Amẹ́ríkàn futbọ́ọ̀lù

[thumb|right|[Larry Fitzgerald (tí ń jẹ́ dúdú) rẹ̀rìn oríṣíríṣi, tó bá Cortland Finnegan (tí ń jẹ́ pupa) fọ́ẹ́kẹ́wọ́ àti àgbègbè sí àwọn àkíyà-ìpínlẹ̀ Pro Bowl ní ọdún 2009.]]
**Amẹ́ríkàn futbọ́ọ̀lù** tàbí **bọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ Amẹ́ríkà**, ni eré-ìdárayá tó gbajúmọ́ ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà àti Kánádà, ó jẹ́ eré-ìdárayá ẹlẹ́gbẹ́mẹgbẹ́.

## Ìtọ́júlọ àti orúkọ
Ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, àwọn ọdọ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà wọ́n ní orúkọ "fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù". Orúkọ "fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù" ti wà ní ìwé ìbáṣẹ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù fún ọdún 1876, bí fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù ti ń bá àwọn àgbéléṣẹ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù lóde ìbáṣẹ̀ fún àwọn àrẹwà fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù rèni. Tó bá ti bẹ̀rẹ̀, òkùnrin Harvard, tó jẹ́ àwon onípè fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù tí ó ní àgbéléṣẹ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù ti jẹ́ òkùnrin, ó fòwọ́ wá tó kò tó ní orúkọ fún fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù yìí jẹ́ "òkùnrin". Àwọn orúkọ "gridiron" àti "fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà" wọ́n tó lè pé ní àwọn orílẹ̀-èdè tí àwọn àrẹwà fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù ètò wọ́n ti nlọ́, bíi orílẹ̀-èdè Òbírúdì, Ìrílàndì, Ṣilandi Titun, àti Orílẹ̀-èdè Àstràlìá.
## Ọrọ̀-aròpin ti o jẹ́rè

Canadian football, ti o jẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù tí ọmọdé lórílẹ̀ èdè Canada fi yẹ ni a ni ọ̀rọ̀-ọ̀rọ̀ pẹlu fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù tí ilẹ̀ Amẹ́ríkà wọ́n kọ́, wọ́n dá sọ̀kún lórí ìwé-ìwọ̀ yìí. Àwọn ọjọ́ọdun tó bá wọ̀ sílẹ̀ tẹ̀tẹ̀ẹ̀rì ní Ọjọ́ kọja tó wa ni àwọn àgbéléṣẹ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù rugby àti wọn yẹ́ jẹ́ àwọn ìlò fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù jẹ́dọ̀ àwọn wọn ní kíákíá ni Canada. Wọ́n mọ̀ bí àwọn àgbéléṣẹ wọ́n jẹ́ wọ́n lóri ìtọ́júlọ lórí ìrú ẹ̀gbẹ́-ẹni tí wọ́n jẹ́dọ̀ nígbà ẹ̀rẹ̀dọ́ tó jẹ́ kí wọ́n jẹ́ ìlú tó jẹ́ ìbúni tó jẹ́dọ̀ níwọ́n. Ẹ̀yọ kọ́ ẹ̀jẹ̀ ọrọ̀-ọnà tí wọ́n gbọ́ là ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada ní òrọ̀ tàbí rè lóṣùn fún ìrú wọ́n: bí ọ́ kó ọmọ-ẹni fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada tó gẹ́ẹ́sì yìí là 150 àti 65 yádì, àwọn ilè ẹ̀gbẹ́ méjìì 20 yádì kóó ṣe kókóọ̀kan láì farapọ̀ fún àwọn ilé wọ̀nyí ní bẹ̀rẹ̀ àṣẹ, àwọn ẹ̀gbẹ́ tí wọ́n kò níwọ́n lẹ́yìn nílẹ̀ lára tó jẹ́ 12 ọmọtó ti kọ́ọ̀kan niwọn jẹ́ àwon tí wọ́n ní 11, àwọn ìsọpọ̀ ojúrè ko gbọ́ là tí wọ́n ti gbọ́ọ̀lù ojúrè tí wọ́n fí tẹ́ bọ́ọ̀ wọ́n ní ìlú ara wọn. ní ìkúnrin, àwọn ẹ̀gbẹ́ tó fí gbe ọbọ́ọ̀lọ́ jù láti ìlú apá wọn ní kòsí nígbà lára tó jẹ́ ìbúni tó jẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù. àti àwọn àgbègbè ọdún kan jẹ́wọ́ tí wọ́n fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canadá (CFL) jẹ́ èyí kòótó-ogun fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada àti jẹ́ ẹgbẹ́-ọdọ̀-ọdọ̀ ayélujára tó jẹ́ ká pè sí fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà (GFL) àti fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà (LFA). Awọn àmúyẹ̀ ọjọ́gbọn ti ó tí kù sí àwọn àgbéléṣẹ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà jẹ́ nípa 1997 sí 2006. Àwọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada tó fí ojútọ̀ọ́kan pẹ̀lú awọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà, ẹ̀gbẹ́ Gèrmánì (GFL) àti ẹ̀gbẹ́ Lìgà de Futbol Americano Profesional (LFA). Àwọn àrọ́pọ̀-ọrọ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada ti ń sì ń fẹ́ láti àwon àgbéléṣẹ wọ́n ní ìrẹ̀wọ́-ìṣẹ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà (CFL) jẹ́ àwọn àgbègbè ti a ti jẹ́wọ́ lórí rèkọja tó wa ní GFL àti LFA. Awọn ọjọ́ ti o bẹ̀rẹ̀ ti jẹ́ ọjọ́ ńlá niwọn àwọn ẹ̀gbẹ́ wọ́n pọ̀ sí àwọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù fúnlọ́wọ́ àgbéléṣẹ tí a ti fi di ẹ̀dá niwọn ní Canada. Ẹ̀yọ kọ́ ẹ̀jẹ̀ là ọjọ́ méjìì kan ni wọ́n jẹ́ àwọn ẹ̀gbẹ́ àti ọdọ̀-ọdọ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà tí o bẹ́rẹ̀ kọjá sí 2006. Awọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada tó fí ojútọ̀ọ́kan pẹ̀lú awọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà, ẹ̀gbẹ́ Gèrmánì (GFL) àti ẹ̀gbẹ́ Lìgà de Futbol Americano Profesional (LFA). Àwọn àrọ́pọ̀-ọrọ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada ti ń sì ń fẹ́ láti àwon àgbéléṣẹ wọ́n ní ìrẹ̀wọ́-ìṣẹ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà (CFL) jẹ́ àwọn àgbègbè ti a ti jẹ́wọ́ lórí rèkọja tó wa ní GFL àti LFA. Awọn ọjọ́ ti o bẹ̀rẹ̀ ti jẹ́ ọjọ́ ńlá niwọn àwọn ẹ̀gbẹ́ wọ́n pọ̀ sí àwọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù fúnlọ́wọ́ àgbéléṣẹ tí a ti fi di ẹ̀dá niwọn ní Canada. Ẹ̀yọ kọ́ ẹ̀jẹ̀ là ọjọ́ méjìì kan niwọn àwọn ẹ̀gbẹ́ wọ́n jẹ́ àwọn ẹ̀gbẹ́ àti ọdọ̀-ọdọ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà tí o bẹ́rẹ̀ kọjá sí 2006. Awọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada tó fí ojútọ̀ọ́kan pẹ̀lú awọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà, ẹ̀gbẹ́ Gèrmánì (GFL) àti ẹ̀gbẹ́ Lìgà de Futbol Americano Profesional (LFA). Àwọn àrọ́pọ̀-ọrọ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Canada ti ń sì ń fẹ́ láti àwon àgbéléṣẹ wọ́n ní ìrẹ̀wọ́-ìṣẹ̀ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù Amẹ́ríkà (CFL) jẹ́ àwọn àgbègbè ti a ti jẹ́wọ́ lórí rèkọja tó wa ní GFL àti LFA. Awọn ọjọ́ ti o bẹ̀rẹ̀ ti jẹ́ ọjọ́ ńlá niwọn àwọn ẹ̀gbẹ́ wọ́n pọ̀ sí àwọn ẹ̀gbẹ́ fọ́ọ́tọ́bọ̀ọ́lù fúnlọ́wọ́ àgbéléṣẹ tí a ti fi di ẹ̀dá niwọn ní Canada.

## Àwọn itọ́ka sí