Iroko

**Ìrókò** jẹ́ igi ńlá tó le gidi (hardwood) láti etíkun ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà olóoru tí ó lè gbé títí di ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta (500) ọdún. Èyí ni orúkọ gbogbogbò fún ìdílé igi ***Milicia***, nínú èyí tí a ti mọ ẹ̀yà méjì tí wọ́n pẹkí pọ̀ pẹ́kípẹ́kí: *[[Milicia excelsa]]* àti *[[Milicia regia]]*.

Orúkọ ìdílé *Milicia* wà fún ọlá Milici (ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ogún), alákòóso kan ní Ìlà-oòrùn Áfíríkà ti àwọn Pọ́túgà (ní orílẹ̀-èdè Mozambique lóde òní) ẹni tí ó ṣàtìlẹ́yìn iṣẹ́ ònkọ̀wé ìdílé igi náà, Thomas Robertson Sim. Wọ́n kọ́kọ́ ṣàpèjúwe rẹ̀ tí wọ́n sì gbé e jáde nínú ìwé Forest Fl. Port. E. Afr. ní ojúewé 97 ní ọdún 1909.

Àwọn Yorùbá mọ igi yìí sí ,  tàbí , wọ́n sì gbàgbọ́ pé ó ní agbára ìwòsàn. Àwọn Ìgbò mọ Ìrókò sí igi . Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn igi tí wọ́n sábà máa ń pè ní **African teak** (teak ti Áfíríkà), bótilẹ̀jẹ́pé kò ní ìbátan kankan pẹ̀lú ìdílé igi teak. Àwọ̀ igi náà máa ń jẹ́ òféèfèé (yellow) níbẹ̀rẹ̀ ṣùgbọ́n yóò yí padà sí àwọ̀ ilẹ̀ tó dúdú púpọ̀ (copper brown) bí àkókò ti ń lọ.

## Àwọn Orúkọ ní Èdè Mìíràn
* Yorùbá : Ìrókò, Ùróko
* Àwọn èdè Gbe : Loko, Roko
* Sranan Tongo: Loko 
* Ìgbò: Ọ́jị̀
* Ẹdó : Uloko
* Urhobo : Uno
* Àwọn èdè Akan : Odum
* Kikongo : Kambala
* Ìjọ : Olokpata
* Ejagham : Nsan

## Àwọn Ẹ̀yà
Wọ́n ń rí igi ìrókò púpọ̀ jùlọ láti ara *[[Milicia excelsa]]*. Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé nípa igi yìí, orúkọ àwọn igi tó ń pèsè rẹ̀ ni wọ́n pè ní *[[Chlorophora excelsa]]* (tí í ṣe *Milicia excelsa*) àti *[[Chlorophora regia]]* (tí í ṣe *[[Milicia regia]]*).

*[[Milicia excelsa]]* wà lákọsílẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí ewéko 'tó fẹ́rẹ̀ parun' lórí àtòjọ IUCN Red List.

Àwọn ẹ̀yà méjèèjì yìí jẹ́ igi tí ó ní akọ àti abo lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ (dioecious), èyí tí ìtànná akọ àti abo rẹ̀ máa ń wà lára igi ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.

## Àwọn Ìwúlò Rẹ̀

Wọ́n ń lo pákó rẹ̀ fún onírúurú nǹkan nínú ilé àti lóde títí kan ṣíṣe ọkọ̀ ojú-omi, pákó ìlẹ̀ ilé, ohun-ọ̀ṣọ́ ilé (furniture) àti àwọn gétì ìta. Láti ìparí àwọn ọdún 1990, wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí í lò ó gẹ́gẹ́ bí ara ohun èlò orin txalaparta ti Basque, tí a fi pákó igi ṣe, nítorí ìró dídùn rẹ̀. Ìrókò jẹ́ ọ̀kan lára àwọn pákó tí wọ́n ń lò fún ṣíṣe ìlù ìbílẹ̀ djembe. 

Igi ìrókò ni pákó tí wọ́n yàn fún àwọn ìjókòó (pew) inú ṣọ́ọ̀ṣì Our Lady of Peace Basilica.

Ó jẹ́ igi tí ó pẹ́ títí gidi; ìrókò kò nílò ìtọ́jú pẹ̀lú epo tàbí omi pákó nígbàgbogbo fún lílò níta, bótilẹ̀jẹ́pé ó ṣòro púpọ̀ láti fi àwọn irinṣẹ́ gbé e nítorí pé ó máa ń fọ́ wẹ́wẹ́ níkèékèé, ó sì máa ń sọ ojú àwọn irinṣẹ́ dúpú kánkán.

Ní orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì (UK), kò sí ìkálọ́wọ́kò kankan fún ọjà àti mímọ pákó rẹ̀ lẹ́rọ. Ìpalára kan ṣoṣo tí a mọ̀ tí eruku ìrókò ń fà ni àrùn ikọ́-fèé (asthma), àrùn awọ ara (dermatitis) àti wíwú ara.

## Ìgbàgbọ́ nínú Àṣà
Igi yìí jẹ́ ohun ẹ̀rù nínú àwọn àṣà kan níbi tí ó ti ṣẹ̀wá, fún ìdí èyí wọ́n máa ń sá fún un tàbí bọ̀wọ̀ fún un pẹ̀lú ẹbọ. Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé igi náà ní ẹ̀mí/àlùjọ̀nnú kan nínú (Olúwéré), àti pé ẹnikẹ́ni tí ó bá fojú kòójú rí 'ọkùnrin-Ìrókò' yóò di wèrè, yóò sì tètè kú. Gẹ́gẹ́ bí àṣà Yorùbá, ọkùnrin yíówù tí ó bá gé igi ìrókò lulẹ̀ ń pe oríburúkú kíkàn bá ara rẹ̀ àti gbogbo ìdílé rẹ̀, bótilẹ̀jẹ́pé tí wọ́n bá níláti gé igi náà, wọ́n lè ṣe àdúrà lẹ́yìn rẹ̀ láti dáàbò bo ara wọn.

Wọ́n tún sọ pé wọ́n lè gbọ́ ohùn ẹ̀mí Ìrókò nínú àwọn ilé tí wọ́n fi pákó ìrókò kọ́, nítorí pé ẹ̀mí Ìrókò ti há sínú pákó náà. Ní Nàìjíríà, pákó ìrókò máa ń kù díẹ̀ káàtó nítorí ipò tí ilẹ̀ wà àti ìbàjẹ́ gbòǹgbò (root-rot). Àwọn ará Ìwọ̀-oòrùn ayé kan máa ń pe igi náà ní "teak àwọn tálákà" ("poor man's teak").

## Àwòrán

File:Milicia Excelsa (*[[Chlorophora excelsa]]*) (Bangla - আফ্রিকান টিকওক).jpg|Ìtì igi ìrókò / African teak, Milicia excelsa (Chlorophora Excelsa) ní Lawachara National Park, Bangladesh. Ní ọdún 2016.


## Àwọn Ìtọ́kasì

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta

* Toxic woods  (HSE)