open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kolawole Olawuyi

Kolawole Olawuyi

Kóláwole Oláwuyi (1963 – oṣù kẹta 3, 2007) jẹ́ akọ̀ròyìn aṣòfintótó, oníròyìn aṣòfintótó was an, akàròyìn àti òǹpìtàn.

A tọ́ Olawuyi dàgbà ní , gúsùìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, ọmọkùnrin Williams Inaolaji Olawuyi àti Alhaja Olawuyi. Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gbogbonìse ti Ìbàdàn  láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa  mass communication. Ó ti fẹ́rẹ̀ẹ́ parí ẹ̀kọ́ onípò kejì nínú Communication Arts ní ilé ẹ̀kọ́ gíga ti  síwájú kí ó tó kú.

Olawuyi bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ rẹ̀ ní ilé iṣẹ́ rédíò Federal Radio Corporation of Nigeria, níbi tí ó ti sẹ̀dá ètò orí rédíò, Ìrírí Ayé , Irinkerindo Akolawole ní ọdún 1992, ètò náà ṣe àfihàn ìwòye tuntun lórí ìtàn ọmọnìyàn àti àwọn ìpèníjà, tí ó ń sí aṣọ lójú eégún 'ohun tó ṣe àjòjì ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ òótọ́' àwọn ìtàn àdììtú .

Ètò náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òǹwòran pẹ̀lú ìtàn Okorocha, àti Malaika Agba, síbẹ̀, ètò náà rí ìfàsẹ́yìn bí ó ti jẹ́ pé ètò náà kò jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà ní FRCN. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ní o mú un kí ó ṣe ìdásílẹ̀ Kolbim Communications, àjọ ìtàkurọ̀sọ olómìnira ní èyí tí ó ti ṣe ìdásílẹ̀ 'Nnkan Nbe', ẹ̀yà ti ohùn-àwòrán ti ètò lórí Ogun State Broadcasting Corporation, OGBC, , àti láìpẹ́ lórí later , Èkó. Ó ń ṣe ètò náà títí ó fi kú.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Olawuyi kì í ṣe akàròyìn olójoojúmọ́, ètò rẹ̀ dá yàtọ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà. Àfojúsùn rẹ̀ ni láti fi àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdììtú àwọn ẹni ibi lọ́kùnrin àti lóbìnrin hàn ní àwùjọ, pàápàá jùlọ ní Gúsù Ìwọ oòrùn, níbi tí ó ti máa ń ṣe wọ́n lórí afẹ́fẹ́ lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ amóhùnmáwòrán àti rédíò. Gẹ́gẹ́ bí s SCOAN sọ̀rọ̀, "ẹni tí ó tú orísìírísìí ọ̀nà ìwà ìbàjẹ́, tí ó fi mọ́ ẹgbẹ́ òkùnkùn ní ilé ìjọsìn.

Orísìírísìí ìwòye ló ti di ṣíṣe àfihàn lórí ohun tí ó fa ikú Olawuyi ní pàtó. Àwọn kan sọ pé ó ṣàìsàn fún oṣù mẹ́ta, síwájú ikú rẹ̀ Some nígbà tí àwọn mìíràn sọ pé ikú rẹ̀ jẹ́ látàrí àṣírí tó tú nípa ìlú òkú kan ní Benin Republic. Àwọn ènìyàn gbàgbọ́ pé ó wà nínú ẹgbẹ́ alágbára ńlá kan ní èyí tí ó tako wíwà níbẹ̀ nígbà gbogbo.
Cyril Stober

Cyril Stober

Cyril Stober** jẹ́ akọ̀ròyìn Nàìjíríà àti akàròyìn. Wọ́n bí i ní ìpínlẹ̀ Niger. Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ sẹ́kọ́ńdírí ti ''Fatima Secondary Secondary'' tí a mọ̀ sí [[Father O'Connell Science College, Minna]] báyìí.**

## Iṣẹ́
Ó lé ní ọgbọ́n ọdún tí Stober lò gẹ́gẹ́ bí akọ́sẹ́mọsẹ́ gẹ́gẹ́ bí akàròyìn àti akọ̀ròyìn. Iṣẹ́ rẹ̀ gangan ní láti mójútó ìròyìn ní 9&nbsp;pm lórí NTA network àti NTA prime time news. Ọ̀nà ìmúra rẹ̀ ni wíwọ aṣọ ìbílẹ̀, fìlà àti awò rẹ̀. Ní ọdún 2015, awuyewuye kan wà pé ó ti fẹ̀yìntì, ó ya àwọn òǹwòran rẹ̀ lẹ́nu bí wọ́n ṣe rí i tí ó ń tukọ̀ ètò padà. Ní ọjọ́ 21 oṣù kẹrin ọdún 2019, Stober fẹ̀yìntì ní Nigerian Broadcasting Authority. Cyril Stober sì tún ń tukọ̀ ètò dáadáa lórí NTA network programming lẹ́yìn ìfẹ̀yìntì rẹ̀ ó dà gẹ́gẹ́ bí akọni Nàìjíríà.

## Ìgbé Ayé Àdáni
Stober fẹ́ Efun Merriman-Johnson, akàròyìn tẹ́lẹ̀ ẹni tí òun náà ṣiṣẹ́ ní Nigerian Television Authority títí di àkókò tí wọ́n fi kọ ara wọn sílẹ̀. Ní ọjọ́ 13 oṣù kìíní ọdún 2019, Stober fẹ́ Elizabeth Banu ní ìlú abínibí rẹ̀ ní Garkida, ìpínlẹ̀ Adamawa, Nigeria. Ó ní ọmọ mẹ́ta (obìnrin méjì àti ọkùnrin kan) láti ibi ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú Efun Merriman-Johnson. Ìyàwó rẹ̀ tuntun náà jẹ́ akàròyìn ní NTA.
Joe Ajaero

Joe Ajaero

Joe Ajaero** (tí a bí ní ọjọ́ 17 oṣù Kejìlá ọdún 1964) jẹ́ akọ̀ròyìn ilẹ̀ Nàìjíríà àti a oníṣòwò kátàkárà, Nigerian journalist and trade ẹni tí ó jẹ́ Ààrẹ àwọn òṣìṣẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́ [[Nigerian Labour Congress]]. Ó tẹ̀lé [[Ayuba Wabba]] ẹni tí ó lo sáà méjì láti ọdún 2015 sí ọdún 2023.**

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ àti ẹ̀kọ́ life
A bí Joe Ajaero ní ọjọ́ 17 oṣù Kejìlá ọdún 1964, ní Emekuku, Owerri North, Imo State. Ó gba ìwé ẹ̀rí onípò kìíní rẹ̀ nínú ẹ̀kọ́ ní University of Nigeria, Nsukka ní ọdún 1990 àti onípò kejì post graduate diploma nínú Akọ̀ròyìn(Journalism) ní Times Journalism Institute ní ọdún 1994. Ní ọdún 1998, ó gba ìwé ẹ̀rí onípò kejì nínú Industrial and Labour Relations ní ilé ẹ̀kọ́ gíga University of Lagos Ó tún gba ìwé ẹ̀rí ti ìmọ̀ òfin ní Baze University, Abuja ní ọdún 2023. Ní ọdún 2003, ó gba sabuké nínú Advance Tariff Structuring and Subsidy Design Option ní  International Professional Practice Partnership, Cape Town, South Africa. Ó tún gba àwọn ìwé ẹ̀rí mìíràn ní St George's Business School, Cambridge University; Harvard Business School; East and South African Management Institute (2011); International Training Centre of the International Labour Organization, Turin-Italy (2009).

## Iṣẹ́
Joe Ajaero jẹ́ olùsewádìí ní One Mechanised Infantry Division Nigerian Army, Kaduna, láàárín ọdún 1990 sí 1991 fún ìsìnrú rẹ̀ NYSC. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníròyìn àti olóòtú ìròyìn ní *[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]* láàárín ọdún 1992  sí 2001 síwájú kí ó tó darapọ̀ mọ́ National Union of Electricity Employees (NUEE) gẹ́gẹ́ bí olórí  Head of Training/Information láàárín ọdún 2001 sí ọdún 2005. Ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2024,  Nigerian State Security Department fi òfin mú Joe Ajaero, lẹ́yìn tí ó tako ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà fún fífi owó kún epo rọ̀bì.
Muazu Magaji

Muazu Magaji

Muazu Ahmad Magaji** (tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Dansarauniya) ó jẹ́ ẹnjinníà epo rọ̀bì, ajìjàgbara, àti olóṣèlú Nàìjíríà láti ìpínlẹ̀ Kano.**

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ àti ẹ̀kọ́
A bí Muazu ní Sarauniya abúlé ti Dawakin Tofa ìjọba ìbílẹ̀ ti ìpínlẹ̀ Kano. Muazu gba ìwé ẹ̀rí rẹ̀ àkọ́kọ́ ní ọdún 1980; ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ sẹ́kọ́ńdírí Dawaking Tofa Secondary school láàárín ọdún 1980 sí 1983, ó sì gba National Diploma nínú Mechanical engineering from Kano State Polytechnic ní ọdún 1989. Ó parí pẹ̀lú Bachelor of Engineering in Mechanical Engineering ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Bayero University Kano, ó sì gba ìwé ẹ̀rí onípò kejì nínú Oil & Gas Engineering ní Robert Gordon University ní ọdún 2000; ó gba ìwé ẹ̀rí nínú project management, oil & gas well engineering, geosciences àti Information Technology ní ọdún 2006.

## Iṣẹ́
Muazu bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní Kano State Civil Service Commission ní ọdún 1989 ó sì fẹ̀hìntì ní ọdún 2009, nígbà tí ó darapọ̀ mọ́ Shell Oil Company fún ọdún mẹ́wàá.

= Òṣèlú= =
Ní ọdún 2010, Ààrẹ Goodluck Jonathan yàn án gẹ́gẹ́ bí olùṣàkóso iṣẹ́ àkànṣe SURE-P níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ láàárín ọdún 2010 sí ọdún 2013. Gómìnà Rabiu Kwankwaso yàn án gẹ́gẹ́ bí  Senior Special Assistant lórí iṣẹ́ àkànṣe Project Planning and Monitoring láàárín ọdún 2013 sí ọdún 2015. Muazu díje fún ipò gómìnà ní ọdún 2014 ó yọwọ́ nínú ìdíje síwájú ìbò láàárín àwọn ọmọ ẹgbẹ́.

Muazu tún di yíyàn gẹ́gẹ́ bí Kọmísọ́nà fún Iṣẹ́ láti ọwọ́ Gómìnà Abdullahi Umar Ganduje ní ọdún 2019. Ní ọjọ́ 17 oṣù kẹrin ọdún 2020 Abba Kyari, olórí àwọn òṣìṣẹ́ sí ÀàrẹMuhammad Buhari, kú ikú ààrùn COVID-19. Ní ìkànnì ìbánidọ́rẹ̀ẹ́ rẹ̀,  Muazu sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀ lórí ikú Ọ̀gbẹ́ni Kyari: "Jáwé olúborí … Nàìjíríà ti ní òmìnira Abba Kyari sì kú sínú àjàkálẹ̀ ààrùn … Kíkú fún ìlú ẹni ọkùnrin ṣe déédéé! Kọmísọ́nà fún Ìròyìn Comrade Muhammad Garba kéde pé Muazu pàdánù ipò Kọmísọ́nà rẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, nítorí pé àwọn ènìyàn ń sọ pé because ó ń ṣe àjọyọ̀ ikú Ọ̀gbẹ́ni Kyari, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Muazu kọ̀ jálẹ̀ pé irọ́ ni .

Gómìnà Abdullahi Umar Ganduje tún un yàn gẹ́gẹ́ bí Alága NNPC-AKK Pipeline Project Delivery àti ìgbìmọ̀ Kano State Industrialization.

Wọ́n se àyẹ̀wò pé Muazu náà ní ààrùn COVID-19 wọ́n sì yà á sọ́tọ̀ fún nǹkan bí ọ̀sẹ̀ 3 sí 4 ní ọ̀kan nínú àwọn ààyè ìyàsọ́tọ̀ 3 tó wà ní Kano. Wọ́n padà dá a sílẹ̀ lẹ́yìn tí kò ní ààrùn náà mọ́.
Donald Ojogo

**Donald Kimikanboh Ojogo** (a bí i ní ọjọ́ karùndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwà á ọdún 1968) jẹ́ olóṣèlú Nàìjíríà fún àwọn All Progressives Congress tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ Nigerian House of Representatives tí ń ṣe aṣojú Ilaje/Ese-Odo àpapọ̀ ẹgbẹ́.

## Ìgbé ayé àti ẹ̀kọ́
A bí Ojogo ní ìlú rẹ̀ ní Arogbo, Ondo State. Ó bẹ̀rẹ̀ ìrìnàjò sí ilé ẹ̀kọ́ girama rẹ ní Local Authority Primary School, Arogbo, ní ibi tí ó ti parí ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 1974 sí 1980. Ó tèsíwájú sí Ijaw National High School, Arogbo, fún ẹ̀kọ́ sẹ́kọ́ndárì láti ọdún 1980 sí 1985. Ní 1986, wón gbàa á sí  Federal School of Arts and Science, Ondo, sùgbón kò pari ní torí àì ní owó láti tèsíwájú. Ní ọdún 1990 ó Gba ìwé ìwọlé sí  University of Lagos, ní ibi tí ó ti gba ìwé ẹ̀rí ti bachelor's degree ní ẹ̀kọ́ ìsàkọsílẹ̀ ìtàn àti i master's degree ní ẹ̀kọ́ ìsàkọsílẹ̀ ìtàn àti in àwọn ìlànà ìwádàíí.

## Iṣẹ́
Ìrìn àjò ọ̀jọ̀gbọ́n Ojogo bẹ̀rẹ̀ ní 1988 nígbà tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní   ìgbìmọ̀ ìjọba Ilaje/Ese-Odo gẹ́gẹ́ bí aláṣẹ. Lẹ́yìn tí Ojogo jáde ní Yunifásítì ti Èkó lọ́dún 1995, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ akọròyìn. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí Energy Reporter  ní Ìwé ìròyìn Guardian  ''Guardian'' Newspaper  ní èkó láti ọdún 1996 sí ọdún  1998 kí ó tó darapọ̀ mọ́ Ìwé Ìròyìn Comet ''Comet'' Newspaper gẹ́gẹ́ bí oníròyìn ìlú Ondo.

Iṣẹ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ ìròyìn ríi pé ó di àwọn ipò tí ojúṣe tí ń pọ̀ síi, pẹ̀lú Akọròyìn Òṣèlú àti Oníròyìn Òṣèlú àgbà ní Ìwé Ìròyìn Independent Daily èkó ''Daily Independent'' Newspaper,  Ní ọdún 2007, Ojogo ni wọ́n pe láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí Akòwé Ìròyìn fún Gómìnà Olusegun Kokumo Agagu Olusegun Kokumo Agagu ti Ìpínlẹ̀ Ondo. Lẹyìn náà ó padà sí Nigerian Tribune *[[Nigerian Tribune]]* láti darapọ̀ mọ́ Daily Independent ní Abuja gẹ́gẹ́bí Olóòtú Ìṣèlú ní ''Leadership'' Newspapers Group Ó tún ṣiṣẹ́ bí Olóòtú Ìṣèlú Ẹgbẹ́ ní Ẹgbẹ́ Àwọn ìwé ìròyìn Asíwájú àti olóòtu ní ''New Telegraph'' Newspaper.

## Ìṣèlú
Ìfarabalẹ̀ Ojogo fún iṣẹ́ ìjọba ni ó mú kí ó padà sí Ìpínlè Ondo, níbití ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí igbákejì Olórí àwon òṣìṣẹ́ sí ọ́físì igbákejì Gómìnà nígbà náà Oloye Agboola Ajayi[1] àti lẹyìn náà, ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí Komísánà físánà n ilé & Housing ni 2017; Komisona fún Àlàyé àti ìṣàlàyé ní Ìpínlè Ondo.Ní ọdún 2019, ó díje nínu ìdìbò Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin gẹ́gẹ́ bí olùdíje tí Gbogbo Progressive Congress (APC) ṣùgbọ́n kò yọrísí rere. Ó tún díje lórí ipò ẹgbẹ́ APC ó sì borí lọ́dún 2023

## Àwọn ìtọ́kasí
Oluwayomi Oluwapelumi

thumb|Àwòrán Oluwayomi Oluwapelumi
**Oluwayomi Oluwapelumi** jẹ́ agbóhùnsáfẹ́fẹ́, akọ̀ròyìn, ajàfẹ́tọ̀ọ́ àwọn ọ̀dọ́ àti olùdarí agbègbè ìbílẹ̀, ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni olóòtú kejì fún ètò *Sunday Show* lórí NTA.

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè B.Sc. nínú ìmọ̀ Mass Communication, láti National Open University of Nigeria, bẹ́ẹ̀ sì ni ó gboyè Diploma nínú ìmọ̀ Mass Communication bákan náà, láti Nigerian Institute of Journalism. Yàtọ̀ sí èyí, ó gba ìwé-ẹ̀rí gẹ́gẹ́ bí akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ nínú ìmọ̀ kíkọ ìròyìn láti Nigerian Broadcast Academy.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Oluwapelumi ni olùdásílẹ̀  Sconcerns Media Network and Magazines Ltd & Recordbreaker Global Ventures. Ní ọdún 2024, ó darí ìfẹ̀hónúhàn kan láti dẹ́kun ìtàjẹsílè àwọn òṣìṣẹ́ tó ń rí sí ìdáàbòbò. Ní ọdún 2022, ó gba àmì-ẹ̀yẹ lọ́wọ́ Lions Club fún iṣẹ́ ribiribi rẹ̀.

= Àwọn ìtọ́kasí =
Thomas Horatio Jackson

Thomas Horatio Jackson

Thomas Horatio Jackson (1879–1935) jẹ́ ènìyàn Nàìjíríà, olóòtú ìwé ìròyìn àti olùgbéròyìnjáde, ẹni tí wọ́n ti pè ní "ògbóǹtarìgì ìwé ìròyìn tí wọ́n ń tẹ̀ jáde ní Nàìjíríà|Lagos Press]]". Iṣẹ́ Jackson, gẹ́gẹ́ bíi ti bàbá rẹ̀ , ni àwọn ènìyàn ti sọ pé ó dá yàtọ̀ ó sì jọ ti ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ tí àwọn akọ̀ròyìn ní Nàìjíríà.

Lẹ́yìn tí bàbá rẹ̀ kú ní ọdún 1915 Jackson di olóòtú Lagos Weekly Record. Ní ọdún 1923 ó lọ́wọ́ sí ìdásílẹ̀ ẹgbẹ́ .

Ní ọdún 1925 wọ́n ti Jackson mọ́lé lórí átíkù tí ó ṣe àríyànjiyàn pé àwọn adájọ́ ilé-ẹjọ́ tó ga jùlọ kò jẹ́ nǹkankan ju irinsẹ́ fún òfin lọ.
Tomiwa Owolade

Tomiwa Owolade

Tomiwa Owolade ** (tí a bí ní oṣù keje ọdún 1996) jẹ́ oníròyìn àti òǹkọ̀wé ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà- British tí ó ń gbé ní Lọ́ńdọ́nù, England. Ìwé àkọ́kọ́ rẹ̀, ''This is Not America'', ni ó jáwé olúborí níbi àmì ẹ̀yẹ ọdún 2021 [[Giles St Aubyn Awards for Non-Fiction|Giles St Aubyn Award]] láti ọwọ́ [[Royal Society of Literature]] fún isẹ́ àkọ́kọ́ nínú ìtàn ajẹmọ́tàn gidi. **

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀
Wọ́n bí Owolade ní Nàìjíríà ní ọdún 1996 ó sì padà lọ sí London ní ọdún 2005. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Queen Mary, University of London, tí ó sì parí pẹ̀lú ìwé erí tó dára jù lọ ní ọdún 2018, ó sì tẹ̀síwájú láti gbé ìwé ẹ̀rí onípò kejì nínú ìmọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní University College London ní ọdún 2019.

## Iṣẹ́

### Akọ̀ròyìn
Owolade jẹ́ akọ̀ròyìn àti asọ̀rọ̀ lórí ẹ̀yà, èdè, ẹ̀kọ́ journalist and àti ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ọ̀fẹ́. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní ìkànnì UnHerd . Ó jẹ́ olùkọ kólọ́ọ̀mù nínú ìwé ìròyìn lọ́wọ́lọ́wọ́ ní *[[The Times]]* ó sì ṣe àfikún fún   *[[The Observer]]*, *[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]*.

### Awuyewuye Diane Abbott
Ní oṣù kẹrin ọdún 2023, kólọ́ọ̀mù Owolade nínú *[[The Observer]]* lórí ẹ̀yà àti ojúṣe rẹ̀ nínú orísìírísìí àbájáde ẹ̀kọ́ nínú ìbínú UK láti MP Diane Abbott níbi tí ó ti sọ pé àwọn Júù, àwọn ènìyàn Irish àti àwọn olùrìnrìnàjò kò ní ìrírí ẹlẹ́yàmẹ̀yà gẹ́gẹ́ bíi àwọn ènìyàn aláwọ̀ dúdú ṣe máa ń ríi. Èyí fa awuyewuye àti ìjíròrò ní èyí tí Owolade ṣe àtìlẹyìn fún èyí tí ó sì yọrí sí ìsorọ̀ rẹ̀ kúrò nínú ẹgbẹ́ Labour Party. Abbott yọ ọ̀rọ̀ rẹ̀ kúrò ó sì tọrọ àforíjìn.

### ''Ibí kì í ṣe Amẹ́ríkà''
Ní ọdún 2021, Owolade ni ẹni tó gba àmì ẹ̀yẹ Giles St Aubyn Award láti ọwọ́ Royal Society of Literature fún ìwé rẹ̀  *This is Not America*, èyí tí ilé-iṣẹ́ atẹ̀wétà Atlantic Books tẹ̀jáde ní ọdún 2023. Nínú ìwé náà, Owolade jiyàn pé "ọ̀rọ̀ àsọjù lórí ẹ̀yàmẹyà ní Britain máa ń di fífi ojú àbá Amẹ́ríkà wò tí kò hàn nínú nínú ìtàn, ìdojúkọ àti àṣeyọrí ideas that don't reflect the tí iye àwọn aláwọ̀ dúdú history, challenges and ti ṣe nílé."

*This is Not America* di yíyẹ̀wò káàkiri àgbáyé. Nínú  *The Guardian*, Colin Grant pè é ní  "timely intervention into the politics of identity" àti Tony Sewell tí wọ́n kọ nínú *The Telegraph* tí ó jẹ́  "ẹ̀kọ́ tí ó mú làákàyè dání". Pratinav Anil nínú *[[The Times]]*, níbi tí ó ti jẹ́ ìwé ọ̀sẹ̀ ní oṣù kẹfà ọdún 2023. Nínú *[[The Spectator]]*, Margaret Casely-Hayford pe ìwà Owolade ní "positive attitude" "glib". Kehinde Andrews sọ pé ó burú jáì pé kò yẹ kí ó di títẹ̀ jáde tí ó sì wá ọ̀rọ̀ ìperí kan "Uncle Tomiwa",èyí tí ó tún jẹ́ kí awuyewuye tẹ̀síwájú. Ní oṣù Kejìlá ọdún 2023, *[[The Times]]* yan ìwé náà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìwé tí ó dára jù fún ti ọdún náà, gẹ́gẹ́ bí Tortoise Media  àti Michela Wrong nínú *[[The Spectator]]*.

### Òmíràn
Owolade jẹ́ ọ̀kan lára àwọn adájọ́ níbi ìdíje UCL Orwell Prize for Political Writing ní ọdún 2023.
Adaora Lily Ulasi

**Adaora Lily Ulasi** // ⓘ (ọdún 1932 – 21 oṣù kejì ọdún 2016) je oníṣẹ́ ìròyìn ati akọ̀wétà Naijiria . Wọ́n sọ pe òun ni obìnrin àkọ́kọ́ láti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ti o gbá oyè nínú iṣẹ ìròyìn.  Gẹ́gẹ́bí oníròyìn, o ti ṣiṣẹ́ fún BBC ati Voice of America . Gẹ́gẹ́bí ònkọ̀we, ó kọ ìtàn àròsọ ọ̀tẹlẹ̀múyẹ́ ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, “tí ń bá irú ìwà ọ̀daràn mu sí èdè Igbo tàbí Yorùbá ”. 

## Ìgbésíayé
A bi ni Aba, Ìlà-orùn Naijiria, ọmọbìnrin ti Oloye Igbo kàn ni, o lọ sí ilé-ìwé ìhìnrere ti agbègbè, ṣùgbọ́n ni ọmọ ọdun mẹ́ẹ̀dogun ni a fi ránṣẹ sí AMẸRIKA lati kàwé. Lẹhìn ayẹyẹ ìparí ẹkọ láti ilé-ìwé gíga o lọ kọ ẹkọ ni Ile-ẹkọ giga Pepperdine ati ni Ile-ẹkọ giga ti Gusu California, ti o gbá BA nínú ẹkọ iwe ìròyìn ni ọdún 1954.  O ṣe àfikún owo-wiwọle rẹ nipa kikọ ìwe ìròhìn ìgbà díẹ, ṣiṣẹ bi ọmọbirin, ati bi fíìmù ti o han, fun àpẹẹrẹ, ninu fíìmù ọdún 1953 *White Witch Doctor* ti Susan Hayward ati Robert Mitchum kópa nínú rẹ.

Ni àwọn ọdún 1960 o jẹ olóòtú oju-iwe awọn obinrin ti *[[Daily Times|Daily Times ti Nigeria]]* . Lẹhinna o fẹ Deryk James o si bi awọn ọmọ mẹta Heather, Angela ati Martin. Lẹ́yìn ìkọ̀sílẹ̀ rẹ̀ ní ọdún 1972 ó lọ sí Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí olóòtú ìwé ìròyìn *Woman’s World*, atipe ní ọdún 1976 o si padà sí England. &#x5B; ** &#x5D;

Iwe aramada akọkọ rẹ, *Many Things You No Understand*  (1970) ni ìrújú fun igba akọkọ) lo pidgin Gẹẹsi lati ṣe àfihàn ibaraenisepo láàrin àwọn oṣiṣẹ ìjọba amunisin ati àwọn ènìyàn agbègbè ni àkókò iṣaaju-ominira, gẹ́gẹ́bí àwọn iṣẹ ti o tẹle, Many Thing Begin To Change (1971), Who is Jonah? (1978) Àti *The Man From Sagamu ( 1978) Pẹlú iyatọ, The Night Harry Died (1974)*  Ulasi  sise ni Times Complex ni Ipinlẹ̀ Eko, ni Nàìjíríà.  Ulasi kù ni ọjọ kọkànlelógún oṣù Kejì ọdún 2016. 

## Ìwe àkọsílẹ

* *Many Thing You No Understand* - London: Michael Joseph, 1970; Fontana, ọdun 1973
* *Many Thing Begin For Change*- London: Michael Joseph, 1971; Fontana, ọdun 1975
* *The Night Harry Died*– Lagos: Research Institute Nigeria, 1974
* *Who is Jonah?*– Ibadan: Onibonoje Press, 1978
* *The Man From Sagamu* – London: Collins/Fontana, 1978; Niu Yoki: Collier Macmillan, ọdun 1978

## Wo tun

* Akojọ ti awọn obinrin Naijiria onkqwe

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2016
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1932
Nasir Ahmad el-Rufai

**Nasir Ahmad el-Rufai** CON (  bí ni ọjọ kẹrin dínlógún osù Kínní ọdún 1960)  jẹ́ olóṣèlú Nàìjíríà tó sìn gẹ́gẹ́ bí gómìnà ìpínlè  Kaduna láti ọdún 2015 sí 2023. O ti ṣiṣẹ gẹgẹbi minisita ti olu ìlú  orile-ede Nàìjíríà Abuja lati ọdun 2003 si 2007. El-Rufai tún  ṣiṣẹ bi olùdarí  ajọ ti Awọn ile-iṣẹ Awujọ .  Ó jẹ́ ọkàn lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tó ṣe idasile ẹgbẹ́ All Progressive Congress . 

## Igbesi aye ibẹrẹ, ẹkọ ati iṣẹ

### Ìgbà èwe ati ẹ̀kọ́
Nasir Ahmad El-Rufai ni wọn bi ni ọjọ kẹrin dínlógún oṣù kejì ọdún 1960 si idile Fulani kan ni Daudawa . Bàbá rẹ ku nígbà ti o jẹ ọmọ ọdun mẹjọ, ati pe o ni atilẹyin nipasẹ ile-iwe akọkọ rẹ nipasẹ àbúrò kan. 

### Ìṣe ojo
Ni ọdun 1982, o se idasile El-Rufai & Partners, ile-iṣẹ tó ṣe odiwon onkan pẹlu awọn alaba ṣiṣẹpọ mẹta, eyiti o ṣakoso titi di ọdun 1998.  Lákòókò awọn ológun láàrin ọdún 1983 – 1998, ile-iṣẹ rẹ gba ile kíkọ ati awọn àdéhùn isowo ti o si sọ di ọdọ ọmọdé olówó lákòókò ikole Abuja pẹlu awọnalabaṣiṣẹpọ rẹ.  Ni afikun si iṣe rẹ, El-Rufai ṣe iṣẹ́ gẹgẹbi awọn ipo iṣakoso pẹlu awọn ile-iṣẹ ibaraẹnisọrọ àgbáyé méjì, AT &amp;amp; T Network Systems International BV ati Motorola Inc.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kàdúná
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1960
Dikko Umar Radda

**Dikko Umar Radda** (ọjọ́ ibi 10 September 1969) je onímò ètò aje ati olóṣèlú ọmọ Nàìjíríà. O dibo yan gómìnà ìpínlè Katsina ninu ìdìbò gómìnà Naijiria lodun 2023 .    O ti ṣiṣẹ tẹlẹ gẹgẹbi oludari gbogbogbo ti Kékeré ati Alabọde Enterprises Development Agency of Nigeria (SMEDAN).  

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
Dikko Umar Radda ni a bi ni ọjọ kẹwàá oṣù Kẹ̀sán ọdún 1969 ni Ilu Hayin Gada, ti o wa ni àgbègbè ìjọba ìbílè Dutsin-Ma ni Ìpínlẹ̀ Katsina, Nigeria. Ìbílẹ̀ Fulani ni.

Radda lọ si Ile-iwe alakọbẹrẹ Radda lati ọdun 1974 si 1980. O tẹsiwaju ẹ̀kọ́ re ni Zaria Teachers College, nibiti o ti kọ ẹkọ lati 1980 si 1985.  Ni 1986, o forukọsilẹ ni Kafanchan College of Education o si jáde ni 1990 o si gba Iwe-ẹri Nàìjíríà ni Ẹkọ (NCE). Radda ti gba B-Tech ni Eto-ọrọ Eto àgbè and Extension lati Ile-ẹkọ giga Abubakar Tafawa Balewa ni Bauchi, ni ọdun 1996. O gba òye Master of Science ni Agricultural Extension ati Rural Sociology lati Ahmadu Bello University Zaria.

## Oselu ọmọ
Laarin ọdun 2013 ati 2015, Dikko Umar Radda ṣe iranlọwọ fun idasile ti ẹgbẹ All Progressives Congress (APC) ni Nigeria, ṣe iranlọwọ lati mu eto rẹ mulẹ bi ẹgbẹ naa ṣe gba olokiki. Ni akoko yii, o ṣiṣẹ gẹgẹbi Akowe Awujọ ti Orilẹ-ede APC lati ọdun 2014 si 2015, ti o ṣe ipa pàtàkì lati ṣe àgbékalè awọn ìlànà iranlọwọ ti ẹgbẹ ati ìmúláradá ipilẹ atilẹyin rẹ.

Lẹ́yìn isegun ẹgbẹ́ APC ninu ìdìbò odun 2015, Radda ni won yan gẹ́gẹ́ bi oga àgbà fun gómìnà ìpínlẹ̀ Katsina Aminu Bello Masari. Ni ipa yii, o jẹ ohun elo ni iṣakojọpọ awọn iṣẹ ìṣàkóso ati ìmúṣẹ awọn eto imulo ti o ni ero lati mu ilọsiwaju ijọba ni ipinlẹ naa. Àkókò akọkọ rẹ jẹ ami nipasẹ awọn igbiyanju lati mu ilọsiwaju iṣẹ iṣẹ ti gbogbo eniyan ati koju awọn italaya iṣakoso agbegbe.   

## Ṣé iranlọwọ
Ni ọdun 2016, Radda ṣe ipilẹ Gwagware Foundation, eyiti o ni ero lati ṣe atilẹyin awọn àgbègbè ìgbèríko nipa fifun awọn ohun èlò awujọ ipilẹ. Awọn ipilẹṣẹ ipilẹ ti pẹlu pinpin awọn ipese ounjẹ, ipese itọju iṣoogun, ilọsiwaju wiwọle omi, ati ṣiṣẹda awọn aye oojọ. 

## Awards ati idanimọ

* **Gomina ti Odun 2023** – Dokita Radda ni a lola pẹlu ami-eye yii lakoko Apejọ Alakoso ati Awọn ẹbun fun awọn ilowosi alailẹgbẹ rẹ si Ipinle Katsina, paapaa ni idojukọ awọn italaya aabo, imudara awọn amayederun, ati igbega eto ẹkọ ati idagbasoke iṣẹ-ogbin.  
* **Orile-ede Honor of Commander of the Order of the Niger (CON)** – Ami eye nla yii ni Aare orile-ede Naijiria fun un ni ifesi akitiyan ati aseyori to lapẹẹrẹ gege bi gomina. 
* **Aami Eye Alakoso Iyatọ (2019)** - Ti a gbekalẹ nipasẹ Ẹgbẹ Awọn oṣiṣẹ Ilu Ilu Naijiria, ti mọ idari ipa rẹ lakoko akoko rẹ gẹgẹbi oludari gbogbogbo ti Kekere ati Alabọde Enterprises Development Agency of Nigeria (SMEDAN).  

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1970
Khalil Nur Khalil

**Khalil Nur Khalil** Je onímò ètò ìṣirò ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Gómìnà ìpínlè Kaduna Mallam Nasir Ahmad el-Rufai yàn gẹgẹbi olùdarí fún ètò oníṣòwò ni ọdun 2019. Ni ọdun, 2023 wọn yàn si ipò olú bá dá  mọnran nípa ètò ọ̀rọ̀ ajé si gómìnà ìpínlè Katsina Malam Dikko Umar Radda.

## Igbesi aye ìbéèrè
Àbí Khalil ni ìpínlè Kaduna o kàwé ní Glenalmond College in Perth, Scotland ni ibiti oti kàwé gboyè nípa ètò oro-aje ni ilé-ẹ̀kọ́ gíga Eastern Mediterranean University, Famagusta, North Cyprus

## Ìṣe
Khalil bẹ̀rẹ̀ Ìṣe ni ọdun 2018, ni ilé Ìṣe ìjọba ìpínlè Kaduna Investment Promotion Agency (KADIPA) gẹgẹbi oluranlowo sì Ádárì ètò ìpolongo ni ọdun 2018, ni ọdun 2021, wọn yàn gẹgẹbi olùdarí àgbà fún eka ìjọba ìpínlè Kaduna fún ètò oro-aje Kaduna Investment Promotion Agency, síwájú àkókò náà wọn ti yàn gẹgẹbi alamojuto Ẹ̀ka náà. Ni ọdun 2023 wọn yàn gẹgẹbi olú bá dá mọnran nípa ètò ọ̀rọ̀ ajé sì gómìnà ìpínlè Katsina.

## itọkasi
Ibrahim Aishat Bodunrin

**Ibrahim Aishat Bodunrin** (ojoibi Ṣeré 2, 1965) je ọmọ bíbí ìlù Ilorin, olú ilu Ìpínlẹ̀ Kwara, je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà ati ọmọ ile ìgbìmọ̀ asofin 8th ti o nsójú àgbègbè Ilorin-east ni Kwara State House of Assembly .   O ṣe onigbowo àbá do fín kan láti ṣe idasile ètò fun awọn akanda ènìyàn lákòókò rẹ ni ile aṣòfin. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1965
Eastern Mediterranean University

**Ile-ẹkọ giga Mẹditarenia ti Ila-oorun** jẹ ile-ẹkọ giga ti gbogbo eniyan ni Ariwa Cyprus, ti iṣeto ni ọdun 1979, nipasẹ Onay Fadıl Demirciler, ẹniti o jẹ Akọwe Alábòójútó ti Ile-iṣẹ ti Ẹkọ nígbà náà.  Ni ibẹrẹ ti o da bi ile-ẹkọ eto-ẹkọ giga ti idojukọ-imọ-ẹrọ fun Awọn Cypriots Turki, o fun ni ipò ile-ẹkọ giga ti ipinlẹ ni ọdun 1986. Ile-iwe giga ti ile-ẹkọ giga wa laarin ilu Famagusta .

Ile-ẹkọ giga ṣogo awọn eto 141 kọja Awọn ẹka 12 ati Awọn ile-iwe 4, ti nfunni ni ọpọlọpọ ti oye ile-iwe gíga ati awọn iwọn ile-iwe giga lẹhin, ni atilẹyin nipasẹ awọn amayederun iwadii idaran. Ilana ti pese ni Tọki ati Gẹẹsi mejeeji, pẹlu Ile-iwe ìgbáradì Gẹẹsi ti o wa lati ṣe iranlọwọ fun awọn ọmọ ile-iwe lati mu ilọsiwaju Gẹẹsi wọn pọ si. 

 
File:Emu_cy_library._entrance.jpg|alt=Library's main entrance. The building was finished in 1994.| Yàrá ikawe akọkọ ẹnu. Ti pari ile naa ni ọdun 1994.
Fáìlì:Emu_cy_library_inside.jpg|alt=Inside View from the 3rd Floor of the Library| Inu Wo lati Ilẹ 3rd ti Ile-ikawe náà 
Fáìlì:Emu_cy_library_eu_corner.jpg|alt=EMU Library's European Union Corner| EMU ilé ikawe European Union 
File:Emu_cy_pathway_fromlibrary.jpg|alt=A pathway from the library towards central campus| Ọna kan lati ile-ikawe si ọna àárín ọgba 


## Awọn itọkasi
Aláǹtakùn

thumb|agbọn pèlú alantakùn
thumb|alantakùn ti o tobi ganganrangan!
Alantakun je kokoro kekeré gidigan, ni kokoro ti o po, won ni ẹsẹ méjo.
Òfàfà ti Ìgbà òtútù

= Kini 'Bear'? =
thumb|Béárì Òkun Ìhà Àríwá
Béárì Òkun Ìhà Àríwá, tí a mọ̀ sí Ursus maritimus

Béárì Òkun Ìhà Àríwá, tí a mọ̀ sí Ursus maritimus nínú ẹ̀kọ́ ẹranko, jẹ́ ẹranko ńlá nínú ìdílé Ursidae, tí ó ń gbé ní àwọn àgbègbè òtútù ti Ìhà Àríwá (Arctic), bíi àwọn omi yìnyín àti àwọn ilẹ̀ yìnyín. Nítorí àìsí ẹranko yìí ní àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà, kò ní orúkọ kan ṣoṣo tí a mọ̀ ní èdè Yorùbá, ṣùgbọ́n a lè pè é ní Béárì Òkun Ìhà Àríwá tàbí Béárì Yìnyín láti ṣàlàyé ìpínlẹ̀ àti ìwà rẹ̀.

Òùngbẹ ní àwọn àgbègbè bíi Arctic Ocean, Canada, Greenland, àti Russia, níbi tí yìnyín àti omi òtútù wà. Wọ́n ti dá sí ẹ̀kọ́ pé wọ́n wá láti àwọn béárì brown (Ursus arctos), ṣùgbọ́n wọ́n ti yípadà láti gbé ní àgbègbè òtútù pẹ̀lú ìwúwo àti àwọ̀ funfun wọn tí ó ń dáàbò bo wọn lọ́wọ́ òtútù. Ní ilẹ̀ Yorùbá àti àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà mìíràn, béárì yìí kò wọ́pọ̀, ṣùgbọ́n àwọn ìtàn àti ẹ̀kọ́ nípa ẹranko tí ó wá láti àwọn orílẹ̀-èdè òkèèrè ti ń sọ nípa wọn bí ẹranko agbára àti ìfaradà.

Béárì Òkun Ìhà Àríwá jẹ́ ẹranko adáwọ́ tí ó ń ṣọdẹ àwọn ẹranko bíi ẹja, seal, àti walrus. Wọ́n jẹ́ olùwẹ̀kà tí ó dára, tí wọ́n sì lè gbe lórí yìnyín àti nínú omi. Àwọn 'béárì' yìí ní ìwúwo tí ó lè dé ọgọ́rùn-ún méjì sí mẹ́fà (200-600 kg) fún àwọn akọ, pẹ̀lú ìwọ̀n tí ó lè ga dé mítà mẹ́ta (3 m). Àwọ̀ funfun wọn ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti fàárà pamọ́ nínú yìnyín, àti pé wọ́n ní ìwúwo tí ó mú kí wọ́n tètè máa lúwẹ nínú omi tútù. Ní àwùjọ Yorùbá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé béárì yìí kò sí ní àgbègbè wa, ṣùgbọ́n lílu jàrá ayé tí je ko di mimo sì àwọn èyàn adúláwò ilé Áfíríkà na. 

Nítorí ìyípadà ayé àti yíyọ́ yìnyín kúrò ní Àríwá, àwọn Béárì Òkun Ìhà Àríwá wà lábẹ́ ewu ìparun. Àwọn ìgbìyànjú ìdènà láti ọwọ́ àwọn àjọ bíi World Wildlife Fund ń ṣiṣẹ́ láti dáàbò bo àwọn ibùgbé wọn. Ní àwùjọ Yorùbá, ìgbìyànjú àti fún ẹranko yí ni orúkọ tí ilé adúláwò je òun ti kòtò di mímú ṣe látàrí pé kò kín ṣe ẹranko tí ilé wa.
Eku ti odò

thumb|Eku ti odò ganganrangan
Eku ti odò ganganrangan (beaver)

Eku ti odò kékèré (water rat)
thumb|ku ti odò kékèré
Boye e n béèré kini idi awa n pe won eku ti odò ganganrangan ati eku ti odò kékèré. Awa n so eku ti odò ganganrangan ati eku ti odò kékèré nitori okan ninu won je ganganrangan (o tobi) ati okan ninu won kékèré.

## Eku ti odò ganganrangan
Eku ti odò ganganrangan ni ehin ti o tobi gan, ehin re won ma hù kiakia, ati eku ti odò ganganrangan feran lati gé awon igi lati ko ilé won ninu omi. Àwon eku ti odò ganganrangan, won ni iru ti o gun.

## Eku ti odò kékèré
Eku ti odò, won dẹ ati won n gbé ni odò dabi oruko re n so. Ati won n gbé ni odò sisan kekere ati adágún. Eku ti odò kekeré, oju won je kekeré, ati won le pa iho imu won lati se pé, omi ko ma wole.
Ọbọnbon

thumb|Ọbọnbon
Ọbọnbon tabi Ọ̀bọ̀ọ̀nbọọ̀n (beetle) je dabi oyin die-die, sugbon won ko le fe
Igbin

= Ìgbìn =
thumb|Ìgbìn
Ìgbìn (snail) jẹ́ ẹranko afàyàfà tí kìí lẹ́jẹ̀, tí ó sì máa ń gbé inú ìkarahun.
Kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́

Ketekete je ẹranko ti àwo igi, o ni ẹsẹ mẹrin ati àwọn eti ti o tobi gan, won jinna!
thumb|Kétékété pèlú okunrin, won pada lati igbẹ ni Ejibiti
Kọlọkọlọ

thumb|Kolokolo ni èérún yinyin
**Kọlọkọlọ** (kọ́lọ́kọ́lọ́) je ẹranko pèlú ogbon. Won kere ati won ni ẹsẹ mẹta, won je ọdẹ dara gidigan. Àwọn kọlọkọlọ, won le sáré kiakia ati won le ri dada nigba ẹranko gbékuro, sùgbón, ti o ba ẹranko won ma duro, ati won ko gbékuro, nigbamiiran, àwon kolokolo, won ko ma ri won àwon òǹkòwé ti ri be. Àwọn kolokolo, won le sise ni ale ati ni osan. Àwon okere, won je afoju ni ale, sùgbón won le sise ni osan. Àwon kolokolo, won ni ebun, nitori won le sise ati gbékuró, ni gbogbo àsikò. O je àwon iyipada ti àwon kolokolo ni, àwon kolokolo ni aarin ti iris ti ojú won, o je ge ni inaro súgbón, fun àwọn ẹranko miiran ni aarin ti iris ti ojú won o je roboto dabi rogodo. Nitori naa, àwọn kọlọkọlọ, won ni anfani ti o poju àwọn ẹranko miiran. Nitori naa, nitori ojú ti kolokolo je dabi bee, won le ni akoso lori iye ti imolè ti o ma wolè ninu ojù won. Nitori naa, won le dẹ ni orisirisi ipo ti imolè.

Àwọn kọlọkọlọ le sáré kiakia, won le sáré pèlú iyara ti meji-le-aadorin kilomita ni wakati ọkan, (72km/w).
thumb|àwọn kọlọkọlọ ni èérún yinyin
thumb|Kọlọkọlọ
thumb|Kọlọkọlọ, o ni ogbon ti o tobi gan
Ọ̀ọ̀nì

thumb|Ọ̀ọ̀nì
thumb|Ọ̀ọ̀nì
Ọ̀ọ̀nì (crocodile), Ọ̀ọ̀nì won je lewu, won ni enu ti o ni agbara ti o pupo. Won n gbé ni omi, ati won le saré pelu iyara ti po ju mejilelogbon kilomita ni wakati okan (32km/w).  
thumb|Ọ̀ọ̀nì 
thumb|Ọ̀ọ̀nì
Alegba

thumb|alegba
thumb|omo owo alegba
thumb|alegba
Alegba tabi Ahọ́nríhọ́n tabi Awonrinwon (alligator), awon alegba lewu, e ma duro pelu won, enu won ni agbara ti o po gan, o le saré iyara ti merindinlogota kilomita ni wakati okan (54km/w) sugbon won le e fun asikò die-die.
Paramọlẹ

thumb|Paramọlẹ
thumb|Paramọlẹ
Paramọlẹ (vipers or rattlesnakes ), àwọn paramole je àwọn ejò.
Ẹyẹ omi

thumb|Ẹyẹ omi
thumb|Ẹyẹ omi
thumb|Ẹyẹ omi
thumb|Àwon akojopo ti eye omi ninu omi
Ẹyẹ omi (flamingo), awon Ẹyẹ omi je awọ pupa fẹẹrẹ, ati won ni ẹsẹ̀ ti gùn gidigan
Ẹyẹ pẹ́ngúìnì

thumb|Ẹyẹ pẹ́ngúìnì
thumb|Ẹyẹ pẹ́ngúìnì
thumb|Ẹyẹ pẹ́ngúìnì èérún yìnyín
thumb|Ẹyẹ pẹ́ngúìnì
Ẹyẹ pẹ́ngúìnì (penguin), won n gbé ni èérún yìnyín
Ẹja

thumb|Ẹja
thumb|Akojopo ti Ẹja ninu omi
thumb|osunwon ti ẹja
thumb|akurakuda
Ẹja (fish), àwọn eja ń gbé nínú omi. Wọ́n jẹ́ orísirísi ẹja àti ẹranko nínú omi. Àwa ní: àwọn erinmi, ótà òkun, eku ti odò ganganrangan, eku ti odò kekere, ẹja abániṣeré, akurakuda, àti ẹranko tí ó pọju! Wọ́n ní egungun. Àwon ẹja, wọ́n ní òsùwòn àti omodé tí wọn bí wà nínú ẹyin. Nínú omi, ó jẹ́ ìró, nítorí náà, àwọn ẹja wọ́n ma lo ìro-inu won diẹ-diẹ àti wọn ma gbìyànjú láti gbó àwọn ohùn, láti tówò, àti gbóòórùn. 

Nínú omi, ó jẹ́ orísirísi kemikali, àti omi ó sisẹ́ fún ìtanná. Ọpọ nínú ẹja le rí isipopada dára, ó rọrùn fún won. Láti se bẹẹ, wọn lo iró tí ó se pàtàkì pèlú sensọ tí àwa ń pè "ila ti ina" (lateral line). Àwọn ẹja mìíràn, wọ́n  le rí ohun ọdẹ, sùgbón, báwo? Wọn ma lo ìdíyelé ìtanná láti se é.

Ìdí ọkàn tí àwa ní orísirísi ẹja tí ó pọ̀ gan jé pé, omi bòó àádórin ni ọgórùn ti agbayé wa (70%). Àwọn ẹja yìí, wọn gbé ni orísirísi ibùgbé, wọn gbé ni òkúta nísàlẹ̀ òkun ti iyùn, ojú-oró ti igbó, odò, odò-ṣiṣan, ati okun nla. Awa ni orisirisi iru ti ẹja, ó jẹ oké-o-le-egberun-mewaa-o-le-egbaa. (32,000). 

Àwọn ẹja, wọ́n le lúwẹ̀ẹ́ jìnnà jìnnà nínú omi. Àwon eja salumoni tàbí eja aláwò pupa fẹẹrẹ, wọn le lo sí ibi kan losi ibòmíràn tí ó jìnà gan! Láti àyíká tí iyò si àyíká ti omi tútù àti titun. Àwọn ẹja sálúmọ̀nì, wọ́n le lúwẹ̀ẹ́ jijinna ti kilomita aadota ni ọjọ ọkan. Lati se be je dogba ti o ba sáré ìdíje eré-sísá ọlọ́nàjíjìn ni ọjọ ọkọkan.  Jùmo ati lapapo, jijinna ti won ma gbékuro ati lúwèé je kilomita ẹgbẹ̀ẹ́dógún (5,000) lati okun nla si omi tutú ati omi titun wọ́n ma bí àwọn omodé. Jijinna wọn jẹ ilàji ti jijinna ti Kanada! Ti o ba lo ọkọ, lati lo si ibi kan si ibi miiràn, ti jíjìnnà ìlàjì àti Kánádà o ma jẹ dogba, o po gan o! 

Àwọn ẹja salumoni, won ko le gbékuro àjọ ti won ko wa olowè dara. Lati lúwèé sòkè ti odò, ko rorun o! Ko je ise-sise rorun, o soro gidigan, sùgbón awon ẹja salumoni, won le fò dada.
Dainósò

thumb|Psittacosaurus, iru ti dainoso
thumb|Dainoso lati asikò Jurassic
thumb|Velociraptor, iru ti dainoso
Dainósò (dinosaur), awon dainósò je àwọn ẹranko ti èniyàn ti so pé ti je láàyè tele tele. Àwọn ẹranko yii, ti tobi gan, won ti je itobi ti mita méjidilogun! Awon Dainósò ti n gbé ni asikò ti Jurassic, Triassic, ati Cretaceous.
Edé

thumb|edé (idé)
thumb|edé
thumb|edé Àwọ̀ òféèfé
Edé tabi idé (shrimp) je kokoro, won n gbé ninu omi pelu orisirisi eranko.
Akurakuda

thumb|Akurakuda
thumb|Akurakuda
thumb|Akurakuda ninu omi
Akurakuda (shark), won gbé ninu omi ati won je lewu gidigan, e ma duro pelu won!
Ẹja ẹléjò

thumb|Ẹja ẹléjò
thumb|Ẹja ẹléjò
thumb|Ẹja ẹléjò
Ẹja ẹléjò (eel), Ẹja ẹléjò je iru ti eranko, won gun gidigan!

Ẹja ẹléjò jẹ ẹja ti o dabi ejo. Awọn ọgọọgọrun oriṣiriṣi oriṣiriṣi wa, tabi awọn oriṣi, ti Ẹja ẹléjò . Wọn wa si ẹgbẹ nla ti awọn ẹja ti a npe ni aṣẹ Ẹja ẹléjò.

## Ibi ti Ẹja ẹléjò Gbé
Ọpọlọpọ awọn eya Ẹja ẹléjò n gbe ni igbona, awọn okun ti o ni iyọ ati awọn okun. Morays ati congers jẹ meji daradara mọ iru omi, tabi okun, Ẹja ẹléjò. Awọn Ẹja ẹléjò omi tutu n gbe ni awọn odo, adagun, ati awọn adagun ti o fẹrẹẹ jẹ gbogbo kọnputa. Wọn lọ si omi iyọ lati ṣe ẹda. 

## Ti ara Awọn ẹya ara ẹrọ
Awọn Ẹja ẹléjò agba wa ni gigun lati 4 inches (centimeters 10) si 11.5 ẹsẹ (mita 3.5) gigun. Ẹja ẹléjò kan ni ori toka, nigbamiran pẹlu ẹnu ti o gbooro ati eyin to mu. A fin nṣiṣẹ pẹlú awọn pada ati ni ayika awọn sample ti awọn iru. Ara maa n dan. Awọn Ẹja ẹléjò ti o jinlẹ nigbagbogbo dudu tabi grẹy. Awọn Ẹja ẹléjò ti o ngbe ni awọn okun otutu le ni awọn awọ didan ati awọn ilana.

## Iwa
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú ọ̀wọ́ eélì máa ń fara pa mọ́ sínú ẹrẹ̀ tàbí sáàárín àpáta nígbà ọ̀sán. Wọ́n máa ń jáde ní alẹ́ láti ṣọdẹ oúnjẹ. Awọn Ẹja ẹléjò jẹ awọn shrimps, igbin, awọn ẹja, awọn ẹfọ, ati awọn kokoro.

Ẹja ẹléjò ni gbogbogbo n gbe nikan. Ṣugbọn awọn Ẹja ẹléjò ọgba n gbe ni awọn ileto ti awọn ọgọọgọrun Ẹja ẹléjò . Elu ọgbà kọ̀ọ̀kan bò mọ́lẹ̀ sínú ọpọ́n kan tí ó máa ń gbẹ́ sínú ilẹ̀ oníyanrin.

Awọn Ẹja ẹléjò nmi nipasẹ awọn gills, bi awọn ẹja miiran ṣe. Ṣugbọn awọn Ẹja ẹléjò omi tutu tun le fa atẹgun nipasẹ awọ ara wọn. Eyi gba wọn laaye lati gbe kọja ilẹ.

## Igba ni ayé won
Awọn Ẹja ẹléjò ọmọ, tabi idin, nyọ lati awọn eyin ni okun. Idin jẹ deede alapin ati sihin. Lẹhin akoko idagbasoke, wọn lọ nipasẹ metamorphosis. Eyi jẹ lẹsẹsẹ awọn iyipada ti o yi idin pada si awọn Ẹja ẹléjò ọdọ, tabi awọn elvers. Elvers dabi awọn Ẹja ẹléjò agbalagba kekere.

Lẹ́yìn tí àwọn elvers bá dàgbà, wọ́n ti múra tán láti bára wọn ṣọ̀rẹ́. Ọ̀pọ̀ ẹ̀yà ló máa ń ṣí kiri, tàbí rìnrìn àjò, lọ sí àgbègbè kan pàtó láti máa bára wọn gbé àti láti gbé ẹyin. Ariwa Amerika ati awọn Ẹja ẹléjò omi tutu ti Ilu Yuroopu wẹ ọpọlọpọ awọn maili si Okun Sargasso (apakan ti iwọ-oorun Atlantic Ocean).
Ótà òkun

thumb|Ótà òkun
thumb|Ótà òkun leti omi
thumb|Ótà òkun ti dide, lori ese re
Ótà òkun (sea otter), je ẹranko ti òkun, won se pataki fun igbó ati won je àwon eranko ti ko ni egungun, awa n pe won "**aláìléegunẹ̀yìn"** nitori won ko ni egungun tabi eegun.

Awọn Ótà òkun jẹ apakan ti idile weasel. Wọ́n ní àwọn ẹsẹ̀ tí wọ́n fi webi, onírun onírun tó lè mú kí wọ́n gbẹ, kí wọ́n sì móoru, àti ihò imú àti etí tí ń sún mọ́ omi.

**Orukọ ti o wọpọ: Ótà òkun**

**Orukọ ijinle sayensi: Enhydra lutris**

**Iru: Awọn ẹranko**

**Onjẹ: Carnivore**

**Apapọ Igbesi aye Ni Egan: Titi di ọdun 23**

**Iwọn: 4 ẹsẹ**

**Iwuwo: 65 poun**

Awọn Ótà òkun nigbagbogbo n leefofo loju omi ni awọn igbo ti kelp, tabi awọn ewe nla nla, ti wọn si di ara wọn mọra lati yago fun gbigbe ninu okun ti n yiyi.

Lakoko ti wọn ti n ṣanfo lori ẹhin wọn, awọn Ótà òkun kii ṣe oorun nikan, ṣugbọn tun lo awọn apata lati ṣe iranlọwọ fun wọn lati ṣii awọn ẹfọ tabi awọn ẹja nla miiran. Awọn Ótà òkun gbe apata kan si àyà wọn wọn si fọ ẹja nla naa si i titi ti o fi ya ni ṣiṣi lati ṣafihan ẹran aladun inu. Wọ́n tún máa ń jẹ ìpápánu lórí àwọn ẹ̀dá inú omi bí èèwọ̀ òkun, crabs, squid, octopuses, àti ẹja.

Awọn Ótà òkun nikan ni awọn Ótà òkun lati bi ninu omi. Àwọn ìyá máa ń di ọmọ wọn mọ́ra nígbà tí wọ́n bá ń léfòó lórí ẹ̀yìn wọn, wọ́n á sì di ọmọ ọwọ́ lé àyà wọn láti tọ́jú wọn. Wọn yara kọ wọn lati wẹ ati sode fun ara wọn.

Awọn Ótà òkun wẹ ara wọn lẹhin ounjẹ, ti n fi ehin ati awọn owo wọn di ẹwu wọn. Wọn nilo lati jẹ ki ẹwu onírun wọn di mimọ ki o duro ni mabomire. Awọn Ótà òkun ni abẹ abẹ ti o nipọn ti o dẹ afẹfẹ lati ṣe fẹlẹfẹlẹ idabobo lodi si omi tutu (wọn ko ni ọra idabobo).

Wọ́n ń ṣọdẹ onírun wọn débi tí wọ́n ti fẹ́ parẹ́. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ẹranko 1,000 sí 2,000 péré ló ṣẹ́ kù. Wọn le rii ni awọn agbegbe ti Okun Pasifiki ni Ariwa Amerika ati Éṣíà.
Idì

= Kini àwọn idí? =
thumb|Idì
thumb|Idì, o n fo ni orun!
thumb|Idì, o ti gba ejò pelu ese re!
Idì (eagle), won le fo ninu orun. Won je ọdẹ dara. Àwon idi nigba gbogbo eranko won pamo ni iji lile, awon idì, won ma tesiwaju lati fo, ati fo ga. Inu won ko beru lati kankan! Àwon idì, je eranko dara gidigan, won je àwò igi ati won le je orisirisi àwò.

Áwon idì je ẹyẹ nla, won ni emu ti o tobi gan, won wa lati ebi ti "Accipitridae". Àwọn idì jo àwọn gúnugú nigba won fo ni orun ati ni ara pèlú.. Won ni ìyé ti o po lori ori re ati won ni ẹsẹ pèlú agbara pupo ati èkánná.

Àwọn idi le je láàyè fun asikò ti o ju o po ninu àwọn ẹyẹ. Won le je láàyè fun odun àádọrin (70).

## Kini iyara ti idi?
Awon idi le fo pelu iyara ti igba kilomita ni wakati okan (200 km/w) o je kiakia gidigan, kiakia ju amotekun.

## Igbesi ayé titun ti idì!
Lati dàgbà si odun yii, odun aadorin, idi o nilo lati se ipinnu ti o soro gidigan. Nigba o ni odun ogoji, won ko le lo ekanna ti ode won lati gba ati gbe ohun odẹ ti o je ounje fun won. Enu re ti o gun ati ti o je mimú o ma di itẹ. O ma di darugbo ati o ma ni iye apá ti o ma di wuwo nitori pé ìyé re won ma di nipọn ati won ma nilo lati se iye apa re lati lemó si aya (aiya) re, ati o ma soro lati fo ni orun. Idi, o ni nkan ipinnu meji, lati fi ku tabi lati tesiwaju ninu irora ti yipada ti o ma duro fun ojo àádójo. Nitori náà, idí, o nilo lati fo si òkè  ati jókòó ninu itẹ re. Nibẹ, idi o ma lu enu re lodi si apata lati enu re o ma yo kuró. Léyin náà, idì, o ma dúró, fun enu re, nitori pé, enu re o ma dàgbà, léyin náà o ma fà-yo ati fà-tu ekanna ti odẹ. Nigba àwọn ekanna ti odẹ re, won dagba, idi o ma fà-yo àwọn ìyé re ti o je darugbo. Nigba ti odun ọgbọn ti pari, idì o ma ni ìyè ati igbesi ayé ti o titun patapata! Idì yii o ma fo lẹẹkansi, o ma fo ni asikò keji ni orun dabi tele tele ati o ma je láàyè fun odun ọgbọn ti o poju!  

## Orisirisi Idì
idì apari, idì wura, idì dudu,
Kangaru

thumb|Kangaru
thumb|Kangaru
Kangaru (kangaroo), won le fo ga gidigan! Won ni ese meji, ati won n gbé ni oko.

Kangaroos ni awọn ẹsẹ ẹhin ti o lagbara, gigun kan, iru ti o lagbara, ati awọn ẹsẹ iwaju kekere. Kangaroos jẹ ti idile ẹranko Macropus, itumọ ọrọ gangan "ẹsẹ nla." Ṣeun si awọn ẹsẹ nla wọn, awọn kangaroo le fo diẹ ninu awọn 30 ẹsẹ (mita 9) ni iha kan, ati rin irin-ajo diẹ sii ju 30 maili (kilomita 48) fun wakati kan.

Kangaroos lo iru wọn ti o lagbara fun iwọntunwọnsi lakoko ti o n fo. Wọn ga julọ ti gbogbo awọn marsupials, ti o duro lori ẹsẹ mefa (6) ga.

Kangaroos n gbe ni Ila-oorun Australia. Wọn n gbe ni awọn ẹgbẹ kekere ti a npe ni awọn ọmọ-ogun tabi agbo-ẹran ("awọn onijagidijagan" nipasẹ awọn ara ilu Ọstrelia), ti o jẹ deede ti 50 tabi diẹ ẹ sii eranko. Ti o ba ti wa ni ewu, kangaroos lilu ilẹ pẹlu wọn lagbara ẹsẹ ni ìkìlọ. Ija kangaroos tapa awọn alatako, ati nigba miiran jáni.

Àwọn kangaroo obìnrin máa ń ṣe àpò kan sí ikùn wọn, tí wọ́n fi awọ ara ṣe, tí wọ́n fi ń dákẹ́ ọmọ kangaroo tí wọ́n ń pè ní joeys. Awọn joey ọmọ tuntun jẹ gigun kan inch kan (2.5 centimeters) ni ibimọ, tabi bii iwọn eso-ajara kan. Lẹhin ibimọ, joeys rin irin-ajo, laisi iranlọwọ, nipasẹ irun ti iya wọn ti o nipọn si itunu ati ailewu ti apo kekere. Joey ọmọ tuntun ko le mu tabi gbe, nitorina iya kangaroo lo awọn iṣan rẹ lati fa wara si ọfun rẹ. Ni ayika awọn oṣu 4, joey yoo jade lati inu apo kekere fun awọn irin-ajo kukuru ati lati jẹun lori koriko ati awọn igi kekere. Ni osu 10, joey ti dagba to lati lọ kuro ni apo fun rere.
Ìgbín òkun

thumb|Ìgbín òkun  ninu omi
Ìgbín òkun (sea snail), won n gbé ninu omi, won je eda dara gidigan, ati won ni ikarahun.

Awọn igbin okun tọka si iru igbin ti o wa ninu omi iyọ ati ti a pin si labẹ kilasi Gastropoda. Wọn wa si kilasi taxonomic yii papọ pẹlu awọn iru igbin miiran bii igbin ilẹ ati igbin omi tutu. Awọn igbin okun ni a le rii jakejado awọn okun agbaye.

## Apejuwe ti ara
Ìgbín òkun ní ara rírọ̀ tí ìkarahun máa ń dáàbò bò ó. Pupọ julọ awọn ikarahun ti wa ni yipo nigba ti diẹ ninu awọn igbin okun, ti a npe ni iwuri, ni ikarahun conical. Awọn igbin okun jẹ lile lati jẹ ohun ọdẹ nitori ojò aabo lile wọn. Yato si, wọn ti wa ni ka lati wa ni herbivorous niwon julọ ti wọn jẹun lori okun eweko. A kekere ìka, sibẹsibẹ, omnivorous. Ìgbín òkun kì í ní eyín; ẹnu rẹ ni o ni ribbon lile dipo eyin. O nlo tẹẹrẹ yii (radulus) lati lọ ati ya ounjẹ. Awọn igbin okun n gbe nipasẹ "ẹsẹ" wọn ti o jẹ ẹya ti iṣan labẹ ara wọn. Ìṣípòpadà wọn ní í ṣe pẹ̀lú yíyan yíya àti fífi ẹ̀jẹ̀ tí ó bo ibi tí ìgbín náà ti ń rìn lọ. Pẹlupẹlu, awọn ẹranko wọnyi ni awọn gills ti o wa ninu iho ti ẹwu ti wọn lo wọn fun mimi.

## Onjẹ
Pupọ julọ igbin okun jẹ herbivores ti o tumọ si pe wọn jẹun patapata lori awọn irugbin okun. Ohun ọgbin ewe jẹ orisun ti o gbajumo julọ ti ounjẹ laarin awọn igbin okun. Ìgbín Omnivorous okun jẹun lori awọn ẹranko kekere ti okun.

## Ibugbe ati ibiti
Oriṣiriṣi awọn igbin okun lo wa, ati bayi wọn wa ni awọn ibugbe oniruuru. Wọn n gbe kaakiri agbaye ti o wa lati Arctic jin ariwa nipasẹ agbegbe equatorial si isalẹ awọn okun Antarctic. Wọn tun mọ lati gbe agbegbe ti o tobi pupọ lati eti okun si awọn iho nla ti o jinlẹ.

## Iwa
Awọn igbin okun ni a mọ pupọ lati jẹ ọkan ninu awọn ẹranko ti o lọra julọ; Orukọ wọn paapaa ti lo lati tọka si awọn eniyan ti o lọra tabi awọn iṣẹ ṣiṣe. Ìgbín ń mú slime funfun jáde nígbàkúùgbà tí wọ́n bá gbéra tí wọ́n sì ń rí ìmọ̀ àyíká wọn nípa fífi ọwọ́ àwọn nǹkan kan nípa lílo àwọn àgọ́ wọn. Ọpọ igbin okun ṣe ibaṣepọ bi ara ti won ihuwasi ni ibarasun. Wọ́n sábà máa ń jẹun lórí ewéko òkun àti àwọn ewé yòókù àfi àwọn adẹ́tẹ̀ tí ń jẹ àwọn ẹran inú òkun kéékèèké. Awọn igbin okun ni operculum lile ti wọn lo lati tọju labẹ wọn nigbati wọn ba koju ikọlu.

## Lati ni àwọn omodé
Awọn eto ibisi ti igbin (gastropods) yatọ ni pataki lati kilasi kan si ekeji. Nitoribẹẹ, awọn ilana ibisi wọn yatọ. Ninu awọn gastropods omi okun, akọ ati abo wa; nitorina, ẹda wọn jẹ idapọ ẹyin obinrin nipasẹ àtọ ọkunrin. Gastropods faragba ohun ti abẹnu iru idapọ, sugbon kan diẹ eya faragba ita idapọmọra.
Nazmat Surajudeen Bakinde

**Ojogbon Nazmat Surajudeen Bakinde** (ti a bi 17 May 1988) jẹ Ọjọgbọn ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà ti ẹka Electrical/Electronics Engineering láti Unifasiti  tí Ilorin, Nigeria. Lọwọlọwọ o jẹ Alákóso àti olùdarí gbà ti University of Applied Science, Engineering and Technology (USET) ní orílè-èdè Gambia .    

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
Nazmat Surajudeen-Bakinde je ọmọ bibi ìlú Offa, láti ilé Ajilo ni Offa, Ìpínlẹ̀ Kwara. O ti gbà ìwé ẹ̀rí Engineering latiláti iversity of Ilorin . O gba ìwé ẹ̀rí PhD rẹ ni Imọ-ẹrọ ati ẹrọ itanna fọọmu ni ilé-ẹ̀kọ́ University of Liverpool ni orílè-èdè United Kingdom . O jẹ alamọja ni awọn ibaraẹnisọrọ ati ni awọn ibaraẹnisọrọ alailowaya .  

## Iṣẹ-ṣiṣe
Bakinde ti ṣiṣẹ tẹlẹ ni Ile-ẹkọ gíga ti Ilorin gẹgẹbi Alákóso Iranlọwọ (Iṣakoso) pẹlu Ile-iṣẹ fun Ẹkọ Káríayé ati bi Ádárì ti Sakaani ti Itanna ati Imọ-ẹrọ Ìtànná, Oluko ti Imọ-ẹrọ, University tí ìlú Ilorin ṣaaju ipinnu rẹ gẹgẹbi Alákóso àti olùdarí ti University of Applied Science, Engineering and Technology (USET) Gambia ni ọdun 2024. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1988
David Herman

**David Herman** (February 20, 1967) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ọkẹrẹ

thumb|Ọkẹrẹ ni igi
thumb|Ọkẹrẹ
Ọkẹrẹ tabi oforo (squirrel), won n gbé ni igi ati won je awon eso lati igi oaku (acorns). Awon okere le saré kiakia, won le saré pelu iyara ti mejilelogbon kilomita ni wakati okan (32km/w).  Awon okere je awo igi ati won ni iru ti o gun.

Okere jẹ rodents ti o ni gun igbo iru. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú, a máa ń rí ọ̀kẹ́rẹ́ lọ́pọ̀ ìgbà ju ẹranko igbó èyíkéyìí lọ. Ìdílé ọ̀kẹ́rẹ́ náà tún ní àwọn ẹ̀ṣọ́ ilẹ̀, àwọn ajá ẹlẹ́dẹ̀, àti chipmunks. Awọn ẹranko oriṣiriṣi ju 250 lọ ninu ẹbi.

Squirrels gbe lori gbogbo continents ayafi Australia ati Antarctica. Awọn squirrels igi ṣe ile wọn ni awọn igi. Awọn squirrels ilẹ n gbe ni awọn ihò labẹ awọn igberiko, aginju, ati awọn aaye.

Okere kere. Awọn okere pygmy Afirika ni o kere julọ. Wọn jẹ bii 4 inches nikan (10 centimeters) gigun. Awọn ti o tobi julọ ni awọn squirrels omiran ti Asia. Wọn le jẹ 36 inches (90 centimeters) gigun ati iwuwo 6.5 poun (kilogram 3). Pupọ julọ awọn ọkẹ ni awọn oju nla ati irun kukuru.

Okere ti wa ni mo fun won awọn ọna agbeka. Wọn le ṣe awọn fifo nla laarin awọn ẹka. Àwọn ọ̀kẹ́rẹ́ tí ń fò lè máa rìn gba inú afẹ́fẹ́ kọjá. Diẹ ninu le fò fere 1,500 ẹsẹ (mita 450).

Okere ni eyin iwaju nla mẹrin. Awọn eyin wọnyi ni a lo fun jijẹ. Wọn dagba jakejado igbesi aye ẹranko. Squirrels jẹ julọ eweko, pẹlu berries ati igi igi. Ọpọlọpọ jẹ iye nla ti awọn irugbin ati eso. Awọn squirrels igi sin awọn eso ati awọn acorns sinu ilẹ lati jẹ nigbamii.

Diẹ ninu awọn squirrels ni a kà si kokoro nitori wọn jẹ awọn irugbin oko. Awọn miiran gbe awọn arun. Diẹ ninu awọn squirrels ti wa ni ode fun irun wọn. Awon eniyan tun je eran okere.
Kaduna Investment igbega Agency

**Ile-iṣẹ igbega idoko-owo Kaduna** jẹ ile-iṣẹ ijọba ti ipinlẹ Kaduna. Won ṣe idasile rẹ nipasẹ Ofin 17 labẹ òfin apa kẹrin (4) ti òfin Ìpínlẹ̀ Kaduna pẹlu ojúṣe láti pilẹṣẹ, dẹrọ ati ipoidojuko idoko-owo ni ìpínlè Kaduna nipasẹ Ajọṣepọ Aladani ti gbogbo ènìyàn, Aladani, Iṣowo ti awọn ohun-ini ti ìjọba ìpínlè, ṣiṣẹ ati gbigbe.   

## Itan ati awọn iṣẹ
Ni ìbámu pẹlu awọn ìpèsè ti Òfin Ipinlẹ  Kaduna, Awọn apakan 4 (17), ile-ibẹwẹ ni a fun ni aṣẹ lati ṣe ìdàgbàsókè ọrọ-aje, ṣe agbega awọn ètò imulo, ìdàgbàsókè awọn ìlànà, sọ awọn ìlànà ìdàgbàsókè, ati alagbero. Ile-ibẹwẹ ni imọran lori awọn iṣẹ idoko-owo, iṣuna orisun, ṣe àbójútó imuse iṣẹ akanṣe, ṣe agbega awọn aye, ati ṣiṣẹ bi ile-iṣẹ iduro kan fun awọn iṣẹ idoko-owo. Awọn iṣẹ wọnyi ni ifọkansi lati ṣẹda afẹ́fẹ́ iṣowo ifigagbaga, fa awọn idoko-owo, ati ìgbé lárugẹ ìdàgbàsókè eto-ọrọ ni Ìpínlẹ̀ Kaduna, ni ati pípèsè iṣẹ fún àwon ará ìlú. Nipa ṣiṣẹ papọ, Ile-ibẹwẹ ati Igbimọ n tiraka lati ṣaṣeyọri awọn ibi-afẹde eto-ọrọ ti ipinlẹ ati ìlọsíwájú awọn ìgbésí àyè awọn ara ilu rẹ.   

## Olori
Ile-iṣẹ igbega idoko-owo ni ipinlẹ Kaduna jẹ olórí nipasẹ igbá-kejì gómìnà ti ipinlẹ nàá ti yoo jẹ alága ile-ibẹwẹ ati Akọwe Aláṣẹ ti Ile-iṣẹ Igbega Idokoowo ti Kaduna yoo ṣiṣẹ gẹgẹbi Akowe. 

# Khalil Nur Khalil jẹ Akowe Alase nipasẹ Mallam Nasir El-Rufai ni ọdun 2021. 
# Ogbeni Sadiq Muhammed (Akowe Alase) 

## Awọn itọkasi
Irè

thumb|Irè tabi antètè lori Òdòdó
Irè tabi antètè (cricket), won n gbé ni koriko ati won le fo ga, won le fo mita okan ni orun.
Charity Ekezie

**Charity Ekezie** jẹ́ ọmọ ìpínlè Nàìjíríà  Nigerian TikToker àti oníròyìn.

## Ayé àti ẹ̀kọ́
Ekezie dàgbà ní Douala, Cameroon, ní ibi tí ó ti lo ìgbà èwe é tí ó sì parí ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ̀. Ó dé Nàìjíríà ní ọdún 2001 nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́wàá.

Ó Gba ìwé èrí ní  mass communication ní Nnamdi Azikiwe University.

## Iṣé
Ekezie  ṣiṣẹ́ ní ilé iṣẹ́ ìròyìn fún ọdún mẹ́ta àtàbọ̀. ó ní àwọn òwò orí afẹ́fẹ́ èyí tí kò lò láti ọdún.

Ó darapọ̀ mọ́ he TikTok ní ọdún 2020 nítorí pé nǹká ti sú u látàri àìsàn COVID-19 pandemic. fọ́ńrań tí ó kọkọ́ ṣe gbajúmọ̀ nítorípé ó wó aṣọ ìbílẹ̀ orílẹ̀ èdè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní Áfíríkà. Nígbà tí ó ń gba àwọn èsì tí kò dára lórí afẹ́fẹ́ ó pinu láti dá wọn lóhùn pẹ̀lú èsí tí kò bójú mú tó. Láti ìgbà náà, gbogbo ohun tí Ekezie ń fi sí orí afẹ́fẹ́ ni ó dálé fífi ọ̀rọ̀ ẹ̀gàn ṣe àtúnṣe lórí ọ̀rọ̀ aburú tí wọ́n ń sọ nípa Áfíríkà. Ọ̀kan lára àwọn fọ́ńrán rẹ̀ ń sọ fún àwọn òǹwòran pé àwọn ọmọ Áfríkà ń mu it ẹnu nítorí àì sí omi nígbàtí wọ́n mú ike omi lọ́wọ́; nínu fọ́ńrán mìíràn ó ń sọ fún àwọn òǹwòran rẹ̀ pé Áfíríkà jẹ́ orílè èdè tí Wakanda jẹ́ olú ìlú rẹ̀. Ekezie tún sọ̀rọ̀ sí TikTok pé kò gbé ètò fífún àwọn tí ó ń ṣe fọ́ńrán lábẹ́ wọn ní owó dé ọ̀dọ àwọn ọmọ Áfríkà, ìtunmọ̀ Ni pé àwọn ọmọ Áfríkà tí ó ń ṣe TikTok kò le rí owó gbà láti inú fọ́ńrán tí wọ́n ń gbé jáde.

Ní ọdún 2023, 60% nínú àwọn olólùfẹ́ Ekezie wà ní United States. ní oṣù kéje ọdún 2022, Ekezie ní olólùfẹ́ tó tó mílíọ̀nù 1.2; ní oṣù kejì odún 2023 ó di mílíọ̀nù méjì.

Ekezie ti sọ pé òun á padà sí iṣẹ́ oníròyìn ní ọjọ́ iwájú.

## Ẹ̀bùn
Ní ọjọ́ kejìlá ọdún 2022,  NPR ka Ekezie gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn tí ó gbajúmọ̀.

Ní oṣù kínní ọdún 2023, Ekezie di gbajúmọ̀ fún TikTok gẹ́gẹ́ bí eni tó ṣe fọ́ńrán jù fún ẹ̀bùn 2022 Sub-Saharan ti Áfíríkà 

## Ayé rẹ̀
Ekezie dánmọ́rán nínu èdè gẹ̀ẹ́sì English àti faransé French. Ó ní àbúrò ọkùnrin méjì. ó jìyà lọ́wọ́ ìfìyàjẹni bullying, ó sì ti ní ìbẹ̀rù anxiety látàrí ìfìyàjẹni náà.

Ní ọdún 2022, ó ń gbé ní Abuja, ní Nàìjíría.

## Àwọn ìtọ́kasí


## External links

* Official website
* 
*
Ini Archibong

**Inimfon "Ini" Joshua Archibong** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹtalélógún oṣù Karùn-ún ọdún 2938 jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti Amẹ́ríkà tí ó sì tún jẹ́ oníṣẹ́-ọnà àti ayàwòrán.  Iṣẹ́ rẹ̀ jẹ́ iṣẹ́-ọnà tó pegedé,jùlọ tí ó sì nííṣe pẹ̀lú ìmọ̀ tẹkinọ́lọ́jì  ìròrí, ẹ̀sìn agbáyé  àti ìsirò.   

## Inẹ̀rẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Ini ní agbègbè Pasadena ní California  sínú ẹbí tọkọ-taya tí wọ́n jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n rí ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ gbà lọ sí orílẹ̀-èdè Amerika. Ó kẹ́kọ̀ọ́ jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ Polytechnic School tí ó wà ní ìlú California, lẹ́yìn náà ni ó l9 sílé ẹ̀kọ́ Fásitì ìmò ìṣirò ti University of Southern California ṣáájú kí ó tó filé ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀ láì parí Lẹ́yìn èyí ni ó wọ ilé-ẹ̀kọ́ ArtCenter College of Design níbi tí ó ti rí ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́  *Edwards Entrance Scholar* àti ti *Art Center Outreach Grant* gbà, òun ni wọ́n sì dárúkọ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "akẹ́kọ̀ọ́ tí iṣẹ́-ọnà rẹ̀ wàyàmì jùlọ ní ọdún 2010",  ilé ẹ̀kọ́ yí náà ló sì ti gba oyè nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwùjọ.

Ó darapọ̀ mọ́ Tim Kobe's  ní ìlú Singapore, lẹ́yìn tí ó kàwé gboyè ṣá ṣáájú kí ó tó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ nílé ẹ̀kọ́ École cantonale d'art de Lausanne (ÉCAL), níbi tí ó ti kọ́ nípa *Design for Luxury and Craftsmanship* tí ó sì gba oyè dìgírì kejì nínú ìmọ̀ yí kan náà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Hibernation

thumb|Àdán ni hibernation
Hibernation je nigba àwon ẹranko, won ma je die-die lati fipamo ati ni agbara.