open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
D

**D**

* ar: ?
* el: δέλτα (Δ δ)
* he: ?
* hi: ?
* yo:Di (D d)

da db dc dd de df dg dh di dj dk dl dm dn do dp dq dr ds dt du dv dw dx dy dz
E

E

right|E

* ar: ?
* Cyrillic: ?
* el: έψιλον (Ε ε)
* el: ήτα (Η η)
* he: ?
* hi: ?

ea eb ec ed ee ef eg eh ei ej ek el em en eo ep eq er es et eu ev ew ex ey ez
F

right|F

:ar
:el: φι (Φ φ)
:he: ?
:hi: ?

fa fb fc fd fe ff fg fh fi fj fk fl fm fn fo fp fq fr fs ft fu fv fw fx fy fz
G

right|G

* ar: ? 
* el: γάμμα (Γ; γ) 
* he: ?
* hi: ?

ga gb gc gd ge gf gg gh gi gj gk gl gm gn go gp gq gr gs gt gu gv gw gx gy gz

Ẹ̀ka:Àwọn ábídí
A

* el: άλφα
* yo: a (ah)

aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az

a (1A) kan: I gave him a dog. (Mo fun un ní ajá kan).
K

right|K

* el: κάππα

ka kb kc kd ke kf kg kh ki kj kk kl km kn ko kp kq kr ks kt ku kv kw kx ky kz
L

right|L

* ar:
* el: λάμβδα
* he:
* hi:
* ta:
* th:

la lb lc ld le lf lg lh li lj lk ll lm ln lo lp lq lr ls lt lu lv lw lx ly lz
M

M

right|M

:ar:
:Cyrillic:
:el: μυ (Μ μ)
:he:
:hi:
:ta:
:th:

ma mb mc md me mf mg mh mi mj mk ml mm mn mo mp mq mr ms mt mu mv mw mx my mz
P

right|P

* ar:
* el: pi|πι (Π; π)
* he:
* hi:
* ik
* ko:
* mn:
* ta:
* th:

pa pb pc pd pe pf pg ph pi pj pk pl pm pn po pp pq pr ps pt pu pv pw px py pz
Q

right|Q

* ar:
* he:
* hi:
* ik:
* ko:
* mn:
* ta:
* th:

qa qb qc qd qe qf qg qh qi qj qk ql qm qn qo qp qq qr qs qt qu qv qw qx qy qz
R

* ar:
* el: ρω (Ρ; ρ)
* he:
* hi:
* ik:
* ko:
* mi:
* ta:
* th:

ra rb rc rd re rf rg rh ri rj rk rl rm rn ro rp rq rr rs rt ru rv rw rx ry rz
S

:ar:
:el: σύγμα (sygma) (Σ, σ, ς)
:he:
:hi:
:ik:
:ko:
:mn:
:ta:
:th:

sa sb sc sd se sf sg sh si sj sk sl sm sn so sp sq sr ss st su sv sw sx sy sz
T

:ar:
:el: ταυ (Τ τ)
:he:
:hi:
:ik:
:ko:
:mn:
:ta:
:th:

ta tb tc td te tf tg th ti tj tk tl tm tn to tp tq tr ts tt tu tv tw tx ty tz
U

* ar:
* el: upsilon
* he:
* hi:
* ik:
* ko:
* mi:
* ta:
* th:

ua ub uc ud ue uf ug uh ui uj uk ul um un uo up uq ur us ut uu uv uw ux uy uz
N

right|N

:ar:
:el: νυ (Ν ν)
:he:
:hi:
:ko:
:mn:
:ta:
:th:

na nb nc nd ne nf ng nh ni nj nk nl nm nn no np nq nr ns nt nu nv nw nx ny nz
O

right|O

:ar:
:Cyrillic:
:el: όμικρον (Ο ο)
:he:
:hi:
:ko:
:mn:
:ta:
:th:

oa ob oc od oe of og oh oi oj ok ol om on oo op oq or os ot ou ov ow ox oy oz
V

* ar:
* el:
* he:
* hi:
* ik:
* ko:
* mi:
* ta:
* th:

va vb vc vd ve vf vg vh vi vj vk vl vm vn vo vp vq vr vs vt vu vv vw vx vy vz
W

* ar:
* el: 
* he:
* hi:
* ik:
* ko:
* mi:
* ta:
* th:

wa wb wc wd we wf wg wh wi wj wk wl wm wn wo wp wq wr ws wt wu wv ww wx wy wz
X

:ar:
:el: ξι (Ξ ξ)
:he:
:hi:
:hy:
:ik:
:ka:
:ko:
:ml:
:mn:
:ta:
:th:

xa xb xc xd xe xf xg xh xi xj xk xl xm xn xo xp xq xr xs xt xu xv xw xx xy xz
Y

:ar:
:el: υψιλον (Υ υ)
:he:
:hi:
:hy:
:ik:
:ka:
:ko:
:ml:
:mn:
:ta:
:th:

ya yb yc yd ye yf yg yh yi yj yk yl ym yn yo yp yq yr ys yt yu yv yw yx yy yz
Z

* ar:
* el: ζήτα (Ζ; ζ)
* he:
* hi:
* hy:
* ik:
* ka:
* ko:
* ml:
* mn:
* ta:
* th:

za zb zc zd ze zf zg zh zi zj zk zl zm zn zo zp zq zr zs zt zu zv zw zx zy zz
Bíbélì Mímọ́

= Kini Bibeli? (Bibeli Mimo) =
thumbnail|right|250px|

**Bíbélì Mímọ́**, tabi **Bíbélì** jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ìwé Ẹ̀sìn Ju àti Ẹ̀sìn Kristi.

Bibeli Heberu tabi Bibeli Awon Ju da si apa meta:

* Torah, tabi "Ilana" ti a mo si Pentatefki tabi "Iwe Marun Mósè"
* Nefimu, tabi "Awon Woli"
* Ketufimu, "Akole mimo"

thumbnail|300px|right|'''Bíbélì Mimọ'''
Bibeli awon Ẹlẹ́sìn Kristi da si apa meji. 

Ni Bibeli awa ni awon iwe 66. Oluwa-Olorun ti lo opolopo èniyàn dabi Mose, Solomoni, Samueli, ati Aposteli Paulu lati ko Bibeli. Èniyàn, won ti n wa laaye ni orisirisi akoko, sugbon lapapo, Oluwa-Olorun ti lo lati ko ohun ti awa mo bi Bibeli (Bibeli Mimo)! 
## Apa Kinni
* Majemu Laelae

## Apa Keji
* Majemu Titun

## Kini Ọ̀run? Tabi Ijoba Ọ̀run?
Ọ̀run tabi Ijoba Ọ̀run je ijoba Olorun. Nibo awa ni opolopo angeli, ayo, ohun ti dara. Ni Ijoba Orun, awa n ko ku, awa korin si Olorun, ati awa n wa laaye titi làélàé. Ijoba Ọ̀run ti dara gidigidi.

## Kini Awon Angeli?
Awon Angeli wa iranse Olorun, won sise fun Olorun ati won wa dara. Saamu 34:7 so pé «7Angẹli Olúwa yí àwọn tí ó bẹ̀rù rẹ̀ ká

ó sì gbà wọ́n.»

## Kini Orun-apaadi?
Orun-apaadi je ilé Bìlisì. Ni Orun-apaadi, ko si ayo, ko si kankan dara. Ina je ni Orun-apaadi, Ina ainipèkun.

Marku 9:43-48

43Bí ọwọ́ rẹ bá sì mú ọ kọsẹ̀, gé e sọnù, ó sàn fún ọ kí o ṣe akéwọ́ lọ sí ibi ìyè, ju o ní ọwọ́ méjèèjì kí o lọ sí ọ̀run àpáàdì, sínú iná àjóòkú. 44Níbi tí kòkòrò wọn kì í kú tí iná nà án kì í kú. 45Bí ẹsẹ̀ rẹ bá sì mú ọ kọsẹ̀, gé é sọnù, ó sàn kí ó di akesẹ̀, kí o sì gbé títí ayé àìnípẹ̀kun ju kí o ní ẹsẹ̀ méjì tí ó gbé ọ lọ sí ọ̀run àpáàdì. 46Níbi tí kòkòrò wọn kì í kú, tí iná nà án kì í sì í ku. 47Bí ojú rẹ bá sì mú ọ kọsẹ̀, yọ ọ́ sọnù, ó sàn kí o wọ ìjọba Ọlọ́run pẹ̀lú ojú kan ju kí ó ní ojú méjì kí ó sì lọ sínú iná ọ̀run àpáàdì. 48Níbi ti

“ ‘kòkòrò wọn kì í kú,

tí iná kì í sì í kú.’

## Tani Bìlisì tabi Emi Esu?
Bìlisì je Emi Esu, o je buburu gidigan ati je ota ti Olorun wa. Ibi-afede re je lati «jalè, láti pa, àti láti parun:» Bìlisì fe pé gbogbo èniyàn ma losi Orun-apaadi, ki i se Ijoba Orun.
thumb|Bìlisì (tabi Emi Esù)

## Kini awon Ànjọ̀nú?
Awon Ànjònu wa ore Bìlisì, ati won ni ife okan, won sise pelu Bìlisì lati «jalè, láti pa, àti láti parun:»

## Kini ẹ̀ṣẹ̀?
ẹ̀ṣẹ̀  je ohun buburu. Ti awa ba n se kankan ti awa n mo pé, ko dara, o je ẹ̀ṣẹ̀. E jo, e maa se e.

Johanu 8:34 «34 Jesu dá wọn lóhùn pé, “Lóòótọ́, lóòótọ́ ni mo wí fún yín, Ẹnikẹ́ni tí ó bá ń dẹ́ṣẹ̀, ẹrú ẹ̀ṣẹ̀ ni.»
## Itokasi

* Bíbélì


Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Krístì
Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Ju
Europe

**Úróòpù** je ikan ninu orílẹ̀ meje aye.

Ni agbegbe, Yukréìn jẹ orilẹ-ede ti o tobi julọ ni Yuroopu nipasẹ agbegbe ati aṣa julọ, ti ede ati oniruuru ẹya.

## Itokasi

Europe
Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀
Jẹ́mánì

**Jẹ́mánì** (), fun ibise gege bi **Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Jẹ́mánì** (, ), je orile-ede ni orile Arin Europe.

## Awon ipinle
Jemani pin si awon ipinle 16 (*Bundesländer*), awon wonyi si tun je pinpin si agbegbe ati ilu 439 (*Kreise*) ati (*kreisfreie Städte*).

## Itokasi
Ìjọ Jéésù Lótìítọ́

**Ìjọ Jéésù Lótìítọ́** tÍ a dá s’ílẹ̀ ní ìlú Beijing, Ṣáínà ní ọdún 1917, jẹ́ ìjọ t’ó dá dúró nínú àwọn oní-Pẹ́ńtíkọ́sìtì. Ìjọ yìí faramọ́ ìkọ́ni “ọ̀kan soso l’Ọlọ́run”. Wọ́n gbàgbọ́ pé ọ̀kan l’Ọlọ́run àti pé Jésù jẹ́ Ọlọ́run. Ìjọ yìí kọ ìkọ́ni “mẹ́tal’ọ́kan” pé kò tọ́, kò sì dọ́gba láti s’àpèjúwe Ọlọ́run. Ìjọ gbà pé ìkọ́ni “mẹ́tal'ọ̀kan” kò wá láti inú Bíbélì nìkan sùgbọ́n láti inú àwọn orísirísi àfikún lẹ́yin àkojo Bíbélì, èyí tí àwọn olùtèlé “ọ̀kan soso l’Ọlọ́run” kà sí èrò èniyàn lásán, tí kò ní àsẹ ìmísi Ọlọ́run bíi ti Bíbélì.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a kà á sí ìjọ àwọn ará Sháínà, “Ìjọ Jéésù Lótìítọ́” lóde òní tí ó n tàn kálẹ̀ àgbáye bí a ti n wàásù ìhìnrere Jéésù kárí ayé. Iye àwọn olùtèlé “Ìjọ Jéésù Lótìítọ́” jẹ́ ẹgbèrún lọ́nà ẹgbàá mẹ́jọ èniyàn ní orílẹ̀ kọ́ntínẹ́ntì mẹ́fà ní àgbáyé.

## Akọkọ ìgbágbọ́
#**Ẹ̀mí Mímọ́**: Gbígba ẹ̀mímímọ́, àrìdájú nípa fífi èdè titun sọ̀rọ̀, eléyìí jẹ́ ìdanilójú ìpín wa ní ìjọba ọ̀run..
#Ìrìbọmi: Ìrìbọmi jẹ́ ìse fún ìràpadà ẹ̀sẹ̀ ìrandíran.  Ìrìbọmi ń wáyé nínu omi bí Odò, Òkun tàbì omi tí ń sàn. Ẹni tí a ti ṣe ìrìbọmi ti omi àti ti ẹ̀mi mímọ́, ni ó lè ṣe  ìrìbọmi yìí fún ẹlòmíràn ní orúkọ Olúwa Jésù Kírísítì. Ẹni tí a ń ṣe ìrìbọmi fún gbọ́dọ̀ jẹ́ rírì bọmi pátápátá, pẹ̀lú orí tí yóò tẹríba sínú omi.
#Ìṣe ti fífọ ẹsẹ̀: Ìṣe ti fífọ ẹsẹ̀ jẹ́ kí ènìyàn ní ìpín pẹ̀lu Jésù kírísítì. O sì jẹ́ ohun ìráńtí wípé ènìyàn gbọ́dọ̀ ní ìfẹ́, ìjẹ́-mímọ́, ìtẹríba, ìdáríjì àti iṣẹ́ ìráńsẹ́. Gbogbo ènìyàn tí a ti rì bọmi wẹ ẹ̀sẹ̀ rẹ̀ nù ní orúkọ Jésù kírísítì. Ìṣe kí oníkálùkú wẹ ẹsẹ̀ ọmọnìkejì rẹ̀ jẹ́ ohun tí ó yẹ kí ó di ṣíṣe nígbà tí ó bá tó. 
#Ounjẹ alẹ́ Olúwa: Ounjẹ alẹ́ Olúwa jẹ́ ṣíṣe fún ìrántí ikú Jésù kírísítì Olúwa wa. O jẹ́ kí á jẹ́ alábàpín nínu ẹran ara àti ẹ̀jẹ̀ Olúwa wa láti jẹ́ alájọpín nínú ìyè ayérayé kí á sì jí i dìde nínu òkú ní ọjọ́ ìkẹyìn. A gbọ́dọ̀ ma ṣe eléyìí ní gbogbo ìgbà. Búrẹ́dì àti omi èso 'gírèpù' ni a ó lòò.
#**Ọjọ́ ìsinmi**: Ọjọ́ ìsinmi, Ọjọ́ keje ọ̀sẹ̀ (Sátidé), je ojo mímọ́ ti Ọlọ́run ya si mímọ́. Ojo yi jẹ́ yiyasoto ni abe ore ofe Olorun fun iranti awon eda Ọlọ́run ati igbala won pelu Ireti Isinmi ayeraye ni aye ti n bowa.
#**Jésù Kírísítì**: Jésù Kírísítì, oro naa ti o di eran-ara, ku fun wa ni ori igi agbelebu fun irapada elese, a jii dide ní ojo keta, o goke re orun. Ohun nikan ni Olugbàlà araye, eleda orun oun aye, Ọlọ́runotiti kan soso.
#**Ìwé mímọ́**: Ìwé mímọ́, ninu re ni a ri Majemu Lailai ati Majemu titun,  imisi eleyi ti o wa lati odo Ọlọ́run, iwe ododo kan soso ati ilana tooto fun igbe aye kristieni.
#**Ìgbàlà**: Igbala jẹ́ ohun ti a fifunni nipa Ore ofe Ọlọ́run nipase Igbagbo. Onigbagbo gbodo fi ara tan emi-mimo lati lepa Ije mimo, lati bowo fun Olorun ati lati fe ohun eda Ọlọ́run.
#**Ìjọ mímọ́ Jésù**: Ìjọ mímọ́ Jésù, ifilole lati owo Jésù Kristi wa, nipase emi mímọ́ ní akoko “ojo ikeyin” ni Ìpadàbọ̀sípòijo tòótọ́ ti ìgbà àwọn Àpòsítélì.
#**Ìpadàbọ̀ Jésù Kírísítì**: Ìpadàbọ̀Jésù kriti yio sele ní ojo ikeyin nigba ti O ba sokale lati orun wa lati da aye ní ejo: Olódodo yóò jogún ìyè àìnípẹ̀kun, nígbà tí àwòọn ẹni burúkú yọ́ọ̀ jogún ìparun ayérayé.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Krístì
Ẹ̀kọ

**Ẹ̀kọ** jẹ́ oúnjẹ tí ó gbajúmọ̀ ní Nàìjíríà, tí wón sì ń fi àgbàdo, ọkà tàbí jéró ṣe. Bí wọ́n bá fẹ́ se ògì, wọ́n á rẹ àgbàdo,, ọkà tàbí jéró sínú omi fún ọjọ́ méjì sí mẹta kí wón tó lọ̀ ọ́, lẹ́yìn náà, wọ́n ọ́ fi kalẹ̀ fún bí í ọjọ́ mẹ́ta mìíràn láti kan, lẹ́yìn èyí, wọ́n le sè é. Wọ́n máa ń fi àkàrà, mọ́ín mọ́ín àti àwọn oúnjẹ  míràn mu ẹ̀kọ.

## Àwon Ìtókasí

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ónjẹ
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́

**Matthew Àrẹ̀mú Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́** GCFR (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹta ọdún 1937) jẹ́ gbajúmọ̀ àgbà olóṣèlú, ajagun-fẹ̀yíntí àti Ààrẹ àná orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Orúkọ bàbá rẹ̀ ni Amos Àdìgún Ọbalúayésanjọ́ "Obasanjo" Bánkọ́lé, ìyá rẹ̀ sìn ń jẹ́ Àṣàbí.Ọbásanjọ́ jẹ́ ọmọ bíbí Òwu ní ìlú Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ìyá rẹ̀ kú ní ọdún 1958, bàbá rẹ̀ sìn kú bákan náà ní ọdún 1959. 

## Ìgbà èwe rẹ̀

Wọn bi Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ ni ojo Kaarun, Oṣù Kẹta, ọdun mẹtadinlojilẹdẹgbẹwa (1937) fún Amos Obaluayesanjo Bankole ati Àsàbí nilu Ìbògùn Ọláogun. O jẹ akọbi awọ̀n obi re, wọn bi ọmọ mẹjọ tẹle, ṣùgbón arabirin kan loni ti ò kù. O di omo orukan nigba ti o pe omodun mejilelogun. Ile iwe Saint David Ebenezer School ni  Ibogun ni  oloye obasanjo ti ka iwa alakobere( primary school education),ni odun 1948. Oloye Obasanjo  jé ògágun tó tifèyìntì  kúrò nínú iṣẹ́ Ológun ilè Nàìjíríà ati olóṣèlú  ọmọ ilè Naijiria. Oun ni Ààre ilè Naijiria lati odún 1999 títí dé ọdún 2007. Èyí ni ìgbà iketa tí Obasanjo yíò jé  Ààre orílè-èdè Nàìjírìa. O ti koko je Aare laye Igba ijoba ologun laarin odun 1976 sí 1979.

## Ìfẹ̀yìntì rẹ̀

Lẹ́yìn tí ó fẹ̀yìntì, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àdáṣe tirẹ̀, ìyẹn ní iṣẹ́ àgbẹ̀. Ilé-iṣẹ́ àgbẹ̀ rẹ̀, (Obasanjo Farms) gbòòrò; tó fẹ́rẹ ma sí abala iṣé àgbẹ̀ tí kò sí níbẹ̀. Láàrín ọdún 1976 sí 1999, Obasanjo di ẹni mímọ̀ ní gbogbo àgbáyé. Akinkanju ni ninu eto oselu agbaye. O wa ninu awon Igbimo to n petu si aawo ni awon orile-ede to n jagun, paapaa ni ile adulawo. O je ogunna gbongbo ninu egbe kan to koriira iwa ibaje, iyen ni Transparency International. Ni odun 1999, Obasanjo tun di Aare alagbada fun orile-ede Naijiria, labe asia egbe PDP. A tun fi ibo yan an pada gege bi Aare lekeji ni 2003.. Okan pataki ninu awon afojusun ijoba Obasanjo ni igbogun ti iwa jegudujera (Anti-Corruption). Obasanjo gbiyanju dida ogo Naijiria pada laarin awon akegbe re ni agbaye (Committee of nations). O tun iyi owo naira to ti di aburunmu bi omi gaari se, gbigbowo-lori-oja (inflation) si dinku jojo. Iye owo afipamo-soke-okun (external reserves) Naijiria ti ga gan-an ni, o to $40 billion bayii. Obasanjo tun fidi awon banki wa mule gbogbo, pipo ti won po yanturu tele ti dinku, won o ju meeedogbon lo mo bayii. Eyi mu ki awon eniyan ni igbekele ninu fifi owo pamo si banki, won si tun le ya owo fun idagbasoke okowo won gbogbo. Lara awon eto ti ijoba Obasanjo n se ni tita awon ogun ijoba fun awon aladani (*privatisation policy*). Eto yii ku die kaato. Idi ni pe awon olowo lo le ra awon ogun bee, talika kankan ko le ra won.

Ni Oṣu Kẹjọ ọdun 2021, Ẹgbẹ Afirika yan Olusegun Obasanjo gẹgẹbi Aṣoju giga fun Alaafia ni Iwo Afirika.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
## Àwọn àjápọ̀ látìta
*Olusegun Obasanjo
Orúkọ Àdúgbò ní Ila, Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, Nàìjíríà

Ila

## ILA
Ilé-Àwòrò-òsé: 	ìtàn ti a gbo nipa adugbo tabi agbo-ile yì so fun wa pe ilé. Àwòrò-òsé je ibi pàtàkì ti won ti ma n se orò, ò sì tun je ile-Olorisa. 

Ìlé-Olúóde:                    A gbó pe ode ni ìran àwon wònyí n se láti ìgbà ìwásà. Ibe sì nì Olórí àwon ode n gbe. 

Ile-Olutojokun: 	   Àwon ìdílé yi ni o ma ń joba ni ìlú-ìlá-òràngún. 

Ile-Olorirawo: 	Adugbo ati Agbo-ile ni eyi je. Ìtan ti a si gbo nipa won núpé ìbè ni Olori awon awo tedo sì. 

Ìjímògòdò:  	 	Akoni èdá kan ni o je, jagunjagun sin i pelu, oun lo te àdúgbò yì dó. 

Ìgbonnìbí:	jé òkan nínú àwon oba akíkanjú ti o wolè ni ìlá. Níbi ti o wolè sin i a n pe ni Ìgbonnìbí loni yìí. 

Ajagúnlá: 	Ode ni ajagunle nigba aye re, o si je jagunjagun O si bínú wolè lo ni. 

Ògbún Ìperin: 	 Nibi ti a pa Erin sin i a n pe ni ìperin

Òkè-Èdè: 	túmò si ibi ti a pa elédè si 

Ògbún ìsèdó: 	Eyi tumò si ibi ti isé sodo si. Agbègbè yin i ìlú ma n lo gégé bi ojúbo isé. 

Ilé- Olóòsà! 	A gbo pe wón ma n ko òrìsà pamó sì adugbó yií.

Òkè-Alóyin: 	Odò kan ti o n san ni àdúgbò yì, wón ma n lo omi yì láti fi se ìmúláradá àwon omo wéwé. 

Ilé-Agbérùkóó:  A gbó pe ìdílé yì ma n gbe èrúkó tà, ni won fi ma n pé wón ni agbérùkóó. 

Ilé-Alápìnni:       Ìtàn so pe idile Oloje tabi eleegun ni won je. Àwon sin i Olórí gbogbo àwon eégún. 

Ilé-Ìyálóde: 	Obìnrin ni o te idile yi do, O gbé fáàrí O sit un je akikanju obinrin láàrin ìlú. 

Ilé-Akogun: 	Jagunjagun naa ni o te adugbo yi do Akogun sit un je Oloye pàtàkì ni ìlú 

Ilé-Òjá-bèbè:   Isé abèbè ni wón yàn láàyò ni àdúgbò yì. 

Ìlé-Agbèdègbede: 	Àwon ìdílé Alágbède ni àwon wonyi n se. 

Ilé-Òdú: 	Èfó òdú ni won ma ngbin ni akoko ti won so orúko ile yii. 

Ilé-Ajengbe: Isé Ìsègùn ni won ma n se ni ìdílé yi. Won sit un je akoni èdá kan.

Ilé-Obajisun: 	Ìdílé oba ni won jé won sì tun je Olóyè ìlú. Èfó òsùn pò púpò nì àdúgbò yìí 

Ilé-Onílù: 	Àwon àyàn ni o te ile yìí do, ìdílé onilu ni àwon wonyi je 

Ilé-Awúgbo: 	àwon ìdílé yi saba ma n gbìn erè kan ti a n pen i awúje, èyítí o ti gbilè ti won fi n pe won lórúko loni. 

Ile-Èelemukan : Èkan po ni àdúgbò yìí 

Ìle-Obajoko: 	    Idile yin i won ti ma n sábà fi Oba je, eyìti a mo si kugmaker. 

Òkè-Ògbún:        Nígbàtí ìlú ko ti làjú àdúgbò yin i wón ma sábà ko gbogbo àwon òhun ìdòtí pamó si, o si je ògbun eyìti wòn so di oke-ògbún lòni yì. 

Ilé-Àtèéré

Ilé-Àbálágemo:	 

Ilé-Asóyòò:

Ilé-odogun: 	Ìdílé àwon jagunjagun ni won.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Orúkọ Àdúgbò ní Àkùngbá-Àkókó, Ìpínlẹ̀ Òndó, Nàìjíríà

Awon itumo awon oruko awon adugbo ilu Akungba-Akoko, ni Ipinle Ondo, Naijiria.
## ÀKÙNGBÁ-ÀKÓKÓ
ÀKÚNMI :	ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó mú ìpayà wa ṣẹ̀lẹ̀ ní àdúgbò yí tí ó mú kí ìpàdé pàjáwìrì wáyé nílé Ọba. Nígbà tí onísé yóò jíṣẹ́ fún ọba ohun tí ó kọ́ sọ ni pé àkún mi èyí tí ó túmò sí pé Àkùn ni àdápè Àkùngbá ṣùgbọ́n nígbà tí ìṣẹ̀lẹ̀ yíì mi gbogbo Àkùngbá ni wọ́n fi ń sọ pé Àkùn mi tí wọ́n sì wá sọ àdúgbò náà ní Àkùnmi láti ìgbà náà ní wọ́n ti ń jẹ olóyè tí a ń pè ní Alákúnmù. 
ÒKELÈ :	Àwon jà-ǹ-dù-kú ènìyàn ni wọ́n teẹ àdúgbò yìí dó; Àwọn alọ-kólóhun-kígbe, olè ati ìgárá. Ibi ti wọ́n sì tẹ̀dó sí jẹ́ ibi tí ó ga sókè. Bí ẹnikẹ́ni bá fẹ́ lọ sí àdúgbò yí wọ́n á ní kó lọ òkè olè. Òkè olè ni wọ́n sọ di òkelè di òní-olónìí. 

AKÙWÀ:	Ìgbàgbó àwọn ènìyàn nipé àwọn tó wà ní àdúgbò yí jẹ́ ọ̀dàlẹ̀, a tán-ní-jẹ, Àgàbàgebè ènìyàn ni wọ́n. Èdè Àkùngbá ni Akuwa èyí tí ó túmọ̀ sí pé ìwà ìkà ni ó kún ọwọ́ wọn.     

. 

ÙBÈRÈ:	Eni ti o kókó kó ilé ni ilú Àkùngbá Ùbèrè ni o ko o sí. Ibè ni àwon ènìyàn sì gbàgbó pe Àkùngbá ti se wá Ibè ni olóyè àkókó ti je. Idi niyi tí wón fi ń pè é ni Ubere-ibi ti nǹkan ti bèrè tàbí sè. 

OKÙSÀ:	Orúko eni tí o kókó kó ilé ni àdúgbò yí ni a fi n pèé. Òhun ni won n pè ni Okusa. Ìdílé re ni won ti n je oye olókùsà. 

ÌBÀKÁ:	Òbe ìrelé ti bàbá àgbà kan lo lati ségun àwon òtá ni àwon omo-omo rè ri ni òkè àjà ti won n pe ni ìká ni àkùngba. Lati igba yen ni won ti n pe àdúgbò náà ni ìbàká. 

ÒDODÒ:	Àgbàrá san gba èhìnkùlé àdúgbò yi kojá. Gbogbo Ilé ti o wa ní àdúgbò yi ni won si n pè ni òdodò eyí tí o túmò si ode (ile)-odo Òde-ode tasí Ododo. 

ÒLÁLÈ:	Oloye ti o koko je ni àdúgbò yi ni o létòó lati máa pín ilè fún àwon ènìyàn. Ilè ni Akungba n pè  ni alè. Ìdí nìyí tí won fi n pea won to leto lati tai le tabi latí pín ìlè ni alale ti adugbo won sì n jé Olale. Ni adugbo bi ni won sit i n je oba titi ji oni-Oloni eyi wá wà ni ìbámu pèla òrò Yorùba tó so pé Oba ló nile. 

AROKUNPANLE :	Oke pupo wa ni adugbo yi to béè gee bi ènìyàn ko ba jeun kánú dáadáa yoo maa fidi wo kó tó wolé míràn ni. Itumo arokunpanle ni afìdímólè. 

APOLE:	Eni ti o koko te àdúgbò yi do maa n mo ògiri yi àwon ilé ibè po. Awon ilé tí a bá sì mo ògiri yip o ni a n pè ní apolé lati ìgbà náà ni wón ti ń pe àdúgbò yìí ní apolé.

ÀLÙJÙ:	Ni àràárò ni baba arúgbò kan máa n fi ìlù ji awon ara adugbo yòókù. Nigba ti won bi baba yi léèrè èrèdí to fi n lu ilu o ni o n mu oun larada ni. Lati igba naa ni won ti n pe àdúgbò yìí ni àlùjù. 

OKOGBO:	Inú igbó ni bàbá àgbàlagbà ti o te àdúgbò yi do ń gbé kí àwon ènìyàn to de ba a nibe ìdí nìyí ti awon ènìyàn fi n pe àdúgbò náà ni okogbó.

ODÈÈGBÒ:	Àwon to kókó te àdúgbò yí dó máa n da agbàdo sise sinu omi to n sàn to wà níbè. Àgbàdo yìí ni won n pè ni ègbo tì won sì ń pe odò yìí ní odo-egbo ti wón sì so àdúgbò yin i odèègbo. 

ÒNÀKÈ:	Ile pupa àti òpòlopò òkìtì-ògán wa ni adugbo yìí. Òpòlopo ona ni o sì já si ìlú yìí. Ona ti o wà ni ese òkè yi ni eni ti o te e dó ń gbé ìdí nìyí ti won fi n pe àdúgbò yí ní ònàkè. 

Ẹ̀ka:Yorùbá
Orúkọ Àdúgbò ní Ọ̀fà, Ìpínlẹ̀ Kwárà, Nàìjíríà

Ofa

## Ofà
1.	Àdúgbo:	Atan Oba
	Ìtumò:		Agbègbè yìí ni àwon ìdílé Oba máa ń de ilè àti ìdòtí sí ni ayé atijo. Sùgbón ìgbà tí ó yá ni ilé bèrè sí ní dé àdúgbò yíí. Bí wón se ń pe àdúgbò yìí ní Atan Oba. 

2.	Àdúgbo:	Aponbi
	Ìtumò:		Ní àyé àtijó àwon ara àdúgbò yìí máa ń gun igi obì láti ká obì, nítorí wón gbà pé obì yìí máa ń mówó wólé. Èyí ni àwon ènìyàn rí tí wóm fi so àdúgbò yìí ní apónbì 

3.	Àdúgbo:	funfunleye ńsu
	Ìtumò:		Igi ń lá kán wà ni agbègbè yìí tí àwon eye lékeléke máa ń bà le. Gbogbo àwon ilé tí ó wà níbè ni àwon lékelékèé yìí máa ń yàgbé sí tí asogbo ara ilé náà á sì funfun. Sùgbón ìgbà tí olájú wá dí òfà ni wón kó àgó olópàá sí àdúgbò yíi. Tí wón bá ti wá fe júwe àgó olópàá yìí wón máa ń so wi pe àdúgbò funfun leye ń sun. Bí orúko yìí se mó won lára títí dóní nìyí. 

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Kwárà
T.M. Ilésanmí

Ọ̀jọ̀gbọ́n Thomas Makanjuola Ilésanmí  ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó gba oyè B. A ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀. Ó jẹ́ Àlùfáà ti ijọ́ Páàdì (ìjọ Kátólíìkì mímọ́). Ó ṣiṣẹ́ ní ẹ̀ka ẹ̀kọ́ yìí láti ọdún 1975 tí ó sì fẹ̀hìntì ní ọdún 2005 .  Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí  ṣe lórí èdè àti àṣà Yorùbá. Díẹ̀ lára àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ni "Iṣẹ́ ìṣẹ̀ǹbáyé, Yorùbá Orature and Literature: A Cultural Analysis, Àwọn nǹkan abàmì ilẹ̀ Yorùbá, Obìnrin:A Cultural Analysis of Yorùbá women, Ọkùnrin làdá obìnrin làgbà, Àdúrà onígbàgbọ̀, Language of African Traditional Religion àti àwọn mìíràn. 

Ojogbon T. M. Ilésanmí gba iṣẹ́ olùkọ́ ni Yunifásítì ti Ifẹ̀ (Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ nísinsìnyí ), Ilé-Ifè, Nàìjíríà , gẹgẹ bii Graduate Assistant ní Ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Èdè Áfíríkà àti Lítíréṣọ̀ ní ọjọ́ kẹẹ̀dọ́gbọ̀ oṣù Bélú, Ọdún 1975 lẹ́yìn ìgbà tó ti gboyè méjì láti Yunifásítì Pontifical, ìlú Róòmù àti Yunifásítì ti Ifẹ̀ . 

Ó gba ìgbéga lẹ́nu ìṣe tó fi dé ipò Ọ̀jọ̀gbọ́n ni Oṣù Òwàrà, ní ọdún 1997. Ipò yìí ni o wà títí tí ó fi fẹ̀hìntì lẹ́nu iṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú òfin àlàkalẹ̀ lẹ́nu iṣẹ́ ìjọba ní ọdún 2005.

Bí a bá wo àkójọpọ̀ àwọn iṣẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí, a ó rí pé ẹni tí ó fẹ́ràn ìwádìí ṣíṣe lórí àwọn àkóónú nílẹ̀ Yorùbá, àṣà, ìṣe, èdè, lítíréṣọ̀ alohùn àti àwọn nǹkan yòókù tí ó sódo sínú àmù èrò ìjìnlẹ̀ ní àwùjọ Yorùbá. Ó fẹ́ràn láti máa ṣe iṣẹ́ àṣekára, ó sì jẹ́ ẹni tí ó ṣe é fọkàntán. Àràbà ni láwùjọ akadá, ẹ̀ká Yorùbá kò lè gbàgbé iṣẹ́ ribiribi tí ó ti ṣe láti mú ìdàgbàsókè bá àwùjọ wa.

Onimọ̀ tó gbòòrò ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Ilésanmí torí pé àwọn iṣẹ́ ìwádìí lórí àwọn ayẹyẹ ìrúbọ àti ìtàn Ìbílẹ̀ múnádóko, wọ́n sì wúlò púpọ̀ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ èdè Yorùbá fún iṣẹ́ ìwádìí. Ó máa n kó àwọn èèyàn mọ́ra, oníwà ìrẹ̀lẹ̀ sì ni. 

Láàárín àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀, Ọ̀jọ̀gbọ́n Ilésanmí ti bójútó ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lórí iṣẹ́ àpilẹ̀kọ fún àsekàgbá láti gboyè ní ọ̀kan-ò-jọ̀kan ipele ìkẹ́kọ̀ọ́-gboyè. 

Onimọ̀ tó làmìlaka ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Ilésanmí, ó mú ìmúgbòòrò bá èdè àti àṣà Yorùbá. Ó jẹ́ ìpè Ọlọ́run ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, Oṣù Èbìbí, Ọdún 2016.

*PROFESSOR T.M. ILESAMI AND YORUBA STUDIES

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Aran

Aran

 ==Awon Aràn==
	
Sòbìà, 

	Eépà, 

	Áràn mùjèmùjè/Aràn Okèelè,

	Jèdíjèdí, 

	Ejò inú, 

	Tanmona, 

	Ekóló.
Ẹ̀yà ara

Òde Ara (Outer Part): Irun (hair), orí (head), iwájú ori(forehead), ojú (eye/face), imú (nose), àgbọ̀n (chin), ẹnu (mouth), orùn (neck), èjìká (shoulder), àyà (chest), ọmú/ọyàn (breast), apá (arm), ikùn (belly), Ìdodo (navel), ọmọ ìka/ika ọwọ́ (fingers), èékánná (finger nail), ìdí (buttock), itan (thigh), ẹsẹ̀ (leg), orókún (knee), ojúgun (shin), ìka ẹsẹ̀ (toes), àtẹ́lẹsẹ̀ (sole of the foot), and gìgísẹ̀ (heel). 

Inú Ara (Inner Part): eyín (teeth), ahọ́n (tongue), ọ̀fun (throat), ọkàn (heart), ẹ̀dọ̀ fóró (lung) ẹ̀dọ̀ki (liver), ẹjẹ̀ (blood) and eran ara (muscle).
Àwọn Igi

= Kini àwon Igi? =
Igi je ohun ogbin ti tobi gan. Awon Igi ni awon ewe, àti ni o wa afefe, àwon ewe, won ma gbékuro ninu afefe. Awon èyè, won ko ite-èyè won ninu aown igi. Orisirisi eranko gbé ninu tabi lègbè awon igi dabi: awon kokoro, alantakun, awon eye, kangaru, awon alangba ti fo,  awon owiwi, ati be be lo. Awon igi won wa laaye.

Igi
thumb|Igi
Awa ni awon orisirisi igi:

## Àwon Igi

1. Afàrà 

2. Ahùn 

3. Idí 

4. Gedú 

5. Ìrókò 

6. Ògánwó 

7. Òmò 

8. Òsè 

9. Apá
Adebáyò Faleti

**Adébáyọ̀ Àkàndé Fálétí** (wọ́n bí i ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá 1930) jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Akéwì , Olùkọ̀tàn, àti eléré orí-Ìtàgé, bákan náà ni ó tún jẹ́ oǹgbufọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì sí èdè Yorùbá, ó sì tún jẹ́ oníròyìn orí ẹ̀rọ asọ̀rọ̀-má-gbèsì Radio, Olóòtú ètò orí ẹ̀rọ agbóhùngbójìjí TV, àti Olùdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ ẹ̀rọ agbóhùngbójìjí àkọ́kọ́ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ Afíríkà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Western Nigeria Television (WNTV). 

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Faleti tí kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ fíìmù tí ó sì tún ṣàgbéjáde wọn pẹ̀lú, bẹ́ẹ̀ sì ni ó kópa nínú àwọn fíìmù náà. Bákan náà, ó gbajúmọ̀ fún àwọn ewì rẹ̀. Òun ni olùkọ́ àkọ́kọ́ ní Ife Odan, tó wà nítòsí ìlú Ejigbo ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Ó fìgbà kan jẹ́ Alákòóso Àgbà ní Broadcasting Corporation of Oyo State (BCOS), èyí tí ó tún ń jẹ́ Radio OYO, Ibadan. Ní ọdún 1959, ó ṣiṣ́ẹ ní Western Nigerian Television (WNTV), èyí tí ó ti wá di NTA Ibadan, gẹ́gẹ́ bí i olùdarí fíìmù àti alákòóso yàrá ìyáwèé-kàwé.

## Àwọn iṣẹ́ rẹ̀
Faleti ti kópa nínú eré orí-ìtàgé pẹ̀lú fíìmù àgbéléwò, bẹ́ẹ̀ sì ní ó ti kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ fíìmù tí ó sì tún ṣàgbéjáde wọn pẹ̀lú, lára àwọn fíìmù bẹ́ẹ̀ ni: *[[Thunderbolt: Magun]]* (2001), *Afonja* (1 & 2) (2002), *Basorun Gaa* (2004), àti *Sawo-Sogberi* (2005).

Adébáyọ̀ Fálétí náà ló ṣe ògbufọ̀ orin àmúyẹ orílẹ́-èdè Nigeria National Anthem láti èdè Gẹ̀ẹ́sì sí èdè abínibí Yorùbá. Bákan náà ni ó ṣe iṣẹ́ oǹgbufọ̀ fún Ààrẹ orílẹ́-èdè Nàìjíríà nígbà kan rí lásìkò ìṣèjọba àwọn ológun, ìyẹn Ibrahim Babangida bẹ́ẹ̀ ni fún ẹni tí ó ti fi ìgbà kan jẹ́ Ààrẹ-fìdíhẹ Chief Ernest Shonekan nígbà ìṣèjọba àwọn ológun, nípa lílo èdè Yorùbá tó gbámúṣé. Fálétí ti tẹ Ìwé-Atúmọ èdè Dictionary Yorùbá ní èyí tí ó ní àbùdá ògidì Yorùbá nínú.   Adébáyọ̀ Fálétí ti gba onírúurú àmì-ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá oríṣiríṣi nílẹ̀ yìí àti lókè Òkun pẹ̀lú.  

## Ọ̀kan lára àwọn ewì rẹ̀
Obìin mẹ́ìndínlógún

N ní ń bẹ́ lọ́ọ̀dẹ̀ẹ Ṣàngó

Ńbi ká sánpá

Ńbi ká yan

LỌyá  fi gbọkọ lọ́wọ́ọ gbogbo wọn	5

Ńbii ká sọ̀rọ̀, ká fa kòmóòkun yọ

N la ṣe ń perúu yín léléwì pàtàkì

Fohùn òkè ta ko tìsàlẹ̀ nìkan

Kọ́ là ń pè léwì

Yàtọ̀ sáfiwé ẹlẹ́lọ̀ọ́ àti tààrà		           10

Òwe tún ń bẹ rẹrẹrẹ

Wọn a sọ̀rọ̀ tó gbayì létè

Wọn a fi wíwúni lórí lé e

Èyún-ùn nìkan kọ́, kò sẹ́ni tí ò mọ̀yún-ùn

Àní níbii ká máṣà ìṣẹ̀nbáyé	            15

Kí gbogbo rẹ̀ tún kú dùn-ún-ùn bí ojú afọ́jú

N la ṣe ń peruu wọn ní baba

Ẹni tó mọ̀Bàdàn tán tó tún mọ Láyípo pẹ̀lú ẹ̀

Tó gbégùn tó gbọ́ wọ́yọ̀wọ́yọ̀

Iwájú lọ̀pá ẹ̀bìtì ó kúkú máá ré sí      20

A kò ní í sàìmáa rí yín bá

## Àwọn ìwé rẹ̀
*Basorun Gaa
*Adebayo Faleti (1985) Ogun Àwítélè Ibadan; University Press Limited, ISBN 0-19-575073-X Ojú-iwé 48.
*Adebayo Faleti (1993) Omo Olókùn Esin  Heinemann Educational Books (Nigeria) PLC. ISBN 978-129-231-8
Ẹ̀ka:àwọn òṣeré ará Nàìjíríà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé-Ifẹ̀

**Ifẹ̀** (, tabi  *Ilé-Ifẹ̀*) jẹ́ orírun gbogbo ọmọ Oòduà ní ilẹ̀ Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ilé-Ifẹ̀ wà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Ifẹ̀ sí ìlú Ìpínlẹ̀ Èkó je kilomita igba o le mejidinlogun (218)  tí àwọn tí wọ́n jẹ́ olùgbé ibẹ̀ lápapọ̀ jẹ́ 509,813 níye.
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ṣe sọ, Ilé-Ifẹ̀ ni wọ́n dá sílẹ̀ pẹ̀lú àṣẹ Olódùmarè nígbà tí ó pàṣẹ fún Ọbàtálá kí ó wá láti dá ayé kí ilẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ sí ṇ́ fẹ̀ láti ibẹ̀ lọ káàkiri àgbáyé; ìdí nìyí tí wọ́n fi ń pe Ilé-Ifẹ̀ ní Ifẹ̀ Oòyè, ibi ojúmọ́ ti ń mọ́ wáyé. Àmọ́, Ifẹ̀ yí ni Ọbàtálá pàdánù  rẹ̀ sọ́wó Odùduwà Atẹ̀wọ̀nrọ̀, èyí ni ó fàá tí fàá ká ja ṣe wà láàrín àwọn méjèèjì. Odùduwà ni ó bẹ̀rẹ̀ ìjọba ní Ifẹ̀, ní èyí tí àwọn ọmọ rẹ̀ gbogbo náà sì di adarí àti olórí ìlú ní ẹlẹ́ka-ò-jẹ̀ka ibi tí wọ́n tẹ̀dó sí káàkiri orílẹ̀ Yorùbá lóní. Gẹ́gẹ́ bí a ti kàá nínú ìtàn, Ọọ̀ni àkọ́kọ́ tí yóò kọ́kọ́ jẹ ní Ifẹ̀ ni ó jẹ́ ọmọ bíbí inú Odùduwà tí ó jẹ́ ọ̀kànlélógójì òrìṣà fúnra rẹ̀, nígbà tí Ọọ̀ni tí ó wà níbẹ̀ lọ́wọ́ lọ́wọ́ báyí jẹ́ Ọọ̀ni Adéyẹyè Ẹnìtàn Ògúnwùsì Ọ̀jájá Kejì(II) tí wọ́n jẹ ní ọdún 2015. Bákan náà ni Ilé-Ifẹ̀ ní ọ̀kànlélúgba òrìṣà tí wọ́n ma ń bọ ní ọjọ́ kọ̀ọ̀kan yípo ọdún. 

Ilé-Ifè ìlú ńlá tí òkìkí rẹ̀ kàn jákè-jádò àgbáyé fún àwọn Iṣẹ́ ọnà wọn bíi ère orí Odùduwà àti àwọn ohun ọnà míràn tí wọ́n lààmì-laaka ní ǹkan bí ọdún 1200 àti 1400 A.D sẹ́yìn.

## Orin ìwúrí Ilé-Ifẹ̀

#Ilé Ifẹ̀, Ifẹ̀ẹ tèmi 
#Ilé Ifẹ̀, ìlú àwọn akọni 
#Ibùgbé àwọn ènìyàn jàǹkàn 
#Ibi ìfiṣolẹ̀ oríi Yoòbá 
#Àbí bẹ́ẹ̀ kọ́, bí mo purọ́, ẹ sọ́			5
#Ibẹ̀ nilé Àdìmúlà Ọọ̀ni Ifẹ̀
#Àjàláyé Ọlọ́fin Oòduà
#Ọ̀rànmíyàn ọba aláyé lu jára
#Mọrẹ̀mi òǹgbà tíí gbará àdúgbò 
#Ẹ̀là Ìwòrì, ikọ̀ àjàlọ́run 		           10
#Òrìṣà bàmùtàtà bàmùtata tá a fi rọ́mọ ẹ̀dá padà
#Ilé Ifẹ̀, ìlú àwọn olùdá ayé 
#Ifẹ̀, ìlụ́ àwọn àtọ̀runbọ̀ 
#Ifẹ̀ ni wọ́n gbé gbolúbi dúdú, funfun 
#Ìyín lèèyàn òòṣà pàápàá forí rìn dé   15
#Njẹ́ ìwọ Ifẹ̀ oòyè dabọ̀, olórí ayé gbogbo 
#Mo rántí bíyàà mi àgbà ṣe mọ́-ọn ń fi ọ́ kọrin
#Létí odò ẹ̀sìnmìrìn
#N kò rí ọ rí ká sọ pàtó
#Ṣùgbọ́n mo ríyà tó o jẹ lóríi wa      20
#Ojúù mi kò ṣàìtéjẹ̀ẹ̀ rẹ
#Ẹ̀jẹ̀ tó  o ta sílẹ̀ fún wa
#Ẹ̀jẹ̀ tó tọwọ́ ìyà wá 
#Ìyà tó tọwọ́ ìṣẹ́ wá
#Ìṣẹ́ tó tọwọ́ ẹ̀gbin rọ̀ọ́lẹ̀		           25
#Nígbà tọ́mọ tá a bí dé
#Wáá fọwọ́ ọrọ̀ júweelée baba ẹ̀
#Tí funfun dé wáá kó ọ lẹ́rú
#Tó kó ẹ tọmọ tòòṣà
#Ọ̀gọ̀rọ̀ òòṣàa wa la fi ṣàfẹ́ẹ̀rí	            30
#Tá a firúnmọlẹ̀ ṣàwátì
#Òsùpá Ìjió ti lọ tèfètèfè 
#Ilé-Ifẹ̀, ǹjẹ́ sọ fún mi, Ifẹ̀ oòyè dabọ̀
#Ṣ̣éwọ náà làwọn alára bátabàta ṣe báyìí ṣe?
#Tí wọ́n dójú tì ọ́, tí wọ́n kẹ́gbin bá 
#ọ láa  		          35
#Ǹjẹ́ kí la ó ti sọ̀rọ̀ọ̀ wọn sí, ìwọ Ifẹ̀?
#Ká sáà fi wọ́n sílẹ̀ máa wòye 
#Ká fọ̀rọ̀ fúnrúnmọlẹ̀
#Ká  fáwọn igbámọlẹ̀ lọ́rọ̀ sọ
#Ká fọ̀rọ̀ ṣẹbọ ká fi ṣètùtù	            40
#Kóhun rere tún lè padà sílé ifẹ̀
#Ení bá ní kẹ́bọ má dà
#Kó máa bẹ́bọ lọ réré ayé.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Àwọn Ẹyẹ

Eye

## Àwon Eye

1.	Ògòǹgò

2.	Pépéye 

3.	Adie

4.	Àsá 

5.	Àwòdì 

6.	Odíderé 

7.	Igún/Igúnnugún 

8.	Eyelé 

9.	Tòlótòló 

10.	Òwìwí 

11.	Òkín 

12.	Ológosé 

13.	Eye Oba 

14.	Lékèélékèé 

15.	Wasowaso 

16.	Àdàbà 

17.	Tin-ín tin-ín 

18.	Èluulùú 

19.	Àparò 

20.	Ègà
Àwọn Òdòdó

Ododo

## Àwo n Òdòdó díè

1Korotin 

2Àkálífà 

3Ìlá abilà 

4Alámáńdà 

5Kerebùjé 

6Marigó 

7Píńróòsì 

8Róòsì

9Abóòrunyí 

10Bó-giri-rìn

11Òdòdó 

12Okán 

13Yún-únyun

14Ìgbàlódó/Ìràwò ilè 

15Ìdò 

16Oró agogo/oró adétè
Ìṣẹ̀-Èkìtì

Ise-Ekiti

Iṣẹ́ yìí dá lórí àyẹ̀wò fonọ́lọ́jì ẹ̀ka-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì, èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀ka-èdè tí à ń sọ ní ìpínlẹ̀ Èkìtì. Láti ṣe àgbékalẹ̀ iṣẹ́ yìí, tíọ́rì onídàrọ́ ni a lò. 
Ìpín mẹ́rin ni a pín iṣẹ́ yìí sí. Ní orí kìn-ín-ní ni a ti sọ ìtàn orírun Ìṣẹ̀-Èkìtì. A sọ èrèdí iṣẹ́ yìí, ọgbọ́n ìwádìí tí a lò àti àyẹ̀wò iṣẹ́ tí ó wà nílẹ̀. Bákan náà, a sọ tíọ́rì tí a lò fún iṣẹ́ yìí. 

Ní orí kejì ni a ti ṣe àlàyé lórí àwọn ìró inú ẹ̀ka-èdè ìṣẹ̀-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì. Bíi ìró kónsónáǹtì, ìró fáwẹ́lì, ìró ohùn, iṣẹ́ ohùn, sílébù àti oríṣiríṣi. sílébù tí a lè rí nínú ẹ̀ka-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì. 
Ní orí kẹ́ta àpilẹ̀ko yìí ni a ti ṣàyẹ̀wo nípa ìgbésẹ̣̀ fonọ́lọ́jì tí ó wà nínú ẹ̀ka-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì. A wo ìpàrójẹ, àrànmọ́ àti àǹkóò fáwẹ́lì. 

Ní orí kẹ́rin iṣẹ́ yìí ni a ti gbìyànjú láti wo àwọn ìyàtọ̀ àti ìjọra tí ó wà láàrin fonọ́lọ́ji ẹ̀ka-èdè Ìsè-Èkìtì àti ti olórí ẹ̀ka-èdè Yorùbá. 
Àgbálọgbábọ̀ iṣẹ́ yìí dá lé àwọn tuntun tí ó jáde nínú ìwádìí ti a ṣe a si tọ́ka sí àwọn ibi tí a lérò pé iṣẹ́ kù sí.

*M.G. Fátóyè, (2003), Àyèwò Fónolojì Ẹ̀ka Èdè Ìsè Èkìtì.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria. 

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkìtì
Ponna

thumb|Aworan Ponna
J.A. Ogunwale

Ogunwale

Itumo

Ponna

Itumo ponna

J.A Ògúnwálé (1992), ‘Àyẹ̀wò Àwọn Afọ̀ Onítumọ̀ Pọ́n-na nínú Àwọn Ìwé kan nínú Èdè Yorùbá.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyé Ẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria. 

AṢÀMỌ̀
	
Pọ́n-na inú àwọn àṣàyàn ìwé Yorùbá kan ni kókó ohun tí iṣẹ́ yìí dá lé lórí. Iṣẹ́ yìí tún ṣe àlàyé lórí àjọṣepọ̀ ààrin Ṣàkání-Ìtumọ̀, afọ̀ àti ìtumọ̀ nítorí pé bí atọ́nà ni wọ́n jẹ́ sí ara wọn. Bákan náà ni a pín àwọn Pọ́n-na tí a rí nínú àwọn ìwé Yorùbá díẹ̀ sí ìsọ̀rí. Ẹ̀yìn èyí ni a wá ṣe àfiwé pọ́n-na pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà Ìtumọ̀ mìíràn tó ń bá a ṣé orogún. 
	
A fi ọ̀rọ̀ wá àwọn ọmọ Yorùbá tó ń lo èdè náà lẹ́nu wò kí ìtumọ̀ tí a ń fún afọ̀ tí àwa kà sí pọ́n-na má baà dà bí àtorírò tiwa lásán. A wo àwọn ìwé tí ó jẹ mọ́ ewì, ọ̀rọ̀ geere àti eré onítàn kí a lè baà kó gbogbo ẹ̀yà ìwé Yorùbá já. Orí òṣùwọ̀n àjùmọ̀ṣe Kress àti Odell lórí ìṣẹ̀dà òye-ọ̀rọ̀ ni a gbé iṣẹ́ yìí kà. 
	
A kíyèsí I wí pé àwọn àkíyèsí tí ó jẹ mọ́ ti gírámà àti sẹ̀máńtììkì máa ń pa ìtumọ̀ afọ̀ kan dà. A sì tún kíyèsí i wí pé ìlò àfikún ẹ̀yán wà lára aáyan elédè láti pèsè ṣàkání-ìtumọ̀. Iṣẹ́ yìí tún pín pọ́n-na sí ìsọ̀rí. Òṣùwọ̀n tí a lò ni àyè tí a bá àwọn ibùba pọ́n-na, Ìrísí Ṣàkání-ìtumọ̀, Ìṣẹ̀dá-ọ̀rọ̀ àti àbùdá odo ìtumọ̀ onípọ́n-na. a rí i wí pé àbùdá pọ́n-na kì í ṣe ohun tó yé tawo-tọ̀gbẹ̀rì, a wá fi wé àwọn oríṣìí ẹ̀yà-ìtumọ̀ mìíràn bíi gbólóhùn aláìlárògún, ẹ̀dà òye-ọ̀rọ̀, ààrọ̀ àti gbólóhùn aláìnítumọ̀-pàtó. Iṣẹ́ yìí rí i wí pé ara àbùdá èdè ni àwọn pọ́n-na kan jẹ́, ó lè má jẹ́ àmì àìgbédè-tó olùsọ̀rọ̀. Èyí mú kí a tọ́ka àkọtọ́ tó péye, Ìṣẹ̀dà òyè ọ̀rọ̀ àti ìlò ṣàkání-ìtumọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n ìyọní-pọ́n-na. 
	
A fi orí iṣẹ́ yìí tì si ibi wí pé kì í ṣe gbogbo ìgbà ni pọ́n-na máa ń jẹ́ àkómẹ́rẹ̀ fún àsọyé àti àgbọ́yé. Èyí ló sún wa dé ibi pé kí a ṣe àlàyé díẹ̀ lórí ìlò tí a ń lo pọ́n-na láwùjọ gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hàn nínú àwọn ìwé tí a ṣàyàn
Ifẹ̀wàrà

**Ìfẹ̀wàrà** jẹ́ ìlú kékeré kan ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni Nàìjíríà
Gẹ́gẹ́ bí a sọ ṣaájú, ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí dé Ìjọba Ìbílẹ̀ Àtàkúmọ̀sà tí ó ní ibùjókòó rẹ̀ ní Òṣú. Ní ìjọba ìbìlẹ̀ yìí, gbogbo àwọn ìlú àti abúlèko tí ó wà ní ibẹ̀ ló jẹ́ ti Ìjẹ̀ṣà. Ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìjẹ̀ṣà ni wọ́n sì ń sọ àfi Ifẹ̀wàrà tí ó jẹ́ ẹ̀yà ẹ̀kà-èdè Ifẹ̀ ni wọ́n ń sọ. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn tí gbọ́, Ifẹ̀ ni àwọn ará Ifẹ̀wàrà ti ṣí lọ sí ìlú náà láti agboolé Arùbíìdì ní òkè Mọ̀rìṣà ní Ilé-Ifẹ̀1 . Ìwádìí fi hàn pé ọ̀rọ̀ oyè ló dá ìjà sílẹ̀ ní ààrin tẹ̀gbọ́ntàbúrò. Ẹ̀gbọ́n fẹ́ jẹ oyè, àbúrò náà sì ń fẹ́ jẹ oyè náà. Ọ̀rọ̀ yìí dá yánpọn-yánrin sílẹ̀ ní ààrin wọn. Lórí ìjà oyè yìí ni wọ́n w`atí ẹ̀gbọ́n fi lọ sí oko. Ṣùgbọ́n kí ẹ̀gbọ́n tó ti oko dé, ipè láti jẹ oyè dún. Àbúrò tí ó wà ní ilé ní àsìkò náà ló jẹ́ 

1.	Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú arábìnrin Julianah aya ni 17/6/92. 

2.	Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú Olóyè Fákówàjọ ni  17/6/92. 
Ipé náà. Ipè ti sé ẹ̀gbọ́n mọ́ oko. Èyí bí ẹ̀gbọ́n nínú nígbà tí ó gbọ́ pé àbúrò òun ti jẹ òyé, ó sì kọ̀ láti padà wá sí ilé nítorí pé kò lè fi orí balẹ̀ fún àbúrò rẹ̀ tí ó ti jẹ oyè. Ọ̀rọ̀ yìí di ohun tí wọn ń gbé ogun ja ara wọn sí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Nígbà tí ẹ̀gbọ́n yìí wá ń gbé ogun ja àbúrò rẹ̀ ní Ifẹ̀ lemọ́lemọ́, ni àwọn Ifẹ̀ bá fi ẹ̀pà ṣe oògùn sí ẹnu odi ìlú ní Ìlódè. Wọ́n sì fi màrìwò ṣe àmì sì ọ̀gangan ibi tí wọ́n ṣe oògùn náà sí. Láti ìgbà yìí ni ogun ẹ̀gbọ́n kò ti lè wọ Ifẹ̀ mọ. Àwọn Ìjẹ̀ṣà ní ó ni kí ẹ̀gbọ́n tí ó ń bínú yìí lọ tẹ̀dó sí Ìwàrà. Nígbà tí wọ́n dé Ìwàrà, wọ́n fi mọ̀rìwò ọ̀pẹ gún ilẹ̀, kí ilẹ̀ tó mọ́ mọ̀rìwò kọ̀ọ̀kan ti di igi ọ̀pẹ kọ̀ọ̀kan.Ìṣẹ̀lẹ̀ tẹ̀lẹ̀, wọ́n sì pinnu pé àwọn kò níí lè bá àwọn àlejò náà gbé nítorí pé olóògùn ni wọn. Èyí ló mú kí àwọn ara Ìwàrà lé àwọn àlejò náà sí iwájú. Ibi tí àwọn àlejò náà tẹ̀dó sí lẹ́yìn tí wọ́n kúrò ní Ìwàrà ni a mọ̀ sí Ifẹ̀wàrà lónìí. Lóòótọ́ orí ilẹ̀ Ìjẹ̀ṣà ni Ifẹ̀wàrà wà ṣùgbọ́n kò sí àjọṣepọ̀ kan dàbí alárà láàrin Ifẹ̀wàrà, Iléṣà àti Ìwàrà títí di òní pàápàá nípa ẹ̀ka-èdè tí wọn ń sọ. 
	
Àkíyèsí fi hàn pé gbogbo orúkọ àdúgbò tí ó wà ní Ifẹ̀ náà ni ó wà ní Ifẹ̀wàrà. A rí agboolé bí Arùbíìdì, Mọ̀ọ̀rẹ̀, Òkèrèwè, Lókòrẹ́ àti Èyindi ní Ifẹ̀wàrà. 
	
Bákan náà ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ifẹ̀ nì wọ́n ń sọ ní Ifẹ̀wàrà. Àsìkò tí wọ́n bá sì ń ṣe ọdún ìbílẹ̀ ní Ifẹ̀ náà ni àwọn ará Ifẹ̀wàrà máa ń ṣe tiwọn. 
	
Ìwádìí nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ àwọn ìlú tí iṣẹ́ yìí dé fi hàn gbangba pé mọ̀lẹ́bí ni Ifẹ̀, Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó pẹ̀lú Òkè-Igbo, àti Ifẹ̀wàrà. Wọ́n jọra nínú ìṣesí wọn. Ẹ̀ka-èdè wọn dọ́gba, orúkọ àdúgbò wọn tún bára mu, bákan náà ni ẹ̀sìn wọn tún dọ́gba. Àkókó tí wọ́n ń ṣe ọdún ìbílẹ̀ kò yàtọ̀ sí ara wọn. Bí ẹrú bá sì jọra, ó dájú pé ilé kan náà ni wọ́n ti jáde. 
	
*Ifèwàrà, C.O. Odéjobí DALL, OAU, Ifè, Nigeria 

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Ife

Ife

C.O. Odejobi

Ifẹ̀  láti ọwọ́ C.O. Ọdẹ́jọbí, DALL, OAU, IFẸ̀ Nigeria. 
	
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣiwájú nínú ìmọ̀ ni wọ́n ti sọ ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ifẹ̀. Bákan náà Johnson1, Gugler, àti Flanagan2  tó fi mọ́ Fáṣọgbọ́n3 sọ ìtàn Ifẹ̀ nínú iṣẹ́ wọn. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí, ọ̀nà méjì ni ìtàn Ifẹ̀ pín sí. Èkíní jẹ mọ́ ìgbàgbọ́ nípa pé láti ìpilẹ̀sẹ̀ ni Ifẹ̀ ti wà. Ìtàn kejì ni èyí tí ó sun jáde láti ara Odùduwà1. Ìtàn àkọ́kọ́ ni ti Ifẹ̀ Oòdáyé2 Ìtàn ìwásẹ̀ náà sọ pé Olódùmarè pe àwọn Òrìṣà láti lọ wo ilé ayé wá nígbà ti ó fẹ́ dá ayé. Ó fún wọn ní èèpẹ̀ tí ó wà nínú ìkarahun ìgbín, adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún, àti ọ̀ga. Nígbà tí wọ́n dé ilé ayé, wọ́n rí i pé omi ní ó kún gbogbo rẹ̀, àwọn òrìṣà da eèpẹ̀ tí Ooódùmarè fún wọn sí orí omi náà, adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún sì tàn án. Bí adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún ṣe ń tan ilẹ̀ yìí bẹ́ẹ̀ ni ilẹ̀ ń fẹ̀ sí i èyí náà ló bí orúkọ Ifẹ̀. 
	
Ìtàn kejì ni pé láti ìlú mẹ́kà ni Lámurúdu tí ó jẹ́ baba Odùduwà ti wá sí Ifẹ̀. Ogun Mohammed tí ó jà láàrin kèfèrí àti mùsùlùmí ìgbà náà ló ká Lámúrúdu mọ́. Èyí ti Lámurúdu ìbá fi gbà, ó fi ìlú Mẹ́kà sílẹ̀, ó sì tẹ Ifẹ̀ dó.3 Lẹ́yìn ikú Lámurúdu ni Odùduwà gba Ipò. Ilé Ọ̀rúntọ́ ti wà ní Ifẹ̀ kí Lámurúdu tó dé. àwọn ará ilé Ọ̀rúntọ́ ni ó gba Lámurúdu àti Odùduwà ní àlejò4. Àwọn ará ilé Ọ̀rúntọ́ gbà fún Odùduwà láti jẹ́ olórì wọn nítorì pé alágbára ni. 

Ìtàn ti akọkọ yìí ló sọ bí Olódùmarè ṣe ran àwọn oriṣa láti wá dá ayé. Lẹ́yìn tí àwọn oriṣa dá ayé tan, ti wọ́n sì ti ń gbé ibẹ̀ ni Odùduwà tó wá sí Ile-Ifẹ̀ láti ìlú Mẹka. Abẹ́nà ìmọ̀ itan kejì yìí tilẹ̀ fi kún ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé Lámurúdu àti Odùduwà bá àwọn kan ní Ilé-Ifẹ̀ nígbà tí wọ́n dé Ifẹ̀. Ohun tí èyí èyí ń fi yé wa nipé nibi tí ìtàn àkọkọ parí si ni ìtàn kejì ti bẹrẹ. 

Àkíyèsí:  A yọ iṣẹ́ yìí láti inú àpilẹ̀kọ Ẹ́meè C.O. Ọdẹ́jọbí .
Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó

Ifetedo

C.O. Odejobi

Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó àti Òkè-Igbó Láti ọwọ́ C.O. Ọdẹ́jọbí DALL, OAU, Ifẹ̀ Nigeria.
	
Dérìn Ọlọ́gbẹ́ńlá nì orúkọ ẹnì tí ó tẹ Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó dó1. Ọmọ ìlú Ifẹ̀ nì Ọlọ́gbẹ́ńlá, ó sì jẹ́ akíkanjú àti alágbára ènìyàn. Ìwádìí fi hàn pe, ọba Òṣemọ̀wé Oǹdó ló ránṣẹ́ sí Ọọ̀nì Abewéelá pé, kí ó rán àwọn ọmọ-ogun wá, kí wọ́n lè ran òun lọ́wọ́ latí ṣẹ́gun àwọn tí ó ń bá òun jà. Ọdún 1845 ni ọba Abewéelá rán Ọlọ́gbẹ́ńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ lọ jẹ́ ìpè ọba Òṣemọ̀wé ti Oǹdó2 

Wọ́n sì tẹ̀dó sí Òkè-Igbó. Lẹ́yìn tí ogun náà parí ní ọdún 1845 yìí kan náà, Ọlọ́gbẹ́ńlá kò padà sí Ifẹ̀ mọ́, ó kúkú fi Òkè-Igbó ṣe ibùjókòó rẹ̀. Gbogbo aáyan àwọn Ifẹ̀ láti mú kí Ọlọ́gbẹ́ńlá padà sí Ifẹ̀ lẹ́yìn tí ó ti ṣẹ́gun ní Oǹdó ló já sí pàbó. Ní ọdún 1880 ní wọn fi jẹ Ọba èyí ni Ọọ̀ni ti Ifẹ̀, ṣùgbọ́n kò wá sí Ifẹ̀ wá ṣe àwọn ètùtù tí ó rọ̀ mọ́ ayẹyẹ ìgbádé ọba, Òkè-Igbó ni ó jókòó sí1 Òkè-Igbó yìí ní ó wà tí ọlọ́jọ́ fi dé bá a ní ọdún 18922.
	
Ní ọdún 1982 ni àwọn ara Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó kan fi ibinu ya kúrò lára Òkè-Igbó3, nítorí ọ̀rọ̀ ìlẹ̀. Oko-àrojẹ àwọn Òǹdó ni Òkè-Igbó kí ó tó dip é Ọlọ́gbẹ́ńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ fi ibẹ̀ ṣe ibùjókòó wọn4. Ohun tí èyí túmọ̀ sí ni pé lórí ilẹ̀ Òǹdó ni Òkè-igbó wà ṣùgbọ́n àwọn Ifẹ̀ ni ó ń gbé ìlú náà. Nígbà tí àwọn Òyìnbó ń pín ilẹ̀ Yorùbá sí ẹlẹ́kùnjẹkùn, wọ́n pín Òkè-Igbó mọ́ Òǹdó. Ohun tí ó ṣẹ́lẹ̀ lẹ̀yín náà nip è àwọn Òǹdó ń fẹ kí àwọn tí ó wà lórì ilẹ̀ àwọn ní Òkè-Igbó máa san owó-orì wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ̀ Oǹdó. Bákan náà ni àwọn Ifẹ̀ ń fẹ́ kí àwọn ènìyàn rẹ̀ tí ó wà ní Òkè-Igbó san owó-orí wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ̀ Ifẹ̀ nítorí pé Ifẹ̀ ni wọ́n1. Yàtọ̀ sí àríyànjiyàn tí ó wà lórí ibi tí ó yẹ kí àwọn ènìyàn Òkè-Igbó san owó-orí sí, àwọn akọ̀wé agbowó-orí tún máa ń ṣe màgòmágó sí iye owó-orí tí àwọn èniyàn bá san2. Èyí ni pé ọ̀tọ̀ ni iye owó tí ó máa wà ní ojú rìsíìtì tí àwọn akọ̀wé agbowó-orí ń fún àwọn tí ó san owó-orí, ọ̀tọ̀ ni iye tí wọ́n máa kó jíṣẹ́. Gbogbo èyí ló dá wàhálà sílẹ̀ ní Òkè-Igbó ní àkókò náà. Ọba Ọọ̀ni Adérẹ̀mí ni ó pa iná ìjà náà nígbà tí ó pàṣẹ ni oḍún 1932 pé kí ẹni tí ó bá mọ̀ pé Ifẹ̀ ni òun, kúrò ní Òkè-Igbó, kí ó fo odò Ọọ̀ni padà sẹ́yìn kí ó tó dúró. Àwọn tí ó padà sí òdìkejì odò Ọọ̀ni ní oḍún 1928 ati ọdún 1932 ni a mọ̀ sí Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó lónìí. 
	
Ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó, àwọn àdúgbò wọ̀nyí ló wà níbẹ̀: Ilé Badà, Oríyangí, Kúwólé, Aṣípa-Afolúmọdi, Mọ̀ọrẹ̀, balágbè, Fáró, Ìta-Akíndé, Odò-Odi, Òkè-Ẹ̀ṣọ̀, Òkèèsodà, Olú-Òjá àti Ọdọ́. Díẹ̀ lára àwọn àdúgbò wọ̀nyí wà ní Ifẹ̀, fún àpẹrẹ, Oríyangí, Mòọ̀rẹ̀, Òkè-Ẹ̀ṣọ̀, àti Òkèèsodà. Bákan náà ló jẹ́ pé gbobgo ọdún ìbílẹ̀ tí  wọ́n ń ṣe ní Ifẹ̀ náà ni wọ́n ń ṣe ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó. Bí a bá tún wo ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó, ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ifẹ̀ ni. Nítorí náà a gba orin èébú ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó. 

Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú àpilẹ̀kọ Ẹ́meè C.O. Ọdẹ́jọbí
Ìgbómìnà

**Igbomina** Ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà jẹ́ ẹ̀yà èdè Yorùbá tí àwọn Ìgbómìnà ń sọ. Ní ilẹ̀ Yorùbá lóde òní, àwọn Ìgbómìnà wà ní ìpìnlẹ̀ Ọṣun àti Kwara. Àwọn ìlú tí wọn tí ń sọ ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣùn ní ìlá Ọ̀ràngún Òkè-Ìlá àti Ọ̀rà. Ní ìpínlẹ̀ Kwara, àwọn ìlú yìí pọ̀ jut i Ọ̀ṣun lọ. Ìjọba Ìbílẹ̀ mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni wọn ti ń sọ Ìgbominà. Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ náà ni Ìfẹlodun, Ìrẹ́pọdun, Òkè-Ẹ̀rọ́ àti Isis. Ìlú tí wọ́n ti n sọ èka-èdè Igbómìnà ni ìjọba Ìbílẹ̀ Ìfẹ́lódun ni Ìgbàjà, Òkèyá, Òkè-Ọdẹ, Babáńlá, Ṣàárẹ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní Ìjọba ìbílẹ̀ Irẹpọ̀dun, lára àwọn Ìlú tí wọ́n ti ń sọ ẹ̀kà-èdè Igbómìnà ni Àjàṣẹ́, Òró, Òmù-Àrán,  Àrán-Ọ̀rin. Ní ìjọba ìbílẹ̀ Òkè-Ẹ̀rọ̀ ẹ̀wẹ̀, wọn a máa sọ Ìgbómìnà ni Ìdọ̀fin. Ní ti ìjọba Ìbílẹ̀ Isis, a rí ìlú bíì Òkè-Onigbin-in, Òwù-Isis, Èdìdi, Ìjárá, Ọwá kájọlà, Ìsánlú-Isis, Ọ̀là àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
	
Olúmuyiwa (1994:2) wòye pé ọ̀kọ̀ọ̀kan ẹ̀ka-èdè ilẹ̀ Yorùbá ni wọ́n ní ẹ̀yà. Èyí náà rí bẹ́ẹ̀ fún ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà. Lóòótọ́, àwọn ìlú tí a dárúkọ bí ìlú tí a ti ń sọ ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà máa ń gbọ́ ara wọn ni àgbọ́yé bí wọ́n ba ń sọ̀rọ̀ síbẹ̀ oríṣiríṣI ni ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà tí wọn ń sọ láti ìlú kan sí èkejì. Ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà Òrò sì jẹ́ ọ̀kan lára ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà tí wọn ń sọ ni ẹkùn Òrò. 

Àkíyèsí:  A yọ iṣẹ́ yìí láti inú Àpilẹ̀kọ Ẹ́meè A. F. Bámidélé.

*Ẹ̀KA ÈDÈ ÌGBÓMÌNÀ láti ọwọ́ A.F. Bamidele, UOA, Adó-Èkìtì, Nigeria

Ẹ̀ka:Yorùbá
Fíìmù

Fíìmu

Ìwà Ọ̀daràn

C.O. Odéjobí

C. O. Ọdẹjọbi (2004), ‘Àyẹ̀wò Ìgbékalẹ̀ Ìwà Ọ̀daràn nínú fíìmù Àgbéléwò Yorùbá’., Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria.

ÀṢAMỌ̀
	
Iṣẹ́ yìí ṣe àyẹwò sí bí isẹlẹ inú àwùjo se jé òpákùtèlè ìwà òdaràn nínú ìsòwó àwọn fíìmù àgbéléwò Yorùbá kan, b.a. ‘Ogun Àjàyè’, ‘Owọ́ Blow’, ‘Aṣéwó Kánò’, ‘Agbo Ọ̀dájú’, ‘Ṣaworoidẹ’, ‘Ìdè’, abbl. Àlàyé wáyé lórí ọ̀nà ìgbékalè ọ̀ràn nínú fíìmù àgbéléwò Yorùbá, bákan náa ni a sì tún se àyèwò ipa tí fíìmù àgbéléwò ajemọ́ ọ̀ràn dídá ń ní lórí àwọn òǹwòran, òsèré lọ́kùnrin-lóbìnrin àti àwùjo lápapọ̀. Iṣẹ́ yìí ṣe àyèwò ohun tó ń mú kí àwọn asefíìmù ó máa ṣe àgbéjáde fíìmù Yorùbá ajemó òràn dídá tó lu ìgboro pa báyìí, a sì tún wo orísirísi ìjìyà tí àwọn ọ̀daràn máa ń gbà. 
	
Tíọ́rì ìmò ìfojú ìbára-eni-gbépò ni a lò kí a lè fi òràn dídá inú fíìmù wé tí ojú ayé. Ìfọ̀rọ̀ wá àwọn aṣefíìmù lénu wò wáyé láti mọ ìdí tí wọ́n fi ń gbé fíìmù ajẹmó òràn dídá jáde. A tún fi ọ̀rọ̀ wá àṣàyàn àwọn òṣèré lókùnrin àti lóbìnrin àti ònwòran lénu wò láti mo ìhà tí wón ko sí fíìmù ajemó òràn dídá àti ipa tí wíwo irúfé fíìmù béè lè ní lórí àwọn ènìyàn nínú àwùjo. 
	Àwọn fíìmù àgbéléwò Yorùbá tó jẹ mọ́ iṣẹ́ yìí ni a wò tí a sì tú palè. Ní àfikún. Olùwádìí tún lọ sí ilé ìkàwé láti ka ọ̀pọ̀ ìwé bíi jọ́nà, átíkù, ìwé iṣé àbò-ìwádìí láti lè mo àwọn isé tó ti wà nílè. 
	
Iṣẹ́ ìwádìí yìí fi hàn pé ìyàgàn àti àìní tó je mó owó, ipò, obìnrin àti àwọn nǹkan mìíràn tí ẹ̀dà lépa ló ń ti àwon ènìyàn sínú ìwà ọ̀daràn. Iṣẹ́ yìí se àkíyèsí pé lára àwọn tó ń lówó nínú ìwà ọ̀daràn ni a ti rí òré, ebí àti àwọn agbófinró. Bákan náà ni isẹ́ yìí tún se àfihàn onírúurú ọ̀nà tí àwọn ọ̀daràn wọ̀nyí ń gbà dá ọ̀ràn. 
	
Ní ìparí. iṣé yìí gbà pé àwọn ìwà ọ̀daràn tó ń ṣelè ni a lè kà sí ọ̀kan lára ohun tí ìsẹ̀lẹ̀ àwùjọ bí àti pé ìjìyà ti a ń fún ọ̀daràn máa ń ní ipa nínú ẹbí wọn nígbà mìíràn. 

Alábòójútó Kìíní: 		Ọ̀jọ́gbọ́n T.M. Ilésanmí 

Alábòójútó Kejì:		Ọ̀jọ̀gbọ́n B. Àjùwọ̀n 

Ojú Ìwé:			249
ì
Ìrè-Èkìtì

Ire-Ekiti

F.I. Ibitoye

Ogun

F.I. Ibitoye (1981), ‘Ìlú Ìrè-Èkìtì’, láti inú ‘Òrìṣà Ògún ní ìlú Ìrè-Èkìtì.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyè Bíeè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria, ojú-ìwé 1-3.
	
Ìrè-Èkìtì jẹ́ ìlú kan ní agbègbè àríwá Èkìtì ní ìpínlẹ̀ Oǹdó; èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ bíbí inú ìpínlẹ̀ ìwọ̀-oòrùn àtijọ́. Tí ènìyàn bá gba ojú títì ọlọ́dà wọ ìlú Ìrè, ó rí bi  kìlómítà márùndínlógójì sí Ìkọ̀lé-Èkìtì tí í ṣe olú ìlú fún gbogbo agbègbè àríwá Èkìtì. Ṣùgbọ́n ó fi díẹ̀ lé ni ogóje kìlómítà láti Ilé-Ifẹ̀. Èyiini tí a bá gba ọ̀nà Adó-Èkìtì. Nígbà tí a bá gba ọ̀nà yìí, lẹ́hìn tí a dé Ìlúpéjú-Èkìtì ni a óò wá yà kúrò ní títí ọlọ́dà sí apá ọ̀tún. Ọ̀nà apá ọ̀tún yẹn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ń ṣe ni a óò wá tọ̀ dé Ìrè-Èkìtì, kìlómítà márùn-ún ibi tí a ti máa yà jẹ́ sí ìlú Ìrè-Èkìtì. 
	
Ara ẹ̀yà ilẹ̀ Yorùbá náà ní ilú Ìrè-Èkìtì wà. Àwọn gan-an pàápàá sì tilẹ̀ fi ọwọ́ sọ àyà pé láti Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn ti wá. Wọ́n tún tẹnu mọ́ ọ dáradára pé ibẹ̀ ni àwọn ti gbé adé ọba wọn wa. Nítorí náà, títí di òní olónìí, Onírè ti Ìlù Ìre-Èkìtì jẹ́ ògbóǹtagi kan nínú àwọn ọba Aládé tí ó wà ní Èkìtì. 
	
Gẹ́gẹ́ bí n óò ti ṣe àlàyẹ́ ní orí kejì ìwé àpilẹ̀kọ yìí, “Oní-èrè” ni ìtàn sọ fún wa pé wọ́n gé kúrú sí “Onírè” ti ìsìnyìí. Alàyẹ́ Samuel Johnson nínú The History of  The Yoruba. sì ti fi yé wa pé nítorí oríṣìíríṣìí òkè tí ó yi gbogbo ẹ̀yà Yorùbá tí à ń pe ní Èkìtì ká, ni a ṣe ń pè wọ́n bẹ́ẹ̀. Nítorí náà, orúkọ àjùmọ jẹ́ ní “Èkìtì”. Ìtàn sí tún fi yé mi pé ìlú kékeré kan tí ó ń jẹ́ “Igbó Ìrùn” ni àwọn ará Ìrè-Èkìtì ti ṣí wá sí ibi tí wọ́n wà báyìí; àìsàn kan ló sì lé wọn kúrò níbẹ̀. “Igbó Ìrùn” ti di igbó ní ìsinyìí, ṣùgbọn apá àríwá Ìrè-Èkìtì ló wà. Mo fi èyí hàn nínú àwòrán ìlú náà. 
	
Ìṣesí àwọn ará Ìrè-Èkìtì kò yàtọ̀ sí tí àwọn ìlú Yorùbá yòókù, yálà nípa aṣọ wíwọ̀ tàbí àṣà mìíràn. Àrùn tí í sìí ṣe Àbọ́yadé, gbogbo Ọya níí ṣe. Àwọn náà kò kẹ̀rẹ̀ nípa gbígba ẹ̀sìn Òkèèrè mọ́ra nígbà tí gbogbo ilẹ̀ Yorùbá mìíràn ń ṣe èyí. Ẹsìn Ìjọ Páàdi àti ti Lárúbáwá ni a gbọ́ pé wọ́n gbárùkù mọ́ jù. Síbẹ̀síbẹ̀, wọ́n ṣì ń ráyẹ̀ gbọ́ ti ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Yorùbá, bí ọ́ tilẹ̀ jẹ́ pẹ́ ó ní àwọn àdúgbò tí èyí múmú láyà wọn jù. Fún àpẹrẹ, mo tọka sí àwọn àdúgbò tí wọn ti mọ̀ nípa Òrìṣà Ògún dáadáa nínú àwòrán. 
	
Èdè Èkìtì nì òdè Àdúgbọ̀ wọn. Nítorí náà, ìyàtọ̀ tí ó wà láàrin èdè Èkìtì àti ti Yorùbá káríayé náà ló wà ní tiwọn. Fún àpẹẹrẹ wọn a máa pa àwọn kóńsónàntì kan bíi ‘w’ jẹ. Wọn a pe “owó,” ‘Òwírọ̀’ “Àwòrò” ni “eó”, “ọ̀úrọ̀”, “Àòrò”. Wọ́n tún lè pa ‘h’ gan-an jẹ; kí wọ́n pe “Ahéré”ní “Aéré. Nítorí náà “Aéré eó” yóò dípò “Ahéré owó”
	
Nígbà mìíràn pàápàá, wọn a fi ẹyọ ọ̀rọ̀ kan dípò òmíràn, fún àpẹẹrẹ: 
		
ira yóò dípò ará 
		
erú yóò dípò erú
		
èyé  yóò dípò ìyá. 
		
àbá yóò dípò bàbá 
		
ijọ́ yóò dípò ọjọ́ 

	
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ, àwọn náà tún máa ń fi fáwẹ́lì ‘u’ bẹ̀rẹ̀ ọ̀rọ̀. Fún àpẹẹrẹ: 
		
Ulé dípò Ilé 
		
Ùrè dípò Ìrè 
		
Ufẹ̀ dípò Ifẹ̀ 
		
Ukú dípò Ikú 

		
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ni èdè yìí fi yàtọ̀ si ti Yorùbá káríayé. Nítorí náà, mo kàn ṣì ń ṣe àlàyé rẹ̀ léréfèé ni, n óò tún máa mẹ́nu bá wọ́n nígbà tí a bá ń ṣe àtúpayá èdè orin Ògún. Ọ̀rọ̀ pọ̀ nínú ìwé kọ́bọ̀ ni.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ọba Ìrágbìjí

Oba Iragbiji

## ORIKI OBA ÌRÁGBÌJÍ

Kábíyésí Oba 

Oba tótó Oba ìrágbìjí 

Àbíyèsí Oba 

Oba mo fé pè n kò ní mu emu 

Oba ni mo fé pè n kò mu gòrò 

Àbè togún ràlú onmo ará lósìn

Téní wíjó ará lóbòkun sá loba ìrágbìjí n jé.

Ònkókóló omo oníyán kónkólóyo 

Omo bárígídí níyán ògún 

Omo arílù mó lulu fún ìrà

Àrílá ílànkí mo gbé òkè je nàmùn 

Gbéléwadé mo gbélé se bí Oba 

Omo Òké gbélé wùsì lónà tòrà 

Anal mo kéde jègbe 

Ará mú lege ará òkun esè kè 

Omo òkan ti yí lulè Ó kù okan 

Omo olórò kan òrò kàn 

Èyí tí fáwù lógànjó yányán

Gódógódó Ilé won kò gbodò sowó odó poro 

Béè ni alògì kan won kò gbodò solo ògì sàrà 

Omo kékèké Ilé won o gbodò sunkún omú 

Èyì tí ò bá sunkún mo lórò ni yoo mo gbe lo. 

Omo òkè kékéké ni yíkè yíkè yí láyé.

Àbè togún ràlú omo arà lósìn 

Téní wíjò ìjèsà kò rídìí ìsáná

Ilé loní Owá ti mú iná roko 

Àbè togún ràlú omo arà lósìn.

Mo tún yí yun tì kédéngbé

Ònyín mo tún lo re dé òkè àgbò. 

Oba tótó mo lémi kò perí Oba 

Oba won n perí e ní Sókótó 

Oba ni wón n perí rè ní Sàbàrà 

Oba ni wón n perí rè nílè ìrágbìjí 

Oba olókùn esin 

Ará Ilé mi abi ìrù esin mi tìèmì

A gbún esin ní késé à ló mò jó édòko 

Gbogbo ara esin wón wá koná sasa 

Oba kólérán tí n retí eni tí yoo tè fun.

Oba n náà ní í be lónà ti òkè àgbò.

Àbè togún ràlú omo arà lósìn 

Téni wíjó ará lódó kánkán

Èyin lomo olóyè nílé omo olóyè lóde.

Oyè náà won kò ní pare mó yin lówó.

Orí àpéré yoo gbé yín dòyè baba èyin 

Èyí tó n be níbè won kò ní kú mo yin lówó

Oba tótó àágbìgí mo lémi kò perí oba 

Oba ni n be lónà ti ìjèsà àbè 

Ìjèsà àbè togún ràlú omo arà lósìn 

Téní wíjó ará lódò kánkán. 

Mo onípokítí Ide Ikú kò ni pa Oyàdókùn wa 

Ìjèsà ìsèrè onílè obi 
Omo ojú rábe sá mó gbódó pea be lórúko.

Omo ojú réjò ata wàrà 

Sòbòrò la bí ìgbín kò fi abe kan ara.

Àwon ni omo olóbìkan òbìkàn 

Èyí tí ó kò bá fé won ní wò sílé

Èyí tí ò kò bá fé won a wò síjù 

Eranko igbó á mu soko je 

A kì ki Ìjèsà kí a má je Obi tógbó. 

Tí e kò bá rí obì tógbó

Kí e wá gba Obì lówó mi 

Àwon lomo olódò kan òdò kan 

Tósàn wéréke tó sàn wèrè ke.

Tí ó dé èyìn èkùlé osólò tó di àbàtà 

Èyin lomo tí e bá jáwé kan 

Eègbá kan ni 

Bí e bá já méjì 

Eègbá méjì ni. 

Tí e bá já méta 

Eègbá méta ni 

Ò pé pep e aso won lóde ìgbájo 

Elégbòdò ni aso àwon ìjèsà 

Èyí tí e bá ri lójà ni kí e rà nfún wá 

Kí n ró jó Olóye lo 

Torí a kà jò olóye dun ìran baba yin

Àbè togún ràlú omo arà lósìn 

Mo bá àágbìjí relé

Mo bá àágbìjí relé.

Ẹ̀ka:yorùbá