open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Fọláhàn Ọdúnjọ

**Joseph Fọláhàn Ọdúnjọ** (1904–1980) jẹ́ ogbóntagì òǹkọwé, olùkọ̣́, àti olóṣèlú tí ó gbajúmọ̀ fún àpilẹ̀kọ lítíréṣọ̀ Yorùbá àwọn ọmọdé.

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Ọdúnjọ ní ìlú Ìbarà, Abéòkúta ní ọdún 1904. Ó lọ sí ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti 'St Augustine Primary School', ní Abẹ́òkúta. Lẹ́yìn tí ó sì tún lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gíga ti  'Catholic Higher Elementary Training School' àti ilé ẹ̀kọ́ àgbà ti  'London Institute of Education'.

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ àti òǹkọ̀wé
Ọdúnjọ tẹ̀ síwájú nínú iṣé ìkọ́ni rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ilé ìwé Catholic Training College, Ìbàdàn láti ọdún 1924 tí tí di ọdún 1927, tí ó sì padà di ọ̀gá àgbà ilé ẹ̀kọ́ rẹ̀ tó tí jáde tẹ́lẹ̀ rí ìyẹn St Augustine, Abéòkúta. Gẹ́gẹ́ bí olùkọ́, ó dá ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan àpapọ̀ àwọn olùkọ́ tí ìjọ Kátólííkì (Catholic) láti lè ma bá àwọn aláṣẹ àti olóòtú àgbà sọ̀rọ̀ fún ìgbáyé gbádùn àwọn olùkọ́ wọn. Bákan náà ni Ọdúnjọ tún ṣe olùkọ́ àti olùkọ́ àgbà fún àwọn ilé-ìwé ìjọ́sìn Kátólííkì oríṣiríṣi káà kiri láti ọdún 1940 tí tí di 1950. Àwọn iṣé àpilẹ̀kọ tó ti tẹ̀ jáde láti ọdún 1958 ní ó jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn iṣẹ́ ìbèrè-pẹ̀pẹ̀ èdè Yorùbá. Ó tẹ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé eré onítàn ọlọ́rọ̀-geere (novels), ìwé eré oníṣe orí-ìtàgé (plays), ìwé ewì (poems) àti àkọsílẹ̀ ní èdè Yorùbá . Àwọn ìwé tí ó kọ tí ó tẹ̀ jáde náà ló jẹ́ àkàsọ̀ fún àwọn òǹkọ̀wé èdè Yorùbá òde òní ní ìwúrí láti gbé àpilẹ̀kọ Yorùbá lárugẹ síwájú si. Ní ọdún 1966 sí ọdún 1969, ó jẹ́ òkan pàtàkì nínú ìgbìmọ̀ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ akọ́mọ-lédè Yorùbá Orthography. Bákan náà ni ó tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ olùkọ́ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà (Nigeria Union of Teachers) fún àìmọye ọdún.

## Ṣíṣe òṣèlú rẹ̀
Ní ọdún 1951, ó di ọmọ ilé aṣòfin ti (Western House of assembly) tí ó sì tún padà di Mínísítà àkọ́kọ́ tó ń rí sí ọ̀rọ̀ ilẹ̀ àti iṣẹ́ ṣíṣe ní ìwọ̀ Òòrùn Nàij̀íríà (region's first minister of Land and Labour).
Bákan náà ni ó tún ṣe Ààrẹ fún ọmọ ẹgbé Ẹ̀gbádò (Ẹ̀gbádò Union) tí wọ́n sì tún fi jẹ oyè Aṣíwájú gbogbo Ilẹ̀ Ẹ̀gbá pátá.

Joseph Fọláhàn Ọdúnjọ di olóògbé  ní  1980.

## Àwọn iṣé àkànṣe rẹ̀

### Ewì

* *Iṣé ni Ògùn Ìṣé* ("Work is the antidote for poverty")
* *Tọ́jú Ìwà rẹ Òrẹ́ mi* ("Watch your behaviour, my friend")
*  (1961)

### Ìtàn àròkọ ọlọ́rọ̀-geere

* *Ọmọ òkú ọ̀run* (1964; "The deceased woman's daughter")
* 

### Ìwé àkàyé

* 

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1904
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1980
Lola Ogunnaike

**Lọlá Ògúnnáìkè  **jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó tún jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Amẹ́ríkà (American) tí ó jẹ́ amúlùúdùn àti oníròyìn ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà**.**

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Lọlá ní ojo ketala osu kesan odun 1975 (September 13, 1975) ní ilu New York City amo awon obi re mejeji je omo orile ede Naijiria. O jade nile eko J.E.B. Stuart High School ni Fairfax, ilu Virginia. O gba oyeko  eko-keji ninu ise  iroyin ni ile-eko agba ti New York University , nigba ti oye o ti koko gba oye imo akoko  ninu imo Litireso Geesi (English literature) nile eko agba University of Virginia.

## Ìgbòkè-gbodò iṣé rẹ̀
Ògúnnáìkè bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oníròyìn ní ọdún1999 nípa ṣíṣe ìròyìn amúlùúdùn àti àwọn àṣà míràn tó bá jẹ yọ. Bákan náà ni ó ń jábọ̀ ìròyìn fún ile iṣẹ́ ìròyìn ti New York Times tí ó sì jẹ́ ọ̀gá ní ẹ̀ka ìròyìn amúlùúdùn tí ó ń ṣe pẹ̀lú bí ó ṣe dajú kọ àwọn olórin ilè Amẹ́ríkà ọlọ́kan ò jọ̀kan  bíi: Jennifer Lopez, Ozwald Boateng, Oprah Winfrey, tí ó sì ń kọ àwọn ọ̀rọ̀ kóríyá nípa "Àṣà àti Ìsinmi" lápá kan inú ìwé ìròyìn náà. Bákan náà ló tún jẹ́ akọ̀ròyìn fún ìwé ìròyìn  "Vibe magazine", ní èyí tí ó fi ń dá sí àwọn ìròyìn olóṣooṣù nípa orin àti àwọn ìròyìn tó jẹ mọ́ tàwọn ọ̀kọrin gbogbo. Ó sì tún kọ ìròyìn fún ìwé ìròyìn bíi: Rolling Stone, New York, Glamour, Details (magazine), Nylon, "New York Observer" àti "V Magazine". Ó sì tún wà lára àwọn ikọ̀ tí ó fọ̀rọ̀ wá aya olórí orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà tẹ́lè ̣rí lẹ́nu wò ìyẹn: Michelle Obama lórí àbẹ̀wò rẹ̀ sí orílẹ̀ èdè South Africa. Lọlá tún jẹ́ ajábọ̀ ìròyìn fún "New York Daily News","NOW," "Rush,  lórí ìròyin pàjáwìrì tí ó jẹ mọ́ ti amúlùud́ùn àti "Molloy" bákan náà ni ó tún jẹ́ ajábọ̀ ìròyìn fún ilé iṣẹ́ agbóhùn sáfẹ́fẹ́ ti CNN’s “American Morning" níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ láti ọdún 2007 tí tí di 2009.

Lọlá ti hàn lórí àwọn ètò ọlọ́kan ò jọ̀kan orí ẹrọ amóhùn-máwòrán bíi: NBC’s today Show, MTV àti VH1. Wọ́n kàá ní oṣù karùn ún ọdún 2007  (May 2007) mọ́ àwọn obìnrin aláwọ̀ dúdú tí ó nípa jùlọ ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà (Ebony’s ‘150 Most Influential Blacks in America”). Lọ́wọ́ lọ́wọ́ báyìí, òun ni ó dá Arise Entertainment 360 sile

## ìgbésí ayé rẹ̀
Òun ni ìyàwó fún Deen Ṣólebọ, tí wọ́n sì bí ọmọ ọkùnrin kan ṣoṣo.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1975
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Femi Fani-Kayode

**Dafidi Oluwafemi** **Adewunmi Abdulateef Fani-Kayode** tí a bí ní ọjọ́ kẹ́rindínlógún oṣù kẹjọ, ọdún 1960 jẹ́ olóṣèlú ọmọ Nàìjíríà, òǹkọ̀wé àti agbẹjọ́rò. A bí Fani-Kayode ní ìlú Èkó, Nàìjíríà, ó sì di Olùrànlọ́wọ́ Àkànṣe fún Ọ̀rọ̀ Ìjọba fún Olusegun Obasanjo láti oṣù keje ọdún 2003 sí oṣù kẹfà ọdún 2006. A yàn án gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún Àṣà àti Ìrìn-àjò ti Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ Nàìjíríà láti ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹfà sí ọjọ́ keje oṣù kọkànlá ọdún 2006, àti Minísítà fún Iṣẹ́ Òfuurufú láti ọjọ́ keje oṣù kọkànlá ọdún 2006 sí ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2007.

Fani-Kayọde ni oludamoran pataki (lori oro nipa ara ilu) fun Áárẹ Oluṣẹgun Ọbasanjọ lati osu kejo odun 2003 titi di osu kefa odun 2006. A yan gegebi alamojuto oro to je mo Asa ati Igbafe ni orile-ede Naijiria lati ojo keji-le-logun osu kefa si ojo keje osu kokanla odun 2006 ati gegebi alamoju fun oro to je mo irina oju ofurufu lati ojo keje osu kokanla odun 2006 titi di ojo kokan-din-logbon osu karun odun 2007.

## Ìbẹ̀rè Ìgbé Ayé àti Ẹ̀kọ́
Bàbá tó bí bàbá bàbá rẹ̀, Àlúfà Èmánúẹ́lì Adédápọ̀ Káyọ̀dé, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàíjíríà tí ó kọ́kọ́ lọ kà'wé ní Ìlú Ọba gb'oyè akọ́'ṣẹ́ mọ'ṣẹ́ láti ilé ẹ̀kọ yunifásitì ti Durham, leyin eyi ti o di alufa ni ijo Angilikan after which he became an Anglican priest.  His grandfather, Victor Adedapo Kayode, studied law at Cambridge University and became a lawyer and a judge. His father Victor Babaremilekun Adetokunboh Fani-Kayode, who was also at Cambridge was a prominent lawyer and political figure in Nigeria in the 1950s and 1960s.  He was Leader of the National Council of Nigeria and the Cameroons Opposition in the Western House of Assembly from 1960 to 1963, the Hon. Minister of Local Government and Chieftaincy Affairs and Deputy Premier of the Western Region of Nigeria from 1963 until 1966 and he successfully moved the motion for Nigeria's independence in 1958 in the Nigerian Parliament.

## References

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1960
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò ará Nàìjíríà
Ààtò àwọn fíímù ilé Nàìjíríà

Èyí ni ààtò àwọn Fíímù tí wọ́n ṣe ní orílẹ̀ èdèNaijria  **(list of films produced)  **àti ọdún tí wọ́n gbé wọn jáde.

## Ọdún1992

## 2003
Ṣade Baderinwa

**Wọ́n bí Fọláṣadé Ọláyínká Bádérìnwá**, tí wọ́n mọ̀ lẹ́nu iṣẹ́ rẹ̀ sí **Ṣadé Bádérìnwá** (/ˈʃɑːdeɪ ˈbɑːdərɪnwɑː/ *SHAH-day BAH-dər-in-wah*), ní ọjọ́ kẹrìnlá Oṣù kẹ́rin, 1969. (born April 14, 1969) jẹ́ olùdarí ètò ní orí  WABC ìkànì kéje (Channel 7). Bákan náà ni ó tún ṣe amúgbá-lẹ́gbẹ́ lórí ètò olósẹ̀-ọ̀sẹ̀ pẹ̀lú Diana Williams tí ó ma ń wáyé ní dédé agogo márun ìrọ̀lẹ́ (Eyewitness News) àti ìròyìn alágo mọ́kànlá (11.pm news) kan pẹ̀lú Bill Ritter.

Bàbá rẹ̀ jẹ́ Yor̀ubá ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí ìyá rẹ̀ sì jẹ́ ọmọ ilẹ̀ German. Orúkọ rẹ̀ àkọ́kọ́ ni  "Fọláṣadé", tó túmọ̀ sí "*Someone who uses wealth as  crown*". Ó jáde ní ilé ẹ̀kọ́ àgbà ti University of Maryland College Park. Lẹ́yìn tí ìyá rẹ̀ ti ja kalẹ̀ láti ọmọdé  tí ẹnìkan tí ó jẹ́  African American sì gbàá tọ́ àmọ́ òun àti bàbá rẹ̀ tó ń bẹ ní Nàìjíríà ń sọ̀rọ̀ déédé.

Ṣadé dara pọ̀ mọ́ ilé iṣẹ́ WABC ní ọdún 2003 lẹ́yìn tí ó ṣe díẹ̀ ní ìlú abínibí rẹ̀ Baltimore, Maryland, ní bi tí ó ti darí ètò ìròyìn lórí WBAL-TV fún bí ọdún mẹ́ta.  Ṣadé rọ́pò Roz Abrams, tí ó kúrò nílé iṣẹ́ yìí ní ọdún 2003 láti gbaṣẹ́ ní agogo márùún sí mọ́kànĺa alẹ́ (5 and 11 p.m.) ní  WCBS-TV.   Ní ọjọ́ kẹtàdín-lógún Oṣù kéje, ọdún 2004 (July 23, 2004) nígbà tí ó ń múra láti jábọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ omíyalé tí ó ṣẹlẹ̀ ní Hackensack, New Jersey , ní ọlọ́kọ̀ kán gba tí ó sì sálọ (hit and run). Ṣadé padà sídìí iṣẹ́ rẹ̀ (Eyewitness News on December 13, 2004). lẹ́yìn ọ̀pọ̀ iṣẹ́ abẹ àti àyẹ̀wò ìgb̀a-dégb̀a,  physical therapy, 

Bádérìnwá ni ó jẹ́ akéde ètò ọ̀sán tẹ́lẹ̀ kí wọ́n tó gbe lọ sí ìdí ètò ago márùún ìrọ̀lẹ́ (5:p.m) pẹ̀lú Diana Williams. Ṣadé hàn nínú *The View*  gẹ́gẹ́ bí olùgbàlejò lórí October 27, 2006. Bákan náà, ní Oṣù karùún (May, 2011), Bádérìnwá di amúgbá-lẹ́gbẹ̀ẹ́ ìròyìn alágo mọ́kànlá (11 p.m. news) pẹ̀lú Bill Ritter, tí òun náà sì ń rọ́pò Liz Cho, tí ó kúrò ní ip̀o adarí fún ìwé ìròyìn (new WABC 4 p.m newscast), èyí tí ó fẹsẹ̀ múlẹ̀ lẹ́yìn tí *The Oprah Winfrey Show* kásẹ̀ kúrò nílẹ̀ tán tí Bádérìnwá sì tẹ̀ síwájú láti ma bá ètò ìròyìn alágo márùn ún 5 p.m. sí 11 p.m. lọ.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1969
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Sade Baderinwa

**Wọ́n bí Fọláṣadé Ọláyínká Bádérìnwá**, tí wọ́n mọ̀ lẹ́nu iṣẹ́ rẹ̀ sí **Ṣadé Bádérìnwá** (/ˈʃɑːdeɪ ˈbɑːdərɪnwɑː/ *SHAH-day BAH-dər-in-wah*), ní ọjọ́ kẹrìnlá Oṣù kẹ́rin, 1969. (born April 14, 1969) jẹ́ olùdarí ètò ní orí  WABC ìkànì kéje (Channel 7). Bákan náà ni ó tún ṣe amúgbá-lẹ́gbẹ́ lórí ètò olósẹ̀-ọ̀sẹ̀ pẹ̀lú Diana Williams tí ó ma ń wáyé ní dédé agogo márun ìrọ̀lẹ́ (Eyewitness News) àti ìròyìn alágo mọ́kànlá (11.pm news) kan pẹ̀lú Bill Ritter.

Ṣade dara po mo ile ise WABC ni odun 2003 leyin ti o se nkan die ni ilu abinibi re Baltimore, Maryland, ni bi ti o ti dari eto iroyin lori WBAL-TV fun bi odun meta.  Sade ropo Roz Abrams, ti o kuro nile ise yii ni odun 2003 lati gbase ni agogo marun si mokanla ale (5 and 11 p.m.) ni  WCBS-TV.   Ni ojo ketadin-logun Osu keje, odun 2004 (July 23, 2004) nigba ti o n mura lati jabo isele omiyale ti o sele ni Hackensack, New Jersey , ni oloko kan gba ti o si salo (hit and run). Sade pada sidi ise re (Eyewitness News on December 13, 2004). leyin opo ise abe ati ayewo igba-degba,  physical therapy, 

Bádérìnwá ni o je adeke osan tele ki wo to gbe lo si ago marun irole (5:p.m) pelu Diana Williams. Ṣadé han ninu *The View*  gege bi olugbalejo lori October 27, 2006. Bakan naa, ni Osu karun (May, 2011), Bádérìnwá di amugba-legbe iroyin alaago mokanla (11 p.m. news) pelu Bill Ritter, ti oun naa si n ropo Liz Cho, ti o kuro ni ipo adari fun iwe iroyin (new WABC 4 p.m newscast), eyi ti o fese mule leyin ti *The Oprah Winfrey Show* kase kuro nile tan ti Baderinwa si te siwaju lati ma ba eto iroyin alaago marun un 5 p.m. si 11 p.m. lọ.

Baba re je Yoruba omo orile ede Naijria ti iya re si je omo ile German. Oruko re akoko ni  "Folasade", to tumo si "*Someone who uses wealth as  crown*". O jade ni ile eko agba ti University of Maryland College Park. Leyin ti iya re ti ja kale lati omode  ti enika ti o je  African American si gba to amo oun ati baba re to n be ni Naijiria n soro bakan.

## References

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1969
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Femi Falana

**Fẹ́mi Fálànà** SAN  (Senior Advocate of Nigeria) Jẹ́ agbẹjọ́rò àti ajàfẹ́tọ̀ọ́ ọmọnìyàn ọmọ orílẹ̀ èdè̀ Nàìjíríà  tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹẹ̀dógbọ̀n Oṣu Kejìlá, ọdún 1958.(30 December, 1958). Ó díje dupò Gómìnà ní ìpínl̀ẹ Èkìtì ní ọdún 2007 ṣùgbọ́n ó pàdánù ìbò náà lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú NCP (National Conscience Party) tí ó ti fìgbà kan jẹ́ Alága ẹgbẹ́ náà jákè-jádò Nàìjíríà ní ọdún 2011..
Bákan náà, òun ni bàbá fún ọ̀kọrin, adẹ́rìín pòṣónú àti òṣèré orí ìtàgé tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Falz. Fẹ́mi jẹ́ ọkọ fún arábìnrin Fúnmi Fálànà tí òun náà tún jẹ́ ajàfẹ́tọ̀ọ́ ọmọnìyàn ní orílẹ̀ èd̀e Nàìjíríà.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1958
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò àgbà ilẹ̀ Nàìjíríà
Solomon Babalọlá

**Solomon Adébóyè Babalọlá** ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹtàdínlógún oṣù Ọ̀pẹ, ọdún 1926, ó kú ní  ọjọ́ Kẹèdógún oṣù Kèjìlá, ọdún 2008 (December 17, 1926- December 15, 2008), ní ilú Ìpetumodù, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, ní orílẹ̀-èdè  Nàìjíríà. Ó jẹ́ Olùkọ́, akéwì àti onímọ̀.

## Ìgbésí ayé rẹ̀

Ọ̀jọ̀gbọ́n Solomon Adébóyè Babalọlá jẹ̀ ọmọ ìdílé Babalọlá ti Ilé - Ajo. Bàbá rẹ̀ Joseph Olawuni Omowumi Babalola (Ajala) jẹ́ gbẹ́nà-gbẹ̀nà, ní sẹ́nútúrì ogún ó tún ilé àwọn èèyàn tí ìjì wó kọ́, wọ́n mọ́ rírí Ìfọmọnìyànṣe àti àánú rẹ̀ yìí, wọ́n sì fún ìdílé wọ́n ni orúkọ "Alatunse ti Ìpetumodù". Ẹlẹ́ṣìn ìgbàgbọ́ ni bàbá rẹ̀. Wọ́n ṣe ìrìbọmi fún sínú ìjọ Soosi Kírísítì tí Ṣọ́ọ̀sì àwọn Àjìhìnhere Christ Church of the Church Missionary - C. M. S). Wọ́n fi ẹ̀sìn ìgbàgbọ́ tó jinlẹ̀ tọ́ ní kékeré, ó lọ sí Iléẹ̀kọ́ Alákọ̀bẹ́ẹ̀rẹ̀ Kírísítì (Christ Primary School), Wásìimi, Ìpetumodù. Akọrin Ṣọ́ọ̀sì ni, tí ó sì má ń kọrin nínú balùwẹ̀ nígbà ayé rẹ̀. Babalọlá gba Kírísítì gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run àti Olùgbàlà rẹ̀ nígbà tí ó wà ní Kọ́lẹ́jì Igbóbì, tí Bisoopu Rt. Rev Gordon tí ìlú Èkó sì ṣe ìjẹ́rìsí.

Babalọlá lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Achimota College ní orílẹ̀ èdè Ghana. lẹ́yìn tí ó kẹ́kọ̀̀ọ́ gboyè tán ní ọdún 1946,  ó ṣiṣẹ́ olùkọ́ ní Igbóbì College. Ní ọdún1948, ó gba ẹ̀bùn ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ ẹlẹ́kejì láti kọ́ ẹ̀kọ́ nílé ẹ̀kọ́  Queens' College, Cambridge, níbi tí ó tún ti gba  oyè ìmọ̀ ẹ̀kọ́ ẹlẹ́ẹ̀kejì ní ọdún 1952. Ó tuń padà sí  Igbóbì College láti tẹ̀ síwájú lórí iṣẹ́ ìkọ́ni rẹ̀ tí ó sì rí àgbéga tí ó fi di olùkọ́ àgbà tí ó jẹ́ adúláwọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ náà , pẹ̀lú bí ó ṣe jẹ́ wípé òun  ni olùkọ́ tí ọjọ́ orí rẹ̀ kéré jùlọ nínú àwọn olùkọ́ ilé ẹ̀kọ́ náà. Wọ́n fun ni ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ Ọ̀mọ̀wé (doctoral scholarship) nínú lítíréṣọ̀ èdè Yorùbá. Ní ọdún 1962, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ nílé ẹ̀kọ́  Institute of African Studies ti Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ University. Ó tún jẹ ànfàní ètò ìmọ̀ ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ lọ sílé ẹ̀kọ́  University of London láti gba oyè ìmọ̀ Ọ̀mọ̀wé. Ní ọdún 1963 , ó di ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ èdè ilẹ̀ adúláwọ̀ (professor of African Languages)  ní ilé ẹ̀kọ́ University of Lagos. Ní ọdún 1966, ó tẹ ìwé   ***The Content and Form of Yoruba Ijala***,tí ilé iṣẹ́ ìtẹ̀wé Oxford University Press gbé jáde. Iṣẹ́ náà sọ nipa àlọ́ onítàn Yorùbá,àwọn ewì lóríṣiríṣi àti àkójọpọ̀ àwọn ewì Ìjálá Ọdẹ (hunter's songs), tí wọ́n ṣògbufj78ọ̀ rẹ̀ sí èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ìwé náà gba àmì ẹ̀yẹ ti Amaury Talbot Prize fún iṣẹ́ tó peregedé jùlọ lọ́dún náà fún lítíréṣọ̀ àwọn ènìyàn apá Iwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Adúláwọ̀. Ìwé náà tún ṣílẹ̀kùn fún ìwádí nípa èdè ìlè Adúláwọ̀ ní gbogbo àbgáyé, lábẹ́ àkóso Babalọlá ní University of Lagos. Ẹ̀ka ẹ̀kọ́ tó èdè Adúláwọ̀ ati Asian ní wọ́n dá  ní sílẹ̀ ní odun 1967 ni Yunifásítì Àpapọ̀ ti Ìlú Èkó , ní èyí tí Babalọlá jẹ́ ọ̀kan  lára àwọn olùkọ́ mẹ́ta ẹ̀ká ẹ̀kọ́ náà, wọ́n gbajúmọ́ èdè Abínibí ilẹ̀ Nàìjíríà tó gbajúmọ̀  Nigerian languages: Yoruba, Igbo, Edo ati Hausa. À

Àwọn iṣẹ́ àpilẹ̀kọ Babalọlá kó ipa ribiribi fún ìsọlọ́jọ àwọn Lítíréṣọ̀ alohùn. Babalọlá wọ káà ilẹ̀ lọ ní ọjọ́ Kẹèdógún oṣù Ọ̀pẹ, ọdún 2008

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1926
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2008
Arun HIV/AIDS ni Naijiria

thumb|Prevalence of AIDS in Nigeria from 1991–2010. Includes predictions up to 2016.
Ní odún 2014 ní Nàìjíríà, áàrùn HIV wọ́pọ̀ láàrín àwọn ọ̀dọ́ tó ti bàlágà tó ti tó ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀dógún sí ọ̀kandị́nláàdọ́ta jẹ́ ìdá 3.17%. Ilẹ̀ Nàìjíríà ni ó gbé ipò kẹrin lásìkò tí a ń kọ ayọkà yí nínú àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n  tí ó n semi pẹ̀lú àrùn HIV. Àrùn HIV  di àjàkálẹ̀ tí ó sì pọ̀ ju ara wọn lọ ní agbègbè sí agbègbè. Kíkó àrùn HIV tàbí tàn kálẹ̀ arun náà ni ó dá lori ìwà ati ìsẹ̀mí àwọn ènìyàn látara ìbálòpọ̀ ọpọ́pọ̀ ènìyàn. Àwọn ọ̀dọ́ langba àti àwọn àgbàlagbà ni wọ́n ma ń kósí páńpẹ́ HIV., nígbà tí táwọn ọ̀dọ́mọbìnrin ̀àti àwọn abilékọ wọ́pọ̀ jù ti àwọn ọkùnrin lọ.  Ọ̀pọ̀ ìwà ló lè ṣokùnfà ìtànkálẹ̀ àrùn náà, lára àwọn ìwà bẹ́ẹ̀ ni: ṣíṣe iṣẹ́ aṣẹ́wó, èyí tí ó wọ́pọ̀ láàrín olówò ìbálòpọ̀, tí ó sì ti ṣokùnfa ìtànká àrùn tí à ń kó níbi ìbálòpò, ìwà ìbálòpọ̀ akọ sí akọ àti ìwà ìbálòpọ̀ ọlọ́pọ̀ èrò, àti ìwà fífi àwọn ọmọbìnrin sòwò ẹrú lọ sílẹ̀ òkèrè, lílo ohun abẹ́rẹ́ fẹ́lẹ́ tí ẹni tí ó ti ó ní àrùn HIV bá ti lò tẹ́lẹ̀,  ìwà àìṣàmójútó àyèwò ẹ̀jẹ̀ kí a tó gbàá tàbí fúni.

Ní àsìkò tí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà wà lábẹ́ ìṣèjọba ológun (Ìṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà) tí ó gba orílẹ̀ èdè náà kan fún odidi ọdún méjì-dínlógún lára ọdún mẹ́tàdín-lọ́gọ́fà tí orílè èdè Nàìjíríà ti gba òmìnira (Ìgba Òṣèlú Àkọ́kọ́ Nàìjíríà) ní ọdún 1960. Òfin tí ó de ìbàjẹ́ àwùjọ kò fẹsẹ̀ múlẹ̀ tó. Ìdáàbòbó ara ẹni kò fẹsẹ̀ múlẹ̀ lásìkò ìsèjọba àwọn ológun ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òǹkà ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà nígbà náà nira láti mọ̀ pàá pàá nígbà akitiyan àti ṣe ìjọba àwa arawa láti lè fẹsẹ̀ iṣé ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà múlẹ̀ (Ìṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà) náà kó ìpalára bá àìṣe déédé nípa ètò ìléra káàkiri agbègbè orílẹ èdè náà. Ìṣakóso àwọn alàkalẹ̀ ètò ìlera lẹ́sẹẹsẹ láti orí ìjọba àpapọ̀, ìjọba ìpínlẹ̀ sí ìpínlẹ̀ àti ìjọba ìbílẹ̀ mú ìsoro wa lọ́pọ̀lọpọ̀. Àwọn iléesé ètò ìlera tí ó jẹ́ ti aládani ni kò rí àmójútó dára dára, bákan náà ni kò sí ìbáṣepọ pẹ̀lú tó yanrantí pẹ̀lú àwọn iléesé ètò ìléra tí ìjọba lórí ìpolongo nípa àrùn HIV àti ìmójútó àwọn ènìyàn ti kéré jọjọ. Ìtọ́jú àti ìrànlọ́wọ́ kò tó ǹkan láti ọwọ́ àwọn Dọ́kítà àti Nọ́ọ̀sì, nítorí iṣẹ́ ti pọ̀ jù wọ́n lọ àti wípé wọn kò ní ìmọ̀ àti ẹ̀kọ́ tó péye láti pèsè ètò ìléra tó yanrantí fún àwọn aláìsàn náà.

## E tun le wo

* Àjàkálè̩ àrùn AIDS 
* Ètò ìléra ni Naijiria
* HIV/AIDS ni Afrika

## Awon itoka si
Gladys Knight

**Gladys Maria Knight** (ojoibi May 28, 1944), to gbajumo bi "Empress of Soul", (Iyaluaye orin Soul)) je akorin, olukoweorin ato osere ara Amerika. O gba Ebun Grammy ni emeje, Knight gbajumo fun awon ayori orin to gbejade ni igba ewadun 1960s ati 1970s, fun ile-ise agbeorinjade Motown ati Buddah Records, pelu egbe olorin re to unje Gladys Knight & the Pips, to ni egbon re Merald "Bubba" Knight ati awon iyekan re Edward Patten ati William Guest bi omo egbe olorin.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Ona marose Eko-Badagry

Opopona marose Agbadarigi je oruko ibile kan ti won fi n pe ona marose naa ninu Trans–West African Coastal Highway. Titi marose naa lo si ipinle Eko, ti o si ja mo ilu Dakar,  Senegal.

Isatunse ona marose naa bere ni pereu ni odun 2010. Nigba ti awon atunse naa ba pari, ona marose Eko yoo di mewaa dipo onibeji meji ti o wa tele, ti awon oko akero  transit line  yoo si tun le rin laisi isoro kan kan. Meji ninu awon ona mewa naa ti ijoba ti ya soto fun oko Akero ipinle Eko  Lagos Bus Rapid Transit System.

## Awon itoka si
Àwọn àyájọ́ ọjọ́ ìsinmi ile Naijiria

Ile Naijiria ni Àwọn àyájọ́ ọjọ́ ìsinmi to po

## Àwọn àyájọ́ ọjọ́ ìsinmi

## Àwọn àyájọ ọjọ́ ìsinmi tó ma ń yí padà
Lafikun, orile ede Naijiri ni awon ayajo ojo isinmi kan ti deeti won ma n yi lodoodun:

## Àwọn ìtọka sí

* Office holidays in Nigeria

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Ijo Anglika

## Ìjọ Ánglíkà
Ìjọ Ánglíkà jẹ́ ìjọ tí o tóbi ṣe ìkẹrin nínú àgbáríjọ pọ̀ àwọn ọmọ lẹ́yìn Krístì káàkiri àgbáyé pẹ̀lú ọmọ ìjọ tí ó tó miliọ̣nu márun-lé-lọ́gọ́rin eniyan.
Ajodun odun Badagry

**Ọdún ìbílẹ̀ Àgbádá-rìgì **jẹ́ ayẹyẹ tí wọ́́n ma ń ṣe  ní ẹ̀ẹ̀kan ṣoṣo lọ́dun tí ó ma ń wáyé ní ìlú Àgbádá-r̀ig̀i  (Badagry), tí ó jẹ́ ìlú ńlá kan ní ìpínlẹ̀ Èkó, ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Àjọ African Renaissance Foundation (AREFO) ló ma ń ṣ̀agbátẹr̀u ayẹyẹ náà. Àwọn èt̀o inú ayẹyẹ náà má ń fi ip̀o ìlú náà hàn ní àsìk̀o ìkóni lẹ́rú àwón Èèbó (slave trade era). Ayẹyẹ náà má ń jẹ́ ìdàpọ̀ àṣà àjogúnbá ilẹ̀ Adúláwọ̀. Àwọn  elétò má ń mú àṣà ìbílẹ̀ tí àwọn olùfẹ́ràn àṣà jákè jádò àgbáyé ma ń wá láti bá wọn yọ̀ lásìkò ayẹyẹ náà. Èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan pàt̀akì nínú àwọn àṣà àti ìṣẹ̀ṣe ilẹ̀ adúláwò tí wọ́n ma ń gbéga níbẹ̀ ni Egúngún, Ijó ìbílẹ̀, iná gbígbé-jẹ àti bẹ̣́̀e bẹ́ẹ̀ lọ. Bákan náà ló tún ma ṣ̀agbékalẹ̀ ìdíje eré bọ́ọ̀lù aláfẹsẹ̀-gbá, àti lílù ilù  Sato, àti ìsàmì ọjọ́ ìjàjà-ǹ-gbara .

## Ìtàn ọdún náà
Wọ́n dá ayẹyẹ ọdún yìí kalẹ̀ ní ọdún 1999 láti fi ṣe ìrántí ìparí òwò ẹrú tó ti fìgbà kan wáyé rí nínú ìlú náà nígb̀a láé láé.

Ayẹyẹ àjọ̀dún ti ọdún  2015  ni wọ́n pè ní:   ("Toussaint L'Ouverture: The Catalyst for the struggle for liberation of the black"). tó túmọ̀ sí "Akitiyan ìjàjà-ǹ-gbara aláwọ̀ dúdú". Ayẹyẹ náà bẹ̀rẹ̀ ní 20 August tí ó sì wá sópin ní 30 August 2015. Àjọ̀dún ná̀a fi àyè sílẹ̀ fún àwọn ọmọ bíbí ilẹ̀ Àgbádá-rìgì tó wà káà kiri ilẹ̀ adúláwò tó kù láti kópa nínú ayẹyẹ náà àti láti tún rántí ilé bàbá won. Àjọ̀dún tí wọ́n ṣe kẹ́yìn wáyé nínú ọgb̀a ilé ìwẹ́ girama ìlú náà ìyẹn (Badagry Grammar School), Badagry, ipinle Eko, Nàìjíríà.

### Ìtàn òwò ẹrú nílu Àgbádá-rìgì
Orúkọ tí ìlú náà ń jẹ́ lónìí (Badagry)  ni wọ́n fà yọ láti inú iṣẹ́ àwọn ènìyàn ìlú náà.  Lára iṣẹ́ náà ni: iyọ̀ ṣíṣe, ẹja pípa, iṣẹ́ àgbẹ̀. Bákan náà, àwọn mìíràn gbà wípé ìlú náà ni wọ́n fi sọrí ẹnìkan tí ó ń jẹ́ Agbedeh,  ẹni tị ó jẹ́ gbajú-gbajà àgbẹ̀ nílu náà tí orúkọ oko rẹ̀ ń jẹ́ Àgbádá-rìgì, tí àwọn Èèbó amúnisìn padà yí sí (Badagry).

Ní àsìkò 18th century Badagry jẹ́ ọnà àrẹ́sẹ̀pa fún àwọn Èèbó tí wọ́n fi ń kó àwọn ẹrú tí wọ́n bá ti rà ránṣẹ́ sí ibi tí wọ́n bá fẹ́ kó wọn lọ. Ibẹ̀ ni ilé tí wọ́n ń pè ní; "Àlọ lámi-lámi" (Point of No Return) tí wọ́n gbẹ́ kànga kan sí tí ó jẹ́ pé ẹrú tí ó bá ti mu nínú omi kànga náà kò tún ní rántí ibi tí ó ti wá mọ́ láé láé. Ní ìparí 18th century, Badagry di ọ̀nà tí wọ́n tún ń kó ẹrú gb̀a láti Portnovo àti Dahomey . Badagry náà tún ni ó jẹ́ àyè kan tí wọ́n ti ma ń dúnàá dúràá lórí iye tí wọ́n fẹ́ ta ẹrú tí wọ́n fi tipá mú nínú ogun abúlé sí abúlé tí ó bá wáyé. Ni ọdún 1983, Olóyè Mobee jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olóyè ilẹ̀ Adúláwọ̀ tó kópa nínú òwò ẹrú lásìkò náà.

Àgbádá-rìgì ní Ilé alájà méjì àkọ́kọ́ (first two-storey building) irú rẹ̀ ní orílẹ̀ èd̀e Nàìjíríà tí wọ́n kọ́ sórí omi Màrínà, wà ní ọdún 1845. Lọ́wọ́ lọ́wọ́́ báyìí, ilé náà kò fi bẹ́ẹ̀ fẹsẹ̀ múlẹ̀ mọ́ látàtàrí wípé ìjọba kùnà láti tọ́jú ilé náà. Àmọ́ ìjọba gómìnà Bábátúnde Fashola ḷ́onà àti dá ògo ilé náà padà ni ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àkànṣe ọ̀nà márosè tí ó lọ sí ìlú Àgbádá-rìgì .

## Ẹ tún lè wo àwọn

* Ojude Oba festival
* Igogo festival
* Badagry
* Lagos-Badagry Expressway

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkó
Àtòjọ àwọn òrìṣà Yorùbá

Àwọn wọ̀nyí ni àwòn **[[Àwọn ọmọ Yorùbá|Òrìṣà]] [[Òrìsà|ilẹ̀ Yorùbá]].**

## Òrìṣà tó ga jù
Ọlọ́run Elédùmarè ní orúkọ mẹ́ta tí Yorùbá má ń pèé, àwọn ni:

* Elédùmarè - Olùṣèdá ohun gbogbo.
* Ọlọ́run - Olù kápá ọ̀run.
* Ọlọ́fin - Olù sààmì láàrín ọ̀run àti  Ayé 

## Àwọn òrìṣà tó níiṣe pẹ̀lú ìpín

* Ọ̀rúnmìlà -  Ó jẹ́ òrìṣà ọlọ́gbọ́n, ìpín, àti arínú róde.
* Orí - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó rọ̀ mọ́ ìṣèdá tàbí ìpín

## Àwọn Òrìṣà Imọlẹ̀ tí ó jẹ́ akọ

* 
* Ọbalú Ayé - Ó jẹ́ òrìṣ̀à tí ó rọ̀ mọ́ àjàkálẹ̀ àrùn tí ó sì tún ma ń ṣe ìwòsan àjàkálẹ̀ àrùn.
* Erinlẹ̀ - Ó jẹ́ òrìṣà ìwòsàn, ó sì tún ma ń ṣe ìwòsàn àrùn. Bẹ́ẹ̀ sì ni ó ma ń mú ìtura bá ènìyàn
* Èṣ̣ù - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó ń gbé oríta, ó jẹ́ òrìṣà ẹlẹ̀tàn, tí ó sì ma ń ṣeni ní jàmbá
* Ìbejì - Ó jẹ́ òrìṣà àwọn ọmọ méjì  tí a bí papọ̀, ó ma ń fúni lọ́mọ.
* Kokou - Ó jẹ́ òrìṣà oní jàgídí-jàgan
* Ọbàtálá - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó mọ orí àti gbogbo ara tó kù fún ọmó ènìyàn. Ó jẹ́ òrìṣà ìmọ́lẹ̀, ó sì tún jẹ́ òrìṣà tí ó mọ́ kangá tí ó sì ma ń ṣe déédé
* Odùduwà - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó ṣẹ àwọn ọmọ Yorùbá kalẹ̀ sí ilé Ifẹ̀
* Ògún - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó rọ̀ mọ́ irin tàbí àgbẹ̀dẹ. Ó sì tún jẹ́ jagun jagun nígbà ayé rẹ̀
* Òrìṣà Oko - Ó jẹ́ òrìṣà tí Yorùbá ma ń lò láti fi ṣètò ohun ọ̀gbìn
* Ọ̀sanyìn - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó  ma ń ṣòfófó fúni. ó lè gbé inú ilé tàbí inú oko
* Òṣùmàrè - Ó jẹ́ òrìṣà tó dàbí ejò tí ó ma ń ta àwọn àwọ̀ oríṣi méje sí ojú ọ̀run
* Ọ̀ṣọ́ọ̀sì - Ó jẹ́ òrìṣà tí   wọ́n fi ń dẹ ọdẹ tàbí ro oko
* Ṣàngó, Ó jẹ́ òrìṣà tí ó  ma ń sán àrá látojú ọ̀run

## Àwọn Òrìṣà Yorùbá tí ó jẹ́ abo

* ́Àjà - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó ń gbé inú igbó tàbí aginjù, kò yàtọ̀ sí iwin, ó sì ma ń ṣe ìwòsàn.
* Ajé Olókun - Ó jẹ́ òrìṣà omi tí ó ma ń ṣ̀àánú ènìyàn pẹ̀lú ọrọ̀.
* Ẹ̀fúùfù - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó níkàpá lórí ìjì tàbí atẹ́gùn.
* Mawu - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó níkàpá lórí Òòrùn àti Òṣup̀á.
* Ọ̀bà - Òrìṣà yí jẹ́ ìyàwó Ṣ̀àngó àkọ́kọ́ tí ó di omi 
* Olókun - Ó jẹ́ òrìṣà omi.
* Ọ̀ṣun - Òrìṣà  yí jẹ́ òrìṣà omi, tí o ́ní ṣe pẹ̀lú ìfé, ẹwà, àti owó.
* Ọya - Ó jẹ́ òrìṣà tí ó ní agbára láti dá ìjì, mọ̀nàmọ́ná, fífúni lówó, àti idán fún ọmọ́ ènìyàn
* Yemọja - Ó jẹ́ òrìṣà olú-odò tí ó ní agbára púpọ̀.
## Àwọn ìtọ́ka sí

ẹ̀ka:àwọn òrìṣà Yorùbá
ẹ̀ka:Yorùbá
Abacavir

**Abacavir** (**ABC**) jẹ́ oògùn kòkòrò àjẹsára tí ó ń dáàbò bo àwọn ọmọ ogun ara tí ó sì tún ń pa kòkòrò àìfojúrí HIV/Aids run nínú àgọ́ ara ènìyàn . A lè lo oògùn yí gẹ́gẹ́ bí a ṣe ń lo àwọn oògùn tí ó ń gbógun ti àrùn àìfojúrí HIV/Aids, ba kan náà ni a sí lè da lò lóun nìkan pẹ̀lú ìtọ́ni Dókítà. Wọn a máa fi omi lòó tàbí fi omi pòó mu tí wọ́n sì lè lòó fún ọmọdé tí ó ju oṣù mẹ́rin lọ.

Àgọ́ ara wa kìí lòdì sí oògùn abacavir. Àwọn ohun tí ó lè wáyé láìrò tẹ́lẹ̀ látàrí lilo oògùn yí ni èébì, àìsàn ẹ̀jẹ̀ ríru<, àìsàn ibà, àti kí ènìyàn Ma lè Mi kanẹ̀. Àwọn ohun mìíràn  tí ó tún lè wáyé láìrò tẹ́lẹ̀ látàrí lilo oògùn yí tí ò lè lágbára ni kí àwọn ọmọ ogun  ara máa ṣiṣẹ́ ju bí ó ti yẹ lọ, ìjànbá lè ṣe ẹ̀dọ̀ fóóró àti ìdíkù sí pH látàrí ọ̀pọ̀lọpọ̀ lactate. Àyẹ̀wò DNA lè jẹ́ ki a mọ̀ bóya ènìyàn ní àǹfàní tópọ̀ láti ní ààrùn tí ó lè fa ki 9m9 ogun ara máa ṣiṣẹ́ ju bótiyẹ lọ.  Abacavir wà lára àwọn oògùn tí ó máa ń pagi dínà ìdàgbàsóke kòkòrò tí ó ma ń pa àwọn ọmọ ogun ara (NRTI), tí wọ́n sì máa ń fa ìdíwọ́ fún DNA láti di RNA, tí èsì rẹ̀ máa ń mún ìpeleke bá kòkòrò apa sójà ara. Nínú ẹ̀yà oògùn NRTI yìí, abacavir jẹ́ carbocyclic nucleoside.

Abacavir di ifihàn nígbangba ní ọdún 1988 tí wọ́n sì fi oùntẹ̀ tẹ̀ẹ́ fún lílò ní orílè ède Àmẹ́ríkà ní ọdùn 1998.  Ó jẹ́ ìkan lára àwon oògún tí Àjọ Ìlera Àgbáyé ṣàkójọ ẹ̀ sí oògún tó wúlò jùlọ fún ìlera, oògùn tí ó gbóná ko, tí ó sì wúlò fún ètò ìlera. Ó jẹ́ oògùn tí a lè rí káàkàkiri. Ní bíi ọdún 2014, òṣùwọ̀n owó rẹ̀ lójú pálí ní àwọn ìlú tí ó ń dàgbàsókè kúsí US$ 0.36–0.83 fún ọjọ́ kan. Ní bíi ọdún 2016, òṣùwọ̀n owó rẹ̀ lójú pálí kúsí ni Amẹ́ríkà jẹ́ $70.50 fún oṣù kan . A máa ń ri abacavir rà pẹ̀lú àwọn   oògùn kòkòrò apa sójà ara míràn bíi abacavir/lamivudine/zidovudine, abacavir/dolutegravir/lamivudine, and abacavir/lamivudine.

## Ìṣèto rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Awon

**Antwan Wiggins** tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹfà oṣù Kẹ́ta ọdún 1980 ( March 6, 1980) ní ìlú Brooklyn. jẹ́ ọ̀kọrin hip hop ọmọ orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà.  Orúkọ tí wọ́n mọ̀ọ́ pẹ̀lú rẹ̀ ni 'Awon'. Ní ọdún 2014, Ó dá ile- iṣẹ́ orin "Don't Sleep" kalẹ̀ pẹ̀lú àjọṣepọ̀ Phoniks. 'Awon'  ti kọrin pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olórin hip hop ilẹ̀ ̀Amẹ́ríkà bíi:  Little Brother, Common, EPMD, MC Lyte, ati Oddisee.

## Àwọn orin rẹ̀

### Solo albums

* Beautiful Loser (2008)
* For The Grimy (Searching For Soulville) (2013)
* Matte Black Soul (2014)

### Àwo orin rẹ̀ pẹ̀lú Phoniks

* Return to the Golden Era (2013)
* Return to the Golden Era: The Remixes (2014)
* Knowledge of Self (2015)

### Àwo orin rẹ̀ pẹ̀lú Dephlow

* Dephacation (2014)
* Sleep is the Cousin of Death (2017)

### Àwo orin rẹ̀ pẹ̀lú Kameleon Beats

* Love Supersedes (2010)
* Concentration Gradient (2011)
* Love Supersedes II (2013)

## Àwọn ìtọka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1980
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Sade, Solapur district

**Sade** jẹ́ abúlé kan ní ìlú Karmala taluka tí Solapur district ní ìpínlẹ̀ Maharashtra, ilẹ̀ India.

## Tìbú Tòró rẹ̀
Sade tó ìwọ̀n ẹgbẹ̀rún mẹ́ta àti ìgbà àti mẹ́rìndín-láàdọ́rin ( tí ó sì ní ilé ìgbé tí ó tó  1077 lásìkò ìkànìyàn tí ó wáyé ní ọdún 2011 (2011 census of India). Sade ni ó ní iye ènìyàn tí ó tó  4576. Àwọn ọkùnrin ibẹ̀ tó 2315, tí àwọn obìnrin ibẹ̀ sì tó 2261, tí àkójọpọ̀ àwọn ọmọdé láti ọdún mẹ́fà wálẹ̀ jẹ́ 493.

## Àwọn ìtọ́ka sí
Adeniran Ogunsanya College of Education

**Adeniran Ogunsanya College of Education**, tí àgékúrú rẹ̀ ń jẹ́ **(AOCOED**), jé ilé-ẹ̀kó gíga (Higher Education) tí ó wà ní ìlú Ọ̀tọ̀-Àwórì lábẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ Ọ̀jọ́, Ìpínlé̀ Èkó. ilé- ẹ̀kọ́ Adéníran Ògúnsànyà ń ṣètò ìmọ̀ ìkọ́ni gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ tí ó sì ń pèsè ìwé ẹ̀rí  'Nigeria Certificate in Education' (NCE) àti ìmọ̀ ìkọ́ni tí ilé-ẹ̀kọ́ àgbà alákọ́kọ́ (undergraduate first degree), pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ àgbà ti ìpínlẹ̀ ( Èkìtì State University ) 

## Ìtàn ilé-ẹ̀kọ́ náà
Ilé-ẹ̀kọ́ gíga náà tí wọ́n kọ́kọ́ ń pè ní "ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ìpínlẹ̀ Èkó" (**Lagos State College of Education**), ni wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 1958 gẹ́gẹ́ bí ilé-ẹ̀kọ́ àwọn olùkọ́ onípele kẹ́ta, tí wọ́n sì kọ́kọ́ gbà àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ó tó Àádọ́sàán (90) ní ọdún àkọ́kọ́. Ní ọdún 1982, wọ́n gbé ilé-ẹ̀kọ́ náà kúrò ní Súrùlérè lọ sí Ọ̀tọ̀-Àwórì, látàrí àìtó àwọn ohun amáyé-dẹrùn ìgbà-lódé àti pípọ̀ tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ń pọ̀ si lọ́dọọdún.

## Lára àwọn lààmì-laaka tó ti jáde níbẹ̀

* Kunle Ajayi
* Sarah Adebisi Sosan
* Sanai O. Agunbiade

## Awon ile-eko mefa ti o wa ni inu ile-eko giga Adeniran Ogunsanya ni:

*school of science 
*school of education
*school of art and social science
*school of vocational and technical education
*school of early childhood and primary education
*school of language

## Lára àwọn olùkọ́ tó gbajúmọ̀ níbẹ̀ ni

* Afeez Oyètòrò

## Ẹ tún lè wo

* List of schools in Lagos
* List of colleges of education in Nigeria

## Àwọn ìtọ́ka sí

## Ìjápọ̀ ìta

* Official website 
Ẹ̀ka:Yunifásítì ní Nàìjíríà
Ọ̀tọ̀-Àwórì

**Ọ̀tọ̀-Àwórì** je ijoba idagba-soke agbegbe ijoba ibile Ojo, ti o wa ni opopona marose Èkó si Agbada-rigi.

## Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí ó wà nibẹ̀

* Adeniran Ogunsanya College of Education
* National Postgraduate College of Nigeria

## Ẹ tuń lè wo

* History of Lagos
* Awori District settlements

## Àwọn ìtọ́ka sí
Níyì Adéolókun

thumb|Níyì Adéolókun
**Níyì Adéolókun** tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹ́ta oṣù Kọkànlá ọdún 1990 ( 3 November 1990) jẹ́ agbá bọ́ọ̀lù rugby fún  (Irish rugby union). Ó ń gbá fún wọn gẹ́gẹ́ bí onígun  (winger). Adéolókun ló tún ń gbá rugby fún ikọ̀ ( Connacht) ní  Pro14. Ó dara pọ̀ mọ́ Connacht ní ọdún 2014 láti ilé-ẹ̀kọ́ 'Trinity College'. Lásìkò tí ó fi wà pẹ̀lú ilé-ẹ̀kọ́ àgbà ti  (Dublin University), Ó gbá rugby sevens fún ikọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ náà.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Adéolókun ní ìlú Ìbàdàn,ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Ó lọ sí ilẹ̀ Ireland pẹ̀lú àwọn òbí rẹ̀ ní ọ̀dún 2001 nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mọ́kànlá (age 11). Ó ń ṣe oríṣiríṣi eré ìdárayá nígbà tí ó wà léwe. Ó gbá bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀-gbá fún Gaelic football àti Templeogue Synge Street tí ó sì tún gbá bọ́ọ̀lù fún League of Ireland àti  Shelbourne's tí ọ̀jẹ̀-wẹ́wẹ́ tí ọjọ́ orí wọn kò ju ogún ọdún lọ (under 20). Ó kọ́kọ́ gbá fún  rugby union  gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ ní  De La Salle College ní Churchtown.

## Iṣẹ́ òòjọ́ rẹ̀

### ìgbà ̀ewe rẹ̀
Adéolókun gbá fún Leinster nígbà èwe rẹ̀. Lẹ́yìn tí ó kúrò níbẹ̀, ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ De La Salle tí ó jẹ́ ikọ̀ àgbà fụn ilé-ẹ̀kọ́ náà. Ní ọdún 2009,  All-Ireland League nílé ìwé Dublin University bá fìwé pèé lábẹ́ àṣẹ olùdarí bọ́ọ̀lù Rugby ìyẹn Tony Smeeth. Adeólókun gbá bọ́ọ̀lù yíi fún ikọ̀ náà fún ọdún mẹ́rin. Lásìkò tí ó wà níbẹ̀, ikọ̀ nạ́à gba ife ẹ̀yẹ 'All-Ireland Championships' ní tẹ̀lé-ǹ- tẹ̀lé ní ọdún 2011 àti 2012.

### Connacht
Ní oṣù Kárùún ọdún 2014, wọ́n kéde rẹ̀́ wípé Adéolókun fọwọ́ sí ìwé àdéhùn pẹ́̀lú (Connacht) ikọ̀ rẹ̀ tí ó wà yíi tí ó jẹ́ ọlọ́dún kan. Olùkọ́ni Nigel Carolan ni ó tọ́ka rẹ̀ fún ilé-ẹ̀kọ́ náà, lẹ́yìn tí ó ti yege nínú ìdánwò rẹ̀ ní Connacht Eagles, ní oṣù Kẹ́rin ọdún 2014.

Adéolókun fakọyọ fún ikọ̀ rẹ̀ (Connacht) ní ọjọ́ Kẹfà oṣù Kẹ́sàạn ọdún 2014, nígbà tí wọ́n gbá pẹ̀lú ikọ̀  Newport Gwent Dragons nị́bi ìfẹsẹ̀-wọnsẹ̀ ìṣíde òpin ọ̀sè ní 2014–15 Pro12, níbi tí ó tí ṣe ìrànwọ́ fún akẹgbẹ́ rẹ̀ Eoin McKeon . Ọ́ tún gbá bọ́ọ̀lù àkọ́kọ́ rẹ̀ sínú àwọn lẹ́yìn ìfọwọ́ bọ̀wé rẹ̀ nị́gbà tí wọ́n gbá pẹ̀lú ikọ̀ La Rochelle níbi ìdíje 2014–15 Rugby Challenge Cup. Gbogbo bọ́ọ̀lù tí ó gbá nínú ìdíje league jẹ́ mẹsàán tí ti Challenge Cup sì jẹ́ mẹ́rin nínú ìpele ìbẹrẹ̀ ọdún.  Ní oṣù Kọkànlá ọdún 2014, wọ́n kéde rẹ̀ wípé  Ó tún fọwọ́ bọ̀wé àdéhùn míìràn pẹ̀lú ikọ́̀ rè yíi Connacht láti wà pẹ̀lú ikọ̀ náà títí di òpin ọdún  2016–17.

Ní 28 May 2016, (Connacht) gba ife ẹ̀yẹ àkọ́kọ́ irú rẹ̀ nị́  2015–16 Pro12 lẹ́yìn tí wọ́n jạwé olúborí pẹ̀lú ayò 20 sí 10 tako Leinster níbi ìfẹsẹ̀-wọnsẹ̀ tó kẹ́yìn ìdịje náà. tí Adéolókun sì gbá àmì ayò náà wọlé.

### Ireland
November, 2016 Adéolókun gba ìwé ìpè àkọ́kọ́ rẹ̀ láti dara pọ̀ mọ́ ikọ̀ àgba bọ́ọ̀lù àgbà fún ilẹ̀  Ireland. Ó sì fakọ yọ nínú ikọ̀ náà ní ọjọ́ Kejìlá oṣù Kọkànlá ọdún  2016, nígbà tí wọ́n fi rọ́pò akẹgbẹ́ rè Craig Gilroy tako ikọ̀ agbá rugby ilẹ̀ Canada.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1990
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Òjó Adé

**Òjó Adé** ni wọ́n bí ní (Ojo kewa, Osu Kewa Odun 1959) , Ó jẹ́ olórin, olùkọ orin-ẹ̀mí gósípẹ́ẹ̀lì àti Olùṣọ́ Àgùtàn ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 

## ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé rẹ̀
Wọ́n bi ní ọjọ́ Kẹ́wàá oṣù Kẹwàá ọdún 1959 (October 10, 1959) ní ìlú Ìkeji-Ilé, ìlú ńlá kan ní  ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun.
Ó kẹ́kọ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ St. Judges Anglican Church tí ó wà ní Ìkeji-Ilé ṣáájú kí ó tó darí lọ sílùú Èkó fún ìkọ́ṣẹ́ ọwọ́ Electronics. 

Ní ọdún 1987, Ó tún tẹ̀ síwájú láti kẹ́kòọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ Bíbélì (Calvary International Bible College) lábẹ́ àkóso Olùṣọ́ Àgùtàn Rev. Àńjọọ́rìn, tí ó ń ṣiṣẹ́ ìwáàsù àti ìhìn-rere ní ìlú Ìbàdàn .

## Iṣẹ́ Òòjọ́ rẹ̀
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ orin kíkọ rẹ̀ ní ọdún 1977 nígbà tí ó dara pọ̀ mọ́ àwọn akorin ìjọ, ṣùgbọ́n tí ó dá ẹgbẹ́ akọrin tirẹ̀ kalẹ̀ ní ọdún 1979.
Ní ọdún 1981, tí ó jẹ́ ọdún méjì lẹ́yìn tí ó dá ẹgbẹ́ akọrin ẹ̀mí tirẹ̀ sílẹ̀, ó kọ orin ẹmí kan jáde tí ó sọọ́ di ìlú-mọ̀ọ́ká tí àkọ́lé rẹ ń jẹ́ '*Jésù Tó Fúnmi*' , tí ó sì tún gbé òmíràn jáde tí ó  tún pè àkọ́lé rẹ̀ ní *Sátạ́nì Kò Sinmi*. 

Ó wà lára àwọn olórin ẹ̀mí ti ìlànà Krìstẹ́nì tí ó ti lààmì-laaka ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà pẹ̀lú iṣé takun takun rẹ̀. 

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Kwara State Polytechnic

**Kwara State Polytechnic** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gbogbo-nìṣe ilẹ̀ Nàìjíríà  tí olórí ìjọba ológun ìpínlẹ̀ Kwara tẹ́lẹ̀ Ọ̀gágun   Col. David Bámigbóyè dá sílẹ̀ ní ọdún 1973 ní wọ́n kéde rẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n ti pinu láti dá ilé-ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀ sí ìpínlẹ́̀ Kwara lọ́dún 1971. Ilé-ẹ̀kọ́ náà ló wà ní Ìlọrin tí ọ́ jẹ́ olú ìlù ìpínlẹ̀ náà. Ilé-ẹ̀kọ́ náà kọ́kọ́ gba àwón ọgọ́rùún ó lé mẹ́wàá akẹ́kọ̀ọ́ wọlé nígbà àkọ́kọ́ fún sáà ètò ẹ̀kọ́ ọdún náà nígbà tí wọ́n ń pèsè ètò ẹ̀kọ́ National Diploma àti Higher National Diploma fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ wọn gbogbo.

## Ẹ tún lè wo

* List of polytechnics in Nigeria

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Kwárà
Ẹ̀ka:Yunifásítì ní Nàìjíríà
List of Nigerian highlife musicians

Eleyìí ni àtòjọ̀ àwọn olórin Highlife ilẹ̀ Nàìjíríà tí wọ́n gbajúmọ̀ jùlọ ní àtò A - Y. Oríṣiríṣi ẹ̀yà tàbí oníran ìran orin ló wà lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà ni èyí tí a ti rí: orin Fújì, Jùjú , Apala, Wéré àti Highlife. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Ghana ni orini Highlife ti ṣẹ̀ wá tí ó fi tàn dé gbogbo ilẹ̀ Adúláwọ̀ pàạ́́ pàá jùlọ orilẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## A

* Adekunle Gold 
* Ambassador Osayomore Joseph

## B

* Babá Ken Okulolo
* Bobby Benson
* Bright Chimezie 
* Bola Johnson

## D

* Dr Sir Warrior

## F

* Fatai Rolling Dollar
* Fela Kuti
* Femi Kuti
* Fela Sowande
* Flavour N'abania

## O

* Orlando Owoh
* Oliver De Coque
* Oriental Brothers
* Osita Osadebe

## P

* Prince Nico Mbarga

## R

* Rex Lawson
* Roy Chicago

## S

* Seun Kuti

## V

* Victor Olaiya
* Victor Uwaifo

## W

* Wilberforce Echezona

## Ẹ tún lè wo

## Àwọn ìtọ́ka sí
Jenny Slate

**Jennifer Sarah** "**Jenny**" **Slate** (March 25, 1982) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Délé Òjó

**Dele Ojo** (10 Oṣù Keje 1938 – 3 Oṣù Karùn-ún 2018) jẹ́ olórin àti òṣèré ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n bọ̀wọ̀ fún un gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn olórin tí ó gbé orin Jùjú tàn ká, tí ó sì sọ ọ́ di gbajúmọ̀.

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ayé Rẹ̀
James Ogundele Ojo ni wọ́n bí ní ọjọ́ kẹwàá Oṣù Keje ọdún 1938 ní abúlé Ìlárá-Mọ̀kín. Òun nìkan ni ọmọ tí Òjó-ọya àti ìyàwó rẹ̀ bí. Ó wá láti ìdílé tí wọ́n ń sìnkà ẹ̀sìn abínibí Yorùbá dáadáa. Bàbá rẹ̀ ń bọ Ògún, ìdí nìyí tí wọ́n fi sọ ọ́ ní Ogúndélé, èyí tó túmọ̀ sí "Ògún dé ilé." Àwọn òbí rẹ̀ padà yípadà sí ẹ̀sìn Kìrìsìtẹ́ẹ́nì, wọ́n sì sọ ọ́ ní James. Bàbá rẹ̀ Ojooya ni àbíkẹ́yìn nínú àwọn ọmọ mẹ́fà tí Ọ̀ṣúnrẹ̀mádé "Osunre", àti ọkọ rẹ̀ Obasanya bí. Osunre máa ń bọ Olókun àti Ọ̀ṣun, ó sì jẹ́ ìjòyè "Eye Oduno" ní Ìlárá-Mọ̀kín. Obasanya tó jẹ́ bàbá Ojo-oya kú nígbà tí ó ṣì kéré, ìyá rẹ̀ sì tún fẹ́ ọkùnrin mìíràn tí ń jẹ́ Atiko, ẹni tí ó tún bá Osunre bí ọmọbìnrin méjì. 

Ìdílé Ifá àti abọ̀gún ni wọ́n ti bí Osunre. Òun ni ọmọ kẹta tí Aóòláè (babalawo kan tó jẹ́ Ọbaálá ti Ìlárá-Mọ̀kín) àti ìyàwó rẹ̀ kejì, Ifalọ̀úrọ̀ (abọrẹ̀ Olókun tó jẹ oyè Elerege) bí. Elerege yìí ni olórí ọdún kan tí wọ́n máa ń ṣe lọ́dọọdún láti fi bọlá fún ipò obìnrin, wúńdíá, àti láti bọ òrìṣà Òlúa. Osunre jẹ́ àbúrò obìnrin fún Igodan ajabi elewa, jagunjagun Kiriji War kan tó bá Ogedengbe ti Ilesa jagun. Ifalouro, ìyá ńlá Dele Ojo, wá láti ìlú Ìgbàrà-òkè. Òun pẹ̀lú jẹ oyè "Eye Oduno," wọ́n sì bí i sínú ìdílé Ọbaálá ti Ìgbàrà-Òkè, ó tún ní ìbátan ní ìlú Akure.

## Ẹ̀kọ́ Rẹ̀
Ó lọ sí ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ St. Michael's láti ọdún 1944 sí 1955. Gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ tuntun ní ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1952, bàbá rẹ̀ sanwó fún un láti kọ́ bí wọ́n ṣe ń tẹ ẹ̀rọ ìkọ̀wé (typewriter). Ní ọdún 1954, ó rí iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé ṣùgbọ́n ó kọ̀wé fi iṣẹ́lẹ̀ lẹ́yìn oṣù mẹ́ta kí wọ́n tó fún un ní iṣẹ́ mìíràn gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ilé-ìwé ládùúgbò rẹ̀.

## Iṣẹ́ Rẹ̀
Iṣẹ́ orin Ojo bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó pàdé Victor Olaiya, ẹni tí ó gbà á síṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣofèrè nínú ẹgbẹ́ akọrin rẹ̀. Ní ọdún 1961, Ojo dá ẹgbẹ́ akọrin tirẹ̀ sílẹ̀ tí ó pè ní "Dele Ojo & His Star Brothers" lẹ́yìn tí Olaiya tú ẹgbẹ́ rẹ̀ ká. Ojo àti ẹgbẹ́ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í gbé orin jáde tí wọ́n sì ń kọrin ní àwọn ibi ayẹyẹ ńlá ní Ìpínlẹ̀ Èkìtì, Èkó àti Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, tí àwọn ènìyàn sì fẹ́ràn wọn púpọ̀. Wọ́n tún rìnrìn-àjò lọ kọrin ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

Ó kú ní ọjọ́ kẹta Oṣù Karùn-ún ọdún 2018 ní ìlú rẹ̀ Ìlárá-Mọ̀kín ní Ìpínlẹ̀ Òǹdó nígbà tí ó pé ẹni ọdún mọ́kàndínlọ́gọ́rin (79).

## Àkójọ Àwọn Orin Rẹ̀
**Alafia*
**Juju Music at Its Best*

## Àwọn Ìtọ́kasì
National Democratic Coalition (Nigeria)

**National Democratic Coalition** (NADECO) ni wọ́n dá sílẹ̀ ní ọjọ́ kẹẹ̀dógún oṣù Karùún ọdún 1994 (May 15, 1994) láti ọwọ́  (broad coalition of Nigerian democrats),  tí ó pè ìjọba ológun tí  Sani Abacha láti kúrò lórí àléfà fún ẹni adìbòyàn  June 12, 1993, ìyẹn M. K. O. Abíọ́lá.
Àwọn afẹ̀hónú hàn olóṣèlú náà wá láti apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà.  Wọ́n sì jẹ́ kị́ àwọn ènìyàn mọ ìdí tí wọ́n fi gbọ́dọ̀ fajúro sí ìṣèjọba ológun àsìkò náà.
Ní June 11, 1994, nípa ìtẹ̀lé àlàkalẹ̀ ẹgbẹ́ òṣèlú NADECO, Abíọ́lá kéde ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti ẹni tó jáwé olúborí nínú ìdìbò June 12, tí ó sì fara ṣoko lẹ́yìn tí ìjọba ológun sì fipá mu tì mọ́lé  ní  June 23.

Ní ọjọ́ kẹtàdín-lógún oṣù Kọkànlá ọdún 1994 (17 November 1994),  àdó olóró dún gbàmù ní Pápákò Òfurufú Èkó  ní àyájọ́ ayẹyé ọdún kan lórí àléfà ọ̀gágun Sani Abasha. Àwọn aṣáájú ẹgbẹ́ òṣèlú NADECO kìlọ̀ pé " *àjálù ní yóò jẹ́ fún gbogbo àgbáyé, bí àwọn ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà bá gbà wípé jàgídì-jàgan ló lè mú kí àwújọ àgbáyé ó dá sọ́rọ̀ náa*̀."

Wálé Ọ̀sun, tí ó jẹ́ fì̀dí hẹẹ́ akọ̀wé àpapọ̀ (acting secretary-general) fún ẹgbẹ́ òṣèlú náà ni wọ́n fi sáhàámọ́ ní ọjọ́ Kọkàndín-lógún oṣù Kárùún ọdún 1995 (May 19, 1995). Wọ́n tún fi páńpẹ́ ọba mú Olóyè Cornelius Adébáyọ̀ lẹ́yin oṣù kan tí àdó olóró kan tún dún ní ìlú Ìlọrin àti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ NADECO míràn. 
Ní July 1997, ìjọba ológun tún fẹ̀sùn kan ẹgbẹ́ NADECO wípé àwọn ni wọ́n wà nídì jijù àdó olóró  oríṣiríṣi ibùdó àwọn ológun tó ti wáyé , tí ó sì tún sọ ní gbangba wípé àwọn agbọ̀rọ̀dùn ilẹ̀ Amẹ́ríkà kan náà sì tún kún wọ́n lọ́wọ́ lórí ìwà láabi náà. Ẹni tí ó jẹ́ Ọ̀gá àwọn Ọlọ́pàá tẹ́lè, Ibrahim Coomassie, sọ wípé òun fẹ́ fi ọ̀rọ̀ wá aṣojú ilẹ̀ Amẹ́ríkà sí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti àwọn òṣìṣẹ́ rẹ̀ lẹ́nu wo .

Ní August 1999, ẹgbẹ́ òṣèlú náà pe ọgágun Sani Abasha lẹ́jọ́ lórí ẹ̀sùn wípé kó wá san owó ìtanràn tí ó tó $20 million fún ìwà ìrẹ́jẹ rẹ̀ lórí ẹgbẹ́ náà, lásìkò ìṣèjọba rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́ka sí
Àwọn àtòjọ ẹgbẹ́ òṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà

Èyí ni àtòjọ àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà.

**<br />**

## Àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú ìgbà ìjọba ẹlẹ́kẹrin láti 1999 títí di òní (1999-present)

* Abundant Nigeria Renewal Party (ANRP)
* Advanced Congress of Democrats (ACD)
* Alliance for Democracy (AD)
* Alliance for New Nigeria (ANN)
* Action Democratic Party (ADP)
* All Democratic Peoples Movement (ADPM)
* All Progressives Congress (APC)
* African Democratic Congress (ADC )
* Advanced Peoples Democratic Alliance (APDA)
* All Progressives Grand Alliance (APGA)
* All People's Party (APP)
* African Renaissance Party [ARP]
* Conscience People's Congress [CPC]
* Communist Party of Nigeria (CPN)
* Citizens Popular Party (CPP)
* Democratic Alternative (DA)
* Democratic Socialist Movement (DSM)
* Fresh Democratic Party (FDP)
* Justice Must Prevail Party (JMPP)
* Labour Party [LP]
* Masses Movement of Nigeria (MMN)
* National Conscience Party (NCP)
* National Interest Party (NIP)
* New Democrats (ND)
* New Generations Party of Nigeria (NGP)
* National Democratic Party (NDP)
* People's Democratic Party  (PDP )
* Progressive Peoples Alliance (PPA)
* People Progressive Party (PPP)
* People's Redemption Party (PRP)
* People's Salvation Party (PSP)
* (aa) ACTION ALLIANCE
* Social Democratic Mega Party (SDMP)
* Socialist Party of Nigeria (SPN)
* Social Democratic Party (SDP)
* United Nigeria People's Party (UNPP)
* United Progressive Party (UPP)
* Mega People Political Party
* Young Progressive Party (YPP)
* kunlexso party (YPP)

## Àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú (1996-1998)

* National Democratic Coalition (NADECO)
* Committee for National Consensus (CNC)
* Democratic Party of Nigeria (DPN)
* Grassroots Democratic Movement (GDM)
* National Centre Party of Nigeria (NCPN)
* United Nigeria Congress Party (UNCP)
* Justice Party (JP)

## Àwọn èyí tí wọ́n yọ kúrò nígbà ìjọba ẹlẹ́kẹrin

* National Republican Convention (NRC)
* Social Democratic Party (SDP)

## ìjọba ẹlẹ́kejì (1979-1983)

* Greater Nigerian People's Party (GNPP)
* National Party of Nigeria (NPN)
* Nigeria Advance Party (NAP)
* Nigerian People's Party (NPP)
* People's Redemption Party (PRP)
* Unity Party of Nigeria (UPN)
* Movement of the People Party (MPP)

## ìjọba alákọ̀ọ́kọ́ (1960-1966)

* Action Group (AG)
* Borno Youth Movement (BYM)
* Convention People's Party of Nigeria and the Cameroons
* Democratic Party of Nigeria and Cameroon (DPNC)
* Dynamic Party (DP)
* Igala Union (IU)
* Igbira Tribal Union (ITU)
* Kano People's Party (KPP)
* Lagos State United Front (LSUF)
* Mabolaje Grand Alliance (MGA)
* Midwest Democratic Front (MDF)
* National Independence Party (NIP)
* National Council of Nigeria and the Cameroons/National Council of Nigerian Citizens (NCNC)
* Niger Delta Congress (NDC)
* Nigerian National Democratic Party (NNDP)
* Northern Elements Progressive Union (NEPU)
* Northern People's Congress (NPC)
* Northern Progressive Front (NPF)
* Republican Party (RP)
* United Middle Belt Congress (UMBC)
* United National Independence Party (UNIP)
* Zamfara Commoners Party (ZCP)

## Ẹ tún lè wo

* Politics of Nigeria
* List of political parties by country

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ẹgbẹ́ olóṣèlú ní Nàìjíríà
Unity Party of Nigeria

**Unity Party of Nigeria** (UPN) ló ti fìgbà kan jẹ́ ẹgbẹ òṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ tó lààmì laaka ní àpá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà lásìkò ìjọba àwa-arawa ẹlẹ́kejì  (second republic) ní ọdún 1978-1983. Ẹgbẹ́ òṣèlú náà ló dá lórí ipò aṣáájú ológbèé Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, ẹni tí ó ti fìgbà kan jẹ́ ìlú-mọ̀ọ́ka olóṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà tí ó sì ti dípò ìṣèjọba mú rí lásìkò rẹ̀. Àmọ́, ànìyàn ẹgbẹ́ òṣèlú náà ló dá lórí ìṣèjọba àwùjọ àwa-arawa ló mú yàtọ̀ sí àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú tó kù. Ẹgbẹ́ UPN jogún ìmọ̀ wọn láti ẹgbẹ́ òṣèlú àtijọ́ tẹ́lẹ̀ tí  Action Group tí ó sì jẹ́ kí ó di ẹgbẹ́ òṣèlú fún gbogbo àwùjọ́. Òun ló jẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú tí ó ṣe ìgbé-lárugẹ fún ètò ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ fún gbogbo àwọn akẹ́kọ̀ọ́.

Àríwòye ìjọ́ba ológun tí ọ̀gágun Ólúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ ni kí ó dá ẹgbẹ́ òṣèlú tí yóò mú ẹlẹ́yà-mẹyà kúrò lágbo òṣèlú ilẹ̀ Nàìjíríà lásìkò ìjọba àwa-arawa ẹlẹ́kejì. Ẹgbẹ́ òṣèlú UPN àti People's Redemption Party (PRP) ni wọ́n mú àbá tó dára jùlọ nípa dídìbò yàn tí ọdún 1979. 

Ẹgbẹ́ òṣèlú Action Congress of Nigeria ni wọ́n gbà wípé ó jẹ́ àrólé fún ìdàpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú méjèjì yìí: AG ati UPN.

## Àwọn àríwòye ẹgbẹ́ náà

* Ẹgbẹ́ náà fara mọ́ kí wọ́n ma gba owó tí ó tó ìdá 30-40% láti ọ̀dọ̀ ìjọba àpapọ̀, ìdá 40-50% fún àwọn ìjọba ìpínlẹ̀ tàbí ìdá 10% fún àwọn ìjọba ìbílẹ̀, lórí àrìyàn-jiyàn tó dá lórí ọ̀nà ìgbowó wọlé sápò ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà.
* Ètò ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ fún gbogbo gbò
* Ètò ìwòsàn ọ̀fẹ́ fún gbogbo gbò
* Ètò ìgbanisíṣẹ́
* Ètò ìdàgbà sókè ìgbèríko
* Ètò àkanṣe fún ìdàgbà sókè ilé-ẹ̀kọ́ àti àwọn ọ̀nà gbogbo
* Ètò ìṣàtúnṣe sí òfin fún ìdásílẹ̀ àwọn ìjọba ìpínlẹ̀.

## Àwọn ìtọ́ka sí

* Larry Diamond, Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic, The Journal of Modern African Studies > Vol. 20, No. 4 Dec., 1982
* C. S. Whitaker, Jr, Second Beginnings: The New Political Framework, Issue: A Journal of Opinion > Vol. 11, No. 1/2 (Spring, 1981)
* Rotimi T. Suberu, The Struggle for New States in Nigeria, 1976-1990, African Affairs > Vol. 90, No. 361 (Oct., 1991), pp.&nbsp;499–522
* Oníṣe: Clickable button 2
Ẹ̀ka:Ìbàdàn
Monte Águila (Tsile)

**Monte Águila** jẹ ilu kan ni Tsile.

## Aworan

Fáìlì:Entrada x yumbel.jpg
Fáìlì:Bomberos monte aguila.jpg
Fáìlì:Img-estadio.jpg
Fáìlì:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg
Fáìlì:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg
Fáìlì:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg
Fáìlì:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg
Fáìlì:Carros abandonados mte aguila.jpg


## Àwọn itọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú àti abúlé ní Tsílè
Ile Ominira

**Ilé òmìnira** ó jẹ́ ilé alájà mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n, èyí tí ó fi ìkàlẹ̀ sí ìwò-oòrùn Tafawa Balewa Square, Onikan ní ìlú Èkó.

Àwọn ìjọba orílẹ̀-èdè Bírítéènì (the British government) ni wọ́n fi ètò ilé yìí lélẹ̀ láti jẹ́rìí sí inú rere àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ tí wọ́n ní sí ètò òmìnira orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ní ọdún 1960. 

Àwọn kankëré tí wọ́n dúró re ni wọ́n fi kọ́ ilé yìí, ilé yìí jẹ́ èyí tí ó kó onírúurú ilé iṣẹ́ sínú, tí ó sì tún jẹ́ olú ilé iṣẹ́ aláábò lábẹ́ ìṣèjọba Ààrẹ ológun Babangida wọn a sì máa tọ́ka sí ilé yìí gẹ́gẹ́ bíi ilé Aláàbò. Ní ọdún 1993, apá kan lára ilé yìí jóná, láti ìgbà náà ni wọ́n kò ti kọ ibi ara sí i mọ́n. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Awon itokasi
Saheed Balogun

**Saheed Balógun** ni wọ̣́n bí ní ọjọ́ Karùún oṣu Kejì ọdún 1967 (February 5, 1967)  ní ìpínlẹ̀ Kwara. Ó jẹ́ gbajú-gbajà òṣèré orí-ìtàgé, olùgbéré jáde, adarí eré, àti olùṣe fíímù ilẹ̀ Nàìjíríà.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀ àti iṣẹ́ rẹ̀
 Wọ́n bí Saheed ní ìpínlẹ̀ Kwara tí ó jẹ́ (North Central Nigeria), ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ ọmọ ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Níbi tí ó ti kàwé alákọ̀ọ́ bẹ̀rẹ̀ , ìwé girama àti ilé ìwé gíga . Ó kàwé jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ 'Kwara State Polytechnic' tí wọ́n ti yí padà sí (Kwara State University).
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèré rẹ̀ ní ọdún 1978, nígbà tí ó kọ́kọ́ ṣe ètò rẹ̀ kan lórí ẹ̀rọ amóhùn-máwòrán tí ó pè ní "Youth Today" lórí NTA. Ó ṣe sinimá àgbéléwò rẹ̀ àkọ́kọ́ tí àkòrí rẹ̀ ń jẹ́ '*City Girl*' ní ọdún 1989, àmọ́ tí ó sì ti gbé ọ̀pọ̀ sinimá jáde tí ó sì tún ti ṣe adarí fún ọ̀pọ̀ eré orí-ìtàgé mìíràn rẹpẹtẹ. 

## Àwọn ẹbí rẹ̀
Ó fẹ́ ìyàwó rẹ̀ tí òun náà jẹ́ òṣèré orí ìtàgé ìyẹn Fathia Balogun ṣùgbọ́n wọ́n ti pínyà báyìí. Ó bí ọmọ ọkùnrin kan  Khalid Balógun àti obìnrin kan Aliyah Balógun.

## Lára àwọn sinimá tó ti ṣe ni:

* Modúpẹ́ Tèmi ( Thankful ) - The first two cast movie in Africa
* Gbogbo Èrè ( Total profit ) - The first three cast movie in west Africa
* Third Party - The first ever ankara movíe in Africa 
* *Òfin mósè (2006)*.
* *Family on Fire (2011)*

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1967
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Òkè Ìlá

**Òkè-Ìlá Òràngún** (tí a ma n gé kúrú sí **Òkè-Ìlá**) jẹ́ ìlú àdàyé bá ní ìhà gúsù-iwọ̀ oòrùn orílẹ̀-èdè Nàíjíríà tí o ti fi ìgbà kan jẹ́ olú-ìlú ẹ̀yà àwọn Igbomina-Yoruba tí a n fi orúko kan an naa pe.

Òkè-Ìlá jẹ́ ọ̀kan l'ára àwọn ìlú tí o wa ní ìpínlẹ̀ Ọs&#x323;un, ní orílẹ̀-èdè Nàíjíríà. Òkè-Ìlá wa ni apá ìhà àríwá ilà-oòrùn ilẹ̀ Yoruba ni gúsù-iwọ̀-oòrùn orílẹ̀-èdè Nàíjíríà. Òkè-Ìlá ní ìlú kan tí o sunmọ, èyí ti ìtàn sọ fún wa pé ìbátan rẹ ni, tí a n pe ni Ìlá Òràngún. Ìlá Òràngún wa ní ìwọn kìlómítà méjìlá (maili meje ati aabọ) si ìhà ariwa-ilà-oòrùn, àwọn ọ̀gbun ti o ti ìhà ariwa wá si pin wọn si ìsọ̀rí-ìsọ̀rí ti a mọ si Òkè-Ìlá.

Òkè-Ìlá Òràngún ni olú-ìlú fún ìjọba ìbílẹ̀ Ìfẹ́dayọ̀ ní ìpínlè Ọṣun. Olú Ilé-ìṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ Ìfẹ́dayọ̀ wa ni ìhà ariwa etí ìlú náà. Àmójútó iṣe'jọba àwọn ilu mejeeji yi, ati ti àwọn ìlú kéréje-kéréje pẹlu àwọn igberiko ti o yi wọn ka ni on ti olú Ilé-ìṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ Ìfẹ́dayọ̀ jade wa.
Tosin Lawson

**Tosin Lawson** jẹ́  onímọ̀ nipa oge àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ tí wọ́n ń pè ní African design. Tosin kàwé gboyè àkọ́kọ́ ní  Unifásítì ti Nottingham nibi tí ó ti kọ́ nípa ìmọ̀ bí a ṣe lè pèlò nka. Ó jẹ́ ìkan lára àwọn tí ó ń gbé oge ìbílẹ̀ larugẹ. Iṣẹ́ àkọ́kọ́ tí ó kọ́kọ́ ṣe ni ẹ̀gbà ọrùn tí a fi àǹkárá ṣe ṣẹ̀ṣọ́ sí.
Iṣẹ́ Tosin ni ṣe pẹ̀lú bí a ṣe lè fi ankara ṣẹ̀ṣọ́ àti bí a ṣe tún ṣe lè fi ṣe àwọn ohun èlò míràn bíì àpamọ́n, bàtà àti ègbà ọrùn.

## Àwọn ìtọ́kasí