Ìró fáwẹ̀lì

**Fáwẹ̀lì** ni ìró tí a pè nígbà tí kò sí ìdíwọ́ fún èémí ní òpópónà ajẹmóhùn. (Owólabi 2013) Gẹ́gẹ́ bí a ti gùn lé ìlànà fónẹ́tíìkì àti fonọ́lọ́jì láti fún kọ́nsónáǹtì ni oríkì náà ni a ó ṣe láti fún fáwẹ̀lì ni oríkì. Bí a bá ṣe báyìí, oríkì tí a lè fún fáwẹ̀lì lọ báyìí:

Oríkì fónẹ́tíìkì ni èyí, ṣùgbọ́n bí a bá sọ pé àwọn ìró tí wọ́n siṣẹ́ odo sílébù ni fáwẹ̀lì (Crystal 2008) ìlànà fonọ́lọ́jì ni ìyẹn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Kọ́nsónáǹti Aránmú aṣelílébù náà máa ń ṣiṣẹ́ odo sílébù, àmọ́ a ó máa ṣàlàyé ìyẹn ni iwájú. 

Àwọn fáwẹ̀lì èdè Yorùbá ní ìlànà àkọtọ́ ni wọ̀nyìí: 

a   e   ẹ   i   o   ọ   u   an   ẹn   in   ọn   un

Àwọn fáwẹ̀lì èdè Yorùbá ní ìlànà IPA ni wọ̀nyìí: 

a   e   ɛ  i   o   ↄ   u   ã ĩ   ɛ᷈   u᷈   ↄ᷈

Àwọn Àbùdá tí a lò gẹ́gẹ́ bí òsùnwọ̀n láti pín fáwẹ̀lì Yorùbá

Gẹ́gẹ́ bí ìgbékalẹ̀ Owólabí (2013:84-88) òsùnwọ̀n mẹ́rin ni ó gbé kalẹ̀: ipò tí àfàsé wà, lílo apá kan ní ara ahọ́n tí ó gbé sí òkè jù lọ nínú ẹnu, lílo bí apá kan ní ara ahọ́n tí ó gbé sí òkè jù lọ ṣe ga tó nínú ẹnu àti ipò tí ètè wà

Ipò tí àfàsé wà:- Àfàsé lè gbé sókè kí ó dí ọ̀nà èémí sí imú tí èémí yóó sì máa ti ẹnu nìkan jade. Irú fáwẹ̀lì bẹ́ẹ̀ ni à ń pè ní fáwẹ̀lì àìránmúpè, àpẹẹrẹ wọn sì ni: [a], [e], [ɛ], [i], [o], [ↄ], [u]

Àmọ́ tí àfàsé bá wá sílẹ̀ tí èémí sì ń gba ẹnu àti imú jade, irú fáwẹ̀lì bẹ́ẹ̀ ni à ń pè ní, àránmúpè àpẹẹrẹ wọn sì ni:[ã], [ĩ], [ɛ᷈], [u᷈], [ↄ᷈]

Lílo apá kan ní ara ahọ́n tí ó gbé sí òkè jù lọ nínú ẹnu:- Ibi tí ó ń gbé sókè lára ahọ́n ni iwájú-ahọ́n, àárín-ahọ́n àti ẹ̀yìn-ahọ́n. Èyí pín fáwẹ́lì sí ọ̀wọ́ mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.

Fáwẹ̀lì Iwájú 	 --- [i], [e], [ɛ], [ĩ], [ɛ᷈]

Fáwẹ̀lì àárín 	 --- [a], [ã]

Fáwẹ̀lì ẹ̀yìn 		 --- [o], [u], [u᷈], [ↄ], [ↄ᷈]

Báwo ni apá kan ni ara ahọ́n tí ó gbé sókè jùlọ se ga tó nínú ẹnu?

Ipò mẹ́rin ni èyí lè wà: ipò ìhánupè, ipò ìhánudíẹ̀pè, ipò ìyanudíẹ̀pè, àti ìyanupè. Pẹ̀lú ipò wọ̀nyí, a lè pín fáwẹ̀lì sí ọ̀wọ́ mẹ́rin:

Fáwẹ̀lì àhánupè 		--- [i], [u], [ĩ], [u᷈]

Fáwẹ̀lì àyanupè		--- [a], [ã]

Fáwẹ̀lì àhánudíẹ̀pè 	--- [e], [o]

Fáwẹ̀lì àyanudíẹ̀pè 	--- [ɛ], [ɛ᷈] 

Ipò tí Ètè wà:- ipò méjì ni ètè lè wà, kí ó rí pẹrẹsẹ tàbí roboto. Èyí pín fáwẹ̀lì sí ọ̀wọ́ méjì:

Fáwẹ́lì pẹrẹsẹ 	--- [i], [e], [ɛ], [a], [ĩ], [ɛ᷈]

Fáwẹ́lì roboto 	--- [u], [o], [ↄ], [u᷈], [ↄ᷈]

Ṣùgbọ́n bí a bá gùn lé àgbékalẹ̀ Bámgbóse (1990) ọ̀nà mẹ́rin tí a lè pín ìró fáwẹ̀lì sí nípa àbùdá pípe wọn ni: gíga odidi ahọ́n, gíga iwájú tàbí ẹ̀yìn ahọ́n, ipò ètè àti ipò àfàsé. 

Gíga odidi ahọ́n: ahọ́n lè súmọ́ òkè ẹnu tàbí kí ó jìnnà sí i gédégédé. Ọ̀nà tí a fi ń mọ èyí ni bí ẹnu bá ṣe là sí. Nígbà tí ahọ́n bá súnmọ́ òkè ẹnu, ẹnu a fẹ́rẹ̀ẹ́ wà ní pídadé, ṣùgbọ́n nígbà tí ahọ́n kò bá lọ sókè rárá, ẹnu a wà ní sísí gbayawu. Ipò mẹ́rin ni gíga ahọ́n:

Ipò òkè: nígbà tí ahọ́n bá wà ní ipò òkè, ìró fáwẹ̀lì tí a pè ni a mọ̀ sí fáwẹ̀lì àhánupè. Àwọn fáwẹ̀lì náà ni [i], [u], [i᷈] àti [u᷈]

Ipò ẹ̀bákè: nígbà tí ahọ́n bá wà ní ipò ẹ̀bákè, ìró fáwẹ̀lì tí a bá pè ni a mọ̀ sí fáwẹ̀lì ahánudíẹ̀pè. Awọn fáwẹ̀lì bẹ́ẹ̀ ni: [e], [o]

Ipò odò: nígbà tí ahọ́n bá wà ní ipò odò, ìró fáwẹ̀lì tí a bá pè ni a mọ̀ sí àyanupè. Irú fáwẹ̀lì bẹ́ẹ̀ ni: [a], [a᷈]

Ipò ẹ̀bádò: nígbà tí ahọ́n bá wà ní ipò ẹ̀bádò, iró fáwẹ̀lì tí a bá pè ni a mọ̀ sí fáwẹ̀lì àyanudíẹ̀pè. Irú fáwẹ̀lì bẹ́ẹ̀ ni [ɛ], [ↄ], [ɛ᷈], [ↄ᷈]

Gíga Iwájú tàbí Ẹ̀yin Ahọ́n: yàtọ̀ sí gíga odidi ahọ́n, iwájú tàbí ẹ̀yìn ahọ́n náà lè ga. Orísìí fáwẹ̀lì mẹ́ta ni àbùdá yìí lè fún wa: fáwẹ̀lì iwájú, fáwẹ̀lì ẹ̀yìn àti fáwẹ̀lì àárín. 

Fáwẹ̀lì Iwájú: èyí ni ibi tí iwájú ahọ́n súnmọ́ òkè ẹnu jù nígbà tí a bá ń pe fáwẹ̀lì. Àpẹẹrẹ ni [i], [e], [ɛ], [i᷈], [ɛ᷈]

Fáwẹ̀lì Ẹ̀yìn: èyí ni ibi tí ẹ̀yìn ahọ́n ti súnmọ́ òkè ẹnu jù nígbà tí a ba pe fáwẹ̀lì. Àpèèrè ni [o], [ↄ], [u], [ↄ᷈], [u᷈]

Fáwẹ̀lì Àárín: èyí ni ibi tí àárín ahọ́n ti súnmọ́ òkè ẹnu jù nígbà tí a bá ń pe fáwẹ̀lì. Àwọn náà ni [a], [a᷈]

Ipò Ètè: ipò méjì ni ètè lè wà nígbà tí a bá ń pe ìró fáwẹ̀lì: ipò ètè sísù àti ipò ètè fífẹ̀. Nígbà tí a bá su ètè pọ̀ bí ẹni fẹ́ súfèé nígbà tí a bá pe ìró fáwẹ̀lì ni ipò ètè sísù. Irú fáwẹ́lì bẹ́ẹ̀ ni a mọ̀ sí fáwẹ̀lì roboto. Àwọn náà ni [o], [ↄ], [u], [ↄ᷈], [u᷈]. Ṣùgbọ́n nígbà tí a bá fẹ ètè, tí ó wá rí pẹrẹsẹ, ìró fáwẹ̀lì tí a bá pè ní ipò ètè yìí ni a mọ̀ sí fáwẹ̀lì pẹrẹsẹ. Irú àwọn ìró bẹ́ẹ̀ ni [a], [e], [i], [ɛ], [a᷈], [i᷈], [ɛ᷈]

Ipò Afàsé: ipò méjì ni àfàsé lè wà. Ó lè gbéra sókè kí ó dí ọ̀nà tí èémí ń gbà lọ sí imú tí èémí sì ń gba ẹnu jáde. Ìró tí a bá pè ní ipò àfàsé yìí ni a mọ̀ sí fáwẹ̀lì àìránmúpè. Irú fáwẹ́lì bẹ́ẹ̀ ni [a], [e], [ɛ], [i], [o], [ↄ], [i]. Ṣùgbọ́n nígbà tí àfàsé kò bá gbé sókè tí èémí ń gba imú àti ẹnu jáde, irú ìró fáwẹ̀lì tí a bá pè ní ipò àfàsé yìí ni a mọ̀ sí fáwẹ́lì aránmúpè. Àwọn fáwẹ̀lì bẹ́ẹ̀ ni [a᷈], [ɛ᷈], [ↄ᷈], [i᷈], [u᷈].

## Àwọn ìtọ́kasí