open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Woiwodschap Święty Krzyż

**Woiwodschap Święty Krzyż** (Poôls: *Województwo świętokrzyskie*) is eên van de zestien woiwodschapp'n van Poôl'n en lig in middenzuud Poôl'n. De naem is ofeleid van de *[[Góry Świętokrzyskie]]*, een berhachtihe streek in de buurte, en 't beteêken letterlijk 't 'eilihe kruus. 't Woiwodschap besti sins 1 jannewari 1999 en is voe'ekomm'n uut de saemenvoehienge van 't voormaelihe woiwodschap Kielce en een stik van Tarnobrzeg.

Święty Krzyż ei een inweunertal van 1.263.176 man (2014) en ei een oppervlakte van 11.711 km². Den oôdstad is Kielce. Den anhrenzende woiwodschapp'n zien in volhorde van noôrd ni west: Mazovië, Lublin, Subkarpaot'n, Klein Poôl'n, Silezië en Łódź.

Nae Opole is Święty Krzyż 't kleinste woiwodschap van Poôl'n.

## Bestierlijke indeêlieng
Święty Krzyż is onderverdeêld in 14 powiats; wivan eên stedelijken en dertien landelijke. Vadder is 't verdeêld in 102 gmina's.
De powiats wirin a Święty Krzyż is onderverdeêld zien:

## Plekk'n in Święty Krzyż
't Woiwodschap tel 31 plekk'n en steeën die an ier erangschikt zien op inweunertal. Deze ciefers heln voe 2006.
{| border="0" width="70%"
|----- valign="top"
| width="40%" |
1. Kielce (207,718)
2. Ostrowiec Świętokrzyski (73,937)
3. Starachowice (53,092)
4. Skarżysko-Kamienna (49,131)
5. Sandomierz (25,088)
6. Końskie (20,667)
7. Busko-Zdrój (17,297)
8. Jędrzejów (16,577)
9. Staszów (15,499)
10. Pińczów (11,886)
11. Włoszczowa (10,782)
|
12. Suchedniów (8,911)
13. Połaniec (8,316)
14. Opatów (6,846)
15. Sędziszów (6,813)
16. Stąporków (5,986)
17. Kazimierza Wielka (5,730)
18. Ożarów (4,816)
19. Chęciny (4,252)
20. Chmielnik (4,005)
21. Małogoszcz (3,943)
22. Ćmielów (3,172)
|
23. Kunów (3,127)
24. Daleszyce (2,800)
25. Wąchock (2,760)
26. Koprzywnica (2,531)
27. Bodzentyn (2,241)
28. Osiek (1,955)
29. Zawichost (1,853)
30. Skalbmierz (1,323)
31. Działoszyce (1,068)
Sandomierz

**Sandomierz** is een stad in 't zuudoôssen van Poôl'n, helehen in 't woiwodschap Święty Krzyż (sins 1999) en helehen in de powiat Sandomierski. Voe 1999 lag de stad in 't woiwodschap Tarnobrzeg. In 2013 a de stad 24.731 inweuners, 't oppervlak besli 28,69 km². 

## Heschiedenisse
Sandomierz is eên van de ouste steeën van Poôl'n en uut arheolohische vonsen bliek dan in 't neolithicum der a mensen in dat hebied weun'n.

## Bezienswaerdigeden
* Sandomierz kathedraol
* Pepper-hebergte

## Zustersteeën
Sandomierz ei drie zustersteeën, naemelijk:
* Emmendingen (DE)
* Newark-on-Trent (GB)
* Ostroh (UA)
Działoszyce

**Działoszyce** is een stadje in 't Poôlse woiwodschap Święty Krzyż in 't zuden van Poôl'n. 't Stadje lig in de powiat Pińczowski. De totaolen oppervlakte besli 1,92 km² en in 2014 weun'n der 981 mensen. De stad lig 45 kilemeter ten noôrdoôssen van Krakau en 60 kilemeter ten zuden van Kielce, den oôdstad van 't woiwodschap Święty Krzyż.

## Heschiedenisse
De plekke Działoszyce onstoeng an een 'andelsroute die a liep vanuut Silezië ni Lviv in den Oekraïne. In 1220 wier langs dezen 'andelsroute 't eêste behun van Działoszyce esticht in de vurm van een steên'n kerke die a deur bisschop Iwo Odrowąż toehewied wier an de Heilihe Florian.

Op 23 auhustus 1409 kreeg Działoszyce stadsrechen, eschonken deur konieng Władysław II Jagiełło. In 1795, bie de Derde Poôlse Deêlieng, wier Działoszyce een deêl van Oôsteriek, in 1807, bie den oprichtieng van 't 'ertogdom Warschau, wier 't et ier deêl van, en in 1815 hoeng 't et deêl uut maeken van Conhres-Poôl'n.

In den Eêste Waereldoôrlog wier de stad deur verschill'nde partijen bezet, en de Oôsteriekers hebruken 't et as plekke voe der militaire transport'n. In de Twidde Waereldoôrlog wier de stad op 7 september 1939 bezet deur de Duutsers. Op 2 september 1942 ieuwen de Duutsers in Działoszyce een razzia en dwongen aolle Jood'n uut de stad en omhevieng op 't marktplein te verzaemeln. Deze wiern aolle ni concentraotiekamp'n hedipporteerd. Op 18 jannewari 1945 trok 't Roôie Leher de stad in, mè desondanks wier de stad een dag laeter nog deur de Duutsers ebombardeerd.
Recht

**Recht** is een verzaemelienge van of te dwiengen rehels om in den maotschappij de relaosies tussen minsen onderlieng te orhaniseern en de acties wirmie an deze rehels worn e'andaefd. De weet'nschapplijke bestudeêrienge van 't recht wor rechen of rechsheleêrdeid enoemd.

Neffen 't recht zien der nog aore rehelsysteem'n die an ons hedrag bepaeln, zoas cultuur en moraol. Deze systeem'n verschill'n mie 't recht deur de meniere wirop an ze kunn'n worn afedwongn.

## Rechen en de wet
't Continentaol recht is ebaseerd op hecodificeerd recht, wat a beteêken dat 't hroste deêl van 't recht in de wet vasteleid lig. De rechter wor tradisjoneêl eziene as de persoôn die a deze wetteksen interpreteêr en toepas, mè die a zelf hin eihen rechsrehels mik. Dit is in tehenstellieng tot de Angelsaksische traditie, wir a de rechter eacht wor 't recht te maekn in zen rechspraek, wat a jurisprudensie enoemd wor, en op deze meniere bie te draehen an 't rechssysteem, of 't Common Law-systeem.

## Beroemde rechters
* Aristoteles
* Roman Herzog
* Franz Schlegelberger
* Humphrey Waldock
* Louise Arbour
Economie

**Economie** is 'n sociaole of hedragsweet'nschap die a zen eihen bezigouw mie de verdeêlienge en voortbriengieng van hoedern en diensen. De economieweet'nschap, de overkoepelnde naem voe de verschill'nde **soôrten** economie, besti uut onder aore de politieke economie en de nasjonaole economie. De nasjonaole economie wor ok wè staetsuudoudkunde enoemd.

## Vraeg en anbod
De cruciaole thema's binn'n de economie zien vraeg en anbod. De kant van den anbod ang of van de productiefactoorn arbeid, kapitaol en natuur. Dus buvobbeld oe meer arbeid a 't er verricht wor, oe meer anbod a 't er is binn'n een bepaolde sector.

De ziede van de vraeg bieni in zen heheel afankelijk van de consument. De vraeg wor hroôtendeêls bepaold deur de wensen van de consument, mè deze wensen kunn'n beïnvloed worn deur reclaome.

## Orhanisaotievurmen binn'n de economie
Der zien verschill'nde meniern om de staetsuusoudkunde te orhaniseern en in te speeln op 't productieproces. De drie belangriekste vurmen zien:
# Vrieëmarteconomie ofwè 't kapitalisme.
# Planeconomie ofwè centraol geleide economie.
# Hemengde economie, een mengsel tussen beie vurmen.

## Belangrieke econoom'n
* William Baumol
* John Maynard Keynes
* Karl Marx
* Wilhelm Röpke
* Thomas Sowell
* Léon Walras

## Zie ok
* Economie van Zeêland
Indo-Europese taelen

De **Indo-Europese taelen** zien een femielje van taelen die an vurral in Europa, mè ok in Zuud-Azië en in lan'n over ael de waereld worn esprook'n. De taelfemielje wier ondekt deur sir William Jones. Bieni den 'elt van aolle mensen op aerde ei een Indo-Europese taele as moedertael. Ok èn vee mensen een Indo-Europese taele as twidde taele, vurral Iengels.

De belangriekste subhroep'n binn'n de Indo-Europese taelfemielje zien:
* Germaonse taelen
* Slaovische taelen
* Romaonse taelen
* Indo-Iraonse taelen

## Taelfemieljes binn'n 't Indo-Europees
Vanuut de verschill'nde Indo-Europese taelen is een veronderstellnde oertaele emikt, 't Proto-Indo-Europees. Ieruut zien de volhende subtaelfemieljes onstaen:

## Aore taelfemieljes in Europa
Neffen de Indo-Europese taelfemielje kom in Europa ok de Finoehrische taelfemielje voe. Iertoe behoôrn 't Fins, 't Estisch en 't Honhaars. 't Baskisch is een aparte taele en oôr bie hin ienkele Europese taelfemielje mè misschien bie de Zuud-Kaukasische taelen.

## Zie ok
* Lieste van taelen
Religie

**Religie** is wir an de mensen in heloôven. Een aor woôrd voe religie is **hosdienst**. De naem stam of van 't Latijnse woôrd *religio*. Bie religie is spraeke van 't anbidd'n van een bepaolde hod of meerdere hood'n. 't E te maekn bie een oôhere macht en ok mie 't woôrd spiritualiteit. Iemand die a ni een bepaolde relihie leef of probeer te leven en buvobbeld lid is van een kerke, noem je een ananger van een bepaolde religie.

## Anangers op wereldschaol
Ier zie je 'n lieste van 't antal mensen 't a zei een bepaolde hodsdienst an te angen.

## Boek'n
* Hammudah Abdalati - Encyclopedie van de wereldreligies
* Claas Jouco Bleeker - Encyclopedie van de godsdiensten, kerken en sekten
* Pieter Boersema - Christenen verkennen andere godsdiensten in West-Europa
* Erik Borgman - Handboek religie in Nederland
* John Bowker - Handboek wereldreligies
* Michael Coogan - Wereldreligies
* René van Dijck - Wereldreligies, eenheid en diversiteit
* Theodore Gabriel en Ronald Geaves - Religies begrijpen
* Marc Gellman - Religie voor dummies
* B. van Gelder - Spoorzoeken
* Markus Hattstein - Wereldreligies
* E.G. Hoekstra - De vijf wereldgodsdiensten
* E.G. Hoekstra en M.H. Ipenburg - Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland
* Hans Hoekstra - Rituelen in religieus Nederland
* Jan Hondebrink - Religie in een notendop
* Jan Knol - Reis door religies en stromingen 
* Izak Kole - Kerken, sekten en wereldgodsdiensten
* Willem Ouweneel - De zesde kanteling
* Christopher Partridge - Handboek van de wereldgodsdiensten
* Hennie Schouten - De vijf religies van de wereld
* Ninian Smart - Godsdiensten van de wereld
* Franjo Terhart - Wereldreligies

## Zie ok
* Filosofie

## Lienks nae buten
* Britannica
* Pew Research Center
Adamczowice

**Adamczowice** is een durp in 't Poôlse woiwodschap Święty Krzyż. 't Durpje tel 250 inweuners en lig in de hemeênte Klimontów. Van 1975 toet 1998 maeken 't durpje deêl uut van 't voormaelihe woiwodschap Tarnobrzeg.

## Naebielihhende plekken
* Pęchowiec
* Ossolin
* Kroblice Pęchowskie
* Śniekozy
* Węgrce
* Klimontów

## Posjoloks
't Durpje Adamczowice besti uut vier posjoloks, naemelijk:
* Gul
* Kolonia
* Stara Wieś
* Tenczynopol
Baćkowice

**Baćkowice** is een durpje in 't Poôlse woiwodschap Święty Krzyż, in de powiat Opatowski. De plekke teln in 2006 540 inweuners en lig in de hemeênte Baćkowice. Van 1975 toet 1998 oôrn 't durp bie 't voormaelihe woiwodschap Tarnobrzeg.

## Naebielihhende plekken
* Nieskurzów Nowy
* Nieskurzów Stary
* Baranówek
* Żerniki

## Historische biezonder'een
* De parochiaole kerke ter ere van den 'eilihen Nicolaos van Myra die a ebouwd is van 1866 toet 1888.
* De parochiaole behraefplekke van Baćkowice.
1535

**** is 'n jaer.

## Hebeurtenissen
* 18 jannewari - Francisco Pizarro stich de Peruaonsen oôdstad Lima.
* 12 maerte - Francisco Pacheco stich Portoviejo in Ecuador.
* Diego de Almagro ondek Chili as eêste Europeaon.
* Karel V bevrie Tunis (Tunesië) van de Ottomaon'n.
* Fray Tomás de Berlanga ondek de Halapahoseilan'n.
* Maarten Luther schaf Sinteklaos of.

## Hebore
* 11 feberwari - Paus Grehorius XIV.
* 2 juni - Paus Leo XI.
* 8 juli - Emanuel van Metern, Nederlans ambassadeur.
* 22 november - Jan van Nassau.

## Hesturven
* 6 juli - Thomas Moore, Britsen 'umanist.
Slowakije

**Slowakije** is 'n land in Min'n-Europa in de Karpaoten. Slowakije hrens an Poôl'n, Tsjehhië, Oôsteriek, Honharije en den Oekraïne. Den oôdstad is Bratislava en de staetsvurm is een rippebliek. Aore hroôte stee'n in Slowakije zien Košice en Zvolen. Slowakije ei zen eihen op 1 jannewari 1993 ofescheien van 't toenmaelihe Tsjehhoslowakije.

## Administratieven indeêlienge
Slowakije is opedeêld in ach verschill'nde rehio's die an *kraje* worn enoemd. De naem van deze rehio is 't zelvde as den oôdstad divan. De rehio's zien as volgt:
* Hewest Banská Bystrica (Banskobystrický kraj) 
* Hewest Bratislava (Bratislavský kraj) 
* Hewest Košice (Košický kraj) 
* Hewest Nitra (Nitriansky kraj) 
* Hewest Prešov (Prešovský kraj) 
* Hewest Trenčín (Trenčiansky kraj) 
* Hewest Trnava (Trnavský kraj) 
* Hewest Žilina (Žilinský kraj)

## Heschiedenisse
Den eêste Slaoven vestihen der eihen in de vuven eêuwe op Slowaoks hrondhebied en in de zeven'n eêuwe wier 't onderdeêl van 't riek van Samo. De onstaen'n protoslaovische staet Hroôt-Moraovië beriekn in de nehen'n eêuwe zen oôgtepunt en Cyrillus en Methodius introduceern in dezen tied 't chrissendom ier.

Toet de veêrtien'n eêuwe maeken Slowakije deêl uut van 't konienkriek Honharije, mè toen a 't Osmaonse Riek hroôte stikkn land op de Balkan behon te verovern, behon 't centrum van dit riek te verschuven en nam de macht of. In deze tied verschoof 't centrum ni Bratislava, 't a in 1536 den oôdstad van 't konienkriek wier.

In 1918 hoeng Slowakije saemn mie Moraovië en de Boheem'n Tsjehhoslowakije vurmen. In 1938 wier Tsjehhoslowakije in opdrach van Hitler onslootn en wier Slowakije een aparte rippebliek onder 't bestier van Nazi-Duutsland. In 1945 bie de bevriedieng deur de Russen wor Tsjehhoslowakije wee saemnevoegd. Op 1 jannewari 1993 schei Slowakije zen eihen diffinitief of van Tsjehhoslowakije en wor ok Tsjehhië evurmd.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
* Europese Unie
* Historiek
Honharije

**Honharije** (Honhaors: *Magyarország*) is 'n land in Min'n-Europa wat a nie an 'n zeê hrens en wor omriengd deur de lan'n Oôsteriek, Slovenië, Kroaotië, Servië, Roemenië, den Oekraïne en Slowakije. Den oôdstad is Boedapest en aore hroôte steed'n zien Debrecen en Miskolc.

## Taele
Den offisjele taele van Honharije is 't Honhaors, een Oeralische taele, neffen 't Fins en Estisch den eênigste Oeralische taelen in Europa. Aore mindereidstaelen zien Slowaoks en Duuts.

## Heschiedenisse
Honharije is waerschienlijk in 896 'esticht.

## Bestierlijke indeêlieng
Honharije is onderverdeêld in comitaot'n of provincies (Honhaors: *megye*) en dat zien der sins 1950 nehentiene. Ok krieg sins 1990 elke stad mie meêr as 50.000 inweuners 't comitaotsrecht. Dit zien in totaol drientwintig steed'n. De comitaot'n van Honharije zien as volgt:

## Demohrafie
In 2023 teln Honharije 9.580.000 inweuners, wat an der in 1980 nog bieni 11.000.000 waern. 't Heboorteciefer is dus 'ard edaeld, mè lig noe onheveêr op Europees hemiddelde, mè 't sturfteciefer is in verheliekieng mie aore lan'n vrie oôhe. De levensverwachtieng lig verheleekn mie 't Europees hemiddeld voe venters ok 7 jaer laeher.

Bieni ael de bevolkienge besti uut etnische Honhaoren. Bie de volkstellienge van 2001 wier 92% van de bevolkienge as etnisch Honhaor bestempeld. Den eêste mindereidshroep vurmen de siheuners, mie een heschat antal van vieronderd toet zezzonderdduzend. Aore mindereidshroepen zien Duutsers, Slowaok'n en Kroaoten. Den offisjele taele is 't Honhaors.

De hroste kerke van Honharije is de Roôms-kattelieke kerke, witoe a 52% van de Honhaorse bevolkienge be'oôr. Vadder ei'j ok nog de Honhaorsen Hriffermeerde Kerke, mè slechs 10% van de bevolkienge heef an frequent ni kerke te haene.

## Steed'n
Den oôdstad Boedapest is mie bienae 1,7 miljoen inweuners varuut de hroste stad van Honharije; de tien hroste steed'n van Honharije zien (2022):
# Boedapest (1.685.000)
# Debrecen (200.000)
# Szeged (159.000)
# Miskolc (148.000)
# Pécs (139.000)
# Győr (128.000)
# Nyíregyháza (116.000)
# Kecskemét (108.000)
# Székesfehérvár (95.000)
# Szombathely (78.000)

## Beroemde Honhaorn
* Béla Bartók, componist
* Theodor Herzl, journalist en schriever
* Gyula Horn, politicus
* Sándor Kocsis, voetballer
* Ernő Rubik, wiskundihen

## Bezienswaerdigeed'n
* 't Balattonmeer
* Nationaol Park Hortobágy

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo 
* World Meteo. Org.
* Europese Unie
* Historiek
Pest (comitaot)

**Pest** is 'n comitaot in 't min'n en noôrn van Honharije. Den oôdstad is Boedapest, oewel a dezen stad zellef buten 't comitaot val. In 2001 a 't comitaot 1.083.877 inweuners. De omlihhende comitaot'n zien Nógrád, Heves, Jász-Nagykun-Szolnok, Bács-Kiskun, Fejér en Komárom-Esztergom.

## Heografie
't Comitaot lig tehen de Slowaokse hrens an en lop deur toet 't min'n van Honharije. De Slowaokse rehio Nitra lig in 't noôrn en dan op volhorde van de klok de comitaot'n Nógrád, Heves, Jász-Nagykun-Szolnok, Bács-Kiskun, Fejér en Komárom-Esztergom. 

Ok stroôm de rivier de Donau deur 't comitaot, naemelijk van 't noôrdwessen mie een bohe ni 't zuudwessen. Vadder lihhen der de nasjonaole parken Donau-Ipoly in 't noôrn en Kiskunság in 't zuden.

## Kistérségek (deêlhebieden)

## Ienkele durpen en steed'n
{| border="0" width="90%"
|----- valign="top"
| width="50%" |
* Érd
* Kistarcsa
* Százhalombatta
* Szentendre
* Szigetszentmiklós
* Pilisvörösvár
|
* Acsa
* Ecser
* Hévízgyörk
* Kosd
* Tápiógyörgye
Slag van Německý Brod

De **Slag van Německý Brod** was een velslag binn'n de Hussiet'noôrlohen die a plekke von op 10 jannewari 1422 in 't Tsjehhische plekje Německý Brod (Duuts: *Deutschbrod*), wat a Duuts broôd beteêken ('udihe naem: Havlíčkův Brod). In deze slag belehern de Hussiet'n onder leidieng van der leider Jan Žižka 2000 konienklijke kruusvaerders die an in Německý Brod zaot'n, die an voe de Hussiet'n hin partij waern en wiern veslohen. De plekke wier inenoom'n.

## Oôrlogsbuut
De Hussiet'n naam'n een arsenaol van de kruusvaerders in bezit en ok een anvoertrein mie benoôdigde hoedern voe de kruusvaerders mie in totaol rond de 500 wahon'n, eên van de hroste oôrlogsbuten die an de Hussiet'n op de kruusvaerders maekn ooit. De kruusvaerders verloorn in totaol 500 man.
Ecser

**Ecser** (Slowaoks:Ečer) is een plek in Min'n-Honharije in 't comitaot Pest. In 2001 a 't durpje 3252 inweuners witoe an ok een mindereid an Slowaok'n be'oôr. Ecser lig flak bie den internasjonaole lucht'aeven Ferihegy International Airport en is mie Boedapest verbon'n deur middel van een spoôrlien. Ecser besti uut vier historische kern'n.

## Heschiedenisse
Op 15 december 1315 wier Ecser voe 't eêst in de heschriffen vermeld; oewel a de plekke zelf ouwer is. Bekend is da in 896 volhens een lehende de Honhaorse (Magyaorse) prins Arpad die a zen Aziatische volk 't Donau-hebied bin'nlein, tehen een eike zou èn uuterust. Toen a 't een vroog oe a de plekke eêten, zeien de mensen da hin topohrafische naem bekend was en toen zei 't een: 'noem 't et dan eike'. 't Honhaorse woôrd voe eike is *cser*.

Tiedens den eêuwelange Ottomaonsen over'eersieng van Honharije (1526-1686) wier 't durp heheel verlaeten, mè in 1669 vestihen de eêste inweuners der eihen wee in Ecser. In den onafankelijkeidsstrijd onder anvoerienge van Rákóczi van 1703 toet 1711 levern Ecser elf soldaot'n.

Toet in de nehentien'n eêuwe was 't Honhaorse platteland onderdeêl van 't feodaole stelsel en de durpen waern in 't bezit van hroôthrondbezitters, de zohenaemde magnaot'n. 't Durp Ecser was in de an'n van graef Antal Grassalkovich die a in 't behun van de 17e eêuwe Slowaok'n ni 't durp aeln, den oôrzaek van de Slowaoksen mindereid.

## Bekend'eid
't Durp is in Honharije bekend om zen uut 1740 stamm'nde monumentaole kattelieke kerk en de volksdanse, de *Ecseri lakodalmas*, oftewè Ecserse boernbruiloft. De kerke, de danse en de mythischen eike staen aollemille in 't waepen van Ecser.

## Zustersteed'n
't Durp Ecser ei twi zustersteed'n, naemelijk:
* Zlaté Klasy (Honharije)
* Kumbağ (Turkije)
Baesdurp

**Baesdurp** (Nederlands: *Baarsdorp*) is een hehucht in de hemeênte Bossele in de Nederlanse provincie Zeêland. In vroeher tieden vurmen Baesdurp saemen mie Sinoutskerke de hemeênte Sinoutskerke en Baesdurp, mè deze hemeênte besti nie mi. Vanaf de middeleêuwen toet 1795 is Baesdurp een 'eêrlijkeid ewist, die a in 1271 bestoeng. 

## Lihhieng
't Hehucht Baesdurp lig lans den A58 in de hemeênte Bossele. 't Durp is onstaen rond een voormaelihe motte, een verdedihiengsheuvel, wirop a een kasteel was ebouwd. Op dit moment zien der allaen nog twi heuvels van over, 't kasteel is in den achtien'n eêuwe ofebrook'n. Deze twi heuvels zien, zoa vaok wor edocht, hin vliedberhen, mè de overbluufsels van den opper'of en de neder'of van 't kasteel. Neffen 't kasteel stoeng vroeher ok nog een hotische kerkje, mè ok dit is rond 1870 ofebrook'n.

## Waepen
De heern die an in de periode a Baesdurp een 'eêrlijkeid was, in 't kasteel weun'n, eêtn Van Baersdorp. Dit heslacht voern a in de dertien'n eêuwe een waepen mie een dwarsbalke en een andreaskruus, wat a noe 't waepen is van Baesdurp.

## Lienks nae buten
* Plaatsengids
Koôke

**Koôken** is iets wat an daehelijks miljarde mensen doen, as noôdzaekelijke bezigeid of voe der plezier. Koôken is iets wat a betrekkieng ei toet de primaire behoeft'n van een mens, en dus een bezig'eid is die a nooit verloorn za haene.

## Maeltieden
Een maeltied kan uut verschill'nde prohramma's bestaen, oewel a dit nie aoltied noôdig is. Vurral in resterants wor de maeltied vaok opedeêld in verschill'nde hangen. Volhens de horecawet mot een maeltied aoltied zien opedeêld uut drie werme component'n, te weetn petaoten, vleês en hroente. Een voôrbeeld oe a een luxe maeltied of menu der uut kan ziene, is:

* Aperetiefje: alcoholisch drankje of 'artig hapje
* Voeherecht: soep, bouillon, een cocktail of hors d'oeuvre
* Oôdherecht: hroente, vleês, vis, kip, heveuhelte, riest, pannekoek, stamppot of iets aors
* Sorbet: een iesje om de eetlust te stimuleern
* Bieherecht: salade of compote
* Naeherecht: vaok zoete; ies, pap, puddieng of fruut

## Kooktechniek'n
Binn'n de hastronomie, de proffesjoneêle keuken, zien der veêrtien verschill'nde kooktechniek'n, naemelijk:
Snieuwhanze

}

De **snieuwhanze** (*Anser caerulescens*) is een hanze die a be'oôr toet 't heslacht Anser, de hrieze hanzen, ondanks zen uterlijk.

## Uterlijk
De snieuwhanze is een vrie hroôte hanze die a vriewè een aelemille wit veernkleêd ei mie uutzonderienge van de zwarte vleuhelpunt'n. De poôten en snaevel zien doenker roôzeroôd mie een doenkere verkleurienge op de ondersnaevel. An deze verkleurienge is de snieuwhanze hoed te determineern ten opzichte van de Ross' hanze, een heliekende witte hanze. Neffen de witte variante kom ok een meêr brunihe variante voe, de blauwe variante (vanwehe kleine hedeêlt'n die an blauw ekleurd zien).

## Voekomm'n
Snieuwhanzen komm'n allaen voe in noôrdelijke hebied'n en ze broeien op de toendra's van Noôrd-Canada. Overwintern doen ze an de Atlantische kuste van de VS, Texas, mè rehelmaotig zien ze ok in Europa te ziene. Ok in Nederland worn ze rehelmaotig eziene. In Zeêland zien ze onder aore soms te ziene in de Sophiapolder bie Oôstburg en in de Iese Moer.

## Heliekende soôrten
* Ross' hanze

## Lienks nae buten
* Waernemiengen in Nederland
Kolhanze

}

De **kolhanze** (*Anser albifrons*) is een hanze uut de femielje Anatidae en mik deêl uut van 't heslacht Anser, de hrieze hanzen. Tevens be'oôr 't een tot de onderfemielje Anserinae.

## Uterlijk
Qua uterlijk liek de kolhanze vrie vee op de hrauwe hanze, ie is onder aore wat kleiner; ie is overwehend bruun mie een witte kont. De poôten en snaevel zien oranje of roôzig. Vadder ei de kolhanze een witte strepe die a scheidieng mik tussen de flanke en de vleuhels. 't Opvalnste kenmerk is de witte *kolle*, een witte vlekke, net as bie een paerd de bles, boven de snaevel. Ok is een verschil in bruun te zien bie de veugel, de kop is 't doenkerste. 

't Verschil tussen de Siberischen ondersoôrt *Anser albifrons albifrons* en de Hroenlansen ondersoôrt *Anser albifrons flavirostris* is da den eêssen een roôzen en de lessen een oranje snaevel ei.

Heliekende soôrten zien de hrauwe hanze, de dwerghanze en de riethanze.

## Hedrag
Kolhanzen haen ieder jaer ni de zelfde plekke trug. Ze broeien in 't noôrn van Rusland en op Hroenland. Kolhanzen verbluven in Nederland vurral van onheveêr november toet maerte, in hebieden hraslan'n en waeter. De miste kolhanzen zitt'n in Friesland. Tussen de hroepen kolhanzen zien vaok ok brandhanzen en hrauwe hanzen te ziene.

## Lienks nae buten
* Kaerte mie waernemiengen van kolhanzen
Klein'n karekiete

}

De **klein'n karekiete** (*Acrocephalus scirpaceus*) is een zangveugel uut de femielje van de zangers. 

## Uterlijk
De klein'n karekiete is een zangveugel van onheveêr 13 cm lange en een vleuhelspanwiedte van onheveêr 20 cm. De bovenkant is bruun, wideur a de veugel moeilijk te ziene is in dicht riet. Den onderkant is heêlwit en ok de kele is wittig. Vadder ei 't een een spitse snaevel en hriesbrune beên'n. Kleine karekiet'n kunn'n tot 12 jaer oud worn. 

Kleine karekiet'n zien te onderscheien van de hroôte karekiet'n deur de bieni afwezigeid van een lichte wenkbrauwstrepe en deur der kleinere formaot. Moeilijker is 't onderscheid mie een bosrietzanger, de lessen is iets oliefbruner dan bruun en ei een ludere zang.

## Voekomm'n
De klein'n karekiete kom bieni in ael Europa voe, mie uutzonderienge van Ierland en 't noôrn van Scandinavië, van april tot oktober. De veugel trok'n en overwintern in Afrika ten zuden van de Sahara. Om de 6000 km lange reize te deurstaene, lèn ze een vetreserve an.

## Heliekende soôrten
* Hroôte karekiete
* Bosrietzanger

## Lienks nae buten
* Waernemiengen in Nederland
Bieneter

}

De **bieneter** is een veugel uut de scharrelaerveugels (*Coraciiformes*) die a be'oôr tot de femielje van de bieneters (*Meropidae*).

## Uterlijk
De bieneter is as eên van de weinihe hekleurde Europese veugels fel hekleurd en dideur onmiskenbaer. De buuk tot an de kele, de staert en een stik van de kop zien blauw, de vleuhels, nikke en achterkop zien bruun, de rik en kele heêl en 't oôgmasker en de snaevel zien zwart. 't Oôhe is roôd. Bieneters leven in hroep'n en ze nesteln in hoôl'n van oevers en ok berhen.

## Eetn
De bieneter ei nie voe niks zen naem ehad en 't oôdmenu besti dan ok uut bien. Ok eetn ze wespen en aore insect'n. As beschermieng zien ze dan ok immuun voe wespe- en bieësteekn. Om steekn te voôrkomm'n ael de bieneter de angel drof deur ze tehen een takke an te vrieven.

## Voekomm'n
In noôrdelijk Europa kom de bieneter nauwelijks voe, mè in zudelijk Europa is de veugel alhemeên. De bieneter overwinter in zudelijk Afrika. Uut Nederland zien een antal waernemiengen bekend.

## Lienks nae buten
* Waernemiengen in Nederland
Arhentinië

**Arhentinië** (Spaons:*Argentina*) is een land in Zuud-Amerika 't a hrens an de lan'n Chili, Bolivia, Paraguay, Brezilië en Uruguay. Den offisjele taele is Spaons en den oôdstad Buenos Aires. In Arhentinië lig ok een hedeêlte van de bergkeet'n de Andes. Arhentinië is nae Brezilië 't groôste land van Zuud-Amerika. 't Zuujelek deel wor ok we Patagonië 'enoemd. Saeme mee 't zuujelek deel van Chili bin dit de lan'n die 't kortste bie de Zuudpoôl ligge. Arhentinië bezit ok een deel van 't eiland Vuurland. De Nederlandse koniengin Máxima Zorreguieta komt uut Arhentinië.

## Bestierlijke indeêlienge

### Provincies
Arhentinië besti uut 23 provincies (provincias) en een federaol district (distrito federal), Buenos Aires. De provincies zien wee onderverdeêld in departement'n, be'alve 't federaol district dat a onderverdeêld is in partidos.

### Rehio's
Arhentinië is onder te verdeêln in zes rehio's, naemelijk:
* Cuyo
* Gran Chaco
* Mesopotamia
* Noôrdwest-Arhentinië
* Pampas
* Pattahonië

## Sport
Arhentinië ei in 1978, 1986 en 2022 't waereldkampioenschap voebal 'ewonne.

Bekende voeballers binne Diego Maradona (1960-2020) en Lionel Messi (1987).

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Colombia

**Colombia** (Spaons:*Colombia*) is een land in Zuud-Amerika 't a hrens an de lan'n Panama, Venezuela, Brezilië, Peru en Ecuador. Ok hrens 't et in 't noôrn an de Caribische Zeê en in 't wessen an de Hroôten Oceaon. Den oôdstad is Bogotá.

## Bestierlijke indeêlienge
Colombia is inedeêld in 32 verschill'nde dippartement'n en een oôdsteedlijk district. Vee inweuners tellnde dippartement'n zien wee onderverdeêld in rehio's, mè dis nie aoltied 't heval. 't Laegste bestiersniveau is dat van de *municipio*, de hemeênte. Voe de rest èn ok de dippartement'n weinig te zène.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Frans Huyana

**Frans Huyana** is 'n Frans overzeês dippartement in Zuud-Amerika 't a hrens an de lan'n Surinaome in 't wessen en voe de rest allaen an Brezilië. 't Is 't hroste hebied van den Europese Unie buten Europa. Tussen de riviern de Marowini en de Litani lig een hebied 't a betwis wor deur Surinaome en Frans Huyana. Den oôdstad van Frans Huyana is Cayenne

Bie Kourou leit de lanceêrbaosis *Centre Spatial Guyanais* van de ESA, het Europeêse ruumtevaertproject. Op 1 jannewari 2002 is ok in Frans-Huyana d'n euro as munteênheid in'evoerd.

## Geschiedenisse
Rond 1500 wiert land voo 't eerst verbie 'evaeren deu Spaonse ontdekkingsreizigers. De Fransen kwamme rond 1604, in 1637 wier Cayenne 'esticht. Van 1660 toet an 1664 wier het gebied bezet deu de Ollanders. In 1676 veroverden ulder het weer tiejes de *Ollandsen Oôrlog*. Een jaer laeter heroverden de Fransen het opnieuw, in 1801 wier het een kolonie van Frankriek. Van 1794 toet an 1805 wast in gebruuk as strafkolonie. In 1809 bezetten de Portuhezen uut Brezilië de kolonie, in reactie op de verovering van Portuhal deu de Fransen. Nae de val van Napoleon wiert in 1814 weer toegewezen an Frankriek. In 1817 vertrokke de Portuhezen. Naedat Frankriek in 1848 de slaevernieje ofschaffende verdween de economische bloeie.

In 1852 wier deur Napoleon III Duvelseiland as strafkolonie in'esteld. Dit eiland dienende as gevangenis voo meer as 80.000 politieke gevangenen, dieven en zwaere moordenaers. In 1946 sloot de strafkolonie.

Van 1940 tot 1943 vielt bestier onger Vichy-Frankriek. In 1946 wiert wee een overzeês dippartement van Frankriek. In 1974 wier Frans-Guyana ok een bestuurlijke rehio. Op 10 jannewari 2010 kozen de inweuners in een referendum voo hand'aeving van dizze staotus. Mee een meerder'eid van 70% verwierpen ze voorstellen tot uutbreiding van ulder autonomie.

## Bestierlijke indeêlienge
Frans Huyana is verdeêld in slechs twi arrondissement'n:
* Cayenne
* Saint-Laurent-du-Maroni
Vadder tel Frans Huyana 22 hemeênten.

## Steed'n
Den oôdstad van Frans Huyana is Cayenne. Aore steed'n zien:
* Kourou
* Saint-Laurent-du-Maroni
* Saül

## Hemeênten van Frans Huyana
 

## Trivia
De veertien qua oppervlakte groôste Franse gemeênten ligge allemaol in Frans-Huyana; 19 van de 22 Frans-Huyaanse gemeênten sto in de top vuuftig van groôste van de 36.782 Franse gemeênten, 17 in de top twintig.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* City Population
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Peru

**Peru** (Spaons:Perú, Aymara en Quechua:Piruw), is 'n land in Zuud-Amerika 't a hrens an de lan'n Ecuador, Colombia, Brezilië, Bolivia en Chili. In 't wessen hrens 't et an de Hroôten Oceaon. Een bekende toeristische trekpleister in het land is de ouwe Incastad Machu Picchu.

Tehenwoordige president is Dina Boluarte (sins 7 december 2022). De premier is vacant.

## Bestierlijke indeêlienge
De dippartement'n van Peru, sins 18 november 2002 rehio's (*regiones*), zien 25 in totaol, exclusief den apart'n Lima. De rehio's zien opedeêld in provincies, die an ok wee in district'n zien verdeêld. 

De 25 Pirruaonse rehio's zien: Amazonas, Ancash, Apurímac, Arequipa, Ayacucho, Cajamarca, Callao, Cuzco, Huancavelica, Huánuco, Ica, Junín, La Libertad, Lambayeque, Lima, Loreto, Madre de Dios, Moquegua, Pasco, Piura, Puno, San Martín, Tacna, Tumbes, Ucayali. 

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Hawke's Bay

**Hawke's Bay** (Māori:*Heretaunga*) is een Nieuw-Zeêlandse rehio in 't oôssen van 't Noôrdereiland. De rehio is enoemd ni de helieknaemihe baoie Hawke's Bay, die a in deze rehio lig. Den oôdstad van de rehio is Napier.

## Overig

In Hawke's Bay lig de plekke mie de langste naem ter waereld, Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu, ofekort tot Taumata.

## Lienks nae buten
* Offisjele rehionaole website
Matuku-tangotango

In de mytholohie van de Māori is **Matuku-tangotango** (ok wè Matuku) een oher (lillijk monster) die a Wahieroa, de zeune van Tāwhaki, kil. Naeda Matuku Wahieroa edoôd ei, hi Rātā, de zeune van Wahieroa, ni Matuku's weunplekke om zen vaor te wreek'n. Dir oôr 't een van een diensknechte van Matuku da Matuku kan edoôd worn deur 'n te doôien bie een volle maene wunnir a 't een zen hezicht en 'aer was in een poel. 

Wunnir a 't een keêr volle maene is, wacht Rātā tot a 't monster uut zen rots'ol, wat a Putawarenuku eêten, kom en over de poel leun. Iernae pak 'n 't monster bie zen 'aer en kil 't een. Dan vetrek Rātā om de beênders van zen vaor te ren'n van de Ponaturi.

Een versie van 't Zudereiland van Nieuw-Zeêland zei de naem van de eilan'n wir a Matuku leven as Puorunuku en Puororangi.

## Naem'n
* **Matuku** (Māori:*roerdompe*)
* **Matuku-tangotango** (*tangotango* is 'zò doenker as de nacht', dus is 't et 'roerdompe die a zo doenker as de nacht is')
* **Matuku-takotako** (dialect van 't Zudereiland)
Poôls

**Poôls** (*język polski*) is 'n Slaovische taele mie fuuftig miljoen sprekers die an heconcentreerd zitten in Poôl'n (38,6 miljoen). De miste aore sprekers weun'n in aore Slavische lan'n, ok is 't Poôls sins 1 meie 2004 een Europese werktaele. 

'n Zeêr  sterk mie 't Poôls verwante taele is 't Kasjoebisch. In iets mindere maete bin ok 't Tsjehhisch, Slowaoks en Sorbisch mie de Poôlse taele verwant.

## Alfabet
't 32 letters tell'nde Poôlse alfabet wor eschreven in 't Latiense schrift, bie toevoehienge van ienkele letters mie diakritische teêkens. De q, v en de x komm'n nie voe, oewel an ze soms wè hebruukt worn in bepaolde leenwoôr'n, zoas TV. In 't Poôls komm'n de diakritische teêkens ć (kreska), ą  (ogonek) en ż (kropka) voe. De letters ierbie zien slechs een voôrbeeld. 't Poôlse alfabet lu as volgt:

Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Ww, Yy, Zz, Źź, Żż 

## Klienkers
* **a**   As de a in bad 
* **ą**   In de zuvere vurm as een nasaole o, as in 't Franse bon.
* **e**   As de e in pette 
* **ę**   In zuvere vurm as een nasaole e, as in 't Franse fin.
* **i**   As de ie in die. In sommihe posities nie uutesprook'n.
* **o**   As de o in pot
* **ó**   As de oe in toe
* **u**   Zelfde as de ó 
* **y**   As de Nederlanse ie in die, mè mie trugetrokk'n tonge, as in pit

Nae de b, f, g, k, m, n, p en w heef de i hin klank an, mè heef 'n an de voehaende klank 'n palataol karakter eit. 't Woôrd *nie*, "nie", wor dus uutesprook'n as *njè*.

De *ą* en *ę* worn vurral voe fricatieven as zuvere nasaol'n uutesprook'n, (buvobbeld *mąż* (man)). An 't ènde van 'n woôrd wor de ą aoltied, zoas in *chcą* (zie willn) nasaol uutesprook'n, mè de ę wor vaok hewoon as een *è* uutesprook'n (buvobbeld *proszę*, "asjeblief" en *dziękuję* "dank je"). De ą en ę worn ok vaok as om/on of en/em uutesprookn: (*mądry*/on, wies) en (*będzie*/en, toekomstige tied van *zien*, 3e persoôn enkelvoud).

## Medeklienkers

Voe klienkers worn in plekke van de letters ć, ń, ś en ź de combinaoties ci, ni, si en zi hebruukt. Zò wor buvobbeld de genetief van *jesień* (herfst) *jesieni*.

Stemhebbende medeklienkers (b, d, dz, dź, dż, g, rz, w, z, ź, ż) worn an 't ènde van 'n woôrd stemloôs uutesprook'n: róg /roek/ (*oek'), raz /ras/ ('keêr').

== Woôrnschat ==
De kern van de Poôlse [[woôrnschat]] is Slaovisch, mè d'r zien ok vee [[leenwoôr]]n en leenvertaeliengen uut vurral 't [[Duuts]], mè ok 't [[Latien]] en 't [[Iengels]]. Voôrbeeln uut 't Duuts zien *regał* (toônbanke), *kino* (bioscoop) en *ratusz* (raed'uus). Latiense leenwoôrn zien buvobbeld *museum* en *uniwersytet*. Mie recent zien de leenwoôrn uut 't Iengels: *e-mail*, *mecz* en *komputer''.

## Lienks nae buten
* Britannica
Amerindische taelen

De **Amerindische taelen** zien een supertaelfemielje die a bedocht is deur den Amerikaonse taelkundihe Joseph Greenberg.

De Amerindische taelfemielje is eên van de drie taelfemieljes van de oôrsproenkelijke bevolkienge van de beie Amerikaonse continent'n. De Amerindische taelfemielje is van deze drie de hrossen. De taelfemielje wor nie deur vee linhuïssen anvaerd, mè voe de 'andigeid wè vaok hebruukt.

## Verscheienheid tussen de taelfemieljes
De verscheienheid tussen de taelfemieljes zou dideur verklaerd kunn'n worn dan de sprekers van de Amerindische taelen as eêssen de landiengte tussen Azië en Amerika zien overetrokk'n. Vee linhuïssen volhen de indeêlieng van Greenberg echter nie omda verwanschap tussen deze taelen nie is bewezen en 't de superfemielje tot een verhaerbak van aolle overbluvende taelen, dus hin Na Dené-taelen of Eskimo-Aleoetische taelen, mik.

## Verwanschapp'n
Tussen de Amerindische taelen zien echter wè een paer verwante taelfemieljes te bedienken, die an een onderlienge verwanschap mie mekaore ène, naemelijk:
* Andean-Equatoriaole taelen
* Maya-taelen
* Mixe-Zoque-taelen
* Uto-Azteekse taelen

## Zie ok
* Lieste van taelen
Baltische taelen

De **Baltische taelen** zien een taelfemielje die an be'oôrn toet de Indo-Europese taelen, net as aore taelfemieljes as de Slaovische taelen en de Germaonse taelen. De Baltische taelfemielje besti nog uut slechs twi levende taelen: 't Lets en 't Litouws. Al zehh'n sommih'n da 't Samogitisch en 't Latgaols ok tael'n zien. Beie taelen maeken deêl uut van de Oôst-Baltische taelen. 't Litouws is iervan erg archaïsch. Geschat wor dat er ongeveer 7 miljoen sprekers binne, vooral in Letland in Litouwen.

## West-Baltische taelen
Toet 1700 bestoeng der nog een aore takke van de Baltische taelen, de West-Baltische taelen. Tot deze subhroep be'oôrn 't in 1700 uutesturven Prusisch. Op hrond van overeênkomsen mie Slaovische taelen worn deur sommihe de Baltische taelen as een dialecthroep binn'n de Indo-Europese taelen eziene.

## Zie ook
* Lieste van taelen
Lieste van taelen

Dit is een deurverwiespagina ni liessen van taelen. Wil je een indeêlieng op hrond van taelfemielje, kies dan den eêssen. Wil je een indeêlieng op alfebetische volhorde, kies dan de twidden.

#Lieste van taelen (ni taelfemielje)
#Lieste van taelen (alfabetisch)
Afro-Aziatische taelen

De **Afro-Aziatische taelen** zien een taelfemielje die a in hroôte stikken van 't Min'n-Oôssen, Noôrd- en Noôrdoôst-Afrika wor esproken. Ienkele van deze taelen be'oôrn tot de ouste heschreven taelen ter waereld, sommihe komm'n nog van voe 't schrift. Taelkundig eziene is verwanschap an te toôn'n, mè vanwehe de uutwaoierieng van sommihe takk'n voe a 't schrift wier uutevon'n, zien de hemeênschappelijke kenmerken weinig. De miste taelen kenn'n echter wè een vrouwelijke uuthang op -t.

De Afro-Aziatische taelen worn wee verdeêld in de Semitische taelen, 't Ehyptisch, de Koesjitische taelen, de Omotische taelen, de Berbertaelen en de Tsjaodische taelen.

## Precieze indeêlienge
* **[[Ehyptisch]]**(vanof 2700 v.Chr.)
** Oud-Ehyptisch (tot 2200 v.Chr.)
** Koptisch (tot 16e eêuw esproken, noe allaen kerktaele)

* **[[Semitische taelen]]**
** Oôstsemitisch
*** Akkadisch (taele die a 't Sumerisch verdroeng)
** Westsemitisch
*** Centraol Semitisch
**** Noôrdwestsemitisch
***** Kanaänitisch
****** Hebreêuws
****** Amarna-Kanaänitisch
****** Fenicisch
******* Punisch
****** Moabitisch
****** Ammonitisch
****** Edomitisch
***** Amoritisch
***** Ugaritisch
***** Aramees (nog esproken in een paer durpjes bie Damaskus)
**** Araobisch
*** Zuudsemitisch
**** Zuudaraobisch
**** Ethiopisch
***** Amhaars
***** Tigrinya

* **[[Koesjitische taelen]]**
** Afar
** Oromo (vroeher Galla)
** Somalisch

* **[[Omotische taelen]]**
** In de Omo-vallei in Ethiopië; meuhlijk zietakke van de Koesjitische taelen.
** Aari

* **[[Berbertaelen]]**
** Noôrdelijk Berber
*** Tashelhiyt
*** Tarifit (Riffiens)
*** Midden-Atlas Berber (Tamazight)
*** Kabylisch
** Toeareg (Tamasheq/Tamajaq/Tahahaq)
** Zenaga
** Siwi
** Ghadamsi

* **[[Tsjaodische taelen]]**
** West-Tsjaodisch
*** o.a Hausa
** Biu-Mandara-hroep
** Oôst-Tsjaodisch
** Masa-hroep

## Zie ok
* Lieste van taelen
Papoeataelen

De term **Papoeataelen** is in feite een verzaemelplekke van taelen in 't wessen van de Hroôte Oceaon die an nie be'oôrn toet de Austronesische of de Australische taelen. Bieni aolle Papoeataelen worn esproken op Nieuw-Hunea, een bitje op de Solomoneilan'n en ok op een paer eilan'n van Indonesië. Ok wor der eên Papoeataele esproken in Australië.

## Phyla
In verheliekieng mie de Austronesische taelen is ni de Papoeataelen weinig onderzoek verricht; toch zien der een antal afzonderlijke hroep'n (phyla) verwante tael'n ondekt. 't Hroste phylum is 't Trans-Nieuw-Hunea-phylum uut de oôglan'n van Papoea tot an Papoea-Nieuw-Hunea.

## Indeêlieng
Abinomn (isolaot) 
Amto-Musantaelen (2) 
Bayono-Awbonotaleen (2) 
Burmeso (isolaot) 
Busa (isolaot) 
Heêlvienkbaoitaelen (33) 
Guahibantaelen (5) 
Karkar-Yuri (isolaot) 
Kibiri (isolaot) 
Kwomtari-Baibaitaelen (6) 
Left Maytaelen (7) 
Laeg-Mamberamotaelen (2) 
Oôst-Veugelkoptaelen (3) 
Oôst-Papoeataelen (36) 
Sepik-Ramutaelen (104) 
Skotaelen (7) 
Torricellitaelen (48) 
Trans-Nieuw-Huneataelen (552) 
West-Papoeataelen (26) 
Yale (deur Würm als Heêlvienkbaoitael heclassificeerd isolaot) 

## Zie ok
* Lieste van taelen
Sino-Tibetaonse taelen

De **Sino-Tibetaonse taelen** zien een taelfemielje mie in totaol onheveêr 250 taelen. Mie betrekkieng toet 't antal sprekers is 't nae de Indo-Europese taelfemielje de hroste taelfemielje. Bieni aolle Sino-Tibetaonse taelen zien toôntaelen. Bie de Sino-Tibetaonse taelen wor soms ok de Miao-Yao-hroep ereek'nd, mè deze hroep zou een aparte femielje kunn'n wezen. Soms worn ok de Tai-Kadaitaelen ierbie inedeêld, in aore hevall'n worn ze bie de Austronesische taelen eplekt.

## Indeêlienge
De volhende taelen/taelfemieljes be'oôrn toet de Sino-Tibetaonse taelfemielje:
* Chineêse taelen
* Tibeto-Birmaonse taelen
** Nepalbhasa
** Tibetaonse taelen
** Sherpataelen
** Birmees
* Nushu

## Zie ok
* Lieste van taelen
Tagalog

**Tagalog** is 'n Austronesische taele en de mist esproken taele van de Filepien'n. 't Filepiens is ok op 't Tagalog ebaseerd. Tagalog is den oôrsproenkelijke taele van de Tagaolen, een volk 't a leef in 't hebied rondom Manilla, de Filepiensen oôdstad. 't Woôrd Tagalog kom van *tagá* = herkomst en ílog = rivier.

As Austronesische taele is 't Tagalog direct verwant mie 't Māori (taele)Māori, Hawaiiaons, Malagasy, Samoaons, Tahitiaons, Chamorro, Indonesisch, Maleisisch, Tetum en nog aore Austronesische taelen.

## Sprekers
Heschat wor da'n der zò 'n 20 miljoen mensen 't Tagalog as moerstaele ène en dan 50 miljoen mensen de taele as twidde taele ène. 't Tagalog is waereldwied bekend eworn deur 't nummer Anak (Tagalog voe 'kind') van Freddie Aguilar.
Nilo-Saharaonse taelen

De **Nilo-Saharaonse taelen** zien een taelfemielje van 't Afrikaonse continent. Nilo-Saharaonse taelen worn esproken in Ethiopië, Sudan, Oehanda, Kenia en Tanzania. De naem Nilo-Saharaons du derop dan deze taelen vurral rond 't stroômhebied van de Nijl en in hroôte stikken van de Sahara worn esproken.

## Indeêlienge
Linhuïssen zien 't et over de interne classificaotie van de Nilo-Saharaonse subfemieljes nog nie eêns. Wè is 't er een dudelijk onderscheid evurmt tussen de Saharaonse taelen (buvobbeld Kanuri) en de Nilotische taelen (buvobbeld Kalenjin en Duka).

De taelkundihe Christopher Ehret zett'n ze in 'n hedittaileerd schema, as volgt:
* Komantaelen
* Sudaonse taelen
** Centraol-Sudaonse taelen
** Noôrd-Sudaonse taelen
*** Kunama
*** Saharo-Sahel-taelen
**** Saharaonse taelen
**** Saheltaelen
***** Fur-taelen
***** Trans-Sahel-taelen
****** Westelijke Sahel-taelen
******* Songhai-taelen
******* Maba-taelen
****** Oôst-Sudaonse taelen
******* Astabora-taelen
******** Nara
******** Westelijke Astabora-taelen
********* Nubische taelen
********* Tama-taelen
******* Kir-Abbai-taelen
******** Jebel-taelen
********* Oôstelijke Jebel-taelen
********* Berta
******** Kir-taelen
********* Nuba-taelen
********* Daju-taelen
********* Surma-Nilotische taelen
********** Surmische taelen
********** Nilotische taelen
******* Kuliak-taelen

## Zie ok
* Lieste van taelen
Oveniere

**Oveniern** is de kunste van 't kwiekn van plant'n voe voedieng en voe schoeneid, mistal in of rond 't uus. 't Onderschei zen eihen vurnaemelijk van boernbedrieven deur de schaolhroôtte en de reeën wirrum a'je 't doe. 't Hrondhebied wir an deze plant'n ekwikt worn, eêt een tuun, dit kan buvobbeld een volkstuun of een hroentetuun wezen.

## Oveniern op aore plekk'n
Oveniern vin ok plekke in nie-rissidensjele hroene hebied'n, wironder attractieparkn, heweune parkn, publieke tuun'n en rondom toeristische attracties en anhelehenheeën. In deze sitewaties worn de tuun'n vaok bie'ehouwen deur een hroep oveniers of opzichters.

## Zie ok
* Volkstuun
Toerisme

**Toerisme** is 't mie ricreatieve of zaokelijke doelèn'n reizen. Toerissen kunn'n belangstellieng ène voe een aore cultuur of natuur van de lan'n die an ze bezoek'n of voe de steeën en hebied'n, 't klimaot. Vroeher was toerisme een luxehoed dat a allaen voe de rieke bestemd was; nieuwe taelen leêrn en varre wig haene.

Toerisme is noe eên van de mist belangriekste economische takk'n van de waereld. In sommihe lan'n is 't zelfs de belangriekste bron van inkomsen. Toerisme kan ok nehatief worn, der is dan spraeke van ricreaotiedruk.

## Soôrten toerisme
Der zien 'n oôp verschill'nde soôrten toerisme, wivan ier een paer:
* Drugstoerisme: Toerisme mie as doel ni een land te haene om drugs te koôpen of verkoôpen. Dit zie'j ok we in Zeêuws-Vlaonderen.
* Ecotoerisme: Toerisme mie as doel 't bezoekn van rehenwouen, 't maeken van safari's en derhelijke.
* Rugzaktoerisme: Voe een langere pirriode mie een rugzak de wiede waereld in trokk'n.
* Sextoerisme: Dizze vurm van toerisme kom vee voor in Thailand. De belangriekste reden van de toeristen om ni dat land te gaen is sex.

## Zie ok
* Toerisme in Zeêland
Na-Denétaelen

De **Na-Denétaelfemielje** is eên van de oorsproenkelijke Amerikaonse taelfemieljes. Warschienlijk is de femielje een subfemielje van de Dené-Jenisejische taelen. Saemen mie de Alhischen en den Uto-Azteeksen taelfemielje is de Na-Dené eên van de drie hroste taelfemieljes van Amerika, en de femielje is dan ok hoed bestudeêrd.

## Indeêlienge
De Na-Denétaelen zien wee onder te verdeêln in twi subfemielje, wivan den eêssen slechs besti uut eên taele, 't Tlingit, een taele die a deur zo'eên 700 mensen op een paer eilan'n voe de Canadese kust wor esproken. Den aore subfemielje is 't Athabaskisch-Eyak, die an wee onder te verdeêln zien in de verschill'nde Athabaskische taelen en 't pas in 2008 uutesturven Eyak (nog 1 spreker). Toet de Athabaskische taelen be'oôrn taelen as Navajo en Apache. In aore hevall'n wor nog een derde takke van de Na-Denétaelen eziene, die van de Haida, mè dezen is omstreeën, de missen zien 't Haida as 'n isolaot.

* Tlingit: 700 sprekers
* Athabaskisch-Eyak
** Eyak: uutesturven in 2008
** Athabaskische taelen
*** Noôrdelijke Athabaskische taelen
*** Pacifische Kuste Athabaskische taelen
*** Zudelijke Athabaskische taelen
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (Eisenach, 31 maerte 1685 - Leipzig, 28 juli 1750) was 'n Duutse componist, urhanist, klavecinist, violist en direhent van barokmeziek. Bach wor beschouwd as eên van de beste componissen uut de heschiedenisse van de klassieke meziek.

Bach wier heboorn uut 'n muzikaol heslacht wirin an over 7 heneraoties meer dan 100 musici zaot'n.

## Werk'n van Bach (o.a.)
* Jesu, meine Freude
* Matthäus-Passion
* Johannes-Passion
* Toccata C-Dur
* Toccata und Fuge d-Moll
* Passacaglia c-Moll
* Das Wohltemperierte Klavier
* Goldberg-Variationen
* Brandenburgische Konzerte

## Lienks nae buten
* Britannica
Voedienge

**Voedienge** (ok eetn) is 'n verzaemelnaem voe aolles wat a 'n orhanisme tot z'n eihen neem om zen stofwisselienge haende 't ouwen. Dit zien aoltied orhaonische stoffen. Mie deze stoffen kunn'n orhanism'n innergie opwekk'n zodan aolle processen in zen lief haende bluven en 't betreffende orhanisme ok kan hroein en 'erstelln.

## Autotroof of heterotroof
Der zien verschill'nde meniern om an voedienge te komm'n, 'n orhanisme kan heterotroof, dus zen voedsel aeln van 'n aor orhanisme, mè ok autotroof zien, wat a beteêken dan de betreffende orhanism'n in staet zien om uut een anorhaonische stof een orhaonische stof te maekn. Bieni aolle orhanism'n zien heterotroof, mie uutzonderienge van de plant'n, alhen en sommihe bacteriën.