ha̍k ê lâng ōe kā 0 sǹg-chāi-lāi.

Chū-jiân-sò͘ ê lō͘-iōng chú-iàu sī the̍h-lâi sǹg mi̍h-kiāⁿ ê sò͘-liōng, he̍k-chiá-sī the̍h-lâi pâi sūn-sū. It-poaⁿ ēng **N** iah-sī \mathbb{N} chò chū-jiân-sò͘ ê phiau-kì.

## Chèng-sek ê tēng-gī
Chū-jiân-sò͘ ōe-tàng ēng Peano kong-siat lâi tēng-gī. Chū-jiân-sò͘ sī 1-ê bô chīn-pōng ê chi̍p-ha̍p
* Ū 1-ê sêng-oân hō-chò 0
* Jīm-hô 1-ê sêng-oân *a* lóng ōe-tàng tī chū-jiân-sò͘ lāi-tóe chhōe-tio̍h i-ê siong-sio̍k-chiá, kì-chò *S*(*a*).
* Chhōe-bô 1-ê sêng-oân ê siong-sio̍k-chiá sī 0.
* Bô-kâng ê sêng-oân, in-ê siong-sio̍k-chiá tō bô-kâng: nā *a* ≠ *b* tiāⁿ-tio̍h *S*(*a*) ≠ *S*(*b*).
* Jīm-hô 1-ê sêng-oân *a* ū-·ê sèng-chit, nā-sī-kóng tiāⁿ-tio̍h i-ê siong-sio̍k-chiá *S*(*a*) mā ài ū chit-ê sèng-chit, jî-chhiáⁿ 0 koh ū chit-ê sèng-chit, nā án-ne só͘-ū ê chū-jiân-sò͘ tō lóng ū chit-ê sèng-chit. Chit-tiâu kong-siat sī kóng sò͘-ha̍k kui-la̍p-hoat ōe-tàng ēng tī chū-jiân-sò͘.

## Sèng-chit
### Ka-hoat
Chū-jiân-sò͘ ê ka-hoat ēng (recursion) lâi tēng-gī:
# *a* + 0 = *a*
# *a* + *S*(*b*) = *S*(*a*) + *b* 
Koh lâi tō khì chhōe siáng-ê siong-sio̍k-chiá sī *b*, ēng tē-2-tiâu it-tı̍t sǹg-·lo̍h-khì, kàu-bóe-·á tē-1-tiâu tō ōe-tàng ēng.

Kú 1-ê te̍k-pia̍t ê lē. Nā-sī kā S(0) tēng-gī chò 1, án-ne *S*(*a*) = *S*(*a*) + 0 = *a* + *S*(0) = *a* + 1.

Chiàu chit-ê tēng-gī, (**N**, +) chiâⁿ-sêng 1-ê ū tan-ūi-goân 0 ê poàⁿ-kûn.

### Sêng-hoat
Chū-jiân-sò͘ ê sêng-hoat mā-sī ēng (recursion) lâi tēng-gī:
# *a* × 0 = 0
# *a* × *S*(*b*) = (*a* × *b*) + *a*

Kú 1-ê te̍k-pia̍t ê lē. *a* × 1 = *a* ×*S*(0) = *a*. Só͘-í 1 sī chū-jiân-sò͘ ê seng-hoat tan-ūi-goân. (**N**, ×) mā chiâⁿ-sêng 1-ê ū tan-ūi-goân ê poàⁿ-kûn.
Thàm-chiam

**Thàm-chiam** sī khí-kho tiāⁿ-tiāⁿ sú-iōng ê ke-si. Thàm-chiam bóe-á ê chiam-toan sī kiám-cha chiù-khí ê sî, beh cheng-ka chhiok-kak iōng--ê. 

Kú-tn̂g í-lâi, khí-kho-i lóng the̍h thàm-chiam lâi chhōe khí-iū-chit ê chiù-khang, m̄-koh kīn-lâi ū chi̍t-kóa khí-kho choan-gia̍p jîn-sū giâu-gî chit-koán hoat-tō·. In-ūi chiù-khí tú-khí-seng chí-sī chi̍t-jiah thoat-kài-hòa ê só·-chāi, iáu-bô khang-phāng sán-seng. In jīn-ûi sú-iōng thàm-chaim ē tī khí-iū-chit téng-bīn chè-chō jîn-ûi ê khang-li̍h. In jīn-ûi èng-kai thàu-kòe fluoride ê sú-iōng, kap chhùi-khiuⁿ oē-seng ê chip-hêng kā koh-kài-hòa thńg--lâi. Chit-ê cheng-lūn iáu leh kè-sio̍k, in-ūi bô chhiok-kám ê pang-chàn, ū-sî-chūn chiâⁿ-oh chín-toān chhut chiù-khí. 

Thàm-chiam ū kún-na-khoán, siāng-chia̍p sú-iōng ê sī:
*No. 23, kiò-chò *shepherd's hook*, it-poaⁿ the̍h i lâi kiám-cha kā-ha̍p-bīn ê chiù-khang. 
Kî-thaⁿ iáu-ū:
*No. 2, kiò-chò *cowhorn* he̍k *pigtail*, the̍h-lâi kiám-cha sió-āu-chan goán-sim C-E junction ê chiù-khang.
*No.6, kiò-chò *right angle*, kiám-cha khí-hōaⁿ hū-kīn ê chiù-khang.
*No. 17, kiò-chò *back-action*, kiám-cha chhùi-khí oán-sim-bīn ê chiù-khang.
Khí-lông

**Khí-lông** he̍k **khí-thò**, chèng-sek miâ-chheng sī **kò·-tēng kio̍k-pō· ké-chhùi-khí** (*fixed partial denture*), sī khí-kho-i siat-kè kap khí-bô· ki-su̍t-goân chè-chō ê ké-chhùi-khí. Chit-má koh-ū CAD-CAM ki-hâi ē-tàng chò khí-lông. 

Khí-lông ē-sái sī kui-ki kim-sio̍k ê, kim-siok sio hûi-á ê (*porcelain fused to metal, PFM*), he̍k kui-ki hûi-á ê. Kim-sio̍k ē-saí sī kùi kim-sio̍k (*noble metal*) he̍k ki-té kim-sio̍k (*base metal*); kùi kim-sio̍k hâm-ū n̂g-kim, pe̍h-kim, kap pa-kim (*palladium*); ki-té kim-sio̍k chú-iàu sī ni-ke-luh (*nickel*) kap chromium. Kùi kim-sio̍k the̍h-kiong khah-hó ê chū-chō (*casting*) cheng-bi̍t-tō·, kah hûi-á ê kiān-kiat (*bonding*) mā khah-hó; bô-hâm ni-ke-luh, bē ín-khí in-ūi ni-ke-luh ê kòe-bín-hoán-èng. Kui-ki hûi-á ê khí-lông ē-sái sī feldspar hûi-á, lithium disilicate, a-lu-mi hûi-á, he̍k zirconia. Kui-ki lóng hûi-á ê khí-lông tī kiông-tō· chit hong-bīn khah-bô kàu, kah ū kim-sio̍k chò-té--ê bē-pí--chit, m̄-koh khah bí-koan hó-khòaⁿ.
Bî-tá-mín C

**Bî-tá-mín C** (*vitamin C*), koh kiò-chò **ascorbic acid**, ē-tit pang-chàn jîn-thé sán-seng ka-goân-nn̄g-pe̍h, chhiok-chìn thih-chit khip-siu, ka-sok khang-chhùi siu-sok;  î-chhî bî-hoeh-kńg kńg-piah ê oân-chéng, thê-seng khí-hōaⁿ kap chhùi-khí ê kiān-khong, pó-hō· sè-pau khah-bián siū-tio̍h chū-iû-ki ê kong-kek, sī khòng-iáng-hòa-chē (*antioxidant*). Bî-tá-mín C nā khiàm-khoat ē ín-khí scurvy, tì-sú khí-hōaⁿ hoat-iām, ta-mo·h, chhut-hoeh, koh ē-ū ki-bah kut-keh thàng-thiàⁿ, gâu o·-chhiⁿ gêng-hoeh, phôe-hā pan-tiám chhut-hoeh, khiàm-hoeh kap khang-chhùi phái-kòe-phôe téng-téng chèng-thâu.  

Jîn-thé bô-hoat-tō· ka-tī chè-chō bî-tá-mín C, só·-í ài ùi chia̍h-mi̍h pó·-chhiong. Ū-hâm bî-tá-mín C hong-hù ê chhài-se kap kóe-chí ū: liú-teng, kam-á, liám-po̍at-á, kiwi-kó, kam-á-bi̍t, tiⁿ-chio, hoe-chhài, kap chhái-sek ê chhài-se téng-téng.
Pe̍h-kî-thûn

**Pe̍h-kî-thûn** (Hoâ-gí: 白鱀/白鰭), Tiong-kok Tn̂g-kang (Tiông-kang) ê 1 chióng hô hái-ti, tī 2006 nî 12 goe̍h hông soan-pò͘ "bia̍t-cho̍at" http://www.baiji.org/expeditions/1.html .

## Goā-pō͘ liân-kiat
* 
* BBC:  Last chance for China's dolphin
* BBC:  Rare river dolphin 'now extinct'
Hô hái-ti

**Hô hái-ti**/**Chiáⁿ-chúi hái-ti** (*Platanistoidea*)

## Hun-lūi-ha̍k
;Rice ê hun-lūi (1998 nî)
* *Platanistoidea* chhiau-kho
** *Platanistidae* kho
*** Ìn-tō͘ Hô hái-ti *Platanista gangetica*
** *Iniidae* kho
*** Amazonas Hô hái-ti *Inia geoffrensis*
** *Lipotidae* kho
*** Pe̍h-kî-thûn *Lipotes vexillifer*
** *Pontoporiidae* kho
*** La Plata Hô hái-ti *Pontoporia blainvillei*
Toā-thóng-it lí-lūn

Bu̍t-lí-ha̍k ê **Toā-thóng-it lí-lūn** (grand unification theory, GUT) sī leh gián-kiù án-choáⁿ chéng-ha̍p tiān-chû-la̍t, kiông-la̍t kap jio̍k-la̍t ê lí-lūn.

## Siong-koan
* Bān-bu̍t ê lí-kūn (theory of everything)

Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-ha̍k bī kái-koat ê būn-tê
Thong-thò Hái-ang

**Thong-thò Hái-ang** (mā hō-chò **Tn̂g-chhiu-keng** 長鬚鯨, **Chit-kî-keng** 脊鰭鯨) sī 1 chióng chhiu-si̍t-keng.  Kan-taⁿ Khóng-sek Hái-ang pí i khah toā, khah tāng.  Siû-chúi ê sok-tō͘ te̍k-pia̍t kín, ē-tit kàu 1 tiám-cheng 37 kong-lí.  Chú-iàu te̍k-cheng sī i ê ē-táu ê sek-chúi chó-iū bô tùi, chiàⁿ-chhiú-pêng sī chhián-sek--ê, tò-chhiú-pêng àm-sek.

Thong sè-kài ê toā-iûⁿ to ū, chóng--sī khah kah-ì toà un-tāi kap hân-tāi.
Thoàⁿ-chúi-hoà-bu̍t

:*"Thn̂g-lūi" choán lâi chia, khah thong-sio̍k ê ì-sù chhiáⁿ khòaⁿ: [[thn̂g]].*

**Thoàⁿ-chúi-hoà-bu̍t** (Eng-gí: *carbohydrate*) sī hâm-ū sng-sò͘, chúi-sò͘, kap thòaⁿ-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t. I sī iû tan-thn̂g-lūi ê thn̂g cho͘-sêng, ē-sái iōng hòa-ha̍k-sek Cn(H2O)n lâi piáu-sī, he̍k chit-chióng sêng-hun ê ián-seng-bu̍t. 

Pau-koah si̍t-bu̍t kap tōng-bu̍t ê tāi-to-sò͘ seng-bu̍t chāi-lāi, bó͘-mih-á thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t sī lêng-liōng tû-chûn kap choán-î ê tiōng-iàu hêng-sek. Àn-chiàu cho͘-sêng ê thn̂g ê sò͘-bo̍k, thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t ē-sái hun-chò: tan-thn̂g (chhan-chhiūⁿ phô-thô-thn̂g kap kó-thn̂g), siang-thn̂g (*disaccharide*; chhan-chhiūⁿ chià-thn̂g, be̍h-gê-thn̂g kap ni-thn̂g), chió-thn̂g (*oligosaccharide*), kap to-thn̂g (*polysaccharide*; chhan-chhiūⁿ tiān-hún, koaⁿ-thn̂g, kap chhiam-ûi-sò͘. 

Tan-sûn ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t hâm-ū thòaⁿ-sò͘, chúi-sò͘ kap sng-sò͘ goân-chú, í 1:2:1 ê mole pí-lu̍t cho͘-sêng, ē-sái siá chò hun-chú-sek C*n*(H*2*O)*n*. (Chit-ê hun-chú-sek kan-taⁿ sek-ha̍p tan-thn̂g, ah C*n*(H*2*O)*m* khah sek-ha̍p tāi-to-sò͘ ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t. Sui-bóng chiâⁿ-chē tiōng-iàu ê "carbohydrate" sī ián-seng chū chit-ê kiat-kò, chhan-chhiūⁿ deoxyribose kap glycerol, in pēng-bô hù-ha̍p giâm-keh ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t ê tēng-gī, só·-í in m̄-sī thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t. Ū chi̍t-kóa hòa-ha̍p-bu̍t hâm-ū kî-thaⁿ ê goân-sò· mā sǹg-sī thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t (chhan-chhiūⁿ chitin, i hâm-ū nitrogen). 

Siāng kán-tan ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t sī tan-thn̂g, 1 tiâu sè-tiâu ti̍t-ti̍t ê aldehyde kap ketone kò·-chō, tû-tiāu siang-pêng-thâu ê kong-lêng-ki bô í-gōa, ū chē-chē ê hydroxyl group tī ta̍k-ê carbon ê piⁿ-á. Kî-thaⁿ ê thòaⁿ-chúi-hòa-bu̍t sī iû tan-thn̂g chò tan-ūi lâi cho·-sêng, ē-sái thàu-kòe chúi-kái lâi hun-kái. Hâm 2 ê tan-thn̂g ê kìo-chò siang-thn̂g, 2 ê kàu 9 ê ê kiò-chò chió-thn̂g, 10 ê í-siōng ê kìo to-thn̂g.

Lūi-pia̍t:Iú-ki hòa-ha̍p-bu̍t
Toā-pang-chiⁿ

**Toā-pang-chiⁿ** (Big Crunch) sī kóng ú-tiū siōng soah-boé ē chiⁿ chò-hoé ê 1 ê ká-soeh (hypothesis); kap toā-phek-le̍k (Big Bang) tú-hó tian-tò.
Toā-phek-le̍k

Ú-tiū-lūn ê **toā-phek-le̍k** (Big Bang) sī 1 ê kho-ha̍k lí-lūn, kái-soeh ú-tiū tī 137 ek nî chêng án-choáⁿ ùi bi̍t-tō͘ kap un-tō͘ lóng put-chí-á koân ê chêng-hêng lâi chhut-sì.
Kan-sia̍p

**Kan-sia̍p** (interference) sī kóng 2 ê he̍k-chiá í-siōng ê pho (wave) sio-tha̍h (superposition) chò-hoé, chō-chiâⁿ sin ê pho-iūⁿ (wave pattern).
Phú-sek Hái-ang

**Phú-sek Hái-ang** sī 1 chióng ta̍k nî ē tī chia̍h ê ūi kap seⁿ-kiáⁿ ê ūi 2 pêng lâi-khì ê ū chhiu ê hái-ang, sin-khu tn̂g 15 kong-chhioh, tāng 36 kong-tùn, ē-sái oa̍h kàu 50~60 hoè.  *Eschrichtius robustus* sī *Eschrichtius*-sio̍k î-it ê chéng, *Eschrichtius* mā sī Eschrichtiidae-kho î-it ê sio̍k.  Phú-sek Hái-ang sī chhī-leng tōng-bu̍t tang-tiong le̍k-sú siōng kú-tn̂g ê 1 ê, iok-lio̍k ū 3-chheng-bān nî.

## Hun-pò͘ kap î-soá
Hiān-tāi ū 2 tīn toà Thài-pêng-iûⁿ oa̍h-tōng ê Phú-sek Hái-ang:  khah sè tīn--ê tī Okhotsk Hái kap lâm Hân-kok chi-kan lâi-khì, khah toā--ê oá tī Alaska kap Baja California chi-kan ê hái-hoāⁿ.  Pún-chiâⁿ tī Tāi-se-iûⁿ ū tē 3 tīn, m̄-koh 300 nî chêng tō hō͘ lâng lia̍h khu̍t-chéng ah.
Astrid Lindgren

thumb|
**Astrid Lindgren** (), pún-miâ **Astrid Anna Emilia Ericsson** (), Sverige ê gín-á bûn-ha̍k chok-ka.  I ê chē-chē tù-chok ū hoan-e̍k chò 85 chióng gí-giân, tī pah-goā-ê kok-ka chhut-pán.

I siōng chhut-miâ ê tù-chok sī *[[Tn̂g-boe̍h-á Pippi]]* (Pippi Långstrump).

## Te̍k-pia̍t chhut-miâ ê chok-phín
* *[[Tn̂g-boe̍h-á Pippi]]* hē-lia̍t (1945, *Pippi Långstrump*)
* *[[Toā Thàm-cheng Kalle Blomkvist]]* hē-lia̍t (1946, *Mästerdetektiven Kalle Blomkvist*)
* *[[Bullerbyn Gín-á]]* (1946, *Barnen i Bullerbyn*)
* *[[Mio, Goá ê Mio]]* (1955, *Mio, min Mio*)
* *[[Karlsson tī Chhù-téng]]* (1955, *Karlsson på taket*)
* *[[Rasmus kap Lô-hàn-kha]]* (1956, *Rasmus på luffen*)
* *[[Emil of Maple Hills]]* (1963, *Emil i Lönneberga*)
* *[[Sai-á-sim Hiaⁿ-tī]]* (1973, *Bröderna Lejonhjärta*)
* *[[Ronja, Thó͘-húi ê Cha-bó͘-kiáⁿ]]* (1981, *Ronja rövardotter*)
* *Madicken*

## Goā-pō͘ liân-kiat
Author's Calendar:  Astrid Lindgren
Pauli bô-chò-hoé goân-lí

**Pauli bô-chò-hoé goân-lí** (Pauli exclusion principle) sī liōng-chú la̍t-ha̍k (quantum mechanics) ê 1 ê goân-lí, i kóng 2 lia̍p sio-siâng ê fermion ê liōng-chú-thài (quantum state) kāng-sî-chūn tiāⁿ-tio̍h ē bô kâng. Chit tiâu goân-lí tī bu̍t-lí-ha̍k chin tiōng-iàu, cho͘-sêng bu̍t-chit (matter) ê 3 chióng lia̍p-chú, tiān-chú (electron), chit-chú (proton) chhām tiong-chú (neutron) lóng chiàu chit ê goân-lí ūn-chok. Bu̍t-chit chin chē sèng-chit, chhiūⁿ kóng chiu-kî-pió (periodic table), mā ē-tit ēng chit ê goân-lí lâi kái-soeh.
Tiong-chú

Tī bu̍t-lí-ha̍k, **tiong-chú** sī 1 chióng bô tiān-hō (electric charge) ê chhù-goân-chú lia̍p-chú (subatomic particle); i ê chit-liōng sī 939.573 MeV/*[[kng-sok|c]]*² (1.6749 × 10-27 kg, phēng iông-chú khah chē--tām-po̍h); i ê spin sī ½. I ê hoán-lia̍p-chú (antiparticle) hō-chò **[[hoán-tiong-chú]]** (antineutron). Tiong-chú kap iông-chú lóng sī hu̍t-chú (nucleon).

H ê tông-ūi-sò͘ (isotope) lia̍h-goā, goân-chú (atom) ê goân-chú-hu̍t (atomic nucleus) lóng sī tiong-chú kap iông-chú lâi cho͘-sêng.