open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mọfọ́lọ́jì èdè Yorùbá

## [[Mọfọ́lọ́jì]]

Mọfọ́lọ́jì: Harrison Adéníyì Ọjú-Ìwé 71-100.

	Ìfáárà

Ìpele tàbí ìsọ̀rí márùn-ún ni a lè pín gírámà èdè sí. Àwọn ìpèle yìí náà ni fònẹ́tíìkì tàbí ètò ṣíṣàpèjúwe ìró, fonọ́lọ́jì tàbí ìbáṣepọ̀ ìró; sẹ̀méńtíìkì tabí èt`o ìtumọ̀; síntáàsì tàbí ètò tí ó dale gbólóhùn, àti mọfọ́lọ́jì tabí ètò nípa ṣíṣẹ̀dá ọ̀rọ̀. Gbogbo àwọn ìpele wọ̀nyí ni ó ní ìbáṣepọ̀ tí ó ṣòro láti yà sọ́tọ̀.

## Ifunniloruko

Ìfúnnilórúkọ ní Èdè Yorùbá:  Olú Àlàbá Ọjú-Ìwé 101-116.

Ìfáárà

Ní àwùjọ adúláwọ̀ káàkiri ayé, orúkọ ṣe pàtàkì púpọ̀. Ojú ayé nìkan kọ́ ni a fi í wò ó; a máa fi ojú-inú àti ojú ẹ̀mí pàápàá wò ó. Nítorí náà orúkọ jẹ mọ́ ìhun ọ̀rọ̀-orúkọ nínú èdè adúláwọ̀ kọ̀ọ̀kan; ó jẹ mọ́ ìmọ̀lára ènìyàn, ó jẹ mọ́ ìgbàgbọ́, ìfẹ́, àníyan àti ìrètí ènìyàn pẹ̀lú....

## Amulo ede Yoruba

Àmúlò (Èdè Yorùbá) Dèjì Médùbi Ojú-Ìwé 117-129.

	Ìfáárà

Èdè, èdè, èdè láìsí èdè, èèyàn kò sunwòn láwùjo. Eròngbà wa nínú aròko yìí ni láti tanná sí àmúlò èdè Yorùbá ní orísirísi ònà. A kò gbìdánwò láti parí isé síbí, nítorí náà, ìpàjùbà lásán ni eyí jé fún isé ribiribi tó wa níwájú....

## Aayan ogbufo

Aáyan Ògbufọ̀: Ayọ̀ Yusuff Ọjú-Ìwé 130-144.

	Ìfáárà

Tí ènìyàn bá ṣe alábàápàdé àkọsílẹ̀ kan tí wọ́n ṣe ní èdè tó ṣe àjòjì sí i, ọ̀nà àbáyọ tí yóò kọ́kọ́ wá sọ́kan rẹ̀ ni ìranwọ́ ẹni tí yóò ṣe aáyan ògbufọ̀ irú àkọsílẹ̀ bẹ́ẹ̀. A le sọ pé iṣẹ́ ògbufọ̀ ni ó fẹ́rẹ̀ nira jùlọ nínú gbogbo iṣẹ́. ...

## Apola oruko

Àpólà Orúkọ (ní Èdè Yorùbá): títí Sàlámì Ọjú-Ìwé 145-

	Ìfáárà

Àpólà-orúkọ ni ẹyọ ọ̀rọ̀ tàbí àsopọ̀ ọ̀rọ̀ tí a le lò gẹ́gẹ́ bí olùwà, àbọ̀ tàbí àbọ̀-atọ́kùn nínú gbólóhùn aṣeégbà. A lè fi ipò mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí hàn nínú àwọn àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí. 

## Iwe ti a yewo

Harrison Adéníyì (2000) Ìlò Èdè àti Ẹ̀dá-Èdè Yorùbá Olu Akin Printing Press. ISBN 978-047-386-6. Ìmọ̀ Ẹ̀dá-Èdè àti Èdè Yorùbá: Harrison Adéníyì & títí Ọnàdípẹ̀ Ọjú-Ìwé 1-23.

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Èdè Yorùbá
.ng

**.ng** je amioro orile-ede fun top-level domain ti Internet (ccTLD) fun Naijiria.

## Awon second level domain
* **com.ng** – commercial entities and businesses
* **org.ng** – non-commercial organizations
* **gov.ng** – governmental organizations
* **edu.ng** – degree awarding institutions
* **net.ng** – ISP infrastructure

Ẹ̀ka:Naijiria
Ṣáínà

*  *[[Orílẹ̀-èdè Olómìnira àwọn Ará ilẹ̀ Ṣáínà]]*, ti a mo lasan gege bi *Ṣáínà*, ni ase lori orile Saina ati awon agbegbe adajoba Hong Kong (lati 1997 wa) ati Macau (lati 1999 wa).
*  *[[Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Ṣáínà]]*, ti a mo lasan bi *Taiwan*, ni ase lori awon erekusu Taiwan, Penghu, Kinmen, ati Matsu.

## Itokasi
Ilẹ̀ Ọba Benin

**Ilẹ̀ Ọba Benin** tabi "Ile Oba Edo" (1440-1897) je ilu oba ayeijoun ni apa arin iwoorun ibi ti a mo si Naijiria loni.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Naijiria
Kúbà

**Kúbà** tabi **Orile-ede Olominira ile Kuba** (; , ) je orile-ede erekusu ni Karibeani. Orile-ede Kuba ni erekusu Kuba gbangba, Isla de la Juventud, ati awon sisupapo-erekusu.

Havana ni ilu titobijulo nibe ati oluilu re. Santiago de Cuba ni ilu keji totobijulo.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Kàríbẹ́ánì
Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè kọ́múnístì
Gíríìsì

**Gíríìsì** (; , *Elláda*, ; , *Hellás*, ), bakanna gege bi **Hellas** ati fun ibise bi **Helleniki Olominira** (Ελληνική Δημοκρατία, *Ellīnikī́ Dīmokratía*, ), je orile-ede kan ni guusuapailaorun Europe, o budo si apaguusu opin Balkan Peninsula. 
Griisi ni ile bode mo Albania, Olominira ile Makedonia ati Bulgaria si ariwa, ati Turki si ilaorun. Okun Aegeani dubule si ilaorun re, the Okun Ioniani si iwoorun, ati Okun Mediterraneani si guusu. Griisi ni o ni etiodo kewa togunjulo ni agbaye toje  ni gigun, ti o ni opolopo iye awon erekusu (bi 1400, 227 ni ibi ti aon eniyan ngbe), ninu won ni Crete, Dodecanese, Cyclades, ati awon Erekusu Ioniani. Bi ogorin ninu ogorun ile Griisi ni o je ti awon oke, ninu ibi ti Oke Olympus ni o gajulo to je .

Griisi oni fa gbongbo de asa-olaju Griisi ayeijoun, nibi ti gbogbo eniyan gba bi ibusun asa-olaju Apaiwoorun. Nitori eyi o je ibi ibere oseluaralu, imoye Apaiwoorun, Awon Idije Olympiki, litireso Apaiwoorun ati itankiko, sayensi oloselu, awon ipile sayensi ati mathematiki pataki, ati drama, ati trajedi ati awada. Asesile yi han gedegbe ninu awon Ibi Oso Agbaye UNESCO 17 ti won wa ni Griisi.

Griisi je orile-ede adagbasoke to ni Human Development Index giga, Griisi ti jẹ́ omo ẹgbẹ́ Isokan Europe láti ọdún 1981 àti Ìṣọ̀kan Òkòwò àti Owó níná Europe láti 2001, NATO lati 1952, ati Ile-ise Ofurufu Europe lati 2005. Bákannáà ó tún jẹ́ omo egbe láti bẹrẹ Isodokan àwọn Orile-ede, OECD, ati Agbajo Ifowosowopo Okowo ni Okun Dudu. Atensi ni oluilu re; awon ilu pataki miran nibe tun ni Thessaloniki, Patras, Heraklion ati Larissa.

## Awon Periferi ati ibile

Fun amojuto, Griisi ni periferi metala ti won je pipin si ibile mokaleladota (, singular ). Bakanna ni agbegbe idawa kan wa to n je Oke Athos (, "Oke Mimo"), to ni bode mo periferi Central Macedonia.

## Itoka


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Europe
.gr

**.gr** jẹ́ àmì ọ̀rọ̀ orílẹ̀-èdè fún ìpele tí ó ga jùlọ tí ẹ̀rọ ayélujárá (ccTLD) fún orílẹ̀-èdè Gèésì.
Àkójọ àwọn orílẹ̀-èdè bi iye mọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà

[right|200px|thumb|World literacy rates by country, based on [The World Factbook.]]

Ẹ̀ka:Àkójọ àwọn orílẹ̀-èdè
Ìgbìmọ̀ Òlímpíkì Akáríayé

[right|thumb|250px|Ibujoko IOK ni [Lausanne.]]
**Ìgbìmọ̀ Òlímpíkì Oníkíkáríayé** (**IOC** ni ede geesi duro fun *International Olympic Committee*) je egbe ikojo to budo si Lausanne ni orile-ede Switzerland ti Pierre de Coubertin ati Demetrios Vikelas dasile ni 23 June, odun 1894. Awon omo egbe je awon 205 Igbimo Olympiki ti awon Orile-ede.

## Itokasi
Àwọn Ìdíje Òlímpíkì

[200px|thumb|The five [Olympic rings were designed in 1913, adopted in 1914 and debuted at the Games at Antwerp, 1920.]]

**Ìdíje Òlíḿpíìkì** {tàbí Òlíḿpíìkì} jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ eré ìdárayá tí wọ́n ṣe ní ìgbà ooru àti ìgbà òtútù. Wọ́n n wáyé lẹ́ẹ̀kan láàrin ọdún mẹ́rin. Títí di ọdún 1992, nínú ọdún kan náà ni wọ́n ti ń wáyé. Láti ìgbà náà ni wọ́n ti yà wọ́n sọ́tọ̀ pẹ̀lú ọdún méjì.

Àwọn ìdíje Òlíḿpíìkì''' (èdè Gíríkì: Ολυμπιακοί Αγώνες; Olympiakoi Agones) àkọ́kọ́ wáyé ní ọdún 776 BC ni ìlú Olympia ní ilẹ̀ Greesi. 

## Itokasi
Ronald Reagan

thumb|right
**Ronald Wilson Reagan ** (February 6, 1911 – June 5, 2004) je Aare ogoji orile-ede Ìsọ̀kan àwọn Ìpínlẹ̀ ilẹ̀ Amẹ́ríkà (1981–1989) ati Gomina eketalelogbon Ipinle Kalifonia (1967–1975).

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1911
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2004
Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Amẹ́ríkà
Tógò

**Togo** tabi orile-ede **Togo Olominira** je orile-ede ni Iwoorun Afrika. O ni bode mo Ghana ni apa iwoorun, Benin ni apa ilaoorun ati Burkina Faso ni ariwa. 

## Itokasi
Global Positioning System

thumb|240px|right|A visual example of the GPS constellation in motion with the Earth rotating. Notice how the number of satellites in view from a given point on the Earth's surface, in this example at 45°N, changes with time.

**Global Positioning System (GPS)** (*Sistemu Siseipo Laye*) je onailana itoka ipo ohunkohun l'ori ile-aye pelu satellite. 

Ẹ̀ka:sáyẹ́nsì
Alábùgbé

**Alábùgbé** tabi **Olùgbé** tabi **iye olùgbé** ninu imo awujo ati imo biology je akojopo awon eniyan tabi awon irú ohun kan pato. Iye aráàlú

## Itokasi


Ẹ̀ka:Dimográfííkì

zh-min-nan:Jîn-kháu

zh-classical:人口
Ìjọ Kátólìkì

thumbnail|right
** Ìjọ Kátólìkì** tí a tún ń pè ní **Ìjọ Àgùdà** tàbí **ìjọ Kátólìkì Róòmù**.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Krístì
Plato

**Plato** (; Greek:  , *Plátōn*, "broad"; 428/427 BC – 348/347 BC), was a Classical Greek philosopher, mathematician, student of Socrates, writer of philosophical dialogues, and founder of the Academy in Athens, the first institution of higher learning in the Western world. Along with his mentor, Socrates, and his student, Aristotle, Plato helped to lay the foundations of Western philosophy and science. In the famous words of A.N. Whitehead:
The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato. I do not mean the systematic scheme of thought which scholars have doubtfully extracted from his writings. I allude to the wealth of general ideas scattered through them.

Plato's sophistication as a writer is evident in his Socratic dialogues; thirty-six dialogues and thirteen letters have been ascribed to him.  Plato's writings have been published in several fashions; this has led to several conventions regarding the naming and referencing of Plato's texts.

Plato's dialogues have been used to teach a range of subjects, including philosophy, logic, ethics, rhetoric, and mathematics.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn amòye
Olúìlú

**Oluilu** je ilu ti ijoba orile-ede kan fi se ibujoko. O tun le tumo si Ilu ti o Ba tobi ju lo, tabi ti o se pataki Ju lo Ni Agbegbe, Orile-Ede, Tabi Ipinle kankan. Fun Apere, Awon Olu Ile ti o se Pataki Julo Ni Aiye Je New York, Ni Orile Ede Amerika, ati London ni orile Ede awon Geesi. Ni Ile Erekusu{Continent} Africa , Ilu Eko *Lagos* Je Olu Ilu Iwo-Oorun Afrika, Beeni Nairobi ni Orile Ede Kenya ati Addis ababa ni Orile Ede Ityopiya, Je Olu Ile Ni Apa Ila-Oorun, Ni Guusu-Afrika, Ilu Johannesburg ni Orile Ede Guusu Africa Ni Olu Ilu-u Guusa-Afrika, ati Gbogbo Afrilka pelu, Nitori wipe Ilu Johannesbuurg Ni O Ni Idagbasoke ati Itesiwaju Julo Ni Eya Owo sise, Idanilaraya, Asa, Iseda Ohun elo, ati bee bee lo ni Afrika. Ni Ariwa Afrika, Ilu Casablanca ni Orile Ede Morocco, Cairo ni Ijybiti/Egypt, ati Algiers ni Algeria, Je *Olu-Ilu* ni ona tiwon.


Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì
Abrahamu

**Abrahamu** (, , *[[Ibrahim|]]*, **) ni eni tí ó dá ilẹ̀ àwon Júù sílè. Wọ́n bí i ní Ur. Ọmọ Terah ni Abram. Ó sí ló sí Haran ní gusu Mesopotama pẹ̀lú bàbá rẹ̀, Ìyàwó rẹ̀ Sarah àti Lot tó jẹ́ ‘nephew’ rẹ̀ Nígbà tí ó lọ sí Kénáànì, ó gbọ́ ìpè Jehovah pé ibẹ̀ ni ilẹ̀ ìlérí fún àwọn ènìyàn rẹ̀. Ó gba ìlérí Ọlọ́run yìí. Lẹ́yìn ìgbà tí ó ti gbé Egypt ní àsìkò ìyàn tí òun àti Lọ́ọ̀tì sì ti pínyà ní Bethon, ó lọ dó sí Hebrian. Nígbà tí Jehovah yí orúkọ rẹ̀ sí Abraham èyí tí i ṣe baba orílẹ̀ èdè púpọ̀, Jehovah ṣe ìlérí fún un pé òun yóò fún ní ọmọ tí yóò jogún rẹ̀. Jehovah dán an wò pé kí ó pa Isaac ọmọ rẹ̀ fún ìrúbọ. Bí ó ti fẹ́ẹ́ ṣe é ni Jehovah fi ọ̀dọ́ àgùntan kan rọ́pò ọmọ yìí. Láti ọ̀dọ̀ ìyàwó rẹ̀ Ikejì, Keturah, ó bí ọmọkùnrin mẹ́fà. Wọ́n sin ín síu iho (cave) Machpelah. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Bíbélì
Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

thumb|Àwòrán ilẹ̀ ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà pẹ̀lú gbogbo àwọn orúkọ ìpínlẹ̀ ti wọn.
**Àwọn Ìpínlẹ̀ [[Orílẹ̀ èdè America|Amẹ́ríkà]]** jẹ́ àwọn ìpínlẹ̀ àádọ́ta tó para pọ̀ di orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ìwé-òfin Ìbágbépọ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

**Iwe-ofin Ibagbepo Orile-ede Amerika** je ofin to gajulo ni orile-ede Ipinle Isokan ile Amerika 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Òkè Abu

**Oke Abu**  je ibi togajulo ni Ori Aravalli to wa ni ipinle Rajasthan ni apaiwoorun India.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Índíà
Denzel Washington

**Denzel Hayes Washington, Jr.** (ọjọ́ ìbí Ọ̣jọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n Oṣù kejìlá Ọdún 1954) jẹ́ òṣèré àti olùdarí eré ọmọ ilẹ̀ Amẹ́ríkà. Washington ti gba ẹ̀bùn Oscar àti ẹ̀bùn Wúrà Róbótó ní ẹ̀méèjì.
## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ẹlẹ́bùn Akádẹ́mì Okùnrin Òṣeré Dídárajùlọ 1k
Ẹ̀ka:àwọn ẹlẹ́bùn Akádẹ́mì Okùnrin Òṣeré Dídárajùlọ 2k
Ẹ̀ka:àwọn òṣeré orí-ìtàgé ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn olùdarí fílmù ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Steve Biko

**Steve Biko** (18 December 1946 – 12 September 1977) je omo ile Guusu Afrika ti o lodi si eto eleyameya larin odun 1960 si ibere 1970.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1946
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1977
Ẹ̀ka:Àwọn ará Gúúsù Áfríkà
Aisan Down

thumb|Omodékùnrin omo odún méjo tí ó ní Aisan Down
**Aisan Down** je aisan opolo ti n so awon to ba ni di ode. A n pe loruko John Langdon Down, eni ti o koko se alaye aisan yi ni odun 1866.
Èdè Gríkì

**Èdè Gíríìkì** jẹ́ èdè àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Gíríìsì àti Kipru. Álífábẹ́ẹ̀tì wọn jáde láti inú Phoenician script tí ó wá padà di ìkọsílẹ̀ fún èdè Látìn, Cyrillic, Armenian, Coptic, Gothic, àti àwọn ìkọsílẹ̀ mìíràn. Láti nǹkan bíi ẹgbẹ̀rún ọdún mẹ́ta sẹ́yìn ni wọ́n ti ń sọ èdè Gíríìkì ní Balkan peninsula,  Ẹ̀rí àkọ́kọ́ tí wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ ni Linear B clay tablet tí wọ́n rí ní Messenia tí ọdún rẹ̀ jẹ́ nǹkan bíi 1450 àti 1350 BC, èyí sì ni ó jẹ́ kí èdè Gíríìkì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè tí ó ní àkọsílẹ̀ tó pẹ́ jùlọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Itokasi

G
Fránsì

**Fránsì** (  tabi  ; : ), fun ibise gege bi **Ile Faranse Olominira** (, ), je orile-ede ni apa iwoorun Europe, to ni opolopo agbegbe ati erekusu ni oke okun ti won wa ni awon orile miran. Fransi je orile-ede onisokan olominira ti aare die ti bi o se n sise wa ninu Ipolongo awon eto Eniyan ati ti Arailu.

## Itokasi

Fránsì
Fransi
Bob Dylan

**Bob Dylan** (oruko ibi **Robert Allen Zimmerman**, ojo ibi May 24, 1941) je olorin/akorin omo ile Amerika. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Pi

thumb|360px|right|Ti idamita iyipo kan ba je 1, iyika re yio je π 
**Pi** tabi **π** (tabi Pai) jẹ́ ọ̀kan nínú oǹkà ìmọ̀ Ìṣirò (Mathematics) tó ṣe pàtàkì. Ó fé tó 3.14159. Ó dúró fún ìpín ìyíká obirikiti mọ́ ìlà ìdáméjì rẹ̀.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Mathimátíkì
Zambia

**Orílẹ̀-èdè Olómìnira  Zambia** () jẹ́ Orílẹ̀-èdè tileyika kan ni Apaguusu Afrika. Awon Orílẹ̀-èdè tó súnmọ ni Orílẹ̀-èdè Olómìnira Toseluarailu ile Kongo ní àríwá , Tanzania ni ariwa-ilaorun, Malawi ni ilaorun, Mozambique, Zimbabwe, Botswana, ati Namibia ni guusu, ati Angola ni iwoorun. Oluilu re ni Lusaka, tó bùdó sí apá gúúsù-arin ibe. 

## Itokasi
Ìwọòrùn Áfíríkà

thumb|370px|right
**Ìwọ̀orùn Áfríkà** tàbí **Apáìwọ̀oòrùn Afíríkà** ní àgbègbè ilẹ̀ Afíríkà tó sún mọ́ ìwòoòrùn jù lọ ní ilẹ̀ Áfíríkà.



* Benin
* Burkina Faso
* Côte d'Ivoire
* Kepu Fẹrdẹ
* Gámbíà
* Ghánà
* Guinea
* Guinea-Bissau

* Liberia
* Mali
* Mauritania
* Nijẹr
* Nigeria
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo


## Itokasi

Á
Ìlaòrùn Áfríkà

thumb|370px|right
**Iha** tabi '''Apa Ilaoorun Africa jé ïhà tó sumo apa ilà oòrùn jù, àwon orílè-ede tówà ní ìlà-oòrùn Afrika ní:  Tanzania, Kenya, Uganda, Rwanda, Burundi, Eritrea,Ethiopia, Somalia, Comoros, Mauritius, Seychelles, Sudan, Djibouti, Eritrea, Madagascar, Malawi, Réunion, Somaliland, Ìlà-oòrùn Afrika ní olùgbé to sumó 464,911,091 ni 2022 

## Itokasi
Goodluck Jonathan

** Goodluck  Jonathan** [ọjọ́ìbí 20 Noveber (Belu)1957] jẹ́ olósèlú ọmọ ilè Nàíjíríà àti Àare orílé èdè Nàíjíríà láti May (Èbìbi) 6, 2010. Ohun ní igbákejì Àare ilè Nàíjíríà sí àare Umaru Músá YarAdua kí ó tó dibo fun gégé bí  adìbó àare ni 9 February, 2010 nítorí aìsàn tó dé ba YarAdua mólè. Léyin ti Yar'Adua kú ní May (Èbìbi) 5, 2010, jónáthàn di  bakan yéyé ó tun jẹ gómìnà ìpínlè Bàyélsà larin 9 ọpẹ́(December) 2005 àti 28 Ebìbí (May) 2007 àti igbákejì Gòmìnà Ipinle  

## Igbesi aye Ibẹrẹ
G

Goodluck Jonathan ní a bi ni 20 Oṣu kọkanla ọdun 1957 ni Ilu Ogbia si idile Kristiani kan ti awọn ti n ṣe ọkọ-ọkọ, làti ẹya Ijaw to kere ni Ipinlẹ Bayelsa.

## Àwọn ìtọ́kasí

 

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Igbákejì Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Bàyélsà
Alicia Keys

**Alicia Augello Cook** (ojoibi January 25, 1981), to gbajumo pelu oruko ori-itage re **Alicia Keys**, je olusona, olorin ati osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1981
Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Amẹ́ríkà
Àrin Áfríkà

thumb|370px|right
**Apa Arin Afrika**

* Angola
* Burundi
* Gabon
* Kameroon
* Orile-ede Olominira Arin Ile Afrika
* Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ilẹ̀ Kongo
* Orile-ede Olominira Oloselu Ile Kongo
* Rwanda
* Sao Tome ati Prinsipe
* Tshad

Á
Ọkọ̀ òfurufú

= Kini awon oko-ofurufu? =

**Ọkọ̀ ofùrufú** jẹ́ ọkọ̀ ojú-ọ̀run tí irinṣẹ́ ẹ̀rọ ọkọ̀ òfurufú ń gbé fò lóju òfurufú. Ọkọ̀ òfurufú wà ní ìwọ̀n àti ìpele oríṣiríṣi. Óní onírúurú ìyẹ́ (apá) tí ó ń gbe fò lójú ọ̀run. A lè fi ọkọ̀ ofùrufú je iṣẹ́ èrò kíkọ láti ibì kan sí ò mìíràn. Bákan náà ni àwọn ọmọ ogun ojú-ọ̀run máa ń lò láti fi ṣiṣẹ́ wọn,  gbogbo àwọn bàâlù yìí náà ni àwọn awakọ̀ òfurufú máa ń gbé fò. Àmọ́ àwọn ọkọ̀ òfurufú kékèké kan tí wọ́n ń pè ní dúróònù ni wọ́n ma ń fò lókè láì rí awakọ̀ kankan. .thumb|Ohun ti fo ti aburo Wright ti daÀwọn ẹ̀gbọ́n àti àbúrò kan tí a mọ̀ sí Wright brothers ni wọ́n ṣe àwárí imọ̀ tí wọ́n fi ṣe ọkọ̀ ofùrufú bàálù àkọ́kọ́, tí wọ́n sì fi o ni odun ẹgbẹ̀rún-ó-lé-mẹ́tàléẹ̀dẹ́gbẹ̀run (1903). Gẹ́gẹ́ bi ọkọ̀ ofùrufú ńlá tí ó wúwo ju afẹ́fẹ́ lọ, tí ó sì lè dá fò. Wọ́n gbé iṣẹ́ wọn kalẹ̀ sí orí iṣẹ́ àkànṣe tí George Caylry ṣe láti ọdún ẹ̀gbẹ́rùn-ún-ó-lé-mọ́kàndínlèẹ̀dẹ́gbẹ̀rin (1799). Nígbà tí ó ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀rọ bàálù ìgbàlódé, tí ó sì ṣe àwọn ò mìíràn láti máa gbé àwọn ènìyàn fò láti ibìkan sí ò mìíràn àti iṣẹ́ ọmọ ilẹ̀ Jamaní àkọ́kọ́ nínu iṣẹ́ ìgbé ènìyàn fò. Nínu ọkọ̀ ofùrufú, Otto Lilienthal, òhun náà ṣe iṣẹ́ ìwádìí ìjìnlẹ̀ lóri àwọn ọkọ̀ ofùrufú tí ó wúwo ju afẹ́fẹ́ lọ láààrin ọdún 1867 àti 1896. Àwọn ìgbìyànjú Lilienthal láti fò ní ọdún 1891 ni a rí gẹ́gẹ̀ bíi ìbẹ̀rẹ̀ fífò àwọn ọmọ ènìyàn. Lẹ́yìn ìgbà péréte tí a ti lò nínu ogun àgbáyé àkọ́kọ́ (World War I), ìmọ̀ ìjìnlè nínu ọkọ̀ ofùrufú tẹ̀ síwájú. 
thumb|Ogun agbaye okan
Ọkọ̀ ofùrufú ní ìfẹsẹ̀múlẹ̀ tí ó ní ipọn nínu àwọn ogun gbòógì, ogun àgbáyé Kejì (World War II). Ọkọ̀ ológun ofùrufú àkọ́kọ́ jẹ́ tí ọmọ ilẹ̀ Jamaní tí a mọ̀ sí Heinkel He 178 ní ọdún ẹ̀gbẹ́rùn-ó-lé-ẹ̀ẹ̀dẹ́gbẹ̀un-ó-lé-ọ́kàdiílógójì (1939). Wọ́n ṣe ìfilọ̀lẹ̀ ọkọ̀ ofùrufú ẹlẹ́rọ púpọ̀ ní ọdún 1952 tí orúkọ rẹ̀ sí ń jẹ́ De Hailland Comet. Ọkọ̀ ofùrufú ńlá, Boeing méje-lé-lẹ́ẹ̀dẹ́gbẹ̀rin (707) jẹ́ ọkọ̀ ofùrufú ẹlẹ́rọ púpọ̀ àkọ́kọ́ tí ó gbajúgbajà ní lílò káàkiri orílẹ̀ àgbáyé. Ó wà ni ẹnu ìṣẹ́ fún ọdún tí ó lé díè ní àádọ́ta, láti ọdún ẹ̀gbẹ́run-ó-lé-ẹ̀ẹ̀dẹ́gbẹ̀run-ó-lé-mêjìdínlọ́gọ́ta (1958) títí dí ọdún ẹ̀gbá-ó-lé-mẹ́tàlá (2013), ká fi mọ ní bẹ́ẹ̀.

## Awon itokasi
Nina Simone

**Nina Simone** (; oruko abiso **Eunice Kathleen Waymon**; February 21, 1933 – April 21, 2003) je omo ile Amerika akorin, oluko orin, atepiano, atorin, ati alakitiyan awon eto araalu to ko orin jazz. Simone fe di atepiano orin klasik bo se n sise lopo iru orin ti ninu won je klasik, jazz, blues, soul, folk, R&B, gospel, ati pop.

Botilejepe won woarun aisan isiyemeji, aisan iyiwapada lainidi ati skitsofrenia, Simone gbe awon orin to ju 40 jade, opo won larin 1958 &mdash; nigba to se debut pelu *[[Little Girl Blue (Nina Simone album)|Little Girl Blue]]* &mdash; ati 1974.

## Igbesiaye ati ise

### Igba ewe (1933–1954)
Simone was born Eunice Kathleen Waymon in Tryon, North Carolina. One of eight children in a poor family, she began playing piano at age three; the first song she learned was "God Be With You, Till We Meet Again". Demonstrating a talent with the instrument, she performed at her local church, but her concert debut, a classical recital, was given when she was twelve. Simone later claimed that during this performance her parents, who had taken seats in the front row, were forced to move to the back of the hall to make way for white people. Simone said she refused to play until her parents were moved back to the front, the incident contributing to her later involvement in the civil rights movement.

## Atojo awon awo orin

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1933
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2003
Simone, Nina
Uniform Resource Locator

**Uniform Resource Locator** tabi **URL** (tabi *Universal Resource Locator*) (*Alawari Onaigbekele Abamu*) je oro ti a n lo lori Internet 

Ẹ̀ka:Internet
Ìmọ́lẹ̀

thumb|250px|right
thumb|Oorun ni ojo-kanri
**Ìmọ́lẹ̀** tabi titanina

## Kini imole?
Imole je ohun ti wa lati oorun. Imole je kiakia ju gbogbo ohun ni ayé Agbayé ati **àjọọ̀ràwọ̀** wa. Imole, o le lo pelu iyara ni 299 792 458 mita aaya kookan.
Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà

**Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà** tàbì **Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà** lásán ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà. Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà náà tún ni Aláṣẹ pátápátá àwọn ológun Nàìjíríà. Àwọn ará Nàìjíríà ún dìbò yan ààrẹ fún ọdún mẹ́rin. Àwọn ipò ààrẹ, àwọn agbára, àti àwọn oyè olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba jẹ́ dídàpọ̀ sí ipò ààrẹ lábẹ́ Òfin-Ibágbépọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà odún 1979. Ààrẹ lọ́wọ́lọ́wọ́, Bola Tinubu, bọ́ sí orí àga ní 29, osù karùn, o̩dún 2023, gẹ́gẹ́bí ààrẹ 16k Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà.

## Itan
Nigbati Naijiria di ile apapo oselu olominira ni odun 1963 larin Awon Orile-ede Ajoni, o diwo mo ona ijoba igbimo asofin ti o jogun lat'owo ile Britani. Nnamdi Azikiwe ti o je Gomina Agba nigbana di Aare, ipo to je fun ayeye, nigbati ti Abubakar Tafawa Balewa si di ipo Alakoso Agba mu.

## Àkójọ àwọn Olórí Ìjọba Ológun àti Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Láti Ọdún 1963-1966

### Ààrẹ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà  (1963-1966)

### Àwọn Olórí Ìjọba Ológun orílẹ̀ èdè Nàìjíríà (1966-1979)

### Ààrẹ orílẹ̀ Nàìjíríà (1979-1983)

### Alaga Igbimo Ologun Togajulo ile Naijiria (1983-1985)

### Aare Igbimo Ile-ise Ologun ile Naijiria (1985-1993)

### Olórí orílẹ̀-èdè ìjọba fìdíhẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (1993)

### Alaga Igbimo Ijoba Igba Pato ile Naijiria (1993-1999)

### Àwọn Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (1999-Oni)

## Itokasi

## E tun wo
*Igbakeji Aare ile Naijiria
Ẹ̀ka:Ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà

## Itokasi
Shehu Shagari

**Shehu Usman Aliyu Shagari** (bíi ní ọjọ́ karùndínlọ́gbọn Oṣù Keji Ọdún 1925-2018) jẹ̣́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà lati ọjọ́ kínni oṣù Kẹwá ọdún 1979 títí di ọjọ́ Ọ̀kàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kejìlá ọdún 1983 nígbàtí àwọn ológun gba ìjọba.

## Ìgbé yawo
Shehu Shagari Fẹ́ ìyàwó Mẹta:Amina, Aisha, àti Hadiza. Shagari bí ọmọ púpò lára wọn ni:Muhammad Bala Shagari àti Aminu Shehu Shagari. Ní Ọdún 2001 Ọjọ́ kẹfà dín ni ọgbọ́n ,Ìyàwó rè Aisha Shagari, kú ní ilé ìwòsàn kàn ní Lọ dòní íLẹ́yìn sì kí nesi kékeré gan.Àìsàn Covidi ni ó pá Ìyàwó Shehu Shagari Ní ọdún 2021.  
## Ìgbà tí òkú
Ni ó jọ méjì dín lọ gbọn oṣù Kejìlá ni ọdún 2018 ni ọwọ irole. Ìṣàn rán pé ní o pá Ogbeni Shehu Shagari ni ìwòsàn àpapọ̀ kàn ní Abuja.  
## Àwọn ìtọ́kasí

 

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Alákóso Ètó Abẹ́lẹ́ ilẹ̀ Nàìjíríà
Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá

**Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá** ni àgbéjáde Wikipedia ní èdè Yorùbá. Ó bẹ̀rẹ̀ ní osù kẹwàá ọdún 2002, lọ́wọ́lọ́wọ́ ó ní iye àyọkà  àti àwọn oníṣe aforúkọsílẹ̀ , Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ní Wikipedia ẹ̀kẹta tótóbijùlọ nínú àwọn Wikipẹ́díà l'édè Áfríkà lẹ̀yìn èdè Lárúwábá àti èdè Swahili, òhun ni Wikipedia 105k tótóbijùlọ nínú àwọn èdè lágbàáyé. Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ti jẹ́ ìkan nínú àwọn Wikipedia aṣíwájú 3 tàbí 4 Wikipedia l'édè Áfríkà bóṣejẹ mọ́ iye àwọn àyọkà tó ní láti ọdún 2008.

Ní ọdún 2012 ní ibi ìpàdé Wikimania 2012, Jimmy Wales fún ìkan nínú àwọn olóòtú Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ní ẹ̀yẹ ẹ̀bùn Wikipedian of the Year fún ìkópa àti iṣẹ́ rẹ̀ lórí Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá.

## Itokasi

Yoruba
Johnson Aguiyi-Ironsi

**Johnson Thomas Umunnakwe Aguiyi-Ironsi** (Ọjọ́ 3,oṣù Ẹ̀rẹ̀nà, ọdún 1924 - ọjọ́ 29, oṣù Agẹmọ, ọdún 1966) jẹ́ ológun ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí ológun gba ìjọba ní ọjọ́15, Oṣù Ṣẹrẹ, ọdún1966, Aguiyi-Ironsi di Olórí Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà títí di ọjọ́ 29, oṣù Agẹmọ, ọdún1966 nígbà tí wọ́n dìtẹ̀ sí ìjọba rẹ̀ tí wọ́n sì pa á..

## Ìgbà èwe
A bí i ní ìlú Umuahia tó wà ní Ìpínlẹ̀ Abia lónìí ní ọjọ́ kẹ́ta, osù kẹ́ta ọdún 1924 fún Mazi àti Ezugo Aguiyi. Nígbà tó pé ọmọ ọdún mẹ́jọ̀, Aguiyi-Ironsi kó lo sí ọ̀dọ̀ ẹ̀gbọ́n rẹ̀ obìnrin Anyamma ẹni tó jẹ́ aya Theophilius Johnson to jẹ́ òṣìṣẹ́ asojú ìjọba fún ilẹ̀ Sierra Leone ní Umuahia. Nígbà tó tó ọmọ ọdún méjìdínlógún Ironsi bọ́ sí iṣẹ́ ológun Nàìjíríà botilejepe egbon re lodi si.   

## Iṣẹ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ ológùn
Ní ọdún 1942, Aguiyi-Ironsi dara pọ̀ mọ àwọn ológun gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ ogun onípò méje Ó gbà ìgbéga lẹ́nu iṣẹ́ rẹ̀ ní ọdún 1946 sí ipò méjọ̀ ságéńtì. Bẹè náà ni wọ́n rán Aguiyi-Ironsi lọ sí ilé-ìwé Staff College, Camberley, England ní ọdún 1946. Lẹ́yìn tí ó parí ìwé rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀gágun kejì ní Royal West African Frontier Force, ní ọjọ́ kejìlá, oṣù Ogúdù, ọdún1949.

Aguiyi-Ironsi gba àṣẹ ìgbìmọ̀ ní ọjọ́ kẹrìndínlógún, oṣù Èbìbí, ọdún 1953. Aguiyi-Ironsi jẹ́ ọ̀kan lára ọmọ-ogun tí ó sin Ọbabìnrin Elizabrth II tí United Kingdom àti ìgbà tí ó wà ní ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọdún 1956.

Ní1960, Aguiyi-Ironsi di ọ̀gá fún àwọn ọmọ-ogun onípò karùn-ún ní ìlú Kano, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, pẹ̀lú ìpò ọgáju. Nínú ọdún 1960 náà ni Aguiyi di adarí àwọn ọmọ-ogun àpájàwìrì ti ìlú United Nations Operation in the Congo.

NÍ oṣù Ṣẹrẹ, ọdún 1966, ọ̀gágu Chukwuma Nzeogwu, darí àwọn ọmọ-ogun láti gba agbára lọ́wọ́ àrin-gbùngbùn àti ìjọba agbègbè orilè-èdè Nàìjíríà, wọ́n pa olórí ìjọba, wọ́n sì gbìyàjuh láti gbà ìjọba ṣùgbón wọ́n kùnà nínú ọ̀tẹ̀ wọ́n. Ọ̀gágun Aguiyi-Ironsi ṣégun Nzeogwu, ó sìn tì í sẹ́wọ̀n. 

Ọjọ́ mẹ́tàdínlógún, oṣù Ṣẹrẹ, ọdún 1966, Aguiyi-Ironsi dí olórí orílẹ̀-èdè. Ó sì di ipò yìí mú títí di ọjọ́ kankàndílọ́gbọ̀n, oṣù Ṣẹrẹ, ọdùn 1966, nígbà tí àwọn ológùn Àríwá gbógùn ti ìjọba rẹ̀ tí wọ́n sì pa Aguiyi-Ironsi.
## Àwọn ítokasi
 

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Agbógun Nàìjíríà
Umuahia

**Umuahia** ni ìlú tí ó jẹ́ Olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Abia ní gúúsù ìlà oòrùn orílè-èdè Nàìjíríà. Umuahia wà lọ́nà oju irin tí ó wà láàrin Port Harcourt àti ìlú Enugu. Àwọn ẹ̀yà igbo ni ó wọ́pọ̀ ní Umuahia. Umuahia ní olùgbé 359,230 gẹ́gẹ́ bí àbáyọ rí ounka ènìyàn ọdún 2006 ní Nàìjíríà ṣe fi léde. Àwọn ẹ̀yà igbo  ni ó wọ́pọ̀ ní Umuahia. Umuahia ní Agbègbè Ijoba Ìbílẹ̀ méjì: Umuahia North àti Umuahia South.
## Àwọn Ìtókasí
Biafra

**Biafra** tí a mọ̀ sí orílẹ̀-èdè Biafra jẹ́ ìlú tó yapa kúrò nínú Apá Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí ó gba òmìnira ní Nàìjíríà láàárín ọdún 1967 títí di ọdún 1970 . Àwọn ẹ̀yà Ìgbò ní apá ìlà oòrùn Nàìjíríà ni wọ́n kún bẹ̀ fọ́fọ́fọ́. Ọgbọ́n ọjọ́, Oṣù Èbìbí ọdún 1967 ni ológun àti Gómìnà ẹkùn ìlà oòrùn C. Odumegwu Ojukwu dá Biafra sílẹ̀, lẹ́hìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ làásìgbò ẹlẹ́yà Ẹtà àti ìdìtẹ̀gbàjọba lẹ́yìn òmìnira orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1960 tí èyí sì yọrísí ìpakúpa àwọn Ìgbò àti àwọn ẹ̀yà mìíràn tí wọ́n ń gbé ní àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1966. Lẹ́hìn náà ni àwọn ọmọ ogun orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kógun ja Biafra lẹ́hìn ìyapa, èyí ṣokùnfàfà ìbẹ̀rẹ̀ ogun abẹ́lé orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Àwọn ìlú bí Haiti, Ivory Coast, Tanzania àti Zambia ni wọ́n rí Biafra bí orílẹ̀-èdè tó kẹ́sẹ járí ṣùgbọ́n àwọn orílẹ̀-èdè yòókù tí kò mọ̀ wọ́n lábẹ́ òfin pèsè ìrànwọ́ ọlọ́gbọ́n ìṣèlú àgbà tàbí ajẹmọ́ ológun fún Biafra, lára wọn ni France, Spain, Portugal, Norway, Israel, Rhodesia, South Africa àti Vatican City. Biafra gba ìrànwọ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn àjọ tí kò rọ̀gbọ̀ lé ìjọba, lára wọn ni Joint Church Aid, àwọn ajaguntà ilẹ̀ òkèèrè, Holy Ghost Fathers of Ireland, bẹ́ẹ̀ sì ni pẹ̀lú ìdarí wọn Caritas Internationals àti àwọn ètò ìrànwọ́ Àgùdá tí U. S, bákan náà ni ìdásílẹ̀ San Frontieres wáyé gẹ́gẹ́bí èsì sí ìyà náà. 
## Àwọn ìtọ́kasí
Ẹnúgu

thumb|250px|View of Enuguthumb|250px|Location of Enugu in Nigeria 

**Enugu** je oluilu ipinle Enugu ni ile Naijiria.

Ẹ̀ka:Oluilu ipinle Naijiria
Odumegwu Ojukwu

**Chukwuemeka Odumegwu-Ojukwu** (a bíi ní ọjọ́ kẹrin oṣù kọkànlá ọdún 1933 -  ó sì kú ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 2001)jẹ́ ológun àti òṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ .  Ó fìgbà kan jẹ Gómìnà ológun apá àríwá Nàìjíríà lọ́dún 1966. Oun ló ṣe égbátẹrù ogun abẹ́lé Biafra fi tako ìjọba orile-ede Nàìjíríà lọ́dún 1967 sí 1970.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Yola

**Yola** di olú-ìlú àti ìlú tí ó tóbi jù ní f Ìpínlẹ̀ Adamawa, Nàìjíríà. Ìlú náà wà ní olùgbé 336,648 ní ọdun 2010. Yola pín sí méjì, àwọn ni ìlú Yola àtijó níbi tí Lamido ìlú náà gbé àti ìlú Jimeta, ìlú Jimeta ní àárín ètò ọ̀rọ̀ ajé Yola.  

## Àwọn Ìtókasí
Eṣinṣin

Àwọn **eṣinṣin** jẹ́ kòkòrò ninu ito awon oníyẹ̀ẹ́meji (*Diptera*; lati ede Griiki *di* = meji, ati *ptera* = iye). Iyato won kedere si awon kokoro miran ni esinsin ni iye ifo meji ni aya-arin ati  pair of haltere meji, to wa lati iye eyin, ni aya-ikeyin. (Awon irueda esinsin kan yato nitoripe won ko le fo). Awon kokoro miran ti won tun ni iye to unsise ati iru halteres kan ni Strepsiptera, won si yato si awon esinsin nitoripe awon Strepsiptera ni halteres won ni aya-arin ati iye ifo won ni aya-ikeyin.   
thumb|400px|Aworan iru esinsin orisirisi merindinlogun


Ẹ̀ka:Kòkòrò
Ẹṣin

thumb|Esin pelu esin miiran ni ile koriko

= Kini awon esin? =
Esin je eranko pelu ese merin, o n gbé ni ile koriko ati o le saré kiakia. Awon esin le saré pelu iyara ti mokanlelaadorin kilomita ni wakati okan (71km/w). Awon esin je orisirisi awo, won ni gògò ati won ni iru. Awon esin, won ko nilo lati jokoo lati sun, won le sun nigba ni won dide. Awon esin le fo ga, won le fo mita meji ni orun! Awon esin le ri fere ọ̀ọ́dúnrún-o-lé-ogota iyi yika won! 

Ẹṣin naa (Equus ferus caballus) jẹ ẹran-ọsin ti ile, ti o yatọ, ti o ni ẹsẹ. O jẹ ti idile taxonomic Equidae ati pe o jẹ ọkan ninu awọn ẹya meji ti Equus ferus. Ẹṣin naa ti wa lati ọdun 45 si 55 sẹhin lati ẹda oni-ika ẹsẹ kekere kan, Eohippus, sinu ẹranko nla, oni-ika ẹsẹ kan ti ode oni. Awọn eniyan bẹrẹ awọn ẹṣin ile ni ayika 4000 BC, ati pe a gbagbọ pe ile-ile wọn ti ni ibigbogbo nipasẹ 3000 BC. Awọn ẹṣin ti o wa ninu awọn ẹka caballus jẹ ile-ile, botilẹjẹpe diẹ ninu awọn olugbe ile n gbe inu egan bi awọn ẹṣin ẹlẹgẹ. Awọn olugbe ilu wọnyi kii ṣe awọn ẹṣin igbẹ otitọ, nitori pe a lo ọrọ yii lati ṣe apejuwe awọn ẹṣin ti a ko tii wa ni ile. Awọn ọrọ ti o gbooro, amọja ti a lo lati ṣe apejuwe awọn imọran ti o ni ibatan equine, ti o bo ohun gbogbo lati anatomi si awọn ipele igbesi aye, iwọn, awọn awọ, awọn ami-ami, awọn iru-ara, ibi-aye, ati ihuwasi.
thumb|esin pelu idaraya
Awọn ẹṣin jẹ adaṣe lati ṣiṣẹ, gbigba wọn laaye lati yara sa fun awọn aperanje, nini oye iwọntunwọnsi ti o dara julọ ati idahun ija-tabi-ofurufu to lagbara. Ni ibatan si iwulo yii lati sa fun awọn aperanje ninu egan jẹ iwa dani: awọn ẹṣin ni anfani lati sun mejeeji ni dide ati dubulẹ, pẹlu awọn ẹṣin ti o kere ju ti n tọju lati sun ni pataki ju awọn agbalagba lọ. Awọn ẹṣin abo, ti a npe ni mares, gbe awọn ọmọ wọn fun nkan bii oṣu mokanla (11), ati ọdọ ẹṣin kan, ti a npe ni foal, le duro ati ṣiṣe ni kete lẹhin ibimọ. Pupọ julọ awọn ẹṣin ti ile bẹrẹ ikẹkọ labẹ gàárì tabi ni ijanu laarin awọn ọjọ-ori meji ati mẹrin. Wọn de idagbasoke agba ni kikun nipasẹ ọjọ-ori marun, ati ni aropin igbesi aye laarin ọdun marundinlogbon ati ogbon (25 - 30).
thumb|okurin se ije lori esin

thumb|Awon jagun-jagun lori ese re

## Itokasi

Ẹ̀ka:Eranko ile
Ẹ̀ka:Àwọn àmì-ìdámọ̀ oníbínibí ilẹ̀ Nàìjíríà
Uyo

**Uyo** ni olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ní Guusu Nàìjíríà. Ibibio ni èdè tí wón sọ ní ìlú Uyo. Uyo di olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ní ọjọ́ ketalelogun oṣù kẹsàn(Sept 23), ọdún 1987 nígbà tí Akwa Ibom yapa kúrò lára Ìpínlẹ̀ Cross River. Gẹ́gẹ́ bi àbájáde ètò ìkànìyàn Nàìjíríà ọdún 2006, iye àwọn ènìyàn tí ó ń gbé Uyo (àti ní ìlú Itu) jẹ́ 427,873.

## Àwọn Ìtókasí
Ẹ̀ka:Oluilu ipinle Naijiria
Paul Kagame

**Paul Kagame** ( ; ojoibi 23 October 1957) lowolowo ni Aare Orile-ede Olominira ile Ruwanda ikefa.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Rùwándà
Ẹ̀ka:Àwọn ará Rùwándà
Bùrúndì

**Bùrúndì** (pipe ), lonibise bi **Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Bùrúndì** (, ; , ), je orile-ede ademolesarin ni agbegbe awon Adagun Ninla ni Apailaorun Afrika to ni bode mo Rwanda ni ariwa, Tanzania ni ilaorun ati guusu, ati Orile-ede Olominira Oloselu ile Kongo ni iwoorun. Oluilu re ni Bujumbura. Botilejepe orile-ede na je ademolesarin, opo bode re ni apa guusuiwoorun wa niwaju Adagun Tanganyika.

Awon Twa, Tutsi, ati Hutu ni won ti ungbe ni Burundi latigba ti orile-ede na ti je didasile ni orundun marun seyin. Burundi je jijoba lelori bi ileoba latowo awon Tutsi fun ogorun meji odun. Sugbon latibere orundun ogun Jemani ati Belgium gba ori ibe won si so ibe di ileamusin to ruko re unje Ruanda-Urundi.

Cobalt ati baba ni meji ninu awon ohun alumoni ti Burundi ni. Bakanna Burundi unta kofi ati suga.

## Àwọn ìpínlẹ̀ ìjọba

Burundi jẹ́ pípín sí ìgbèríko 18, 117 communes, and 2,638 collines (hills). Provincial governments are structured upon these boundaries. In 2000, the province encompassing Bujumbura was separated into two provinces, Bujumbura Rural and Bujumbura Mairie. The newest province, Rumonge, was created on 26 March 2015 from portions of Bujumbura Rural and Bururi.

## Itokasi
Action Group

Ẹgbẹ́ ìṣèlú **Action Group** jẹ́ ìkan nínú àwọn lààmì-laaka ẹgbẹ́ òṣèlú ajìjà òmìnira fún orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n dá sílẹ̀ ní Ìlú Ìbàdàn n inú oṣù kẹta ọdún 1951 láti ọwọ́ alagba Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ [] Ìdí tí wọ́n fi dá ẹgbẹ́ yí sílẹ̀ ni láti rú ìmọ̀sílára àwọn ọmọ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti gbé ìgbésẹ̀ àti darapọ̀ mọ́ àwọn ẹgbẹ́ ìṣèlú tókù gba òmìnira, àti láti dá ẹgbẹ́ ìṣèlú NCNC lọ́wọ́ kọ́ pàá pàá jùlọ ní apá Ìwọ̀-Oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Àwọn ikọ̀ tí wọ́n jẹ́ àpapọ̀ Ẹgbẹ́ ọmọ Odùduwà tí Alàgbà Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ dá sílẹ̀ nígbà tí ó wà ní London gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́.

## Ìtàn egbé òsèlú náà
Ni odun 1941, Obafemi Awolowo bèrè egbé Nigerian Youth Movement ní ìlú Ibadan láti ma kó awon òtòkùlú ìlú tí o kàwé. Ni odun 1945, Awolowo tún dá egbé Omo Oduduwa sílè láti mu ki isopo wa larin Yoruba.

Wón ni egbé náà ji se egbe òsèlú sùgbón o wa fun tokunrin tobinrin ile Yorùbá láti mu idagbasoke bá Yorùbá. Òpòlopò eniyan ní ìwò-oorun Nàìjíríà ló se atileyin fun egbé náà.

Ni March 21, odun 1951, Oloye Obafemi Awolowo da egbé Action Group kalè ni ìlú Ibadan. Ni osu kerin odun 1951, Oloye Samuel Akinsanya mú àbá wa pé kí wón pé àwon òtòkùlú ènìyàn ní ìwò-oorun Nàìjíríà láti darapò mó egbé òsèlú náà. Òpòlopò òtòkùlú oloye ni o kopa ninú ipade tí o wáyé ni Ìbàdàn ní osù kèwá dun 1951, láti da egbé òsèlù náà kalè. Bi o tilè jé wipé Dókítá alabere Akinola Maja ti o dari ipade náà ki ise Oloye.

## Àwọn ìtọ́ka sí
Ìjọba ìbílẹ̀ Bẹ́núé

BENUE

## Benue

Ado

Agatu

Apa

Buruku

Gboko

Guma

Gwer East

Gwer West

Katsina Ala

Konshisha

Kwande

Logo

Makurdi

Obi

Ogbadibo

Ohimini

Oju

Okpokwu

Otukpo

Tarka

Ukum

Ushongo

Vandeikya.
Chima Nwafor

**Chima Nwafor** (alaisi 25 March, 2005) je oloselu omo ile Naijiria ati igbakeji gomina ipinle Abia si Orji Kalu. O ku ni March 21 2005 won si sin in ni September 2 2006 ni ulu re ni Umuojima ni Ipinle Anambra. Ko pe ti won yo o kuro ni ori oye ti o fi ku. Won se isn idagbere fun un ni St Clement's Anglican Church, Umuojima ni Osisioma Nwa Local Government ni Ipinle Anambra. Alufaa ti o se isn fun un ni Ugochuchwu Ezeoke.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ará Nàìjíríà
Adebayo Alao-Akala

**Christopher Adébáyọ̀ Àlàó Akálà** ni wọ́n bí ní ọjọ́ kẹ́ta oṣù kẹfà ọdún 1950, ó sì kú ní ọjọ́ Kejìlá oṣù kínní ọdún 2022 (1950 - 2022). Christopher Adébáyọ̀ Àlàó Akálà jẹ́ olóṣèlú àti Gómìnà nígbà kan rí ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ní ọdún 2019, ó díje dupò  Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lẹ́ẹ̀kan si lábẹ́ ẹgbẹ́-òṣèlú Action Democratic Party(ADP) ṣùgbọ́n  ó yára dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ All Progressive Party(APC) kí ìdìbò ó tó wáyé.

**Christopher Adébáyọ̀ Àlàó Akálà** jẹ igbakeji gomina ipinlẹ Ọyọ lati oṣu karun-un ọdun 2003 si oṣu kinni ọdun 2006 ti o tẹle Rashidi Ladoja nigba ti wọn yọ ọ lẹnu, ṣugbọn nigba to tun pada si ọfiisi nigba ti Ladoja pada sipo ni oṣu kejila ọdun 2006. Ni ọdun 2007 ni wọn dibo yan gomina, o tun di ibo lodun 2011 fun Abiola Ajimobi ti Action Congress of Nigeria. O ku ni ọjọ 12, Oṣu Kini, ọdun 2022.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́
Ẹ̀ka:àwọn ọmọ Ògbómọ̀ṣọ́
Theodore Orji

**Theodore Ahamefule Orji ni wọ́n bí ní 11/11/1950. Ó**  jẹ́ olóṣèlú ará ilẹ̀ Nàìjíríà àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Abia láti ọdún 2007 títí dé 2015. Ní ìgbàkan rí ó jẹ́ òṣìṣẹ́ ìjọba àti pé ó jẹ́ olórí àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba ní abẹ́ Gómìnà Orji Uzor Kalu. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú PDP, lọ́wọ́lọ́wọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ábíá
Robert Menzies

**Robert Gordon Menzies** je oloselu omo ile Australia ni Menzies. A bi i ni 1894. O je olootu ijoba ile Australia fun odun mokandinlogun. Ilu Jepart ni won ti bi i ni Victoria. O gba oye ninu ofin ni University Melborne. Ni aarin 1928 si 1934, o wa ni Victoria State Legislature. Nigba ti o se, o wo federal House of Representative. O di Attorney General ile Australia ni aarin 1935 si 1939. Leyin igba ti J. A. Lyons ku ni Menzies wa di olootu Australia. O fi ori oye sile funraare ni 1966.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Austrálíà
Olusegun Agagu

**Olusegun Kokumo Agagu** (born 16 February 1948) je oloselu omo ile Naijiria ati Gomina Ipinle Ondo lati 29 May, 2003 titi di 23 February, 2009 nigbati Ile-ejo Alatunejoda ni Ilu Benin fagile idiboyan April 2007 nitori pe ko bo fin mu.

Wọ́n bí i ní ferbruary 16, 1948 ní Òkìtìpupa; Ondo State. Ó bẹ̀rẹ̀ ilé-ẹ̀kọ́ ní St Luké’s Anglican School, Òkìtì pupa ní 1954. Ó tún  lọ sí Ebenezer Methodist School, Òkè-Àdó, Ìbàdàn ní 1958. Ó tún lọ sí Baptist Primacy School, Sabon-gari, Kano. Ó wá parí ẹ̀kọ́ primary School rẹ̀ ní Ebenezer African Church School, Ibadan. Lẹ́yìn èyí, ó lọ sí ìbàdàn Grammar School ní 1961. Lẹ́yìn èyí, ó lọ sí University Ìbàdàn láti ka Botany. Torí pé ó mọ Geology dáadáa, wọ́n fún un ní ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ Gulf oil láti ka Geology lẹ́yìn ọdún kìíní. Lẹ́yìn ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní University, ó bá Guif oil ṣiṣẹ́ fún ọdún méjì kí ó tó wá gbṣẹ́ sí University of Ìbàdàn gẹ́gẹ́ bí Assistant Lecturer ní 1972. ó lọ kàwé fún oye master rẹ̀ ní University of Texas láàrin 1973 sí 1974. Ó gbá PhD ní Petroleum Geology ní ní University of Ìbàdàn ní 1978. Ní 1988. ó fi UI sílẹ̀, ó sì bẹ̀rẹ̀ síi ṣe òṣèlu. Kò pé lẹ́yìn èyí, ó di igbákejì Gómínà ìpínlẹ̀ Oǹdó. O sì ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe gómìnà ìpínlẹ̀ Oǹdó láti 2003 títí di ìgbà tí a ń kòwé yòí ní 2008.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Òndó
Ìpínlẹ̀ Mississippi

Mississippi
Ipinle kan ni ile Amerika ni o n je Mississippi. Awon eniyan ti o wa nibe to 2,217,000. Olu-ilu ibe ni Jackson. Awon ara Panyan-an wa si ile yii ni 1540. Awon ara Faranse wa do si ibe 1699. Awon ara Geesi segun awon Faranse ni 1763. Ni odun 1817 ni Mississippi dara po mo Union. Awon eru po ni ibe o si ni opolopo plantation. O duro ti awon Confederate ninu ioja abele ile Amerika. Odo kan wa ni ipinle yii ti o n je Mississippi. Odo yii ni o gun nju ni ile Amerika. Ti a ba pa odo yii ati Missouri po, awon ni o gun ju ni gbogbo aye. Mississippi gun to maili 2,350.. Oun ati Missouri gun to 3,700 ni ibuso. Odun 1541 ni won se awari Mississippi ni Memphis, Tennessee. Omo ile Panyan-an ti o se awari re ni won n pe ni Hernando de Soto.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ìpínlẹ̀ Missouri

**Missouri** je Ipinle kan ni ile Amerika. Aarin gbungbun iwo-oorun ile Amerika ni ipinle yii wa.. Oke kan ti o n je Ozark Mountain wa nibe. Ibe naa ni omi kan ti o n je Missouri wa. Apapo omi Missouri yii ati Mississippi ni odo ti o gun ju ni agbaye. Ile-ise po ni ipinle tii. Awon eniyan ti o n gbe ibe to 4,667,000. Jefferson City ni olu-ilu Missouri sugbon St. Louis ati Kasas City ni awon ilu ti o tobi ju nibe. Awon ile Faranse ni o gba Missouri 1673 ati 1682. Awon ile Amerika gba a ni 1803 o si di ipinle ni 1821. ninu ogun abel ile Amerika, awon Union ni Missouri ja fun.

## Àwọn ìtọ́kaśi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Mojave Desert

**Asale Mojave** California ni asale yii wa ni iwo-oorun Amerika. Awon nnkan ti o wa ni asale yii ni yanrin, okuta, volcanic rock ati awon adagun odo (lake) ti o ti gbe. O fe to 15,000 square mile.. Loooto, won ko le dako ni Mojave desert, won maa n ri awon ohun alumo-onni ile bii goolu, silifa ati tungsten ni ibe.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn aginjù
Kofi Annan

**Kofi Atta Annan** ( 8 April 1938 - 18 August 2018) je omo orile-ede Ghana to je diplomati to wa ni ipo gege bi Akowe Agba keje Agbajo Iparapo awon Orile-ede lati 1 January 1997 de 31 December 2006. Annan ati Agbajo Iparapo awon Orile-ede jo gba Ebun Nobel fun Alafia ni 2001.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Ghánà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel fún Àláfíà
Blu-ray Disc

**Blu-ray Disc** (Blu-ray tabi BD) je akaaba olojuina-ribiti amounmaworan  (optical-disc media storage)

## Itokasi

* The Authoritative Blu-ray Disc (BD) FAQ  by Hugh Bennett
Mẹ́ṣíkò

**Mexico** jẹ́ orílẹ̀-èdè ní Apá Àríwá Amẹ́ríkà. Èdè Sípéènì ni wọ́n ń sọ níbẹ̀. Apá gúúsù orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ló wà. Àwọn ọmọ Sípéènì ṣẹ́gun Mẹ́ṣíkò l'ọ́dún 1519. Ọ̀pọ̀ àwọn Mestizo wà nínú àwọn ènìyàn tó wà ní Mẹ́síkò, ìyẹn ni àwọn tí òbí wọn jẹ́ apá kan Òyìnbó àti apá kan ọmọ ìbílẹ̀ Mẹ́ṣíkò. L'ọ́dún 1821 orílẹ̀-èdè yìí gbà òmìnira lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjà àti ogun. Wọ́n di Orílẹ̀-Èdè Olómìnira l'ọ́dún 1824. Wọn jẹ aṣiwere nitori wọn ro pe ohun gbogbo ko yẹ tabi ibinu.

There is no official language stipulated in the constitution. However, the General Law of Linguistic Rights for the Indigenous Peoples recognizes all Amerindian minority languages, along with Spanish, as national languages and equally valid in territories where spoken. The government recognizes 62 indigenous languages, and more variants which are mutually unintelligible.Comision Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indigenas. CDI. México  

## Itokasi
Michigan

**Michigan** je okan ninu awon ipinle ti o loro ju ni ile Amerika ni Michigan. O fi egbe ti Canada ati awon great Lakes maraarun. Awon eniyan to n gbe ibe to 8, 875,000. Won n se kaa pupo ni ipinle yii nitori pe won ni irin. Detroit je okan lara awon ilu pataki ti won ti n se kaa ni Michigan. awon ara ile Faranse ni o koko te Michigan do ni nnkan bii 1600. Awon Geesi gba a lowo won ni 1763. Michigan di ipinle kerindinlogbon ni ile Amerika ni 1837.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Walter Raleigh

**Walter Raleigh** A bi i ni 1552. O ku ni 1618. Soja omo ile Geesi ni o si maa n rin irinajo pupo. Oun ni o mu taba wa si ile Geesi ti o si mu 'potato' wa si Ireland. Oun ati Sir Humphrey Gilbert (ti o je half-brother) ni won jo ja ni ile Amerika. O tun ja fun ile Geesi ni Ireland. Iwe History of the World ti o ko ko pari re titi ti o fi ku. Won pa a ni nitori pe ko pa ofin mo.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Eku

thumb|Eku ilé
Eku

Orisii meji lo wa, dudu ati pupa resuresu (brown). Awon eku maa n gun ni iwon insi merindinlogun ninu eyi ti insi mejo re maa n je iru. Won maa n ba nnkan je pupo ni pataki awon ti o dudu. Ni laboretiri, won maa n sin awon eku funfun kan ti won fi maa n se iwadii.

Awa ni orisirisi eku: eku ti odò ganganrangan, eku ti odò kekere, eku koto, ati eku ti o po.
.vc

**.vc** je amioro orile-ede ti top-level domain lori Internet (ccTLD) fun Saint Vincent and the Grenadines.

## Itokasi
.tk

**.tk** ni Internet amioro orile-ede top-level domain (ccTLD) lori Internet fun Tokelau, agbegbeile New Zealand ni Guusu Pasifiki.

## Itokasi
Ìjì

thumb|awon monamona

= Kini **Ìjì?** =
[thumb|right|300px|A [shelf cloud associated with a heavy or severe thunderstorm over Enschede, Netherlands]]

Kini je iji, iji je ohun ni orun ti ni agbara lati parun awon ilé, ilé-iwe, ile itaja, ati awon miiran. Iji je ohun ti je da ti afefe. Gbogbo iji ni ara ati monamona, awon ara ni agbara nla ati awon monamona je da nipa itanna. Awon itanna le pa èniyàn.

## Kini mo nilo se nigba Iji wà?
Nigba iji wà, e duro ninu ilé re. Ti e ba jadé, e ma je ni ewu gidigan nitori iji je ole. Nigba iji wo pé, e je ohun ti ga ju, o ma idasesile e lati wole ninu ile. Bi e ko ba ohun ti ga ju, Iji, o ma wo ohun ti ga ju lati wole ninu ile. E jo, nigba Iji wà, e duro ninu ilé re.
Ẹ̀fúùfù

= Kini Efuufu (Efufu) tabi afefe? =
[thumb|Awon patiku afefe  ([atomu, molecules, or ioni) won gbekuro larowoto.]]
thumb|Efufu Nla ni Elie Manitoba 2007
Ẹfúùfù tabi efufu je nigba awon patiku afefe gbekuro, ati e ma mo pe o wa afefe tabi Efufu nigba e lero tabi fowokan ohun ti tutu tìntìn (dièdiè).

## Kini Efufu Nla?
Efufu nla tumosi oruko tire. Efufu Nla je efufu ti nla gidigan. Efufu nla wa ewu gidigan, won ni agbara lati jabo ato yo kuro awon ilé ati ilé-iwé lati ilè.

## Nibo mo nilo lati duro ni o wa Efufu Nla?
E nilo lati duro ninu aja-ilè labè ilè.

Ẹ̀ka:Àwọn ìrí èlò
Ẹ̀bùn Ọ́skà

Àwọn **Ẹ̀bùn Akádẹ́mì** tàbí **Ẹ̀bùn Ọ́skà** jẹ́ ẹ̀bùn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ fíìmù tí American Academy of Motion Picture Arts and Sciences ma ń fún olùdarí eré, òṣèrè àtí olùkọ̀tàn fún iṣẹ́ takuntakun ní ilé iṣẹ́ fíìmù.  Ayẹyẹ ẹ̀bùn yìí jẹ́ ìkan lára àwọ́n ayẹyẹ èbùn tó lókìkí jùlọ ní gbogbo àgbáyé. Osì tún jẹ́  Ayẹyẹ ẹ̀bùn tó pẹ́ júlọ tí ó si ma ń dàgbeléwò lórí ẹ̀rọ amóùnmáwòran ní orílẹ̀ èdè tó ju igba lọ. Aẁọn ẹ̀bùn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ fíìmù  bi tiẹ̀ ni Grammy Awards (fún orin), Emmy Awards (fun amóùnmáwòran), àti Tony Awards (fún tíát̀à) 

## Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ẹ̀bùn Akádẹ́mì
Chester Himes

**Chester Bomar Himes** (29 July, 1909 – 12 November, 1984) je olùkọ̀wé omo orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
W. E. B. Du Bois

**William Edward Burghardt Du Bois** ( ; Osu Keji 23, 1868 – Osu Kejo 27, 1963) je ara Amerika to je alakitiyan awon eto araalu, Pan-Afrikanisti, onimo oro-awujo, olukowe itan, oludako, ati olootu. David Levering Lewis to je olukowe itan koole pe, "Nigba ajo ise re fun ojo pipe, W. E. B. Du Bois gbiyanju gbogbo ojutu to se e se si isoro iseleyameya orundun ogun —igbowo eko, propaganda, ilopo, ipinu funraeni tomoorile-ede, awon eto omoniyan, isepinya asa ati okowo, iselu, isekomunisti kariaye, ikoreyinodi, itileyin orile-ede agbaye keta."

Du Bois pari eko re ni Harvard, nibi to ti gba iwe-eri omowe (Ph.D) ninu Itan; leyin re o di ojogbon itan ati oro-okowo ni Atlanta University. O di olori Egbe Omoorile-ede fun Iresiwaju awon Eniyan Alawo (NAACP) ni 1910, o si di oludasile ati olootu iwe-olosoosu NAACP *[[The Crisis]]*. Du Bois bo si akiyesi tomoorile-ede nigba to tako ero Booker T. Washington lati faramo ipinya Jim Crow larin awon alawofunfun ati alawodudu ati igbaetokuro lowo awon alawodudu igbana, o sakitiyan dipo re fun iposi isoju oloselu fun awon alawodudu lati le ba semudaju awon eto arailu, ati idasile elite awon Alawodudu ti won yio sise fun ilosiwaju eya awon omo Afrika Amerika.

## Igba ewe
### Itan ebi
William Edward Burghardt Du Bois je bibilomo ni ojo 23 Osu Keji odun 1868, ni Great Barrington, Massachusetts, fun Alfred Du Bois ati Mary Silvina Burghardt Du Bois. O dagba ni Great Barrington, ilu to kun fun awon omo Anglo-Amerika. Ebi Mary Silvina Burghardt je ikan larin awon olugbe alawodudu olominira iye die ni Great Barrington, nitori ile ti won ni latojo pipe ni ipinle na. Ebi won wa lati iran asiwaju lati Hollandi ati Afrika. Tom Burghardt, to je eru tele (o je bibilomo ni Iwoorun Afrika larin odun 1730) gba ominira re nipa iwofa (1780) bi ajagun alailokun ninu egbe ajagun Kaptein John Spoor. Gege bi Du Bois se so, opo ninu awon iran asiwaju iya re ni won ko ipa pataki ninu itan agbegbe ibe.

Alfred Du Bois, lati Haiti, ni iran Huguenot lati Fransi ati Afrika. Baba-baba re ni Dr. James Du Bois ti Poughkeepsie, New York. Ebi Dr. Du Bois's gba ebun ile pupo ni Bahamas fun itileyin ti won fun Oba George 3k nigba rogbodiyan Ijidide Amerika. On Long Cay, Bahamas, James Du Bois bi awon omo pupo pelu awon eru re. Nigba to dari de New York ni 1812, James mu John ati Alexander na wa, ti won je meji ninu awon omokunrin re, lati le ba lo si ile-eko ni Connecticut. Leyin ti James Du Bois ku, awon omokunrin alawodudu re je kikolomo latodo awon ebi re bi be o fi tipatipa fi ile-eko sile lati sise. Alexander di onisowo ni New Haven o si gbe Sarah Marsh Lewis niyawo, won si bi opo omo. Larin ewadun 1830 Alexander lo si Haiti lati lo gba ijemogun re. Ibe ni o ti bi Alfred omokunrin re ni bi odun 1833. Alexander pada si New Haven lai mu omo yi lowo tabi iya re na.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Richard Wright

**Richard Nathaniel Wright** (September 4, 1908 – November 28, 1960) je olukowe omo orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1908
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1960
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Hakeem Osagie

Hakeem Iguodalo Bello Osagie

Lọ́yà ni, ‘Petroleum Economist ni ó sì tún jẹ́ ‘financial technocrat’. A bí i ní ọjọ́ kọkiàndínlọ́gbọ̀n oṣù kéjì ọdún 1952. Èkó ni a ti bí i. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ tí ó lọ ni King’s College, Lagos 1966-1971, Oxford University, Oxford 1973-1976, Cambridge University, Cambridge 1976-1979, Havad Business School, USA 1978-1980, Nigerian Law School 1981-1982. Òun ni ó jẹ ‘special assistant to the presidential adviser on petroleum and energy’ abe Sheu shegari. Òun ni akọ̀wé Nigerian Liquefied Natural Gas (NLNG) committee tí ó ṣètò bí NLNG project ṣe bẹ̀rẹ̀. Ilé-iṣẹ́. Lóóyà Udoma àti Bello Osagie ni ilé-iṣẹ́ lọ́ọ́yà wọn.
Ìjọba ìbílẹ̀ Dẹ́ltà

## Delta

Aniocha North (Issele Uku), Aniocha South, Bomadi (Bornado), Burutu (Burutu), Ethiopia East (Isiokolo), Ethiopia West (Oghara), Ika North East (Owa Oyibu), Ika South (Agbor), Isoko North (Ozoro), Isoko South (Oleh), Ndokwa East (Aboh), Ndokwa West (Kwale Awo-iadmu), Okpe (Orerokpe), Oshimili North, Oshimili South, Patani (Patani), Sapele (Sapele), Udu (Otor Udu), Ughelli North (Ugheli), Ughelli South (Jeremo Town), Ukwuani, Uvwie (Efferun), Warri South (Warri), Warri North (Koko) Warri South-West.
.sj

**.sj** is the Internet country code top-level domain (ccTLD) reserved for the designation Svalbard and Jan Mayen. It is administered by UNINETT Norid. Currently it is not used as Svalbard and Jan Mayen are parts of Norway. Home page owners on Svalbard have .no or .com like in Norway. Jan Mayen has no indigenous population.