University of Ghana

**Yunifásítì ti Ghana** jẹ́ ile-ẹkọ gíga ti gbogbo ènìyàn tí o wà ni Accra, Ghana . Ó jẹ́ ile-ẹkọ gíga ti gbọgbọ ènìyàn julọ ni Orilẹ-èdè naa.

Ilé-ẹkọ gíga yi je didasilẹ ni Ọdún 1948   ni ìlẹtò Ilu Gẹẹsi ti Gold Coast. in the British colony of the Gold Coast. O jẹ kólèjì ti oni ìbáṣepọ̀ Pẹ̀lú ti Ile-ẹkọ giga ti Ilu Lọndọnu ni akọkọ,  èyítí o ṣe àbójútó àwọn ètò ètò-ẹkọ rẹ àti àwọn iwọn fifunni.  Lẹhin Ghana ti gba ominira ni Ọdún 1957, kólèjì naa tun jẹ orukọ **ilé-ìwé gíga University College of Ghana** .  O tún yi orukọ rẹ padàsí **University of Ghana** ní ọdún 1961, nígbàtí o gbá ipò ile-ẹkọ gíga ni kikun. 

Ile-ẹkọ giga ti Ghana wà ni apá ìwọ-oòrùn ti Accra Legon Hills ati àríwá ìlà-oòrùn ti àárín Accra. O ni ju àwọn ọmọ ilé-ìwé ti o forúkọsílè ju 60,000 lọ.

## Ìfaarahòn
Ìtọ́kasí atilẹba lórí ìdásílẹ̀ Ilé-èkó gíga ti Ghana wá lórí Iṣẹ́ ọna Liberal, Awọn ìmò-ìjìnlẹ̀ Àwùjọ, Òfin, Ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ Ìpìlẹ̀, Ògbìn, ati òògùn.  Be sire, gẹ́gẹ́bí apakan ti ètò àtúnṣe ètò-èkó

Yunifasiti ti Ghana, èyítí ó dá lórí Legon, nípa àwọn kilomita 12 ni àríwá ìlà-oòrùn ti aarin Accra, ni Ilé-ìwé Iṣoogun rẹ ati Ilé-ìwé ehín ni Korle-Bu agbegbe ti Accra, pẹlu Ile-iwosan Ikọni  ati Ilu Ilu Accra.  O tun ni Ile-iwe ti Nuclear ati Allied Sciences ni Ghana Atomic Energy Commission,  ti o jẹ ki o jẹ ọkan ninu àwọn ilé-ẹkọ gíga diẹ ni Afirika ti n pese awọn eto ni Fisiksi Nuclear ati Imọ-ẹrọ iparun . 

### Àpèlé ìdánimọ̀ Ilé ẹ̀kọ́ gíga tí Ghana
Àamì naa jẹ àwọn awọ meji: indigo ati rakunmi.  Aṣọ buluu pẹlu "AYA" mẹta ti o duro ni pipe ni idaji oke ati "DWENINMENTOASO" ni arin idaji isalẹ, gbogbo wọn ni wura.  A ṣe apẹrẹ aami naa nipasẹ AM Opoku.  "AYA" (ọrọ Akan fun fern) jẹ aami Adinkra .  “AYA” naa gbooro taara ati pe a lo lati ṣe aṣoju otitọ ati agbara lati duro ni titọ.

Àwọn iwo Ram: "Dweninmen" (ọrọ Akan fún ìwọ àgbò) jẹ Àamì Adinkra kan.  Nibi, awọn iwo àgbo méjì ti o ṣopọpọ (DWENINMENTOASO) ni a ti lo lati ṣe àfihàn agbára àti ìpè láti lepa ipa-Ọnà ti ìdúróṣinṣin.  Yunifásítì ti Ghana ni a fun ni ipò fifunni-ìyí ni 1961. 

## Ìtàn
Ìdásílẹ̀ ti Ìgbìmọ̀ Ìwọ-oòrùn Áfíríkà ti Ìgbìmọ̀ Asquith lórí Èkó gíga ni Àwọn ìlẹtò  Lábẹ́ Alága ti Rt. Hon. Walter Elliot  ni ìbímọ ile-ẹkọ yii ni Ọdún 1948.  Ìgbìmọ̀ naa ṣèdúró ìṣètò ti àwọn Ilé-ìwé gíga ti ile-ẹkọ gíga ni ajọṣepọ pẹlu University of London, nítorínà Ilé-èkó gíga Yunifásítì ti Gold Coast jẹ ipilẹ nípasẹ̀ Ordinance ni Ọṣù Kẹjọ Ọjọ Kẹrìnlá Oṣù Kẹjọ Ọdún 1948 fún idi ti ìpèsè ati ìgbéga èkó ile-ẹkọ giga, ẹkọ ati ìwádìí.  Àwọn ènìyàn ti Gold Coast kọ ìmọ̀ràn pe ki o jẹ ìdásílẹ̀ kólèjì ile-ẹkọ gíga kan fún gbọgbọ agbègbè Gẹẹsi Ìwọ-oòrùn Áfíríkà, pẹ̀lú kólèjì ti o wa ni Nigeria. Ijusilẹ yii jẹ ki o ṣee ṣe fun Ile-ẹkọ giga ti Ghana lati fi idi mulẹ. 

Nínú ìwé ti Ile-ẹkọ gíga Yunifásítì ti Ghana fi lólè, Ojogbon Francis Agbodeka (1998) ri pe "Awọn ọmọ ẹgbẹ meji ti Ìgbìmọ̀ Ilé-Ìgbìmọ̀ lori ìpinnu ti ara wọn ṣiṣẹ́ lórí ìbéèrè ti ifipamo àwọn owo fun ise agbese na. Die significant, FM Bourret (1949), nínú ìròyìn to je yajo yajo lẹgbẹ arawọn, so wipe awọn lagbara ati ki o ìṣọ̀kan èrò, èyí je mimo láti àkọsílẹ̀ oro Dr. Nanka-Bruce ti Gold Coast ni ile èrò aṣóró magbesi kan, Zoy bá àwọn Ènìyàn Gold Coast soro ni October 1947, "jẹ ohun elo pupọ ni ipa ti Akowe ti Ipinle fun awọn ileto" lati fun ni aṣẹ nikẹhin ni 1947, "fun idasile Ile-ẹkọ giga ti Gold Coast 

Ni pàtàkì, ìdásílẹ̀ Ilé-èkó giga ti Ìlú Ghana, ti o da lórí Ìròyìn Púpọ̀ ti Elliot Commission (eyiti Sir Arku Korsah ti Gold Coast jẹ ọmọ ẹgbẹ), jẹ ipari ti iṣẹ nla ti ọpọlọpọ awọn ajọ, awọn ìgbìmọ̀, àwọn ilé-iṣẹ́, ati awọn èèyàn olokiki, ni ile ati ni okeere. Lára diẹ ninu awọn ara ilu Ghana olokiki julọ, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ti awọn ajo ati àwọn ẹgbẹ́ àwùjọ ara ìlú ti o ṣe ìpọlọngọ fun ìdásílẹ̀ University of College of the Gold Coast/Ghana, pẹlu tun Dr. Nanka-Bruce, Rev. Prof. CG Baeta, ati Sir E. Asafu-Adjaye, Dr. JB ati Danquah.

Ni Ọdún 1961 Ijọba ti Ghana lábé Kwame Nkrumah ti filede, ofin Unifasiti tí Ghana, ní odun 1961 (Ofin 79) lati rọpo Ile-ẹkọ giga University of Ghana. Nipasẹ iṣé yẹn, ile-ẹkọ gíga ti gba ipo ile-ẹkọ giga ti ijọba ati aṣẹ lati funni ni awọn iwọn tirẹ. 

## Ọfiisi ti Chancellor
thumb|Iyaafin Mary Chinery-Hesse
Mary Chinery-Hesse jẹ Alakoso lọwọlọwọ ti ile-ẹkọ giga .  Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí asoju Yunifásítì àti lẹ́yìn náà wọlé sí ọ́fíìsì ní Ọjọ́rú, ọjọ́ 1 Oṣù Kẹjọ 2018, ní Àjọ Àkànṣe ti yunifasiti kan tí ó wáyé ní Gbọ̀ngàn Nla.  Lẹhin ti o ti ṣiṣẹ ni akoko ọdun 5 akọkọ rẹ, o tun yan ni ọjọ 6 Oṣu Keje 2023, lati ṣe iranṣẹ akoko keji bi Alakoso Ile-ẹkọ giga. 

### Àwọn alábòójútó ti wọn ti kọjá ní ilé ẹ̀kọ́ gíga
Titi di ọdun 1998, Olori ti Orilẹ-ede ṣe bii Chancellor ti Yunifasiti ti Ghana.  Ni ọdun 1961 nígbàtí Ile-ẹkọ gíga ti Ghana ti dásìlè Nípasẹ̀ Òfin ti Ile-igbimọ, Alakoso akọkọ ti Orilẹ-ede Ghana olominira, Dokita Kwame Nkrumah di Alákóso akọkọ ti Ile-ẹkọ giga. 

Àwọn wọ̀nyí ti di ipo Alakoso ile-ẹkọ giga:

* Kwame Nkrumah (1961–1965) 
* Joseph Arthur Ankrah (1966–1968) 
* Akwasi Afrifa (1969) 
* Edward Akufo-Addo (1970–1971) 
* Ignatius Kutu Acheampong (1972–1978) 
* Fred Akuffo (1978–1979) 
* Hilla Limann (1979–1981) 
* Jerry Rawlings (1982–1991) 
* Oyeeman Wereko Ampem II (1998–2005) 
* Kofi Annan (2008–2018) 

## Yàrá ti Igbakeji-Alakoso
thumb|Ojogbon Nana Aba Appiah Amfo - Igbakeji Alakoso lọwọlọwọ
Nana Aba Appiah Amfo ni Igbákejì - Chancellor lówólówó ti University of Ghana.  Ni Oṣù Keje ọdún 2021, wọn yan gẹ́gẹ́bí Igbákejì Alákóso. Ni Oṣu Kẹ̀wá Ọdún 2021, o yan gẹgẹ bi Igbakeji-Alakoso ti ilé-ẹkọ giga ti Ghana. Ìpinnu rẹ gba ipa lati 26 Oṣu Kẹwa Ọdun 2021. O di obinrin akọkọ lati gba ipo Igbakeji-Chancellor ni Ile-ẹkọ giga.  

### Awọn Alákọsọ igbákejì ati àwọn olórí ilé-ìwé tí ó ti kọjá
Awọn èniyàn wọ̀nyí ti di ipo igbakeji awọn ile-ẹkọ giga ati awọn olórí ilẹé-èkó gíga:

**Ile-iwe ẹ̀kọ́ gíga ti Gold Coast**

* David Mowbray Balme (1948–1957), Olukọni 

**Ile-iwe giga Yunifasiti ti Ghana**

* David Mowbray Balme (1957–1958), Olukọni 
* Raymond Henry Stoughton (1958-1961), Olukọni

**Yunifasiti ti Ghana**

* Conor Cruise O'Brien (1962–1965), Igbakeji-Chancellor 
* Alexander Kwapong (1966–1975), Igbakeji-Chancellor 
* Daniel Adzei Bekoe (1976–1983), Igbakeji-Chancellor 
* Akilagpa Sawyerr (1985–1992), Igbakeji-Chancellor 
* George Benneh (1992–1996), Igbakeji Alakoso 
* Ivan Addae-Mensah (1996–2002), Igbakeji-Chancellor 
* Kwadwo Asenso-Okyere (2002–2006), Vice-Chancellor 
* Clifford Nii-Boi Tagoe (2006–2010), Igbakeji-Chancellor 
* Ernest Aryeetey (2010–2016), Igbakeji-Chancellor 
* Ebenezer Oduro Owusu (2016–2021), Vice-Chancellor 
* Nana Aba Appiah Amfo (2021-Date), Igbakeji-Chancellor 

## Àwọn Ẹlétò èkó

### Ilẹ̀-ìkàwé Balme
alt=The Balme Library, University of Ghana|thumb|Akọkọ ẹnu si Balme Library
Ile-ikawe Balme je dídásílè ni Ọdún 1948 gégébí Ile-ìkàwé Kọlẹji Achimota.  O jẹ ile-ikawe akọkọ ti nẹtiwọki ile-ikawe ti ile-ẹkọ giga. 

Ile-ikawe Balme wa lori ogba akọkọ ti ile-ẹkọ giga naa. 

### Ile ẹ̀kọ́ gíga ti Itesiwaju eko ìjìnlè Ìmọ̀ ìlera
Awọn ile-iwe mẹfa wa ati Ile-ẹkọ Iwadi kan labẹ kọlẹji yii.   Wọn pẹlu:

* Ile-iwe ti Oogun ati Eyin
* Ile-iwe ti Biomedical ati Allied Health Sciences
* Ile-iwe ti Nọọsi
* Ile-iwe ti Ile elegbogi
* School of Public Health
* Ile-iwe ti Ẹkọ ati Alakoso
* Ile-iṣẹ Iranti Iranti Noguchi fun Iwadi Iṣoogun
* Ile-iṣẹ fun Tropical, Isẹgun Pharmacology & Itọju ailera

**Ile ẹ̀kọ́ gíga Ipilẹ tí Àmúyẹ Ìmọ̀ ìjìnlè science** 

Awọn ile-iwe marun wa, Awọn ile-iṣẹ mẹfa (orisun iwadi 3) ati Àwọn Ilé-èkó méjì lábẹ́ kọlẹji yii. Wọn pẹlu:

* Ile-iwe ti Awọn sáyẹnsì Ti ara ati Iṣiro
* Ile-iwe ti Awọn sáyẹnsì Biological
* School of Agriculture
* Ile-iwe ti Awọn Imọ-ẹrọ Imọ-ẹrọ
* School of Veterinary Medicine
* Ile-iṣẹ Iwadi ẹran-ọsin ati adie (LIPREC)
* Ile ati Ile-iṣẹ Iwadi Igbin (SIREC)
* Igbo ati Ile-iṣẹ Iwadi Horticultural (FOHCREC)
* Biotechnology Center
* Ile-iṣẹ Iwọ-oorun Afirika fun Ilọsiwaju Igbin (WACCI)
* Ile-iṣẹ Iwọ-oorun Afirika fun Imọ-jinlẹ sẹẹli ati Awọn ọlọjẹ Aarun (WACCBIP)
* Institute of Ayika ati imototo Studies
* Institute of Applied Sciences ati Technology

### Ètò ẹ̀kọ́ Kólèjì
Lati ọdun ẹkọ 2014/2015, Yunifasiti ti Ghana gba eto ilé-ìwé gíga  ati nítorínà ṣe tito lẹtọ gbọgbọ awọn ile-iwe ati awọn ẹka labẹ awọn kọlẹji mẹrin, eyiti o jẹ:

* College of Ipilẹ ati Applied Sciences
* College of Humanities
* College of Education
* College of Health Sciences

### Àwọn Ẹka Kọlẹji yi
Awọn ẹka marun wa ni ita awọn ile-iwe giga ti ayanana lókè yí, àwọn na ni:

* Oluko ti Arts
* Oluko ti Social Studies

* Ẹka ti Imọ
* Ẹka ti Ofin : akọkọ ti iṣeto bi ẹka ti Ẹka ti Awọn ẹkọ Awujọ ni ọdun ẹkọ 1958/59, di Oluko ti o ni kikun ni ọdun ẹkọ 1960/61. 
* Ẹka ti Engineering Sciences

### Ìyára nípa ti awọn isẹ òkèèrè
Ile-ẹkọ giga ti Ghana nípa ti Awọn Eto Kariaye ti Ghana (IPO) jẹ dídásílè ni Ọdún 1997 lati mu awọn akitiyan Káríayé ti Ilé-èkó giga mu. O ṣe agbega gbogbo awọn iṣẹ kariaye, pẹlu gbigba ti awọn ọmọ ile-iwe kariaye, Awọn iwe àdéhùn ti oye laarin Ile-ẹkọ giga ati awọn ile-ẹkọ eto-ẹkọ kariaye, awọn alamọja abẹwo, awọn eto odi, oṣiṣẹ ati awọn eto paṣipaarọ ọmọ ile-iwe ati ìfọwósòwópò ìwádìí. Ilé-èkó giga naa ni awọn adehun 200 ju pẹlu awọn ile-ẹkọ eto-ẹkọ ni gbogbo agbaye, ati ṣiṣẹ pẹlu awọn ẹgbẹ bii Igbimọ lori Iyipada Ẹkọ International (CIEE), Ile-ẹkọ giga ti Ilu California (CSU), Ile- ẹkọ giga ti California Education Abroad Program (UCEAP), ati International Society of Education Planners International Student Exchange Programs lati dẹrọ awọn eto paṣipaarọ ọmọ ile-iwe.
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ

## Àwọn Ìtọ́kasí