Ayelala

**Ayelala** jẹ́ abo òrìṣà ìdájọ́ òdodo àti ìgbẹ̀san tí àwọn èèyàn máa ń bẹ̀rù nítorí pé ó máa ń fìyà jẹ àwọn tó bá hùwà ọ̀daràn.
Wọ́n tún máa ń pè é ní abo-ọlọ́run òtítọ́, ìbúra àti ìwoṣẹ́.
Ó wá láti àwọn agbègbè tí àwọn Ìlàjẹ, Ìkálẹ̀ àti àwọn ẹ̀yà apoi ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà ń gbé, àmọ́ lẹ́yìn náà tàn sí àwọn apá mìíràn ti orílẹ̀-èdè náà, pàápàá Benin, Ìpínlẹ̀ Edo. Àwọn tó ń wá ìdájọ́ òdodo tàbí láti gbẹ̀san lára àwọn ọ̀tá wọn, tàbí àwọn tó fẹ́ fi hàn pé àwọn ò jẹ̀bi tàbí àwọn tó fẹ́ tú àṣírí òótọ́ ló sábà máa ń ké pe òrìṣà yìí. Ayelala ni a gbàgbọ́ pé ó ní àwọn agbára ńlá tí ó lò lòdì sí àwọn oríṣiríṣi ìwà ìbàjẹ́ àwùjọ, bí i àwọn olè ológun, àwọn ẹ̀ṣẹ̀ ìbálòpọ̀, àti oṣó láti dárúkọ díẹ̀.

## Ìbẹ̀rẹ̀ àti Ìtànkálẹ̀ Rẹ̀
Ìtàn kan pàtó lórí ìbẹ̀rẹ̀ Ayelala dábàá pé ó jẹ́ ẹrúbìnrin èyí tí àwọn ará Ilaje people kọ́kọ́ fi rúbọ ní ìgbìyànjú láti bá àwọn ará Ijaw parí ija. Ìgbìyànjú yìí tẹ̀lé ìbáṣepọ̀ àgbèrè láàárín ọkùnrin Ilaje kan àti obìnrin Ijaw kan èyí tí ó dá ìjà sílẹ̀ láàárín àwọn àgbègbè méjèèjì. Àyànmọ to ṣe ni láánù ni arábìnrin náà bá pàdé nítorí pé wọ́n sìn ín láàyè pẹ̀lú ìkòkò omi àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ òògùn ni ààlà ti o pín àgbègbè méjèèjì náà sí méjì. Nígbà tó yá, obìnrin náà paradà di òrìṣà, èyí tí wọ́n ń bọ gẹ́gẹ́ bí òrìṣà tí ń ṣe ìdájọ́ àwọn ẹlẹ́ṣẹ̀ àti àwọn ọ̀dàlẹ̀. 

Ìtàn mìíràn sọ pé Ayelala jẹ́ ọmọ ọbabìnrin láti Ode-Itsekiri, ó sì fẹ́ olóyè Ilaje kan. Ọkọ àti àwọn ẹbí ọkọ rẹ̀ ni wọ́n fi ẹ̀sùn àgbèrè kàn án, ó dojú kọ ọ̀tẹ̀ àti pa ara rẹ̀, èyí ló fà á tí wọ́n fi sín pẹ̀lú ìkòkò omi àti òògùn. Àmọ́, ó borí awọ̀ ènìyàn tí ó ní, ó sì di òrìṣà ìbẹ̀rù tí ó fi ara jìn sí ṣíṣe ìdájọ́ fún àwọn tí a ro ẹjọ́ ibi mọ́ àti àwọn tí wọ́n ń fi ìyà jẹ. 

Ẹ̀sìn Ayelala ti ré kọjá àgbègbè Ìpínlẹ̀ Ondo State, ó sì ń dé àwọn àgbègbè mìíràn ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà díẹ̀ díẹ̀, pàápàá àwọn ìpínlẹ̀ Benin àti Edo State. Ó ń túbọ̀ di mímọ̀ si láàárín àwọn ènìyàn èyí tí ìbàjẹ́ àti àìṣedédé ìdájọ́ láàárín ìlú ń bá lọ́kàn jẹ́.  Ayelala wá di ọ̀nà mìíràn tí ó múnádóko láti fi ṣe ìdájọ́ àti mímú kí àṣẹ tí ó péye wà gẹ́gẹ́ bí èsì fún ìbàjé àti ìwà-ipá tí ń peléke si. Síwájú sí, ó rí ojúrere àwọn olóyè àti olórí ìbílẹ̀, wọ́n sì lo ipá tiẹ̀ fún ìmúdánilójú àṣẹ àti ìjọba tiwọn.

## Ìjọ́sìn àti àwọn àṣà òrìṣà Ayelala
A máa ń bọlá fún Ayela ní àwọn ibi mímọ́ tí ó sábà máa ń wà ní ẹ̀yìn ìlú tàbí abúlé, tí ó sábà máa ń wà nítòsí odò tàbí odò. Àwọn ibi mímọ́ wọ̀nyí ni a fi igi ọ̀pẹ, aṣọ funfun, aṣọ màlúù, ìkòkò, calabashes, àti onírúurú àmì tí ó ní í ṣe pẹ̀lú wíwà rẹ̀ ṣe lọ́ṣọ̀ọ́. Àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ẹrù iṣẹ́ láti ṣe àwọn ààtò, ṣíṣe ẹbọ, ṣíṣe àkíyèsí àwọn àsọtẹ́lẹ̀, àti ṣíṣe ìbúra ní orúkọ rẹ̀ ni a mọ̀ sí olóri-ayelala tàbí iya-ayelala, tí a ń tọ́ka sí àwọn àlùfáà ọkùnrin àti obìnrin àti àwọn àlùfáà obìnrin, ní ìtẹ̀léra.

Ìbọ̀wọ̀ fún Ayalala ní oríṣiríṣi ààtò àti ayẹyẹ, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí fífi agbára rẹ̀ hàn, wíwá ààbò rẹ̀, fífún un ní ìtẹ́lọ́rùn, tàbí bíbéèrè fún ojúrere rẹ̀. Àwọn ààtò pàtàkì ni:

Ebo Ayelala: Àṣà yìí ní í ṣe pẹ̀lú ẹbọ tí a máa ń rú sí Ayelala láti wá ìbùkún tàbí ìdáríjì rẹ̀. Ó sábà máa ń ní àwọn ẹran funfun bí adìẹ, ewúrẹ́, àgùntàn, tàbí màlúù, pẹ̀lú àwọn nǹkan bíi èso kola, gin, òróró ọ̀pẹ, iyọ̀, oyin, àti àwọn nǹkan mìíràn tí a kà sí mímọ́ àti ohun tí ó dùn mọ́ ọn. A máa ń gbé ẹbọ náà sórí aṣọ ìbora tàbí àwo, àlùfáà tàbí àlùfáà obìnrin náà sì máa ń gbé e lọ sí ibi mímọ́ rẹ̀, ẹni tí yóò máa ka àdúrà àti ìyìn tí a yà sọ́tọ̀ fún un. 

Ofo Ayelala: Ìbúra tí a ṣe ní orúkọ Ayelala láti fi hàn pé òótọ́ tàbí òtítọ́ ọ̀rọ̀ tàbí ìṣe kan jẹ́ òtítọ́. Àwọn olùkópa sábà máa ń di ọ̀bẹ tàbí abẹ́ fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ mú ní ọwọ́ kan nígbà tí wọ́n bá ń fi ọwọ́ kan ohun èlò omi, bíi ìkòkò tàbí calabash, pẹ̀lú èkejì. Nígbà ìbúra náà, àwọn ènìyàn máa ń sọ gbólóhùn bíi, “Tí mo bá purọ́ tàbí tí mo bá da ìbúra yìí, jẹ́ kí Ayelala pa mí” tàbí àwọn gbólóhùn mìíràn tó jọra. Wọ́n gbàgbọ́ pé ìbúra yìí jẹ́ ohun tó wúlò tí kò sì ní àtúnṣe, pẹ̀lú àwọn àbájáde búburú tí a ń retí fún ẹnikẹ́ni tó bá rú òfin náà ní ojú Ayelala

Aro Ayelala: Ayẹyẹ yìí ní í ṣe pẹ̀lú pípe ègún ní orúkọ Ayelala sí àwọn ènìyàn tí wọ́n ti ṣe ibi tàbí tí wọ́n ṣẹ̀ sí àwọn ẹlòmíràn. Ó sábà máa ń jẹ́ kíkọ orúkọ ẹni tí ó ṣẹ̀ sí orí ìwé tàbí ewé kí a sì gbé e sínú ohun èlò tí omi kún ní ibi mímọ́ Ayelala. Ẹni tí ó ń ṣe ègún náà máa ń sọ àwọn gbólóhùn bíi, "Ayelala, mo pè ọ́ láti fìyà jẹ ẹni yìí fún ohun tí ó ṣe sí mi" tàbí àwọn gbólóhùn mìíràn. A gbàgbọ́ pé ègún náà lágbára àti pé a kò lè sá fún, èyí sì máa ń yọrí sí onírúurú ìpọ́njú tàbí àjálù tí Ayelala fi lé ẹni tí ó ṣẹ̀ náà.

Ifa Ayelala: Irú iṣẹ́ àfọ̀ṣẹ tí a ń ṣe ní orúkọ Ayelala láti tú òtítọ́ tàbí ohun tó fa ìṣòro kan jáde. Ìṣe àfọ̀ṣẹ yìí ní láti sọ àwọn ẹranko ọ̀ṣọ́ mẹ́rìndínlógún tàbí èso ọ̀pẹ sí orí pákó tàbí aṣọ ìgúnwà igi àti láti túmọ̀ àwọn àpẹẹrẹ tí wọ́n ṣẹ̀dá. Oníṣẹ́ àfọ̀ṣẹ náà bẹ̀ Ayelala, ó ní, “Ayelala, mo bẹ̀ ọ́ láti tú òtítọ́ tàbí ohun tó fa ìṣòro yìí jáde” tàbí àwọn àdúrà tó jọra. A kà Ifa Ayelala sí ẹni tó péye àti ẹni tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, tó lè tú àṣírí tàbí àṣírí tó fara pamọ́ síta lábẹ́ ìtọ́sọ́nà Ayelala.

=Àwọn ìtọ́kasí=