Ugali ní Zimbabwe

* Ugali ní orílẹ̀-èdè [[Zimbabwe]] 



Sadza ní [[Shona language|Shona]] tàbí Isitshwala ní [[Zimbabwean Ndebele language|isiNdebele]] jẹ́ oúnjẹ tí a se láti ara àgbàdo ní  orílẹ̀-èdè [[Zimbabwe]].

Sadza jẹ́ èyí tí a ṣe láti àgbàdo gbígbé tí ojú rẹ̀ dára ([[Mielie-meal|mealie-meal]]). Oúnjẹ àgbàdo yìí ni à ń pè ní *impuphu* ní [[Northern Ndebele language|Ndebele]] tàbí  ní Shona. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n mú àgbàdo wá sí orílẹ̀-èdè [[Zimbabwe]] (c. 1890), ó ti wá di olórí ohun èlò fún oúnjẹ àwọn ènìyàn agbègbè ibẹ̀. Àwọn ènìyàn a máa ra oúnjẹ yìí tàbí kí wọ́n sè é fúnra wọn.

Àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè [[Zimbabwe]] fẹ́ràn láti máa jẹ èyí tí ó bá jẹ́ funfun. Ṣùgbọ́n nígbà ọ̀dá tí kò sí oúnjẹ ni wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní jẹ èyí tí ó jẹ́ aláwọ̀ yẹ́lò tí wọ́n máa ń pè ní "Kenya", nítorí pé láti orílẹ̀-èdè [[Kenya]] ni wọ́n ti mú un wá. Ṣáájú kí àgbàdo tó dé, wọn máa ń se sadza láti ara *mapfunde*. Ní àkókò yìí, àwọn ọ̀dọ́ ní orílẹ̀-èdè [[Zimbabwe]] féràn láti máa jẹ ìrẹsì ju sadza tàbí isitshwala. Alága fún ẹgbẹ́ (The Grain Millers Association of [[Zimbabwe]] (GMAZ), Tafadzwa Musarara sọ nínú ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé bí ó bá di ọjọ́ iwájú àwọn òṣìṣẹ́ kò ní fi bẹ́ẹ̀ máa jẹ sadza sí bí wọn yóò ṣe máa jẹ ìrẹsì àti búrẹ́dì.

Sadza jẹ́ oúnjẹ tí ẹnì kọ̀ọ̀kan máa ń dá jẹ, ṣùgbọ́n ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ inú àwo ńlá kan ni gbogbo àwọn ẹbí yóò ti máa jẹ oúnjẹ yìí, àṣà tí àwọn ìdílé kan sì ń ṣe pẹ̀lú. Ọwọ́ ọ̀tún ni wọ́n sáábà máa ń lò láti fi jẹ oúnjẹ yìí láì lo àwọn ohun èlò tí a fi máa ń jẹun, onírúurú ọbẹ̀ àti ẹ̀fọ́ ni wọ́n fi máa ń jẹ sadza.

Àwọn oúnjẹ tí ó gbajúmọ̀ tí a máa ń jẹ pẹ̀lú sadza ni ìwọ̀nyí:

Ẹran èyí tí a tún ń pè ní *nyama* ní [[Shona]].

*[[Red meat]] – ẹran [[màálù]], [[mutton]], ẹran [[ewúrẹ́]] àti [[ẹran ìgbẹ́]]
*[[ẹsẹ̀ màálù]] – mazondo, amanqgina
*[[Oxtail]]
* lára àwọn oúnjẹ mìíràn ni a ti rí [[ìfun]] ẹran, [[offal]], zvemukati ( mathumbu, maphaphu, isibindi, utwane, ulusu, umbendeni; ní Shona èyí tí a mọ̀ sí matumbu), àwọn ẹ̀fọ́ tí a mọ̀ sí Mfushwa, abbl
*[[White meat]] – huku – ẹran adìẹ, ẹja 
*[[Ẹja]] (hove ní Shona), àti ẹja gbígbẹ [[Kapenta]]
*[[Gonimbrasia belina|Mopane worms / madora]]
*[[Spring greens]] – tí a mọ̀ sí imibhid ní èdè Ndebele, muriwo ní èdè Shona
*[[Phaseolus lunatus|Sugar Beans]] – tí a mọ̀ sí nyemba ní Shona
*[[Cabbage]]
*[[Derere]] [[Derere]] – [[ilá]]
*[[Cleome gynandra]] (ulude in Ndebele) / nyevhe ní Shona
*[[Pumpkin]] – ewé tí a mọ̀ sí muboora ní Shona
*[[Mílííkì]] ti ìbílẹ̀ (tí a mọ̀ sí [[amasi]] ní Ndebele tàbí [[Nguni languages]] ní [[South Africa]], mukaka wakakora ní [[Shona language|Shona]], tàbí [[lacto]] 
*[[Soya chunks|Soya Chunks]]
* ọbẹ̀ àti ata 
*Ox bone

== Oúnjẹ tí ó fi ara jọ==
Àwọn oúnjẹ tí a wọ́n fi ara jọ sadza ni [[polenta]] láti àríwá [[Italy]], gh'omi (ღომი) láti [[Georgia]], àti [[grits]] ní gúúsù orílẹ̀ èdè [[Amẹ́ríkà]].

*Fufu* - oúnjẹ tí a ṣe láti ara ẹ̀gẹ́ èyí tí a le rí ní apá ìwọ̀-oòrùn àti ààrin gbùngbùn ilẹ̀ [[Áfíríkà]], bẹ́ẹ̀ ni a le ṣe é láti ara àgbàdo, tí wọ́n ti máa ń pè é ní *fufu àgbàdo*. Ní ààrin àwọn [[Caribbean]], àwọn oúnjẹ tí wọ́n fara pẹ́ ẹ ni *cou-cou* (Barbados), *funchi* (Curaçao and Aruba), àti *funjie*. Wọ́n mọ̀ ọ́n sí *funche* nínú oúnjẹ àwọn Puerto Rican àti *mayi moulin* ní oúnjẹ àwọn [[Haitian]].

Àwọn oúnjẹ tí wọ́n fi ara jọ *pap mi: banku, isidudu, àti umngqusho.

## Àwọn àwòrán

File:Ugali and cabbage.jpg|Ugali and cabbage
File:Phutu.jpg|Phutu, pictured with tomato-based relish in the foreground
File:Goat Offal.JPG|A meal of sadza *(right)*, greens, and goat offal.  The goat's small intestines are wrapped around small pieces of large intestines before cooking.
File:Yawo food staples - ugali and usipa.jpg|Ugali and usipa (small fish), staples of the Yawo people of the African Great Lakes


## Wò pẹ̀lú

* Chapati
* Cornmeal
* Fufu 
* Grits
* List of African dishes
* List of maize dishes
* List of porridges
* List of soups
* Malawian cuisine
* Moin moin
* Mămăliga
* Polenta
* Tuareg food

## Àwọn Ìtọ́kasí
### Citations

### General and cited sources
* 
* South African Cuisine
* Basic phutu recipe
* What is Phuthu

## Ó le kà ṣíwájú
The following books, set in Zimbabwe, discuss the characters eating the Zimbabwean staple, sadza:

*  is a semi-autobiographical novel focused on the story of a Rhodesian family in post-colonial Rhodesia (present-day Zimbabwe), during the 1960s.
* In Douglas Rogers' book *The Last Resort: A Memoir of Zimbabwe* (September 2009), Naomi, an elderly Malawian woman whom Rogers calls "Mrs. John", brings her husband, John Muranda, the other John, John Agoneka, and Rogers bowls of warm sadza, which Rogers explains "Mrs. John" cooks daily, over a wood fire outside the Murandas' home. (Crown/Random House, LLC, ASIN: B002PXFYIS, Chapter 4, page 23).

## External links

* A brief history of maize
* BBC article about nshima