open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1515 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 10 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 12 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Hông-sūn (洪順) 7 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 10 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 10 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Siong-e̍k Hông-tè (襄翼皇帝) 7 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 39 nî

## Sū-kiāⁿ
* 7 goe̍h: Tē-it-chhù Wien Tōa-hōe (*Erster Wiener Kongress*).
### Bô ji̍t-kî

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 3 goe̍h 28 ji̍t: Ávila ê Teresa, Se-pan-gâ tiat-ha̍k-ka. 1582 nî kòe-sin.

## Kòe-sin
* 1 goe̍h 1 ji̍t: Louis 12-sè, Hoat-kok lâng. Hoat-kok Kok-ông. 1462 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1514 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 9 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 11 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Hông-sūn (洪順) 6 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 9 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 9 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Siong-e̍k Hông-tè (襄翼皇帝) 6 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 38 nî

## Sū-kiāⁿ
* 9 goe̍h 8 ji̍t: Lietuva kap Pho-lân ê liân-ha̍p kap Moskva Tāi-kong-kok hoat-seng Orsha Chiàn-tò͘.
### Bô ji̍t-kî

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 1 goe̍h 23 ji̍t: Hái Sūi, Tiong-kok lâng. 1587 nî kòe-sin.
* 2 goe̍h 22 ji̍t: Tahmasp 1-sè, Iran kun-chú. Shah. 1576 nî kòe-sin.

## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
1521 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 16 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 17 nî; Tāi-éng (大永) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kong-siāu (光紹) 6 nî
* Trần Cung (陳㫒): Soan-hô (宣和) 6 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 16 nî
* Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 16 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Chiau-chong (昭宗) 6 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 45 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 8 goe̍h 4 ji̍t: Kàu-hông Urbanus 7-sè, gōa-kau-koaⁿ. Kàu-hông. 1590 nî kòe-sin.
* 12 goe̍h 1 ji̍t: Takeda Singen, Ji̍t-pún samurai. tāi-bêng. 1573 nî kòe-sin.
## Kòe-sin
* 4 goe̍h 20 ji̍t: Bêng Bú-chong, Tiong-kok lâng. Tiong-kok Hông-tè.
* 4 goe̍h 27 ji̍t: Fernão de Magalhães, Phû-tô-gâ Ông-kok thàm-hiám-ka.
* 6 goe̍h 21 ji̍t: Leonardo Loredan, Venice Kiōng-hô-kok lâng. Venezia ê Doge. 1436 nî chhut-sì.
* 12 goe̍h 1 ji̍t: Kàu-hông Leo 10-sè, Thian-chú-kàu sîn-hū. Kàu-hông. 1475 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1512 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 7 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 9 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Hông-sūn (洪順) 4 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 7 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 7 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Siong-e̍k Hông-tè (襄翼皇帝) 4 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 36 nî

## Sū-kiāⁿ
* 4 goe̍h 11 ji̍t: Hoat-kok  kiam Ferrara Kong-kok kap Se-pan-gâ kiam Kàu-hông-kok khí Ravenna Chiàn-tò͘.
* 8 goe̍h 10 ji̍t: Eng-kok chham Hoat-kok phah Saint-Mathieu Chiàn-tò͘.

### Bô ji̍t-kî

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

### Bô ji̍t-kî
* Nicolò dell'Abate, ōe-ka. 1571 nî kòe-sin.

## Kòe-sin
* 5 goe̍h 26 ji̍t: Bayezid 2-sè, Osman Tè-kok lâng. Osman Tè-kok ê Sultan. 1447 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1511 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 6 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 8 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Hông-sūn (洪順) 3 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 6 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 6 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Siong-e̍k Hông-tè (襄翼皇帝) 3 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 35 nî

## Sū-kiāⁿ
* 1 goe̍h 16 ji̍t: Tang Freesland hoat-seng Antonius-ji̍t tōa-chúi (*Antoniflut*).
### Bô ji̍t-kî

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 4 goe̍h 2 ji̍t: Asikaga Yosiharu, Ji̍t-pún samurai. 1550 nî kòe-sin.

## Kòe-sin
* 9 goe̍h 6 ji̍t: Asikaga Yosizumi, Ji̍t-pún samurai. 1481 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1513 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 8 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 10 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Hông-sūn (洪順) 5 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 8 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 8 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Siong-e̍k Hông-tè (襄翼皇帝) 5 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 37 nî

## Sū-kiāⁿ
* 6 goe̍h 6 ji̍t: Hoat-kok kap Sūi-se jiá khí Novara Chiàn-tò͘.
* 8 goe̍h 16 ji̍t: Hoat-lân-se Ông-kok kap Eng-lân Ông-kok kiam Sîn-sèng Lô-má Tè-kok khí Guinegate Chiàn-tò͘.
* 9 goe̍h 9 ji̍t: Eng-lân Ông-kok kap Scot-lân Ông-kok hoat-seng Flodden Chiàn-tò͘.
### Bô ji̍t-kî

## Chhut-sì
## Kok-ka léng-tō-chiá

## Kòe-sin
* 2 goe̍h 20 ji̍t: Hans, Lo̍k-ui lâng. Sūi-tián kok-ông. 1455 nî chhut-sì.
* 2 goe̍h 21 ji̍t: Kàu-hông Iulius 2-sè, Hoat-kok Thian-chú-kàu sîn-hū. Kàu-hông. 1443 nî chhut-sì.
* 9 goe̍h 9 ji̍t: James 4-sè. So͘-kat-lân ê kun-chú. 1473 nî chhut-sì.
### Bô ji̍t-kî
* Chamaraja Wodeyar 2-sè, Mysore Ông-kok lâng. Mysore ê Maharaja. 1463 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1509 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 4 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 6 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Toan-khèng (端慶) 5 nî; Hông-sūn (洪順) goân nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 4 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 4 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Ui-bo̍k Hông-tè (威穆皇帝) 5 nî; Siong-e̍k Hông-tè (襄翼皇帝) goân nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 33 nî

## Sū-kiāⁿ
* 5 goe̍h 14 ji̍t: Hoat-lân-se Ông-kok kap Venice Kiōng-hô-kok phah Agnadello Chiàn-tò͘.
### Bô ji̍t-kî
* Istanbul tē-tāng.

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 5 goe̍h 27 ji̍t: Pasquale Cicogna, Venice Kiōng-hô-kok lâng. Venezia ê Doge. 1595 nî kòe-sin.
* 7 goe̍h 10 ji̍t: Jean Calvin, Hoat-kok sîn-ha̍k-ka. bo̍k-su.

## Kòe-sin
* 4 goe̍h 21 ji̍t: Henry 7-sè, Eng-lân Ông-kok lâng. Eng-lân kun-chú. 1457 nî chhut-sì.
* 12 goe̍h 1 ji̍t: Lê Uy Mục, Oa̍t-lâm lâng. 1488 nî chhut-sì.
### Bô ji̍t-kî
* Viranarasimha Raya, Vijayanagara Tè-kok lâng. Vijayanagara kun-chú. 

## Chham-khó chu-liāu
1508 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 3 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 5 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Toan-khèng (端慶) 4 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 3 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 3 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Ui-bo̍k Hông-tè (威穆皇帝) 4 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 32 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 3 goe̍h 7 ji̍t: Humayun, Ìn-tō͘ lâng. Mogul hông-tè. 1556 nî kòe-sin.
## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
1506 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) goân nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 3 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Toan-khèng (端慶) 2 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) goân nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 12 nî; Tiong-chong (中宗) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Ui-bo̍k Hông-tè (威穆皇帝) 2 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 30 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

### Bô ji̍t-kî
* Lê Chiau-chong, Oa̍t-lâm lâng. 1526 nî kòe-sin.

## Kòe-sin
* 5 goe̍h 20 ji̍t: Christophorus Columbus, thàm-hiám-ka.
* 8 goe̍h 19 ji̍t: Aleksander Jagiellończyk, Lietuva Tāi-kong-kok lâng. Pho-lân Kok-ông. 1461 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1505 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Hông-tī (弘治) 18 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 2 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Toan-khèng (端慶) goân nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Hàu-chong (孝宗) 18 nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 11 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Ui-bo̍k Hông-tè (威穆皇帝) goân nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 29 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì

## Kòe-sin
* 6 goe̍h 8 ji̍t: Bêng Hàu-chong, Bêng tiâu lâng. Tiong-kok Hông-tè.
### Bô ji̍t-kî
* Narasimha Raya 2-sè, Vijayanagara Tè-kok lâng. Vijayanagara kun-chú. 

## Chham-khó chu-liāu
1519 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Chèng-tek (正德) 14 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Éng-chèng (永正) 16 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kong-siāu (光紹) 4 nî
* Chu Sîn-hô (朱宸濠): Sūn-tek (順德) goân nî
* Trần Cung (陳㫒): Soan-hô (宣和) 4 nî
* Lê Bảng (黎榜): Tāi-tek (大德) 2 nî
* Lê Do (黎槱): Thian-hiàn (天憲) goân nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Bú-chong (武宗) 14 nî
*  Tiâu-sián-kok: Tiong-chong (中宗) 14 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Chiau-chong (昭宗) 4 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 43 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 3 goe̍h 31 ji̍t: Henri 2-sè, Hoat-kok lâng. Hoat-kok Kok-ông. 1559 nî kòe-sin.
* 4 goe̍h 13 ji̍t: Caterina de' Medici, Hoat-kok ông-hō͘. 1589 nî kòe-sin.
* 7 goe̍h 20 ji̍t: Kàu-hông Innocentius 9-sè, gōa-kau-koaⁿ. Kàu-hông. 1591 nî kòe-sin.
### Bô ji̍t-kî
* Imagawa Yosimoto, Ji̍t-pún samurai. tāi-bêng. 1560 nî kòe-sin.

## Kòe-sin
* 1 goe̍h 12 ji̍t: Maximilian 1-sè, chèng-tī-chiá. Sèng Lô-má Hông-tè. 1459 nî chhut-sì.
* 5 goe̍h 2 ji̍t: Leonardo da Vinci, Florentia Kiōng-hô-kok ōe-ka.
* 9 goe̍h 8 ji̍t: Hôzyô Sôun, Ji̍t-pún samurai. tāi-bêng. 1432 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1502 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Hông-tī (弘治) 15 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Bûn-kui (文龜) 2 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kéng-thóng (景統) 5 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Hàu-chong (孝宗) 15 nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 8 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Hiàn-chong (憲宗) 5 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 26 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 1 goe̍h 1 ji̍t: Kàu-hông Gregorius 13-sè, Thian-chú-kàu sîn-hū. Kàu-hông. 1585 nî kòe-sin.
## Kòe-sin

## Chham-khó chu-liāu
1501 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Hông-tī (弘治) 14 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Bêng-èng (明應) 10 nî; Bûn-kui (文龜) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kéng-thóng (景統) 4 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Hàu-chong (孝宗) 14 nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 7 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Hiàn-chong (憲宗) 4 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 25 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 5 goe̍h 16 ji̍t: Kàu-hông Marcellus 2-sè, Thian-chú-kàu sîn-hū. Kàu-hông. 1555 nî kòe-sin.
## Kòe-sin
* 6 goe̍h 17 ji̍t: Jan 1-sè Olbracht, Pho-lân chèng-tī-chiá. Pho-lân Kok-ông. 1459 nî chhut-sì.
* 8 goe̍h 20 ji̍t: Agostino Barbarigo, Venice Kiōng-hô-kok chèng-tī-chiá. Venezia ê Doge. 1420 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1500 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Hông-tī (弘治) 13 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Bêng-èng (明應) 9 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kéng-thóng (景統) 3 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Hàu-chong (孝宗) 13 nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 6 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Hiàn-chong (憲宗) 3 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 24 nî

## Sū-kiāⁿ
* 2 goe̍h 17 ji̍t: Dithmarschen ê hiong-bîn kap Hans 1-sè ê kun-tūi hoat-seng Hemmingstedt Chiàn-tò͘.

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 2 goe̍h 24 ji̍t: Karl 5-sè, Se-pan-gâ kun-chú, Sèng Lô-má Tè-kok hông-tè

## Kòe-sin
* 10 goe̍h 21 ji̍t: Go-Tutimikado Thian-hông, Ji̍t-pún lâng. Thian-hông. 1442 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
Ò-tē-lī Tek-gí

**Ò-tē-lī Tek-gí** (*Österreichisches Deutsch*) sī Ò-tē-lī piau-chún ê Tek-gí, ū tāi-khài 850 bān jîn-kháu sú-iōng. In kap Tek-kok lâm-hng Bavaria ê khiuⁿ-kháu khah sio-kīn.

Lūi-pia̍t:Tek-gí ê hong-giân
1504 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Hông-tī (弘治) 17 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Bûn-kui (文龜) 4 nî; Éng-chèng (永正) goân nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kéng-thóng (景統) 7 nî; Thài-cheng (泰貞) goân nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Hàu-chong (孝宗) 17 nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 10 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Hiàn-chong (憲宗) 7 nî; Siok-chong (肅宗) goân nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 28 nî

## Sū-kiāⁿ
* 3 goe̍h 31 ji̍t: Lyon Tiâu-iok, Hoat-kok kap Aragon koa-tēng liáu tī Italia ê khòng-chè hoān-ûi.

### Bô ji̍t-kî

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 1 goe̍h 17 ji̍t: Kàu-hông Pius 5-sè, sèng-chhit-chiá. Kàu-hông. 1572 nî kòe-sin.
* 10 goe̍h 29 ji̍t: Sin Sai-jīm-tông, ōe-ka.

## Kòe-sin
* 5 goe̍h 11 ji̍t: Jîn-chhuì Tāi-hui. 1437 nî chhut-sì.
* 11 goe̍h 26 ji̍t: Isabel 1-sè, Se-pan-gâ lâng.
### Bô ji̍t-kî
* Lê Hiàn-chong, Oa̍t-lâm lâng. 1461 nî chhut-sì.
* Lê Siok-chong, Oa̍t-lâm lâng. 1488 nî chhut-sì.

## Chham-khó chu-liāu
1503 nî

## Liân-hō
* Tāi-bêng-kok: Hông-tī (弘治) 16 nî
* Ji̍t-pún (Sengoku sî-tāi): Bûn-kui (文龜) 3 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Kéng-thóng (景統) 6 nî

## Tang A-chiu kun-chú kì-goân
* Tāi-bêng-kok: Hàu-chong (孝宗) 16 nî
*  Tiâu-sián-kok: Ian-san Kun (燕山君) 9 nî
* Tāi-oa̍t-kok (Oa̍t-lâm): Lê Tiâu Hiàn-chong (憲宗) 6 nî
* Liû-kiû-kok: Siōng Chin Ông (尚真王) 27 nî

## Sū-kiāⁿ

## Kok-ka léng-tō-chiá

## Chhut-sì
* 3 goe̍h 10 ji̍t: Ferdinand 1-sè. Sèng Lô-má Hông-tè. 1564 nî kòe-sin.
### Bô ji̍t-kî
* Trịnh Kiểm, Oa̍t-lâm lâng. 1570 nî kòe-sin.

## Kòe-sin
* 8 goe̍h 18 ji̍t: Kàu-hông Alexander 6-sè, Aragon Ông-kok Thian-chú-kàu sîn-hū. Kàu-hông. 1431 nî chhut-sì.
* 10 goe̍h 28 ji̍t: Kàu-hông Pius 3-sè, sèng-chhit-chiá. Kàu-hông. 1439 nî chhut-sì.

### Bô ji̍t-kî
* Tuluva Narasa Nayaka, Vijayanagara Tè-kok lâng. Vijayanagara kun-chú. 

## Chham-khó chu-liāu
Chan Kùi-hái

**Chan Kùi-hái** (曾貴海, 1946 nî 2 goe̍h 1 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê i-seng, chok-ka, si-jîn. I ū sú-iōng Kheh-oē chhòng-chok.

## Liân-kiat
* 張復聚, 產婆踏話頭─序曾貴海客語詩集《原鄉．夜合》, Sìn Bōng Ài.
Lūn Chéng ê Khí-goân

***Lūn Chéng ê Khí-goân*** (*On the Origin of Species*), ia̍h ***Bu̍t-chéng Goân-sí***, sī 1859 nî 11 goe̍h 24 ji̍t chhut-pán ê Eng-gí tì-chok, chok-chiá sī Charles Darwin, che sī i tùi seng-bu̍t flavioroselgarcia@gmail.comchìn-hoà ê koan-chha̍t kiam tùi chìn-hoà ê chū-jiân soán-te̍k ki-chè ê thó-lūn.

## Tê-bo̍k
Pún chheh goân-chéng ê tê-bo̍k sī *Chiàu Chū-jiân Soán-te̍k ê Tō-lí, ia̍h Sèⁿ-miā tī Seng-chûn Thiáu-chiàn tang-tiong siū Thán-hō͘ Cho̍k-lūi ê Chûn-oa̍h ê Chéng ê Khí-goân* (*On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*).

## Siong-koan
* Chéng

Lūi-pia̍t:Kho-ha̍k ê le̍k-sú
Bo̍k (hun-lūi-ha̍k)

**Bo̍k** (Lat: *ordo*; Eng: *order*) sī seng-bu̍t-ha̍k siōng tùi seng-bu̍t kho-ha̍k hun-lūi ê chi̍t chân, mā ēng-lâi chí kî-tiong kò-piat ê hun-lūi tan-oân.
Lāng-sai

**Lāng-sai** sī Tang A-chiu chi̍t khoán lâng poaⁿ sai ê thoân-thóng oa̍h-tāng. Kok tē ê lāng-sai hêng-sek bô sáⁿ kâng.

Lūi-pia̍t:Bûn-hòa
Betty Friedan

**Betty Friedan** () sī Bí-kok ê chok-ka, lú-sèng-chú-gī-chiá. I sī Bí-kok 1960 nî-tāi lú-sèng-chú-gī oa̍h-tāng ê léng-tō jîn-bu̍t chi it.
Michael Phelps

**Michael Fred Phelps** () sī Bí-kok ê iû-éng soan-chhiú. I pat tī 2004 nî ê Olympia Ūn-tōng-hoē ti̍t tio̍h 28 bīn kim-pâi; 2008 nî koh the̍h 8 bīn.
Carl Zeiss

**Carl Zeiss** (1816 nî 9 goe̍h 11 ji̍t - 1888 nî 12 goe̍h 3 ji̍t) sī Tek-kok ê sai-hū, si̍t-gia̍p-ka. I sī Carl Zeiss kong-si ê chhòng-pan-chiá.
Max Liebermann

**Max Liebermann** (1847 nî 7 goe̍h 20 ji̍t - 1935 nî 2 goe̍h 8 ji̍t) sī Tek-kok oē-ka. I sī Tek-kok ìn-siōng-phài ê tāi-piáu jîn-bu̍t.
Johannes Diderik van der Waals

**Johannes Diderik van der Waals** () sī Hô-lân ê bu̍t-lí-ha̍k-ka. I tùi khì-thé, e̍k-thé ê ián-kiù chin chhut-thâu, sī 1910 nî Nobel Bu̍t-lí-ha̍k Chióng ê tit-chióng-jîn.

Lūi-pia̍t:Hô-lân kho-ha̍k-ka
Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Âng Sūi-lîn

**Âng Sūi-lîn** (洪瑞麟, ) sī Tâi-oân oē-ka. I sī Ji̍t-pún sî-tāi Tâi-oân Kòe-ōe Gián-kiù-só͘ sêng-goân. 

Âng--sī pat ū chi̍t chām chò khòng-kang, chhòng-chok chin chē kì-su̍t khòng-khang seng-oa̍h ê chok-phín.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe ji̍p-soán-chiá
Bé-ló

**Bé-ló** sī chi̍t khoán jī-sng-hoà si-lí-khóng (SiO2) ê kek-cheng chiâⁿ sêng ê khòng-chio̍h.

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Alberto Giacometti

**Alberto Giacometti** (1901 nî 10 goe̍h 10 ji̍t - 1966 nî 1 goe̍h 11 ji̍t) sī Sūi-se ê oē-ka, tiau-khek-ka.

## Liân-khik
*Salvatore Garau
* Giannino Castiglioni
Lú-sèng-chú-gī

**Lú-sèng-chú-gī** sī chi̍t lūi ūn-tōng kiam su-sióng, pau-hâm tùi lú-sèng khoân-lī ê chú-tiuⁿ, he̍k-chiá tùi sèng-piat koan-hē ê thàm-thó.

## Chham-khó
*Sèng-pia̍t-chú-gī
*O͘-lâng lú-sèng chú-gī
*Lâm-sèng-chú-gī

Lūi-pia̍t:Chèng-tī-ha̍k
Lūi-pia̍t:Tiat-ha̍k
Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Lūi-pia̍t:Sèng-pia̍t
Pó-hiám

**Pó-hiám** sī chi̍t khoán tùi hong-hiám, iû-kî keng-chè sún-sit ê khòng-chè koán-lí. I chú-iàu sī keng-koè pêng-siông-sî kiáu-la̍p pó-hiám-kim lâi hun-soàⁿ hong-hiám, chìn-chi̍t-pō͘ tùi khó-lêng ê sún-sit chò chún-pī.

Lūi-pia̍t:Kim-hiông
Tatuguti Nobuo

**Tatuguti Nobuo** (辰口 信夫, 1911 nî 8 goe̍h 31 - 1943 nî 5 goe̍h 30) sī Ji̍t-pún tī Jī-chhù Tāi-chiàn kî-kan ê lio̍k-kun i-seng. I sí liáu-āu, tī chiàn-tiûⁿ ê ji̍t-kì hō͘ Bí-kok kun-tūi hoat-hiān, hoan-e̍k chò Eng-gí chhut-pán.
Gîn-hēng

**Gîn-hēng** (銀杏) sī chi̍t khoán si̍t-bu̍t, in sī gîn-hēng-mn̂g chi tiong î-it chûn-oa̍h kàu kin-á-ji̍t ê chi̍t chéng.

## Chham-khó
Jī-sng-hòa ke-sò͘

**Jī-sng-hòa ke-sò͘** (二酸化珪素; ), mā thang kiò-chò **jī-ióng-hòa-se̍k** (二氧化矽) ia̍h sī **se̍k-thô͘** (矽塗), hoà-ha̍k-sek sī , sī ke-sò͘ kah sng-sò͘ hòa-ha̍p ê hun-chú hòa-ha̍p-bu̍t, khiā-sǹg-kóng sī ke-sò͘ ê sng-hòa-bu̍t. I ū chin chē khoán kiat-cheng hêng-sek, pí-lūn chio̍h-eng. 

Tē-kiû téng ê soa-á toā-hūn sī jī-sng-hoà ke-sò͘. Po-lê ê ki-pún sêng-hūn mā sī jī-sng-hoà ke-sò͘. 

## Kiat-kò͘
Jī-sng-hòa ke-sò͘ ê ki-pún kiat-kò͘ sī , tiō-sī ke-sò͘ goân-chú tiám tiong-ng, hō͘ 4 ê sng-sò͘ goân-chú pau--khí-lâi, ta̍k-ê goân-chú chi-kan lóng sī kiōng-iú kiat-ha̍p. Chē-chē sì-bīn-thé saⁿ-thia̍p, tō hêng-sêng 3D ko͘-á khoán-sek ê kiat-kò͘.

Jī-sng-hòa ke-sò͘ àn-chiàu kiat-cheng ê hêng-thài, thang hun-chò nn̄g lūi: cheng-chit he̍k-chiá sī hui-cheng-chit.

## Sèng-chit

### Bu̍t-lí sèng-chit
Jī-sng-hòa ke-sò͘ bē iûⁿ tī chúi lāi-té. I ê iûⁿ-tiám, bi̍t-tō͘ téng-téng ê sèng-chit chīn-chāi i ê kiat-cheng hêng-sek.

### Hòa-ha̍k sèng-chit
 () ē kā jī-sng-hòa ke-sò͘:

: 

Só͘-í-kóng, po-lê bē-tàng té hut-hòa chúi-sò͘ sng.

## Iōng-tô͘

## Chham-khó bûn-hiàn

Lūi-pia̍t:Bû-ki hoà-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Ke-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
Lūi-pia̍t:Sng-sò͘ ê hòa-ha̍p-bu̍t
René Magritte

**René François Ghislain Magritte** (1898 nî 11 goe̍h 21 ji̍t - 1967 nî 8 goe̍h 15 ji̍t) sī Pí-lī-sî ê chhiau-hiān-si̍t oē-ka.

Lūi-pia̍t:Pe̍k-ní-gī jîn-bu̍t
Wallonie

**Wallonie** sī Pe̍k-ní-gī lâm poàⁿ pêng chú-iàu kóng Hoat-gí ê toā-khu, chiàm choân-kok 55% biān-chek.

Lūi-pia̍t:Pe̍k-ní-gī ê hêng-chèng-khu
Chhoà Chìn-lâi

**Chhoà Chìn-lâi** (蔡進來, 1945 nî 8 goe̍h 26 chhut-sì) sī Tâi-oân ê si̍t-bu̍t-ha̍k-ka, si̍t-bu̍t hun-lūi-ha̍k-ka.
Si Si̍p-tek

**Si Si̍p-tek** (施習德) sī Tâi-oân ê tōng-bu̍t-ha̍k-ka, tōng-bu̍t hun-lūi-ha̍k-ka. I iû-kî choan-bûn gián-kiù kha-sian, soa-bé-á téng chîm lūi.
Melanie Klein

**Melanie Klein** (1882 nî 3 goe̍h 30 - 1960 nî 9 goe̍h 22) sī Tang-kok chhut-sì ê Eng-kok sim-lí-ha̍k-ka, cheng-sîn-hun-sek-ha̍k-ka.
Tâi-tang so͘-thih

**Tâi-tang so͘-thih**, ha̍k-miâ ***Cycas taitungensis***, tī Tâi-oân Tâi-tang goân-seng ê so͘-thih.

## Hō-miâ būn-tê
Khah-chá, Tâi-tang so͘-thih ê piau-pún hong ēng khì chò Tâi-oân so͘-thih (*Cycas taiwaniana*) ê hō-miâ piau-pún. Āu-lâi Tâi-oân so͘-thih kap Tâi-tang so͘-thih hong hun chò nn̄g chéng. Hiān-sî kóng ê "Tâi-oân so͘-thih" sū-si̍t-siōng sī hun-pò͘ tī Kńg-tang téng tē.
Kui-hoān

**Siā-hoē kui-hoān** sī tī it-tēng ê chêng-hêng-hā éng-hióng lâng siā-hoē hêng-ûi ê kui-chek. Tī bô-kâng ê siā-hoē kûn-thé he̍k-chiá bûn-hoà, ū bô-kâng ê kui-hoan.

Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Lūi-pia̍t:Sim-lí-ha̍k
Chhī

**Chhī** ū khó-lêng sī kóng:

*Siâⁿ-chhī
**Hêng-chèng tang-ūi: chhī (hêng-chèng-khu)

He̍k-chiá:
*Chhī-tiûⁿ
Ko-hiông I-ha̍k Kho-ha̍k Cha̍p-chì

**Ko-hiông I-ha̍k Kho-ha̍k Cha̍p-chì**, Eng-gí ***Kaohsiung Journal of Medical Sciences***, sī Ko-hiông I-ha̍k Tāi-ha̍k chhòng-siat ê ha̍k-su̍t gián-kiù pò-kò khah-bu̍t. I ēng Eng-gí chhut-pán, sī chhut-pán kong-si Elsevier ē-té ê cha̍p-chì chi it.

## Liân-kiat
* Koan-hong bāng
Khut-kang

**Khut-kang Siong-tiûⁿ** (堀江商場) sī Tâi-oân Ko-hiông-chhī Iâm-tiâⁿ ê chi̍t-ê siong-gia̍p ke. I ê miâ sī tùi Ji̍t-gí ê Horie (堀江) só͘ hō, tong-tē tī Ji̍t-pún sî-tāi tio̍h sī kiò Horie-teng (堀江町).

## Kē-chhī
Kui-ê Khut-kang Siong-tiûⁿ sī hun 3 tiâu ke, chiàu tē-chí lâi kóng, tē-1 ke sī Nó͘-hok 4 Lō͘ 229 hāng, lāi-bīn ū 50 keng chó-iū ê tiàm-bīn; tē-2 ke kap tē-3 ke sio̍k kâng lō͘ ê 239 hāng.

## Le̍k-sú
Khut-kang tī 1928 nî chó-iū tio̍h ū bē-chió siong-tiàm chū-chi̍p, chóng-sī kào 1938 nî khai-sí ê cha̍p tang sî-kan, chia̍h ū khah bêng-hián ê hoat-tián. Tē-1 ke sī Ji̍t-pún sî-tāi tio̍h khai-sí. Hiān-chāi "Khu-kang Siong-tiûⁿ" hō-miâ kap hoān-ûi, sī tāi-khài kàu 1970 nî-tāi chiah khak-tēng--ê.

## Chham-khó
*
Ôtani Kôzui

**Ôtani Kôzui** (大谷光瑞, 1876 nî 12 goe̍h 27 ji̍t - 1948 nî 10 goe̍h 5 ji̍t) sī Ji̍t-pún ê Hu̍t-kàu chong-kàu-ka, mā sī thàm-hiám-ka.
Chúi-thah

縮圖|Chúi-thah
**Chúi-thah** sī ēng-lâi chûn chúi ê thah, sī chúi-tō siat-si. Siat chúi-thah ê goân-lí, sī in-ūi chúi-goân ài ū koân-tō͘, chiah ū kàu la̍t kā chùi sàng hn̄g. Tû-liáu to̍k-li̍p ê thah, toā-lâu téng chûn chúi ê kò͘-chō mā kiò chúi-thah.
Tâi-tiong Kong-hn̂g

**Tâi-tiong Kong-hn̂g** (台中公園) ūi tī teh Tâi-oân Tâi-tiong-chhī, 1903 nî khai-siat, chá-kî kiò Nakanosima Kong-hn̂g (中之島公園 *nakanosima kôen*), chiàn-āu pat kái miâ Tiong-san Kong-hn̂g (中山公園).

Lūi-pia̍t:Tâi-tiong-chhī ê koan-kong-tē
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê kong-hn̂g
Jîn-bîn Tóng

**Jîn-bîn Tóng** ū khó-lêng sī:

* Se-pan-gâ ê Jîn-bûn Tóng
* Sūi-se ê Sūi-se Jîn-bîn Tóng

Kî-tha kok ū chin chē só͘-chāi ū hō kâng miâ ê chèng-tóng, toā-hūn tī Au-chiu.
Lothar Wolleh

**Lothar Wolleh** (1930 nî 1 goe̍h 20 - 1979 nî 9 goe̍h 28) sī Tek-kok lia̍p-iáⁿ-ka.

Lūi-pia̍t:Tek-kok jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:1930 nî chhut-sì
Lūi-pia̍t:1979 nî kòe-sin
Sirte

**Sirte** sī Libya ê siâⁿ-chhī, tī in Tē-tiong-hái ê hái-hoāⁿ.

Chia sī Libya chêng léng-tō-chiá Muammar Gaddafi chhut-sì ê só͘-chāi.
Se-pan-gâ Kang-lâng Siā-hōe Tóng

**Se-pan-gâ Kang-lâng Siā-hoē Tóng** (*Partido Socialista Obrero Español*) sī Se-pan-gâ ê chó-phài chèng-tóng, sī hit kok ê chú-iàu chèng-tóng chi it.

Lūi-pia̍t:Se-pan-gâ ê chèng-tī
Jîn-bîn Tóng (Se-pan-gâ)

**Jîn-bîn Tóng** (*Partido Popular* **PP**), sī Se-pan-gâ ê iū-phài chèng-tóng. In tī 2011 nî ê kok-hoē soán-kú tiong sèng-lī. Hiān-jīm léng-tō-chiá sī Mariano Rajoy.

Lūi-pia̍t:Se-pan-gâ ê chèng-tī
Soulang

**Soulang**, Hàn-bûn kóng **Siau-lang-siā** (蕭壟社), sī tī kin-á-ji̍t Tâi-lâm Ka-lí-khu ê Siraya pō͘-lo̍k.

## Siong-koan
* Mattau
* Bakloan
* Tavakan
* Tevorang
* Sinkan
* Dorko
* Tirosen

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Hô-lân léng Formosa
Lūi-pia̍t:Siraya ê siā
Sinkan

**Sinkan**, Hàn-bûn kóng **Sin-káng-siā** (新港社), sī í kin-á-ji̍t Tâi-lâm Sin-chhī (Sin-káng) chò tiong-sim ê Siraya siā (pō͘-lo̍k). 

## Le̍k-sú
In pat ū chi̍t chām siū O-lân ê pó-hō͘ tùi-khòng pí-lūn Mattau téng gōa siā. 1627 nî, in phài lâng tòe Ji̍t-pún-lâng chò-hóe kòe Ji̍t-pún, 1628 nî tńg Sinkan.

## Chham-khó

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Siraya ê siā
Bakloan

**Bakloan** sī tī kin-á-ji̍t Tâi-lâm An-tēng ê Siraya pō͘-lo̍k.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Siraya ê siā
Siraya-cho̍k

**Siraya-cho̍k** sī khiā-khí tī Tâi-oân se-lâm tē-khu ê goân-chūn-bîn. In chú-iàu tī kin-á-ji̍t Tâi-lâm tē-khu seng-oa̍h. Nā kóng-gī lâi kóng, Ko-hiông tē-khu ê Makatao-cho̍k mā sǹg Siraya ê chi̍t hūn. In ū chi̍t koá āu-boé koh soá khí Tâi-oân ê tang-pō͘.
Hô-lân tī Formosa ê pêng-tiāⁿ hêng-tōng

Tī 1635 nî kàu 1636 nî, Hô-lân tī Formosa (Tâi-oân) se-lâm-pō͘ hoat-tōng liân-soah ê kun-sū kiam goā-kau hêng-tōng, bo̍k-te̍k sī beh pêng-tiāⁿ tōng-tē te̍k-tùi ê goân-chū-bîn pō͘-lo̍k.

Mattau (Moâ-tāu) kap Soulang (Siau-lang) hong phah-pāi liáu-āu, kî-tha ê pō͘-lo̍k mā hiòng Hô-lân-lâng tâu-hâng. Che hō͘ Hô-lân tī chit-tah ê khòng-chè-la̍t ka-kiông. Tī 1936 nî 2 goe̍h sî, 28 ê chhoan ê tāi-piáu chham-ka tī Tayouan (An-pêng) ê khèng-tián, hō͘ Hô-lân ê thóng-tī tiāⁿ-tio̍h. 

Siū Hô-lân khòng-chè ê pō͘-lo̍k āu-lâi mā ka-ji̍p Hô-lân e kî-tha chiàn-tāu, pâu-hâm 1636 nî tī Lamey Tó (sió-liû-kiû), koh ū 1642 nî tùi Se-pan-gâ, kap 1962 nî tùi Koeh Hoâi-it.

Lūi-pia̍t:Hô-lân léng Formosa
Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê le̍k-sú
Mattau

**Mattau**, Hàn-bûn kóng **Moâ-tāu-siā** (麻豆社), sī tī kin-á-ji̍t Tâi-lâm Moâ-tāu ê Siraya pō͘-lo̍k. Tī O-lân sî-tāi in kap Sinkan sī tùi-li̍p ê sè-le̍k.

Lūi-pia̍t:Tâi-lâm le̍k-sú
Lūi-pia̍t:Siraya ê siā
Siraya-gí

**Siraya-gí** (ing-gú: Siraya language) sī Lâm-tó gí-giân, Tang Formosa gí-giân (nl. *Oost-Formosaanse talen*) kûn ê chi̍t hūn, chú-iàu pat tī Tâi-lâm tē-khu liû-thong, sī Siraya-cho̍k ê gí-giân. Tâi-oân ū chi̍t-kóa tē-hō-miâ khó-lêng sī goân-chū Siraya-gí, phì-lūn kóng, Tâi-lâm ê Môa-tāu.

## Kīn-tāi Hoat-tián
Chit-chūn tī Tâi-oân ê Siraya cho̍k hiō-tāi, in ê bó-gí tian-tò piàn-chó sī Tâi-gí. Kin-kù "Bîn-cho̍k-gí" ê kì-lio̍k, tī 1908 nî iáu ū lâng teh sú-iōng Siraya-gí.

Ùi 2000 nî khai-sí, Siraya Bûn-hòa Hia̍p-hōe khai-sí chìn-hêng Siraya-gí ê ho̍k-chìn kè-ōe. Uma Talavan kap in lâi-chū Hui-lu̍t-pin ê ang-sài, Edgar L. Macapili sian-siⁿ, 2 lâng ùi 2001 nî khai-sí siu-chi̍p Kòe-khì Hô-lan kap Ji̍t-pún sî-kî só͘ lâu lo̍h--lâi ê tē-hng sú-liāu. Koh mā gián-kiú chhiūⁿ Sin-káng Bûn-su chit lūi ê gí-giân chu-liāu. Chêng-āu 7 nî ê lūi-chi̍p, tī 2008 nî chhut-pán "Siraya-gí Sû-lūi Cho͘ Thàm," ka-siōng Tâi-lâm Koān-chèng-hú ê chi-chhî, chiong i pian chò kàu-châi, khai-sí tī ha̍k-hāu chhui-kóng. Tâi-lâm Koān-chèng-hú Siraya Goân-chū-bîn Sū-bū Úi-oân-hōe tī 2010 nî 6 goe̍h 9 hō, tī Sin-hòa-tìn Kháu-pi Kok-sió, kí-pān thâu-chi̍t-pái ê Siraya-gí sió-ha̍k-seng lóng-tho̍k pí-sài.

## Tsù-kái

## Gōa-pō· liân-kiat

*台南縣西拉雅原住民事務委員會 
* 台南縣平埔族西拉雅文化協會(TPSCA) 
*1661年新港譯本馬太福音和約翰福音（丹麥皇家圖書館）原本 ; 
 

Lūi-pia̍t:Siraya
Sîn tī Ki-tok-kàu

Ki-tok-kàu tùi **[[Sîn]]** (神) mā ū **[[Siōng-tè]]** (上帝), **[[Thian-chú]]** (天主), he̍k-chiá sī **[[Thiⁿ-pē]]** (天父) téng kiò-hoat. Tī Ki-tok-kàu sìn-gióng kap i ê tiat-ha̍k, kan-ta ū chi̍t-ê sîn tī--leh. Chóng-sī tī bô-kâng sî-tāi, bô-kâng phài-pia̍t, tùi sîn ê sèng-chit ê ké-soeh to ū cheng-chha.

## Miâ
"Siōng-tè" kap "thian-chú", sī khah-chá Ki-tok-kàu thoân kòe Tang-iûⁿ bûn-hòa ê sî chioh chāi-tē khài-liām só͘ hō ê miâ. "Siōng-tè" chú-iàu sī kok Sin-kàu kàu-hōe teh ēng; nā tī Thian-chú-kàu, thoân-thóng sī kiò "thian-chú." Chóng-sī, tī Sin-kàu mā ū chi̍t koá phài-pia̍t chú-tiūⁿ kan-ta ēng "sîn" chit jī khah hó-sè. 

Sîn/Siōng-tè ê sú-iōng tī Hàn-bûn Sèng-keng ê hoan-e̍k mā sī siū lâng chim-chiok ê būn-tê, ū-ê Sin-kàu Sèng-keng ū hun "Sîn pán" kap "Siōng-tè pán."

Nā tī kàu-hōe í-gōa, "Siōng-tè" chit-ê hō-miâ khak-sit chin liû-hêng. Hiān-sî sè-sio̍k kóng-ōe nā bô te̍k-pia̍t soeh-bêng, tiāⁿ sī piáu-sī Ki-tok-kàu ê sîn.

Ti Hi-lia̍p-gí, sîn kiò θεός (lô: *theós*), tī La-teng-gí sī *Deus*. Tī Tek-gí sī *Gott*.

### Iâ-hô-hoa
"Iâ-hô-hoa" sī Sèng-keng tang-tiong tùi Sîn ê chheng-hō chi it, chú-iàu ēng tī Kū-iok. In-ūi hoan-e̍k ê koan-hē, tī kok pán-pún chhut-hiān ê sò͘-liōng bô-kâng, ū-ê pán-pún goân-choân kā thè-oāⁿ chò "Sîn" he̍k-chiá kî-tha kiò-hoat. Chit-ê miâ tī Hi-pek-lâi-gí pún-sin tāi-khài sī "goá tī-leh" ia̍h "i tī-leh" ê ì-sù.

## Siong-koan
* Iâ-hô-hoa
* Elohim
* Sam-ūi-it-thé
* Sîn-ha̍k
* Sîn (Iû-thài-kàu)
* Sîn (I-su-lân-kàu)
Bān-kim Sèng-bú Sèng-tiān

**Bān-kim Sèng-bú Sèng-tiān** (Hàn-jī: 萬金聖母聖殿), ia̍h kiò **Bān-kim Thian-chú-tn̂g**, sī Tâi-oân Bān-loân ê Thian-chú-kàu kàu-tn̂g, i ê hiān-sî ê hoā-tn̂g kiàn-tio̍k sī 1870 nî só͘ khí, sī thong Tâi-oân hiān-chûn siāng kó͘ ê kàu-tn̂g.

I kap Ko-hiông Chiân-kim ê Mûi-kùi Kàu-tn̂g sī Tâi-oân ê nn̄g chō Basilica chi it.
Tiuⁿ Khé-hôa

**Tiuⁿ Khé-hoâ** (張啟華, ) sī Ko-hiông Chiân-tìn chhut-sì ê oē-ka, Ji̍t-pún sî-tāi ê thâu chi̍t tāi Tâi-oân iûⁿ-oē-ka chi it.

## Liân-kiat
* 張啟華文化藝術基金會

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
Lynn Margulis

**Lynn Margulis** (1938 nî 3 goe̍h 5 ji̍t - 2011 nî 11 goe̍h 22 ji̍t) sī Bí-kok ê seng-bu̍t-ha̍k-ka. I pat chiam-tùi chin-hu̍t sè-pau ê khí-goân thê chhhut loē-kiōng-seng lí-lūn (*endosymbiotic theory*).

Margulis ùi Chicago chhut-sì, i āu-lâi tha̍k Chicago Tāi-ha̍k, 19 hōe sî kap Carl Sagan kiat-hun. 1965 nî i tī Berkeley California Tāi-ha̍k (University of California, Berkeley) theh tio̍h phok-sū.
 
## Chham-khó
* Bruce Weber. Lynn Margulis, Evolution Theorist, Dies at 73. *The New York Times*.
Siā Phoè-nî

**Siā Phoè-nî** (謝佩霓, 1966 nî chhut-sì) sī Tâi-oân Tâi-tiong chhut-sin ê bí-su̍t-ka. I sī 2009 nî khai-sí ê Ko-hiông Chhī-li̍p Bí-su̍t-koán koán-tiúⁿ.
Hi-lia̍p-jī

**Hi-la̍h Jī-bó** (Ελληνικό αλφάβητο, *Ellinikó Alfávito*) sī chi̍t thò tùi chêng 9 sè-kí tio̍h ū sú-ēng ê Hi-lia̍p-gí bûn-jī. I sī tùi Phoinike bûn-jī só͘ hoat-tián chiâⁿ sêng, ē-tàng kóng sī giān-keh ì-gī siōng chá ê jī-bó hē-thóng. Chiàu Hi-lia̍p jī-bó chò ki-chhó͘, āu-lâi koh hoat-tián chhut La-teng, Kyril, kap Kopto téng bûn-jī. Hiān-sî ê Hi-lia̍p jī-bó ū 24 ê, in kap La-teng jī-bó kâng-khoán hun toā-siá kap sió-siá.

Lūi-pia̍t:Jī-bó-hē
Daniël Gravius

**Daniël Gravius** (1616 nî tī Dordrecht - 1678 nî 3 goe̍h 5 ji̍t tī Middelburg) sī Kē-tē-kok ê kái-kek-phài sū-kong. I pat tī Tâi-oân oa̍h-tāng, sī Siraya-gí sèng-keng hoan-e̍k-chiá.

Lūi-pia̍t:Hô-lân jîn-bu̍t
Eval Malinjinnan

**Eval Malinjinnan** (1971 nî 2 goe̍h 6 ji̍t chhut-sì) sī Tâi-oân ê oē-ka. I choan-bûn chhòng-chok kiam siat-kè Lâm-tó hong-keh chok-phín.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
Koeh Pek-chhoan

**Koeh Pek-chhoan** (郭柏川, 1907 nî 7 goe̍h 21 - 1974 nî 1 goe̍h 23) sī Tâi-lâm chhut-sin ê Tâi-oân oē-ka. I sī Tâi-lâm Bí-su̍t Gián-kiú-hoē ê chhòng-pān-chiá.

## Chham-khó
* 

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
Koeh Ú-sin

**Koeh Ú-sin** (郭雨新, ) sī Gî-lân chhut-sin ê Tâi-oân si̍t-gia̍p-ka, chèng-tī-ka, bîn-chú ūn-tōng-chiá.

## Chham-khó
* 臺灣歷史辭典, 遠流. 2003. ISBN 9570174293.
Gideon Nye

**Gideon Nye** (1812 nî - 1888 nî 1 goe̍h 25) sī Bí-kok ê seng-lí-lâng. I tī Kńg-chiu keng-gêng sū-gia̍p, mā pat tī Tâi-oân oa̍h-tāng. 

Nye--sī pat thê chhut chi̍t hāng Bí-kok kò͘-bé Tâi-oân ê kè-ōe.
CLAMP

**CLAMP** (クランプ) sī Ji̍t-pún ê bàng-gah chhòng-chok thoân-thé. In tī 1980 nî-tāi cho͘-sêng, hiān-sî sêng-goân chú-iàu ū Ôkawa Nanase (大川七瀬), Mokona (もこな), Nekoi Tubaki (猫井椿), Igarasi Satuki (いがらし寒月).
Ludwig von Mises

**Ludwig Heinrich Edler von Mises** (1881 nî 9 goe̍h 29 ji̍t - 1973 nî 10 goe̍h 10 ji̍t) sī Tang-kok/Bí-kok ê keng-chè-ha̍k-ka, chū-iû-chú-gī ê lí-lūn-ka. I sī Tang-kok Ha̍k-phài ê tāi-piáu jîn-bu̍t chi it.
Kè-ta̍t chū-iû

**Kè-ta̍t chū-iû** (Tek-gí: *Wertfreiheit*), he̍k-chiá kóng **lûn-lí tiong-li̍p** (Eng-gí: *ethical neutrality*), sī kóng tī kho-ha̍k tiat-ha̍k siōng ē-tàng bián-tû kè-ta̍t phoàⁿ-toān. Che sī Max Weber tī thó-lūn hong-hoat-lūn ê sî pat thàm-thó ê būn-tê.
Chio̍h-hó͘

**Chio̍h-hó͘** (Eng-gí: Leopard Cat), ha̍k-miâ *Prionailurus bengalensis*, sī chi̍t khoán seng-oa̍h tī Tang A-chiu ê niau-kho tōng-bu̍t.

## Hêng-khoán
Chio̍h-hó͘ ê tōa-sió kap niau-á chha-put-to, m̄-koh khah sán, kha-thúi mā khah tn̂g, tī chéng-thâu chi kan ū bah (ná-chhūⁿ ah-chiúⁿ). Chio̍h-hó͘ thâu téng ū 2 tiâu khah bêng-hián ê o͘ sûn. Lēng-gōa tī 2-pêng ba̍k-chiu liân kàu hiⁿ-á mā ū 2-tiâu.
Âng Kun-chhim

**Âng Kun-chhim** (洪根深, 1946 nî chhut-sì) sī Tâi-oân ê oē-ka. I chú-iàu ēng chúi-be̍k chhòng-chok.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
Hêng-tōng-ha̍k

**Hêng-tōng-ha̍k** (Eng. *Praxeology*) sī tùi jîn-lūi hêng-tōng (*action*) ê gián-kiù. Che chú-iàu sī tī keng-chè-ha̍k, iû-kî Tang-kok Ha̍k-phài èng-iōng ê kài-liām. 

Hêng-tōng-ha̍k kī-choa̍t chhiūⁿ chū-jiân kho-ha̍k oá-khò keng-giām hong-hoat lâi gián-kiù lâng ê hêng-tōng, in-ūi in jīn-ûi tùi tan-sûn chōng-hóng hā koan-chhat tio̍h ê jîn-lūi hēng-tōng bô hoat-tō ēng lâi ū-chhek in tī ho̍k-cha̍p chêng-hêng hā ê hêng-tōng.

Hêng-tōng-ha̍k tī Hàn-bûn mā kiò "hêng-ûi-ha̍k", chóng-sī kap seng-bu̍t-ha̍k kiam sim-lí-ha̍k ki-chhó͘ ê hêng-ûi-ha̍k (*ethology*) bô-kâng.
Nikolaas Tinbergen

thumb|Nikolaas Tinbergen (1978)
**Nikolaas Tinbergen** () sī Hô-lân ê hêng-ûi-ha̍k-ka kiam chiáu-lūi-ha̍k-ka. I sī tōng-bu̍t hêng-ûi gián-kiù ê khai-chhòng-chiá chi it, kap Karl von Frisch koh ū Konrad Lorenz in-ūi hêng-ûi gián-kiù chò-hoé tit tio̍h 1973 nî ê Nobel Seng-lí-ha̍k I-ha̍k Chióng.

Lūi-pia̍t:Seng-lí-ha̍k I-ha̍k Nobel tit-chióng-jîn
Lūi-pia̍t:Hô-lân seng-bu̍t-ha̍k-ka
Chū-jiân kho-ha̍k

**Chū-jiân kho-ha̍k** sī kho-ha̍k ê chi̍t toā lūi, in thong-koè koan-chhat, niû-chhek, hun-sek, kap sò͘-ha̍k hong-hoat, lâi gián-kiù chū-jiân ê tōng-thài kiam hui-tōng-thài sèng-chit, hêng-ûi, kiàn-li̍p khí chiam-tùi chū-jiân ē-tàng siū ū-chhek ê kui-chek.

## Siōng-koan
* Siā-hoē kho-ha̍k
* Hêng-sek kho-ha̍k
Hêng-sek kho-ha̍k

**Hêng-sek kho-ha̍k** sī lī-ēng hêng-sek thé-hē lâi thàm-thó būn-tê ê tì-sek. In ê gián-kiù tùi-siòng m̄-sī tùi keng-giām sè-kài ê tī-chiap koan-chhat, in sī gián-kiù hêng-sek hē-thóng pún-sin ê sèng-chit. Pí-lūn sò͘-ha̍k, thóng-kè-ha̍k, lô-chek lóng sǹg sī hêng-sek kho-ha̍k.
Kho-ha̍k tiat-ha̍k

**Kho-ha̍k tiat-ha̍k** sī tùi kho-ha̍k ê tiat-ha̍k su-khó, ia̍h tioh sī tùi kho-ha̍k ê hong-hoat, ì-bī, poē-kéng ê gián-kiù.

## Siong-koan
* Kho-ha̍k ê le̍k-sú

Lūi-pia̍t:Bu̍t-lí-ha̍k bī kái-koat ê būn-tê
Ron Paul

**Ronald Ernest Paul** (1935 nî 8 goe̍h 20 chhut-sì) sī Bí-kok ê chiòng-gī-goân. I sī i-su chhut-sin, tī 2012 nî chham-ka liáu Kiōng-hô Tóng ê Bí-kok chóng-thóng hāu-soán-jîn chho͘-soán.
Hun-sek hòa-ha̍k

**Hun-sek hoà-ha̍k** (Eng. *analytical chemistry*) sī hoà-ha̍k ê chi̍t mn̂g, choan-bûn gián-kiù hoà-ha̍k bu̍t-chit ê hûn-lî, jīn-sek, tēng-liōng.

Lūi-pia̍t:Hòa-ha̍k
Ayn Rand

**Ayn Rand** (1905 nî 2 goe̍h 2 ji̍t - 1982 nî 3 goe̍h 6 ji̍t) sī Lō͘-se-a chhut-sì ê Bí-kok siáu-soat-ka, tiat-ha̍k-ka. I sī khè-koan-chú-gī su-sióng thé-hē ê hoat-tián-chiá.
Tì-sek siā-hoē-ha̍k

**Tì-sek siā-hoē-ha̍k** sī gián-kiù su-sióng kap siā-hoē loē-iông chi kan koan-hē ê siā-hoē-ha̍k ha̍k-kho.

Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Kûn-toà chu-pún chú-gī

**Kûn-toà chu-pún-chú-gī** (Eng-gí: *crony capitalism*) sī kóng khò khì-gia̍p he̍k-chiá chu-pún-ka chham chèng-hú he̍k-chiá chèng-tī-ka ê koan-hē lâi chò seng-lí ê chu-pún-chú-gī keng-chè.

## Siong-koan
* Koaⁿ-siong kau-kiat

Lūi-pia̍t:Keng-chè-ha̍k
Lūi-pia̍t:Siā-hōe-ha̍k
Chòng-cho̍k

**Chòng-cho̍k** (Hàn-jī: 壯族/僮族, Chòng-gí: Bouчcueŋь, Bouxcuengh) sī chú-iàu ki-chū tī Tiong-kok kéng-lāi ê chhau Chòng-gí ê bîn-cho̍k, chú-iàu chū-ki tī Kńg-sai Chòng-cho̍k Chū-tī-khu, Hûn-lâm-séng, Kńg-tang-séng, Kùi-chiu-séng, Hái-lâm-séng téng séng iā-ū hun-pò͘, Tiong-kok kéng-lāi jîn-kháu iok 1854-bān û-jîn (2010-nî). 

## Gōa-kháu liân-kiat
*Eng-gí:   Tiong-kok  Chòng-cho̍k

Lūi-pia̍t:Tiong-kok ê hoat-tēng bîn-cho̍k
Utada Hikaru

**Utada Hikaru** (宇多田ヒカル, ) sī Ji̍t-pún ê koa-chhiú. I sī hit kok siāng chhut-thâu ê liû-hêng-koa ián-chhiúⁿ kiam chhòng-chok-chiá chi it.

## Chok-phín
### Ji̍t-gí choan-chi̍p

* 1999: *[[First Love]]*
* 2001: *[[Distance]]*
* 2002: *[[Deep River]]*
* 2006: *[[Ultra Blue]]*
* 2008: *[[Heart Station]]*
* 2016: *[[Fantôme]]*

### Eng-gí choan-chi̍p
* 1998: *[[Precious]]
* 2004: *Exodus
* 2009: ''This Is the One
Georg Philipp Telemann

**Georg Philipp Telemann** (1681 nî 3 goe̍h 14 ji̍t - 1767 nî 6 goe̍h 25 ji̍t) sī Tek-kok ê chok-khek-ka. I siok Baroque sî-kî.
James Ussher

**James Ussher** (1581 nî 1 goe̍h 4 ji̍t - 1656 nî 3 goe̍h 21 ji̍t) sī Éire-lân ê chú-kàu kiam ha̍k-chiá. I pat sǹg chhut Sîn chhòng-chō sè-kài ê ji̍t-chí sī BCE 4004 nî 10 goe̍h 23.

Lūi-pia̍t:Ài-ní-lân ê jîn-bu̍t
Andreja Pejić

thumb|Andrej Pejić
**Andrej Pejic**,  tī Lâm Slav chhut-sì, sī choan-bûn poaⁿ lú-chong ê Australia ta-po͘ model.

Lūi-pia̍t:Ò-chiu jîn-bu̍t
Christine Lagarde

**Christine Madeleine Odette Lagarde** () sī Hoat-kok ê lu̍t-su. I tī 2011 nî 7 goe̍h 5 ji̍t chiap jīm Kok-chè Hoè-pè Ki-kim ê koán-lí kàm-tok (*managing director*, siong-tong sī chú-se̍k)
Georges-Louis Leclerc de Buffon

**Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon** (1707 nî 9 goe̍h 7 ji̍t - 1788 nî 4 goe̍h 16) sī Hoat-kok ê phok-bu̍t-ha̍k-ka, sò͘-ha̍k-ka, ú-tiū-ha̍k-ka. I tùi āu-sè ê phok-bu̍t-ha̍k-ka, pí-lūn Jean-Baptiste de Lamarck he̍k-chiá Charles Darwin lóng ū éng-hióng.

Lūi-pia̍t:Hoat-kok sò͘-ha̍k-ka
Lūi-pia̍t:Hoat-kok bu̍t-lí-ha̍k-ka
Krzysztof Kieślowski

thumb|Krzysztof Kieślowski (1994)
**Krzysztof Kieślowski** () sī Pho-lân ê tiān-iáⁿ kàn-tok kiam piān-kio̍k. I ê chok-phín ū *The Double Life of Veronique* téng-téng.

Lūi-pia̍t:Pho-lân jîn-bu̍t
Brad Pitt

**William Bradley Pitt** (1963 nî 12 goe̍h 18 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ián-goân. I sī sè-kài siāng chai-miâ ê ta-po͘ bêng-seng chi it.

## Chhut-sin
William Bradley Pitt sī Oklahoma ê Shawnee chhut-sì--ê, lāu-pē William Alvin Pitt sī teh keng-gêng tho͘-lá-kuh kong-si; lāu-bú Jane Etta (goân-sèⁿ Hillhouse) sī ha̍k-hāu chí-tō-oân. Chin sè-hàn in tau chiō poaⁿ kòe Missouri ê Springfield.
Kò-jîn-chú-gī

**Kò-jîn-chú-gī** (Eng-gí: *individualism*) sī chi̍t khoán su-sióng kiam kè-ta̍t thé-hē, i só͘ siat-sióng ê tiong-sim sī kò-jîn. Kap kò-jîn-chú-gī siong-tūi ê lí-lūn siat-sióng sī chi̍p-thé-chú-gī.

Kò-jîn-chú-gī tī chèng-tī tiat-ha̍k, siā-hoē kiam keng-chè su-sióng, he̍k-chiá gē-su̍t chhòng-chok tiong lóng ū siū su-khó sú-iōng.
Gabriel Fauré

**Gabriel Fauré** (1845 nî 5 goe̍h 12 ji̍t - 1924 nî 11 goe̍h 4 ji̍t) sī Hoat-kok ê kǹg-khîm-ka, hong-khîm-ka, chok-khek-ka. Lōng-bān-phài im-ga̍k chi̍t hun-chú.
Put-tōng-sán

**Put-tōng-sán** sī kóng siong-tùi khah lân piàn-tōng ê bu̍t-koân, siāng ki-pún tio̍h sī kiàn-tio̍k-bu̍t kap thó͘-tē. Chóng-sī kok-tē tùi kâng lūi mi̍h-kiāⁿ ê chheng-hoat bô-kâng. Tùi "put-tōng-sán" ê hoat-lu̍t tēng-gī mā bô tēng.
Oscar Peterson

**Oscar Emmanuel Peterson ** (1925 nî 8 goe̍h 15 ji̍t - 2007 nî 12 goe̍h 23 ji̍t) sī Canada ê jazz kǹg-khîm-ka, chok-khek-ka. I pat tit koè 7 chō Grammy Chióng, sī jazz im-ga̍k hoat-tián ê tiōng-iàu jîn-bu̍t.
Lio̍k-hong-chhī

**Lio̍k-hong-chhī** (陸豐市) sī Tiong-kok Kńg-tang-séng Soàⁿ-boé-chhī ē-té ê hêng-chèng-khu.
Lí-sîn-lūn

**Lí-sîn-lūn** (理神論; Eng-gí: deism), he̍k-chiá **chū-jiân-sîn-lūn** (自然神論), sī chi̍t khoán chong-kàu tiat-ha̍k, sêng-jīn sîn chò-ûi chō-bu̍t-chiá ê chûn-chāi, m̄-koh bô siong-sìn sîn tùi chū-jiân sè-kài ê kan-sia̍p.

## Siong-koan
* Iú-sîn-lūn
* Bô-sîn-lūn
Dobrica Ćosić

**Dobrica Ćosić** (1921 nî 12 goe̍h 29 ji̍t chhut-sì) sī Serbia ê chok-ka, mā sī chèng-tī lí-lūn-ka. I sī Lâm Su-la-hu Liân-pan Kiōng-hô-kok (āu-lâi kái Serbia kap Montenegro) ê thâu jīm-chóng-thóng.
Bob Saget

**Robert Lane Saget** (1956 nî 5 goe̍h 17 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê chhiò-khoe ián-goân, tiān-sī chú-chhî-jîn.
Václav Havel

**Václav Havel** (1936 nî 10 goe̍h 5 ji̍t – 2011 nî 11 goe̍h 18 ji̍t) sī Chesko ê kio̍k-chok-ka, si-jîn, chèng-tī-ka. I sī chêng Cheskoslovensko ê chóng-thóng, mā sī āu-lâi thâu jīm Chesko chóng-thóng.
Albert O. Hirschman

**Albert Otto Hirschman** (1915 nî 4 goe̍h 7 ji̍t chhut-sì) sī Tek-kok chhut-sì ê Bí-kok keng-chè-ha̍k-ka, siā-hoē-ha̍k-ka. I sī hoat-tián keng-chè-ha̍k ê ián-kiù-chiá.
Elio Di Rupo

**Elio Di Rupo** (1951 nî 7 goe̍h 18 chhut-sì) sī Belgien ê chèng-tī-ka. I sī Siā-hoē Tóng léng-tō-chiá, tī 2011 nî 12 goe̍h 6 ji̍t chiâⁿ chò Belgien chóng-lí.

Lūi-pia̍t:Pe̍k-ní-gī jîn-bu̍t
Motorhead

**Motörhead** sī England London chhut-sin ê rock ga̍k-thôan.

## Kioh-siàu

* Lemmy Kilmister
* Phil Campbell
* Mikkey Dee

## Chok-phín
* *Motörhead* (1977)
* *Overkill* (1979)
* *Bomber* (1979)
* *Ace of Spades* (1980)
* *No Sleep 'til Hammersmith* (1981)
* *Iron Fist* (1982)
* *Another Perfect Day* (1983)
* *Orgasmatron* (1986)
* *Rock 'n' Roll* (1987)
* *Nö Sleep at All* (1988) 
* *1916* (1991)
* *March ör Die* (1992)
* *Bastards* (1993)
* *Sacrifice* (1995)
* *Overnight Sensation* (1996)
* *Snake Bite Love* (1998)
* *Everything Louder Than Everyone Else* (1999) 
* *We Are Motörhead* (2000)
* *Hammered* (2002)
* *Live at Brixton Academy* (2003)
* *Inferno* (2004)
* *Kiss of Death* (2006)
* *Better Motörhead Than Dead - Live at Hammersmith* (2007)
* *Motörizer* (2008)
* *The Wörld Is Yours* (2010)
* *Aftershock* (2013)
* *Bad Magic* (2015)
Judy Garland

**Judy Garland** (1922 nî 6 goe̍h 10 ji̍t -1969 nî 6 goe̍h 22 ji̍t) sī Bí-kok ê ián-goân kiam koa-chhiú.
Teng-nâ-á

**Teng-nâ-á** sī 1 chióng teng-hoé. Í-chá tiám la̍h-chek, chit-má ū ê tō tàu tiān-tî tiám tiān-hoé kiû-á. Tī Goân-siau ê àm-sî, gín-á koaⁿ teng-nâ-á sì-kè se̍h sī 1 chióng thoân-thóng hong-sio̍k.
Carl Van Vechten

**Carl Van Vechten** (1880 nî 6 goe̍h 17 - 1964 nî 12 goe̍h 21) sī Bí-kok ê lia̍p-iáⁿ-ka kiam chok-ka. I sī gē-su̍t būn-tōng Harlem Bûn-gē-ho̍k-heng ê chham-ú-chiá.
Kim-koân

**Kim-koân** (Hàn-jī: 金權; Eng-gí: *plutocracy*) sī chi̍t khoán koân-le̍k hêng-sek, i thong-koè châi-hù he̍k-chiá kim-chîⁿ lâi kiàn-li̍p pēng-chhiá î-chhî chèng-koân ê ha̍p-hoat-sèng.
Paula Fernandes

thumb|Paula Fernandes

**Paula Fernandes de Souza** (1984 nî 8 goe̍h 28 ji̍t chhut-sì) sī Pa-se ê koa-chhiú.

Lūi-pia̍t:Pa-se koa-chhiú
Lūi-pia̍t:Chāi-sè jîn-bu̍t
Lūi-pia̍t:1984 nî chhut-sì
Hoe-bûn hái-tu

**Hoe-bûn hái-tu** (ha̍k-miâ: *Grampus griseus*) sī hái-tu ê 1 chióng. Sin-khu ū chiâⁿ-chē hûn-jiah. 

## Chham-khó chu-liāu
Monica Iozzi

**Monica Iozzi de Castro** (1981 nî 11 goe̍h 2 ji̍t) sī Pa-se ê ián-gôan. 

## References


Lūi-pia̍t:1981 nî chhut-sì
Jîn-lūi ê sèng

**Sèng** tùi lâng lâi kóng, pau-koat koan-hē sèng ê pún-lêng ê hoa̍t-tōng/hêng-tōng kap ē ín-khí sèng-hoán-èng kap sèng-hêng-ûi ê lóng-chóng hāng-mi̍h. Sèng ū chē-chē bô-kâng ê chân-bīn, chia-ê bô-siâng ê chân-bīn, hō͘-siong chi-kan sīm-chì sī mâu-tùn--ê. Koh lâi, sèng kap seⁿ-thoàⁿ, kiān-khong kiau khoài-lo̍k mā ū khan-sia̍p, thang kóng sī in-in-tāu-tîn. Sèng toà jîn-chè koan-hē, siā-hoē, hoat-lu̍t, tō-tek chham chong-kàu ê kìm-khī téng-téng mā ū chiok chē khan-liân tī--leh.

Gián-kiù jîn-lūi ê sèng, pau-koat táⁿ-tia̍p sèng ê kan-gāi téng-téng ê ha̍k-kho, hō-chò sèng-kho-ha̍k.

Lūi-pia̍t:Lâng
Lô͘-lē chè-tō͘

**Lô͘-lē chè-tō͘** sī chi̍t khoán keng-chè ê chè-tō͘. Tī chit-ê chè-tō͘ ē-kha, ū chi̍t-koá lâng sui-jiân tio̍h chò khang-khoè m̄-koh bô kang-chîⁿ hō͘--in, chit-hō lâng, tō sī *[[lô͘-lê|lô͘]]*.

Kin-kì gián-kiù, tī lâng ū bûn-jī tāi-seng, tō ū lô͘-lē chè-tō͘--ah. Chit-khoán chè-tō͘ chha-put-to tī ta̍k-ê bûn-hoà, tāi-lio̍k lóng ū, koh ū kúi-nā ê khoán-sek. Ū chi̍t-koá siā-hoē ū tēng koan-hē lô͘-lē ê hoat-lu̍t, ū-ê ê keng-chè tō sī kiàn-li̍p tī chit téng-bīn.
Hiān-chú-sî ê sè-kài, toā-pō͘-hūn kok-ka tēng hoat-lu̍t kìm-chí ū lô͘-lē. Sè-kài Jîn-koân Soan-giân tō ū siá-kóng lô͘-lē chè-tō͘ sī m̄-tio̍h--ê, chóng--sī tī chi̍t-koá kok-ka iû-goân ū bó͘-mih-khoán hêng-sek ê lô͘-lē.

Lô͘-lē ē-sái kóng sī bô jîn-koân ê lâng.

## Chham-khó
N̂g-tāu

Che **n̂g-tāu** sī chi̍t khoán si̍t-bu̍t, chit lūi ê si̍t-bu̍t ê koé-chí hō͘ lâng kiò-chò tāu. Chit-hō si̍t-bu̍t ê goân-thâu tī Tang-a. Toā-kàu-chài ê n̂g-tāu-châng ùi khah bô 20 kong-hun kàu 2 bí lóng ū, chit-khoán si̍t-bu̍t chi̍t tang tō ē sí. Ū choan-ka ioh-kóng i chū-pún sī chi̍t khoán tîn-chháu.

## Lō͘-iōng
N̂g-tāu hó chia̍h, mā thìng-hó chò toā-tāu-iû, tāu-chiùⁿ, tāu-leng, tāu-iû, tāu-hū, kap n̂g-tāu-hu téng-téng. Chia-ê chia̍h-mi̍h ū kài chē nn̄g-pe̍h-chit, chin chē chia̍h-chhài--ê kah-ì chia̍h. Lēng-goā, n̂g-tāu mā ē-tàng the̍h lâi chò seng-bu̍t jiân-liāu.

## Le̍k-sú
Tī 1997 nî, thong-sè-kài ê nn̂g-tāu ū 81 pha sī keng-koè ki-in kái-chō--ê.

Tang-a tī Chiu-tiâu ê kì-lio̍k--ni̍h, n̂g-tāu sī lia̍t-chò gō͘ chióng sîn-sèng ê chia̍h-mi̍h lāi-té ê chi̍t ê.


File:So_3.jpg|N̂g-tāu
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg|Tāu-leng
File:Kalo_Bhatmas.jpg|O͘-tāu
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg|Toā-tāu-iû
File:Soy_powder.jpg|N̂g-tāu-hu


## Ū-tī-tāi ê ia̍h-bīn

* tāu-leng
* tāu-chiùⁿ
* sò͘-si̍t-chiá
* tāu-iû

Lūi-pia̍t:Si̍t-phín goân-liāu
X kng-sòaⁿ

**X kng-soàⁿ** (Eng-gí: *X-ray*), i-ha̍k siōng ū kóng **tiān-kong**, sī pho-tn̂g 1pm kàu 10nm chi kan ê tiān-chû-pho, sī hiān-tāi i-ha̍k tī-liâu kiam kho-ha̍k gián-kiù ê tiōng-iàu kang-khū.

## Sèng-chit
X kng ê kng-chú só͘ tòa ê lêng-liōng, thang kā goân-chú lî-chú-hòa, kiam phah tn̄g hun-chú kiat-ha̍p. In-ūi chit-ê sèng-chit, X kng-sòaⁿ sǹg chi̍t khoán lî-chú-hòa hòng-siā (*ionizing radiation*), che mā piáu-sī tùi oa̍h-mi̍h sin-thé cho͘-chit iú-hāi. Té-chām ê koân che-liōng hòng-siā, to̍h ē-tàng chō-sêng hòng-siā pēⁿ-thiàⁿ (*radiation sickness*) ê chèng-thâu; nā khah kē liōng ê chêng-hêng, mā ē cin-ka hòng-siā ín-iú-sèng gâm-chèng ê gûi-hiám. 

Lūi-pia̍t:X kng-sòaⁿ
Tōa-liōng seng-sán

**Tōa-liōng seng-sán** sī keng-koè sán-phín kap chè-chō têng-sū ê phiau-chún-hoà lâi si̍t-hêng ê toā kui-bô͘ seng-sán hong-sek, sī hiān-tāi kang-gia̍p kiam lông-gia̍p ê tek-tiám chi it, iû-kî tùi 20 sè-kí ê siā-hoē chin ū éng-hióng.
Morgan Stanley

**Morgan Stanley** () sī Bí-kok ê choân-kiû kim-iông ho̍k-bū kong-si kap tâu-chu gîn-hâng. I ê chóng-pō͘ tiàm tī New York Chiu ê New York Chhī.

## Goā-pō͘ liân-kiat
*Morgan Stanley
Ho̍h-ló-oē

**Ho̍h-ló-oē** he̍k-chiá **Hok-kiàn-oē** (), ha̍k-su̍t-siōng mā kiò **Chôan-Chiang Bân-gú** (), sī Bân-lâm-gú ē-té ê chi̍t-ki gí-giân.

Lūi-pia̍t:Giân-gú
Lūi-pia̍t:Bân-lâm-gí
Oswald Spengler

**Oswald Arnold Gottfried Spengler** (1880 nî 5 goe̍h 29 ji̍t - 1936 nî 5 goe̍h 8 ji̍t) sī Tek-kok ê tiat-ha̍k-ka, le̍k-sú-ha̍k-ka.
Koeh Soat-ô͘

**Koeh Soat-ô͘** (郭雪湖, 1908 nî 4 goe̍h 10 ji̍t - 2012 nî 1 goe̍h 23 ji̍t), pún-miâ **Koeh Kim-hoé** (郭金火), sī Tâi-oân  tùi Ji̍t-pún sî-tāi khai-sí oa̍h-tāng ê oē-ka; sī Tâi-oân tang-iûⁿ-oē ê chú-iàu chhòng-chok-chiá chi it.

Lūi-pia̍t:Tâi-oân ê ōe-ka
Lūi-pia̍t:Tâi-oân Bí-su̍t Tián-lám-hōe ji̍p-soán-chiá
Liân-ha̍p Ông-kok ê kiōng-hô-chú-gī

**[[Liân-ha̍p Ông-kok]] ê [[kiōng-hô-chú-gī]]** chú-tiuⁿ hoè-tû kun-chú chè-tō͘, kiàn-li̍p hui sè-si̍p ê kiōng-hô thé-chè.

Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ê chèng-tī
Lūi-pia̍t:Liân-ha̍p Ông-kok ê le̍k-sú
Alan Greenspan

**Alan Greenspan** (1926 nî 3 goe̍h 6 ji̍t chhut-sì) sī Bí-kok ê keng-chè-ha̍k-ka. I tùi 1987 nî kàu 2006 nî kî-kan sī Bí-kok Liân-pang Chún-pī ê chú-se̍k.
Steve Wozniak

**Stephen Gary Wozniak** (1950 nî 8 goe̍h 11 chhut-sì) sī Bí-kok ê tiān-náu kang-têng-su. I sī Apple Kong-si ê kiōng-tông chhòng-pān-chiá, Apple I kap Apple II ê khai-hoat-chiá.
Titania (oē-chheⁿ)

**Titania** sī Thian-ông-chheⁿ siāng toā ê oē-chheⁿ, sī 1787 nî William Herschel só͘ hoat-hiān. I ê ti̍t-kèng ū 1578 kong-lí.
Thó͘-chheⁿ khoân

**Thó͘-chheⁿ khoân** sī se̍h tī Thó͘-chheⁿ goā-ûi ê he̍k-chheⁿ khoân hē-thóng, loē-iông sī tāi-liōng ê sè-hêng seng-thé. Khoân ê chéng-thé tāi-chè-siōng khian tī Thó͘-chheⁿ ê chū-choán pâng-bīn.
Sin Sukju

**Shin Suk-ju** (**Shin Suk-ju**; Hàn-jī: 申叔舟; Tiâu-sián-gí: 신숙주) sī Hân-kok Tiâu-sián sî-tāi ê 1 ê Sin-jû-ha̍k ha̍k-chiá kap chèng-hú koaⁿ-oân. I tī 1417 nî chhut-sì, 6 goe̍h 21 ji̍t 1475 nî koè-sin.

I siōng chhut-miâ--ê tāi-chì sī siá Hùn-bîn Chèng-im Kái-lē (訓民正音解例) ê Co-ta̍h-oē-boé, Hùn-bîn Chèng-im Kái-lē sī tùi Sè-chong Tāi-ông tī 1443 nî só͘ chhòng-chō ê Hangul ê Co-phêng-lūn kap soat-bêng. he was uncle of Deposed Queen Lady Yun.

1461-1466, 1471-1475 sī Siú-siòng sī Tiâu-sián sî-tāi.
William Herschel

**Frederick William Herschel** (1738 nî 11 goe̍h 15 - 1822 nî 8 goe̍h 25) sī Tek-kok chhut-sì ê Eng-kok thian-bûn-ha̍k-ka kiam im-ga̍k-ka. I sī Thian-ông-seng ê hoat-kiàn-chiá.
Ti̍t-kèng

**Ti̍t-kèng** (直徑) a̍h-sī **tùi-ti̍t** (對直) sī sò͘-ha̍k siōng îⁿ-hêng ê sèng-chit chi it, sī thong-koè îⁿ-sim peng-chhiá nn̄g toan-tiám chiap îⁿ-chiu ê ti̍t-soàⁿ soàⁿ-toāⁿ.

## Chham-khó chu-liāu

Lūi-pia̍t:Îⁿ
Heo Mok

**Heo Mok** (; ) sī Hân-kok Tiâu-sián sî-tāi ê hù Siú-siòng, jīm-kî sī 1675 nî kàu 1680 nî 3 goe̍h. I tī Seoul chhut-sì, ū chòe-kòe jîn-kôan lu̍t-su. I āu-bóe tī Seoul chū-sat kòe-sin.
Hwang Hui

**Hwang Hui** (**Hwang Hui**; ; 1363 nî - 1452 nî) sī Hân-kok Tiâu-sián sî-tāi ê hù Siú-siòng, jīm-kî sī 1426 nî 5 goe̍h kàu 1430 nî, 1431 nî - 1431 nî 9 goe̍h 7 ji̍t, Siú-siòng jīm-kî sī 1431 nî 9 goe̍h kàu 1449 nî 10 goe̍h 5 ji̍t. I tī Gaeseong (개성) chhut-sì, ū chòe-kòe jîn-kôan lu̍t-su. I āu-bóe tī Gaeseong chū-sat kòe-sin.
Nam Gon

**Nam Gon** (**Nam Gon**; ; 1471 nî  - 1527 nî 3 goe̍h 10 ji̍t) sī Hân-kok Tiâu-sián sî-tāi ê Siú-siòng, jīm-kî sī 1523 nî 4 goe̍h 18 ji̍t kàu 1527 nî 3 goe̍h. I tī Gyeongsangnam-do (경상남도) chhut-sì, ū chòe-kòe jîn-kôan lu̍t-su. I āu-bóe tī Gyeongsangnam-do chū-sat kòe-sin.
Ngô͘ Iāu-têng

**Ngô͘ Iāu-têng** (吳耀庭, 1926 nî 6 goe̍h 20 ji̍t - 2012 nî 2 goe̍h 4 ji̍t) sī Tâi-oân Tâi-lâm chhut-sin ê khì-gia̍p-ka, i sī Ko-hiông Tāi-sin Pah-hoè kap Tāi-thóng Pah-hoè ê chhòng-pān-chiá.

Ngô͘ Iāu-têng ê sū-gia̍p lēng-goā koh ū Tāi-li̍p Pah-hoè Kong-si, Hoâ-ông Toā Pn̄g-tiàm téng-téng.
Worcestershire

**Worcestershire** sī Eng-lân se-pō͘ ê chi̍t-ê kūn, kūn-tī siat tī Worcester.

Lūi-pia̍t:Eng-lân ê kūn
Antoni Tàpies

**Antoni Tàpies i Puig** () sī Catalunya ê oē-ka, tiau-khek-ka, gē-su̍t lí-lūn-ka.

Lūi-pia̍t:Wolf Gē-su̍t Chióng tit-chióng-jîn
Homs

**Homs** sī (A-lá-pek-gí: ḥimṣ / حمص ) sī Syria ê siâⁿ-chhī, sī hit kok ê keng-chè kiam kang-gia̍p tiong-sim.
Geothelphusa makatao

***Geothelphusa makatao*** sī seng-oa̍h tī Ko-hiông Siū-san tē-khu ê chi̍t khoán sió-hêng chîm-á.
Ti̍t-chōa

**Ti̍t-chōa** he̍k-chiá kóng **ti̍t-soàⁿ**, tī sò͘-ha̍k kap kúi-hô-ha̍k tang-tiong ê ì-sù, sī pêng-bīn ia̍h khong-kan lāi-té tùi nn̄g-ê tiám tēng-gī chhut--lâi ê bô oan-khiau ê chōa, in bô tn̂g-tō͘ kap khoah-tō͘ ê sèng-chi̍t. Nā pō͘-hūn ê ti̍t-chōa tī kúi-hô-ha̍k sī kiò soàⁿ-toāⁿ.

## Chham-khó

## Siong-koan
*Khiau-chōa