open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chrisland University

**Chrisland University** wà ní Abéòkúta, Ìpínlẹ̀ Ògùn, Nàìjíríà. Wón dá sílẹ̀ ní ọdún 2015, àti pé National Universities Commission ti fọwọ́sí.

## Ìtàn ìdásílè
Ní ọjọ́ kẹtàdínlogún oṣù kẹsàn-án, ọdún 2015, National Universities Commission (NUC) ti Federal Republic of Nigeria fún ilé-ẹ̀kọ́ náà ní àṣẹ pátápátá láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ilé-ẹ̀kọ́ aládani ní Nàìjíríà níbẹ̀ kó bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 2019.

## Àwọn ẹ̀ka
**Ẹ̀ka Management and Social Sciences**

* English
* Mass Communication
* Economics
* Business Administration
* Accounting
* International Relations and Diplomacy
* Criminology and Security Studies
* Political Science
* Psychology
* Banking & Finance

**Ẹ̀ka Natural and Applied Sciences**
* Computer Science
* Software Engineering
* Physics with electronics
* Microbiology
* Biochemistry
* Cybersecurity
* Industrial chemistry
* Statistics
* Molecular Biology and Biotechnology
* Industrial mathematics

### Ẹ̀ka College of Basic Medical Sciences

* Nursing
* Physiotherapy
* Public Health
* Medical Laboratory Science

**Ẹ̀ka College of Law**

Law

## Àwọn Ìtọ́kasí
Crescent University

## Ìtàn ìdásílè
Ní ọdún 2002, Ẹ̀yà Ẹ̀kọ́ ti Islamic Mission for Africa (IMA) mú ìmọràn ìdásílé Crescent University, Abeokuta, National Universities Commission (NUC) sí fọwọ́sí ìdásílẹ̀ ilé-ẹ̀kọ́ náà ní ọdún 2005. Ilé-ẹ̀kọ́ náà bẹ̀rẹ̀ ìpínlẹ̀ àwọn ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní oṣù Kejìlá ọdún 2005.

## Ilé ìkàwé

* Technical services 

* Readers’ services

* Serials

* Reference

* E-Library.

## Àwọn Ìtọ́kasí


## Àwọn àtẹ̀jade
*Crescent University Official website
Federal Polytechnic, Ilaro

thumb|Federal Polytechnic, Ilaro
**Federal Polytechnic, Ilaro** jẹ́ polytechnic kan tó wà ní Ìpínlè Ògùn, ní ìwọ̀ oòrùn gúúsù Nàìjíríà.

Àjó Institute of Chartered Accountants of Nigeria ti dá sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí polytechnic kan ṣoṣo ní Nàìjíríà tí ó ti ń mú àdáni tó ga jù lọ ní ẹ̀kọ́ ìṣírò.

## Àwọn Ẹ̀ka
Ilé-ẹ̀kọ́ náà ní ẹ̀ka mẹ́fà, èyí ni: 
*Ẹ̀ka Management Studies
*Ẹ̀ka Environmental Studies
*Ẹ̀ka Engineering
*Ẹ̀ka Applied Science
*Ẹ̀ka Information  Communication and Technology(SCIT)
*Ẹ̀ka Part-Time Studies

## Àwọn Ìtọ́kasí
Elizabeth Anyakoha

**Elizabeth Anyakoha** (tí a bí ní 1948) jẹ olùkọ́ àkọkọ́ tí ẹkọ etó-ọrọ ilẹ ní Nàìjíríà. Anyakoha ní a mọ fún ami-ilẹ rẹ́ ní ààyè tí Ẹkọ Ìṣòwò Ilẹ. Ọdún 1979 ló parí ilẹ ìwé gígá Yunifásítì ilẹ̀ Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé
Ọ gbá M.Ed àtí Ph.D rẹ́ ní odún 1982 atí 1986, lẹsẹsẹ, ní Àwọn ẹkọ-ẹkọ iwe-ẹkọ láti University of Nigeria, Nsukka.Anyakoha tí ṣé àgbékalẹ̀ àwọn iwé-ẹkọ atí àwọn ohun èlò ẹkọ fún etó-ọrọ ilé atí àwọn ẹtọ ẹkọ iṣẹ-iṣẹ mìíràn ní àwọn ìpele oríṣiríṣi tí ẹkọ ní Nàìjíríà.

Anyakoha tí fọ́ àwọn ààyè ní àwọn òfin tí ìgbàsílẹ̀ jẹ àkọkọ́ nínú gbogbo ohùn tí o ṣé. Ọ jẹ obìnrín àkọkọ́ tí Olórí Ẹka tí Ẹkọ Olukọni Iṣẹ ní Yunifásítì ilẹ̀ Nàìjíríà. Anyakoha ní Olùdásílẹ̀ Ìwé Ìròyìn Ìṣòwò Ilé, Ẹgbẹ́ Ìwádìí Ìṣòwò Ilé tí Nàìjíríà (HERAN) ní odún 2000 atí Ilé-iṣẹ́ Ìdàgbàsókè Ẹbí atí ọmọdé. Ọ tí ṣé iranṣẹ ní ọ̀pọlọpọ àwọn àgbàrá méjèèjì láàrin agbègbè ilé-ẹkọ gígá atí àwọn ará ìlú tí o yàtọ. Ọ tí ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí olùdámọ̀ràn sí Ìgbìmọ̀ Ilé-ẹkọ gíga tí Orílẹ̀-èdè (NUC), Ìgbìmọ̀ Ìwádìí atí Ìdàgbàsókè Ẹkọ Nàìjíríà (NERDC), National Commission for Colleges of Education (NCCE), UNICEF, UNESCO, UNDP, Central Bank of Nigeria (CBN) atí Bánkì Àgbáyé.

Gẹ́gẹ́ bí ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ẹ̀kọ́ ètò ọrọ̀ ajé ilé, ó tí tẹnu mọ́ ìwúlò fún ìjọba sí ètò ọrọ̀ ajé ilé tí a gbámúṣé láti gbé àwọn òye ìbílẹ̀ lárugẹ pẹ̀lú èrò láti ṣẹ̀dá àwọn àǹfààní iṣẹ́.

## Àwon ìtókásí
Victor Atokolo

**Victor Atokolo** (ojoibi 1969) jẹ Oluṣọ-agutan Onígbàgbọ ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Ọlukọni, agbalejo redio atí onkọwe.

## Áyé
Victor Atokolo ní a bí ní Idah ní 18 Kẹ́rin 1969 sí Alàgbà James atí Iyaafin Martha Atokolo; Ikarun nínú àwọn ọmọ méje, o kọ́ ẹkọ alakọbẹrẹ rẹ́ ní Idah ṣáájú kí o tó lọ́ sí Federal Government College, Ugwolawo ní Ìpínlẹ̀ Kogi. Ní odún 1991, o gba oyè ní ṣíṣe ìṣirò láti University of Benin.

## Ìjọba
Rev. Victor Atokolo jẹ́ alabojuto àpóstélì tí Word Aflame Ministries International, atí olusọ-aguntan ágbá tí Word Aflame Family Church (WAFC) pẹlú olu ilé-iṣẹ́ ní Abuja (FCT) atí ẹka kán ní Ìpínlẹ̀ Benue.

Ní odún 1994, Olufẹ Atokolo ṣètò ilé ìjọsìn Ọrọ Aflame Family (WAFC). Ní àwọn odún, àwọn apa mìíràn tí Ilé-iṣẹ́ náà ní a ṣẹ̀dá, pẹlú Victor Atokolo Word Outreach (VAWO), Intercede Nigeria, Ìsopọ̀ Àwọn Mínísítà Àgbáyé, Ilé-iṣẹ́ Ikẹkọ Bíbélì Kheh-sed atí Campus Aflame Fellowship (CAFEL).

## Àwọn iṣẹ
Rev. Atokolo jẹ́ agbalejo redio atí onkọwe tí *FreshWord Meditations*, ìfọkànsí ojóòjumọ. Díẹ nínú àwọn ìwé tí a tẹ̀jáde pẹlú *How to Receive From God*, *Dynamics of Excellent Living*, *The Joy of Sexual Purity*, atí *The Power of Meditation*. Ọ wá lórí International Presbytery of Faith Revival for All Nations Bible Institute (FrenBi), Lusaka, Zambia, atí olukọni atí ọmọ ẹgbẹ́ ìgbimọ kán ní Àwọn ààyè ti Glory International Missions Training School, Sacramento. Gẹ́gẹ́bi alabojuto tí Word Aflame Family Church, ọ tí gbalejo àwọn ìṣẹlẹ̀ bíi RhemaFestival, PnuemaFestival, Fest of Fire, Eagles Summit, Breakthroughs Miracles and Worship, Intimacy, atí pé ọ ní àwọn ifaramọ sísọ déédé láàrin atí ìta Nostalgia.

## Àwọn àsọtẹlẹ Trump
satunkọ
Atokolo ní Oṣù Kéje odún 2016 sọ́ àsọtẹlẹ Donald Trump yóò jẹ́ ààrẹ Amẹ́ríkà tí Amẹ́ríkà. Gégé bí o tí sọ́, ìṣẹgun Trump yóò ṣẹ́ idiwọ ìgbìyànjú náà sí ìjọ̀ba àgbáyé kán. Ọ tún gbagbọ pé tí Hillary Clinton tí Democrat bá tí ṣẹgun ìdìbò náà, ọ̀pọlọpọ àwọn ìṣẹlẹ̀ yóò tí wáyé tí yóò mú inúnibíni sí àwọn Kristiani atí àwọn Ju.

## Tí ará ẹní ayé
Ọ fé Franca Onyeje ní oṣù kínì odún 1999. wọn sì bì ọmọ méta.

## Àwọn ìtókásí
Moshood Abiola Polytechnic

**Moshood Abiola Polytechnic**, tí a tún mọ̀ sí **MAPOLY**, jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní Abẹ́òkúta, Ìpínlẹ̀ Ògùn, Nàìjíríà. Àgọ́ Ojere, tí ó ní tó 960 hectares, wà ní apá gúúsù-ìlà Oòrùn Abẹ́òkúta, tí odò Ògùn ti yí ká láti apá gúúsù. Wón sọ́ lorukọ lẹ́yìn Moshood Kashimawo Olawale Abiola, ẹni tí wọ́n dìbò yàn gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Nàìjíríà ní ọdún 1993, ṣùgbọ́n wọ́n kò jẹ́ kí ó wá sí ọ̀fìsì. Lẹ́yìn ikú MKO Abiola, ẹni tí ó jẹ́ alágbára tó pọ̀ jùlọ fún ilé-ẹ̀kọ́ náà ní ọdún 1998, ni wọ́n yíì orúkọ́ ilé-ẹ̀kọ́ náà sí Moshood Abiola Polytechnic, Abẹ́òkúta.

Ilé-ẹ̀kọ́ gíga náà ni wọ́n dá sílẹ̀ ní kedere ní ọdún 1980 gẹ́gẹ́ bí Ogun State Polytechnic ní àkókò ìṣàkóso ọmọ ogun Harris Eghagha. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìmọ̀ràn fún ilé-ẹ̀kọ́ gíga náà ni Brigadier Harris Eghagha ṣe, ìjọba Chief Olabisi Onabanjo ni ó mú lọ́ọ̀. Ilé-ẹ̀kọ́ gíga náà bẹ̀rẹ̀ ní àgọ́ méjì, Oke-Egunya àti Onikolobo, ṣùgbọ́n ó kó lọ sí àgọ́ Ojéré láàárín oṣù kẹrin ọdún 1985 àti oṣù kẹta ọdún 1988.

## Àwọn ẹ̀ka àti ìpín èkọ
Lọwọlọwọ, ilé-ẹ̀kọ́ gíga náà ní ẹ̀ka márùn-ún, èyí kọọkan ní olùdarí rẹ̀, àti àwọn ìpín mókànlélógún (21), èyí kọọkan ní olùkànsí ẹ̀ka rẹ̀. Àwọn ẹ̀ka, pẹ̀lú àwọn ìpín tí wọ́n ní, ni:

*Business & Management studies (Accountancy, Business Administration, Business & Finance, Office & Technology Management, Marketing).
*Communication & Information Technology (Mass Communication and General Studies)
*Environmental Studies (Architecture, Urban & Regional Planning, Estate Management, Building Technology, Quantity Surveying, and Surveying & Geo-Informatics).
*Engineering (Civil Engineering, Computer Engineering, Mechanical Engineering, and Electrical/Electronic Engineering).
*Science and technology (Science Laboratory Technology, Food Technology, Pharmaceutical Technology, Leisure and tourism, Mathematics & Statistics, and Computer Science).

## Wòó àwọn míìrán
*Àwọn ilé-ìwé gíga Polytechnic ní orilẹ-ede Nàìjíríà 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mountain Top University

**Mountain Top University** jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga aládáni ní Makogi Oba, Ìpínlẹ̀ Ògùn, Nàìjíríà, tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 2015. Ilé-ẹ̀kọ́ náà ni wọ́n mọ̀ fún ìfọkànsìn pẹ̀lú ìwà rere àti ìkànsí àwọn iṣẹ́ ẹ̀mi, àti ẹ̀ka òrin tó wà lárin àwọn tó dára jùlọ ní orílẹ̀-èdè náà. Ìjọ Pentecostal Mountain of Fire and Miracles Ministries ní òdá ilé-ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀. Olùkọ àgbà Daniel Kolawole Olukoya, tó jẹ́ olùdásílẹ̀ àti gbogbogbo alága ti MFM Ministries, ló dá ilé-ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀.

## Àwọn ẹ̀ka àti ètò ẹ̀ko
Mountain top University ní ẹ̀ka méjì (2 colleges) àti ètò ẹ̀kọ́ márùndínlógún (15 departments). Àwọn ní:

* Ẹ̀ka Basic and Applied Sciences
* Ẹ̀ka Humanities, management and Social Sciences

### Àwọn ètò ẹ̀kọ́
* Accounting and Finance
* Business Administration
* Economics
* Fine and Applied Arts
* Languages
* Mass Communication
* Music
* Philosophy and Religious Studies
* Biochemistry
* Biological Sciences
* Chemical Sciences
* Computer Science & Mathematics
* Food Science & Technology
* Geosciences
* Physics

## Ìpele àti ipò
Ní ọdún 2023, Mountain Top University jẹ́ ilé ẹ̀kọ́ gíga tó wa ní ipò kẹ̀tàdínlógórùn (97) ní Nàìjíríà àti ilé ẹ̀kọ́ gíga aládáni tó wa ní ipò 11,256 ní gbogbo ayé.

## Àwọn Ìtọ́kasí


## Àwọn àtẹ̀jade
*
Thomas Babington Macaulay

**Thomas Babington Macaulay** (ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù Kejìlá 1826 – ọjọ́ kẹtàdínlógún Oṣù Kejìlá 1878) jẹ́ alùfáà àti olùkọ́ ní Nàìjíríà. Ó jẹ́ olùkọ́ àgbà àkọ́kọ́ àti olùdásílẹ̀ CMS Grammar School ní ìpínlẹ̀ Èkó, àti baba olóòtú ìlú Nàìjíríà, Herbert Macaulay.

## Ìgbé ayé
Wọ́n bí Thomas Babington Macaulay ní Kissy, Sierra Leone, ní ọjọ́ kẹtàdínlógún, oṣù kínní ọdún 1826 sí àwọn òbí Yorùbá, tí àwọn ológun West Africa Squadron ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì gbà nínú ìsàkọ́lé ẹrú Trans Atlantic. Bàbá rẹ̀ jẹ́ Ojo-Oriare láti Ikirun ní agbègbè Ilẹ̀ Òyọ́ àtijọ́ (tí ó jẹ́ Ìpínlẹ̀ Òṣun ní ìsinsìnyí), ìyá rẹ̀ sì jẹ́ Kilangbe láti Ile-Ogbo, èyí tí ó tún wà nínú Ilẹ̀ Òyọ́. Macaulay kẹ́kọ̀ ní CMS Training Institute, Islington, àti King's College ní ilú London. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùdarí kékeré tí ó bá Bishop Samuel Ajayi Crowther ṣiṣẹ́, ẹni tí ó fẹ́ ọmọbìnrin kejì rẹ̀, Abigail, ní ọdún 1854.

## Ikú rẹ
Macaulay kú ní ọjọ́ ìbí rẹ̀ (ọjọ kẹtàdínlógún Oṣù Kínní 1878) ní Èkó nítorí àrùn "Chicken-pox". Wọ́n sin ín ní ìtẹ́ Ajele.

Babington Macaulay Junior Seminary, ilé ẹ̀kọ́ àtìlẹ́yìn tí ó jẹ́ fún àwọn ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin ní Ikorodu ní ìpínlẹ̀ Èkó, ni wọ́n sọ lorúkọ́ rẹ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Wence Madu

**Wence Madu** jẹ́ olùkọ́ ilé ẹ̀kọ́ ní Nàìjíríà àti olórí tó ní ète. Ó jẹ́ olùdarí (rector) Imo State Polytechnic.
 
## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn àtẹ̀jade
*Profailì Wence Madu  ní Imo State Polytechnic
Ndagi Abdullahi

**Ndagi Abdullahi** jẹ́ olùkọ́àgbà ní Nàìjíríà, òǹkọ̀wé, àti Alága (CEO) KinNupe Newspaper. Abdullahi jẹ́ ọmọ Nupe ní èdá àti pé ó ti kópa nínú kíkọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àròkọ nípa àṣà àti àgbékalẹ̀ ayé àwọn Nupé.

## Ọnà ìgbé ayé
Wón bí Ndagi Abdullahi ní ọjọ́ kẹjọ, Oṣù Kejìlá, ọdún 1972 ní Ṣọ̀kọ́tọ́, sí àwọn òbí tó jẹ́ ọmọ Nupe láti Bida. Ó gba ẹ̀kọ́ ilé-ékó́ ìpìlẹ̀ àti girama rẹ̀ ní Minna, Ìpínlẹ̀ Niger, lẹ́yìn náà ló tẹ̀síwájú sí àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ní òkèèrè.

Abdullahi, tí ó kọ́kọ́ kọ́ ìṣẹ́ dókítà, ṣe ayípadà sí ìṣẹ́ òǹkọ̀wé. Ó ti lo tó ọ̀gbọ́n ọdún nínú ìkọ̀wé, ìwádìí, àti kíkọ́ ní gbogbo àbùjá àwọn ìtàn ìran àti àṣà Nupe. Ó ti kọ́ àwọn ìwé tó lé ní ọgọ́rùn ún mẹ́tà (300), púpọ̀ nínú wọn ni wọ́n tẹ̀ jáde ní ọdún 2021, tí wọ́n ń sọ̀rọ̀ nípa ìtàn Nupé, èdè, àti bẹ̀bẹ̀lọ́.

Ó jẹ́ Alága Nupe Cultural and Resource Centre (NCRC), ilé-iṣẹ́ ìwádìí Nupe gíga kan tó wà ní Ìpínlẹ̀ Niger, tí Alhaji Yahaya Abubakar, tí ó jẹ́ Etsu kẹtàlá, dá sílẹ̀.

Ní ọdún 2021, ọbá aláṣẹ Alhaji Dr. Yahaya Abubakar, tí ó jẹ́ Etsu Nupe fí Abdullahi jẹ́ Amana Nupe.

## Nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀
*  (2021). Aminu: The African Ancestry of Prophet Muhammad.
*  (2021). Oduduwa Was Nupe: How the Yoruba People Originated from Nupe.
*  (2021). Nupe Zam: Pre-Colonial Histories of Nupe Tribal Sections.
*  (2021). Gbarazhi: Histories of Some Emirates and Towns in KinNupe.
*  (2021). Edu State: The Case of a Homeland State for the Nupe Nation

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bioclinix Medical Diagnostics Centre

**Bioclinix Medical Diagnostics Centre** jẹ́ Ilé-àyẹ̀wò-ara aládàáni tí ó ní àṣẹ àti oǹtẹ̀ ìjọba Ìpínlè Èkó 
láti ọwọ́ àjọ tí ó ń m'ójú tó nǹkan ètò-ìlera, Health Facility Monitoring and Accreditation Agency (HEFAMAA)  láti máa ṣe àyẹ̀wò ara fún oríṣiríṣi àìsàn àti àìlera lọ́lọ́kan-ò-jọ̀kan.. Ilé-àyẹ̀wò-ara aládàáni yìí wà ní ìlú Badagry, Ìpínlẹ̀ Èkó, l'órílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

Ọ̀pọ̀ ìgbà ní ilé-iṣẹ́ náà máa ń ṣe àyẹ̀wò ọ̀fẹ́ àti ẹ̀dínwó fún àwọn olùgbé Badagry àti àgbègbè, rẹ̀ kí wọ́n ba lè ní aǹfàní láti ṣe ìtọ́jú tó péye fún àgọ́-ara wọn.

## Àwọn ẹ̀ka àyẹ̀wò-ara
Ilé-àyẹ̀wò-ara yìí ní ẹ̀ka àyẹ̀wò-ara lóríṣiríṣị tí wọ́n ń ṣe fún àwọn ará ìlú. Lára wọn ni:
* Haematology
* Biochemistry
* Pathology
* Serology
* Cytology
* Microbiology
* Endocrinology
* Cardiology
* Radiology

## Àwọn ìtọ́kasí
Lawal Bilbis

**Lawal Suleiman Bilbis** (tí a bí ní 1961) jẹ olùkọ ní ẹka tí Biokemisitiri ní Yunifásítì Usman Dan Fodio tí a yan gẹ́gẹ́ bí Ìgbákejì Chancellor tí Ilé-ẹ̀kọ́ gígá ní Oṣù Kéjé odún 2019. Ó tí ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí igbákejì ọ̀gá àgbà ní Yunifásítì Usman Dan Fodio tẹ́lẹ̀, ó sì ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú ọ̀nà aṣáájú-ọ̀nà ti Yunifásítì Federal, Birnin Kebbi ní 2013.

Ọ jẹ ọmọ abínibí tí Tsafe, ní abúlé Magazu ní Ìpínlẹ̀ Zamfara, Nàìjíríà.

## Ẹkọ
O6 gbá B.Sc. ní Biochemistry láti Yunifásítì Usman Dan Fodio ní abúlé Sokoto ní 1986 atí PhD ní Biological Chemistry láti University of Essex, England ní 1992.

Ọ dị Òjògbón nípa Biochemistry ní 2002 ní Yunifásítì Usman Dan Fodio.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ó bẹ̀rẹ̀ sí ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Biochemistry isẹ́gun ní General Hospital, Gusau kí ó tó darapọ̀ mọ́ àwọn onímọ̀ ẹkọ.

### Ọmowé ọmọ
Ó bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ olùkọ́ ní ọdún 1988 ní Yunifásítì Usman Dan Fodio, ó sì ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olórí Ẹ̀ka Ẹ̀ka Ìjìnlẹ̀ Biochemistry, Dean ni Ẹ̀kọ́ Sáyẹ́ǹsì. Ọ tún jẹ ìgbákejì àwọn ọmọ ilé-ìwé gígá atí Alàkóso Ilé-iṣẹ́ Ìdàgbàsókè Ilé-ẹ̀kọ́ gígá.

## Àwọn Iṣẹ
* *Studies of prokallikreins from sheep pancreas and kidney*. Ph. D. University of Essex, 1992, Àwọn ẹkọ ẹkọ. Ìwé, Archival èlò
* *Antioxidants in the service of man, Series Title: Inaugural lecture (Usmanu Danfodiyo University), 16th. Series: Inaugural lecture (Usmanu Danfodiyo University), 16th. Ìwé, Lawal Suleman Bilbis. 16*, Central Coordinating Committee for University Inaugural Lecturers and Seminars, Kẹrindilogun inaugural ikọwe, 2015, 

## Àwọn ìtókásí

## Ị̀ta ìjápọ
* 
*
Safinatu Buhari

**Safinatu Buhari** (anée Yusuf) (11 December 1952 – 14 January 2006) jẹ olùkọ Nàìjíríà atí Iyààfin Ààrẹ ilé Nàìjíríà láti 1983 sí 1985. Ó jẹ ìyàwó àkókò tí Muhammadu Buhari.

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ atí ẹkọ
Á bí Safinatu Yusuf ní ọjọ kọkànlá oṣù Kejìlá odún 1952 sí Alhaji Yusufu Mani atí Hajia Hadizatu Mani ní ìlú Jos ní Ìpínlẹ̀ Plateau. Arà ẹ̀yà Fulani tó wà ní Àríwá Nàìjíríà ní obìnrin yìí, ó sì wá láti ìjọba ìbílẹ̀ Mani ní Ìpínlẹ̀ Katsina. Ó ló sí ilé-ìwé alakọbẹrẹ Tudun Wada. Ìdílé rẹ ló sí Ìpínlẹ̀ Èkó nígbà tí komisanna fún ẹtọ Èkó nígbà náà, Musa Yar'adua yan bàbá rẹ gẹ́gẹ́ bí akọwe rẹ.

Ó forúkọ sílẹ̀ sí ilé ẹ̀kọ́ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àwọn obìnrin ní Katsina ó sì gba ìwé ẹ̀rí àwọn olùkọ́ Grade 2 ní ọdún 1971. Ọ jẹ olùkọ ní ẹkọ Islam atí pé o kọ́ lẹta ní èdè Gẹ̀ẹ́sì atí Lárúbáwá.

## First Lady
Safinatu jẹ Ìyàwó Alàkóso kẹ́jẹ̀ tí Nàìjíríà láti ọgbọn ọjọ kíní Oṣù Kẹ́jìlá ọdún 1983 sí 27 Oṣù Kẹjọ ọdún 1985. Àwọn ọmọ orilẹède Nàìjíríà ko mọ ọn nítorí pé ko ní ọfiisi tirẹ̀ tàbí òṣìṣẹ́ tí àrà ẹni ní Dodan Barracks. Ọ dúró kúrò ní ojú gbogbo ènìyàn ṣùgbọ́n ọ gbá ojúṣe gbígbàlẹjọ àlejò gbígbà àwọn obìnrín àkọkọ́.

## Tí ará ayé rẹ̀
Ó pàdé Muhammadu Buhari nígbà tó pé ọmọ ọdún mẹ́rìnlá (14), wọ́n sì ṣègbéyàwó ní ọdún 1971 nígbà tó pé ọmọ ọdún méjìdínlógún (18). Wọn bí ọmọ márùn ẹyun; Zulaihatu, Magajiya-Fatima, Hadizatu-Nana, Safinatu Lami ati Musa. Nígbà tí Ibrahim Babangida tí gbàjóba Muhammadu Buhari nìjóba, o lọ́ sí Kaduna pẹlú àwọn ọmọ rẹ. Lèyìn ífípabanilópo àwọn ológun tí wọn mú Muhammadu Buhari kúrò gẹ́gẹ́ bí ààrẹ ní ọjọ kétadinlógbón oṣù kẹ́jọ odún 1985, nígbà tí wọn jáde kúrò ninú tubu, o kọ Safinatu sílẹ láìpẹ́ ní 1988; ìdí tí Buhari fí kọ ìyàwó rẹ àkọkọ́ sílẹ̀ ní a kó mọ́. Sùgbón, a gbó pé wọn fí kán Safinatu pé ọ gbá iranlọwọ ọwọ́ lówó Babangida nígbà tí ọkọ rẹ wá ní ẹwọn pẹlú ìkìlọ ọkọ rẹ.

## Ikú
Safinatu kú ní ọjọ́ 14 Oṣù Kíní ọdún 2006 nítorí àbájáde àwọn ilólu tí o ní ìbátan sí àtọgbẹ ní ọdún 53.

## Àwọn ìtókásí
Abiodun Musa Aibinu

**Abiodun Musa Aibinu** (ọjọ́ìbí 4 oṣù kínì odún 1973) jẹ Òjògbón ọmọ Nàìjíríà tí Mechatronics láti Federal University of Technology, Minna. Lọ́wọ́lọ́wọ́ o jẹ Ìgbákejì Alàkóso tí Summit University, Offa.

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ atí ẹkọ
Abiodun Musa Aibinu jẹ ọmọ bíbí ilù Èkó ní Nàìjíríà sùgbón ọmọ bíbí ilù Ìbàdàn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní. Ọ gba iwé-ẹkọ gígá tí orílẹ-èdè ní Electrical and Electronics Engineering ní odún 1995 láti Polytechnic Ilù Ìbàdàn. Ọ gba ọyè ní ilé-ẹkọ Obafemi Awolowo University. Ọ gba Titunto sí tí Ìmọ ní Imọ-ẹrọ ni Blekinge Tekniska Hogskola ní odún 2006. Ọ ṣé amọja ní àwọn ẹrọ mekaniki, àwọn ẹrọ-robotik atí adáṣé. Ọ gba PhD rẹ ní Imọ-ẹrọ ní Mekaniki, Robotik atí adáṣé láti International Islamic University of Malaysia ní ọdun 2010.

## Ọyè
Ní ọjọ́ 31 Oṣù Kéjé, odún 2023, Olúbàdàn ti Ìbàdàn, Mahood Ọlalekan Balogun, fún Aibinu ní ọyè olọyè tí ìdílé Mogaji Aikulola-Aibinuomo. Àfín Olúbàdàn, Itutaliba, Ìbàdàn, ìwádìí náà ti wáyé, àwọn ọmọ ilé-igbimọ Olubadan-in-Council atí àwọn èèyàn pàtàkì ní wọn péjú sí. Ọyè Mogaji dúró fún ipò orí ìdílé ńlá, ó sì ṣé pàtàkì nínú ọ̀rọ̀ Olóyè Olubadan.

## Àwọn ìtọkásí
Adebola Babatunde Ekanola

**Adebola Babatunde Ekanola** (ọjọ́ìbí 2 Kejìlá odún 1969) jẹ òjògbón ọmọ Nàìjíríà tí ìmọ ìmòye tí àwọn ìwádì nípa ìwá, àwùjọ àtí ìmòye òṣèlú pẹlú ìwúlò pàtàkì lórí àwọn òràn tó jẹ mọ àlàáfíà àtí ìdàgbàsókè àwùjọ ní ilẹ̀ Áfíríkà. Ó jẹ́ olórí agbábọ́ọ̀lù tẹ́lẹ̀ rí ní ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí, ọ̀gá àgbà nílẹ̀ Ẹ̀kọ́ Iṣẹ́nà nígbà kan rí, ó sì jẹ́ olùdarí tẹ́lẹ̀ fún Ọ́fíìsì àwọn ètò àgbáyé ní Yunifásítì ìlú Ìbàdàn. Ekanola ní wọn yan gẹ́gẹ́ bí ìgbákejì ọgá ágbá ilé ìwé gígá Yunifásitì tí Ìbàdàn ní oṣù kọkànlá odún 2020. Òún ní adari orílẹ-èdè fún Network of Directors of Internationalization ní àwọn Yunifásítì Nàìjíríà (NODINU).

## Gẹ́gẹ́bí Ìgbákejì Alàkóso ni Yunifásítì ìlú Ìbàdàn
Ní ọjọ́ 30 Oṣù kọkànlá odún 2020, Ìgbìmọ̀ Ilé-ẹkọ gígá tí yan an, nípasẹ ìmọràn tí Ìgbìmọ̀ Ilé-ẹkọ gígá, gẹ́gẹ́ bí ìgbákejì alága tí Yunifásítì ìlú Ìbàdàn láti ṣaṣépọ  Òjògbón Abel Idowu Olayinka, olùkọ òjògbón orílẹ-èdè Nàìjíríà kán tí ẹkọ geophysics tí àkókó rẹ parí ní ọgbọ̀n odún. Oṣù kọkànlá odún 2020. A tún yan Ekanola sí ipò ní May 2021.

## Àwọn ìtọkásí
Wale Adenuga

**Wale Adenuga** jẹ ẹni tí àbí bi ọjọ kerinlelogun osu kẹsan odun 1950 ( 24 September 1950) òjé ọmọ orilẹ ede Naijiria, awọn iṣẹ ti oti se séyìn níí, Iṣẹ Alaworan éfé, iṣẹ akede, ati iṣẹ adari èrè òṣèré. Iṣẹ ti òun ṣe lọwọ lọwọ níí iṣẹ adari èrè orí itage, òjé gbajugbaja ní awọn iṣẹ wọnyii ti amo káàkiri àgbáyé bí àwọn isẹ bíi, Ikebe Super, Binta and Friends ati Super Story, wọn sìn bẹ ni ori tẹlifisiọnu tí WAP tv darí rẹ.

## Àwọn ìtọ́kasí
Mahfouz Adedimeji

**Mahfouz A. Adedimeji** jẹ òjògbón Nàìjíríà ti Pragmatics atí Applied Linguistics. Ọ jẹ aṣáájú-ọnà Ìgbákejì Alàkóso tí Ilé-ẹ̀kọ́ giga Ahman Pategi, Patigi ní Nàìjíríà, ọmọ-iwé Fulbright kán, Alàkóso iṣáájú tí Centre for Peace and Strategic Studies  ti Yunifásítì ìlú Ilorin, ọmọ ẹgbẹ́ àtijọ tí Igbimọ Alàkóso tí International Peace Research Association atí aṣojú àṣà kán sí United States labẹ Institute of International Education (IIE), New York.

## Ìgbésí áyé ìbẹ̀rẹ̀ àtí ẹ̀kọ́
Mahfouz Adedimeji ní a bí sínú ìdílé Shaykh Ahmad Mahaliy Adedimeji atí Khadijah Abeje ní Ìwó, Ìpínlẹ̀ Osun. Ó lọ sí St. Anthony's R. C. M., Ilé-Idisin, Ìwó atí St. Mary's Grammar School, Ìwó. Ọ gbá B.A. (Ọla), M.A. atí Ph.D. àwọn ìwọn ní Èdè Gẹ̀ẹ́sì láti Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì ìlú Ilorin. Ọ gba ikẹ̀kọ́ àfikún láti àwọn ilé-iṣẹ́ púpọ ní Ìlú Amẹrika.

## Iṣẹ́
Mahfouz A. Adedimeji bẹ̀rẹ iṣẹ́ ẹ̀kọ́ rẹ ní odún 2000 ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ladoke Akintola University of Technology níbití ọ tí jẹ Olùkọ fún Pre-Degree Science Programme láti Kéjé - Oṣù Kejìlá odún 2000. Láti Oṣù Kẹwà Ọdun 2000 - Oṣù Kẹjọ Odún 2001, ọ jẹ Ìrànlọ́wọ́ ilé-ìwé gígá ní Department of General Studies. Láàrin 2005 atí 2006, ọ jẹ aṣojú àṣá atí Fulbright Scholar sí Governors State University (GSU), Illinois, níbití ọ tí kọ́ ẹ̀kọ́ atí kọ́ni. Nikẹhìn ọ darapọ̀ mọ Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì tí Ilorin níbití ọ tí dìdé nípasẹ àwọn ipò láti dí òjògbón ní Oṣù Kẹwà, odún 2019.

## Àwọn ẹbùn
Mahfouz A. Adedimeji tí gba àwọn ẹbùn láti International Chartered World Learned Society, American Biographical Institute, National Congress of Nigerian Students (NACONS), Union of Campus Journalists, University of Ilorin, Nigerian Army Education Corps, Postgraduate Students Association atí Muslim Students Society of Nigeria(MSSN).

## Àwọn ìtọkásí
Anthony Afọlábí Adegbola

**Anthony Afọlábí Adegbola** (ọjọ́ìbí 24 February 1929) jẹ Òjògbón ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí sáyẹnsì Ẹranko atí Ààrẹ ilé ẹ̀kọ́ gígá tí Nàìjíríà tèlé. Ní odún 1993, ọ jẹ Alàkóso tí Nigerian Academy of Science láti rọ́pò Òjògbón Akpanoluo Ikpong Ikpong Ette.

## Àwọn ìtọkásí
Maryam Babangida

**Maryam Babangida** (1 November 1948 – 27 December 2009) jẹ ìyàwó General Ibrahim Badamasi Babangida, tí o jẹ olórí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti 1985 sí 1993. Ọ jẹ kí o ṣẹ̀dá ipò tí Iyààfin Alàkóso tí Nàìjíríà.

## Odún àkọkọ́
A bí Maryam Okogwu ní 1 November ọdún 1948 ní Asaba (Ìpínlẹ̀ Delta lọ́wọ́lọ́wọ́), níbití o tí lọ́ sí ẹtọ ẹkọ alakọbẹrẹ rẹ. Àwọn òbí rẹ ní Hajiya Asabe Halima Mohammed láti Ìpínlẹ̀ Niger tí odẹ òní, ọmọ Hausa, atí Leonard Nwanonye Okogwu láti Asaba, omo Igbo. Lẹhìnna o gbé àríwá sí Kaduna níbití o tí lọ́ sí Queen Amina's College Kaduna fún ẹtọ ẹkọ Secondary. Ó gbọye jáde gẹ́gẹ́ bí akọwe ní Federal Training Centre, Kaduna. Lẹhìnna o gbá iwé-ẹkọ gígá ní àwọn ẹkọ akọ̀wé (àlàyé nilo) láti Ilé-ẹkọ gígá La Salle Extension (Chicago, Illinois) atí Iwé-ẹri kán ní Imọ-ẹrọ Kọ̀mpútà láti Ilé-ẹkọ NCR ní Ilu Èkó.

Ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹsán odún 1969, ní kété kí ọjọ́ ìbí odún kọkànlelogún rè, lọ fé Major Ibrahim Badamasi Babangida. Wọn bí ọmọ mẹ́rin, ọmọkùnrin Mohammed atí Aminu, atí ọmọbìnrin méjì, Aisha ati Halima. Lẹ́yìn tí ọkọ́ rẹ̀ di Olórí Òṣìṣẹ́ Ogún ní 1983, Maryam Babangida di Ààrẹ Ẹgbẹ́ Àwọn Ìyàwó Nàìjíríà (NAOWA). Ọ ṣiṣẹ́ lówó ní ipá yìí, ìfilọ́lẹ̀ àwọn ilé-ìwé, àwọn ilé-iwọsàn, àwọn ilé-iṣẹ́ ikẹkọ àwọn obìnrín atí àwọn ilé-iṣẹ́ ìtọjú ọjọ́ ọmọde.

## First Lady
Nígbàtí ọkọ́ rẹ di olórí ìjọba ní ọdún 1985, Maryam Babangida gbè pẹ̀lú àwọn ọmọ rẹ lọ sí Dodan Barracks ní ilu Èkó. Gẹ́gẹ́ bí Ìyá Ààrẹ Nàìjíríà láàárín ọdún 1985 sí 1993, ó sọ ipò ayẹyẹ náà di agbátẹrù fún ìdàgbàsókè ìgbèríko obìnrín. Ọ ṣé ìpìlẹ̀ Ètò Ìgbésí ayé Dára jùlọ fún Àwọn Obìnrín ìgbèríko ní odún 1987 èyítí o ṣé ìfilọ́lẹ̀ ọ̀pọlọpọ àwọn ifọwọsówópó, àwọn ilé-iṣẹ́ kékeré, àwọn oko atí àwọn ọgbà, àwọn ilé ìtajà atí àwọn ọjà, àwọn ilé-iṣẹ́ àwọn obìnrín atí àwọn ẹtọ ìrànlọ́wọ́ àwùjọ.[8] *Ilé-iṣẹ́ orílẹ-èdè tí Maryam Babangida fún Ìdàgbàsókè Àwọn Obìnrín* jẹ ìdásílẹ̀ ní odún 1993 fún ìwádì, ikẹkọ, atí láti kọ àwọn obìnrín ṣiṣẹ́ sí igbálá-árà-ẹni.

## Ikú
Maryam kú ní ẹní odún 61 láti akàn ọjẹ ní ọjọ́ 27 Oṣù Kejìlá odún 2009 ní ilé-iwọsàn Los Angeles, California kán. Ọ́kọ rẹ wa ní ẹgbẹ́ rẹ bí o sé kú. Ààrẹ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, David Mark, ní wọ́n sọ pé ó bú sẹ́kún nígbà tó gbọ́ ìròyìn náà. Ní Oṣù Kẹ́ta Ọjọ́ 19, Odún 2020, Gómìnà Ifeanyi Okowa pẹ̀lú Gómìnà Aminu Tambuwal ṣé ìrántí àwọn ìrántí Maryam Babangida nípa fifisilẹ ọnà Maryam Babangida ní olu ìlú Ìpínlẹ̀ Delta, Asaba.

## Ìwé ìtàn
*

## Àwọn ìtókásí
Olowu of Owu Kingdom

**Olówù ti Òwu** ni Ọba àkọ́kọ́ jùlọ ní ilẹ̀  Yoruba. Olówù àkọ́kọ́ ti Òwu (ọmọbìnrin Oduduwa ) tún jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọba àkọ́kọ́ ni ilẹ̀ Yoruba.

Ìjọba Òwu jẹ́ àkóso nípasẹ̀ àwọn ọmọ-aládé tí a yàn láti àwọn ilé-ìjọba mẹ́fà : *Amororo*, *Otileta*, *Ayoloye*, *Akinjobi*, *Akinoso* ati *Lagbedu* . The oba king is helped by selected chiefs known as " Ogboniowu dont use ogbon" s and Ologuns. Balógun ni olórí àwọn olóyè náà, wọ́n sì ní Ọ̀tún, Òsì, Séríkí, Ààrẹ Ago àti Jagunna lábẹ́ ẹ̀. Ogboni chiefs consists of the Akogun, Obamaja, Orunto, Oyega, Osupori and Omolasin. Olosi is the Ifa priest of the Olowu. Originally, the Owu Kingdom has 3 townships eyun Owu, Erunmu and Apomu. Nípa àtọwọ́dọ́wọ́, àwọn ọba mẹ́fà ni wọ́n yàn Olówu ṣùgbọ́n àwọn olórí méjì ni wọn fi kún nọ́mbà yìí ní ọdún 1964, ti Balógun àti Olósì.

Àṣà Ògbóni kì í ṣe ara àwọn ará ìlú Òwu láti ìpìlẹ̀ṣẹ̀. A ya lọ́wọ́ àwọn Ẹ̀gbá lẹ́yìn tí àwọn Òwu ti gbé ìlú Abẹ́òkúta . Nítorí náà, ìdí tí àwọn Òwu kò fi ní "Iledi" (Ile Ogboni ), ilé ìbílẹ̀ ti àwọn Ògbóni.

In 2006, under the kingship of Oba of Owu, Oba Olusanya Adegboyega Dosunmu (Amororo II), the Owu palace administrative process was reorganized. Wọ́n tún ètò àwọn olóyè Ògbóni àti Ológun pàdé, ti Olowu-in-Council tuntun sì jáde. Ó ní Ìgbìmọ̀ mínísítà tí àwọn olórí méje, pẹ̀lú:

* The Balogun: Prime Minister of the Kingdom.
* The Olori Igbimo: Senior Counsel to the Olowu (or king), and overseer of towns and villages where the traditional values of Olowu exist.
* The Olori Omoba: Chief Prince.
* The Olori Parakoyi: Head of Commerce and Industry.
* The Balogun Apomu: The Commander of the warriors of Apomu
* The Oluroko, Oba of Erunmu, (or, where there is no incumbent, a clan chief or elder (Ogboni) from any of the 17 other clans/families in Owu Erunmu: Asoju Erunmu.
* The Iyalode : The chief of the women.

* Oba Pawu *1855-1867 (OTILETA Family)*
* Oba Adefowote *1867-1872 (OTILETA Family)*
* Oba Aderinmoye *1873-1890 (OTILETA Family)*
* Oba Adepegba *1893-1905 (AYOLOYE Family)*
* Oba Owokokade *1906-1918 (OTILETA Family)*
* Oba Dosunmu *1918-1924 (AMORORO Family)*
* Oba Adesina *1924-1936 (OTILETA Family)*
* Oba Adelani Gbogboade *1938-1946 (OTILETA Family)*
* Oba Salami Gbadela Ajibola *1949-1972 (AYOLOYE Family)*
* Oba Adebowale Oyegbade *1975-1980 (AKINJOBI Family)*
* OBA Michael Oyelekan *April 29th, 1987 -May 8th, 1987 (AKINOSO Family)*
* Oba Olawale Adisa Odeleye *1993-2003 (LAGBEDU Family)*
* Oba Adegboyega Dosunmu Amororo II *From 2005 (AMORORO Family)* (Deceased)
* Oba Ojogbon. Saka Adelola Matemilola Oluyalo Otileta VII from 2022 - till date *(OTILETA Family)*
Ẹ̀ka:Àwọn ọba àti ìjòyè ní Nàìjíríà
Adebisi Balogun

**Adebisi Mojeed Balogun** (ọjọ́ìbí 2 oṣù kẹjọ odún 1952) jẹ ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà onimọ ẹtọ-ògbìn biochemist, ọlukọni, onìwòsàn oúnjẹ, ọmowé atí òjògbón nípa oúnjẹ ẹ̀já, tí ọ ṣiṣẹ gẹ́gẹ́ bí ìgbákejì ọgá àgbà ilé ìwé gígá Federal University of Technology Akure láti January 2007 sí January 2012.

## Ìgbésí áyé ìbẹ̀rẹ̀ àtí ẹ̀kọ́
Adebisi Balogun ní wọn bí ní ọjọ́ kéji oṣù kẹ́jọ odún 1952 ní Ilè Ifẹ̀, nígbà náà ní Southern Region, British Nigeria, sí Adetunji Saka atí Modelola Balogun (née Afilaka). Ó lọ sí Yunifásítì ìlú Ìbàdàn níbi tí ó tí gba ẹ̀kọ́ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ní 1976, ọ̀gá nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ní 1978 àti dókítà ìmọ̀ ọ.

## Ìṣẹ́
Lèyìn tí ọ gba doctorate degree ní 1982, ọ dị ẹ́lẹ́gbẹ́ ìwádì, Nigerian Institute of Oceanography and Marine research, Lagos, Nigeria láti 1982 sí 1983, ọ jẹ olùkọ ní University of Ibadan láti 1983 sí 1988, ọ gbé sí Federal University of Technology Akure ní 1988. Ọ dí òjògbón ní 1994, ọ jẹ Dean tí School of Agriculture and Agricultural Technology, FUTA láti 1997 sí 2001. Ọ jẹ ọmọ ẹgbẹ́ tí Alàgbà tí FUTA láti 1988 sí 2012, ọmọ ẹgbẹ́ tí ìgbìmọ̀ ìjọba láti 1993, Ìgbìmọ̀ Ìwádì 
Olùkọ́, Ilé-ìwé tí Agriculture atí Agricultural Technology, alága Environmental Sanitation Committee, Ìgbimọ Ìdárayá, Ìgbìmọ̀ Àwọn ayẹyẹ Alága atí Ìgbákejì Alàkóso láti Odún 2007 sí 2012.

## Àwọn ìtọkásí
Ray Harmel

Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1930, ó di ọmọ ẹgbẹ́ ti South Africa Communist Party . Lára àwọn iṣẹ́ ṣiṣẹ́ rẹ̀ méjèèjì ni ìkówójọ àti títa ìwé ìròyìn ẹgbẹ́, *Umsebenzi* . Ó tún jẹ́ akápò ti Ìgbìmọ̀ Agbègbè Johannesburg ti ẹgbẹ́ náà. 

Lẹ́yìn ọdún mẹ́wàá gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ilé iṣẹ́, Harmel bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tuntun kan láti ta aṣọ fún àwọn ọmọ Áfíríkà tí ń gbé ní Sophiatown .  Ní ọdún 1950, Harmel, alátukọ̀ kan, ṣí ilé ìtajà aṣọ kan ní òpópónà Bree ní agbedeméjì Johannesburg.  Ó ṣe aṣọ ìgbéyàwó Winnie Mandela ní ọdún 1958. 

## Ìgbèkùn ní London
Ní ọdún 1963, Harmel àti ọkọ ajàfitafita olóṣèlú rẹ̀, Michael Harmel lọ sí ìgbèkùn ní ìlú Lọ́ńdọ́ọ̀nù. Láti ibẹ̀, ó ṣiṣẹ́ fún ọ́fíìsì Ilé-ìgbìmọ̀ ti Orílẹ̀ -èdè Áfíríkà  'London. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ní ọdún 1930, Harmel wà ní Ìbásepọ̀ pẹ̀lú ajìjàgbara àjọni ti Latvia, Lazar Bach, pẹ̀lú ẹni tí ó gbé pẹ̀lú . Ẹgbẹ́ wọn di gígé kúrú nípasẹ̀ ìrìn-àjò àìṣedéédéé rẹ̀ sí ￼ìlú Moscow . Níbẹ̀ , ó ṣe ìdájọ́ láàárín àríyànjiyàn tí ń dàgbà nínú ìṣèlú àjọni South Africa. Dípò , ó jẹ́ ẹjọ́ sí iṣẹ́ líle ní Russia ó sì kú ní ẹni ọdún árùndínlógójì ní ọdún 1941. 

Ó fẹ́ Michael Harmel ní ọdún 1940, ẹlẹgbẹ́ ajìjàgbara rẹ̀ South Africa kan, pẹ̀lú ẹni tí ó ní ọmọbìnrin kan, Barbara. Tọkọtaya náà pínyà ní àárín ọdún 1960, lákòókò tí wọ́n ń gbé ní ìgbèkùn  ní Ìlú Lọ́ńdọ́ọ̀nù.  Ìdílé náà ń gbé ní Yeoville ṣáájú kí ó tó kọ́ ilé ẹbí kan ní ọdún 1954 ní ￼àwọn ọgbà, agbègbè ti Johannesburg . Ilé yìí di ibi ìtẹ́wọ́gbà àti ibi ààbò fún àwọn olùdarí olóṣèlú pàtàkì ti ọlọ́pàá South Africa lépa, bíi Nelson Mandela, Winnie Mandela, Walter Sisulu, Ahmed Kathrada, Bram Fischer àti Sheila Weinberg àti ẹbí rẹ̀.  ààmì òkúta olómi aró  kan ni báyìí ṣe ọ̀sọ́ ilé wọn àtijọ́ , tí ń ṣe ìrántí ogún ti Ray àti Michael Harmel. 

Harmel àti ọkọ rẹ̀ jẹ́ ọ̀rẹ́ pẹ̀lú Nelson Mandela àti ìyàwó rẹ̀, Winnie . Àwọn àwòrán dídán ti tọkọtaya náà ni àwọn aṣọ ìgbéyàwó wọn ni a yà ní ilé Harmel ní Johannesburg. 

Harmel lo àwọn ọdún ìkẹhìn rẹ̀ tí ń gbé ní Ilé Hammerson, ilé ìtọ́jú Júù kan ní Hampstead Garden Suburb ní ￼ìlú Lọndọnu .  Cheryl Carolus, Kọmísọ́nà gíga South Africa si United Kingdom ní àkókò ikú Harmel, yìn ín gẹ́gẹ́ bí: “ọ̀kan nínú àwọn obìnrin wọ̀nyẹn ti… fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún àwọn ìran obìnrin iwájú.” 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1998
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1905
Hakeem Fawehinmi

**Hakeem Babatunde Fawehinmi** (ọjọ́ìbí 29 Kẹsán 1969) jẹ Òjògbón ọmọ Nàìjíríà tí Clinical Anatomy atí Biomedical Anthropology atí Ìgbákejì Chancellor tí Nigerian British University.

## Ibéré ayé atí lẹhìn
Fawehinmi gba oyè tí Anatomy atí MBBS láti University of Port Harcourt. Ọ gba Master of Medical Anthropology láti Ilé-ẹ̀kọ́ giga tí Ìlú Lọndọnu atí Dókítà tí Òògùn laπti Ilé-ẹ̀kọ́ University of Port Harcourt.

## Iṣẹ́
Hakeem Fawehinmi bẹ̀rẹ bí òṣìṣẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iṣoogun ní University of Port Harcourt Teaching Hospital ní 1992. Láti ibẹ̀ ọ tí gbaṣẹ́ gẹ́gẹ́bí Lecturer II ní 1995 nípasẹ ilé-ẹ̀kọ́ gígá kànnà ọ sí dìdé sí ipò òjògbón ní May 2010.

Fawehinmi ṣé olórí Department of Anatomy, UNIPORT láti odún 2005 sí 2007. Ọ tún ṣiṣẹ́ bí Associate Dean atí Dean, Olùkọ tí Faculty of Basic Medical Sciences, College of Health Sciences, University of Port Harcourt láti 2012 sí 2014.

Ọ jẹ Ìgbákejì Alàkóso fún University of Port Harcourt láti 2016-2020. Ọ tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí Akòwé Gbogbogbò atí ọmọ ẹgbẹ́ tí Ìgbìmọ̀ Aláṣẹ tí Orílẹ-èdè tí Ẹgbẹ́ Iṣoogun tí Nàìjíríà, Abala Ìpínlẹ̀ Rivers láti 1999 sí 2000.

Ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù Kínní, ọdún 2023, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Ìgbákejì Nigerian British University nípasẹ Pro-Chancellor atí Alága tí Ìgbimọ Alàkóso tí Ilé-ẹ̀kọ́ Nigerian British University, Ọ́gbẹ́ni Chukwuemeka Umeoji.

## Àwọn ìtọkásí
Sidikat Ijaiya

**Sidikat Ijaiya** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti Ẹ̀kọ́ Ẹ̀kọ́ ní Yunifásítì ìlú Ilorin, Ìpínlẹ̀ Kwara, Nàìjíríà. Ọ jẹ́ obìnrín àkọkọ́ láti jẹ́ Ìgbákejì Alàkóso ilé-ẹ̀kọ́.

## Ẹ̀kọ́
Ní 1971, Sidikat Ijaiya parí ẹtọ ijẹrisi ilé-ìwé gígá rẹ ní ilé-ìwé Queen Elizabeth ní Ilorin. Ọ gba iwé-ẹ̀kọ́ gígá kéji l6ati Ilé-ẹ̀kọ́ Ahmadu Bello University ní odún 1976. Ọ gba gbígbà wọlé sí Cardiff University, ọ gba Master of Education ní educational psychology ní 1984 atí Dókítà tí Philosophy ní ìṣàkóso ẹtọ ẹ̀kọ́ ní ọdún 1988.

## Ọmowé ọmọ
Sidikat Ijaiya bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ olùkọ́ ní Yunifásítì ti Ilorin’s College of Education, ó sì tẹ̀ síwájú sí ọ̀gá àgbà ní ọdún 1991. Láàárín àkókò rẹ̀, ó ṣe oríṣiríṣi ipa tí ó fi mọ́ olórí ẹ̀ka, olórí ilé ẹ̀kọ́, olùdarí ilé ẹ̀kọ́ Pre-NCE program, ọmọ ẹgbẹ́ tí ìgbìmọ̀ ẹ̀kọ́, atí adári ìpilẹ̀ṣẹ̀ tí Àwọn Obìnrín ní Àwọn kọlẹji tí Ẹ̀kọ́ (WICE). Ní 1994, ọ tẹ̀síwájú pẹlú ìrìn-àjò ẹ̀kọ́ rẹ ní University of Ilorin's Institute of Education. Ó di ọ̀jọ̀gbọ́n obìnrin àkọ́kọ́ ní Ìpínlẹ̀ Kwara.

## Iṣẹ́ ìṣàkóso
Sidikat Ijaiya ṣé àwọn ipò tí Olùdarí Ẹká fún Educational Management (2002-2005), olùdarí tí Ilé-iṣẹ́ fún Àwọn Iṣẹ́ Àtìlẹ́yìn fún Adití (2005-2008), atí Olùdarí tí Institute of Education (2010-2013). Ọ dị Ìgbákejì Alàkóso obìnrín àkọkọ́ tí ilé-ẹ̀kọ́ gígá, tí n ṣiṣẹ́ láti ọdún 2014 sí 2018. Ọ kópa ní ìtara nínú àwọn iṣẹ́ ṣiṣẹ́ tí orílẹ-èdè atí tí káríayé, pẹlú awọn ipa ninu awọn panẹli ifọwọsi fún Ìgbimọ Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gígá tí Orílẹ-èdè (NUC) atí Ìgbimọ Orílẹ-èdè fún Àwọn kọlẹji tí Ẹ̀kọ́ (NCCE) ). Ní àfikún, ọ pèsè àwọn iṣẹ́ ijumọsọrọ fún Banki Àgbáyé.

## Àwọn ìtọkásí
Olanrewaju Adepoju

Olóyè Moshood Ọláńrewájú Adépọ̀jù, olóyè Alásà ti ilú Ìbàdàn jẹ́ akéwì, òǹkọ̀wé eré oniṣe, ewì àti gbajúmọ̀ tí ó ń lọ ẹ̀bùn ewì rẹ̀ láti ní ipa tí ó lè yí àwọn ìgbésẹ̀ ìjọba tí ò dára padà. Bákan náà òun ló kọ ìwé ìtàn "*Sàgbà Dèwe, Ìrònú Akéwì, Orírun Yorùbá* àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Ní àsìkò ìjọba ológun, Àdépọ̀jù máa ń fi orin ewì rẹ̀ ṣe ìkìlọ̀ ìwà ìbàjẹ́ fún àwọn ọ̀bàyéjẹ́ àti ìgbésẹ̀ ìjọba tí kò wúlò fún ará ìlú. Irúfẹ́ orin ewì rẹ̀ yìí máa ń kìlọ̀ ìwà, fífi àléébù hàn àti fún ìgbádùn àwọn olólùfẹ́ rẹ̀.

Ògbóǹtagìrì akéwì yìí jẹ́ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ pàdánù ojú rẹ̀ látàrí ọjọ́ ogbó ní ọ̀dún díẹ̀ ṣẹ́yìn, kótó di pé ó ta térù ní ìpá.  

Erè èrò àti àfojúsùn rẹ̀ lórí ewì mú ìdàgbàsókè bá iṣẹ́ ọnà rẹ̀ ti wà nínú ìwé àti fọ́nrán fún ọjọ́ iwájú bí Ẹ̀ṣọ́ ti gbe kalẹ̀ nínú orin ìdárò rẹ̀.Ògbóǹtagìrì akéwì Yorùbá, òǹkọ̀tàn eré-oníṣe àti òǹkọ̀tàn. Ọlárewájú Adépọ̀jù relé ogbó nígbà tó jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́talélọ́gọ́rin.
Clement Olusegun Kolawole

**Clement Olusegun Kolawole** (tí a bí ní August 6, 1957) jẹ́ Ìgbákejì Alàkóso tí Ilé-ẹ̀kọ́ Trinity University atí Dókítà tí Philosophy (Ph.D.) ní Ẹ̀kọ́ Èdé.

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ atí ẹ̀kọ́
Clement Olusegun Kolawole ní wọ́n bí ní Iyere-Owo, Ìpínlẹ̀ Òndó, ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹjọ ọdún 1957.  Ọdún 1980 ní wọ́n gba sínú ẹtọ Teachers Grade II ní African Church Teachers College, Epinmi-Akoko, ọ sí parí ẹtọ náà ní 1983. Lẹhìn èyí, ọ forukọsilẹ fún ẹtọ òye ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ondo State University, Ado-Ekiti (tí á mọ̀ sí Ekiti State University), Ado-Ekiti. Níbẹ̀, o kó ẹ̀kọ́ èdé Gẹ̀ẹ́sì atí Ẹ̀kọ́ ní 1984 ọ sí parí ní 1988

Ní 1990, Clement Olusegun Kolawole gba Master of Education (M.Ed.) ní Ẹ̀kọ́ Èdé láti University of Ibadan, Ìbàdàn. Ní ọdún 1993, ilé-ẹ̀kọ́ gígá kán náà fún un ní Dókítà tí Philosophy (Ph.D.) ní Ẹ̀kọ́ Èdé. Clement Olusegun Kolawole sí òjògbón ní Oṣù Kẹwàá Ọdún 2008.

## Ọmowé ọmọ
Ṣáájú kí ọ tọ lọ́ sí UI ní 1998 gẹ́gẹ́bí Olùkọ II ní Ẹká Ẹ̀kọ́ Olùkọ, ọ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí Olùkọ Kilasi ní International School, University of Ibadan (UI) níbi tí ọ tí bẹ̀rẹ iṣẹ́ ìkọ́ni rẹ, atí Olùkọ Ìrànlọ́wọ́ ní Yunifásítì ìlú Adó-Èkìtì láti 1993 si 1996.

Láti 2011 sí 2013, ọ ṣé iranṣẹ bí Dean tí Faculty of Education, ṣíṣẹ́ ipá pàtàkì sí ìdàgbàsókè Olùkọ náà.

Ní Oṣù Kẹjọ ọdún 2023, wọ́n yan gẹ́gẹ́ bí Ìgbákejì Alàkóso tí Ilé-ẹ̀kọ́ Trinity University, ní Èkó láti ṣaṣeyọri aṣaaju-ọna Ìgbákejì Yunifásítì, Òjògbón Charles Ayo tí ọ kú.

## Ọmọ ẹgbẹ́
Clement Olusegun Kolawole jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tí atẹlẹ yìí
* Nigerian Academy of Education (NAE)
* National Association of Curriculum Theorists (NACT)
* Curriculum Organization of Nigeria (CON)
* Georgia Reading Association (GRA)
* Reading Association of Nigeria (RAN)
* International Reading Association (IRA)
* International Council on Education for Teaching ICET
* International Association of Teachers of English as Foreign Language (ATEL)
* International for the Development of African Languages for Science and Technology (ADALEST)
* Teachers Registration Council of Nigeria (TRCN)

## Àwọn ìtọkásí

## Àwọn ọnà àsopọ
*Clement Olusegun  KOLAWOLE
Lukman Shobowale

**Lukman Olawale Shobowale** (tí á bí ní Ọjọ́ kàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 1994) jẹ́ Onkọ́wé atí Onísòwò Nàìjíríà. Òún ní olùdásílẹ̀ atí Alàkóso Dukiya Investments.

## Ìgbésíayé
Lukman ní olùdásílẹ̀ tí Dukiya Investments Limited, ilé-iṣẹ́ ìdàgbàsókè ọhun-iní gídí kán tí ọ dà lórí Èkó.  Ọ jẹ́ onkọ́wé atí tún ṣé iranṣẹ́ bí olórí Ìdàgbàsókè Ìṣòwò ní Dukiya Investments LTD. Lukman jẹ́ olókìkí fún ọhun-iní gídí, ìṣòwò, kíkọ, atí adári. Ọ ṣé agbéró fún lílò ọhun-iní gídí láti kọ́ ọ́rọ̀ fún àwọn ìran iwájú. Làkọkó iwé-ẹ̀kọ́ oyè rẹ ní History and International Studies ní Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì ìlú Ilorin, ọ ṣíṣẹ́ bí Alàkóso Ẹgbẹ́ ọmọ ilé-ìwé fun6 ọdún ẹ̀kọ́ 2016/2017. Lukman gba Aami-ẹ́ri Ìṣòwò 2023 ní ọdún 2023 nípaṣẹ The Future Awards Africa.Lukman jẹ́ oluyọ́ọ́da tí ọ tún ṣé àwọn iṣẹ́ aláànu.

## Ẹ̀kọ́
Lukman jẹ́ ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ tí Yunifásítì ìlú Ilorin, níbití ọ tí kọ́ ẹ̀kọ́ Ìtàn atí Ìjìnlẹ̀ Káríayé fún Bachelor of Art Degree ṣáájú kí ọ tọ lọ́ sí Ilé-ẹ̀kọ́ Ajayi Crowther University fún Masters ní Ìṣàkóso Ìṣòwò ní ọdún 2021. Ọ tún lọ́ síwájú sí Ilé-ìwé Ìṣòwò tí Èkó fún Ẹtọ Àwọn Alàkóso Ọlọhun. Ọ ní àwọn ẹtọ aláṣẹ ní Ilé-ìwé Ìṣòwò Rome ní ọdún 2023 atí Ilé-ìwé Ìṣòwò Ìlú Lọndọnu ní ọdún 2024.

## Àwọn ìwé ọhún
* The Real Value of Wealth**:** Thoughts on Real Estate, Nigeria, and the Global Economy August 6, 2023.
* EMERGE! Like A Lotus In The Pond.

## Ìgbésí ayé ará rẹ
Ọ ní ìyàwó sí Oluwapelumi Shobowale pẹlú ọmọbìnrin kán.

## Àwọn ẹbùn
* 2023 Entrepreneur of the Year Prize by The Future African Awards
* The Entrepreneur of the year at the  Real Estate Conference and Recognition Award (RECRA 2023)
* The Top 100 Nigerian Youth Leaders by the Ọọ̀ni Ifẹ̀, Ọbá Adéyẹyè Ẹnitàn Ògúnwúsì, honored Lukman as one of the young Nigerians leading the way in the leadership and business arenas in 2020.
* 2016 Peace Ambassador in Kwara State.

## Àwọn ìtọkásí
Papa ajasco

Papa Ajasco àti ilé iṣẹ ( ti amò tẹlẹ ní Awọn Ẹbi Ajasco ) jẹ èrè òṣèré tẹlifisiọnu ẹbi Nijiria sitcom ti Wale Adenuga dá sílè ní ọdún 1997. Èrè orí itage yìí jé èrè tí a yí fiimu náà padà dii ikebe super ni ọdún 1984, tí ọwá jẹ èrè idaraya. Fiimu yii rogba yìí ìdárayá àti ipá ní l'ẹrin awon òun ti òun séle ni awujo ká. Awon òṣeré fiimu yìí níí àlà rìn ká tí amò síi
Amina Abubakar

**Amina Abubakar** jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọn  Kenya kan ti Ẹ̀kọ nipa Imọ-jinlẹ ati Ilera Awujọ ni Ile-ẹkọ giga Pwani . Ó jẹ́ ẹlẹ́diwadii ni Ile-ẹkọ Iwadi Iṣoogun ti Kenya . Iwadi rẹ ṣe akiyesi idaduro idagbasoke ninu awọn ọmọde ti o ni kokoro-arun HIV, aito ounjẹ ati iba . O jẹ ẹlẹgbẹ ọlá ni University of Oxford .

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ àti ẹ̀kọ́
Abubakar gba ìwé ẹ̀rí ilé-ẹ̀kọ́ gíga  tí Ẹ̀kọ ni Ile-ẹkọ giga Moi, lẹ́hìn náà ó kọ́ ẹ̀kọ́ nípa ìmọ̀-ìjìnlẹ̀  ní Ile-ẹkọ  gíga Kenyatta .  O pari PhD rẹ̀ ni Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Tilburg ní ọdún  2008. Ìwádìí  rẹ̀ wo àwọn nǹkan  tí o ṣe sí ìṣokùnfà  ti àwọn  ọmọ ìkókó ní Iha Ìwọ-oòrùn un Sahara .  O jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ postdoctoral ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Utrecht ati Ile-ẹkọ Ìwádìí Iṣòògùn tí Kenya .   

## Iwadi ati iṣẹ

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Gugu Mbatha-Raw

**Gugulethu Sophia Mbatha-Raw**, MBE (    ti a bi 21 Kẹrin 1983) jé òṣèré oní Gẹẹsi kan. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìṣeré ní National Youth Music Theatre àti Royal Academy of Dramatic Art, ó sì jẹ́ olókìkí fún àwọn ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Juliet ní Romeo àti Juliet àti Octavia ní Anthony àti Cleopatra ní ọdún 2005 ní Royal Exchange Theatre, Manchester. Ó ṣe àfihàn West End àti Broadway rẹ̀ nípa ṣíṣe Ophelia ní Hamlet ní ọdún 2009. Fún ipa rẹ gẹ́gẹ́bi ohùn kikọ titular ninu ere Jessica Swale 's 2015 *Nell Gwynn*, ó gba Àamì-èrí Ayẹyẹ Iṣere Ilẹ Alẹ .

O bẹ̀rẹ̀ sí í kó ipa eré ní tẹlifísàn pẹ̀lú *Dokita Ta* (2007), *Undercovers* (2010), ati *Fọwọkan* (2012). Ó gba iyìn fún ipa akọni tó kọ́ nínú àwọn fíìmù Belle (2013) àti Beyond the Lights (2014), ó sì gba ipa àtẹ́yìnwá nínú Miss Sloane (2016), Beauty and the Beast (2017), [A Wrinkle in Time](https://en.m.wikipedia.org/wiki/A_Wrinkle_in_Time_(2018_film)) (2018), Motherless Brooklyn (2019), àti Misbehaviour (2020). Ó kó ipa akọni nínú ìpín San Junipero (2016) ti eré Black Mirror lórí Netflix, àti nínú jàrá eré [Surface](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Surface_(2022_TV_series)) (2022–) lórí Apple TV+, ó tún ṣeré nínú [The Morning Show](https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Morning_Show_(American_TV_series)) (2019), àti jàrá [Loki](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Loki_(TV_series)) (2021–2023) lórí Disney+. 

Ní ọdún 2017, Queen Elizabeth II yàn Mbatha-Raw sí ipo ọmọ ẹgbẹ́ ọ̀tẹ́lẹmuyẹ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì (MBE) fún ìtẹ́wọ́gbà rẹ̀ sí eré oníṣeré.  Ni Oṣu Keji ọdun 2021, a yàn Mbatha-Raw gẹ́gẹ́ bí Asòfin Aláàánú Àgbáyé fún Ẹgbẹ́ Aàrẹ Àgbà ti Àjọ Orílẹ̀-èdè Unítẹ̀d Néshọǹ fún Àwọn Ará Ilú Tí Ṣègbé (UNHCR).
Joseph Harden

**Joseph Harden** (ọdún 1824 sí ọdún 1864)  jẹ́ ìránṣẹ́ Ọlọ́run ọmọ orílẹ̀-ẹ̀dẹ̀ Áfríkà àti Amẹ́ríkà tí ó jẹ́ wípé ní ìhà Ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà ni ó ti ṣe iṣẹ́ rẹ̀. Harden ni olùdásílẹ̀ ìjọ Batísì Àkọ́kọ́ ní Ìpínlẹ̀ Èkó, òun ni ó sì jẹ́ olùdásílẹ̀ ilé ìwé Batísì ni Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Ayé Rẹ̀
A bí Harden gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ni òmìnira sí àwọn òbí tó mọ oko ẹrú, onígbàgbọ́ Mẹ́tọ́dístì ni bàbá rẹ̀ wọ́n sì ṣe ìrìbọmi fún Harden gẹ́gẹ́ bí ara Mẹ́tọ́dístì kí ó tó lọ sí ìjọ Batísì ti ìhà Gúúsù. Lẹ́yìn tó kúrò, ó di ará Ìjọ Batísì Áfríkà tí Òpópónà Saratoga ní Baltimore. 

Nígbà tí Àgọ́àjọ ti Batísì Ìhà Gúúsù Southern Baptist Convention dá Foreign Mission Board sílẹ̀ láti ṣe agbátẹrù àwọn iṣẹ́ ìwàásù orí pápá, wọ́n ṣe ìfilọ́lẹ̀ ilé ìwàásù orí pápá ní Ṣáínà àti ní Ìhà Ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà West Africa, nítorí àwọn ẹni tó jẹ́ ẹrú tẹ́lẹ̀ tọ́ wà ní Làìbéríà  Liberia àwọn Batísì rò pé ó jẹ́ ibi tó dára láti máa yí àwọn ọmọ Áfríkà sí ẹ̀sìn Krìstẹ́nì. Harden, ọmọ Ìjọ Batísì ní Maryland ni àwọn ìgbìmọ̀ tí ń darí iṣẹ́ ìwàásù orí pápá yàn láti kó lọ Làìbéríà fún iṣẹ́ ìwàásù orí pápá. 

Ìrírí Harden àkọ́kọ́ pẹ̀lú iṣẹ́ ìwàásù orí pápá ní Ìhà Ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà jẹ́ èyí tí ń bani lọ́kàn jẹ̀, ìyàwó rẹ̀ àkọ́kọ́ àti ọmọ rẹ̀ kú láàárín ọdún kan tí wọ́n dé etí Làìbéríà. Ó fẹ́ ìyàwó kejì, ọmọbìnrin Làìbéríà kan èyí tí ó kú nígbà tó ń bímọ.  Àmọ́, ó ṣe tán láti ṣe àṣeyọrí nínú iṣẹ́ rẹ̀. Ní Làìbéríà, ó bá John Day dọ̀rẹ́, ẹni tó wà lákóso iṣẹ́ ìwàásù orí pápá Batísì, ó sì máa ń wà pẹ̀lú ọ̀dọ́mọkùnrin kan oníwàásù láti Amẹ́ríkà, William Clark, ẹni tó ń lọ lọ́nà rẹ̀ sí Ìjàyè àti James Churchill Vaughan tó kó pa nínú ìdàgbàsókè Ìjọ ti Eko.

Iṣẹ́ gbé Harden lọ sí Èkó ni ọdún 1855,ní àkókò yẹn àwọn oníṣẹ́ránṣẹ́ orí pápá méjì ti Batísì Ìhà Gúúsù ti síwájú rẹ̀ débẹ̀, ìyẹn Thomas Bowen àti William H. Clark ti wà ní Ọ̀yọ́, tí wọ́n gbìyànjú láti wọlé sí àárín àwọn ará Ìjàyè. Ṣùgbọ́n, Èkó ni Harden ti ṣe ìfìlọ́lẹ̀ ilé fún àwọn oníwàásù orí pápá, wọ́n kọ́ ilé náà láti ara bamboo Ó sì lọ ògbufọ̀ láti wàásù ọ̀rọ̀ rẹ̀.  
Ilé náà ní àkọ́kọ́ ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Harden padà ṣí kíláàsì ìkọ́ni èyí tó di Ilé Ìwé Batísì. Ó gbé Sarah Marsh níyàwó, ẹni tó padà kó ipá pàtàkì nínú ìdíróṣíṣí Àgọ́àjọ Batísì ti Nàìjíríà ní Ìpínlẹ̀ Èkó. 

## Àwọn Ìtọ́kási
Dr Gab

alt=Olùkọ́ni ilé ẹ̀kọ́ gíga, LASU |thumb|230x230px|Ganiu Abisoye Bamgbose
Dr Ganiu Abisoye Bamgbose (Dr GAB) jẹ ọmọ Naijiria, ọ̀mọ̀wé ati oniwadi. Lọwọlọwọ ó jẹ́ olùkọ́ni ni Ẹka Gẹẹsi, Ile-ẹkọ giga ti Ipinle Èkó, Nàìjíríà.
Ganiu ni PhD kan ni Gẹẹsi ati pé ó ti ṣe àtẹ̀jáde méjèèjì ni àwọn ìwé agbègbè yìí àti ti káríayé nínú ẹ̀ka ìmọ̀ èdè (linguistics). Ó sì ti dásí àwọn ọ̀rọ̀ ti àyíká ẹ̀kọ́, òṣèlú, ìbáraẹnilò ati àṣà tí ó gbajúmọ̀  pèlú àlàyé tí ó kúnná nínú sísọ nípa wọn. Àwọn ìwádìí tí ó nífẹ̀ sí rèé ṣùgbọ́n kò pin si: Pragmatics, (pataki) àtúpalẹ̀ ọ̀rọ̀, gírámà Gẹ̀ẹ́sì, ìmọ̀-ọ̀rọ̀ àwùjọ tí ó jẹ́ mọ́ àṣà àti èdè Gẹ̀ẹ́sì ní Nàìjíríà.
Maryam Uwais

**Maryam Hajiya Uwais,** MFR jẹ́ obìnrin oníṣòwò orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, agbẹjọ́rò, ajàfitafita fún ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn àti olóṣèlú tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùbádámọ̀ràn pàtàkì lórí Àwọn ìdókòwó Àwùjọ sí Muhammadu Buhari láti ọdún 2015 títí di ọdún 2023.   Ó ní ìrírí tí ó ju ọdún mẹ́rìndínlógójì lọ ní iṣẹ́ òfin, pẹ̀lú àwọn ojúṣe ní ilé-iṣẹ́ ìjọba ìpínlẹ̀ Kano ti ilé-iṣẹ́, ￼Ilé ìfowópamọ́sí àárín gbùngbùn ti Nigeria àti Ìgbìmọ̀ Àtúnṣe Òfin Nàìjíríà. 

Lẹ́hìn ìyànsísẹ́ rẹ̀, ó ti jẹ́ ajàfitafita tako òsì nípa ṣíṣe iṣẹ́ ní N-Power, ìlàlọ́yẹ gbangba àti àwọn mìíràn. 

## Iṣẹ́
Ní ọdún 1981, Uwais bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Ahmadu Bello University níbi tí ó ti ní LL. M ní ọdún 1985.  Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà  fún un ní ìwé-ẹ̀rí ọlá nínú ìmọ̀ òfin tó ga àti Ìlànà ní ọdún kan náà àti kíkọ ìwé òfin ní ọdún 1989. Uwais ṣiṣẹ́ bí olùbádámọ̀ràn fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àjọ olókìkí. Ìwọ̀nyí ni Open Society Initiative for West Africa , UNICEF, Central Bank, àti Ẹ̀ka ìlọsíwájú àgbáyé ti UK (DfID). Uwais tún ti kọ àti ṣe àtẹ̀jáde ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn nǹkan lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn agbègbè kókó ọ̀rọ̀, pẹ̀lú ètò ọrọ̀ajé àti àwọn ẹ̀tọ́ àwùjọ , ìbáraẹnisọ̀rọ̀ láàárín àwọn ẹ̀sìn, ìṣàkóso ìdájọ́ ọmọdé, àti ìṣàkóso tó dára. 

Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi oníròyìn pàtàkì lórí ẹ̀tọ́ Ọmọdé  ti Ìgbìmọ̀ ti National Human Rights Commission . Ní ọdún 2009, Ó ṣe ìdásílẹ̀ ètò ìrónilágbára Isa Wali.  Ó tún ti ṣiṣẹ́ bí Alákòóso tí kìí ṣe Aláṣẹ àti Ọmọ ẹgbẹ́ ti Ìgbìmọ̀ Àwọn olùdarí ti Stanbic IBTC Holdings . 

## Ìjìjàgbara
Ìjìjàgbara rẹ̀ dá lórí àwọn ọ̀ràn tí ó jọ mọ́ abo. Ó sọ pé, "... ìgbéyàwó ọmọdé gẹ́gẹ́ bí ìwà-ipá tí ó burú jùlọ sí ọmọbìnrin-ọmọ ." 

Uwais jẹ́ Alákòóso Àgbà ti Orílẹ̀-èdè ti Ètò Àwọn Ọmọdé-Ewu tí ó ṣe àtìlẹyìn àti ohun ìní nípasẹ̀ ￼ìjọba Àpapọ̀ ti Nigeria .  Púpọ̀ jùlọ iṣẹ́ rẹ̀ tún kan ìgbéyàwó ọmọdé ní Nigeria  àti dídábàá ìfagbára fún Àwọn obìnrin.

## Ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ àti àwòkọ́se àwùjọ
Ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbọ̀rọ̀sọ fún TEDxYaba 2017.  

## Àwọn ẹlẹgbẹ́

* Kashim Ibrahim Fellowship 
* Ẹgbẹ́ ti World Economic Forum, 2019. 
* Àwọn ìpilẹ̀ṣẹ̀ Alákòóso Nàìjíríà 
* Ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ràn láti mú ìlọsíwájú ti àwọn ibi-afẹde ìdàgbàsókè alágbérò (SDG) nípasẹ̀ The Bill and Melinda Gates Foundation 

## Àwọn àmì ẹ̀yẹ àti ìdánimọ̀
Ní ọdún 2011, Goodluck Johnathan fún Maryam, Saudatu Mahdi àti àwọn mìíràn ní àmì ẹ̀yẹ Orílẹ̀ -èdè ti Ọmọ ẹgbẹ́ ti Order of the Federal Republic .  Àwùjọ Àwọn Obìnrin Káríayé fún un ní ọdún kan náà pẹ̀lú ààmì Ẹ̀yẹ Ọmọnìyàn ti Ọdún.  Ní ọdún 2012, ó jẹ́ olùgba ààmì ẹ̀yẹ This Day  fún àwọn obìnrin ti iṣẹ́ ní Nàìjíríà.  Arábìnrin náà jẹ́ olùgba ti National Human Rights Commission Awardee fún Àwọn ipa pàtàkì nínú Ìlọsíwájú ti Ètò Àwọn Obìnrin àti àwọn ọmọdé ní Nàìjíríà, ọdún 2015. 

Ní ọdún 2018, Uwais ni wọ́n fi àmì ẹ̀yẹ dá lọ́lá pẹ̀lú ẹ̀bùn 'Public Social Intrapreneur' nípasẹ̀ Schwab Foundation for Social Entrepreneurship .  

## Àwọn àtẹ̀jáde

* 

## Fún kíkà síwájú

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Wahab Egbewole

**Wahab Olasupo Egbewole** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú òfin àgbáyé àti ìmọ̀ ẹ̀rí àti Agbẹjọ́rò àgbà tí Nàìjíríà àti Ìgbákejì tí Yunifásítì ìlú Ilorin ní Nàìjíríà. Ọ jẹ́ olùkọ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ní Ẹká tí Jurisprudence àti International Law, University of Ilorin. Ọ tí yan lẹhìn ọdún 25 tí ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Ilé-ẹ̀kọ́ gígá bí olùkọ́. Ọ jẹ́ ọmọ ilé-ìwé àti onkọ́wé tí á tẹ̀jáde.

## Ábẹ́rẹ́
Egbewole wá láti Ilé-Ifẹ̀, tí Ìpínlẹ̀ Osun, Nàìjíríà. Ó jẹ́ Olùdarí Ẹ̀ka Ìkẹ́kọ̀ọ́ Gbogbogbò tí yunifásítì nígbà kan.

Ọ ṣíṣẹ́ ní Ilé-ìgbìmọ̀ Alàgbà àtí Ìgbìmọ̀ Alàkóso tí ilé-ẹ̀kọ́ gígá ṣáájú kí ọ tọ pé ní Òjògbón tí Ẹjọ́ àti Òfin Káríayé ní ọdún 2012.

## Iṣẹ́
Wahab Egbewole darapọ̀ mọ bẹ́rẹ̀ iṣẹ́ rẹ ní University of Ilorin ní ọdún 1997 gẹ́gẹ́ bí Olùkọ II. Wọ́n pè é sí ilé ẹjọ́ Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí Agbẹjọ́rò àti Agbẹjọ́rò ní 20 August 1985. Òjògbón Egbewole ṣiṣẹ́ ní Ẹ̀ka Òfin gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ẹ̀ka Ìpínlẹ̀, Sub-Dean, Aṣojú Dean of Law, Dean of Law ni 2010 láàrin àwọ́n mìíràn. Ọ tún tí ṣiṣẹ́ ní Yunifásítì ìlú Ilorin gẹ́gẹ́bí Olùdarí, Ìgbìmọ̀ Ẹ̀kọ́ Gbogbogbò. Ní 2012, Egbewole ní a yan gẹ́gẹ́bí Òjògbón tí Ẹjọ́ àti òfin àgbáyé.

## Òjògbón ẹgbẹ́
Òjògbón Egbewole jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tí àwọ́n alamọ́dájú, èyítí ọ pẹ̀lú:

* Nigerian Bar Association
* Nigerian Association of Law Teachers
* American Society of International Law
* African Bar Association
* International Bar Association
* Chartered Institute of Arbitrators (UK)

## Àwọ́n ìtọkásí