Sopona

[thumb|Ère onígi tí a gbẹ́ yìí ti Sopona jẹ́ ọ̀kan lára nǹkan bí àádọ́ta (50) tí oníṣègùn ìbílẹ̀ kan ṣe gẹ́gẹ́ bí ohun ìrántí fún CDC, [Àjọ Ìlera Àgbáyé|WHO, àti àwọn ògbógi ìlera gbogbogbòò mìíràn tí wọ́n lọ sí ìpàdé kan ní ọdún 1969 lórí pípa àrùn kòkòrò àrùn jẹjẹrẹ. Wọ́n fi àwọn ohun pàtàkì bíi agbárí ọ̀bọ, ìkarawun cowrie, àti ìṣó ṣe é lọ́ṣọ̀ọ́ .]]
**Ṣọ́pọ̀nà** (tàbí **Shapona** ) ni òrìsà àrùn ìgbóná nínú ìgbàgbọ́ àwọn Yorùbá .  Àwọn Yorùbá gbé àṣà wọn nípa Shapona lọ sí ayé tuntun nígbà tí wọ́n kó wọn lérú ni àkọ́kọ́ isòwò ẹrú . Lára àwọn ẹṣin Orisha tí àwọn ẹrú kò lọ sí òkè òkun, òrìṣà sonponna padà di oun ti wọn npe ni, tàbí mò sì

Nínú ìgbàgbọ́ àtijó àwọn ará Yorùbá ní Nàìjíríà, ni pé aarun igbona je òun ti oun kọlu ọmọ ènìyàn látàrí ìbínú òrìṣà sonponna to sì jẹ́ wipe bíbo òrìṣà òún loje ounkan tí ó pamo jọjọ. Àwọn Àṣàyàn atokun ni wọn má nfi sì ojúbo òrìṣà na. 

Ko to di bí àkọ́kọ́ ibere ọ̀rúndún seyin, àwọn ènìyàn ara agbègbè yìí ni wón gbàgbó pé bí wọ́n bá mú inú bí àwọn atókùn òrìṣà sonponna, wọ́n agbára láti dá aarun igbona síta látàrí bi won ṣe jẹ́ sì òrìṣà sonponna. 

Orúkọ Shapona, tí wọ́n tún lè kó, tàbí pé ní saponna, Shapona àti bèbè lọ je orúkọ tí ó pamo tí ó sì tún jẹ́ òun èèwò tí wọ́n ó kó lè pé Já kè látàrí ìbèrù-bojo àti òwò tí wọ́n bù fún òrìṣà alagbára ìgbóná. Látàrí ìdí èyí, òrìṣà na ni àwọn orúkọ apọnle mìíràn òtò tí wọ́n má npe láti ìgbà ayé dáyé gẹgẹbi Omolu. 

Sapona ni orúkọ ìbílẹ̀, tó jẹ́ mímọ́ ti wọn tún fún Orisha tí a mọ̀ sí Babalú-Ayé tàbí Omolu. A kò gbọdọ̀ sọ orúkọ rẹ̀ lèyí tí ó jẹ́ tòótọ́ kí a má baà fi ẹnu wá pe agbára àrùn igbona sì inú ilé wa.  

Dókítà Oguntola Sapara fura pé àwọn àlùfáà náà mọ̀ọ́mọ̀ ń tan àrùn náà kálẹ̀, lèyí tí ó mu fi ìkọ̀kọ̀ dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ìsìn náà. Ó ṣàwárí pé àwọn Olúṣìn náà ń tan àrùn náà nípa fífi àwọn èèpo ara ẹni ti ó ní àrùn igbona yí pa èlò mìíràn lara. Gẹ́gẹ́ bí ìròyìn yìí, àwọn aláṣẹ ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì fòfin de ìjọsìn Shapona ní ọdún 1907.  Síbẹ̀síbẹ̀, ìjọsìn ń tẹ̀síwájú pẹ̀lú àwọn onígbàgbọ́ tí wọ́n ń bọ̀wọ̀ fún orisa náà kódà lẹ́yìn tí wọ́n ti fòfin de irú àwọn iṣin be lòdì sí òfin ó. 
ọn ní w

## Ẹ̀sìn Dahomey/Ẹ̀sìn Gbe
Nínú ẹ̀sìn Dahomean, a mọ Sopono sí *Sakpata*, *Shakpana* tàbí *Sopono* . Òun ni òrìṣà ayé, ìlera, àrùn ìgbóná, ó sì lè wo ènìyàn sàn tàbí kí ó fa wèrè àti àrùn. A mọ̀ ọ́n sí Sakpata láàrín àwọn ènìyàn mìíràn tí wọ́n ń sọ èdè Gbe bíi Ewe, Fon àti Adja. Agbègbè wọn gun láti gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà títí dé agbègbè Volta ti Ghana. Ìtàn ẹnu sọ pé àrùn yìí pa àwọn baba ńlá wọn nígbà tí wọ́n ń gbé ní Adja Tado títí tí ọkùnrin Yorùbá kan tí a mọ̀ sí Torgbui Anyi fi wò wọ́n sàn. Sakpata jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òrìṣà tí wọ́n ń sìn jùlọ láàrín wọn. 

## Candomblé
ìgbónái
A mọ Sopona nínú àṣà ìbílẹ̀ Afro-Brazil ti Candomblé gẹ́gẹ́ bí *Sakpata* tàbí *Sakpata-Omolu* ní orílẹ̀-èdè Jejé . Ó ní àwọ̀ pupa, dúdú, àti funfun, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní Áfíríkà. Àwọn kòkòrò tí ó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀ ni àwọn kòkòrò Sakpata-Omolu, labalábá dúdú, eṣinṣin, àti efon . Aṣọ ìbora àti ìbòrí tí a fi koríko ṣe tí ó bo gbogbo ara ni aṣọ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ọmọlẹ́yìn Sakpata-Omolu àti ìjọsìn. Nínú àṣà ìbílẹ̀ Jejé, Kpo àti Loko tún ní í ṣe pẹ̀lú aṣọ koríko. *Xaxará,* ìgbálẹ̀ tí ó ní ọpẹ́ tàbí ìgbọ̀nsẹ̀ koríko, ni a ń lò nínú àwọn àṣà ìbílẹ̀ Sakpata-Omolu. Àwọn igi kéékèèké, ìkarawun funfun, ẹ̀gbà ọrùn dúdú ( *lagidigbá* ) jẹ́ gbogbo àwọn ohun èlò tí ó ní í ṣe pẹ̀lú Sakpata-Omolu. A rí i pé ó ní agbára láti fa àrùn awọ ara, èyii àti àwọn àrùn mìíràn tí ó lè ranni. Ní àkókò ìgbàlódé òní, ó lè ní àrùn HIV/AIDS nínú. 

## Òrìsà Trinidad
Nínú àṣà òrìṣà Trinidad , a mọ Sopona sí Shakpana tàbí Ṣakpanna,  ó sì jẹ́ òrìṣà oníwà ipá tí a so mọ́ àrùn ìgbóná. Nínú ìwádìí kan tí a ṣe lórí àwọn ibi mímọ́ Orisha ní Trinidad, James Houk rí i pé a rí àwọn àsíá Ogun ní gbogbo ibikíbi. Àwọn èyí tí ó wà fún Shakpana àti Osain ( Osanyin ) gbajúmọ̀ dáadáa. 

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìwé Lítíréṣọ̀

* Bader, Richard-Ernst: Sopono, Pocken und Pockengottkult der Yoruba. Erster Teil. Iwe akọọlẹ Medizinhistorisches 20 (1985) 363-390 (German)
* Bader, Richard-Ernst: Sopono, Pocken und Pockengottkult der Yoruba. Zweiter Teil. Iwe akọọlẹ Medizinhistorisches 21 (1986) 31-91 (German)
* Idowu, E. Bolaji. 1962. *Olodumare: God in Yoruba Belief* . London: Longmans, Green, ati Co.
* McKenzie, Peter. 1997. *Ẹ kú Orisha! Ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀sìn ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà ní àárín ọ̀rúndún kọkàndínlógún* . Leiden, Netherlands: Brill.