Òfin-ìbágbé Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà

**Òfin-ìbágbé Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Nàìjíríà** ni òfin tí ó ga jùlọ ní Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin-ìbágbé sẹ́yìn. Èyí tí a n lò lọ́wọ́lọ́wọ́ jẹ́ èyí tí wọ́n fọwọ́sí ní **Ọjọ́ Kọkàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Èbìbí, 1999**, èyí tí ó sì fìdí Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹrin múlẹ̀.

## Ìtàn Àti Ìpilẹ̀ṣẹ̀
Bí ètò ìjọba Nàìjíríà ṣe rí jẹ́ àbájáde ìṣèjọba àwọn Gẹ̀ẹ́sì (British colonial rule). Orílẹ̀-èdè náà ní àwọn ẹ̀yà tí ó ju 374 lọ pẹ̀lú onírúurú àṣà àti èdè. Onírúurú ẹ̀yà yìí mú kí Nàìjíríà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ní ìpín-yà jùlọ lágbàáyé. Nítorí èyí, Nàìjíríà ti gbìyànjú láti ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin-ìbágbé tí yóò mú ìdúróṣinṣin wá, lábẹ́ ìjọba alágbádá àti ìjọba ológun.

Ní àsìkò ìjọba amúnisìn, àwọn Gẹ̀ẹ́sì ṣe àwọn òfin wọ̀nyí:
* Òfin Clifford ti ọdún 1922
* Òfin Richards ti ọdún 1946
* Òfin Macpherson ti ọdún 1951
* Òfin Lyttleton ti ọdún 1954

### Òfin-ìbágbé Richards (1946)
Ní ọdún 1946, ìjọba Gẹ̀ẹ́sì fọwọ́sí òfin tuntun tí wọ́n pe orúkọ rẹ̀ ní Òfin Richards, èyí tí wọ́n sọ ní orúkọ Gómìnà-Jẹ́gẹ́rà Sir Arthur Richards. Bótilẹ̀jẹ́pé Gómìnà náà ṣì ni agbára jùlọ, òfin yìí dá Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin tí ó gbòòrò sílẹ̀. Ó sì tún dá àwọn Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin fún àwọn ẹlẹ́kùnjẹkùn (Regional Houses of Assembly).

### Òfin-ìbágbé Macpherson (1951)
Ní ọdún 1950, wọ́n ṣe ìpàdé ní Ìbàdàn láti ṣe àtúnyẹ̀wò òfin. Èyí ló bí Òfin Macpherson tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ọdún 1951. Òfin yìí fún àwọn ẹkùn (regions) ní agbára púpọ̀ sí i, ó sì dá ìjọba àpapọ̀ sílẹ̀ tí ó ní àwọn Mínísítà.

### Òfin-ìbágbé Lyttleton (1954)
Òfin yìí ló fìdí ètò "Federalism" múlẹ̀ ní Nàìjíríà ní ọdún 1954. Òfin yìí ló la ọ̀nà sílẹ̀ fún òmìnira Nàìjíríà kúrò lọ́wọ́ Gẹ̀ẹ́sì. Ó pín agbára láàrin Ìjọba Àpapọ̀ àti àwọn Ìjọba Agbègbè.

### Òfin Òmìnira 1960
Èyí ni òfin àkọ́kọ́ tí Nàìjíríà yóò ní gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè òmìnira. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní **Ọjọ́ 1 Oṣù Ọ̀wàrà, 1960**. Lábẹ́ òfin yìí, Ayaba Elizabeth II ṣì jẹ́ olórí ilẹ̀ Nàìjíríà, ṣùgbọ́n Nnamdi Azikiwe ni ó n ṣojú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Gómìnà-Jẹ́gẹ́rà.

### Òfin 1963 (Ìjọba Olómìnira Àkọ́kọ́)
Òfin yìí ló sọ Nàìjíríà di Orílẹ̀-èdè Olómìnira (Republic). Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní **Ọjọ́ 1 Oṣù Ọ̀wàrà, 1963**. Nnamdi Azikiwe sì di Ààrẹ àkọ́kọ́. Wọ́n lo òfin yìí títí di ọdún 1966 nígbà tí àwọn ológun gba ìjọba.

### Òfin 1979 (Ìjọba Olómìnira Èkejì)
Òfin yìí ló fìdí Ìjọba Olómìnira Èkejì múlẹ̀. Ó yí ètò ìjọba padà kúrò ní ti Gẹ̀ẹ́sì (Parliamentary) sí ti Amẹ́ríkà (Presidential system). Èyí túmọ̀ sí pé a ó máa dìbò yan Ààrẹ tí yóò ní agbára gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba.

### Òfin 1993 (Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹta)
Èyí ni òfin tí wọ́n fẹ́ lò fún Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹta, ṣùgbọ́n wọn kò lo òfin náà dé’lé nítorí pé àwọn ológun kò fi ìjọba sílẹ̀ títí di ọdún 1999.

## Òfin-ìbágbé 1999 (Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹrin)
Òfin 1999 ni òfin tí a n lò lọ́wọ́lọ́wọ́, èyí tí ó dá Ìjọba Olómìnira Ẹlẹ́ẹ̀kẹrin sílẹ̀. Ó pín Nàìjíríà sí Ìpínlẹ̀ 36 àti Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ 774.

Ó pín agbára ìjọba sí mẹ́ta:
* **Aṣòfin (Legislature):** Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àgbà àti Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Kékeré (National Assembly).
* **Aṣèjọba (Executive):** Ààrẹ, àwọn Gómìnà àti àwọn Mínísítà.
* **Onídàájọ́ (Judiciary):** Ilé-ẹjọ́ Gíga jùlọ àti àwọn ilé-ẹjọ́ míràn.

### Àtúnṣe Tuntun (Updates 2023)
Ní **Oṣù Ẹrẹ́nà, 2023**, Ààrẹ tẹ́lẹ̀rí Muhammadu Buhari fọwọ́sí **Àtúnṣe Karùn-ún (Fifth Alteration)** sí òfin 1999. Àtúnṣe yìí ṣe pàtàkì púpọ̀ nítorí ó fún àwọn Ìpínlẹ̀ (States) ní agbára lórí àwọn nkan wọ̀nyí:
# **Iná Mọ̀nàmọ́ná (Electricity):** Àwọn Ìpínlẹ̀ ti ní ẹ̀tọ́ láti máa pese iná mọ̀nàmọ́ná tiwọn, kí wọ́n sì máa pín in fúnra wọn. Tẹ́lẹ̀rí, Ìjọba Àpapọ̀ nìkan lo ni ẹ̀tọ́ yìí.
# **Ojú Irin (Railways):** Wọ́n ti gbé ọ̀rọ̀ ojú-irin lọ sí "Concurrent List", èyí tí ó fún Ìpínlẹ̀ ní ẹ̀tọ́ láti kọ́ ibùdó ọkọ̀ ojú-irin.
# **Atúnṣe Ìwà (Correctional Services):** Wọ́n yí orúkọ "Prisons" padà sí "Correctional Services," àwọn Ìpínlẹ̀ sì ti ní ẹ̀tọ́ láti kọ́ ọgbà atúnṣe tiwọn.

## Ẹ tún le wo
* Itan Naijiria
* Ijoba apapo Naijiria

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Òfin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìtàn Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìṣèlú Nàìjíríà