open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kwame Nkrumah

**Kwame Francis Nwia Kofie Nkrumah** ((21 September, 1909 - 27 April, 1972) je oloselu ati Alakoso Agba akoko fun orile-ede Ghana lati March 6, 1957 titi di 1 July 1960. Nkrumah je oloselu pataki ni ile Afrika be sini o se ipolongo fun iferan larin gbogbo awon omo Afrika kakiri.

## Igba ewe ati eko
 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1909
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1972
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Ghánà
Kano

**Kano** jẹ́ olú ìlú Ìpínlè Kano àti ìlú tí ó tóbijùlo ẹ̀kẹta ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lẹ́yìn ìlú Ìbàdàn àti ìlú Èkó. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ọdún 2006, Kano jẹ́ ìpínlẹ̀ tí ó ní èrò jùlọ ní  orílẹ̀̀ èdè Nàìjíríà. Àwọn ibi tó lajú níbẹ̀ gba ìlẹ̀ tó tóbi tó  137 km2 tí ó sì ní àwọn ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́fà — Kano Municipal, Fagge, Dala, Gwale, Tarauni àti Nasarawa — pẹ̀lú olùgbélú 2,163,225 ní ìkànìyàn ọdún 2006. 

## Ìwé àkàsíwájú
*
*

Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Joseph Okefolahan Odunjo

**Joseph Òkéfọláhàn Ọdúnjọ** je olukowe omo ile Naijiria

Lítírṣọ̀ adíláwọ̀ ti di ìlúmọ̀miká báyìí; ó ti gbayi ni ilé; ó ti gbayì lóko bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ti gba iyì ní ìdálẹ̀ ju ilé lọ. Ọ̀pọ̀ òyìnbó ni ó ti fi ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ lítíréṣọ̀ adúláwọ̀ gboyè ìjìnlẹ̀ ìwé, pupọ ninu awọn ọmọ adúláwọ̀ lo si ti di olówó àti olórúkọ nipa fifi èdè àjòjí bi èdè Gẹ̀ẹ́sì kọ ìwé lítíréṣọ̀ adúlawọ̀. Nínú wọn ni Amos Tutuola, Chinua Achebe, Àlùkò, Nwankwo ati Wole Soyinka. 

## Orí Kẹta: “Àgbéyẹ̀wò Àwọn Ìwé Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá Láti Ìbẹ̀rẹ̀ Pẹ̀pẹ̀” - Ojú-Ìwé 101-131. Olúdáre Ọlájubù.
 
Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ 

O ti tó ọdún mẹ́ẹ̀dógún (láti 1970) tí mo ti ń ṣiṣẹ́ ìwádìí nípa àwọn ìwé kika fun Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá. Mo lo ọ̀pọ̀ àwọn ìweé ti a darúkọ nínú iṣẹ yìí yàlà gẹ́gẹ́ bí alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ funraami, gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti gẹ́gẹ́ bí ẹni ti ń tanná wá ìmọ̀. 

## Orí Kẹrin: “Aáyan Àwọn Òǹkọ̀wé Ìtàn-àròsọ Yorùbá Láti Àárọ̀ Ọjọ́ Títí Di Ọdún Òmìnira (1960)” Ojú-Ìwé 132-150. Afọlábí Ọlábọ̀dé.
 
Ẹni tí ó ba ẹran eerinlórí àtẹ, ko le mọyì eerin, ni ọrọ ìtàn-àròsọ Yorùbá jẹ fún ọpọlọpọ ènìyàn lode òní. Nígbà tí a bá sì wo orí àtẹ lọjọ òní ti a le tọ́ka sí ìwé ìtàn-àròsọ ogún, ọgbọ̀n tàbí ju bẹ́ẹ̀ lọ, tí a ń ṣà, tí a ́ rọ̀, ti a ń sọ pé a fẹran ọ̀kan tàbí a yan ọkan ni ìpọ̀sì, nítori pé wọ́n wà ni. Èyí nikan ki ọna ti awa òǹkàwé òde-òní fi máa  ń yunra. 

## Iwwe ti a yewo

*Ọlatúndé O. Ọlátúnji  (1988)  Ìdàgbàsokè Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ìjìnlẹ̀ Yorùbá  (Odunjo Memorial Lecture Series). Estorise Nigeria Limited.

*J.F. Ọdunjọ (2001) Ọmọ Òkú Ọ̀run Ibadan; African Universities Press ISBN 978-148-009-2. Ojú-iwé 54.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Odò

thumb|right|Odò Gambia
**Odò** jẹ́ ojú-ọ̀nà fún omi tó ń ṣàn ní orí ilẹ̀ láti ibi gíga sí ibi ìsàlẹ̀.

Ẹ̀ka:Omi

Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì
Ọ̀rànmíyàn

Nínú ìtàn àròsọ/àtẹnudẹ́nu ilẹ̀ Yorùbá **Ọ̀rànmíyan** tàbí **Ọ̀rányàn** jẹ́ Ọba Láti Ilé-Ifẹ̀ bẹ́ẹ̀ ni ó tún jẹ́ ọmọ Odùduwà. Ohun ni ìtàn àròsọ ẹnu yí sọ wípé ó dá ìlú Ọ̀yọ́ sílẹ̀. 

Ẹ̀ka:Yorùbá

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilu Ọyẹ́

Yemitan

Yoruba oral literature

Poetry

Ijala

Literature

Ọladipọ Yemitan

Ijala Aré Ọdẹ

Itan ilu Oye ati Igbeti

Oye

Igbeti

## Itan Ilu Ọyẹ́ ati Ìgbẹ́tì Ojú-Ìwé 39-41.

Alaye: Ọyẹ́ ati Ígbẹ́tì jẹ meji ninu awọn ilu ilẹ Yoruba. Itan bi nwọn ti ṣe dá ilu mejèji yi silẹ ni a sọ ninu ijalá yi. Ilu Ọyẹ́ tit u tipẹ ṣugbọn Ìgbẹ́tì ṣI wà sibẹ-sibẹ. 
Lẹhin itan ilu mejèji yi. Ijalá yi tun ki oríkì awọn ara ilu mejèji. 

Aponle Ogun

Ogun

## Apọnlé Ògún Ojú-Ìwé 42-43.

Alaye: Ó jẹ àṣà awọn ọdẹ lati ma ṣe apọnlè Ògún ti noẉn gbagbọ pe on ni o nse akoso iṣẹ ọdẹ, on ni o si ndabobo gbogbo awọn t’o nṣe ọdẹ.  

Omo Odu Apanada

Odu

## Ọmọ Òdù Apànàdà Ojú-Ìwé 43-44.

Alaye: Eyi yi jẹ oriki awọn Ijẹsa. Gẹgẹbi mo ti sọ ni ibẹrẹ iwe yi, o jẹ àṣà awọn ọdẹ lati ma ki ara wọn bi noẉn ba pejọ. Bi ọkan ninu wọn ba jẹ ọmọ Ijẹsa. Ijala yi ni nwọn yio fi ki i ni awujọ ọdẹ. 

Idi re ti Onikoyi kii fii je okete

Okete

Onikoyi 

## Idi rẹ̀ ti Onikoyi kì i fi í jẹ oketé 34.

Alaye: Ni Ilẹ Yoruba, idile kọkan l’o ni ewọ̀ tirẹ̀. Idile miran wà ti kò gbọdọ fi ẹnu kan pẹpẹiyẹ; idile miran wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ jẹ ejò: idile miran si wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ fi agbo wẹ ọmọ. Ibomiran wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ fi omi gbigbona mọ́ ara bi obinrin ba bimọ, ati bẹbẹ lọ. 

## Awọn ọmọ Ọlọfa Ojú-Ìwé  35-36.

Alaye: Ijalá jẹ apẹrẹ ohun ti o ma nṣẹlẹ nigbamiran nigbati baba kan ba ku, ti o fi awọn ọmọ ati ohun-ini silẹ. Ohun ti i ma ṣẹlẹ nip e olukuluku ninu awọn ọmọ rẹ̀ yio bẹrẹsi dù lati ní ipin ti o tọ́ si on ninu ogun baba wọn, olukuluku ko si jẹ gbà ki nwọn fi ọbẹ ẹhin jẹ on ni iṣu. 

## Olobùró ati Ẹkùn Ojú-Ìwé 37-38.

Alaye: Gbobgo  enia ni o ma bẹru ẹkùn nitori agbara ati ekanna rẹ̀; ṣugbọn ọkunrin kan gboju-gboiya pe on kò ni i sa bi on ba pade ẹkùn. O ti gbojule ọfa ati ogun rẹ̀.  

## Iwe ti a yewo

Ọladipọ Yemitan (1988) Ijala Aré Ọdẹ University Press Limited, Ibadan, ISBN 0-19-575217-1.
Mọ̀nàmọ́ná

[thumbnail|Mọ̀námọ́ná ni ilu [Abuja ni ile Naijiria]]

**Mọ̀námọ́ná** je itusile agbara isele ina larin ayika afefe; isele ina yi lo n fa àgbàrá òjò àrá wa.
Adebayo Adefarati

**Adebáyò Adéfaratì** (February 14, 1931 &ndash; March 29 2007) je oloselu ara orile-ede Naijiria ati Gómínà Ìpínlẹ̀ Òndó tele. Adefarati kú ní ojokandinlogbòn osù kéta odún 2007. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Òndó
Ryszard Kapuscinski

**Ryszard Kapuściński** je omo ilẹ̀ Polandi tí ó jẹ́ òǹkọ̀wé àti oníròyìn kú ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kìíní ọdún 2007.

## Links
* Ryszard Kapuściński
* Ryszard Kapuściński & Tiziano Terzani 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Pólàndì
Cristina Fernández de Kirchner

**Cristina Elisabet Fernández de Kirchner** (; born 19 February 1953), sometimes referred to by her initials **CFK**, je oloselu ati agbejoro ara Argentina ati aare ile Argentina tele. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọn yóò dìbò yàn gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba (President) ní ilẹ̀ Argentina. Ọwọ́ ọkọ rẹ̀, President Nestor Kirchner ni ó ti gba ìjọba lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n ti dìbò yàn án wọlé ní ilẹ̀ náà. Ìbò náà wáyé ní oṣù kẹ́wàá ọdún 2007.

## Itoka

Ẹ̀ka:Àwọn ará Argẹntínà
Memphis

**'Memphis** je ilu kan ni Ipinle Tennessee ni ile Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní Tennessee
Boris Yeltsin

**Bọris Nìkòláyefìts Yẹ́ltsìn** (; ) (1 February 1931 23 April 2007) ni o je Ààrẹ àkọ́kọ́ ile Rọ́síà.

## Itoka

Ẹ̀ka:Àwọn ará Rọ́síà
Ìjíptì

**Ìjíptì** tabi **Orilẹ-èdè Olómìínìra Arabù ilẹ Ìjíptì** je orile-ede ni Ariwa Afrika. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìjẹ̀bú

**Ìjẹ̀bú** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà èdè Yorùbá. Ó ṣòro láti sọ pàtó ìgbà tí a dá ìlú Ìjẹ̀bú sílẹ̀ nítorí pé àwọn àgbà tí a fi ọ̀rọ̀ wá lẹ́nu wò wọ́n kò mọ̀-ọ́n-kọ tàbí mọ̀-ọ́n-kà. Ṣùgbọ́n wọ́n sọ wí pé “Ajẹbú” ni orúkọ ẹni tí ó dá ìlú Ìjẹ̀bú sílẹ̀ ń jẹ́.

## Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ìjẹ̀bú
thumb|Ìtàn ṣókí nípa Ìjẹ̀bú láti ẹnu ọmọ bíbí ìlú Ìjẹ̀bú
Ajẹbú àti Olóde jẹ́ ọdẹ. Gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti sọ, níbi tí ẹnìkọ̀ọ̀kan wọn ti ń dẹ igbó kiri ni wọ́n ti pàdé ara wọn nínú igbó. 
Báyìí ni wọ́n ṣe di ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́. Ní ọjọ́ kan, wọ́n dá ìmọ̀ràn láàrin ara wọn pé ó yẹ kí wọ́n dá ibìkan sílẹ̀ tí àwọn yóò fi ṣe ìbùgbé lẹ́yìn tí wọ́n bá ṣe ọdẹ lọ. Wọ́n lọ bi Ifá léèrè, Ifá si ṣe atọ́nà Ajẹbú wí pé kí ó lọ tẹ̀dó sí ibi kan, èyí tí à ń pè ní Imẹ̀pẹ̀. Olóde àti Àjànà darapọ̀ wọ́n tẹ ibi tí à ń pè ní Ìta Ajànà dó, èyí sì wà ni ìlú Ìjẹ̀bú-Òde títí di òní yìí.

Ibojì Ajẹbú wà ní Imẹ̀pẹ̀ lẹ́bàá ọjà Òyìngbò lọ́nà Èjirín tí Olóde sì wà ní ibi tí à ń pè ní “Itún Olóde” ní Ìta Àjàná títí di òní yìí. Àwọn méjì tí ó jẹ́ akíkanjú jùlọ ìyẹn Ajẹbú àti Olóde ni a pa orúkọ wọn pọ̀ tí ó wá di “AJẸ́BU-OLÓDE” èyí tí à ń pè ní ÌJẸ̀BÚ-ÒDE títí di òní olóni yìí.

Èdè Ìjẹ̀bu ni àwọn ẹ̀yà yìí máa ń sọ. A sì le rí wọn káàkiri ilẹ̀ Nàìjíríà. Àpẹẹrẹ àwọn ìlú tí a lè rí ni ẹkùn Ìjẹ̀bú ni Ìjẹ̀bú-Òde, Musin, Ata-Ìjẹ̀bú, Imọ̀pè, Òdo-Pótu, Àgọ́-Ìwòyè, Ìjẹ̀bú-Igbó, Orù, Awà, Ìlápòrú, Ìṣònyìn, Ìpàrí-Ńlá, Òdokálàbà, Ìdọwá, Merígò, Òdoogbolú, Ọ̀ṣọṣà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Ìtàn sọ pé Ilé-Ifẹ́ ni wọ́n ti sí wá. Àtipé wọ́n pẹ̀lú àwọn tí ó bá Odùduwà kúrò ní Mẹ́kà nígbà tí àwọn Mùsùlùmí gbógun ti wọ́n.
Adétoun (2003:1) ṣàlàyé pé orí ìtàn àtẹnudẹ́nu ni ìtàn Ìjẹ̀bú àti ìṣẹ̀dálẹ̀ wọn dá lé. Ọ̀kan nínú àwọn ìtàn wọ̀nyìí sọ pé Ọ̀báńta ni ó kó àwọn Ìjẹ̀bú kúrò ní Ilé-Ifẹ̀ wá tẹ̀dó sí Ìjẹ̀bú-Òde Ìtàn mìíràn fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé orísun àwọn Ìjẹ̀bú ni Wàdáì. Olú-Ìwà ni ẹni tó ṣe atọ́nà wọn wá sí ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ajẹ́bu àti Olóde tẹ̀lé Olú-Ìwà nínú ìrìnàjò wọn wá sí agbègbè Ìjẹ̀bú. Wọ́n ṣèdàá orúkọ ìlú Ìjẹ̀bú-Òde láti ara àpapọ̀ orúkọ Ajẹ́bu àti Olóde tí ó jẹ́ àtèté tó gbajúgbajà.

Adétoun gbà pé àwọn Ìjẹ̀bú tí wọ́n sí wá sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni a lè bá ní abẹ́ ọ̀wọ́ mẹ́fà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ọ̀wọ́ àkọ́kọ́ ni wọ́n wà lábẹ́ Olú-Ìwà tí àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Ajẹ́bu àti Olóde tẹ̀lé àwọn wọ̀nyìí ni wọ́n tẹ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìletò dó ní ìlú Ìjẹ̀bú-Òde. Ọ̀wọ́ kejì ni àwọn tó wà lábẹ́ Arisu ìbátan Olú-Ìwà. Ògborogondá tí a mọ̀ sí Ọ̀bánta tí o ń wá Olú-Ìwà baba baba rẹ tí ó ti kú kí ó tó dé ni ó jẹ́ ìpín kẹta.

Àjàlọ́run àti Balufẹ́ ni ó jẹ́ adarí ọ̀wọ́ kẹrìn. Èbúmàwé àti Òsémàwé ni ó wà ní ìpín karùn ún. Àwọn wọ̀nyìí ni ó ń gbé ní Àgọ́-Ìwòyè. Ọ̀wọ́ kẹfà ni Koyolu àti Ẹlẹ́pẹ̀ẹ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n wá láti Ilé-Ifẹ̀ láti ṣe àwárí ọ̀wọ́ ti Ọbanta. Wọ́n dé ní Ọ̀rùndún keje. Àwọn wọ̀nyìí ni ojúlówó Ìjẹ̀bú-Rẹ́mọ ní ìpìlẹ̀

## Àwọn itọ́ka sí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ìṣọ̀kan Áfríkà

**Ìṣọ̀kan Áfríkà** (Gígékúrú bí **AU** ní èdè Gẹ̀ẹ́sì tàbí **UA** jẹ́ ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan tó ní àwọn Orílẹ̀-èdè Olómìnira Adúláwọ̀ márùnléláàádọ́ta (55) bí ọmọ ẹgbẹ́.[Morocco]] nìkan ni orílẹ̀-èdè Olómìnira tí kìí ṣe ọmọ ẹgbẹ́ àjọ Ìṣọ̀kan Adúláwọ̀ . Ìṣọ̀kan Afrikà jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọjọ́ Kẹsàn án oṣù Keje, ọdún 2002 (9-7-2002), Àjọ (AU) ni ó kalẹ̀ sí ìlú Addis Ababa, ní orílẹ̀-èdè Ethiopia.

## Àwọn ọmọ ẹgbẹ́
Àwọn orílẹ̀-èdè ìsàlẹ̀ wọ̀nyí ni ọmọ ẹgbẹ́ Ìṣọ̀kan Áfríkà:




## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Áfríkà
Olúbàdàn

**Olúbàdàn** (Yoruba: *Oní Ìbàdàn*; " Olórí ilẹ̀ Ìbàdàn") ni ni ó jẹ́ orúkọ fún Ọba ti ilẹ̀ Ìbàdàn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Nípa Ìbàdàn
Wọ́n tẹ ilẹ̀ Ìbàdàn dó ní nkan bí ọ̀rùndún kẹrìndínlógún (16th century), nígbà tí yóò sì fi di ọdún 1820 sí 1850, wọ́n ti gbé ìlànà ìṣàkóso àti ìjẹ Ọba àti oyè ní ilẹ̀ Ìbàdàn tí ó yàtọ̀ pátá pátá sí bí àwọn ilẹ̀ Yorùbá tókù ń gbà yan adarí (Olúbàdàn). Wọ́n gbé ìjà Olúbàdàn wọn kalẹ̀ láti orí agboolé kọ̀ọ̀kan tí wọ́n lẹ́tọ̀ọ́ sí oyè náà. 

## Ìtàn ránpẹ́ nípa Ìbàdàn
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ilẹ̀ Ìbàdàn tí Ọba Isaac Akínyẹlé sọ, wọ́n tà Ìbàdàn do ní àárín ọ̀rùndún kejìdínlógún (18th century) lẹ́yìn tí àwọn jagujagun ilẹ̀ Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú, Ọ̀yọ́, Ifẹ̀  lẹ́yìn tí ilẹ̀ Ọba Owu ṣubú lọ́jọ́ sí. Lẹ́yìn tí ogun náà parí, ilẹ̀ Ìbàdàn ìlú alágbára ní ọdún 1829, wọ́n sì bẹ̀tlrẹ̀ sí ń gbé ìṣàkóso kalẹ̀ nípa ṣíṣètò oyè jíjẹ láti orí àwọn Báálé baálé, títí, ìpínsísọ̀rí agbára àwọn jagujagun wọ̀nyí ní ọdún 1851 tí ó sì di ohun tí Won fi ń yan Ọba títí di òní. 

## Ààfin

Wọ́n kọ́ Àfin  Olúbàdàn di orí ilẹ̀ tí ó tó sare ilẹ̀ mẹ́fà sí agbègbè Òkè Arẹmọ ní ìlú Ìbàdàn, wọ́n sì ṣì ní inú oṣù keje ọdún 2024 

## Ẹ tún wo
* Nigerian traditional rulers
* Timeline of Ibadan

## Àwọn itọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Adamawa

**Ìpínlẹ̀** **Adamawa** (Fula: Leydi Adamaawa 𞤤𞤫𞤴𞤣𞤭 𞤢𞤣𞤢𞤥𞤢𞥄𞤱𞤢) jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà,  tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Bornosí àríwá ìwọ̀-oòrùn, Gombesí ìwọ̀-oòrùn, àti Taraba gúúsù-ìwọ̀-oòrùn nígbàtí ààlà ìlà-oòrùn rẹ̀ di apákan ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon. Orúkọ rẹ̀ jẹ yọ látara ìtàn emirate ti Adamawa, pẹ̀lú olú-ìlú ẹ́míréétì tẹ́lẹ̀rí ti Yola tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Adamawa. Ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ oríṣiríṣi àkóónú ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà pẹ̀lú áwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà onílùú tí ó lé ní ọgọ́rùn-ún. Wọ́n dáa sílẹ̀ ní ọdún 1991 nígbàtí ìpínlẹ̀ Gongola tẹ́lẹ̀rí túká di ìpínlẹ̀ Adamawa àti ìpínlẹ̀ Taraba.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Adamawa jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ṣùgbọ́n ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlógún ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rinlé-ní-ìdámẹ́rin gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Ohun tí a wá mọ̀ sí ìpínlẹ̀ Adamawa ti ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú Bwatiye (Bachama), Bali, Bata (Gbwata), Gudu, Mbula-Bwazza, àti Nungurab (Lunguda)  ní àáríngbùngbùn agbègbè náà; Kamwe sí àríwá àti àáríngbùngbùn agbègbè náà; Jibusí gúúsù tí ó naṣẹ̀; Kilba, Marghi, Waga, àti Wula ní ìlà-oòrùn, àti Mumuye ní gúúsù nígbàtí àwọn Fulaniń gbé jákèjádò ìpínlẹ̀ náà lemọ́lemọ́ gẹ́gẹ́ bí darandaran. Ìpínlẹ̀ Adamawa jẹ́ àkóónú oriṣ́iríṣi ẹ̀sìn nígbàtí ìwọ̀n bí 55% àwọn ènìyàn olùgbé jẹ́ Mùsùlùmí Sunni àti ìwọ̀n 30% jẹ́ Kììtẹ́nì (nípàtàkì Lutheran, EYN, ECWA, àti ìjọ aláṣọ ara) nígbàtí àwọn ìwọ̀n 15% jẹ́ àwọn ẹlẹ́sìn ìbílẹ̀.

## Imojuto

Agbegbe Ijoba Ibile 21 lowa ni Ipinle Adamawa : 

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom

**Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom** jẹ́  ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè ẹkù-ìjọba Gúúsù-Gúúsù orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà ní ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Cross River State, ní ìwọ̀-oòrùnon ìpínlẹ̀ Rivers àti Ìpínlẹ̀ Abia, àti ní gúúsù pẹ̀lú Òkun Atlantic. Ìpínlẹ̀ náà mú orúkọ rẹ̀ látara orúkọ odò Qua Iboe tí ó pín Ìpínlẹ̀ náà sí ọgbọọgba kí ó tó sàn wọ inú Bight ti Bonny. Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom yapa wá látara Ìpínlẹ̀ Cross River nínú ọdún 1987 pẹ̀lú olú-ìlú rẹ̀ Uyo pẹ̀lú àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ mọ́kànlélọ́gbọ̀n.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Akwa Ibom jẹ́ ìpínlẹ̀ ọgbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀karùndínlógún ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù márùn-ún-àbọ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Ayé òde-òní Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ti ní olùgbé láti bí ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn tí ó kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà tí wọ́n jẹ́ àbátan Ibibio, Anaang, àti Obolo - Oron àwọn ènìyàn ní àríwá-ìlà-oòrùn, àríwá-ìwọ̀-oòrùn, àti agbègbè gúúsù  Ìpínlẹ̀ náà, lẹ́sẹsẹ. Ní àkókò ìmúnisìn, Ohun tí a wá mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpínlẹ̀ Akwa Ibom báyìí pín sí oríṣiríṣi ìlú-ìpínlẹ̀ bíi Ibom Kingdom àti Akwa Akpa kí ó tó padà di Ìpínlẹ̀ lẹ́bẹ́ àbò ìjọba aláwọ̀-funfun ní 1884 gẹ́gẹ́ bí apákan Oil Rivers Protectorate. 

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Anambra

**Ìpínlẹ̀** **Anambra** jẹ́ ìpínlẹ̀ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè náà. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà lẹ̀ ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, ọdún 1991. Ìpínlẹ̀ Anambra sopọ Ìpínlẹ̀ Delta sí ìwọ̀-oòrùn, Ìpínlẹ̀ Imo sí gúúsù, Ìpínlẹ̀ Enugu sí ìlà-oòrùn ̀ti Ìpínlẹ̀ Kogi sí àríwá.

Gẹ́gẹ́ bí àbájáde ètò-ìkànìyàn ọdún 2022 àwọn olugbe tí wọn tó mílíọ́nnù mẹ́sàn-án ni wọ́n gbé ní Ìpínlẹ̀ náà. Orukọ Ìpínlẹ̀ náà ni wọ́n ṣàwárí ní ọdún 1976 látara àáríngbùngbùn ìlà-oòrùn Ìpínlẹ̀ náà, wọ́n fún Ìpínlẹ̀ náà lórúkọ ní ìbámu pẹ̀lú Odò Omambala, odò tó ń sàn jákèjádò ìpínlẹ̀ náà. Anambra jẹ́ orúkọ àyálò ti Omambala. Olú-ìlú rẹ̀ ni Awka, ìlú tó ń gbòrò ní kíákíá tí èrò inú rẹ̀ ti lé si láti Ẹgbẹ̀rún-lọ́nà-ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rin sí mílíọ́nnù mẹ́fà láàárin ọdún 2006 sí 2020. Ìlú Onitsha, tí ó jẹ́ ibùdó ìlú nínú ìtàn láti ìgbà ìmúnisìn àwọn aláwọ̀-funfun, ṣì jẹ̀ ọ̀gangan ìṣòwò láàárin Ìpínlẹ̀ náà..

Orúkọ-ìnagijẹ rẹ̀ ni "Ìmọ́lẹ̀ orílẹ̀ èdè"  "Light of the Nation", Ìpínlẹ̀ Anambra jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè  ní orílẹ̀ èdè, bí ó ti lẹ̀ jẹ́ wí pé ìdijú-jiyàn rẹ̀ wà pèlu Onitsha, agbègbè tí ó tóbi jùlọ tí ó sì pọ̀ ni èrò nínú ìgboro tí àwọn èèyàn inú rẹ̀ tó mílíọ́nnù mẹ́jọ-àbọ̀ ni wọ́n ti ṣàwárí gẹ́gẹ́ bí àbájáde Africapolis ti ọdún 2020 tí ó mú Onitsha jẹ́ ìgboro-ìlú ẹlẹ́kejì tí ó gbòòrò jùlọ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ní iye àti ẹlẹ́ẹ̀kẹ́ta ní ilẹ̀-adúláwọ̀. Bakan naa gẹ́gẹ́ bí àbájáde àwọn Demographia ti ọdún 2019 ìgboro Onitsha ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínláàdọ́ta ìgboro-ìlú tí ó tóbi jùlọ lágbàáyé pẹlu èro mílíọ́nnù mẹ́jọ Anambra jé  Ìpínlẹ̀ tí ó pọ̀ jùlọ, bí ó ti lẹ̀ jẹ́ pé ẹlẹ́ẹ̀kejì ní kíkéré ni agbègbè ni. Agbègbè tí a mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Anambra ti jẹ́ agbègbè tí ó lajú ókérétán láti bíi ẹlẹ́èkẹsàn ọgọ́rù-únn AD, pẹ̀lú ìlú àbáláyé Nri, ti olú-ìlú rè jẹ́ Igbo-Ukwutẹ́lẹ̀rí nínú ìtàn láàárin Ìpínlẹ̀ náà. Àwọn olùgbé Ìpínlẹ̀ Anambra jé àwọnIgbo, pẹ̀lú èdè Igbo tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí èdè àjùmọ̀ lò jákèjádò ìpínlẹ̀ náà.

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Bauchi

**Ìpínlẹ̀ Bauchi**(Fula: *Leydi Bauchi* 𞤤𞤫𞤴𞤣𞤭 𞤦𞤢𞤵𞤷𞥅𞤭)  jẹ́ ìpínlẹ̀ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kano àti Jigawa si àríwá, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Taraba àti Plateau sí gúúsù, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Gombe àti Yobe sí ìlà-oòrùn, àti pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kaduna sí ìwọ̀-oòrùn. Ó mu orúkọ rẹ̀ látara ìlú-onítàn Bauchi, tí ó dúró gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú rẹ̀. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ ní ọdún 1976 nígbàtí Ìpínlẹ̀ àríwá-ìlà-oòrùntẹ́lẹ̀rí fọ́. O pẹ̀lú àwọn ojúlówó agbègbè tí ó kún Ìpínlẹ̀ Gombe, tí ó di Ìpínlẹ̀ tí ó dàyàtọ ní ọdún 1996.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Bauchi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀karùn-ún tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kéje ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́fà-àbọ̀-lé-ní-ẹgbẹ̀rúnlọ́nà-ọgbọ̀n gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Ohun tí a wá mọ̀ sí ìpínlẹ̀ Bauchi ti ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ọ̀wọ́ ẹ̀yà, pẹ̀lú Bolewa, Butawa, àti Warji sí àáríngbùngbùn agbègbè; àwọn Fulani, Kanuri, àti Karai-Karai ní àríwá; àwọn fulani àti Gerawa nínú àyíká ìlú Bauchi; àwọn Zaar (Sayawa) ní gúúsù; àwon Tangale ní gúúsù-ìlà-oòrùn; àti àwọn Jarawa ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn the southwest. 

## Àwọn Itokasi
Wikipedia

**Wikipedia** jẹ́ isẹ́ ọwọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn káàkiri ayé láti ṣe ìwé ìmọ̀ tó jẹ́ ọ̀fẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè ní orí Internet tí Wikimedia Foundation ń ṣe onígbọ̀wọ́.

Wikipedia á máa ran ènìyàn púpọ̀ lọ́wọ́ lọ́pọ̀lọpọ̀.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn iṣẹ́-ọwọ́ Wikimedia
Ìpínlẹ̀ Bayelsa

**Ìpínlẹ̀** **Bayelsa** jẹ́ ìpínlẹ̀ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní agbègbè Gúúsù-Gúúsù ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. tí ó wà ní gbùnnùgbúnnù agbègbè Niger Delta. Wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Bayelsa sílẹ̀ ní ọdún 1996 wọ́n sì dá ààyè rẹ̀ yọ kúrò nínú Ìpínlẹ̀ Rivers, ní èyí tí ó mu jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Ìpínlẹ̀ titun ní orílẹ̀ èdè. Yenagoa ni olú-ìlú rẹ̀. Ìpínlẹ̀ Bayelsa àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè rẹ̀ bọ́sí ibi ẹ̀kun-omi tí ó léwu jùlọ, tí ó ṣeéṣe kí ó máa sẹlẹ̀ lọ́dọọdún. Ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Rivers sí ìlà-oòrùn àti Ìpínlẹ̀ Delta sí ìlà-oòrùn, pelu àwọn omi ti Atlantic Ocean ti ó jẹ gàba lórí àwọn ààlà gúúsù rẹ̀. Ó ní agbègbè tó tó 10, 773 km2.  Ìpínlẹ̀ náà ṣàkónú agbègbè ìjọba ìbílè mẹ́jọ. Àwọn sì Ekeremor, Kolokuma/Opokuma, Yenagoa, Nembe, Ogbia, Sagbama, Brass àti Gúúsù-Ijaw. Ìpínlẹ̀ náà pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Rivers, ní èyí tí oh jẹ́ apákan tẹ́lẹ̀rí, àti Ìpínlẹ̀ Delta.

Èdè Ijaw, ni ó gbòòrò jù ní sísọ Ìpínlẹ̀ Bayelsa pẹ̀lú Isoko àti Urhobo tí wọ́n sọ ní àwon ìlú àbáláyé ní Ìpínlẹ̀ náà. Ó jẹ́ ìlú àbáláyé fún àwọn ará Urhobo tí wọ́n wà ní agbègbè ìjọba ìbílè Sagbama. Ó jẹ́ Ìpínlẹ̀ tí ó kéré jùlọ ní orílè-èdè Nàìjíríà Gẹ́gẹ́ bí àbájáde ètò-ìkànìyàn ọdún 2006, bákan náà ni ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn agbègbè tí ó kéré jù ni ààyè. Wíwà rẹ̀ ní agbègbe Niger Delta, Ìpínlẹ̀ Bayelsa ní odò àti ọ̀gbun níbi tí òkun tí pàdé, pẹ̀lú oríṣiríṣi omi láàárin Ìpínlẹ̀ náà ní èyí tí kò jẹ́ kí ìdàgbàsókè òpópónà tó ṣe gbòógì ó wáyé.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé

**Ìpínlẹ̀** **Benue** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ ní agbègbè àríwá àáríngbùngbùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rinlé-ní-ìdámẹ́rin gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2006. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ ní ọdún1976 láàárín àwọn ìpínlẹ̀ méje tí wọń dá lẹ̀ nígbà náà. Ìpínlẹ̀ náà gba orúkọ rẹ̀ látara odò Benue tí ó jẹ́ odò ẹlẹ́ẹ̀kejì tí ó gbòòrò jù ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ náà pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Nasarawasí àríwá; Ìpínlẹ̀Taraba sí ìlà-oòrùn; Ìpínlẹ̀ Kogi sí ìwọ̀-oòrùn; Ìpínlẹ̀ Enugu sí gúúsù-ìwọ̀-oòrùn; Ìpínlẹ̀ Ebonyi àti Ìpínlẹ̀ Cross-Rivers  sí gúúsù; ó sì tún pín ààlà pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon sí gúúsù-ìlà-oòrùn. Ó ní àwọn olùgbé tí àwọn tí ó gbilẹ̀ jùlọ jẹ́ àwọn ará Tiv, Idoma àti Igede. Àwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà yòó kù ní Benue nìwọ̀nyí Etulo, Igbo, Jukunpeoples abbl. Olú-ìlú rẹ̀ ni Makurdi. Benue lọ́lá nínú lágbègbè ọ̀gbìn; tí ó sì jẹ́ ìlú-mọ̀ọ́ká nínú ọ̀gbin: ọsàn, máńgòrò, ọ̀dùnkún, ẹ̀gẹ́, soya bínǹsì, ọkàabàbà, ẹ̀gúsí, iṣu, sesame, ráìsì, ẹ̀pà, àti Igi ọ̀pẹ.

Wọ́n sọ Ìpínlẹ̀ Benue ní ìbámu pẹ̀lú odò Benue wọ́n sì ṣẹ̀dá ẹ̀ látara Ìpínlẹ̀ Benue-Plateau tẹ́lẹ̀rí ní ọdún 1976, ní ìbárìn pẹ̀lú Igala àti àwọn apákan Ìpínlẹ̀ Kwara. ní ọdún 1991, àwọn agbègbè ní Ìpínlẹ̀ Benue (pàápàá jùlọ àwọn agbègbè tí wọ́n ti ń sọ Igala), ní ìbárìn pẹ̀lú àwọn agbègbè ní Ìpínlẹ̀ Kwara State, ni wọ́n dá yọ jáde láti di apá titun ní Ìpínlẹ̀ Kogi. Àwọn ará Igbo ni a lè rí ní àwọn agbègbè ààlà àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ bíi  Obi, Oju abbl.

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Borno

**Ìpínlẹ̀** **Borno** jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Yobe sí ìlà-oòrùn, Ìpínlẹ̀ Gombe sí gúúsù-ìlà-oòrùn, àti Ìpínlẹ̀ Adamawa  sí gúúsù nígbà tí ó àwọn ààlà ìlà-oòrùn rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon, ààlà àríwá rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Niger, àti ààlà àríwá-ìlà-oòrùn rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Chad, léyìí tí ó mu jẹ́ ìpínlẹ̀ Nàìjíríà kan tí ó pín ààlà pẹ̀lú pín ààlà pẹ̀lú méta. Ó mú orúkọ rẹ̀ látara ìlú onítan  emirate ti Borno, pẹ̀lú emirate àtijọ́ ti olú-ìlú Maiduguri tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú ìpínlẹ̀ Borno. Wọ́n dáa sílẹ̀ ní ọdún 1976 nígbàtí Ìpínlẹ̀ àríwá-ìlà-oòrùn tẹlẹri fọ́. Ó pẹ̀lú agbègbè tí a mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Yobe báyìí,  tí ó di ìpínlẹ̀ tí ó dá yàtọ̀ ní ọdún 1991.

Ìpínlẹ̀ Borno jẹ́ gbègbè ẹlẹ́ẹ̀kejì tí ó gbòòrò jùlọ láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, òhun nìkan ló wà lẹ́yìn Ìpínlẹ̀Niger. Pẹ̀lú bí ààye rẹ̀ ṣe rí,  ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kọkànlá tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́fà-dín-ní-díẹ̀  gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún2016.

Ìpínlẹ̀ Borno ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú Dghwede, Glavda, Guduf, Laamang, Mafa, àti Mandara ní àáríngbùngbùn ẹkù náà; àwọn ará Afade, Yedina (Buduma), àti Kanembu ní gbùnnùgbúnnù àríwá-ìlà-oòrùn; àwọn ará Waja ní gbùnnùgbúnnù gúúsù; àti àwọn ará Kyibaku, Kamwe, Kilba, Margi groups àti babur ní gúúsù nígbàtí àwọn ará Kanuri àti Shuwa Arabs ń gbé ní jákèjádò àríwá àti àáríngbùngbùn  ìpínlẹ̀ náà. 

## Itokasi

Borno
Ìpínlẹ̀ Abia

**Ìpínlẹ̀ Abia** ()  jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà,  tí ó pín ààlà sí àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Enugu, àti Ebonyi, Imo State sí ìwọ̀-oòrùn, ìpínlẹ̀ Cross River sí ìlà-oòrùn, ìpínlẹ̀ Akwa Ibom sí gúúsù-ìlà-oòrùn, àti ní ìpínlẹ̀ Rivers sí gúúsù. Tí wọ́n sọ lórúkọ látara ìbẹ̀ẹ̀rẹ̀ orúkọ àwọn agbègbè mẹ́rin tí ó pọ̀ jùlọ ní ìpínlẹ̀ náà: **A**ba, **B**ende, **I**suikwuato, àti **A**rochukwu. Olú-ìlú rẹ̀ ni Umuahia tí agbégbè tí ó gbòòrò jùlọ tí ó sì lajú jẹ́ Aba.

Ìpínlẹ̀ Abia jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kejìlélọ́gbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rindínlọ́gọ́rùn-ún-lọ́nà-igbalélọ́gọ́rin gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.  

Lóde-òní àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ Abia láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, ṣùgbọ́n àwọn Igbo ni wọ́n gbilẹ̀ jù nínú àwọn olùgbé yìí.

Ní ti ètò ọrọ̀-ajé, iṣẹ́ wíwa epo àti ohun àlùmọ́nì gáààsì ni ó jẹ́ gbòóógì ní ìpínlẹ̀ Abia pẹ̀lụ́ iṣẹ́ àgbẹ̀, nípàtàkì iṣu, àgbàdo, taro, epo pupa, àti pákí. Ilé-iṣẹ́ kékeré kan ń ṣàgbéjáde, pàápàá jùlọ ní agbègbè Aba. Tí ó sì ń gbèrú kíákíá ní iye àti ní Ilé-iṣẹ́, Abia ní ìsopọ̀-ẹlẹ́ẹ̀kẹ́jọ atọ́ka ìdàgbàsókè ènìyàn tó ga jùlọ lórílẹ̀ èdè.

## Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀
Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ (17):

*Àríwá Aba
*Gúúsù Aba
*Arochukwu
*Bende
*Ikwuano
*Àríwá Isiala-Ngwa
*Gúúsù Isiala-Ngwa
*Isuikwuato
*Obi-Ngwa
*Ohafia
*Osisioma-Ngwa
*Ugwunagbo
*Ìlaòrùn Ukwa
*Ìwọòrùn Ukwa
*Àríwá Umuahia
*Gúúsù Umuahia
*Umu-Nneochi

## Awon eeyan pàtàkì
*Eucharia Oluchi Nwaichi
## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Cross River

**Ìpínlẹ̀ Cross River** jẹ́  kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní agbègbè Gúúsù-Gúúsù ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Wọ́n sọọ́ lórúkọ fún àwọn ará Cross River, wọ́n dá Ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ látara ìlà-oòrùn ní agbègbè ìlà-oòrùn ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 1967. Olú-ìlú rẹ̀ ni  Calabar, Ó pín ààlà sí àríwá pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue, sí ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ebonyi pẹ̀lú sí Ìpínlẹ̀ Abia , àti sí gúúsù-ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom nígbàtí ààlà ìlà-oòrùn rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon.  **Ìpínlẹ̀ [[:en:South-Eastern_State,_Nigeria|Gúúsù-Ìlà-oòrùn]]**ni wọ́n mọ̀ọ́ sí kí wọ́n tó yí orúkọ rẹ̀ padà ní ọdún 1976, Ìpínlẹ̀ Cross River tẹ́lẹ̀rí ṣàkóónú agbègbè tí ó wá di Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom báyìí, tí ó di ìpínlẹ̀ tí ó dá yàtọ̀ ní ọdún 1987.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Cross River jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹsàn-án tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́tàlélẹ́gbẹ̀rin-ọgọ́rùn-ún gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Láyé òd-òní Ìpínlẹ̀ Cross River  ti ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, pàáp̀á àwọn ará Efik ti gúúsù ni apá odò àti Calabar; àwọn ará Ekoi (Ejagham) ti erékùṣù gúúsù; àwọn ará Akunakuna, Boki, Bahumono, àti Yakö (Yakurr) ti àáríngbùngbùn agbègbè náà; àti àwọn ará Bekwarra, Bette, Igede, Ukelle (Kukele) ti agbègbè àríwá. Ní àkókò ìmúnisìn, ibi tí awá mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Cross River báyìí pín sí àwọn ẹ̀yà tí àwọn kún àwọn ará E̩gbé̩ Aro nígbà tí  àwọn ará Efik ṣẹ̀dá Akwa Akpa (Calabar àtijọ́) ìlú-ìpínlẹ̀. 

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Delta

**Ipinle Delta** jẹ́ ọ̀kanIlára àwọn Ìpínlẹ̀ nií riílẹ̀-èdèNaijiria. Ìpínlẹ̀ Delta wà ní apá Gúúsù Nàìjíríà. Adá Ìpínlẹ̀  ìíkalẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, oṣù keẹjọ ọdún 1991lábé ìjọba Gen. Ibrahim Babangida . Olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Delta ni Asaba, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìlú Warri  ni àárín ajé Ìpínlẹ̀ Delta. Àwọn èyà tí ópọ̀ jùlọ í Ìpinlè Delta ni Igbo, Urhobo, Isoko, Ijaw, Itsekiri . Ìpinlè Delta ní Ìjọba Àgbègbè Ìbílè márùndílọ́gbọ̀n (25)  Gómìnà Ifeanyi Okowa ní gómìnà Ìpínlẹ̀ Delta lọ́wọ́.

## Awon Ìjoba Agbegbe Ìbílè ti Delta
* Ariwa Aniocha 
* Guusu Aniocha
* Bomadi 
* Burutu
* Guusu Ethiope 
* Ila-oorun Ethiope 
* Ariwa Ila-oorun Ika 
* Guusu Ika 
* Ariwa Isoko 
* Guusu Isoko 
* Ila-oorun Ndokwa 
* ìwọ̀ oòrùn Ndokwa 
* Okpe
* Ariwa Oshimili 
* Guusu Oshimili 
* Patani 
* Sapele 
* Udu 
* Ariwa Ughelli 
* Guusu Ughelli 
* Ukwuani 
* Uvwie 
* Ariwa Warri 
* Guusu Warri 
* Guusu ìwọ̀ oòrùn Warri 

## Àwọn olókìkí ènìyàn láti Delta
*Kefee, olori obinrin ati ko-orin Naijiria
*Sunny Ofehe, olóṣèlú àti ajàfún òmìnira 
*Isaiah Ogedegbe,  kọrinaọmọ orílẹ̀ èdè Nàíjíríà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Ebonyi

**Ìpínlẹ̀** **Ebonyi** () jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue, Ìpínlẹ̀ Enugu sí ìwọ̀-oòrùn, Ìpínlẹ̀ Cross River sí ìlà-oòrùn àti gúúsù-ìlà-oòrùn, àti Ìpínlẹ̀ Abia sí gúúsù-ìlà-oòrùn. Wọ́n fún un orúkọ fún àwọn ará Abonyi (Aboine) River—apá kan tó gbòòrò ní ẹkù gúúsù ìpínlẹ̀ náà—Wọ́n ṣẹ̀da Ìpínlẹ̀ Ebonyi látara àwọn apa kan Ìpínlẹ̀ Abia àti Ìpínlẹ̀ Enugu ní ọdún 1996 tí olú-ìlú rẹ̀ sì jẹ́ Abakaliki.

Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ tí wọ́n kéré láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Ebonyi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlélọ́gbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́tadín-ní-ọgọ́rùn-kan-ẹgbẹ̀rún gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún. 

Lẹ́yìn òmìnira ní ọdún 1960, agbègbè tí ó wá di Ebonyi báyìí wáà lára agbègbè ìlà-oòrùn tí wọ́n ti ní òmìnira títí di ọdún 1967 nígbàtí ekù náà pín tí agbègbè náà di apá kan ti Ìpínlẹ̀ àáríngbùngbùn ìlà-oòrùn.

Ninu ètò ọrọ̀-ajé, Ìpínlẹ̀ Ebonyi mú iṣẹ́ ọ̀gbìn lókùnkúndùn, pàápàá iṣu, ìrẹsì, epo pupa, àti ègé. 

Ìpínlẹ̀ Ebonyi ní Atọ́ka Ìdàgbàsókè Ènìyàn tí ó ga jùlọ-ọ̀nà-ogún ní orílẹ̀-èdè àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí ilé-ẹ̀kọ́ gíga. 

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Edo

**Ìpínlẹ̀** **Edo** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó wà ní agbègbè ẹkù gúúsù ti orílẹ̀ èdè náà. Gẹ́gẹ́ bí àbájáde ètò-ìkànìyàn lórílẹ̀ èdè ti ọdún 2006, ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹrìndínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́ta-àbọ̀-dínní-díẹ̀ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ Edo jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kejìlélógún tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè gẹ́gẹ́ bí títóbi ilẹ̀ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Olu-ilu ìpínlẹ̀ náà àti ìlú rè, ni Ìlu Benin, tí ó jẹ́ ìlú ẹlẹ́ẹ̀kẹ́rin tí ó tóbi jùlọ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó sì jẹ́ ibùdó ilé-iṣẹ́ tí ń ṣe rọ́bà orílẹ̀ èdèy. Wọ́n dáa sílẹ̀ ní ọdún 1991 látara Ìpínlẹ̀ Bendel tẹ́lẹ̀rí, wọ́n sì tún mọ̀ọ́ sí ìró ọkàn orílẹ̀ èdè. Ìpínlẹ̀ Edo pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kogi sí àríwá-ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Anambra sí ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Delta sí gúúsù-ìlà-oòrùn àti gúúsù-gúúsù àti pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ondo sí ìwọ̀-oòrùn.

Àwọn ààlà òde-òní ti Ìpínlẹ̀ Edo yí àwọn agbègbè tí wọ́n jẹ́ agbègbè oríṣiríṣi ìjọba àti ìjọba tí wọ́n dásílẹ̀ ní ọgọ́rùn ọdún mọ́kànlá AD sẹyìn ká, ìyẹn Ìjọba Benin. Ìlú àtijọ́ ti Edo, agbègbè ti ìlu Benin òde-òní, jẹ́ ilé sí díẹ̀ nínú àwọn iṣẹ́-orílẹ̀ tí ó tóbi jùlọ ní àgbáyé. Ní ọdún 1897, ìjọba aláwọ̀-funfun ṣe ìrìn-àjò ìjìyà ti agbègbè kan, tí ó pa púpọ̀ nínú àwọn ìlú Edo àtijọ́ run àti ṣíṣàfikún agbègbè náà sínú ohun tí yóò di gúúsù Nàìjíríà lábẹ́ àbò ìjọba aláwọ̀-funfun.

Ìpínlẹ̀ Edo jẹ́ ìpínlẹ̀ tí ó kúnfún àwọn oríṣiríṣi àwọn olùgbé tí ó gbilẹ̀ jẹ́ àwọn ará Edoid, pẹ̀lú àwọn ará Edo (or Bini), Esan, Owan àti Afemai people. ÈdèEdoid tí ó wọ́pọ̀ ní sísọ jùlọ ni èdè Edo, ní èyí tí wọ́n máa ń sọ jù ní ìlu Benin. Ẹ̀sin kììtẹ́nì ni ó gbilẹ̀ jù ní Ìpínlẹ̀ Edo. Àwọn arìnrìnàjò onígbàgbọ́ Portuguese ni wọ́n mu wa si agbègbè náà ni gbèdéke ọgọ́rùn ọdún mẹ́ẹ̀dógún. Wọ́n ṣe ẹ̀sin Mùsùlùmí àti ẹ̀sìn àbáláyé náà.

## Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ lábẹ́ rẹ
Àwọn ìjọba ìbị́lẹ̀ méjìdínlógun ló wà lábẹ́ ìpínlẹ̀ Edo.

*Akoko-Edo
*Egor
*Esan Central
*Esan North-East
*Esan South-East
*Esan West
*Etsako Central
*Etsako East
*Etsako West
*Igueben
*Ikpoba-Okha
*Oredo
*Orhionmwon 
*Ovia North-East
*Ovia South-West
*Owan East
*Owan West
*Uhunmwonde

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Èkìtì

**Ìpínlẹ̀ Èkìtì** jẹ́ Ìpínlè ní apá ìwọ̀ oòrùn Nàíjíríà tí ó jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọjọ́ kìíní oṣù ọwàwà,1996 pẹ̀lú àwọn ìpínlẹ̀ tuntun márùn-rún mìíràn látọwọ́ ọ̀gágun Sani Abacha.  

Èkìtì ti jẹ́ ìpínlẹ̀ olómìnira kí àwọn òyìnbó tó dé. Èkìtì jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìpílẹ̀ Yorùbá ní ibi tí a mọ̀ sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní òní. Àwọn ará Èkìtì jẹ́ àwọn tí a lè tọpasẹ̀ wọ́n gẹ́gẹ́ bí ọmọ Odùduwà, bàbá àti babańlá ìran Yorùbá.

Èrò méjì lówà nípa ìtàn Èkìtì. Àkọ́kọ́ ni èyí tí ó so Èkìtì mọ́ Ilé-Ifẹ̀. Ìtàn náà sọ pé Ọlọ́fin, ọ̀kan nínú àwọn ọmọ Odùduwà tí ó bí ọmọ mẹ́rìndílógún. Nípa pé wọ́n ń wá ilẹ̀ mìíràn láti gbé, wọ́n kúrò ní Ilé-Ifẹ̀ wọ́n sì pọ̀ sókè rajà. Wọ́n gba Iwò- Elérú ní Isarun wọ́n sì ní láti dúró síbì kan tí orúkọ rẹ̀ ńjẹ́ Igbó-Aka tí kò jìnà sí Ile-Oluji.

Ọlọ́fin àti àwọn ará rẹ̀ tẹ̀síwájú nínú ìrìn-àjò wọn, Ṣùgbọ́n nígbà tí wọ́n dé ilẹ̀ kan tí orúkọ rẹ̀ ńjẹ́ Ọwá-Obòkun (Ọba ilẹ̀ Ijẹṣà) Orangun tí ó jẹ́ ọba Ìlá pinnu láti dúró sí ibi tí à ń pè nih Ìjẹ̀ṣà ní òní àti Igbomina ní ìpínlẹ̀ Osun. Àwọn ọmọ mẹ́rìlá yòókù tẹ̀síwájú nínú ìrìn àjọ̀ wọn, wọ́n sì gúlẹ̀ sí ibi tí a mọ̀ sí Èkìtì ní òní. Wọ́n ṣe àkíyèsi pé òkè pọ̀ ní ibi tí wọ́n tẹ̀dó sí wọ́n sì pe ibẹ̀ ní 'ilẹ̀ olókìtì' èyí tí ó padà di Èkìtì, báyìí ni Èkìtì ṣe gba orúkọ.

Èrò kejì nípa orísun Èkìtì ni pé Odùduwà tó jẹ́ babańlá ìran Yorùbá rin ìrìn-àjò lọ sí Ilé-Ifẹ̀, ó ri pé àwọn kan ti tẹ̀dó sí ibẹ̀. Lára àwọn olórí tí ó bá níbẹ̀ ni Agbonniregun, Obatala, Orelure, Obameri, Elesije, Obamirin, Obalejugbe, ká mẹ́nu ba díẹ̀ nínú wọn. Ohun tí ìtàn sọ nipé àwọn àrọ́mọdọ́mọ Agbọnniregun ni wọ́n wà ní Èkìtì, àpẹẹrẹ ni Alara àti Ajero tí wọ́n jẹ́ ọmọ Ifá. Orunmila [Agbonniregun] gan-gan fún ra ẹ̀ gbé púpọ̀ ayé rẹ̀ ní Adó ìdí nìyín tí wọ́n fi máa sọpé 'Adó ni ilé-Ifá' . Àtìgbà náà ni àwọn ará Èkìtì tih wà níbi tí wọ́n wà dì ọ̀ní.

Kò sí ẹni tí ó lè sọ pàtó ìgbà tí àwọn nǹkan wọ̀nyí ṣẹlẹ̀, ìdí ni pé ìmọ̀ mọ̀-ọ́-kọ-mọ̀-ó-kọ̀ ò tí ì dé nígbà náà, ohun kan tí ó dájú tádàá ni pé àwọn èèyàn ti ń gbé ní Èkìtì fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ìtàn jẹ́ kí a mọ̀ pé àwọn ọba Èkìtì ní ọlá nígbà ayé wọn ní sẹ́ńtúrì kẹtàlá. Àpẹẹrẹ ni Ewi Ata ti Ado-Ekiti ní ọdún. 

Gòmìnà ìpínlè Èkìtì nì Biodun Oyebanji
## Àwọn àwòrán.

File:The Iworoko mountain 05.jpg
File:Wooden Walkway of Ikogosi Cold and Warm Spring.jpg
File:Mountain view Ilawe Ekiti, Ekiti State.jpg
Aramoko-Ekiti Roundabout, Aramoko-Ekiti, Ekiti state.jpg
Araromi Baptist Church, Igede-Ekiti, Ekiti (cropped).jpg
Arinta Water Fall, Ipole Iloro.jpg
Arinta water fall.3.jpg|Arinta water fall
Arinta Waterfall, Ipole Iloro3.jpg|Arinta Waterfall
Edu High School Avenue Sign Post, Erio-Ekiti, Ekiti State.jpg
Ekiti Baptist High School, Igede Ekiti, Ekiti State (cropped).jpg
Ekiti state internal revenue house, Ado-ekiti2.jpg
Ekiti state local government service commission.2.jpg
Ekiti state University Teaching Hospital, Ado-ekiti2.jpg
Ekiti state University Teaching Hospital, Ado-ekiti3.jpg
Erelu Adebayo children home, Igede-Ekiti, Ekiti.jpg
ERI AYONUGBA RIVER, ERIJIYAN-EKITI, EKITI STATE 2.jpg
ERI AYONUGBA RIVER, ERIJIYAN-EKITI, EKITI STATE55.jpg
Erin-Ayonugba High School, Erijiyan Ekiti 3.jpg
Erio-Ekiti Signpost, Ekiti state.jpg


## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Imo

**Ìpínlẹ̀ Imo** () jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá pẹ̀lú Ìpínlẹ Anambra, Ìpínlẹ̀  Rivers sí ìwọ̀-oòrùn àti gúúsù, àti Ìpínlẹ̀ Abia  sí ìlà-oòrùn. Ó mú orukọ rẹ látara odò Imo tí ó ń sàn jákèjádò ààlà ìlà-oòrùn. Olú-ìlú ìpínlẹ̀ náà ni Owerri tí orúkọ ìnagigẹ rẹ̀ ń jẹ́ "ọkàn ìlà-oòrùn"  "Eastern Heartland." 

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Imo jẹ́ ìpínlẹ̀ kẹta tí ó kéré jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kẹrìnlá ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù-márùn-únlé-ní-ọgọ́rùn-lọ́nàerínwó gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Lóde-òní ìpínlẹ̀ Imo ní àwọn olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, pàápàá àwọn ará Igbo pẹ̀lú èdè Igbo tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí èdè àkọ́kọ́ ní ìfẹ̀gbẹ̀kẹg̀bẹ́ pẹ̀lú èdè Gẹ̀ẹ́sì jákèjádò ìpínlẹ̀ náà. Ṣáájú àkókò ìmúnisìn, ohun tí ó ń jẹ́ Ìpínlẹ̀ Imo ní báyìí jẹ́ apákan ti ìjọba àtijọ́ ti Nri àti Aro Confederacy nígbà míì ṣáájú kí wọ́n tó ṣẹ́gun lẹ́yìn-òrẹyìn ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdùn 1900 nípasẹ̀ àwọn ọmọ ogun ìlu Gẹ̀ẹ́sì ní Ogun Anglo-Aro. Lẹ́yìn ogun náà, àwọn ará ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì dá agbègbè náà sí Gúúsù Nàìjíríà lábẹ́ àbẹ̀ àwọn aláwọfunfu ni èyí tí ó wá dà Nàìjíríà àti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì pọ̀ ní ọdún 1914; lẹ́yìn ìdàpọ̀ náà, Imo di àáríngbùngbùn fún ìdẹ́kun-ìmúnisìn nígbà Ogun àwọn Obìnrin.

## Itokasi
* STATE OF IMO STATE
Ìpínlẹ̀ Enugu

**Ìpínlẹ̀ Enugu** (Igbo: *Ȯra Enugu*) jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue àti Ìpínlẹ̀ Kogi, Ìpínlẹ̀ Ebonyi sí ìlà-oòrùn àti gúúsù-ìlà-oòrùn, pínlẹ̀ Abia sí gúúsù, àti Ìpínlẹ̀ Anambra sí ìwọ̀-oòrùn. Ìpínlẹ̀ náà gba orúkọ rẹ̀ látara olú-ìlú rẹ̀ àti ìlú tí ó gbòòrò jù, tí ń ṣe Enugu.

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Kogi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlọ́gbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kejìlélógún ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rin-àbọ̀dín-ni-díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Láyé òde-òní Ìpínlẹ̀ Enugu  ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú, pàápàá àwọn ará Igbo pẹ̀lú díẹ̀ wọn ti wọ́n jẹ́ àwọn ará Idoma àti Igala ní Etteh Uno.

Lẹ́yìn òmìnira ní ọdún 1960, agbègbè tí ó wá di Enugu báyìí wáà lára agbègbè ìlà-oòrùn tí wọ́n ti ní òmìnira títí di ọdún 1967 nígbàtí ekù náà pín tí agbègbè náà di apá kan ti Ìpínlẹ̀ àáríngbùngbùn ìlà-oòrùn.

Ninu ètò ọrọ̀-ajé, Ìpínlẹ̀ Enugu mú iṣẹ́ òwò ṣíṣe àti ọ̀gbìn lókùnkúndùn, pàápàá ọ̀pọ̀ isu, ìrẹsì, kókò, epo pupa, àti ẹ̀gẹ́. A key minor industry was mining, especially of coal in the Udi Hills around the city of Enugu. Ìpínlẹ̀ Enugu ní Ìtọ́ka Ìdàgbàsókè Ènìyàn ní ìdá kẹwàá tó ga jù lọ ní orílẹ̀-èdè, wọ́n sì kà á sí ọkàn nínú ilẹ̀ Igbo tí ó jẹ́ agbègbè ẹkù àṣà ẹ̀ya Igbo.
## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Gombe

**Ìpínlẹ̀ Gombe** jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀  Borno àti Ìpínlẹ̀ Yobe, sí gúúsù pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Taraba, sí gúúsù-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Adamawa, àti sí ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Bauchi. Wọ́n sọọ́ lórúkọ fún ìlu Gombe—tí ó jẹ́ olú-ìlú ìpínlẹ̀ àti ìlú tí ó gbòòrò jùlọ—Wọ́n ṣẹ̀da Ìpínlẹ̀ Gombe látara àwọn apa kan Ìpínlẹ̀ Bauchi ní ọjọ́ kìnínní oṣù kẹwàá ọdún 1996. 

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Gombe jẹ́ ìpínlẹ̀ kọkànlélógún tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kejìlélọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù-mẹ́talénídàámẹ́rin-mílíọ́nnù gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Ní ti .ẹ̀yà,àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ Gombe láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, pàápàá àwọn ará Fulani tí wọ́n gbé ní àríwá àti àáríngbùngbùn ìpínlẹ̀ náà papọ̀ pẹ̀lú àwọn ará Bolewa, Kanuri, àti àwọn ará Hausa nígbàtí ìlà-oòrùn àti àwọn agbègbè gúúsù lóríṣiríṣi kúnfún àwọn ará Cham, Dadiya, Jara, Kamo, Pero, Tangale, Tera, àti àwọn ará Waja. Ní ti ẹ̀sìn, àwọn tí wọ́n pọ̀ jùlọ ni ìpínlẹ̀ náà (~75%) jẹ́ ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí nígbàtí àwọn ẹlẹ́sìn Kììtẹ́nì àti ẹlẹ́sìn abalaye ò pọ̀, wọ́n wà ní ìdiwọ̀n 20% àti 5%, ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lè.

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Èkó

**Ìpínlẹ̀ Èkó** jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà láàárin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì náà,  ó pọ̀ níye ó sì kéré ní ààyè. Ó sopọ̀ mọ́ gúúsù nípasẹ̀ àwọn ìgbèríko Benin àti sí ìwọ̀-oòrùn nípasẹ̀ ààlà òkèèrè pẹ̀lu Ìlu Benin, Ìpínlẹ̀ Èkó ń pín àwọn ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ogun sí ìlà-oòrùn àti àríwá ní èyí tí ó mu jé ìpńilẹ̀ kan ṣoṣo ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó pín ààlà pẹ̀lú ìpínlẹ̀ kan péré. Orúkọ fún ìlú Èkó — Ìlú tí ó pọ̀ jùlọ ní ilẹ̀ adúláwọ̀ — wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà látara agbègbè Ìwọ̀ Oòrùn tí ó sì jẹ́ olú-ìlú tẹ́lèrí ní ọjọ́ kẹ́tadínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún, ọdún 1967.

Gégẹ́ bí ìtọ́ka agbègbè, Ìpínlẹ̀ Èkó jé ilẹ̀ omi tí ìdá-mẹ́rin rẹ̀ dín ní díẹ̀ kúnfún òṣà, itọ́ àti àwọn odò. Èyí tí ó fẹ̀ jù nínú àwọn omi wọ̀nyí ni ọ̀sà Èkó àti Lekki nínú ìpínlẹ̀ náà pẹ̀lú odò Ogun àti Osun tí ó ń sàn wọnú wọn. Àwọn omi yòó kù jẹ́ itọ́  tí ó ń sàn kiri ìpínlẹ̀ náà tí wọ́n sì jẹ́ ọ̀nà ìrìnàjò pàtàkì fún àwọn èèyàn àti àwọn ọjà. Nítòsí etí omi, ìpínlẹ̀ yìí bákan náà ṣàkónú àwọn onírúnrú ohun ọ̀gbìn, ẹranko àti ẹranmi gẹ́gẹ́ bí ẹjá ṣe wà náà ni àwọn ẹranmi ilẹ̀ adúláwọ̀ àti àwọn ọ̀ọ̀nì.

Ìpínlẹ̀ Èkó ti jé ibùgbé fún ọdún tó ti pẹ́ nípasẹ̀ àwon ọ̀wọ́ onírúnrú ẹ̀yà onílùú, nípàtàkì awọn ọmọ Yoruba ni wọ́n ń gbé káàkiri ìpínlẹ̀ náà àmọ́ àwọn èèyan Ewe àti Ogu náà ń gbé ibi tí o nasẹ̀ lápá ìwọ̀ oòrùn. 

Gẹ́gẹ́ bí àbáyọrí síṣí lọ láti orílẹ̀ èdè kan sí òmíràn láti bíi ọ̀rúndún sẹ́yìn, ìpínlẹ̀ Èkó pẹ̀lú ti ní èrò tó pọ̀ tí wọn kìí ṣe àwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pẹ̀lú Edo, Fulani, Hausa, Igbo, Ijaw, Ibibio, àti èèyàn Nupe láàárin  àwọn ọ̀wọ́ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà yòókù. Àwọn ọ̀wọ́ mìíràn wa látìta tí wọn wá láti àwọn ìlú tí ó pín ààlà orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pèlú Saro (Sierra Leonean) àti Amaro (Brazilian) gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀wọ́ tí wọn ṣẹ̀ wá tí wọ́n kó lẹru tẹ́lẹ̀rị́ tí wọ́n padà sílẹ̀ adúláwọ̀ ní àwọn ọdún 1800 pẹ̀lú  àwọn àwùjọ àárín ìlà-oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n ti wà ti pẹ́ (pàápàá Syrian àti Lebanese  orílẹ̀-èdè Nàìjíríà) pẹ̀lú di èrò ní apákan gbòógì ní ìpínlẹ̀ Èkó pẹ̀lú àwọn tí wọ́n ṣí wá láìpẹ́ láti  ìlu Benin, China, Ghana, India, Togo, àti United Kingdom.

Babájídé Sanwóolú ni gómìnà ìpínlè Èkó.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Rivers

**Ìpínlẹ̀ Rivers** tí a tún mọ̀ bíi **Rivers**, ni ìkan nínú àwọn ìpínlẹ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà 36. Gẹ́gẹ́ bí dátà ìkanìyàn tó jáde ní ọdún 2006 ṣe fihàn, ìpínlẹ̀ náà ní iye ènìyàn 5,198,716, èyí sọ ọ́ di ìpínlẹ̀ tó ní iye èniyàn púpọ̀jùlọ kẹfà ní Nàìjíríà. Olúìlú àti ìlú tótóbijùlọ rẹ̀ ni Port Harcourt. Ìlú Port Harcourt ní Nàìjíríà gẹ́gẹ́bí gbọ̀ngàn àwọn ilé-iṣẹ́ epo. Ìpínlẹ̀ Rivers jámọ́ Òkun Atlantiki ní gúúsù, ó ní bodè mọ́ àwọn ìpínlẹ̀ Imo and Abia ní àríwá, ìpílẹ̀ Akwa Ibom ní ìlàòrùn, àti àwọn ìpínlẹ̀ Bayelsa àti Delta ní ìwọ̀òrùn. Ìpínlẹ̀ Rivers ní ọ̀pọ̀ ẹ̀yà tí nínú wọn ni: àwọn Ikwerre, àwọn Ijaw, àwọn Ògóni àti àwọn ẹ̀yà púpọ̀ míràn. Orúkọ fún àwọn ará ìpínlẹ̀ yìí ni "Riverians" tàbi "àwọn ará Rivers". 

Apá inú ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ẹgàn tútù olóoru.

## Ítàn Ìdásílẹ̀
Ìpínlẹ̀ Rivers gba orúkọ rè nípase awọn odò ti o la kojá.

## Ijọba Ìbílẹ̀
Awọn ijọba íbílẹ̀ tí ó wà nì ìpínlẹ̀ Rivers jẹ́ mẹ́tàlẹ́lógún tí alága ìbílẹ̀ n se akoso gbogbo ìbílè na:

## Awọn èdè

Awọn orísìrísí èdè tí ó wa ní ìpínlè Rivers nítítò Ijọba ìbílẹ̀ ìpínlè Rivers:

## Èkó
### Ilé ẹ̀kọ́ alakobere àti girama
Títí di ọdún 1999, ìpínlẹ̀ na ni ile-ẹkọ alakobere bí 2,805 áti ti girama bi 243 tó jẹ́ ti ijọba.

### Ilé ẹ̀kọ́ gíga
* Captain Elechi Amadi Polytechnic
* Eastern Polytechnic
* Federal College of Education (Technical), Omoku.
* Ignatius Ajuru University tí ó wà ní Rumuolumeni, Nkpolu Oroworukwo and Ndele. 
* Kenule Beeson Saro-Wiwa Polytechnic
* PAMO University of Medical Sciences,Elelenwo, Port Harcourt
* Rivers State University.
* University of Port Harcourt, Choba.
* Ken Saro Wiwa Polytechnic at Bori.
* School of Health Technology, Port Harcourt
* School of Nursing and Midwifery, Rumueme, Port Harcourt.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Idi Amin Dada

**Idi Amin Dada** (c.1925&nbsp;– 16 August 2003) je oga ologun ati Aare orile-ede Uganda lati 1971 de 1979.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1925
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2003
Ẹ̀ka:Àwọn ará Ùgándà
Ewì ajẹmókùú

Songs

## ÌLÒ ORIN

Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tó fẹ́ràn orin púpọ̀. Kò sí abala kan nínú ìgbésí ayé ọmọnìyàn tí a kò ti lè kọrin. A ń kọ orin níbi ìgbeyàwó, à ń kọ orin nígbà tí a bá bímọ, nígbà ìsìnkú àgbà, orin wà láti yin Olódùmarè bẹ́ẹ̀ ni orin wà láti fi àseyọrí tàbí kù dìẹ̀ ku  diẹ ẹ̀dá hàn. Gbogbo ìwà àti ìṣe Yorùbá ló ní orin tí ó bá wọn mu rẹ́gí yálà nígbà ayọ̀, nígbà ìbànújẹ́ lẹ́nu iṣẹ́ tàbí nígbà tí ọwọ́ bá dilẹ̀.

Beier (1956), Olúkòjú (1978), Ọlátúnjí (1984), Ilésanmí (1985), Sheba (1988) àti Agbájé (1995) gbà pé ẹ̀ka pàtàkì ni orin jẹ́ nínú lítíréṣọ̀ alohùn Yorùbá. Bí àwọn orin yìí ṣe ń jẹyọ ni wọ́n ní iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹbú. Bí àpẹẹrẹ:

E è yà

Mo r’Ògùn la fọṣọ

E è o yà 

Mo r’Ògùn la fọṣọ

Ìgbì mo délé o mi o bá baba

Ojú mi n ṣomi gbéré

	(Àsomọ́ III; o.i. 185, ewì 10, ìlà 42-47)

Ọ̀nà tí akéwì gbà lo orin òkè yìí bu ẹwà kún ìgbálá tó sín. Akéwì lo orin yìí láti pe ọkàn àwọn olùgbọ́ wá sílé.
Bákan náà, nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú a lè rí àpẹẹrẹ ìlò orin mìíràn:

Èrò sọ́run làwa ńṣe

Ayé làjò

Ọ̀run nilée wa

	(Àsomọ́ III; o.i. 169, ewì 7, ìlà 1-3)

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, akéwì lo irúfẹ́ orin yìí láti síde ègè dídá rẹ̀. Pàápàá jùlọ láti pèsè ọkàn àwọn olùgbọ́ sílẹ̀ nípa àkóónú ègè rẹ̀. Àwọn àpẹẹrẹ orin tí a rí tọ́ka sí nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú ni ìwọ̀nyí:

Lílé:	Àwa náà yóò jẹun ọmọ

Ègbè:	Gbogbo wa náà ni ó jẹun ọmọ

Lílé:	Bénìyàn bímọ tí ò bà tètè kú, 

A jẹun ọmọ

Ègbè:	Àwa náà á jẹun ọmọ

	(Àsomọ́ IVI; o.i. 208, ewì 2, ìlà 390-394)

Bóbà sèyá ẹlòmíràn ló kú

Wọn a ṣe yẹ̀yẹ́ ẹ

Wọn a dákẹ́ o

Kí ló pàyá

Omi àjàlolo

	(Àsomọ́ III; o.i. 218-219, ewì 3, ìlà 25-29)

Ìwà ti ò tọ́ lolóńgbò ń hù

Ìwà tí ò tọ́ lolóńgbo ń hù

Eku bímọ rẹ̀, olóńgbò ń ko

Ó jásí pé ìwà tí ò tọ

Lọmọdé yẹn ń hù

	(Àsomọ́ IV; o.i. 230, ewì 6, ìlà 78-82)

A wá a 

Àwa ò ríi o

À ń wá a

Àwa ò rí i o

	(Àsomọ́ IV; o.i. 234, ewì 8, ìlà 1-4)

Màmá wa ló mà kú o

Ẹwẹlẹ wẹ̀kú ẹwẹlẹ

Ìyá wa ló mà kù o

Ẹwẹlẹ wẹ̀kú ẹwẹlẹ

	(Àsomọ́ IV; o.i. 234, ewì 8, ìlà 11-14)

Ẹkún mo wá sun o

É è àrò mo wá ṣe 

Ẹkún mo wá sun

Ẹkún mo wá sun o

Àrò, àrò mo wá ṣe

Àrò, àrò mo wá ṣe

	(Àsomọ́ IV; o.i. 234, ewì 8, ìlà 1-6)

## iwe ti a yewo

Mudasiru Abayomi Kareem

ÌTÚPALẸ̀ EWÌ AJẸMÓKÙÚ LÁÀRIN ÀWỌN Ẹ̀GBÁ ÀTI ÌJẸ̀BÚ

(A CRITICAL APPRAISAL OF FUNERAL DIRGES AMONG THE Ẹ̀GBÁ AND ÌJẸ̀BÚ), 

M.A. Thesis, Department of Linguistics and African Languages,

Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Nigeria. (2007).

Dr. J.B. Bode Agbaje (Supervisor)
Ìpínlẹ̀ Plateau

**Ìpínlẹ̀ Plateau** jẹ́ Ìpínlẹ̀ ìkejìlá tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó tòní jùlọ. Ìpínlẹ̀ yí wà ní àárín gbùngbùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí àwọn òkè àpáta orísiríṣi sì yi ka, pàá pàá jùlọ ìlú Jos tí ó jẹ́ olú ìlú fún Ìpínlẹ̀ náà. 
Ìnagijẹ tí wọ́n ń pe Ìpínlẹ̀ yí ni *Ilé Àlááfíà àti abẹ̀wò*, ìdí ni wípé Ìpínlẹ̀ náà kún fún orísiríṣi ohun mère-mère tí ó ń wu ojú rí bíi iṣàn omi, àpáta láriṣiríṣi, òkè ńlá-ńlá ati bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Iye àwọn olùgbé ibẹ̀ jẹ́ mílíọ́nù mẹ́ta àti abọ̀. 

## Ìrísí Ìpínlẹ̀ náà
### Àwọn Ìpínlẹ̀ tí wọ́n múlé tìí
* Bauchi State&nbsp;– ní apá ìlà Oòrùn gúsù 
* Kaduna State&nbsp;–  ní apá ìwọ̀ Oòrùn gúsù
* Nasarawa State&nbsp;–  ní apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà
* Taraba State&nbsp;–  ní apá ìlà Oòrùn ilé Nàìjíríà

### Àwọn Ẹnu Ààlà
Ìpínlẹ̀ Plateau wà ní àárín gbùngbùn ilẹ̀ òkè ọya, ó sì jẹ́ ìkan lára àwọn ẹkùn mẹ́fà tí wọ́n pín ilẹ̀ Hausa sí.  Tí sare ilẹ̀ wọn sì tó 26,899 iye ìwọ̀n bí Ìpínlẹ̀ náà fi gùn ní òró tó 08°24'N and longitude 008°32' and 010°38' east. Wọ́n sọ Ìpínlẹ̀ yí ní orúkọ rẹ̀ Jos Plateau tí ó jẹ́ agbègbè kan tí òkè pọ̀ sí jùlọ ní Ìpínlẹ̀ náà. òkúta ati àpáta oríṣiríṣi ni wọ́n pọ̀ jàntìrẹrẹ ní àárín igbó àti ijù.

### Ojú ọjọ́
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé Ìpínlẹ̀ Jos wà ní àárín gbùngbùn òkè ọya, síbẹ̀ ojú ọjọ́ ibẹ̀ fanimọ́ra látàrí bí Oòrùn ríràn kò ṣe kí ń ju ìdá mẹ́tàlá sí ìdá méjìlélógún (13 - 22&nbsp;°C) lọ. Bí ọyẹ́ bá mú ní àsìkò oṣù Kejìlá sí oṣù kejì ọdún,  ojú ọjọ́ wọn yóò tutù mìnìjọ̀. Pẹ̀lú bí oru ṣe ma ń mú lásìkò ọ̀gbẹlẹ̀, Ìpínlẹ̀ Jos ma ń tutù ní tìrẹ̀ ni. Rírọ̀ òjò ní Ìpínlẹ̀ yí ma ń le ju ara wọn lọ ju ti bí a ṣe ri nínú àtẹ yí  apá àríwá   Ìpínlẹ̀ plateau, bí ó ṣe jẹ́ wípé ọwọ́ òjò ma ń le níagbègbè yí làsìkò òjò. Bí ojú ọjọ́ ìpínlẹ̀ yí ti rí ni ó jẹ́ kí àdínkù bá àwọn oríṣiríṣi àjakálẹ̀ àrùn ní ìpínlẹ̀ náà yàtọ̀ sí bí a ti ń ri ní àwọn ìpínlẹ̀ tí ó múlé tì wọ́n. 
Ìpínlẹ̀ Jos tún jẹ́ orísun iṣàn [omi] fún àwọn  odò ìpínlẹ̀ tí ó múlé tiwaọ́n bíi: [Kaduna, Gongola, Hadeja àti odò Damaturu rivers. lásìkò ọ̀gbẹlẹ̀.

## Jiọ́lọ́jì
Ìpínlẹ̀ Plateau jẹ́ ibi tí oríṣiríṣi òkúta pọ̀ sí, pàá pàá jùlọ àwọn àfọ́kù àpáta tí wọ́n gbọ̀n sílẹ̀. Àwọn òkúta tí a ti mẹ́nu bá yí yóò tó mílíọ́nù lónà 160 níye, èyí sì mú kí Ìpínlẹ̀ Plateau ó yàtọ̀ ní ìrísí. Bákan náà ni àwọn òkè òun pẹ̀tẹ́lẹ̀ pọ̀ níbẹ̀ látàrí bí òkè ṣe pọ̀ sí. Ẹ̀wẹ̀, ìsẹ̀lẹ̀ ìrúsókè iná láti inú àpáta (volcano) mú kí orísiríṣi ohun àlùmọ́nì  pọ̀ níbẹ̀ ju àwọn Ìpínlẹ̀ tó kú ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ. 

## Àwọn itọ́ka sí
Ìpínlẹ̀ Kogí

**Ìpínlẹ̀** Kogí jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní àáríngbùngbùn àríwá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín  ààlà sí ìlà-oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Ekiti àti Kwara, sí àríwá ní agbègbè olú-ìlú, sí àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Nasarawa, sí àríwá-ìwọ̀ oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Niger, sí  gúúsù-ìwọ̀ oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Edo àti Ondo, sí gúúsù-ìlà-oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Anambra àti Enugu, àti sí ìwọ̀ oòrùn  pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue. Ó jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ṣoṣo tí ó pín ààlà pẹ̀lú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́wàá mìíràn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Orúkọ Hausa fún odò—*kogi.* Wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Kogí sílẹ̀ látara àwọn apá kan ìpínlẹ̀ Benue, ìpínlẹ̀ Niger, àti ìpínlẹ̀ Kwara ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹ́jọ, ọdún 1991. Orúkọ inagijẹ ìpínlẹ̀ "Confluence State"-(Ìwọ̀núbọ̀nú ìpínlẹ̀) náà látàrí ìdàpọ̀ odò Niger àti odò Benue wáyé ní tòsí olú-ìlú rẹ̀ tí ń ṣe Lokoja.

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Kogi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlá tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kejìlá ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rin-àbọ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016. 

Àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ Kogi láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú Ebira, Gbagyi, àti Nupe (pàápàá jùlọ Bassa Nge, Kakanda, àti ìdá-ẹ̀ya Kupa) ní àwọn gbàgede ìpínlẹ náà; Agatu, Basa-Komo, Idoma, Igala, àti Igbo ní ìlà-oòrùn; àti Yoruba (pàápàá jùlọ Okun, Ogori, Oworo, àti ìdá-ẹ̀ya Magongo) ní ìwọ̀ oòrùn. 

## Itan ti ipinle Kogi
Ipinle Kogi aringbungbun Nigeria. Odun 1991 ni a ṣẹda rẹ lati awọn apakan ila-oorun Kwara ati iwọ-oorun ipinle Benue. Kogi ni bode pelu awon ipinle Nassawara si ariwa ila oorun; Benue si ila-oorun; Enugu, Anambra, ati Delta si guusu; Ondo, Ekiti, ati Kwara si ìwọ-õrùn; ati Niger si ariwa. Abuja Federal Capital Territory tun ni bode Kogi si ariwa.

Ìpínlẹ̀ náà ní ẹkùn ilẹ̀ Savanna onígi kan tí ó pín sí ẹ̀gbẹ́ Odò Niger tí ń ṣàn síhà gúúsù; Odò Benue, ipa-ọna pataki ti Niger, jẹ apakan ti aala ariwa ila-oorun ti ipinle. Awon omo Igala ni awon eya akọkọ ti o wa ni ila-oorun Niger, nigbati awọn Igbira ati Yoruba n gbe ni iwọ-oorun ti odo naa. Iṣẹ́ àgbẹ̀ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ètò ọrọ̀ ajé. Awọn irugbin pataki pẹlu iṣu, gbaguda (manioc), iresi, ọka, awọn ewa, agbado (agbado), ati owu. Ipeja Riverine tun ṣe pataki. Eédú wà fún ìpínkiri orílẹ̀-èdè láti àwọn oko Okaba ní àríwá Udi-Nsukka Plateau, ìlà oòrùn Odò Niger. Ibi ipamọ irin ti o tobi julọ ni Naijiria ti a mọ si ni Agbaja Plateau ni ariwa ti olu-ilu ipinle, Lokoja. Marble ti wa ni okuta ni Jakura, awọn maili 20 (32 km) ariwa iwọ-oorun ti Lokoja, ati pe ilu naa ni ile-iṣẹ iṣelọpọ orombo wewe pẹlu. Ajaokuta jẹ aaye ti irin ati ohun ọgbin irin pataki kan. Lokoja, ni iha iwọ-oorun ti Odo Niger, ni asopọ nipasẹ ọna ariwa si Abuja ati guusu iwọ-oorun si Ilu Benin. Idah, ni banki ila-oorun ti Niger, jẹ iṣowo pataki ati ibudo ọkọ oju omi. Agbejade. (2006) 3.278.487.

## Itokasi