open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Àkójọ àwọn ìpínlẹ̀ Nàìjíríà bíi ọjọ́ ìdásílẹ̀

The following table presents a listing of Nigeria's states and the dates of their creation.

## See also

*
Àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà

**Àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun** ilẹ̀ Nàìjíríà tàbí **Àwọn Ilé-iṣẹ́ Jagunjagun Nàìjíríà** ní àwọn ilé-iṣẹ́ jagunjagun Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ Nàìjíríà, ó sì ní ẹ̀ka ilé-iṣẹ́ meta.

## Itokasi

ẹ̀ka:Àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà
George Walker Bush

**George Walker Bush**

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1946
Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Amẹ́ríkà
Bakitéríà

**Baktéríà** (; *ìkan*: Bakterio) je idipo ninla awon ohun elemintintinni prokarioti ti won ni ahamo eyokan. Gigun won je mitatintinni, idasi bakteria je orisirisi, lati roboto de opa de ilo. Bakteria wa nibi gbogbo ni ile-aye, won wu ninu erupe, omi kikan gbigbona, idoti,omi, ati jinjin ninu ile aye, bakanna ninu elo elemin, ati ninu ara awon ogbin ati eranko. 40 legbegberun ahamo bakteria ninu erupe gramu kan be sini egbegberun kan ahamo bakteria lo wa ninu omi; lapapo egbegberunkesan marun (5×1030) bakteria lowa ni aye ti won sedajo opo isupoalaaye ni agbaye. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Bàíọ́lọ́jì
Ìṣiṣẹ́àbínimọ́

**Ìṣiṣẹ́àbínimọ́** tabi **Gẹ̀nẹ́tíkì** (lati Èdè Gíríìkì aye atijo, γενετικός genetikos, γένεσις genesis, “ibere”) gegebi apa eko baoloji, je sayensi awon abimo, ijogun, ati iyasorisi larin awon adiarajo alaaye. 

Ìṣiṣẹ́àbínimọ́ da lori idimu ati imuse oniakinkinni awon abinimo, pelu iwa abinimo ninu ahamo tabi adirajo (f.a. ilagbaralori ati isiseabinimoju), pelu ogun latodo obi si omo, ati pelu ipinkari, iyasoto ati iyipada larin awon olugbe. Nitoripe awon abinibi wa ninu gbogbo awon adirajo alaaye, isiseabinibi se lo lati se akomo gbogbo awon sistemu alaaye, latori awon eran ati bakteria, de ori awon ogbin (agaga awon eso oko) ati awon eran osin, de ori awon eniyan (bi ninu isiseabinibi oniwosan).

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìṣiṣẹ́àbínimọ́
Ẹ̀ka:Gẹ́nẹ́tíìkì
Ìgba Òṣèlú Àkọ́kọ́ Nàìjíríà

**Ìgba Òṣèlú Àkọ́kọ́** Nàìjíríà sele larin odun 1960 titi de 1966.

## Presidents

## Prime Ministers

## Political Parties
*Action Group (AG)
*Borno Youth Movement (BYM)
*Democratic Party of Nigeria and Cameroon (DPNC)
*Dynamic Party (DP)
*Igala Union (IU)
*Igbira Tribal Union (ITU)
*Midwest Democratic Front (MDF)
*National Council of Nigeria and the Cameroons/National Council of Nigerian Citizens (NCNC)
*Niger Delta Congress (NDC)
*Nigerian National Democratic Party (NNDP)
*Northern Elements Progressive Union (NEPU)
*Northern People's Congress (NPC)
*Northern Progressive Front (NPF)
*Republican Party (RP)
*United Middle Belt Congress (UMBC)
*United National Independence Party (UNIP)
*Zamfara Commoners Party (ZCP)'''

## Notable politicians in the First Republic


Image:JajaWachuku01.jpg|Jaja Wachuku   Foreign Minister (1961 - 1965)


## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìtàn ilẹ̀ Nàìjíríà
Àdánidá

[thumb|288px|Lightning strikes during the eruption of the [Galunggung volcano in 1982]]
[thumb|288px|Much attention has been given to preserving the natural characteristics of [Hopetoun Falls, Australia, while allowing ample access for visitors.]]

**Àdánidá** jẹ́ gbogbo ohun pátápátá tó wà ni ilé-ayé, gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ (òjò, àrá, ooru a.bb.lọ), gbogbo ohun ẹlẹ́mìí àti gbogbo èyí tí kò lẹ́mìí. Igbó, koríko, ẹranko, òkúta, ilẹ̀.
Èlò

**Èlò** ni gbogbo ohun to wa layika wa, lati afefe ti a n min, koko inu eruku tabi kikan ojo titi de ori awon irawo ninla ati galaksi. Gbogbo eya ara ni won ni elo ti won, boya won je eniyan tabi eranko tabi ogbin. Elo je gbogbo ohun to wa ni Agbalaaye.

Ẹ̀ka:Èlò
Ọ̀dà

thumb|right|200px|Ọ̀dà àwọ̀ ewé tó tigbẹ
**Ọ̀dà** je adapo sisan, to le e so di sisan tabi to le e lemo.

Ẹ̀ka:Èlò
California

**Ipinle Kalifọ́rníà**

## Àwọn Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Delaware

## Itokasi


Image:The Old College Gallery, University Museums, Newark, DE.JPG
Image:Lewes Outer Harbor.JPG
Image:Dover Delaware.jpg


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ìpínlẹ̀ Georgia

## Itokasi


Image:Beach and Boardwalk on Jekyll Island.jpg
Image:Atlanta cityscape.jpg
Image:Road to Brasstown Summit.jpg


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Illinois

**Ipinle Illinois** wa ni orile-ede Amerika.

## Itokasi


Fáìlì:Downtown Springfield.JPG
Fáìlì:Arcola IL E Main St.jpg
Fáìlì:Chicago Skyline (44713240565).jpg


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Iowa

**Ipinle Iowa** je ikan ninu awon ipinle adota ni orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Kansas

[250px|right|thumb|<font size=2>[Winter wheat fields in western Kansas awaiting harvest, May 1972]]

**Ipinle Kansas** je ikan ninu ipinle awon ipinle adota ni orile-ede Amerika. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Maine

## Itokasi


Fáìlì:Portland Head Lighthouse, Maine.jpg
Fáìlì:Photo of the Week - Moose in mist (ME) (12637633223).jpg
Fáìlì:Hamlin Peak seen from Baxter Peak.jpg


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Massachusetts

**Massachusetts** je ipinle kan ni orile-ede Amerika.


Image:Frost on Mt Greylock, from Notch Rd, Adams MA.jpg
Image:Mayflower II.jpg
Image:MIT Dome night1 Edit.jpg
Image:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg


## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
New Jersey

**Ipinle New Jersey** je ikan ninu awon ipinle 50 ni orile-ede Amerika.

## itokasi


Image:Elm Drive, Princeton University, Princeton NJ.jpg
Image:Atlantic City Boardwalk view north from Caesars Atlantic City by Silveira Neto June 24 2012.jpg
Image:Newark, New Jersey at night.jpg



Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Titun Mẹ́ksíkò

Image:Sandia Peak Tramway New Mexico adamselby.jpg
Image:Rock West direction Shiprock - US Route 491 NM.jpg
Image:Ruins of original church, Taos Pueblo New Mexico.jpg


## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
New York (Ìpínlẹ̀)

## New York City

New York, ti a mọ ni Ilu New York (NYC), jẹ ilu ti o tobi julọ ni Amẹrika nipasẹ olugbe. Ti o wa ni iha gusu ti Ipinle New York, o joko lori ọkan ninu awọn ebute oko oju omi ti o tobi julọ ni agbaye. Ilu naa ni awọn agbegbe marun, ọkọọkan ni ibamu si agbegbe kan. O ṣiṣẹ bi agbegbe ati ibudo eniyan ti mejeeji Ariwa ila-oorun megalopolis ati agbegbe ilu New York, eyiti o jẹ agbegbe ilu ti o tobi julọ ni AMẸRIKA ni awọn ofin ti olugbe mejeeji ati iwọn ilu. New York jẹ ibudo agbaye fun inawo, iṣowo, aṣa, imọ-ẹrọ, ere idaraya, media, ẹkọ, imọ-jinlẹ, iṣẹ-ọnà, ati njagun. O tun jẹ ile si ile-iṣẹ United Nations, ti o ṣe ipa pataki ninu diplomacy kariaye. Ni Oṣu Keje ọdun 2024, olugbe ilu naa ni ifoju ni 8,478,072, ti o tan kaakiri awọn maili onigun mẹrin 300.46 (778.2 km²), ṣiṣe ni ilu nla ti o pọ julọ ni AMẸRIKA. Ilu New York ni diẹ sii ju ilọpo meji olugbe Los Angeles.

New York ni ilu keji ti o pọ julọ ni Amẹrika. Ni ọdun 2020, diẹ sii ju eniyan miliọnu 20.1 ngbe ni agbegbe ilu rẹ, ati pe miliọnu 23.5 ngbe ni agbegbe iṣiro apapọ rẹ, ṣiṣe awọn mejeeji ti o tobi julọ ni orilẹ-ede naa. O jẹ ọkan ninu awọn megacities ti o pọ julọ ni agbaye. Ilu naa ati agbegbe agbegbe rẹ ṣiṣẹ bi aaye titẹsi pataki fun iṣilọ ofin si Amẹrika. O fẹrẹ to awọn ede 800 ni a sọ ni Ilu New York, ti o jẹ ki o jẹ ilu ti o ni ede ti o yatọ julọ ni agbaye. Agbegbe ilu tun ni olugbe ajeji ti o tobi julọ ti eyikeyi agbegbe ilu ni agbaye, pẹlu awọn olugbe miliọnu 5.9 bi ti 2023.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Àríwá Carolina

**Ipinle Ariwa Karolina** je ipinle ni Orile-ede Amerika. 

## Itokasi


Fáìlì:Alamance County Courthouse and Confederate Memorial from NE Corner.jpg
Fáìlì:Graveyard Fields 3.jpg
Fáìlì:Cape Hatteras Lighthouse from beach 01.jpg


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ohio

**Ohio**   jé ìpinlè aarin-oorun ní orílè-èdè isokan tí Amerika   Ìpínlè Ohio ní ìpinlè kẹrinlelọgbọn tí oní agbegbe jù ní orílè-èdè Isokan Amerika, 
Ohun sì ní ìpinlè keje tí óní olùgbé jù ní Orílè-èdè isokan America pèlú olùgbé 11.5 million. 
Oluilu ipinle Ohio ni Columbus.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Pennsylvania

**Commonwealth of Pennsylvania**  je ipinle U.S. to budo si agbegbe Apailaorun ati Mid-Atlantic orile-ede Amerika.

## Itokasi


Fáìlì:Towanda Main Street.jpg
Fáìlì:Philadelphia-CityHall-2006.jpg
Fáìlì:Duquesne Incline from top.jpg


Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Erékùṣù Rhode

**Rhode Island** je ikan ninu awon ipinle 50 ni orile-ede Amrika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Gúúsù Dakota

**South Dakota**  je ipinle kan ni agbegbe Arin-iwoorun orile-ede Amerika. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Fermont

**Vermont**


Image:Willoughby lake westmore vermont.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg
Image:Church in Newfane, Vermont fall 2009.jpg


## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Firginia

**Ajoni ile Virginia** (*Commonwealth of Virginia*) tabi **Virginia** () je ipinle ni orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Wisconsin

thumb|left|250px
**Wisconsin** je ikan ninu awon ipinle 50 ni orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Tennessee

**Tennessee**

## Itokasi


Fáìlì:Watts-bar-cooling-towers-tn2.jpg
Fáìlì:Lynnville, Tennessee.jpg
Fáìlì:Tennessee State Capitol 2009.jpg



Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Kánúrí

Kánúrí tàbí awọ̀n Kèmbèrí, jẹ ẹya awọ̀n enia ni áríwá ìlu Nàìjíríà. Wọn sọ èdè Kánúrí, ìsìn wọ̀n jẹ Ìmàle. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Urhobo

Awon **Eniyan Urhobo** je oya kan ni gusu Naijiria ni Ipinle Delta. Won tobi julo ni Ipinle Delta. Eniyan Urhobo n so ede Urhobo.
## Olokiki eniyan
* Kefee, olori obinrin ati ko-orin Naijiria
* Isaiah Ogedegbe, elesin aguntan ati oluso buloogi

## Awon itokasi
Ẹ̀yà Ibibio

**Àwọn Ibibio** tabi **Àwọn ọmọ Ibiobio** jẹ́ àwọn ẹ̀yà kan tí ó wà ní apá Gúúsù Nàìjíríà. Wọ́n wọ́pọ̀ ní ìpínlẹ̀ Akwa Ibom, Ìpinlẹ̀ Cross River àti ní ìlà oòrùn Ìpínlẹ̀ Abia. Wọ́n tan mọ́ àwọn ẹ̀yà Efik. Nígbà ìṣàkóso àwọn gẹ̀ẹ́sì ìjọba amúnisìn ní Nàìjíríà, àwọn Ibibio bèrè òmìnira lọ́wọ́ ìjọba Brítènì. 

Àwọn Annang, Efik, Ekid, Oron àti Ibeno pín orúkọ, àṣà àti ìṣe kan pẹ̀lú àwọn ènìyàn Ibibio, èdè wọn sí jọra. Àwọn ènìyàn Ekpo àti Ekpe wà lára ìṣèlú Ibibio. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Efik

**Efik** ti a lè ṣe àpèjúwe:

*Àwọn ènìyàn Efik, jẹ eya ti  guusu ila-oorun Naijiria
*Efik language, èdè, ti ọ fi ará pẹ Ibibio language
*Efik mythology
Ìran Isoko

thumb|Aworan ijo awon soko

**Ìran Isoko** jẹ́ è̀dè Edoid, ọ̀kan lára àwọn èdè tí a lè rí ní ìpínlẹ̀ Delta. Lápa gúúsù ilẹ̀ Nàìjíríà ni apá Niger Delta. A tún lè rí àwọn tí wọ́n ń sọọ ní ìpínlẹ̀ Bayelsa.
## Olokiki eniyan
* Isaiah Ogedegbe, elesin aguntan ati oluso buloogi

## Àwọn Ìtọ́kasí
Washington (Ìpínlẹ̀)

**Ìpínlẹ̀ Washington** jẹ́ ìkan nínú àwọn ìpínlẹ̀ àádọ́ta (50) ni Orílẹ̀-èdè Ìṣọ̀kan àwọn Ìpínlẹ̀ Amẹ́ríkà. Orúkọ ìpínlẹ̀ yìí wá láti orúkọ ààrẹ̀ kìn-ín-ní Orílẹ̀-èdè Ìṣọ̀kan àwọn Ìpínlẹ̀ Amẹ́ríkà, George Washington.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Janet Jackson

**Janet Damita Jo Jackson** (ojoibi 18 May, 1966) je olorin omo ile Amerika. Ohun si tun ni àbúrò Michael Jackson.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Charles Soludo

**Charles Chukwuma Soludo** (ojoibi 28 July, 1960) je ojogbon imo isuna, ohun si ni Gomina ati Alaga igbimo awon oludari Ile Ifowopamo Ijoba ile Naijiria lati 29 May, 2004 titi di 29 May, 2009. Ni ojo kesan osu kokanla odun 2021, Soludo to n soju egbe All Progressives Grande Alliance ni won kede gege bi olubori ninu ibo gomina ipinle Anambra ni odun 2021, ti o si bori awon to sunmo re lati egbe PDP ati APC, Valentine Ozigbo ati Emmanuel Nnamdi Uba.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Hílíọ̀mù

thumb|Hílíọ̀mù
**Hílíọ̀mù**, **Hélíọ̀m**, tabi **Helium** (, ) ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà tó ní nọ́mbà átọ́mù 2 àti iwuwo atomu to je 4.002602, àmì ìdámọ̀ rẹ̀ ni **He**. O je efuufu oniatomukan, alaigbera, aláìláwọ̀, alailoorun, alainitowo, ati alailewu to siwaju ẹgbẹ́ ẹ̀fúùfù abíire ninu tabili asiko. Awon ojuami ìhó àti ìyọ́ rẹ̀ je awon ti won kerejulo larin awon ẹ́límẹ̀ntì, o si wa pere gege bi efuufu ayafi nigba to ba wa nipo lounloun. Leyin hydrogen, ohun ni elimenti keji to pojulo ni agbalaaye, o si je bi 24% gbogbo akojo elimenti ninu galaksi wa. 

## Itumosi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀fúùfù abíire
Ẹ̀ka:Àwọn amútutù
Èdè iṣẹ́ọba

[thumb|Ètò òfin èdè ìṣèjọba [Europe.]]
**Èdè isẹ́ọba** orílẹ̀-èdè kan jẹ́ èdè tí wọ́n fún ní ipò pàtàkì ní irúfẹ́ orílẹ̀-èdè náà.
Lítíọ̀mù

thumb|Lítíọ̀mù
**Lítíọ̀mù** (, ) ni metali múlọ́múlọ́ fàdákà-funfun to wa ni ẹgbẹ́ mẹ́tàlì álkálì ti awon ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà. Àmì-ìdámọ̀ rẹ̀ ni **Li**, tó sì ní nọ́mbà átọ̀mù 3. Labe awon ipo opagun o je ide tofuyejulo ati apilese alaralile kiki die julo. Bi gbogbo awon ide alkali, lithium je adarapomora gidigidi, o si le gbana. Nitori idi eyi, inu epo alumoni lo ma unje fifipamosi. Nigba toba je gige, lithium ri bi luster onide, sugbon ti afefe tutu ba fe si oju re yio je kiakia to a dull silvery gray, then black, tarnish. Because of its high reactivity, lithium never occurs free in nature, and instead, only appears in compounds, usually ionic ones. Lithium occurs in a number of pegmatitic minerals, but is also commonly obtained from brines and clays. On a commercial scale, lithium is isolated electrolytically from a mixture of lithium chloride and potassium chloride. 

## Itumosi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì álkálì
Bẹ́rílíọ̀mù

**Bẹ́rílíọ̀mù** ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà tó ní àmì-ìdámọ̀ **Be** àti nọ́mbà átọ̀mù 4. Nítorípé bẹ́rílíọ̀mù yíówù tó bá jẹ́ kíkódájọpọ̀ ní inú àwọn ìràwọ̀ kì í pẹ́ tí ó fi túká, nítoríẹ̀ ó jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì tó sọ̀wọ́n gidigidi ní àgbàlá-ayé ati ní Ilẹ̀-Ayé. Ó jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì olójú-ìsopọ̀ mẹ́jì tó ṣe é rí nínú ìdàpọ̀ mọ́ àwọn ẹ́límẹ̀ntì míràn nìkan nínú àwọn àlúmọ́nì. Àwọn òkúta iyebíye pàtàkì kan tí wọ́n ní bẹ́rílíọ̀mù nínú ni bẹ́rìlì (òkúta odò, ẹ́míràldì) àti bẹ́rìlìoníwúrà. Tó bá dá wà, ó jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì mẹ́tàlì alkalínì ilẹ̀ tó ní àwọ̀ irin-idẹ, tó lágbára, fífúyẹ́ àti rírún wẹ́wẹ́. 

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aṣèrẹ̀sílẹ̀
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì alkalínì ilẹ̀
Ásíà

**Asia** je orile to tobijulo ati ti eniyan posijulo ni orile aye.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀
*ásíà
Hydrogen

thumb|Idanwo Hydrogen julọ.Oniranran
**Háídrójìn** tabi **Hídrójìn** (, ) je elimenti kemika to ni nomba atomu 1. O je sisoju fun latowo ami-idamo **H**. Pelu iwuwo atomu iye  ( fun Hydrogen-1), hydrogen ni apilese kemika tofuyejulo ati tolopojulo, o je bi 75 % gbogbo isupo apilese Agbalaaye. Awon irawo ninu telentele olori je ni pataki kiki haidojin ni iwa plasma re. Ki haidrojin o da wa fun ra ara re ni Aye sowon gan. 

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Bórọ̀nù

**Bórọ̀nù** ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmì-ìdámọ̀&nbsp;**B** àti nọ́mbà átọ̀mù&nbsp;5. Nítorípé bórọ̀nù jẹ́ dídá pátápátá pẹ̀lu ìtúká ìrànká kọ́smíkì tí kò sì jẹ́ pẹ̀lù núkléùkíkódájọpọ̀ oníràwọ̀, kò fi bẹ́ẹ̀ pọ̀ ní inú sístẹ́mù òrùn àti nínú ìgbẹ́lẹ̀ Ayé. Bórọ̀nù wọ́jọ ní Ayé pẹ̀lu ìtúsómi àwọn àdàpọ̀ rẹ̀ tí wọ́n wọ́pọ̀, èyun ùn àwọn àlùmọ́nì bóràtì. Àwọn wọ̀nyí únjẹ́ wíwà láti inú ilẹ̀ ní ilé-iṣẹ́ gẹ́gẹ́bí ìṣágbẹ, bíi bóráksì àti kẹ́rnítì.
thumb|Bórọ̀nù
Bórọ̀nú, tó jẹ́ títòpọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ mẹ́tálọ́ìdì, tí kò darapọ̀ bíi kẹ́míkà kò sí ní Ilé-Ayé. Ní ilé-iṣẹ́, ó ṣòro látí dá bórọ̀nù ògidì nítorípé oúndá èròjà míràn tí wọ́n ní kárbọ́nù tàbí àwọn ẹ́límẹ̀ntí míràn díẹ̀ nínú. Orísi àwọn àllótrópù bórọ̀nù lówà: bórọ̀nù amorphous boron is a brown powder and crystalline boron is black, extremely hard (about 9.5 on the Mohs scale), and a poor conductor at room temperature. Elemental boron is used as a dopant in the semiconductor industry.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tálọ́ìdì
Ọ́ksíjìn

**Ọ́ksíjìn** ( ) je elimenti kemika to ni nomba atomu 8 ati ti ami-idamo re je **O**. Oruko re wa lati gbongbo oro ede Griiki ὀξύς (oksis) (ikan, to je "shamu shamu", tountoka si ikan lenu awon ikan) ati -γενής (-jenis) (olupese, olumuwa), nitoripe nigba isoloruko re won ro pe gbogbo ikan gbodo ni oksijin ninu.

Ni igbonasi ati itemo opagun, atomu meji apilese na undipo lati da oksijinmeji kan (dioxygen), efuufu  oniatomumeji alailawo, alailoorun, alainitowo to ni afida . 

Oksijin je ikan ninu adipo kalkojin lori tabili alakoko, be sini o je apilese alaiseonide highly adarapo gidigidi to unda that readily forms adapo kiakia (agaga awon oloksijin) pelu gbogbo awon apilese yioku. Gegebi isupo re, oksijin ni apilese jantirerejulo keta ni agbalaye leyin haidrojin ati heliom ati apilese tojantirere julo gegebi isupo ninu Earth's crust, o je bi idaji isupo. Oksijin adawa je adarapo ni kemika julo lati han ni Aye laisi igbese  afimoledapo awon iseelemin alaaye, ti won unlo okun imole orun lati se oksijin alapilese lati inu omi.  alapilese sese bere si pejo ninu afefeojuorun leyin ihanjade iyiarada  awon iseelemin wonyi, ni bi odun 2.5&nbsp;bilionu seyin. Efuufu oksijin oniatomumeji lo je 20.8% itobiaye afefe.

Nitori pe ohun ni opo isupo omi, oksijin na tun ni opo isupo awon iseelemin alaaye (fun apere, bi meji ninu idameta isupo ara omo eniyan). Gbogbo akosoto ninla awon igbonwo onilepo ninu awon iseelemin alaaye, bi proteins, karboniolomi, ati ora, ni oksijin ninu, bo se je bakanna fun awon adapo alailemin ninla ti won je ike, eyin ati egun awon eranko. Oksijin alapilese unje sise latowo  cyanobacteria, algae ati awon ogbin, o si unje lilo ninu imin alahamo fun gbogbo emin tosoro. Oksijin se ipalara si awon iseelemin alailoafefe dandanundandan, ti won je iruida emin atetekose to gbale ni Aye ko to o dipe   bere sini pejo ninu afefeojuorun. Iruida miran (allotrope) oksijin, osoni (), seranlowo lati da abo bo igbeojuorun lowo (biosphere) iranka onipupagan pelu ipele osoni ojuibiloke giga, sugbon o je idoti nitosi ojuode nibi ti o ti je eso abe smog

## Ìhùwà
### Ìdìmú
Ní ìgbọ́násí àti ìfúnpá ọ̀págún, ọ́ksíjìn jẹ́ ẹ̀fúùfù aláìláwọ̀, aláìlóòórùn pẹ̀lú àfidá oníhóró , níbi tí àwọn átọ́mù ọ́ksíjìn méjéjì jẹ́ dídìpọ̀ lólóògùn mọ́ ara wọn pẹ̀lú  ìtòpọ̀ ẹlẹ́ktrónì oníbẹta ayípo. Ìdìpọ̀ yìí ní ìtòrò ìdìpọ̀ méjì, bẹ́sìni ìjúwe rẹ̀ ṣe é pè bíi ìdìpọ̀ ẹ̀mejì tàbí bíi ìsopọ̀ ìdìpọ̀ ẹlẹ́ktrónì ìkan-méjì àti two ìdìpọ̀ ẹlẹ́ktrónì méjì-mẹ́ta.

Ọ́ksíjìn ìbẹta (ó yàtọ́ sí òsónì, ) ni ipò oríilẹ̀ hóró . Ìtòpọ̀ ẹlẹ́ktrónì hóró rẹ̀ ní ẹlẹ́ktrónì méjì alánìníkejì tí wọ́n jókòó ona-àyípo oníhóró adíbàjẹ́ méjì.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà

Ẹ̀ka:Àwọn kálkójìn
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Fluorínì

**Fluorínì** (, , tabi ) je apilese kemika pelu nomba atomu 9, to je sisoju pelu ami-idamo **F**. Fluorin da ide eyokan po mo ara re to ba wa bi apilese, eyi unfa owon F2 alatomumeji. F2 (fluorin) je efuufu pipon brown rodonrondon to undarapomora kiakia, onimojele. Fluorin alapilese ni o je eyi toun darapomora bi kemika ati alodiafinagbe julo larin gbogbo awon apilese. Fun apere, yio tete "jo" awon haidrokarbon nina ni igbonasi inuyara, ni iyato si bi awon haidrokarbon se un gbanaje pelu oksijin, to gbodo ni afikun okun pelu isana. Nitorie, fluorin owon lewu gidi, be ju awon halojin yiowu bi efuufu klorin onimajele lo.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn halojín
Magnésíọ̀mù

**Magnésíọ̀mù** (, ) je apilese kemika pelu ami-idamo **Mg**, nomba atomu 12 ati nomba isodoksijini wiwopo +2. O je onide alkalini inu ile ati apilese pipo repete julo kejo ninu igbele Aye, ninbi to ti je bi 2% fun iposi, ati ikesan ni gbogbo Agbalaaye ti a mo.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì alkalínì ilẹ̀
Sílíkọ́nù

**Sílíkọ́nù**, tí èdè ìperí rẹ̀ ń jẹ́ ** [[tetravalent]] [[metalloid]]**, ni ó jẹ́ kẹ́míkà tí ó bí àmì **Si** tí  atomic number rẹ̀ jẹ́ mẹ́rìnlá. Sílíkọ́nù kìí sábà á gbéra tó àwọn èròjà inú rẹ̀ bíi *analog [[carbon]]*. Wọ́n ṣàwárí sílíkọ́nù fún ìgbà àkọ́kọ́ ní ọdún 1823, wọ́n sì fun ní orúkọ rẹ̀ *Sílíkọ́nù* ní ọdún 1808 láti ara (flang , flints), àti **-ium** , ọ̀rọ̀ tí gbẹ̀yìn yí ninú orúkọ rẹ̀ ni ó ń túmọ̀ wípé ẹ̀yà irin ni. Lẹ́yìn èyí, wọ́n fun ní orúkọ Gẹ̀ẹ́sì rẹ̀ ní ọdún 1817.
Sílíkọ́nù yí ni ó ṣìkẹ́jọ nínú àwọn ohun àmúṣọrọ̀ àlùmọ́nì jùlọ lágbàáyé, amọ́ kò wọ́pọ̀ láti rí. Àwọn ayè tí a ti lè ṣe alábala-pàdé rẹ̀ ni àwọn bíi: eruku, iyẹ̀pẹ̀ ,planetoid àti inú àwọn ìgbàjà ahòho sánmọ̀ (planets). Ó ma ń wà gẹ́gẹ́ bí silixon dioxide tàbí silicates, nígbà tí ó jẹ́ wípé ìdá àádọ́rùn orí ilẹ̀ àgbáyé ni ó ní èròjà silicates minerals tí ó sì mú kí sílíkọ́nù ó ya mùrá ní orí-ilẹ̀ ayé lẹ́yìn afẹ́fẹ́ oxygen.
## Ìlò Sílíkọ́nù
Púpọ̀ nínú àwọn tí wọ́n ń ṣe àmúlò sílíkọ́nù ni wọn kìí sábà ń yàá-sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn èròjà ilẹ̀ tí ó ba wá  ṣáájú kí wọ́n tó lòó, . Lára àwọn ohun tí wọ́n ma ń lo sílíkọ́nù fún ni pípèsè ohun ìkọ́lé bíi amọ̀, iyẹ̀fun sílíkọ́nù fún bíríkì  ìkọ́lé. Wọ́n tún ma ń po èròjà sílíkọ́nù mọ́ iyẹ̀fun símẹ́ntì láti fi ṣe kọnkéré ilé. Sílíkọ́nù tún ma ń ní àwọ̀ funfun bíi ceramic. Àwọn èròjà inú sílíkọ́nù ayé òde-òní ni silicon carbide tí ó ní agbára láti di sẹ̀rámíìkì tí ó nípọn gidi.

Sílíkọ́nù ṣe pàtàkì nínú ìsesí ilẹ̀ àti ewéko, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìwọ̀nba diẹ̀ nínú èròjà sílíkọ́nù ni àwọn ẹranko nílò.  
Bákan náà ni ìgbì àti ìdì omi bí omi òkun nílò sílíkọ́nù láti lara jọ, pàá pàá jùlọ àwọ ewéko orí omi. 

## Àwọn itọ́ka sí


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tálọ́ìdì
Fósfórù

**Fósfórù** ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmì-ìdámọ̀&nbsp;**P** àti nọ́mbà átọ̀mù&nbsp;15. Elimenti to je alaije-metali afagbarapupodimu to wa ninu egbe nitrojin, fosforu gegebi alumoni unwa ni ipoaye isodioksidi bo se ye, gegebi inorganic awon okuta fosfati alainiorgani. Elimenti fosforu wa ni ida meji pataki—fosforu funfun ati fosforu pupa—sugbon nitori isedarapo giga re, fosforu ko da wa bi elimenti lori Aye.

The first form of elemental phosphorus to be produced (white phosphorus, in 1669) emits a faint glow upon exposure to oxygen – hence its name given from Greek mythology,  meaning "light-bearer" (Latin *[[Lucifer]]*), referring to the "Morning Star", the planet Venus. The term "phosphorescence", meaning glow after illumination, originally derives from this property of phosphorus, although this word has since been used for a different physical process that produces a glow. The glow of phosphorus itself originates from oxidation of the white (but not red) phosphorus— a process now termed chemiluminescence.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Sódíọ̀mù

**Sódíọ̀mù** jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmí-ìdámọ̀&nbsp;**Na** (láti ) lórí tábìlì ìdásìkò àwọn ẹ́límẹ̀ntì àti nọ́mbà átọ̀mù&nbsp;11. O je metali riro, alawo fadaka funfun to untete sedarapo, beesini o je ikan ninu awon metali alkali; Isotopu re nikan to fesemule ni 23Na. Metali yi ko da wa fun ra ara re nikan ni idaye, sugbon be o wa ni adapo; o koko je pipinsoto latowo Humphry Davy ni 1807 pelu elektrolisisi haidroksidi sodiumu. Sodiomu ni elimenti ikefa to gbale julo ninu ipele-igbele Aye, o si wa ninu opo awon alumoni bi feldspar, sodalaiti ati iyo okuta. Opo awon iyo sodiomu ni won je yiyo somi daada, be sini sodiomu won ti je yiyo jade latowo omi to fi je pe kloridi ati sodiomu ni awon elimenti to wopo ni wuwo ninu awon omi okun Ile-Aye.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì álkálì
Nẹ́ọ̀nù

**Nẹ́ọ̀nù** ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmí-ìdámọ̀ **Ne** àti nọ́mbà átọ̀mù 10. Ó wà nínú ẹgbẹ́ 18 (àwọn ẹ̀fúùfù abíire) lórí tábìlì ìdásìkò àwọn ẹ́límẹ̀ntì. Lábẹ́ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ déédé nẹ́ọ̀nù jẹ́ ẹ́fúùfù oníátọ̀mùkan aláìláwọ̀, aláìlóòórùn, ó jẹ́ ìdá méjì nínú mẹ́ta ìjẹ́kíki afẹ́fẹ́. Ó jé wíwárí (papọ̀ mọ́ kríptónì àti ksẹ́nọ́nù) ní 1898 gẹ́gẹ́bí ìkan nínú àwọn ẹ́límẹ̀ntì àìgbéra tósọ̀wọ́n tó ṣẹ́kù nínú afẹ́fẹ́ gbígbẹ, lẹ́yìn tí nítrójìn, ọ́ksíjìn, árgọ̀nù àti dìọ́ksídì kárbọ̀nù ti jẹ́ yíyọ kúrò. Nẹ́ọ̀nù ni ó jẹ́ èkejì nínú àwọn ẹ̀fúùfù àṣọ̀wọ́n mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tó jẹ́ wíwárí, ó sí jẹ́ dídámọ̀ kíákíá bíi ẹ́límẹ̀ntì tuntun nítorí ìgbàjá-àwọ̀ ìtúsíta pupa rẹ̀. Orúkọ rẹ̀ wá láti ọ̀rọ̀ èdè Grííkì tó túmọ̀sí "ohun tuntun." Nẹ́ọ̀nù jẹ́ aláìgbéra bíi kẹ́míkà, kò sì lè dá àdàpọ̀ kẹ́míkà aláìní-àgbérù.

During cosmic nucleogenesis of the elements, large amounts of neon are built up from the alpha-capture fusion process in stars. Although neon is a very common element in the universe and solar system (it is fifth in cosmic abundance after hydrogen, helium, oxygen and carbon), it is very rare on Earth. It composes about 18.2 ppm of air by volume (this is about the same as the molecular or mole fraction), and a smaller fraction in the crust. The reason for neon's relative scarcity on Earth and the inner (terrestrial) planets, is that neon forms no compounds to fix it to solids, and is highly volatile, therefore escaping from the planetesimals under the warmth of the newly-ignited Sun in the early Solar System. Even the atmosphere of Jupiter is somewhat depleted of neon, presumably for this reason. 

Neon gives a distinct reddish-orange glow when used in either low-voltage neon glow lamps or in high-voltage discharge tubes or neon advertising signs. The red emission line from neon is also responsible for the well known red light of helium-neon lasers. Neon is used in a few plasma tube and refrigerant applications but has few other commercial uses. It is commercially extracted by the fractional distillation of liquid air. It is considerably more expensive than helium, since air is its only source.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀fúùfù abíire
Súlfúrù

**Súlfúrù** je elimenti kemika kan to ni ami-idamo&nbsp;**S** ati nomba atomu&nbsp;16. O je elimenti alaije-metali afagbarapupodimu to po repete. Labe isele deede, àwon atomu sulfuru unda horo oniatomumejo yiyipo pelu afida kemika S8. Sufuru onielimenti je kritali alaralile pipon yanyan ni igbonasi inuyara. Bi kemika, sulfuru le darapo boya bi elimenti olusodioksidi tabi oluresile. O un so opo awon elimenti metali ati alaije-metali di oksidi, bi karbonu, to unfa agberu asodi re ninu opo awon adapo organosulfuru, sugbon o un se iresile opo awon olusodioksidi alagbara bi oksijin ati fluorini. 

Sulfuru wa nidaye gege bi elimenti ogidi (sulfuru abinibi) ati gege bi sulfidi ati bi awon alumoni sulfati. Awon kristali sulfuru onielimenti gbajumo gan larin awon olusayan alumoni fun ara won olojupupo to pon yanyan. Nitori pe o po repete ni ibinibi re, sulfuru gbajumo fun lilo re ni igba ayejoun, ni India ayejoun, Griisi ayejoun, Saina ati Egypti. Awon efin to unjade ti won ba jo sulfuru nina unje lilo bi apakokoro, be sini awon adalu ogun to ni sulfuru ninu je lilo bi amurun (balm) ati apaafomo. Sulfuru je didaruko ninu Bibeli bi *okuta ina* (brimstone) ni ede Geesi, awon iwe ti ki se sayensi melo kan si unlo oruko yi doni. O pondandan lati da etu-ibon dudu to dara. Ni 1777, Antoine Lavoisier sise gidi lati je ki o ye agbajo awon onimo sayensi pe sulfuru je elimenti ipilese pe ki i se adapo.

Sulfuru onielimenti ungbakan je titujade lati inu ebe iyo nibi to ti le wa bi ogidi, sugbon ona yi ko je lilo mo lati opin orundun 20k. Loni, bi gbogbo sulfuru onielimenti unje dida gegebi esoabawa iyokuro awon idoti toni sulfuru lati inu efuufu idanida ati petroliomu. Awon ilo osowo re je pataki ninu ajile, nitoripe awon ogbin nilo re daada, ati ninu sise sulfuriki kikan, kemika to se pataki ni awon ile-ise. Awon ibomiran fun lilo elimenti yi ni sise isana, apakokoro ati apaebu. Awon opo adapo sulfuru je oloorun, be sini oorun efuufu adanida, afin jijera, grapefruit, ati garlic je nitori awon adapo sulfuru ti won ni ninu. Sulfidi haidrojin to unjade latinu awon organisimu alaye loun fa ti ẹyin to ti jera fi unrun ati si awon igbese onibioloji miran.

Sulfuru je elimenti asekoko fun gbogbo elemi, be sinu o se pataki ninu opo igbese biokemika. Ninu awon idarapo metaboliki, awon adapo sulfuru unsise bi epoidana ati eroja imin fun awon organisimu tonto. Sulfuru bi ida organiki wa ninu awon fitamin biotini ati tiamini, teyin gba oruko re lodo oruko Griiki fun sulfuru. Sulfuru je apa kan to se pataki ninu awon afiho (enzymes) ati ninu awon horo olodi-olusodioksidi bi glutathioni ati thioredoksini. Sulfuru to dipo bi organi je ikan ninu ohun inu gbogbo proteini, bo se je fun awon amino kikan kisteini ati methionini. Awon asopo Sulfidiemeji ni won unfa agbara elero ati aileyo proteini to unje keratini, to wa ni ojude awo-ara, irun, ati ìyẹ́, be sini elimenti yi kopa ninu oorun won ti won ba unjona.

## Idamo

## Ida
## Awon adapo
## Itan
## Imulo

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Klorínì

**Klorínì** ( ; lati ) je elimenti kemika to ni nomba atomu 17 ati ami-idamo **Cl**. Ohun ni halojínì keji to fuyejulo, leyin fluorini to je eyi to fuyejulo. Klorini wa ninu tabili alakoko ninu adipo 17. Apilese yi le di horo oniatomumeji labe awon isele opagun, ti a n pe ni klorinimeji (dichlorine). O ni ibasepo elektroni to gajulo ati ijealodionina keta to gajulo larin gbogbo awon apilese; fun idi eyi klorini je oxidizing agent to lagbara.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn halojín
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Nọ́mbà átọ̀mù

thumb|Nọ́mbà átọ̀mù.
Nọ́mbà átọ̀mù máa ń jẹyọ nínú Kẹ́mísítírì àti Físííkì. Nínú àwọn àgbéjáde kẹ́míkà kan tàbí òmíràn nọ́mbà átọ̀mù máa ń jẹyọ nínú wọn. 

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Árgọ̀nù

**Árgọ̀nù** je elimenti kemika kan to ni ami-idamo&nbsp;**Ar** ati nomba atomu&nbsp;18. O wa ninu egbe 18 (awon efuufu abiire) lori tabili idasiko awon elimenti. Argonu ni efuufu keta to wopo julo ninu afefeayika Aye, ni 0.93% (9,300 ppm), eyi so di eyi to repete ni ona bi 23.8 bi ti efuufu inu afefeayika tto wopo julo to tele, eyun dioksidi karbonu (390 ppm), ati to po repete ni ona to to 500 bi ti efuufu abiire keji to wopo, eyun neonu (18 ppm). Bi gbogbo argonu yi lo je argonu-40 radiogeniki to wa lati ituka potassium-40 ninu igbele Aye. Ni agbalaaye, argonu-36 ni isotopu argonu to wopo julo, nitoripe o je isotopu argonu to je dida pelu  stellar ikojonukleu irawo ninu awon supanofa (awon irawo akomonamona).

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀fúùfù abíire
Bẹ̀rmúdà

**Bermuda** (; lonibise bi, **àwọn Bẹ̀rmúdà** tabi **Àwọn Erékùṣù Somers**) je ile-agbegbe okere Britani ni Ariwa Okun Atlantiki. O budo si ilaorun etiokun awon Ipinle Aparapo, isupoile to sunmo julo ni Cape Hatteras, North Carolina, bi  si iwoorun-ariwaiwoorun. O wa bi  guusu Halifax, Nova Scotia, Kanada, ati  ariwailaorun Miami, Florida. Oluilu re ni Hamilton sugbon ibile titobijulo ni ilu Saint George's.

Bermuda ni ile-agbegbe okere Britani toseku topejulo to si ni olugbe julo, o je bibudo si latowo Ilegeesi ni ogorun odun ki ofin Isoka 1707 to da Ileoba Britani Olokiki aparapo sile. Oluilu Bermuda akoko, St George's, je bibudo sori ni 1612 o si je ilu Ilegeesi ni Amerika topejulo ti awon eniyan ungbe nibe.

Okowo Bermuda dara daada, pelu inawo bi eka okowo re totobijulo, leyin re ni isebewo, awon wonyi fun ni GIO tenikookan to gajulo lagbaye ni 2005. O ni ojuojoabeonileoloru .

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè erékùṣù
Ẹ̀ka:Àwọn Agbègbè Òkèrè Brítánì
Bhùtán

**Ileoba ile Bhutan** () je orile-ede tileyika ni Guusu Asia, to budo si apailaorun eti awon Oke Himalaya o si ni bode ni guusu, ilaorun ati iwoorun pelu orile-ede Olominira ile India ati ni ariwa pelu Tibet. Awon ara Bhutan n pe orile-ede won ni *Druk Yul* () to tumo si "Ile Dragon" ni ede Tibet. Awon ara Bhutan je eya eniyan Tibet. Bakanna wo tun ni esin ati asa pelu awon ara Tibet. 

## Itokasi
Brunei

**Brunei** (), fun onibise gege bi **Orile-ede ile Brunei Darussalam** tabi **Orileabinibi ile Brunei, Ibi Alafia** (, Jawi: بروني دارالسلام), je orile-ede to budo si eti odo ariwa erekusu ile Borneo, ni Guusuilaorun Asia. Oto si eto odo re pelu Okun Guusu Saina o je yiyipo patapata pelu ipinle Sarawak ni Malaysia, ooto si n pe o je pipinya si apa meji pelu Limbang, to je apa Sarawak.

## Itokasi
Potassium

**Pòtásíọ̀mù** je elimenti kemika kan to ni ami-idamo&nbsp;**K** (latinu ede Latini Tuntun fun *kalium*) ati nomba atomu&nbsp;19. Potasiomu je metali alkali alawo fadaka-funfun didelowo to undi oksidi kiakia ninu afefe to si yirapo mo omi gigdigidi, eyi unfa igbona jade to sana si haidrojin to unbujade ninu iyirapo na, o si unjo bi awo lilaki.

Nitoripe potasiomu ati sodiomu jora ni isese kemika won, awon iyọ̀ won ko se e ya sira won nibere. O di odun 1702 ko to di pe won fun ra pe opo elimenti wa ninu awon iyo won, eyi je mimufidaju ni odun 1807 nigba ti potasiomu ati sodiomu je yiya sotooto latinu awon iyọ̀ otooto pelu elektrolisisi. Potasiomu inu adaye wa ninu awon iyọ̀ oniioni nikan. Nitori eyi, o wa ninu omi okun (to je 0.04% potasiomu pelu iwuwo), o si je apa opo awon alumoni.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Calcium

**Kalisiomu** jẹ́ kémíkàlì ìdá-ìpílè pẹ̀lú àmì ìdámò **Ca** àti ogún nọ́mbà átọ̀mù. Kalisiomu jẹ́́ alàwọ eléérú rírọ̀̀, ẹgbẹ́́ alkaline earth metal, ikarun  ìdá-ìpílè tí ó wúwo jú nílé ayé.

## Ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Titaniomu

**Titaniomu** (, ) ni ipilese elegbogi pelu ami-idamo **Ti** ati nomba atomu 22.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Niobium

**Niobium** ( ) (Greek mythology: *[[Niobe]]*, omo birin *[[Tantalus]]*), tabi **columbium** ( ), je ipilese elegbogi pelu ami-idamo **Nb** ati nomba atomu 41.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Fàdákà

thumb|awon ife fadaka
**Fàdákà** je apilese kemika onide to ni ami-idamo kemika **Ag** () ati nomba atomu 47.

Fadaka je iru ti ohun didan, o tàn.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Kesium

**Kesium** tabi **kaesium** je apilese kemika pelu ami-idamo **Cs** ati nomba atomu 55.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Barium

**Báríọ́mù** (, ) jẹ́ ìpilẹ̀ṣẹ̀ kẹ́míkà. Ó ní àmì-ìdánimọ̀ **Bá**, nọ́mbà átọ́ọ́mù rẹ̀ jẹ́ mẹ́rìndínlọ́gọ́ta (56), nítorí òun ni ìpilẹ̀ṣẹ̀ karùn ún ní ipò kejì nínú kẹ́míkà atọ́ọ́mù. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Fránsíọ̀m

**Fránsíọ̀m** tabi **Francium**, mimo tele bi **[[Mendeleev's predicted elements|eka]]-[[caesium]]** ati **[[actinium]] K**, je apilese kemika to ni ami-idamo **Fr** ati nomba atomu 87. O ni ikan ninu awon odionina tokerejulo larin gbogbo awon apilese ti a mo, bakanna ohun ni apilese aladanida keji tosowonjulo (leyin astatine). Fransiom je onide to je radioalagbara giga to n jera si astatine, radium, ati radon. Gege bi onide alkali, o ni agbara elektroni kan.

Francium je wiwari latowo Marguerite Perey ni Fransi (nibi ti apilese yi ti ri oruko) ni 1939. Ohun ni apilese togbeyin ti o je wiwari ninu adanida, kanran jije sisopapo. Lode yara ise-idanwo, francium sowon gidigidi, iye ipase je wiwari ninu alumoni aladalu uranium ati thorium, nibi ti isotopu francium-223 ti n je didasile to si n je jijera bibaun. Iye to kere bi 20–30&nbsp;g (ounce kan) lowa nigba yiowu kakiri inu igbele Aye; awon isotopu yioku je alasopapo yanyan. Iye titobijulo ti o je kikojo lai isotopu yiowu ni isupo bi awon atomu 10,000 (ti francium-210) ti won je didasaye gege bi efuufu tutugidi ni Stony Brook ni 1997.

## Awon akiyesile

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Radiomu

**Rédíọ́mù** (, ) jẹ́ ìpilẹ̀ṣẹ̀ kẹ́míkà tó ní àmì-ìdímọ̀ **Ra** àti nọ́ḿbà átọ̀mù 88.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Wúrà

thumb|owo ti wura
Wura je iru ti ohun didan, o tan ati awon oba ni wura, fadaka, ati awon miiran okuta iyebiye lori ite tabi ijoko won ni aafin won.
## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Fàdákàolómi

**Fadakaolomi** (Mercury  or  ), also known as **quicksilver** ( ) tabi **hydrargyrum** ( ), je apilese kemika pelu ami idamo **Hg** (Latinized , lati "" to tumosi *olomi* tabi *sisan* ati "" to tumosi *fadaka*) and atomic number 80.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Hassiomu

**Hassiomu** jẹ́ ìpìlẹ̀ṣẹ elégbòogi pẹ̀lú àmì-ìdámọ̀ **Hs** àti nọ́ḿbà átọ̀mù 108.

## Ìtọ́kasí
Kopernisiomu

**Kopernisiomu** je ìpilẹ̀ṣẹ̀ telégbògi pelu ami-idamo **Cn** ati nomba atomu 112. O koko je dida ni 1996 lati ile-ise iwadi sayensi Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI) ni orile-ede Jemani.

O n je *ununbiomu* tele pelu ami-idamo Uub ki IUPAC o to yi oruko re pada si Kopernisiomu ni 19 February, 2010 fun eye onimo-etoirawo ara Poland, Nicolaus Copernicus.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Àktíníọ̀m

**Àktíníọ̀m** tabi **Actinium** je is a radioactive apilese kemika alagbararadio to ni ami-idamo **Ac** ati nomba atomu 89, to je wiwari ni odun 1899.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Cerium

**Cerium** () je apilese kemika to ni ami-idamo **Ce** ati nomba atomu 58. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Tóríọ̀m

**Tóríọ̀m** tabi **Thorium** je apilese kemika to ni ami-idamo **Th** ati nomba atomu 90.

Thorium je onide alagbararadio to  sele ladanida.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Praseodymium

**Praseodymium** (  tabi  ) je apilese kemika  to ni ami-idamo **Pr** ati nomba atomu 59.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Protaktiníọ̀m

**Protaktiníọ̀m** tabi **Protactinium** je apilese kemika to ni ami-idamo **Pa** ati nomba atomu 91.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Neodymium

**Neodymium** ( ) je apilese kemika to ni ami-idamo **Nd** ati nomba atomu 60.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Ùráníọ̀m

**Ùráníọ̀m** tabi **Uranium** je apilese kemika onide bi fadaka funfun ninu eseese aktinidi ti tabili igba to ni nomba atomu 92. O ni ami-idamo kemika **U**. Atomu uraniom kan ni 92 awon protoni 92 ati awon elektroni 92.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Promethium

**Promethium** (, ) je apilese kemika to ni ami-idamo **Pm** ati nomba atomu 61. O yato si awon apilese yioku nitori pe oun nika ni apilese radioalagbara leyin technetium to je titele pelu awon apilese kemika ti awon isotopu won duro sinsin.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Nẹ́ptúníọ̀m

**Nẹ́ptúníọ̀m** tabi **Neptunium** je apilese kemika pelu ami-idamo **Np** ati nomba atomu 93.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Plùtòníọ̀m

**Plùtòníọ̀m** tabi **Plutonium** je is a synthetic apilese kemika alasopo   teyinuraniom alagbararadio to ni ami-idamo kemika **Pu** ati nomba atomu 94.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Kùríọ̀m

**Kùríọ̀m** tabi **Curium** je apilese kemika alasopapo to ni ami-idamo **Cm** ati nomba atomu 96. Gege bi apilese teyinuraniom onide alagbararadio ti eseese aktinidi, kuriom nje mimuwaye nipa didigbolu plutonium pelu awon igbonwo alpha (awon ioni helium). O je sisoloruko fun Marie Skłodowska-Curie ati oko re Pierre.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Bẹ́rkẹ́líọ̀m

**Bẹ́rkẹ́líọ̀m** tabi **Berkelium** je apilese alasopapo to ni ami-idamo **Bk** ati nomba atomu 97. Gege bi apilese onide alagbararadio ninu eseese aktinidi, berkelium koko je sisopapo nipa didigbolu americium pelu awon igbonwo alpha (awon ioni helium), o si je sisoloruko fun Yunifasiti Kalifornia ni Berkeley. Berkelium ni apilese teyinuraniom karun to je sisopapo.

## Itokasi
Amẹrísíọ̀m

**Amẹrísíọ̀m** tabi **Americium** je apilese alasopapo to ni ami-idamo **Am** ati nomba atomu 95. Gege bi apilese onide alagbararadio, americium je aktinidi ti o je bibosowo Glenn T. Seaborg ni 1944 nigba to n digbolu plutonium pelu awon neutroni be sini o je apilese teyinuraniom kerin to je wiwari. Won soloruko fun orile Amerika, ni ibaramu mo europium.

## Itokasi
Thallium

**Thallium** ( ) je apilese kemika pelu ami-idamo **Tl** ati nomba atomu 81.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Nihoníọ̀mù

**Nihoníọ̀mù** (tele bi **ununtrium**,  ) ni oruko igbadie fun ipilese asopapo pelu ami-idamo igbadie **Nh** (**Uut** ati nomba atomu 113. 

## Itokasi
Tánganran

**Tin** je Ipilese elegbogi pelu ami-idamo **Sn** () ati nomba atomu 50.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Òjé

**Òjé** () je idipo ninla apilese pelu ami-idamo **Pb** () ati nomba atomu 82.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Flẹ́rófíọ́mù

**Flẹ́rófíọ́mù** (tele bi **ununquadium**) ni apilese ologun alagbese itanka pelu ami-idamo **Fl** ati nomba atomu 114. Apilese na je sisoloruko fun Georgy Flyorov, asiseohungidi ara Sofieti to da ile-eko iwadi Joint Institute for Nuclear Research sile ni Dubna, Rosia, nibi ti apilese na ti je wiwari.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Washington, D.C.

**Washington** tabi **Washington, D.C** ni oluilu orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Àríwá Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Myanmar

**Burma** tabi **Orile-ede Irepo ile Myanmar** je orile-ede ni Ásíà.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Ásíà
Àwọn Erékùṣù Fàróè

**Àwọn Erékùsù Fàróè**
je orile-ede ni Europe.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Europe
Atlanta

**Atlanta** je ilu kan ni orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Gary, Indiana

**Gary** jẹ́ ìlú kan ní ìjọba ìbílẹ̀̀Lake ní ìpínlẹ̀ Indiana ní orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Los Angeles

**Los Angeles** jẹ́ ìlú kan ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní California
Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Íslándì

**Íslándì** (; ) je is orile-ede erekusu Europe ni to budo si Okun Ariwa Atlantiki lori Ebe Arin-Atlantiki. O ni olugbe bi 399,000 ati apapo iye aala . Oluilu re ati ilu totobijulo re ni Reykjavík, pelu ayika re to ni ida meji-inu meta olugbe orile-ede na. Iceland je agbese lileru ati loro-ile.

## 

01-Island-Silhouette-elffach-2018-gje.jpg|Íslándì
Reykjavik-06-Stadt-1980-gje.jpg|Reykjavik
Skogafoss-30-2018-gje.jpg|Skogafoss
Godafoss-16-2018-gje.jpg|Godafoss
Reynisfjara-16-Basalt-2018-gje.jpg|Reynisfjara
Akureyri-18-Haus-2018-gje.jpg|Akureyri
Myvatn-Skutustathagigar-30-Odinshuehnchen-2018-gje.jpg|Myvatn
Joekulsarlon-10-2018-gje.jpg|Joekulsarlon
Skeidararsandur-06-2018-gje.jpg|Skeidararsandur
Sveinbjarnargerdi-02-2018-gje.jpg|Sveinbjarnargerdi


## Itokasi

## Ikiyesi

### Iwe fun kika

* 


Islandi
Láọ̀s

**Laos**
(, , or ), tabi **Orile-ede Olominira Oloselu Ara ile Laos**
je orile-ede ni Guusuilaoorun Ásíà.

## Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Ásíà
Palẹstínì

thumb|300px|Maapu àwọn Ilẹ̀ Mímọ́ ni 1759 ("Terra Sancta sive Palæstina")
:*Fún orílẹ̀-èdè òdeòní tó n jẹ́ Palẹstínì* ẹ lọ sí: Orílẹ̀-èdè Palẹstínì.
**Palẹstínì** (, Hébérù: **פלשתינה** tó túmọ̀sí *Palẹstínà* àti  tó tútọ̀sí Filastini tabi Falastini) je oruko ile aye ijohun to wa larin Mediteraneani àti àwọn etí odò Jordani ní Àrin Ìlàoòrùn.

## Itokasi
Detroit

**Detroit** () ni ilu titobijulo ni ipinle ti Michigan ni Amerika ati ibujoko Ibile Wayne.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
William Shakespeare

**William Shakespeare** (ojo iribomi 26 April, 1564 - 23 April, 1616) je akoewi ati akoere omo ile Geesi.

## Itumosi

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Antimony

**Antimony** () is a chemical element with symbol&nbsp;**Sb** and atomic number&nbsp;51. A lustrous gray metalloid, it is found in nature mainly as the sulfide mineral stibnite (Sb2S3). Antimony compounds have been known since ancient times and were used for cosmetics; metallic antimony was also known, but it was erroneously identified as lead. It was established to be an element around the 17th century.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Iodínì

**Iodine** ( ,  , tabi  ; lati  meaning violet (or purple), je apilese kemika to ni ami-idamo **I** ati noma atomu 53.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Ksenon

**Ksenon** (; ) je apilese kemika to ni ami-idamo **Xe**. Nomba atomu re je 54. O je Efuufu alade to wuwo, lai lawo tabi ni oorun, ksenoni wa ni ojuorun ni iye tasere. 

Ksenọ̀nù?

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Bismuth

**Bismuth** (, ) je ipilese elegbogi to ni ami-idamo **Bi** ati nomba atomu 83.

## Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Polonium

**Polonium** (, ) je ipilese kemika pelu ami-idamo **Po** ati nomba atomu 84, ti Marie Skłodowska-Curie ati Pierre Curie se awari ni 1898.

## Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Astatínì

**Astatínì** tabi **Astatine** je apilese kemika alagbararadio pelu ami-idamo **At** ati nomba atomu 85. Ohun eyi towuwojulo keji ninu awon halojin. Botilejepe astatini nje mimuwaye nitori ijera alagbararadio ninu adanida, nitori short aabo emi kukuru re a le ri ni iye tintin. Astatini koko je mimuwaye latowo Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie, ati Emilio Segrè ni 1940. Odun meta koja ki o to dipe ipase astatini bakanna je wiwari ninu awon alumoni aladanida. Titi di aipe opolopo awon iwuwa aladanida ati kemika astatini je nipa sise afiwe mo awon apilese miran. Melo ninu awon isotopu astatini nje lilo bi olufonsita iwonwo alpha ninu awon imulo sayensi, be sini adanwo awon imulo oniwosan fun astatini 211 ti sele. Lowolowo astatini ni apilese aladanida to sowonjulo pelu idiye bi 30g ni o wa ninu igbele Aye.

## Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Radon

**Radon** je ipilese elegbogi pelu ami-idamo **Rn** ati nomba atomu 86.
Radọ̀nù?

## Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Livermorium

**Livermorium** (tele bi *ununhexium*) ni apilese awuwogididi alakodapo pelu ami-idamo **Lv** ati nomba atomu 116. Oruko yi je siso latowo IUPAC ni May 31, 2012.

## Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn apilẹ̀sẹ̀ kẹ́míkà
Oganessọ̀nù

**Oganessọ̀nù** (**Ununoctium**) ni oruko igbadie fun ipilese kemika pelu ami-idamo igbadie **Og** (**Uuo**) ati nomba atomu 118.

## Itumosi
Tennessínì

**Tennessínì** (**Ununseptium**,  ) ni oruko igbadie fun ipilese kemika pelu ami-idamo igbadie **Ts** (**Uus**) ati nomba atomu 117.

## Itokasi
Èdè Tsonga

**Èdè Tsonga** tàbí **èdè Ksitsonga** (Xitsonga) jẹ́ èdè ní orílẹ̀-ede Gúúsù Áfríkà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Èdè Swàhílì

** Ede Swahili** tabi **Kiswahili**(ni ede Kiswahili) je ede ni Afrika.Ede naa je ede Bantu ti o gbooro ju lo fun iwulo ni iha Ìlaòrùn Áfríkà.Pupo ninu awon eya ti o wa ni Ila Oorun Afrika, ni o n lo ede naa, gege bi ede Ibara soro.Lilo ede naa wopo julo lati Ariwa orile ede Kenya titi de Ariwa orile Ede Mozambique, ati awon Erekusu ti o wa ninu okun India,fun apere Zanzibar ati Pemba, tabi Kòmórò ati Mayotte.b'o tile je pe iye eniyan egbegberun marun{5 million} nikan ni o n lo ede naa gege bi ede abinibi,Iye apapo eniyan to gbo, ati ti o le lo ede naa fun ibanisoro laarin ara, to egbegberun Ogota[60Million} eniyan, ni Ila Oorun ati Aarin Orile Erekusu Afrika.

## Ìmò Eréfē

Swahili je ede Bantu. pupo ninu awon Eya ti wa ni Eba odo Okun India, ni Ila Oorun Afrika ni o si n lo Ede naa. Pupo ninu awon oro ti o jeyo ninu Ede Swahili,lo ní orisun ninu Ede Larubawa, nitori Ibalopo ti o waye laarin awon Eya Bantu, ati awon Onisowo Larubawa, ti o wa ni eti bebe Sánji (Zanj) ati pásíà (Iran) ni Ila orun Afrika, ni bi odun Ogorun mejila sehin. Awon ede miran ti jeyo ninu awon oro Swahili ni Ede Jamani(German), Ede Potoki(Portuguese),Èdè Gẹ̀ẹ́sì(English), ati Ede Faranse{French}, lati awon Ibalopo ti o waye larin awon onilo ede wonyii, ni nkan bi odun Ogorun marun (500) sehin.Ede Swahili ni oni ,ti di ede Keji, ni Ilo fun Egbegberun eniyan ni orile-ede meta ni Iha Ila Orun Afrika, Tànsáníà, Orílẹ̀-èdè Olómìnira Tòṣèlúaráìlú ilẹ̀ Kóngò ati Kenya, ni ibi ti ede naa ti je ede Ijoba.Ijoba Orile ede Uganda so ede naa di kiko ni gbogbo Ile Iwe alakobere, ni odun 1992. Bi o tile je pe igbese naa o sele bi won ti se ro, Ijoba orile ede naa so ede naa da Ede Ijoba no odun 1995, fun Imura s'ile ti Ìsọkan ti agbègbè Ilà Orùn Áfríkà. Gbogbo eniyan orile-ede Komoros ninu okun India ni o le so Ede Swahili, tabi ede ti o fara pẹ Swahili, fun apẹẹrẹ Èdè Shíkọmọ(Comorian).Iye eniyan die si n lo ede na ni awon Orile Ede Bùrúndì, Rùwándà, ati Ariwa orile ede Sámbíà

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Èdè Faransé

**Èdè Faransé** (*français, la langue française*) tabi **Faransé**

## Awon Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Ẹ̀ka:Àwọn èdè Índíà-Europe
Margaret Thatcher

**Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher**,  (née **Roberts**, 13 October 1925&nbsp;– 8 April 2013) je oloselu omo orile-ede Britani. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Brítánì
Madonna

**Madonna** (oruko abiso **Madonna Louise Ciccone** ojoibi August 16, 1958) je olorin omo ile Amerika.

*Youtube

## Itokai

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Áténì

**Átẹ́ẹ̀nì** tabi **Átẹ̀nsì** (, *Athina*, ) jẹ́ olúìlú Gríìsì.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú àti abúlé ní Gríìsì
Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Europe
Màmá Tèrésà

**Màmá Tèrésà** (oruko abiso **Agnesë Gonxhe Bojaxhiu** () August 26, 1910September 5, 1997) je omo ile Albaniato je iya-ijo ninu Ijo Katholiki to di ara ile India

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Índíà
Léopold Sédar Senghor

**Léopold Sédar Senghor** (9 October 1906  20 December 2001) je akoewi, oloselu ati ajiro asa omo ile Senegal to gori ipo gege bi Aare akoko orile-ede Senegal lati 1960 de 1980. O je ikan pataki lara awon onimo ijinle ni ile Afrika. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1906
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2001
Ẹ̀ka:Àwọn ará Sẹ̀nẹ̀gàl
Adágún

[thumb|320px|right|Adágún odò Nahuel Huapi ní Bariloche ([Argẹntínà)]]
[thumb|320px|right|Adágún odò Ẹlẹ́yẹlé ní [Ibadan]]

**Adágún** tabi **Adágún odò** je iletutu to ni opo omi, lilo tabi didun ti won darapo ninu oju iho ninla lor ile ayé, to da bi pe ki san tabi pe o ni ibasepo pelu omi okun kankan. Ibu won ko fi be jin ti a ba se afiwe pelu awon òkun ati awon omi okun. 

## Àwọn Ìtọ́kasí


Adágún
Àríwá

thumb|250px|right|Àrìwá (N) / (North) (N) ni ibamu mo awon idana yioku.
**Àrìwá** je ojuami tosepataki idaona jeografi.

Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì