Ikọ-afẹfẹ ni Nàìjíríà

IkIkọ-ẹjẹ (TB) jẹ ọrọ ilera ilera ti gbogbo eniyan ni Nigeria, ti o wa laarin awọn orilẹ-ede ti o ga julọ pẹlu awọn ẹru giga ti ikọ-fèé ni agbaye. Arun naa jẹ nitori iko-ara Mycobacterium ati ni akọkọ yoo kan awọn ẹdọforo, botilẹjẹpe o tun le ni ipa awọn ẹya miiran ti ara. Nàìjíríà jẹ́ ìdá kan nínú ọgọ́rùn-ún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ikọ́ ẹ̀gbẹ ní Áfíríkà, àwọn ìgbìyànjú láti ṣàkóso àrùn náà sì ń lọ lọ́wọ́.  

## Arun-arun
Nàìjíríà jẹ́ ọ̀kan lára ​​ọgbọ̀n orílẹ̀-èdè tó ní ẹ̀rù TB tó ga tí àjọ Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) dá mọ̀. Gẹgẹbi awọn iṣiro WHO, Naijiria ni ọkan ninu awọn iwọn ti o ga julọ ti akoran TB ni agbaye, pẹlu ẹgbẹẹgbẹrun awọn iṣẹlẹ tuntun ti a royin lọdọọdun. Ìgbòkègbodò ikọ́ ẹ̀gbẹ tí kò lè gba oògùn olóró (MDR-TB) tún jẹ́ ìdàníyàn tí ń pọ̀ sí i, tí ń mú kí ìtọ́jú túbọ̀ ṣòro.. 
thumb|iko-x-ray-1

## Awọn okunfa ati awọn okunfa ewu ti iko
*Ikọ-ẹ̀gbẹ (TB) jẹ nitori kokoro arun Mycobacterium iko*  ati pe o ti wa ni akọkọ nipasẹ awọn droplets ti afẹfẹ. Nigbati ẹni kọọkan ti o ni ikọ-ẹdọforo ẹdọforo ti nṣiṣe lọwọ ikọ, sneesis, tabi sọrọ, awọn isunmi ajakale-arun kekere ni a tu silẹ sinu afẹfẹ. Simi simi wọnyi jẹ ki awọn kokoro arun wọ inu ẹdọforo, nibiti wọn le pọ si ati tan kaakiri si awọn ẹya miiran ti ara nipasẹ iṣan ẹjẹ tabi eto iṣan-ara.

* Iwuwo Olugbe Ga ni Awọn Agbegbe Ilu: Awọn ipo igbe laaye ti o kunju ni awọn ilu pataki bii Eko, Kano, ati Abuja jẹ ki itankale awọn arun ti afẹfẹ jẹ, pẹlu TB. Ni awọn agbegbe ti o pọ julọ, isunmọ isunmọ laarin awọn eniyan kọọkan n pọ si iṣeeṣe ti ifasimu awọn isunmi aarun, ti o yori si awọn iwọn gbigbe ti o ga julọ. 
* Awọn amayederun Itọju Ilera ti ko dara: Naijiria dojukọ awọn italaya pataki ni ifijiṣẹ ilera, pẹlu awọn ohun elo iwadii ti ko pe, awọn alamọdaju ilera to lopin, ati igbeowo to pe fun awọn eto iṣakoso TB. Ọpọlọpọ awọn ẹni-kọọkan, paapaa ni awọn agbegbe igberiko, ko ni iraye si iwadii aisan ati itọju TB ni kiakia, gbigba arun na lati tan kaakiri laisi abojuto..  
* Wiwọle Lopin si Itọju Iṣoogun Didara  : Pupọ awọn ọmọ orilẹ-ede Naijiria, paapaa awọn ti o wa ni agbegbe jijin tabi awọn agbegbe ti ko ni anfani ti ọrọ-aje, n tiraka lati wọle si awọn iṣẹ ilera nitori awọn inọnwo owo, awọn ijinna irin-ajo gigun, ati awọn ohun elo ilera ti o pọ ju. Bi abajade, awọn ọran TB nigbagbogbo ma ṣe akiyesi tabi ko ṣe itọju, jijẹ gbigbe agbegbe. 
* Àkópọ̀ àkóràn pẹ̀lú HIV/AIDS: HIV/AIDS pọ̀ sí i ní pàtàkì ewu ìdàgbàsókè TB tí ń ṣiṣẹ́. Kòkòrò fáírọ́ọ̀sì náà máa ń dín agbára ìdènà àrùn kù, ó sì mú kó ṣòro fún ara láti gbógun ti ikọ́ ẹ̀gbẹ Mycobacterium. Naijiria ni ọkan ninu awọn ẹru HIV/AIDS ti o ga julọ ni Afirika, ati ibaraenisepo laarin TB ati HIV ti yori si awọn iwọn iku ti o ga laarin awọn eniyan ti o ni akoran.
* Àìjẹunrekánú àti Òṣì : Ounjẹ ti ko dara ṣe irẹwẹsi eto ajẹsara, ṣiṣe awọn ẹni-kọọkan ni ifaragba si ikolu TB ati ilọsiwaju rẹ lati wiwakọ si arun ti nṣiṣe lọwọ. Osi tun fi opin si iraye si ilera, ounjẹ onjẹ, ati awọn agbegbe gbigbe mimọ, ti o buru si gbigbe TB ati iwuwo arun.
* Imọye Ara Ilu Kekere ati Ayẹwo Idaduro : Ọ̀pọ̀ èèyàn ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni ìmọ̀ tó pọ̀ sí i nípa àwọn àmì àrùn ikọ́ ẹ̀gbẹ, títàn kánkán, àti ìjẹ́pàtàkì wíwá ìtọ́jú ìṣègùn ní kíákíá. Awọn aiṣedeede ati abuku ti o wa ni ayika arun na nigbagbogbo ja si iwadii idaduro ati itọju. Laisi wiwa ni kutukutu, awọn eniyan kọọkan ti o ni TB ti nṣiṣe lọwọ laimọmọ tan kaakiri si awọn miiran.
* Oògùn TB Resistant ati Itọju Aisi Ibamu : Awọn farahan ti olona oògùn-sooro TB (MDR-TB)  je kan dagba irokeke ewu si jẹdọjẹdọ Iṣakoso akitiyan. MDR-TB dide nigbati awọn alaisan ko pari ilana itọju ti a fun ni aṣẹ, gbigba awọn kokoro arun lati ni idagbasoke resistance si awọn egboogi laini akọkọ. Ifaramọ ti ko dara si oogun nigbagbogbo jẹ nitori abojuto ilera ti ko pe, awọn inọnwo owo, tabi awọn ipa ẹgbẹ ti awọn oogun TB. 

## Ijọba ati idahun agbaye
Ìjọba Nàìjíríà pẹ̀lú àwọn àjọ àgbáyé bíi WHO, Global Fund, àti Ile-iṣẹ Amẹrika fun Idagbasoke Kariaye (USAID), ti ṣe àwọn ọgbọ́n oríṣiríṣi láti gbógun ti ikọ TB.  

## Awọn itọkasi