open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dorathy Mato

**Dorathy Kpentomun Mato** (tí wón bí ní ọjọ́ kẹrìndìnlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 1968) ó jẹ́ olóṣèlú Nàìjíríà àti ọkàn lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Vandeikiya/Konshisha ti Ìpínlẹ̀ Benue ni ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin (NASS) láti oṣù kẹwàá ọdún 2017. Mato ló rọ́pò Ọ̀gbẹ́ni Herman Hembe, tó jẹ́ Gíwá tẹ́lẹ̀ rí, ti ilé ìgbìmọ̀ Federal Capital Territory èyí tí ilé ejọ́ tó ga jù yọ ní pò látàrí ìdìbò tí ó wà yé ni ọjọ́ ketalelogun oṣù kẹfà ọdún 2017.
## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ Ayé
Wọ́n bi ní ọjọ́ kẹrìndìnlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 1968 gẹ́gẹ́ bí Dorathy Kpentomun Mato Kindred, Mbadaku ni ìjọba ìbílẹ̀ Vandeikya ni Ìpínlẹ̀ Benue. Dorathy Mato jẹ́ ọmọ abúlé Mbatyough láti ẹbi Kpentomun Mato tó jẹ́ àgbẹ̀ ni Mbadaku ni ìjọba ìbílẹ̀ Vandeikya ni Ìpínlẹ̀ Benue.

## Ètò ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé won kò fi owó tọ́ Mato dàgbà nítorí àgbẹ̀ ara wọn ní àwọn òbí rẹ jẹ́ ṣùgbọ́n wón kúndùn ẹ̀kọ́ dáradára èyí ló mú kí àwọn òbí rẹ rán lọ sí ilé-ìwé alákọ̀bẹrẹ̀ R.C.M., láti ibẹ̀ ló gba ìwé ẹ̀rí Girama ní 1979.

## Ìṣèlú
Lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀bẹ̀ tí ó ń tako ìgbẹ́kẹ̀lé ìdìbò tí wọ́n fi yan Hembe sípò, ni  ọjọ́ kẹtàlélógun ni Ilé ejo Giga kéde pé Dorathy Mato ni ó jẹ́  ojúlówó asoju ilé ìgbìmò fún Àgbègbè Vandeikiya/Konshisha ni  Ìpínlè Benue tí wón sì fagilé ìdìbò ìyàn sípò Herman Hembe, ẹni tí ó jẹ́ Alága Tẹ́lẹ̀rí fún ilé Ìgbìmò ní Ìpínlẹ̀ Abuja tí wọ́n pé òun ló jáwé olúborí nínú ìdìbò gbogbòòrò ni ọdún 2015 lábẹ́ Ọmọ Ẹgbẹ́ PDP, ṣùgbọ́n ìgbẹ́jọ́ padà rí pé Mato ni ẹni tí  ó jáwé olúborí tí yóò sì jẹ́ aṣojú fún Apapo Ilé Ìgbìmò.

Yakubu Dogara tí ó jẹ́ agbọ̀rọsọ ilé ìgbìmò Asọ̀fin kọ̀ láti ṣe Ìbúra fún Dorathy láti wọlé-rọ́pò Ọ̀gbẹ́ni Herman Hembe, tí ó sì pe ìdí tí òun fi kọ̀, òun ó ní sọ ọ́ fún Ilé Ìgbìmọ̀, ṣùgbọ́n síbẹ̀ síbè ní ọjọ́ kẹta, oṣù  kẹwàá ni ọdún 2017 ni agbọ̀rọsọ padà ṣe Ìbúra fún Mato sì ipò.

## Ìgbé Ayé
Dorathy Mato ṣe ìgbéyàwó pẹ̀lú Ahura Mato. Wọ́n sì dìjọ ni ọmọ mẹta.

## Àwọn Atọ́kasí

## Àwọn ìtọ́kasí
Zainab Gimba

Zainab Gimba (a bí i ní ọjọ́ kẹẹ̀dọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá, ọdún1972) jẹ́ olóṣèlú orílẹ̀-èdè Nàíjíríà. Wọ́n yàn án sí ilé ìgbìmọ̀ aṣojú orílẹ̀ èdè Nàíjíríà gẹ́gẹ́ bíi olùdíje ẹgbẹ́ òṣèlú APC tó ń ṣàkóso ní agbègbè àpapọ̀ Bama/Ngala/Kala Balge, ìpínlẹ̀ Borno. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin Commonwealth àti àwọn alátìlẹ́yìn fún aṣojú àti ìtọ́jú ìdọ́gba ọkùnrin àti obìnrin.

## Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Zainab ní ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nínú Ìṣàkóso gbogbogbò. Ó tún tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó sì gba ìwé ẹ̀kọ́ gíga nínú Ìṣàkóso gbogbogbò. Ó ní ẹ̀kọ́ ọ̀mọ̀wé nínú Ìṣàkóso gbogbogbò àti Àtúpalẹ̀ ìlànà ní ilé ẹ̀kọ́ gíga ìpínlẹ̀ Maiduguri.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Ní àkókò ọdún 2011 sí 2014, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí kọmíṣọ́nà fún ilé-iṣẹ́ tí ó ń rísí ìpínyà òṣì àti ìrónilágbara fún àwọn ọ̀dọ́ ní ìpínlẹ̀ Borno. Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà Ìgbìmọ̀ Ẹ̀kọ́ ìpìlẹ̀ Àgbáyé ti ìpínlẹ̀ Borno( Universal Basic Education Board) láti ọdún 2014 sí 2015. Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún ilé-iṣẹ́ tí ó ń rísí ìlò omi ní Ìpínlẹ̀ Borno ní ọdún 2015, ó sì ṣiṣẹ́ títí di ọdún 2018.

Lásìkò àpérò ìgbìmọ̀ aṣòfin Commonwealth ìkẹrìnlélọ́gọ́ta (64th CPC) ní ilé ìgbafẹ́ Speke Munyonyo, Kampala ní ọdún 2019, wọ́n yàn Zainab gẹ́gẹ́ bí igbákejì ààrẹ ìgbìmọ̀ aṣòfin àwọn obìnrin Commonwealth ní ilé adúláwọ̀. 

## Àmì ẹ̀yẹ rẹ̀

* Certificate of Merit Award by National Youth Service Corps (NYSC) Yobe state in recognition of her excellent performance in CDS and primary assignment, 2000.
* Award of leadership excellence by Rotary club of Maiduguri city, April 2018
* Award of excellence by Ngala students association (NGALSA) for her humanitarian service. 29 April 2018.
* Award by West Africa Water Expo for her support to West Africa WAWE Expo 2018.

## Àwọn ìtọ́kasí
Maryam Ciroma

**Haija Maryam Inna Ciroma** A bí ní ọjọ́ kọkànlá; oṣù kọkànlá ní ọdún 1954. Ààrẹ olórí orílé-èdè Nàìjíríà fi jẹ oyè minister of women affairs ní oṣù keje o̩dún 2005. Wọ́n sì ró̩pọ̀ rẹ̀ pèlú Saudatu Bungudu nígbà tí Ààrẹ Umaru Yar'Adua gbà ipò Ààrẹ ni oṣù keje, ọdún 2007.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ Ayé rẹ̀
A bí Ciroma ní ọjọ́ kọkànlá; oṣù kọkànlá ní ọdún 1954 ní ìpínlè Borno. Ciroma lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga fáfitì ti ìjọba àpapọ̀ ìpínlẹ̀ Zaria ( Ahmadu Bello University, Zaria ). Ó kèkọ́ gboyè ní ọdún 1978, nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ètò òṣèlú, ó sì gba ìwé ẹ̀rí PGD nínú ìmó ìṣàkóso gbogbogbò. Ciroma ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olóòtú Cadet, NTA kaduna, kí ó dara pọ̀ mọ́ ilé-iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ láti ọdún 1980 si 1985. Ó sì di adarí àgbà fún ilé-iṣẹ́ Intis Investment.

Ó jẹ́ opó fún olóògbé Adamu Ciroma ìyẹn Gómìnà tẹ́lẹ̀tẹ́lẹ̀ rí fún ilé ìfowó pamọ́ gbogbogbò orílé édè Nàìjíríà àti minister fún ètò ìpolongo ìbò Ààre fún Ọbasanjọ ní ọdún 2003.

## Iṣé̩ Rẹ̀ Gẹ́gẹ́ Bí Olóṣèlú
Ní ọdún 2003, Ciroma dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú PDP, gégé bí olùdije fún Borno South Senatorial District.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Zainab Ahmed

**Zainab Shamsuna Ahmed** tí a bí ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gún oṣù kẹfà jẹ́ oníṣirò ilẹ̀ Nàìjíríà  àti òṣèlú, tí ó sì jẹ́ mínísítà fún ètò ìṣúná owó,  Budget  ilẹ̀ Nàìjíríà  láti ọdún 2019 sí 2023. Ó ti kọ́kọ́ fi ìgbà kan jé mínísítà fún owó rí láti ọdún 2018 to 2019, gẹ́gẹ́ bí ó sì ti jẹ́ pé òun náà ni ó ń ṣàkóso ètò ìṣúná owó láti ọdún 2015 sí 2018. ní 2019, olórí-orílẹ̀-èdè Muhammadu Buhari pa ìṣàkóso méjèèjì náà pọ̀ sí ọ̀kan, tí ó sì fi ṣe aṣoju ètò ọrọ̀ ajé lápapọ̀.

Oníṣẹ́ ìṣirò, ẹni tí ó kàwé gboyè (Bachelor of Science degree) nínú iṣẹ́ ìṣirò ní ABU Zaria tí ó tún tèsíwájú nínú ẹ̀kọ́ tí ó tún gboyè Master's nínú ìṣàkóso okòòwò (Business Administration) (MBA), Ahmed gba ipò Finance Minister  ẹ́yìnKtí ẹni tí ó wà nibẹ̀ parí iṣẹ́ ìyẹn emi Adeosun oní 4 September 2018.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ramatu Tijani Aliyu

**Ramatu Tijani Aliyu**  (**Sidi Ali** ; tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹfà ọdún 1970) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó sìn gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún Olú-Ìlú  orílè-èdè Nàìjíríà (FCT).   Aare Muhammadu Buhari ni o yàn ni ọjọ 21 Oṣu Kẹjọ ọdun 2019 o si ṣiṣẹ títí di ọjọ 29 May ọdun 2023.   Ramatu jẹ aṣaaju obìnrin orílè-èdè fún ẹgbẹ òṣèlú All Nigeria Peoples Party (ANPP), lẹhinna All Progressive Congress (APC), lẹhin ti àwọn ẹgbẹ  òṣèlú  miiran darapo láàárín  ọdún (2014-2018).

Arábìnrin náà ṣe atilẹyin fún aree Muhammadu Buhari lásìkò ìpolongo ìbò rẹ, níbí to ti bu ẹnu atẹ lu oludije alátakò nínú ìdìbò ọdun 2019, Alhaji Atiku Abubakar, nit'ori ko mú nǹkan pàtàki kàn wa fun ìdàgbàsókè orílè-èdè yii nígbà to jẹ igbá-kejì aarẹ Nàìjíríà, o si kesi awọn ọmọ Nàìjíríà pe ki wọn ma retí ohunkóhun lọwọ rẹ nítorí pe ko ni nkankan làti tun fun un mọ.  Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí ààrẹ Ìgbìmọ̀ Àwọn Ẹgbẹ́ Òṣèlú Áfíríkà, tí ó sìn láti ọdún 2015 sí 2017.   

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
A bi Aliyu ni ọjọ́ kejìlá osu kefa ọdun 1970 ni Wuse, Abuja, ni orílè-èdè Nàìjíríà .   Ọmọbinrin Alhaji Mamman Sidi Ali, ti o jẹ Bawan Allah ti Lokoja ni Ìpínlè Kogi, Naijiria, jẹ akọle ọba ti o di titi di iku rẹ. Ramatu bẹrẹ ẹkọ ìgbà ewe rẹ ni Dawaki Primary School, Suleja, ni ọdun 1976. Ni 1982, o forukọsilẹ ni Federal Government College (FGC) Minna, ni Ìpínlẹ̀ Niger, nibiti o ti pari ile-ẹkọ gírámà ni ọdun 1988. Ni ọdun méjì lẹhinna, lẹhin aṣeyọri ti eto atunṣe rẹ, Aliyu gbà wọle si Ile-ẹkọ giga Ahmadu Bello, ni ìlú Zaria, fun eto alakọkọ rẹ làti kàwé eto ilu ati àgbègbè , ti o gba òye ( B.Sc. ) ni ọdun 1995. Aliyu pari iwe-ẹkọ giga rẹ ni iṣakoso ijọba ni unifasiti Nasarawa, Keffi . A fun ni oye ami ẹyẹ dókítà ni iṣakoso gbogbo ènìyàn nipasẹ Ile-ẹkọ gíga Commonwealth, Ilu Lọndọnu, ati pe o tun gbá ijẹrisi ni awọn ọgbọn adari ati Ile-ẹkọ giga Abbey, Lọndọnu . 

## Igbesi aye ara ẹni
Aliyu jẹ iyawo Alhaji Ahmed Tijjani Aliyu, oṣiṣẹ banki ati onínúrere  wọn si bí ọmọ mẹta. O nṣiṣẹ fún ẹgbẹ́ aláàánú NGO kan ati pe o ṣeto Ìlànà Imudaniloju Awọn Obirin Agbaye ati Awọn ọdọ (GLOWYES). 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1970
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Florence Aya

Florence Diya Aya  jẹ́ olúṣèlú àti oníṣòwò orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n bi sí ìlú Garkida ní ọdún 1948, ó dẹ̀ wá láti Garaje Agban, Kagoro, ní ìjọba-ìbílẹ̀ Kaura Local ní ìpínlẹ̀ Kaduna.ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin fún ìpínlẹ̀ Kaduna ní orílé-èdè Nàìjíríà láti 1990 sí 1993.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Aya lọ sí ilé ẹ̀kọ́ ìbẹ̀rẹ̀ Waka Girls Primary School láàárín ọdún 1957 sí ọdún 1961. Ó tẹ̀ sí ní ilé ẹ̀kọ́ girama Government Girls College, Dalle, ní ìpínlẹ̀ Kano. Láàárín odún 1962 sí 1966, Ó ṣíṣe ní ilé ìkàwé (library) Kashim Ibrahim, ní fásitì Ahmadu Bello, láàárín ọdún 1963 sí ọdún 1969, àti akọ̀wé Agbo-ẹ̀kọ́ ìmọ̀ Ẹ̀rọ ni fásitì Ahmadu Bello University ní Zaria láàárín ọdún 1972 sí ọdún 1984.Ó jẹ́ oníṣòwò bẹntiró tí ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ilé iṣẹ́ African bentiró láàárín ọdún 1984 sí ọdún 1989.

## Àwọn ìtọ́kasí
Olajumoke Akinjide

**Ọlajumọ̀ké̩ Akinjide** tí a bí ní ojó kerin osù kejò odún 1959, ó jé Olóṣèlú Nàìjíríà láti ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ Nàìjíríà.Ó jẹ́ mínísítà ipinle fún(FCT) ti àrẹ Naijírià tó jẹ sé̩yìn fàkalẹ̀ (Goodluck Jonathan)ní osù kéje,Ọdún 2011láti ṣiṣẹ́ ní ìgbìmọ̀ oriléèdè Nàìjíríà.

## Ìbẹ̀rẹ̀ayé àti ẹbí
Ọlájùmọ̀kẹ́ Akínjídé,tí a tún mò̩ sí jùmọ̀kẹ́ Akinjide,a bi ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹjọ ọdún 1959 ní ìlú Ìbàdàn,ní ìjọba ìbílẹ̀ Ọ̀nà-Àrà ní àgbègbè kan ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ sínú ẹbí ìlú mọ̀-ọ́n ká Adájọ́ tí ó ti di olóògbé pa,Osuolale Abimbola Richard Akinjide, Adájọ́ Àgbà (SAN).

## Ìṣèlú
láàrín oṣù karù-ún sí oṣù kẹsàn-án ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi amúgbá lẹ́gbẹ̀ẹ́ pàtàkì fún àrẹ lórí ọ̀rọ̀ orí ìlú Àbújá lẹ́yìnáà ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí i amúgbá lẹ́gbẹ̀é̩ pàtàkì àrẹ lórí àwọn ọ̀rọ G7 àti àwọn ọmọ Nàìjíríà tó wà lókè òkun lábẹ́ àrẹ ìgbànáà Olusegun Obasanjo.

Ó sì tún jẹ́ Òṣèlú Ẹsè̩ kùkú,àti wípé ó jẹ́ olùdíje sí ilé ìgbòmọ̀ asòfin àgbà,Àrin gbùngbùn ìjọba ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lábẹ́ Àbùradà ẹgbẹ́ ìṣèlu PDP ní o̩dún 2011, ní ọdún kanánnà tí wọ́n yàn-án sí ipò mínísítà.

## Ètò-Ẹ̀kó̩

Akinjide lọ sí Maryhill Convent School, Idi-Ape, Iwo,Agodi,ní ìlú ìbàdàn, lati ọdún1963 sí ọdún 1968,  níbi tí ó ti gba ìlé ẹ̀rí ilé ìwé aláàkọ́ bẹ̀rẹ̀ tí ó sì tẹ̀síwájú sí ilé ìwé girama, ní Ibadan lati 1969 sí1974 níbi tí ó ti gba West African School Certificate(WASSCE).

Akinjide gba ìwé è̩ri LLB (Hons) láti King's College London, àti ìwé ẹ̀rí master's degree nínu ìmọ̀ òfin (LLM) láti ilé ẹ̀kó̩ òfin Harvard ní òkè òkun (United States.)

Ó wà lára àwọn tó gba ọ̀wọ́ ipò kinni nínú ìdánwò English Solicitors.

Akinjide ní ìwé ẹ̀rí mẹ́jì gẹ́gé̩ bí i Agbe̩jó̩rò àti Olùfisùn ní ilé e̩jọ́ aṣòfin tó gajù lo̩ ti Nàìjíríà àti gẹ́gẹ́ bí i Solicitor of England àti Wales.

## Àwọn ìtọ́kasí
Zainab Ibrahim Kuchi

Ààrẹ tẹ́lẹ̀ rí Goodluck Jonathan yan **Hajiya Zainab Ibrahim Kuchi** gẹ́gẹ́ bí i Minister of Statefor power and Minister ti ìlú u Niger ní oṣù kéje ọdún 2011. Ó tún jẹ́ oníṣòwò, olùdásílẹ̀ àti Alákóso Gbogbogbò (CEO) ilé-iṣẹ́ Daralkuchi.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Zainab tún jẹ́ agbẹjọ́rò àti oníṣòwò tó ní irírí ju ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n lọ nípa òfin àti ìṣàkóso. Ó bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1981, ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ilé àṣòfin (Judiciary headquaters). Lẹ́yìn agùn bánirọ rẹ̀ (NYSC), Zainab ṢIṣẹ́ pẹ̀lú Ministry of Justice ní Minna, ó sì ṣiṣẹ́ níbẹ̀ fún ọdún mẹ́jọ àti ìdámẹ́ta. Lẹ́yìn náà, Zainab ṣiṣẹ́ ní Central Bank of Nigeria láti Oṣù Karùn-ún ọdún 1989 títí di Oṣù Kejìlá ọdún 2004. Lẹ́yìn tí ó yáyà, ó dá ilé iṣẹ́ ìmọ̀ran òfin tirẹ̀ sílẹ̀. Ó tún jẹ́ olùdásílẹ̀ àti Alákóso Gbogbogbò (CEO) ilé-iṣẹ́ Daralkuchi Group. 

### Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí i olóṣèlú
Ààrẹ ṣáájú, Jonathan, yàn án sípò minisita nínú ìgbìmọ̀ rẹ̀ láti ṣojú ìpínlẹ̀ Niger. wọ́n tún yàn án gẹ́gẹ́ bí i Minister of state for power. Ní oṣù kokànlá ọdún 2011, Ó kede pé wọ́n ti fọwọ́ sí ìpèjọpọ̀ àdéhùn pẹ̀lú Sinohydro Corporation. Ilé-iṣẹ́ tí orílẹ̀-èdè Ṣáínà ni yóò kọ ilé amúnágbára omi tó ní agbára megawatt 3,050 ní Mambilla, pẹ̀lú àgbègbè Plateau ní ìpínlẹ̀ Taraba. Ní oṣù Kẹwàá ọjọ́ 30, ọdún 2012, lẹ́yìn ìpàdé Federal Executive Council, Ààrẹ Jonathan paṣẹ pé kó yípò pẹ̀lú minisita ìpínlẹ̀ tó wà tẹ́lẹ̀ fún Ẹ̀ka Ọ̀rọ̀ Ilẹ̀ Níger Delta, Darius Ishaku. Ààrẹ Jonathan sọ pé àtúnṣètò kéékèèké yìí jẹ́ láti mú kí àwọn ẹ̀ka náà lagbara síi kí wọ́n lè péye àwọn ìrètí àwọn ará ilú Nàìjíríà.

Ní ọjọ́ Kẹtàlá, Oṣù Kẹsán, ọdún 2013, wọ́n yọ Zainab kúrò nípò Minister of power lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn minisita mìíràn méjọ, lẹ́yìn ìpàdé Ìgbìmọ̀ Àgbà Ilẹ̀ (FEC).  

Ní́ ọdún 2014, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí i alákóso fún ìpolongo ìbò ààrẹ fún ọ̀gbẹ́ni Goodluck Jonathan ní ìlú Niger

## Àwọn Ìtọ́kasí
Zainab Abubakar Alman

**Zainab Abubakar Alman** jẹ́ ọ̀kan lára akẹgbé̩ ilé-gbìmọ̀ asòfin tẹ́lẹ̀ rí ní ìpìnlẹ̀ Gombe, àti olùdarí àgbà fún e̩gbé ìdàgbàsókè awùjo̩ àwọn obìnrin (ARC-P) lábé̩ ìṣàkóso Muhammad Inuwa Yahaya.
 
## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ètò-ẹ̀kọ́
Wó̩n bí Alman ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kinní, ọdún 1964,ní ìjọba ìbílẹ̀ Kaltungo ti ìpínlẹ̀ Gombe. ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gbogbo nìse níbi tí ó ti gba ìwé ẹ̀rí àkọ́kọ́ ti ìdàgbàsókè àwùjọ ní ìpínlẹ̀ Kaduna ní ọdún 1991

## Iṣẹ́
Alman ṣiṣé̩ pẹ̀lú ìgbìmọ̀ Iṣẹ́ Abélé ti  ìpínlè̩ Gombe gẹ́gẹ́ bi alákòóso ìdàgbàsókè àgbègbè, Oluyèwò, àti olórí apakan laarin 1987 ati 2000.

## Awon Itokasi
Ukel Oyaghiri

**Ukel Oyaghiri** (tí a bí ní ọdún 1964) jé̩ agbẹjọ́rò àti olóṣèlú, lé̩ni tó ti sin ìpínlè̩  Rivers rí gé̩gé̩ bí i Alága ìgbìmò fún àwon obìnrin láti odún 2015. Ó rópò Joeba West leni tóti fi igba kan je  Ìgbìmò Aláse lábé Gómìnà télè̩rí Chibuike Amaechi.

## Ẹ̀kọ́
Oyaghiri lọ si ilé è̩kó̩ alákò̩ó̩bẹ̀rẹ̀ ti ìpínlè̩ Rivers ni ìlú Port Harcourt níbi tó ti gba ìwé è̩rí ẹ̀kọ́ girama (WAEC). Ó ké̩kọ̀ọ́ gboyè B.A.ED. Hons. ní  Ilé-è̩kó̩ giga ti ìlú Port Harcourt ní ọdún 1989. Ó gba oyè  LL.B. and B.L. ní ilé è̩kọ́ giga tí o n rí sí sáyé̩nsì àti Tẹkinọ́lọ́jì ti ìpílè̩ Rivers àti  ni Ilé-È̩kó̩ Aṣòfin lé̩sẹẹsẹ.

## Iṣẹ́
Ó  ṣiṣé̩ gé̩gé̩ bí i Olùrànló̩wó̩ àkọsílè̩ àjọṣepò̩ (public relations assistant ) ní ié iṣé Rivbank Insurance  láti odún 1989 títí di 1990, O tún jẹ́ Olùṣàkóso gbogbogbò ni ilé ìwòsàn Pamo  láti odún  1990 títí di 1997, Ó̩ tún je amúgbálé̩gbẹ̀é̩ sí Kọmíṣánnà lórí ètò è̩kó̩ ti ìpínlè̩ Bayelsa ní ọdún 1997 sí 1998 àti  òṣìṣẹ́ òfin ni ilé iṣé̩ oníṣé̩ òfin Adedipe & Adedipe láti o̩dún 2004 si o̩dún 2007. Ó tún jé̩ adarí amòfin fún A.S. Oyaghiri & Associates Legal Practitioners láti ọdún  2011, títí wón fi yàn án gé̩gé̩ bí i kọmíṣánnà fún ètò àwo̩n obìnrin  ní Oṣù kejìlá ní o̩dún  2015.

## Àwọn ipò mìíràn tó dìmú

* Alága Ẹgbé̩ Taekwondo ti ìpínlè̩ Rivers (1996–1998)
* Igbá kejì Alága ẹgbé̩ Taekwondo ti Orílẹ̀ ède Nigeria (1993–1996)
* Ààre̩ fún ẹgbẹ́ẹ Obìrin  Orashi àti akò̩we fún àwọn àgbaagbà, aṣojú fún ọmọ ẹgbẹ  Orashi

* Ọmọ ẹgbé̩, Nigerian Bar Association
* Ọmọ ẹgbé̩, International Federation of Women Lawyers
* Ọmọ ẹgbé̩, International Bar Association

## Àwọn Ìtọ́kasí
Temi Harriman

Temi Harriman ( a bí i ní ọjọ́ kinní osù kinní ọdún 1963) jẹ́ agbẹjọ́rò, olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàíjíríà, ó sí jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin tó ń sójú ìpínlẹ̀ Warri lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú APP. 
## Ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé àti iṣẹ́

Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ní ilé ìgbìmọ̀ aṣojú sòfin fún ìpínlẹ̀ Warri lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú APP láti 1999 sí 2003. Ó sì tọ́jú ìjókòó rẹ̀ fún sáà mìíràn láti ọdún 2003 sí 2007. 

## Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Ẹka:Àwọn Obìnrin Nàìjíríà
Maureen Gwacham

**Maureen Chinwe Gwacham** jẹ́ obìnrin oníṣòwò àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n yàn sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè kẹwàá láti sójú Oyi/Ayamelum ni ilé ìgbìmò aṣòfin àgbà ti ìpínlẹ̀ Anambra lábé ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Grand Alliance (APGA).    Gwacham ni ìbò 15,299 lati ṣẹgun oludije ti Young Progressive Party (YPP), Charles Uchenna Okafor, ti o gba ibo 13,332. Oludije People's Democratic Party (PDP) ati ọmọ ile igbimọ aṣofin tẹlẹ gba ibo 6,912 nìkan.  Ìdìbò ti Gwacham ni awọn oludije ẹgbẹ YPP, PDP ati Labour Party takò ní ile ẹjọ kò tẹ mi lọrun. 

Gwacham jẹ ọkan nínú awọn obìnrin 17 nìkan ti a yan si Apejọ Orilẹ-ede awọn aṣòfin kẹwàá ti awọn ọmọ aṣòfin kékeré àti àgbà (senato) fun orílè-èdè Nàìjíríà  jẹ 469.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Anota Joshua Ola

**Anota Joshua Ola** (ojoibi May 23, 1945) jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà  ati òṣìṣẹ́ ìjọba ti o sójú àgbègbè Akoko South East/West  ni Ile-igbimo Asofin àgbà orílè-èdèNàìjíríà. O ṣiṣẹ lákòókò Ile-igbimọ Aṣòfin kẹfà ti Orilẹ-ede, lati Okudu 5, ọdun 2007, si Okudu 6, ọdún 2011, labẹ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP). 

## Iṣẹ ati Awọn aṣeyọri Ẹkọ

* Anota Joshua Ola ni a bi ni May 1949 ni Ipinle Ondo ni Naijiria .
* O pari eto-ẹkọ ologun ọjọgbọn ni Imọ-ẹrọ Ologun
* Ti gboye lati Ẹkọ Onimọ-ẹrọ Awọn oṣiṣẹ ọdọ
* Ti pari Ẹkọ Alakoso Squadron ni orile-ede India
* Ti lọ ati pari ile-iwe giga lati Ẹkọ Oṣiṣẹ Onimọ-ẹrọ (AMẸRIKA)
* Ti pari Ẹkọ Onitẹsiwaju Onitẹsiwaju (AMẸRIKA) 

## Oselu ọmọ
Anota Joshua Ola je ọmọ ile ìgbìmò aṣòfin àgbà kẹfà ti o nsójú àgbègbè Akoko South East / West ni ile aṣòfin àgbà lati ọdún 2007 si ọdún 2011 labẹ asia ẹgbẹ́ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP). Bákan náà o tun je alága Aláṣẹ ti ijoba ibile Guusu -Iwoorun Akoko. 

## Ọjọgbọn Iriri
Oṣiṣẹ ologun, o ti dídé nipasẹ awọn ipo si ipo Alákóso Brigade o tun yàn gẹgẹbi Alága ati Aláṣẹ, Ijọba Ìbílè South West Akoko. 

## Awards ati ola

* Àmì eye  Iṣẹ Iyatọ (DSM)
* Àmì eye Iṣẹ́ Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà (WSM)
* Àmì eye  igbanisiṣẹ (RM)
* Àmì eye  Iṣẹ Iṣẹ Gbogbogbo (GSM)
* Àmì eye  oye Oṣiṣẹ (SIM)
* Irawọ Iṣẹ Agbara (FSS)
* Irawọ Iṣẹ Idaraya (MSS) 

## Awọn itọkasi
Ebiti Ndok

**Ebiti Ndok-Jegede**  jẹ́ olóṣèlú  ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà . Ó díje dùn ipò ààrẹ nínú ìdìbò tó wáyé ní ọdun 2011 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú United National Party for Development. 

## Ètò ayé àti iṣẹ́
́Wońgẹ́íbí alága badan tí olú ìlú rẹ̀ jẹ́ Ìpínlẹ̀ Ọ̀yó South-Western Nàìjíríà , Ndok-Jegede je ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom, ní orílè-èdèNàìjíríà.  Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ St Anne ní ìlú Ìbàdàn  fún ẹ̀kọ́ girama. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ nọ́ọ̀sì ní ilé ìwòsàn Yunifásítì ti ìlú Ìbàdàn kó tó lọ sí ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, níbi tó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ètò ìṣàkóso, òfin àti diplomacy, tó sì tún kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ alámòójútó.  Ni ọdun 2011, òun nìkan ni obìnrin tó díje dun ipò aarẹ Naijiria lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú United National Party for Development, ó sì ní ìbò 98,262.   

## Igbesi aye ara ẹni
Ndok-Jegede ti ni ọkọ pẹlu ọmọ mẹrin. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ìbàdàn
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Eucharia Okwunna

**Eucharia Azodo Okwunna** (ojoibi 3 Kọkànlá Oṣù 1961) jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. O jẹ ọmọ ẹgbẹ òṣèlú People's Democratic Party to sójú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà. Lọ́dún 2015, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà mọ́kànlélógún.

## Igbesi aye ati iṣẹ
Ọdun 1961 ni a bí Okwunna. Wọ́n yàn án ní ọdún 2003, lẹ́yìn náà ni wọ́n tún yàn án lọ́dún 2007  sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Anambra, níbí tí ó ti di ipò Agbẹnusọ.  Oun ni obìnrin akọkọ ti o di ipo ìdìbò yẹn mu. 

Okwunna wa ni ile ìgbìmò aṣofin kékeré fún ọdun mẹjọ ṣaaju ki o to pinnu lati díje fun Ile-igbimọ aṣòfin àgbà ni ọdun 2018, láti ṣoju Anambra South.  O jẹ sẹnetọ fun ẹgbẹ òṣèlú peoples democratic party (PDP) ni ọdun 2019 ati ọkan ninu awọn obinrin mọkanlelogun ni ile igbimọ aṣofin Naijiria. 

### Igbesi aye ara ẹni
Okwunna je ìyàwó si Betrand Azodo.  Wọn ni bi ọmọ mẹrin, ati pe o jẹ ìyà àgbà. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1961
Stella Uchenwa Obiageli Ngwu

Stella Uchenwa Obiageli Ngwu tí a bí ní ọjọ́ kẹsan-an,oṣù  keje ọdún 1958 tí o tún jẹ́ òkan lára àwọn olóṣèlú orílẹ̀ èdè Nàìjíríà láti ìpínlẹ̀ Enugu. Ọmọ bíbí ìlú Ukehe ní Igbo-Etiti,ìjọba ìbílẹ̀ ti Enugu. Ó ṣojú ìjọba àpapò ti Igbo-Etiti/Uzo-Uwani ní ilẹ̀ ìgbìmò aṣojú ṣòfin láti ọdún 2011 di ọdún 2019 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP). Ní ọdún 2016, ilé ẹjọ́ ìjọba àpapọ̀ ti ìpínlẹ̀ Abuja da dúró  nínu ilé sùgbọ́n  o jáwé olúborí  nínu ìdìbò ti ọdún 2017.

## Awon itokasi
Peace Uzoamaka Nnaji

**Peace Uzoamaka Nnaji** (ojoibi 28 December 1952 ni Ipinle Enugu ) jẹ olóṣèlú ọmọ orilẹ-ede Nàìjíríà . Wọ́n kọ́kọ́ yàn án lábé ẹgbẹ́ òṣèlú People’s Democratic Party lọ́dún 2007, wò tún dibo yàn lẹ́ẹ̀kejì ní ọdún 2011 ní Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Nàìjíríà . 

## Ẹkọ
O ni Iwe-ẹkọ Diploma ni Iṣẹ Awujọ làti University of Nigeria, Nsukka 

## Oselu ọmọ
Nnaji ni wọ́n kọ́kọ́ yàn si ile ìgbìmọ̀ asofin Naijiria ni ọdun 2007 ti won si tun dibo yan ni ọdún 2011. 

O ṣe aṣoju Nkanu East/Nkanu West ni Ile Igbimo aṣòfin àgbà lati 29 May ọdún 2011 - 29 May 2015 

*[[Vanguard]]* ti mẹnuba Nnaji gẹgẹ bi ọkan nínú awọn “Awọn obìnrin ti yoo ṣe agbekalẹ Apejọ ti Orilẹ-ede Keje ”. Ninu nkan naa, o sọrọ nipa ifẹ lati “lo nilokulo iriri isofin rẹ lati fa awọn iṣẹ akanṣe diẹ sii si agbegbe rẹ ati awọn iṣẹlẹ [apẹrẹ] ni Ile naa”.  O jẹ ọkan ninu awọn obinrin mọkanla ti wọn dibo ni ọdun 2007 ti wọn tun yan ni ọdun 2011 nígbàtí ile-igbimọ kékeré ti fẹrẹ si ida 95 àwọn ọkunrin. Awọn obinrin miiran ti wọn yan pẹlu Mulikat Adeola-Akande, Abike Dabiri, Nkiru Onyeagocha, Uche Ekwunife, Nnena Elendu-Ukeje, Olajumoke Okoya-Thomas, Beni Lar, Khadija Bukar Abba-Ibrahim, Elizabeth Ogbaga ati Juliet Akano . 

Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Ọ̀rọ̀ Ẹ̀tọ́ àti Ìdàgbàsókè Awujọ fún Ìpínlẹ̀ Enugu ní ọdún 2015. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1952
Kaletapwa Farauta

**Kaletapwa George Farauta** (ojoibi 28 osu kokanla odun 1965) je ojogbon àti olóṣèlú omo Naijiria, eni ti o je igbá-kejì gómìnà lọwọlọwọ ni Ipinle Adamawa lati 2023.    igbá-kejì kanselo ti Adamawa State University, Mubi lati ọdun 2017 to 2022.     Arábìnrin naa jẹ kọmiṣanna eto ẹkọ ni ipinlẹ Adamawa tẹlẹ ati alága agba fun Igbimọ Ẹkọ Ipilẹṣẹ ni ipinlẹ Adamawa. 

## Igbesiaye
Kaletapwa Farauta ni a bi ni 28 Oṣu kọkanla ọdun 1965 ni ijọba ibilẹ Numan ti Ipinle Adamawa . O gba iwe-ẹri ikọsilẹ ile-iwe alakọbẹrẹ rẹ lati Numan II Primary School, Numan ni ọdun 1979. Ni ọdun 1983, o gba Iwe-ẹri Ile-iwe giga rẹ lati Ile-ẹkọ giga Awọn ọmọbirin ti ijọba àpapọ̀ (FGGC) Yola. Ni ọdun 1987, o gba Iwe-ẹri Orilẹ-ede rẹ ni Ẹkọ lati Federal College of Education (FCE) Yola .  O gba iwe-ẹkọ akọkọ ati keji ni  Agricultural Extension University of Nigeria Nsukka ni ọdun 1989 ati 1995 lẹsẹsẹ. O gbà PhD rẹ lati Federal University of Technology lọwọlọwọ ti a mọ si Modibbo Adama Federal University of Technology, Yola.

## Oselu awọn ipinnu lati pade
Lati Oṣu Keje si Oṣu Kẹwa Ọdun 2014, Farauta ṣiṣẹ bi Alaga ati Aláṣẹ, Adamawa State Universal Basic Education Board (ADSUBEB). Ni 28 August ọdún 2015 Farauta gba ọfiisi gẹgẹbi Komisana Ìpínlẹ̀ Adamawa fun Ẹkọ ati fi ọfiisi silẹ ni 17 Keje 2017.   

## Igbakeji-Chancellorship
Ni ọjọ 17 Oṣu Keje ọdun 2017, o jẹ aṣoju igbá-kejì ti Ile-ẹkọ giga ti Ìpínlẹ̀ Adamawa nipasẹ gómìnà ti ìpínlè naa, Alagba Muhammad Umaru Jibrilla Bindow . Nikẹhin o ti fi idi rẹ mulẹ gẹgẹ bi igbá-kejì Chancellor nipasẹ Ahmadu Fintiri. 

## Igbakeji Gomina
Ni ọdun 2023, Farauta ni a yan gẹgẹ bi igbá-kejì gómìnà obìnrin akọkọ ni Ariwa ila-oorun ti Nigeria .  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1965
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Abimbola Fashola

**Abimbola Fashola** (wọ́n bíi ni ọjọ́ kẹfà osù kẹ̀rin ọdún 1965). Ó jẹ́ arábìnrin àkọ́kọ́ tí ìpínlẹ̀ Èkó àti ìyàwó Gómìnà ìpínlẹ̀ Èkó tẹ́lẹ̀ rí Babatunde Fashola.   

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti iṣẹ́ rẹ̀
Abimbola Emmanuela Fashola wọ́n bí ní ọjọ́ kẹfà osù kẹ̀rin ọdún 1965, ní ìlú Ìbàdàn, tí í se olú ìlú ìpínlẹ̀ ọ̀yọ́ ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàíjíríà.  Ó kẹ́kọ̀ọ́ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé ní ilé-ẹ̀kọ́ Lagoon Secretarial College ní ìpínlẹ̀ Èkó, níbi tó ti gba ìwé-ẹ̀rí Diploma. Ó padà gba ìwé-ẹ̀rí ìmọ́ ìjìnlẹ̀ nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí àpapọ̀ ìlú Èkó. Ó ṣiṣẹ́ díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ̀ròyìn tó ń kọ́ṣẹ́ ní ilé-isẹ́ Daily Sketch kí ó tó dara pọ̀ mọ́ ìgbìmọ̀ British Council ní ọdún 1987 ṣùgbọ́n ó kọ̀wé fipò sílẹ̀ lọ́dún 2006 nígbà tí wọ́n yan Babatunde Fashola ọkọ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí asojú ẹgbẹ́ rẹ̀ àti olùdíje fún ipò Gómìnà ẹgbẹ́ òṣèlú Action Congress of Nigeria.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Tonye Briggs-Oniyide

**Tonye Briggs-Oniyide** ni Kọmíṣọ́nà fún ọ̀rọ̀ àṣà àti ìrìn-àjò afẹ́, ti Ìpínlẹ̀ Rivers. Gómìnà Ezenwo Nyesom Wike, ló yàn án sípò yìí ní ọdún 2015, tó ri rọ́pọ̀ Nnabuihe Imegwu.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò-ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ìlú Port Harcourt ni wọ́n bí Briggs sí, sínú ìdílé kan ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Akuku-Toru, ní ìpínlẹ̀ Rivers. Ó lọ sí University of Port Harcourt fún ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó sì gboyè B.Sc. nínú ìmọ̀ Biochemistry.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò

### Federal Character Commission
Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ìgbà kan rí, ìyẹn Goodluck Jonathan yan Briggs sípò ọ̀kan lára àwọn ọmọ-ẹgbẹ́ Federal Character Commission, ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù Keje ọdún 2013. Ó dé orí ipò yìí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù Kẹjọ, tí ó sì jẹ́ aṣojú ìpínlẹ̀ Rivers.

### Culture and Tourism Ministry
Ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kejìlá ọdún 2015, wọ́n yàn án sípò ,láti fi rọ́pọ̀ Nnabuihe Imegwu. Ní oṣù Kẹrin ọdún 2016, ó ṣe ìmúwáyé àjọṣepọ̀ láàárín Africa Film Academy àti Ministry of Culture and Tourism láti pasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tó fẹsẹ̀ rinlẹ̀, èyí tó fi ìlú Port Harcourt sípò ńlá kan láti ṣètò 12th Africa Movie Academy Awards. Ó ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríwísí fún àìṣètó nínú ọ̀rọ̀ ìdárayá ti ìpínlẹ̀ Rivers lásìkò tó wà lórí ipò náà, èyí tó sì mú kí àwọn kan sọ pé kí ó fi ipọ̀ náà sílẹ̀. Gómínà náà yọ ọ́ kúró nípò yìí ní ọọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù Kẹjọ ọdún 2016.

## Àwọn ìtọ́kasí
Elizabeth Edem Ironbar

**Lady Elizabeth Edem Ironbar** (tí ó kú ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù Kọkànlá ọdún 2021) j́ẹ́ olóṣèlú ará ilẹ̀ Nàìjíríà tó wá láti ìpínlẹ̀ Cross River. Ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ PDP, ó sì jẹ́ aṣojú Akpabuyo ní Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin fún ìpínlẹ̀ Cross River láti ọdún 2015 títí ìgbà tó fi kú.

## Àwọn ìtọ́kasí
Patrica Ndogu

**Patrica N. Ndogu** jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Pan-African Parliament láti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ówàmbè

**Ówàmbè**, ti a tun pe ni **Òde**, jẹ ọrọ Yorùbá fún awọn ayẹyẹ ti ó jé ti àsà ni orí-ilè Nìjíría, paapaa laarin awọn ọmọ Yoruba . Ọ̀rọ̀ náà “Ówàmbè” jẹyọ láti inú ọ̀rọ̀ Yorùbá “owa n be,” tí ó túmọ̀ sí wíwá ayẹyẹ tàbí ayẹyẹ.  Ti o jẹ awọn aye lati rii ènìyàn, ọrọ naa tun lè túmọ sí wíwá eniyan tabi ohun kan, gẹgẹbi àpeere: “Ṣe Fẹlaówàmbèbẹ? bẹẹni, owambe!” Awọn ayẹyẹ Owambe wà fún oriṣiriṣi òde, bi awọn igbeyawo, ayẹyẹ ọjọ-ibi, isinku, ìsomolóruko/ìkómo jáde,  ìsíle, ìrántí òkú awọn ayẹyẹ ipari ẹkọ, ati ìwúyè,  akọle oye.  

Ohun tí a mọ̀ sí ówàmbè kún fún jíje lọ̀pọ̀ yanturu, oriṣiriṣi ijó, Orin níná owó àti oriṣiriṣi nkan

## Feat
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Rita Akpan

**Rita Akpan** jẹ olùkọ́ ọmọ orílẹ̀- èdè Nàìjíríà tó jẹ́ minisita fún ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin fún ìjọba àpapọ̀ ni orílè-èdè Nàìjíríà lábé iṣeto ìjọba Ààrẹ Olusegun Obasanjo láàrín oṣù keje ọdún 2003 sí Osù kẹfà ọdún 2005. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Lati ọdun 1968 si 1986, Rita ṣiṣẹ pẹlu Ile-iwe International, Victoria Island, Lagos ati Federal Ministry of Education . O ṣiṣẹ bi Olori Ẹka Faranse, Ile-ẹkọ giga Awọn ọmọbirin ti Ijọba apapọ, Calabar, Oluyewo agba  ti Ede Faranse  Igbakeji Alakoso, Ile-ẹkọ giga Awọn ọmọbirin Ijọba Federal, Calabar . 
thumb| Rita Akpan soro Ibibio ede
Akpan nígbà kan jẹ akọwe si Ijọba Ipinle Akwa Ibom ni akoko ìgbà akọkọ ti iṣakoso Gómìnà Victor Attah . Arábìnrin naa tun jẹ ọmọ ẹgbẹ Mínísítà  lákòókò iṣakoso alagbada akọkọ ti Ìpínlẹ̀ Akwa_ibom. Ni 1992, o jẹ oludamọran pàtàki lori Alaye ati aṣa si Gómìnà ìpínlè Akwa_Ibom. Lẹhinna o ṣiṣẹ gẹgẹbi Komisana Ìpínlè fun Ẹkọ ni 1993 ati Akowe si Ijọba Ìpínlẹ̀ ti Ipinle Akwa-Ibom lati ọdun 1999 si 2000. 

## Minisita fun Ọ̀rọ̀ obìnrin
Ni Oṣu Kẹwa Ọdun 2004, lákòókò idanileko kàn lori awọn ipa-ọrọ-aje-aje ti gbigbe èniyàn  ati iṣẹ ọmọ, Akpan ṣe àkíyèsí pe orílè-èdè Nàìjíríà  ni akọkọ ati orilẹ-ede kan ṣoṣo ni Iwọ-oorun Afirika lati ṣe agbekalẹ ofin ìlòdìsí si gbígbẹ èniyàn fi ṣe ẹrú.  Ni Oṣu Kini ọdun 2005, Akpan ṣe afihan ijabọ igbakọọkan kejì lori Nàìjíríà si Igbimọ Agbaye lori Eto Awọn ọmọde . O sọ pe Nàìjíríà ti gbe awọn igbesẹ ti o daju si Awọn ẹtọ ti Apejọ Awọn ọmọde lati igba ti o ti ṣe àfihàn ijabọ akọkọ rẹ. 

O ti sọ pe o ti ṣubu lati oju-rere pẹlu Aare Obasanjo gẹgẹbi alabaṣepọ ti Gómìnà Akwa Ibom Victor Attah, ẹniti Obasanjo ni ariyanjiyan.  O ti lọ silẹ lati inu Mínísítà ni Oṣu Karùn-ún ọdun 2005.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Josephine Piyo

**Josephine Chundung Piyo** tí wọ́n bí ní ọdún 1957 jẹ́ olóṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà tó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbá-kejì Gómìnà ti ìpínlẹ̀ Plateau láti ọdún 2023. Piyo ti fìgbà kan ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ-ẹgbẹ́ Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ti ìpínlẹ̀ Plateau.

## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
Wọ́n bí Josephine Chundung ní ọdún 1957. Ó sì wá láti Barkin Ladi, ní Ìpínlẹ̀ Plateau.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Piyo ti fìgbà kan ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí nọ́ọ̀sì àti olùkọ́ kí ó tọ́ bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèlú. Ní ọdún 1999, wọ́n yàn án sínú ẹgbẹ́ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ti ìpínlẹ̀ Plateau.Lẹ́yìn náà ni Josephine di agbaninímọ̀ràn pàtàkì fún Gómìnà ìpínlẹ̀ Plateau, láti ọdún 2008 wọ 2011. Ní ọdún 2018, ó di Alága ti agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Riyom, èyí tó wà ní ìpínlẹ̀ Plateau State. Ó jẹ́ ajàfẹ́tọ̀ọ́ àwọn obìnrin, bẹ́ẹ̀ sì ni ó máa ń fi gbogbo ìgbà tẹnumọ́ ìṣepàtàkì wọn. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Love Ezema

**Love Ezema** jẹ́ olóṣèlú àti òṣìṣẹ́ ìjọba ní ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Akẹ́kọ̀ọ́ Àgbà (Principal Secretary) ní Government House, ní Umuahia, àti ní polytechnic ìpínlè Ábíá (Abia State Polytechnic, ASPOLY),  ó tún kópa ní dìbò àpapọ̀ ọdún 2023 láti di aṣojú ilé aṣòfin àpapọ̀ Nàìjíríà fún Àgbẹ̀gbè Arochukwu/Ohafia, ṣùgbọ́n ó ṣègbẹ́ nínú ìdíje ìbò abẹ́lẹ́ (primaries).

Ezema ní àwọn ipò lórí àwọn Bọ́ọ̀dì Àgbà (Governing Boards) lọ́pọ̀lọpọ̀ ní Abia State Polytechnic(ASPOLY), pẹ̀lú pátápátá bi Gregory University, Uturu,(GUU) Abia State, the Institute Of Agricultural Research(IAR) in Zamaru, Zaria, and the  Administrative Staff College of Nigeria, (ASCON) tó wà ní Badagry, ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos State).

Ó jẹ́ filọ̀ (fellow)ní Chartered Institute of Personnel Management ní Nàìjíríà àti ọmọ ẹgbẹ́ National Institute of Policy and Strategic Studies, Kuru in Jos.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Victoria Gowon

**Victoria Hansatu Gowon** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù Kẹjọ ọdún 1946) jẹ́ nọ́ọ̀sì àti ìyàwó Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ẹlẹ́ẹ̀kẹta. Òun ni ìyàwó General Yakubu Gowon, ẹni tó jẹ́ Olórí ilẹ̀ Nàìjíríà láti ọdún 1966 wọ 1975.

## Ayé rẹ̀
Wọ́n bí Victoria Hansatu Zakari ní ọjọ́ kejìlélógún oṣụ̀ Kẹjọ ọdún 1946 sínú ìdílé Malam Walter Bala, ẹni tó jẹ́ òṣìṣẹ́ ìjọba àti Lydia Fati Zakari, ní ìlú Zaria. Ó gba ẹ̀tò ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti girama ní Zaria àti Kaduna. Ó parí ètò ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní ọdún 1964. Ó lọ sí school of Nursing ní University College Hospital, Ibadan, tí ó sì gba ìwé-ẹ̀rí rẹ̀ ní oṣù Keje ọdún 1968. Ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú Yakubu Gowon wáyé lásìkò Ogun abẹ́lẹ̀ ti ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù Kẹrin ọdún 1969, ní Cathedral Church of Christ, Lagos.

Ó máa ń ṣe ìfarahàn ní gbangba nítorí Yakubu Gowon máa ń ṣe iṣẹ́ rẹ̀ papọ̀.

Ìmúra rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìyàwó Ààrẹ wà níwọ̀ntúnwọ̀nsì, ó sì máa ń wọ àwọn aṣọ ìbílẹ̀ lọ́pọ̀ ìgbà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Maureen chinwe Gwacham

**Maureen Chinwe Gwacham** **jẹ́ obìnrin oníṣòwò àti olóṣèlú ará Nàìjíríà tí a Yàn sí ìpàdé Àgbà ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà**( National Assembly) kẹwàá láti agbègbè aṣojú olóṣèlú Oyi/Ayamelum ní ìpínlè Anambra, lórí ẹlẹ́tọ̀ All Progressives Grand Alliance (APGA). Gwacham kò dìbò 15,299, ó sì ṣégun olùdíje Young Progressive Party (YPP), Charles Uchenna Okafor, tó kó dìbo 13,332 olùdíje. People's Democratic Party (PDP) tó ti jẹ́ ọmọ ilé aṣòfin rí kó dìbò 6,912 pẹ̀lú.  ìdìbò Gwacham ń jẹ́ kókó ẹ̀sùn lórí ìpèjọ́jọ́ ẹ̀sùn ìdìbò nílé ẹjọ́ pẹ̀lú àwọn olùdíje YPP, PDP àti Labour Party.

Gwacham jẹ́ ọ̀kan lára àwọn obìnrin méjìlélọ́gọ́rin (17 )péré tó wọlé sí ìpàdé Àgbà kéwaàá, pátápátá tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ 469, tó fi ìgbìmọ̀ Àgbà  (Senate) àti ilé aṣòfin aṣojú (House of Representative).

## Àwọn Ìtọ́kasí
Khadija Abba Ibrahim

**Khadija Bukar Abba Ibrahim** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù kìíní ọdún 1967) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ All Progressives Congress ti Ilé Ìgbìmọ̀ àwọn Aṣojú fún Damaturu, Gujba, Gulani, àti Tarmuwa (ní ìpínlẹ̀ Yobe). Ní ọdún 2016, Ààrẹ Muhammadu Buhari yàn án gẹ́gẹ́ bí Mínísítà Ìjọba fún ọ̀rọ̀ ilẹ̀-òkèrè.

Ní Oṣù Kẹwàá ọdún 2018, òun àti ọmọ ọkọ̀ rẹ̀ dìjọ díje dupò kan ní Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú àpapọ̀, èyí tí ó jáwé olúborí. Ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kíní ọdún 2019, Abba Ibrahim kéde pé òun ń fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ nínú ilé ìgbìmọ̀ aṣojú láti lè gbájú mọ́ ìpolongo rẹ̀ fún ìjókòó Ilé Aṣòfin Àpapọ̀ fún Ẹkùn Ìdìbò rẹ̀ tí ó sì borí. Khadija Ibrahim ni ìyàwó Alàgbà Bukar Abba Ibrahim, tí ó fìgbà kan jẹ́ Gómìnà ti Ìpínlẹ̀ Yobe, àti Sẹ́nétọ̀.

## Ayé rẹ̀
Wọ́n bí i sínú ìdílé Waziri Ibrahim, bẹ́ẹ̀ sì ni ó lọ ilé-ìwé Kaduna Capital School, ní ìpínlẹ̀ Kaduna, Nàìjíríà, láàárí ọdún 1972 sí 1977. Ní ọdún 1978, ó bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní ilé ẹ̀kọ́ Queen's College, ní ìpínlẹ̀ Èkó. Ní ọdún 1980, ó lọ sí Headington School, Oxford, níbi tí ó ti parí ilé-ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní ọdún 1983. Ni ọdun 1986, Abba Ibrahim gba oyè ẹ̀kọ́ Diploma nínú ìmọ̀ Business Studies and Finance láti Padworth College, Reading, UK. Ní ọdún 1989, ó gba oyè B.Sc. rẹ̀ nínú ìmọ̀  Business Studies and Sociology láti Roehampton Institute for Higher Education, tí ó jẹ́ ẹ̀ka University of Surrey.

## Iṣẹ́ rẹ̀

### Iṣẹ́ tó kọ́kọ́ yàn láàyò
Kí ó tó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní yunifásítì ní ọdún 1989, ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Abbey National Building Temple Fortune, North Finchley, ní UK, níbi tí ó ti kópa nínú ríra àti títà àwọn ohun-ìní àti títọ́jú àwọn àkọọ́lẹ̀ owó ilé-ìfowópamọ́ fún àwọn oníbàárà wọn. Ní ọdún 1991, o ṣiṣẹ fún ìgbà díẹ̀ pẹ̀lú Hatton Cross Heathrow, ní UK gẹ́gẹ́ bí Public Relations Officer. Àwọn ojúṣe rẹ̀ sì ni mímú àwọn oníbàárà wá sí ilé-iṣẹ́ náà. Ọdún kan náà ló kúrò ní ilé-iṣẹ́ náà láti dara pọ̀ Kaguin Nigeria Limited gẹ́gẹ́ bí Aṣèpolówó-ọjà. Àwọn rẹ̀ ni láti máa ṣèpolowó ọjà bí i ọkà àti epo rọ̀bì ní àwọn agbègbè tí ECOWAS gbilẹ̀. Ní ọdún 1992, wọ́n yàn án sípò Olùdarí ilé-iṣẹ́ OURS Insurance Brokerage, èyí tó jẹ́ ilé-iṣẹ́ kan tó ń rí sí ṣíṣe ìpamọ́ àwọn ìdókòwò ìjọba àti aláàdáni. Lẹ́yìn tó ti ní ìrírí tó pọ̀ tó, Abba Ibrahim dá ilé-iṣẹ́ tirẹ̀ sílẹ̀, èyí tí ó pè ní ZAFACA Nigeria Limited, ní odún 1996. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alákòóso àti olùdarí àgbà ilé-iṣẹ́ náà láti ọdún tọ́ ṣèdásílè rẹ̀ títí wọ ọdún 2004.

### Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olóṣèlú
Ní ọdún 2004, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí i Kọmíṣọ́nnà for Transport and Energy, ní Ìpínlẹ̀ Yobe. Ojúṣe rẹ̀ tó ṣe pàtàkì jù lọ ní jíjẹ́ aláboójútó ètò ìfúnni níná lò ní àwọn abúlé àti ìĺ kéréjẹ, àti pé kó ṣe ìpèsè ètò àwọn ọ̀nà ìrìn-àjò tó péye ní ìpínlẹ̀ náà. Ní ọdún 2006, wọ́n yàn án sípò Kọmíṣọ́nà ilé-ìgbé , fún Nicon Insurance, ní ìpínlẹ̀ Yobe. Ní ọdún 2016, Ààrẹ Muhammadu Buhari yàn án gẹ́gẹ́ bí Mínísítà Ìjọba fún ọ̀rọ̀ ilẹ̀ òkèrè.

## Àwọn ìtọ́kasí
Hadiza Mailafia

**Hadiza Mailafia** jẹ́ olóṣèlú ará ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó sìn gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún ọ̀rọ̀ Agègbè àti àyíká láti oṣù Keje ọdún 2011 títí wọ oṣù Kẹsàn-án ọdún 2013.

## Àwọn ìtọ́kasí
Edafe Okporo

**Edafe Okporo** (ojoibi March 3, 1990) je ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà Amerika onkowe. Òun ni Olùdarí Aláṣẹ ti Asasala America, agbari ti o ṣe iranlọwọ láti tún LGBTQ+ awọn oluwadi ibì ààbò .  Bi ni Warri, Nigeria, Okporo ni ìrírí iwa-ipa ni orílè-èdè rẹ nitori ibalopọ rẹ ati pe a ṣe láti ṣe itọju ailera iyipada .  Okporo wa ibi aabo ni Ìlú Amẹrika lẹhin ikọlu nipasẹ awọn agbajo eniyan kan fun agbawi fun wiwọle si ilera fun awọn ọkunrin onibaje.  

Nígbàtí Okporo dé Amẹrika, o wa ni ile-iṣẹ atimọle ICE ni Elizabeth, New Jersey fun oṣu marun.   Lẹhin ti o gbà ibí ààbò, Okporo di aini ile, ngbe ni Newark Penn Station ati ni ibi aabo kan.  Ni kete ti o rii ile iduro, Okporo ṣiṣẹ bi oludari akọkọ ti Ibi aabo Asasala RDJ, ibi aabo akọkọ ti Ilu New York fun awọn ti n wa ibi aabo.   Okporo kọ̀wé iwe kan, *Asylum: A Memoir and Manifesto*, ṣe apejuwe ìrírí rẹ ti n wa ibi aabo ni Amẹrika .  

Okporo n ṣiṣẹ lọwọlọwọ ni ìdíje ìdíje fún Àgbègbè 7 Igbimọ Ilu New York, ati pe ti o ba dibo, yoo jẹ oluṣe ibi aabo tẹlẹ ti a yan si ẹgbẹ yẹn.    Okporo jẹ olùgbàlà David Prize. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1990
Enioluwa Adeoluwa

**Enioluwa Prince Adeoluwa** (ti a bi ni Oṣu Keje ọjọ 6, ọdun 1999) jẹ oludasiṣẹ Naijiria, oṣere, oludari, olupilẹṣẹ fiimu ati ihuwasi tẹlifisiọnu.   O jẹ olokiki julọ fun iṣẹ rẹ ni aṣa, igbesi aye, ati agbawi media awujọ.  O ni olokiki fun akoonu ilowosi rẹ lori awọn iru ẹrọ bii Instagram, TikTok ati YouTube, nibiti o ti pin awọn oye lori aṣa, imura, ati idagbasoke ti ara ẹni.   Ni ọdun 2022, O jẹ aṣoju European Union Afirika kan.   uNi ọdun 2024, oludari rẹ ṣe agbejade iṣelọpọ fiimu akọkọ rẹ ti akole *Gbogbo Wa* ti nṣere ipa asiwaju ti Isaac.  

## Igbesi aye ibẹrẹ
A bi Adeoluwa ni ọjọ́ kẹfà osu keje ọdún 1999, ni ìlú Akure, ipinle Ondo, Nàìjíríà  Fun eto-ẹkọ alakọbẹrẹ rẹ, o lọ si ile-iwe alakọbẹrẹ Cabataf, lẹhinna tẹsiwaju si ilé-ìwé kariaye Preston fún eto-ẹkọ gírámà rẹ.  Ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún Ni ó kẹ́kọ̀ọ́ jáde ní Yunifásítì ìpínlẹ̀ Èkìtì pẹ̀lú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ní kíláàsì àkọ́kọ́ nídìí Media and Theatre. 

Ni Oṣu Keji ọdun 2021, o gbà ìwé ẹri titunto fun ẹ̀kọ́ Ibaraẹnisọrọ Titaja lati Ile-iwe ti Media ati Ibaraẹnisọrọ ni Ile-ẹkọ giga Pan-Atlantic  ati ni Oṣu Kini ọdun 2022, o ṣafihan lori awọn iru ẹrọ media awujọ rẹ pe o ti bẹrẹ awọn ẹkọ oye dokita rẹ, lepa PhD kan.  

## Iṣẹ-ṣiṣe
Adeoluwa di olókìkí bi awọn  gbajúmò orí afẹ́fẹ́ , awọn iru ẹrọ ibani da ọrẹ ayélujára  bi Instagram ati TikTok .  Ara oto rẹ ti fun u ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ awọn alateleẹle pàtàkii no orí ayélujára o jẹ ki o jẹ ọkan ninu olokiki julọ láárn awon ìyókù rẹ  ni Naijiria.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1999
Romeo Oriogun

**Oluwasegun Romeo Oriogun**  O jẹ ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà onkọwe ti *Apejọ ti Bastards* (2023) ati *Sacrament of Bodies* (2020) ati awọn iwe-iwe mẹta.  O bori  ni ọdun 2017 ni ilé ìwé Brunel University African Poetry Prize ati Eye Nigeria for Literature award 2022 (akọkọ queer gbangba akọkọ lati ṣẹgun)  fun ikojọpọ rẹ *Nomad*  ati pe o jẹ oluṣe ipari fun 2020 Lambda Literary Award fun Gay Poetry  ati Awọn ẹbun Litera Afrika Prize fun Future . O ti gbà awọn ẹlẹgbẹ ati atilẹyin láti Ibidi International Writers Residency, Harvard University,  Hutchins Center for African and African American Research,  Oregon Institute for Creative Research, ati IIE-Aabo Idaabobo Olorin. Awọn ewi rẹ ti han ni Ewi Foundation,  *Harvard Review*,  *American Poetry Review*,  *Iwe irohin Irohin* .  Romeo gba MFA rẹ ni kikọ ẹda lati Iowa Onkọwe Idanileko ni 2020. Romeo jẹ olukọ ọjọgbọn ni ile-eko Florida Atlantic University .

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
The Looming Fog

***Looming Fog*** jẹ aramada akọkọ ti 2006 nipasẹ onkọwe  Naijiria, Rosemary Esehagu .  Ìtàn náà tẹle ìgbésí ayé ọmọ ibalopọ kan bi wọn ṣe n gbìyànjú lati gbé ni abúlé ti iṣaaju síwájú ijọba àwọn òyìnbó aláwò funfun ni Nàìjíríà ti o ka aiṣedeede si ohun irira. 

Nipasẹ apanilẹrin ti ko ni orukọ yii ati arosọ, ọkan di mimọ ti awọn ọmọ ẹgbẹ míràn ti awujọ kékeré yii, pẹlu ohun kikọ akọkọ keji, Kayinne, ti o jẹ ọmọ kanṣoṣo ti o ku ti tọkọtaya agbalagba kan. Ó gbọ́dọ̀ jagun pẹ̀lú àwùjọ rẹ̀ nípa ìfẹ́ rẹ̀ láti di amúniláradá &#x2014; tabu pàtàkì kan fún obìnrin ní àwùjọ Nàìjíríà.

## Awọn itọkasi
Vincent Anioke

**Vincent Anioke** jẹ ọmọ Naijiria - onkọwe ara ilu Kanada,  ti ikojọpọ itan kukuru akọkọ *ti Awọn angẹli Pipe* jẹ oluṣe ipari fun 2024 Dayne Ogilvie Prize fun awọn iwe akọkọ nipasẹ awọn onkọwe LGBTQ ti Ilu Kanada,  ati Aami Eye Literary Danuta Gleed 2025. 

Wọn bi òsì dàgbà ni ìlù ìlú Enugu, ni orílè-èdè Nàìjíríà, o ṣe atẹjade *Whirlwind ti Metamorphosis* ni ọdun 2014 ṣáájú gbígbé si Amẹrika làti ṣe ìwádìí imọ-ẹrọ kọnputa ní ìlú Massachusetts Institute of Technology .  Lọwọlọwọ o ńgbé ni Waterloo, Ontario, nibiti o ti gbá iṣẹ bi ẹlẹrọ sọfitiwia pẹlu Google . 

O jẹ akojọ àṣàyàn fún pípín Afirika ti Ẹ̀bùn Ìtàn Kukuru Agbaye ni ọdun 2021 fun “Ogbuefi”,  ati Aami Eye RBC Bronwen Wallace fun Awọn onkọwe ti o dide ni ọdun 2023 fun “Mama's Lullabies”.  O tun ti ni atokọ gigun ni awọn iṣẹlẹ mẹta fún Ẹbun Itan Kukuru CBC . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Esther Soyannwo

**Esther Oladunni Soyannwo** (nee Ososami) fìgbà kan jẹ́ olùkọ́ àti olóṣèlú ilè Nàìíríà. Ní ọdún 1964 òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n yàn sí Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin, àmọ́ kò ríbi gorí ipò náà.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Soyannwo gba ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní CMS Girls School Lagos, ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́. Gẹ́gẹ́ bí ìyá ọlọ́mọ mẹ́fà tó jẹ́,  ó wọ inú ètò ìṣèlú ní ọdún 1950, tí ó sì darapọ̀ mọ́ Action Group láti di ajàfẹ́tọ̀ọ́ àwọn ẹ̀ka obìnrin ti ẹgbẹ́ náà ni1953. Wọ́n yàn án sí Ijebu South district council, lẹ́yìn náà ló di obìnrin kan ṣoṣo tó díje dupò nínú ìdìbò ti ọdún 1964. Àbúrò rẹ̀ tó jẹ́ oníṣòwò ọlọ́lá kan ní ìlú Ìjẹ̀bú ló gbé gbogbo ohun tó rọ̀ mọ́ ìpolongo rẹ̀, àbúrò rẹ̀ yìí fun ní £2,000. Àwọn ẹgbẹ́ obìnrin ìlú Ìjẹ̀bú náà ṣe àtìlẹyìn fún ìpolongo yìí. Ó jáwé olúborí, tí ó sì ṣẹ́gun olùdíjẹ rẹ̀, ìyẹn Sanya Onabamiro láti Nigerian National Democratic Party opponent  pẹ̀lú ibò 18,232 sí to 2,149, èyí sì mu kó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Action Group láti jáwé olúborí ní Western Region. Àmọ́, ìwà-ipá wọ inú ìdìbò náà, èyí tó mú kí àwọn ọmọ-ẹgbẹ́ rẹ̀ gbà á níyànjú láti mah gorí oyè náà nítorí ewu rẹ̀ máa ti pọ̀ jù fun.

## Àwọn ìtọ́kasí
Owanbe

Y to pinpin òde Ówàńbè síwájú kí àwon ìjọba amúnisìn tó dé sí àrín àwon  Yoruba.  Àwọn ìjọba ilẹ̀ Yorùbá bi Ọ̀yọ́, Ife, Ìjẹ̀bú, òsogbo, òsun, ìkirè, àti Ẹ̀gbá, ni wọ́n mọ̀ sí ìgbòkègbodò àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ àti gbígbé àṣà  láruge pàápàá júlo sise ayẹyẹ ohun pàtàkì tàbí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì. Bí àpeere , the Oyo Empire tí ó wáyé lododún, Odun Oba,   àti Ife Empire tí wón se lododun Olojo, tàbí àjòdún ojó ìsèdá ayé.  Lákòókò ìṣàkóso àwon amúnisìn , àṣà Yorùbá fara mọ́ oríṣiríṣi ipa látọ̀dọ̀ Ilẹ̀ Ọba Gẹ̀ẹ́sì, èyí sì mú kí àwọn ẹgbẹ́ Owańbe wáyé gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìfihàn láwùjọ àti àtakò.  Léyìn  akoko àwon ìjọba amunisin, ìdàgbàsókè tí bá ẹgbẹ Ówàńbè wón sì ti gbòòrò si ní ìwọn, èyí sì jé kí wón lokiki diẹ sii laarin àwọn  ẹya Naiyóòkù ní jiria atipèlú iẹ aẹ nyáyaabi  àaái imọ-ẹrọ agbaye.

## History

to pinpin òde Ówàńbè síwájú kí àwon ìjọba amúnisìn tó dé sí àrín àwon  Yoruba.  Àwọn ìjọba ilẹ̀ Yorùbá bi Ọ̀yọ́, Ife, Ìjẹ̀bú, òsogbo, òsun, ìkirè, àti Ẹ̀gbá, ni wọ́n mọ̀ sí ìgbòkègbodò àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ àti gbígbé àṣà  láruge pàápàá júlo sise ayẹyẹ ohun pàtàkì tàbí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì. Bí àpeere , the Oyo Empire tí ó wáyé lododún, Odun Oba,   àti Ife Empire tí wón se lododun Olojo, tàbí àjòdún ojó ìsèdá ayé.  Lákòókò ìṣàkóso àwon amúnisìn , àṣà Yorùbá fara mọ́ oríṣiríṣi ipa látọ̀dọ̀ Ilẹ̀ Ọba Gẹ̀ẹ́sì, èyí sì mú kí àwọn ẹgbẹ́ Owańbe wáyé gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìfihàn láwùjọ àti àtakò.  Léyìn  akoko àwon ìjọba amunisin, ìdàgbàsókè tí bá ẹgbẹ Ówàńbè wón sì ti gbòòrò si ní ìwọn, èyí sì jé kí wón lokiki diẹ sii laarin àwọn  ẹya Naiyóòkù ní jiria atipèlú iẹ aẹ nyáyaabi  àaái imọ-ẹrọ agbaye.

## History

to pinpin òde Ówàńbè síwájú kí àwon ìjọba amúnisìn tó dé sí àrín àwon  Yoruba.  Àwọn ìjọba ilẹ̀ Yorùbá bi Ọ̀yọ́, Ife, Ìjẹ̀bú, òsogbo, òsun, ìkirè, àti Ẹ̀gbá, ni wọ́n mọ̀ sí ìgbòkègbodò àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ àti gbígbé àṣà  láruge pàápàá júlo sise ayẹyẹ ohun pàtàkì tàbí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì. Bí àpeere , the Oyo Empire tí ó wáyé lododún, Odun Oba,   àti Ife Empire tí wón se lododun Ol, odún jo, tàbí àjòdún ojó ìsèdá ayé.  Lákòókò ìṣàkóso àwon amúnisìn , àṣà Yorùbá fara mọ́ oríṣiríṣi ipa látọórísirísi l̀dọ̀ Ilẹ̀ Ọba Gẹ̀ẹ́sì, èyí sì mú kí àwọn ẹgbẹ́ Owańbe wáyé gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìfihàn láwùjọ àti àtakò.  Léyìn  akoko àwon ìjọba amunisin, ìdàgbàsókè tí bá ẹgbẹ Ówàńbè wón sì ti gbòòrò si ní ìwọn, èyí sì jé kí wón lokiki diẹ sii laarin àwọn  ẹya Naiyóòkù ní jiria atipèlú iẹ aẹ nyáyaabi  àaái imọ-ẹrọ agbaye.

## Types

Awọn ayẹyẹ Owańbe jẹ ipin ti o da lori síse lórísirísi, bi igbeyawo, ọjọ-ibi, ìsomolóruko isinku, ìrántí àti awọn ìnáwó miiran.   Okọọkan àwon síse wònyí ni ó fi àyè sílè   fun ayẹyẹ, tí yóò sì mù nínáwo dání .  ìrántí òkú tú lè ma wáye lododún ,  

## History

Ayeye Owańbe je ohun tí ó ti wà kí àwon ìjọba amúnisìn tó dé sí àrín àwon Yorùbá
Freshwater (novel)

***Freshwater*** jẹ iwe itan-akọọlẹ ti ara ẹni ti ọdun 2018 nipasẹ onkọwe ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà  Akwaeke Emezi .    Emezi's debut novel, o sọ itan Ada, ọmọbirin kàn ti o ni ọpọlọpọ ogbanje ti o wa nínú ori rẹ. 

*Freshwater* bori méjéèjì Eye Nommo Novel ati Bibẹẹkọ Eye ni ọdun 2019, ati pe o yàn fun ọpọlọpọ awọn ẹbun ati awọn ẹbun mìíràn.  

## Gbólóhùn
*Freshwater* sọ ìtàn ologbele-laifọwọyi ti protagonist, ti àwọn oluka mọ bi 'The Ada'. Ọkàn gbòógì nínú gbólóhùn aṣọ tán gaanii ogbanje, osha láti ẹ̀yà  awọn yibo ti o wọ inú ada ti o sin ṣíṣe oríṣiríṣi ti o sìn yi pàda si oríṣiríṣi ìwà ati àwo.

## Awọn itọkasi
Bisi Alimi Foundation

**Bisi Alimi Foundation (BAF)** jẹ ajọ ti kii ṣe tí  ìjọba  ti ko si sí fún èrè  ti a da kalẹ ni ọdun 2015, ti a ṣe forukọsilẹ rẹ ni England ati Wales, ṣugbọn ti n ṣiṣẹ ni Naijiria nít'orí àbájáde Ofin Idinamọ Ìgbéyàwó Kanna 2013 (SSMPA). Ẹ̀ka yìí  nfẹ lati ṣẹda orílè-èdè Nàìjíríà kàn nínú èyítí gbogbo ènìyàn ṣe déédéé, laibikita iṣalaye ibalopo tàbi idanimọ akọ.

Bisi Alimi ni oludasile ati olùdarí ajo Bisi Alimi Foundation.   Ni odun 2019 Bisi Alimi Foundation ni ajọṣepọ pẹlu Elton John AIDS Foundation lati ṣeto iṣẹlẹ Gay Pride ni Nàìjíríà; iṣẹlẹ ti a samisi "Alẹ ti eleyameya 2019" ti o waye ni ìlú  Èkó, ni Tuesday 29 Oṣu Kẹwa, 2019.  Ni ọdun 2018 owo láti  ṣe ipolongo LGBT láti  ọwọ àwùjọ Whitsun ni a pin si Bisi Alimi Foundation fun ìgbélárugẹ.
## Awọn itọkasi
Dare Odumuye

**Dare Odumuye** jẹ ajafitafita fún ẹtọ LGBTQ  ni orílè-èdè Nàìjíríà, oludari alaṣẹ Alliance Right Nigeria nígbà kàn  ati ọkan nínú àgbàlagbà ajá  fún ẹtọ ibalopọ takọtabo láti ọjọ́ ti o ti pe ni Nàìjíríà  .  O jẹ 2004 Ashoka elegbe  ati pe o jẹ erelu ti àwọn Gay ni Nàìjíríà. 

## Ilowosi Re si àwùjo LGBTQ
Ni akoko ti awọn ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà ko ni ìdánilójú ati ni kíkó nla nípa wiwa awọn onibaje tàbí ilopọ ni aarin wọn, Dare wa ṣíwájú, ti o dá Alliance Right Nigeria silẹ, ti o fi ìgboyà fúnni ni oju si ohun ti ọpọlọpọ awọn ìgbàgbó jẹ imọran àjòjì. Si àwùjọ ti awọn ọkunrin ati awọn obìnrin onibaje káàkiri orilẹ-ede Nàìjíríà, eyi di ààyè apejọ. 

Ni idiyele nla si igbesi aye rẹ ati aabo, Dare bẹrẹ lati ṣeto ati ṣaṣeyọri ni mimu ilopọ wa sinu mimọ gbangba. Ó ń lo àwọn òkodoro òtítọ́ nípa àwọn ohun gidi láti ọ̀dọ̀ àwọn aráàlú láti ṣe àwíjàre fún gbígba ìbálòpọ̀ láàárín gbogbo ènìyàn àti ìjẹ́pàtàkì dídarí ìsapá ìdènà fún àwọn àrùn tí ìbálòpọ̀ ń ta látaré láti lè ṣe àwùjọ láǹfààní. Ni akoko kanna o n ṣe imuse ikẹkọ taara lati ṣe idiwọ itankale HIV laarin agbegbe ti o ti ni idanwo rere si arun na ni 2001. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2007
Rotimi Fani-Kayode

**Rotimi Fani-Kayode** (20 Kẹrin 1955 – 21 December 1989), ti a bi Oluwarotimi Adebiyi Wahab Fani-Kayode,  je oluyaworan ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà ti je ọmọ ọdún mọ́kànlá  pelu àwọn ẹbí rẹ̀ kò lo si ìlú England, láti ṣá  fún Ogun Biafra .  Òjé ọkàn lára àwọn olu dani lè kọ ọna ode oni ni Ilu Gẹẹsi,  Fani-Kayode ṣawari awọn aifọkanbalẹ ti a ṣẹda nipasẹ ibalopọ, ije ati aṣa nipasẹ awọnàwòrán n aṣa ati awọn akopọ. O ṣẹda pupọ julọ ti iṣẹ rẹ láàrin ọdun 1982 ati 1989, ọdun ti o ku láti ará àwọn àrùn ti jẹmọ́ ibalopọ ko gbógun AIDS.

## Ìgbésí àyè ibẹrẹ ati ẹkọ
A bi Rotimi Fani-Kayode ni ilu Eko, orílè-èdè Nàìjíríà, ni ojo 20 oṣù kẹrin odun 1955.  Baba re, Oloye Babaremilekun Adetokunboh Fani-Kayode (1921-1995), je olóṣèlú  ati olórí ilu Ifẹ, ilu bàbà nla ni ile Yoruba . Ìyá re ni Olóyè (Ìyáàfin) Adia Àdùnní Fani-Kayode (nee Sa'id) (1931-2001).  Rotimi ni awọn arákùnrin mẹrin, pẹlu Femi Fani-Kayode, àbúrò rẹ. 

Ìdílé Fani-Kayode gbẹ lọ si Brighton, England, ni ọdun 1966, lẹhin igbimọ ológun ati ogun abẹle ti o ṣẹlẹ̀ ni orílè-èdè Nàìjíríà.   Rotimi lọ si awọn ile-iwe aladani pupọ ti Ìlù Gẹẹsi fun eto-ẹkọ gírámà rẹ, pẹlu Brighton College, Seabright College, ati Millfield, ati lẹhinna gbe lọ si Amẹrika ni ọdun 1976.

## Ṣiṣẹ
Lẹhin ayẹyẹ ipari ẹkọ lati Pratt, Fani-Kayode padà si UK,  nibiti o ti di ọmọ ẹgbẹ ti Brixton Artists Collective, ti n ṣafihan lákòókò ni diẹ nínú awọn iṣafihan ẹgbẹ ti o waye ni Brixton Art Gallery ṣaaju ki o to lọ lati ṣafihan ni awọn ààyè ifihan mìíràn ni Ilu Lọndọnu. Iṣẹ́ Fani-Kayode ṣàyẹ̀wò àwọn kókó ẹ̀kọ́ Baroque,  ìbálòpọ̀, ẹlẹ́yàmẹ̀yà, ìṣàkóso àmúnisìn àti aáwọ̀ àti ìforígbárí tó wà láàárín ìbálòpọ̀ rẹ̀ àti bí wọ́n ṣe dàgbà ní Yorùbá.

kIbasepo re pelu ẹṣin Yoruba bẹ̀rẹ̀ pelu àwọn òbí re. Fani-Kayode sọ pé àwọn òbí òun jẹ́ olùfọkànsìn Ifá, òrìṣà ọ̀rọ̀ àti olùtọ́jú àwọn ojúbọ Yorùbá,  ìrírí àtètèkọ́ṣe tí ó lè jẹ́ ti iṣẹ́ rẹ̀. Pẹlu ohun-ini yii, o ṣeto lori ibeere lati dapọ ifẹ, irubo, ati ara ọkunrin dudu. Àwọn ìrírí ẹ̀sìn rẹ̀ fún un níṣìírí láti fara wé ọgbọ́n ohun ìní Yorùbá, èyí tí àwọn àlùfáà Yorùbá máa ń bá àwọn òrìṣà sọ̀rọ̀, tí wọ́n sì máa ń ní ìrírí ayọ̀. Àpẹrẹ irú ìbáṣepọ̀ bẹ́ẹ̀ láàrin àwọn fọ́tò Fani-Kayode àti Yorùbá ‘ètò ìdùnnú’ hàn nínú iṣẹ́ rẹ̀, *Bronze Head*  

## Iku
Fani-Kayode kú ni Ile-iwosan Coppetts Wood fun ikọlu ọkan lákòókò ti o n bọlọwọ aisan AIDS kan ni Oṣu kejila ọjọ 21, ọdun 1989. i akoko iku rẹ, o ngbe ni Brixton, London, pẹlu alabaṣepọ rẹ ti ọdun mẹfa  ati alabaṣiṣẹpọ nigbagbogbo Alex Hirst,   ti o ku ti AIDS ni 1992.   Lẹhin iku Hirst, awọn oniwadi ti beere boya iṣẹ ti Fani-Kayode ati Hirst ṣẹda ni ẹyọkan tabi gẹgẹ bi ẹgbẹ kan jẹ pe Fani-Kayode, Hirst, tabi awọn tọkọtaya naa ni pipe.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1989
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1955