open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Athene

**Athene** is den oôdstad van Hriek'nland en helieke de hroste stad van 't land. Athene ei plusminus 643.000 inweuners (2021). 'n Ouwe historische plekke is den Akropolis mie 't Parthenon. Athene is in 'n twintigsen eêuwe flienk ehroied, wat a noe rissulteer in 'n oôhe luchvervulieng, verkiersopstoppiengen en overbevolkienge.

## Heschiedenisse
In de bronstied onstoeng bie Athene voe 't iest een meêr heorhaniseerde maotschappij, deêl van de Myceense cultuur, die a rond 1200 v. Chr. zen oôgtepunt viern. Van 900 v.Chr. toet 640 v.Chr. hroein de stad as konienkriek, mie neffen de tredisie Teseus as ieste konieng. Nae de koniengstied kamn ze in de periode mie tirann'n. Deze stell'n wett'n op en ierdeur kam de cultuur te bloeie. In 510 stell'n de Atheners mie 'n ulpe van Sparta een nieuwe staetsvurm, de democraotie op.

Van 494 toet 479 voe Christus was 't 'r oôrlog mie de Perzen, 't a leien toet den overwinnieng van Hriek'nland, wideur a de stad binn'n Hriek'nland nog blangrieker wier. Dit heheven broch twi keer oôrlog mie Sparta, ma da kwam wee hoed. In 338 v. Chr. wier Athene, krek as aore stikk'n van Hriekeland, deur Macedonië overwonn'n.

In 86 v.Chr. wier Hriek'nland inenoom'n deur de Romein'n. In 't Romeinse Riek wiern de blangriekste steeën Rome en Byzantium. Deurda 't riek was opesplitst in oôst en west, lag Athene in 't Byzantijnse Riek. Van 1204 toetan 1458 wier tussen Byzantium, de Fransen en de Italiaon'n om Athene evochen en kreeg Athene Franse, Siciliaonse en Catalaonse 'iersers. In 1458 wier Athene diel van 't Ottomaonse Riek. 

In 1822 wier Athene nae Hriekse opstan'n deur de Hriek'n inenoom'n. In 1826 wier 't wee Turks, ma in 1833 wier 't diffinitief Hrieks. Athene wier den oôdstad van 't moderne Hriek'nland.

## Bekende inweuners
* Socrates, filosoof

## Lienks nae buten
* City Population
Seksualiteit

**Seksualiteit** is 'n complex van hevoelns en 'andelienge die a 'n mens kan ervaern of uutvoern; dit ang saemen mie lichaemelijke hevoelns mie betrekkieng op 'n aore persoôn. Sommihe mensen hebruukn 'n aore diffenitie en zien seksualiteit as de lus ni heslachshemienschap tussen mensen en de heslachshemienschap zellef.

## Belang'n en taboe
Seksualiteit is in 't leven aoltied bluvend van belang voe 't kriehen van guus, de bevestiging tussen 'n relatie, en 't beleven van genot. In bepaalde cultuurn is oorspronklijk praten over seksualiteit taboe, nog strikter is 't bie 't celibaot in de Romse Kerke. Veel relighuize heroeperiengen zien van meênienge da geslachtsgemeenschap ook alleen binnen 't huwelijk plekke kan vin'n.
Eskimo-Aleoetische taelen

De **Eskimo-Aleoetische taelen** zien een taelfemielje die a wor esprook'n in vurral Noôrd-Amerika ('t noôrn van Canada, Alaska), mè ok vee sprekers ei op Hroenland en in stikken van Siberië. In Hroenland, Canada en West-Alaska wor de taelenhroep *Inuit*, in Noôrd-Alaska *Yup'ik* en in Siberië *Yuit* enoemd. Oewel a de naem eskimo in de naem Eskimo-Aleoetisch voekom, wor deze benaemieng deur de Inuit nie hewardeerd.

## Diversiteit
Vanwehe 't feit dan de bevolkiengshroep'n varre uut mekaor leven zien de dialect'n binn'n de Eskimo-Aleoetische taelen onderlieng nog a verschill'nd, zo varre zelfs, dan de varst verwiederde stamm'n mekaore in der eihen taele soms nie kunn'n verstaene. De Aleoetische taelen worn slechs nog esprook'n deur de inweuners van de Pribilof-eilan'n en de Commandeur-eilan'n.

## Indeêlieng
* **Aleoetische taelen**
** Aleoet
*** Westelijk-centraole dialect'n: Atkan, Attuan, Unangan, Bering (60 - 80 sprekers) 
*** Oôstelijke dialect'n: Unalaskan, Pribilof (400 sprekers) 

* **Eskimotaelen** (Yup'ik, Yuit en Inuit) 
** Centraol-Alaska Yup'ik (10.000 sprekers) 
** Alutiiq (400 sprekers) 
** Yuit (Centraol-Siberië, 300 sprekers) 
** Naukan (75 sprekers) 
** Sirenik (uutesturven sins 1997) 
** Inuit (75.000 sprekers) 
*** Iñupiaq (Noôrd-Alaska, 3500 sprekers) 
*** Inuvialuktun (West-Canada) 
*** Inuktitut (Oôst-Canada, 24.000 sprekers) 
*** Kalaallisut (Hroenland, 47.000 sprekers) 

## Zie ok
* Lieste van taelen
Schilderkunst

De **schilderkunst** is de kunste van 't schildern. 'n Kunstschilder schilder deur pigment, 'n kleurstof, in de vloeibaere vurm op iets te schildern. Dit 'iets' is mistal een canvasdoek op een spieraem espann'n. Den onderhrond is van 'out, papier, karton e.d., 't doek is van linn'n, 'alflinn'n of onhebleekt ketoen.

## Meêsterwêrken
* De *Mona Lisa* van Leonardo da Vinci.
* De *Nachtwacht* van Rembrandt van Rijn.
* De *Zunneblommen* van Vincent van Gogh.
* *'t Lam Hods* van Jan van Eyck.
* *De Kruusofnemieng* van Peter Paul Rubens.
* De *Les Demoiselles d'Avignon* van Pablo Picasso.
* *Den Intocht van Christus* van James Ensor.
* *De Waeterlelies* (Nymphéas) van Claude Monet.

## Beroemde schilders
* Rembrandt van Rijn
* Jan Steen
* Vincent van Gogh
* Johannes Vermeer
* Sandro Botticelli
* Rafaël
* Leonardo da Vinci
Dravidische taelen

De **Dravidische taelen** zien een taelfemielje van onheveêr 25 taelen die an vurral esprook'n worn in 't zuden en oôssen van India en Sri Lanka. 't Brahui wor ok esprook'n in Pakistan en is iermie een uutzonderienge. Vanwehe de koloniaole achterhrond worn de taelen ok esproken op Fiji en in Huyana.

De Dravidische taelen zien aollemille ahhlutineernd en maekn allaen hebruuk van achtervoegsels. 't Proto-Dravidisch a acht naemvall'n andre taelen a miender moar tenmienste zes.

## Indeêlienge
Nae antal sprekers (ca. 175 miljoen) is de taelfemielje van de Dravidische taelen ni hroôtte de viern van de waereld. taelhroep wor as volgt inedeêld:

* Zuud-Dravidisch 
** Tamil-Kannada 
*** Badaga 
*** Holiya 
*** Kannada 
*** Urali 
*** Tamil 
** Malayalam 
** Irula 

* Zuudcentraol-Dravidisch 
** Telugu 
** Savara 

* Centraol-Dravidisch 
** Kolami 
** Gadaba 
* Noôrd-Dravidisch 
** Malto 
** Brahui 

## Zie ok
* Lieste van taelen
Iengels

**Iengels** is 'n West-Germaonse taele die a verwant is an 't Schots en 't Fries. Mie 't onstaen van de Iengelse koloniën ei 't Iengels zen eihen over den aele waereld vespreid. Binn'n 't Iengels zien vee leenwoôrn trug te vin'n uut 't Latien, Spaons, Italiaons en Frans. Vee mensen èn Iengels as twidde taele en Iengels hel dan ok as de lingua franca van de waereld.

## Twidde taele

A'j 't totaol antal sprekers van 't Iengels as moerstaele en as twidde taele optel, is Iengels de mist hesproken taele ter waereld.

Wunnir a'j allaen de moerstaelsprekers tel, wor 't allaen nog overtroffen deur 't Chinees en Spaons. Iengels funheer ok as de *lingua franca* in 't internasjonale sircuit: de weet'nschap, politiek en de economie.

In Nederland is Iengels voe vee mensen ok de twidde of derde taele. In 't voorthezet onderwies is Iengels 'n verplicht vak, en 't wor vaok ok a op de baosisschole eheven. Leerliengen van 't voorthezet onderwies mott'n ok exaam'n doene in Iengels.

## Woôrnschat
't Iengels ei net as 't Nederlands een vreêt hroôte woôrnschat vanwehe 't feit dan der vaok twi woôrn zien voe eên woôrd: der is spraeke van 'n Germaons woôrd en van 'n Romaons woôrd. Net as in 't Nederlands worn de Germaonse woôrn vaok in de spreektaele hebruukt en de Romaonse woôrn bie den offisjele schrieftaele. In 't Nederlands is ier echter wè vee minder spraeke van. Eschat wor da 't Iengels minimaol 500.000 woôrn ken.

't Nederlands ei ok een biedraehe ehad an 't Iengels, in 't biezonder bie woôrn die an te maeken ène bie de scheepvaert. Bekende woôrn zien yacht (jacht) en cookie (koekje).
Marokko

**Marokko** is 'n land in 't noôrn van Afrika 't a hrens an Alherije en de Westelijke Sahara. An de zeêkant hrens 't et an den Atlantischen Oceaon, de Middellanse Zeê en de Straete van Hibraltar. D'n oôdstad van Marokko is Rabat, groôste stad os Casablanca. Sins 2 maerte 1956 is 't land onafankelijk van Frankriek.

Twee steden in 't noor'n van 't land bin nog Spaons bezit, Ceuta en Melilla. Marokko wil ze graog terug 'en, mea ulder 'ebben zelf weinig recht van spreker, deer ze nog altoôs de Westelijke Sahara bezet 'ouwen.

Op 8 september 2023 was d'r 'n zwaere aerdbevieng mie 'n kracht van 6,8 zuudwestelijk van Marrakesh.

## Noôten


## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Namibië

**Namibië** is 'n land in 't zuden van Afrika 't a hrens an Anhola, Zambia, Botswana en Zuud-Afrika. Vadder hrens 't et an den Atlantischen Oceaon. Den oôdstad van Namibië is Wind'oek. Een aore bekende stad is Walvisbaai. 't Land telt slechts 3 meljoen mins'n (2023). Vanouds kent het land Nederlandse invloeden, via de Kaapkolonie. D'r wor oak nog steeds Afrikaons 'esproken, vooral in het zuujen.

In 1994 is het land onafankelijk geworren. Voo die tied stong het ok we bekend as Zuud-West Afrika. Van 1880 tot 1914 was het een Duutse kolonie.

## Plaetjes

Damaraland-4888 - Flickr - Ragnhild & Neil Crawford.jpg|Damaraland
Aus (37049668503).jpg|Aus
B1 Namibia at Otjiwarongo.jpg|Otjiwarongo
Buiobuione-Namibiia-Namib-Desert-1.jpg|Namib
JLP 2323-2.jpg|Waterberg


## Rehio's
Namibië is in 13 rehio's ingedeêld:

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo 
* World Meteo. Org.
* Historiek
Botswana

**Botswana** is een land int zuden van Afrika, 't a hrens an Namibië, Zambia, Zimbabwe en Zuud-Afrika. 

't Land hrens nie an den zeê en tel slechs 2,4 meljoen inweuners. 

Den 'oôdstad is Gaborone.

## Belangriekste plekken

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Lesotho

**Lesotho** is 'n land in 't zuden van Afrika 't a heheel omsloot'n wor deur Zuud-Afrika. 't Land is sins 4 oktober 1966 onafankelijk van 't Vereênigd Konienkriek en eêt'n toen Basutoland. Den oôdstad van Lesotho is Maseru.

## Lienks nae buten
* Landenkompas
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Germaonse taelen

De **Germaonse taelen** bin een taelfemielje binn'n de Indo-Europese taelen. De hroste Germaonse taele is 't Iengels dat a hebruukt wor as lingua franca over ael de waereld. Drie hroôte taelen neffen 't Iengels bin 't Duuts (meer as 100 miljoen Europeaon'n) en 't Nederlands en Afrikaons (20 miljoen in Nederland en evenzovee in Zuud-Afrika). Dit bin tevens aole West-Germaonse taelen. Kleinere Germaonse taelen bin de Noord-Germaonse taelen Ieslands, Deens en Faeröers.

## De verschill'nde taelen
De hroste Germaonse taelen van Europa qua antal sprekers bin 't Duuts (110 miljoen), Iengels (63 miljoen) en Nederlands (23 miljoen). Kleindere taelen bin 't Zweeds (10 miljoen), 't Noôrs en Deens (beie 5 miljoen). Nog kleindere taelen bin buvobbeld 't Fries (400.000) en Faeröers (70.000).

## Indeêlienge
Neffen de ieronder staende taelhroep'n bestoeng der vroeher nog de hroep van de Oôst-Germaonse taelen, mè dezen is uutesturven. Deze taelhroep bestoeng uut:
* Gotisch
* Vandaols
* Bourhondisch

## Zie ok
* Lieste van taelen
Informaotica

In de meêst heneraole zinne is **informaotica** de studie van computers en infermasieverwerkienge, zowè wat a den apperatuur (hardware) betref as a 't de prohrammatuur (software) betref.

Informaotica bestudeêr wat an prohramma's wè en nie kunn'n, kunstmaetihen intellehensie, oe an prohramma's op den effesjentste meniere 'n specifieke taek kunn'n uutvoern, oe an prohramma's infermasie opslaene en wee opael'n en nog vee aore diengen as prohrammeertaelen. Den eêssen universiteit mie 'n faculteit informaotica was in 1962 den Purdue University.

## Verschill'nde vakhebied'n
Binn'n de informaotica zien verschill'nde vakhebied'n te onderscheien:

* Fundamenteêle informaotica (complexiteitstheorie, hraofentheorie, alhoritmes..) 
* Informaotie- en hehevensbeheer (databank'n, data mining..) 
* Technisch-weet'nschappelijk reeken'n (computergraphics, weet'nschappelijk prohrammeern..) 
* Kunstmaetihe intellehensie (toehepaste logica, neuraole netwerk'n...) 
* Software-engineering (softwareontwikkeling, prohrammacorrect'eid ...) 
* Computernetwerk'n en communicaotiesysteem'n 
* Mens-computerinteractie 

## Blangrieke informaotici
* Tony Hoare
* Edsger Dijkstra
* Claude Shannon
Lieste van Poôlse Nasjonaole Parken

Poôl'n tel 23 **Nasjonaole Parken** (*Parki Narodowe*, enkelvoud *Park Narodowy*) die aon onheveêr 1 procent van 't oppervlak beslaen. Ierneffen zien der nog drie potensjele Nasjonaole Parken die an nog nie as Nasjonaol Park zien erkend:
* Jurajski Park Narodowy (Oôgvlakte van Krakau en Częstochowa) 
* Mazurski Park Narodowy (Omhevieng van 't Śniardwy-meer) 
* Turnicki Park Narodowy (Bie de Bieszczady)
Babia Góra Nasjonaol Park

**Babia Góra Nasjonaol Park** (Poôls:*Babiogórski Park Narodowy*) is eên van de 23 Poôlse nasjonaole parken, 't lig in 't zuden van 't land in 't woiwodschap Klein Poôl'n, tehen de hrens bie Slowakije. 't Park besli 'n oppervlak van 33.92 km2 en 't oôdkwartier van 't park lig in Zawoja. De Babia Góra is den oôgste pieke van de Żywiec Beskied'n.

Babia Góra Nasjonaol Park besli 't noôrdelijke en 'n stik van 't zudelijke stik van 't Babia Góra massief. Over de Slowaokse hrens is 't er ok 'n beschermd hebied, 't *Babia Hora* risservaot.

## Heschiedenisse
't Hebied van Babia Góra wier 't eêst lehaol beschermd in 1933, toen a 't Babia Góra Reserve wier emikt. Op 30 oktober 1954 wier 't et offisjeel verklaerd as Nasjonaol Park. Sins 1976 stit 't bie UNESCO erehistreerd as biosfeerrisservaot. Dit risservaot wier in 2001 uutebreid.

## Flora
In 't park leven onheveêr 500 soôrten vaetplant'n, bieni 200 soôrten mossen en antall'n kosmossen, alhen en levermossen. In de Babia Góra leven de verschill'nde plantesoôrten op bepaelde oôgen:

* 700-1150 m boven zeêniveau
** Beukeboôm
** Sparreboôm
** Zilversparre
** Daslook 
* 1150-1350 m boven zeêniveau
** Sparreboôm
* 1350-1650 m boven zeêniveau
** Wilde liesterbeier
** Anemone narcissiflora
* 1650-1725 m boven zeêniveau
** Juncus trifidus
** Cerastium alpinum (endemisch)

## Fauna
* 105 soôrten veugels, wironder spechen en oehoes.
* Beêsten zoas 't hert, lynx, wolf en beêr.
* Insect'n, vurral kevers, wivan an sommihe uniek in 't hebied zien.

## Zie ok
* Lieste van Poôlse Nasjonaole Parken

## Lienks nae buten
* (**pl**) Offisjele site
Woiwodschap Neder-Silezië

**Neder-Silezië** (Poôls:*Dolnośląskie*; Duuts:*Niederschlesien*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't zuudwessen van Poôl'n en den oôdstad is Wrocław. 't Ei een oppervlak van 19.947 km² en 't inweunertal bedroog 2.908.457 in 2014.

## Zie ok
* Woiwodschap
Woiwodschap Kujavië-Pommer'n

**Kujavië-Pommer'n** (Poôls:*Województwo Kujawsko-Pomorskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in min'n-noôrn van Poôl'n en den oôdplekken zien Bydgoszcz en Toruń. 't Ei een oppervlak van 17.971 km² en 't inweunertal bedroog 2.089.992 in 2014.

## Zie ok
* Woiwodschap
Woiwodschap Klein-Poôl'n

**Woiwodschap Klein-Poôl'n** (Poôls:*Województwo Małopolskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't uterste zuden van Poôl'n en den oôdstad is Kraków, ok wè Krakau. 't Ei een oppervlak van 15.183 km² en 't inweunertal bedroog 3.364.176 in 2014.
Woiwodschap Podlachië

**Podlachië** (Poôls:*Województwo podlaskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't noôrdoôssen van Poôl'n en den oôdstad is Białystok. 't Ei een oppervlak van 20.187 km² en 't inweunertal bedroog 1.193.348 in 2014. In deze provincie lig 'n waerelderfhoed, 't Woud van Białowieża.

## Zie ok
* Woiwodschap
Woiwodschap Lublin

**Woiwodschap Lublin** (Poôls:*Województwo lubelskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't oôssen van Poô'ln en den oôdstad is Lublin, helieknaemig an de naem van 't woiwodschap. 't Ei een oppervlak van 25.123 km² en 't inweunertal bedroog 2.147.746 in 2014.
Woiwodschap Pommer'n

**Woiwodschap Pommer'n** (Poôls: *Województwo pomorskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't noôrn van Poôl'n en den oôdstad is Gdańsk. 't Woiwodschap ei een oppervlakte van 18.310 km² en 't inweunertal bedroog 2.302.077 in 2014.
Woiwodschap Silezië

**Woiwodschap Silezië** (Poôls:*Województwo śląskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't zuden van Poôl'n en den oôdstad is Katowice. 't Woiwodschap ei een oppervlakte van 12.333 km² en 't inweunertal bedroog 4.593.358 in 2014.
Woiwodschap Subkarpaot'n

De **Subkarpaot'n** (Poôls:*Województwo podkarpackie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't zuudoôssen van Poôl'n en den oôdstad is Rzeszów. 't Woiwodschap ei een oppervlak van 17.846 km² en 't inweunertal bedroog 2.129.187 in 2014.

## Zie ok
* Woiwodschap
Woiwodschap Lubusz

**Lubusz** (Poôls:*województwo lubuskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't wessen van Poôl'n tehen Duutsland an en den oôdsteed'n zien Zielona Góra en Gorzów Wielkopolski. 't Woiwodschap ei een oppervlakte van 13.988 km² en 't inweunertal bedroog 1.020.307 in 2014.

## Zie ok
* Woiwodschap
Woiwodschap Łódź

**Woiwodschap Łódź** (Poôls:*Województwo łódzkie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't min'n van Poôl'n en den oôdstad is de helieknaemihe stad Łódź. 't Ei een oppervlak van 18.219 km² en 't inweunertal bedroog 2.504.136 in 2014.
Woiwodschap Ermland-Mazurië

**Ermland-Mazurië** (Poôls:*Województwo warmińsko-mazurskie*) is eên van de woiwodschapp'n van Poôl'n. 't Lig in 't noôrn van Poôl'n en den oôdstad is Olsztyn. 't Ei een oppervlak van 24.173 km² en 't inweunertal bedroog 1.443.967 in 2014. Mie een bevolkiengsdichteid van 60 mensen per km² is 't duns bevolkte woiwodschap van Poôl'n.

## Zie ok
* Woiwodschap
Anatidae

De **een'n, hanzen en zwaenen** (*Anatidae*) zien een femielje binn'n de orde Anseriformes of waeterveugels. 't Zien aollemille zwemveugels mie zwemvliezen en 'n platte snaevel. Den eksterhanze wor nie mi beschouwd as onderdeêl van de femielje Anatidae, mè in 'n eihen femielje, die van de Anseranatidae, eplekt. De beêsten uut de femielje Anatidae zien zwemveugels die aon ier an anepast zien deur zwemvliezen en waeterofstoôt'nde veêrn deur speciaole olies.

## Indeêlienge
Deur Madge en Burn worn de volhende onderfemieljes onderscheien:
* Anatinae (Hrondeleen'n en duukeen'n)
* Anserinae (Zwaenen en hanzen)
* Dendrocygninae (Boômeen'n of fluuteen'n)
* Merginae (Eidereen'n, zeê-een'n, zaegbekken e.a.)
* Oxyurinae (Stekelstaerteen'n)
* Plectropterinae (Spoôrwiekhanze)
* Stictonettinae (Stippeleend)
* Tadorninae ('Alfhanzen of berheendachtegen)
* Thalassorninae (Witrugeend)

Deur Livezey worn de volhende onderfemieljes onderscheien:
* Dendrocygninae (Boômeen'n incl. Thalassorninae)
* Anserinae (Zwaenen en hanzen)
* Stictonettinae (Stippeleend)
* Tadorninae ('Alfhanzen incl. Plectropterinae)
* Anatinae (bevat ok de Merginae, Oxyurinae en *[[Malacorhynchus]]*)
Kuuftinamoe

}

De **kuuftinamoe** (*Eudromia elegans*) is 'n veugel die a be'oôr toet de tinamoes (*Tinamiformes*). De kuuftinamoe leef in Arhentinië en Chili.

## Kenmerk'n
De kuuftinamoe is 'n middelhroôte tinamoe, dus 'n loôpveugel, die a 37 toet 41 cm lange wor. Ze wehen 400-800 g. Ie ei een lange, ni voôrn ebohen kuve en zen lief is licht- toet doenkerbruun mie zwarte streep'n en stippen. Op zen vleuhels ei 't een witte dwarsbandjes en onder zen oôhe een witte strepe. Zen poôten zien wittig en zen snaevel hries. In der leefhebied èn ze een hoeie schutkleure. Beie heslachen zien helieke.

## Hedrag en voekomm'n
Kuuftinamoes zien vrie schoeve veugels die an in kleine toet middelhroôte hroepjes op de hrassen en in bosachtehe hebied'n leven. Ze leven in Arhentinië en 't zuden van Chili. Ze kunn'n evon'n worn tot 'n oôgte van 2500 m.

## Eetn
De kuuftinamoe zen dieet besti uut zaeden, blaeren, fruit en insect'n, 't an ze vin'n op de hrond. Zelf wor de kuuftinamoe ok vaok bejohen deur de mens voe 't eetn.
Quebracho-tinamoe

}

De **Quebracho-tinamoe** (*Eudromia formosa*) is eên van de veugels uut de femielje van de tinamoes (*Tinamidae*). Deze tinamoe kom voe in droôhe bossen in tropische en subtropische rehio's toet 'n oôgte van 500 m. De soôrt leef in Paraguay en Noôrd-Arhentinië op 'n heschatte oppervlakte van zo'n 290.000 km². De naem wier de soôrt eheven deur Miguel Lillo.

## Kenmerk'n
De Quebracho-tinamoe is 'n middelhroôte tinamoe, 'n loôpveugel, en zo'n 39 cm hroôt. De bovenkant van zen lief is hriesbruun toet zwartig mie 'n bitje witte vlekken. Zen onderkant is bleek helig of wittig en zwaer zwart hestreept. Op zen oôd ei 't een 'n lange, dinne, zwarte kuve. Achter zen oôhen zit 'n doenkere strepe, van boven behrensd deur witte streep'n.
John Ray

**John Ray** (Black Notley, Braintree, Essex), 29 november 1627 – ok dirro, 17 jannewari 1705) was 'n Brits botaonicus die a belangrieke werk'n publiceern over plant'n, beêsten en natuurlijke theolohie.

## Leven
John Ray wier heboôrn as zeune van den durpssmid in Black Notley, Vereênigd Konienkriek. Ie hoeng studeern in Cambridge en haf di les in Hrieks en wiskunde. Ok publiceern die werk'n over beêsten, plant'n en natuurlijke theolohie. Ie zett'n ierbie belangrieke stapp'n ni de taxonomie in onder aore zen boek *Ornithologia* in 1676 over de veugels en in zen boek *Historia Plantarum* in 1686 over de plant'n.

Ray verwierp 't dichotome classificaotie-systeem en baseern dus zen classificaotie op baosis van hehevens, heliekenissen en verschill'n, die a 't een waernam. Ie was op deze meniere 'n tehenstander van 't rasjonalisme van de scholestiek en voe 't weetnschappelijk empirisme.

## Lienks nae buten
* Britannica
Abadi

De **Abadi** (Motu:Gabadi, Kabadi) is 'n taele en volk van ca. 4500 man dat a in onheveêr elf durpjes leef op Papoea Nieuw-Hunea, een stikje ten noôrdwessen van Port Moresby, ten noôrn van Galley Reach. De miste Abadi werk'n in Port Moresby en verkoôp'n di der opbriengsen uut de tuun.

De Abadi èn een hroôt deêl van der traditie be'ouwen, mè ze èn ok de beschikbaereid over vorzieniengen as has, waeter en elektriciteit. Vee Abadi haen ok ni schole, zelfs wè ni den universiteit.

## De taele
Der taele, ok Abadi enoemd, wier in 2003 bie een tellieng deur 2121 mensen esproken. Heschat wor dan der ok zo'n 4500 zien die an de taele spreek'n. Abadi wor esproken deur aolle leeftiedshroepen, mè vee jongern haen Tok Pisin of Iengels spreek'n. De indeêlieng van 't Abadi is as volgt:

* Austronesisch
* Malayo-Polynesisch
* Centraol-Oôstelijk
* Oôst-Malayo-Polynesisch
* Oceaonisch
* Westelijk Oceaonisch
* Papoea-Tip
* Perifere Papoea-Tip
* Centraol Papoea
* Westcentraol Papoea
* **Abadi**
Oôdstad

D'n ** 'oôdstad** van 'n land, provincie, staet of wat dan ok is bieni aoltied de belangriekste stad van wiruut a 't betreffende stik land wor bestierd. Op kleindere schaol wor vaok esprook'n over 'n oôdplekke. D'n oôdstad is bieni aoltied de hroste stad van 't betreffende hebied en ei 'n centraole functie. Oôdsteed'n èn, zeker in kleindere hebied'n, vaok dezelfde naem as 't bestierlijke hebied wir a 't in val. 

In sommihe lan'n is der spraeke van eihlijk meêrdere oôdsteed'n. Zo is in Bolivia d'n offisjele oôdstad Sucre, mè de reherieng zetel in La Paz, wat a ok de belangriekste stad is. In Zuud-Afrika is de wethevende, uutvoernde en rechterlijke macht verdeêld over de drie steed'n Kaopstad, Pretoria en Bloemfontein.

## Lieste mie oôdstadverplekkiengen
Ier een incomplete lieste mie oôdstadverplekkiengen:

* 2006: Palau - van Koror ni Melekeok
* 2005: Myanmar - van Rangoon ni Naypyidaw
* 1997: Kazachstan - van Alma-Ata ni Astana (Nur-Sultan)
* 1996: Tanzania - van Dar es Salaam ni Dodoma
* 1991: Niheria - van Lagos ni Abuja
* 1990: Duutsland - van Bonn trug ni Berlien
* 1983: Ivoôrkust - van Abidjan ni Yamoussoukro
* 1964: Brezilië - van Rio de Janeiro ni Brasilia
* ca. 1950: West-Duutsland - van West-Berlien ni Bonn
* 1946: Montenehro - van Cetinje ni Titograd
* 1923: Turkije - van Constantinopel ni Ankara
* 1917: Rusland - van Sint-Petersburg ni Moskou
* 1870: Itâlië - van Florence ni Rome
* 1868: Japan - van Kyoto ni Tokio
* 1864: Itâlië - van Turijn ni Florence
* 1834: Hriek'nland - van Nauplion ni Athene
* 1812: Finland - van Turku ni Helsinki
* 1808: Konienkriek 'Olland - van Den Aeg ni Utrecht en van Utrecht ni Amsterdam
* 1800: Vereênigde Staeten - van Philadelphia ni Washington D.C.
* 1596: Poôl'n - van Krakau ni Warschau
* ca 1580: Spanje - van Valladolid ni Madrid
* na 1066: Iengeland - van Winchester ni Lon'n
Riek (biologie)

Een **riek** in de biologie is 'n taxon, ok wè rang, in de classificaotie van de weetnschap. Der zien zes riek'n, mè vroeher wiern der mè drie onderscheien: de beêsten, plant'n en mineraolen. Tehenwoôrdig worn deze zes riek'n onderscheien:

* Riek van de beêsten 
* Riek van de plant'n 
* Riek van de schummels 
* Riek van de protissen 
* Riek van de bacteriën 
* Riek van de archeeën 

Ael soms wor der ok nog 'n riek van de virussen bie ereek'nd. Vadder is der in sommihe indeêliengen spraeke van drie superriek'n, die van de archeeën, de bacteriën en de eukaryoot'n.

## Indeêlieng
De indeêlienge van de orhanismes ni de meênienge van verschill'nde mensen ni helang de tied verstriek:

## Zie ook
* Taxonomie
Onderstamme (biologie)

Een **onderstamme** of **substamme** (Latiens: *subphylum*) is 'n taxon, ok wè rang, binn'n de taxonomie. De onderstamme zit herankeêrd tussen derboven een stamme en deronder een klasse. Nie aolle stamm'n zien verdeêld in substamm'n.

Voebeêl'n van onderstamm'n zien:
* Urochordata
* Cephalochordata
* Vertebrata

## Zie ok
* Taxonomie
Stamme (biologie)

Een **stamme** of **fylum** in de biologie (Latiens: *phylum*) is 'n taxon, ok wè rang, binn'n de taxonomie. In de vroehe taxonomie van Linnaeus waern der nog hin stamm'n, mè wiern de beêsten in zes verschill'nde klassen inedeêld: 
* Amphibia (Amfibieën)
* Aves (Veugels)
* Insecta (Insect'n)
* Mammalia (Zoogdieren)
* Pisces (Vissen)
* Vermes (de rest)

Noe worn in totaol zo'n 35 stamm'n onderscheien, wivan buvobbeld die van de Hemichordata, Mollusca, Placozoa en Xenoturbellida.

## Zie ok
* Taxonomie
Klasse (biologie)

Een **klasse** in de biologie is 'n rang ofwè taxon binn'n de taxonomie.

Voebeêl'n van klassen zien:
* Amfibieën (*Amphibia*)
* Reptielen (*Reptilia*)
* Veugels (*Aves*)
* Zoogdieren (*Mammalia*)

## Zie ok
* Taxonomie
Bessenpikkers en honiengjaehers

De **bessenpikkers en honiengjaehers** (*Melanocharitidae*) zien een kleine femielje uut de zangveugels die aon allaen voekomm'n in de bossen op Nieuw-Hunea. Voeheen wier de femielje inedeêld bie de femielje Dicaeidae.

## Kenmerk'n
De veugels uut de femielje Melanocharitidae zien middelhroôte veugels mie 'n vael hekleurd veêrnkleêd mie hries, bruun, wit en zwartig. De bessenpikkers èn wig van kortsnaevelihe honiengeters en de honiengjaehers liek'n op vaele honiengzuhers. Ze eetn fruit, insect'n en aore onhewurveln.

## Broeihedrag
De soôrten uut de Melanocharitidae leven mistal solitair of in paertjes. Over 't broeihedrag is weinig bekend; ze broeien in 't droôhe seizoen. Ze bouwen 'n komvurmig nist in een takkevurke wirin aon ze eên of twi eiers lène. 't Nist wor vastehouwen deur spinnewabben en versierd mie kosmossen.

## Indeêlieng
* **Melanocharis**
** Arfakbessenpikker (*Melanocharis arfakiana*)
** Hevlekte bessenpikker (*Melanocharis crassirostris*)
** Heêlpluumbessenpikker (*Melanocharis longicauda*)
** Zwarte bessenpikker (*Melanocharis nigra*)
** Hestreepte bessenpikker (*Melanocharis striativentris*)
** Versterbessenpikker (*Melanocharis versteri*)

* **Toxorhamphus**
** Hroene dwerghoniengjaeher (*Toxorhamphus iliolophus*)
** Heêlbuukhoniengjaeher (*Toxorhamphus novaeguineae*)
** Hrieskinhoniengjaeher (*Toxorhamphus poliopterus*)
** Hele dwerghoniengjaeher (*Toxorhamphus pygmaeum*)
Romaonse taelen

De **Romaonse taelen** zien een taelfemielje die aon esprook'n worn in vurral Zuud-Europa, Latijns- en Min'n-Amerika. Ze stamm'n of van 't Latiens en èn vee kunsttaelen, zoas Ido, Esperanto en Interlingua, beïnvloed.

## [[Italo-Westelijke taelen]]: Westelijk

### Gallo-Iberisch
#### Gallo-Romaons
* **Gallo-Rhaetisch**

** **Langue d'oïl**
** Langues d'oïl
*** Waols
*** Picardisch
*** Gallo
*** Oudfrans mie 't Frans ("français") as standardvurm
*** Champenois
*** Bourhondisch
*** Lothaoriengs
**** Gaumais
*** Poitevin
*** Saintongais
*** Franc-comtois
*** Normandisch
**** Jèrriais
**** Dgèrnésiais
**** Anglo-Normandisch (uutesturven)

** **Langue d'Oc**
*** Provençaols
*** Gascons
*** Languedocien
*** Limousiens
*** Vivaro-alpin
*** Auvergnat
** **[[Francoprovençal]]** 

* **[[Reto-Romaonse taelen|Reto-Romaons]]**
** Friulisch
** Ladinisch
** Reto-Romaons

* **[[Gallo-Italiaonse taelen|Gallo-Italiaons]]**
** Piëmontisch
** Lihurisch
*** Monehaskisch
** Lombardisch
** Emilio-Romagnolo
** Venetiaons

#### Romaons-Iberisch
* **West-Iberisch**

* *Castiliaons*
** Spaons (Castiliaons) 
** Ladino (Judeo-Spaons)
** Extremaduriaons

* *Portuhees-Halicisch* 
** Portuhees
*** Judeo-Portuhees
** Halicisch
*** Eonaviegan
** Fala

* *Asturisch-Leonnees*
** Leonnees
** Asturisch
** Mirandees

* **Oôst-Iberisch**
** Catalaons

* **Occitaons**
** Gascons
*** Aranees
** Limousiens
** Auvernhat
** Languedocien
** Vivaro-alpin
** Provençaols
*** Niçard

### Pyrenees-Mozaraobische hroep
#### Pyrenees
* Arahonnees

#### Mozaraobisch
* Mozaraobisch (uutesturven in de 15e eêuwe)

## Italo-Westelijke Taelen: Italo-Dalmatisch
* Italiaons
* Napolitaons 
* Dalmatisch (uutesturven)
* Istriotisch
* Siciliaons

## Italo-Westelijke Taelen: Zudelijk
### Corsicaons
* Corsicaons

### Sardiens
* Sardiens
** Sassarese
** Gallurese 
** Campidanese
** Logudorese

## [[Oôstelijk Romaonse taelen]]: Oôstelijk
* Roemeens
* Meglena-Roemeens
* Aroemeens
* Istro-Roemeens

## Zie ok
* Lieste van taelen
Andamanse taelen

De **Andamanse taelen** zien 'n kleine taelfemielje van verwante taelen die aon deur de oerbevolkienge van de Andaman-eilan'n worn esprook'n. De taelen be'oôrn toet de ouste taelen van Zuud-Azië en zien warschijnlijk mie hin ienkele aore taelfemielje verwant.

## Indeêlienge
De Andamanse taelfemielje besti uut 13 taelen, wivan an der sins de koloniserieng nehene zien uutesturven. Noe zien der nog zo'n 500 mensen die an 'n Andamanse taele praot'n. De Andamanse taelen worn as volgt inedeêld:

* Andamanse taelen
** **Hroôt-Andamans**
*** Noôrdelijk
**** Aka-Bo †, Aka-Jeru (24 sprekers), Aka-Kora †, Aka-Cari †
*** Zudelijk
**** Aka-Bea †, Akar-Bale †
*** Centraol
**** Aka-Kede †, Aka-Kol †, Oko-Juwoi †, A-Pucikwar †

** **Klein-Andamans**
*** Önge (96 sprekers in 1997), Jarawa (pm. 200 sprekers), Sentinel

## Zie ok
*Lieste van taelen
Kleine tinamoe

}

De **kleine tinamoe** (*Crypturellus soui*) is 'n veugel uut de orde van de tinamoes (*Tinamiformes*). De veugel leef van 't zuden van Mexico toet Panama toet Zuud-Amerika ni Colombia, Venezuela, de Huyana's, Ecuador, Peru, Noôrd-Bolivia en 'n hroôt stik van Brezilië.

## Habitat
De kleine tinamoe leef in vochtihe bossen op 'n oôgte van 2000 meter en in aore dich behroeide habitats wir a 't dampig en vochtig is. De kleine tinamoe wor nie vaok eziene omda 't een dicht in de onderbehroeiieng leef in de doenkere bossen, vliehen doe 't een nie. De tinamoe kan worn ondekt deur of en toe een langzaem fluit'nde roep. Dit heluud wor deur beie heslachen eroop'n. Ze eetn beiers, insect'n en zaeden.

## Kenmerk'n
De kleine tinamoe weeg circa 220 hram en wor 22 toet 24 cm lange. Ie leef solitair en terugetrokk'n, en liek op veugels as kwartels, mè is der nie an verwant. De veugel ei 'n onhebandeerd ehaol bruun veêrnkleêd, wat a hries wor op zen kop en een wittere kele. De buuk is kaneelachtig bruun. De poôten zien hriezig, olief of wittig.

## Zie ok
* Tinamoes
Kaketoes

De **kaketoes** zien een veugelfemielje binn'n de papegaoiachtegen (*Psittaciformes*) van onheveêr 20 soôrten veugels. Ze komm'n allaen voe op Australië, Indonesië, Nieuw-Hunea en ienkele omlihhende eilan'n. De naem kom van 't Maleise woôrd *kakaktua* (*kakak* is zus en *tua* oud), wat a ouwere zus beteêken.

## Kenmerk'n
Kaketoes èn net as aolle aore papegaoien 'n kromme snaevel en poôten mie twi teên'n ni voôrn en twi ni achter. Aolle kaketoes èn een kuve en hin felle kleurn, mè ze zien bieni aollemille wit of zwart. In de lèste twi kenmerk'n onderscheien ze der eihen van de papegaoien. Ok zien kaketoes hemiddeld hrotter.

## Indeêlieng
* Onderfemielje Microglossinae
** Zwarte kaketoe (*Probosciger aterrimus*)

* Onderfemielje Calyptorhynchinae
** Roôdstaertraefkaketoe (*Calyptorhynchus banksii*)
** Witoôrraefkaketoe (*Calyptorhynchus baudinii*)
** Heêloôgraefkaketoe (*Calyptorhynchus funereus*)
** Brune raefkaketoe (*Calyptorhynchus lathami*)
** Dunsnaevelraefkaketoe (*Calyptorhynchus latirostris*)

* Onderfemielje Cacatuinae
** Witt'n kaketoe (*Cacatua alba*)
** Ducorps' kaketoe (*Cacatua ducorpsii*)
** Hroôte heêlkuufkaketoe (*Cacatua galerita*)
** Goffins kaketoe (*Cacatua goffini*)
** Filepijnse kaketoe (*Cacatua haematuropygia*) 
** Incakaketoe (*Cacatua leadbeateri*)
** Molukk'nkaketoe (*Cacatua moluccensis*)
** Blauwoôgkaketoe (*Cacatua ophthalmica*)
** Oôstelijke langsnaevelkaketoe (*Cacatua pastinator*)
** Naektoôgkaketoe (*Cacatua sanguinea*)
** Kleine heêlkuufkaketoe (*Cacatua sulphurea*)
** Langsnaevelkaketoe (*Cacatua tenuirostris*)
** 'Elmkaketoe (*Callocephalon fimbriatum*)
** Roze kaketoe (*Eolophus roseicapilla*)

* Onderfemielje Nymphicinae
** Valkparkiete (*Nymphicus hollandicus*)
Orde (biologie)

Een **orde** in de biologie is 'n rang of taxon binn'n de taxonomie. De orde sti qua rankeêrieng onder de superorde en boven de onderorde ofwè suborde.

Voebeêl'n van een orde:
* Psittaciformes
* Tinamiformes
* Passeriformes
* Struthioniformes

## Zie ok
* Taxonomie
Turkse tortel

}

thumb|''Streptopelia decaocto''

De **Turkse tortel** (*Streptopelia decaocto*) is een duve uut de de femielje van de duven en tortelduven (*Columbidae*). De Turkse tortel kom op 't moment voe in Europa, 'n hroôt deêl van Azië, Marokko, Tunesië, de VS en stikk'n van de Caraïben.

## Voekomm'n
Voe 1950 kwam de Turkse tortel bieni nie voe in Nederland, mè deze veugel ei zen eihen vanuut de Balkan over ael Europa verspreid. In 1949 wier 't eêste broedheval erehistreerd en sinsdien ei de veugel een hestaehen opmars emikt. De veugel is 'n cultuurvolher en leef vaok in tuun'n. Sins 1980 neem de soôrt of in antal.

## Kenmerk'n
De Turkse tortel is 'n bieni aelemille hrieze veugel die a onheveêr 29-32 cm lange wor. Ie ei een zwart-wit streepje in zen nikke. Zen staert is van onder voe den 'elt wit. De veugel eet vurnaemelijk kleine vruchen, torretjes, rupsen en zaeden. Ze zien ok op veugeluusjes te ziene.

## Broeien
De Turkse tortel bouw een simpel nist van losse takjes die aon een platje vurm'n. Ierin worn twi eiers eleid. Ze broeien in aolle maen'n van 't jaer; 't ei wor in 14 toet 18 daehen uutebroeid en de jongen vliehen nae 15 toet 19 daehen uut. Zie èn nog gin zwarte rienge.

## Zie ok
* Kaerte mie waernemiengen van de Turkse tortel
Polynesië

**Polynesië** (πολυ *vee* en νησος *eiland*, vele eilan'n) is neffen Melanesië en Micronesië eên van de drie eilan'nhroep'n in de Hroôte Oceaon die an saemen Oceanië vurmen. Onder Polynesië vall'n meer as 1000 eilan'n. Polynesië vurm ruwwig 'n driehoek van Nieuw-Zeêland ni Hawaï ni Paeseiland en wee trug. De totaole landoppervlakte besli 294.000 km² en 't waeteroppervlak meer as 50 miljoen km².

## Eilan'n
De volhende eilan'n of eilan'nhroep'n vall'n onder Polynesië:
Gewurvelde beêsten

De **gewurvelde beêsten** (*Vertebrata*) zien een onderstamme van de chordabeêsten (*Chordata*). De beêsten van de Vertebrata èn hemeênschappelijk dan ze aollemille ruhhewervels ène. Mie uutzonderieng van de lampreien èn ze ok aollemille kaek'n.

## Taxonomie
** Onderstamme **Vertebrata** (Hewurveln)
*** Infrastamme Kaekloôzen (*Agnatha*)
**** Klasse Sliemprikken (*Myxini*)
**** Klasse Conodonta
**** Klasse Cephalaspidomorphi
***** Hyperoartia
*** Infrastamme Gekaekten
*** Klasse Kraekbeênvissen (*Chondrichthyes*)
*** Superklasse Beênvissen (*Osteichthyes*)
**** Klasse Straelvinnigen (*Actinopterygii*)
**** Klasse Kwastvinnigen (*Sarcopterygii*)
*** Superklasse Vierpoôters (*Tetrapoda*)
**** Klasse Amfibieën (*Amphibia*)
**** Claode Amniota
***** Anapsied'n (*Anapsida*)
****** Orde Schilpadd'n (*Testudines*)
***** Diapsied'n (*Diapsida*)
****** Archosauriërs (*Archosauria*)
******* Orde Krokodill'n (*Crocodilia*)
******* Orde Dinosaurussen (*Dinosauria*)
******* Orde Pterosauriërs (*Pterosauria*)
****** Lepidosauriërs (*Lepidosauria*)
***** Synapsida
****** Zoogdieren (*Mammalia*)
Bladveugels

De **bladveugels** (*Chloropseidae*) zien een kleine femielje veugels uut de orde van de zangveugels (*Passeriformes*). De veugels leven in India, Sri Lanka en Zuudoôst-Azië. De bladveugels be'oôrn aollemille toet 't heslacht *Chloropsis*. Vroeher wiern ok de iora's derbie evoegd, mè deze worn noe in de aparte femielje Irenidae eplekt.

## Kenmerk'n
Bladveugels zien sexueel dimorf, wat a beteêken dan ventjes en wuufjes verschill'nd in uterlijk zien. De ventjes zien 'elder 'ekleurd, vaok in hroen en heêl, en mistal mie zwart en blauw op der kele. De vrouwtjes zien saoi bruun. Der tonge is anepast an 't eetn van nectar.

## Hedrag
Bladveugels leven in de boômen en struken in aoltied hroene woud'n behalve, mie uutzonderieng van de goudvoôroôdbladveugel, die a in moessonwouden leef. Bladveugels komm'n voe tot op 'n oôgte van 2500 meter. De nissen zien oop'n kommetjes, mistal omhord mie spinnewebb'n. De wuufjes lèn twi of drie roôzihe eiers mie rooie en pèse stippels en lijntjes.

## Taxonomie
* Femielje: **Chloropseidae**
** Heêlvleuhelbladveugel (*Chloropsis flavipennis*)
** Palawanbladveugel (*Chloropsis palawanensis*)
** Diksnaevelbladveugel (*Chloropsis sonnerati*)
** Blauwbaerdbladveugel (*Chloropsis cyanopogon*)
** Blauwvleuhelbladveugel (*Chloropsis cochinchinensis*)
*** Jerdon's bladveugel (*Chloropsis (cochinchinensis) jerdoni*)
*** Borneose bladveugel (*Chloropsis (cochinchinensis) kinabaluensis*)
** Goudvoôroôdbladveugel (*Chloropsis aurifrons*)
*** Sumatraonse bladveugel (*Chloropsis (aurifrons) media*)
** Hardwicks bladveugel (*Chloropsis hardwickii*)
** Blauwmaskerbladveugel (*Chloropsis venusta*)
Bosruter

}

De **bosruter** (*Tringa glareola*) is een steltloôper uut de femielje van de snipachtegen (*Scolopacidae*). De bosruter kom voe in Europa, Afrika, Azië en Australië. De soôrt is ok vrie alhemeên in Nederland in moerassihe hebied'n. De soôrt trek ni Afrika en Zuud-Azië, vurral India.

De bosruter broei op de hrond in natte veenhron'n mie af en toe wat struken en kleine bompjes. In 1939 wier in Nederland in Drenthe 't leste broedheval van de bosruter vastesteld.

## Kenmerk'n
De bosruter is een kleine waedveugel mie 'n korte zwarte snaevel, 'n brune rik mie wat witte veerran'n, een hriezihe bost en een witte buuk. De poôten zien helig. Heliekende soôrten zien 't withat en de Amerikaonse bosruter. De bosruter is kleiner dan 't withat en ok bruun op zen rik in plekke van zwart. Den Amerikaonse bosruter kom praktisch nie in 't leefhebied van de bosruter voe.

## Lienks nae buten
* Recente waernemiengen
Slobeend

}

De **slobeend** (*Anas clypeata*) is een eend uut de femielje van de een'n, hanzen en zwaenen (*Anatidae*). De slobeend kom biena over ael de waereld voe, mie uutzonderienge van bieni ael Zuud-Amerika, Antartica, Indonesië, Madahaskar en Hroenland.

## Kenmerk'n
De heslachen van de slobeend bin verschill'nd in uterlijk. 't Ventje ei een hroene kop, een zwarte snaevel, rik, staert en stuut, een roestrooie buuk en flank'n en een blauwe vleuhelboeg. 't Wuufje is aelemille bruun, mie ok een blauwe vleuhelboeg. Kenmerkend voe beie heslachen is de hroôte lepelsnaevel. Vanwehe de onmiskenbaere snaevel bin der hin heliekende soôrten.
Boômklevers

De **boômklevers** zien een femielje uut de zangveugels (*Passeriformes*).

## Taxonomie
***Femielje: Sittidae**
**Heslacht: *[[Neositta]]*
***Australische boomloper (*Neositta chrysoptera*)
***Zwart-roze boômloôper (*Neositta miranda*)
***Papoea-boômloôper (*Neositta papuensis*)

**Heslacht: *[[Sitta (heslacht)|Sitta]]*
***Zwartbuukboômklever (*Sitta azurea*)
***Canadese boômklever (*Sitta canadensis*)
***Witbostboômklever (*Sitta carolinensis*)
***Kashmirboômklever (*Sitta cashmirensis*)
***Brune boômklever (*Sitta castanea*)
***Boômklever (*Sitta europaea*)
***Prachtboômklever (*Sitta formosa*)
***Pluuskapboômklever (*Sitta frontalis*)
***Witstaertboômklever (*Sitta himalayensis*)
***Turkse boômklever (*Sitta krueperi*)
***Alheriense boômklever (*Sitta ledanti*)
***Witwangboômklever (*Sitta leucopsis*)
***Reuzenboômklever (*Sitta magna*)
***Kastanjebuukboômklever (*Sitta nagaensis*)
***Rotsklever (*Sitta neumayer*)
***Filepijnse boômklever (*Sitta oenochlamys*)
***Bruunkopboômklever (*Sitta pusilla*)
***Dwergboômklever (*Sitta pygmaea*)
***Heêlsnaevelboômklever (*Sitta solangiae*)
***Hroôte rotsklever (*Sitta tephronota*)
***Witbrauwboômklever (*Sitta victoriae*)
***Chinese boômklever (*Sitta villosa*)
***Corsicaonse boômklever (*Sitta whiteheadi*)
***Yunnanboômklever (*Sitta yunnanensis*)

**Heslacht: *[[Tichodroma]]*
***Rotskruper (*Tichodroma muraria*)
Struusveugel

}

De **struusveugel** (*Struthio camelus*) is eên van de twi soôrten uut de femielje van de struusveugels (*Struthionidae*). De struusveugel leef op droôg hosland en woestijnachtehe hebied'n in Afrika. 't Is de hroste nog levende veugelsoôrt.

## Kenmerk'n
De struusveugel wor hemiddeld zo'n 2,5 meter lange en kan nie vliehen. Ie ei hroôte en sterke poôten wimie a 't een ard kan trapp'n en kan renn'n toet 60 km/u, wat a 't een een alf ure volouw. Ie verdedig zen eihen dan ok tehen hroôte katachtehen deur ard wig te loôpen of te trapp'n. De heslachen zien uterlijk verschill'nd. 't Ventje is zwart mie een witte staert, 't wuufje is bruun. Struusveugel èn een vreêt hoed hezichsvermohen.

## Hedrag
Struusveugels zien nomadische veugels en hoed anepast an 't leven in de woestijn; ze kunn'n lange zonder waeter. Ze komm'n onder aore an waeter deur dit op te neem'n uut de plant'n die aon ze eetn. Neffen plant'n eetn ze ok kleine hewurvelde beêsten.
### Broedhedrag
Struusveugel vurmen pèrn, mè 't ventje pèr mie verschill'nde (3 toet 5) wuufjes. Deze lèn der eiers in een hemeênschappelijke nistkule, wiruut a 't dominante wuufje mistal ienkele eiers (die van der rivaol'n) verwijder. Bie de balts verlei 't ventje de wuufjes deur te hen zitt'n op de hrond en mie zen vleuhelpluum'n te zwaoien. Beie ouwers zurhen voe de jonge.
Bonte piet

}

De **bonte piet** (*Haematopus ostralegus*) is een veugel uut de femielje van de zeêlieven (*Haematopodidae*). De bonte piet kom voe in bieni ael Europa toet Centraol-Azië en overwinter zudelijk toet Afrika en India. De bonte piet kom vurral voe an de kuste, in riviermondiengen en slikveln. Ie is soms echter ok op heidehron'n en weilan'n te vin'n.

## Kenmerk'n
Vanwehe zen contrastreêrnde en opvall'nde kleurn is de bonte piet 'n opvall'nde veugel, mè as eêssen val vaok zen roep op. De bonte piet wor 39 toet 44 cm, ei een zwartwit veêrnkleêd, een roôd oôhe, oôhrand, snaevel en poôten. In winterkleêd èn de adulte veugels een witt'n keêlband. Juveniele veugels èn bruunzwarte bovendeêl'n en 'n bleêkoranjen snaevel mie een zwarte punte. De onderdeêln zien wit.

## Hedrag
De bonte piet is 'n vreêt luudruchtihe veugel die a buten de broeitied vaok in hroôte hroep'n leef. In 't voejaer vurmen de mannelijke veugels baltshroep'n wibie aon de ventjes aldeur roep'nd voroverhebohen mie oop'n snaevel ni de hrond wiezend op mekaore toeloôp'n. In de rest van 't jaer leef de veugel sollitair. Sommihe veugels trokk'n, aore zien standveugels. In de broedtied leven ze in pèrn.

## Eetn
Bonte piet'n eetn aollerlei weekdiern, zoas zeêslekken, mossels, kokkels, wurmen mè ok krabb'n. Mie behulp van der snaevel opern ze de schelp'n. Bie 't foeraheern steekn ze der snaevel in de slik of aeln ze der proôie van de steên'n of rotsen of.

## Broeien
Bonte piet'n vurmen pèrtjes in de lente en de zeumer. Ze nesteln in een ondiep kuultje op de hrond; in weilan'n, op zand- of hrind-boôiem. In steed'n wor soms op platte daek'n ebroeid. Ze lèn 3 toet 4 eiers, die aon deur beie ouwers worn bebroeid. Ze broeien vurral in kusthebied'n, mè ok vadder in 't binn'nland en lanks riviern.

## Roep
De bonte piet roep 'n kort *piek-piek* of *tepiet*. Tiedens de balts op de hrond is 'n serie trill'nde toôn'n te oôrn die aon oploôp'n in snel'eid.

## Lienks nae buten
* Kaerte mie waernemiengen
Landplant'n

De **landplant'n** (*Embryophyta*) zien een hroep plant'n. Kenmerk'nd voe deze hroep plant'n is dan ze uuthroeien uut iets dat a kan worn eziene as een embryo. Een aore naem voe deze hroep is *Cormophyta*. Aolle plant'n uut de stamme Embryophyta zien eukaryoot'n die aon uut meêrdere cell'n bestaene. Ze komm'n an der energie deur fotosynthese, oewel an der een pèr uutzonderiengen zien.

## Indeêlieng
* **Landplant'n**
** Anthocerotophyta
** Mossen (*Bryophyta*)
** Levermossen (*Marchantiophyta*)
** Vaetplant'n
Alherije

**Alherije** (Araobisch: الجزائر, Al-Jazā'ir, Berbers: ) is 'n land in 't noôrn van Afrika 't a hrens an Marokko en Tunesië.

## Groôste steên
El Salvador

**El Salvador** is een land in Centraol-Amerika en 't a hrens an de lan'n Guatemala en Honduras en an den Hroôte Oceaon. Den 'oôdstad is San Salvador.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo
* World Meteo. Org.
Honduras

**Honduras** is 'n land in Centraol-Amerika 't a hrens an de lan'n Guatemala, Nicaragua en El Salvador. Vadder hrens 't et in 't noôrn an de Caribische Zeê, in 't zuden an de Holf van Fonseca en an de Hroôte Oceaon. Den oôdstad is Tegucigalpa.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo 
* World Meteo. Org.
Myanmar

**Myanmar** is 'n land in Azië 't a hrens an de lan'n Bangladesh, India, China, Laos en Thailand. Vadder hrens 't et an de Indischen Oceaon. D'r binne 51 toet 55 meljoen inweuners (2023/4).

Toet 1989 eêt'n 't land Birma, mè dit wier deur 't miletaire regiem offisjeel veranderd in Myanmar. Den oôdstad is Naypyidaw; de ouwe oôdstad Rangoon ot noh steêds deur sommihe lan'n arkend as oôdstad, wironger deur Belhië en de VS. Op 3 meie 2008 trok de tropische cycloon Narhis over Myanmar. Op 6 meie wor bekend dan der a 22.000 dooie zien evalln. Op 13 mei sprak het Internationale Rooie Kruus van een dodental tussen de 68.833 en 127.990. 

't Land is een dictatuur in wor 'ereert deu een militaire junta, al kom ter de leste jearen wa verbetering in.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo 
* World Meteo. Org.
* Historiek
Thailand

**Thailand** is een land in Zuudoôst-Azië 't a in 't oôssen hrens an Laos en Cambodja, in 't zuden an Maleisië en in 't wessen an Myanmar. Vadder hrens 't et in 't zuudoôssen an den Holf van Thailand. Den oôdstad is Bangkok.

## Lienks nae buten
* Landenweb
* Britannica
* World Factbook
* City Population
* AlleCijfers
* Klimaatinfo 
* World Meteo. Org.
Fezante

}

De **fezante** (*Phasianus colchicus*) is een veugel uut de femielje van de fezant'n (*Phasianidae*). De fezante kom voe op landbouwhrond, in bossen en moerassen in Europa via Azië toet in China en is ok eïntroduceerd in stikk'n van Noôrd-Amerika en Oceanië. Oôrsproenkelijk kom de veugel uut Azië.

## Kenmerk'n
De mannelijke fezante wor zo'n 70 toet 90 cm en is 'n opvall'nde veugel. Ie is overwehend roôdbruun mie een zwarte schubbieng op zen buuk, de staert is ebandeerd. De kop is blauwhroen mie een hroôte roôie lelle voe zen oôhen. Vadder ei 't een 'n witt'n 'alsband en een helihe kromme snaevel. 't Wuufje is onopvall'nd lichbruun mie een doenkere teêkenienge en ei een kortere staert dan 't ventje. De kukens zien lichbruun mie 'n zwarte strepieng. Een heliekende veugel is de petrieze (*Perdix perdix*).

## Hedrag
De fezante is een hrondveugel die an in nie-stedelijke hebied'n leef wir a vee beschuttieng is in de vurm van hewassen, hos, aehen en bossen. Ze briengen 't hroste deêl van der leven deur op de hrond op zoek ni eetn, mè ze slaepen wè in de boômen. Ze eetn zaeden, beiers, hraen'n, mè ok wurmen en aore onhewurveln.
### Broedhedrag
Fezanten leven 't hroste deêl van 't jaer in kleine hroepjes, en vurmen in de broedtied pèrtjes of een harem, wivan aon de wuufjes nae epèrd te ène zelfstandig hun broeien. Ze broeien in een uutekrauwd kuletje, hoed verstopt in de behroeiieng. Der worn toet 15 eiers eleid die an deur 't wuufje worn uutebroeid. Nae vier week'n te èn ebroeid komm'n de eiers uut. De kukens bluven nog twi week'n bie der moeder.