open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Draw soup

**Ọbẹ̀ẹ́yọ̀** jẹ́ orúkọ àwọn ọbẹ̀ ní Gúúsù ìlàòrùn àti Gúúsù ìwọ̀òrùn Nàìjíríà tí a fi ilá, ọ̀gbọ̀nọ̀ (''Irvingia gabonensis''),  tàbí ewédú sè. Orúkọ ọbẹ̀ yíì wá láti bí ọbẹ̀ náà ṣe ki tí ó sì tún fà nínú àwo nígbà tí a bá ń jẹ ẹ́tàbí nígbà tí a bá ń fi ọ̀kèlè bíi(fùfú ijẹ ẹ́ IA lè fi orísìírísìí òkèlè jẹ ẹ́ eíi ba (garri) aàtipiyán Ewwédú  ṣe é fi se ọ̀bẹ̀ Yorùbá tí a máa ń jẹ pẹ̀lú Àmàlà. 
bésẹ̀ sísèg
Àwọn èrọ̀jà ọbẹ̀ẹ́yọ̀ ni:

* Ilá
* Ọ̀gbọ̀nọ̀ (wọ̀fún)
* Ẹ̀fọ́ Ugu 
* Ewé Uziza 
* Irú
* Ata
* Edé
* Ogiri okpei (wọ̀fún)
* Ẹran
* Ẹja
* Epo pupa

## Tún wo

* Ewédú
* 3ist of African dishes
* Okra
* Ogbono soup

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Líìnkì

* Babawilly's Dictionary of Pidgin English Words and Phrases.
Echicha

**Ẹchịcha** (tún jẹ́, **Achịcha**) jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ ẹ̀yà Igbo ní nàìjíríà tí a sè pẹ̀lu kókò, mgbụmgbụ, àti epo pupa. .kókò ẹ̀rùn nígbà tí ó ṣòro láti rí ẹ̀fọ́ tútù ní wọ́n sábà máa ń jẹ ẹ́

Ẹchịcha ni a máa ń fi kókò gbígbẹ tí a sè tó gbóná lala àti mgbụmgbụ tí a sè rọ̀,  ípa sì po méjèèjì pọ̀ pẹ̀lú ọbẹ̀ tí a fi epo pupa sè ụgba (kóró oil bean tree), àlùbósà, ata tútù, àti iyọ̀.

## Tún wo

* Igbo cuisine
* List of African dishes

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mamady Doumbouya

**Mamady Doumbouya** (N'Ko: , tí a bí ọjọ́ kẹrin oṣù kẹta ọdún 1980) jẹ́ ológun ọmọ orílẹ̀ ède Guinea, òun ni Ààrẹ orílẹ̀ ède Guinea láti  ọjọ́ Kínní oṣù Kẹ̀wá ọdún 2021. Doumbouya dárí ìdìtẹ̀ gba ìjọba tí ó ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ Kàrún oṣù kẹsàn-án 2021 láti gba ìjọba lọ́wọ́ Alpha Condé. Ní ọjọ́ tí ìdìtẹ̀ gba ìjọba náà ṣẹlẹ̀, Doumbouya kéde lórí ẹ̀rọ aṣọ̀rọ̀-má-gbèsì pé ìjọba ti tú ìjọba tẹ́lẹ̀ ká, ó tún kéde pé òfin ìlú náà ó dúró mọ́. NÍ ọjọ́ Kínní oṣù kẹwàá 2021, á kéde Doumbouya gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Egusi soup

[thumb|[Egusi seeds without shells]]
thumb|Egusi soup atop a dish, with pounded yam (upper left)
**Ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí**, tí à ń pè ní ẹ̀gúsí ní Yoruba, jẹ́ ọbẹ̀ tí a sè pẹ̀lu kóró èso ẹ̀gúsí gẹ́gẹ́ bíi kòṣeémáàní èròjà ọbẹ̀ náà. Kóró Ẹ̀gúsí ní ọ̀rá- àti ìpínsọ̀rí afúnilókun-.ínú ẹ̀. Ọbẹ̀Ẹ̀gúsí gbòòrò ní ààrin Gbùngbùn Áfíríkàgẹ́gẹ́ bíi kòṣeémáàní wọ́n sì fi má, ń jẹ ìrẹsì, ẹ̀fọ́, ẹran sísun bíi ẹran ewúrẹ́, ẹran màlúù àti ẹja  A lè fi ọbẹ̀ náà jẹ eba , fufu, amala àti àwọn oúnjẹ lọ́lọ́kanòjọ̀kan àti adìyẹ. Ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí jẹ́ jíjẹ ní Ìwọ̀òrùn Nàìjíríà pẹ̀lú. 

## Èto sísè
A máa ń se Ẹ̀gúsí nípa lílọ kóró Ẹ̀gúsí : Ọ̀nà méjì ni a lè gbà se ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí:

1. Ìgbésẹ̀ díndín: nípa díndín Ẹ̀gúsí lílọ̀ nínú epo pupa kí a tó fi èròjà tó kù si 

2. Ìgbésẹ̀ sísè: .ípa dídá Ẹ̀gúsí sínú ọbẹ̀ sísẹ̀ kí a sì jẹ́ kó sè fún ìṣẹ́jú mẹwàá kí a tó ròó pọ̀

Èròjà ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí le jẹ́ tòmátì, àlùbósà, ata, àti epo, bíi epo pupa. .ígbà mìíràn a lè lo kóró èso Ugu láti se ọbẹ̀ náà

## Àwọn Oúnjẹ mìíràn tó jọra
Ẹgúsí jẹ́ ọbẹ̀ tó gbajúmọ̀ ní ìwọ̀òrùn Áfíríkà pẹ̀lú ìyàtọ̀ díẹ̀díẹ̀ láàárín àwọn àgbègbè tí ó ń jẹ ẹ́ nípa sísè rẹ̀.  Yàtọ̀ fún kóró Ẹ̀gúsí, àlùbọ́sà àti epo, ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí máa ń ní ẹ̀fó , amọ́bẹ̀dùn, àti ẹran.

## Tún wo

* List of soups

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Egusi seed
Eddie Tagoe

**Eddie Tagoe** jẹ́ òṣẹ̀rékùnrin ilẹ̀ Ghana, ó sì gbajúmọ̀ fún ìkópa rẹ̀ nínú fíìmù, ní ọdún 1970 wọ ọdún 1980.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Ó jẹ́ ọmọ olóyè Asafoatsha Ayah Tagoe, olọsì Ìlú London láti lọ kàwé ní pá reflexology kó tó lọ ká ní pá ìwé Òṣeré. Otu gbá owo lọ́wọ́ ìjọba ipilẹ tí Ghana láti lọ ká ìwé ní Royal Academy of Dramatic Act ni ìlú London.

## Fíìmù ṣíṣe
Kwadwo nkansah

Kwadwo Nkansah (ojoibi 15 April 1987), agbejoro mọ bi Lil Win. O jẹ olorin ara Ghana, akọrin, oṣere, ati apanilẹrin. Oun ni oludasile ati oludari ile-iwe International Minds International ni Kumasi, ni agbegbe Ashanti ti Ghana.

## Igbesi aye ibẹrẹ
O bi fun Madam Adwoa Afrah ati Ogbeni Adwoa Afrah. Kwadwo Boadi - Emi Ko bẹru. O dagba pẹlu awọn arakunrin mẹfa ni Kwaman, ni Agbegbe Ashanti.

## Àwọn ìtọ́kasí
Akumaa Mama Zimbi

**Akumaa Mama Zimbi**,tí a tún mọ̀ sí Dr. **Joyce Akumaa Dongotey-Padi lẹ́nu iṣẹ́ rẹ̀** , jẹ́ oníròyìn orí amóhùnmáwòrán àti rédíò Ghanaian, women's rights ajàfẹ́tọ̀ọ́ ọmọnìyàn, agbéròyìn orí ẹ̀rọ ayélujára, olùgbaninímọ̀ràn lórí ọ̀rọ̀ ìgbéyàwó, àti òṣèrébìnrin ní Ghana. Akumaa jẹ́ mímọ̀ fún ìfanimọ́ra rẹ̀, síbẹ̀ tí ó múni lọ́kàn, ọ̀nà tí ó máa ń gbà sọ pé "Medaase" (Ẹ seun). Ọ̀nà tí ó máa ń gbà wé gèlè rẹ̀ yàtọ̀ pẹ̀lú náà wá láti ilé-iṣẹ́ Akumaa tí ó yàtọ̀ gédégédé. Díẹ̀ ni nǹkan tí a mọ̀ nípa ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀ àti ẹbí àti ẹ̀kọ́ rẹ̀ pẹ̀lú. Síbẹ̀, ó di mímọ̀ pé ọlọ́pàá ni bàbá rẹ̀ ọkọ̀ rẹ̀ sì jẹ́ oníṣòwò ní ẹni tí ó ti fẹ́ fún ó lé ní ọdún mẹ́rìnlélógún. 

## Ìgbési ayé ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ àti Ẹ̀kọ́
Akumaa di bíbí ní ọjọ́ kẹẹ̀dọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Krobo Girls Senior High School. Ó tún padà lọ sí Ghallywood Academy of Film Acting. Ó tún lọ sí Ghana Institute of Journalism.
## Ìgbésí ayé iṣẹ́
Akumaa borí gẹ́gẹ́ bí Òṣèré ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ 1990s nígbà tí ó kópa nínú àfihàn Cantata tó gbajúgbajà gẹ́gẹ́ bí "ọmọ ọ̀dọ̀." Àfihàn yìí di ṣíṣe láti ọwọ́ Ghana Television Station. Ìnífẹ̀ẹ̀sí rẹ̀ nínú ìfiléde ìròyìn, pàápàá jùlọ nínú rédíò, bẹ̀rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2000s. Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò rẹ̀ pẹ̀lú Deloris Frimpong Manso, Akumaa jẹ́ kí ó di mímọ̀ pé Rosemary, Ọ̀rẹ́ rẹ̀ gidi gan-an, se kóríyá fún un láti ṣe àbẹ̀wò sí Joy FM, ẹ̀ka ti Tema, ní ọdún 2000 láti sọ̀rọ̀ nípa ìnífẹ̀ẹ̀sí rẹ̀ nípa ṣíṣe iṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú gbajú gbajà ilé-iṣẹ́ rédíò gẹ́gẹ́ bí akàròyìn.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Pascaline Edwards

**Pascaline Edwards** (ti a bi 1970) jẹ oṣere ti abi ni ilu Ghana kan, olubori ti Oṣere Obirin Ti o dara julọ ti Ghana ni ọdun 2002. Edwards ni a ka si diva ni ibi fiimu Ghana, pẹlu awọn fiimu ti o ju ọgọrun lọ si kirẹditi rẹ ni iṣẹ alamọdaju ti o kọja diẹ sii ju ọdun meji lọ.

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
Bi ninu ilu Lomé, Togo ni odun 1970, Pascaline Edwards wa si Ghana ni ọdun 1986 o si lọ si ile-iwe giga Ghanatta. Ti awọ jade ninu rẹ awon omo ile iwe, o mu awọn ọgbọn ipele rẹ pọ si ni ibẹrẹ awọn ọdun 1990 gẹgẹbi ọmọ ẹgbẹ ti ọkan ninu awọn ẹgbẹ oṣere giga ti Ghana, Ẹgbẹ Talent Drama.

## Iṣẹ
O jẹ oṣere asiwaju ninu Aṣayan Amotekun ni odun (1992). Ifarahan fiimu akọkọ rẹ bẹrẹ pẹlu fiimu Diabolo (1993).

O pada si ori itage, isinmi nla rẹ si wa pẹlu ọpọlọpọ awọn ere iṣere nigba ti awọn ayẹyẹ Ọjọ Idasile lati ṣe iranti ifagile isinru ni Ghana ni ọdun 1995.

O ṣe ipa ti Fathia Nkrumah, iyawo Aare akọkọ Ghana Dr Kwame Nkrumahnínú àwòkẹ́kọ̀ọ́ kan tí wọ́n ṣe lákòókò ayẹyẹ náà, ó sì ṣe ipa ti ìyàwó oníṣòwò ẹrú tẹ́lẹ̀, tó ń ṣiṣẹ́ kára láti fòpin sí òwò ẹrú nínú eré Ìparun (1995).

O jẹ afihan rẹ ti ọmọ ile-iwe ti o wuyi, ti o ni gbese, ti o lo anfani igbẹkẹle ọrẹ kan lati tan baba ọrẹ rẹ jẹ ki o ba idile alayọ kan duro, ni Ọbẹ ninu Okunkun (1999) ti o mu iṣẹ fiimu rẹ lọ si ipele tuntun ati ṣe iṣẹ akanṣe rẹ sinu stardom.

Lẹhin lẹsẹsẹ awọn iṣelọpọ Ghana, iṣẹ rẹ gba igbelaruge pataki miiran nigbati o bẹrẹ ṣiṣe awọn ipa pataki ninu awọn fiimu Nollywood (Nigeria) pẹlu Irin ajo ti Òkú (2001).

Edwards ṣeto Ile iwe eko  osere, Awọn ilana fiimu ni ọdun 2007, tlati pin iriri ọlọrọ rẹ pẹlu awọn oṣere ọdọ ati awọn oṣere, ti o ni itara ati ifẹ lati ṣe.

Some of the popular movies she starred in include *[[:en:A_Stab_in_the_Dark_(film)|A Stab in the Dark]]*, *[[:en:Forbidden_Fruit_(2000_film)|Forbidden Fruit]]* (2000), *The Mask*, *House Arrest*, *[[:en:My_Father’s_Wife|My Father’s Wife]]* (1998), *Messages*, *[[:en:Deadline_for_Asante|Deadline for Asante]]*, *Without Her Consent*, and *Jewels*.

## Àwọn ìtọ́kasí
Kalybos

Kalybos jẹ orukọ ihuwasi ti Richard Kweku Asante, oṣere fiimu ati otaja kan. O ṣe akọbẹrẹ iṣe rẹ ni jara fidio awada Boys Kasa ni ọdun 2012. 

Asante jẹ oṣere ati alawada ara ilu Ghana kan ti o wa si imọlẹ nipasẹ ipa rẹ ninu jara apanilẹrin Boys Kasa. Ni ọdun 2017, oun ati alabaṣiṣẹpọ rẹ lati jara Boys Kasa Patricia Opoku Agyemang, gba Aami Eye Idalaraya Black British kan ni Ilu lọ̀ndọ̀nú. O ti kopa ninu ọpọlọpọ awọn fiimu Ghana ti o gbajumọ pẹlu Kalybos ni China ati Amakye ati Dede.

## Àwọn ìtọ́kasí
Princess Shyngle

**Princess Shyngle** tí wọ́n bí ní ọjọ́ karùnlélógún oṣù Kejìlá ọdún 1990, jẹ́ òṣèré àti adarí eré ní orílẹ̀-èdè Gámbíà .

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ àti Ẹ̀kọ́
Princess Shyngle jẹ́ ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Gámbíà. Bàbá ẹ̀, Winston Shyngle, jẹ́ ìgbákejì gíwá ní orílẹ̀-èdè Gámbíà ìyá ẹ̀ sì jẹ́ olówò ọrọ̀ ajé. Ó ká ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti girama ní Gámbíà orílẹ̀-èdè kékere kan ní Ìwọòrùn Áfríkà.

## Iṣẹ́ Òṣèré
Lẹ́yìn tí ó jẹ ẹ̀bùn ipò kẹta ní Next Movie Star Africa competition, Princess Shyngle ti ṣe oríṣìíríṣìí eré àwòrán mìíràn pàápàá ní orílẹ̀-èdè Gánà. rincess Shyngle jẹ́ ara àwọn ènìyàn tí wọ́n yàn fún àmì ẹ̀yẹ "the discovery of the year"  ní 2015 Ghana Movie Awards. Ó ti wà nínú àwọn eré tí àwọn gbajúmọ̀ òṣèré mìíràn bíi Juliet Ibrahim, John Dumelo, Martha Ankomah, àti D-Black wà. Àwọn iṣẹ́ tí ó ṣe tó gbajúmọ̀ jù ni *Why Do Men Get Married*, the *Dormitory 8* series, *The 5 Brides* series, àti *The Hidden Fantasy*. Ní ọdún 2020, ó bẹ̀rẹ̀ eré báyému tí ó pè ní *Discovering Princess Shyngle*.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Slut Boy Billy

thumb|Slut Boy Billy
**Billy Affou** (tí ọ̀pọ̀ ènìyàn mọ̀ sí **Slut Boy Billy** tàbí **Slutboy Billy**) jẹ́ olórin sùésùé àti òṣèré ti ilẹ̀ Amerika tó tan mọ́ orílẹ̀-èdè Italy àti Ghana. Ó fìgbà kan ṣiṣẹ́ lábẹ́ ilé-iṣẹ́ Yvonne Nelson tí ó sì kúrò látàri àìlera rẹ̀. Ní ọdún 2023, àwọn ènìyàn tó gbọ́ orin àkọ́ṣe rẹ, ìyẹn *Mineral Rock* ní orí Boomplay jù àádọ́ta ọ̀kẹ́ lọ, bẹ́ẹ̀ sì ni orin náà wà lára ọ̀kan lára orin ọgọ́rùn-ún tó lékè ní South Africa, Egypt, Turkey, Pakistan, Colombia, Bangladesh, àti Brazil.

## Àwọn ìtọ́kasí
Adeline Ama Buabeng

**Adeline Ama Buabeng**, tí àwọn eniyan mọ sí "**Aunty Ama**", jẹ òṣèré orí itage àti apìtàn ọmọ orilẹ ède Ghánà. O ti n ṣe iṣẹ orí itage fún ọgbọn ọdun, o si ti kópa ni inu ọ̀pọlọpọ oríṣiríṣi iṣẹ ni ilú Ghánà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Sika Osei

**Sassy Sika Osei** (tí wọ́n bí ní ọdún 1985) jé òsèrébìnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Ghana, béè sì ní ó jẹ́ olóòtú ètò orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán tó ti ṣiṣẹ́ aṣojú fún àwọn ilé-iṣẹ́ bí i L’Oreal Paris àti Woodin. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ní 22 October 2021, Osei ṣe ìgbéyàwó pẹ̀lú Sele Douglas ní ìlú Accra, ní Ghana.

## Àwọn fíìmù rẹ̀

* *[[Grey Dawn (film)|Grey Dawn]]* (2015) as Flora Davies
* *The Counselor* (2015)
* *3 Nights Ago* (2016) as Ewurama
* *In Line* (2017) as Bella
* *Hustle*
* *[[Public Property (film)|Public Property]]* (2017)
* *Bad Luck Joe* (2018) as Zuri Turkson
* *[[Sidechic Gang]]* (2018) as Fella
* *Joseph* (2020) as Abena
* *Little Problems* (2021) as Pokua
* *Single Not Searching* (2022) as Kisi
* *Nine* (2023) as Lauren

***As producer***

* *Guilty* (2015)
* *3NA* (2016)

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

* 2018 Golden Movie Awards – In Line won the Best Comedy award
* 2019 Golden Movie Awards – Bad Luck Joe nominated Best Comedy award
* Africa Movie Academy Awards 2018 – Sidechic Gang nominated for Best Actress in a Leading Role
* Lagos 30 Under 40 Award – nominated

## Àwọn ìtọ́kasí

## External links

*
Reggie Tsiboe

**Reggie Tsiboe** ( tí abí ní ọjọ́ keje oṣù kẹsàán ọdún 1950) jẹ́ oníjó, olù dà àwọn ènìyàn lárayà àti olórin ti  a bí ní orílẹ̀-èdè Ghana àti Britian, ó sì tún jẹ ọmọ ẹgbẹ́ disco  Boney M. láàrin ọdún 1982 sí 1986 àti laáàrin ọdún 1989 sí 1990.

## Àwọn ìtọ́kasí
Nikoletta Samonas

**Nikoletta Samonas** (tí wọ́n bí 5 September 1985) jẹ́ òṣèrẹ́bìnrin ilẹ̀ Ghana. Ọ̀pọ̀ ènìyàn mọ̀ ọ́ sí **Nikki Samonas** nítorí àwọn ìkópa rẹ̀ nínú fíìmù àgbéléwò lóríṣiríṣi. Ó kékọ̀ọ́ gboyè ní Holy Child High School àti ní Kwame Nkrumah University of Science and Technology.

## Iṣẹ́ olóòtú

* [thumb|326x326px|Nikki Samonas at [Women's Choice Awards Africa.]]Host of 2019 Women's Choice Awards
* Host of 2019 Golden Movie Awards Africa
* Host of 2019 Glitz Style Awards
* Time With Celebs on TV3

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

* *Don Caritas*
* *Beyonce 1*
* *Beyonce 2*
* *War of Roses*
* *Desperate Measure (2009) as Eva*
* *Red Label*
* *Love and Bullets*
* *DNA Test*
* *[[Potato Potahto]]* (2017) as Marian
* *40 and Single (2018) as Nelly*
* *V Republic (2014-2015) as Gina*
* *End of The Will (2013) as Tracy*
* *The Will (2013) as Tracy*
* *Single and Not Searching (2022) as Serwaa*
* *Coming To Africa (2023)*

### Fíìmù orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán

* *Coffee Tea*
* *Tanko Villa*
* *All Walks Of Life*
* *LaMaison Chiq*
* *High Currency*
* *Inspector Bediako*
* *We Too*

## Àtòjọ àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí

## External links

* 
* Nikki Samonas
Miliky MiCool

**Beatrice Chinery** tí ọ̀pọ̀ è **Miliky MiCool** ( – June 10, 2020) jẹ́ òṣèrébìnrin ilẹ̀ Ghana. Ó di gbajúmọ̀ lẹ́yìn tí ó kópa nínú fíìmù kan ní ọdún 2000, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Kejetia*, lẹ́yìn náà ló ṣàfihàn nínú *[[YOLO (aphorism)|Yolo]]*.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Ó bẹ̀rẹ̀ isẹ́ fíìmù ṣíṣe ní ọdún 1993. MiCool kópa nínú fíìmù *Kejetia* ní ọdún 2000. Lẹ́yìn náà ni ó kópa nínú àwọn fíìmù bí i *Jamestown Fisherman* àti *Yolo*.

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

* *Kejetia*
* *[[Yolo (Ghanaian TV series)|Yolo]]*
* *[[Jamestown Fisherman]]*

## Àwọn ìtọ́kasí
Adowa smart

**Belinda Naa Ode Oku** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kàrún oṣù kẹwàá ọdún 1970) jẹ́ òṣẹ̀rébìnrin ilẹ̀ Ghana tí ọ̀pọl ènìyàn mọ̀ sí *"Adwoa Smart"*. Wọ́n bí i sí ìlú Abossey Okai, ní ìgbèríko Accra ní ìlú Ghana. Adwoa tí kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ fíìmù, bẹ́è sì ni ó ti kópa nínú fọ́nrán orin lóríṣiríṣi. Adwoa bọ́ sí gbàgede lẹ́yìn tí ó kópa nínú fíìmù *"Obra"* (Life) èyí tí wọ́n ṣàfihàn ní orí GTV.

## Àwọn ìtọ́kasí
Kohwe

**Kofi Laing** (1946 – ọjọ́ kẹ́rìndínlógún oṣù Kẹ̀sán án ọdún 2021), èyí tí gbogbo eniyan mo sí **Kohwe**, jẹ́ òṣèré Ghana àti apanilẹ́rìn ín.

## Fíìmù
**Akan Drama*
**District Colonial Court*
**Kaneshie Odorkor*

## Ikú rẹ̀
Kohwe kú leyin ti ó ṣàìlera àrun rọpárọsẹ̀ ni ile rẹ̀ ni Accra.

## Àwọn ìtọ́kasí

## External links
*
Rama Brew

**Rama Brew** jẹ́ òṣèrébìnrin ti ilẹ̀ Ghana àti olóòtú ètò lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán, bẹ́ẹ̀ sì ni ó jẹ́ olórin.

## Ìtàn lórí ìbẹẹrẹ ayé Rama Brew
Rama ti ni lọ́kàn láti di oníjó láti ìgbà èwe rẹ̀, àmọ́ bàbá rẹ̀ kò gbà. Lẹ́yìn náà ni àbúrò bàbá rẹ̀ tó ń ṣiṣẹ́ ní Ghana Broadcasting Corporation(GBC) mú wọ iṣẹ́ lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán.

Siwaju si

Rama ni omobirin kan ti oruko re n je Michelle Attoh ti oun naa si je oserebirin.

## Awon itokasi


## External links

*
Paulina Oduro

**Paulina Oduro** jẹ́ òṣèrẹ́kùnrin ilè Ghana, olórin  àti òṣèré orí-ìtàgé.

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

* *[[Coming to Africa]] (2020) as Akosua's Mom*
* *Love Regardless (2015) as Helen Tamaklu*
* *The Hero: Service to Humanity (2017) as Mrs. Boateng*
* *Chronicles of Odumkrom: The Headmaster (2015) as Naa Dede*

## Àwọn ìtọ́kasí
Jacinta Ocansey

**Jacinta Asi Ocansey** jẹ́ apanilẹ́rìn-ín ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó tan mọ́ ilẹ̀ Ghana, bẹ́ẹ̀ sì ni ó jẹ́ olórin àti òṣèrẹ́bìnrin. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Home sweet home

***Home Sweet Home*** ( ilé aládùn) jẹ́ eré àgbéléwò tí a gbé jáde ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, ó sì jẹ́ ètò tí àwọn ará Ghana lórí ẹ̀rọ agbóhùngbójìjí tí ó dá lórí ètò ẹbí (Ghanaian family television drama series) èyí tí ó gbajúgbajà ní ọdún 2012  èyí tí ó sì ń tẹ̀síwájú. Ètò yìí ń ṣe àfihàn Ìbáṣepọ̀ tí ó wà láàrin àwọn ẹbí, ìdàgbàsókè, àti ìdojúkọ tí wọ́n máa ń bá pàdé. 

## Àwọn akópa

*Rama Brew
*John Apea
*Julia Apea
*Kojo Dadson
*Evelyn Addo
*Douglas Fish Bone
*Canelle Hope

## Àwọn Ìtọ́kasí
Moesha Buduong

**[[Moesha Buduong]]** jẹ́ olóòótu orí ìtàgé orílẹ̀ èdè Ghana, Òṣeré ati àwòṣe ti wọn mó  fún fifun ifọrọwanilẹnuwo àríyànjiyàn si oniroyin CNN Christiane Amanpour lórí àwọn ọ̀ràn ti ibalopo, Ifè àti ìwà. O jẹ àgbà ère ìdárayá giga jùlọ ni tẹlifisiọnu Ghana ati àwọn ile-iṣẹ fíìmù.

## Ìgbésíaye àrà ẹní.
Maurecia Babiinoti Boduong tí a túmọ̀ sí Moesha Boduong ni à bí ni Oṣù Kẹta Ọjọ kẹwàá, Ọdun 1990. Ó wa làti àgbègbè ńlá Accra ti ìlú Ghana. Orúkọ àwọn òbí rẹ sìn jẹ́ Retired Major Boduong àti Tina Boduong. Boduong ni ọmọ ìyá mẹ́rin. Ó lọ sí ilé ìwé àlá kò bẹ̀rẹ̀ Nhyiaeso International school ati Martyrs of Uganda Basic ni àgbègbè Kumasi o si tẹsiwaju si Ilẹ̀ ìwé Accra Girls’ Senior High School lẹhinna Ó tẹsiwaju ẹ kọ  rẹ ni ilẹ̀ ìwé gíga títí ìlú Ghana, ó sì parí pẹlú iwé-ẹkọ gíga ni ère orí ìtàgé, orin, ati ijo.

O ti ṣàṣeyọrí púpọ̀ ninu iṣẹ rẹ bi Òṣeré, nini ọmọlẹ́yìn ni gbogbo àyíká orílẹ̀ èdè. O sì tunṣe iṣẹ abẹ.https://www.adomonline.com/moesha-buduong-shares-plastic-surgery-experience-video/
Joyce Anima Misa Amoah

**Joyce Anima Misa Amoah** is jẹ́ òṣèré orí ìtàgé, òǹkọ̀tàn àti òṣèrẹ́ orí ìtàgé ọmọ bíbí ìlú Ghana, bẹ́ẹ̀ sì ni ó jẹ́ olùdarí.

## Àwọn ìtọ́kasí
Rose Francine Rogombé

**Rose Francine Rogombé** (*née* **Etomba**) (ọjọ́ ogún oṣù kẹsàn-án ọdún 1942 – ọjọ́ Kẹ̀wá oṣù kẹrin ọdún 2015) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ ède Gabon politician àti adilémú fún ipò Ààrẹ láti oṣù kẹfà ọdún 2009 di oṣù kẹsàn-án ọdún 2009, lẹ́yìn ikú Ààrẹ Omar Bongo. Ó rọ́pò Ààrẹ nítorí pé òun ló jẹ́ Ààrẹ ilé ìgbìmọ̀ asofin nígbà tí Omar fi ayé sílẹ̀, a yàn sí ipò Ààrẹ ilé ìgbìmọ̀ asofin ní oṣù kejì ọdún 2009. Rose jẹ́ agbejọ́rò àti ọmọ ẹgbẹ́, ó sì jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Gabonese Democratic Party (PDG). Rogombé jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ láti di adarí orílẹ̀ ède Gabon. Lẹ́yìn ìgbà tí ìjọba rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ orílẹ̀ ède Gabon wá sópin, ó padà sípò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ ilé ìgbìmọ̀ asofin Gabon.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Pierre Claver Maganga Moussavou

**Pierre Claver Maganga Moussavou** (tí a bí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹrin ọdún 1952) jẹ́ olóṣèlú ọmọ òrílẹ̀ ède Gabon, òun ni ó jẹ́ igbá kejì Ààrẹ Gabon láti ọdún 2017 sí 2019. Òun ni Ààrẹ Social Democratic Party.
## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
A bí sínú ìdílé Punu ní Mouila, Maganga Moussavou kó nípa ìmọ̀ ìtàn ọrọ̀ ajé ní Yunifásítì orílẹ̀ ède Gabon, àti ní Yunifásítì Rennes.  Ó kàwé gba àmì ẹyẹ Dókítà ní ilé ìwé Sorbonne ní orílẹ̀ èdè Fransi. Ó padà sí Gabon ní ọdún 1978.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Paulus Hamutenya

**Haufiku Paulus Hamutenya** (tí wọ́n bí ní , Oukwanyama, Angola — tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ Kejìlá oṣù kẹwàá ọdún 1932) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹni méje àkọ́kọ́ tí Matti Tarkkanen yàn láti jẹ́ olùsọ àgùntàn ní Oniipa, Ovamboland, ní ọdún 1925.

Hamutenya jẹ́ ọmọ Hamutenya gwaNghililewanga àti Ndayapi yaKavengula. A bi sí Onandjokwe ní , a sì ṣe ìrìbọmi rẹ̀ ní ìlú kan náà ní ọdún 1919.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Obadja Iihuhua

**Uushunga Obadja Iihuhua** (tí a bí ní , Omapale, Ondonga, Ovamboland, Namibia — tí ó fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ Kẹ̀wá oṣù kẹfà ọdún) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùsọ́ àgùntàn méje tí Matti Tarkkanen yàn ní Oniipa, Ovamboland, ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1925 lábé ìdarí Bíṣọ́bù Tampere, Jaakko Gummerus. Wọ́n yan Arákùnrin rẹ̀ Sakeus Iihuhua sípò àlùfáà ní ọjọ́ kan náà.

Iihuhua lọ sí ilé ìwé ní Oniipa ní àárín ọdún 1916 sí 1919 ó sì kọ́ nípa isẹ olùṣọ́ àgùntàn ní láàrin ọdún 1922 sí ọdún 25. Ó ṣiṣẹ̀ ní ilé ìwé Oniipa láàrin ọdún 1920 sí 21, àti gẹ́gẹ́ bi olùṣọ́ àgùntàn Uukwaluudhi ní ọdún 1925 àti gẹ́gẹ́ bi olùṣọ́ àgùntàn Uukolonkadhi láàrín ọdún 1926 sí 1940.

Iihuhua fẹ́ Maria gaNepundo (ọdún ìbí 1906) ní ọdún 1925, àwọn méjèèjì sì ní ọmọkùnrin méjì àti ọmọbìnrin mẹ́ta.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Simson Shituwa

**Simson Teteinge Haivela Shituwa** (tí a bí ní ọdún 1871 Oilambo, Oukwanyama, Angola — tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kìní ọdún 1969) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùsọ́ àgùntàn méje tí Matti Tarkkanen yàn ní Oniipa, Ovamboland, ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1925 lábẹ́ ìdarí Bíṣọ́bù Tampere, Jaakko Gummerus.

A bí Shituwa ní ọdún 1871 sí inú ìdílé Shituwa shaHaivela àti Namutenya. A ṣe ìrìbọmi fun ní ọjọ́ kẹ́rìndínlógún oṣù kẹta ọdún 1902. Ó kọ́ nípa iṣẹ́ àlùfáà láàrin ọdún 1922 sí 1925 ní Oniipa.

Ó ṣiṣẹ́ ní Endola láàrin ọdún 1925 sí 1940 àti láàrin ọdún 1945 sí 1969 àti ní Eenhana láàrín ọdún 1941–l sí 1944.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Juuso Ngaikukwete

**Juuso Amuaalua (Hamalwa) Ngaikukwete** (tí wọ́n bí ní ọdún  ní Oukwanyama, Ovamboland, Namibia — tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹfà ọdún 1955) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùsọ́ àgùntàn méje tí Matti Tarkkanen yàn ní Oniipa, Ovamboland, ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1925 lábé ìdarí Bíṣọ́bù Tampere, Jaakko Gummerus.

A bí Ngaikukwete sínú ìdílé Ngaikukwete yaShimupeni àti Mwalungilange yUugwanga. Friedrich Meisenholl ṣe ìrìbọmi fun ní ọjọ́ kablélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1893 ní Oukwanyama. Ngaikukwete lọ sí ilé ìwé Oniipa nígbà 1918 sí 1920, ó sì kọ́ nípa iṣẹ́ àlùfáà ní Oniipa láàrin ọdún 1922 sí 25. Ó ṣiṣẹ́ ní Oshitayi láàrin ọdún 1925 sí 1934 ati ní Oshigambo láàrin ọdún 1931 sí 1955.

Ngaikukwete fẹ́ Mwaalwa Maria gaShelungu (tí a bí ní ọdún 1899) àwọn méjèèjì sì bí ọmọkùnrin kan àti ọmọbìnrin mẹ́ta.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Patricia Tolliver Giles

**Patricia Tolliver Giles** (née **Patricia Denise Tolliver**, wọ́n bí i ní ọdún 1973)  ó jẹ́ adâjọ́ tí ó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìjọba àpapọ̀ ti ilẹ̀ Amẹ́ríkà United States ó sì ń ṣiṣẹ́ ní ilé-ẹjọ́ agbègbè ìlà oòrùn ti Virginia (United States District Court for the Eastern District of Virginia). Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi igbákejì amòfin àgbà ní agbègbè ìlà oòrùn ti Virginia ní orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà láàárín ọdún 2003 sí ọdún 2021.

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n wo Giles dàgbà ní Hampton, Virginia.  Giles kẹ́kọ̀ọ́ gboyè àkọ́kọ́ (Bachelor of Arts) ní ilé ẹ̀kọ́ gíga ti Virginia (University of Virginia) ní ọdún 1995 bẹ́ẹ̀ ni ó gba ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nínú òfin ní ilé ẹ̀kọ́ tí wọ́n ti ń kọ́ nípa ìmọ̀ òfin ti Virginia (University of Virginia School of Law) ní ọdún 1998.

## Bí ó ṣe bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́

Lẹ́yìn tí Giles kẹ́kọ̀ọ́ jáde ní ilé ẹ̀kọ́ tí wọ́n ti ń kọ́ nípa ìmọ̀ òfin, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé òfin fún adájọ́ Gerald Bruce Lee ti ilé-ẹjọ́ ẹlẹ́kajẹ́ka ti ilẹ̀ Amẹ́ríkà tí ó jẹ́ ti agbègbè ìlà-oòrùn Virginia láti ọdún 1998 sí 2000. Láti ọdún 2000 sí ọdún 2003, ó jẹ́ alábàáṣiṣẹ́pọ̀ Cooley Godward LLP. Láti ọdún 2003 sí ọdún 2019, ó di ipò mú gẹ́gẹ́ bí igbákejì amòfin àgbà ti ilẹ̀ Amẹ́ríkà ní ẹ̀ka tó ń rí sí àwọn ẹ̀sùn tó ní agbára. Ó ṣiṣẹ́ ní ọ́fíìsì amòfin ti ilẹ̀ Amẹ́ríkà fún agbègbè Virginia láti ọdún 2003 sí 2021, bẹ́ẹ̀ ni ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí igbákejì alákòóso fún amòfin àgbà ti ilẹ̀ Amẹ́ríkà. 

## Wò pẹ̀lú
* List of African-American federal judges
* List of African-American jurists

## Àwọn Ìtọ́kasí

## External links
*
Ẹ̀bà àti ẹ̀fọ́ rírò

**Ẹ̀bà àti ẹ̀fọ́ rírò** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oúnjẹ tí àwọn ọmọ Yorùbá máa ń ṣe. Oúnjẹ méjì ló sodo sínú èyí, ìyẹn **ẹ̀bá** àti **ọbẹ̀ ẹ̀fọ́.**  

## Èbà
Gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ pé láti ara ẹ̀gẹ́ tàbí Gbágùúdáni a ti máa ń rí gààrí. Yíyan sì ni a máa ń yan gààrí. Àwọn mìíràn a máa mú gààrì, bẹ́ẹ̀ sì ni àwọn mìíràn máa ń fi gààrì tẹ̀bà. Gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ pé oúnjẹ afáralókun ni **ẹ̀bà** jẹ́. Tí a bá fẹ́ tẹ ẹ̀bà, àwọn ìgbésẹ̀ tí a máa tẹ̀lé nìwọ̀nyí :

### Ìgbésẹ̀ láti fi tẹ ẹ̀bà
ÌGBÉSẸ̀ ÀKỌ́KỌ́ :Á ò gbé omi kaná 

ÌGBÉSẸ̀ KEJÌ: Tí omi náà bá ti hó, á ò da gààrí sínú rẹ̀, á ò sì fi orógùn rò ó papọ̀ lórí iná díẹ̀ kí á tó sọ̀ ọ́ kalẹ̀ kí ó ba à lè jinná dáadáa. 

ÀKÍYÈSÍ :Àwọn mìíràn kì í pè é ní “ro ẹ̀bà”, ohun tí wọ́n máa ń pè é ni “tẹ ẹ̀bà “.

ÌGBÉSẸ̀ KẸ̀TA :A kò le fi sílẹ̀ nínú ìkòkò tí a ti tẹ̀ ẹ́. Láyé àtijọ́, inú ewé ni àwọn baba ńlá wa máa ń kọ oúnjẹ sí ṣùgbọ́n láyé òde òní nǹkan ti yípadà. Aṣọ ìgbà là ń dá fún ìgbà, bẹ́ẹ̀ sì ni bí ìgbà ti ń yí ló yẹ kí á máa bá ìgbà yí. A lè kọ ọ́ sínú ọ̀rá tàbí kí á kọ ọ́ sínú abọ́ onídèérí.

## Ẹfọ́ rírò
Gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ pé orísìírísìí ẹ̀fọ́ ló wà. Lára wọn ni ẹ̀fọ́ tẹ̀tẹ̀, ẹ̀fọ́ gbàgbá, ẹ̀fọ́ òdú, ẹ̀fọ́ gúre,ẹ̀fọ́ sọkọ, ẹ̀fọ́ wọ̀rọ̀wọ́, ẹ̀fọ́ amúnútutù abbl.  Tí ó bá jẹ́ ẹ̀fọ́ ẹlẹ́mìí méje ni a fẹ́ sè, àwọn èròjà tàbí ohun èlò tí ó máa wà nínú ẹ̀fọ́ náà nìyí :ata rodo, ata tìmátì, àlùbọ́sà, irú woro, magí, epo, iyọ̀, ẹja, ẹran, ìgbín, pọ̀nmọ́, edé abbl. Tí a bá wo àwọn ohun èlò tí mo kà sókè wọ̀nyí, á ò ri pé ìsọ̀rí méjì ni a lè pín in sí, àwọn náà ni:Ìsọ̀rí àwọn oúnjẹ sẹ̀míró àti ìsọ̀rí àwọn oúnjẹ ọlọ́ràá. 

Àwọn oúnjẹ tí ó wà ní abẹ́ ìsọ̀rí sẹ̀míró ni :ata rodo, ata tìmátì, àlùbọ́sà àti ẹ̀fọ́ 

Àwọn oúnjẹ tí ó wà ní abẹ́ ìsọ̀rí ọlọ́ràá ni :ẹja, pọ̀nmó, ẹran, ìgbín, edé. Àwọn ìgbésẹ̀ tí a máa tẹ̀lé nìwọ̀nyí bí a bá fẹ́ ṣe ẹ̀fọ́ rírò:

ÀKÍYÈSÍ :Kò sí ẹ̀fọ́ tí a kò le lò, ṣùgbọ́n ẹ jẹ́ kí á sàmúlò ẹ̀fọ́ gbàgbá níbí.

### Ìgbésẹ̀ láti fi ṣe ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ rírò
ÌGBÉSẸ̀ ÀKỌ́KỌ́ :Á ò gbé omi kaná 

ÌGBÉSẸ̀ KEJÌ :Á ò da ẹ̀fọ́ náà sínú omi tí ó bá ti hó láti bọ̀ ọ́ láti lè jẹ́ kí ẹ̀fọ́ náà rọ̀. 

ÀKÍYÈSÍ :Àwọn mìíràn máa ń fi bàìkábọ́néètì(tí ó rọ́pò kánún) bọ ẹ̀fọ́ láti lè jẹ́ kí ẹ̀fọ́ náà bọ̀ dáadáa, kí àwọ̀ aláwọ̀ ewé rẹ̀ sì lè jáde dáadáa. Ìwádìí ìmọ̀ sáyẹ̀nsì sì ti jẹ́ kí ó di mímọ̀ pé kò dára láti máa fi bàìkábọ́néètì bọ ẹ̀fọ́ nítorí gbogbo ohun tó ń ṣe ara lóóore lára ẹ̀fọ́ náà ni yóò ti fọ dànù. Dípò tí a fi máa ma lo bàìkábọ́néètì, kí a máa lo iyọ̀.

ÌGBÉSẸ̀ KẸ̀TA :Tí ẹ̀fọ́ yìí bá ti rọ̀, á ò fi alásẹ́ wà á sínú omi tútù. 

ÌGBÉSẸ̀ KẸ̀RIN :Á ò gbé omi kaná. 

ÀKÍYÈSÍ :Ata yóò ti wà ní lílọ̀ sílẹ̀. 

ÌGBÉSẸ̀ KÀRÚN:Bí epo bá ti gbóná dáadáa tàbí gbá, á ò da ata síi, á ò fi irú, magí, ìyọ̀, ìgbín, ẹran, ẹja, edé àti pọ̀ mọ́ si.

ÌGBÉSẸ̀ KẸFÀ :Tí ata náà bá ti jinná, á ò da ẹ̀fọ́ si. Á ò sì fi í lára balẹ̀ fún ìṣẹ́jú díẹ̀ kí ẹ̀fọ́ náà fi jinná mọ́ ata. Lẹ́yìn ìṣẹ́jú díẹ̀, a máa sọ̀ ọ́ kalẹ̀. Ó ti di jíjẹ nìyẹn. 

 Àwọn ìgbésẹ̀ tí a tò sókè yìí ni a máa tẹ̀lé bí a bá fẹ́ ṣe ẹ̀fọ́ rírò ẹlẹ́mìí méje pẹ̀lú ẹ̀bà. Àpapọ̀ ìsọ̀rí oúnjẹ mẹ́tẹ́ẹ̀ta ni a lè rí nínú oúnjẹ yìí. Àwọn ìsọ̀rí mẹ́tẹ́ẹ̀ta náà ni: Oúnjẹ afáralókun, oúnjẹ sẹ̀míró àti oúnjẹ ọlọ́ràá.

## Àwọn ìtọ́kasí
Nabot Manasse

**Nabot Manasse** tàbí **Nabot Shiyoma** (b. Ovamboland, Namibia — tí ó fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ ogbọ̀n oṣù Kínní ọdún 1958) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùsọ́ àgùntàn méje tí Matti Tarkkanen yàn ní Oniipa, Ovamboland, ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1925, lábé ìdarí Bishop Tampere, Jaakko Gummerus.

A ò mọ ìgbà tí a bí Manasse. Ìgbà tí a ṣe ìtẹ̀bomi fun ni ọjọ́ karùndínlọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1908.

Manasse kó nípa iṣẹ́ àlùfáà Oniipa láàrin ọdún 1922 sí 1925. Ó ṣisẹ́ ní Onayena láàrin ọdún 1925 sí 1950 àti láàrin ọdún 1953 sí 1958, àti ní Okankolo láàrin ọdún 1950 sí 1953.

Manasse ṣe ìgbéyàwó lẹ́ẹ̀mejì, lákọ́kọ́ pẹ̀lú Helena yaKalunduka láàrin ọdún 1909 sí 1933, àti pẹ̀lú  Kristina kaNambuli láti 1933. Kò ní ọmọ.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ayẹyẹ ọdún Ọdunde

**Ayẹyẹ ọdún Odunde** jẹ́ ayẹyẹ tí wọ́n máa ń fi ọjọ́ kan ṣe, ní ọ̀pọ̀ ìgbà wọn a máa ṣé ní ààrin ọjà fún ìfẹ́ àwọn ènìyàn Áfíríkà àti ti Amẹ́ríkà, àti àwọn tí wọ́n ń bẹ lókè Oya. A le tọpa ọdún yìí lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀yà Yorùbá tí wọ́n ń bẹ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà sí ayẹyẹ ìsàmì ọdún tuntun, gẹgẹ bí ó ti wà nínú kọ́jọ́dá àwọn Yorùbá, èyí tí ó sáábà máa ń bọ́ sí ọjọ́ àkọ́kọ́ nínú oṣù òkudù (June). Wọ́n máa ń ṣe ọdún yìí ní: Grays Ferry Avenue àti South Street ní orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà ní ìlú Philadelphia àti Pennsylvania.

Ruth Arthur àti Lois Fernandez ni wọ́n jẹ́ olùfilélẹ̀ ayẹyẹ ọdún Odunde. Ruth dágbére fún ayé ní ẹni ọmọ ọdún mẹ́rìnlélọ́gọ́ta (64) ní ọdún 1997. Nígbà tí Lois dágbére fún ayé ní ẹni ọmọ ọdún ọ́kànlélọ́gọ́rin (81) ní ọdún 2017.

## Ìtàn nípa ọdún yìí
Ayẹyẹ ọdún Odunde bẹ̀rẹ̀ ní Philadelphia ní ọdún 1975. Lois Fernandez àti ọ̀rẹ́ rẹ̀ Ruth Arthur ni wọ́n ṣe ètò ayẹyẹ ọdún Ọdunde àkọ́kọ́. Ó wáyé nínú oṣù kẹrin, ọdún 1975, gẹ́gẹ́ bí ayẹyẹ ọdún Ọ̀ṣun.  Àfojúsùn wọ́n ni láti mú kí ìṣọ̀kan ó wà nínú ìlú, àti láti polongo fún aráyé rí nípa àṣà àti ìṣe àwọn ènìyàn ilẹ̀ Áfíríkà.  The festival began with $100 from neighborhood donations.  

Ọdún yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ayẹyẹ tí ó tóbi jù tí àwọn ẹ̀yà Áfíríkà tí wọ́n ń bẹ ní orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà máa ń ṣe. Wọ́n máa ń ṣe é nínú oṣù kẹfà. Ọdún yìí máa ń kó gbogbo àwọn ẹ̀yà Áfíríkà papọ̀ káàkiri gbogbo àgbáyé, pẹ̀lú àwọn ti Áfíríkà, Brazil, àti àwọn ìletò tí wọ́n sún mọ́ ilẹ̀ Amẹ́ríkà.   
Ní ìbámu pẹ̀lú bí WXPN ti sọ, "... bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ètùtù tí ó kó gbogbo àwọn ènìyàn sínú lọ sí odò Schuylkill, wọ́n yóò ṣe ayẹyẹ ọdún yìí láti agogo mẹ́wàá òwúrọ̀ (10 a.m.) títí di agogo mẹ́jọ àṣálẹ́ (8 p.m.), gbígbé ọjọ́ náà ga pẹ̀lú onírúurú aṣọ, oúnjẹ àwọn Áfíríkà, àti ètò ìpàtẹ iṣẹ́ ọnà tí wọ́n gbé wa káàkiri gbogbo àgbáyé."

Wọn kò ṣe ayẹyẹ ọdún yìí ní ọdún 2020.


File:OdundeFestivalGraysFerry.jpg|Odunde Festival 2013 on Grays Ferry Avenue


## See also
* African-American neighborhood

## Àwọn Ìtọ́kasí


## External links
* ODUNDE365 Official festival website
Oùnjẹ Wíwá Yorùbá

Oùnjẹ wíwá Yorùbá jẹ oúnjẹ ti o pọju ti ó sì ní onírúurú tí i ṣe ti àwọn eniyan ilẹ̀ Yorùbá(àwọn agbègbè Yorùbá ní Nigeria).  Lára àwọn oúnjẹ ìlúmọ̀ọ́ká Yorùbá nì wọ̀n yìí; Ọ̀fadà, Àsáró, Moin moin, Ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí , Àbùlà, Àkàrà, Ilá Alásèpọ̀, Ẹ̀fọ́ rírò pẹ̀lú Òkèlè, abbl.
thumb| Àsáró
thumb| Mọ́í-mọ́í
thumb| Ọbẹ̀ Ẹ̀gúsí
thumb| Ìrẹsì Ọ̀fadà
thumb| Diẹ ninu awọn Díẹ̀ nínú àwọn oúnjẹ Yorùbá mìíràn ló wà nísàlẹ̀ yìí:
Díẹ̀ nínù àwọn oúnjẹ Yorùbá:    

* 1. Àkàrà
* 2. Àsun
* 3. Ọ̀fadà
* 4. Àbùlà
* 5. Àsáró
* 6. Èkuru/Ofúlójú
* 7. Ekusu/Ṣapala
* 8. Ẹ̀fọ́ rírò
* 9. Bọ̀ọ̀lì
* 10. Gízídòdò
* 11. Ìkọ́kọrẹ́/Ìfọ́kọrẹ́
* 12. Àdàlù
* 13. Mọ́í-mọ́í/Ọ̀lẹ̀lẹ̀
* 14. Ìrẹsì Ẹyin
* 15 . Ìrẹsì àti ọbẹ̀ ata díndín
* 16. Ayamase
* 17. Ẹ̀wàgọ̀yìn
* 18. Ewédú
* 19. Ṣọkọ
* 20. Òkèlè (Iyán, Ẹ̀bà, Láfún, Àmàlà/Ọkà, Fùfú, Púpúrúetc.)
* 21. Ilà alásèpọ̀
* 22. Dòdò-Ìkirè
* 23 Ègbo àti Ẹ̀wà
* 24. Gúre ọlọ́bọ̀rọ́
* 25. Kókóró
* 26. Gúgúrú àti ẹ̀pà
* 27. Àádùn
* 28. Mósò
* 29. Jọ̀lọ́fù
* 30. Ẹ̀gúsí
* 31. Ìpékeré
* 32. Dùn Dún Oníyẹ̀rì
* 33. Wàrà
* 34. Ẹ̀fọ́ Tẹ̀tẹ̀
* 35. Sisí pẹlẹbẹ
* 36. Ìrẹsì díndín)
* 37. Bàbá dúdú
* 38. Ọbẹ̀ irú
* 39. Dòdò
* 40. Ẹ̀kọ
* 41. Ògì
* 42. Àpọ̀n
* 43. Ẹ̀gúsí Ìjẹ̀bú
* 44. Gurundi
* 45. Búrẹ́dì Agége
* 46. Ìrẹsì alágbọn
* 47. Gúre
* 48. Ọbẹ̀ ẹja díndín
* 49. Márúgbó àti púpùrú
* 50. Èbìrìpò
* 51. Iṣu àti ẹyin
* 52. Dùndún
* 53. Ọbẹ̀ ata Búkà
* 54. Sùpàgẹ́tì oní jọ̀lọ́fù
* 55. Àgbàdo sísun
* 56. Ìgbín díndín
* 57. Zóbò
* 58. Ògi bàbà
* 59. Gbẹ̀gìrì
* 60. Róbó
* 61. Ẹmu
* 62. Ilá àti ọbẹ̀ díndín
* 63. Gàrrí
* 64. Ọ̀gbọ̀lọ̀/oro
* 65. Iṣu àti ọbẹ̀ díndín
* 66. Amẹ́yidùn
* 67. pọfu pọfu
* 68. Ṣápùmáànì
* 69. Bọ́ùnsì
* 70. Àgbàdo àti àgbọn
* 71. Ẹyin Awó
* 72. Mọ́ímoí elépo
* 73. Àkàrà elépo
* 74. Iṣu sísun
* 75. Àkàrà Ẹ̀gùdí
* 76. Ọkà bàbà
* 77. Tìnkó
* 78. Esunsun
* 79. Èékánná Gowon
* 80. Ewédú Ẹ̀lẹ́gúsí
* 81. Ẹ̀wà Pakure
* 82. Ẹ̀fọ́ Ẹlẹ́gúsí
* 83. Báléwá
* 84. Búgan
* 85. Alàpà / Jogi
* 86. Ìṣápá
* 87. Kundi
* 88. Ọ̀jọ̀jọ̀
* 89. Bẹ́síkẹ́ / Wàrà
* 90. Àbàrí
* 91. Páfun
* 92. Ilá àti ọbẹ̀ ata
* 93. Pọfu pọfu
* 94. Ìgbín pẹ̀lú Ọbẹ̀ ata
* 95. Ànọ̀mọ́/Ọ̀dùnkún
* 96. Obẹ̀ Ọ̀fadà
* 97. Ọbẹ̀ Adìyẹ
* 98. Ìlasà
* 99. Àkàrà Kèngbè
* 98. Àkàrà Kókò
* 99. súrú
* 100. Ẹ̀kọ Eléwé
* 101. Jálókè/jáálòkè
* 102. Lápata / Ìpékeré
* 103. Ọbẹ̀ ilá funfun
* 104. Àbùlà
* 105. Luru
* 106. Ọ̀runlá
* 107. Ìmóóyò
* 108. Ẹ̀fọ́( Ṣọkọ, gbagba, Ebòlò, Yanrin, Odu, Wọ́rọ́wọ́, Tẹ̀tẹ̀, Gúre, Ajẹ́fáwo, Ìyànà-Ìpájà)
* 109. Mọ́í Mọ́í Ẹlẹ́mí Méjì
* 110. Yọyọ
* 111. Ọbẹ̀ Ẹyin

Oùnjẹ Yorùbá tí wọ́n n sè ní  ọ̀nà Yorùbá  pẹ̀lú èròjà àjèjì. Èyí yàtọ̀ sí oúnjẹ àjèjì tí a rí ní ẹkùn ilẹ̀ Yorùbá tí a ṣe gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní àwọn ilẹ̀ ìbílẹ̀ rẹ̀.

Àṣà Yorùbá:

* Àwọn ègé kékeré (Samosa ati àwọn èyí tí a lọ́ ní ìlànà Yorùbá)
*  Ẹran páíì/ Mínsí páíì
* Yípo ẹyin
* Sàmósà
* Dónọ́ọ́tì
* Sọ́séji roolù
* Fíṣí ròòlù
* Fíṣí páíì
* Róólù
* páíì aládìyẹ
* Ṣàwámà
* Ẹyin onísúkọ́ọ́ṣì
* Àwọn pásítírísì àti àwọn àkàrà òyìnbó lóríṣiríṣi
* Sàláádì + Cósílọ̀
* Núdusù díndín
* Sùpàgẹ́tì díndín

## Oúnjẹ òwúrọ̀
Ayẹyẹ ọdún àṣà ilẹ̀ Áfíríkà ti St. Louis

** Ayẹyẹ ọdún àṣà ilẹ̀ Áfíríkà ti St. Louis** (èyí tí a tún mọ̀ sí **STLAAF** tàbí **St. Louis African Arts Fair**) ó jẹ́ ayẹyẹ àṣà tí wọ́n máa ń ṣe ní ọdọọdún ní St. Louis, Missouri, èyí tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 1991. Ayẹyẹ ọdún STLAAF jẹ́ ayẹyẹ ọlọ́jọ́ mẹ́ta èyí tí ó borí ayẹyẹ ọ̀sẹ̀ ìṣèrántí.  Ayẹyẹ ọdún àṣà ilẹ̀ Áfíríkà yìí jẹ́ èyí tí àwọn àjọ St. Louis African Heritage Association, Inc jẹ́ onígbọ̀wọ́ fún. Wọ́n dá ẹgbẹ́ yìí sílẹ̀ ní ọdún1995 tí ó sì jẹ́ ìyá ẹgbẹ́ fún STLAAF, ó sì jẹ́ ẹgbẹ́ tí kìí ṣe fún èrè jíjẹ. 

## Ìtàn
Ayẹyẹ ọdún yìí bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1991 gẹ́gẹ́ bíi ẹ̀ka iṣẹ́ ọnà àti àṣà ti African Studies Association níbi àpérò ọlọ́dọọdún ẹlẹ́ẹ̀kẹrìnlélọ́gbọ̀n irú ẹ̀  èyí tí ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Washington tí ó wà ní St. Louis gbé kalẹ̀. Onírúurú ayẹyẹ ni ó sì wáyé níbè.

## Àjọ
Olú ilé ẹgbẹ́ àjọ yìí wà ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Washington University èyí tí ó wà ní St. Louis. Cynthia L. Cosby, Alákóso àwọn iṣẹ́ àkànṣe àti olùdarí fún àwọn ìgbìmọ̀ Black Alumni Council fún ilé ẹ̀kọ́ gíga Washington University ní St. Louis,  ni olùdásílẹ́ ayẹyẹ ọdún náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Oko (Farm)

**Oko** jẹ́ ilẹ̀ tí a yà sọ́tọ̀ fún ohun ọ̀gbìn tí ó lè ń pèsè ohun jíjẹ tàbí oúnjẹ fún àgbẹ̀ àti ẹbí rẹ̀.Oko lè jẹ́ ilẹ̀ tí a fi ń gbin àwọn ohun jíjẹ afáralókun bíi iṣu, ẹ̀gẹ́, àgbàdo, ọ̀dùnkún àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. A sì tún lè fi oko ṣe ohun ọ̀gbìn ewébẹ̀ bíi:  ẹ̀fọ́, èso. Ó sì tún lè jẹ́ oko tí a fi ń ṣe ohun ọ̀sìn abẹ̀mí bíi: ẹja ẹran sínsìn adìyẹ sínsìn, ehoro sínsìn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. A lè fi ibùgbé wa ṣe oko tàbí kí a fi oko wa ṣe ibùgbé, bákan náà ni ilẹ̀ oko lè jẹ́ ti gbogbo ẹbí tàbí kí ó jẹ́ ti àdáni. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ashanti sí Zulu

***Ashanti sí Zulu: Àwọn àṣà ilẹ̀ Áfíríkà*** jẹ́ ìwé ọdún 1976 ti àwọn ọmọ kékeré èyí tí Margaret Musgrove kọ, èyí tí Leo and Diane Dillon ṣe àwọn àpèjúwe inú rẹ̀. Ó jẹ́ ìwé àkọ́kọ́ tí Musgrove yóò gbé jáde, ṣùgbọ́n tí Dillons jẹ́ oníṣẹ́ ọnà tí ó ní irírí, tí ìwé náà sì jẹ́ kí wọ́n ó gba àmì ẹ̀yẹ eléèkejì ti Caldecott Medal èyí tí wọ́n gbà léra.  (Àkọ́kọ́ ni *[[Ìdí tí Ẹ̀fọ̀n fi máa ń kùn ní etí àwọn ènìyàn]] (Why Mosquitoes Buzz in People's Ears): ìtàn àtẹnudẹ́nu àwọn ènìyàn ẹkùn [[ìwọ̀-oòrùn]] ilẹ̀ [[Áfíríkà]]*. )

Ìwé náà ṣe àfihàn àwọn ènìyàn ilẹ̀ Áfíríkà tí wọ́n tó mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n níye, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan sì ń ṣe àpèjúwe nípa àṣà àti ìṣe àwọn ènìyàn náà ní pàtó. 

Àwọn ènìyàn tí wọ́n kópa nínú ìwé náà:

*Ashanti
*Baule
*Chagga
*Dogon
*Ewe
*Fanti
*Ga
*Hausa
*Ikoma
*Jie
*Kung
*Lozi
*Masai
*Ndaka
*Ouadai
*Pondo
*Quimbande
*Rendille
*Sotho
*Tuareg
*Uge
*Vai
*Wagenia
*Xhosa
*Yoruba
*Zulu

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kikelomo

**Kíkẹ́lọmọ**  jẹ́ orúkọ obìnrin tó wọ́pọ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n ń fúnni  ní orírun Yorùbá tó túmọ̀ sí pé “a gbọ́dọ̀ tọ́jú ọmọ”.   Ìdínkù rẹ̀ ni "Kíkẹ́".

## Orírun àti Ìtumọ̀
Kíkẹ́lọmọ jẹ́ orúkọ àbínibí Yorùbá, ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà. Ní èdè Yorùbá, a máa ń túmọ̀ orúkọ náà lọ́pọ̀ ìgbà láti túmọ̀ sí “kí a kẹ́ ọmọ” tàbí “kí a ṣìkẹ́ ọmọ”. Nítorí náà, orúkọ náà bo ìfẹ́ ìjìnlẹ̀ àti ipò tí ọmọ wà nínú ẹbí, èyí tí ó fi ìtẹnumọ́ tí àṣà Yorùbá ní lórí ìfẹ́ àti ìdè okun ìdílé hàn.

Gẹ́gẹ́ bí àṣà Yorùbá ti fihàn láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún sẹ́yìn, orúkọ Kíkẹ́lọmọ yìí ni a sábà máa ń fún àwọn obìnrin, tí ó ń fi ète àti ìgbàgbọ́ àwọn òbí hàn fún ọmọ náà láti rí àpọ̀jù ìfẹ́ àti àbójútó.

## Àwọn ènìyàn olókìkí tí ó ń jẹ́ orúkọ náà

* Kikelomo Longe, Olóṣèlú Nàìjíríà
* Florence Kikelomo Ajayi, Agbábọ́ọ̀lù ààbò Nàìjíríà  

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Orúkọ Yorùbá
Ẹ̀ka:Orúkọ obìnrin ilẹ̀ Nàìjíríà
Ayẹyẹ ọdún ìbílẹ̀ Bakatue

**Ayẹyẹ ọdún ìbílè Bakatue** jẹ́ èyí tí àwọn olóyè àti ènìyàn Elmina ní ààrin Gbùngbùn Ghana máa ń ṣe. Ayẹyẹ ọdún ìbílè náà bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1847, tí wọ́n sì máa ń ṣe ní Ọjọ Ìṣẹ́gun àkọ́kọ́ nínú oṣù Agẹmọ (oṣù keje) ní ọdọọdún.

Àwọn ènìyàn Dutch jábọ̀ ìròyìn pé ọdún ìbílẹ̀ náà bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1847, tí Gómìnà Cornelis Nagtglas sì kéde ní ọdún 1860. Wọ́n máa ń fi ọdún ìbílẹ̀ náà bẹ̀rẹ̀ àkókò ẹ̀ja pípa tuntun ní Elmina. Orúkọ ọdún yìí tí í ṣe *Bakatue* jẹyọ láti inú ẹ̀ka èdè Fante, èyí tí ìtumọ̀ rẹ̀ sì jẹ́ "draining of a lagoon".Bákan náà ni wọ́n máa ń fi ọdún ìvílẹ̀ náà ṣàjọyọ̀ ìdásílẹ̀ ìlú Elmina láti àwọn ará Portugal lásìkò tí wọ́n kó Gold Coast lẹ́rú. Yàtọ̀ sí èyí, wọ́n máa ń fi ọdún ìbílè náà gbàdúrà sí òrìṣà wọn fún ọdún ìpẹja tuntun, kí wọ́n ba lè rí ọ̀pọ̀ ẹja pa lódò.

## Àtòjọ àwọn ètò náà
Ọjọ́ Ajé àti Ìṣẹ́gun àkọ́kọ́ nínú oṣù Agẹmọ (oṣù keje) ní àwọn ara Elmina máa ń yà sọ́tọ̀ láti fi ṣe ayẹyẹ ọdún ìbílè yìí.

### Ọjọ́ Ajé
Gbogbo ètò tó yẹ ní ṣíṣe ni wọ́n máa ń ṣe ní ọjọ́ yìí.

### Ọjọ́ Ìṣẹ́gun
Ọjọ́ yìí papọ̀ mọ́ àsìkò ìgbà òjò ní ìlú Ghana. Ìdí tí wọ́n fi yan ọjọ́ Ìṣẹ́gun ni pé ọjọ́ yìí ni wọ́n fi ń bọ òrìṣà odò. Látàrí èyí ní Elmina, ní ìbámu pèlú àwọn ìlú tí wọ́n ti ń pẹja ní ìlú Ghana, Àwọn apẹja ò kì í lọ sódo rárá ní ọjọ́ yìí láti fi bọ̀wọ̀ fún òrìṣà odò náà. Lásìkò ọdún yìí, olorí Olóyè àti àwọn Olóyè ní ìlú Elmina máa rúbọ ẹyin ìbílẹ̀ àti iṣu gígún tí wọ́n fi epo yí, fún Nana Brenya, tí í ṣe òrìṣà odò, tí wọ́n sì máa gbàdúrà fún àlàáfíà. Ní òwúrò ọjọ́ ayẹyẹ́ náà, gbogbo ọmọ-ẹgbé ìdílé ọlọ́lá ní Elmina máa jókòó sí ìjókòó ọlọ́lá.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ẹ̀bùnolúwa

**Ẹ̀bùnolúwa**  jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n ma ń fún ọmọ  ọkùnrin tàbí obìnrin látinú Yorùbá tó túmọ̀ sí "Ẹ̀bùn Ọlọ́run”. Àwọn ìgékúrú orúkọ náà ni Ẹ̀bùn, Ẹ̀bùnolú.

Orúkọ yìí ní àkànpọ̀ méjì: “Ẹ̀bùn” tó túmọ̀ sí “gift” ní èdè Gẹ̀ẹ́sì àti “Olúwa” tó túmọ̀ sí “God” ní èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ìtumọ̀ rẹ̀ ń tọ́kasí iyì àti ìbùkún tí a fi sínú ẹnikẹ́ni tí ó ń jẹ́ orúkọ yìí, ní ọ̀pọ̀ ìgbà ń ṣe àfihàn àwọn ìrètí gíga àti ìmọ̀rírí ẹ̀mí àwọn òbí. 

## Àwọn ènìyàn olókìkí tí ó ń jẹ́ orúkọ náà

* Burna Boy (Damini Ebunoluwa Ogulu), olórin Nàìjíríà 
* Mobolanle Ebunoluwa Sotunsa, Nigerian Academic

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Orúkọ Yorùbá
Àgbẹ̀

**Àgbẹ̀** ni ènìyàn tí ó ní oko tí ó fi ń ṣe iṣẹ́ ohun ọ̀gbìn jíjẹ láti inú ilẹ̀ tàbí ohun ọ̀sìn. Àgbẹ̀ tún jẹ́ ẹni tí ó ń là kàkà láti rí sí ìlọsíwájú oko rẹ̀ yálà nípa fífi owó, agbára àti ìfọkàntẹ̀ lórí àbájáde tó yanrantí fún èrè oko tó dára fún ìlò ọmọnìyàn. Àgbẹ̀ lè jẹ́ ẹni tí ó ń ni ilẹ̀ tí ó tún fi ń ṣe ohun ọ̀gbìn tàbí òsìn, ó sì tún lè jẹ́ ẹni tí ó yá ilẹ̀ tí ó ń san owó fún kí ó lè fi ṣe ohun ọ̀gbìn tàbí ohun ọ̀sìn fún ìlò ọmọnìyàn.  Àgbẹ̀ tún lè jẹ́ ẹni tí ó jẹ́ alágbàṣe tí olóko gbà láti báa ṣiṣẹ́ tí yóò sì sanwó ọ̀yà fún un.
Ẹgbẹlẹmùkú ènìyàn pàá pàá jùlọ àwọn obìnrin ni wọ́n ń kópa nínú ìṣẹ́ àgbẹ̀ tí wọ́n sì ń pèsè ohun jíjẹ tàbí lílò fún ìlò ọmọnìyàn jákè-jádò agbáyé. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ẹ̀fọ́

***Ẹ̀fọ́*** ni irúfẹ́ àwọn ewébẹ̀ tí ó ṣe é jẹ fún ọmọnìyàn tàbí ẹranko gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ.  Ẹ̀fọ́ lè jẹ́ ewé ara igi, ewé tí ó lalẹ̀ ju, òdòdó igi tàbí ìtàkùn igi, ewé èsò igi tàbí igi gan an fúnra rẹ̀ àti bẹ́ẹ̀ lọ. 
Orísiríṣi ewébẹ̀ ni ó wà tí a tún lè pè wọ́n ní ẹ̀fọ́. Ìdàgbà-sókè ọrọ̀ ajé ati kárà-kátà ni ó mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀fọ́ orísiríṣi wọ kọ̀rọ̀-kọ́ndú ibi tí wọn kò ti sí tẹ́lẹ̀. Ní nkan bíi ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá ọdún sí ẹgbẹ̀rún méje ọdún sẹ́yìn, irúfẹ́ àwọn ẹ̀fọ́ tí wọ́n wà nígbà náà a má a jẹ́ àwọn ẹ̀fọ́ ajẹmádùúgbò. Ṣùgbọ́n ohun gbogbo ti yí padà látàrí okòwò ati ọrọ̀ ajé tí kálukú fi ń mú ohun tí ó wà lágbègbè rẹ̀ fi ṣe ọrọ̀ ajé pẹ́lú Àwọn ìran mìíràn tí wọn kò ni. Èyí ti mú kí kálukú náà ti ma ṣe ògbìn ẹ̀fọ́ tí kò sí ní agbègbè wọn fún jíjẹ tàbí títà. 

A lè jẹ ẹ̀fọ́ láìsèé tàbí kí wọ́n tún ṣe é lọ́jọ̀ pẹ̀lú àwọn ohun èlò ìsebẹ̀ míràn lórí iná fún jíjẹ.  Ipa tí ẹ̀fọ́ ń kò nínú gẹ́gẹ́ bí èròjà aṣaralóore kò kéré, àwọn onímọ̀ ìlera a sì ma gba àwọn ènìyàn níyànjú pe kí wọ́n ma jẹ èso tàbí ewébẹ̀ tabi ẹ̀fọ́ dára dára fún ìlera tó péye. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn ọdún tí wọ́n ṣe lórílẹ́-èdè Tunisia

Onírúurú ayẹyẹ ni wọ́n máa ń ṣe ní orílẹ̀-èdè Tunisia lọ́dọọdún, èyí tí a pín wọ́n pẹ̀lú oṣù tí wọ́n máa ń ṣe wọ́n nínú àtòjọ ìsàlẹ̀ yìí...

## Àtòjọ àwọn ọdún tí wọ́n ń ṣe ní [[Tunisia]] pẹ̀lú oṣù wọn

### Oṣù kejì
* Ọdún ohun èlò ìkọrin làgbàáyé. Tí ó ń sọ nípa àwọn àṣà àwọn tí wọ́n ń bẹ ní àríwá ilẹ̀ Áfíríkà – Tunis

### Oṣù kẹta
* Àjọ̀dún Octopus – Kerkennah Islands
* Àjọ̀dún orísun omi Sousse. Àjọ̀dún iṣẹ́-ọnà àgbáyé pẹ̀lú ijó, eré, àti eré orí ìtàgé - Sousse
* Mawjoudin Queer Film Festival - Tunis
* . Culture of ksar dwellers - Tatouine (Ààrin ìparí oṣù kẹta)
* Orange Blossom Festival – Menzel Bou Zelfa, Nabeul and Hammamet (oṣù kẹta sí oṣù kẹrin)

### Oṣù kẹrin
* Ọdún ọsàn – Menzel Bou Zelfa, Nabeul àti Hammamet, Tunisia (oṣù kẹta sí oṣù kẹrin)
* Sbeitla's Spring International Festival - Sbeitla
* Folk Art Festival – Tatouine
* Ọdún òkè Oases.  Àṣà àwọn Berber. – Midès, Tamezret. (ìparí oṣù kẹrin)
* Ọdún ìrékọjá (Passover Festival) – El-Ghriba Synagogue, Djerba. (oṣù kẹrin tàbí oṣù karùn-ún)

### Oṣù karùn-ún
* Ọdún ìrékọjá – El-Ghriba Synagogue, Djerba. (oṣù kẹrin tàbí oṣù karùn-ún)
* Ọdún Jerid – Nefta àti káàkiri gbogbo àyíká ìlú 
* Ọdún orin . Orin àlùjó àti tàkasúfèé – Sfax

### Oṣù kẹfà
* Ọdún Falconry – El Haouaria
* Ọdún ẹṣin àwọn Arab – Sidi Bou Saïd 
* Ọdún orin Malouf tí ó jẹ́ káríayé – Testour
* Tabarka Jazz Festival - Tabarka (oṣù kẹfà sí oṣù keje)

### Oṣù keje
* Ọdún Tabarka Jazz - Tabarka (oṣù kẹfà sí oṣù keje)
* Àjọ̀dún Ulysses. Àjọ̀dún orin àti ijó tí àwọn kókó rẹ̀ kún fún ìtàn – Houmt Souk
* Ọdún káríayé ti Sbeitla - Sbeitla 
* Ọdún Yemọja. Kerkennah Islands 
* Kánífà Awussu – Sousse 
* Hammamet International Festival. orin ati eré ìtàgé - Hammamet, Tunisia 
* Ọdún káríayé ti Bizerte. Orin, àṣà, ijó àti oúnjẹ - Bizerte
* Alẹ̀ La Marsa. Orin, eré ìtàgé, abbl - La Marsa 
* Àjọ̀dún orin Symphonic káríayé – Amphitheatre of El Jem
* Ọdún káríayé ti Carthage.  - Carthage
* Plastic Arts Festival – Mahrès (Sfax) (oṣù keje sí oṣù kẹjọ)

### Oṣù kẹjọ
* Plastic Arts Festival – Mahrès (Sfax) (oṣù keje sí ìkẹjo)
* Ọdún Sponge – Zarzis 
* Festival of Diving – Tabarka 
* Festival International du Film Amateur de Kélibia (FIFAK) - Kélibia

### Oṣù kẹsàn-án
* Ọdún Chouftouhonne - Tunis 
* Ọdún yíya àwòrán lábẹ́ omi Coralis – Tabarka 
* Ọdún wáìnì – Grombalia 
* Odunwíìtì – Béja 

### Oṣù kẹwàá sí oṣù Kejìlá
* Ọdún fíìmù ti Carthage (Journées cinématographiques de Carthage, JCC) - Tunis
* Ọdún ìkórè Date – Kebili (oṣù kọkànlá)
* Ọdún Oases káríayé – Tozeur (Oṣù Kọkànlá)
* Ọdún káríayé ti Sahara. Ijó, orin, àti eré orí ìtàgé - Douz (November–December)
* Sfax International Mediterranean Film Festival - Sfax (oṣù Kejìlá)

## Àwọn Ìtọ́kasí

*
Alex Mascot Ikwechegh

**Alex Ifeanyi Mascot Ikwechegh** jẹ oniṣowo kan.  Òun ni olùdásílẹ̀ GrossField Group, àjọ aṣèrànwọ́ Alex  Ikwechegh ati Alága-àná Ìjọba ìbílẹ̀ Aba North, Ipinle Abia, Nigeria.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ayẹyẹ ọdún ìbílẹ̀ Fao

**Ayẹyẹ ọdún ìbílẹ̀ Fao** jẹ́ èyí tí àwọn olóyè àti ènìyàn **[[Navrongo]]** ní apá Ìlà-oòrùn ilè Ghana. Wọ́n máa ń ṣàjọyọ̀ yìí ní oṣù Ṣẹẹrẹ lọ́dọdọdún.

## Àwọn ìtọ́kasí
Oúnjẹ àwọn ará ilẹ̀ Mali

**Oúnjẹ àwọn ará ilẹ̀ Mali** jẹ́ èyí tí ó kó ìrẹsì àti jéró sínú gẹ́gẹ́ bíi àwọn ohun èlò oúnjẹ Mali, àṣà oúnjẹ tó rọ̀gbọ̀kú lórí àwọn irúgbìn. Àwọn irúgbìn tí a máa ń pèsè pẹ̀lú àwọn ọbẹ̀ tí a ṣe láti ara àwọn ewébẹ̀ tí ó ṣe é jẹ̀, gẹ́gẹ́ bí spinach, ọ̀dùnkún tàbí baobab, pẹ̀lú ọbẹ̀ tòmátò àti ẹ̀pà. Àwọn oúnjẹ tí a le jẹ pẹ̀lú àwọn ẹran tí a yan gẹ́gẹ́ bíi, ẹran adìẹ, ewúrẹ́, àgùntàn, tàbí ẹran màálù.

Oúnjẹ àwọn Malian yàtọ̀ láti ìletò kan sí ìletò mìíràn. lára àwọn oúnjẹ ẹkùn ìwọ-oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà, àwọn oúnjẹ mìíràn tí wọ́n tún gbajúgbajà ní Mali ni  *[[fufu]],* Dibi, Jollof rice, àti *[[Peanut stew|maafe]]* 


File:LocationMali.svg|Ibi tí orílẹ̀-èdè Mali wà 
File:Flag of Mali.svg|Àsìá orílẹ̀-èdè [Mali]]
File:Coat of arms of Mali.svg|Coat of arms of Mali
File:Malian Tea2.JPG|Tíì Malian
File:Photo de formation 068 (5349042460).jpg|Àgbẹ̀ kan pẹ̀lú ànàmọ́
File:Qualite & Fruilema IMGP4630 (5348423333).jpg|Bí a ṣe ń ṣe Mángòrò lọ́jọ̀
File:Groundnut Stew( Abom ).jpg|Ọbẹ̀ tí a ṣe láti ara ẹ̀pà
File:Mafe.malien.jpg|Àwòrán mìíràn tí ó ń ṣe àfihàn ọbẹ̀ tí a ṣe láti ara ẹ̀pà


## Àwọn Ìtọ́kasí

## Bibliography
* 
*
Ọ̀dùnkún

**Ọ̀dùnkú'' tàbí **ànàmọ́** () tí èdè àdámọ̀dì rẹ̀ jẹ́ ***Solanum tuberosum*'''  jẹ́ ìkan lára àwọn oúnjẹ afáralókun tí ó ma ń hù láti inú ilẹ̀ tí ó ma ń takùn kálẹ̀ nígbà tí ó bá ń ta.

## Ìrísí rẹ̀

Ọ̀dùnkún ni ó jẹ́ ìkan lára àwọn ẹbí iṣu tí ó lè lò tó ọdún méjì kí ó tó bàjẹ́ tán. Ànàmọ́ tí ó bá gbo tí ó sì ta dára dára  ma ń gún níwọ̀n bàtà kan  
Ewé rẹ̀ ma ń ní ẹ̀ka mẹ́ta mẹ́ta lára ẹ̀ka igi kọ̀ọ̀kan. Ìrísí ewé rẹ̀ náà ma ń ní àwọ̀ oríṣiríṣi bíi ìtànṣán Oòrùn (pink), sí àwọ̀ aró àti pọ́pù pàá pàá jùlọ bí kòkòrò bá ti ń jẹ ewé rẹ̀.
Orísiríṣi ọ̀nà ni wọ́n ma ń gbà gbin ọ̀dùnkún, wọ́n lè gbi ọ̀dùkún fúnra rẹ̀ kí ó sì hu ewé jáde lẹ́yìn tí ó bá ti jẹrà tán tí ó ṣe ṣetán láti ta. Wọ́n lè gbi òkun ewé rẹ̀ tí ìyẹn náà yóò sì ta egbò tí ọ̀dùnkún yóò sì tibẹ̀ hù pẹ̀lú. Èyíkéyí ọ̀nà tí wọn kí báà gbà gbìn in, ọ̀dùnkún yóò hu ewé, ó sì tún ma ń mí kí afẹ́fẹ́ lè wọ inú rẹ̀ nígbà tí ó bá ń ìdàgbà-sókè lọ́wọ́ àwọn ibi tí ó ń gbà mí Yii ni àwọn onímọ̀ ń pe ní lenticels. Ibi tí ó ń gbà mí yìí ni ó pọ̀ lára rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ilẹ̀ bá ṣe gbàá láàyè sí.  Ọ̀dùnkún ma ń tóbi si nínú ilẹ̀ bí àsìkò bí ọjọ́ bá ṣe ń lọ sí lórí rẹ ni. 
Lẹ́yìn tí ó bá hu ewé tán ni yóò mú iṣu ànàmọ́ jáde pẹ̀lú àwọ̀ tí ó bá wà lára èyí tí a ti gbìn tẹ́lẹ̀. 

## Àwọn ìọ́kasí
Ugali

**Ugali,akume**, **amawe**, **ewokple**, **akple**, àti àwọn orúkọ mìíràn, jẹ́ irú oúnjẹ kan tí a fi àgbàdo tàbí èlùbọ́ àgbàdo ṣe, ó sì jẹ́ jíjẹ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ-èdè Áfíríkà bíi: Kenya, Uganda, Tanzania, Zimbabwe, Zambia, Lesotho, Eswatini, Angola, Mozambique, Nambia, Democratic Republic of the Congo, Malawi, Botswana àti South Africa àti ní Ìwọ̀òrùn Áfíríkà bíi Togo, Ghana, Benin, Nigeria àti Cote D'Ivoire. I A máa ń sèé nínú omi gbígbóná tàbí mílíkì títí tí yóò fi ki bíi òkèlè. Ní ọdún 2017, wọ́n fi oúnjẹ yìí kún àwọn oúnjẹ UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, ọ̀kan lára àwọn oúnjẹ tuntun tí wọ́n fi ku

## Àwọn Ìtọ́kasí
Wagasi

thumb|Waagashi
**Waagashi**  jẹ́ irú wàrà jíjẹ ní Ìwọ̀òrùn Áfíríkà tí a fi mílíkì màálù ṣe. Àwọn Fúlàní pàápàá àwọn ti apá Àríwá Benin ni wọ́n máa ń ṣe é. Ó jẹ́ títà lọ́pọ̀ yanturu ní Parakou, ìlú kan ní àárín gbùngbùn Benin.  

## Ìlànà Sísè
Tí mílíkì màálù bá ti gbóná. Fi ewé "fromagier" (ewé tí a tún mọ̀ sí Bombax ceiba). Mílíkì náà á bẹ̀rẹ̀ sí ní jàn pọ̀, lẹ́yìn náà ni a máa wá yọ èyí tó ti jàn pọ̀ kúrò tí a ó sì tẹ àwọn mílìkì tó jàn pọ̀ náà papọ̀. Lẹ́yìn náà ni a máa fi sínú òrí pupa tí a fi ewé mìíràn ṣe láti lè paá mọ́ fún ìgbà pípẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé ìwòsàn

**Ilé Ìwòsàn** ni ibùdó ìjọba tàbí ti aládàáni kan tí a yà sọ́tọ̀ tí àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ oníṣègùn òyìnbó ń ṣe àmúlò àwọn irinsẹ́ ìwòsàn láti fi 
ṣè ìtọ́jú àwọn  aláàárẹ̀. Ilé ìwòsàn tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ni *ilé-ìwòsan gbogbo gbòò*', ìdí ni wípé  ó lè bójútó ìlera pàjáwìrì yálà aláàárẹ̀ tí wọ́n gbé dé ní pàjáwìrì láti ibi ìjàmbá ọkọ̀ tàbí ìjàmbá iná tàbí ajàkálẹ̀ àrùn tí ó dédé bẹ́ sílẹ̀ láìrò tẹ́lẹ̀. Ilé ìwòsàn tún ma ń ní ibùsùn àti iyàrá ìtọ́jú fún ẹni tí ìlera rẹ̀ yóò gba àìmọye ọjọ́ kí ó tó lálàáfíà.  

## Àwọn ìtọ́kasí
Oúnjẹ Kocho

**Kocho** (Ge'ez: ቆጮ, ḳōč̣ō) ó jẹ́ oúnjẹ tó dà bíi búrẹ́dì èyí tí a ṣe láti ara ensete. Egbò igi ensete kún fún àwọn òun tí a gbà, tí a sì gbọ̀n dáadáa, kí á tó wá dà á papọ̀ mọ́ ìwúkàrà kí á tó fún un fún nǹkan bíi oṣù mẹ́ta sí ọdún mẹ́ta.  Wọ́n máa ń lò ó gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ tí ó ṣe pàtàkì nínú àwọn oúnjẹ orílẹ̀-èdè Ethiopian ní ipò tàbí pẹ̀lú injera. Ní ọdún 1975 ìdá lọ́nà ìdá mẹ́fà àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Ethiopia rọ̀gbọ̀kú pátápátá tàbí díẹ̀ lórí oúnjẹ kocho fún àwọn ìdí kan. Wọ́n máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú àwọn oúnjẹ bíi kitfo, gomen (ewébẹ̀ síṣè), àti ayibe. Egbò rẹ̀ jẹ́ èyí tí wọ́n máa ń gún láti yọ àwọn èyí tí ó wà nínú rẹ̀, lẹ́yìn náà ni wọ́n máa rẹ ẹ́ fún àwọn ọ̀sẹ̀ bíi mélòó kan kí wọ́n tó sè é. Kocho jẹ́ oúnjẹ tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú ọbẹ̀, tí ó sì jẹ́ oúnjẹ pàtàkì kan ní àwọn agbègbè kan ní orílẹ̀-èdè Ethiopia. Oúnjẹ yìí jẹ́ èyí tí ó máa ń korò bákan lẹ́nu.  Kocho jẹ́ nǹkan tí a le gbé pamọ́ sí abẹ́ ilẹ̀ fún oṣù mẹ́ta sí oṣù méjìlá, láti le pèsè rẹ̀ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ tí wọ́n le jẹ ní àsìkò ọ̀wọ́ngógó oúnjẹ. Wọ́n máa ń lo Kocho gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìdáná fún àwọn oúnjẹ mìíràn. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

5. ^ https://rippleeffect.org/blog/ethiopian-enset-feast

6. ^ https://ethiopianfood.wordpress.com/2011/06/10/catching-up-with-qocho/
Oúnjẹ Kitfo

***Kitfo*** jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ àwọn ará ilẹ̀ Ethiopia èyí tí a le tọ ipasẹ̀ rẹ̀ lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn Gurage. Ó kún fún àwọn ẹran màálù ṣiṣè èyí tí a yí mọ́ *[[mitmita]]* (irúfẹ́ ata gúngún kan) àti *[[niter kibbeh]]* (bútà kan tí a ṣe láti ara egbògi). Orúkọ yìí wá láti ara èdè ilẹ̀ Ethiopia kan (Ethio-Semitic) root k-t-f, tí ó túmọ̀ sí "kí ènìyàn jẹ́ nǹkan dáadáa; rún un."

*Kitfo* tí a bá rọra sè fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́ ni a máa ń pè ní *kitfo leb leb*. A máa ń jẹ́ *Kitfo* pẹ̀lú àwọn oúnjẹ kan bíi  *ayibe* tàbí ẹ̀fọ́ tí a sè èyí tí a mọ̀ sí *gomen*. Ní àwọn apá ibìkan ní orílẹ̀-èdè Ethiopia, *kitfo* jẹ́ oúnjẹ tí a máa ń jẹ pẹ̀lú *[[injera]]*, búrẹ́dì kan tí a ṣe láti ara ìyẹ̀fun teff, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé nínú àwọn oúnjẹ ìbílẹ̀ àwọn Gurage , ènìyàn yóò lo *[[kocho]]*, búrẹ́dì kan tí ó pẹlẹbẹ tí a ṣe láti ara ewé *[[ensete]]*.

A máa ń jẹ *Kitfo* ní àwọn ibi ayẹyẹ pàtàkì. Wọ́n sáábà máa ń lò ó ní "Meskel" ìsinmi tí wọ́n máa ń ṣe lọ́dọọdún ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ní orílẹ̀-èdè Ethiopia

## Wò pẹ̀lú
*Gored gored
*Steak tartare
*Kibbeh nayyeh
*Raw foodism
*Injera
*Àkójọpọ̀ àwọn oúnjẹ àwọn Afíríkà
*Àkójọpọ̀ àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Ethiopia4

## Ìtọ́kasí

## External links
*Kitfo recipe