open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Samuel Adesina Gbadebo

**Samuel Adesina Gbadebo**, èyí tí a tún mọ̀ sí Gbadebo II jẹ́ ọba ní orílẹ̀-èdè Naijiria tí ó di oyè Aláké ti ìlú Ẹ̀gbá mú. Ṣáájú kí ó tó di Alake, Gbadebo ṣe àwọn ètò ní Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà láti polongo iṣẹ́ àgbẹ̀.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
A bí Gbadebo ní oṣù kẹsàn-án odun 1908 sí ìdílé Oba Gbadebo I àti Esther Omolara. Ó lọ ilé ìwé girama ní Abeokuta. Ó di ọ̀jọ̀gbọ́n láàrin Egba Native Authority, níbi tí ó ti ní àǹfààní láti ṣíṣe pẹ̀lú Alake Ladapo Ademola, eni tí ó ní fẹ́ sí isẹ́ rẹ̀. Lẹ́hìn náà, ó darapọ̀ mọ́ àwọn òṣìṣẹ́ ti Ilẹ́-iṣẹ́ Railway Nigeria gẹ́gẹ́ bi akọ̀wé, ó tún ṣiṣẹ́ ní ojú-irin àgbègbè Ìlà-Oòrùn àti Ìwọ-oòrùn Nàìjíríà. Ní ọdun1936, ó padà sí Abeokuta, ó ń síse pẹ̀lú awon Aláṣẹ Egba(Egba native authority). Ó kó ẹ̀kọ́ nínú ìmò igbó(forestry) ní Ìbàdàn, ó si di olórí àwọn tí ń rí sí ọ̀rọ̀ igbó ní Egba. Láàrin ọdun 1954 sí 1955, ó kẹ́kọ̀ọ́ ní British Foresty Commission. Nígbàtí ó padà sí Nàìjíríà, ó ṣiṣẹ́ fún àgbègbè Ìwọ-Oòrùn Nàìjíríà ní ṣíṣe ìfihàn iṣẹ́-ọ̀gbìn.

Ní ọdun 1963, wọ́n fi jẹ òye Alake ti ilẹ̀ Egba. Léyìn ìgbà tí ó dé ipò yí, ó dá ìgbìmò ìdámọ̀ràn kalẹ̀ ní agbègbè mẹ́rin Abeokuta: Ake, Gbagura, Oke-Ona àti Owu. Àwọn ìgbìmò náà a ma fi ìpinu wọn ránṣẹ́ sí ìgbìmọ̀ agbegbe Abeokuta. Bákan náà ni ó gbé ìgbìmọ̀ ìsọ̀kan kan dide láti ṣàkóso àwọn ọ̀ràn ti Ìgbìmọ̀ Agbegbe. Ó sowọ́pọ̀ pẹ̀lú egbé NNA Akintola nígbà tí wàhálà òsèlú ṣẹlẹ̀ ní ìwọ̀ oòrùn ní láàrin ọdun 1964 sí 1966, ó sì fẹ́ bẹ̀rẹ̀ fún àtìlẹ́yìn wọn fún ilẹ̀ Egba.

Ọdun 1971 ló papòdà, Oba Lipede ni ó rọ́pò rẹ̀. Òun jẹ àbúrò ọ̀kan lára àwọn òbí Oba Gbadebo III.

## Àwọn Ìtókasí
Serkalem Biset Abrha

**Serkalem Biset Abrha** ni a bí ní ọjọ́ kẹjọ, oṣù March, ọdún 1987. Arábìnrin náà jẹ́ asáré tó wá láti orílẹ̀-èdè Ethiopia tó sì tún kópa nínú oríṣiríṣi ìdíje ọ̀nà jínjìn.

## Ìgbésí ayé Biset
Biset kọ́ iṣẹ́ eré-sísá pẹ̀lú Bizunesh Deba, Genna Tufa, àti Atalelech Asfaw ní ilẹ̀ New York àti Albuquerque, New Mexico. Ara iṣẹ́ arábìnrin náà ni eré-sísá lọ sí orí-òkè Addis Ababa, Ethiopia pẹ̀lú àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ nínú eré-sísá.

## Àṣeyọrí
Eré-sísá Abrha àkọ́kọ́ ní ìta orílẹ̀-èdè Ethiopia wáyé ní ilẹ̀ India ní Delhi àti Lahore 10k láti ọdún 2005 dé ọdún 2007. Abrha parí pẹ̀lú ipò kejì nínú ìdajì marathon ní ọdún 2006 níbi tó ti gba owó ẹgbẹ̀rún dollar. Ní ọdún 2008, Abrha yege nínú Maas Marathon tó wáyé ní Visè, Belgium. Ní ọdún 2009, arábìnrin náà kópa nínú Atlanta Marathon ní Georgia níbi tó ti ṣáájú àwọn obìnrin tó sì gba ẹ̀bùn ẹgbẹ̀rún mẹ́ta dollar. Ní ọdún 2010, arábìnrin náà parí pẹ̀lú ipò kẹta nínú Marathon ti Las Vegas níbi tó ti gba owó ẹgbẹ̀rún mẹ́rin dollar. Ní ọdún 2011, Abrha yege nínú Marathon ti California tó wáyé ní Sacramento, California. Ní ọdún 2017, arábìnrin náà gbé ipò kẹta nínú eré-sísá ti France 8K ní oṣù August, ọjọ́ ogún ní agogo 32:01. Ọ̀kan nínú àṣeyọrí arábìnrin náà to ṣè pàtàkì ni pé ó gbé ipò àkọ́kọ́ nínú Marathon ti Philadelphia ní 2:14:47.

## Àwọn ìtọ́kasí
Netsanet Achamo

**Netsanet Achamo** tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlá, oṣù December, ọdún 1987 jẹ́ eléré sísá ọ̀nà jínjìn ti orílẹ̀-èdè Ethiopia.

## Àṣeyọrí
Netsanet parí pẹ̀lú ipò kẹrin nínú ìdíje àwọn eléré ní ọdún 2006 ní 3000 metres. Achamo kópa nínú ìdíje àgbáyé ti eré-sísá nínú 300 metres ti Steeplechase ní ọdún 2007. Arábìnrin náà gba idẹ nínú eré gbogbo ilẹ̀ Afirica ti ọdún 2007 lórí 3000 metres ti steeplechase.  Achamo yege nínú ìdajì Olomouc Marathon ní ọdún 2011, Mumbai Marathon ti ọdún 2012 àti Hamburg Marathon ti ọdún 2012.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kate Okikiolu

**Kate Adebola Okikiolu** (tí a bí ní ọdún 1965) jẹ́ onímọ̀ Máàsì, ọmọ orílẹ̀-èdè Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan. Àwọn ènìyàn mọ̀ ọ́n fún iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú elliptic differential operators àti inner-city children.
## Ìpìlẹ̀ ayé àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Okikiolu ní 1965 ní England. Bàbá rẹ̀ ni George Olatokunbo Okikiolu, ó jẹ́ onímọ̀ Mátì tó gbajúmọ̀ lọ́pọ̀lọpọ̀ ní Nàìjíríà. Ìyá rẹ̀ jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan tí ó ń kó Mátì ní ilé-ẹ̀kọ́ kan. Okikiolu gba àmì-ẹyẹ B.A. nínú ìmò Mátì ní Yunifásitì ti Cambridge ní ọdun 1987. Ní ọdun 1991, ó gba àmì-ẹ̀yẹ Ph.D. nínú ìmò Mátì ní Yunifásitì California ní Los Angeles.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilu Owu

Ẹ̀yà **Owu** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ Yorùbá ní Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà. Ago-Owu ní Abeokuta ni ibi ti àwọn Owu ti pọ̀jù sí, káàkiri ile Yoruba ni a sì ti máa ń rí àwọn Owu. Àjọṣepọ̀ ìjọba ilẹ̀ Yorùbá gbòòrò kọjá ilẹ̀ Nàìjíríà dé Orílẹ̀-èdè Benin àti Togo.

## Orísun
 
Àkọsílẹ̀ ìtàn àwọn Owu kọ́kọ́ wáyé lẹ́yìn ìtẹ̀dó wọn ní Ago-Owu ní ọdún 1820. Ìtàn àròsọ Yorùbá mú wa gbàgbọ́ pé àwọ Owu tẹ̀dó sí agbègbè kan tààrà lẹ́ẹ̀bá odò Odò Ọya ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìṣílọ wọn sí apá Gúúsù wáyé látàrí ogun ẹ̀yà tó bẹ́ sílẹ̀. Láìfarajọ àwọn ìletò tẹ́lẹ̀, àwọn Owu ò gbìyànjú láti bá àwọn ọmọ ogun Ìbàdàn jà, dípò èyí, wọ́n tẹ̀dó pẹ̀lú àlàáfíà nítorí àwọn aláṣẹ ìlú Ìbàdàn ti rán àwọn òjíṣẹ́ àlàáfíà sí wọn lẹ́yìn tí wọ́n ti gbọ́ pé àwọn Owu ń bọ̀ láti wá kógun ja ìlú wọn. Àwọn olórí ìlú Ìbàdàn fi ilẹ̀ fún àwọn Owu láti máa gbé, wọ́n sì tàn láti Ita Lisa títí dé Owu Ipole lágbègbè Ikire.

## Àjọ̀dún ọdún ìbílẹ̀ Owu
Ìdí kan pàtàkì tí wọ́n fi ń ṣàjọyọ̀ àjọ̀dún Owu ni láti dúpẹ́ lọ́wọ́ Ọlódùmarè fún ìpèsè gbogbo àìní wọn. Àṣà ṣíṣayẹyẹ ọdún yìí bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1999, ó sì ti kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlọ́wọ́sí àwọn ará Owu mọ́ra àti àwọn ènìyàn káàkiri ayé. Ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹwàá, ọdún 2010, Olowu ti ilu Owu, tí ń ṣe Adegboyega Dosunmu Amororo II ṣe ìkéde ìta gbangba pé òpin ọ̀sẹ̀ kejì ní oṣù kẹwàá ni àwọn yóò máa ṣe àjọyọ̀ àti ìdúpẹ́ lọ́wọ́ Olódùmarè. Ìkéde yìí wáyé láti àjọ̀dún ọdún ìbílẹ̀ Owu pẹ̀lú àjọ̀dún Ọmọ Olówu. Àjọ̀dú Ọmọ Olówu yìí dàpọ̀ mọ́ àjọ̀dún iṣu tuntun, èyí tí Olówu fúnra rẹ̀ sọ, tí gbogbo ènìyàn sì tẹ́wọ́gbà á pẹ̀lú àtẹ́wọ́. Àwọn ènìyàn tó fi ìjókòó yẹ́ àjọ̀dún ti ọdún 2010 náà sí ni Ọọ̀ni Ifẹ̀ tẹ́lẹ̀ rí, tí ń ṣe Oba Okunade Sijuade Olubuse II (tó ti wàjà), Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ rí àti Balógun ti Owu, tí ń ṣe Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́, Chief of staff sí ààrẹ Goodluck Jonathan, Olóyè Mike Oghiedome, igbákejì Gómìnà ti ipinle Ogun nígbà kan rí àti alákòóso ECOMOG, tí ń ṣe Rtd General Tunji Olurin .

## Ìwé àkọsílẹ̀

* *Owu in Yoruba history*, Mabogunje, Akin L., Omer-Cooper, John D., Ibadan University Press, 1971

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè tẹ́lẹ̀ ní Áfríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Olowu ti ilu Owu

**Olowu ti ilu Owu** jẹ́ ọba aládé ìlú Owu.

Àwọn ọmọọba tí wọ́n yàn láti ìdílé ọba mẹ́fa tí ń ṣe; *Amororo*, *Otileta*, *Ayoloye*, *Akinjobi*, *Akinoso* àti *Lagbedu* ló ń darí ìlú Òwu. Àwọn Ògbóni àti àwọn ológun ló máa ń ran ọba lọ́wọ́. Balógun ló jẹ́ olórí àwọn ìjòyè, lábẹ́ rẹ̀ ni a sì rí Otun, Osi, Seriki, Aare Ago àti Jagunna. Lára àwọn olóyè Ogboni ni Akogun, Obamaja, Orunto, Oyega, Osupori àti Omolasin. Olosi ni adífálà ìlú Òwu àti Olowu. Láti ìpìlẹ̀, ìlú Òwu ní ìletò mẹ́ta, tí ń  ṣe eyun Owu, Erunmu àti Apomu. Nínú ìṣẹ̀ṣe, àwọn afọbajẹ mẹ́fà ló máa ń yan Olówu, àmọ́ wọ́n ti fi olóyè méjì kún un ní ọdún 1964, tí ń ṣe Balogun àti Olosi.

Àṣà Ogboni ò sí lára àwọn àṣà ará ìlú Òwu tẹ́lẹ̀. Ọwọ́ à̀wọn Egba ni wọ́n ti ya, lẹ́yìn tí àwọn Òwu tẹ̀dó sí ìlú Abeokuta. Èyí sì ni ìdí tí àwọn Owu ò ní Ilédì (ilé Ògbóni) títí dòní.

Ní ọdún 2006, lábẹ́ àsìkò ìjọba Olówu, Ọba Olusanya Adegboyega Dosunmu (Amororo II), wọ́n ṣàtúntò ètò ìṣèlú. Wọ́n tún ètò ìṣejọba Ògbóni àti Ológun tò, wọ́n sì yan ìgbìmọ̀ tuntun tí á máa ṣe ìjọba. Lára ìgbìmọ̀ yìí ni a tí ní olóyè méje kan, tí ń ṣe:

* Balogun
* Olórí Ìgbìmọ̀
* Olórí Ọmọọba
* Olórí Parakoyi
* Balogun Apomu
* Oluroko, Oba of Erunmu
* Iyalode

## Àtòjọ àwọn Olówu ti ìlú Òwu tó ti jẹ sẹ́yìn

* Oba Pawu *1855-1867 (OTILETA Family)*
* Oba Adefowote *1867-1872 (OTILETA Family)*
* Oba Aderinmoye *1873-1890 (OTILETA Family)*
* Oba Adepegba *1893-1905 (AYOLOYE Family)*
* Oba Owokokade *1906-1918 (OTILETA Family)*
* Oba Dosunmu *1918-1924 (AMORORO Family)*
* Oba Adesina *1924-1936 (OTILETA Family)*
* Oba Adelani Gbogboade *1938-1946 (OTILETA Family)*
* Oba Salami Gbadela Ajibola *1949-1972 (AYOLOYE Family)*
* Oba Adebowale Oyegbade *1975-1980 (AKINJOBI Family)*
* OBA Michael Oyelekan *April 29th, 1987 -May 8th, 1987 (AKINOSO Family)*
* Oba Olawale Adisa Odeleye *1993-2003 (LAGBEDU Family)*
* Oba Adegboyega Dosunmu Amororo II *láti ọdún 2005 (AMORORO Family)* (ó ti wàjà)
* Oba Ojogbon. Saka Adelola Matemilola Oluyalo Otileta VII láti ọdún 2022 - títí dòní *(OTILETA Family)*

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọba àti ìjòyè ní Nàìjíríà
Abdul-Azeez Olajide Adediran

**Abdul-Azeez Olajide Adediran** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Jandor**, jẹ́ olóṣèlú Nàìjíríà, oniroyin, oníṣòwò àti onímọ̀-ẹ̀rọ. Òun ni alága ẹgbẹ́ Lagos4Lagos àti olùdíje ipò gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People’s Democratic Party pẹ̀lú olùdíje àti igbákejì rẹ̀, Funke Akindele . Ó gba Doctorate Honorary nínú ètò ìdarí àti ìṣèjọba ní South American University, ní Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Jandor sí ìdílé Alhaji Adeniran àti olóògbé Ruth Oluwafunmilayo Adeniran ni ọjọ́ karùndínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1977 ní agbègbè Mushin ní ìpínlẹ̀ Èkó. Jandor jẹ́ akékọ̀ọ́-gboyè láti ilé-ìwé gíga ti polytechnic ti ilú Ìbàdàn, Modul University, Vienna, Howard University School of Business, Washington DC, ní Orílẹ̀ èdè America àti Oxford University, United Kingdom . 

## Iṣẹ́ rẹ̀
Jandor bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú iṣẹ́-ìròyìn, tí ó sì jẹ́ akọ̀ròyìn fún bíi ogún ọdún. Ó padà wọ inú òṣèlú, ó sì darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ APC. Òun ni olùpilẹ̀ṣẹ̀ ìgbìmọ̀ ti Lagos4Lagos, ẹgbẹ́ kan lábẹ́ APC. Níkẹyìn, ó padà lọ darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ PDP, ó sì jẹ́ olùdíje ipò gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó tó kọjá.

## Ayé rẹ̀
Maryam Ọlajide Adediran ni ìyàwó rẹ̀, wọ́n sì bí ọmọ méji; Fareedah Oluwamayokun Amoke àti Fadhilulah Oluwamurewa Adedayo Akanniade Olajide-Adediran.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1977
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Akọ̀ròyìn

**Akòròyìn** jẹ́ ẹni tí iṣẹ́ rè ní ṣe pẹ̀lú gbígbà ìròyìn (yálà ní àkọsílẹ̀ tàbí lórí fọ́nrán, tàbí àwòrán), ṣíṣe àtòjọ àti àtúntò àwọn ìròyìn náà, àti ìpínkárí ìròyìn náà fún àwọn ará-ìlú.
average_salaryJournalist
## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìṣeròyìn
Wale Aboderin

**Gbadebowale Aboderin** (1958 – 30 May 2018) jẹ́ oniroyin láti orílẹ̀-èdè Naijiria, oníṣòwò àti alábòójútó eré-ìdárayá. Òun ni alága Ìwé-ìròyìn Punch títí ìgbà tó kú, èyí tó jẹ́ ilé-iṣẹ́ tí bàbá rẹ̀ dá sílè. Ìwé-ìròyìn Vanguard ṣe àpejúwe ìwé-ìròyìn yìí gẹ́gẹ́ bíi òpó kan pàtàkì fún iṣẹ́ ìgbéròyìn jáde. Ó kàwé ní Government college, ní ìlú Ibadan àti Clifton college, kó tó lọ kẹ́kọ̀ọ́ nípa ọkọ̀ òfurufú ní Burnside-Ott Flying School. Nínú eré-ìdárayá, ó jẹ́ alága, Ẹgbẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Agbábọ́ọ̀lù Ìpínlẹ̀ Èkó àti igbákejì ààrẹ Ẹgbẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Nàìjíríà. Aboderin kú lẹ́yìn iṣẹ́ abẹ ọkàn tí ó ṣe ní Eko.  Aare ilẹ̀ Nàìjíríà, Muhammadu Buhari, Gómìnà Èkó tẹ́lẹ̀ rí, Akinwunmi Ambode wà lára àwon tó ṣàánú fún àwọn ẹbí rẹ̀.  

Ní ọdún 1997, ó ṣe ìdásílẹ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù inú apẹ̀rẹ̀ aládàáni ti ilẹ̀ Nàìjíríà àkọ́kọ́ fún àwọn obìnrin, Dolphins.

## Ikú rẹ̀
Wale Aboderin kú ní 30 May 2018 ní Ikoyi, Ìpínlẹ̀ Èkó, ní ẹni ọdún 60.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1958
Àtòjọ àwọn akọ̀ròyìn ilẹ̀ Nàìjíríà

## A

* Bolaji Abdullahi
* Doyin Abiola
* Olu Aboderin
* Wale Aboderin
* Adamu Adamu
* Kadaria Ahmed
* Taiwo Ajai-Lycett
* Àjàlá Travel
* Kunle Ajibade
* Levi Chibuike Ajuonuma
* Laolu Akande
* Yemisi Akinbobola
* Eniola Akinkuotu
* Richard Akinnola
* Kayode Akintemi
* Didi Akinyelure
* Henry Akubuiro
* Ngozi Alaegbu
* Motolani Alake
* Lanre Alfred
* Dusé Mohamed Ali
* Ikechukwu Amaechi
* Femi D Amele
* Sam Amuka-Pemu
* Jahman Anikulapo
* Kola Muslim Animasaun
* Samuel Aruwa
* Pelu Awofeso
* Steve Ayorinde

## B

* Jerry Fisayo Bambi
* Tunji Bello
* Segun Bucknor
* Stephanie Busari

## C

* Robert Campbell (Colonist)
* James Vivian Clinton
* Abidina Coomassie

## D

* Moses Da Rocha
* Mamman Daura
* Stella Din-Jacob

## E

* Chike Frankie Edozien
* Eromo Egbejule
* Angela Emuwa
* Peter Enahoro
* Tunde Eso
* Ngozi Ezeonu

## F

* Adebayo Faleti
* Omololu Falobi
* Mimi Fawaz
* Tam Fiofori

## G

* Muhammad Garba
* Gbenga Adefaye
* Ado Ahmad Gidan Dabino

## H

* Hannah Ojo Ajakaye
* Shaibu Husseini

## I

* Hamza Idris
* Chris Ihidero

## J

* Jaafar Jaafar
* John Payne Jackson
* Lateef Jakande

## K

* Patricia Kalesanwo
* Seye Kehinde
* Simon Kolawole
* Farooq Kperogi

## L

* Bilikisu Labaran

## M

* Herbert Macaulay
* Adewale Maja-Pearce
* May Ellen Mofe-Damijo
* Moky Makura
* Olusola Momoh
* Tony Momoh
* Kiki Mordi
* Reuben Muoka

## N

* Nasiru L. Abubakar
* Ngozi Nwozor-Agbo
* Ijeoma Nwaogwugwu
* Mazi Nwonwu

## O

* Otosirieze Obi-Young
* Tolu Ogunlesi
* Lola Ogunnaike
* Oluwatoyosi Ogunseye
* Ogechukwukanma Ogwo
* Malcolm Ohanwe
* Adekunle Ojora
* Chris Okolie
* Ernest Okonkwo
* Victor Oladokun
* Yusuph Olaniyonu
* Dapo Olorunyomi
* Kolade Dominate Olowu
* Joshua Olufemi
* Sam Oritsetimeyin Omatseye
* Kemi Omololu-Olunloyo
* Gbenga Omotoso
* Duro Onabule
* Bayo Onanuga
* Chido Onumah
* Ruth Osime
* Olusegun Osoba
* Tobore Ovuorie

## S

* Sa'a Ibrahim
* Minna Salami
* Aisha Salaudeen
* Umar Sani
* Richard Akinwande Savage
* Ibrahim Sheme

## T

* Jamilah Tangaza
* Kola Tubosun

## U

* Wana Udobang
* Arukaino Umukoro

## W

* Funmi Wakama
* Adebola Williams
* Rotimi Williams
* Molara Wood

## Y

* Olukorede Yishau
* Gloria Young
Kunle Ajibade

**Kunle Ajibade** (tí wọ́n bí ní 28 May 1958) jẹ́ akoroyin, olóòtú àti òǹkọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Naijiria. Ní ọdún 1995, pẹ̀lú Olusegun Obasanjo, àti àwọn oníròyìn mẹ́ta mìíràn, ni wọ́n fi ẹ̀sùn ọ̀tẹ̀ kàn.  Ní ọdún 1998/1999, ó di ọmọ ẹgbẹ́ Feuchtwanger ní Villa Aurora ní Los Angeles. 

## Ètò-ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́ rẹ̀
Ajíbádé gboyèẹ̀kọ́ nínú ìmọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Masters nínú ìmọ̀ Literature-In-English láti Obafemi Awolowo University. Ó ti ṣiṣẹ́ bíi akọ̀ròyìn àgbà ní The African Concord, aṣèrànwọ́ olóòtú ní The African Guardian, àti bí olóòtú àgbà ní TheNEWS àti PM News.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Levi Chibuike Ajuonuma

**Levi Chibuike Ajuonuma** (tí a bí ní ọjọ́ kejì oṣù kejìlá, ọdún 1959, tí ó sì kú ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹfà, ọdún 2012), tí a mọ̀ sí **Livi**, jẹ́ ọ̀mọ̀wé Naijiria. O fìgbà kan jẹ́ sọrọ̀sọ̀rọ̀ lórí rédíò àti lórí ẹ̀rọ amóhùn-máwòrán. Ó sì gbajúgbajà fún ètò rẹ̀ ní alaalẹ́ ọjọ́ Àbámẹ́ta tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Open House Party" lórí Raypower 100.5FM. Ajuonuma tún ti ṣiṣẹ́ ní Nigerian Television Authority(NTA) àti àwọn ìkànní mìíràn, níbi tí ó ti jẹ́ olóòtú àti olùdarí *The Sunday Show, Showtime à*ti *Levi Ajuonuma Live* .   

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Ọmọ bíbí ìlú Ideato South ní ipinle Imo ni Ajuonuma ti wá, ṣùgbọ́n ìlú Enugu ni wọ́n bí sí, ibẹ̀ ló sì wà títí tó fi dàgbà, tó sì ti kọ́ ẹ̀kọ́ alàkọ̀ọ́bẹ̀rẹ́. Ó lọ sí orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà lọ́dún 1979 láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó sì gboyè BA ní Ìbánisọ̀rọ̀ láti Huntington college, Indiana àti M. A pẹ̀lú PhD ni Mass Communications láti University of Minnesota ní ọdún 1983 àti 1987; ó sì tún gboyè MBA láti Plymouth State University ní ọdún 1989. 

## Iṣẹ́ rẹ̀

Ajuonuma bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ lórí rédíò ní ọdún 1977 pẹ̀lú Imo Broadcasting Service (IBS) ní Owerri Ipinle Imo. Ó kúrò ní Nàìjíríà láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Mass Communications ní United States, níbi tó ti jáde pẹ̀lú BA, MA àti PhD. Ṣáájú kí ó tó padà sí Nàìjíríà, lẹ́yìn àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ìlú  America, Ajuonuma ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi olùrànlọ́wọ́ ní ẹ̀ka ìwé-ìròyìn Keene State College of the University System of New Hampshire.  Ó padà sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti tẹ̀ síwájú nínú iṣẹ́ rẹ̀ tesiwaju nínú ìgbéròyìnsáfẹ́fẹ́ àti olùgbóhùnsáfẹ́fẹ́ ní oríṣiríṣi àwọn ilé-iṣẹ́ rédíò àti tv ní Nàìjíríà. Lẹ́yìn náà, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi alákòóso gbogboogbò fún Corporate Affairs of the Nigerian National Petroleum Corporation (NNPC) níbi tó wà títí tó fi kú. 

## Igbesi aye ara ẹni
Ajuonuma ní ìyàwó, orúkọ rẹ̀ sì ni Josephine Ajuonuma tí wọ́n sì jọ bímọ méjì papọ̀. 

## Ikú rẹ̀
Ajuonuma jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ NNPC mẹ́rin tó sọ ẹ̀mí wọ́n nù ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹfà ọdún 2012 nínú ìjàmbá oko ofurufu Dana Air 992 ní Iju-Ishaga ní ipinle Eko.  Minisita tó ń rí sí ọ̀rọ̀ epo ní Nàìjíríà nígbà kan rí, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́, Diezani Alison-Madueke wá síbi ayẹyẹ ìsìnkú tí wọ́n ṣe láti fi yẹ́ ẹ sí.    Wọ́n sin Ajuonuma sí ìlú abínibí rẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Imo. 

## Àwọn  ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2012
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Beatrice Aboyade

**Beatrice Aboyade** (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹjọ ọdun 1935), jẹ́ olùmójútó ilé ìkàwé(librarian) àti ọ̀jọ̀gbọ́n fẹ̀híntì ní Nàìjíríà. Ààjọ "*World Encyclopedia of Library and Information Services"* se àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ara àwọn tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àmójútó ilé ìkàwé ní Nàìjíríà. Aboyade ti ṣíṣe ní ilé ìkàwé Yunifásítì ìlú Ìbàdàn àti Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀. 
## Ìpìlẹ̀ àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Aboyade lọ ilé-ìwé Christ's Church Primary School, Porogun, Ijebu Ode fún ẹ̀kọ́ àkọ́bẹ̀rẹ̀. Ó tẹ̀síwájú ní Queen's College ti ìpínlè Èkó, fún ẹ̀kọ́ Sẹ́kọ́ndìrì rẹ̀ láàrin ọdun 1948 sí 1951. Láàrin 1952 sí 1953, ó tún tẹ ẹ̀kọ́ rẹ̀ síwájú ní Queen's College, Ede. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ B.A. rẹ̀ ní Yunifásítì ìlú Ìbàdàn ní ọdun 1960, kí ó tó tẹ̀síwájú fún àwọn àmì-ẹyẹ míràn ní Yunifásítì ti Michigan ní ọdun 1964. Ní ọdun 1970, ó parí ẹ̀kọ́ Dokita ní Yunifásitì ìlú Ibadan. Ó fé Ọ̀jọ̀gbọ́n Ojetunji Aboyade, òjògbón nínú ìmò ètò ọrọ ajé, láti ọdun 1961 títí di ìgbà ti ó fi ayé sílè ní ọdun 1994.

## iṣẹ
Aboyade ko di ile-ikawe lẹsẹkẹsẹ, ṣugbọn lo akoko diẹ ni Ile-iṣẹ Broadcast ti orilẹ-ede Naijiria ṣaaju ki o darapọ mọ ile-ikawe University of Ibadan gẹgẹbi ile-ikawe Iranlọwọ ni ọdun 1962. Laipẹ o gba ipo tuntun bi katalogi olori ni University of Ife ni ọdun 1965. Ọdun mẹta lẹhinna o pada si Ile-ẹkọ giga ti Ibadan lati ṣe itọsọna Awọn iṣẹ Oluka wọn. Ni ọdun 1972 o bẹrẹ si kọ sibẹ nigbati o di olukọni ni University ni ẹka ile-ikawe ikawe. 

Ni ọdun 1978, o ti ni igbega lati ọdọ olukọni agba nigbati o jẹ Ọjọgbọn Ọjọgbọn ti Awọn ijinlẹ Ile-ikawe ni University of Ibadan,  ati pe O ṣe iranṣẹ bi ẹka ti Ile-ikawe, Awọn ijinlẹ ati Alaye ni ile-ẹkọ giga. O tun sare Eto Eto Alaye Idagbasoke Rural ( RUDIS ), eyiti o pọ si iraye alaye si awọn eniyan igberiko ni Afirika. Iṣẹ rẹ pẹlu RUDIS fi han pe awọn ile-ikawe igberiko Naijiria ni akọkọ ṣiṣẹ ibeere iṣẹ kan. A lo awọn iwe ile-ikawe lati ṣafihan bi o ṣe le ṣe ilọsiwaju awọn ohun elo bii awọn ọna, ina, Isuna ati omi fifẹ. Awọn onkawe yoo wa nipa awọn aye oojọ ti agbegbe ati alaye nipa awọn ajile ati awọn aye iṣowo. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Henry Akubuiro

**Henry Akubuiro** jẹ́ akọ̀rọ̀yìn àti àti òǹkọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
## Ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́ rẹ̀
Akubuiro kàwé gboyè nínú ìmò Englisi ni Yunifásítì Ìpínlẹ̀ Ímò, Owerri ni ọdun 2003. Ó bèrè isé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ̀rọ̀yìn nígbà tó sì jẹ́ ọmọ ilé-ìwé Yunifásitì ìpínlè Imo, níbi tí ó ti dá  *"editor of The Elite—the student newspaper in Imo State University"* àti *"The Imo Star—the newspaper of the Student Union Government"* kalẹ̀. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ BBC World Service fún olúborí ìdíje láàrín àwọn ọ̀dọ́ akàròyìn àti ní ìdíje ìkọ̀wé tí ẹ̀ka ìjọba fún ètò ẹ̀kọ́ àti eré ìdáyará dá kalẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Jerry Fisayo Bambi

**Jeremiah Fisayo Bambi** jẹ́ akòròyìn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, olùpìlẹ̀ṣẹ̀, òǹkọ̀wé ìròyìn,  agbàlejò ìròyìn àti showhost lórí Africanews àti Euronews. 

## Iṣẹ́ Rẹ̀
Bambi ṣe àgbéjáde àti àfihàn “Inspire Africa”, ètò tẹlifísàn kan pẹ̀lú àwọn ìtàn ti ìsọdọ̀tun, ìyípadà àti ipa ní Áfíríkà.  Ó papọ̀ gbàlejò ètò ìròyìn àárọ̀ “The Morning Call” lórí Africanews,   ètò ìròyìn tẹlifísàn kan lórí ìṣèlú, àṣà, ètò-ẹ̀kọ́, sciTech, eré ìdárayá àti ìṣòwò.    Ó ti ṣe ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò àwọn olùdarí ìjọba bíi Prime Minister UK tẹ́lẹ̀ Gordon Brown lórí ipa Britain nínú ìgbéjàkọ ìpaniláyà Nàìjíríà,   àti àwọn ènìyàn láti agbègbè àti aládani ní ìṣòwò àti ṣíṣe ètò ìmúlò ní Áfíríkà.[1][2][8] Ó jẹ́ agbọ́rọ̀sọ ní àpéjọ kan ní Summit Áfíríkà.

## Àwọn Àmì Ẹ̀yẹ
Bambi jẹ́ olùdíje tí a yàn ti àmì ẹ̀yẹ BBC Komla Dumor, àti pé ó jẹ́ olùdíje fún ẹ̀bùn tẹlifísàn ènìyàn ti ọdún 2020 Nigeria Achievers Awards. 

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Adanech Zekiros

**Zekiros Adanech** ni a bini ọjọ kẹrin dinlọgbọn, óṣu kẹta ni ọdun 1982 jẹ elere sisa ti ọna jinjin órilẹ ede Ethiopia. Lori iṣẹ rẹ gẹgẹbi elere sisa, awọn ibi to ti gbegba oroke julọ ni:31:59.37 ninu 10,000 metres to waye ni Sollentuna ni ọjọ keji dinlọgbọn, óṣu June ni ọdun 2005, 1:12.06 ninu idaji marathon ni Addis Ababa to waye ni ọjọ keji dinlọgbọn, óṣu August ni ọdun 2005 ati 2:27.32 ninu marathon to waye ni Rotterdam ni ọjọ kẹtala, óṣu April ni ọdun 2008.

## Àṣèyọri
Ni ọdun 2004 ti idije IAAF agbaye idaji marathon, Adanech pari pẹlu ipó kẹrin dinlogun ni 1:13:50.  Lẹyin ti arabinrin naa fojusi ere sisa ti 10,000 metres ati idaji marathon fun igba ibẹẹrẹ iṣẹ rẹ, Adanech foju si marathon odidi ni ọdun 2005. Ni ọdun 2006, Adanesh pari pẹlu ipo kẹjọ ni marathon ti Berlin ni 2:36:48 ati ipo kẹta ni marathon ti Rome to waye ni ọdun 2006 ni 2:27:38. Ere sisa to ṣè pataki ti Adanech kopa ninu rẹ ni Marathon ti Rotterdam ti ọdun 2008 to si pari pẹlu ipo keji.

## Itọkasi
Abebech Afework

**Abebech Afework Bekele** ni a bini ọjọ kọkanla, óṣu December ni ọdun 1990 jẹ akọṣẹmọsẹ elere sisa ti ọna jinjin to dari lori idaji marathon.
Abebech ṣóju fun órilẹ ede Ethiopia ninu idije IAAF agbaye cross country ti iadaji marathon ati idije IAAF agbaye ti idaji marathon. Awọn ere ti arabinrin naa ti yege julọ ni 1:10:30.

## Àṣèyọri
Abeche bere si ni dije ni ilẹ okun ni ọdun 2009 nibi to ti gbe ipo kẹta ni Maraton Idaji ti Udine ni 1:11:15. Ni ọdun naa, Arabinrin naa yege ninu Idaji Marathon ti Arezzo kekere.  
Ni óṣu January, ọdun 2011, Abebech yege ninu Idaji Marathon ti Egmond nibi to ti sare fun Club ti ere sisa defenc ilẹ Ethiopia.
Ni ọdun 2012, Abebech gbe ipo kẹfa ninu idije cross country ti ilẹ Afirica pẹlu ẹgbẹrun mẹwa metres ati iṣẹju ti 31:48.53 ni Prefontaine Classic. Ni óṣu july, 2012 arabinrin naa gbe ipo kẹta ni idaji Marathon ti Bogotà.
Ni ọdun 2013, Abebech ṣè dada ninu marathon ti Rottedam pẹlu wakati 2:23:59.

## Itọkasi
Ruti Aga

**Ruti Aga** ni a bini ọjọ kẹrin dinlogun, óṣu January ni ọdun 1994 jẹ elere sisa ti ọna jinjin ti órilẹ ede Ethiopia. Ruti yege ninu ere awọn óbinrin ti ọdun 2019 ninu Marathon ti ilẹ Tokyo.

## Àṣèyọri
Ni ọdun 2012, Aga gba ami ẹ̀yẹ ti silver ninu idije agbaye ti junior ere sisa to waye ni Barcelona, Spain. 
Ni ọdun 2013, Arabinrin pari pẹlu ipo karun ninu idije ere sisa ti awọn óbinrin ti IAAF agbaye cross country to waye ni Bydgoszcz, Poland. 
Ni ọdun 2019, Aga kopa ninu idije ere sisa agbaye ayẹyẹ marathon ti awọn obinrin. Ni ọdun 2022, Ruti kopa ninu Marathon ti Chicago ninu ere sisa fun Wakati 2:21:41.

## Itọkasi
Stephanie Busari

**Stephanie Busari** (tí a bí ní ọdún 1977) jẹ́ akọ̀ròyìn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tí ó gbajúmọ̀ fún gbígbá “proof of life” ní ìyasọ́tọ̀  fún àwọn ọmọbìnrin ilé-ìwé Chibok tí ó pàdánù ní àtẹ̀lé agbawi Bring Back Our Girls èyí tí ó yọrí sí ìdúnadúrà pẹ̀lú Boko Haram pé yọrísí ìtúsílẹ̀ tí ó ju ọgọ́run àwọn ọmọbìnrin ilé-ìwé tí a jí gbé. 

## Ẹ̀kọ́
Busari kọ́ ẹ̀kọ́ Faransé àti "Media" gbogbogbò ní Trinity and All Saints College ní Leeds àti lẹ́hìn náà lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Rennes fún Ètò ìwé-ẹ̀kọ́ gíga, Diploma. 

## Iṣẹ́ Rẹ̀

Busari bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní "New Nation" tí ó ti parẹ́ báyìí, ìwé ìròyìn tí ó dá lórí Ìlú Lọ́ńdọ́nù, àti lẹ́hìn náà ó kó lọ sí Daily Mirror. Arábìnrin náà ní àkókò kúkurú bí oníròyìn onítumọ̀ ní BBC News ṣáájú kí ó tó lọ sí CNN ní ọdún 2008 àti tún gbé lọ sí Èkó, Nàìjíríà ní ọdún 2016 láti ṣe ìtọsọ́nà ilé-iṣẹ́ oní nọ́mbà àkọ́kọ́ ti CNN àti ọ̀pọ̀lọpọ̀-ẹ̀rọ.  Ní ọdún 2015, Busari jẹ́ àpákan ti ẹgbẹ́ tí ó gba Ààmì Ẹ̀yẹ Peabody fún ìròyìn CNN ti àwọn ọmọbìnrin ilé-ìwé Nàìjíríà tí ó pàdánù àti ní ọdún 2017, ó gba Ààmì Ẹ̀yẹ Hollywood Gracie àti Outstanding Woman ní Media Awards fún ìròyìn jinlẹ̀ ti àwọn ọmọbìnrin ilé-ìwé Nàìjíríà tí ó pàdánù.   Ọ̀rọ̀ Busari ọdún 2017 tí à ń pè ní TED talk ní Gèésì lórí “Báwo ni àwọn ìròyìn irọ́ ṣe ìpalárá gidi” ni a ti wò ju àwọn àkókò mílíọ̀nù kan lọ àti pé a túmọ̀ ìwé-kíkọ rẹ̀ sí àwọn èdè mẹ́ta-dín-ogójì jùlọ. 

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Nasiru L. Abubakar

## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò-ẹ̀kọ́
Wọ́n bí Nasiru ní ọjọ́ kẹ́rin oṣù kẹsàn-án ọdún 1977,  ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ àríwá Kaduna ní ìpínlẹ̀ Kaduna. Nasiru kẹ́kọ̀ọ́ gboyè PGD nínú ẹ̀kọ́-ìmọ̀ Mass Communication ní BUK, gboyè PGD nínú ẹ̀kọ́-ìmọ̀ Ìbáṣepọ̀ orílẹ̀-èdè àti Diplomacy ní àfikún sí ẹ̀kọ́ HND nínú ẹ̀kọ́-ìmọ̀ Mass Communication ní Kaduna Polytechnic, ní ìpínlẹ̀ Kaduna.

Oníṣẹ́-ìròyìn 

Nasiru bẹ̀rẹ̀ ìṣe ìròyìn gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ rẹ̀ tí ó yàn láàyò ní ABG Group. Ó ṣiṣẹ́ fún ìgbà ráńpẹ́ gẹ́gẹ́ bíi òǹkọ́ṣẹ́ lábẹ́ àmójútó pẹ̀lú KSMC ní ìlu Kaduna kí ó tó dára pọ̀ mọ́ ilé-iṣẹ́ oníwé-ìròyìn Daily Trust lákọ̀ọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ arakẹni ní oṣù mẹ́jọ 2000 kí ó tó wá di òṣìṣẹ́ ilé-iṣẹ́ gan ní ọdún 2004. Ní Daily Trust, Ó jẹ́ aṣojú yàn ayẹ̀ròyìn wò (ní Sátidé) ní ọdún 2012, kí wọ́n tó dá a padà sí igbákejì ayẹ̀ròyìn wò Daily. Ní ọdún 2014  kí wọ́n tó bòǹtẹ̀lú gẹ́gẹ́ bíi ayẹ̀ròyìn wò ní ọdún 2016. Gẹ́gẹ́ bí ayẹ̀ròyìn wò, ó gba àmì-ẹ̀yẹ tí ayẹ̀ròyìn wò jùlọ tí ọdún náà ní ọdún 2016 tí ìwé-ìròyìn Daily sì gba àmì-ẹ̀yẹ ìwé-ìròyìn tí ọdún náà. 

Ní ọdún 2019, wọ́n yan Nasiru gẹ́gẹ́ bíi olùṣàkóso ayẹ̀ròyìn wò tí Daily Trust. Ó fi iṣẹ́ sílẹ̀ ní ọdún 2020 láti lọ dára pọ̀ mọ́ Dateline Nigeria gẹ́gẹ́ bíi Olú-ayẹ̀ròyìn wò.

Ó máa ń kó ìròyìn fún Gamji.com láti ọdún 2015  ó sì máa ń dá sí ti àwọn ilé-iṣẹ́ yòókù.
Taiwo Abioye

**Taiwo Olubunmi Abioye** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nínú Èdè Gẹ̀ẹ́sì pẹ̀lú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nínú Stylistics àti língúístíìkì lílò. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí yóò di igbákejì alákòóso ní Covenant University.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́
Wọ́n bí i ní Ọjọ́ kẹtadilógún Oṣù Kínní 1958, ní Kaduna sí àwọn òbí tí wọ́n wá láti Ìpínlẹ̀ Ògùn, Abioye gba oyè àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú Iṣẹ́-ọnà Èdè láti Ahmadu Bello University. Ó kẹ́kọ̀ọ́ yege pẹ̀lú ìpele kejì gíga (second class upper division) ní 1987. Ó gba oyè master rẹ̀ àti oyè Ọ̀mọ̀wé láti ilé-ẹ̀kọ́ kan náà ní 1992 àti 2004 ní tẹ̀lé-ǹ-tẹ̀lé. Ní 1982, Abioye ni akẹ́kọ̀ọ́ tí ó peregedé jùlọ ní ẹ̀ka Èdè Gẹ̀ẹ́sì.

## Iṣẹ́
Abioye bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ olùkọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ akẹ́kọ̀ọ́gboyè ní Ahmadu Bello University ní 1988, láàrin ọdún mẹ́wàá tí ó tẹ̀lé e ó gun àwọn gradẹ títí ó fi di olùkọ́ àgbà ní ABU. Ní 2005, ó darapọ̀ mọ́ Covenant University, wọ́n sì sọ ọ́ di ọ̀jọ̀gbọ́n alábàáṣiṣẹ́pọ̀ (associate professor) ní 2010, lẹ́yìn náà ó di ọ̀jọ̀gbọ́n kíkún ní ọdún mẹ́ta lẹ́yìn náà. Ní Oṣù Kẹrin 2016, ó gba àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ ọmọ ilé-ìwé nímọ̀ràn láti tẹ̀lé àwọn ìlànà ọ́fíìsì wọn. Ní 2011, ó tẹ ìwé tí àkọlé rẹ̀ jẹ́ *Language and Ideology in George Ehusani's Writings*, ìwé náà gba ìtẹ́wọ́gbà púpọ̀ láti ọ̀dọ̀ George Ehusani àti àwọn olùṣàyẹ̀wò aládàáṣe. Ó ti kọ́kọ́ jẹ́ DVC (ìṣàkóso) fún ọdún méjì, kí ó tó di igbákejì alákòóso ní 2014.

Àtòjọ Google Scholar gbé àyọkà 2009 kan sí ipò àkọ́kọ́, tí àkọlé rẹ̀ jẹ́ *Typology of [[rhetorical question]]s as a stylistic device in writing*. Ìwádìí náà wo bí àwọn Nàìjíríà ṣe gba èdè tí ó yàtọ̀ sí èdè abínibí wọn, pàápàá ọ̀nà ìgbọ̀rọ̀sọ nínú àwọn èdè wọ̀nyí láàrin àwọn tí kì í ṣe èdè abínibí wọn, àti ipa tí ọ̀nà yìí ní lórí olùsọ̀rọ̀. Ní àfikún, ìwádìí náà ṣe àyẹ̀wò kókó ọ̀rọ̀ àwọn ìbéèrè aláìnídáhùn (rhetorical questions), nígbà tí ó ń jíròrò àwọn ànfàní àti àléébù láàrin àwọn Nàìjíríà. Àyọkà náà wà nínú *International Journal of Language Society and Culture*.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí 1958
Ẹ̀ka:Àwọn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin ọ̀mọ̀wé Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣìṣẹ́ ẹ̀kọ́ ti Covenant University
Ẹ̀ka:Àwọn òṣìṣẹ́ ẹ̀kọ́ ti Ahmadu Bello University
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè Ahmadu Bello University
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn láti Ìpínlẹ̀ Kaduna
John Payne Jackson

## Biography
Orukọ: John Payne Jackson 

Ọjọ ibi: 1848-03-25

Ibi ibi: Cape Palmas, Liberia 

Ọjọ ikú: 1915-08-01 

Ibi iku: Lagos 

Orilẹ-ede: Liberia, British West African 

Iṣẹ́: Ìròyìn 

Ti a mọ fun: "Igbasilẹ Ọsẹ Ọsẹ ni Lagos".￼

### igbesi aye
John Payne Jackson * (25 March 1848 – 1 August 1915) je onise [[Americo-Liberian]] kan, ti a bi ni [[Liberia]] ti o ni ipa ni Lagos, Nigeria ni ayika ibẹrẹ ti 20th orundun. O ṣatunkọ ati ṣe agbejade * igbasilẹ ọsẹ ọsẹ 'Ilu Eko' lati ọdun 1891 titi o fi ku. Eyi jẹ iwe ti a kọ daradara ati alaye ti o jiroro ati itupalẹ awọn iṣẹlẹ lọwọlọwọ. O gba atako-amunisin, ipo orilẹ-ede Afirika ti o jẹ ki o jẹ ki o ko gbajugbaja pẹlu awọn alaṣẹ ati pẹlu diẹ ninu awọn olokiki Naijiria.
Moses Da Rocha

**Moses Da Rocha,** (Oṣù Kínní 1875 – Oṣù Karùnún 1942) jẹ́ dókítà ìṣègùn, oníròyìn àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó wà lára àwọn dókítà ìṣègùn bíi Africanus Horton, Orisadipe Obasa àti John K. Randle tí wọ́n para pọ̀ ṣe iṣẹ́ ìṣègùn àti ìṣèlú. Ó dá ẹgbẹ́ àwọn ọ̀dọ́mọdé Nàìjíríà sílẹ̀ ní ọdún 1923 kí wọ́n tó di ìdìbò sí Ìgbìmọ̀ Aṣòfin.

## Ìgbé ayé àti èkọ́ rẹ̀
A bí Da Rocha ní ìlú Èkó sí ìdílé Senhor Joao Esan da Rocha àti Angelica Nogeira tí wọ́n ti padà sílé láti Brazil . Ó jẹ́ ọmọ kẹta àti ọmọkùnrin kejì nínú ìdílé márùn-ún; ọmọ àkọ́kọ́ ni Candido Da Rocha tó ni ilẹ̀ náà. Da Rocha lọ sí àwọn ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ díẹ̀ ní Èkó tí ó ń kọ́ ẹ̀kọ́ ìpele ọdún 1880 bíi Ìṣirò, Gẹ̀ẹ́sì, ìtàn ilẹ̀ Yúróòpù àti ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé àti ìwé mímọ́. Láàárín ọdún 1883 sí 1884, ó wà ní Wesleyan School, Tinubu, Èkó, lẹ́yìn náà ó wà ní CMS Faji (1886) ó sì parí ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní St Xavier's Catholic School (1886–1888). Lẹ́yìn náà ó lọ sí CMS Grammar School, Èkó fún ẹ̀kọ́ girama rẹ̀, ní CMS ó jẹ́ alájọgbáyé pẹ̀lú Richard Akinwande Savage, SJ Gansallo, Eric Moore, MS Cole àti JT Nelson Cole. Wọ́n tọ́ Da Rocha dàgbà gẹ́gẹ́ bí Kátólíìkì ṣùgbọ́n ní CMS, wọ́n fi hàn pé ó ń kọ́ ẹ̀kọ́ ní ilé ìwé Protestant kan. Olórí ilé ìwé náà ni Rọ́stẹ́mù Isaac Oluwole, ọ̀kan lára àwọn olùkọ́ rẹ̀ ni Henry Rawlingson Carr. Ní CMS, ó ṣe àtúnṣe ìwé ìròyìn Grammarian ilé ìwé náà, ó sì jẹ́ ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú Dick Blaize, ọmọ Richard Beale Blaize. Ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní CMS ní ọdún 1893, lẹ́yìn náà ó lọ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ ìṣègùn ní Ilé Ìwòsàn Colonial, ní Èkó láti ọdún 1894 sí 1895.

Ní ọdún 1896, ó kúrò ní etíkun Èkó láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ ìṣègùn ní Yunifásítì ti Edinburgh, ṣùgbọ́n lẹ́yìn ọdún kan, ó fi iṣẹ́ sílẹ̀ nínú iṣẹ́ ìròyìn àti African Nationalism. Ó ní ìfẹ́ sí iṣẹ́ ìròyìn nígbà gbogbo nígbà tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ ìṣègùn ní Edinburgh; ó kọ àwọn àpilẹ̀kọ tí a tẹ̀ jáde nínú ìwé ìròyìn Lagos Weekly Record, Lagos Echo àti Lagos Standard, ó sì jẹ́ akọ̀wé ti ẹgbẹ́ African Association tí Henry Sylvester Williams ṣe olórí. Ní ọdún 1895, nígbà tí ó ṣì wà ní Èkó, ó kọ lẹ́tà méjì sí Earl of Rosebery, èyí sì mú kí ó ní ìdáhùn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tunji Bello

**Olatunji Bello** (ọjọ́-ìbí: ọjọ́ kìíní oṣù keje ọdún 1961) jẹ́ àgbẹjọ́ro, onímọ̀ nípa àyíká, onímọ̀ ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ńsì òṣèlú, oníròyìn àti Kọmíṣọ́nà tó jókòó fún Àyíká àti Ọrọ̀ Omi lábẹ́ ìṣàkóso Babajide Sanwo-Olu ní ìpínlẹ̀ Èkó. Ó jẹ́ ọmọ Eko.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ Ẹ̀kọ́ Rẹ̀
Ó ní B.Sc. Ìwé gíga Yunifásítì ti Ìbàdàn níbi tí ó ti kàwé ìmọ̀ òṣèlú, tí ó sì gbòye jáde ní ọdún 1984. Ó sì gba Masters Degree ní International Law and Diplomacy ML.D ní ọdún (1987) ní Yunifásítì ti Èkó. Ó ti gba òye (Bachelor of Laws) láti ilé-ìwé gíga Yunifásítì ti Èkó náà, Nàìjíríà, ní ọdún 2000. 

## Iṣẹ́ Oníròyìn Rẹ̀
Tunji Bello bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ oníròyìn ní ilé iṣẹ́ agbéròyìnjáde Concord Press ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà níbi tí ó ti dàgbà láti di Olóòtú. Ó bẹ̀rẹ̀ bí ẹ̀yà-ara òǹkọ̀wé, ó tún jẹ́ Olùrànlọ́wọ́ Olóòtú àwọn ẹ̀yà ara. Iṣẹ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ ìròyìn dàgbà ní kíákíá tó bẹ́ẹ̀ tí ó di Olóòtú Ìṣèlú ní ọmọ ọdún mẹ́tà-dín-lọ́gbọ̀n. Lẹ́hìn náà ó gbéga sí Olóòtú àkọ́lé Sunday àti lẹ́hìn náà Olóòtú àkọ́lé ojoojúmọ́ ti Concord Newspapers Group. Ó tún jẹ́ alága ti Ìgbìmọ̀ Olóòtú ti Ìwé ìròyìn THISDAY. Ó jẹ́ òǹkọ̀wé òṣìṣẹ́ kan pẹ̀lú St. Petersburg Times, Florida, USA, àti  US News & World Report, Washington D.C. ní ọdún 1992. 

## Àwọn Àmì Ẹ̀yẹ
Ó sì gba oríṣiríṣi àwọn àmì ẹ̀yẹ. Ó gba Alfred Friendly Press Fellowship, USA, Ó gba àmì ẹ̀yẹ Concord Press fún Ìlọsíwájú àti Ìgboyà ní Ìwé Ìròyìn, Alákoso Olóòtú tí ó dára jùlọ ti Concord Publisher. Ó jẹ́ ẹni tí ó gba àmì ẹ̀yẹ Distinguished Alumnus ti Yunifásítì ti Ìbàdàn àti Ẹ̀bùn Ọ̀rẹ́ Aláṣẹ Fásítì ti Èkó, Distinguished Alumni Achievers. Àwùjọ àwọn Oníṣẹ́-ẹ̀rọ̀ Nàìjíríà, Ikeja, èka Èkó, àti UNDP lọ́lá fún un fún fífi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún oúnjẹ àyíká ní ìpínlẹ̀ Èkó. Ó ti kọ ìwé kan àti pé ó ṣe alábàpín sí àwọn mẹ́rin mìíràn. 

## Ayé Rẹ̀
Ó jẹ́ ọkọ sí Ibiyemi Olatunji-Bello, Olùdarí èyí tí ó jẹ́ Vice-Chancellor ti Fásítì Ìpínlẹ̀ Èkó láti oṣù kẹ́sàn-án ọdún 2021 títí di ìsìsiyìn. 

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Ngozi Nwozor-Agbo

**Ngozi Nwozor-Agbo**  (ọjọ́ 21 oṣù kẹfà, ọdún 1974 sí ọjọ́ 28 oṣù karùn-ún, ọdún 2012) jẹ́ oníròyìn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà,  òǹkọ̀wé àti akéwì tí gbogbo ènìyàn ń pè ní ‘Lady Campus’. Ó jẹ́ ìlú mọ̀ọ́ká ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà gẹ́gẹ́ ẹni àkọ́kọ́ tí ó dá ìwé-ìròyìn ọgbà Fáṣítì sílẹ̀ tí ó pè ní ìgbésí ayé ọgbà Fáṣítì (CampusLife), èyí tí ó jẹ jáde látinú àwọn ìwé-ìròyìn The Nation fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti inú ọgbà Fáṣítì jákèjádò orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó tún jẹ́ gbajúgbajà nípa kíkọ ọgọ́rùn-ún àwọn ọ̀dọ́ tí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti di àwọn òǹkọ̀ròyìn tí ó gbámúṣẹ́.

## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ayé àti iṣẹ́ àyànṣe
Wọ́n bí Ngozi Agbo ní ìlú Onitsha, ní ìpínlẹ̀ Anambra, ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó lọ sí Fáṣítì tí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Nsukka (UNN), níbi tí ó ti kọ́ ẹ̀kọ́ ìmọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ó jẹ́ ajàfẹ́tọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ó múnádóko wọ́n sì yàn-án gẹ́gẹ́ bí igbákejì Ààrẹ ti ẹgbẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ tí ìjọba ti UNN ní ọdún 1999. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè Másítà nínú ìmọ̀-ẹ̀kọ́ ìtàn àti ẹ̀kọ́-ìmọ̀ ìbáṣepọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè ní Fáṣítì Èkó (UNILAG). Ngozi darapọ̀ mọ́ ìwé-ìròyìn *The Nation* ní ọdún 2007, pẹ̀lú pé ó ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìwé-ìròyìn New Age àti àwọn àjọ tí kìí ṣe ti Ìjọba (NGO), Fate Foundation.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Pelu Awofeso

**Pẹ̀lú Awófẹ̀sọ̀** jẹ́ akọ̀ròyìn ọmọ orílẹ̀-edè Nàìjíríà, ó jẹ́ ọ̀ǹkọ̀wé nípa ìrìn-àjò àti àṣà, tó ń gbé ìlú Èkó, ní] Nàìjíríà. Ó jáwẹ́ olúborí nínú ìdíje ti CNN/Multichoice ní Africa fún àmì-ẹ̀yẹ ti ẹ̀ka àwọn oníròyìn nípa ìrìn-àjò. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà ní à ń ṣe àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gé bíi "aṣáájú òǹkọ̀wé nípa ìrìn-àjò"  Ó tún jẹ́ òǹkọ̀wé tí a ṣatẹ̀jáde ìwé rẹ̀.

## Iṣẹ́ Ìṣe Rẹ̀

Awofeso sọ pé òun bẹ̀rẹ̀ sí ní ní ìfẹ́ sí ìrìn-àjò lẹ́yìn ìrírí àkọ́kọ́ tí ó ní nípa ìlú Jos ní Ìpínlẹ̀ Plateau, ní Nàìjíríà, ní ọdún 1998.. Ìrírí tí ó ní, ní í ṣe pẹ̀lú bí ẹwà ìlú náà ṣe fún un ní ìyàlẹ́nu gan-an, àti bí ó ṣe rí “àwọn ìṣọwọ́kọ̀wé àtijọ́ tí àwọn British Land kọ,” tí wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ ìrìn-àjò wọn ní àsìkò tí wọ́n ń gbé ní Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí colonialists , ló fún un ní ìmísí láti gba ìrìn-àjò gẹ́gẹ́ bí ìfẹ́-ọkàn (hobby) rẹ̀.

,Ó ti ṣe àbẹ̀wò sí àwọn Ìpínlẹ̀ méjìlélọ́gbọ̀n nínú ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójí tí a ní ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà  ó sì ti kó ìwé lórí púpọ̀ nínú wọn . Wọ́n ṣe àfiwéra iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú  *[[Looking for Transwonderland]] tí* Noo-Saro-Wiwa ṣe àgbéjáde rẹ̀.

## Àwọn àtẹ̀jáde ìwé láti ọwọ́ rẹ
Awofeso ni olùtẹ̀wé ìwé ìròyìn ìrìnàjò lórí ayélujára kan tí a pè ní Waka About. Ó tún ni olóòtú ìwé Route 234, ìwé ìtàn ìrìnàjò kan tí a ṣàpèjúwe gẹ́gẹ́ bí "àkójọ ìtàn láti ọ̀dọ̀ àwọn oníròyìn Nàìjíríà tí ó ṣe àgbéyẹ̀wò ìrírí ara ẹni nígbà tí wọ́n ń rìnrìn àjò níta Nàìjíríà" Ohun tí ó dúró fún, "ní gbogbogbòò, jẹ́ ìdásí sí ààyè kan níbi tí a ti nílò ìsapá púpọ̀ sí i irú èyí."

Ní ọdún 2010, ó tẹ ìwé Tour of Duty jáde, ìwé kan tí ó “kọ sílẹ̀ fún oṣù mẹ́wàá tí ó rìnrìn àjò ní gbogbo Nàìjíríà, ó sì sọ ìtàn àwọn ènìyàn àti àwọn ibi tí ó bá pàdé lójú ọ̀nà, láti ọ̀dọ̀ àwọn tí ń ta iyanrìn ní Yenagoa sí àwọn ọdẹ ní Osogbo.

## Àwọn ìrìnàjò rẹ̀ míràn
Awofeso, ní ọdún 2014, tún dá ẹgbẹ́ kan sílẹ̀ tí a ń pè ní "Beach Samaritans" tí wọ́n ń rìn kiri etíkun ní Èkó láti fọ àwọn ìdọ̀tí àti ìdọ̀tí tí a kò fẹ́ mọ́.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Jahman Anikulapo

**Jahman Oladejo Anikulapo** (ọjọ́ ìbí je ọjọ́ kẹrìndínlọ́gún osù kíní ọdún 1963)  ó jẹ́ onísẹ́ ìròyìn àti akọ̀wẹ́ àṣà .   

Aníkúlápó jẹ́ ọmọ Naijiria. Ó kẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́ tíátà ní Yunifásitì tí Ìbàdàn. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ akọọlẹ iṣẹ ọna rẹ ni *The Guardian* bi iṣẹ ọna ati olóòtú media ni 1993. O ṣiṣẹ bi iṣẹ ọna ati olóòtú media títí di ọdún 2003, lẹ́yìn náà ó ṣiṣẹ́ bi Olóòtú  ìwé ìròyìn Guardian on *Sunday* and The *GuardianLife* lati 2003 si 2013. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1963
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Zemzem Ahmed

**Zemzem Ahmed Deko** ni a bini ọjọ kẹta dinlọgbọn, óṣu December ni ọdun 1984 ni ilu Asella jẹ elere sisa ti Steeplechase ati ti óju ọna ti órilẹ ede Ethiopia. Arabinrin naa jẹ ọkan lara awọn elere sisa ti steeplechase to pegede julọ ni ilẹ Ethiopia.

## Àṣèyọri
Zemzem ṣoju Ethiopia ninu Olympics ti Summer to waye ni Beijing ni ọdun 2008 to si kopa ni steeplechase ti awọn óbinrin ti ẹgbẹrun mẹta Metre.
Ni ọdun 2009, Arabinrin naa kopa ninu idije agbaye ti ere sisa to si gbe ipo kẹwa ninu steeplechase pẹlu ere ti iṣẹju 9:22.64.
Ni ọdun 2012, Arabinrin naa kopa ninu Marathon ti Frankfurt nibi to ti gbe ipo kẹfa pẹlu wakati 2:27:12.

## Itọkasi
Mizan Alem

**Mizan Alem** ni a bini keji leelogun, óṣu January ni ọdun 2002 jẹ elere sisa lobinrin ti ọna jinjin to gbajumọ ninu metres ti ẹgbẹrun marun ti órilẹ ede Ethiopia.

## Àṣèyọri
Ni ọdun 2021, Mizan gba ami ẹyẹ idanilọla ti gold ninu idije U20 ere sisa agbaye.

## Itọkasi
Kola Muslim Animasaun

Olóyè **Kola Muslim Animasaun** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ karùn-ún oṣù keje, ọdún 1939) jẹ́ akọ̀ròyìn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, àti alága ẹgbẹ́ olótùú fún ìwé-ìròyìn *[[Vanguard|The Vanguard]]*, tó ń ṣáájú àwọn ìwé-ìròyìn ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìwé rè *From 1939 to the Vanguard of Moodern Journalism*, ní wọ́n gbé jáde ní Nigerian Institute of International Affairs, ní ìpínlẹ̀ Èkó, ní oṣù keje, ọdún 2012. Àwọn ènìyàn pàtaàkì tó wà níbi ayẹyẹ nahà ni aṣíwájú Bola Tinubu, olórí ẹgbẹ́ òṣèlú ti Gbogbo Progressives Congress, àti Abiola Ajimobi, Gómìnà ipinle Oyo, tó wà ní apá Gúùsù mọ́ Ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Naijiria.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1939
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Elfenesh Alemu

**Elfenesh Alemu** ni a bini ọjọ kẹwa, óṣu June ni ọdun 1975 ni Lemo Arya, Arsi Zone jẹ elere sisa ti ọna jinjin órilẹ ede Ethiopia. Arabinrin naa gbajumọ lori ere ti Marathon.
## Àṣèyọri
Elfenesh ṣọju órilẹ ede Ethiopia ninu Olympics Summer ti ọdun 2000 ati 2004. Arabirnin naa kopa ninu Marathon ti Idjije Agbaye lori ere sisa lẹmẹrin lati ọdun 1997 de 2003.
Alemu yege ninu idije marathon agbaye to waye ni ọdun 1994. Arabinrin naa gba ami ẹyẹ idanilọla ti idẹ ninu Ere gbogbo ilẹ Afirica ni ọdun 1995.
Alemu jẹ óbinrin ilẹ Ethiopia akọkọ to yege ninu marathon ti Amsterdam ni ọdun 1997.
Alemu kopa ninu Marathon ti Nagano Olympic ni ọdun 2000. Ni ọdun 2002, Alemu gbe ipo kẹta ninu Marathon ti Boston. Ni ọdun 2003, arabinrin naa yege ninu marathon awọn obinrin agabye to waye ni ilẹ Tokyo.
Ni ọdun 2009, Alemu gbe ipo kọkanla ninu Marathon ti Chicago. Arabinrin naa wa lara marathon ti Mumbai ti ọdun 2011 to si gbe ipo kẹta pẹlu wakati 2:29:04.

## Itọkasi
Samuel Aruwa

**Samuel Aruwan** (tí a bí ní ọjọ́ kẹwà osù kárun ọdún 1982) o jẹ́ oníròyìn ọmo orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ati Komisana àkọ́kọ́ fún Ilẹ́-iṣẹ Àabò Abẹ́lé àti Ọ̀rọ̀ abẹ́lé ti ipinlẹ Kaduna.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1982
Lanre Alfred

**Lanre Alfred** jẹ́ akọ̀ròyìn, òǹkọ̀wé àti akéde ọmọ Nàìjíríà. Òun ni olùtèjáde *The Capital*, olóòtú awujọ iṣaaju ati akọ̀ròyìn ìwé ìròyìn This Day*, onkọ̀wé ìwé márùn àti ẹni tí ó ni itàkan ni [[Èkó|ilu Ekò]], [[Nàìjíríà]].  

Alfred Lanre jẹ́ olóòtú ìwé-ìròyìn celebrity journalism. Iṣẹ́ rẹ̀ nínú ẹ̀ka ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ náà ni iṣẹ́ oníròyìn láwùjọ, òǹkọ̀wé àti òǹkọ̀wé ní *ìwé ìròyìn City People*, ìwé ìròyìn asọ̀ tí ó gbajúmọ̀ ní Nàìjíríà jẹ́ tí Seye Kehinde dá sílẹ̀.   Lẹhin ọdun meji kan, Alfred fi *Iwe irohin Ilu Awọn eniyan* silẹ fun Iwe iroyin *Ọjọ Oni yii* nibiti o ti kọ *SpyGlass* ni Ọjọ Satidee ati *Awọn iṣẹlẹ Awujọ* ni Ọjọ Ọṣẹ,  oju-iwe nipasẹ eyiti o ṣe afihan igbesi aye ti awọn awujọ awujọ Naijiria ati awọn olokiki olokiki. O fi *Ọjọ yii* silẹ gẹgẹbi Olootu Awujọ ni 2014 lati wa iwe irohin ti ara rẹ lori ayelujara, *The Capital*, "itẹjade lori ayelujara pẹlu idojukọ lori iṣowo, iṣelu ati igbesi aye ti awujọ giga ti Nigeria ati nouveau riche.".  O si maa wa a idasi columnist si *Yi Day* nipasẹ kan osẹ iwe ti a npè ni, *High Life''.
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
## Àwọn Ìtọ́kasí
Steve Ayorinde

**Steve Olúṣẹ̀yí Ayọ̀rìndé**  (tí wọ́n bí lọ́dún 1970) jẹ́ kọmíṣọ́nnà-àná fún ètò ìrìn-afẹ́, iṣẹ́-ọ̀nà àti àṣà tí Ìpínlẹ̀-Èkó lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ṣáájú àkókò yìí, ó jẹ́ kọmíṣọ́nnà nípa ìròyìn àti ọgbọ́n-ọnnú nígbà ìṣèjọba gómìnà-àná tí Ìpínlẹ̀ náà, Akinwunmi Ambode lọ́dún 2015, Bákan náà, ó ti fìgbà kan jẹ́ Ọ̀gá-àgbà tí ilé-isé ìwé-ìròyìn *[[National Mirror]]*, àti olóòtú ìwé-ìròyìn *[[The Punch]]* ní Nàìjíríà.

Bákan náà, Ayorinde jẹ́ ọ̀kan lára gbajúmọ̀ lámèyító nípa sinimá àti iṣẹ́-ọ̀nà, ti ó sì tún ti jẹ́ adájọ́-aláṣàyàn fún àmì-ẹ̀yẹ àgbáyé bíi  Toronto International Film Festival, Cannes Film Festival, Berlin International Film Festival, AMAA àti Mumbai International Film Festival.
## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Ó jẹ́ ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ gíga Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Ayorinde, ó sì tún kẹ́kọ̀ọ́ ní University of Lagos, Akoka, àti University of Leicester ní UK, níbi tí ó ti gba oyè master nínú ìṣọ̀kan àgbáyé àti ìbánisọ̀rọ̀. Ó jẹ́ arìnrìn-àjò dáadáa àti onímọ̀ nípa ọ̀pọ̀ ènìyàn, ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ European Union ní Foundation Journalists-in-Europe [2] (1997–98),  ètò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ọdún kan fún àwọn oníròyìn tó wà ní àárín iṣẹ́. Ó tún jẹ́ ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ètò àwọn àlejò kárí ayé ti Ẹ̀ka Ìpínlẹ̀ (IVP) ní Amẹ́ríkà, Goethe Institute, Berlin, àti University of Siena for Foreigners, Italy.

## Ìrìnàjò rẹ  gẹ́gẹ́bíi akọ̀ròyìn
Gẹ́gẹ́ bí oníròyìn, òǹkọ̀wé, olùtẹ̀wé, àti olùdámọ̀ràn ìròyìn, Ayorinde ní ìrírí tó ju ọdún mẹ́rìnlélógún lọ, ó sì ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀bùn
Iṣẹ́ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1991 ní ìwé ìròyìn The Guardian ní ìlú Èkó, Nàìjíríà, èyí tí wọ́n mọ̀ sí àkànṣe ní agbègbè ìròyìn Nàìjíríà nígbà náà. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ aṣáájú-ọ̀nà ti The Comet níbi tí ó ti ṣe àtúnṣe sí apá iṣẹ́ ọ̀nà, eré ìnàjú àti ìròyìn (1999–2003),  lẹ́yìn náà ó dara pọ̀ mọ́ The Punch, níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ ní onírúurú ipò, àkọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí olóòtú iṣẹ́ ọ̀nà, lẹ́yìn náà gẹ́gẹ́ bí akọ̀ròyìn United Kingdom, ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ olóòtú àti ní ìkẹyìn gẹ́gẹ́ bí olóòtú ìwé ojoojúmọ́. Ní The Punch ni ó ti bẹ̀rẹ̀ ìwé rẹ̀ tó gbajúmọ̀ ní ojú ìwé ẹ̀yìn, "Something Before the Weekend", èyí tí ó máa ń jáde ní gbogbo ọjọ́bọ̀.  Lẹ́yìn náà ó ṣiṣẹ́ ní National Mirror, àkọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí olóòtú/olùdarí àgbà tí ó ń bójútó àwọn ìwé àti lẹ́yìn náà gẹ́gẹ́ bí olùdarí ìṣàkóso/olùdarí olórí láàárín ọdún 2010 àti 2013. Láti ìgbà náà, ó ti ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọ̀ròyìn, olùdámọ̀ràn ìròyìn àti onímọ̀ràn. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí ìròyìn àti ìbánisọ̀rọ̀ fún àjọ ìpolongo Akinwunmi Ambode láàárín oṣù kẹsàn-án ọdún 2014 sí oṣù kẹrin ọdún 2015. Ó tún jẹ́ olùgbéga ìwé ìròyìn The Culture News (TCN), ìtẹ̀jáde iṣẹ́ ọnà àti àṣà àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Hannah Ojo Ajakaye

**Hannah Ojo Ajakaiye** jẹ́ akòròyìn orílé èdè Nàìjíríà. Wọ́n yan-an gege bí Print Science journalist fún ọdún 201 láti gbà àmi ẹ̀yẹ Nigeria Academy Of Science, èyí tí ó sì gbà àmi ẹ̀yẹ náà.

## Ìgbé Ayé
Ojo  ko gbọyè láti ilẹ ìwé Fásitì tí Ọbáfẹ́mi Awólowó tí ilé -Ifè ní orílé èdè Nàìjíríà.

Ní ọdún 2016, Ojo gbà ẹbùn fún Most Innovative Reporting ni Nigerian Media Merit Award (NMMA) ni ipinlẹ Èkó.

Ó jẹ ẹbùn ni Nigerian Academy of Science Media Awards ní Print Science Journalist of the year ní ọdún 2017. Ó gbà àmi *Newscorp* Fellowship. Ó tún gbà àmi ẹ̀yẹ kan ní ọdún 2018 ni àpérò àwọn Akòròyìn Reham Al-Farra.

Ó jẹ́ ọmọ ilé-ìwé gíga tí Ẹ̀ká Amẹ́ríkà tí Ilé-iṣẹ́ Àtẹ̀jade Àjèjì tí Ilé-iṣẹ́ Ijabọ lórí ìfipàgbé ọmọ ènìyàn. Ó jẹ́ mímọ̀ gẹ́gẹ́ bí Akòròyìn fún osù kẹwàá ọdún 2018  ní International Justice Network. Hannah sí tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ TruthBuzz ní International Center fún àwọn Akọ̀ròyìn (ICFJ).

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Obafemi Awolowo University alumni
National Mirror

***National Mirror*** jẹ́ ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́ lórílẹ̀-èdè Nigeria.
Ọmọba Emeka Obasi ní ó dá ìwé-ìròyìn *National Mirror* sílẹ̀ lọ́dún 2006. Lára àwọn abala ìwé-ìròyìn náà ni *Daily Mirror*, *Saturday Mirror* àti *Sunday Mirror*.. Nígbà tí ó di ọdún 2008, Agbẹjọ́rò Jimoh Ibrahim ra ìpín-ìdókòwò ilé-isé *National Mirror* pátápátá.
Lọ́jọ́ karùn-ún, oṣù karùn-ún ọdún 2010, ilé-iṣẹ́ Global Media Mirror Limited, tí ó ń sàtẹ̀jáde *National Mirror*, ra ilé-iṣẹ́ Newswatch Communications Limited, tí ó ń ṣàtẹ̀jáde ìwé-ìròyìn olóṣooṣù* [[Newswatch (Nigeria)|Newswatch]]*.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Sam Amuka-Pemu

**Sam Amuka Pemu** (tí a bí  ní oṣù kẹfà, ojo ketala ọdún 1935) je oniroyin ni orile Ede Nàìjíríà, òǹkọ̀wé ati òǹtẹ̀wéjádé aṣáájú nínú àwọn ìwé ìròyìn tí a mọ sì ìwé ìròyìn Vanguard àti ti gbajumo ìwé ìròyìn Punch. Ó jé ọmọ bibi ìlú Sapele ni igobo to ìpínlè Delta ni apa àríwá ni orílẹ̀ èdè Nàìjíríà gba owó olóògbé pá amuka àti Ayaba Teshoma Amuka-Pemu tí ó kú ní oṣù karùn-ún ọdún 2014.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ijeoma Nwaogwugwu

**Ijeoma Nwogwugwu** jẹ́ òǹkọ̀ròyìn ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ olùdásílẹ̀ alákòóso ti Arise TV, tí ó jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìròyìn ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn adarí ìwé-ìròyìn Thisday. Ó jẹ́ ayẹ̀ròyìn wò bákan náà ní ìwé-ìròyìn THISDAY. Ó jẹ́ òǹkọ̀ròyìn-bìnrin kejì nínú ìtàn ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n yàn gẹ́gẹ́ bíi ayẹ̀ròyìn wò ní ìwé-ìròyìn national, ènìyàn àkọ́kọ́ Doyin Abiola.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Stella Din-Jacob

**Stella Din-Jacob** jẹ Alákóso media kan ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ó tún jé oníròyìn ìgbóhùnsáféfé àti olóòtú ìròyìn ni TVC Communications.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ikechukwu Amaechi

**Ikechukwu Amaechi** (A bí ní ọjọ́ kẹríndínlógún oṣù kínnií ọdún 1967) ó jẹ́ akọ̀ròyìn ọmọ orílẹ̀ èdè Naijiria, akọ̀wé àti oníṣòwò. Ó jẹ́ olùdásìlẹ̀ ìwé ìròyiǹ *[[TheNiche]]* lórí aýe lujára. Ó wá láti ìjọba ìbílẹ̀ Ahiazu-Mbaise ní ìpínlẹ̀ Imo, Naijiria.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò-ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí **Ikechukwu Amaechi** ní ọjọ́ kẹríndínlógún oṣù kínnií ọdún 1967. Ó wá láti ìlú Ekwereazu tí ìjọba ìbílẹ̀ Ahiazu-Mbaise ní ìpínlẹ̀ Imo, Naijiria. Ó jẹ́ àkọ́bí nínú àwọn ọmọ méjọ, okùnrin mẹ́rin àti obìrin mẹ́rin tí àwọn óbì rẹ̀ Nze Alexander, Amadikwa Amaechi bì. Bàba Ikechukwu jẹ́ akọ́sẹ́mọṣẹ́ olùtajà nígbà tí ìyá rẹ̀  Ezinne Appolonia Agbonma Amaechi jẹ́ olùkọ́.

Ikechukwu Amaechi ti se ìgbéyalwó pẹ̀lú Chioma lé ní ogún ọdún, wọ́n sì bí ọmọ mẹ́ta.

## Àwọn ìtọ́kasí
Mazi Nwonwu

**Chiagozie Fred Nwonwu** ẹni tí ó kọ̀wé lábẹ́ gègé orúkọ **Mazi Nwonwu** jẹ́ òǹkọ̀wé ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, alábòójútó àti ayẹ̀ròyìn wò. Ó pẹ̀lú àwọn olùdásílẹ̀ àti alákòóso ayẹ̀ròyìn wò ti *[[Omenana Magazine]]*. Ní ọdún 2017, wọ́n to orúkọ rẹ̀ wà lára ọ̀kan àwọn ènìyàn alágbára jàǹkàn-jàǹkàn ní agbègbè ìròyìn kíkọ pẹ̀lúpẹ̀lú Stephanie Busari and Fisayo Soyombo látọwọ́ *[[YNaija]]*.
Motolani Alake

**Motolani Olusegun Alake**, tí a mọ̀ nípa iṣẹ́ ọwọ́ rẹ̀ sí **Motolani Alake**,  jẹ́ agbẹjọ́rò ọmọ orílẹ̀-èdè Naijiria, ọ̀gá olórin, oníṣòwò, sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀, akọ̀ròyìn, olóòtú podcast, àti olóòtú amóhùn-máwòrán. Ó sì tún jẹ́ alásọyé àṣà ìgbàlódé. Ó jẹ́ olóòtú àgbà ní Pulse Nigeria láti oṣù kẹta ọdún 2022 títí di oṣù kejìlá ọdún 2022. Lọ́wọ́lọ́wọ́, ó jé gíwá ilé-iṣé Nigeria TurnTable tó ń ṣamojútó orin orí àtẹ Afro-Pop tó gbégbá orókè. Àwọn ìgbìmọ̀ African Union gba Alake láti darapọ̀ mọ́ All Africa Music Awards, gẹ́gé bí ọ̀kan nínú àwọn aláwòfìn-ín fún Ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Africa ní ọdún 2022.

## Àwọn ìtọ́kasí
Emotan

**Emotan** (15th century)  jẹ́ obìnrin olọ́jà tí ó ná Ọjà Oba ní ayé àtijó ní Benin nígbà ìṣàkóso Oba Uwaifiokun àti Omoba Ogun, ẹni tí ó sọ ara rẹ̀ ní "Oba Ewuare the Great" lẹ́yìn tí ó di Oba of Benin. Òun ni ó bẹ̀rẹ̀  day care centre ní Ìlú Benin; Ìtàn àtenudẹ́nu sọ wípé ó ran Oba Ewuare lọ́wọ́ ní gbígba ìjọba Benin lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún tí ó ti wà níta ìlú.
## Ìgbé ayé rẹ̀

Wọ́n bí Emotan (orúko àbísọ rẹ̀ ni Uwaraye), ní Eyaen láàrin ọdún 1380 sí 1400. Lẹ́yìn ìgbà tí ọkọ rẹ̀ kú, ó kó abà kan láti tọjú àwọn ọmọ rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí