Foonu alagbeka

thumb|Foonu alagbeka
"Fóònù alagbeka" jẹ ọrọ èdè Gẹẹsi ti o wọpọ jùlọ, lákòókò ti ọrọ náà "fóònù alagbeka" wọ́pọ̀ ní  lílò diẹ ní àgbègbè North America  - méjèèjì wa ni adape ní  ṣókí  fún " *tẹlifoonu alagbeka* "ati" *tẹlifoonu cellular* ", lẹsẹsẹ. Nigbagbogbo ni awọn ọrọ ifọrọwerọ o tọka si bi f**óònù** lásán, **alagbeka** tàbí **alagbeka** . Ọ̀pọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ àfidípò ni a tún ti lò láti ṣe àpèjúwe fóònù alágbèéká kàn, èyí tí ó pọ̀ jù lọ nínú èyí tí ó ti jábọ́ lọ́wọ́ ìlò, pẹ̀lú: “ *ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ alágbèérìn* ”, “ *foonu aláìlóyìí* ”, “ *ẹ̀rọ̀ pílánẹ́ẹ̀tì* ”, “ *ohùn èlò cellular* ”, “ *fóònù ọwọ́* ”, àti “ f*óònù àpò* ”.

## Itan
thumb|Martin Cooper ti Motorola, ti o han nibi ni imupadabọ 2007, ṣe ipe foonu alagbeka amusowo akọkọ ti ikede lori awoṣe DynaTAC apẹrẹ kan ni Ọjọ 3 Oṣu Kẹrin ọdun 1973.
Iṣẹ tẹlifoonu rédíò amusowo ti a ṣe ni ẹ̀rọ ni awọn ipele ibẹrẹ ti ẹrọ rédíò. Ni ọdún 1917, olupilẹṣẹ Finnish Eric Tigerstedt fi ẹsun itọsi kàn fun “tẹlifoonu kika sí àpò pẹ̀lú gbohungbohun erogba tinrin pupọ”. Awọn iṣaaju ti awọn foonu alágbéká pẹlu awọn ibaraẹnisọrọ rédíò afọwọṣe láti awọn ọkọ ojú omi ati awọn ọkọ ojú ìrìn. Ere-ije láti ṣẹda awọn ẹrọ tẹlifoonu to ṣee gbé nitootọ bẹrẹ lẹhin Ògún Àgbáyé II, pẹlu àwọn ìdàgbàsókè ti o wáyé ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede. Awọn ilọsiwaju ti foonu alagbeka ti wa ni itopase ni “awọn iran” ti o tẹlera, bẹrẹ pẹlu awọn iṣẹ iran-ododo tete ( 0G ), gẹgẹbi Iṣẹ Tẹlifoonu Alagbeka ti Bell System ati arọpo rẹ, Imudara Iṣẹ Tẹlifoonu Alagbeka . Awọn ọna ṣiṣe 0G wọnyi kii ṣe cellular, ṣe atilẹyin awọn ìpè lò rẹ  kò  rẹ diẹ, àti pe wọn gbowolori pupọ.
left|thumb|Motorola DynaTAC 8000X. Ni ọdun 1983, o di foonu alagbeka amusowo ti o wa ni iṣowo akọkọ.
Imọ-ẹrọ fóònù alágbèéká ti ni ìlọsíwájú ni láti ipilẹṣẹ rẹ, ti n dàgbà làti awọn ọna ṣiṣe  engini ńlá si kékeré, awọn ẹrọ amusowo.   Awọn fóònù alágbèéká ni ipilẹ nílò fífi ọkọ rú  lọ  sí  ibí  tí  wọ́n  ti fé lọ nít'orí  wọn tóbi àti isowo ṣiṣẹ wọn nígbànáà.   Aṣeyọri nlá kàn wà ni ọdún 1973, nígbàtí fóònù alágbèéká amusowo akọkọ ti ṣe àfihàn nipasẹ John F. Mitchell   àti Martin Cooper ti Motorola, ní lílò imú dání ti o ni ìwúlò .  Cooper ṣe ìpè akọkọ  l'ori fóònù alágbèéká nígbàtí o pè Joel S. Engel, orogun owó rẹ ti o ṣiṣẹ fún  ilé  ìṣe AT&amp;amp;T, sọ pe, “Mo n pe ọ lori fóònù alágbèéká, ṣùgbọ́n fóònù alágbèéká gidi kán, ti ará ẹni, ala musowo, fóònù alágbèéká to ṣee gbé. 
thumb|Dupuis ati Haug lakoko ipade GSM kan ni Bẹljiọmu, Oṣu Kẹrin ọdun 1992
thumb|Awọn alagbeegbe System Handy-foonu ti ara ẹni ati awọn modems, 1997–2003
Nẹtiwọọki cellular adaṣe ti o wà  fún iṣowo akọkọ ( 1G ) ti ṣe ifilọlẹ ni orílè-èdè Japan nipasẹ Nippon Telegraph àti Tẹlifoonu ni ọdún 1979. Eyi ni atẹle ni ọdún 1981 nipasẹ ifilọlẹ bákan náà láti  ọwọ Nordic Mobile Telephone (NMT)  ni orílè-èdè Denmark, Finland, Norway, àti Sweden.  Ọpọlọpọ awọn orílè-èdè mìíràn lẹhinna tẹle ni ibẹrẹ si àárín awọn ọdún 1980. Awọn ọna ṣiṣe-iran akọkọ ( 1G ) le ṣe atilẹyin fún awọn ipe tẹ́lẹ̀ tẹ́lẹ̀ diẹ sii ṣugbọn tún lo imọ-ẹrọ cellular alafowoyiu . Ni ọdun 1983, DynaTAC 8000x jẹ fóònù alágbèéká akọkọ ti o wa fún iṣowo.
## Irú
### Fóònù ìgbàlódé

Awọn fonutologbolori jẹ àwọn fóònù nipasẹ awọn àgbàrá ìṣirò, ìwúlò wọn, èyítí o pẹlu isopọ pẹ̀lú èrò ayélujára ati  ṣíṣe ọpọlọpọ awọn ohùn èlò ìṣe mìíràn. International Telecommunication Union ṣe iwọn awọn ti o ni asopọ Intanẹẹti, èyítí o pe ni *ṣiṣe alábàápín Alagbeka-Broadband Active* (èyítí o pẹlu awọn tabulẹti, ati bẹbẹ lọ). Ni awọn orílè-èdè to ti ni ìdàgbàsókè, awọn fonutologbolori ti rọpo púpò awọn imọ-ẹrọ alágbéká ìṣáájú, lákòókò ti o wa ni awọn àgbègbè to ṣẹ̀ṣẹ̀ n dàgbà sókè, wọn ṣe akọọlẹ fun 50% ti gbogbo lílo fóònù alágbéká.
thumb|Awọn ṣiṣe alabapin gbohungbohun alagbeka ti nṣiṣe lọwọ fun awọn olugbe 100

### Àwọn Ìwúlò ẹ̀yà ará Fóònù náà

Fóònù ẹya ara ẹrọ jẹ ọrọ ti a lo nigbagbogbo bi retronym láti ṣe àpèjúwe awọn Fóònù alágbèéká èyítí o ni òpin ni awọn àgbàrá ni idakeji si fóònù iyara òde òní. Awọn fóònù ẹya ará ẹrọ ni igbagbogbo pèsè pípé ohùn  ati iṣẹ ṣiṣe ifọrọranṣẹ, ni àfikún si multimedia ipilẹ àti awọn àgbàrá Intanẹẹti, ati awọn iṣẹ mìíran ti a fúnni nipasẹ olupese iṣẹ alailowaya olumulo. Fóònù ẹya kàn ni awọn iṣẹ afikun lori ati loke fóònù alágbèéká ipilẹ, èyítí o lágbára nìkan ti pipe ohùn àti fifiranṣẹ ọrọ.   Awọn fóònù ẹya ara ẹrọ ati awọn foonu alágbèéká ipilẹ ṣọ lati lo ohun-ini kán, sọfitiwia ti a ṣe apẹrẹ aṣa ati wiwo olumulo . Nipa ìtànṣán, awọn fonutologbolori ni gbogbogbo lo ẹrọ ṣiṣe alagbeka ti o pin awọn abuda ti o wọpọ nigbagbogbo lori awọn ẹrọ.
thumb|Ọdun meji ti itankalẹ ti awọn foonu alagbeka, lati 1992 Motorola DynaTAC 8000X kan si 2014 iPhone 6 Plus
Ifilọlẹ ti iran karùn-ún ( 5G ) awọn nẹtiwọọki cellular ti bẹrẹ ni káríayé ni ọdun 2019. Ọrọ naa “5G” ni akọkọ lo nínú awọn iwe iwadii ati awọn iṣẹ akanṣe lati ṣe àfihàn ipele pàtàki atẹle ni awọn iṣedede ibaraẹnisọrọ alagbeka kọja awọn ajohunše 4G / IMT-To ti ni ilọsiwaju . 3GPP n ṣalaye 5G gẹgẹbi eto èyíkéyìí ti o faramọ boṣewa 5G NR (5G Redio Tuntun). 5G le ṣe imuse ni iye-kekere, aarin-band tabi giga-band millimeter-igbi, pẹlu awọn iyara igbasilẹ ti o le ṣaṣeyọri gigabit-per-second (Gbit/s), ni ifọkansi fun lairi nẹtiwọki ti 1 ms. Idahun akoko-gidi-gidi yii ati ilọsiwaju iṣẹ data gbogbogbo jẹ pataki fun awọn ohun elo bii ere ori ayelujara, imudara ati otito foju, awọn ọkọ ayọkẹlẹ adase, IoT, ati awọn iṣẹ ibaraẹnisọrọ to ṣe pataki.
## Ẹ̀yà fóònù ti a le dì mú
Awọn paati ti o wọpọ ti a rii lori gbogbo awọn fóònù alágbèéká ni:
* A aringbungbun processing kuro (CPU), isise ti awọn foonu. Sipiyu jẹ microprocessor ti a ṣelọpọ lori chirún irin–oxide–semikondokito (MOS) iyika iṣọpọ (IC).
* Batiri kan, n pese orisun agbara fun awọn iṣẹ foonu. Foonu igbalode nlo batiri lithium-ion (LIB), lakoko ti awọn imudani ti atijọ lo awọn batiri nickel–metal hydride (Ni – MH).
* Ilana titẹ sii lati gba olumulo laaye lati ṣe ajọṣepọ pẹlu foonu. Iwọnyi jẹ oriṣi bọtini fun awọn foonu ẹya-ara, ati awọn iboju ifọwọkan fun ọpọlọpọ awọn fonutologbolori (ni deede pẹlu oye agbara ).
* Afihan ti o ṣe iwoyi titẹ olumulo, ati ṣafihan awọn ifọrọranṣẹ, awọn olubasọrọ, ati diẹ sii. Ifihan naa jẹ deede boya ifihan olomi-crystal (LCD) tabi ifihan diode ti njade ina Organic (OLED).
* Awọn agbohunsoke fun ohun.
* module idanimo alabapin (SIM) awọn kaadi ati yiyọ olumulo idanimo module (R-UIM) awọn kaadi.
* LED iwifunni hardware lori diẹ ninu awọn foonu
Awọn fóònù alágbèéká ti ko ni opin nigbagbogbo ni tọka si bi awọn foonu ẹya ati pese tẹlifoonu ipilẹ. Awọn imudani pẹlu àgbàrá iširo ilọsiwaju diẹ sii nipasẹ lilo awọn ohun elo sọfitiwia abinibi ni a mọ bi awọn fonutologbolori. Awọn foonu GSM akọkọ ati ọpọlọpọ awọn fóònù ẹya ni NOR filasi ìrántí , lati inu eyiti awọn ìlànà ero isise le ṣee ṣe taara ni ṣiṣe ni ibi faaji ati gba laaye fún awọn akoko bata kukuru. Pẹlu awọn fonutologbolori, iranti filasi NAND ti gba bi o ti ni awọn agbara ipamọ nla ati awọn idiyele kekere, ṣugbọn o fa awọn akoko bata to gun nitori awọn ìlànà ko le ṣe lati ọdọ rẹ taara, ati pe o gbọdọ daakọ si iranti Ramu ni akọkọ ṣaaju ipaniyan. 
### SIM káàdì
thumb|Aṣoju foonu alagbeka mini- SIM kaadi
Awọn fóònù alágbéká nílò microchip kékeré kàn ti a npè ni Module Identity Subscriber tàbí káàdì SIM, láti le ṣiṣẹ. Káàdì SIM jẹ isunmọ iwọn ontẹ ifiweranṣẹ kékeré àti pe a máa n gbé labẹ batiri fóònù ẹrọ ibaraẹnisọrọ naa. SIM náa ni ààbò bọtini alábàápín iṣẹ (IMSI) àti K  ti a lo láti ṣe idanimọ àti jẹrisi olumulo fóònù alágbéká. Káàdì SIM náa ngbanilaaye awọn olumulo láti yi awọn fóònù padà nipa yiyọ káàdì SIM kúrò nirọrun láti inú fóònù alágbéká kàn ki o fi sii sinu fóònù alágbèéká mìíran tàbí ẹrọ tẹlifoonu gbòòrò, ti o ba jẹ pe eyi ko ni idiwọ nipasẹ titiipa SIM kàn. Káàdì SIM akọkọ ti ṣe ni ọdun 1991 nipasẹ oluṣe káàdì smart smart ti Munich Giesecke amp; Devrient fun oniṣẹ nẹtiwọọki alailowaya Finnish Radiolinja . &#x5B; ** &#x5D;

## Àṣà àti gbajúmò
Fóònù alágbèéká jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn ìṣe  ìwádìí ìjìnlè ẹda ènìyàn èyítí o jẹ ọkan lára àwọn ohùn èlò tí àwọn  ènìyàn rà pupọ julọ lára ohùn èlò àmúlò.   Wọn tún ti di apẹrẹ ti àṣà. Ni aṣa foonu alágbéká ni orílè-èdè Japanese fún apẹẹrẹ, awọn fóònù alágbéká nigbagbogbo ṣe ọṣọ pẹlu awọn ẹwa. Wọn tún ti di àmì aṣa ni awọn ìgbà míràn.  Motorola Razr V3 àti LG Chocolate jẹ apẹẹrẹ àwọn fóònù méjì ti awọn ẹrọ ti o jẹ olókìkí fún jijẹ asiko lakoko ti ko ni idojukọ pataki idi atilẹba ti awọn foonu alagbeka, ie ẹrọ kan lati pese tẹlifoonu alagbeka. 

Diẹ nínú awọn tún dábàá pe awọn fóònù alágbéká tàbí awọn fonutologbolori jẹ aami ipo .  Fun apẹẹrẹ, ìṣe ìwádìí kàn dábàá pe níní fóònù Apple iPhone ni a rii láti jẹ aami ipo. 

Ifọrọranṣẹ, èyítí a ṣe lori awọn fóònù alágbéká, ti tun yori si ṣiṣẹda ' Ede SMS '. O tun yọrí si ìdàgbàsókè emojis .
#### Ipa rẹ nínú ètò ẹkọ
Ìwádìí kàn láti Ile-iwe Iṣowo ti Ilu Lọndọnu ríi pe kí awọn ọmọ  ilé ìwé mọ ló fóònù alágbèéká ni awọn ilé-ìwé lé mú iṣẹ ṣiṣe awọn ọmọ ilé-ìwé tún tẹsiwaju, yíò pèsè àwọn ànfàní ti o dọgba si ọsẹ kán àfikún ti ilé-ìwé ní ọdun kán.

## Software
### Awọn iru ẹrọ software
thumb|Android fonutologbolori
Àwọn fóònù ẹya-ara ni àwọn iru ẹrọ sọfitiwia ipilẹ. Awọn fonutologbolori ní awọn irú ẹrọ sọfitiwia to ti ni ìlọsíwájú. Android OS ti jẹ OS ti o ta  jùlọ  ni àgbáyé lori awọn fonutologbolori láti ọdun 2011.  Ni Oṣu Kẹta ọdún 2025, Android OS ni 71.9% ti ìpín ọja gbogbogbo, lákòókò ti o tóbi julọ, iOS, ni 27.7%. 

### Ohun elo alágbèéká

Ohùn elo alágbéká jẹ eto kọnputa ti a ṣe apẹrẹ lati ṣiṣẹ lori ẹrọ alágbéká, bíi foonuiyara kàn. Oro náà "app" jẹ kikuru ọrọ naa "ohun elo software".

; Fifiranṣẹ

thumb|Ifọrọranṣẹ (SMS)
Ohùn elo data ti o wọpọ lori awọn fóònù alágbèéká jẹ Iṣẹ Ifiranṣẹ Kúkúrú  (SMS) fifiranṣẹ ọrọ. Ifiranṣẹ SMS akọkọ ti a firanṣẹ lati kọnputa si fóònù alágbèéká ni ọdún 1992 ni UK lákòókò ti eniyan-si-eniyan SMS làti fóònù si foonu ti firanṣẹ ni Finland ni ọdun 1993. Iṣẹ iroyin alágbèéká  akọkọ, ti a firanṣẹ nipasẹ SMS, ti ṣe ifilọlẹ ni Finland ni ọdun 2000,  ati lẹhinna ọpọlọpọ awọn ajo ti pese “lori-eletan” ati awọn iṣẹ iroyin “lẹsẹkẹsẹ” nipasẹ SMS. Iṣẹ Ifiranṣẹ Multimedia (MMS) jẹ ifilọlẹ ni Oṣu Kẹta ọdun 2002. 

### Awọn ile itaja ohun elo

Iṣafihan Ile-itaja Ohùn elo Apple fun iPhone àti iPod Fọwọkan ni Oṣu Keje ọdun 2008 ti o gbajúmò ti olupese-ti gbalejo pinpin ori ayelujara fun awọn ohun elo ẹni-kẹta (sọfitiwia ati awọn eto kọnputa) dojukọ lori pẹpẹ kan. Ọpọlọpọ awọn ohun elo lo wa, pẹlu awọn ere fidio, awọn ọja orin ati awọn irinṣẹ iṣowo. Titi di akoko yẹn, pínpín ohun elo fóònù ìyára da lori awọn orisun ẹni-kẹta ti n pèsè awọn ohun èlò fun awọn iru ẹrọ pupọ, bii GetJar, Handango, Handmark, ati PocketGear . Ni atẹle aṣeyọri ti Ile-itaja Ohun elo, awọn olupilẹṣẹ fóònù iyara mìíran ṣe ifilọlẹ awọn ile itaja ohun elo, bii Google's Android Market (nigbamii ti a tunrukọ si Google Play itaja), RIM's BlackBerry App World, tabi awọn ile itaja ohun elo ti o jọmọ Android bi Aptoide, Cafe Bazaar, F-Droid, GetJar, ati Opera Mobile Store . Ni Kínní ọdun 2014, 93% ti awọn olupilẹṣẹ alagbeka n fojusi awọn fonutologbolori akọkọ fun ìdàgbàsókè ohun elo alágbéká. 
## Sales

Ni ọdun 2022, awọn ile-iṣẹ márùn-ún ti o ga julọ ni àgbáyé ni Samsung (21%), Apple (16%), Xiaomi (13%), Oppo (10%), ati Vivo (9%). 

; Ìtàn 

Làti ọdún 1983 si ọdún 1998, Motorola jẹ olùdarí ọja ni awọn fóònù alágbèéká. Nokia jẹ oludari ọja ni awọn fóònù alágbèéká láti ọdún 1998 si 2012.  Ni Q1 odun 2012, Samsung kọja Nokia, ti o ta awọn iwọn 93.5 mílíọ̀nù lodi si awọn ẹya 82.7 mílíọ̀nù Nokia. Samsung ti ni idaduro ipo oke rẹ lati ìgbà náà.

Yàtọ̀ si Motorola, awọn ami iyasọtọ ti Yuroopu bíi Nokia, Siemens ati Ericsson nigbakan ni ipa nla lori ọja fóònù alágbèéká àgbáyé, ati pe ọpọlọpọ awọn imọ-ẹrọ tuntun ti ṣe aṣáájú-ọnà ni Yúróòpù. Ni ọdun 2010, ipa ti awọn ile-iṣẹ Yúróòpù ti dínkù ni pàtàki nít'orí idije imuna lati awọn ile-iṣẹ Amẹrika ati Esia, si ibi ti imọ-ẹrọ pupọ julọ ti yipada.   Apple ati Google, mejeeji ti Orilẹ Amẹ́ríkà, tun wa lati jẹ gaba lori sọfitiwia fóònù alágbèéká. 

### Nipasẹ oniṣẹ foonu alagbeka
Oṣiṣẹ alágbèéká ti o tobi julọ ni àgbáyé nipasẹ nọmba awọn alábàápín ni China Mobile, eyiti o ni awọn alabapin fóònù alagbeka to ju 902 million lọ   .  Ju awọn oniṣẹ ẹrọ alagbeka 50 lọ ni diẹ sii ju miliọnu mẹwa awọn alabapin kọọkan, ati pe awọn oniṣẹ ẹrọ alagbeka 150 ni o kere ju awọn alábàápín mílíọ̀nù kan ni opin ọdun 2009.  Ni ọdun 2014, diẹ sii ju bilionu meje awọn alábàápín fóònù alágbèéká ni àgbáyé, nọmba kan ti o nírètí lati ma dàgbà sii.

## Awọn itọkasi