open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè

Èyí ni orin tí orílẹ̀-ède kan máa ń kọ nígbà tí wọ́n bá ń ṣe ayẹyẹ. Wọ́n máa ń kọ ọ́ tí olórí orílẹ̀-èdè mìíràn bá wá bẹ̀ wọ́n wò. Wọ́n máa ń kọ ọ́ níbi tí àwọn ènìyàn bá pé jọ sí tàbí ibi òṣèlú tó bá ṣe pàtàkì. Ẹnìkan lè dá a kọ fún gbogbo ènìyàn tàbí kí gbogbo ènìyàn kópa nínu kíkọ rẹ̀. 
	
Ọ̀rọ̀ inú orin yìí máa ń yin orílẹ̀-èdè àti àwọn ènìyàn tí ó wà nínú rẹ̀. Orin yìí máa n sábàá sọ àwọn ohun ribiribi tí ilẹ̀ kan ti gbé ṣe. Bouget de I’Isle ni ó kọ orin ti ilẹ̀ Faranse ní àsìkò ogun ní 1792. Francis Scott Key ni o kọ ti ilẹ̀ Àmẹ́rìkà ní 1814. A kò mọ ẹni tí ó kọ ‘God save the Queen’ ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ṣùgbọ́n 1745 ni wọ́n kọ́kọ́ kọ ọ́. ‘Arise, O Compatriots’ ni ó bẹ̀rẹ̀ orin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí a ń lò lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí.

## Itokasi


Ẹ̀ka:àwọn orin-ìyìn
Thomas Hardy

A bí **Thomas Hardy** (2 June 1840 – 11 January 1928) ní 1840. Ó kú ní 1928. Ó máa ń kọ ìtàn-àròsọ àti ewì. Ọmọ ìlú Dorset ni. Kòlà-kò-ṣagbe sì ni pẹ̀lú. Ó ti di ‘architect’ kí ó tó di 1873. Ó fi iṣẹ́ yìí sílẹ̀ láti máa kọ ìwé. Ó gbà pé akéwì ni òun. Ó kọ tó ẹgbẹ́rún ewì irú èyí tí a máa ń pè ní ‘short lyrics’. Ewì rẹ̀ máa ń kún fún òótọ́ ó sì máa ń mú ènìyàn lára.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Tunisia

**Tùnísíà** (  or  ;  **' ), lonibise bi **Orile-ede Olómìnira ara Tùnísíà** ( **' ), ni orile-ede  apaariwajulo ni Áfríkà. O je orile-ede Maghreb kan, be si ni o ni bode mo Àlgéríà ni iwoorun, Libya ni guusuilaorun, ati Omiokun Mediterraneani si ariwa ati ilaorun. Aala re je , pelu idiyele alabugbe to je egbegberun 10.4. Oruko re wa lati inu oruko oluilu re Tunis to budo si ariwa-ilaorun.

Tunisia je orile-ede to kerejulo to budo si eba oke Atlas. Guusu orile-ede na je kiki aginju Sahara, pelu eyi to to je kiki ile olora ati eti okun . Awon mejeji ko ipa pataki igba atijo, akoko pelu ilu Carthage awon Punic, leyin re bi igberiko ile Romu ni Africa, to gbajumo bi "apere onje /bread basket" ile Romu. Leyin re, Tunisia bo so wo awon Vandals ni orundun 5k LK, awon Byzantine ni orundun 6k, ati awon Arabu ni orundun 8k. Labe Ileobaluaye Ottomani, Tunisia je mimo bi "Iluoba Tunis/Regency of Tunis". O bo sowo ibiabo Fransi ni 1881. Leyin ominira ni 1956 orile-ede na di "Ileoba Tunisia" leyin ijoba Lamine Bey ati Iran-oba Husainid. Pelu ifilole Orile-ede Olominira ara Tunisia ni July 25, 1957, olori aseolorile-ede Habib Bourguiba di aare akoko.

## Akiyesi

## Itokasi
Pakístàn

**Pakístàn** ( tabi ; ) (), lonibise bi **Órílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Pakístàn** () je orile-ede kan ni Guusu Asia. O ni ile etiomi to to  leba Omiokun Arabia ati Omiala Oman ni guusu, be sini o ni bode mo Afghanistan ati Iran ni iwoorun, India ni ilaorun ati Shaina ni ookan ni ariwailaorun. Bakanna Tajikistan na sunmo Pakistan sugbon aaye Odede Wakhan tinrin pin won soto. Letanletan o budo si ipo larin awon agbegbe pataki Guusu Asia, Alaarin Asia ati Ibiarin Ilaorun.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Ásíà
Burkina Faso

**Bùrkínà Fasò** (  ; ) –  bakanna ní kúkurú bi **Burkina** – je orile-ede àdèmọ́àrinlẹ̀ ní Ìwò-orùn Afrika. Àwon orílé-èdè méfà lóyí ká: Mali ni àríwá, Niger ni ìlàorùn, Benin ni gúúsù ìlà-orùn, Togo ati Ghana ni gúúsù, ati Côte d'Ivoire ni gúúsù-ìwòorùn. Olú-ìlú rè ni Ouagadougou.

Ìtóbi rè je  Pèlú àwon alabugbe to poju 15,757,000 lo. Télètélè Orúko rè ni **Órílé-èdè Olómìnira Upper Volta** (*Republic of Upper Volta*), o je [./Https://www.google.com/url%3Fsa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Geographical_renaming&ved=2ahUKEwigneX20rKRAxUeUkEAHZ7UE-QQFnoECFQQAQ&usg=AOvVaw1SPI3daFcCClPjVFb6Ad6G títún-solórúko] si **Burkina Faso** ni ojo 4 Osu Kejo 1984, latowo Aare Thomas Sankara, to tumosi "ile awon eniyan anaro" ("the land of upright people") ni awon ede Mòoré ati Dioula, ti won je ede abinibi pataki nibe. "Burkina" le je, "awon eniyan olododo", lede Mòoré, ati "Faso" tumosi "ile baba eni" lede Dioula. Awon to bugbe si Burkina Faso unje pipe ni *Burkinabè* ( ).

Awon eniyan tedo si Burkina Faso larin odun 14,000 and 5000 SK latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe. Abule oko bere nibe larin odun 3600 and 2600 SK. Ibi to unje arin gbongan Burkina Faso loni nigbana je kiki awon ileoba Mossi. Awon Ileoba Mossi wonyi di ibiabo Fransi ni 1896. Leyin ti o gba ilominira latowo Fransi ni 1960, orile-ede na ri iru orisirisi ijoba ko to di eyi to wa loni, orile-ede olominira oniaare die. Aare re lowo ni Blaise Compaoré. 

O je omo-egbe Ìṣọ̀kan Áfríkà, Agbajo awon Orile-ede Saheli ati Sahara, La Francophonie, Agbajo Ifowosowopo Onimale ati Agbajo Olokowo awon Orile-ede Iwoorun Afrika.

## Ìtàn

### Ìtàn kùtùkùtù
Ibi-ile ti a mo loni bi Burkina Faso t je titedo kutukutu, larin odun 14,000 ati 5000 SK, latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe, ti awon ohun amulo won bi ihale, igbele ati oriofa won je wiwari ni 1973 latowo Simran Nijjar. Awon abule pelu awon adako bere ni arin odun 3600 ati 2600 SK. Lori bi awon ipele awon agbe se ri, o da bi pe awon abule na je adurotitisi. Ilo irin, iseamo ati okuta didan gbera larin odun 1500 ati 1000 SK.

Aloku awon Dogo wa kakiri ni Burkina Faso ni awon agbegbe ariwa ati ariwaiwoorun. Nigbakan larin orundun kedogun ati kerindinlogun, awon Dogo kuro ni agbegbe yi lati lo budo si etioke Bandiagara. Nibo miran, awon aloku ogiri giga wa ni guusuiwoorun Burkina Faso (ati ni Côte d'Ivoire), sugbon awon ti won ko won ko ti je didamo.

Loropeni ni okuta aye atijo to nibasepo mo owo wura. Ibe ni Ibi Oso Agbaye akoko ti orile-ede Burkina Faso wa. 

Arin gbongan apa Burkina Faso ni opo awon ileoba Mossi, awon to lagbara julo ninu won ni ti Wagadogo (Ouagadougou) ati Yatenga. Awon ileoba wonyi je didasile ni ibere orundun ikerindinlogun latowo awon ajagun.

### Láti ilẹ̀àmúsìn dé ìlómìnira

### Bùrkínà Fasò

## Ìṣèlú

## Àwọn agbègbè, ìgbèríko àti ìpínapá

## Ológun, ọlọ́pàá àtí alábòò

## Oríilẹ̀yíyà àti ojúọjọ́

## Òkòwò

## Ẹ̀yàìlú

## Àṣà

## Ẹ̀kọ́

## Itokasi
Ìbẹ́pẹ

**I**̀bẹ́pẹ (/pəˈpaɪə/ or US /pəˈpɑːjə/) (from Carib via Spanish), **papaw,** (/pəˈpɔː/) tabi **pawpaw** (/ˈpɔːˌpɔː/) jẹ́ èso irúgbìn***Carica papaya***, tí ó sì jẹ́ méjìlélógún àwọn ẹ̀yà ìdílé *Carica* ti ẹbí irúgbin Caricaceae.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Fred Hampton

**Fred Hampton** (August 30, 1948 &ndash; December 4, 1969) je omo ile Amerika ati igbakeji alaga egbe oloselu Black Panther Party ni ipinle Illinois.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn alákitiyan ará Amẹ́ríkà
Huey P. Newton

thumb|right|Huey P. Newton
**Huey Percy Newton** (February 17, 1942 – August 22, 1989) je omo ile Amerika. Newton je oludasile ati olori egbe oselu Black Panther Party.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1942
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1989  
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Black Panther Party

thumb|Àpèjọ Black Panther Party.

**Black Panther Party** (ti a mo si Black Panther Party fún ìdáàbòbò fún ara-ẹni ni igba ti won koko da sile) je egbe oselu fun idagbasoke ati ilosiwaju awon alawo dudu ni orile-ede Amerika larin odun 1960 titi de gbogbo odun 1970. 

Huey P. Newton ati Bobby Seale ni won da sile ni osu kewa odun 1966 ni Oakland ni Kalifọ́rníà.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹgbẹ́ olóṣèlú ní US
Somalia

**Somalia** tabi **Olominira ile Somalia** je orile-ede ni Ilaorun Afrika.
Somalia jẹ orilẹ-ede ni Afirika ariwa ila-oorun, nibi ti okun pupa ati okun Indian jẹ ẹya ti awọn iṣowo ti CEN SAD, IGAD, Afirika ile Afirika

## Itokasi
Ìmọ-ìṣègùn

**Ìmọ̀-ìṣègùn** jẹ́ ìmọ̀ tàbí ìwádìí ohun tí ó ń fa àìsàn, àti ọ̀nà tí a lè gbà ṣe ìtọ́jú irúfẹ́ àìsàn tàbí kí á ṣe àmójútó rẹ̀, tàbí kí á pèé ní ìmọ̀ tí fi ń dá àìsàn lọ́wọ́ kọ́ àti àwọn oríṣiríṣi ìpalára tí ó lè fà sínú àgọ́ ara . Ẹ̀kọ́ sayẹbinsi tí ó rọ̀gbà yí ìlò àwọn oògùn. Óunjẹ ati àwọn egbògi míràn ká.  Ó jẹ́ ògun tàbí àwọn ìtọ́jú sí àìsàn. Nǹkan tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí àtúnṣe àrùn ara. 
	
Ìmọ̀ ìṣègùn jẹ́ ìmọ̀ àti ọ̀nà ọgbọ́n nípa ṣíṣé ìtójú àti ìmú pàdà-sípò tàbí ìràpadà àlááfià fún ènìyàn nípa àṣàrò, ìwádìí ohun tí ń mú àìsàn wá àti ìtọ́jú fún àwọn aláísàn. 
	
Iṣé ìmọ̀ ìṣègún ti ìgbà ìsisìyí hàn púpọ̀ , bí ẹ̀kọ́ ìwòsàn àti gbogbo ìwádìí ìmọ̀ ìṣègùn fún àwọn àìsàn tí wọ́n ṣèsẹ̀ jáde. Ìpínlẹ̀ ìmọ̀ ìṣègùn lẹ̀ní, ní ṣe pẹ̀lú ẹ̀ka ìmọ̀ ìṣègùn, ìwádìí ìṣègùn àti egbògi oníṣègùn, pẹ̀lú gbogbo àwọn ìwádìí yìí, ìpèníjà tí dé bà àìsàn àti ìpalára.

## Ìtàn nípa ìmọ̀ Ìṣègùn
Àwọn àpẹẹrẹ tàbí àwòrán nínú ìṣègùn ní àwọn ìlú púpọ̀ tí nló adánidá orísun bí ohun eléwé tutu (lílo ẹ̀gbogi), ìpín ẹranko àti àwọn nǹkan tí ó wà nínú erùpẹ̀ ilẹ̀. Ní gbogbo ìlú ìwọ̀-oòrùn, ìmọ̀ wàà lòri ẹ̀sìn àti uana èsìn níi pá tí iṣègùn. Ní àwọn àyíká múràn wọ́n ńlò ìmọ̀ ìṣègùn tí ó tan mọ ẹ̀s`in, àṣà irírí àti adánidá orison nínú ìmọ̀ ìṣègùn.
	
Àwọn ẹ̀sìn mí gbagbọ pé àwọn oriṣa ní ẹ̀mí, nipe ẹ̀mí wá nínú ohun gbogbo àti wipe gbogbo ènìyàn ló ní agbára ogùn àti àfọ̀ṣẹ, èyí ló tún fún wọn ní agbáara à tí wa ìmọ̀ kún ìmọ̀ ìṣègùn.
	
Ìlú Géreékìì ni ìmọ̀ ìṣègùn ti kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀. Ẹ̀ń ìmọ̀ ìṣègùn jẹ́ ìtẹ̀síwájú tuntun láti dá èyì tí ò pọ̀jú lọ́ nínú ìmọ̀ ìṣègùn nípa ìlo ìlànà ìmọ̀ àti ìṣàjọ àwọn ẹ̀rí pẹ̀lú ìdàgbásòkè àwọn ọ̀págun èyí tí ó fọ́nká sí àwọn òlùtọ́ jú aláísàn.

## Ìlò ìmọ̀ ìṣègùn

Èyí ní ìmọ̀ bí ẹ̀ní ìpìlẹ̀ àti ọ̀nà tí à ń gbà lo àwọn ìmọ̀ ìṣègùn yíì ní àkójọpọ̀. Pẹ̀lú ọgbọ́n inú ati ìdájọ́ ilé-ìwòsàn láti fi mọ ìwòsàn tí o tọ́. 
	
Agbede sí ìmọ̀ ìṣègùn ni dọ́kítà aláísàn jẹ́, onímọ̀ ìṣègùn yíí gbọ́dọ̀ ní ìbátan pẹ̀lú ènìyàn tí ó ní àìsàn láti fi ran lọ́wọ́. Àwọn oníwòsàn miiràn náà má ń dá àjọ̀ṣepọ̀ sílẹ̀ láàrin àwọn àti ẹ̀ni tí wọ́n ń tọ́jú láti fi mọ wan dada. 

## Ìwúlò ìmọ̀ ìṣègùn
Láti ṣe ìwádìí àìsàn 
Fún ìtọ́ju àti ìlosí fún àwọn aláísàn 
Láti mọ́ ohun tí o n fa àìsàn 
Fún ìmọ̀ nípa lílò àwọn ògùn 
Láti dín iye àwọn tí wọ́n ń ṣe àìsàn kù.

## Ìparí

Gbogbo nǹkan tí ó bá ti wà fún ìtọ́jú àìsàn yaálà ní mímu, lílò, fi para tàbí fi sùn, ni a ń pè ní oògùn. Ìmọ̀ ìṣègùn jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ tí ó ń ṣe ìgbìmọ̀ ìtọ́jú, ìwádìí àti àfíhàn ohun tí ó ń fa àìsàn àti ìtọ́jú rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Màláwì

**Màláwì** (; Chichewa ), lonibise bi **Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Màláwì**, je orílẹ̀-èdè àdèmọ́àrinlẹ̀ kan ni guusuilaorun Afrika to je mi mo tele bi Ilẹ̀ Nyasa. O ni bode mo Zambia ni ariwaiwoorun, Tanzania ni ariwailaorun, ati Mozambique ni ilaorun, guusu ati iwoorun. Orile-ede na je pinpinniya si Tanzania ati Mozambique pelu Omi-adagun Malawi. Malawi tobi to  pelu awon alabugbe ti idiye won ju 13,900,000 lo. Oluilu re ni Lilongwe, to tun je ilu totobijulo ni be; ikeji totobijulo ni Blantyre ati iketa ni Mzuzu. Malawi bi oruko re wa lati Maravi, oruko atijo fun awon Nyanja ti won budo si be. Won tun unpe orile-ede yi bi "Ọkàn Alọ́wọ́rọ́ Afrika".

## Itokasi
Kàmbódíà

**Ileoba Kambodia**, to je mimo bi **Kampuchea** tele,  tabi **', to wa lati  [[Sanskrit]] **' ()), je orile-ede ni Guusuilaorun Asia to ni bode mo Thailand ni iwoorun ati ariwaiwoorun, Laos ni ariwa, Vietnam ni ilaorun ati guusuilaorun, ati Ikun-omi Thailandi ni guusu. Jeografi ile Kambodia wa labe Odo Mekong (Khmer: ** () tabi "odo ninla") ati Tonlé Sap (; "adagun odo tutu").

Kambodia je ifobaje onilana-ibagbepo pelu Norodom Sihamoni gege bi Oba. Phnom Penh ni oluilu re ati ilu titobijulo nibe, ohun si tun ni gbanga  fun okowo, aje, ile-ise ati asa ni Kambodia. Siem Reap, to je ilu to sunmo Angkor Wat ni enu bode si agbegbe Angkor nibi to je ibi ibewo. Battambang, ilu titobijulo ni apaiwoorun Kambodia, ggbajumo fun ogbin iresi re, Sihanoukville, ilu leba odo ni ebute alakoko ati ibi igbadun eti odo.

Itobi Kambodia fe to  ati iye awon eniyan to ju egbegberun 14 lo ti won je Khmer. Araalu Kambodia la n pe ni  "ara Kambodia" tabi "Khmer", botilejepe yi to gbeyin yi ntokasi si awon eya eniyan Khmer. Opo awon ara Kambodia ni won je elesin Theravada Buddhist, sugbon bakanna ni awon elesin musulumi Cham tun wa nibe, bakanna awon ni awaon eya Saina, Vietnam ati awon eya elesin oosa tun wa..

Ise-Agbe ni eyi to se kokojulo ninu okowo Kambodia, pelu bi 59% awon eniyan ngbera le ise agbe fun igbe won (nibi ti iresi ti je ogbin pataki). Aso, isebewo, ati ile kiko na tun se pataki, ibewo awon ara okere si Angkor Wat fe to egbegberun 4. Ni 2005, alumomi ile bi epo ati efuufu adanida je wiwari ni labe agbegbe omi Kambodia, nigbati wiwajade won fun tita ba bere ni 2011, ipawo epo yi yio kopa gidigidi lori okowo ile Kambodia. 

## Itokasi
Thierry Henry

**Thierry Henry** je agbá bọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ omo ile Fransi.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Fránsì
Muhammad Ali

**Muhammad Ali** (orúko àbíso *Cassius Marcellus Clay, Jr.*; January 17, 1942 - June 3, 2016) jẹ́ ajẹ̀sẹ ará Amẹ́ríkà tó ti fẹ̀yị̀ntì àti onídárayá àkọ́kọ́ ágbáyé fún wúwotówúwo ní ẹ̀ẹ̀mẹta.

A bi Ali  si Louisville, Kentucky osi dagba si be pelu. O bẹrẹ ikẹkọ bi afẹṣẹja amateur ni ọjọ -ori 12. Ni ọdun 18, o ṣẹgun goolu kan ni pipin iwuwo iwuwo ina ni Awọn Olimpiiki Igba Irẹdanu Ewe 1960 ati pe o di alamọdaju nigbamii ni ọdun yẹn. O di Musulumi lẹyin ọdun 1961. O bori ni aṣaju iwuwo iwuwo agbaye lati ọdọ Sonny Liston ni ibinu nla ni ọjọ Kínní 25, 1964, ni ọjọ -ori 22. Ni Oṣu Kẹta ọjọ 6, 1964, o kede pe oun ko ni mọ mọ Cassius Clay ṣugbọn bi Muhammad Ali. Ni 1966, Ali kọ lati jẹ ki o wa sinu ologun, ni sisọ awọn igbagbọ ẹsin rẹ ati atako ihuwa si Ogun Vietnam. O jẹbi pe o yago fun kikọ silẹ nitorina o dojuko ọdun marun ninu tubu ati pe o gba awọn akọle Boxing rẹ. O duro kuro ninu tubu bi o ti bẹbẹ fun ipinnu si Ile -ẹjọ Adajọ, eyiti o yi idajọ rẹ pada ni ọdun 1971, ṣugbọn ko ti ja fun o fẹrẹ to ọdun mẹrin o padanu akoko iṣẹ ṣiṣe giga bi elere idaraya. Awọn iṣe Ali gẹgẹ bi alatako-ọkan si Ogun Vietnam jẹ ki o jẹ aami fun iran counterculture ti o tobi, ati pe o jẹ eeyan ti o ga pupọ ti igberaga ẹlẹyamẹya fun awọn ara Amẹrika Amẹrika lakoko gbigbe awọn ẹtọ ara ilu ati jakejado iṣẹ rẹ. Gẹgẹbi Musulumi, Ali ni ajọṣepọ lakoko pẹlu Elijah Muhammad's Nation of Islam (NOI). Nigbamii o kọwọ si NOI, ti o faramọ Islam Sunni, ati atilẹyin iṣọpọ ẹya bi onimọran iṣaaju rẹ Malcolm X. O kopa ninu ọpọlọpọ awọn ere -idije boxing ni pataki julọ awọn ija rẹ pẹlu Joe Frazier, pẹlu Ija ti Ọdun (iṣẹlẹ afẹṣẹja ti o tobi julọ titi di igba naa), Thrilla ni Manila, ati ija rẹ pẹlu George Foreman ti a mọ si The Rumble ninu Jungle, eyiti o jẹ wiwo nipasẹ igbasilẹ ti a fojusi awọn olugbohunsafefe tẹlifisiọnu ti awọn oluwo bilionu 1 ni kariaye, di igbohunsafefe tẹlifisiọnu laaye julọ julọ ni agbaye ni akoko yẹn. Ali ṣe rere ni iranran ni akoko kan nigbati ọpọlọpọ awọn onija jẹ ki awọn alakoso wọn sọrọ, ati pe o jẹ igbagbogbo ni imunibinu ati ajeji. O jẹ olokiki fun sisọ ọrọ idọti, ati igbagbogbo ni aṣa-ara pẹlu awọn eto orin ati ọrọ ewi ọrọ, ifojusọna awọn eroja ti hip hop.  Ni ode oruka, Ali ti ṣaṣeyọri bi oṣere olorin ọrọ, nibiti o ti gba awọn yiyan Grammy meji. O tun ṣe ifihan bi oṣere ati onkọwe, dasile awọn itan -akọọlẹ ara ẹni meji. Ali ti fẹyìntì lati afẹṣẹja ni ọdun 1981 ati idojukọ lori ẹsin, alanu ati ijajagbara. Ni ọdun 1984, o ṣe agbekalẹ iwadii aisan ti Parkinson's syndrome, eyiti diẹ ninu awọn ijabọ ṣe ikawe si awọn ipalara ti o ni ibatan Boxing, botilẹjẹpe oun ati awọn dokita alamọja rẹ tako eyi. O jẹ eniyan ti n ṣiṣẹ lọwọ ni kariaye, ṣugbọn ni awọn ọdun igbẹhin rẹ ṣe awọn ifarahan gbangba diẹ bi ipo rẹ ti buru si, ati pe idile rẹ tọju rẹ. Ali ku ni Oṣu Karun ọjọ 3, ọdun 2016.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Ẹ̀ka:Àwọn tó gba ẹ̀ṣọ́ wúrà Òlímpíkì fún Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà

ẹ̀ka:Àwọn ajẹ̀sẹ́ ará Amẹ́ríkà
Pọ́rtúgàl

**Pọ́rtúgàl** ( ), lonibise bi **Orileominira Portugal** (), je orile-ede to budo si apaguusuiwoorun Europe lori Penisula Iberia. Portugal ni orile-ede to sunmo apa iwoorun julo ni Europe, be sini o ni bode mo Okun Atlantiki ni iwoorun ati ni guusu, bode mo Spain ni ariwa ati ilaorun. Awon isujo erekusu inu Atlantiki, eyun Azores ati Madeira je ara Portugal. Orile-ede yi gba oruko re lati ibi oruko ilu re totobijulo keji, Porto, ti oruko Latini re je *Portus Cale*.

Ori ile to wa ninu bode Orileominira Portugal loni ti je titedo leralera lati awon igba iwaju itanakole: latowo awon Gallaeci ati awon Lusitanians, o bo si inu Ileobaluaye Romu be sini awon eniyan elede Jemani bi Suevi ati awon Visigoths na tedo sibe, ni orundun 8k awon Mauri bori ibe. Nigba *[[Reconquista]]* awon Elesin Kristi, Portugal seda ara re bi ileoba alominira, tori ni won se unpe bi orile-ede-ajoba togbojulo ni Europe.

Ni orudnun 15k ati 16k, ntoripe o lewaju Igba Iwari, Portugal di ileobaluaye to nile kakiri Afrika, Asia, Oseania, ati Gusu Amerika, lati di ikan ninu awon alagbara itokowo, oloselu ati ologun lagbaye. Ileobaluaye Portugal ni ileobaluaye akariaye akoko ninu itan, ati eyi to pejulo ninu gbogbo awon obaluaye alamusin Europe. Sibesibe, ipo orile-ede ti je riresile gan titi to fi di orundun 19k, agaga leyin ilominira ile Brasil, to je imusin totobijulo re.

## Àwọn ìtokasi


Portugal
Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè elédè Pọtogí
Samuel Ajayi Crowther

thumb|Alufaa Samuel Ajayi Crowther

= Tani Samuel Àjàyi Crowther? =

**Samuel Àjàyí Crowther** (c. 1809 - December 31, 1891) jẹ́ onímọ̀ èdè Yorùbá àti Bíṣọ́ọ́bù akọ́kó  fún ìjọ Anglican lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Òṣoògùn(ibi ti a pada mò si ìlú Ado-Awaye) ní ìjọba Ìbílẹ̀ Ìsẹ́yìn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Àwọn olówò ẹrú Fúlàní kó ohun àti ìdíle rè mẹ́rú nígbà tí ó wà lọ́mọ ọdún méjìlá. 
Eléyí selè nígbà ogun abele èyà Yoruba, papaa jùlo àwon ogun ìlú Owo(1821-1829), won si padà taa fawon olówó eru Portuguese. níbi ti wòn ti gbe lo sínú okòjú omi ni odò Atlantic ti o ún lo si iwo oòrùn àgbáyé.

Awon Royal Navy's West Africa Squadron ti won un sise fun British láti fo pin sí ikonileru tú Crowther sílè. Wón ko àwon eniyan ti won tú sílè si orílè-èdè Sierra Leone. 
Ni Sierra lone, Ajayi fi Samuel Crowther se orúko ara rè. O si tún bèrè èkó Òyìnbó..

Ajayi di Christeni o si tún bere si ún pe Ara rè ní omo èyà Krio ni orílè-èdè Sierra Leone. O kó ìmò èdè, won si tun padà só minisita ní England, nibi TiVo pada gba àmì-èye dókítá ní Yunifásitì ìlú Oxford. O se ogbufo Ìwé adura Anglican si èdè Yoruba, o si tún sísé lórí ogbufo Bibeli láti èdè Oyinbo sí Yorùbá.
## Ìdílé rè
Samuel Crowther je omo-omo Oba Abiodun,  eni ti o jé baba ìyá rè. Ajayi je omo odun mejila nigba ti àwon akonileru fulani ko ohun, ìdíle rè àti àwon ara abúlé rè ni March 1821 ti wón si ta wón fún àwon olowo-eru Portuguese. 
Ìyá rè, Afale, eni ti a padà fún ni oruko Hannah nigba ti a se itebomi fun, aburo rè okunrin, àti awon ìdíle re wa lára awon ti wón kó. O si da wipé wón pa bàbá rè. Ayemi nigba ri wón kogun ja abúlé rè tabi léyìn ìgbà díè ti isile náà se.

Àwon British fofinde ikonileru gba okun Atlantic ni odún 180u, won si fi àwon omo ogun ojú omi won mu kí òfin náà wa sí imúse. Ni igbayen, orílè-èdè Spain àti Portugal si fi àyè gba kíkó ni lérú lo sí orílè-èdè Amerika. Ki okò ojú-omi náà to fi etí odò sílè lo sí orílè-èdè Amerika, àwon omo ologun odo ti Britain wo okò náà pèlú won, labé ase Captain Henry Leeke. Won tun àwon eru náà kalè, won si ko Ajayi àti ìdíle rè lo si Sierra Leone, nibi ti awon olori ibè ti fi wón si ìbi ti won o bugbe sí.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1809
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1891
Ẹ̀ka:àwọn ọmọ Yorùbá
Tíátà

thumb|Tíátà
thumb|right|Gbangan Tiata
**Tíátà** jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ó wáyé lati inú èdè Gíríìkì tí o túmọ̀ sí ibì ìwòran ó sì tún ní ẹ̀ka bí eré ìtàgé tí ó túnmọ̀ sí pé, nígbàtí ènìyàn kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ bá kó ara wọn jọ ní àkókò kan tábì sí ìbìkan láti dá àwọn ènìyàn lárayá. Nípa ìtúmọ̀ tí ó gbòòrò yí, lati ìgbà tí ènìyàn ti wà láyé ni tíátà ti wà to bẹ́ẹ̀ gẹ ti ó se sajejuwe ìgbé ayé ènìyàn nítorí Ìfé àwọn ènìyàn si ìtàn sísọ. Lati ipinlẹ̀ṣẹ̀ tíátà, ni ó ti ń mú orísiirísi àrà dání. A sì máa ń ló àwọn èròjà bi ọ̀rọ̀, ìṣesí, orin, ijọ́ àti ìwòran papọ̀ mọ́ eré ìtàgé sínú tíátà. Tíátà ayé ìsinsìnyí ni ó tún kún fún òtítọ bí ó tilẹ́ jẹ́ pé ó pín sí oríṣiiríṣi ọ̀nà.
	
Tíátà àkọ́kọ́ ní a se ní ẹ̀gbẹrún ọdún méjì sájú ikú Olúwa wa sẹ́yìn, ni ó jẹ́ eré ìtara nípa ilẹ̀ Ígíbítì ìgbanì. Ìtàn nípa Ọlọ́run órísírì ni wọ́n fi ń se tíátà ni ọdọdún lati sin Ọlọ́run ósírísì wọn yi títi di ìgbà yé ọ̀làjú, èyí wá fi hàn nípa ìbásepọ̀ tí ó wa láàrín tíátà àti ẹ̀sin. 
	
Àwọn ará Gíríkì ìgbanì ni ó kókó ṣe àgbékalẹ̀ tíátà gẹ́gẹ́ bí ìṣe, wọ́n sì túnmọ̀ tíátà sí oríṣirí ọ̀nà bí eré ti adùn kẹ́yìn rẹ̀, eré ti ìbànújẹ́ kẹ́yìn rẹ̀ àti eré tí ó se àpèjúwe àwùjọ. 
	
Ṣùgbọ́n láyé òde òní, tíátà ṣíṣe ti gba ìgbà ọ̀tun, tí à ń se sínú fánrán fún àgbéléwò àwọn ènìyàn fún ìgbádùn. Tíátà ṣíṣe ti wá da iṣẹ́ òòjọ́ àwọn kan lóde òní. Tíátà àṣà àti iṣe tí àwọn òsèrè máa ń lò latí ṣe ìgbélékè àṣà àti ìṣe tí ó ti dòkú, pàápàá ní ilẹ̀ Áfíríkà. Nípa tíátà ni a ti mọ̀ pàápàá ni ilẹ̀ Yorùbá àwọn àṣà ati iṣe wa, tí ó ti sọnù nítorí àṣà àti ìwà àwọn òyìnbó ti gba àṣà àti ìṣe wa lọ́wọ́ wa. 
	
Ọ̀kan nínú ìṣọ̀rí tíátà ni, tíátà nípa àwùjọ àti òsèlú. Tíátà nípa àwùjọ nì àwọn eléré ìtàgé fi ń se ọ̀pọ̀lópọ̀ àyípadà sí àwọn àlébù àti kùdìẹ̀-kudiẹ tó kù nínú àwùjọ wa lónìí. Nípà tíátà ṣíṣe yálà nípa eré ìtàgé tàbí ti àgbéléwò ni àtúnṣe ti ń bá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ayé tí ó wà ní ìkòríta ìríjú, tí wọn kó si mọ ohun tó yẹ lati ṣe. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ olósèlú ni bá tí sọ ayé di tàwọn nìkan, bí kò bá sí ti àwọn aléré ìtàgé tábì ti àgbéléwò tí óun pi ìwà ìbàjẹ́ wọn léde. 
	
Tíátà tí ó ti wà lati bí ọ̀pọ̀ ọdún ṣẹ́yìn, ló ti gbá àtúnṣe nípa ìdàgbàsókè tí ó ti dé báa ní ayé òde òní. Tíátà ṣ̣iṣe yálà ti eré ìtàgé tàbí ti àgbéléwò ló wà fún ẹ̀kọ́, ìtọ́sọ́nà ati fún ìṣàtúnṣe àwùjọ tí a wà lónìí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Freetown

right|270px|thumb|Freetown seen from Spot satellite

**Freetown** je oluilu orile-ede Sierra Leone. O je ilu ebute ni eti Òkun Atlántíkì to budo si Agbegbe Apaiwoorun ile Sierra Leone pelu iposieniyan to je 1,070,200.  

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Áfríkà
Ẹ̀rọ Ìbánisọ̀rọ̀

**Ẹ̀rọ Ìléwọ́ Ìbánisọ̀rọ̀** jẹ́ ohun èlò ẹ̀rọ ìgbàlódé tí ẹni méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ lè fi bá ara wọn sọ̀rọ̀, yálà nípa ohùn tàbí ìkọ̀wé ránṣẹ́ sí ara wọn, bí wọ́n bá tilẹ̀ wà lọ́nà jíjìnnà réré sí ara wọn. Ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ tí ẹ̀rọ yìí wà fún ìbánisọ̀rọ̀ nìkan, ṣùgbọ́n ìmọ̀ tí gorí ìmọ̀, Ẹ̀rọ Ìléwọ́ Ìbánisọ̀rọ̀ tí wà fún oríṣiríṣi nǹkan ju ìbánisọ̀rọ̀ lásán lọ.  

	
## Ìtàn ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀
Ìgbàgbọ́ lóri ìwáríì ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ dúró sí àríyànjìyàn. Pẹ̀lú òmíràn ìwári n lá irú bí Tẹlefisan, ínà gílóbù àti kọmuputa. OríṣiríṣI àwọn oludàsìlẹ́ tó ṣe aṣájú iṣẹ́ idánwò lóri àtagbà ohùn lóri okùn-irin àti àtún-ṣe lóri ìrò ọ̀kọ̀ọ̀kan míiràn. Antonio Meucci, Johann Philipp Reis, Elisha Gray, Alexander Graham Bell àti Thomas Edison, nínú àwọn omìíran, gbogbo wọ́n tí gbá iyin pẹ̀lú iṣẹ́ aṣájú lóri Ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀.
	
Ìtan ìbẹ̀rẹ̀ Ẹ̀rọ ìbánisọ̀rò jẹ́ èyí tí ó ní àńyànjìyàn, tí o dàbarú ira ti ẹ̀tọ́. Ìpasẹ àkópọ̀ àwọn ẹ̀jọ́ ni wọ́n fí pinnu àwọn ère silẹ̀ nígbangba fún àwọn ènìyàn. Àwọn Bell àti Edison ní wọ́n dá púpọ̀ nínu ìtàn ẹ̀ro ìbánisọ̀rọ̀. 

## Ìwúlò rẹ̀
Ó wúlò nígbà tí nńkan àìbámọ̀ bá ń ṣẹ lẹ̀ 

Ó n gbà ènìyàn là nínù ewu. 

Ó dín kùn ìgbà tí ènìyàn fí ń kọ lẹ́tà sí ẹnìkejì 

Ó dara làtí fí kan sárá sí ènìyàn.

## Ìṣòro rẹ̀

	Ó le láti mó jú tó

	Ó maa ń tètè bà jẹ́ ó ní owo lórí 

IPARI: Ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ dára fún gbogbo iṣẹ́ láti fig be gòkẹ̀, ó sì dára fún ọ rọ̀ ajẹ́ ilẹ̀ waa.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Panamá

**Panamá**, fun tonibise bi orile-ede **Olominira ile Panama** (; ), je orile-ede ni Arin Amerika.

## Itokasi
Ìránì

**Ìránì** tabi **Orílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Ìránì** je orile-ede ni Apaiwoorun Esia.

## Itoka
Edgar Adrian

**Edgar Douglas Adrian** nịọgbọ́njo osu kọkànlá Ọdún 1889 (11-30-1889). A bi I ni ilú Hampstead, London, England. O kú ní ọjọ́ kẹ̣rin oṣú kẹjọ ọdún 1977 (ní ìgbà naa o jẹ́ ọmọ dun mẹ́ta-di-ni-aadọrun-un).
	
O  jẹ́ ará ìlu British tí o jẹ́ onímọ ifero mo-ise-ohun-ẹlẹ́mi ati ólùgbà ebùn íyibíye ọlọ́lá ni ọdún 1932 fún ìmọ ìse ohun ẹlẹmi ti oun àti Sir Charles Sherrigbon jùmọ̀ jẹ́ fún ìmúlò oun kan nínú ara tí o má gbé ìròyin làtí ibi opolo de ibi-ti-o kú lárá. 

Ọmọ Alfred Douglas Adrian, onimọran ofin fún igbimọ ijọba ibíle tí BriitiṣI (British) ni ojogbon Edgar je. Ọ̀jọ̀gbọ́n Edger Adrian lo si ile-ìwe West Minister, o si ká sáyẹ́ǹsì adándá ni ilé-ìwé gíga ti Kémíbiriijì. O si wa ni ibè fún opolopo odun. 
O parí kí kọ́ ìmọ̀ egbógi ni ọdun 1915. Iṣé aseparí fun eko wọn ti ile-wosan ni o se ni ile-Iwosan ti St. Bartholemew’s ni London nigba ogun agbaye kiini, O se ìtọ́jú àwọn ológun. Ọ̀jọgbọ́n Edger pada si Kémíbirììji ní ọdun 1919, ni igba ti o di ọdun 1925.
Ọ̀jọ̀gbọ́n Adrian Baron fẹ́ Arabirin HESTER AGNES PINSENT ni ọjọ́ ḳẹrin-la osu kẹta ọdun 1923 (14-6-1923). Won bi ọmọ mẹ̣́ta (ọmọ obinrin kan àti awọn Ibejí miiran). Ọ̀jọ̀gbọ́n Adrian se awárì elétirìiki nínú ẹ̀yá ara níbí isan.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1889
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1977
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel nínú Ìwòsàn
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Brítánì
Sàhárà

thumb|right|Satellite image
thumb|A natural rock arch in south western Libya
**Sahara** je aginjù to kun fun yerupe 

Ẹ̀ka:Áfríkà
Ẹ̀ka:Àwọn aginjù
Aginjù

[thumb|right|250px|[Erg Chebbi, Moroko]]
[thumb|right|250px|Oke ni [Aginjù Judea.]]
**Aginjù** ni is a barren area of apá ilẹ̀ gbígbẹ tí kò sí ìsú-òjò rárá, nítórí bẹ́ẹ̀, ìgbésíayé le fún àwọn ọ̀gbìn àti ẹranko níbẹ̀. Àìsí ewéko jẹ́ kí orí ilẹ̀ kó mọ́ nìí àbò rárá, ilẹ̀ le là tàbí kó fọ́. Bíi ìdá kan nínú mẹ́ta ilẹ̀ ilé-ayé ni wọ́n jẹ́ ọ̀gbẹlẹ̀ tàbí ọ̀gbẹlẹ̀ díẹ̀. 

## Itokasi
Iṣẹ́ Àgbẹ̀

**Iṣẹ́ àgbẹ̀**  jẹ́ iṣẹ́ kan tí a ń ṣe láti fi gbin ohun ọ̀gbìn tàbí irè oko tàbí sísìn ohun ọ̀sìn láti fi bọ́ ènìyàn àti ẹranko.

Yorùbá gbágbọ̀ pé, iṣẹ́ àgbẹ̀ jẹ́ iṣẹ́ ilẹ̀ wa, ṣùgbọ́n ju èyí lọ, iṣẹ́ àgbé ti wà láti ìgbà tí ayé ti wà. Bí a bá sì ń sọ nípa ọ̀rọ̀ àgbẹ̀, kìí ṣe iṣẹ́ oko nìkan là ń sọ. Iṣẹ́ àgbẹ̀ pín sí oríṣirísi ọ̀nà bíi: àgbẹ̀ aroko bọ́dúndé, àgbẹ̀ ọlọ́sìn, àgbẹ̀ ẹlẹ́ja, àgbẹ̀ Olóyin, àgbẹ̀ oní-fúláwà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Kò sì sí ọ̀kan nínú ìsọ̀rí iṣẹ́ àgbẹ̀ yí tí kò ní èrè tàbí àǹfààní  fún Olórí-kò-jorí, fún àwùjọ, fún àwọn ilé-iṣẹ́ àti fún orílẹ̀-èdè lápapọ̀. Kí a kúkú sọ pé, láìsí iṣẹ́ àgbẹ̀, kò lé sí ènìyàn nítorí pé oúnjẹ ni ọ̀rẹ́ àwọ̀. Ilẹ̀ Yorùbá ló dára jù lọ l'afrika.

## Àwọn ọ̀nà tí a ń gbà ṣiṣẹ́ àgbẹ̀
Ní ayé àtijọ́ àwọn àgbẹ̀ aláròojẹ nìkan ni ó wà, ṣùgbọ́n láyé òde òní iṣẹ́ àgbẹ̀ ti gbounjẹ fẹ́gbẹ́ ó sì ti gbàwò bọ̀. Lónìí ati rí àgbẹ̀ aládà-ńlá, alápapò se, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ

## Pàtàkì àti ìwúlò iṣẹ́ àgbẹ̀
Ní ilẹ̀ Aláwọ̀-dúdú àti ní àgbáyé lápapọ̀, ára àwọn pàtàkì iṣẹ́ àgbẹ̀ ni pé, nípa iṣẹ́ àgbẹ̀ ni ati máa ń mú oúnjẹ jade fún gbogbo ènìyàn àti fún àwọn ẹranko pẹ̀lú. Yorúbà a máa pòwe pe: bí óunjẹ bá ti kúrò nínú ìṣẹ́, ìṣẹ́ bùṣe. Láìsí óunjẹ yoo ṣòro fún ènìyàn lati máa gbé ní àlàáfíà, nítorí pé okun tinú la fi ń gbé tìta. Iṣẹ́ àgbẹ̀ ni ń mú oúnjẹ wá; óunjẹ ní sì ń mú ìlera wá, ara-líle sì ni ogùn ọrọ̀. Ó túnmọ̀ sí pé, láìsí iṣẹ́ àgbẹ̀ tó jẹ́ orísun ìpèsè fún ohun àmúlò ilé-iṣẹ́ ńlá àti kékeré, láìsí àwọn ohun àmúlò wọ̀nyí kò le ṣe é ṣe fún ilé iṣẹ́ lati máa ṣiṣẹ́. Bí kò bá sí ilé iṣẹ́, kò ní sí iṣẹ́ fún àwọn ènìyàn lati se. Èyí tí ó tún túmọ̀ sí pé, iṣẹ́ àgbẹ̀ jẹ́ ọ̀nà sí ìpèsè iṣẹ́ fún àwọn ènìyàn. Nínú àbájádèe àwọn aláyẹ̀wò nípa iṣẹ́ àgbẹ̀, wọ́n sọ pé, ó tó ìpín bi ọgọ́ọ̀rin ènìyàn tí wọ́n n ṣiṣẹ ni ọ̀nà kan tàbí òmíran nípa iṣẹ́ àgbẹ̀. Ṣùgbọ́n pẹ̀lú àwọn ànfàní tí ó kóra jọpọ̀ sínú iṣẹ̀ àgbẹ̀ yí, àwọn ènìyàn sì kóòríra iṣẹ́ àgbẹ̀ síbẹ̀.

## Kí ni ìdí tí àwọn ènìyàn fi yan iṣẹ́ àgbẹ̀ ní pọ̀sìn
Lára àwọn ìdí ti àwọn ènìyàn fi ní ikóòrírà si iṣẹ́ àgbẹ̀ nipé, ó jẹ́ iṣẹ́ tí o nira láti se. Láì fi igbá bọ̀ kan nínú rárá, iṣẹ́ àgbẹ̀ jẹ́ iṣẹ́ tí ó nira, ìdí nìyí tí àwọn ènìyàn fi ń sá fún iṣẹ́ yi nítorí pé kò sẹ́ni tí ó fẹ́ ṣiṣẹ́ tó nira rárá, a fi iṣẹ́ ìrọ̀rùn nìkan, bí iṣẹ́ ófíìsì. Àwọn ohun èlò tí wọ́n ń lò, bíi àdá àti ọkọ́ tún ń ba àwọn ènìyàn lẹ́rù lati fi ṣiṣẹ́ àgbẹ̀. Ṣúgbọ̀n nígbà tí ọ̀làjú dé, ni àwọn onímọ̀ ìjinlẹ̀ ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ohun èlò amáyédẹrùn fún iṣẹ́ àgbẹ̀. Èyí ló wá mú kí iṣẹ́ àgbẹ̀ wá wu ọ̀pọ̀lọpọ̀ lati ṣẹ, nítorí pé kò wá sí àṣekú ni iṣẹ́ àgbẹ̀ nítorí ìrànlọ́wọ̀ kẹ́míkà tí a fi ń pa oko àti àwọn ohun èlò ìgbàlódè míràn bí èyí tí wọ́n fi ń kọko, èyí tí wọ́n fi ń kórè àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Pẹ̀lú ìdàgbàsókè tí ó ti bá iṣẹ́ àgbẹ̀ ni àwùjọ wa lónìí yìí, ó yẹ kí ẹni kọ̀ọ̀kan wa mú iṣẹ́ àgbẹ̀ yi lọ́kùnkúndún-ùn nítorí nípa iṣẹ́ àgbẹ̀ ni óunjẹ fi lè pọ̀ yanturu ni àwùjọ wa. Kìí ṣe bẹ́ẹ̀ nìkan ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ọ̀ná láti tán òṣì àti ìṣẹ́ nípa pípèsè iṣẹ́ fún àwọn tí kò rí iṣẹ́, yó sì tún mú ìdàgbàsókè ba ọrọ̀ ajẹ́ wa ni orílẹ̀-èdè wa, Nàíjíríà àti àgáyé lápapọ̀.

## Àwọn Itọ́kasí
Atiku Abubakar

**Atiku Abubakar** GCON (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1946) jẹ́ gbajúgbajà olóṣèlú ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Adamawa lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Igbákejì Ààrẹ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà nígbà ìṣèjọba Ààrẹ Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ láti ọdun 1999 sí ọdun 2007.  Lọ́dún 2019, ó díje dupó Ààrẹ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lábẹ́ àsíyá ẹgbẹ́ òṣèlú Peoples Democratic Party tako Ààrẹ Muhammadu Buhari tí ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress, ṣùgbọ́n ìbò àti orí kò ṣe é lóore, ó fìdí remi.

Ni osu kaarun odún 2022,ni won yan Atiku Abubakar gege bi oludije fun aare orílẹ̀  èdè Naijiria ti odun 2023 lábẹ́ àsíyá ẹgbẹ́ òṣèlú Peoples Democratic Party .

Láti ìgbà tí o ti wo òsèlù ní 1989, Atiku Abubakar ti díje fún ipò ààre orílè-èdè Nàìjíríà ní emarun(odun 1993, 2007, 2011, 2015 àti 2019) tí o sì fìdíremi. Ni odun 1993, o fidiremi ní idibo primari fun Moshood Abiola àti Baba Gana Kanibe.

## Ìdílé rẹ̀
A bí Abubakar ní 25 November 1946 sí ìlú Jẹ́daà, Ìpínlẹ̀ Adamawa. Orúkọ bàbá rẹ̀ ni Garba Abubakar, ẹni tí o jẹ́ oǹtajà àti àgbẹ́ Fulani, orúkọ Ìyá Atiku sì ni Aisha Kande. A sọ Atiku Abubakar lórúkọ Bàbá-àgbà rẹ̀, ẹni tí ó ń jẹ́ Atiku Abdulqadir, o sì jẹ́ ọmọbíbí ìlú Wurno, ìpinlè Sokoto, kó tó dipé o lọ sí ìlú Jẹ́dà.

## Èkó rè
Baba Atiku Abubakar lòdì sí èkó, o si gbiyanju láti mó jé kí Atiku kàwé sugbon ní ìgbà ijoba gbó nipa oro yìí, wón ti baba Atiku mon ewon fún ojo díè kí o to dipe ìyá-ìyàwó rè san owo lati gba léè. Atiku Abubakar bèrè ìwé nígbanígbà tí o jé omo odún méjo. 

Abubakar lo ilé iwe Jada Primary School ni ìpínlè Adamawa. Léyìn ìgbà tí o parí èkó rè ní odún 1960, o wolé si ilé èkó Sekondiri ti Adamawa ní odun kana, pèlú omo ilé-ìwé okandinlogota(59) bi ti rè. Ni odun 1965, o keko jade ni ilé-ìwé naa, o si ni "grade three ni idanwo abajade WAEC rè.
Leyin ìwé sekondiri, Abubakar tèsíwájú ìwé ní Nigeria Police College ni Kaduna, sugbon o kuro léyìn ìgbà díè nitori ko fi èrí esi idanwo Mathematics rè han. Léyìn náà, o sisé agbowo ode koto dipé o wolé sí ilé-ìwé School of Hygiene ní Ìpínlè Kano ni 1966, o kó èkó jáde pèlù àmì-èye Diploma ni odun 1967.
Atiku tún tesiwaju ìwé léyìn èyí. 
## Ìdílé rè
Atiku ní ìyàwó merin àti omo mejidinlogbon. Atiku so wipe: "Mo fé ní idile tí o tóbi, mo wa ni eminikan lopolopo nígbà ti mo wà lomode, mi o ní egbon tàbí àbúrò okunrin tàbí obinrin. Mi o fé kí àwon omo mi wa ní àwon nikan bi o ti jé nígbà ti mo wa lomode, óún ni mo se fé ju ìyàwó kan lo, an ìyàwó mi jé aburobinrin mi, òré mi ati olubadamoran mi, won si ún ran arawon lówó. 

Ni odun 1971, Atiku fé Titilayo Albert ní ikoko, ni ìlú èkó, o fe ni ikoko nitoripe idile rè kókó tako ìfé won.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Igbákejì Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Claude Ake

thumb|Claude Ake

**Claude Ake** (18 February 1939 in Lagos - 7 November 1996) je ojogbon ninu imo sayensi oselu. Ake je omo ile Naijiria.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1939
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1996
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Spéìn

**Spéìn** tabi **Ilẹ̀oba Spéìn** (,  tabi  ni èdè Gẹ̀ẹ́sì) je orile-ede ni Europe.


Aranjuez-04-Schloss-1983-gje.jpg|Aranjuez
Avila-16-Mauer-Wehrtuerme-1983-gje.jpg|Avila
Toledo-34-romanischer Turm-1983-gje.jpg|Toledo
Granada-104-Alhambra-1983-gje.jpg|Granada
Sevilla-16-Palast-Hof-1983-gje.jpg|Sevilla
Segovia-140-Karmeliter-Kloster-1983-gje.jpg|Segovia
Ronda-04-Santa Maria la Mayor-1983-gje.jpg|Ronda
Sierra Nevada-04-Auto-1983-gje.jpg|Sierra Nevada


## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Europe
Końskowola

thumb|80px|right|Coat of Końskowola
Abule kan ni ila-oorun gusu ile Polandi ni o n je **Końskowola** (IPA [kɔɲskɔ'vɔla]). O wa laarin Pulawi ati Kuro.

Itumo ti a le fun Konskowola ni Ife Esin (Horse's Will) sugbon oruko re gan-an wa lati ara Wola - orisii abule kan, oruko eni ti o si ni in ni Jan z Konina (Jan Koninski, Joonu ti Koni). Odun 1442 ni won se akiyesi oruko ti a n pe ni Koninskawola yii.

Ni nnkan bii senturi kerinla (XIV) ni won da abule yii sile ni abe Witowska Wola. Won wa yi oruko re pada si Koniiskawola ni senturi kokandinlogun (XIX).

Ẹ̀ka:Europe
Mark Twain

**Samuel Langhorne Clemens** (30 November 1835 - 21 April 1910) tí a mọ́ pẹ̀lú orúkọ ìkọ̀wé **Mark Twain** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Amẹ́ríkà
Robert Mugabe

**Robert Gabriel Mugabe** (,  ; ojoibi 21 Oṣù Kejì 1924 - 6 Oṣù Kẹ̀sán 2019) jẹ́ ààrẹ orílẹ̀ èdè Zimbabwe tẹ́lè. Ó jẹ́ ìkan lára àwọn ajàgbòmìnira fún orílẹ̀ èdè Zimbabwe. Ó jẹ́ alákóso orílẹ̀ èdè yí láti ọdún 1980 sí 1987 kí ó tó di ààrẹ.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Sìmbábúè
Windows XP

**Windows XP** je ikan ninu awon sístẹ̀mù ìṣiṣẹ́ kọ̀mpútà ti ile ise Microsoft se fun komputa adani (PC), awon laptop. XP ni ede Geesi duro fun eXPerience (iriri). 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Microsoft Windows
John Fitzgerald Kennedy

**John Female-Birthing-Hips Kennedy** tabi **JFK** (John F. Kennedy) (May 29, 1917 – November 22, 1963) je Aare ikarundinlogoji orile-ede Amerika.
"Ask not what you can do for your country; ask what your country can do for you."

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1917
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1963
Okoẹrú

**Okoẹrú** jẹ́ ìṣe ayé àtijọ́ tí àwọn ènìyàn kan máa ń ṣe káràkátà ọmọ ènìyàn mìíràn fún àwọn alágbára tàbí àwọn òyìnbó amúnisìn. Nínú okowò ẹrú, ọmọ ènìyàn ni ọjà tí wọ́n ń tà. Wọ́n máa ń kó àwọn ènìyàn tí wọ́n tà lẹ́rú lọ  ṣiṣẹ́ oko àti àwọn ìṣe líle ni ìlú òyìnbó. Àwọn tí wọ́n bá kò lẹ́rú kì í ní òmìnira kankan bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n fi wọ́n ṣiṣé ní tipátipá.

## Àwọn ìtọ́kasí
Bẹ́ljíọ̀m

**Ilẹ̀ọba Bẹ́ljíọ̀m** (*Belgique*) jẹ́ orílẹ̀-èdè nì Úróòpù.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Europe
Sade Adu

**Helen Fọláṣadé Adú** ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kìíní ọdún 1959 (16th January 1959) jẹ́ olórin, oǹkọ̀wé orin àti òṣèré sinimá àgbéléwò ará orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì, ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. . 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Brítánì
Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan

**Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan Brítánì Olókìkí àti Írẹ́lándì Apáàríwá** ti a mo si **Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan**, **UK** tabi **Britani** jẹ́ orílẹ̀-èdè ní Europe. Nínú bodè rẹ̀ ni a ti rí erékùsù Brítánì Olókìkí, apá ìlàoòrùn-àríwá erékùsù Irẹlandi àti ọ̀pọ̀ àwọn erékùsù kékéèké. Irẹlandi Apáàríwá nìkan ni apá Ilẹ̀ọba Ìsọ̀kan tó ní bodè mọ́ oríilẹ̀ pẹ̀lú Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Irẹlandi.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Brítánì
Isaac Hayes

**Isaac Lee Hayes, Jr.** (August 20 1942 – August 10 2008) je olorin omo ile Amerika.

## Atokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1942
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2008

Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Amẹ́ríkà
Àkójọ àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́

Èyí ni àtòjọ àwọn alámójútó àti **àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́**, ní Nàìjíríà. Wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ sílẹ̀ ní ọdún 1976-02-03 nígbàtí Western Region jẹ́ pípín sí àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́ta ìpínlẹ̀ Ogun, Ondo, àti Oyo.



## See also
*Nigeria
*States of Nigeria
*List of all Nigerian state governors
## References

*

Oyo
*
Díámọ̀ndì

In mineralogy, **díámọ̀ndì** (from the ancient Greek αδάμας – *adámas* "unbreakable") is an allotrope of carbon, where the carbon atoms are arranged in a variation of the face-centered cubic crystal structure called a diamond lattice. Diamond is less stable than graphite, but the conversion rate from diamond to graphite is negligible at ambient conditions. Diamond is renowned as a material with superlative physical qualities, most of which originate from the strong covalent bonding between its atoms. In particular, diamond has the highest hardness and thermal conductivity of any bulk material. Those properties determine the major industrial application of diamond in cutting and polishing tools and the scientific applications in diamond knives and diamond anvil cells.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Kárbọ̀nù
Pólándì

**Pólàndì**  (), fun ibise gege bi orile-ede **Olominira ile Poland** (*[[Rzeczpospolita]] Polska*), je orile-ede ni Aarin Europe  to ni bode mo Jẹ́mánì si iwoorun; Tsek Olominira ati Slofakia si guusu; Ukraine, Belarus ati Lituéníà si ilaorun; ati Okun Baltiki pelu Kaliningrad Oblast, to wa ni Rosia, ni ariwa. Gbogbo ifesi agbegbe ile Poland je , to so di orile-ede 69th titobijulo ni aye ati ikesan titobijulo ni Europe. Poland ni iye awon eniyan to ju 38&nbsp;legbegberun lo, eyi so di orile-ede 34th toleniyanjulo ni aye ati ikan ninu awon toleniyanjulo ni Isokan Europe.

Idasile orile-ede Poland bere pelu Esin Kristi latowo Mieszko I olori ibe, ni odun 966, nigbati orile-ede yi gba gbogbo aye ti Poland gba loni. Ile-Oba Poland je didasile ni 1025, ni odun 1569 o bere long ajosepo pipe pelu Grand Duchy of Lithuania nipa titowobo Isokan ilu Lublin, to sedasile Ajoni Polandi ati Lithuania. 

Ajoni yi wo ni 1795, be sini Poland je pipin larin Ile-Oba Prussia, Ile-Oluoba Rosia, ati Austria. Poland pada gba ilominira ni Igba Oselu Keji Poland ni 1918, leyin Ogun Agbaye Akoko, sugbon o je didurolori latowo Jẹ́mánì Nazi ati Isokan Sofieti nigba Ogun Agbaye Keji. Poland pofo emin awon eniyan toju egbegberun 6 lo ninu Ogun Agbaye Keji, o bere lekansi gege bi orile-ede Olominira awon Ara ile Poland larin Blok Ilaorun labe olori Sofieti.

Nigba awon Ijidide odun 1989, ijoba komunisti wolule leyin re Poland di "Oselu Keta Poland" pelu ofin ibagbepo. Poland je orile-ede onisokan, to je idipo awon ipinle merindilogun (). Poland je ikan ninu Isokan Europe, NATO, Agbajo awo Orile-ede, Agbajo Idunadura Agbaye, ati Agbajo fun Ifowosowopo Okowo ati Idagbasoke (OECD).

## Itokasi


Polandi
Harriet Tubman

**Harriet Tubman** (abiso **Araminta Ross**; c. 1820 or  1821 – March 10, 1913) je omo Afrika Amerika to je olutudekun, aseteyan, ati oluwona nigba Ogun Abele Amerika. Leyin igba to sa kuro ni oko eru, nibi ti won bi si, o se iranlose metala lati se itusile awon eru bi 70 nipa lilo awon eto ati ile abo awon alakitiyan alodioko eru ti a mo si Underground Railroad. Lojo waju o ran John Brown lowo lati wa awon eniyan ti won rolu Harpers Ferry ni, o si tun sakitiyan fun eto ibo awon obinrin.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1820
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1913
Ẹ̀ka:àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:àwọn alákitiyan ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn apokoẹrúrẹ́ ará Amẹ́ríkà
Guinea

**Guinea** (, lonibise bi **Orile-ede Olominira ile Guinea** ), je orile-ede kan ni Iwoorun Afrika. Mimo teletele bi Guinea Faranse (*Guinée française*), nigba miran loni bi **Guinea-Conakry** lati seyato re si Guinea-Bissau to wa legbe re. Conakry ni oluilu, ibujoko ijoba olomoorile-ede ati ilu ttobijulo.
## Galerie

File:Guinea_sat.png|atlas Guinea
File:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage_de_Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos


## Itokasi
Guinea-Bissau

**Guinea-Bissau** tabi **Orile-ede Olominira ile Guinea-Bissau** (; , ) budo si Iwoorun Afrika. O ni bode mo Senegal ni ariwa, ati Guinea ni guusu ati ilaorun, ati mo Okun Atlantiki ni iwoorun.

Aala ile re to  pelu awon olugbe ti idiye won to 1,600,000. 

Guinea-Bissau je ara ileoba Gabu nigbakan, to je apa Ileobaluaye Mali; awon apa ileoba wa titi di orundun kejidinlogun, nigba ti awon miran si je apa Ileobaluaye Portugal. Nigba na lo wa di ibiamusin Portugal toruko re unje Guinea Portugi ni orundun 19. Leyin ilominira, to je fifilole ni o̩dún 1973 to si je didamo ni o̩dún 1974, oruko oluilu re, Bissau, je fifikun mo oruko orile-ede lati dena iaru po mo Orile-ede Olominira ile Guinea. 

14% nikan ni awon olugbe ti won mo ede onibise, Portugi so. Awon 44% nso Kriol, ede to da lori Portugi, awon yioku nso awon ede abinibi Afrika. Awon esin kanka ibe ni esin Islam ati awon esin ibile Afrika.

O je omo egbe Isokan Afrika, Agbajo Okowo awon Orile-ede Iwoorun Afrika, Agbajo Ipejo Onimale, Isokan Latini, Agbajo awon Orile-ede Ede Portugi, La Francophonie ati South Atlantic Peace and Cooperation Zone.

Gbogbo Ìpawó Orílẹ̀-èdè tenikookan re je ikan larin awon tokerejulo lagbaye.

## Itan

## Ilominira

## Iselu

## Awon agbegbe ati apa ile Guinea-Bissau

Guinea-Bissau je pipin si awon agbegbe mé̩jo̩ ati apa ibi aladawa kan. Awon wonyi na tun wa je pinpin si apa metadinlogoji. Awon agbegbe ohun niyi:

## Jeografi

### Awon ilu pataki

## Ojuojo

## Okowo

## Aworan

File:T23.jpg|BCEAO Bissau
File:Agencia BCEAO em Bissau.jpg|BCEAO Bissau
File:STCP 1.JPG|Bus in downtown Bissau
File:Praça Che Guevara, Bissau.jpg|Che Guevara Square
File:Guine.jpg|Residential area in Bissau
File:Ponte amical cabral.jpg
File:Bissau23.jpg
File:Guinea-bissau-bissau-1.jpg|Carnival in Bissau


## Demografiki
thumb|left|Líla odò ni kekere ṣiṣan

### Awon eya eniyan

### Ede

### Esin

### Ilera

### Eko

## Asa

## Orisun
* Joshua B. Forrest, *Lineages of State Fragility.  Rural Civil Society in Guinea-Bissau* (Ohio University Press/James Currey Ltd., 2003).
* Richard Andrew Lobban, Jr. and Peter Karibe Mendy, *Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau*, third edition (Scarecrow Press, 1997) ISBN 0-8108-3226-7 (includes extensive bibliography)

## Ijapo lode

; Government
* Official government website
* Chief of State and Cabinet Members 
* Constitution of the Republic of Guinea-Bissau 

; Awifun gbogbogbo
* Link collection related to Guinea-Bissau on bolama.net 
* Country Profile from BBC News
* 
* Guinea-Bissau from *UCB Libraries GovPubs*
* Guinea-Bissau at *Encyclopædia Britannica*
* 
* 
* Before Project has a lot of information on the history of political violence and how it has been overcome 

; Iroyin
* news headline links from AllAfrica.com

## Itokasi
Kepu Ferde (Cape Verde)

**Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Cape Verde** *(Kepu Ferde)* jẹ́ orílẹ̀-èdè erekusu ní àárín òkun atlántíkì, nítòsí ẹ̀bá odò apáìwọ̀òrùn Ilẹ̀-Adúláwọ̀. 

## Àwọn ìtokasi


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè elédè Pọtogí
Ìṣe Òfin àwọn Ẹ̀tọ́ Aráàlú 1964

thumb|250px|right|First page of the Civil Rights Act of 1964

**Ìṣe Àwọn Ẹ̀tọ́ Aráàlú ti ọdún 1964** je ofin pataki ni orile-ede Amerika ti o fi ofin de iwa eleyameya n'ile eko, n'igboro ati l'enu ise. A da sile lati fi se ranlowo fun awon Ọmọ Afrika Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Òfin
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Írẹ́lándì

**Írẹ́lándì** tabi **Orile-ede Olominira ile Irelandi** je orile-ede ni apaariwa iwoorun Europe

## Itoka


Irelandi
Lyndon B. Johnson

**Lyndon Baines Johnson** (August 27, 1908 - January 22, 1973) je Aare ikerindinlogoji orile-ede Amerika

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Amẹ́ríkà
Makurdi

**Makurdi** ni olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Benue, tí ó wà ní àárín Nàìjíríà, Ìlú náà wà ní apá gúúsù Benue River. Ní ọdún 2016, àwọn olùgbé Makurdi àti agbègbè rè jẹ́.

## Ìtàn
Wọ́n tèdó ìlú Makurdi ní ọdun 1927. Ní ọdún 1976, Makurdi di olú-ìlú ìpínlè Benue.

## Àwọn Ìtókasí
Maiduguri

**Maiduguri** tàbí **Yerwa** jẹ́ olúìlú ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó ní orílẹ̀-èdè Naijiria.

Ẹ̀ka:oluilu ipinle Naijiria
Usain Bolt

**Usain St. Leo Bolt**, OJ, C.D. (; (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1986) jẹ́ gbajúmọ̀ asáré-ìje ọmọ orílẹ̀-èdè  Jàmáíkà. Òun ni ó ní àṣeyọrí àmìn ẹ̀yẹ eré-ìjẹ tí iwọ̀n ọgọ́rùn-ún àti iwọ̀n igba tó yá jùlọ ní àgbáyé. Àṣeyọrí rẹ̀ ní onírúurú pápá ère-ìjẹ, pàápàá jùlọ, ìdíje òlíḿpíìkì mú un kí àwọn ènìyàn gbà pé òun ni asáré ìjẹ tó dáńgájíá jùlọ nílé ayé.   

Usain Bolt le sáré pèlú iyara ti merinlelọgọji kilomita ni wákàti ọkan (44km/w)

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Jamáíkà
Ẹ̀ka:Àwọn tó gba ẹ̀ṣọ́ wúrà Òlímpíkì fún Jamáíkà
Àsìá ilẹ̀ Nàìjíríà

**Àsíá ilẹ̀ Nàìjíríà** tí Michael Taiwo Akinkunmi ṣe ní wọ́n gbà wọlé gẹ́gẹ́ bí i èyí tó máa ṣojú Nàìjíríà láti òru ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá ọdún 1960, ọjọ́ tí Nàìjíríà gba òmìnira. Wọ́n fi ọ̀rọ̀ àsíá yìí ṣe ìdíje, tí àwọn ènìyàn ẹgbẹ̀rún mẹ́tà sì dá sí. Àsíá tí Akinkunmi ṣe ni wọ́n gba wọlé láàárín àwọn èyí tí gbogbo àwọn tó kópa nínú ìdíje náà ṣe. Àwọ̀ àsíá náà jẹ́ aláwọ̀ ewé-funfun-aláwọ̀ ewé, tí aláwọ̀-ewé náà dúró fún iṣẹ́-àgbè, tí funfun sì dúró fún àlàáfíà àti ìṣọ̀kan.

## Àwọn ìtọ́kasí

Asia
Nàìjíríà
Ban Ki-moon

**Ban Ki-moon** (ọjọ́ìbí June 13, 1944) ni Akọ̀wé Àgbà lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí fún Àkójọẹgbẹ́ Ìṣọ̀kan àwọn Orílẹ̀-èdè.
[left|thumb|[Umaru Musa Yar'Adua ati Ban Ki-moon]]

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Àjọ àwọn Orílẹ̀-èdè

[thumb|Àjọ àwọn Orílẹ̀-èdè , [Geneva]]
**Àjọ Ìṣọ̀kan àwọn Orílẹ̀-èdè** tabi **Àjọ àwọn Orílẹ̀-èdè** ni soki (ní èdè Geesi: UNO tàbí UN) jẹ́ àgbájọ káríayé ti eto re je lati fa ifowosowopo ninu ofin kakiriaye, abo kakiriaye, idagbasoke eto inawole, ilosiwaju awujo, eto omoniyan ati imudaju alafia lagaye. OA je didasile ni odun 1945 leyin Ogun Agbaye Keji lati sedipo Apejo awon Orile-ede, lati jawo awon ogun larin awon orile-ede, ki o si pese aye fun ijiroro larin won. O ni opolopo eka akojoegbe kekeke lati le se awon ise wonyi.   

## Itokasi
Simple Mail Transfer Protocol

**Simple Mail Transfer Protocol** (**SMTP**) jẹ́ protokolu internet fún ìfiránsẹ́ lẹ́tà oníná (e-mail). Àlàyé rẹ̀ wà nínú ìwé RFC821 àti RFC1123. Protokolu tí à n lò lọ́wọ́ bayi jẹ́ àfikún mọ́ protokolu àkọ́kọ́ tí àlàyé rẹ̀ wà nínú ìwe RFC 2821.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn prótókólù Internet
Michelle Obama

**Michelle LaVaughn Robinson Obama** (ọjọ́-ìbí 17 January, 1964) jẹ́ aláwọ̀dúdú ọmọ ilẹ̀ Amerika; agbẹjọ́rò ni, òhun sì ni ìyàwó Barack Obama to je Aare ile Amẹ́ríkà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Oprah Winfrey

**Oprah Gail Winfrey** (; orúkọ àbísọ rẹ̀ ni **Orpah Gail Winfrey**; a bi ní ọjọ́ kàndínlọ́gbọ̀n oṣù kínní ọdun 1954) jẹ́ asọ̀rọ̀ lórí ẹ̀rọ ìmóhùnmáwòrán, òsèrẹ́binrin àti Olùkọ̀wé ọmọ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Àwọn ènìyàn mọ́ fún àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ lórí *[[The Oprah Winfrey Show]]*, èyí tí wọ́n ma ń gbé sí afẹ́fẹ́ láti Chicago, ìwọ̀rọ̀ wé ọ̀rọ̀ orí ìmóhùnmáwọ́ràn fún ọdun meedọ́gbọ̀n, láti ọdun 1986 sí ọdun 2011. Àwọn ènìyàn fún Oprah ní orúkọ "Queen of All Media", Òun ni ará Africa mó Amerika tí olówó julọ ni ayé òde òní.  Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ni wọ́n ti pé ní obìnrin tí ó níyì julọ ní àgbáyé.
## Ìtàn ìgbésí ayé rẹ̀
Wọ́n bí Orpah Gail Winfrey ní ọjọ́ kàndínlọ́gbọ̀n oṣù kínní ọdun 1954; orúkọ rẹ̀ àkọ́kọ́ ni *Orpah* àwọn òbí rẹ̀ fun ní orúkọ yìí tẹ̀lẹ́ ẹnìkan nínú ìwé Rutu ti inú ìwé mímọ́, orúkọ yìí sì ni ó wà lórí ìwé ẹrí ìbí rẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn ma ń ṣì orúkọ rẹ̀ pè, tí wón sì ma ń pè ní "Oprah". 
Ìyá tí ó bí jẹ́ omidan tí kò tí gbéyàwó, ó bi ní Kosciusko, Mississippi. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:àwọn olówó
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Asaba

**Asaba** jẹ́ olúìlú Ìpínlẹ̀ Delta ní orílẹ̀-ẹ̀dẹ̀ Nàìjíríà.

Ẹ̀ka:Oluilu ipinle Naijiria
Calabar

**Calabar** jẹ́ olúìlú ìpínlẹ̀ Cross River ní orílẹ̀-ẹ̀dẹ̀ Naijiria. won ma pe  Akwa Akpa ni Àkọ́kọ́, ní èdè Efik

## ItoKasi

Ẹ̀ka:oluilu ipinle Naijiria
Moses Ọláìyá Adéjùmọ̀

**Moses Ọláìyá Adéjùmọ̀** (1936 - 2018) je gbaju gbaja osere ori amohun-maworan ati oni sinima omo ile Naijiria 
Ohun ni opo eniyan mo si "Baba Sala". O je Alawada kerikeri elere ori itage Yoruba.

Moses Adejumo je omo ilu Ijesha ni ipinle Osun.Baba Sala ni a gba pe o je Oludasile awada (Comedy) ninu ere Sinima ile Yoruba, gege bi o se ba awon ogbon-tagi osere ori itage Yoruba miran bii: Hubert Ogunde, Kola Ogunmola, Oyin Adejobi ati Duro Ladipo bi o se je wipe awon ni won pile ti won si gbe ere Sinima ori itage Yoruba gun oke agba doni, bakan naa ni o je oun paapaa mu idagba-soke ba Sinima Yoruba lapapo ni ilana tire naa.

## Awon akojopo ere re
* *Orun Mooru*  (1982)
* *Aare Agbaye* (1983)
* *Mosebolatan* (1985)
* *Obee Gbona* (1989)
* *Diamond* (1990 Home video )
* *Agba Man* (1992, Home Video)
* *Return Match* (1993, Home Video)
* *Ana Gomina* (1996, home video, )
* *Tokunbo* (1985, TV)

## Itoka

## External links
* Film database
* African Video Collections  at Harvard College Library

Ẹ̀ka:àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Patrice Lumumba

**Patrice Émery Lumumba** (2 July, 1925 – 17 January, 1961)

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Orílẹ̀-èdè Olómìnira Tòṣèlúaráìlú ilẹ̀ Kóngò
Òfin Mẹ́wàá

Àwọn **Ọ̀fin Mẹ́wàá** jẹ́ àkòjọ àwọn òfin mẹ́wàá ìwùwà tí Bíbélì sọ pé Ọlọ́run fún Mose lórí Òkè Sinai nínú pátákó òkúta méjí.

## Àwọn òfin mẹ́wàá
Àwọn ẹsẹ òfin mẹ́wàá bí wọn ṣe wà nínú ìwé Eksodu àti Deuteronomi.

Ẹ̀ka:Bíbélì
Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Krístì
Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Juda