open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1964 Nigerian general election

A ṣe ìdìbò ilé aṣòfin ní Nàìjíríà ní ọjọ́ 30, oṣù Ọpẹ́, ọdún 1964, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò wáyé títí di ọjọ́ 18 oṣù Ẹrẹ́nà, ọdún 1965 ni díẹ̀ nínú àwọn agbègbè ìdìbò ní Ìlà-oòrùn, Èkó, àti Àárín Ìwọ̀-oòrùn nítorí ìkórira kan ní Oṣù Ọpẹ́.
Ìdìbò náà rí bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ ṣe ń díje gẹ́gẹ́ bí apá kan àwọn ẹgbẹ́, Ẹgbẹ́ Àpapọ̀ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (Northern People's Congress, ẹgbẹ́ Nigerian National Democratic Party, ẹgbẹ́ Midwest Democratic Front, ẹgbẹ́ Dynamic Party, ẹgbẹ́ Niger Delta Congress, ẹgbẹ́ Lagos State United Front and the Republican Party) àti ẹgbẹ́ United Progressive Grand Alliance (the National Council of Nigeria àti àwọn Cameroon, Action Group, ẹgbẹ́ Northern Progressive Front, Kano People's Party, Northern Elements Progressive Union, ẹgbẹ́ United Middle Belt Congress àti Zamfara Commoners Party).

Àbájáde náà jẹ́ ìṣẹ́gun fún Northern People's Congress èyí tí ó gba 162 nínú àwọn ìjókòó 312 ní Ilé Àwọn Aṣojú, lákókò tí NNA ní àpapọ̀ àwọn ìjókòó 198. Ọ̀gbẹ́ni Abubakar Tafawa Balewa ni wọ́n tún di Alákòóso Àgbà orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 
Àmọ́, ìdìbò náà ṣàmìsí nípasẹ̀ ìfọwọ́yí àti ìwà ipá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mark Walton

**Mark Daniel Walton** (October 24, 1968) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Aláàfin Àjàká

**Aláàfin Àjàká** ni ó jẹ́ Aláàfin ìlú Ọ̀yọ́ tí ò jẹ̀ Alààfin lẹ́ẹ̀mejì nígbà ayé rẹ̀. Bàbá rẹ̀ ni Ọ̀rányàn tàbí Ọ̀rànmíyàn, nígbà ti àbúrò rẹ̀ jẹ́ Ṣàngó.

## Ìgbé ayé rẹ̀
Aláàfin Àjàká jẹ́ ènìyàn tí kò lágbaja bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé oríṣirìṣi ìpènijá àti ogun ni ó ń kojú nígbà tí ò wà lórí oyè, ìwà jẹ́ẹ́jẹ́ rẹ̀ yí ni àwọn ènìyan rí gẹ́gẹ́ bí alèébù rẹ.  Ohun tí ò fàá ni wípé Àjàká ma ń sábà gbájúmọ́ ètò ìṣèlú lààfin tí kìí sì fi bẹ́ẹ̀ ráyè ọ̀rọ̀ ogun tí ó sì dá gbogbo ọ̀rọ̀ ogun yìí dá àwọn jagunjagun rẹ̀ nìkan. Àìkọbiara sí ọ̀rọ̀ ogun ni ó fàá tí púpọ̀ nínú àwọn ìjòyè rẹ̀ fi rìi gẹ́gẹ́ bí ojo tí wọ́n sì yọọ́ nípò gẹ́gẹ́ bí ọba tí wọ́n sì fi àbúrò rẹ̀ Ṣàngó rọ́pò rẹ̀. Wọ́n fi Aláàfin Àjàká jẹ ọba padà lẹ́yìn ikú Aláàfin Ṣàngó. Lẹ́yìn tí Àjàká di Aláàfin lẹ́ẹ̀kejì yí, ó wà di Aláàfin jagunjagun dípò Aláàfin jẹ́ẹ́jẹ́ tì wọ́n ti mọ̀ọ́ sí nìgbàkanrí gẹ́gẹ́ bí ̀abúrò tẹ̀ Ṣàngó tó papòdà ti rí. Ẹni tó jẹ́ Ọṣọ̀run nígbà ìjọba Àjàká lẹ́ẹ̀kejì ni Baṣọ̀run Salekoudi, lásìkò yí náà ni wọ́n gbé ìlù ògìdìgbó wọ ìlú Ọ̀yọ́. Ìlù yí ni wọ́n sì ma ń lù níbi ayẹyẹ tí Aláàfin àti Baṣọ̀run bá gbé wàpọ̀ títì́ di òní.

## Àwọn Ìtọ́kasí

* Johnson, Samuel. The history of the Yorubas: From the earliest times to the beginning of the British protectorate. London, 1921.
Aláàfin Makua

**Makua** fìgbà kan jẹ́ aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́ tó kú lẹ́yìn tó jẹ ọba fún ọdún méjì ní ọdún 1797. Nínú àtòjọ àwọn aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́, Makua jẹ́ aláàfin ẹlẹ́kejìlélọ́gbọ̀n tí Ọ̀yọ́ ní.

## Tún wo

* Ilú-ọba Ọ̀yọ́
* Aláàfin

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Eguguojo

**Eguguojo** (tí ó tún ń jẹ́ **Egunoju**) fìgbà kan jẹ́ Aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́ ní sẹ́ńtúrì kẹrìndínlógún. Lásìkò ìjọba rẹ̀, wọ́n gbé olú ìlú náà kúrò ní Ọ̀yọ́ ilé lọ sí Ọ̀yọ́ Ìgbòho (ìyẹn Ọ̀yọ́ tuntun), lẹ́yìn tí wọ́n jagun pẹ̀lú Nupe tán, tí ó sì fa Ogun abélé. Kí wọ́n tó ṣe ìdásílẹ̀ Ọ̀yọ́ tuntun, bàbá bàbá rẹ̀ rin ìrìn-àjò ẹ̀mí, láti bọ́ lọ́wọ́ àwọn ẹ̀sọ́ ààfin. Lẹ́yìn ìjọba rẹ̀, Aláàfin Ọ̀rọ̀mpọ̀tọ̀ ló jẹ oyè Aláàfin Ọ̀yọ́.

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Ọ̀rọ̀mpọ̀tọ̀

**Orompoto** (tí wọ́n tún máa ń kọ bí i **Oronpoto**) fìgbà kan jẹ́ Aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́. Ìlú tó darí nígbà náà wà ní apá Ìwọ̀-oòrùn àti apá Àríwá mọ́ Ààrin-gbùgùn ilẹ̀ Nàìjíríà.

## Ìtàn rẹ̀
Orompoto ní àbúrò Aláàfin Eguguojo tó wà lórí oyè kí òun tó jọba.Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tó máa jẹ oyè aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́ lásìko náà, tó sì tún jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tó máa jẹ oyè Yeyeori. Orompoto gun orí oyè nítorí kò sí ọkùnrin kankan nínú ìdílé wọn tó máa gorí oyè lásìkò náà.  Ó rí sí bí wọ́n ṣe lé àwọn Nupe kúrò ní Ọ̀yọ́ ní ọdún 1555. Orompoto jọba ní sẹ́ńtúrì kẹrìndínlógún.

Orompto jẹ́ ọba kejì tó máa jọba ní olú-ìlú tuntun, tí ó wà ní Igboho. Àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu kan fi lélẹ̀ pé ó di ọkùnrin kí ó tó gotí oyè.

Orompoto máa ń lo ẹṣin nígbà kugbà tó bá fẹ́ lọ jagun, èyí tí ìtàn fi lélẹ̀ pé ójọgún lọ́wọ́ Borgu. Ó mọ ẹsìn gùn dáradára, ó sì ní àwọn ẹs̀ọ́ tó máa ń gba àṣẹ́ lọ́wọ́ Èso ikoyi. Ó jẹ́ jagunjagun tó mọ ogun jà, ó sì bá wọn jagun pẹ̀lú àwọn ará Illayi. Lásìkò tih ó ń jagun pẹ̀lú àwọn ọ̀tá rẹ̀, ó pàdánù Balógun mẹ́tà ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé, oyè Balógun sì ni wọ́n ń pè ní *Gbonkas* ní ìlú Ọ̀yọ́. 

Aláàfin Ajíbòyèdé ló jẹ Aláàfin lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Oluwole

Ọba **Olúwọlé** ( tí ó kú lọ́dún 1841) jẹ́ ọba ìlú Èkó láti ọdún 1837 sí 1841. Bàbá rẹ̀ ni Ọba Adele.

## Ìjà orogún pẹ̀lú Kọsọ́kọ́
Ìbẹ̀rẹ̀ ìjà orogún Ọba Olúwọlé àti ọmọba Kòsọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ nípa dúdupò Ọba Èkó lẹ́yìn tí Ọba Àdèlé kú. Nígbà tí Olúwọlé di Ọba, ó lé àbúrò Kọsọ́kọ́, Opo Olú kúrò ní ìlú Èkó, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé adífá dá a láre ẹsùn wíwà nínú ẹgbẹ́ àjẹ́ tí wọ́n fi kàn án. Síwájú sí i, nígbà tí Kọsọ́kọ́ paná ogun Ewé Kókò, Olúwọlé rán Balógun rẹ̀, Yesufu Badà níjà ogun láti lọ kó ìkógun tí Kòsọ́kọ́ kó lójú ogun.

## Ikú rẹ̀ láti ara àṣìta ìbọn-olóró
Olúwọlé kú lọ́dún 1841 nígbà tí sísán àrá fàá tí àgbá àdó-olóró l'áàfin Ọba fi dún gbàmù. Gbogbo ẹran ara Olúwọlé ló fọ́n túká káàkiri, débi pé ilẹ̀kẹ̀ oyè rẹ̀ ní kan ni wọ́n fi dá a mọ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Osinlokun

Ọba **Ọṣìnlókùn ** tàbí **Ẹṣinlokùn ** (tí ó kú lọ́dún 1829) jọba Èkó láti ọdún 1821 sí 1829. Bàbá rẹ̀ ni Ọba Ológun Kútere, àwọn mọ̀lẹ́bí rẹ̀ ni Ọba Adele àti Akitoye, èyí ló sọ ìdílé Ọba Ológun Kutere tóbi ju àwọn ìdílé ọba Èkó tí wọ́n kù lọ. Lára àwọn ọmọ Ọṣìnlókùn ni Idewu Ojulari, Kosoko, àti Opo Olu.

## Gígorí oyè
Lọ́dún 1820 tàbí 1821, Ọṣìnlókùn lo anfaani àṣìṣe àbúrò rẹ̀, Ọba Àdèlé, tí wọ́n wọ́n dá lẹ́bi fún dídá Eégún sílẹ̀ nígbà tí wọ́n dá a lẹ́kun láti máa ṣe é lásìkò náà láti fipá gbàpò Ọba nínú ìdìtẹ̀ jọba. Wọn lé Àdèlé kúrò ní ìlú lọ sí Badagry níbi tí ó ti di olórí ìlú níbẹ̀. Nígbà tí ó wà ní Badagry, Àdèlé gbìyànjú láti fipá gbàpò ọba ìlú Èkó ṣùgbọ́n kò ri ṣe.

## Ikú rẹ̀
Ọsinlokùn kú lọ́dún 1829, tí ọmọ rẹ̀ Idewu Ojulari sì jọ̀ba lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Ojigi

**Ojigi** fìgbà kan jẹ́ Aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́ láti ọdún 1724 wọ ọdún 1735.

Ìṣèjọba Aláàfin Ojigi ni a lè pè ní àsìkò ti Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ sí ní jagun-ṣẹ́gun. Àsìkò ìjọba rẹ̀ ni ìlú yìí ní ọ̀pọ̀ àṣeyọrí, tí ó sì ní àtilẹ́yìn àwọn olóyè pàtàkì. Ojigi ṣe àfikún àwọn ológun láti dojú-ìjà kọ ìlú Dahomey lẹ́yìn tí ó gba ìrànwọ́ àwọn ìlú mìíràn, èyí ti Ọba Dahomey tí í ṣe Agaja máa ń halẹ̀ mọ́. 

Ní ọdún 1730, àwọn ará ìlú Dahomey gbà láti máa ṣan ìṣakọọ́lẹ̀ ọdọọdún fún àwọn ará Ọ̀yọ́, tí í ṣe ọkùnrin ogóji, obìnrin, ìbọn, àti irinwó owó-ẹyọ.

Ojigi kọ̀ láti kọ́ ọmọ rẹ̀, ìyẹn Àrẹ̀mọ sọ́nà tó tọ́, èyí sì mu kí àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì kọ̀ ọ́ sílẹ̀. Lẹ́yìn ikú rẹ̀, Àrẹ̀mọ ní láti pa ara rẹ̀.

Aláàfin Gberu ló jẹ oyè Aláàfin lẹ́yìn Ojigi.

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Gberu

**Gberu** fìgbà kan jẹ́ Aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́. Ó wà lórí oyè láti ọdún 1730 wọ ọdún 1746.Gberu ni ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́ kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Jambu, tó fi jẹ Baṣọ̀run (èyí tí ń ṣe olórí àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì, àti olùdámọ̀ràn ìlú), àmọ́ wọ́n kẹ̀yìn si, nígbà tí àwọn méjèèejì bẹ̀rẹ̀ sí ní dìtẹ̀ mọ́ ara wọn.

Lẹ́yìn tí wọ́n kọ̀ ọ́ bí ọba, Gberu pa ara rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọbánta

**Ọbańta ** (tí orúkọ rẹ̀ gangan ń jẹ́ **Ogborogan**) jẹ́ ọba aládé kẹta tí Ìjẹ̀bú, tí ó di Ìpínlẹ̀ Ogun lórílẹ̀ èdè Nigeria báyìí láti sẹ́ńtúrì kẹrìnlá .

Ọbańta kó àwọn ènìyàn láti Ilé-Ifè wá sí Ìjẹ̀bú Òde níbi tí ó ti jọba lẹ́yìn tí bàbá ìyá rẹ̀, Ọba Olú Ìwà, Awùjalẹ̀ àkọ́kọ́ Ìjẹ̀bú Òde kú. Ní kété tí ó dé Ìjẹ̀bú Òde, àwọn ará ìbè gbáà tọwọ́tẹsẹ̀, tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ní kí í pé Ọba ìlú wà ní ìta. Èyí ni bí ọba Ogborogan ṣe ń jé Ọbańta.

Àwọn ìrandíran Ọ̀bańta sì bẹ̀rẹ̀ sí ní joyè Awùjalẹ̀ tí Ìjẹ̀bú Òde, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn olóyè rẹ̀ máa ń dín agbára rẹ̀ kù. 

Titi di òní, ère rẹ̀ tí wọ́n fi bọlá fún un ṣì wà ní ìlú Ìjẹ̀bú Òde lẹ́bàá Itale.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Olúewu

**Oluewu** jẹ́ Alaafin tó lágbára gan-an ní ìlú Ọ̀yọ́ tí ó ń pàṣẹ Oyo empire lápá àríwá ilẹ̀ Yorùbá láti ọdún 1833 sí 1835.

Aláàfin Olúewu ni ó yẹ kí o jọba Ìlọrin lẹ́yìn Ṣhíttà, ṣùgbọ́n ó kọ̀ jálẹ̀ láti ṣe ẹ̀sìn Mùsùlùmí, bẹ́ẹ̀ ló lọ wá ìrànlọ́wọ́ àwọn Borgu láti borí ogun àwọn Fulani ati láti dá iyì Ọ̀yọ́ pada si ti atijọ. Ní ìbẹ̀rẹ̀, ó gbìyànjú ṣùgbọ́n igbiyanju rẹ̀ nígbẹ̀yìn láti gba àwọn ìran Yorùbá tí wọ́n wà lókè oya padà jásí ikú fún un láti ọwọ́ Okèdáre Lánlókè àti àwọn èèyàn pàtàkì kan láti Ọ̀yọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Ìṣèjọba

Alaafin Oluewu jẹ aguntaṣọlo ati ogbologbo arẹwa ọkunrin, bakanna osi tun jẹ ọmọ *Awolẹ Arogangan* ti o fi igba kan jẹ Alaafin tẹlẹ ri. Ni kete ti o gori àléfà ìjọba Ọ̀yọ́ ni ọdún 1830, Oluewu pinu láti dá ogo ati iyi ọ̀yọ́ pada. Ogo ati iyi èyí ti oti sọnu latari iṣọtẹ ati awọn ogun tio waye ni awọn ọdun ti o wa laarin 1810 sì 1820 ati 1830.   Ni pàtàkì, afojusun rẹ ni Ìlú Ilorin, èyí ti ojẹ  wipe ìsàkóso awọn Fulani-musulumi ti gbilẹ̀ ti o si ti sọ di ìlú alagbara julọ ni gbogbo agbegbe ọ̀yọ́.

Emir Ìlọrin ti nse àlakoso Ilu Ìlọrin ranṣẹ pè Oluewu ko wa  ki ohun, amọ lẹyìn ti Alaafin fẹ kuro nibẹ̀ ni wọn gba ìlù ọba l'ọwọ wọn ti wọ́n ṣì gbẹ́sẹ̀ lé.  Emir Ìlọrin tún ranṣẹ pè Alaafin Oluewu lẹ keji amọ Oluewu kọ jalẹ lọ́tẹ̀ yi; dipo èyí, Oluewu bẹrẹ sini kò awọn ọmọ ogun jọ, osi tun bẹrẹ si ngba awọn ìletò yoruba kuro labẹ alakoso wọn tuntun pada si abẹ Ọ̀yọ́ ti ótọ́ lati se adari fún wọn. Alaafin Oluewu tun ṣe ìfọwọsowọpọ àti adeun laarin Ọ̀yọ́ pẹlu Borgu.

Bi ogun náà ṣe bẹrẹ ni Oluewu ati awọn ọmọ-ogun rẹ ṣe bẹrẹ sini njawe Olubori. Ninu ogun yi ni awọn tafàtafà Borgu ti tú awọn ọmọ-ogun Ìlọrin ti wọn yí  ilu *Gbodo* ka,  ti wọn sì pa wọn ni ipakupa, kódà púpọ ninu awọn ẹlẹ́ṣin Ìlọrin ni  ókú sínú ẹ̀kún odo latari bi wọn  se nsa kuro loju ogun . Nigba ti awọn ọmọ-ogun Alaafin kọlù ìlú Ìlọrin wọn fẹrẹ ṣẹ gun awọn ọmọ-ogun Ìlọrin. Ṣugbọn ni ọjọ Kejì ogun na,  apakan ninu ikọ̀ awọn ọmọ-ogun Ọ̀yọ́ ṣubu, èyí sì fún awọn ọta ni àyè lati yi Alaafin Oluewu ká. Akọbi rẹ̀ ti orukọ rẹ njẹ àrẹ̀mọ Adeyanju sì rapala dé ọdọ baba  rẹ láti rí fún ìgbà ìkẹyìn, lẹyìn èyí osi wọ arin gbùngbùn ogun lọ. Ati Alaafin Oluewu ati ọmọ rẹ Adeyanju ni wọn ku sinu ogun na, èyí sì ni iṣẹlẹ ìkẹyìn ti ofi òpin débá ìṣèjọba Ọ̀yọ́ patapata.
Aláàfin Kòrì

**** jẹ́ Ọba Àlááfín Ọ̀yọ́ láàárín ọdún 1340. Lásìkò rẹ̀ ni ó wọ́n dá ìlú Ẹdẹ àti Òṣogbo sí lẹ̀. Ìtàn sọ wípé, òun ló rán Tìmì lọ sí Ẹdẹ láti bá àwọn Ìjẹ̀ṣà jà. Lẹ́yìn ìjà náà ni Tìmì fi ara rẹ̀ jọba l'Ẹ́dẹ. Èyí ló fàá tí wọ́n fi ń pe òye ọba ìlú Ẹdẹ ni Tìmì. Odidi ọdún àádọ́ta ni Àlááfín Kòrì lò lórí ìtẹ́ Ọba Àlááfín. Èyí ni wọ́n fi ń sọ pé òun ni ìgbà rẹ̀ gùn jú nínú àwọn ọba Àlááfín Ọ̀yọ́ 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Òfiràn

** ** jẹ́ ọba Ọ̀yọ́ àti àgbègbè rẹ̀ ní sẹ́ńtúrì 16 lápá iwọ̀-oòrùn Afrika òun ni ó jọba lẹ́yìn Onigbogi gẹ́gẹ́ bí Alaafin lẹ́yìn tí ó ó lọ ṣe àtìpó lẹ́yìn odi pẹ̀lú àwọn Yoruba díẹ̀ láti Ọ̀yọ́ ni Borgu lásìkò náà. Lásìkọ yii ni wọ́n fi Ofinran jọba nílẹ̀ àjòjì, tí ó sì dara pọ̀ mọ́ àwọn àwọn ará ìlú lẹ́bàá odò Niger àti àwọn ìlú méjì mìíràn lágbègbè náà sì ń gbé papọ̀. 

Nígbà tí ó yá, ìbágbépọ̀ àwọn Ọ̀yọ́ àti Borgu kò dán mọ́rán mọ́ bí í ti ìbẹ̀rẹ̀. Ìkùnsínú bẹ̀rẹ̀ láàárín wọn, lásìkò yìí ni Ofinran àti àwọn ènìyàn rẹ̀ kó kúrò ní Borgu, wọn sì kọjá sí ìlú Kusu. Lásìkò tí wọ́n kúrò ìlú abínibí wọn yìí, nǹkan kò ṣe dáadáa fún wọn, wọ́n sì gbagbọ pé àìgbọràn tí wọ́n ṣe sí ifá ló fà á.

Nígbà tí wọ́n wà ní Kusu, wọn bẹ̀rẹ̀ sí ní bọ ifá, wón sì pe enikan tí ó ń jẹ́ Alado láti sẹtùtù fún Àlàáfíà àti àwọn ìjòyè tó kù láti lè jẹ́ kí ìlú wà ní àlàáfíà. Bákan náà, ìtàn àhesọ Ọ̀yọ́ kan sọ pé lásìkò yìí ni wón dá ọdún Egúngún sílẹ̀ nílẹ̀ Yorùbá. Wọn gbagbọ pé ọlọ́jẹ̀ Egúngún tẹ́lẹ̀ àwọn Yorùbá wá láti ìlú Borgu wá sí Kusu. 

Nígbà tó pẹ́, Ofinran kú, wọn si sin ín sí ibi kan ni Ṣakí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Abípa

****, òun ni a tún mọ̀ sí l **Ògbólú tàbí Ọba Moró**, jẹ́ Àlááfín Ọ̀yọ́ àti àgbègbè rẹ̀. Wọ́n gbà pé ó wà ní ìtẹ́ ọba Àlááfín ní nǹkan bí sẹ́ńtúrì 16 àti 17. 

## Nígbà èwe
Àlááfín Abípa jẹ́ ọmọ bíbí was the son of Egunoju àti ọkàn nínú àwọn olorì rẹ̀. Wọ́n ní wón bí i lọ́nà lọ́jọ́ tí wọ́n ń ṣayẹyẹ kan lọ́nà àtisúnmọ́ ìlú Igboho (wọ́n fún lórúkọ láti inú ọ̀rọ̀ yìí *a bí i sí ipà* - 'ẹni tí wọ́n bí sí ipà ọ̀nà tàbí ẹ̀bá ọ̀nà').

Kí ó tó di àkókò rẹ̀ ọba mẹ́ta tí jẹ́ lórí Ọ̀yọ́ sí Ìgbòho dípò Ọ̀yọ́ ilé nítorí ìbẹ̀rù àwọn Nupe àti àwọn mìíràn. Abípà ni Àlàáfíà Ọ̀yọ́ tí ó dá olú-ìlú Ọ̀yọ́ padà sí Ọ̀yọ́-ilé lẹ́yìn tí wọ́n ti borí àwọn ogún ti ó ń jàwọ́n láti ìta. Pípadà sí Ọ̀yọ́-ilé wáyé ní sẹ́ńtúrì kẹtàdínlógún (17 Century).

Gẹ́gẹ́ bí àṣà, àwọn ènìyàn pàtàkì kan tí wọ́n fẹ́ kí olú-ìlú Ọ̀yọ́ ṣì dúró sí Ọ̀yọ́-Ìgbòho rán àwọn olórò òfegè láti lọ ṣe aṣojú ọfegè nígbà tí àwọn ènìyàn Abípà ṣe àbẹ̀wò sí olú-ìlú àtijọ́. Abípà mọ nípa èyí, ló bá rán àwọn ọdẹ lọ láti mú àwọn olórò òfegè wọ̀nyí. Nítorí èyí ni wón ṣe ń pè é ní Ọba mórò, Ọba tí ó mú orò. Ìtàn yìí ṣì ń jẹyọ lásìkò ọdún ni Ọ̀yọ́ àti nígbà tí wọ́n bá fẹ́ fi ọba Àlááfín tuntun jẹ.

Nígbà tí ọdún òye wọ Ọ̀yọ́-ilé, Abípà fi ọmọkùnrin aṣẹ̀ṣẹ̀bí rúbọ. Ìdí nìyí tí wón fi máa ń kì í ní "Ọba amórò tó f'ọmọ rẹ̀ rúbọ fún àlàáfíà ayé'.

Obalokun ló j'ọba lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Àmọ̀dó

**** jẹ́ ọba Àlááfín Ọ̀yọ́ ní ọdún 1830 sí 1833. . Ọdún mẹ́ta péré ló lò lórí ìtẹ́ ọba. Ní ìbẹ̀rẹ̀, ó jẹ́ ọba tí kò ní akíkanjú, ṣùgbọ́n nígbà tó yá, ó fi ara rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí ọba ọlọ́gbọ́n àti ẹni tí ẹnu rẹ̀ ká ìlú. Ó jọba nígbà tí wàhálà àti ìrúkèrúdò wà ní ìlú. Èyí ni àsìkò tí àwọn Fulani ń dá àlàáfíà ilẹ̀ Yorùbá láàmú. Lásìkò yìí kò sí àwọn ọba tí wọn wà lábẹ́ Ọ̀yọ́ tí wọn bọ̀wọ̀ fún Aláàfin, kódà wọn kò san ìṣákọ́lẹ̀. Ó kàn jẹ́ ọba Ọ̀yọ́ lásán ni nígbà tìrẹ. 

Lásìkò rẹ̀ ni àwọn Ìlọrin kógun ja Ọ̀yọ́, ṣùgbọ́n wọn kò pa Ọ̀yọ́ run. Nígbà tí ó ṣe, Amódò parí ìjà láàárín àwọn olóyè Ọ̀yọ́ tí wọ́n ti kẹ̀yìn wọn sí Ọ̀yọ́ nígbà náà. Wọ́n wá parapọ̀ gbé àwọn jagunjagun dìde láti bá Ìlọrin jà ṣùgbọ́n Ẹdun tí Gbọ̀ngán, tí ó jẹ́ Ààrẹ Kakanfò gbàbọ̀dè wọn, wọn lé àwọn jagunjagun wọn lọ. Leyin náà, àwọn Ìlọrin kógun ja Gbọ̀ngán, wọn sì borí Ẹdun. Lẹ́yìn tí wọn jagun borí Kakanfò àti Oníkòyí, tí kò sì sí agbára kankan lọ́wọ́ Àlááfín mọ́, nígbà náà ni àwọn ọmọ ogun Ilorin gba púpọ̀ nínú ilẹ̀ àwọn Yorùbá ti wọn wà ní apá òkè-oya. Lẹ́yìn èyí, wọn tún dojú ìjà kọ àwọn Ìjẹ̀sà, ṣùgbọ́n àwọn Ìjẹ̀sà kò gbà lẹ́rọ̀ pẹ̀lú wọn. 
Lásìkò yìí ni iwonba tó kú nínú àwọn ọmọ ogun Ọ̀yọ́ àti Ẹ̀gbá bẹ̀rẹ̀ sí dojú ogun kọ àwọn Ìjẹ̀bú, nítorí ipa tí wọn kó nínú ogun Òwu. Àsìkò yìí ni ogun bẹ̀rẹ̀ sí ní jà káàkiri ilẹ̀ [[Yorùbá 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Ajíbòyèdé

**Àlááfín Ajíbóyelèdé** jẹ́ ọba Àlááfín Ọ̀yọ́ apàṣẹ wàá tí Ọ̀yọ́ àti àwọn àgbègbè rẹ̀ ní sẹ́ńtútì kẹrìndínlógún. He succeeded Orompoto.

## Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó sẹ̀ nígbà ìjọba rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn Ọ̀yọ́ kan ṣe sọ, Ọba àwọn ará Nupe, Lájọmọ ló kógun ja Ọ̀yọ́ nígbà ìjọba Ajíbóyelèdé. Ní ìbẹ̀rẹ̀, ogun náà ti ń gbe àwọn àrè náà kí nǹkan tó yí padà díẹ̀ látàrí ète akoni kan tí Ajàǹlápá, tí ó jẹ́ òsì-ìwẹ̀fà ṣe, tí ogun náà sì yíwọ́ padà wá gbé Ọ̀yọ́. Láti bọlá fún ìwà akíkanjú tí Ajàǹlápá ṣe, Ọba dá oyè kan sílẹ̀ láàfin láti bọlá fún ọmọ Ajàǹlápá. Wọ́n fún ọmọ Ajàǹlápá ní láti jẹ́ àlejò pàtàkì ọba láàfin àti láti máa rọ́pò ọba lórí ìtẹ́ nígbà mìíràn. Láìfọ̀rọ̀ gùn, ipò yìí jẹ́ ipò tí wọ́n ní láti tẹ ọmọ Ajàǹlápá lọ́dàá gẹ́gẹ́ bí àṣà àwọn Ọ̀yọ́mèsì. Ajíbóyelèdé lọ́kàn rẹ̀ rò pé yóò jẹ́ ìwà àìmore bí òun bá jẹ́ kí wọ́n tẹ ọmọ Ajàǹlápá lọ́dàá, ṣùgbọ́n àwọn olùmọ̀nràn rẹ̀ gbà á níyànjú láti ṣe gẹ́gẹ́ bí àṣà ṣe làálẹ̀. Ọba tẹ̀lẹ́ ìmọ̀ràn wọn, wọ́n sì tẹ ọmọ náà lọ́dàá. 

Ajíbóyelèdé ni ìtàn sọ pé ó bẹ̀rẹ̀ ọdún Bẹbẹ tí wọ́n máa ń ṣe lọ́dún mẹ́ta mẹ́ta, láti ṣe àjọyọ̀ bí orí ogun àwọn Nupe àti ayẹyẹ ìjọba Ajíbóyelèdé lórí ìtẹ́ ọba. Lásìkò ìjọba rẹ̀, àlàáfíà wà nílùú, àwọn àgbẹ̀ rí ère-oko tó dára, tí olú-ìlú tuntun, Igboho sì ń dàgbà sókè, pàápàá jù lọ nítorí àgbègbè àti àwọn ènìyàn tí wọ́n wà nílùú. Lásìkò náà, ọjà ńlá méjì ni wọ́n dá silẹ, tí ìlú náà sì wà jẹ́ ìlú pàtàkì tí ó lọ́jà tí àwọn Hausa ti máa ń wá ra ẹṣin. 

Kò pẹ́ tí ọdún Bẹbẹ bẹ̀rẹ̀, àkọ́bí ọmọ Ajíbóyèdé, èyí tí ó jẹ́ Arẹ̀mọ Oṣemọ̀lú kú. Whilst Ajiboyede was mourning and fasting he reportedly had some chiefs visiting him executed for supposedly having eaten food, which nearly caused a rebellion.

Ọba Abipa ni ó jọba lẹ́yìn Ajíbóyèdé

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aunty Ramota

Aunty Ratota, ti orukọ ni kikun Ramota Adetu, jẹ eniyan agbegbe awujọ ni orilẹ-ede Naijiria ati ti a mọ ni ajọṣepọ rẹ ati awọn ẹya iyasọtọ. A bi ni ibẹrẹ ọdun 1980, o gbọn lati agbegbe Gẹẹsi ti Nigeria ati pe o pọ si nitori itara rẹ ati awọn fidio ti o pin lori ọpọlọpọ awọn iru ẹrọ media awujọ. Aun ti ara ẹni alailẹgbẹ ratata, ti ijuwe nipasẹ Clidid rẹ ati awọn ọrọ asọtẹlẹ nigbagbogbo, yarayara fun awọn olugbo ti o wolẹ.

## Àwọn itọ́ka sí

# ↑ Jump up to:1.0 1.1 1.2
Abdul-Lateef Adeniran Akanni

Oba ****, tí a tún mọ̀ sí **Obaarun-Oladekan I** (wọn bí lọ́jọ́ kẹta oṣù Kejìlá ọdún 1958, ó sì kú lọ́jọ́ keje oṣù kìíní ọdún  2022) jẹ́ ọba àlàyé ní Nigerian. Òun ni was the Ọba Ado àti Olofin Adimula Oodua ti Ado-Odo bẹ́ẹ̀ ló jẹ́ ọba àwọn Yorùbá ti ìlú Ado-odò. Wọ́n fi i jọba Adó-odọ àti Olofin Adimula Oodua ti Ado-Odo lọ́jọ́ kejì oṣù karùn-ún ọdún 2009 pẹ̀lú orúkọ oyè Ojikutujoye Obaarun Oladekan I, ó jọba Oba J. O. Akapo, tó kú lọ́jọ́ keje oṣù kejì ọdún 1989.

## Kí ó tó d'ádé
Nígbà tí Ọba J. O. Akápò kú lọ́dún 1989, ó kan ìdílé ọba Ìdóbarun láti fa ọmọ oyè kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olọ́fin tuntun. Wọ́n kò rí ọmọ oyè yàn títí di ọdún 1993 tí wọ́n fi wá yàn Abdul-Lateef Adéníran Àkànní lọ́nà tí ó tọ́ àti lọ́nà tí ó yẹ. Lẹ́yìn èyí, ọmọ oyè mìíràn, tí ó jẹ́ ọmọ obìnrin ìdílé ìdóbárun náà nífẹ̀ẹ́ sí ìtẹ́ náà fa rògbòdìyàn tí ó mú wọn dé ilé-ẹjọ́. Wọ́n rojọ́ náà láti ilé-ẹjọ́ gíga títí dé ilé-ẹjọ́ kòtẹ́milọ́rùn àti ilé-ẹjọ́ tó ga jù lọ. Nígbẹ̀yìn, ilé-ẹjọ́ tó gajù lọ ní Nigeria dá Abdul-Lateef Adéníran Àkànní láàre, tí wọ́n sì kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọmọ-oyè yányán lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2009 l.

## Ìfijoyè
Abdul-Lateef Adéníran Àkànní jọba lẹ́yìn Ọlọ́fin Agùnlóyè Jacob Ọ̀gábí Akápò lọ́jọ́ kejì oṣù karùn-ún ọdún 2009, nígbà ìjọba Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ògùn, Ọ̀túnba Gbenga Daniel lẹ́yìn ogún ọdún tí ìtẹ́ náà tí ṣófo.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Ó fẹ́ ìyàwó méjì, Olori Fausat Adébísí Àkànní, tí ó jẹ́ Olorì-àgbà, àti Elizabeth Àkànní .

Bákan náà, ó jẹ́ ẹni tí ó fẹ́ràn èré-ìdárayá, pàápàá jùlọ, bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá níbi tí ó ti múyán lórí gẹ́gẹ́ bíi alámójútó ìdíje ní ìlú Adó-odò àti Badagry. Kí ó tó di Ọlọ́fin, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́, èyí ló jogún lọ́wọ́ àwọn ìran rẹ̀.

## Ikú
Ọlọ́fin tí ìlú Adó-odò kú lọ́mọ ọdún mẹ́tàlélọ́gọ́ta lọ́jọ́ keje oṣù kìíní ọdún 2022 ní the Federal Medical Center Abẹ́òkúta, ní Ìpínlẹ̀ Ògùn lẹ́yìn àárẹ̀ díẹ̀. Ó jọba Ọlọ́fin fún ọdún méjìlá àti oṣù mẹ́rin. Ìròyìn ikú tàn káàkiri Nigeria láàárọ́ ọjọ́ tó kú. Wọn dá òkú rẹ̀ padà sí ìlú Ado fún ayẹyẹ ìsìnkú gẹ́gẹ́ bí Mùsùlùmí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Olusola Idris Osolo

Oba ***' tí a tún mọ̀ sí (***Otenibotemole II**')  (tí wọ́n bí lọ́jọ́ ketàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1988) ni ọba Adó-odò kọkànlélógójì àti Olofin Adimula Oodua ti Ado-Odo. Ó gorí ìtẹ́ lọ́jọ́ kẹsàn-án oṣù kejì ọdún 2024 lẹ́yìn ikú ọba Abdul-Lateef Adeniran Akanni Ojikutujoye I tí ó jẹ́ Olofin Adimula Oodua ogójì ìlú Ado-Odo.

## Ìran rẹ̀
Wọn bí Ọba Ọtẹ̀níbọ̀tẹ̀mọ́lẹ̀ II ní ìdílé Ọ̀sọ́lọ̀ ti ìdílé ọba Okéwayè, ọkàn nínú àwọn ìdílé ọba mẹ́rin tí ó wà ní Adó-odò. Bàbá rẹ̀ tí ó ti kú, Músílíù Ọlátúnjí Lámídì ti ṣe igbákejì Ọ̀gá-ọlọ́pàá àgbà kí ó tó kú lóṣù kẹrin ọdún 1988, ó jẹ́ ìran Ọba Aṣádé Awòpẹ́ ti Ọtẹ̀níbọ̀tẹ̀mọ́lẹ̀ tó jọba lọ́dún 1884 sí 1913. Ìyá rẹ̀, Alhaja Azeezat Ọmọlọlá Lámídì (ọmọ Agbógunlórí), jẹ́ ènìyàn pàtàkì tí o ti jẹ oyè òtún ìyálọ́jà àti Ọ̀tún Ìyá Àdínnìn ti ilu Adó-odò.

## Ìyànsípò àti ìgbà dé rẹ̀
Ní ìgbìyànjú láti yan ọmọ oyè tòótọ́ sípò In a bid to determine the rightful heir to the revered position of Ọlọ́fin Adìmúlà Oòduà, wọ́n yan Ọlọ́fin Olúṣọlá Ọsọ́lọ̀ sáàárín àwọn ọmọ oyè mẹ́rìnlá láti ìdílé oyè ọba Òkèwáyé ti Adó-odò tí àwọn náà lẹ́tọ̀ọ́ sí ìtẹ́ ọba Adó-odò. Kọ́míṣánnà fún Ìjọba-ìbílẹ̀ àti ọ̀rọ̀ nípa oyè jíjẹ ní Ìpínlẹ̀ Ògùn àti àjọṣepọ̀ pẹ̀lú ìjọba-ìbílẹ̀ Adó-odò /Ọ̀tà, ṣe ìdìbò lọ́jọ́ kẹsàn-án oṣù kejì ọdún 2024. Ìdìbò náà jẹ́ èyí tí kò ní èrú tí ó sì tẹ́lẹ̀ ìlànà òfin láìṣẹègbè fún ẹni kankan.

Ó borí láàárín gbogbo àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ nígbà tí ó kó ìbò tó pọ̀jù àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ lọ. Bíborí rẹ́ kì í ṣe iyì rẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n ìjẹ́rìí sí ìwà àti gbajúmọ̀ rẹ̀ àti bí ó ti ṣe ti máa ń dá sí ètò ìlú látẹ̀yìnwá. Àti bí ó ṣe mọ̀ nípa àṣà, ìṣe àti bí wọ́n ṣe ń darí ìlú náà l. Ó gbà ọ̀pá-àṣẹ lọ́jọ́ ọgbọ̀n, oṣù kẹta ọdún 2024.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Ìyàwó rẹ̀ ni Olorì Taheebat Ọmọtọ́lání Ọsọ́lọ̀, wọ́n bímọ mẹta. 

Bákan náà, ó jẹ́ ẹni tí ó fẹ́ràn eré-ìdárayá, pàápàá jù lọ, ó féràn ìdàgbàsókè àwọn ọ̀dọ́. Ó wà lára àwọn agbábọ́ọ̀lù-àfẹ́sẹ̀gbá, kódà, ó wà lára àwọn tó gbá ayò wọlé nígbà tí wọ́n gbá ìdíje aláfẹ́ kan tí wọ́n pè ní Adó-odò Legend, tí àwọn ọ̀dọ́ Adó-odò ṣètò lọ́dún 2023 ní pápá ìṣeré tó dára.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Kánran

**Aláàfin Kanran**, tàbí **Aláàfin Karan**, jẹ́ Ọba ti Ọ̀yọ́ àti àgbègbè rẹ̀. Òun ló jọba lẹ́yìn Aláàfin Odawuru. 

Wọ́n kà á sí ọba oníwàháià àti jàgídíjàgan, wọn sọ wípé onírúurú ìyà ni ó fi máa ń jẹ àwọn ará ìlú tí ó bá ṣẹ̀. Ìwà rẹ̀ ni ó bí òwe Ọ̀yọ́ kan tó sọ wípé " ó n'íkà nínú ju kánran". 

Nítorí ìwà ìkà tó ní láti ma ṣe ìjàmbá fún àwọn ará ìlú, àwọn olóyè kan gbìmọ̀ ọ̀tẹ̀ láti rọ̀ ọ́ lóyè. Àwọn Ọ̀yọ́mèsì máa kọ̀ọ́, wọ́n rọ̀ ọ́ lóyè. Òun náà kọ̀ láti pa ara rẹ̀. Nígbà tí àwọn ọmọ-ogun wọnú ìlú wá, ìtàn sọ pé Kánran sáré gun orí orùnlé ààfin rẹ̀, tí ó sì ń t'afà fún wọn títí wọ́n fi dáná sun ààfin ọba.

Ọmọ rẹ̀, **Janyin** ló Jọba lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn àyọkà kan láti inú ìtàn Ọ̀yọ́
"Kánran rán àwọn ọmọ-ogun láti ja àwọn ará ìlú Àgà Oìbó l'ógun, ṣùgbọ́n kí wọ́n tó kógun jàwọ́n, àwọn ọlótẹ̀ ti ránṣẹ́ sí ọba láti fi agbọ́pàá rẹ̀ ṣ'ètùtù."

"Kánran gbà láti ṣe ohun tí wọ́n fẹ́, wọn sì gbé oúnjẹ ètùtù fún ọba láti jẹ. Bí Kánran ṣe jẹran ètùtù tán, àwọn ọlótẹ̀ kéde pé Kánran ti j'ẹran agbọ́pàá ara rẹ́"

"Lẹ́yìn èyí, nítorí ohun burúkú tí ọba ṣe, wọ́n kéde pé àṣẹ ọba kò ṣe é tẹ̀lé mọ́ fún ẹnikẹ́ni, pàápàá jù lọ àwọn ọmọ Ogun Ọ̀yọ́. Àwọn ọlọ́tẹ̀ wá pàṣẹ kí ọba pa ara rẹ̀, èyí tó túmọ̀ sí kí ọba kúrò lórí ìtẹ́. Nípa èyí àwọn jagunjagun Ọ̀yọ́ ti kẹ̀yìn s'ọ́ba nítorí pé ó ti jèwọ̀ àwọn òrìṣà."

"Páńpẹ́ tí wọ́n dẹ fún Kanran mú un, ìjà yìí niKánran ń bá àwọn ọ̀tá rẹ̀ jà tí ó fi kú."
## Àwọn Ìtọ́kasí
Oyekan I

**Oba Oyekan I** (ó kú ní ọjọ́ ogbọ̀n oṣù Kẹ̀sán ọdún 1900) joba gẹ́gẹ́ bí Ọba ìlú Èkó láti oṣù kẹta ọdún 1885 sí ọjọ́ ogbọ̀n oṣù Kẹ̀sán ọdún 1900. Ó gun orí ìtẹ́ lẹ́yìn oṣù kan tí bàbá rẹ̀ Oba Dosunmu  kú.

## Ọmọ ọba Oyekan vs Olóyè Apena Ajasa ìṣẹ̀lẹ̀
Ní 1883, Oba Dosunmu, bàbá Oyekan pe ìpàdé láti wo wàhálà láàrin Olóyè Apena Ajasa àti Olóyè Taiwo Olowo síbẹ̀síbẹ̀ Olóyè Ajasa ń halẹ̀ sí Ọba àti àwọn ìjòyè tó kù. Nígbà tí o ń wo ipò tí Apena Ajasa fí ń halẹ̀, ọmọ ọba Oyekan gbá Olóyè Ajasa ní etí tí ó sì sọ pé Ajasa ko yẹ kí o bú Ọba ni Iga Idunganran (ààfin Ọba). Ọba Dosunmu ko gba ìwà Oyekan, ó si bù lépè pé*" Ọmọkùnrin tó ti hùwà báyìí kí o sọnù"* . Olóyè Taiwo Olowo, orogún Olóyè Apena Ajasa inú re dun nípa ìgbésí Oyekan, o sì kojú ète sí Oba Dosunmu wí pé*" Ọmọkùnrin náà kò ní ṣófo ṣùgbọ́n ẹ̀mí rẹ yóò gùn"* 

## Idinku ni ipa ti Obaship nigba ijọba Oyekan

## Ikú
Ọba Oyekan kú ní ọjọ́ ìṣẹ́jú, oṣù kẹsàn-án ọdún 1900 lẹ́yìn ìgbà tí ó ṣe àìsàn fún ìgbà díẹ̀. Ó jọba fún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún (15) gẹ́gẹ́ bí Ọba ti Èkó. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ẹ̀ka:Àwọn Ọba ìlú Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1900
Aláàfin Abíọ́dùn

**Abíọ́dún** (ṣàkóso ìjọba láàárin 1770 sí 1789) jẹ́ aláàfin sẹ́ńtúrì kejìdínlógún, tàbí ọba ti àwọn èèyàn ní nǹkan tí ó wá di Nàìjíríà.

## Ìlú Ọ̀yọ́
Bó ti ń gorí oyè lẹ́yìn ìgbà díẹ̀ tí Ọ̀yọ́ borí ìlú Dahomey tó jẹ́ amúlétì wọn, Abíọ́dún bára rẹ̀ nínú ogun abẹ́lé lórí bí wọn yóò ṣe ṣètò ọrọ̀ ìlú.

Baṣọ̀run Gáà,

## Àwọn ìtọ́kasí
Ibikunle Akitoye

**Ibikunle Alfred Akitoye**  (1871–1928) jẹ́Ọba Èkó láti ọdún 1925 sí ọdún 1928 nígbà ohun tí àwọn òpìtàn kan ń pè ní “Interregnum” nígbà ọdún tí Ọba Eshugbayi Eleko ti ìgbèkùn. Ibikunle Akitoye jẹ́ ọba èkó àkọ́kọ́ tí ó kàwé tí ó sì jẹ́ Kristẹni. Ìjọba Akitoye tún ṣe àfihàn àjọṣepọ̀ àwọn Ọba ekó pẹ̀lú àwọn ẹ̀sìn amutorunwa.

## Ìgbésí ayé Ìbẹ̀rẹ̀ àti iṣẹ́ òòjọ́
Ibikunle Alfred Akitoye, jẹ́ ọmọ ọmọ Ọba Akitoye, wọ́n bíi ní èkó lọ́dún 1871, ó sì gbẹ̀kọ́ gboyè ní CMS Grammar School . Ó ṣe iṣẹ́ olùtọ́jú ìwé pẹ̀lú ilé-iṣẹ́ Jámánì kan, lẹ́yìn náà ni ó ṣiṣẹ́ bi 
Ẹ̀ka:Àwọn Ọba ìlú Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1928
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1871
Aláàfin Olúàṣo

**Aláàfin Olúàṣo** jẹ́ ọba Ọ̀yọ́ tí ó gbajúgbajà fún ẹwà àti fìrìgbọ̀n rẹ̀. Àwọn àkọni ìgbà náà ṣàlàyè pé àsìkò tó jẹ Ọba Ọ̀yọ́, àlàáfíà, ẹ̀mí-gígùn àti ìfẹ́ jọba ní ìlú. Ó kọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àfin sí inú ìlú, ó sì fẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyàwó, tí wọ́n sì bí ọmọ rẹpẹtẹ fún un.

Ọba náà ni àrẹ̀mọ ọkùnrin tí ó lẹ́wà, tí ó ní ìwà pẹ̀lú, tí a ń pe ní Oluaso, tó sì jẹ́ ẹni tí a mọ̀ sí pípẹ́ ọjọ́ rẹ̀ àti àkókò àlàáfíà ní ìjọba rẹ̀. Orúkọ àdàpè rẹ̀ ni Osarewa S’akin, èyí túmọ̀ sí ẹni tí ó lẹ́wà tí o sì tún jẹ́ Akínkanjú. Ó jẹ́ ọba ọlọ́gbọ́n àti ẹni tí gbogbo ènìyàn fẹ́ràn, tí wọn sọ pé ó jọba fún ọdún 320, ó sì bí ọmọ 1460! Ní ẹ̀ẹ̀mẹ́ta ni àwọn aya rẹ̀ mẹ́sàn-án bí ìbejì ọkùnrin fún un ní ọjọ́ kan nán.

Àwọn ìpín akọ́kọ́ tí wọ́n bí ni ó ń jẹ́ Omola, èkejì ni Ona-aka, èkẹta sì ni Ona-Isokun. Ní àárín àwọn ìbejì mẹ́ta wọ̀nyí, àwọn ìkẹta (Ona-Isokun) ni wọ́n gbajúmọ̀ jù, wọ́n sì jẹ́ ẹni tí àwọn ọba ti a yàn wá lára wọn àti lára àwọn ìran wọn. Àwọn orúkọ wọ̀nyí di àtọ́ka ìdílé títí di òní.

Ọba náà kọ́ ààfin mẹ́rìnléláadọ́rin (54) fún àwọn ọmọ ọba mẹ́rìnléláadọ́rin wọ̀nyí, gbogbo wọn sì dé ipò ọlá àti ojúṣe nípasẹ̀ ànfààní ara wọn.

## Àwọn ìtọ́kasí


* Samuel Johnson, Obadiah Johnson. The History of the Yorubas, From the Earliest of Times to the Beginning of the British Protectorate. p 158
Sanusi Olusi

**Ọba Sànúsí Olusi** nígbà ayé rẹ̀ jẹ́ ọlọ́rọ̀ oníṣòwò; ó kú ní ọdún 1935. Ó jẹ́ Ọba tí ó jẹ lẹ́yìn Ọba Ìbíkúnlé Akítóyè  gẹ́gẹ́ bíi Ọba Ìlú Èkó láti ọdún 1928 sí ọdún1931. Ọba Sànúsí Olusi jẹ ọmọ-ọmọ Olusi, àti ọmọ-ọmọ-ọmọ Ọba Ologun Kutere. Ó tún jẹ́ Ọba ìlú Èkó àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí.

## Iṣẹ́ àti Jíyoyè Ọba ti Ìlú Èkó
Sànúsí Olusi jẹ́ oníṣòwò tí ó gbé ní 25 àdúgbò Bridge ní Ìdúmọ̀tà. Ó fi ìgbà kan rí dupò Ọba Ìlú Èkó ní ọdún 1925, ṣùgbọ́n Àrẹ̀mọ Ìbíkúnlé Akítóyè tí wọ́n jọ dupò yìí ló jáwé olúborí. Ní kòpẹ́ tí àwọn ìjọba aláwọ̀funfun-amúnisìn Bírítìsì gbẹ́sẹ̀ lé dúkìá rẹ̀ tó wà ni àdúgbò Bridge ni ó gba ipò Ọba ti ìlú Èkó, lẹ́yìn tí Ọba Ìbíkúnlé Akítóyè ti papòdà. Àwọn ìjọba aláwọ̀funfun-amúnisìn Bírítìsì gbẹ́sẹ̀ lé ogún rẹ̀ láti kọ afárá Carter. 

## Ìrọ̀lóyè gẹ́gẹ́ bíi Ọba ti Ìlú Èkó
Ní ìpadàbọ̀ Ọba tí wọ́n yọ lóyè tẹ́lẹ̀, ìyẹn Ọba Eshugbayi Eleko, àwọn ìjọba aláwọ̀funfun-amúnisìn Bírítìsì ní kí Ọba Sànúsí Olusi fi ààfin sílẹ̀; wọ́n sì fún un ní ilé tó tó ìwọ̀n ẹ̀gbẹ̀rún kan owó páńsì (£1,000) ní ọ̀nà agbègbẹ̀ Broad, pẹ̀lú owó àjẹmọ́nú ọdọọdún irínwó páńsì (£400). Ní ìgbà tó tún yá, wọ́n fún un ní àyè tirẹ̀ ní Oke-Arin tí ó tún jẹ́  Oke-Arin.

## Ìtúnpò Ọba Ìlú Èkó dù ní ọdún 1932
Lẹ́yìn ikú Ọba Eshugbayi Eleko ní ọdún 1932, Sànúsí Olusi dupò Ọba ìlú Èkó; nígbà yìí, Àrẹ̀mọ Fálolú Dòsùnmú ni wọ́n jọ dupò, ṣùgbọ́n Sànúsí Olusi tún fìdí rẹmi. Ní ọdún 1935, àwọn aáwọ̀ bẹ́ sílẹ̀ láàárín Sànúsí Olusi àti Ọ̀ba Fálolú Dòsùnmú. Ọba Fálolú fèhónú hàn lórí ìwà Sànúsí Olusi tí ó rí bíi ìwà ìjẹgàba, ẹni tí ó ń lo ohun àmì ọba tí ó sì ń mú ìmúra Ọba, àfi bíi pé Ọba ni. Ní ìdáhùn sí  ìfẹ̀hónúhàn Ọba Fálolú, Gómínà Cameron sọ fún Sànúsí Olusi kí ó yé hu irú ìwà bẹ́ẹ̀.

## Ikú
Sànúsí Olusi kú ní ọdún 1935; wọ́n sì sin ín sí itẹ́ Okesuna.

## Àwọn Ìtọ́kasí

* 
** 
**
Ọọ̀ni Aribiwoso

**Ooni Aribiwoso** jẹ́ Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kẹrìnlélọ́gbọ̀n ti Ilé-Ifẹ̀, tí a mọ̀ gẹ́gẹ́ bí i Ọba Ilé-Ifẹ̀ tó jẹ́ orírun àwọn Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Lugbade wàjà ni òun jẹ Ọba, lẹ́yìn rẹ̀ sì ni Ọọ̀ni Osinlade jẹ Ọba.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Lugbade

**Ọọ̀ni Lugbade** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlẹ́lọ́gbọ̀n tí Ilẹ́-Ifẹ̀ máa ní, tí a mọ̀ gẹ́gẹ́ bí i Ọba Ilé-Ifẹ̀, tó jẹ́ orírun àwọn Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Okiti wàjà ni òun jẹ Ọba, tí Ọọ̀ni Aribiwoso sì jẹ Ọba lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Alaafin

**Aláàfin**, tàbí **Ẹni tí ó ni aàfin** lédè Yorùbá jẹ́ orúkọ oyè ọba Ọ̀yọ́ àti àgbègbè-ìṣèjọba rẹ́ láyé àtijó 
 àti ìlú Ọ̀yọ́ lọ́wọ́lọ́wọ́ ti apá ìlà - ìwọ̀-oòrùn ní Nigeria. Ó jẹ́ òye ọba Ọ̀yọ́. Nígbà mìíràn, wọ́n máa ń túmọ̀ rẹ̀ sí ni àsìkò ijoba aláṣẹ. Ó jọba, ó sì ṣàkóso lórí àgbègbè-ìṣèjọba Ọ̀yọ́ àtijọ láti orílẹ̀-Olómìnira Benin sí Nigeria, lára àwọn àgbègbè náà ni àwọn Ìpínlẹ̀ kan ni apá gúsù àti iwọ̀-oòrùn sí apá àríwá àgbègbè-ìṣèjọba Ọ̀yọ́. Àwọn tí ó wà lábẹ́ àkóso rẹ̀ ni wọ́n ń pè ní Yorùbá, tí wọ́n sì ń sọ Èdè|Yorùbá.

Ìgbàgbọ́ àti ìtàn Yorùbá kan sọ pé Àlááfín Ọ̀yọ́ jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ-ọmọ méje Odùduwà tí ó wà padà di ọba, tí ó sì jẹ́ ìpìlẹ̀ṣẹ̀ orísun làjú àti ìdàgbàsókè àwọn ẹ̀yà Yorùbá.

Àlááfín àti àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì ni olórí ìgbìmọ̀ ìṣèjọ̀ba tí àgbègbè-ìṣèjọba Ọ̀yọ́ nígbà náà. The Alafin and the Oyo Mesi formed the central government of the Empire. Lábẹ́ wọn ní àwọn ọba aládé àti àwọn Baálẹ̀ t'ókù, tí wọ́n ń ṣe ìjọba àwọn ìlú àti àwọn àgbègbè tó wà lábẹ́ wọn Ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín Àlááfín àti àwọn Ọba tókù ni ti ìjọba Àlááfín lóni gbogbo ilẹ̀ àti àwọn ọba àti gbogbo àwọn ènìyàn tí ó wà lábẹ́ wọ́n, tí ó sì ń pèsè fún àìní wọn aláṣẹ gbogbo ilẹ̀ tí wọ́n ń pèsè fún àwọn. Aláàfin ló ń ṣàkóso tí ó sì ń dá ààbò b'òwọ́n. Atọ́ba, ìjòyè, baálẹ̀ àti gbogbo ará ìlú ló nǹkan tí wọ́n ní láti máa ṣe fún Aláàfin. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1800, agbára Àlááfín àgbègbè-ìṣèjọba Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ sí ní di kú nítorí ìjà láàárín Àlááfín àgbègbè-ìṣèjọba àti àwọn ọba aládé mìíràn àti àwọn olóyè tí wọ́n wà ní ìlú Ọ̀yọ́ tí tún jẹ́ Ọ̀yọ́ Mèsì, ìjà yìí jẹ́ kí agbára Àlááfín àgbègbè-ìṣèjọba bẹ̀rẹ̀ sí ní dínkù, tí àwọn àgbègbè-ìṣèjọba sì bẹ̀rẹ̀ sí ní kúrò lábẹ́ Ọ̀yọ́ tí wọ́n sì ń dá dúró fún ara wọn.

Orúkọ oyè Àlááfín yìí ni wón ṣì ń lò ní ìlú Ọ̀yọ́ lóde òní. tí ó wà ní Nigeria. Àlááfín jẹ́ olórí àwọn ijọba àwọn Yorùbá tí ó sì lágbára láti yan àwọn olóyè tí ó lè ṣojú gbogbo ilẹ̀ Yorùbá pátápátá. Àpẹẹrẹ àwọn ìjòyè bẹ́ẹ̀ tí Àlááfín ní agbára láti yàn ni Ààrẹ-ọ́nà-kakanfò ti gbogbo ilẹ̀ Yorùbá, àti Ìyálóde tí ilẹ̀ Yorùbá.

Títí di ọdún 2021, Lamidi Adeyemi III, tí ó jẹ́ Aláàfin ẹlẹ́ẹ̀karùnúndínláàádọ́ta ni Aláàfin Ọ̀yọ́. celebrated his 50th year on the throne. Oba Lamidi Olayiwola Adeyemi III, Iku Baba Yeye, Aláàfin ti Ọ̀yọ́ ni alága ayérayé ìgbìmọ̀ àwọn ọba àlàyé àti àwọn olóyè ti Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ títí ó fi kú lọ́jọ́ ẹ̀tì, ọjọ́ kejìlelógún oṣù kẹrin ọdún 2022. Ìkíni tí wọ́n fi ń kí Aláàfin ni Ọlọ́lá Aláṣẹ ìjọba AgbègbèImperial Majesty.

## Ẹ kà á si
*Rulers of the Yoruba state of Oyo
## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Osiyago

**** tàbí **Aláàfin Oṣìyàgò** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Aláàfin Ọ̀yọ́ tí ó j'ọba nílùú Ọ̀yọ́ láti ọdún 1690 sí 1692.  Ó jẹ́ ọba tí ó l'opò ọba nílòkúlò. Owó àti ọ̀rọ̀ ṣá ló ń k'ójọ láìbìkítà bí ìlú yóò ti dára tàbí tùbà-tùṣẹ. Kò kúkú pẹ́ púpọ̀ lórí oyè láti gbádùn gbogbo àwọn ọ̀rọ̀ tó kó jọ. Kò bójú tó àwọn ọmọ rẹ̀ d'ébi pé ọkàn nínú àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ pa ọmọ rẹ̀ obìnrin. Májèlé ni wọ́n padà fún òun náà jẹ ti ó fi kú. Odidi ọdún mẹ́rìndínlógójì ni ipò Aláàfin Ọ̀yọ́ fi ṣ'ófo lẹ́yìn ikú rẹ̀, tí ó fi jẹ́ wípé Baṣọ̀run ló ń darí ìlú Ọ̀yọ́ nígbà náà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Ọbalokùn

**Obalokun** fìgbà kan jẹ́ as an Aláàfin ìlú Ọ̀yọ́. Àsìkò rẹ̀ jẹ́ èyí tó tó kún fún àlàáfíà àti ìgbé ayé ìrọ̀rùn.
## Ayé rẹ̀
Ọmọbìnrin Alake tó jẹ́ ọmọ Ẹ̀gbá ni ìyá Obalokun Agana Erin. 

Gẹ́gẹ́ bí ìtàn Ọ̀yọ́ ṣe fi lélẹ̀, ó wà ní ìbánisọ̀rọ̀ pẹ̀lú ọba Faranse tàbí ti Portugal. 

Aláàfin Àjàgbó ló jẹ́ oyè yìí, lẹ́yìn tó wàjà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Onígbógi

**** jẹ́ ọba Aláàfin Ọ̀yọ́ àti àwọn àgbègbè-ìṣèjọba Ọ̀yọ́ lápá ìwọ̀-oòrùn Africa tí ó gorí ìtẹ́ lẹ́yìn ikú bàbá rẹ̀, Àlááfín Oluaso tó j'ọba Alááfin ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ n'ilu Ọ̀yọ́.

Gẹ́gẹ́ bí ìtàn kan tí Samuel Johnson tẹ́ jáde, ìyá rẹ̀, arugbá ifá fi ìlú rẹ̀ Ọ̀tà ní Ìpínlẹ̀ Ògùn ní Nigeria lati lọ gbé lọ́dọ̀ ọmọ rẹ̀ tí ó sì ń gbé ibẹ̀ gẹ́gẹ́ agbaninímọ̀ràn ọmọ rẹ̀. Nígbà tí ó ń bọ̀ ó kó ifá dání láti ma dá ààbò bo ọmọ rẹ̀ Ọba ìlú Ọ̀yọ́. Nígbà tó yá àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì takò àbá rẹ̀ pé kí wọ́n máa bọ ifá. Nítorí ìdí èyí, ó bínú padà sí Ọ̀tà, lọ́nà nígbà tí ó ń padà sí ọta, Aládó gbáà lálejò tí ó sì pèsè àwọn nǹkan tó nílò fún ìrìn-àjò rẹ̀. Oore lore ń wọ́tọ̀, nítorí pé Aládó gbà á tọwọ́tẹsẹ̀ òun náà fi ọ̀nà ifá dídá han Aládó, ó sì fún ní òrìṣà ifá láti san oore padà fún un. Lẹ́yìn ọdún púpò, òrìṣà ifá wá di gbajúmò káàkiri ní Ọ̀yọ́ àti ní abúlé Aládó. 

## Ìgbà ìjọba rẹ̀
Nígbà ọba Onigbogi, àwọn jagunjagun ọba àgbègbè-ìṣèjọba Nupe ráàyè wọ̀lú Ọ̀yọ́. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbáṣepọ̀ tó dára wà láàárín àwọn Yorùbá àti àwọn Nupe lásìkò ọba Aláàfin Ṣàǹgò, ọba kẹta ìlú Ọ̀yọ́, lásìkò yìí ni ìjà bẹ̀rẹ̀ láàárín wọn. Àwọn jagunjagun Nupe gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ Ọ̀yọ́, tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ní dárí olú-ìlú Ọ̀yọ́, Ọ̀yọ́ ilé. Nígbà tó yá, Onigbogi sá kúrò lórí ìtẹ́ lọ sí ìlú àjèjì ní Borgu ó sì kú síbẹ̀, nítorí pé kò ní ìfaradà lórí ìṣòro àti ìnira tí ìgbé ayé jí jìnnà sí ilú ; ó sì fi ọmọ rẹ̀, Òfin rán, sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹni tí on síkiri ní ilẹ̀ àjèjì. Ní ilẹ̀ ìbálẹ̀ rẹ̀, Ọba Onigbogi dá òfin kalẹ̀ pé kò gbọdọ̀ ju Ẹ̀ṣọ́ márùndínlógójì (35) lọ tí yóò máa wà níta ilú ní àkókò kan, kí Ẹ̀ṣọ́ márùndínlógójì (35) yòókù lè dúró láti dáàbò bo ìlú àti orílẹ̀-èdè, nítorí pé Ọba Tàpá ti wọlé sí Oyo láìsí ìdènà kankan tó ṣe kedere. Ayangbagi Aro ni Basọ̀run ní àkókò yìí

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Awónbíojú

**** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọba Aláàfin Ọ̀yọ́ tí ó j'ọba lọ́dún 1750 fún àádóje ọjọ́ (130 days) péré kí Baṣọ̀run Gáà fi jẹ́ kí ó pa ara rẹ̀. Òun ni ó j'ọba lẹ́yìn Aláàfin Olabisi. Ó jẹ́ ọba tó rẹwà pẹ̀lú ìwà tútù. Ìtàn sọ wípé Baṣọ̀run Gáà ló ràn án lọ́wọ́ láti jọba ṣùgbọ́n Gáà pàpà hùwà burúkú rẹ́ fún òun náà débi pé, ó mú u pa ọ̀rẹ́ rẹ̀ ó sì bá òun náà fa wàhálà débi pé fúnra rẹ̀ ló gbẹ̀mí ara rẹ̀ nítorí ìwà ìkà tí Gáà u hù tí kò sì sí eni ti ó lè k'ojú rẹ̀. Aláàfin Awòbíojú pa ara rẹ̀ nítorí pé Gáà pàṣẹ fún un pé kó dọ̀bálẹ̀ kí òun, ìwọ̀sí yìí ni Aláàfin Awọbíojú kọ̀ tí ó fi pa ara rẹ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Adegunle Adewela

**Adegunle Adewela** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kejìlélógójì tí Ilé-Ifẹ̀ máa ní, èyí tí ń ṣe olórí ìbílẹ̀ Ilé-Ifẹ̀, tó jẹ́ orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Wunmonije wàjà ní Ọọ̀ni Adegunle jẹ oyè yìí. Ọọ̀ni Degbinsokun ló sì jẹ oyè Ọọ̀ni lẹ́yìn tí Adegunle wàjà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Adelekan Olubuse I

**Adelekan Olubuse I** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kẹrìndínláàádọ́ta tí Ilé-Ifẹ̀, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀, tó jẹ́ orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Ó gun orí oyè yìí lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Derin Ologbenla wàjà, tí Ọọ̀ni Adekola sì jẹ oyè yìí lẹ́yìn tí òun wàjà.

## Ìpìlẹ̀
Olubuse ni olùdásílẹ̀ House of Sijuwade, èyí tó jẹ́ ẹ̀ka ilé Ogboru. Olubuse I náà ni bàbá Omo-Oba Adereti Sijuade, àti bàbá-bàbá Oba Okunade Sijuwade, tó jẹ́ Ọọ̀ni àádọ́ta ti Ilé-Ifè.

## Ìṣepàtàkì ìtàn rẹ̀
Adelekan Olubuse I ni Ọọ̀ni àkọ́kọ́ tó máa kúrò lórí oyè láti ìgbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ ìfi-ọba-jẹ, láti 500 B.C. Ìjọba ìfi-ọba-jẹ yìí ti wà fún ẹgbẹ̀rin ọdún. Lásìkò tí àwọn òyìnbó amúnisìn ń jọba ní ilẹ̀ Yorùbá, Sir William Macgregor tó jẹ́ gómìnà sọ fún Olubuse I kí ó lọ sí ìpínlẹ̀ Èkó, láti parí aáwọ̀ kan, kí ó sì jábọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ náà pẹ̀lú ipò àti àlàáfíà àwọn ènìyàn rẹ̀ ní ọdún 1903.

Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ni ìbápàdé àkọ́kọ́ tí Ilé-Ifẹ̀ máa ní pẹ̀lú ìjọba àwọn amúnisìn.

Ní àsìkò yìí, gbogbo Ọba ilẹ̀ Yorùbá fi ipò wọn lẹ̀ nígbal tí Ọọ̀ni rin ìrìn-àjò lọ sí Èkó, nítorí àwọn Ọba kékeré yòókù kọ̀ láti di àwọn ipò tó ṣófo mú.

## Ìṣepàtàkì ẹ̀sìn
Nínú ẹ̀sìn Ifá ti àwọn Yorùbá, ni ìlú mímọ́ wà, tí ó sì wà láti ìlú Ifẹ̀ títí dé ààfin Ọọ̀ni fúnra rẹ̀. Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn òrìṣà rọ̀ sí nígbà tí wọ́n wá sí ìsàlú ayé, àti pé ọ̀kan lára àwọn òrìṣà náà tí ń ṣe Ọbàtálá jẹ́ Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀ àkọ́kọ́, tí a mọ̀ sí Odùduwà. Gbogbo ọ̀nà ní Ilé-Ifẹ̀ ló já sí ààfin Ọba. Ààfin yìí sì ní ẹ̀sìn wọn forí sọlẹ̀ sí, tí ó sì jẹ́ ibi mímọ́, nítorí Ọọ̀ni gan-an alára jẹ́ òrìṣà tí wọ́n ń bọ. Jacob Olupona fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé gẹ́gẹ́ bí àwọn Gẹ́ẹ̀sì ṣe gbàgbọ́ wí pé Ọlọ́run fi ọ̀run sílẹ̀ wá sí ayé, bẹ́ẹ̀ náà ni Ọbàtálá fi ọ̀run sílẹ̀ láti wa jẹ oyè Ọọ̀ni ní ayé. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Ajila Oorun

**Ooni Ajila Oorun** ní Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlọ́gbọ̀n, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn Yorùbá. Ó jẹ oyè Ọọ̀ni lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Omogbogbo wàjà, Ọọ̀ni Adejinle sì ló jẹ oyè yìí lẹ́yìn tí òun náà wàjà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Omogbogbo

**Ooni Omogbogbo** ni Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kejìdínlọ́gbọ̀n, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀ tí ń ṣe orírun àwọn Yorùbá. Ọọ̀ni Ademilu ló wàjà tí Omogbogbo fi jẹ ọba, léyìn rẹ̀ ni Ọọ̀ni Ajila Oorun jẹ oyè Ọọ̀ni.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Wunmonije

**Ooni Wunmonije** ni Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kọkànlélógójì, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀ tí ń ṣe orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Gbegbaaje wàjà ni òun gorí oyè, Ọọ̀ni Adegunle Adewela ló sì gorí oyè lẹ́yìn tí òun wàjà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Ọdarawu

**Ọdarawu** fìgbà kan jẹ́ Aláàfin Ìlú Ọ̀yọ́, ní sẹ́ńtúrì kẹtàdínlógún. Òun ni Aláàfin àkọ́kọ́ tí àwọn Ọ̀yọ́ Mèsì ò tẹ́wọ́gbà. 

Ọdarawu jẹ́ ọmọ Aláàfin Àjàgbó. Kò pẹ́ rárá lórí oyè. Ó jẹ́ onínú fùfù, tó máa ń tètè bínú. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ṣe sọ, ìbínú rẹ̀ ló sun dé bí wọ́n ṣe le kúrò lórí oyè, tí ó sì dúró gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ fún àwọn ọba tó jẹ lẹ́yìn rẹ̀.
Ogun tí Ọdarawu kópa nínú rẹ̀ ni èyí tó ṣe kẹ́yìn. Lásìkò ìjọba rẹ̀, ó pàṣẹ kí wọ́n ba ọjà kan jẹ́. Orúkọ ọjà yìí ni Ojo-segi, nítorí ọkàn lára àwọn tó ń tajà níbẹ̀ ṣèṣì gbá Aláàfin yìí létí láìmọ̀ pé òun ni Aláàfin, tí ó sì tún pè é ní olè. Lẹ́yìn gbogbo awuyewuye yìí, àwọn ará Ọ̀yọ́ ní kó ṣígbá wò, nítorí kò yẹ láti ṣèjọba ìlú Ọ̀yọ́. 

Lẹ́yìn tó wàjà, Aláàfin Kánran jẹ oyè Aláàfin.

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Àjàgbó

**Àjàgbó** fìgbà kan jẹ́ Aláàfin Ìlú Ọ̀yọ́, tí ìjọba rẹ̀ wáyé ní sẹ́ńtúrì kẹtàdínlógún.

Ajagbo jẹ oyè yìí, lẹ́yìn tí bàbá-bàbá rẹ̀ wàjà, ìyẹn Aláàfin Ọbalokùn. Ìtàn àtẹnudẹ́nu fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé ó jọba fún ogóje ọdún. Àti pé ó jẹ́ ìbejì.

Ó gbajúmọ̀ fún oyè *Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò* tó ṣẹ̀dá (èyí tí a lè fi wé oyè ológuna) ní ìlú Ọ̀yọ́. Yàtọ̀ sí èyí, àwọn ìgbèríko tó yí Ọ̀yọ́ ká mọ̀ ọ́n fún ìwà ogun rẹ̀, nítorí ó rán àwọn jagunjagun láti kọjú ogun sí àwọn ará Pópó, Ilé Ọlọ́pàá àti ìlú ìyá rẹ̀, ìyẹn Ikereku-were.

Ọmọ rẹ̀ Aláàfin Ọdarawu ló jẹ oyè Aláàfin lẹ́yìn tó wàjà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Derin Ologbenla

**Derin Ologbenla** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀karùndínláàádọ́ta, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn Yorùbá. Ó gorí oyè yìí lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Orarigba wàjà, Ọọ̀ni Adelekan Olubuse I ló sì jẹ ọba lẹ́yìn tí òun wàjà.

## References
Ọọ̀ni Adekola

**Ooni Adekola** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínláàádọ́ta tó jẹ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Adelekan Olubuse I wàjà ni ó gorí oyè, Ọọ̀ni Ademiluyi Ajagun ló sì jẹ oyè yìí lẹ́yìn tí òun náà wàjà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Aláàfin Lábísí

**** ni Aláàfin Ọ̀yọ́ tí wọ́n fi j'ọ̀ba lọ́dún 1750 ṣùgbọ́n tí kò d'ádé nítorí pé ó kú ní nǹkan bí ọjọ́ mẹ́ẹ̀dógún sí mẹ́tàdínlógún kí wọ́n tó dé e l'ádé. Òun ni Aláàfin Ọ̀yọ́ tí ọjọ́ tí ó lò lórí ìtẹ́ kéré jùlọ. Rògbòdìyàn àti ìjà tí Baṣọ̀run Gáà gbé kò ó nígbà tí ó j'ọba ló mú un pa ara rẹ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aláàfin Ṣàngó

**** jẹ́ ọba Aláàfin Ọ̀yọ́ àti ọba àgbègbè-ìṣèjọ̀ba Ọ̀yọ́ ẹlẹ́kẹta kí ó tó di òrìṣà àkúnlẹ̀bọ nínú ẹsìn ìṣẹ̀se n'ílẹ̀ Yorùbá. Ṣàngó jẹ́ alágbára ọkùnrin, agbára rẹ̀ ló farahàn nínú Aira, Àfọ̀njá, Lubé àti Obomi.. Agbára kan tí gbogbo ènìyàn mọ̀ mọ Ṣàngó ni **Oṣè Ṣàngó**. Wọ́n ka Ṣàngó sí ọkàn lára ẹni tí Yorùbá gbà pé ó lágbára jù lọ.

Nínú ẹ̀sìn ìgbàlódé, wọ́n gbàgbọ́ pé òun ẹni mímọ́ Saint Barbara tàbí Saint Jerome.

## Ìtàn
Ṣàngó jẹ́ Aláàfin Ọ̀yọ́ ẹ̀kẹta lẹ́yìn Aláàfin Oranmiyan àti Àjàká. Ó mú ọlá, ọlà àti ọrọ̀ wá sí Ọ̀yọ́ àti gbogbo àgbègbè-ìṣèjọba Ọ̀yọ́. Gẹ́gẹ́ bí ìwé ọ̀jọ̀gbọ́n According to (Professor Mason) ṣe sọ nínú ìwé rẹ̀ kan tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ *Mythological Account of Heroes and Kings*, Ṣàngó kì í ṣe ojo bí ẹ̀gbọ́n rẹ̀, Àjàká, ó jẹ́ alágbára àti oníjàgídíjàgan ènìyàn. Ó jẹ́ Ọba to lágbára gan-an. Ọdún méje gbáko ló fi jọba ní Ọ̀yọ́, tí ó sì ń ṣàkóso gbogbo àgbègbè rẹ̀. Gbogbo àsìkò yìí ló fi ń jagun káàkiri. Àrá kan tó sán l' lójijì, tí ó sì jó gbogbo ààfin rẹ̀ ló mú ìjọba rẹ̀ wá sopin ni Ọ̀yọ́. Nígbà ayé rẹ̀, ó ní ìyàwó mẹ́ta, àwọn ìyàwó rẹ̀ ni Ayaba Ọ́sun , Ayaba Ọbà àti Ayaba Ọya. 

Ẹ̀yà Yorùbá ni púpọ̀ nínú àwọn ẹrú tí wọ́n kó wá s'ílẹ̀ Amẹ́ríkà, wọn jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tí wọ́n fi ṣ'òwò ẹrú gba orí omi lọ s'ílẹ̀ òkèèrè, bẹ́ẹ̀ náà ni wọ́n wá pẹ̀lú àṣà, ìṣe àti àwọn òrìṣà wọn. Ṣàngó wà lára àwọn òrìṣà tí wọ́n kó wá. Bíbọ òrìṣà Ṣàngó wà lára àwọn nǹkan tí ó ṣẹ̀dá ẹ́sìn ìṣẹ̀se Yorùbá ni orílẹ̀ èdè Trinidad àti Recifel, àti Brazil, nítorí èyi ni wọn ṣ ń jé orúkọ tó jẹ mọ́ Ṣàngó l'áwọ̀n orílẹ̀ èdè wọ̀nyí. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Osinlade

**Ooni Osinlade** ni Ọọ̀ni karùndínlógójì ti Ilé-Ifẹ̀, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Aribiwoso wàjà ni ó jẹ oyè yìí, Ọọ̀ni Adagba ló sì jẹ oyè Ọọ̀ni lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Aworokolokin

**Ooni Aworokolokin** ni Ọọ̀ni kejìlá ti Ilé-Ifẹ̀, tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ní Ilẹ́-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn Yorùbá. Ọọ̀ni Odidimode Rogbeesin wàjà ni Aworokolokin jẹ oyè yìí, Ọọ̀ni Ekun ló sì jẹ oyè Ọọ̀ni lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Ayetise

**Ooni Ayetise** ni Ọọ̀ni keje ti Ilé-Ifẹ̀ tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Obalufon Alayemore wàjà ni Ayetise jẹ oyè yìí, Ọọ̀ni Lajamisan sì ló jẹ Ọọ̀ni lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Degbinsokun

**Ooni Degbinsokun** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlélógójì ti Ilé-Ifẹ̀ tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Adegunle Adewela wàjà ni Degbinsokun jẹ oyè yìí, Ọọ̀ni Orarigba ló sì jẹ Ọọ̀ni lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọọ̀ni Ekun

**Ooni Ekun** ni Ọọ̀ni ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlá ti Ilé-Ifẹ̀ tó jẹ́ olórí ìbílẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀, tí ń ṣe orírun àwọn ọmọ Yorùbá. Lẹ́yìn tí Ọọ̀ni Odidimode Rogbeesin wàjà ni EKun jẹ oyè yìí, tí Ọọ̀ni Ajimuda sì jẹ oyè yìí lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Kọ́ndọ̀mù

**Kọ́ndọ̀mù (condom)** jẹ́ ohun èlò ìdènà tí o ní irisi àpòfẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ tí a n lò lakoko ìbálòpò láti dínkù ìṣeeṣe oyún tàbí (STI). Kọ́ndọ̀mù ti akọ àti abo ló wà. Pẹ̀lú lílo dáradára àti  lílo ni gbogbo ìgbà ìbálòpò - àwọn obìnrin tí àwọn alabàṣepọ̀ wọn n lo kọ́ndọ̀mù ọkùnrin ní  rírí  Òṣùwòn oyún 2% fún ọdún kan. Pẹ̀lú, oṣuwọn oyun jẹ 18% fun ọdun kan. Lilo wọn dinku eewu gonorrhea, chlamydia, trichomoniasis, jedojedo B, ati HIV/AIDS. Wọ́n tún máa ń dáàbò bò ó lọ́wọ́ àwọn egbòogi ìbílẹ̀, papillomavirus ènìyàn (HPV), àti syphilis.

A ti yi kọ́ndọ̀mù ọkùnrin naa sori kòfẹ ti o duro ṣinṣin ṣaaju àjosepọ̀ àti ṣiṣé nípa dídida ìdènà ti ara eyiti o ṣe idiwọ àtọ lati wọ inu ara ti alábàṣepọ̀ ìbálòpò.  Àwọn kọ́ndọ̀mù  akọ jẹ́ deede láti inú latex àti  tí o kéré jùlo, láti polyurethane, polyisoprene, tàbí ìfun ọ̀dọ́-àgùntàn. Àwọn kọ́ndọ̀mù ọkùnrin ní àwọn ànfàní ti ìrọ̀rùn ti lílò, irọrun àrọ́wótó, àti àwon ipa ègbẹ díè (àbàwón). Nínu àwọn ti o ní áléjì latex kan yẹ kí o lo polyurethane tàbí ẹèyà sintetiki miran.  Àwọn kọ́ndọ̀mù obìnrin jẹ deede láti polyurethane àti pé o le ṣee lò ní  ọ̀pọ̀lọpò ìgbà.

Lati ọdun 1954 ni  àwon kọ́ndọ̀mù ti sise gẹ́gẹ́bí  olùdènà   àrun STI.  Àwọn kọ́ndọ̀mù rọ́bà ti wà láti ọdún 855, leyin naa ni àwọn kọ́ndọ̀mù tuntun mi wáyé lọdun 1920.  kọ́ndọ̀mù  wà nínu àwon ohun èlò ti o se pataki julo ti (Akojọ Awọn oogun Pataki) ti Ajo Agbaye fun Ilera yan. Iye owo osunwon ni agbaye to sese ndagbasoke jẹ nipa 0.03 si US$0.08 kọọkan.  Ní Orílè Amẹrika, owó tí wón n ta kọ́ndọ̀mù je US$1.00. Ní káríayé díè bi ìdámèwá (less than 10%) gbogbo àgbáyé ni  àwọn tí won ñ lo kọ́ndọ̀mù fun ìfètò sómo bíbí je. Òṣùwòn lílo kọ́ndọ̀mù ga julọ ni àwon ìlú àgbáyé ti won ti ni ìrírí ìdàgbàsókè. Ní odun 2018, bi 5.1% ni lilo kọ́ndọ̀mù jé l'orile Naijiria nigbati ni ìwo oòrùn Afirika (Western Africa) Jé 3.9%. Ni United Kingdom kọ́ndọ̀mù jẹ ohun èlò  ònà kejì tó wópò  jùlọ fún ìfètò  somo bibi (22%) nigbati ni orile Amerika, o je ohun èlò keta to wópò julo fún ifeto somo bibi (iṣakoso ibimọ) (15%).  O fẹrẹ to bilionu mẹéfa si mẹsan ni a ta ni ọdun kan.

## Awọn itọkasi
Omo-Oba Adereti Sijuade

**Ọmọ-Ọba Adéretí Ṣíjúwadé** (1895 - 11 May 1945) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹbí Síjúwadé àti ọlọ́rọ̀ olówò kòkó. Òun sì ni ọmọ Ọọ̀ni Adelekan Olubuse I tó jẹ́ Ọọ̀ni Ilé-Ifẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹrìndínláàádọ́ta àti bàbá Oba Okunade Sijuwade (Olubuse II) tó jẹ́ Ọọ̀ni àádọ́ta ti Ilé-Ifẹ̀.

Ọmọ-Ọba Adérétí Ṣíjúwadé ní okòwò tó ń gbèrú ní agbègbè Ìjú, Alagbado àti Abeokuta, ní ìpínlẹ̀ Ògùn.

## Àwọn ìtọ́kasí
Dono

**Wahjoe Sardono** (30 September 1951 – 30 December 2001), ti o jẹ́ ọmọdé, ọrọ pẹlú alábòòri àti olúkọ́ni tí ó wà ní Orílẹ̀-èdè Indonesíà. Ọ̀rọ̀ yi je àṣàfọ̀ ọmọdé ní àwọn Warkop.

## Itokasi
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1951
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2001
Ẹ̀ka:Indonésíà
Olugbenga Ebenezer Ige

**Olugbenga Ebenezer ige** je Giwa yunifasiti Adekunle ajasin akungba akoko, ni ipinle Ondo, lorile-ede Nigeria.

## Awon itokasi
Redeemer's University Nigeria

Ilé-ẹ̀kọ́ **Redeemer's University** jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ yunifasiti àdání tí wọ́n dá sílẹ̀ sí ìlú Ẹdẹ, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, ní Nigeria. Wọ́n dá a sílẹ̀ lọ́dún 2005, ìjọ oníràpadà, the Redeemed Christian Church of God ó wà òpópónà Ìbàdàn sí Òṣogbo.
WAEC

**WAEC** lè jẹ́:

*WAEC (AM), ilé-ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ rédíò ní Atlanta, Georgia, lórílẹ̀-èdè United States 
*West African Examinations Council, àjọ ìdánwò àwọn orílẹ̀-èdè elédè gẹ̀ẹ́sì ní ìwọ̀-oòrùn Africa 
*Western Australian Electoral Commission, àjọ elétò ìdìbò ti Ìpínlẹ̀ Western Australia ní orílẹ̀ èdè Australian
Canada

**** jẹ́ orílẹ̀-èdè ní North America. Ó pàlà pẹ̀lú United States of America

## Àwọn Ìtọ́kasí
Layipo Ibadan

**** tàbí **Láípo**, tí a tún mọ̀ sí **Bower's Tower**, jẹ́ ilé gíga sooro tí wọ́n kọ́ sí Òkè-àrẹ ní ìlú Ìbàdàn, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, in southwestern Nigeria.  Wọ́n kọ́ Ilé gíga sooro lọ́dún 1936  láti bọlá fún **Captain Robert Lister Bower**, ọmọ orílẹ̀ èdè Britain àkọ́kọ́ tí ó gbé ní Ibadan

## Àwọn Ìtọ́kasí
African Action Congress

**African Action Congress** (AAC) jẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú tí Ọmọyẹlé Ṣọ̀wọ̀rẹ́, 
olùdásílẹ̀ olùtẹ̀ ìwé-ìròyìn, Sahara Reporters dá silẹ ní Nigeria lọ́dún 2018.

Ọ̀rọ̀-ìmóríwú ẹgbẹ́ òṣèlú náà ni: Take it back, tí ó túmọ̀ sí gbà á padà. Alága ẹgbẹ́ òṣèlú náà tí àjọ ìdìbò, INEC mọ̀ lábẹ́ òfin ni Omoyẹlé Ṣòwòrẹ́.  Lọ́jọ́ ajé, ọjọ́ kẹtàlá oṣù karùn-ún ọdún 2019, AAC kéde ìlẹ́lẹ́gbẹ́ Leonard Nzenwa àti ìdádúró ránpé àwọn ọmọ ẹgbẹ́ mìíràn fún ìwà àjẹbánu, ìṣowó báṣubàṣu àti àwọn ìhùwàtako ẹgbẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Sahara Reporters

**** jẹ́ ilé-iṣẹ́ ataròyìn ní ìlú New York City tó gbájúmọ́ àwọn ìròyìn nípa àwọn ará ìlú, tí ó sì máa ń rọ àwọn ènìyàn láti máa jábọ̀ àwọn ìròyìn nípa ìwà ajẹ́bánu, ìwà àtẹ̀mẹ́rẹ̀ ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn àti àwọn ìwà burúkú àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú ní Africa, pàápàá jùlọ, Nigeria. Ilé iṣẹ́ Sahara Reporters gbájúmọ́ títú àṣírí ìwà àjẹbáni àti ìwà burúkú àwọn ìjọba.

## Àwọn Ìtọ́kasí
News Agency of Nigeria

**News Agency of Nigeria** (**NAN**) jẹ́ ilé-iṣẹ́ agbódegbà ìròyìn tí 
ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀ èdè [Nigeria] [Federal Government of Nigeria gẹ́gẹ́ bí i ilé-iṣẹ́ amóhùnmáwòrán Nigerian Television Authority. Wọ́n dá NAN sílẹ̀ láti ṣe àpínká ìròyìn káàkiri Nigeria àti àti fún àwọn àjọ ilẹ̀-òkèèrè, bákan láti ṣe àtakò àwọn ìròyìn òfegè tàbí ìròyìn irọ́ nípa Nigeria. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
News agency

**** jẹ́ ilé-iṣẹ́ agbódegbà ìròyìn tí ó máa ń ta ìròyìn fún àwọn ilé iṣẹ́ ìròyìn, rédíò àti ìwé-ìròyìn tí wọ́n bá tí wọn bá ti ṣ'èwé àjọṣepọ̀

## Àwọn Ìtọ́kasí
Gomina Ipinle Eko

**** tàbí **Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó** ni Olórí Ijoba ti Ìpínlẹ̀ Èkó ní Nigeria.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Olórí Ijoba

**** ni Ààrẹ Orílẹ̀-èdè, Gómìnà Ìpínlẹ̀, Alága ìjọba ìbílẹ̀ tàbí ẹni tí ipò rẹ̀ ga jùlọ nínú ìgbìmọ̀-ìṣèjọba ìjọba àpapọ̀, Ìpínlẹ̀, àgbègbè tàbí ìbílẹ̀.
Yoruba Ronu

**** tàbí **Yorùbá Ronú** lè jẹ́;
* Àkọlé orin tí Olóògbé Hubert Ogunde kọ lọ́dún 1964.
* Gbajúmọ̀ gbólóhùn láti pé ènìyàn, pàápàá ọmọ Yorùbá sí àkíyèsí nípa ìwà ìbàjé tàbí ohun tí kò dára pẹ̀lú èròǹgbà fún àtúnṣe
* Gbólóhùn tí ó túmọ̀ sí pé kí ọmọ tàbí ìran Yorùbá máa ronú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aboki (orin)

"**Àbókí**" (ìtumọ̀ lédè Hausa: "ọ̀rẹ́") jẹ́ àkọlé orin tí olórin ọmọ Nigeria Ice Prince kọ lọ́dún 2012. Ó jẹ́ olú-orin nínú àwo-orin kejì rẹ̀, *[[Fire of Zamani]]* tí ó ṣe jáde lọ́dún 2013. Atọ́kùn-orin tó gbé orin náà jáde pẹlu orin "More" ni Chopstix. Orin náà gbajúmọ̀ nípò 92 lórí àtẹ orin Afribiz ọgọ́rùn-ún tó gbajúmọ̀ jùlọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Arẹ̀mọ Ọba

**À̀rẹ̀̀mọ Ọba** ni a lè pè ní ọmọ bíbí inú tàbí ẹ̀jẹ̀ ọba tí ó jẹ́ ọkùnrin. Arẹmọ le jẹ ọmọ Arẹmọ ìtẹ́ ti yoo j'ọba láìpẹ́. Àrẹ̀mọ lè jẹ́ àkọ́bí tàbí àbíkẹ́yìn tàbí ọmọ-ọmọ ẹni tí ó ti jẹ ọba rí tàbí ẹni tí ó wà ní orí ìtẹ́-ọba lọ́wọ́lọ́wọ́ ní inú ìlú kan. A tún lè sọ sọ wípé àwọn ọmọ ọkùnrin tí wọn á tilé ọba wa ni wọn n oe ní Arẹ̀mọ, àwọn ni ipò ọba ma ń sábà á kàn nígbà tí oyè ọba bá tọ́sí ìdílé wọn. Ní ilẹ̀ Yorùbá, àwọn obìnrin kìí sábà á jẹ ọba látàrí òfin, ìṣẹ̀dálẹ̀ àti ìṣèlú ilẹ̀ Yorùbá .

## Àwọn ìtọ́kasí
Maurice Iwu

**Maurice Mmaduakolam Iwu** (wọ́n bí lọ́jọ́ 21 oṣù April ọdún 1950) jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ìmọ̀ ògùn ìwòsàn [pharmacognosy]] ọmọ orílẹ̀-èdè Nigeria. Òun ni alága àjọ ètò ìdìbò ní Nigeria, Independent National Electoral Commission (INEC) láti oṣù June ọdún 2005 sí oṣù April ọdún 2010.

## Àwọn Ìtọ́kasí