open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nasser Al Qasabi

**Nasser bin Qassim Al Qasabi** (, tí wọ́n bí ní 28 November 1961 ní Riyadh, Saudi Arabia) jẹ́ òṣèrékùnrin ti ilẹ̀ Saudi Arabia. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèré ní ọdún 1984, ó sì gbajúgbajà fún ẹ̀dá-ìtàn tó máa ń kó nínú eré *Tash Ma Tash* (Arabic: طاش ما طاش). Ní ọdún 2012, Nasser wà lára àwọn adájọ́ fún ètò orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán ti *Arabs Got Talent*.

## Àwọn ìtọ́kasí
Rory Albanese

**Rory Scot Albanese** (tí wọ́n bí ní May 29, 1977) jẹ́ apanilẹ́rìn-ín, òǹkọ̀wé ìtàn apanilẹ́rìn-ín, àti olóòtú ètò lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán ti Orílẹ̀ èdè America. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Eddie Albert

**Edward Albert Heimberger** (tí wọ́n bí ní 22, 1906, tó sì ṣaláìsí ní May 26, 2005) jẹ́ òṣèrékùnrin àti onínúure ti Orílẹ̀ èdè America. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Alan Alda

**Alan Alda** (; tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ **Alphonso Joseph D'Abruzzo**; tí wọ́n bí ní January 28, 1936) jẹ́ òṣèrékùnrin, apanilẹ́rìn-ín, òǹkọ̀wé àti olùdarí eré, ti Orílẹ̀ èdè America.

## Àwọn ìtọ́kasí
Dave Allen

**David Tynan O'Mahony** (6 July 193610 March 2005), tí ọ̀pọ̀ ènìyàn **Dave Allen**, jẹ́ apanilẹ́rìn-ín ti ilẹ̀ Ireland, àti òṣèrékùnrin.

## Àwọn ìtọ́kasí
Gracie Allen

[thumb|Gracie Allen, [George Burns and children aboard Matson flagship ''Lurline'' just before they sailed for Hawaii, 1938]]
**Grace Ethel Cecile Rosalie Allen** (July 26, 1895 – August 27, 1964) fìgbà kan jẹ́ akọrin, òṣèrébìnrin, àti apanilẹ́rìn-ín tó di gbajumọ̀ lágbààyé, látàrí iṣẹ́ rè pẹ̀lú George Burns.

## Àwọn ìtọ́kasí
Marty Allen

**Morton David Alpern** (March 23, 1922 – February 12, 2018), tí ọ̀pọ̀ ènìyàn mọl sí **Marty Allen**, jẹ́ apanilẹ́rìn-ín, òṣèrékùnrin à ti onínúure ti Orílẹ̀ èdè America. Ó ṣeré gẹ́gẹ́ bí i apanilẹ́rìn-ín ní ilé-ijó, tí wọ́n sì máa ń pè é ní "The Darling of Daytime TV".

## Àwọn ìtọ́kasí
Cristela Alonzo

**Cristela Alonzo** jẹ́ apanilẹ́rìn-ín, òṣèrébìnrin, òǹkọ̀wé àti aṣàgbéjáde eré, tó ṣàfihàn nínú ABC sitcom *[[Cristela]].* Èyí mu kó jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ láti Mexico tó máa kọ́kọ́ ṣẹ̀dá, ṣàgbéjáde, àti kọ eré apanilẹ́rìn-ín kan.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọjà Tejuosho

thumb|Àwòrán ọjà Tejuosho
**Tejuosho Market** jẹ́ ọjà gbajúgbajà kan ní Ojuelegba-ọjú ọnà Itire Yaba, Ìpínlẹ̀ Èkó, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọjà náà pín sí ọ̀nà méjì (Phase I and Phase II), ó sì ní ọ̀pọ̀lọpò ohun àmúyẹ bí i iná, omi, ilé-oúnjẹ, ilé-ìfowópamọ́, àyè láti gbọ́kọ̀ sí àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Ní ọdún díẹ̀ sẹ́yìn, ijàm̀bá iná ba ọjà náà jẹ́, tí ìjọba Ìpínlẹ̀ Èkó, Stormberg Engineering Limited, àti First Bank of Nigeria pawọ́ pọ̀ láti tún ọjà náà ṣe.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìjígbé àwọ̀n ọmọ ilé ìwé Chibok

Ní oru ọjọ́ kẹrìnlá sí kẹ̀ẹ́dọ́gún ọdún 2014, àwọn ìkọ̀ ogun Boko Haram jí àwọn ọmọ obìnrin ẹ̀rin dín ní ọ́rin-lé-nígba(279) gbé ní Government Girls School ní ìlú Chibok, Ìpínlẹ̀ Bornu, Nàìjíríà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ tí wọ́n jí gbé jẹ́ Krìstẹ́nì. Kí ikọ̀ náà tó ya wo ilé ìwé náà, wọ́n ti ti ilé ìwé náà fún ọ̀sẹ̀ mẹ́rin nítorí ìbẹ̀rù nípa ètò àbò, ṣùgbọ́n àwọn ọmọ ilé ìwé náà wá ilé ìwé láti wá kọ ìdánwò wọn nínú ìmọ̀ physics.

Mẹ́tàdínlógójì nínú àwọn ọmọ náà yọ bó lọ́wọ́ àwọn ikọ̀ náà nípa fífò jábọ́ nínú ọkọ̀ tí wọ́n fi kó wọn, àwọn Ọmọ ogun Nàìjíríà rí àwọn kan gbà padà. Àwọn míràn gbàgbọ́ pé wọ́n sì ma tú àwọn ọmọ náà sílẹ̀, àwọn míràn sì gbàgbọ́ pé díè nínú àwọn ọmọ tí wọ́n jí gbé ti sọ ẹ̀mí wọn nù. Wọ́n rí Amina Ali, ọkàn lára àwọn ọmọ tí wọ́n jí gbé ní oṣù Kàrún ọdún 2016. Ó ní àwọn ọmọ tó kù wà nínú ìhámọ́ ikọ̀ náà, ṣùgbọ́n mẹ́fà ti kú nínú wọn. Ní oṣù kẹrin ọdún 2021, ọdún méje lẹ́yìn ìgbà tí ìṣẹ̀lẹ̀ náà sè, àwọn ọmọ tí ó lé ní ọgọ́rùn-ún ni ó sì sọnù.

## Àwọn Ìtọ́kaṣí
Yoruba People in the Atlantic slave trade

Àwọn **Yorùbá** kó ipa púpọ̀ nínú àṣà àti ètò ọrọ̀-ajé nínú òwò ẹrú ti òwo ẹrú Atilantiki láti ìgbà tí a lè sọ pé ó ti wà ní ọdún 1400 títí di 1900 CE.

## Ẹḿpáyà Ọ̀yọ́
Láti ọdún 1400 lọ, ni aláyélúà ti Ẹḿpáyà Ọ̀yọ́ ti kógo sí sọ èdè Yorùbá di *lingua franca* sí gbogbo àwọn agbègbè Volta. Ní bí ìparí 18th century, wọ́n pa àwọn ọmọ ogun Ọ̀yọ́ tì nítorí kò sí ìdí kan púpọ̀ láti ṣẹ́gun. Bíi bẹ́ẹ̀, Ọ̀yọ́ kọjú gbogbo akitiyan wọn sórí òwò àti jíjẹ́ alárenà fún àwọn olówò ẹrú trans-Saharan àti trans-Atlantic. Àwọn European gbé iyọ̀ wọ òde Ọ̀yọ́ lásìkò ìjọba Ọba Obalokun. Ká dúpẹ́ fún jíjẹ gàba rẹ̀ ní ìdó náà, jẹ́ kí àwọn olókoòwò Ọ̀yọ́ lè ṣòwò pọ̀ pẹ̀lú àwọn European ní Porto Novo àti Whydah. Níbí yìí ni wọ́n ti ta àwọn ẹrú àti àwọn ọ̀daràn Ọ̀yọ́ Ẹḿpáyà fún àwọn òǹrà Dutch àti Portuguese.

## Ipa Àṣà
Ní àfikún sí ipa tí òwò ẹrú kó, àti lẹ́yìn(ò-rẹyìn oúnjẹ àti èdè àwọn Afro-Amẹríkà, àmúwọlé àṣà Yoruba jẹ́ ẹ̀rí tó nípọn nínú irú àkọọ́lẹ̀ ẹ̀sìn Yoruba bíi Santería, Candomblé Ketu, àti àwọn ẹ̀mí àbáláyé mìíràn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìsìnrú gbèsè

**Ìsìnrú gbèsè** ni jíjẹ́ ẹ̀jẹ́ láti ṣiṣẹs fún èlò míràn án láti dógò fún gbèsè tí ènìyàn jẹ ẹlòmíràn. Èyí mú kí ẹni tí ó ya ìkejì lọ́wọ́ wà ní àkóso ẹnikejì títí di ìgbà tí ó ma rí owó náà ṣan. The services required to repay the debt may be undefined, and the services' duration may be undefined, thus allowing the person supposedly owed the debt to demand services indefinitely. Wọ́n le sìrún gbèsè láti iran kan sí òmíràn.

Lọ́wọ́ lọ́wọ́, ìsìnrú gbèsè jẹ́ gbọ́gì lára àwọn ọ̀nà tí wọ́n fi kó àwọn ènìyàn lẹ́rú pẹ̀lú àwọn ènìyàn tí ó lé ní mílíọ̀nù mẹjọ lábé ìsìnrú yìí ní ọ̀nà tí kò tó gẹ́gẹ́ bí International Labour Organization ṣe sọ ní ọdún 2005. 

Àṣà ìsìnrú yìí sì wọ́pọ̀ ní ìwọ̀ gúúsù Asia àti apá díè nínú ìwọ̀ oòrùn àti gúúsù Áfríkà. Ìdásí mẹjọ nínú mẹ́wàá àwọn tí ó wà nínú ìsìnrú ní South Asia wà lábé ìsìnrú gbèsè. Àìbá àwọn tí ó ń kó ènìyàn lẹ́rú lọ́nà yìí wí jẹ́ ọ̀kan lára ìdí tí ìsìnrú gbèsè ṣì wọ́pọ̀ lónìí.
## Àwọn Ìtókàsí
Nínà Àtẹ̀lẹsẹ̀

**Nínà Àtẹ̀lẹsẹ̀** tàbí **bastinado** jẹ́ ọ̀nà láti fa ìrora tàbí yẹ̀yẹ́ nípa nína àtẹ̀lẹ̀sẹ̀ ẹlòmíràn, pàápàá jù lọ, ẹrú. Yàtò sí àwọn ọ̀nà míràn láti na ènìyàn, nínà àtẹ̀lẹ̀sẹ̀ ma ń sábà fa ìrora ṣùgbọ́n kìí sábà ṣe ẹni tí wọ́n ń nà léṣe, wọ́n ma ń sábà lo ẹgba tínrín bi pankẹ́rẹ́.

Àkọsílẹ̀ nípa nína àtẹ̀lẹ̀sẹ̀ tàbí bastinado ní Europe ní ọdún 1537, àti ní China ní ọdún 960. Àwọn míràn gbàgbọ́ gbé Bíbélì tọ́kaṣí bastinado nínú Bíbélì Mímọ́ (Prov. 22:15; Lev. 19:20; Deut. 22:18), èyí sì fi hàn pé wọ́n ti ń lo ọ̀nà ìbáwí yìí láti ìṣẹ̀ṣẹ̀.

Wọ́n lo ọ̀nà ìbáwí ní àwọn ilé ìwé Jẹ́mánì àti Austria ní àwọn ọdún 1950s.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Karayuki-san

**Karayuki-san** (唐行きさん)jẹ́ orúkọ tí àwọn ará ilè Japan tí wọn fún obìnrin tí wọn fí ipá jí gbé lọsí àwọn àgbègbè bí apá ìlà oòrùn Asia, Siberia, Russian , Australia, India láti lọ lò wọ́n gẹ́gẹ́ bí òsìsẹ̀ ìbálòpó láti yọ wọ́n kúrò nínú ìṣẹ́ láàrín ṣẹ́ńtúrì kọkàndíńlógún sí ogún ṣẹ́ńtúrì.
Ìjọba Dahomey

**Ìjọba Dahomey** () jẹ́ ìjọba kan ní ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà tí orílẹ̀ èdè Benin wà lọ́jọ́ òní. Ìjọba náà wà láti ọdún 1600 títí di 1904. Wọ́n kó Dahomey sí orí òkè Abomey, ìjọba náà di alágbára lágbègbè rẹ̀ ní àwọn ọdún 1700s, wọ́n sì ségun àwọn ilẹ̀ tí ó wà ní gúúsù wọn láti tan ilẹ̀ wọn, àwọn ilẹ̀ bi Whydah ti ìjọba Whydah tí etí odò Atlantic èyí tí ó mú wọn ní àṣẹ sí àwọn ilẹ̀ tí wọ́n ti ń ṣe triangular trade.

Láàrin àwọn ọdún 1800s, ìjọba Dahomey di alágbára àgbègbè náà kí ó tó di pé Ìpínlẹ̀ Oyo.

Àwọn ọmọ orílẹ̀ èdè ní orílẹ̀ Europe tí ó wá sí ilẹ̀ náà kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ nípa rẹ̀. Ìjọba Dahomey jẹ́ alágbára ní agbègbè náà tí ọ̀rọ̀ ajé wọn dá lórí Okoẹrú. 

Ìjà ilẹ̀ padà bẹ̀rẹ̀ sí ń ní bọ́yọ̀ láàrin orílẹ̀ èdè France àti ìjọba náà, èyí fa Ìjà Franco-Dahomean àkọ́kọ́ ní ọdún 1890, orílẹ̀ èdè Faransé sì ségun ogun náà. Ìjọba náà padà lólẹ̀ ní ọdún 1894 nígbà tí àwọn ọmọ ogun Faranse pa ọba Dahomey ní ogun Franco-Dahomean kejì. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Bilal Ibn Rabah

**Bilāl ibn Rabāḥ**  (), , jẹ́ ọ̀kan lára sàhabé tí Ànọ́bì Muhammad (S.W.T) gbẹ́kẹ̀le tí ó sí fọkàntàn tí Ànọ́bi náà sì jẹ́ ọ̀kan lára òjíṣẹ́ tí Ọlọ́run ran sí àwọn mùsùlùmí. Wọ́n bi sí Ìlu Mecca, tí wọ́n ṣì gbà ọ òun nì Mu'azzin àkọ́kọ́ nínú ìtàn, tíó jẹ́ pé ànọ́bí gan-an fúnrarẹ̀ ni ó yàn. Ó jẹ́ ẹrú kan tẹ́lẹ̀rí tí ó wá láti Orílé èdè Ethiopia, tí ó sì jẹ́ olókìkí látàrí òhun dídùn tí ó ní tí ó sì fí ń pè àwọn ẹrùsìn ọlọ́run láti wà kí Ìrun. Ó jáde láyé ní Odún 640, tí ó sì wà ní ọmọ ọgọ́ta ọdún.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn

right|thumb| ''Magna Carta'' tabi “Charter Nla” jẹ ọkan ninu awọn iwe aṣẹ akọkọ ni agbaye ti o ni awọn adehun ninu nipasẹ ọba kan si awọn eniyan rẹ lati bọwọ fun awọn ẹtọ ofin kan.
  

. Àwọn ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn jẹ àwọn  ìlànà àwọn ìwà tí ó tó sí ọmọ ènìyàn láti máa wù tí wọ́n sì ń dáàbòbò nígbàgbogbo ní àárín ara wa tàbí láàárín àgbègbè kan àti ní gbogbo ìlú kárí ayé. [2] Wọ́n jẹ́ ohun tí ó rọrùn tí a kò sì le è gbà lọ́wọ́ ẹnikẹ́ni ó  ètò ìpìlè tí ó tọ́ sí ènìyàn nítorí tí ọ́ jẹ́ ẹlẹ́ran ara 4] àti fún gbogbo ènìyàn pátápátá ”  láìka ọjọ́ orí wọn, ìran abínibí, ipò , èdè, ẹ̀sìn, ẹ̀yà tàbí ipò tí ènìyàn lè wà .  Wọ́n wúlò níbi gbogbo àti ní gbogbo ìgbà fún gbogbo ẹ̀dá láyé e àti pé wón dọ́gba tàbí bákànáà ni àwọn ẹ̀tọ́ yìí fún gbogbo ènìyàn.   Wọ́n a máa  nilo ìtara àti ìlànà ofin àti fífi ipá mú àwọn ènìyàn láti bọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ ènìyàn àti ti ẹlòmíràn,   àti wí pé a kò gbọ́dọ̀ mú àwọn ẹ̀tọ́ yìí kúrò àyàfi tí ìjọba bá sọ ohun tí irú ẹ̀dá náà bá ṣe àti irú ìyá tí ó tọ́ sì ẹ̀dá tí ó rú òfin 

Ẹkọ ti awọn ẹtọ eniyan ti ni ipa pupọ laarin ofin kariaye ati awọn ile-iṣẹ agbaye ati agbegbe.  Awọn iṣe nipasẹ awọn ipinlẹ ati awọn ajọ ti kii ṣe ijọba ṣe ipilẹ ti eto imulo gbogbo eniyan ni kariaye. Èrò àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn dámọ̀ràn pé “tí a bá lè sọ pé ọ̀rọ̀ àsọyé ti gbogbo ènìyàn lágbàáyé lágbàáyé ní èdè ìwà rere kan, ti ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ni.” [7] Awọn iṣeduro ti o lagbara ti ẹkọ ti awọn ẹtọ eniyan ṣe tẹsiwaju lati fa aibalẹ pupọ ati awọn ijiyan nipa akoonu, iseda ati awọn idalare ti awọn ẹtọ eniyan titi di oni. Itumọ gangan ti ọrọ *ti o tọ* jẹ ariyanjiyan ati pe o jẹ koko-ọrọ ti ariyanjiyan imọ-ọrọ ti o tẹsiwaju ; [8] nigba ti o wa ni isokan pe eto eda eniyan ni orisirisi awọn ẹtọ ti o yatọ  gẹgẹbi ẹtọ si idajọ ododo, idaabobo lodi si isọdọmọ, idinamọ ipaeyarun, ominira ọrọ sisọ  tabi ẹtọ si ẹkọ, ariyanjiyan wa nipa ewo ninu awọn ẹtọ pato wọnyi yẹ ki o wa ninu ilana gbogbogbo ti awọn ẹtọ eniyan;  diẹ ninu awọn onimọran daba pe awọn ẹtọ eniyan yẹ ki o jẹ ibeere ti o kere ju lati yago fun awọn ilokulo ti o buruju, lakoko ti awọn miiran rii bi idiwọn giga.   O tun ti jiyan pe  -funni”, botilẹjẹpe a ti ṣofintoto ero yii. 

Aṣáájú òtítọ́ ti ọ̀rọ̀ àsọyé ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn jẹ́ àbá èrò orí àwọn ẹ̀tọ́ àdánidá èyí tí ó farahàn gẹ́gẹ́ bí ara àṣà òfin àdánidá ti igba atijọ. Aṣa atọwọdọwọ yii ni ipa pupọ nipasẹ awọn kikọ ti awọn onimọran Kristiani akọkọ ti St Paul gẹgẹbi St Hilary ti Poitiers, St Ambrose, ati St Augustine .  Augustine wà lára àwọn tó kọ́kọ́ ṣàyẹ̀wò bí àwọn òfin èèyàn ṣe tọ́ sí, tí wọ́n sì gbìyànjú láti ṣàlàyé àwọn ààlà ohun tí àwọn òfin àti ẹ̀tọ́ tó wáyé látọ̀dọ̀ àwọn èèyàn tó dá lórí ọgbọ́n àti ẹ̀rí ọkàn, dípò kí wọ́n fi àwọn èèyàn lélẹ̀ lọ́nà tí kò tọ́, àti pé bí wọ́n bá jẹ́ ọ̀ranyàn fún àwọn èèyàn láti ṣègbọràn sí àwọn òfin. ti o jẹ alaiṣõtọ . 
Ẹ̀ka:Àwùjọ
Ẹ̀ka:Ìṣèlú
Ẹ̀ka:Àwọn ìbáṣepọ̀ káríayé
Ẹ̀ka:Àṣà
Ìkónilẹ́rú ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà

Ìkónilẹ́rú ti fi ara hàn ní gbogbo ọ̀nà káàkiri gbogbo ìtàn Nàìjiríà. ó fara hàn jùlọ ni àsìkò òwò-ẹrú Atlantic àti òwò-ẹrú-Saharan.  Òwò-ẹrú tí di ohun tí ó lòdì sí òfin báyìí kárí-ayé àti ní orílè-èdè Nìgéríà pàápàá. Ní orílè-èdè Nàìjíríà, àwọn ìṣe, àti ẹ̀ṣìn tí ṣokùfa àìlèdẹkun ìtànká láàárín ìṣe, ìṣẹ̀ṣe àti àwọn ìṣe ẹ̀sìn pẹ̀lú àwọn aṣòfin orílẹ̀-èdè ní ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè Áfríkà èyí sì fún wọn ní agbára láti fi ipá ní àkóso tí kò sí òfin tó dè wọ́n lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èèyàn èyí tí ó di ìkónilẹ́rú ní ayé-òde òní. Ìkónilẹ́rú tó wọ́pọ̀ jùlọ ni orílẹ-ẹ̀dè Nàìjíríà ni kíkó àwọn ènìyàn ní ọ̀nà tí kò ní ẹ̀tọ́ àti fífí ọmọdé-ṣerú Nítorí pé ó ṣòro láti dá òwò-ẹrú tí ìgbàlódé mọ̀, ó ṣòro láti gbógun ti ìṣe yìí bí ó tilẹ̀ jẹ́pé àwọn orílẹ̀-èdè káàkiri àgbáyé ń sapá láti fi òpin si.

## Ìtàn òwò-ẹrú ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Òwò-ẹrú ní apá Gúsù Nàìjíríà ni ó ṣáájú ipa tí àwọn òyìnbó ó sì tẹ̀síwáju lábẹ́lẹ̀ lẹ́yìn tí òpin tí débá òwò-ẹrú ní ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè mìíràn. Nígbà tí òwò-ẹrú gígbé kọjá omi Atlantic dé, àwọn tó ṣe òwò-ẹrú ní apá gúsù mọ́ ìlà-oòrùn Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ sí ní ta ẹrú fún àwọn òyìnbó.  Bí ó tilẹ̀ jẹ́pé àwọn alákòóso àwọn ilè Britain ti fi òpin sí òwò-ẹrú lábéélẹ̀ ní àárín 1880, wọ́n fí ààyè gbà á dáadáa títí wọ1930s, òpìn sí dé bàá pátápátá ní ọdún 1940s.

## Àwọn ìtọ́kasí
Jihad ti Usman dan Fodio

**Jihad ti Usman dan Fodio** jẹ ija ẹlẹsin-ologun to waye in Orilẹ ede Naijiria ati ilu Cameroon. Ogun naa bẹrẹ nigba ti a lè Usman Dan Fodiyo, ogbon tarigi onimọ ẹsin islam ati olukọ kuro ni Gobir, eleyi ṣẹlẹ lati ọwọ ọkan ninu akẹẹkọ rẹ Ọba Yunfa.

Usman Dan Fodiyo ṣè agbatẹru awọn ologun ẹsin islam lati ṣè jihad lori afin ilẹ hausa to wa ni ariwa órilẹ ede Naijiria. Awọn ologun Usman Dan Fodiyo Kapa ọpọlọpọ ilẹ hausa nibi tan ti gba koso lori Gobir ni ọdun 1808 ti wọn si pa Yunfa. Ija yi lo yi sisi dida Sokoto Caliphate silẹ, eleyi lo pada di ọkan lara awọn ipinlẹ to tobi julọ ni ilẹ Afirica. Aṣèyọri yi ló ṣipaya jihad óriṣiriṣi miran to pada waye ni apa Iwọọrun ilẹ Afrika.

## Itan ati Agbẹkalẹ
Ilu Kanem-Bornu lagbara lati century ti ẹlẹkeji din logun sẹyin. Eyi ló jasi didinku ninu awọn afin to daduro ni ilẹ hausa eleyi ti Sheikh Al'amkn El-kanemi ti kapa. Afin Kanem-Bornu ni a kọju ija ogun si nibi ti wọn ti kapa Usman Dan Fidio ti wọn si sọ sinu tubu. Lẹyin óriṣirísi ọgun to waye lẹyin ọdun diẹ ni Sheikh Al'amin Elkanemi tu Usman Dan Fodio silẹ.

## Ogun
Usman dan Fodio ti a bini ọdun 1754 dara pọ mọ awọn aririn ajo oni mimọ ẹskn islam ni ọdun 1770 to si di gbajumọ ni ọdun 1790. Tẹlẹ ri, Iwasu Usman fisi akoso idari Gobir ṣugbọn bi oṣè n gbajumọ si bẹni o dinku lati fi ọwọ sowọpọ pẹlu oludari igbana. Eyi ló mu ki Sarkin Gobir Nafata, Ọba ti Gobir fi ifilọ lẹ lori Iwasu Usman.Ni ọdun 1801, akẹẹkọ Usman Dan Fodio tẹlẹ̀ri di Ọba Gobir to si ṣè alèèkun fifi ara ni Usman lẹyin naa lo le kuro ni Gobir lọsi abule ti Defel. Ni ọdun 1803, Yunfa kogun ba awọn olutẹle ilana Usman Fan fodio eyi lo mu ki awọn yiju pada lati kogun ba awọn ologun yunfa ti wọn si tu Usman silẹ. Ni ọdun 1804, awọn olutẹle ilana Usman Dan fodio bẹrẹ sini korajọ lati kuró lẹ̀yin Gobir ti wọn si sọ Usman Dan Fodio ni Amir al-Mu'minin, eyi tu mọ si oludari olododo.
Àwọn Yorùbá tó ń ṣòwò ẹrú gba ojú omi Atlantic

Àwọn ** Ẹ̀yà Yorùbá** kópa tó pọ̀ nínú okoòwò ẹrú ṣíṣe gba ojú omi Atlantic, pàápàá jù lọ nípa àṣà àti ètò-ọ̀rọ̀-ajé ní ọdún 1400 sí 1900 CE.

## Àwọn ìlú tí Ọ̀yọ́ ń pàṣẹ lé
Bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 1400 síwájú, àwọn ìlú tí ìṣèjọba  Ìlú Ọ̀yọ́ ń pàṣẹ fún jẹ́ kí Èdè Yorùbá di èdè ìṣèjọba káàkiri àwọn orílẹ̀-èdè kan ní ìwọ̀-oòrùn Africa. Ní gẹ̀gẹ̀rẹ́ òpin sẹ́ńtúrì méjìdínlógún (18th century), wọn ò mójú tó àwọn jagunjagun Ọ̀yọ́ mọ́ nítorí pé kò fi bẹ́ẹ̀ sí àwọn ìlú tí wọ́n fẹ́ gbà mọ́ sábẹ́ àṣẹ Ìlú Ọ̀yọ́ . Dípò èyí, Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ sí ní tẹra mọ́ Okoòwò Ẹrú káàkiri àgbègbè ilẹ̀-adúláwò, pàápàá jùlọ lápá Ìwọ̀-oòrùn Afrika. Europeans bringing salt arrived in Oyo during the reign of King Obalokun. Nítorí gbajúmọ̀ wọn nínú Okoòwò Ẹrú, àwọn olókoòwò ẹrú Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ sí ní bá àwọn Òyìnbó Ìlẹ̀ Europe ṣòwò ẹrú ní Porto Novo ati Whydah. Ní àkókò yìí ni àwọn Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ sí ní tá àwọn ẹrú àti àwọn ọ̀daràn tí wọ́n bá mú fún àwọn olókoòwò ẹrú láti orílẹ̀-èdè Nederland àti Portugal.

## Ipa àṣà
Ipa tí àṣà, pàápàá jù lọ kò kéré rárá, ní àfikún sí ipa tí àṣà kó nínú okoòwò ẹrú, àti nígbà tí ó ń tẹ̀síwájú, lórí oúnjẹ àti èdè ìbílẹ̀ Afrika àti àwọn òyìnbó, kíkó àṣà àwọn Yorùbá wọ̀lú fara hàn lọ́pọ̀lọpọ̀ nínú Ẹ̀sìn Yorùbá bí ó ṣe jẹyọ nínú àwọn ẹ̀sìn bíi Santería, Candomblé Ketu, àti àwọn ìbọ mìíràn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìsìnrú ní Afíríkà

Nínú ìtàn, ìsìnrú jẹ́ nǹkan tí ó gbajúmọ̀ ní ilẹ̀Áfríkà, bí ó ṣe gbajúmọ̀ ní àwọn apá míràn ní àgbáyé láyé àtijọ́. nígbà tí Oko ẹrú trans-Saharan, Oko ẹrú Indian Ocean àti Oko ẹrú Atlantic (tí ó bẹ̀rẹ̀ ní àwọn ọdún 1500s) bẹ̀rẹ̀, àwọn tí ó ń kọ́ni lẹ́rú tẹ́lẹ̀ ní Áfíríkà bẹ̀rẹ̀ sí ń ta àwọn ẹrú fún àwọn orílẹ̀ èdè tí kò sí ní Áfíríkà. Àwọn ènìyàn sì ń sìnrú ní Afíríkà ní òní bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé wọ́n ti fi òfin dẹ̀ẹ́. 

Nínú àwọn ìwé ìtàn nípa Áfríkà, oko ẹrú pín sọ́nà méjì, àwọn tí wọ́n kó lẹ́rú láti sìnrú ní Afíríkà àti àwọn tí wọ́n ń tà síta ilẹ̀ Áfíríkà.  Oríṣi ọ̀nà ni wọ́n fi ń sìrún ní Áfríkà: Ìsìnrú gbèsè, ìsìnrú àwọn tí wọ́n kó lójú ogun, ìsìnrú fún ìbálòpò tí kò tọ́, àti ìsìnrú àwọn ọ̀daràn.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Osu caste

Àṣà Osu caste jẹ́ àṣà ní |Ilẹ̀ Ìgbò tí ó lòdì sí ìbádọ́rẹ́ àti fífẹ́ àwọn ènìyàn kan tí wọ́n ń pè ní *Osu*. Nínú ìtàn, àwọn Osu jẹ́ ẹrú òrìṣà (*[[Alusi]]*) ti àwọn Igbo; wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn Osu kìí ṣe ènìyàn pàtàkì bi *Nwadiala* tàbí *diala*.
## Bí ó ti bẹ̀rẹ̀
Wọ́n ti mọ àwọn kan bi osu láti ìgbà tí àwọn ilẹ̀ íbọ̀ ti wà lábé òfin ilẹ̀ tí a ń pè ní Odinani. Òrìṣà tí wọ́n ń pè ní Ala ni ó ṣe òfin tí àwọn ènìyàn gbọ́dọ̀ tẹ̀lẹ́ kí wọ́n bà le ṣe rere, kí elédùmarè tí wọ́n sì ma ń pè ní Chukwu, ba le súre fún wọn. Àwọn tí ó pa tàpá sí òfin yìí ni wọ́n ma lé jáde kí òrìṣà má bà bínú sí wọn, àti pé, kí ìwà yí má bá ma tàn káàkiri, àwọn ènìyàn tí wọ́n lé jáde yìí ni wọ́n ń pè ní Osu. Wọ́n ma ń tà wọ́n fún ẹrú tàbí kí wọ́n fi wọ́n rúbọ sí àwọn òrìṣà tí wọ́n gbàgbọ́ pé ó ń bẹ̀rẹ̀ fún ìrúbọ láti "wẹ ilẹ̀ náà mọ́". Àwọn míràn di oṣú nítorí pé wọn kò tẹ̀lẹ́ ìlànà ọba tàbí ìlànà ìlú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bight ti Biafra

**Bight ti Biafra** (Atun ma n pe ni Bight ti Bonny ni órilẹ ede Naijiria) jẹ bight to wa ni ìwọ oòrùn aringbungbun etikun ilẹ́ afrika ni ila-oorun gulf ti orilẹ ede Guinea.

## Àgbègbè
Bight ti Biafra, tabi Mafra (orukọ ilu Mafra ni southern Portugal), larin Capes Formosa ati Lopez, jẹ ila-oorun ti Gulf ti ilẹ Guinea; o kun fun erekusu Bioko [Equatorial Guinea], São Tomé ati Príncipe. Orukọ Biafra ta fi pilẹ ilu naa ni ko ni itumọ mọ ni igba diẹ lẹyin 19th century.
Map ti ọdun 1710 map jẹ koyewa pẹ ibi ti a mọ si "Biafra" wa ni órilẹ ede Cameroon.

Bight ti Biafra yasi ila-oorun lati River Delta ti Niger ni apa ariwa tofi de Cape Lopez ni Gabon.Ni ẹgbẹ Odo ti Niger, awọn odo yoku to de bay ni odo ti Cross, odo ti Calabar, Ndian, Wouri, Sanaga, Odo ti Nyong, Ntem, Mbia, Mbini, Muni ati Odo ti Komo.

Awọn etikun to wa ni Bay ni Bioko ati Príncipe; awọn etikun to tun pataki ni Ilhéu Bom Bom, Ilhéu Caroço, Elobey Grande ati Elobey Chico. Awọn orilẹ ede to tun wa ni Bight ti Biafra ni Cameroon, the eastern ti ilẹ Nigeria, Equatorial Guinea (Bioko Island ati Rio Muni) pẹlu Gabon.

## Itan
Bight ti ilẹ afrika ṣè agbatẹru 10.7% ti awọn ti wọn ko lẹru ti wọn si kolọ si ilẹ America lati ọdun 1519-1700. Larin ọdun 1701-1800 awọn ẹru naa lẹkun si pẹlu 14.97%. Lara awọn nkan ti wọn ji lati Bight ti Biafra ni Bamileke, Igbo, Tikar, Bakossi, Fang, Massa, Bubi ati bẹẹbẹ lọ. Awọn ti ọmọ ilẹ afrika ti wọn kọ lẹru di ọmọ ilẹ oke okun ti wọn si ta wọ ni ilẹ Virginia. Ilẹ Virginia ati agbegbe rẹ ko ẹru to le ni ọgbọn ni ọna ẹgbẹrun. Awọn ẹru ilẹ cameroon ni a ma nta lọpọ tori pẹ wọn gba ki wọn ku ju ki wọn kowọn lẹru lọ.
Ni arin century ti meji dinlogun, Bonny di agbatẹrun ibi ti a tin ṣẹ owo ẹru tita to si tayọ ala si awọn oko ẹru tẹlẹri ni Elem Kalabari
Larin ọdun 1525 ati 1859, Britain ṣè akoso two-thirds awọn ẹru to wa lati Bight of Biafra.

Ni óṣu August, Ọdun 1861, Bight ti Biafra ati agbegbe Bight ti ilẹ́ Benin (lori akoso ilẹ British consuls) di united British consulate, labẹ́ akoso British consuls:

*Ọdun 1861—Óṣu December, Ọdun 1864: Richard Francis Burton
*Óṣu December, Ọdun 1864—1873: Charles Livingstone
*Ọdun 1873—1878: George Hartley
*Ọdun 1878—13 September 1879: David Hopkins
*Ọjọ kẹta, Óṣu September, Ọdun 1879—5 June 1885: Edward Hyde Hewett.

Ni ọdun 1967, the Eastern Region of Nigeria yọ ara wọn kuro ni ilẹ naijiria ti wọn si yọ orukọ lati etikun Bight ti Biafra,lati ọminira tuntun ti Republic of Biafra. Ominira naa jẹ oniti kukuru nigba ti ipinlẹ tuntun naa tuka si ija ogun abẹle ti ilẹ naijiria. Ni ọdun 1975, Ijọba Orilẹ ede Naijiria so órukọ Bight ti Biafra di Bight ti Bonny.

## Oluṣowo Ẹ́ru
*Daniel Backhouse
*George Case
*William Boats
*William Davenport
*John Shaw
*Samuel Shaw
## Itọkasi
Ènìyàn gbígbé káàkiri

**Gbígbé ènìyàn kiri** jẹ́ ìṣòwò ti ènìyàn fún ìdí ti iṣẹ́-ipá líle, iṣẹ́ ìfipábánilòpọ̀, ẹrú ìbálòpò, tàbi ìlòkulò ìbálòpọ̀ fún ìṣòwò .  Gbígbé ènìyàn kiri le wáyé láàárin orílẹ̀-èdè kan tàbí orílẹ̀-èdè méjì. Ó yàtọ̀ sí ti gbígbé ènìyàn wọ ìlú lọ́nà àlùmọ̀kọ́rọ́yí, èyí tí ó jẹ́ àjọmọ̀ ẹni tí a gbé pẹ̀lú.

Gbígbé ènìyàn kiri jẹ́ ìdálẹ́bi fún ìlòdil sí àwọn ẹ̀tọ́ ènìyàn nípasẹ̀ àwọn àpéjọ káríayé, ṣùgbọ́n aàbò òfin yàtọ̀ káàkiri àgbáyé. Ọ̀kẹ́ aìmọye ni àwọn tí ó faragbá káṣá iṣẹ́ yìí káàkiri àgbáyé.

## Oríkì
Ìlànà UN láti dèènà, tẹ̀mọ́lẹ̀ àti fi ìyà jẹ àwọn tó jẹ̀bi ẹ̀sùn gbígbé ènìyàn káàkiri, pàápàá àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé, èyítí ó ní àwọn ìbuwọ́lù 117 àti àwọn ẹgbẹ́ 173,  ṣàlàyé gbígbé ènìyàn káàkiri bí:
 
a) ... ìgbanisíṣẹ́, gbígbé tàbí gbígba àwọn ènìyàn, nípasẹ̀ ìrókeke tàbí lílo ipá tàbi àwọn ọ̀nà mìíràn, ti ìjínigbé, jìbìtì, ti ẹ̀tàn, ìlòkulò agbára tàbi ti ipò aìlágbára tàbi ti fífún tàbi gbígba àwọn sísanwó tàbi àwọn aǹfàní láti rí ìfọwọ́sí ènìyàn tí ó ní ìṣàkóso lórí ènìyàn mìíràn, fún ìdí ìlòkulò. Ìwà ìlòkulò yóò pẹ̀lú, ó kéré jù, lílo ẹlòmíràn fún panṣágà tàbí àwọn ọ̀nà ìlòkulol ìbálòpọ̀ mìíràn, iṣẹ́ tí a fi agbára mú tàbí àwọn iṣẹ́ tipátipá, ẹrú tàbí àwọn iṣé tí ó jọra sí ẹrú, ìyọkúò, ìyípadà tàbi gbíngbin àwọn ẹ̀ya ara.
(b) Ifiweranṣẹ ti olufaragba gbigbe kakiri ni awọn eniyan si ilokulo ti a pinnu ti a gbekalẹ ni ipin-ipin (a) ti nkan yii ko ni ṣe pataki nibiti eyikeyi awọn ọna ti a gbekalẹ ni isọ-apakan (a) ti lo;
(c) Rikurumenti, gbigbe, gbigbe, gbigbe tabi gbigba ọmọ fun idi ti ilokulo ni ao gba si “kakiri ni awọn eniyan” paapaa ti eyi ko ba kan eyikeyi awọn ọna ti a ṣeto siwaju ninu ipin-ipin (a) ti eyi nkan;
(d) "Ọmọ" yoo tumọ si eyikeyi eniyan labẹ ọdun mejidilogun.
Bight ti Benin

**Bight ti Benin** tabi **Bay ti Benin** ni Bight to wa ni Gulf ti Guinea ni etikun iwọ oorun ti ilẹ Afrika to gba órukọ rẹ̀ lati iṣẹdalẹ afin ti Benin.

## Àgbègbè

Bight ti Benin tọ kasi ila oorun fun kilometres ti oji le ni ẹ̀gbẹta  (400 mi) lati Cape St. Paul lọsi Nun outlet ti Niger River. Lati ila oorun o tẹsi waju lọsi Bight of Bonny (Bight ti Biafra tẹlẹ̀ri). Bight naa ni a sọ lorukọ lati órukọ afin ti ilẹ Benin.

Bight ti Benin gbẹkele owo oko ẹ̀ru ṣiṣe to gbajumọ lẹyin ti ijọba amunisin wọle. Ounka sọpe Benin ma n ko ẹrun ẹgbẹrun kan pẹlu ẹ̀gbẹ̀fa wọle lọdun.

## Itan
Ni ọjọ akọkọ óṣu february,ọdun 1862 ni ijọba ti British da Bight ti Benin ti British protectorate lori akoso consul ti Bight ti Benin silẹ.

Bight ti Benin fun igba pipẹ ti ni aṣèpọ pẹlu oko ẹru, ibudo wọn ni a pe ni Etikun awọn Ẹru. Lati Ọdun 1807 wasilẹ lẹyin ti oko ẹru ti di ewọ fun Britons, Awọn Royal Navy da squadron ti iwọ oorun Ilẹ Afrika lati palẹ oko ẹru mọ. Akitiyan yi lọsiwaju si to si gboro ni ọdun 1833 nigba ti oko ẹru di ewo kakiri Igboriko ti ilẹ British.

Ni ọjọ kẹfa, Óṣu August, Ọdun 1861 ni Bight ti Biafra protectorate ati Bight ti Benin protectorate darapọ lati di united British protectorate to pada dapọ lati ilẹ Naijiria.

## Itọkasi
Àwọn àkókò tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní fòpin sí owo-eru àti Iwofa

Fífòpin sí **[[Ẹrú ní Nàìjíríà|Ẹrú kíkó]]** wáyé lásìkò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni oríṣiríṣi orílẹ̀ èdè káàkiri àgbáyé. Ó bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣẹlẹ̀ léraléra ní tẹ́lẹ̀ntẹ́lẹ̀ ní ìpele tí ó ju ọkàn lọ - fún àpẹẹrẹ, fífòpin sí ẹrú kíkó wáyé ní àwọn àgbègbè kan gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀ èdè, bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn ibòmíràn gẹ́gẹ́ àṣẹ ìṣèjọba àgbègbè wọn. Ìgbésẹ̀ òpin yìí máa ń dá lé òfin tàbí ilana tí ìjọba kọ̀ọ̀kan là kalẹ̀ láti fi dè é. Àwọn àkókò wọ̀nyí yóò ṣàfihàn àwọn òfin àti ìgbésẹ̀ tí wọ́n fòpin sí ẹrú kíkó àti ìwọ̀fà níní ní ṣísẹ̀ntẹ̀lé.

Bi ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹrú kíkó jẹ́ ìwà ọ̀daràn lóòótọ́ ní ọ̀pọ̀ orílẹ̀ èdè káàkiri àgbáyé lónìí, síbẹ̀, ọ̀pọ̀ ibi ni okoòwò ẹrú ṣì tún wà káàkiri ní àgbáyé, pàápàá jùlọ nílẹ̀ adúláwọ̀ Áfríkà, Asia, àti Eastern Europe, pẹ̀lú àtìlẹ́yìn ìjọba.

## Láyé àtijọ́
Láyé àtijọ́ tí ojú ṣì dúdú, ọ̀pọ̀ orílẹ̀ èdè àti ìlú Europe àti àwọn ìlú ni òkè-òkun ní wọ́n fàyè gba ẹrú ṣíṣe pàápàá jùlọ láti san gbèsè tàbí àwọn ẹ̀tọ́ mìíràn, èyí yàtọ̀ gedegbe sí ní mímú onígbèsè nípa láti wá ṣiṣẹ́ dípò gbèsè tí ó bá jẹ́, ṣùgbọ́n èyí kò sọ onígbèsè di ẹrú pọ̀ǹbélé fún ẹni tí ó jẹ lowo kò sí sí anfaani láti ṣe bí ó ṣe wuni fún onígbèsè bí ó ṣe máa ń rí, tí ó sọ ẹrú di dúkìá olówó ẹni tí ó lẹ́rú, tàbí kí ẹrú tí ó wá láti ìdílé ọba sọ anfaani rẹ̀ nù gẹ́gẹ́ bí ọba lóla nítorí pé ó ń sìngbà ẹrú bí ó ṣe máa ń rí nínú ọjà okoòwò ẹrú. 
  
Àwọn àtúnṣe tí a kọ sí ìsàlẹ̀ wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí òfin Salon ní ìlú Athens, ti Lex Poetelia Papiria ní Republican Rome, tàbí àwọn ìlànà tí wọ́n là kalẹ nínú Bíbélì lédè Hébérù nínú ìwé Deuteronomy fi ìlànà sí ẹrú níní àti ìgbà sísìn lápapọ̀ nípa fífi òfin àti ìlànà de àwọn àṣàkáṣà nínú ẹrù níní àti ìgbà sínsìn tí àwọn olówò máa ń fi ẹrú wọn ṣe (bẹ́ẹ̀, àwọn àtúnṣe Roman dá ààbò bo àwọn ọmọ Rome, àtúnṣe àwọn Athenian dá ààbò bo àwọn ọmọ orílẹ̀ èdè wọn bákan náà, bẹ́ẹ̀ náà àwọn òfin tí ó wà nínú ìwé Deuteronomy fàyè gba òmìnira fún àwọn ọmọ Hebrew fún ìwọ̀n ìgbà tí wọ́n bá ń singba), ṣùgbọ́n kò sí àwọn anfaani wọ̀nyí fún àwọn ààrè àti àwọn tí kìí ṣe ojúlówó ọmọ ìlú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìsìnrú ní Rómù àtijọ́

**Ìsìnrú ní Róòmù àtijó** kó ipa pàtàkì ní àwùjọ àti ètò ọrọ ajé Róòmù. Yàtò sí lílò wọ́n láti ṣe iṣẹ́ agbára, wọ́n lọ àwọn ẹrú fún ọ̀pọ̀ iṣẹ́ ilé àti fún àwọn iṣẹ́ ọpọlọ míràn. Àwọn tí ó ń ka owó àti àwọn oníṣègùn nígbà náà jẹ́ ẹrú. Àwọn ẹrú tí ó jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Gríkì ma ń sábà jẹ́ alákọ̀wẹ́. Àwọn tí kò jẹ́ ọ̀mọ́wẹ́ ma ń ṣisẹ́ nínú ọkọ, ilẹ̀ kùsà.

Òfin Róòmù àtijọ́ ka àwọn ẹrú gẹ́gẹ́ bi ohun ìní, wọn kò sì ní àṣẹ sí ayé ara wọn. Wọn kìí tú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹrú sílẹ̀, àwọn olówó wọn sì láṣẹ láti fìyà jẹ wọ́n, lò wọ́n fún ìbálòpọ̀ tí kò tó, sọ wọ́n di aṣẹ́wó, náà wọ́n tàbí pa wọ́n. Bí ọjọ́ ti ń gorí ọjọ́, ẹ̀wẹ̀, àwọn ẹrú bẹ̀rẹ̀ sí ń ní àwọn òmìnira kọ̀kan lábé òfin, pẹ̀lú pẹ̀lú àṣẹ láti fi ìwà àwọn olówó wọn tí kò tó lé òfin létí.

Ọ̀nà gbòógì tí Róòmù fi ń rí ẹrú ni nípa kíkó ẹrú lójú ogun.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹrú Kíkó

**Ẹrú kíkó** níṣe pẹ̀lú kí àwọn ológun kó àwọn ènìyàn kúrò ní agbègbè tí wọ́n ń gbé lọ sọ wọ́n di ẹrú ní ilẹ̀ ibòmíràn. Tẹ́lẹ̀, èyí jẹ́ ohun tó tọ́ tàbí tí ó jẹ mọ́ ogun jíjá, ṣùgbọ́n lóde-òní ẹ̀ṣẹ̀ ni ó jẹ́. Láti ìgbà ìwáṣẹ̀ ni ẹrú kíkó ti wà. Ní ilẹ̀ Sumer (tí a mọ̀ sí Iraq lóde-òní) ni àkọsílẹ̀ ẹrú kíkó ti wáyé jù lọ. Ìjénìyàngbé àti àwọn ẹrú láti ara ogun jíjà ni ó ṣokùnfà àwọn ẹrú ilẹ̀ Áfíríkà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìṣọ̀fà àti Ìjẹniníyà náà wà lára àwọn ohun tí ó bí ẹrú.

Ìmọ̀-ẹ̀rọ àti àwọn àyípadà tó ti ń dé bá àṣà àti ìṣe ti ń mu kí kíkó ẹrú àti ìfènìyàn ṣọfà máa parẹ́.

## Àwọn Ìdí
Ẹrú kíkó jẹ́ ìlànà ipá láti mú ìdàgbàsókè bá ètò ọrọ̀-ajé, nígbà tí ọ̀wọ́n àwọn ohun-èlò bá wáyé, èyí máa ń fa kí wọ́n fi ipá pèsè iye àwọn ohun-èlò tó pọ̀, ìdí nìyí tí àwọn lílọ àwọn ènìyàn fún iṣẹ́ ṣe bẹ̀rẹ̀. Yàtọ̀ sí pé kíkó ènìyàn lẹ́rú bẹ̀rẹ̀ sí ní wáyé, ìlànà ipá láti ṣẹ̀dá àwọn ohun-èlò wọ̀nyí náà ni wọn ń ṣàmúlò láti pèsè oúnjẹ àti àwọn ohun-èlò mìíràn.

Ẹrú kíkó gbòòrò bẹ́ẹ̀ ó sì tún ń yá ní àwọn etí-òkun ilẹ̀ Áfíríkà, ilẹ̀ Europe ìgbàanì, Mesoamerica, àti ní sẹ́ńtúrì kẹrìnlá ilẹ̀ Asia. Kíkó àwọn ènìyàn lẹ́rú àwọn ará Crimean–Nogai ní agbègbè ìlà-oòrùn Europe pèsè àwọn ẹrú mílíọ̀nù méjì tàbí mẹ́ta fún Ẹkùn Ottoman láàárín sẹ́ńtúrì mẹ́rin. Bákan náà, àwọn ajalèlókun Barbary láti sẹ́ńtúrì kẹrìndínlógún títí kan 1830 kópa nínú kíkó àwọn ènìyàn lẹ́rú ní ilẹ̀ Áfíríkà àti àwọn etí-òkun agbègbè Europe títí kan Iceland, tí wọ́n sì tún kó àwọn ènìyàn lẹ́rú lọ sí ọjà ẹrú àwọn Mùsùlùmí ní agbègbè Àríwá ilẹ̀ Áfíríkà àti Àárín Ìlà-oòrùn. Kíkó àwọn ènìyàn lẹ́rú káàkiri agbami Atlantic jẹ́ èyí tí àwọn orílẹ̀-èdè ilẹ̀ Europe kó èrè rẹ̀ gan-an, tí wọ́n sì ń fọwọ́ si kí ìtẹ̀síwájú láti máa kó àwọn ènìyàn ẹ̀yà Áfíríkà lẹ́rú kí wọ́n le máa ṣiṣẹ́ ní àwọn oko ọ̀gẹ̀dẹ̀ ilẹ̀ America.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìbálòpò fún ẹ̀mí

**Ìbálòpọ̀ fún ẹ̀mí** túnmọ̀ sí kí ènìyàn ma ṣe iṣẹ́ aṣẹ́wó láti pèsè fún àwọn nǹkan àwọn àìní tí ó ṣe pàtàkì fún wọ́n. Ó túnmọ̀ sí kí àwọn tí kò nílé lórí tàbí àwọn tí ó kò ní ànfàní púpò láwùjọ ma lọ Ìbálòpọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti pèsè fún oúnjẹ, ibi tí wọ́n ma gbórílé àti àwọn míràn.
## Ìwọ́pọ̀ rẹ̀
Ìbálòpọ̀ fún wọ́pọ̀ káàkiri àgbáyé, wọ́n sì ti ṣe òpò ìwádìí nípa rẹ̀ ní àwọn orílẹ̀ èdè Afghanistan, United States, Canada, Mexico, Philippines, Thailand, New Zealand, Colombia, Kenya, Uganda, àti South Africa.

Àwọn òòlù wádìí ti fihàn pé nínú àwọn aláì nílé ní North America, ìkan nínú mẹ́ta wọn ti ní ìbálòpò láti pèsè fún àwọn àìní tí ó ṣe pàtàkì.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Black Lives Matter

**Black Lives Matter** (**BLM**) jẹ́ Ìwọ́de, ìjà àti ìṣọ̀rọ̀ lòdì sí Ìṣẹlẹ́yàmẹ̀yà, ìfìyàjẹ, àti àwọn nǹkan míràn tí Àwọn aláwọ̀ dúdú ń dójú kọ. Àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì nínú ìjà fún ètọ́ náà ni ìjà lòdì sí Ìyà àìtó láti owó àwọn agbófinró bi Ọlọ́pá àti ìfìyàjẹ àwọn aláwò dúdú. Ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú pípa Trayvon Martin, Michael Brown, Eric Garner, Rekia Boyd, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ míràn lọ́nà àìtọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Ìwọ́de lórí ọ̀rọ̀ yìí ni ó jẹ́ Ìwọ́de àlàáfíà, wọn kò mú wàhálà dání.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Triangular trade

**Triangular trade or triangle trade** jẹ owo to waye lati igberiko mẹta tabi agbegbe. Triangular trade ma n ṣẹlẹ nigbati igberiko kan ba gbe ọja lọsi ibi ti wọn ti nilo rẹ ti eyi ṣi jẹ agbegbe ti wọn ti ma n gba ọja wọle. Eyi ni a ma fin ṣè ale kun ba awọn owo ti o ku ju ṣuwọn ni oriṣiriṣi agbeegbee.

## Oko Ẹru Atlantic Olọna Mẹta

Owo ti ọlọna mẹta to gbajumọ julọ ni owo ẹru ṣiṣe ọlọna mẹta larin ile Europe, Afrika ati America lati Century mẹrin dinlogun ati ọkan dinlogun. Ọkọ óju omi awọn ẹru ma n kuro lati ibudo awon Europe (Gẹgẹbi Bristol and Nantes lọsi Ibudo Afrika pẹlu oja ti wọn ṣe ni ilẹ Europe.
Nibẹ, awọn olowo oko ẹru ṣiṣe ma nta awọn ẹru ilẹ Afrika pẹlu gbigba ọja lẹyin naa ni wọn lọsi ilẹ America lati ta awọn ẹru naa ni ilẹ Europe.
Awọn ẹru ilẹ́ Afrika ni wọn ma nlo lati fi ṣiṣẹ ni inu oko lati ṣiṣẹ lori oun agbẹ gẹgẹbi Sugar,Cotton ati Tobacco. Awọn oloko ẹru tita nigba miran lati ilẹ Europe maa n wasi ilẹ Afrika fun rawọn.

## Iṣiro
Gẹgẹbi iwadi ti ile iwe giga ti Emory muwa ati Henry Louis Gates Jr.Owo Oko Ẹru ti Trans-Atlantic ṣiro si 12.5 milionu ẹru ti wọn gbe lati ilẹ Afrika lọsi colonies ni North and South America.  Website Voyages: The Trans-Atlantic Slave Trade Database ko data lori awọn ti wọn ti ko sẹyin lati ilẹ Africa past trafficking in slaves from Africa.  Eyi firan wa pe awọn orilẹ to ko ni lẹru julọ ni Portugal, Great Britain, France ati Spain.

## Itọkasi
Oko Ẹru ti Adayeba

**Oko Ẹru ti Adayeba** (Tabi Oko Ẹru ti Aristotelian) jẹ ariyanjiyan lori Óṣèlu Aristotle to da loripe eniyan jẹ ẹru ni adayeba ṣugbọn awọn toku jẹ ẹru latari ofin tabi convention.

## Ọrọ ti Aristotle sọ lóri oko ẹru
Aristotle Ṣalaye pe ẹru adayeba jẹ ẹni ti o jẹ ọmọ gẹgẹbi adayeba ṣugbọn ẹlo mira lo ni. O ṣe alaye ṣiwaju pe ẹni naa ni oun alumọni ti olowo rẹ le lo nigba kigba to ba ti wu. Aristotle ṣe alaye pe kiko ni lẹru pẹlu agidi o kinṣe nkan to lere ninu nigba owo ẹru naa o ba tijẹ ti adayeba.

Iṣẹ Aristotle ni aimoye eniyan ti tako. Darrell Donns sọpẹ ọrọ Aristotle lori owo ẹru ko dọmọran to. Awọn olumoye yoku sọpẹ ipo ẹru adayeba ṣè yipada niwọn igba ti itumọ ti Aristotle fun adayeba ṣe yipada.

## Ipà
Stoic lodi ironu ti Aristotle lori owo ẹru ṣiṣe ti adayeba ni letter ti Seneca ati ibomiran.
Ni Century ti mẹrin dinlogun ti ilẹ amẹrica koni lẹru, ariyanjiyan lori kiko ni lẹru bẹrẹ. Ọpọlọpọ awọn akonilẹru lofi ọwọ si owo ẹru ṣiṣe ti wọn si lo aimoye ọna lati fi idi rẹ mulọ.
Bartolomé de las Casas fi ọwọ si ṣiṣe awọn eniyan ni pẹlẹ pẹlẹ lori yiyi wọn pada lai ma kowọn lẹru. Las Casas lodi si ibaṣè awọn alawọ dudu lọwọ awọn Spaniards. Ni ọdun 1520, Las Casas ri Ọba Holy Roman Emperor Charles V (Charles I ti Spain) lori ṣise awọn eniyan ni jẹjẹ.

Ni óṣu April, ọdun 1550, Las Casas ati Juan Ginés de Sepúlveda pade ni ilu Spain lori ariyanjiyan nipa kiko awọn ilẹ America lẹru ati lori ọrọ Aristotle nipa ẹru ti adayẹba.
Sepúlveda sọpa ipo aye tuntun awọn akonilẹru, awọn Amerindinas jẹ ẹru adayeba. Las Casas tako ọrọ Aristotle lori Barbarians ati lori lilo ọrọ naa fun awọn ilẹ Indian.

## Itọkasi
Etikun ti Swahili

Etikun ti Swahili jẹ etikun ti ocean ti indian ni East Africa ti awọn ẹya Swahili ngbe. Eyi lekun pẹlu Dar es Salaam; Sofala (ni Mozambique); Mombasa, Gede, Pate Island, Lamu, and Malindi (ni Kenya); and Kilwa (ni Tanzania).Óriṣiri coastal islands to wa ni Swahili coast ni Zanzibar ati Comoros.

Agbègbè ti a mọsi etikun ti Swahili ni a mọ ni adayeba gẹgẹbi Azania tabi Zingion ni igba Greco-Roman ati Zanj tabi Zinj ni Middle Eastern, Indian, and Chinese literature lati the 7th to the 14th century.Ọrọ "Swahili" tumọsi awọn ara etikun ni ede larubawa ti wọn si yọ ọrọ naa lati Sawahil("coasts").

Awọn ara Swahili people ati àṣa wọn dara pọ lati ẹya ilẹ Afrika ati larubawa.Awọn Swahili jẹ olutaja ti wọn tayọ latara awọn àṣà. Etikun Swahili ni àṣa, agbègbè, ẹsin to da yatọ.

## Itan
Nigba aye tẹ̀lẹri, ki igba Swahili to ṣẹlẹ, agbegbe naa kun fun ayika to da lori oniru iṣẹ gẹgẹbi agbẹ ati owo ẹja ṣiṣe. Awọn ti wọn gbe ni etikun swahili gbẹ kẹle agbẹ ṣiṣe lori jijẹ ati mimu wọn.
Nigba ti owo ṣiṣe bẹrẹ ni etikun naa, awọn oluṣowo larubawa ma nbẹnu atẹlu awọn ti kinṣe musulumi ati awọn àṣa ilẹ Afrika. Eyi lojẹ ifasẹyin fun awọn eyan jakan ti ilẹ Afrika lati ma dasi agbegbe.Eleyi lo jasi ikorajọ àṣa Swahili ati agbegbe rẹ papa eyi to da lori owo ṣiṣè

## Etikun erekusu
Óriṣiriṣi erekusu lo wa ni etiku ti swahili bi Zanzibar, Kilwa, Mafi ati Lamu. Pupọ ninu awọn erekusu yi lagbara latara awọn owo ṣiṣe. Awọn oluamọni ti wọn ni Mangroves ati Owo ẹja ṣiṣe.

## Owo Ẹru
Ni arin ọdun 1450 ati 1900 CE awọn eniyan million ni wọn ta ni owo ẹru si Europe, Afrika ati Asia ti wọn si gbe wọn lọ si awọn oluṣowo ẹru lati okun Mediterranean, Ọna Silk, Indian Ocean, Okun pupa ati Desert ti Sahara.
Kotodi 18th century, owo oko ẹru ni east Afrika etikun kere. Awọn obinrin ati ọmọde ni wọn ma n ko lẹru ni aye Asia to ri pe wọn ma lowọn lati ṣiṣẹ ọmọ ọdọ ati Ibalopọ.
Awọn ọmọ ti a bi lati awọn ẹru ti wọn ko bi Ale jẹ ọmọ ti wọn tọju gẹgẹ́bi awọn ara iyoku to yatọ si ẹru.
Óriṣiriṣi ija larin awọn ẹru lo ti ṣẹlẹ ni arin ọdun 1869 ati 1883 CE ni ilu Basra, agbegbe kan to wa ni órilẹ ede Iraq. Ija awọn ẹru ni a npe ni Zanj Renellion. Ijagbara yi jasi itusilẹ awọn ẹruọ̀kẹ́ màrún-dín-ní-ọgbọ̀n, Ija naa ṣẹlẹ fun ọdun mẹerin leelogun.
Awọn ẹru ti wọn to maarun leelogun lọna ẹgbẹrun doju ija kọ awọn ilu ti wọn si tu awọn ẹru ẹgbẹ silẹ lẹyin naa ni wọn ji ounjẹ ati oun ilo ogun. Ija yi lo dinku agbara ti Abbasids ni lori awọn ẹru. Nigba ija naa, awọn ẹru labẹ oludari Ali Ibn Muhammad jagun si Basra. Ọpọlọpọ awọn ẹru to kopa ninu ija naa jẹ Awọn alawọ dudu ilu Afrika.

## Itọkasi
Proslavery

**Proslavery** túmọ̀ sí fífi ọwọ́ sí ìsìnrú. Ìsìnrú jẹ́ ohùn tí àwọn ọ̀jọ̀gbọ́n àtijọ́ míràn fi owó sí, ó sì jẹ́ ohun tí ó farahàn nínú ìwé mímọ́. Àwọn ìwé àkọọ́lẹ̀ Amẹ́ríkà àti Britain àtijọ́ náà tún fọwọ́ sí ìsìnrú, pàápàá jù lọ, àwọn ìwé orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà kí Ìjà abẹ́lé orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà ṣẹlẹ̀. Àwọn kọ̀kan tí ó fọwọ́ sí ìsìnrú ma ń tọ́ka sí Bíbélì mímọ́, wọ́n gbàgbọ́ pé a bí àwọn kọ̀kan láti jẹ́ ẹrú, àwọn míràn sì gbàgbọ́ pé ìsìnrú jẹ́ ohun tí a ti ń ṣe láti ìṣẹ̀báyé.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìsìnrú ní Gríkì àtijọ́

Ìsìnrú jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ Gríkì láyé àtijó, bí ó ti wọ́pọ̀ ní àwọn àwùjọ míràn nígbà náà. Àwọn iṣẹ́ tí wọ́n ń lọ àwọn ẹrú fún ni iṣẹ́ àgbẹ̀, iṣẹ́ kùsà àti gẹ́gẹ́ bi ọmọ ọ̀dọ̀ fún iṣẹ́ nínú ilé.

Ní Gríkì àtijọ́, wọn kò ka ẹrú mọ́ ara àwùjọ ṣùgbọ́n wọ́n rí wọn gẹ́gẹ́ bi ohun ìní. Ọ̀pọ̀ ẹrú kò lẹ́tọ́ lọ́wọ́ ara wọn, wọ́n sì wà lábé olówó wọn tí ó le rà wọ́n, tà wọ́n, tàbí yá wọn fún ẹlòmíràn.

Ìgbìyànjú láti ṣe ìwádìí nípa **Ìsìnrú ní Gríkì àtijọ́** ti bá àwọn ìṣòro pàdé. Àwọn àkọsílẹ̀ nípa ìsìnrú nígbà náà tako ara wọn, ọ̀pọ̀ wọn sì dá lórí ilẹ̀ Athens nìkan.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Taiwo Olowo

Olóyè **Daniel Conrad Taiwo** (tí a bí ní ọdún 1781 tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ ogún oṣù kejì ọdún 1901), àwọn ènìyàn tún mọ̀ọ́ sí **Taiwo Olówó**. Ó jẹ́ olùtà ohun ìjà ogun, olówó àwọn ẹrú, afifúni àti olórí àdúgbò kan nígbà tí Èkó wà lábé ìjọba Britain.
## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
A bí Taiwo Olowo ní ọdún 1781 ní Isheri, àdúgbò kan ní ìpínlẹ̀ Eko. Baba rẹ̀, Oluwole, jẹ́ Olofin ìlú rẹ̀, ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọdún 1809. Olowo kó lọ sí ìlú Èkó ní ọdún 1848 ó sì jẹ́ ẹrú Ogunmade fún ìgbà díẹ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Okoro Idozuka

**Okoro Idozuka** jẹ oludari ti 19th Century ati jagun jagun ni agbegbe Arondizuogu, ilẹ Naijiria. Arakunrin naa jẹ olujiroro agba si oludasilẹ abule Ndiakunwanta Uno Arondizuogu. Okoro jẹ gbajumọ oniṣowo ẹru ṣiṣe to lowo lọwọ.

## Igbeèsi Àye Okoro
Idozuka ni a bisi agbegbe Awka ṣugbọn ti o ko lọsi Arondizuogu ni Century. Arakunrin naa pada yi órukọ Abisọ rẹ Bọda Okoli si ti Aro. Okoro jẹ baba fun Nwankwo Okoro.
Okoro Idozuka jẹ̀ ọkan lara awọn oludari to pataki ni Arondizuogu to si jẹ eniyan jakan ni Aro titi di eni.

## Ìnira ti Okoro dojukọ
Ni ọdun 1819, awọn ẹniyan fi aimoye ẹsun kan Okoro lori jiji awọn eniyan gbe, eyi jẹ ọna lati ba owo arakunrin naa jẹ. Lati ra iyi rẹ̀ pada, Okoro mu lẹ, eyi jẹ ọkan lara imulẹ meje to tobi julọ ni aye igbana. Imulẹ yi ni eyi ti ẹni kẹni to ba fẹ mulẹ maa nṣe ti yo fi ori rẹ̀ bura fun awọn óriṣa ṣugbọn ti yoo lo ayọmọ awọn ẹni mẹfa to sumọ julọ. Imulẹ yii lagbara to bẹ gẹ to jẹ pe ti ẹni naa ba jẹbi ẹsun taa fikan, awọn óriṣa yii ko ni pa oun nikan afi ki wọn mu awọn mẹfa ti wọn fikun imulẹ naa.
Fun ti imulẹ ti Mazi Okoli Idozuka fẹ ṣe, wọn ni ki o fi awọn molẹbi sinu imulẹ naa ati gbogbo awọn ọmọ ọkunrin ti a bisi ilẹ Akunwanta.
Nigbati Mazi Okoro Idozuka ṣetan lati ṣè imulẹ naa, O wa awọn ọkunrin mẹfa ṣugbon o kuna a tiri ẹni keje ninu awọn ara ilẹ rẹ. Mmelonye yanda ọmọ rẹ Agosi, eyi lomu ki awọn to fi ẹsun kan Okoro jawọ kuro ninu ọrọ naa.

## Itọkasi
Ologun Kutere

**Ologun Kutere** jẹ gẹ́gẹ́ bi Oba Èkó láti 1780s títí di ọdún 1803. Òun ló jẹ́ lẹ́yìn Oba Eletu Kekere, ẹni tí ó wà lórí oyè láti ọdún sí 1775 and 1780. 

Ologun Kutere jẹ́ ọmọ Erelu Kuti, ẹni tí ó jé ọmọ Oba Ado, àti Alaagba ('Alagbigba'), ẹni tí ó jẹ́ ọmọ Ìjẹ̀sà àti olùbádámọ̀ràn Oba Akinsemoyin.
## Ìtàn rẹ̀
Bàbá Kutere jẹ́ Babaláwo ní Ìpínlẹ̀ Èkó nígbà àwọn ọdún 1700s. Nígbà tí Kutere wà lórí oyè, ìbárà láàrin Èkó àti and Ijebu wọ́pọ̀ si, àwọn Ìjẹ̀bú gbé oúnjẹ wá láti gba iyọ̀, tobacco, spirits, àti àwọn ìkan míràn tí àwọn Èkó gbà lọ́wọ́ àwọn ara ẹrú tí orílẹ̀ èdè Portugal. Ologun Kutere lówó, ó sì jẹ́ ẹni tí ọ̀pọ̀ bẹ̀rù. 

Kutere ní ọmọ tópọ̀, àwọn bi;Eshinlokun, Adele Ajosun, Akitoye, Akiolu, Olukoya, àti Olusi.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Niara Bely

**Niara Bely** (c.1790-1879) ti a mọ ni gbajumọ gẹgẹbi **Elizabeth Bailey Gomez** jẹ olori ti Luso-Ilẹ Afrika jẹ óniṣowo pataki ni Century ti okan dinlogum. Arabinrin na jafafa lori owo oko ẹru ṣiṣe ni Farenya, Ilẹ Guinea.

## Itan Igbesi Àye Niara
Niara Bely jẹ ọmọbinrin Emmanuel Gomez, Oludari ti Bakia ti Luso-Ilẹ Afrika ni ilẹ Guinea. Niara kawe ni Liverpool.

Ni ọdun 1809, Niara fẹ oniṣowo ẹru Stiles Edward Lightbourn nibi ti wọn kọkọ gbe ni Bangalan. Bely ṣiṣe owo ni Farenya, Guinea. O bẹrẹ́ sini gbe ni ile alaja meji eyi to maa n pe nk Afin. Agbegbe yi di Abule nigbati Bely bẹrẹ iṣẹ owo oko ẹru, eleyi pada di ọna owo ṣiṣe lati oke ti Fouta Djallon.

Ni Ọjọ mẹta dinlogun, Óṣu January, ọdun 1852, ijọba ilẹ British ati Sierra Leone pẹlu apapọ oludari abule fagile owo oko ẹru ṣiṣe ni agbegbe naa. Mary Faber (Óniṣowo Ẹru) ri ayipada yi gẹẹbi ipalara fun owo rẹ parapọ pẹlu Niara Bely ati Charles lati lodi si ifagile naa ni odo to wa ni isalẹ ti Susu.
Ija yi ni kogbe Faber, Bely ati Wilkinson ni ọdun 1855. Akoko yi ni owo oko ẹru ṣiṣe di afisẹyin eleyi lo mu ki awọn olowo oko ẹru bẹrẹ owo miran.

## Iku Niara
Ni ọjọ mẹfa dinlogun, óṣu April, ọdun 1879, Niara Bẹly ku eyi to jẹ ti ojiji lẹyin ti wọn si mimọ ni ijọ Anglican gẹgẹbi ọrọ ọkan lara awọn olubagbe rẹ. Ni akọkọ, A sin Niara si abẹ igi cheese ni arin abule ṣugbọn ni ọdun 1966, wọn gbẹ sare si agbegbe naa ti wọn sin oku rẹ si
* .

## Itọkasi
N'Gangue M'voumbe Niambi

**N'Gangue M'voumbe Niambi** jẹ́ ọba ìjọba Loango ní àwọn ọdún tó gbẹ̀yìn ọdún 1600s. Ó rí ọ̀pọ̀ èrè nínú títa àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bi ẹrú fún orílẹ̀ èdè [Portugal]. Gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ [Olfert Dapper, Niambi ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun ìjà ogun, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé kò mọ bí a ṣe ń lò wọ́n.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Caty Louette

**Caty Louette** tabi **Cathy Louet** (1713-d. lẹyin 1776) jẹ oniṣowo pataki ti ilẹ Afrika. Caty jẹ ọkan lara awọn eniyan jakan ni agbegbe ti Gorèe.
Caty Louette jẹ̀ ọmọbinrin arakunrin to wa lati ilẹ French Nicolas Louët, to jẹ oṣiṣẹ ilẹ̀ french ti east india ati mistress rẹ Caty de Rufisque ti Gorèe.

Louette di signare-consort ti Pierre Aussenac de Carcassone ti ilẹ french, óṣiṣẹ ti East India ti ilẹ French. Caty Louette jẹ gbajumọ oniṣowo ẹru ti Gorèe. Caty le kọ ati ka, eyi lo mu ko jẹ obinrin to lowo gidi gan to si ni oko ẹru to tobijulọ ni 1767.
Caty ni ẹru 68 nibi awọn oniṣowo ẹru ti ma nta awọn ẹru kaki wọn fiwọn pamọ.

## Itọkasi
Fenda Lawrence

**Fenda Lawrence** (1742 – lẹ́yìn 1780), jẹ́ olóko òwò ẹrú Áfíríkà tí ó ṣiṣẹ́ yìí ní Saloum, ìlú Kaur.
## Ìtàn ayé rẹ̀
Fenda Lawrence gbé lẹ́gbẹ̀ẹ́ odò Gambia  ní àwọn ọdún 1700s. Ní àdúgbò náà,  ó jé òlùbádúna dúrà láàrin àwọn oníṣòwò Britain, France àti àwọn oníṣòwò Áfíríkà. Ó di ipò yìí mú lẹ́yìn ìgbà tí ó fẹ́ Òyìnbó kan. Lawrence ṣiṣẹ́ láti Saloum ìlú tí Kaur. Ní ọdún 1772, Lawrence lọ sí Thirteen Colonies ti America láti ṣòwò. Nígbà yìí, ó ti yapa láti ọ̀dọ̀ Oko òyìnbó tí ó fẹ́.

Nígbà tí ó wọ ọkọ ojú *New Britannia*, Lawrence mú ẹrú márùn-ún pẹ̀lú ara rẹ̀. Ọkọ̀ náà déCharleston, South Carolina, lẹ́yìn ọjọ́ méjìdínlógójì tí ọ́ gbéra. Adarí ọkọ̀ náà, Stephen Deane, sì tẹ̀lé Lawrence lọ sí Georgia.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpalára

**Ìpalára** jẹ́ ìṣeni-láída búburú ní ara, tí ó le ba ayé irú ẹni bẹ́ẹ̀ jẹ́ tàbí wíwà láyé irú ènìyàn bẹ́ẹ̀. A tún le ṣe àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìbanilára jẹ́ tí ó le dín iyì ohun kù, bùrẹ́wà ohun bẹ́ẹ̀, àìlèṣe rẹ̀, tàbí kí ó sọ irú ohun bẹ́ẹ̀ di  aláìpé. Ní ayé òde-òní, èrò yìí túmọ̀ sí ohun tí ó burú jáì.

## Àká-ọ̀rọ̀
Ní 2019, Michael H. Stone, Gary Brucato, àti Ann Burgess dábàá ìlànà àìgbẹ̀fẹ̀ láti le ṣèyàtọ̀ "ìpalára" àti "ìyakúrò", nítorí gbígbé àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí síra máa ń sábà wáyé. Wọ́n sì dábàá pé ìyakúrò níṣe pẹ̀lú "ìyọkúrò pátápátá, lọ́nàkọ́nà tó bá gbà, apá ńlá kan lára alàyè tàbí òkú, ní pàtó, orí irú ẹni tàbí òkú bẹ́ẹ̀, apá, ọwọ́, ìbàdí, ẹsẹ̀, tàbí àtẹ́lẹ́ẹsẹ̀". Nígbà tí ìpalára lọ́nà mìíràn ẹ̀wẹ̀ níṣe pẹ̀lú "ìyọkúrò tàbí ìbàjẹ́ àìní-àtúnṣe lọ́nàkọnà àwọn ìpín ara ńláńlá ènìyàn tó wà láàyè tàbí tó ti kú. Ó le jẹ́ yíyọ kóró-ẹpọ̀n, àwọn ẹ̀yà ara inú, tàbí yíya àwọn". Nípasẹ̀ àwọn ìlànà wọ̀nyí, yíyọ ọwọ́ ènìyàn pátápátá máa túmọ̀ sí "ìyọkúrò", nígbà tí ṣíṣe ìjàmbá fún ìka-ọwọ́ yóò jẹ́ ìpalára, tí yíyọ gbogbo òkè ara títí dé ẹsẹ̀ yóò jẹ́ ìyakúrò, nígbà tí yíyọ tàbí ṣíṣe ìjàmbá fún ọyàn tàbí àwọn ẹ̀ya-ara mìíràn yóò jẹ́ ìpalára.

## Ìpalára Gẹ́gẹ́ bí i Ìfiyajẹ Ènìyàn
James Gavin ti Douglas, Lanarkshire jẹ́ èyí tí etí rẹ̀ di gígé sọnù nítorí ó kọ̀ láti ṣe ìkọsílẹ̀ ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn rẹ̀. Ní orílẹ̀-èdè Japan, Gonsalo Garcia àti àwọn ará rẹ̀ jìyà irú ìfìyàjẹ yìí.

Bákan náà, ní agbègbè-agbára àwọn Kólónì Mẹ́tàlá, fún ẹ̀ṣẹ̀ kéékèèké bí i tí ènìyàn kan bá jí ẹlẹ́dẹ̀ gbé le fà kí wọ́n la etí irú ènìyàn bẹ́ẹ̀ tàbí kí wọ́n ge bọ́, ìgbà mìíràn sì wà tí ìfìyàjẹ fún ẹni tó bá ń ṣe àtúnrọ àwọn ohun ni láti sọ irú ẹni bẹ́ẹ̀ sínú epo tó bá wà lórí iná, àpẹẹrẹ ìpalára ìwọ̀-oòrùn nìyí.

Síwájú sí i, òmìnira kò díwọ́ ìṣèdájọ́ ilẹ̀ Amẹ́ríkà kù. Bí àpẹẹrẹ, ní agbègbè Gúúsù-mọ́-ìlà-oòrun (ilẹ̀ Tennessee), àpẹẹrẹ ìdájọ́ àìfilélẹ̀ kíkan lábẹ́ Cumberland Compact wáyé ní 1793 nígbàtí Adájọ́ John McNairy ṣe ìdájọ fún olè ẹṣin àkọ́kọ́, John mcKain Jr., pé kí wọ́n só orí àti ọwọ́ rẹ̀ mọ́ igi ẹlẹ́wọ̀n kan fún wákàtí kan fún ẹgba mọ́kàdínlógójì, wọ́n sì tún gé etí rẹ̀ méjèèjì kúrò, lẹ́yìn náà ni wọ́n kọ lẹ́tà "H" àti "T" sí ẹ̀kẹ́ rẹ̀ méjèèjì.

Gégé ahọ́n burú jáì, ṣùgbọ́n kò wọ́pọ̀ gẹ́gẹ́ bí i oríṣi ìpalára àti ìfìyàjẹ. Nítorí ahọ́n ní ọ̀pọ̀ àwọn ohun-èlò ẹ̀jẹ̀, ẹ̀jẹ̀ dídà yóò pọ̀ olùjìyà bẹ́ẹ̀ sì le tipa rẹ̀ kú. 

Nebahne Yohannes, tí ó jẹ́ olùgbẹjọ́ aláìyege fún olùjọba ìtẹ́ Ethiopia jẹ́ èyí tí etí rẹ̀ méjèèjì àti imú rẹ̀ di gígé sọnù, lẹ́yìn náà ni wọ́n tu sílẹ̀.Àmúlò irúfẹ́ ìpalára fún àwọn olùgbẹjọ́ aláìyege ìtẹ́ ọba yìí ti wà láti àìmọye ọdún sẹ́yìn ní agbègbè àárín-ìlà-oòrùn. Nítorí láti tayọ gẹ́gẹ́ bí Ọba láyé ìgbà náà, irú ẹni bẹ́ẹ̀ gbọdọ̀ wà ní pípé. Irú ìpalára àwọn ẹlẹ́ṣẹ́ yìí máań wáyé kí ó le jẹ́ àríkọ́gbọ́n fún àwọn ẹlòmíràn. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Atlantic slave trade

**Ìsòwò Ẹrú ní Atlantic ** tàbí **transatlantic slave trade** jẹ́ ìgbà tí àwọn oníṣòwò ẹrú bá gbé àwọn èèyàn aláwọ̀ dúdú kúrò gẹ́gẹ́ bí ẹrú láti orílé Áfíríkà lọsí Amẹ́ríkà. Àwọn ará Yúróòpù wọn á máa lo ọkọ̀ ojú omi, ẹrú tí wọ́n fi ń ṣe òwò ẹrú máa ń lo ọ̀nà ìṣòwò onígun mẹ́ta àti Arin Àárín inú Atlantic déédéé, ó sì wà láti ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sí Ṣẹ́ńtúrì kọkàndíńlógún.Púpọ́ júlọ nínú  àwọn tí wọ́n gbé lọ  fún ìṣòwò ẹrù nipasẹ̀ transatlantic jẹ́ àwọn ènìyàn láti àárín Africa àti Ìwọ̀-oòrùn Africa tí Àwọn onísòwò ẹrú tí Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí tà sí àwọn oníṣòwò ẹrú bíi àwọn Portuguese, British, Spanish, Dutch, ati Faranse tí àwọn náà ń tá ẹrù. nígbà tí àwọn míìràn tí wọn mú tààrà nípasẹ àwọn oníṣòwò ẹrú ní àwọn ibi ogun létí òkun

 Àwọn oníṣòwò ẹrú ní ilẹ̀ Yúróòpù kóra jọ, wọ́n sì fi àwọn tí wọ́n wà lẹ́rú sẹ́wọ̀n láwọn ibi olódi ní etíkun Áfíríkà, wọ́n sì kó wọn wá sí ilẹ̀ Amẹ́ríkà.Àyàfi Àwọn arà ìlu Portugal, àwọn oníṣòwò ẹrú Yúrópù ní gbogbogbò kò kópa nínú àwọn ikọlù nítori ìrètí ayé fún àwọn ará ìlù Yúrópù tí wọ́n wà ní ni ihà ìsàlẹ̀ aṣálẹ Sahara, èyí  wáyé láárin ọdún kan láàárin àkókò tí ìṣòwò ẹrù (èyítí ó jẹ́ ìṣààjúu ní gbá tí ààrùn ibà wà ní jákèjádò tí wọn sí fí quinine ṣe ìtọjú iba náà.Àwọn Orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà ní apá Gúsù Atlantic ati ìletò Carribbean gbáralẹ́ àwọn Ẹrú fún ẹ̀tọ̀ ọrọ-aje wọ́n àti àwọn iṣé oríṣiríṣi èyí  tí iṣé Ìrèké àti àwọn ohùn ọ̀gbìn mìíràn náà wà níbẹ̀. Èyí ní àwọn  ará ilè Ìwo oòrùn Yórùpù wó pé ó jẹ́ òhun pàtàkì ti won sì ń bá àwọn orílé èdè miiran ní òpin 17th àti 18th Sẹ́ńtúrì, tí wọ́n ń bá ará wọn jà latiy sẹ̀dá  Ìjọba tí ó ga júlo lórí àwọn ilù òkèrè (Colonial Empire).
## Ìpìlẹ Abẹ́lẹ̀
Jumbes ti Nkhotakota

**Jumbes ti Nkhotakota** jẹ akojọpọ awọn oniṣowo ilẹ Larubawa-Swahili ti wọn gbe ni Nkhotakota, iwọ oorun ti ibudo ti Malawi. Iṣẹ wọn ni ki wọn ma fi àṣọ gba Ivory ati ẹru ni etikun ti Swahili. Awọn óniṣowo yi lo gbe ẹsin musulumi ati àṣa rẹ̀ wa si agbegbe Nikhotakota ti wọn si tun jẹ ẹni akọkọ lati gbin irẹsi ati agbọn ni agbegbe naa.

## Itan
Oludari dynasty naa ni Salim bin Abdallah wa si Nkhotakota ni ọdun 1840. Arakunrin naa jẹ́ larubawa lati Zanzibar to si kopa ninu owo ẹru ati Ivory ni Ujiji ati Tabora ta pe ni Tanzania ni aye isin.
Salim sọfun awọn ijoye abẹle ti Chewa ki wọn fun oun ni ilẹ fun owo ṣiṣe. O kopa lati lagbara ni agbegbe naa lati kọ dhow eyi lo mu ki awọn óniṣowo lati taja lori odo ati pe ntoripe arakunrin naa ni oun ija, eyi lo jẹ ki o le dabobo awọn ara odo naa lati ọwọ ija awọn Ngoni.

Awọn ara Jumbes ma n ra 20000 ẹru lọdun lọsi ibudo kilwa ni Tanzani aye isin. Awọn ti wọn ko lẹru ni wọn ma nfi pamọ si Nkhotakota titi di igba ti wọn mafipe ẹgbẹrun kan. Lẹyin naa ni wọn ma ko wọn si ọkọ oju omi Malawi ti wa si i pa muwọn lati rin fun óṣu mẹta tabi mẹrin titi wa fi de ọja Oko ẹru Kilwa nibi ti wa ti ta wọn. Missionary David Livingstone ri oko ẹru yi nigba to wa si Nkhotakota ni ọdun 1861. Ni ọdun 1864, Jumbes ṣe treaty pẹlu awọn ara Jumbe ati oloye chew lati fi opin ba oko ẹru. Eyi jasi pabo to si mu ki oko ẹru tẹsiwaju.
Awọn Jumes tu ma nṣe oko owo Ivory. Wọn ma yan awọn ọlọdẹ lati bawọn gba ivory lati oke iwọ orun ti Nkhotakota. Ni ọdun 1889, oko ẹrun ti di oun afi sẹyin, jumbe ma rin ere ninu oko owo Ivory. Awọn ọlọde rẹ wa kakiri arin Malawi.

Agbara awọn Jumbes dinku nigba ti Henry Hamilton Johnston lo agbara ti protectorate ti british ti arin ilẹ afrika ni agbegbe naa. Arakunrin naa gbiyanju lati fi opin si oko ẹru, o jagun ba Jumbe igbẹyin pẹlu ijagbara Sikh ni ọdun 1894 ti wọn si dajọ rẹ̀ ati pe wọn le lọsi Zanzibar.

## Itọkasi
Emmanuel Gomez, Agba

**Emmanuel Gomez** jẹ ọmọ ilẹ Luso-Afrika to wa lati Bissau to da dynasty ti Luso-Afrika silẹ ni Bakia, Guinea, ni Century ti meji dinlógun. Arakunrin naa jẹ Baba fun Emmanuel Gomez, kekere ati Niara Bely.

## Itọkasi