Ogoni Nine

Àwọn **Ogoni Nine** jẹ ẹgbẹ́ Àwọn ajafitafita mẹ́sàn-án láti àgbègbè Ogoni ni orílè-èdè ede Nàìjíríà  ti wọn takò ise ṣíṣe ti ilẹ̀ ìṣe èpò robi Royal Dutch Shell ní àgbègbè Niger Delta.  Ijọba ológun ni Nàìjíríà ni iṣẹ wọn halẹ mọ wọn ti wọn si mú wọn fún pípa àwọn olóyè Ogoni mẹ́rin. Ajafun ètò ọmọ ènìyàn láwùjọ ti o jẹ olórí ti iko fun ìwàláàyè àwọn Ogoni (MOSOP), Ken Saro-Wiwa,   pẹ̀lú àwọn akegbe re  mẹjọ ti ẹlẹgbẹ rẹ olori-Saturday Dobee, Nordu Eawo, Daniel Gbooko, Paul Levera, Felix Nuate, Baribor Bera, Barinem Kiobel, àti John Kpuine-ni wọn fi ẹ̀sùn kàn wọn wípé wọn mọ nípa ikú àwọn olóyè ogoni mẹ́rin ti wọn pá látàrí ìwà sì wọn. Wọn yẹ  ìgi fún wọn ni ọjọ 10 Oṣu kọkànlá ọdun 1995.

Ken Saro-Wiwa ti jẹ alariwisi ti ile-iṣẹ epo Royal Dutch Shell tẹlẹ, ati pe o ti ti mọ  ahamo ẹwọn fun ọdun kan tẹ́lẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí Amnesty International ti sọ, “ni oṣù karùn-ún ọdún 1994, àwọn olóyè Ogoni tí wọ́n mọ̀ sí alátakò MOSOP ni wọ́n pa.  Igbẹjọ naa jẹ aifọwọsi pupọ, pẹlu awọn alariwisi káàkiri àgbáyé n sọrọ lòdì si ijọba apanilẹṣẹ ológun ti ọ̀gágun Sani Abacha, ẹniti o wa ni ijọba nigbana. Láìka ìyẹn sí, wọ́n dá àwọn mẹ́sàn-án náà lẹ́bi, àti ní òwúrọ̀ November 10, 1995, wọ́n pa wọ́n nípa ìsokọ́.  Wọ́n sin wọ́n sí ibojì Port Harcourt.

Ìpànìyàn náà fa ìdálẹ́bi àwọn orílẹ̀-èdè ti wọn bu ẹnu àtelù igbese náà, ó sì yọrí sí bíbá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ń pọ̀ sí i gẹ́gẹ́ bí ìpínlẹ̀ àdúgbò títí di ìgbà ikú Ọ̀gágun Abacha ní ọdún 1998.

O kere ju awọn ẹlẹri méjì ti wọn jẹri pé Saro-Wiwa ni ipá nínú ipaniyan awọn àgbààgbà Ogoni nigbamii ti sọ pe wọn ti gbà abetele pẹlu òwò ati ipese iṣẹ fún wọn pẹlu ni ilé ìṣe èpò robi Shell lati jẹri eke - níwájú agbẹjọro Shell. 

## Ipilẹ
Bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1938, Royal Dutch Shell bẹ̀rẹ̀ ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìjọba Nàìjíríà, wọ́n sì mú èpò àkọ́kọ́ jáde ní ọdún 1958. Fún ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn náà, ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà túbọ̀ sún mọ́ Shell, àti ní ọdún 1979 ni wọ́n dá ilé iṣẹ́ Shell Petroleum Development Company sì orílè-èdè Nigeria sílẹ̀. Odun 1970 ni akosilẹ èpò ti o kọkọ ṣẹlẹ ni Nàìjíríà láàrin àgbègbè Boobanabe.

Láti ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn, nígbà tí Shell ti ń yọ èpò jáde ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan ló dànù tí a kò tíì sọ di mímọ́. Eyi bi awọn ọmọ orilẹede Nàìjíríà nínú, ti wọn fẹ ki ijọba wọn fi àgbàrá mú Shell làti fọ awọn èpò to dànù náà mọ. Ni pàtàkì, awọn ará Ogoni ni látàrí ibajẹ ayika. Ni ọdun 1990, ni ìdáhùn si awọn irufin ti o tẹsiwaju si àwọn ènìyàn Ogoni nipasẹ awọn ile-iṣẹ epo ati ìpínlè Nàìjíríà, Ken Saro-Wiwa ṣe ipilẹ Movement for the Survival of the Ogoni People (MOSOP). Ẹgbẹ yíì ni awọn ènìyàn Ogoni ti o ju ẹẹdẹgbẹrin lọ, gbogbo wọn npolongo fún idajọ awujọ, ọrọ-aje, ati àyíká  nipasẹ àtakò ati atako laiṣe iwa -ipa . Ìlù Ogoni, orúkọ ile ìbílè ti awon ọmọ Ogoni, ti ba èpò robi je. Awọn idalẹnu èpò wọnyi jẹ ki ilẹ ko le gbé ni awọn àgbègbè kàn, ati pe ko le ṣe iṣẹ́ àgbè, èyítí o jẹ ìgbésí aye ti o wọpọ ti awọn ọmọ Ogoni. 

### Iwe abá do fín Ogoni
Ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1990, MOSOP ṣe atẹjade Iwe-ofin Ogoni ti Awọn ẹtọ,   èyítí o ni èrò láti mọ òmìnira iṣelu ati eto-ọrọ ajé fun awọn ènìyàn Ogoni àti dáàbò bo ilé Ogoni kuro lọwọ ibajẹ ayika ṣíwájú. Abadofin náa kesi awọn ijọba àgbáyé àti awọn ileeṣẹ ìdàgbàsókè lati dúró ṣe  àti  lẹ́yìn fún awọn ọmọ Ogoni, ki wọn si dáàbò bo awọn ajafẹtọ lọwọ inúnibíni si ìṣèlú nipasẹ ijọba apapọ orílè-èdè Nàìjíríà. 

Òfin Ẹ̀tọ́ Ogoni ni wọ́n gbékalẹ̀ sí ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti àwọn ènìyàn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní oṣù kẹwàá ọdún 1990. O tun jẹ ìpinnu fún orílè-èdè àgbáyé láti ka àti loye. Iwe-ofin náa ti wọn kọ nipasẹ MOSOP, pẹlu iṣẹ tààrà nipasẹ Ken Saro-Wiwa. Ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1990 awọn Oloye àti awọn ará Ogoni pàdé láti fọwọ́ si iwe-aṣẹ ẹtọ, ni ẹtọ pe wọn ni òmìnira láti Ìlù Gẹẹsi, lákòókò ti wọn tún ní gbagbọ si orílè-èdè Nàìjíríà gẹgẹbi ojúṣe wọn si orílè-èdè. Ni àfikún, abadofin náà pe fún ìṣàkóso òṣèlú nipasẹ awọn ènìyàn Ogoni l'ori ilẹ Ogoni. Apá pàtàki kàn ni làti jẹ ki awọn ènìyàn Ogoni ṣàkóso awọn orísun eto-ọrọ lórí ilẹ wọn, dáàbò bò àyíká tiwọn làti dẹkùn ibajẹ siwaju sii, àti pẹlu aṣoju tààrà ti awọn ọmọ Ogoni ni ijọba Nàìjíríà. Iwe-ofin náà pẹlu pe awọn ẹtọ wọnyi yẹ ki o ti fi le awọn ọmọ Ogoni lẹhin ti ijọba Britani ti parí ni 30 ọdun sẹyin, ṣugbọn gẹgẹ bi Ken Saro Wiwa awọn ẹtọ wọnyi "ti ni ilokulo àti ilokulo, ti sọ Nàìjíríà di ọrun àpáàdì lori ilẹ fún awọn Ogoni ati awọn ẹya kékeré ti o jọra."

Gẹ́gẹ́ bí ààrẹ àkọ́kọ́ MOSOP, Dókítà Garrick B Leton ṣe sọ, àwọn ará Ogoni ń ní ìrírí ìpakúpa kan, “láti ọwọ́ àwọn ilé iṣẹ́ epo rọbíọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè lábẹ́ àbójútó Ìjọba Àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni. O salaye ṣíwájú si pe 100 bilionu òwò dola ti èpò ti wá ni òkèèrè láti Ogoni, ṣugbọn gbogbo àwọn ara Ogoni ti ri ni "ko si omi paipu, ko si iná, awọn ọna diẹ diẹ, awọn ile-iwe ti ko ni ipese ati awọn ile iwosan ti ko si ile-iṣẹ kankan." Ibajẹ ayika tun jẹ koko pataki ninu iwe-owo naa, pẹlu bii awọn ṣiṣan ati awọn odo ṣe jẹ idoti, awọn ina gaasi n jo nigbagbogbo, ati awọn ọran oriṣiriṣi pẹlu ojo acid ati idapada epo. Eyi tun fi àgbàrá mu awọn ara Ogoni lati jade lati ra ounjẹ, dipo ki wọn ṣe àgbè fúnra rà bi wọn ti ṣe tẹlẹ.

Iwe-ofin náa pẹlu atokọ ti awọn ẹtọ 20 ti ijọba ati awọn ènìyàn Nàìjíríà, pẹlu àfikún ati ipe si igbese fun awujọ àgbáyé. 

## MOSOP ati asiwaju-soke si awọn ipaniyan
Ni awọn àkókò bí ọdún 90s opolopo àwọn ènìyàn wá ni inufoji látàrí ife ho nù hàn. MOSOP wa ifowosowopo àgbáyé, pẹlu lati ọdọ Ajo Àgbáyé (UN), ti Ken Saro-Wiwa dari. Ni ọdun 1992 MOSOP ti n ṣiṣẹ ni akọkọ lodi si ile-iṣẹ epo ni Nàìjíríà.

Ni ọdun 1993, Shell da ìṣẹ̀lẹ̀ ni orí  ilẹ̀ Ogoni fun ìgbà diẹ. Ni Oṣu Kini Ọjọ 4, Ọdun 1993, awọn ènìyàn 300,000 ṣe ehonu ni àlàáfíà lòdì si iṣelọpọ èpò ni orí  ilé Ogoni. Nígbà ti MOSOP ṣe ìkéde ni ọdun 1993, olórí Ogoni kan sàlàyé, "A ti ji láti wa awọn ilẹ wá ti awọn aṣoju ikú ti a npè ni awọn ile-iṣẹ èpò ti bajẹ. Afẹfẹ wa ti di aimọ pátápátá, awọn ilẹ wa ti bajẹ, omi wá ti bajẹ, awọn igi wa ti wà ni majele, débi pe awọn ewéko ati awọn ẹranko wá ti fẹrẹ parẹ". Ọjọ yii ni a mọ si Ọjọ Ogoni. 

Ni Oṣu Kẹrin ti ọdun 1993, adarí MOSOP Ken Saro-Wiwa ni a ti mú tẹlẹ lẹẹmeji, ati pe awọn ehonu MOSOP ti di iwa-ipa bi Shell ti pé awọn ọmọ ogún ijọba láti fi ipá bá  àwọn ènìyàn sọ̀rọ̀ láti fìdí mọ́lẹ̀. MOSOP tẹsiwaju láti dojukọ iwa-ipa ti o pọ si, nipataki láti ọdọ ológun ni ọdun 1993 ati 1994. Ni oṣu Karùn-ún ọdun 1994, awọn olori Ogoni mẹrin ni wọn pa, ijọba si mu ọpọlọpọ awọn ọmọ ẹgbẹ MOSOP, pẹlu Ogoni Mẹsan.  

Lẹ́yìn náà ni ọdun kanna, Shell bèèrè atilẹyin ologun làti le kọ ojú opo èpò robi gígùn sì àgbègbè Ogoni. MOSOP tẹsiwaju láti fi ehonu won hàn ilẹ̀ ise Shell ni Nàìjíríà ti won si takò ise won. Láàárín ọdún 1993 sí 1994, ìwà ipá gbilẹ̀, tí nǹkan bí ẹgbẹ̀rún méjì [2,000] ló sì kú lápapọ̀. 

## Igbejo
Láti ọjọ́ kokanlelogun Oṣu karùn-ún odun 1994 ni won pa awon Olóyè Ogoni mẹ́rin, Albert Badey, Edward Kobani, Samuel Orage ati Theophilus Orage, ni Gokana. R. Boele, Ogoni. 

Ijọba Nàìjíríà ti mu awọn Ogoni Mẹsan, ti wọn fi ẹsun ipaniyan ti awọn Oloye Ogoni mẹrin. A mu Ken Saro-Wiwa, botilẹjẹpe Saro-Wiwa ko si níbikíbi nítòsí ibi ipaniyan ni àkókò yẹn. Amnesty International gbéjà de ní nù atẹjade kàn pe imuni Saro-Wiwa jẹ “ara ti awọn alaṣẹ orilẹ-ede Nàìjíríà ti n tẹsiwaju si ipolongo ti awọn eniyan Ogoni lodi si awọn ile-iṣẹ epo”. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ oṣù tó ń bọ̀, wọ́n mú àwọn ará Ogoni, wọ́n dá wọn lóró, wọ́n lù wọ́n, wọ́n sì pa àwọn abúlé run, wọ́n sì kó wọn. Ken Saro-Wiwa ni ifọrọwanilẹnuwo ọjọ mẹta kan, nipasẹ oye ijọba ni Oṣu Kẹfa Ọjọ 28, Ọdun 1994. Nikẹhin, wọn ṣeto igbejọ ile-ẹjọ ni Oṣu Keje ọjọ 28, ni Ile-ẹjọ giga ni Port Harcourt, sibẹsibẹ awọn olujebi ni eewọ lati wa, ati pe igbejọ naa ko waye. Ni Oṣu Keje ọjọ 11 ni wọn ṣeto igbẹjọ ile-ẹjọ keji, ati pe lẹẹkansi Saro-Wiwa ati awọn olujejọ ẹlẹgbẹ rẹ ko gba laaye lati wa. Ni Oṣu Keje ọjọ 18th, a ṣeto igbọran kẹta ṣugbọn fagile laipẹ lẹhin naa.

Lẹhin awọn oṣu ninu tubu, Ile-ẹjọ ọmọ ẹgbẹ mẹta kan ti ṣeto ni Oṣu kọkanla 4, ọdun 1994. O jẹ oṣiṣẹ ologun kan, ati ni Oṣu kọkanla ọjọ 21 awọn ọmọ ẹgbẹ mẹta naa ti bura. Agbẹjọro Gbogbogbo sọ pe ile-ẹjọ yoo bẹrẹ ni Oṣu Kini ọjọ 16, ni imuse ọjọ idajọ ṣaaju ki ẹri wa lati fihan pe awọn ọkunrin wọnyi jẹbi ni eyikeyi ọna. Ni ọjọ 16 Oṣu Kini, Ile-ẹjọ sun siwaju. Ni ojo kejidinlogbon osu kinni odun awon Ogoni Mesan ni won fi kan esun ipaniyan ipaniyan awon oloye Ogoni, leyin osu mejo ninu ewon. Awọn ọmọ ẹgbẹ Ogoni 18 miiran ti wọn wa ni ẹwọn fun ọdun kan ni wọn fẹsun ipaniyan pẹlu. Ni Oṣu Karun ọdun 1995 Ile-ẹjọ ti bẹrẹ. Nikẹhin awọn agbẹjọro Ken Saro-Wiwa jade kuro ni Ile-ẹjọ nitori awọn ẹsun eke, ẹbun ti awọn ẹlẹri olufisun pataki, ati iru alaiṣe rẹ. Ni Oṣu Kẹwa Ọjọ 30, Ọdun 1995, Saro-Wiwa ati awọn ọkunrin mẹjọ miiran ni a fi ẹsun ipaniyan naa ni gbangba, wọn si dajọ iku. Awọn eniyan kaakiri agbaye tako idajọ yii, ati ni idahun awọn ologun tun ko awọn ọmọ ogun 5,000 afikun si Ogoniland. Nikẹhin, ni Oṣu kọkanla ọjọ 10, ọdun 1995, awọn mẹsan-an ni a pokunso ni Port Harcourt. Oluwoye ti Ile-ẹjọ sọ pe “kii ṣe aṣiṣe lasan, aimọgbọnwa tabi arekereke. O jẹ aiṣotitọ nitootọ .. Mo gbagbọ pe Ile-ẹjọ pinnu akọkọ lori idajọ rẹ lẹhinna wa awọn ariyanjiyan lati da wọn lare”. 

### Awọn iṣe isinku Ogoni ti aṣa leewọ.
Gẹ́gẹ́ bí Lazarus Baribiae Saale ti Yunifásítì Niger Delta ṣe sọ, “Ìṣọ́ra àti ààtò pàtàkì gbogbo tí wọ́n ń fún àwọn akọni nínú àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ Ogoni ni Ìjọba Ológun kò gbà láyè. Ilẹ̀ Ogoni lákòókò yìí jẹ́ ológun, wọ́n sì mú àwọn tí wọ́n wọ aṣọ dúdú pé wọ́n ń ṣọ̀fọ̀ àwọn ajàfẹ́fẹ́ wọ̀nyí.” 

## Lẹhin
Awọn ọkunrin mẹsan ti wọn pokunso ni wọn sin si iboji Port Harcourt, ni gúúsù ìlà-oòrùn Nàìjíríà. MOSOP tun pàdé ati ṣiṣẹ si ààbò ṣíwájú ati imuduro ti awọn ènìyàn Ogoni. Wọn tẹsiwaju lati ja fun ẹtọ ati ilẹ wọn, nipa dídá dúró Shell láti liluho l'ori ilẹ wọn ati ṣiṣẹ pẹlu orílè-èdè àgbáyé lori awọn ẹjọ ayika. Láti igba ti ipaniyan ti Ogoni Mẹsan, ni gbogbo ibẹrẹ ọdun 2000, ọpọlọpọ awọn isọnu ati awọn ina ti o jọmọ isediwon ti wa jákèjádò orílè-èdè Nàìjíríà.   

Lati  ọdun 1993, ko tii tẹsiwaju lílù ilẹ ni ori ilẹ Ogoni; sibẹsibẹ, ilẹ si máa wa decimated, ati ipamo opa èpò tẹsiwaju lati jo. Eyi ti ṣíwájú sii ibajẹ àyíká ti àgbègbè náa. Lákòókò ti Shell ko ti sọ di mimọ, wọn sàn 55 milionu poun ni awọn atunṣe ni ọdun 2014 fun awọn ìdápadà epo méjì ti o w'aye ni ọdun 2008. Ni gbogbo ilẹ Ogoni, awọn ina gaasi ati ojo acid ti dúró, ṣugbọn awọn ewéko ati awọn ilẹ n tẹsiwaju láti jẹ alaimọ. Ọjọ Ogoni tẹsiwaju lati ṣe ayẹyẹ ni Oṣu Kini Ọjọ 4 ni ọdun kọọkan, ti n samisi ìrántí ọdun 30 ni ọdun 2023. 

Ni ojo kejila oṣù kẹfà odun 2025, ojo tiwantiwa ti orílè-èdè Nàìjíríà, Aare Bola Tinubu fi ìdáríjì lẹ́yìn ikú fun àwọn Ogoni Mẹsan.  O bu ọla fun Ken Saro-Wiwa pẹlu Alakoso aṣẹ ti Niger (CON). Awọn ọmọ ẹgbẹ mẹjọ mìíràn tún gbá Order of Niger (OON), èyítí o jẹ ami-ẹri orilẹ-ede kejì ti o ga julọ ni orílè-èdè Nàìjíríà. 

* Awọn ẹjọ idile Wiwa lodi si Royal Dutch Shell
* Igbiyanju fun Iwalaaye Awọn eniyan Ogoni

## Awọn itọkasi