Orin Nàìjíríà

**Orin Nàìjíríà** pẹ̀lú onírúurú orin ìbílẹ̀ àti orin ìgbàlódé. Ìwọ̀nba díẹ̀ nínú ìtàn orin orílẹ̀-èdè yìí ṣáájú dídé àwọn Òyìnbó ni a ti dáàbò bo, bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n ti rí àwọn ère idẹ tí a gbẹ́ láti ọ̀rúndún kẹrìndínlógún àti kẹtàdínlógún tó ṣàfihàn àwọn akọrin àti ohun èlò orin wọn. Àwọn irúfẹ́ orin orílẹ̀-èdè yìí tó gbajúmọ̀ jùlọ lágbàáyé ni Orin Àbínibí, Apala, Aurrebbe, Rara, Wéré, Ogene, Fuji, Jùjú, Afrobeat, Afrobeats, Highlife ti Ìgbò, Afro-jùjú, Wákà, Rap ti Ìgbò, Orin Ẹ̀sìn (Gospel), Pop ti Nàìjíríà àti Yo-pop. Àwọn orin ìbílẹ̀ tún ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà tí ó lé ní 250 lórílẹ̀-èdè yìí, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní ọgbọ́n, ohun èlò, àti orin tiwọn.

Àwọn ẹ̀yà tó pọ̀ jùlọ ni Ìgbò, Hausa àti ẹ̀yà Yorùbá. Orin ìbílẹ̀ láti Nàìjíríà àti jákèjádò Áfíríkà sábà máa ń ní iṣẹ́ tó ń ṣe; ní ọ̀nà mìíràn, wọ́n ń kọ ọ́ láti ṣe àmì ayẹyẹ bíi ìgbéyàwó tàbí ìsìnkú, kì í ṣe láti fi ṣe àṣeyọrí iṣẹ́-ọnà nìkan. Bótilẹ̀jẹ́pé àwọn ọmọ Nàìjíríà kan, pàápàá jùlọ àwọn ọmọdé àti àwọn àgbàlagbà, máa ń lu ohun èlò orin fún ìgbádùn ara wọn, kíkọrin dákan kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀. Orin tún ní ìsopọ̀ pẹ́kípẹ́kí pẹ̀lú iṣẹ́ àgbẹ̀, àti pé àwọn ìkálọ́wọ́kò wà lórí, fún àpẹẹrẹ, àwọn ohun èlò wo ni a lè lù nígbà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nínú àsìkò ìgbìn.

Orin ibi-iṣẹ́ jẹ́ irúfẹ́ orin ìbílẹ̀ Nàìjíríà tó wọ́pọ̀. Wọ́n ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti jẹ́ kí ìró iṣẹ́ àwọn òṣìṣẹ́ wà níbámu nínú oko, nínú ọkọ̀ ojú-omi àti àwọn ibi iṣẹ́ mìíràn. Àwọn obìnrin máa ń lo ìró tó díjú nínú àwọn iṣẹ́ ilé, gẹ́gẹ́ bíi gígún iṣu pẹ̀lú orin tó lẹ́wà. Ní àwọn ẹkùn àríwá, àwọn àgbẹ̀ máa ń ṣiṣẹ́ pọ̀ nínú oko ara wọn, ẹni tí ó ni oko sì gbọ́dọ̀ pèsè àwọn akọrin fún àwọn aládùúgbò rẹ̀ tó wá bá a ṣiṣẹ́.

Ọ̀rọ̀ lórí sísọ orin tún yàtọ̀ síra púpọ̀. Àwọn Hwana, fún àpẹẹrẹ, gbàgbọ́ pé gbogbo orin ni àwọn baba ńlá kọ́ àwọn ènìyàn, nígbà tí àwọn Tiv máa ń fún àwọn aṣọrin ní orúkọ fún gbogbo orin pátá, tí àwọn Efik sì máa ń fún aṣọrin ní orúkọ fún àwọn orin ayé nìkan. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ibi ní Nàìjíríà, a fàyè gba àwọn akọrin láti sọ àwọn nǹkan nínú orin wọn tí a bá ti kà sí ohun ìbínú lórí ọ̀rọ̀ lásán.

Ìgbékalẹ̀ orin tó wọ́pọ̀ jùlọ ní Nàìjíríà ni ti ẹgbẹ́ akọrin lélè-gbèé (call-and-response), nínú èyí tí aṣáájú akọrin àti àwọn ẹgbẹ́ akọrin yóò máa gba orin lọ́wọ́ ara wọn, nígbà mìíràn pẹ̀lú àwọn ohun èlò orin tí ń tẹ̀lé gbólóhùn aṣáájú tàbí tí ń sọ gbólóhùn orin náà di àtúnsọ. Agbègbè gúúsù ní àwọn ìró tó díjú àti àwọn atẹfèrè dákan tí ń lo ohun èlò atẹnumọ́, nígbà tí àríwá sábà máa ń ní ẹgbẹ́ afọnfèrè tó ń lu orin alábala púpọ̀ (polyphonic). Agbègbè àríwá tó jìnnà ní í ṣe pẹ̀lú orin ẹlẹ́yọ-kan (monodic) pẹ̀lú ìtẹnumọ́ lórí ìlú, ó sì sábà máa ń ní ipa láti inú orin Ìsìláàmù.

## Àwọn ohun èlò orin ìbílẹ̀
### Hausa

Àwọn ènìyàn Àríwá gbajúmọ̀ fún orin àwọn ohun èlò ìlù tó díjú, goje oní-okùn kan, àti àṣà kíkọ orin ìyìn tó lágbára. Lábẹ́ ipa ẹ̀sìn Ìsìláàmù láti ọ̀rúndún kẹrìnlá, orin Hausa ń lo ìlù mímú-lọ́kàn-wá àti ríró ìró márùn-ún (Pentatonic scale), tí ó jọ ti àwọn ẹ̀yà Mùsùlùmí Sahel mìíràn jákèjádò Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, bíi Bambara, Kanuri, Fulani àti Songhai. Wọ́n ń lo orin ìbílẹ̀ Hausa fún ayẹyẹ ìkómọjáde, ìgbéyàwó, ìkọlà, àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì mìíràn nínú ìgbésí ayé. Orin ayẹyẹ Hausa gbajúmọ̀ dáadáa ní agbègbè náà, àwọn ìdílé akọrin-ìyìn ló sì pọ̀ jùlọ nínú rẹ̀. Àwọn Hausa máa ń lu ohun èlò bíi ìlù tambora àti gàǹgàn. Ṣùgbọ́n ohun èlò orin Ìpínlẹ̀ Hausa tó ga jùlọ ni fèrè-kàkàkí gígùn tí wọ́n ń pè ní Kakaki, èyí tí àwọn ọmọ-ogun ẹlẹ́ṣin Songhai kọ́kọ́ ń lò, tí àwọn Ìpínlẹ̀ Hausa tó ń gòkè sì gbà gẹ́gẹ́ bí àmì agbára ológun. Fèrè Kakaki lè gùn ju mítà méjì lọ, wọ́n sì lè tètè tú u palẹ̀ sí ọ̀nà mẹ́ta fún gbígbé kiri kámẹ́ta.

### Ìgbò

Àwọn ènìyàn Ìgbò ń gbé ní gúúsù-ìlà-oòrùn Nàìjíríà, wọ́n sì ń lu onírúurú àwọn ohun èlò orin ìbílẹ̀. Wọ́n gbajúmọ̀ fún títẹ́wọ́gba àwọn orin àjèjì pẹ̀lú ìrọ̀rùn, wọ́n sì jẹ́ apá pàtàkì nínú orin highlife Nàìjíríà. Ohun èlò orin tó tàn kálẹ̀ jùlọ ni zither oní-okùn mẹ́tàlá, tí a ń pè ní *[[obo]]*. Àwọn Ìgbò tún ń lu ìlù pápá, ohun èlò igi tí ń ró, fèrè, ohun èlò olókùn, ùdù àti lutes, àti lẹ́nu àìpẹ́ yìí, àwọn ohun èlò idẹ ti Yúróòpù tí wọ́n kó wọlé.

Wọ́n ń lu orin ààfin láàrin àwọn Ìgbò tó di àṣà mú dáadáa, láti fi gbé àṣà ọba wọn ró. Wọ́n ń lo *ufie* (ìlù pápá) láti jí olóyè tàbí sọ àkókò oúnjẹ àti àwọn ìwífún pàtàkì mìíràn fún un. Wọ́n ń lo àkójọpọ̀ aago àti ìlù láti kede ìgbà tí olóyè bá kúrò tàbí padà sí abúlé rẹ̀. Àwọn àkókò oúnjẹ rẹ̀ lè pẹ̀lú àkàrà-òyìnbó, àti àwọn oúnjẹ aládùn mìíràn fún àkókò ọdún.

### Yorùbá

Àwọn Yorùbá ní àṣà lílu ìlù, pẹ̀lú lílò rẹ̀ tó ṣàrà-ọ̀tọ̀ fún dùǹdún tó dàbí awogo-yanrìn. Àwọn akọrin tó ń lo dùǹdún máa ń lu irúfẹ́ orin tí wọ́n tún ń pè ní *dùǹdún*. Àwọn àkójọpọ̀ yìí pẹ̀lú onírúurú ìwọ̀n ìlù tí ń gbaná, pẹ̀lú àwọn ìlù abọ́ (*gúdúgúdú*). Olórí àwọn alùlù dùǹdún ni *ìyá-ìlù*, ẹni tí ń lo ìlù láti "sọ̀rọ̀" nípa síṣàpẹẹrẹ ìró èdè Yorùbá Púpọ̀ nínú orin Yorùbá jẹ́ ti tẹ̀mí, wọ́n sì máa ń yà á sọ́tọ̀ fún Ọlọ́run wọn.

Orin Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú orin ìgbàlódé Nàìjíríà, nítorí ipa ìbẹ̀rẹ̀ tí ó rí láti ọ̀dọ̀ àwọn ará Yúróòpù, Ìsìláàmù àti oríṣi ti Brazil. Àwọn ipa wọ̀nyí wá láti inú kíkó àwọn ohun èlò idẹ, orin àkọsílẹ̀, ìlù Ìsìláàmù àti àṣà tí àwọn oníṣòwò Brazil gbé wá. Nínú ìlú tó lẹ́rò jùlọ ní Nàìjíríà, Èkó, àti ìlú ńlá kejì ti Ìbàdàn, àwọn àṣà púpọ̀ wọ̀nyí dàpọ̀ láti fún orin Nàìjíríà ní adùn tó yàtọ̀. Àwọn orin ìgbàlódé bíi orin fuji ti Ayinde Barrister, orin wákà ti Salawa Abeni, àti orin sákárà ti Yusuf Olatunji wá gbongbo láti inú orin ìbílẹ̀ Yorùbá. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olórin Yorùbá òde-òní máa ń kọrin ní èdè àbínibí wọn. 9ice jẹ́ ọ̀kan lára àwọn púpọ̀ tí ó gba gbajúmọ̀ nínú iṣẹ́ yìí pẹ̀lú orin Gongo Aso. Afọnfèrè (saxophonist) Tunday Akintan tó wà ní UK dá 'yorubeat' sílẹ̀ látara ìró Yorùbá. Timi Korus, nínú Babe mi Jowo, àti Flosha kọrin rap wọ́n sì kọrin ní èdè Yorùbá.

## Orin orí-ìtàgé

Eré orí-ìtàgé Nàìjíríà máa ń lo orin dáadáa. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, wọ́n kàn máa ń lo orin ìbílẹ̀ lásán nínú eré orí-ìtàgé láìṣe àtúnṣe rẹ̀. Ṣùgbọ́n, àwọn irúfẹ́ orin tó yàtọ̀ tún wà tí a ń lò nínú orí-ìtàgé olórin Nàìjíríà. Níhìn-ín, a ń lo orin láti gbé ìmọ̀lára eré tí wọ́n ń ṣe lọ sọ́kàn àwọn olùwòran. A tún ń lo orin nínú eré oníwèé, bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n kì í sábà lò ó púpọ̀ bíi ti opera; bákan náà, orin ń jẹ́ kí àwọn olùwòran mọ bí ìṣẹ̀lẹ̀ náà ṣe rí tàbí báwo ni ó ṣe dùn tó. Àpẹẹrẹ kan ni eré *[[The Ozidi Saga]]* ti John Pepper Clark, eré kan nípa ìpànìyàn àti ẹ̀san, tó ṣàfihàn àwọn ẹ̀dá ènìyàn àti àwọn tí kì í ṣe ènìyàn gẹ́gẹ́ bí òṣèré. Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ẹ̀dá nínú eré náà ní orin tiwọn, èyí tí ń bọ́ síta nínú ogun tí ẹ̀dá náà bá ti wà.

Eré orí-ìtàgé ìbílẹ̀ Nàìjíríà pẹ̀lú àwọn eré ọmọ-langbọn ní Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó àti láàrin àwọn Ogoni àti Tiv, àti àṣà Aláàrìnjó Yorùbá ayé àtijọ́, èyí tí ó ṣeéṣe kí ó ti wá láti ara mímọ̀-ọ̀rán Egúngún. Pẹ̀lú bí àwọn agbára amúnisìn tó ń ṣe ọ̀nà ṣe dé, àwọn ẹgbẹ́ eléré orí-ìtàgé wọ̀nyí tàn kálẹ̀ jákèjádò orílẹ̀-èdè àwọn iṣẹ́ wọn sì túbọ̀ ń fẹ̀ sí i. Nísinsìnyí, wọ́n sábà máa ń lo àwọn ohun èlò Yúróòpù, àyọkà fíìmù àti orin tí a gbàsílẹ̀.

Nígbà àtijọ́, àwọn méjèèjì Hubert Ogunde àti Ade Love ṣe orin fíìmù fún àwọn fíìmù wọn nípa lilo èdè Yorùbá tó kún fún ọgbọ́n. Àwọn aṣọrin fíìmù àti eré orí-ìtàgé Yorùbá òde-òní, láàrin àwọn tí Tope Alabi jẹ́ aṣáájú fún, ti fi orin àkọ́kọ́ wọn kún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ orí-ìtàgé lóríṣiríṣi.

### Orin fún tẹlifíṣọ̀nù àti fíìmù
Láti ìgbà dídé tẹlifíṣọ̀nù ní ọdún 1959, ilé-iṣẹ́ tẹlifíṣọ̀nù àti fíìmù tó ń dàgbà ti rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òṣèré àti ìgbékalẹ̀ orin wọn nínú gbajúmọ̀ eré orí-ìtàgé Nàìjíríà, èyí tí ó wá gbèrú láti inú àwọn ọdún ìbílẹ̀ àti ayẹyẹ ẹ̀sìn. Àwọn eré tẹlifíṣọ̀nù ìbẹ̀rẹ̀ ní àkókò yìí lo àwọn ìtàn àròsọ àti orin láti inú àwọn irúfẹ́ orin ìbílẹ̀ tó gbajúmọ̀ bíi orin highlife Nàìjíríà, àti àwọn èdè àbínibí bíi Ìgbò, Yorùbá, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Pẹ̀lú ìbẹ̀rẹ̀ ilé-iṣẹ́ fíìmù Nàìjíríà, èyí tí wọ́n máa ń tàkúrọ̀sọ lé lórí bí Nollywood, ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1990, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣàgbéjáde tẹlifíṣọ̀nù wọ̀nyí tún ṣiṣẹ́ pọ̀ nínú mímú fíìmù jáde, nígbà tí wọ́n tan ọgbọ́n lílo ohun abínibí yìí dé orí ṣíṣe orin fíìmù. Lẹ́yìn àkókò tí ipa iṣẹ́-ọnà Yúróòpù àti Àríwá Amẹ́ríkà gba iwájú, ilé-iṣẹ́ fíìmù Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ ọ̀nà tó ṣàrà-ọ̀tọ̀ láti máa ṣe orin fíìmù tí a ń pè ní *prefiguring* (àkọ́fihàn).

Àkọ́fihàn yìí, èyí tí gbajúmọ̀ aṣàgbéjáde orin fíìmù Nàìjíríà nì, Stanley Okorie, sọ di mímọ̀, ń lo orin tó máa ń sọ ohun tí yóò ṣẹ̀lẹ̀ níwájú lórí ọ̀rọ̀ àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú fíìmù ṣáájú kí wọ́n tó wáyé lójú-amóhùnmáwòrán. Ọgbọ́n ṣíṣe orin fíìmù tuntun yìí tó jẹ́ ti ilé-iṣẹ́ fíìmù Nàìjíríà nìkan gbà láti inú ọgbọ́n ìtàn sísọ ní àwọn àwùjọ ìbílẹ̀ Nàìjíríà, ó sì ń ṣe àfihàn àwọn ohun àmúyẹ bí èdè, orin, ijó, àti eré àwọn àwùjọ náà.

## Orin àwọn ọmọdé

Àwọn ọmọdé ní Nàìjíríà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àṣà tiwọn nínú, tí wọ́n sábà máa ń jẹ́ orin eré. Ọ̀pọ̀ nínú wọ́n jẹ́ orin lélè-gbèé (call-and-response), wọ́n sì máa ń lo èdè ayé àtijọ́. Àwọn orin mìíràn wà, bíi láàrin àwọn ènìyàn Tarok tí ó jẹ́ orin rírùn tàbí rírù-ìfẹ́, tí wọ́n kàn máa ń kọ ní ọ̀nà jíjìn sí ilé nìkan. Àwọn ọmọdé tún máa ń lu ohun èlò bíi ohun-èèlò igi tí kò ní ìró pàtó (zither) (tí a fi pòrò-pòrò ọkà ṣe) àti ìlù tí a fi páànù ṣe, fèrè tí a fi igi ìbẹ́pẹ ṣe àti hápù ẹnu tí a fi igi bàbà ṣe. Láàrin àwọn Hausa, àwọn ọmọdé máa ń lu ohun èlò tó ṣàrà-ọ̀tọ̀ nínú èyí tí wọ́n ti ń lu ìlù lára ikùn ẹ̀ja fùfú tó ti wú, tó sì ń bínú.

## Àwọn ohun èlò orin ìbílẹ̀ (Àlàyé lẹ́kùn-ún-rẹ́rẹ́)

Bótilẹ̀jẹ́pé àwọn ohun èlò tí a ń lù wà níbi gbogbo, orin ìbílẹ̀ Nàìjíríà ń lo oríṣiríṣi ohun èlò. Ọ̀pọ̀lọpọ̀, gẹ́gẹ́ bí xylophone, jẹ́ apá pàtàkì orin jákèjádò Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, nígbà tí àwọn mìíràn jẹ́ èyí tí wọ́n gbé wá láti ọ̀dọ̀ àwọn Mùsùlùmí ní Maghreb, tàbí láti Gúúsù tàbí Ìlà-oòrùn Áfíríkà; àwọn ohun èlò mìíràn ti dé láti Yúróòpù tàbí Amẹ́ríkà. Ohun èlò idẹ àti fèrè jẹ́ àwọn nǹkan ti àtijọ́ tí wọ́n kó wọlé tí ó kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè orin Nàìjíríà, nígbà tí kíkó gìtá oníná wọlé lẹ́yìn rẹ̀ mú kí orin jùjú di gbajúmọ̀.

### Ohun èlò tí a ń lù (Percussion)

Xylophone (igi tí ń ró) jẹ́ ohun èlò tí a lè fún ní ohùn (idiophone), tó wọ́pọ̀ jákèjádò ìwọ̀-oòrùn àti àárín Áfíríkà. Ní Nàìjíríà, wọ́n wọ́pọ̀ jùlọ ní gúúsù orílẹ̀-èdè náà, wọ́n sì jọ ti àárín Áfíríkà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn lè fọwọ́sowọ́pọ̀ lu xylophone kan ṣoṣo nígbà mìíràn. Wọ́n sábà máa ń fi igi tí a gbé sára igi ọ̀gẹ̀dẹ̀ ṣe ohun èlò yìí. Xylophone tó ní kòtò tàbí àpótí ìró náà tún wà. Àwọn ikòkò amọ̀ tí wọ́n ń fi ohun rírọ̀ lù pẹ̀lú wọ́pọ̀; nígbà mìíràn wọ́n ń pọn omi sínú wọn. Bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n sábà máa ń ní ohùn, àwọn èyí tí kò ní ohùn pẹ̀lú wà láti fúnni ní ìró béesì (bass). Wọ́n tún ń lo gbòǹgbò igi tó ní ihò, tí wọ́n là ní gígùn rẹ̀, pẹ̀lú ihò ríró lẹ́yìn rẹ̀. Ní àtijọ́ wọ́n máa ń lò wọ́n fún bíbáraẹnisọ̀rọ̀ láti òkèèrè.

Onírúurú aago pẹ̀lú jẹ́ ohun èlò pàtàkì fún àwọn ọba, wọ́n sì ń lò ó nínú àwọn ẹgbẹ́ awo. Wọ́n sábà máa ń fi irin ṣe wọ́n, tàbí idẹ fún àwọn ẹgbẹ́ orin Ìsìláàmù ní àríwá. Agbè tàbí Igbá tí a ń fi igi lù lórí aṣọ jẹ́ apá kan orin àwọn obìnrin, bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni ó wà nínú ijó bòòríí. Nígbà mìíràn, pàápàá jùlọ ní àríwá, wọ́n ń dorí agbè kodò sínú omi, wọ́n á sì ṣàtúnṣe ìró rẹ̀ pẹ̀lú afẹ́fẹ́ tó wà lábẹ́ rẹ̀. Ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn, àwọn igbá tí wọ́n fún ní ohùn wà tí wọ́n ń lù nígbà tí ó léfòó lórí omi nínú ọpọ́n ńlá.

Ohun èlò fífa (Scrapers) wọ́pọ̀ jákèjádò gúúsù. Ọ̀kan lára àwọn tó wọ́pọ̀ jùlọ ni igi kẹkẹ-ké-kẹ, tí wọ́n ń fi ikarahun fọlẹ́ lórí rẹ̀ yíká. Wọ́n ń lò ó gẹ́gẹ́ bí ohun èlò nínú ààfin fún àwọn obìnrin àti láti ọwọ́ àwọn ọmọdé nínú eré ìdárayá. Láàrin àwọn Yorùbá, wọ́n lè lo ọ̀pá irin dípò igi. Ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ wọ́pọ̀, wọ́n máa ń ṣe é láti ara agbè tó ní hóró tàbí òkúta nínú, bíi ti ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ oge, níbi tí okùn ìlẹ̀kẹ̀ tàbí ikarahun ti yí agbè ká. Wọ́n sábà máa ń lu ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ nínú àwọn ayẹyẹ tàbí ẹ̀sìn, àti jùlọ láti ọwọ́ àwọn obìnrin.

Oríṣiríṣi ìlù ló wọ́pọ̀ jùlọ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò orin mímú-lọ́kàn-wá ní Nàìjíríà. Wọ́n sábà máa ń gbé e láti ara odidi igi kan tàbí igbá (calabash), ṣùgbọ́n wọ́n tún ti fi páànù epo ṣe é nísinsìnyí. Ìlù tó dàbí aago-yanrìn (hourglass drum) ni ìrísí tó wọ́pọ̀ jùlọ, bótilẹ̀jẹ́pé a tún rí ìlù oní-ojú-méjì, ìlù oní-ojú-kan àti ìlù tó rí gígùn (conical). Ìlù fúrẹ́ẹ̀mù pẹ̀lú tún wà ní Nàìjíríà, ṣùgbọ́n ó ṣeéṣe kí wọ́n kó o wọlé láti Brazil. Ohun èlò ọ̀tọ̀ ni ùdù, tí ó dàbí ìlù ikòkò. Ohun èlò yìí ṣe pàtàkì púpọ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè Áfíríkà.

### Ohun èlò olókùn (String instruments)

A lè rí ọrùn olókùn (musical bow) ní Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí okùn tí a fi ẹnu fún ní ìró, yálà nípa fífà tàbí lílù. Ó wọ́pọ̀ jùlọ ní apá àárín orílẹ̀-èdè, ó sì ní í ṣe pẹ̀lú àwọn orin iṣẹ́ àgbẹ̀ àti àwọn tó ń sọ nípa ìṣòro àwùjọ. Wọ́n máa ń di igi gbọ̀ọ̀rọ̀ ọkà pọ̀ pẹ̀lú okùn lórí afárá méjì láti ṣe raft zither, tí wọ́n ń fi àtàǹpàkò lù, pàápàá jùlọ fún ìdárayá ẹlẹ́yọ ẹnìkan. A rí hápù tí ó kọ́ ní ìlà-oòrùn orílẹ̀-èdè, pàápàá jùlọ láàrin àwọn Tarok. Ó sábà máa ń ní okùn márùn-ún tàbí mẹ́fà àti ìró márùn-ún. À ń lo dùrù-olóhùn pẹ̀lú àtẹ awọ alángbá ní ẹkùn àríwá, ó sì jọ ti apá àárín Eṣíà àti Etiópíà. Àwọn Hausa àti Kanuri tún máa ń fọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ fèrè spike-lutes.

### Àwọn ohun èlò mìíràn

Oríṣiríṣi ohun èlò idẹ àti fèrè igi tún wà ní Nàìjíríà. Wọ́n pẹ̀lú fèrè-kàkàkí gígùn, tí a sábà máa ń fi álùmíníọ̀mù ṣe, tí a ń fọn ní méjì-méjì tàbí ní àwùjọ toó fi dé mẹ́fà, tí shawm sì ń bá a rìn. Àwọn fèrè igi, fèrè agbè, fèrè-ẹnu, fèrè ìfọnṣọ́nọ́ àti onírúurú ìwo tún wà níbẹ̀.

## Àkójọ àwọn irúfẹ́ orin Nàìjíríà
*Afrobeat
*Afrobeats 
*Orin highlife Anioma
*Àpàlà
*Aurrebbe 
*Highlife Ẹdó
*Egedege
*Ekpili
*Orin Ẹ̀sìn (Gospel)
*Highlife ti Ìgbò
**Ikwokirikwo, Owerri Bongo
*Rap ti Ìgbò
*Ikorodo
*Highlife Ìjọ
*Orin highlife Ikwerre
*Jùjú
**Afro-jùjú
*Odumodu
*Ogene
*Rara
*Wákà
*Wéré
**Fuji
*Yo-pop

## Orin ìgbàlódé
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà ni wọ́n ti rí rògbòdìyàn àti ìwà ipá lásìkò tí wọ́n ń tipá yípadà láti jẹ́ agbègbè onírúurú àṣà ìbílẹ̀ sí dídàpọ̀ di orílẹ̀-èdè òde-òní. Nàìjíríà ti dojúkọ ìṣòro ju púpọ̀ lára àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà lọ nínú mímú àṣà kan tí gbogbo ènìyàn mọ̀ jáde láti inú àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà tó wà ní ìgbèríko. Láti ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ nínú àwọn títì Èkó, orin ìgbàlódé ní Nàìjíríà ti jẹ́ apá pàtàkì nínú orin pop Áfíríkà, ó sì kó àwọn ipa àti ohun èlò orin láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà jọ láti di orin ìgbàlódé Nàìjíríà.

Orin ìgbàlódé Nàìjíríà ti àtijọ́ jùlọ, tí wọ́n sábà ń pè ní Naija Music, ni orin ẹmu-ọ̀pẹ àti highlife, èyí tí ó tàn kálẹ̀ ní àwọn ọdún 1920 láàrin Nàìjíríà àti àwọn orílẹ̀-èdè tó súnmọ́ ọn bíi Liberia, Sierra Leone àti Ghana. Ní Nàìjíríà, wọ́n ṣe orin jùjú jáde. Lásìkò yìí, àwọn irúfẹ́ orin mìíràn díẹ̀ bíi àpàlà, tí ó wá láti inú orin ìbílẹ̀ Yorùbá, tún rí àwọn olùgbọ́ rẹ̀ bíkòtilẹ̀pọ̀púpọ̀. Nígbà tó fi máa di ọdún 1960, àwọn orin Cuba, Amẹ́ríkà àti àwọn orin mìíràn tí wọ́n kó wọlé ti ń gbádùn olùtẹ̀lé tó pọ̀, àwọn olórin sì bẹ̀rẹ̀ sí í mú àwọn ipa wọ̀nyí wọ inú orin jùjú; ìdàpọ̀ àwọn Hausa pẹ̀lú àwọn Ará Àárín Ìlà-Oòrùn (Middle Eastern) ní àwọn ìlú gúúsù orílẹ̀-èdè náà jẹ́ kí wọ́n mọ̀ nípa Bollywood àti orin rẹ̀. Èyí ló fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn irúfẹ́ orin tuntun ní àwọn ọdún mẹ́wàá-mẹ́wàá gbẹ̀yìn ọ̀rúndún ogún, títí kan orin wákà, Yo-pop àti Afrobeat.

### Ẹmu-ọ̀pẹ (Palm-wine) àti ìṣẹ̀dá jùjú

Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, orin Yorùbá ti kó àwọn ohun èlò idẹ, orin àkọsílẹ̀, ìlù Ìsìláàmù àti àwọn ọgbọ́n tuntun ti Brazil wọlé, tó wá di ọ̀nà orin ẹmu-ọ̀pẹ (palm-wine) tí a bí ní Èkó. Wọ́n tún ń lo ọ̀rọ̀ náà *palm-wine* fún àwọn irúfẹ́ orin tó yàtọ̀ ní Sierra Leone, Liberia àti Ghana. Àwọn irúfẹ́ wọ̀nyí ni a mọ̀ dáadáa ju palm-wine ti Nàìjíríà lọ. Bótiwùkóró, *palm-wine* níbẹ̀rẹ̀ túmọ̀ sí onírúurú àwọn orin tí a ń fi ohun èlò olókùn kọ, ní pàtó, gìtá tàbí bánjò) pẹ̀lú ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ àti ìlù ọwọ́. Orin ìgboro yìí ni wọ́n sábà máa ń kọ ní àwọn ilé ọtí láti fi bá mímu ọtí rìn (ìdí nìyí tí ó fi ń jẹ́ orúkọ tí a yọ látara mímu ọtí ẹmu).

Àwọn gbajúmọ̀ orin palm-wine àkọ́kọ́ ti yọjáde ní àwọn ọdún 1920, ẹni tí ó lókìkí jùlọ nínú wọn ni Baba Tunde King. Ó ṣeéṣe kí King jẹ́ ẹni tí ó dá orúkọ *jùjú* sílẹ̀ — irúfẹ́ orin tí ó ṣèrànwọ́ láti ṣẹ̀dá — láti tọ́ka sí ìró táńbúrì ti Brazil; tàbí kí ọ̀rọ̀ náà jẹ́ èyí tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì tí ń ṣe amúnisìn lò láti fi kẹ́gàn àṣà àbínibí (wọ́n kà á sí 'kàn jẹ́ *joujou*, èyí tí í ṣe ọ̀rọ̀ Faransé fún "ìsọkúsọ"). Nígbà tó fi máa di ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1930, àwọn ilé-iṣẹ́ agbórinjáde Gẹ̀ẹ́sì bíi His Master's Voice ti bẹ̀rẹ̀ sí í gba orin palm-wine sílẹ̀, àwọn gbajúmọ̀ mìíràn sì bẹ̀rẹ̀ sí í yọjáde, bíi Ojoge Daniel, Tunde Nightingale àti Speedy Araba. Àwọn olórin wọ̀nyí, pẹ̀lú Tunde King, ni wọ́n gbé ìpìlẹ̀ irúfẹ́ orin tí a ń pè ní jùjú kalẹ̀, tí ó sì jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn orin tó gbajúmọ̀ jùlọ ní Nàìjíríà jálẹ̀ ọ̀rúndún ogún. Díẹ̀ nínú àwọn olórin Jùjú jẹ́ alárìnkiri, pẹ̀lú àwọn aṣáájú bíi Ojoge Daniel, Irewole Denge àti "akọrin afọ́jú" náà Kokoro.

### Àpàlà

Àpàlà jẹ́ orin tí àwọn Mùsùlùmí Yorùbá fi ń kọrin pẹ̀lú ìlù. Ó bẹ̀rẹ̀ ní ìparí àwọn ọdún 1930 gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti jí àwọn onígbàgbọ́ lẹ́yìn gbígbààwẹ̀ Ràmàdáànù. Pẹ̀lú ipa ìlù Afro-Cuban tó gbajúmọ̀, àpàlà di orin tó fani mọ́ra, ó sì rí ọ̀pọ̀lọpọ̀ olùgbọ́. Orin náà ń fẹ́ gàǹgàn méjì tàbí mẹ́ta (*omele*), ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀, ohun èlò oní-ìka (*agídigbo*) àti agogo. Haruna Ishola ni olórin àpàlà tó lókìkí jùlọ, tí ó sì padà kó ipa pàtàkì nínú kíkó àpàlà lọ sọ́dọ̀ àwọn olùgbọ́ púpọ̀ gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú orin fuji.

### Àwọn ọdún 1950, 60 àti 70
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, orin Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ sí í lo àwọn ohun èlò àti ọgbọ́n tuntun, títí kan àwọn ohun èlò iná tí wọ́n kó wọlé láti Amẹ́ríkà àti Yúróòpù. Orin Rock N' roll, soul, àti lẹ́yìn náà funk, di ohun tó wọ́pọ̀ púpọ̀ ní Nàìjíríà, àwọn olórin bíi I. K. Dairo sì fi díẹ̀ lára wọ́n kún orin jùjú. Nígbà náà, highlife ti ń gba gbajúmọ̀ díẹ̀díẹ̀ láàrin àwọn Ìgbò, kò sì pẹ́ tí àṣà tiwọn fi rí olùgbọ́ káàkiri orílẹ̀-èdè. Ní àsìkò kan náà, Haruna Ishola tí ń kọ àpàlà ti ń di ọ̀kan lára àwọn gbajúgbajà olórin tó tóbi jùlọ lórílẹ̀-èdè. Ní ìbẹ̀rẹ̀ sí àárín àwọn ọdún 1970, mẹ́ta lára àwọn olórin tó lókìkí jùlọ nínú ìtàn orin Nàìjíríà wà lógo wọn: Fela Kuti, Ebenezer Obey àti King Sunny Adé, nígbà tí ìparí ọ̀rúndún náà rí ìbẹ̀rẹ̀ Yo-pop àti reggae Nàìjíríà.

Bótilẹ̀jẹ́pé àwọn orin ìgbàlódé bíi highlife àti jùjú ló gba ipò iwájú lórí àtòjọ orin Nàìjíríà ní àwọn ọdún 60, orin ìbílẹ̀ ṣì tàn kálẹ̀ jálẹ̀. Àwọn gbajúmọ̀ orin ìbílẹ̀ pẹ̀lú Dan Maraya ti Hausa, ẹni tí ó lókìkí débi pé wọ́n gbé e lọ ojú ogun nígbà Ogun Ẹlẹ́yàmẹ̀yà Nàìjíríà ti ọdún 1967 láti gbé ẹ̀mí àwọn ọmọ ogun ìjọba àpapọ̀ ró.

#### Ìsọdọ̀tun Jùjú

Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, ọ̀nà orin s'o wa mbe ti Tunde Nightingale jẹ́ kí ó di ọ̀kan lára àwọn gbajúmọ̀ jùjú àkọ́kọ́, ó sì gbé orin ìgbàlódé láti Ìwọ̀-oòrùn (Westernised pop) wọ inú orin rẹ̀. Láàrin àwọn ọdún 1950, ìmọ̀-ẹ̀rọ gbigbasilẹ túbọ̀ ń gbèrú, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í lo gàǹgàn, gìtá iná àti akọ́díọ̀nù fún jùjú. Púpọ̀ nínú ìsọdọ̀tun yìí jẹ́ iṣẹ́ IK Dairo & the Morning Star Orchestra (tó padà ń jẹ́ *IK Dairo & the Blue Spots*), èyí tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 1957. Àwọn akọrin wọ̀nyí gbé jùjú láti ọ̀dọ̀ àwọn tálákà ìgbèríko lọ sí àwọn ìlú ńlá Nàìjíríà àti kọjá. Dairo lè jẹ́ gbajúmọ̀ orin Áfíríkà tó gbówó rẹ̀ lórí jùlọ ní àwọn ọdún 60, ó ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin tó múná tó sì sọ ọ́ di ìlúmọ̀ọ́ká ní àwọn orílẹ̀-èdè tó jìnnà bíi Japan. Ní ọdún 1963, òun ni olórin Áfíríkà kan ṣoṣo tí wọ́n dá lọ́lá nípa fífún un ní oyè Order of the British Empire, oyè báálẹ̀ ní Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì.

#### Ìtànkálẹ̀ highlife

Láàrin àwọn Ìgbò, orin highlife ti Ghana di gbajúmọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1950, àwọn ẹgbẹ́ akọrin gìtá mìíràn láti Cameroon àti Zaire sì tẹ̀lé e. Ẹni tí ó jẹ́ akọrin highlife tó gbajúmọ̀ jùlọ ní àwọn ọdún 1950 láti Ghana, E. T. Mensah, ṣe ìbẹ̀wò sí ilẹ̀ Ìgbò léraléra, ó sì ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olólùfẹ́ rẹ̀ mọ́ra. Bobby Benson & His Combo ni ẹgbẹ́ akọrin highlife Nàìjíríà àkọ́kọ́ tí wọ́n rí àwọn olùgbọ́ jákèjádò orílẹ̀-èdè. Àwọn tí ó tẹ̀lé Benson ni Jim Lawson & the Mayor's Dance Band, tí wọ́n gba gbajúmọ̀ ní àárín àwọn ọdún 70, tí ó parí pẹ̀lú ikú Lawson ní ọdún 1971. Ní àsìkò kan náà, àwọn akọrin highlife mìíràn ń débá ògo wọn. Lára wọn ni Prince Nico Mbarga àti ẹgbẹ́ rẹ̀ Rocafil Jazz, orin "Sweet Mother" tiwọn jẹ́ orin tó kárí gbogbo Áfíríkà tó sì ta ju iye tí ó lé ní mílíọ̀nù 13, ó pọ̀ ju èyíkéyìí nínú orin ẹlẹ́yọ-kan (single) tí wọ́n kọ ní Áfíríkà lọ. Mbarga lo èdè Gẹ̀ẹ́sì pidgin nínú irúfẹ́ orin tí ó pè ní panko, èyí tí ó dapọ̀ "ọgbọ́n dídún gìtá rumba tó múnádóko pẹ̀lú orin highlife".

Lẹ́yìn ogun ẹlẹ́yàmẹ̀yà ní àwọn ọdún 1960, a fipá lé àwọn olórin Ìgbò kúrò ní Èkó wọ́n sì padà sí ìlú wọn. Èyí ló fa kí highlife dẹ́kun jíjẹ́ apá pàtàkì nínú orin Nàìjíríà, wọ́n sì kà á sí ohun kan tó jẹ mọ́ àwọn Ìgbò ìlà-oòrùn nìkan. Okìkí highlife bẹ̀rẹ̀ sí í dínkù díẹ̀díẹ̀ láàrin àwọn Ìgbò, fuji àti jùjú sì dípò rẹ̀. Ṣùgbọ́n, àwọn olórin díẹ̀ pa á mọ́ gẹ́gẹ́ bí olórin Yorùbá àti afọnfèrè Victor Olaiya (Nàìjíríà kan ṣoṣo tó kọ́kọ́ gba àmì-ẹ̀yẹ fún títa àwo-orin platinum), Stephen Osita Osadebe, Oliver De Coque, Celestine Ukwu, Oriental Brothers, Sonny Okosun, Victor Uwaifo, àti Orlando "Dr. Ganja" Owoh, ẹni tí ọ̀nà rẹ̀ (toye) ṣe àkópọ̀ jùlọ àti highlife pọ̀.

#### Ìbẹ̀rẹ̀ fuji

Àpàlà, irúfẹ́ orin ìbílẹ̀ láti ìpínlẹ̀ Ògùn, ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá ní Nàìjíríà, di gbajúmọ̀ púpọ̀ nínú àwọn ọdún 1960, tí àwọn akọrin bíi Haruna Ishola, Sefiu Ayan, Kasumu Adio, àti Ayinla Omowura jẹ́ aṣáájú fún un. Ishola, ẹnìkan tó ti ń gbé àwọn orin tó gbajúmọ̀ jáde ṣáá ní Nàìjíríà láti 1955 títí ó fi kú ní 1983, kọ àwọn orin àpàlà tó yàtọ̀ láàrin jíjẹ́ jẹ́jẹ́ pẹ̀lú ìmọ̀lára, àti yíyára pẹ̀lú agbára. Ọ̀rọ̀ orin rẹ̀ jẹ́ àkópọ̀ ìyìn tí ó yára wá sẹ́nu àti àyọkà látinú Kùránì, àti àwọn òwe ìbílẹ̀ pẹ̀lú. Iṣẹ́ rẹ̀ wá di ohun tó ṣokùnfà ipa fún ìdàgbàsókè orin fuji.

Ìparí àwọn ọdún 1960 ló rí ìfarahàn àwọn ẹgbẹ́ akọrin fuji àkọ́kọ́. Fuji rí orúkọ rẹ̀ gba látara Òkè Fuji ní Japan, torí pípè tí pípè rẹ̀ dùn lẹ́nu lásán ni, gẹ́gẹ́ bí Ayinde Barrister ṣe sọ. Fuji jẹ́ àdàpọ̀ àpàlà pẹ̀lú ìkọrin "ọlọ́ṣọ̀ọ́, aláìlálà" ti orin ẹ̀sìn *[[ajisari|àjíṣààrí]]* àti pẹ̀lú ìlù sákárà, táńbúrì-ìlù, àti gìtá Hawaii. Lára àwọn gbajúmọ̀ irúfẹ́ orin yìí níbẹ̀rẹ̀ ni Haruna Ishola àti Ayinla Omowura; Ishola gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin jáde láti ìparí àwọn ọdún 50 sí ìbẹ̀rẹ̀ 80, ó sì di ọ̀kan lára àwọn olórin lókìkí jùlọ lórílẹ̀-èdè. Fuji túbọ̀ gbajúmọ̀ láti àwọn ọdún 1960 àti 70, ó sì ní ìbáṣepọ̀ pẹ́kípẹ́kí pẹ̀lú ẹ̀sìn Ìsìláàmù nínú ìtẹ̀síwájú rẹ̀.

Wọ́n ti ṣe àpèjúwe fuji gẹ́gẹ́ bí jùjú tí kò ní gìtá; ó sì dùn mọ́ni pé, Ebenezer Obey ti figbà kan pe jùjú ní mambo pẹ̀lú gìtá. Ṣùgbọ́n, láti ìpìlẹ̀ rẹ̀, fuji jẹ́ àdàpọ̀ orin àjíṣààrí wéré ti àṣà Mùsùlùmí pẹ̀lú "àwọn ohun èlò lílù àpàlà àti ohùn orin tó ní ìdààmú àti ọgbọ́n orin sákárà"; Nínú àwọn wọ̀nyí, *àpàlà* ni ìpìlẹ̀ gan-an fún fuji Àwọn gbajúmọ̀ fuji àkọ́kọ́ ni àwọn aṣáájú akọrin tó ń bá ara wọn díje, Alhaji Sikiru Ayinde Barrister àti Ayinla Kollington Alhaji Sikiru Ayinde Barrister bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ fuji rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1970 pẹ̀lú ẹgbẹ́ Golden Fuji Group, bótilẹ̀jẹ́pé ó ti kọ orin Mùsùlùmí láti ìgbà tí ó ti wà ní ọmọ ọdún mẹ́wàá. Ó kọ́kọ́ yí orúkọ ẹgbẹ́ rẹ̀ padà sí "Fuji Londoners" nígbà tí ó padà dé láti ìrìn-àjò rẹ̀ sí London, England. Lẹ́yìn ìgbà pípẹ́ — pẹ̀lú àwọn orin tó káyé bíi "Orilonise", "Fuji Disco/Iku Baba Obey", "Oke Agba", "Aye", àti "Suuru" — ó yí orúkọ ẹgbẹ́ náà sí "Supreme Fuji Commanders". Olùdíje Ayinde ni Ayinla Kollington tàbí "Baba Alatika", tó gbajúmọ̀ fún yíyára àti ijó fuji rẹ̀, ẹni tí ó tún ṣe àwọn àwo-orin kíkán bíi "ko bo simi lo'run mo e, nígbà àwọn ọdún 80 ó gbé "ijo yoyo, Lakukulala àti American megastar" jáde àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ nínú àwọn àwo-orin tó kọyọyọ. Ayinla Kollington tún jẹ́ alálàyé ọ̀rọ̀ àwùjọ. Ẹni tí ó tẹ̀lé e ní àwọn ọdún 1980 ni àwọn àgbà olórin bíi Wasiu Ayinde Marshall.

#### Sunny Ade àti Obey
Ebenezer Obey dá *International Brothers* sílẹ̀ ní ọdún 1964, ẹgbẹ́ akọrin rẹ̀ sì di olùdíje pẹ̀lú ti IK Dairo gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ tó tóbi jùlọ ní Nàìjíríà. Wọ́n kọ irúfẹ́ orin jùjú oní-blues tó fi gìtá ṣèpìlẹ̀ àti pẹ̀lú ipa highlife tí ó pẹ̀lú lílù gàǹgàn tó pọ̀ lóríṣiríṣi. Orin Obey sọ̀rọ̀ lórí àwọn ohun tó máa ń wù àwọn olùgbọ́ ní ìlú ńlá, ó sì pẹ̀lú àṣà Yorùbá àti ìgbàgbọ́ rẹ̀ sínú rẹ̀. Olùdíje rẹ̀ ni King Sunny Adé, ẹni tó jáde nínú àkókò kan náà, tí ó dá *Green Spots* sílẹ̀ ní ọdún 1966 tó sì ṣe àwọn orin kíkán pẹ̀lú *African Beats* lẹ́yìn 1974 nínú *[[Esu Biri Ebo Mi]]*. Ade àti Obey sáré láti gbé àwọn ohun tuntun wọ inú orin jùjú àti láti ní àwọn olùtẹ̀lé tuntun; gìtá Hawaii, dùrù àti àwọn akọrin ẹ̀yìn jẹ́ ara àwọn ohun tuntun tí wọ́n fikún nínú àsìkò tó ń yípadà kíákíá yìí. Ade fi ìmọ̀lára orin dub ti Jamaica kún un dáadáa, ó sì gbé ìṣe lílù gìtá fún ìtòlẹ́sẹẹsẹ-ìlù (rhythm) àti ìlù fún ìró orin wá. Lásìkò yìí, orin jùjú yípadà láti jẹ́ orin kúkúrú sí jíjẹ́ orin gígùn, tí ó sábà máa ń ju ìṣẹ́jú ogún lọ. Àwọn ẹgbẹ́ akọrin tún pọ̀ sí i láti ọmọ mẹ́rin níbẹ̀rẹ̀, sí mẹ́wàá pẹ̀lú IK Dairo àti lé ní ọgbọ̀n (30) pẹ̀lú Obey àti Ade.

### Àwọn ọdún 1980 àti 1990
Ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1980, Obey àti Ade rí olùgbọ́ púpọ̀ sí i látaarí lóde Nàìjíríà. Ní ọdún 1982, Ade fọwọ́bọ̀wé pẹ̀lú Island Records, tí wọ́n retí pé yóò ṣe àṣeyọrí irú ti Bob Marley, ó gbé *[[Juju Music (album)|Juju Music]]* jáde, èyí tó tà kọjá ìrètí ní Yúróòpù àti Amẹ́ríkà. Obey gbé *Current Affairs* jáde ní ọdún 1980 lórí Virgin Records ó sì di gbajúmọ̀ fún ìgbà díẹ̀ ní UK, ṣùgbọ́n kò lè pa okìkí àgbáyé mọ́ fún ìgbà pípẹ́ bíi ti Ade. Ade jẹ aṣáájú fún okìkí àgbáyé kúkúrú fun jùjú, èyí tí ó parí ní ọdún 1985 nígbà tí wọ́n fòfin lé iṣẹ́ rẹ̀ látari ṣíṣe àìyọrí nínú ọjà fún *[[Aura (King Sunny Adé album)|Aura]]* (tí a kọ pẹ̀lú Stevie Wonder) tí ẹgbẹ́ akọrin rẹ̀ sì kọ̀ sí i lójú ogun nígbà ìrìn-àjò rẹ̀ sí Japan. Ìfarahàn Ade lágbaáyé fa àfiyèsí ńlá láti ọ̀dọ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ orin, ó sì ṣèrànwọ́ fún ìmísí ọjà orin àgbáyé tó ń gbèrú. Nígbà tó fi máa di ìparí àwọn ọdún 1980, jùjú ti rẹyìn sẹ́yìn àwọn orin mìíràn, bíi Yo-pop, orin ẹ̀sìn àti reggae. Ṣùgbọ́n ní àwọn ọdún 1990, fuji àti jùjú ṣì gbajúmọ̀, bẹ́ẹ̀ náà ni wákà àti reggae Nàìjíríà. Ní ìparí ẹ̀wádún náà gan-an, orin hip hop tàn kálẹ̀ ní orílẹ̀-èdè lẹ́yìn tí ó ti jẹ́ apá pàtàkì orin ní àwọn agbègbè ìtòsí bíi Senegal.

#### Yo-pop àti Afro-jùjú (Àwọn ọdún 1980)

Méjì lára àwọn gbajúmọ̀ olórin jùlọ ní àwọn ọdún 80 ni Segun Adewale àti Shina Peters, tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ orin wọn ní àárín àwọn ọdún 70 pẹ̀lú Prince Adekunle. Wọ́n fìgbà kan fi Adekunle sílẹ̀ tí wọ́n sì ṣe ẹgbẹ́ fún ìgbà díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí *Shina Adewale & the International Superstars* kí wọ́n tó kọjá lọ ṣe orin fúnra wọn nìkan. Adewale kọ́kọ́ ṣe àṣeyọrí jùlọ, nígbà tí ó di akọrin lókìkí jùlọ fún orin Yo-pop.

Okìkí Yo-pop kò pẹ́ púpọ̀, ti orin Afro-jùjú ti Shina Peters ló rọ́pò rẹ̀, èyí tó gbode kan lẹ́yìn tí ó gbé *[[Afro-Juju Series 1]]* jáde ní ọdún 1989. Afro-jùjú jẹ́ àkópọ̀ Afrobeat àti fuji, ó sì mú kí ìháragàgà gbóná gidi láàrin àwọn olólùfẹ́ Shina débi pé wọ́n sọ pé ó ń ṣe "Shinamania". Bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n fún un ní àmì-ẹ̀yẹ Juju Musician of the Year ní ọdún 1990, orin tó tẹ̀lé e, *[[Shinamania]]* tà dáadáa ṣùgbọ́n àwọn aṣàyẹ̀wò orin sọ kù ú. Àṣeyọrí rẹ̀ ṣí ọ̀nà fún àwọn olórin tuntun, èyí tó fa àṣeyọrí fún Fabulous Olu Fajemirokun àti Adewale Ayuba. Àkókò yìí náà ni àwọn irúfẹ́ orin tuntun tún yọ, bíi *[[funky juju]]* tí Dele Taiwo bẹ̀rẹ̀.

#### Afrobeat

Afrobeat jẹ́ irúfẹ́ orin tí ó ní í ṣe pẹ̀lú Nàìjíríà jùlọ, àti pé àwọn orin Afrobeat tí a gbasílẹ̀ jẹ́ apá pàtàkì nínú orin àgbáyé tí wọ́n ń kọjá àwọn orílẹ̀-èdè tó ti kàwé. Ó jẹ́ orin pẹ̀lú nǹkan ti Fuji, jùjú, jazz àti àwọn irúfẹ́ orin mìíràn. Olórin tí ó gbajúmọ̀ tí ó sì lókìkí jùlọ, tí ó jẹ́ gbajúmọ̀ nínú ìtàn Nàìjíríà, láìsí tàbí ṣùgbọ́n ni Fela Kuti. Bótilẹ̀jẹ́pé Kuti ni wọ́n kà sí agbátẹrù Afrobeat nìkan ṣoṣo, àwọn olórin mìíràn bíi Orlando Julius Ekemode pẹ̀lú gbajúmọ̀ nínú ìbẹ̀rẹ̀ Afrobeat, níbi tí wọ́n ti ṣe àkópọ̀ highlife, jazz àti funk. Ìgbà díẹ̀ tí ó gbé ní Amẹ́ríkà jẹ́ kí ó rí ìmọ̀lára ẹgbẹ́ Black Power àti Black Panthers, èyí tí ó mú sọ ọ́ rẹpẹtẹ nínú àwọn orin rẹ̀. Lẹ́yìn tí ó gbé ní London fún ìgbà díẹ̀, ó padà sí Èkó, ó sì ṣí ilé ọtí kan, The Shrine, èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ibi orin tí àwọn ènìyàn ń lọ jùlọ ní ìlú náà. Ó bẹ̀rẹ̀ sí í gba orin sílẹ̀ pẹ̀lú Africa '70, ẹgbẹ́ akọrin ńlá tí onílù rẹ̀ ni Tony Allen, ẹni tí ó padà lọ di gbajúmọ̀ olórin fúnra rẹ̀ pẹ̀lú. Pẹ̀lú Africa 70, Kuti ṣe lẹ́sẹẹsẹ àwọn orin kíkán, èyí tó fa ìbínú ìjọba nígbà tí ó ń tọ́ka sí àwọn nǹkan bíi ipò òṣì, kọ́ńgú ìrìn-àjò àti yíyí àwọ̀ padà. Ní ọdún 1985, wọ́n fi Kuti sẹ́wọ̀n fún ọdún márùn-ún, ṣùgbọ́n wọ́n tú u lẹ́yìn ọdún méjì péré lẹ́yìn ariwo lágbàáyé àti ìwọ́de tó pọ̀ ní abẹ́lé. Lẹ́yìn tí wọ́n tú u, Kuti tẹ̀síwájú láti máa bu ìjọba nínú àwọn orin rẹ̀, ó sì di ẹni tí a mọ̀ fún ìwà sàkà-sàkà, bíi fífi ipá kọ gbogbo aya rẹ̀ méjìdínlọ́gbọ̀n sílẹ̀ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo nítorí pé "kò sí ọkùnrin kankan tó lẹ́tọ̀ọ́ láti ni abẹ́ obìnrin". Ikú rẹ̀ nípa AIDS ní ọdún 1997 jẹ́ kí ọ̀fọ̀ púpọ̀ ṣẹlẹ̀ ní Nàìjíríà tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí nínú ìtàn tí wọ́n kọsílẹ̀.

Ní àwọn ọdún 1980, Afrobeat gba ìmọ̀lára pẹ̀lú orin àgbáyé tó ń gbèrú. Ní Yúróòpù àti Àríwá Amẹ́ríkà, àwọn tí a ń pè ní "world music" wá láti gbogbo àgbáyé, wọ́n sì ń kọrin ní onírúurú ọ̀nà. Fela Kuti àti àwọn tẹ̀lé e ní Afrobeat wà nínú àwọn olórin gbajúmọ̀ tí a kà sí orin àgbáyé.

Láti àwọn ọdún 1980 sí 1990, Afrobeat ti tàn kálẹ̀ nípa gbigba ìmọ̀lára tuntun láti inú funk Amẹ́ríkà àti hip hop. Ẹni tí kò jẹ́ ki á rí ojú rẹ̀ rí, Lágbájá di ọ̀kan lára àwọn olórí àwọn igbi tuntun ti Afrobeat, pàápàá jùlọ lẹ́yìn àwo-orin rẹ̀ *[[C'est Une African Thing]]* ní ọdún 1996. Lẹ́yìn ìfarakàn sọjú lójijì láti dípò bàbá rẹ̀, Fela, Femi Kuti fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olólùfẹ́ rẹ̀ mọ́ra èyí tí ó jẹ́ kí ó rìnrìn-àjò jákèjádò Yúróòpù. Femi Kuti àti Seun Kuti tẹ̀lé àṣà bàbá wọn Fela Kuti.

#### Wákà

Gbajúmọ̀ akọrin Salawa Abeni di olókìkí jákèjádò orílẹ̀-èdè lẹ́yìn tó gbé *[[Late General Murtala Ramat Mohammed]]* jáde ní 1976, èyí tí ó jẹ́ orin àkọ́kọ́ tí obìnrin gbé jáde lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ta ju mílíọ̀nù kan ẹ̀dà. Ní àwọn ọdún 1980, ó ṣì jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn gbajúmọ̀ tí ọjà rẹ̀ ń tà jùlọ, nígbà tí ó ṣe orin tó ṣàrà-ọ̀tọ̀ fún ara rẹ̀ tí ó pè ní wákà; ó ṣe ìfọwọ́sowọ́pọ̀ dáadáa pẹ̀lú orin náà débi pé èèyàn ńlá nínú awo, Aláàfin ti Ọ̀yọ́, Ọba Lamidi Adeyemi, dé e ní adé "Ayaba ti Orin Wákà" ní ọdún 1992. Wákà jẹ́ àkópọ̀ jùjú, fuji àti orin ìbílẹ̀ Yorùbá.

#### Reggae àti hip hop

Nígbà tí á bá ń sọ̀rọ̀ lórí orin reggae ní Nàìjíríà, akọrin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ "Terakota" ló bẹ̀rẹ̀ irúfẹ́ orin yìí. Nígbà tó di ọdún 80, àwọn gbajúmọ̀ reggae Nàìjíríà pẹ̀lú Daniel Wilson, The Mandators, Ras Kimono, Majek Fashek, ẹni tí àyọkọ-orin rẹ̀ nínú "Redemption Song" ti Bob Marley lódún 1988 jẹ́ àṣeyọrí nla fún reggae ní Nàìjíríà. Bíi ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìràwọ̀ reggae ní Nàìjíríà lẹ́yìn rẹ̀, Fashek jẹ́ apá kan ẹgbẹ́ The Mandators tí wọ́n ti wà fún ọjọ́ pípẹ́, tí wọ́n ti ṣeré, tí wọ́n sì ti kọrin kákààkiri ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi nígbà àwọn ọdún 1980 àti ìbẹ̀rẹ̀ 90. Àwọn olórin reggae gbajúmọ̀ lẹ́yìn rẹ̀ ni Jerri Jheto àti Daddy Showkey.

Orin àdàpọ̀ Áfíríkà àti Caribbean jẹ́ irúfẹ́ orin kan tí ó ti gbajúmọ̀ tí ó sì ń dàgbà bí ọdún ti ń gorí ọdún, pàápàá nínú ọ̀rúndún kọkànlélógún. Nínú irúfẹ́ orin yìí àwọn akọrin Áfíríkà máa ń fi pidgin ti Jamaica kún àwọn ọ̀rọ̀ inú orin wọn àti nínú ìlù. Bótilẹ̀jẹ́pé, ó gbajúmọ̀ púpọ̀ ní Jamaica, irúfẹ́ orin àdàpọ̀ yìí tún lókìkí dáadáa ní àgbègbè Áfíríkà nítorí gbajúmọ̀ reggae ọmọ Nàìjíríà Majek Fashek tó mú kí àfiyèsí wá fún un. Irúfẹ́ orin yìí túbọ̀ ń fẹsẹ̀ múlẹ̀ sí i ní Nàìjíríà pẹ̀lú àwọn akọrin lọ́wọ́lọ́wọ́ bíi Duncan Mighty, Timaya, Slim Burna, Orezi, Burna Boy àti Patoranking, tí wọ́n ń mú kí àwọn ọmọ ọ̀dọ́ tẹ́tí sí i jù.

Orin Hip hop dé Nàìjíríà ní ìparí àwọn ọdún 1980, ó sì fẹsẹ̀ múlẹ̀ títí dórí àkókò àkọ́kọ́ àwọn ọdún 1990. Àwọn akọrin àkọ́kọ́ pẹ̀lú Sound on Sound, Emphasis, Ruff Rugged & Raw, SWAT ROOT, De Weez àti Black Masquradaz. Lẹ́yìn náà, gbajúmọ̀ àgbáyé pọ̀ sí i ní ìparí ẹ̀wádún náà, pẹ̀lú àwọn orin àkọ́kọ́ bíi "Trybal Marks" (1999) ti The Trybesmen àti "Judile" àti "Sakoma" ti ikọ̀ máláti ọwọ́ The Remedies. Ọ̀kan lára àwọn The Remedies, Tony Tetuila, kọjá lọ bá Plantashun Boiz ṣiṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú àṣeyọrí ńlá fún owó ṣíṣe. Dídásílẹ̀ Paybacktyme Records ní ọdún 1999 láti ọwọ́ Solomon Dare, tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Solodee, Kennis Music láti ọwọ́ Kenny Ogungbe, Dove Records láti ọwọ́ Nelson Brown, àti Trybe Records láti ọwọ́ eLDee ran orin hip-hop Nàìjíríà lọ́wọ́ láti fẹsẹ̀ múlẹ̀ dáadáa. Títí kan pé, yíyára gbèrú ètò ìdárayá pẹ̀lú àtìlẹ́yìn àwọn ilé iṣẹ́ ìròyìn ṣe okùnfà pípa orin hip hop di gbajúmọ̀ ní Nàìjíríà. Àwọn ètò orí tẹlifíṣọ̀nù bíi Videowheels, HipTV, Music Africa, MTN Y'ello show, Nigezie, àti Soundcity kó ipa pàtàkì. Àwọn gbajúmọ̀ olórin hip-hop mìíràn ní Nàìjíríà ni Tuface idibia, Vector, Reminisce, Ice Prince, M.I Abaga, Ruggedman, Eedris Abdulkareem, Erigga, Weird MC, Naeto C, Twin-X, àti P-Square.

Ní ìparí ọdún 2012 lódindi, gbajúmọ̀ hip-hop bẹ̀rẹ̀ sí í dínkù ní Nàìjíríà. Àwọn akọrin Afrobeats bẹ̀rẹ̀ sí í darí fún àwọn òṣèré bíi:

Wizkid, Davido, Olamide, Burna Boy, Rema, CKay, Fireboy DML, Kiss Daniel, Tekno, Mc Galaxy, Adekunle Gold, Dammy Krane Lil Kesh tí wọ́n ti rí àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ olólùfẹ́ fun orin wọn ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún sẹ́yìn.

Láti ọdún 2023, àtòpọ̀ tuntun ti àwọn akọrin hip hop ti fi hàn gbangba láti mú irúfẹ́ orin náà láàyè lẹ́ẹ̀kan sí i ní Nàìjíríà. Bótilẹ̀jẹ́pé kò lókìkí tóbẹ́ẹ̀ bíi afrobeats, àwọn akọrin bíi PsychoYP ti ṣàfihàn ìwúrí wọn nínú orin drill, Blue Ivan ẹni tí wọ́n sábà máa ń kà mọ́ akọrin pop ìgbàlódé ti fi hàn pé òun jẹ́ asojú orin pẹ̀lú ogúnlọ́gọ̀ orin trap àti orin psychedelic pop tí kò lópin.

## Afrobeats: ìyọyọrí lágbàáyé

Yàtọ̀ sí Afrobeat, Afrobeats ti rí àṣeyọrí nla lágbàáyé láti ọdún 2018. Àwọn akọrin Nàìjíríà ni wọ́n fa èyí gangan.

Gẹ́gẹ́ bí iwe ìròyìn Billboard Magazine ti ṣe sọ, Afrobeats ti Nàìjíríà ni irúfẹ́ orin tó ń tètè gbèrú jùlọ ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà àti ní Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ọdún 2023. Ìràwọ̀ Afrobeats CKay sọ pé, "Afrobeats ni pop tuntun yẹn."

### Ipò tí ó dúró ṣinṣin nínú ayẹyẹ àmì-ẹ̀yẹ
Àwọn olórin Nàìjíríà ti ń tẹ̀síwájú láti gba ìyìn lágbàáyé.

Àwọn akọrin bíi King Sunny Ade, Femi Kuti àti Seun Kuti ti gba ìdárúkọ (nomination) Grammy ní àtijọ́.

*[[African Giant]]* ti Burna Boy gba ìdárúkọ nínú Grammy Awards ni ọdún 2020 fún Àwo-orin Orin Àgbáyé tó dára jùlọ (Best World Music Album). Orin *[[Twice as Tall]]* rẹ̀ gba àmì-ẹ̀yẹ Grammy fún Àwo-orin Orin Àgbáyé tó dára jùlọ ní ọdún tí ó tẹ̀lé e. *[[Made in Lagos]]* ti Wizkid rí ìdárúkọ ní abala yẹn kan náà ní ọdún 2021. Orin *[[Essence (Wizkid song)|Essence]]* ti Wizkid pẹ̀lú Tems gba ìdárúkọ ní abala Best Global Music Performance (Ẹgbẹ́ agbórin-lágbàáyé tó dára jùlọ).

Ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àwọn akọrin Afrobeats pẹ̀lú àwọn gbajúmọ̀ akọrin lágbàáyé ti yọrí sí gbajúmọ̀ rẹ̀ káàkiri. Ní ọdún 2019, Ìràwọ̀ ìlú Amẹ́ríkà Beyoncé pe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn gbajúmọ̀ Nàìjíríà sínú orin rẹ̀, títí kan Wizkid àti Burna Boy. Orin "Brown Skin Girl" rẹ̀ gba fídíò Orin tó dára jùlọ nínú Grammys ní ọdún 2021. Àwo-orin *Mother Nature* (2021) ti Angélique Kidjo, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn gbajúmọ̀ Nàìjíríà, jẹ́ èyí tí wọ́n dárúkọ fún àmì-ẹ̀yẹ Àwo-orin Orin Àgbáyé tó dára jùlọ.

Àṣeyọrí Afrobeats Nàìjíríà ló fa yíyàn àmì-ẹ̀yẹ ''Best African Act'' nínú ayẹyẹ MTV Europe Music Awards ní ọdún 2005, tí àmì-ẹ̀yẹ BET Awards sì tẹ̀lé e lódún 2011, èyí tí o ti máa ń fúnni ní àmì-ẹ̀yẹ nínú abala ''Best International Act: Africa''.

### Ipò Orin (Chart positions)
Ní ọdún 2012, "Oliver Twist" ti D'banj wọ ipò kẹsàn-án nínú UK Singles Chart àti ipò kejì nínú UK R&B Chart. Èyí ni orin Afrobeats Nàìjíríà àkọ́kọ́ tí ó ṣe bẹ́ẹ̀.

Ní Oṣù Kẹrin ọdún 2012, P-Square ṣe àtúnṣe (remix) sí orin kíkán wọn tí ọdún 2009 'E No Easy' pẹ̀lú Matt Houston, o sì di orin afrobeats Nàìjíríà àkọ́kọ́ tó wọ́nú ipò 5 àkọ́kọ́ lórí àtòjọ SNEP - Faranse àti ipò 10 lórí àtòjọ Ultratop - ti Belgium, ó lo ọ̀sẹ̀ 29 àti ọ̀sẹ̀ 16 ní sísẹ̀-n-tẹ̀lé. Orin yìí ni Orin ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn Afrobeats Àkọ́kọ́ ní Faransé, èyí tí ó wá mú kí afrobeats gba àfiyèsí púpọ̀ ní àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti ń sọ Faransé ní Yúróòpù.

"Essence" ti Wizkid, pẹ̀lú Tems, wọ inú ìlà-kẹwàá àtòjọ orin 100 ti *Billboard* Amẹ́ríkà gẹ́gẹ́ bí àtúnṣe (remix) pẹ̀lú Justin Bieber.

### Àwọn Gbangba (Arenas) Tó Kún Fọ́fọ́
Àwọn olórin pop Nàìjíríà bíi Wizkid, Davido àti Burna Boy ti ta gbogbo tíkẹ́ẹ̀tì tán (sold out) níbi ìṣàfihàn wọn lẹ́ṣẹẹsẹ ní àwọn gbọ̀ngàn ńláńlá bíi O2 Arena ní London àti Accor Arena ní Paris.

## Àwọn obìnrin nínú orin

 
Nínú ilé-iṣẹ́ orin Nàìjíríà àwọn obìnrin akọrin máa ń yọrí wọ́n sì máa ń jẹ́ ẹni tí a mọ̀ dáadáa fún ẹ̀bùn àti àṣeyọrí wọn. Láàrin àwọn ọdún tó kọjá, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn obìnrin akọrin Nàìjíríà ló dúró lórí orin Afirika ti ìgbàlódé, ṣùgbọ́n ní ọ̀rúndún kọkànlélógún, onírúurú obìnrin akọrin bẹ̀rẹ̀ sí í tàn kálẹ̀ sínú àwọn irúfẹ́ orin mìíràn tí ó pẹ̀lú rap, hip-hop àti Afrobeat. Àwọn gbajúmọ̀ akorin rap obìnrin Nàìjíríà pẹ̀lú Weird Mc, Sasha P, Mo'Cheddah àti Eva Alordiah. Bótilẹ̀jẹ́pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn obìnrin olórin Afrobeats wà, ìwọ̀nba díẹ̀ ni wọ́n wà dúró lórí rẹ̀ dáadáa fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún bíi Asa, Omawumi, Seyi Shay, Niniola, Tiwa Savage, Teni, Yemi Alade àti Simi.
Àwọn ọdún 2020 rí gíga lóde fún àwọn obìnrin nínú orin Nàìjíríà pẹ̀lú àwọn akọrin bíi Tems àti Ayra Starr tí wọ́n ń gba ìyìn àti ìgbóríyìn lágbàáyé.

## Orin níbi ọdún àti ayẹyẹ

Wọ́n máa ń ṣayẹyẹ Durbar ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi ní Gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà; durbar wà láti bọlá fún Emir lásìkò ipari àwọn ayẹyẹ Ìsìláàmù Eid ul-Fitr, Eid ul-Adha, àti Sallah gẹ́gẹ́ bí ayẹyẹ Durbar gbajúmọ̀ ti Kàtsínà, wọ́n tún sábà máa ń lò ó láti fi bọlá fún àwọn olókìkí tó wá bẹ̀wò. Bótilẹ̀jẹ́pé ohun tí ó fani mọ́ra jùlọ níbi ayẹyẹ durbar ni wíwọ kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ ìbílẹ̀ (horsemanship), eré orin láti ọwọ́ onílù, afọnfèrè àti akọrin-ìyìn jẹ́ apá pàtàkì ayẹyẹ náà. Àwọn ayẹyẹ ọlọ́dọọdún mìíràn tí orin kó ipa pàtàkì nínú rẹ̀ pẹ̀lú kíkùn ìlù àti ijó kíkó ní ọjọ́ Kérésìmesì, Ọjọ́ Àjíǹde (Easter) àti Easter Monday.

## Orin Kíláṣíìkì (Classical music)
Ní ọ̀rúndún ogún, Nàìjíríà gbé àwọn aṣọrin kíláṣíìkì lóríṣiríṣi jáde; lára wọn ni Samuel Akpabot (1932-2000), Ayo Bankole (1935-1976), Lazarus Ekwueme, Akin Euba (1935-2020), Fela Sowande (1905-1987) àti Joshua Uzoigwe (1946-2005). Sowande jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olórin kíláṣíìkì Yúróòpù àkọ́kọ́ tí wọ́n sì lókìkí jùlọ láti Áfíríkà, àti olùdásílẹ̀ àṣà orin iṣẹ́ ọnà Nàìjíríà. Sowande tún jẹ́ aludùrù ńlá (organist) àti olórin jazz, ó sì fi àwọn nǹkan wọ̀nyí àti ìmọ̀ orin ìbílẹ̀ Nàìjíríà kún àwọn iṣẹ́ rẹ̀. Echezonachukwu Nduka, afi-dùrù-ṣeré fún ìwòran àti akéwì ọmọ Nàìjíríà, fojúsùn nípa eré orí-ìtàgé àti gbigbasile orin dùrù (piano) ti àwọn aṣọrin Nàìjíríà àti lápapọ̀, àwọn aṣọrin Áfíríkà tó ń ṣiṣẹ́ lórí ọ̀nà "African Pianism".

## Ẹ tún wo
* Country music in Nigeria

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta
* 
* 
*"Nigerian Top 9 Female Music Artists " Award9ja Media. Archived from the Original source, on November 5, 2020.
* 
* 
* 
* 
* 
* , specifically the sections "Fuji Music of Nigeria" and "Traditional Hausa Music of Nigeria"
* 
* 
*
* 

## Fún Kíkà Síwájú
*
*
*
* Omojola, Bode. Popular Music in Western Nigeria: Theme, Style and Patronage. Ibadan: Institut Français de Recherche en Afrique (IFRA), University of Ibadan(revised edition), 2014.
* Omojola, Bode. Yorùbá Music in the Twentieth Century: Identity, Agency and Performance Practice. Rochester: University of Rochester Press (Eastman/Rochester Studies in Ethnomusicology), 2012.
* Omojola, Bode. The Music of Fela Sowande: Encounters, African Identity and Creative Ethnomusicology. Point Richmond, CA: Music Research Institute Press, 2009.
* Omojola, Bode. Multiple Interpretations of Dynamics of Creativity and Knowledge in African Music Traditions: A Festschrift in Honor of Akin Euba (co-edited with George Dor).Point Richmond, CA: Music Research Institute Press, 2005.
* Omojola, Bode. Nigerian Art Music. Ibadan: Institut Français de Recherche en Afrique (IFRA), University of Ibadan, 1995.
* Sadoh, Godwin. *Thomas Ekundayo Phillips: The Doyen of Nigerian Church Music.* Bloomington, Indiana: iUniverse Publishing, 2009.
* _____________. *Samuel Akpabot: The Odyssey of a Nigerian Composer-Ethnomusicologist.* Bloomington, Indiana: iUniverse Publishing, 2008.
* _____________. *The Organ Works of Fela Sowande: Cultural Perspectives.* New York: iUniverse Publishing, 2007.
* _____________. *Intercultural Dimensions in Ayo Bankole's Music.* New York: iUniverse Publishing, 2007.
* _____________. *Joshua Uzoigwe: Memoirs of a Nigerian Composer-Ethnomusicologist.* New York: iUniverse Publishing, 2007.
*
*