open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mary Faber (Óniṣowo Ẹru)

**Mary Faber** Ni a tuma npe ni **Mary Faber de Sanger**, (a bini c. 1798 si Freetown, Guinea-Conakry– to si ku lẹyin ọdun 1857), jẹ oniṣowo ẹru ilẹ Afrika. Lati ọdun 1830s titi di ọdun 1852, arabinrin naa jẹ eniyan pataki ninu owo ẹru ṣise ti Atlantic lati ilẹ Guinea ati fun ija rẹ pẹlu Roya Navy ti ilẹ British;Awọn ajọ yi jẹ Squadron to lo di owo ẹru ṣise.

## Itan Mary Faber
Mary Faber ni a bini ilẹ Freetown fun awọn ara Nova Scotian. Ni ọdun 1816, Mary fẹ ọlọkọ oju omi ilẹ Arika Paul Faber (d. 1851) to da owo oko ẹrun fun ra rẹ ni ọdun 1809 ni agbegbe Conakry. Ọkọ rẹ̀ da ibudo oko owo silẹ si Sangha ni odo Rio Pongp ni ibi ti awọn tọkọ taya ti di ilẹ iṣẹ ẹru silẹ. Eyi jẹ oko ẹru ti o lagbara latara awọn óniṣowo oko ẹru yoku to ni ẹru ni agbegbe naa.  

Ọkọ Mary lo dari ọkọ oju omi ẹru to maa nlọ si ilẹ Cuba ṣugbon Mary Faber ṣiṣẹ lori awọn oko owo to wa ni Rio Pongo. Mary ni awọn ẹru bi ẹgbẹrun lọna mẹfa to jẹ bi nkan ini fun ni ọdun 1827.

## Owo Oko Ẹru
Lati ṣọra fun ija awon squadron Royal Navy to lodi si oko ẹru eyi to maa jagun si ibudo oko ẹru. Lẹyin ti wọn ti fagile oko ẹru ti ilẹ british, Mary bẹ̀rẹ sini lo awọn ẹru rẹ fun óṣiṣẹ abẹ ile lẹyin to sọ ibudo oko ẹru rẹ di oko. 
Mary Faber ni awọn ọmọ ogun rẹ to maa nlo nigba ija. Larin ọdun 1838-1840, Mary kogun ba óniṣowo ẹru to jẹ orogun rẹ William Ormond ni Bangalan.

Ni ọdun 1842,Mary Faber ati akẹgbẹ rẹ Bailey Gomez Lightburn da ọmọ ogun wọn papọ lati ṣè iranlowo fun awọn ọrẹ wọn, Fula lati kogun ba Susu, Thia ninu ija ade lati fi eyan ti wọn sibẹ eyi lo jẹ nkan pataki fun Fula, Faber ati Lightburn.

Ọdun 1840 jẹ igba pataki fun oko owo ni agbegbe naa, eyi lo mu ki Faber ni oko ẹ̀pa ati Coffee ṣugbọn ó ṣi bẹrẹ̀ oko ẹ̀ru ni a bẹlẹ̀.

Ni ọdun 1852, Mary Faber fi iṣẹ rè le ọmọkunrin rẹ William Faber to bẹrẹ owo oko ẹru titi di ọdun 1860. Awọn missionary darukọ Mary Faber sẹyin ni ọdun 1857 ni ipa rẹ̀ gẹgẹbi mama ilẹ rẹ ati iya William Faber.

## Itọkasi
Antera Duke

**Antera Duke** (wa ni aye titi di ẹyin ọdun 1788) jẹ óniṣowo ẹru ati oloye Efik to wa lati Calabar atijọ ni Bight ti Biafra ni ila oorun ti ilẹ Naijiria (Agbegbe naa tidi ipinlẹ Cross River nisin) ni century meji dinlogun sẹyin.

Antera yege to si di ọmọ ẹgbẹ awujọ ti Ekpe eyi to ni ipa pupọ ninu owo ẹru ṣiṣe. Arakunrin naa ma nṣeto isinku eyi to jẹ fifi awọn ẹru ṣe irubọ lati tẹle awọn ọga wọn to ku lọ si inu sare.
Duke ati awọn óniṣowo ẹgbẹrẹ ti Efik maa n wọṣọ funfun ti wọn si ma ṣalejo awọn captains ọkọ oju omi awọn ẹru.

Diary Antera ti wọn kọ ni ede gẹẹsi pidgin ni órilẹ ede Naijiria ni wọn ti ri ilẹ Scotland ti wọn si ti tẹ sita. Diary yi kọ igbaṣepọ Duke pẹlu awọn oniṣowo British ti o ma nta ẹru fun. Yatọ mi ma n ṣowo ẹru, Duke tun ma mu awọn ẹru fun rarẹ̀. Gẹgẹbi Diary rẹ, o daju fun óniṣowo Bakassi pẹlu mi mu oun ati awọn ẹru rẹ̀ meji to si ko wọn si ọkọ oju omi awọn ẹru. Fun ọdun mẹta to fi diary rẹ pamọ (1785-1788), o sọrọ nipa ọkọ oju omi ogun ti o ko lẹru lati ilu Liverpool.

## Itọkasi
Aurelia Correia

**Dona Aurelia Correia** (d. circa 1875), ti a tumọ si **Mae Aurelia**, **Mame Correia Aurelia** ati **Madame Oralia** jẹ̀ óniṣowo oko ẹru ti Euro-Ilẹ Afrika.

## Igbesi Àye Aurelia
Aurelia jẹ eniyan pataki ninu owo ṣiṣe ti Guinea-Bissau ni century ti ọkan dinlogun. Arabinrin naa lo gbajumọ julọ ni agbègbè nhara ti wọn si wari fun ni ilẹ portuguese, a tun pe ni obinrin óniṣowo to ṣe pataki ni àṣa ilẹ Afrika.
Aurelia jẹ mọlẹbi Julia da Silva Cardoso ati iyawo de facto ti óniṣowo Caetank Josè Nozolini (1800-1850), gomina ilẹ Portuguese ti Cape Verde.
Aurelia jẹ óniṣowo oko ẹru lẹyin naa lo bẹrẹ sini gbin ẹ̀pa si inu oko ẹru nigba ti oko ẹru ilẹ̀ Afrika bẹ̀rẹ sini dinku ni ọdun 1830s. Arabinrin naa gbe awọn ẹpa naa lọsi awọn agbegbe Guinea eyi lo mu kodi agbẹ ẹpa to tobi julọ ni ilẹ Guinea nigbana.

Ilo awọn ẹru fun nkan agbẹ lo di ija lati ọdọ rẹ ati Squadron British iwọ oorun ilẹ Afrila ti wọn ja lu oko rẹ ni Bolama ni ọdun 1839 ati freetown ti wọn si gbe kuro ni Bolama ni ọdun 1860.

Ni ọdun 1850s, Aurelia ni ẹru ida mẹta to wa ni ilẹ̀ Guinea. Aurelia jẹ alagata larin ilẹ portuguese ati Guinea, larin portuguese ati British to si ko ipa pataki ninu óṣelu awọn agbegbe naa.

## Itọkasi
Francisca Chiponda

**Dona Francisca Josefa de Moura Meneses** ni a tumọ si **Francisca Chiponda** jẹ ogboun tarigi ẹlẹya meji oniṣowo oko ẹru ti Agbegbe Tete ni Portuguese Mozambique to jẹ ọkan lara awọn to ṣe agba tẹru ina owo lati ilẹ Mozambique de Kazembe (Zambia nisin) ni ọdun 1790 de 1798 lati kọja si ilẹ Afrika lati ila oorun si iwọ oorun.

## Igbesi Aye Francisca
Chiponda tumọ si "arabinrin maa tẹ awọn eniyan mọlẹ pẹlu ẹsẹ rẹ", Francisca Chiponda gba orukọ rẹ latari bi arabinrin naa ṣe maa nlo awọn ẹru onija eyi lo jẹ ko di ọkan ninu awọn alagbara ti Dona.

Francisca ni a bini ọdun 1738, ọmọ akọkọ pẹlu aburo óbinrin mẹta. Ọkọ Francisca akọkọ ni Joào Moreira Pereira to wa lati Ovar ni Portugal nibi to ti wa si colony ni ọdun 1749 to si bẹrẹ iṣẹ rẹ gẹgẹbi Ọgagun Captain ti Rios de Sena lẹyin lodi ọgagun gomina. Arakunrin naa ku ni ọdun 1776 eyi lo da gbesi Francisca lọrun. Ni ọdun to tẹ̀le, Arabinrin naa fẹ Josè Àlvares Pereira ọgagun gomina ti Rios de Sena ni ọdun mẹwa sẹyin ṣugbọn ti o ku laipẹ to bẹrẹ iṣẹ rẹ.
Ni ọdun 1780s, fun idi aimọdi, Francisca doju ija kọ ọgagun gomina António Manuel de Melo e Castro. O ṣa awọn ọmọ ogun rẹ jọ, tosi ṣèlèri lati ba ile gomina naa jẹ ati pe arabinrin naa fẹ dana sun abule ti Tete.

Koto dipe Francisca ṣè igbeyawo rẹ alakọkọ lo ti di olowo latari ilẹ nla ti iya rẹ agba ni (Prazo). Nigba to ṣe igbeyawo, baba rẹ̀ agba fun ni ilẹ labẹ ofin ilẹ portuguese. 
 
Chiponda fọwọ si ina gomina Francisco Josè de Lacerda e Almeida ni ọdun 1798 nigba to fẹ ṣe irin ajo lọ si Angola to si fun ni awọn ẹru ṣugbọn ọpọ ninu wọn ku nigba ti wọn kogun jawọn. Ọmọbinrin Chiponda ku ni igba kekere eyi lo mu ko ma tọju awọn ọmọ aburo rẹ. Ni ọdun 1798, Francisca di onile to tobi julọ ni ilẹ Tete. Awọn ilẹ yi gbin óriṣiriṣi nkan ọgbin cereals, cotton, ẹfọ ati nkan eso.
Pupọ ninu awọn ẹ̀ru Francisca kopa ninu wiwu wura sita. Ni ila oorun afrika, wiwu alumọni sita jẹ iṣẹ awọn obinrin ti awọn ọkunrin si maa dabobo ilẹ naa. Francisca maa fun awọn ẹ̀bi rẹ ni ilẹ, fun wọni ọkọ tabi iyawọ nibi to ti maa nto eto ile aye wọn. Eyi lo mu ki o tubọ ni agbara si titi to fi ku ni ọdun 1825. Chiponda nlo irin iṣẹ awọn ẹya Afrika lati fi ṣe owo ti oun ọja.
Francisca lekun owo awọn ọkọ rẹ. Agbara rẹ wa ni lilo awọn ẹru to bẹ gẹ to jẹ pe o maa nlo wọn lati ja ilẹ onilẹ gba.

## Itọkasi
Betsy Gbo

**Betsy Heard** (tí wọ́n bí ní1759, tí ó sì ṣaláìsí ní ọdún 1812)  jẹ́ obìnrin oníṣòwò ẹrú àti oníṣòwò ará Africa kan.

Bàbá rẹ̀ jẹ́ oníṣòwò kan tó máa ń rin ìrìn àjò ní àwọn ọdún 1700 láti Liverpool, lọ England, sí Los Islands, èyí tó wá di Guinea báyìí. Ìyá rẹ̀ jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Africa. Ó ṣeé ṣe kí bàbá rẹ̀ tẹ̀ lé àṣà ìbílẹ̀, èyí tó sọ pé àjèjì kan gbọ́dọ̀ fìdí ipò rẹ̀ múlẹ̀ láwùjọ nípa fífẹ́ ẹrú onílé tàbí ọmọbìnrin ẹrúbìnrin kan. 

Bàbá Heard ran lọ sí England, nítòsí Liverpool (níbi tí àwọn oníṣòwò ilẹl Africa máa ń pọ̀ sí, àti àwọn òǹtàjà tó jẹ́ ẹlẹ́yàméjì, tí wọ́n sì gbẹ̀kọ́ àwọn aláwọ̀ funfun ).   Nígbà tí ́ parí ètò-ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó padà lọ sí apá Ìwọ-oòrùn, ó sì ṣètò ilé-iṣẹ́ ìṣòwò kan, nítòsí Bereira River, láti tẹ̀lé òwò bàbá rẹ̀.  Lákòótán, ó jogún òwò-ẹrú bàbá rẹ̀, àti àwọn àsopọ̀ tó ní. Ní ọdún 1794, ó ti fìdi òwò rẹ̀ múlẹ̀, ní agbègbè náà, ó sì ni ọkọ̀ ojú-omi ní Bereira, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọkọ̀ ojú-omi tó wà fún títà, àti ilé-ikọjá-sí. Àṣeyọrí yìí jẹ́ apá kan, nítorí àwọn Mùsùlùmí ti Jihad ní Futa Jallon; àwọn tí a ṣẹ́gun ti di ẹrú. Àwọn Mùsùlùmí gba Bereira fúnra wọn, ṣùgbọ́n èyí kò ní ipa búburú lórí ìṣòwò rẹ̀. Ó dì gbajúmọ̀, bí ọbabìnrin odò, títí wọ òpin sẹ́ńtúrì náà.

Gẹ́gẹ́ bí àlejò kan ṣe sọ, ó kọ́ ilé rẹ̀, ó sì ṣe é ní ọ̀ṣọ́ ní àbámu pẹ̀lú àṣà àwọn ará Europe. Ní ọdún 1807, ó kọ́ ilé mìírán.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1759
Little Ephraim Robin John àti Ancona Robin John

**Little Ephraim Robin John** àti **Ancona Robin Robin John** jọ jẹ́ àwọn oníṣòwò ẹrú ilẹ̀ Afirika ní sẹ́ńtúrì kejìdínlógún, tí wọ́n padà fún àwọn ẹrúkùnrin tí wọ́n jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ ti Old Town Calabur, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní òmìnira ọrundun 18th, ẹrú nigbamii, ati nikẹhin awọn ọkunrin. Ancona ò kì í ṣe ọmọ tàbí ọmọ àbúrò Little Ephraim.

Wọ́n rí àwọn ọmọkùnrin tó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ ìdílé Efik, gẹ́gẹ́ bí i ohun-ìní tó ṣọ̀wọ́n, nítorí wọ́n ń sọ èdè púpọ̀ (pẹ̀lú èdè Gẹ̀ẹ́sì), wọ́n mọ̀ ọ́n kọ, wọ́n sì mọ̀ ọ́n kà, wọ́n le ṣe ìtàkurọ̀sọ dáadáa, àti pé wọ́n ní òye kíkún nípa òwò-ẹrú.

Wọ́n kó àwọn ọkùnrin méjì yìí lẹ́rú nígbal tí wọ́n ń kópa nínú ìrìn-àjò òwò-ẹrú kan. Wọ́n tà wọ́n fún àwọn olówò ẹrú ti ilẹ̀ Britain, nígbà tí ọba ti Old Town, ìyẹn Grandy King George ń ṣe ìdúnàdúra ìṣòwò pẹ̀lú Duke ti New Town.

## Àwọn ìtọ́kasí
John Cabess

**John Cabess** (tí àwọn míràn ma ń kó bi John Kabes tàbí John Cabes) (c. 1640s – 1722) jẹ́ oníṣòwò ọmọ orílẹ̀ èdè Áfíríkà tí ó gbajúmọ̀ nígbà ayé rẹ̀, ìlú Komenda, ara àwọn ìlú ìjọba Eguafo, ni ó ti ṣòwò. Ó jẹ́ ọ̀rẹ́ orílẹ̀ èdè Britain, ó sì ń ta ọjà fún ilé iṣẹ́ Royal African Company.  Gẹ́gẹ́ bi oníṣòwò, ó gbajúmọ̀ ní ìlú Komenda ní àwọn ọdún 1700s, ó kó ipa gbòógì ní ogun Komenda, ìdìde ìjọba Ashanti, ìtàn kálẹ̀ ìjọba Britain ní ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà, àti Atlantic slave trade. Ó fi ayé sílẹ̀ ní ọdún 1722.
Osman Digna

**Osman Digna** (Èdè larubawa: عثمان دقنة) (c. 1840 – 1926) jẹ olutẹle ilana ti Muhammad Ahmad,ẹni ti oun pe ara rẹ ni Mahdi ni sudan jẹ oludari ologun nigba ogun ti Mahdi. Gẹgẹbi ologun Mahdi to pegede julọ, Osman kopa pataki ninu igbesi aye Ọgagun Charles George Gordon ati ikuna sudan si idari ilẹ Turkey-Egypt.
## Igbèsi Àye Osman
Baba Osman Digna jẹ ẹya Kurd atipe iya rẹ wa lati ẹya Hadendoa lati ara Beja. A mọ arakunrin yi Osman Ali, oun gbe ni Alexandria, Egypt nibi to tin ṣe owo oko ẹru. Nigba ti ijọba fagile owo rẹ, arakunrin naa kopa ninu ija ti Ahmed 'Urabi'. Lẹyin ti ija Tel al-kebir (Ọjọ mẹ̀tala, óṣu September, ọdun 1882), arakunrin naa darapọ mọ ija ti Mahdi.

## Osman gẹgẹbi Oludari ti Mahdi
Osman gba órukọ Digna ni to ri irugbọn rẹ tokun. Arakunrin naa dari awọn ogun to lagbara ni agbegbe Suakin. Ogun rẹ akọkọ jẹ eyi to jaguba ba ibudo kan ni ilẹ turkey ni Sinkat ni ọdun 1883. Nì ọjọ kẹrin, óṣu February, ọdun 1884, Osman jagun ba awọn ọmọ ogun ti ilẹ̀ Egypt ti Baker Pasha jẹ̀ oludari wọn. Eyi lo mu ki ijọba ilẹ British-Egypt ran ọmọ ogun rẹ lati doju ija kọ ni El Teb pẹlu oludari ọgagun Graham.

Osman Digna jẹ alẹjo oludari to ti doju ija kọ square Infantry ti ilẹ British, Osman gbajumọ larin ẹya British fun ijagbara rẹ. Nitori agbara oun ati awọn ọmọ ogun rẹ ni wọn yẹsi ninu iwe orin Kudyard Kipling "Fuzzy-Wuzzy". Osman ni a sọ ni órukọ ninu ijagun ti El-Teb, iwe órin ti William McGonagall. Kẹyin ti Khartoum jabọ si ọwọ awọn Mahdi lọwọ ati pe Ọgagun Gordon ku, wọn gbe ago ati ida Gordon le Osman lọwo lati fi ran awọn mahdi ni Suakin pe ógun ti ṣẹ.

Ni ọdun 1899, Osmon ja ijagbara fun awọn ologun ti mahdi eyi ti agbara rẹ ti dinku ni ọdun 1888 ni ilẹ Omdurman. Ni ogun Umm Diwaykarat, Osman farapa to si fi ori pamọ. Ni ọdun 1900, Ọwọ ba Osman ni agbegbe Rosetta nibẹ loti ṣẹwọn fun ọdun mẹjọ ni lẹyin naa lo gba itusilẹ tosi morile ilẹ Egypt tosiku ni ọdun 1926.

## Itọkasi
Dame Portugaise

**Dame Portugaise** (d. lẹyin 1634), jẹ oniṣowo ẹru Nhara ilẹ Afrika. Arabinrin naa jẹ ọmọbinrin ọkunrin ilẹ Portuguese ati arabinrin ilẹ Afrika. Dame da oko owo ẹru silẹ ni Rufisque nibi o ti jẹ alagata ti wọn maa n pe larin awọn oludari ilẹ Portuguese ati Afrika latari ẹya awọn obi rẹ̀. Eyi jẹ ki Dame dari owo ṣiṣè larin agbegbe mejèèji. Dame jẹ ọkan lara awọn obinrin óniṣowo ati alagata lari Awọn ẹya Europe ati Afrika titi di ẹyin century ti ọkan dinlogun.

## Itọkasi
Victoria Albis

**Victoria Albis** (d. *after* 1777), jẹ́ obìnrin ọmọ Senagal tí ó alágbára nítorí ó fẹ́ àwọn aláṣẹ àwọn òyìnbó tí ó sì jogún wọn.   Ó wà lára àwọn gbajúmọ̀ obìnrin tí ó lágbára nítorí ó fẹ́ àwọn òyìnbó alágbára ní erékùṣù Gorée láàárín àwọn elédè Faransé Senegal. Ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn gbajúmọ̀ alágbára obìnrin lásìkò náà ni Senegal.

Òun ni ó kọ́ Henriette-Bathily Women's Museum.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Akinsemoyin

** [[Oba (ruler)|Oba]] Akinsemoyin** jẹ́ Oba Èkó láti ọdún 1704 sí 1749. Bàbá rẹ̀ ni Oba Ado, àwọn ẹbí rẹ̀ sì ni Erelu Kuti àti Oba Gabaro, ẹni tí ó jọba ṣáájú Akinsemoyin.

Gégé bí Justice J. O. Kassim ṣe fi léde ní ọjọ́ kàndínlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 1978, ọmọ ọkùnrin mẹ́fà ni  Akinsemoyin ní, orúkọ wọn ni, Sadeko, Amore/Olukokun, Abisako, Jolasun, Gbosebi àti Aina Egbe.

Díè tí ó gbajúmọ̀ nínú àwọn ọmọ ọmọbìnrin Akinsemoyin ni: Onisiwo, Oniru, Oluwa, àti Akogun.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Julia da Silva Cardoso

**Julia da Silva Cardoso** (d. *after* 1840) tí a tún mọ̀ sí *Mae Julia* ati *Na Julia* ('Senhora Julia'), jẹ́ òyìnbó ọmọ ilẹ̀ adúláwọ̀ oníṣòwò ẹrú *[[nhara]]*.  

Ọmọ orílẹ̀ èdè Portugal tí ó ń jẹ́ José da Silva Cardoso ti Cap Verde ni ó tọ́ ọ dàgbà, ó ṣe é ṣe kó jẹ́ ọmọ rẹ̀. Ó fẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Portugal kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Joaquim Antonio de Matto (d. 1843). Ó kópa pàtàkì nínú okoòwò láàárín àwọn òyìnbó Portugal àti àwọn ọmọ Africa, pàápàá jùlọ nínú okoòwò ẹrú ṣíṣe. Bẹ́ẹ̀ náà o jẹ́ gbajúmò aṣojú àti agbódegbà nípa ọ̀rọ̀ òṣèlú láàárín wọn. Ó jẹ́ àbúrò ìyá àti ẹni tí ó dúró gẹ́gẹ́ bí ìyá fún Aurelia Correia.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Adele Ajosun

Oba **Adele** tàbí **Adele Ajosun** (ó fi ayé sílẹ̀ ní ọdún 1837) jọba ní Èkó fún ṣáà méjì; àkọ́kọ́ , láti ọdún c1811 sí 1821, àti ẹlẹ́kejì láti ọdún 1835 sí 1837. Bàbá rẹ̀ ni Oba Ologun Kutere, àwọn ẹbí rẹ̀ sì ni Oba Osinlokun àti Ọba Akitoye, ìran Ologun Kutere ti gun orí oyè ọba Èkó fún ọ̀pọ̀ ìgbà láti ìgbà náà.
## Dídé ori oyè
Adele gun orí ìtẹ́ ọba Èkó lẹ́yìn ọdún márùn-ún tí bàbá rẹ̀, Ologun Kutere, fi ayé sílẹ̀. Àwọn ìtàn àti àkọọ́lẹ̀ kòkan fihàn pé ète Ologun Kutere ni pé kí Adele di Oba Èkó nítorí iṣẹ́ ribiribi tí ó ti ṣe fún Ologun Kutere. Onítàn John. B. Losi kọ́ pé Adele tọ́ju àwọn ohun ìní Ologun Kutere. 

Nígbà ìjọba Adele, ẹ̀sìn Mùsùlùmí gba ilẹ̀ ní Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Chief Kivoi Mwendwa

**Chief Kivoi Mwendwa** (tí wọ́n bí ní ọdún 1780) fìgbà kan jẹ́ oníṣòwò ọlọ́nà jínjìn, tó ń gbé ní ìlú tí wọ́n ń pè ní Kitui, ní òde-òní. Kivoi gbajúmọ̀ jù lọ fún ṣíṣe amọ̀nà àwọn ajínhìnrere lọ sí ìlú Kenya, lẹ́yìn tó ṣamọ̀nà àwọn ajíhìnrere ti ilẹ̀ Germany, ìyẹn Johann Ludwig Krapf  àti Johannes Rebmann ti ìjo Anglican Church Missionary Society (CMS). Lásìkò àwọn ìrìn-àjò náà ni Rebmann àti Krapf ní ìfojúkojú pẹ̀lú Mount Kenya.

## Ìsọníṣókí
Kivoi ṣalábàápàdé àwọn ará ilẹ̀ Europe méjì náà ní Mombasa, ó sì rin ìrìn-àjò pẹ̀lú wọn lọ sí Ukambani. Ní ọjọ́ 3 December ọdún 1849, wọ́n jẹ́ aláwọ̀ funfun àkọ́kọ́ tó máa kọ́kọ́ rí.

Àmọ́ ní Europe, àwọn ènìyàn ò gbàgbọ́ pé wọ́n rí orí-òkè yìí, wọ́n sì ń fi wọ́n ṣe yẹ̀yẹ́, fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún.

Chief Kivoi ṣe ìbánisọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn ará Lárúbáwá ní ìlú Voi, tí wọ́n fi orúkọ rẹ̀ pe ìlú náà, nítorí ibẹ̀ ló kọ́kọ́ ti dúró, kí ó tó wọ Mombasa. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ghezo

thumb|The Royal flag of Ghezo
**Ghezo**, tí sípẹ́lì rẹ̀ tún jẹ́ **Gezo**, jẹ́ ọba ilẹ̀ Dahomey, (èyí tó ti di ìlú Benin báyìí) láti ọdụ́n1818 títí wọ 1859. Ghezo rọ́pò ẹ̀gbọ́n rẹ̀ tí ń jẹ́ Adandozan (tó jọba láti ọdún 1797 títí wọ ọdún 1818) gẹ́gẹ́ bí i ọba látàri ìsọ̀tè tó wáyé pẹ̀lú ìànlọ́wọ́ àwọn olówò ẹrú ilẹ̀ Brasil, ìyẹn Francisco Félix de Sousa. Ó jọba lóri ìlú náà lásìkò tí rúdurùdu gbilẹ̀ ní ilẹ̀ náà, pẹ̀lú ìdíwọ àwọn èbúté lóríṣiríṣi tó ti ọwọ́ àwọn aláwọ̀ funfun wá, láti dẹ́kun Atlantic slave trade.

Ghezo ló fòpin sí sísan ìṣákọọ́lẹ̀ sí Oyo Empire. It is quite likely that the initial struggle was more violent than this story relates. Lẹ́yìn náà, ó gbógun ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ olówò ẹrú, ní ìbámu láti dẹ́kùn òwò náà. Wọ́n pa Ghezo ní ọdún 1859, ọmọ rè Glele sì jọba.

## Àwọn ìtọ́kasí
Sa'id ti Egypt

**Mohamed Sa'id Pasha** (Ède Larubawa: محمد سعيد باشا, Èdè Turkey: Mehmed Said Paşa, ọjọ mẹta dinlogun, óṣu March, ọdun 1822 – ọjọ mẹta dinlogun.January, ọdun 1863) jẹ Wāli ti Egypt ati Sudan lati ọdun 1854 de 1863, eyi ni to ri fealty ti arakunrin naa mi si Ottoman Sultan ṣugbọn pẹlu óminira ti a ko fojuri. Iṣẹ Suez Canal bẹrẹ lati oludari Sa'id.

## Itan Igbesi Àye Sa'id
Sa'id jẹ ọmọkunrin kẹrin ti Muhammad Ali Pasha, Sa'id jẹ ọmọ ilẹ french to si kawe ni ilẹ Paris.

Labẹ idari Sa'id, óriṣiriṣi ofin, ilẹ ati owo ilẹ lowa.Sa'id fi ọwọ si dida ati kikọ canal ni ọjọ kaarun, óṣu January, ọdun 1856. Iwadi ọdun 1886 royin Sa'id gẹgẹbi onifari, ẹni to gbafẹ ati ọlọgbọn, arakunrin naa maa ṣalejo awọn arinrin ajo. 

Baba Sa'id kogun ja Sudan ni 1821 to si ma ko ẹru pẹlu Awọn ologun. Ikogu ja awọn ẹru yii yatọ si Sudan, Kordofan ati Ethiopia. Sa'id fin ofin lelẹ lori fifagile kikogun ja ilu. Awọn óniṣowo oko ẹru kọ ti ikun si ofin yi. Nigbati iyan owu bẹrẹ, owu ti ilẹ Egypt labẹ idari Sa'id jẹ ibi ta lo fun mills ti Europe.
Labẹ idari Sa'id, agbara awọn Sheikh dikun ti awọn ikogun ja nkan isin ti Bedouin dinkun.
Ni ọdun 1854, Sa'id da ile ifowopamọ ti Egypt silẹ́, lẹyin naa loda line ti Khedivial Mail.
Ni ọdun 1863, Sa'id ku ti Nephew rẹ Ismail ṣe lede toripe ọmọ rẹ Ahmed ku latari iṣẹlẹ jamba. Mediterranean port ti Port Said Ni a sọ lóruko Sa'id.
Sa'id fẹ̀ iyawọ meji, Inji Hanim pẹlu ọmọkunrin Ahmed Sherif Pasha ati Melekber Hanim pẹlu ọmọkunrin meji Mahmoud Bey, ati Mohamed Toussoun Pasha. Sa'id ni wọn sin si Hosh al-Basha the Royal Mausoleum ti Imam al-Shafi'i, Cairo, Egypt.

## Itọkasi
Rosa de Carvalho Alvarenga

**Rosa de Carvalho Alvarenga** ni a tumọ si **Dona Rosa de Cacheu** ati **Na Rosa** ('Senhora Rosa') (1780s – d. lẹ̀yin ọdun 1857) jẹ oniṣowo oko ẹru ti ilẹ Euro-Afrika.

## Itan Igbèsi Àye Rosa
Rosa jẹ ọmọbinrin Portuguese Manuel de Carvalho Alvarenga lati Cape Verde ati pe iya rẹ jẹ ilẹ́ Afrika, ọmọ iya gomina Francisco de Carvalho Alvarenga. Rosa fẹ́ Joao Pereira Barreto (1772–1829) to si di iya Honorio Pereira Barreto (1813-1859) tosi di gomina ni ọdun 1830–1859. Rosa ṣe owo ẹru, cotton, irẹsi ati oyin, o tun ṣe agbatẹru owo larin ilẹ portuguese ati ilẹ Afrika. Rosa jẹ alagata óṣèlu larin ilẹ Portuguese ati ilẹ Afrika papa julọ ninu ija ogun ti ọdun 1840s. Ni gba kan ni ọdun 1850s, Rosa di ọkan ninu oko owo ni agbegbe naa.

## Itọkasi
Human trafficking

Ìjínigbé káàkiri tí àwọn elédè gẹ̀ẹ́sì ń pè ní **Human trafficking** jẹ́ Ìfì ènìyàn ṣòwò fún ète iṣẹ́ àfipámúṣe, ìfipápábánilò-ẹ̀ṣẹ̀, tàbí ìṣòwò ìfipábánilòpọ̀.Èyí lè wáyé tàbí ṣẹlẹ láàrín Orílè èdè kàn, ìlú kan tàbí agbègbè kan. Ìfípá jínigbé yatọ pátápátá sí gbígbé èniyàn lọ́nà èèrù kúrò ní ìlú kan lọsí ìlú mìírà á lè pè ní gbígba àṣẹ lọ́wọ ẹnití wọ́n fẹ́ fí ọ̀nà èèrú gbé kúrò ní ìlú kan sí ibòmíràn..

Ní gbogbo àgbayé ni won tí òfin lòdì sí fífipá gbéni lónà àìtọ́, o sí lòdì sí àwọn ẹ̀tọ́ ènìyàn nípasè àwọn àpéjọ àgbáyé, sùgbón ààbò òfin yàtọ̀ ní àwọn ìlú lágbayé. Ìwà náà ní àwon mílíọ̀nù àwọn olùfaragba àti  àwọn tí ìrù èyí ti sẹlẹ́ sí káàkiri àgbáyé.
Abdallah of Morocco

**Moulay Abdallah** (1694 – títí di ọjọ́ kẹwàá oṣù kọkànlá ọdún 1757) () jẹ́ Sultan orílẹ̀ èdè Morocco  lẹ́mẹfà láàrin 1729 sí 1757. Ó gun orí ìtẹ́ ní àwọn ọdún 1729–1734, 1736, 1740–1741, 1741–1742, 1743–1747 àti 1748–1757. Òun ni ọmọ Sultan Ismail Ibn Sharif.
## Ìtàn ayé rẹ̀
Wọ́n bi ní ọdún 1694 sínú ìdílé Sultan Moulay Ismail àti ọkàn lára àwọn ìyàwó rẹ̀,Lalla Khanatha bint Bakkar. Ó gun orí ìtẹ́ ní òpò ìgbà, tí ó sì ń bá àwọn arákùnrin rẹ̀ jà. Òun ni ó kọ́kọ́ pe ara rẹ̀ ní sultan lẹ́yìn ikú òjìji tí ó pa arákùnrin rẹ̀, Sultan Moulay Ahmad ní ọjọ́ kàrún oṣù kẹta ọdún 1729. Àwọn Abid, Udaya, àti gbogbo àwọn caid kóra jọ wọ́n sì fìmọ̀sọ̀kan láti pèé ní sultan Morocco. Wọ́n rán àwọn ológun pẹ̀lú ẹṣin láti mu wá láti ibi tí ó ń gbé, Sijilmasa. 

Lẹ́yìn ikú rẹ̀, wọ́n sín sí  ibi ìsìnkú ti Moulay Abdallah Mosque tí ó kọ́ ní Fes el-Jdid.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé-iṣẹ́ Senegal

thumb|425x425px|Máàpù "Barbaria, Nigritia, àti Guinea" ní Guillaume de l'Isle.ti ọdún 1707
**Ilé-iṣẹ́ Senegal,** tí kíkọ rẹ̀ ní èdè Faranse jẹ́ **Compagnie du Sénégal** jẹ́ ilé-iṣẹ́ sẹ́ńtútì kẹtàdínológún ti ìlú Faranse tó ń rí sí ìṣe àwọn agbègbè bí i Saint-Louis àti Gorée island tó jẹ́ apá kan ilẹ̀ Faranse ti Senegal.

## Ilé-iṣẹ́ àkọ́kọ́
Ilé-iṣẹ́ náà gbilẹ̀ sí àwọn agbègbè kan ní French West India Company, ní ọdún 1672, ìyẹn lẹ́yìn ìwọgbèsè wọn àti fífagilé ìwé-àdéhùn rẹ̀ ní ọdún 1674. Sieur de Richemont sìn gẹ́gẹ́ bí i Gómínà agbègbè náà, láti ọdún 1672 wọ ọdún 1673, ti Jacques Fuméchon, sì jẹ́ olùdarí lẹ́yìn rẹ̀, tó sìn títí wọ ọdún1682. Compagnie royale d'Afrique àti Compagnie de Guinea gba ìṣàkóso ètò ọrọ̀-ajé ilé-iṣẹ́ náà.

## Ilé-iṣẹ́ kejì
Ní ọdún 1696, wọ́n ṣèdásílẹ̀ **Compagnie royale du Sénégal,** Jean Bourguignon sì jẹ́ alákòóso rẹ̀ láti oṣù kẹta ọdún 1696 wọ oṣù kẹrin ọdún 1697, léyìn náà ni André Brue gbàjọba, ó sì ṣàkóso títí wọ ọdún oṣù karùn-ún ọdún 1702. Wọ́n ṣe òwò ẹrú pẹ̀lú àwọn ará Hausa, ní Mali, àti Mauritania.

## Ilé-iṣẹ́ kẹta
Ní ọdún 1709, wọ́n ṣèdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ **Compagnie du Sénégal,** ẹlẹ́ẹ̀kẹta.

## Àwọn ìọ́kasí
Ana Joaquina dos Santos e Silva

**Ana Joaquina dos Santos e Silva** (1788–1859) jẹ óniṣowo oko ẹru ti ilẹ Euro-Afrika, ayanilowo, ati agbẹ ti ilẹ Angola. Arabinrin naa jẹ óniṣowo oko ẹru to tobi julọ ni Angola nibi ti o tin ṣè oko owo pẹlu brazil ni ọdun 1830s to si na owo fun inawo ti Joaquim Rodrigues Graça.

## Igbèsi Àye Ana
**Ana Joaquina dos Santos e Silva** jẹ ọmọ ẹgbẹ ti class ti ilẹ Afro-Portuguese to ni ipo àṣiwaju si owo ṣiṣe agbegbe ti Portuguese Luanda nibi ti ara Europe alawọ funfun wọn ju ẹgbẹrun kan lọ.
Arabinrin naa jẹ óniṣowo oko ẹru larin ilẹ Angola ati Afin ti Brazil ni ọdun 1830s-1840s. Owo ẹku ṣise ni wọn fagile ni ọdun 1836 ṣugbọn iṣẹ naa tẹsiwaju nibi ti awujọ ti fi aye gba.

Ana dos Santos e Silva ni óriṣiriṣi oko fun sugar, cofee ati ile alaja mẹta ni Luanda to pada wa di oun a pewo. Nigbati Brazil fagile oko owo ẹru ni 1850, owo naa kuna lati ṣiṣẹ eyi lo mu ki ana di oṣiṣe ile ifowopamọ, olowo oko owo ati iṣẹ owo irin ati awọn amofin.

## Itọkasi
Rasad

**Rasad** (fl. 1078), tí wọ́n tún máa ń pè ní **Sayyida Rasad**, fìgbà kan jẹ́ obìnrin olóṣèlú ti ilẹ̀ Egyptian Caliph mother. Òun ni adelé Fatimid Egypt gẹ́gẹ́ bí i obìnrin olókìkí, tó tún jẹ́ ìyá ọmọ rẹ̀, Fatimid caliph al-Mustansir Billah, láàárín ọdún 1044 wọ 1071. Orúkọ yìí, Rasad túmọ̀ sí "ìwòye".

## Àwọn ìtọ́kasí
Emina Ilhamy

**Emina Ilhamy** (; ọjọ́ kẹrìnlẹ́lógún oṣù 1858 &ndash; ọjọ́ kàn dínlógún oṣù kẹ́fà ọdún 1931) tí àwọn míràn mọ̀ sí **Amina Ilhami**, jẹ́ ọmọbabìnrin Ìjíptì àti ọmọ ìran Muhammad Ali Dynasty. Òun ni Khediva àkọ́kọ́ ní Íjíptì láti 1879 títí di 1892, gẹ́gẹ́ bí ìyàwó Khedive Tewfik Pasha. Lẹ́yìn ikú Khedive Tewfik, ó di Walida Pasha ọmọ wọn, Khedive Abbas Hilmi II láti 1892 sí 1914.
## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
Wọ́n bí Emina Ilhamy ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù karùn-ún ọdún 1858 ní Constantinople (ibi tí a wá mọ̀ sí Istanbul). Ó ni ọmọbìnrin àkọ́kọ́ Lieutenant General&nbsp;Prince Ibrahim Ilhami Pasha àti ìyàwó rẹ̀, Nasrin Qadin (tí ó fayé sílẹ̀ ní ọdún 1871). Ó ní arábìnrin méjì, Ọmọbabìnrin Zeynab Ilhamy àti Ọmọbabìnrin Tevhide Ilhamy. Ọmọbabìnrin Zeynab fẹ́ Mahmud Hamdi Pasha, ọmọkùnrin karùn-ún Isma'il Pasha àti Jihan Shah Qadin. Ó jẹ́ ọmọ-ọmọ Abbas I àti Mahivech Hanim.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Muhammad Ali Pasha

**Muhammad Ali Pasha** (; tí a bí ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹta ọdún 1769 tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ kejì oṣù kẹjọ ọdún 1849)**** jẹ́ gomina Ottoman àti adarí orílẹ̀ èdè Ìjíptì láàrin ọdún 1805 sí 1848, ọ̀pọ̀ káà mọ́ ara àwọn tí ó kọ́ Íjíptì òde òní. Nígbà tí ìjọba rẹ̀ tàn, ó dárí Egypt, Sudan, Hejaz, Najd, Levant, Cyprus àti apá kan Greece.

Ó jẹ́ olórí ogun nínú àwọn ọmọ ológun Albania tí wọ́n rán láti gba Íjìptì lọ́wọ́ ìjọba France lábẹ́ Napoleon. Lẹ́yìn ìgbà tí Napoleon fi ilé náà sílẹ̀, Muhammad Ali di gómìnà *[[Wāli]]* (gọ́minà) Ìgìptì, ó sì di Pasha.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Idris Akọkọ ti Morocco

**Idris (akọkọ) ibn Abd Allah** (Èdè larubawa: إدريس بن عبد الله, Èdè Roman: Idrīs ibn ʿAbd Allāh) ni a tumọ si **Idris Agba** (Èdè Larubawa: إدريس الأكبر, Èdè Roman: Idrīs al-Akbar), (d. 791) jẹ ara larubawa Hasanid Sharif ati oludari Idrisid dynasty ti northern Morocco pẹlu ajọṣèpọ ẹya Berba ti Awraba, lẹyin ti wọn sa ni Hejaz latari ogun ti Fakhkh.
## Igbesi Àye Idris Akọkọ
Idris akọkọ jẹ ọmọ ọmọ Hasan, ọmọ Fatima ati Ali, ọmọ ọmọ anọbi Muhammad. A bisi ilẹ Arabia.
Idris fẹ Kenza ti Awraba tosibi ọmọ kan, Idris keji ti Morocco. Eyi lo mu idasilẹ Idrisid dynasty, ipinlẹ musulumi kẹrim ni Morocco lẹyin Nekor (710–1019), Barghawata (744–1058), ati Midrar (757–976).

Idris I jagun ba awọn apa ibi to tobi ni ariwa ilẹ Morocco to si da agbegbe ti Fez silẹ. Ni ọdun 1789 AD, Idris jagun ba Tlemcen lati Sufrite Ifranid Abu Qurra eyi lo mu ki Abbasid caliph Harun al-Rashid gbẹsan to si awọn agbenipa si. Idris akọkọ ku ni ọdun 1791 ni Walīlī. Idris keji, ọmọ rẹ ni a bini óṣu melo kan sẹyin ti Awraba si re dagba ni abẹ̀ adele baba rẹ Rashid. Ni ọdun 1808, o kuro ni Walīlī lọ si Fes, nigba idari rẹ̀ (791–828), o sọ Fez di ilu nla 

Wọn si Idris akọkọ si oke kan ti ko jina si Walīlī. Tubu rẹ gun lọsi Abulè kan ti a n pè ni Moulay Idriss Zerhoun. Ilè ẹsin Zawiya ni agbegbe  
mausoleum gboro ni bẹ fun aimoye ọdun to si pada di ilè ẹsin pataki ni ilẹ Morocco.

## Itọkasi
Etikun ti Oko Ẹru ti iwọ oorun ilẹ Afrika

.

**Etikun Oko Ẹru** yi jẹ oruko Adayeba ti a ti lo tẹ̀lẹri fun apa Etikun iwọ oorun ni Agbegbe Bight ti Biafra ati Bight ti Benin to wa ni arin odo Volta ati lagoon ti eko.Órukọ yi ni a yọ latari itan agbegbe naa gẹgẹbi ọna kan gbogi ti awọn ẹya Afrika ma nko lẹru ni owo oko ẹru ti Atlantic lati century mẹrin dinlogun lọsi century ti ọkan dinlogun.
## Itan
## Ipa awọn eniyan
## Itọkasi
Etikun ti Barbary

**Etikun ti Barbary** (A tun mọ si Barbary, Berbery tabi Etikun ti Berber) jẹ orukọ ta fun agbegbe etikun ti ariwa ilẹ Afrika tabi Mahhreb papa julọ Ibudo Ottoman pẹlu rẹ ni adele to wa ni Algiers, Tripoli, Beylik ti Tunis ati Sultanata ti Morroco lati century ti mẹrin dinlogun de ọkam dinlogun. Órukọ yii ni a fayọ lati exonym ti awọn Berber.
## Itan Etikun ti Barbary
## Itọkasi
Idris keji ti Morocco

**Idris bin Idris** (Èdè Larubawa: إدريس بن إدريس) ni a tumọsi **Idris Keji** (Èdè Larubawa: إدريس الثاني) (Óṣu August, Ọdun 1791 – Óṣu August, Ọdun 1828) jẹ ọmọn was the son of Idris Akọkọ, oludari Idrisid dynasty ni Morocco. Idris keji ni a bisi Walīlī óṣu meji lẹ̀yin iku baba rẹ. O dele baba rẹ ni ọdun 1803.

## Igbesi Àye Idris Keji
Idris keji ni a bini óṣu august, ọdun 791, óṣu meji ti Idris akọkọ ku. Iya rẹ jẹ Kenza, ọmọbinrin oloye ti ilu Awraba, Ishaq ibn Mohammed al-Awarbi. Idris kẹji ni a tọ larin awọn ẹya Berber Awraba ti Volubilis. Ni ọdun 803, arakunrin naa di imam moṣalaṣi ti Walila. 

Lara awọn oba ti Idrisid, Idris keji lo kawe julọ, lẹyin idari idris keji, afin idrisid fẹ si agbegbe arin odo ti Shalif ati Sus ni iwọ oorun Morocco.

Idris keji ku ni Volubilis ni ọdun 828. Itẹ rẹ wa ni Zawiyya Moulay Idri ni Fez. Itẹ naa ni a tunri nigba idari Marinid Sultan Abd al-Haqq keji (1420–1465) ni 1437, to si di ibi pataki ati mimọ ni ilẹ Fez.

## Itọkasi
Oko Ẹru ni Etikun ti Barbary

**Oko Ẹru ni Etikun ti Barbary** (Owo Oko Ẹru ni Etikun Barbary) jẹ iṣẹ labira ti kin ṣè ọfẹ to waye larin century ti mẹrin dinlogun ati meji dinlogun ni agbegbe Etikun Barbary ni apa ariwa ti ilẹ Afrika.

## Ija ogun ti Barbary
Gẹgẹbi iwadi Robert Davis, ọpọlọpọ awọn ara ilẹ Europe ni awọn ole abẹ omi ti Barbary ko ti wọn si ta wọn lẹru ni ariwa ilẹ Africa ati Afin ti Ottoman larin century ti mẹrin dinlogun ati ọkan dinlogun.

Lati iṣalẹ ti Etikun ti Barbary, ariwa ilẹ Afrika, awọn ole abẹ omi ja ọkọ oju omi gba eyi to ṣe irin ajo lọ si Mediterranean, ariwa ati iwọ oorun etikun ti ilẹ Africa ti wọn si ko awọm ero bẹ lẹru.

From at least 1500, the 
Awọn ole abẹ omi yi tun kogun ja awọn ilu etido to wa ni ilẹ Italy, Spain, France, England, Netherlands ati Iceland ti wọn si ko óbinrin, ọkunrin ati ọmọde lẹru. Larin ọdun 1609 ati 1616, England pofo ọpọlọpọ ọkọ oju omi si olè abẹ̀ ọmi ti Barbary lọwọ.

## Ọrọ nipa Oko Ẹru
Ninu afiwe ọrọ nipa ẹru ti ariwa ilẹ America ati ọrọ nipa ẹru ilẹ Caribbean ni ede gẹẹsi ni awọn ẹru alawọ funfun ti ilẹ America ati British kọ. Ọrọ yii lo yatọ si iṣọkam ti awọn óniṣowo ẹru ti ẹlẹsin musulumi, ṣugbọn ọrọ awọn ẹru ti Africa-America maa npe awọn óniṣowo ẹru ni ẹlẹsin christaini.

Ọrọ to da lori ominira to jẹ oun iwuri lati ilẹ America.Nigba to jẹ̀ pe awọn ọrọ yi wọnu ara wọn, awọn onimimọ gbagbọ pe pupọ ninu awọn  ọrọ yii ju ti awọn ti wọn ko lẹru lọ. Awọn obinrin ti wọn ko lẹru ni wọn lo ni Gothic fiction to tumọ si imọlẹ imonira ti awọn ara ti oun wo gbagbọ.

## Itọkasi
Turkish Abductions

**Turkish Abductions** (tí ó túmọ̀ sí "Àwọn ìjínigbé ní orílẹ̀ èdè Turkey-àgbègbè Mediterranean nígbà náà) jẹ́ oríṣi ìkónilẹ́rú tí àwọn jàndùkú ojú omi láti àríwá ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà ṣe ní orílẹ̀ èdè Iceland ní ìgbà oru ọdún 1627.

Àwọn jàndùkú ojú omi náà wá láti ìlú Algiers àti Salé. Wọ́n ya wọ Grindavík, East Fjords, àti Vestmannaeyjar. Ènìyàn bi àádọ́ta ni wọ́n pa àwọn ènìyàn irínwó ni wọ́n kó tí wọ́n sì tà ní ọkọ ẹrú. Wọ́n padà san owó fún wọn ní òpò ọdún lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ náà, láti dá ènìyàn tí ó tó àádọ́ta padà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ija Ikonilẹru ti Suðuroy

**Ija Ikonilẹru ti Suðuroy** jẹ́ ija ti awọn afigba ọkọ oju omi lai ariwaiwọ oorun ilẹ́ Afrika to ṣẹlẹ ni Suðuroy ni Erekusu Faroe ni summer ti ọdun 1629. Eyi lo jasi ijinigbe awọn eniyan ọgbon ti wọn obinrin ati ọmọde ti wọn kogbe ni Etikun ti Barbary ti Ariwa ilẹ Afrika.
## Itan
## Igbogun
## Itọkasi
Ọkọ ẹrú Barbary

**Oko ẹrú Barbary** jẹ́ àwọn ọjà ẹrú tí ó wà ní àwọn Ìpínlẹ̀ Barbary. Àwọn jàndùkú odò tí ó jẹ́ ọmọ Barbary ya wọ àwọn ọkọ̀ ojú omi, ìlú ẹgbẹ́ odò láti Italy dé Netherland, Ireland àti gúúsù apá ìwọ̀ oòrùn Britain, títí dé àríwá Iceland àti Ìlà-Oòrùn Mediterra.

Apá ìlà-oòrùn Mediterranean Ottoman ni ìṣẹ̀lẹ̀ yí wọ́sí jùlọ. Títí di àwọn ọdún 1700s, ìwà jàndùkú jẹ́ ǹkan tí ó sì ń da Aegean láàmú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
John Ezzidio

**John Ezzidio** (c. 1810 – October 1872) jẹ́ ẹrú Nupe tí ó gba òmìnira tí ó sì padà di oníṣòwò àti olóṣèlú ńlá ní orílẹ̀ èdè Sierra Leone. Wọ́n tu sílẹ̀ nínú ọkọ̀ ẹrú tí ó ń lọ sí orílẹ̀ èdè Brazil, ó kọ́ iṣẹ́ lábé ọmọ orílẹ̀ èdè Faransé kan, ẹni tí ó kọ bí a ṣe ń kọ àti kàwé. Ezzidio padà dé ipò  mayor ìlú Freetown ó sì padà di ara àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ Gómìnà ìgbà náà. 
## Ìjígbé rẹ̀
Wọ́n jí Ezzidio, ọmọ ẹ̀yà Nupe gbé fún ẹrú ní agbègbè tí a wá mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Niger lóni, wọ́n sì gbe wá sí ibi tí ẹ̀yà Yoruba wọ́pọ̀ sí. Ní ọdún 1827, wọ́n tá fún àwọn fún àwọn òyìnbó, àwọn òyìnbó sì fi sínú ọkọ̀ omi tí ó ń lọ sí orílẹ̀ èdè Brazil. Royal Navy dá ọkọ̀ náà dúró  wọ́n sì tú Ezzidio àti àwọn ẹrú tí ó lé ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ́ta míràn kalẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹrú tí ó yẹ̀ sálọ Freetown, Sierra Leone ní oṣù kẹwàá ọdún 1827.
## Àwọn Ìtọ́kasí
John Jea

**John Jea** (1773 – lẹ́yìn 1817) jẹ́ ònkọ̀wé, oníwàásù àti awakọ̀ ojú omi ọmọ orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà mọ́ Áfíríkà. Ó gbajúmọ̀ fún ìwé rẹ̀ tí ó kọ ní ọdún 1811 *The Life, History, and Unparalleled Sufferings of John Jea, the African Preacher.* Jea di ẹrú láti ìgbà tí ó sì jẹ́ èwe, lẹ́yìn ìgbà tí ó sì gbòminira ní 1790s, ó bẹ̀rẹ̀ sí ń rìrìn àjò àti wàásù káàkiri.
## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
Díè ni a mọ̀ nípa ìpìlẹ̀ John Jea yàtò sí òun tí ó kọ nínú ìwé rẹ̀, *The Life, History, and Unparalleled Sufferings of John Jea, the African Preacher* (1811).

Jea sọ pé wọ́n bi ohun ní Africa ní ọdún 1773 lẹ́gbẹ̀ẹ́ Calabar ní Bight of Biafra, àti pé àwọn akónilẹ́rú jí òun, àwọn òbí òun, Hambleton Robert Jea àti Margaret Jea, àti àwọn ẹbí òun gbé, wọ́n sì ta àwọn fún ẹrú sí New York City, ìṣẹ̀lẹ̀ sí ṣẹ̀ nígbà tí ó sì jẹ́ ọmọ ọdún méjì àti àbọ̀. 

Ìdílé Dutch kan, Oliver and Angelika Triebuen, ra Jea. Àwọn olówó rẹ̀ jẹ́ ọmọ ìjọ Conservative Dutch Reform, tí ó lòdì sí yíyí ẹrú sí ẹ̀sìn Krìtẹ́nì. Àwọn olówó rẹ̀ ma ń lọ sí ilé ìjọsìn láti ba wí ṣùgbọ́n Jea di Krìstẹ́nì, a sì ṣe ìrìbọmi fun ní 1780s.

## Àwọn Ìtọ́kasí
S'Nabou

**Alima S'Nabou** (tí a bí ní ọdún 1880) jẹ́ atúmọ̀ èdè (tí ó wá láti ibi tí Nàìjíríà wà lónìí) tí ó tẹ́lèé arìnrìn-àjò Faransé kan tí orúkọ rẹ̀ jẹ́ Lieutenant Mizon.
## Ìtàn rẹ̀
A bí Alima S'Nabou sínú ìdílé olóyè Konanki, nínú ìlú Igbobé, lẹ́gbẹ̀ẹ́ Lokoja níbi tí odò Benue àti Niger ti pàdé. Ó gbó èdè Faransé, Gẹ̀ẹ́sì, àti àwọn èdè Niger míràn. S'Nabou wà ní Assaba, nígbà tí ó pàdé Mizon tí ìyá rẹ̀ sì sọ pé kí ó tẹ̀lé Mizon nínú ìrìn àjò rẹ̀ lọ sí Lokoja kí ó bà le rí bàbá rẹ̀, nítorí Mizon ń lọ sí Lokoja nígbà náà, S'Nabou jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́wàá sí mọ́kànlá nígbà náà. Ní Lokodja, S'Nabou sọ fún bàbá àti ìyá bàbá rẹ̀ pé òun fẹ́ tẹ̀lé Mizon nínú ìrìn-àjò rẹ̀ lọ sí Yola, olú-ìlú of Adamawa. 
## Ìtàn  ìgbésí ayé rẹ̀
A bí Alima S'Nabou sí ìdílé ọmọ olóyè kan, Konanki, ní abúlé Igbobé, nítòsí Lokodja tí ó wà ní ìdàpọ̀ àwọn odò Benoue àti Niger . Ó gbọ́ èdè Faransé, Gẹ̀ẹ́sì, àti àwọn èdè mìíràn ní agbègbè Niger Basin, ó sì gbọ́ wọn. S'Nabou wà ní Assaba, ibi tí ó tó nǹkan bí 200 kìlómítà sí abúlé ìbílẹ̀ rẹ̀ nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́wàá tàbí mọ́kànlá nígbà tí ó pàdé Mizon   ìyá rẹ̀ sì dámọ̀ràn pé kí ó bá iṣẹ́ Mizon lọ sí Lokodja kí ó lè rí baba rẹ̀, bí Mizon ṣe ń lọ sí Lokodja láti wo àwọn ìdàgbàsókè níbẹ̀. Ní ìlú Lokoja, S'Nabou sọ fún baba àti ìyá-ìyá rẹ̀ pé òun yóò bá Mizon lọ sí ìrìnàjò rẹ̀ sí ìlú Yola, olú-ìlú Adamawa. Ète ìrìnàjò náà ni láti so àwọn ibùdó Faransé ní Yola pọ̀ mọ́ Congo àti láti rí i dájú pé àwọn agbègbè German àti Faransé yapa nípa dídínà ìfẹ̀sí inú ilẹ̀ ìbílẹ̀ Germany ti Cameroon.

S'Nabou ran lọ́wọ́ nípa sísọ èròngbà àwọn ará ìlú Sudan, ó sì wúlò nínú ìrìnàjò Mizon láti gun orí odò Niger lọ nínú ọkọ̀ ojú omi.  Ó tún ran lọ́wọ́ nínú gbígba ọmọ ẹgbẹ́ mìíràn nínú ẹgbẹ́ ìwádìí náà.

Wọ́n ṣe ayẹyẹ fún pẹ̀lú Mizon àti “àwọn ará Arab méjì rẹ̀” ní Paris Hotel de Ville láti ọwọ́ Ìgbìmọ̀ Àgbègbè nígbà tí wọ́n dé Paris ní oṣù kẹrin ọdún 1892.  Àwòrán rẹ̀, Mademoiselle S'Nabou, ni Adolphe Yvon yà ní ọdún 1892, wọ́n sì gbé e sí ibi ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé ní Paris. Ìwé ìròyìn Le Monde fi àpilẹ̀kọ kan hàn nípa rẹ̀, ó sọ orúkọ rẹ̀ ní Sanabou, èyí tí ó sọ pé òun ni “ en passe devenir une celebrité Parisienne ” (“ní ọ̀nà láti di gbajúmọ̀ ará Paris”).
Lẹ́yìn náà ni wọ́n sọ pé òun ni ọmọ ìyá atukọ̀ ọkọ̀ òfurufú kan ní ilé iṣẹ́ Niger Company tí wọ́n rà gẹ́gẹ́ bí ẹrú.
Ní oṣù kẹsàn-án ọdún 1893, Mizon àti àwọn ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ fi Yola sílẹ̀ nínú ọkọ̀ ojú omi rẹ̀ wọ́n sì “fi S’Nabou sílẹ̀ sí ibi ìsìn Kátólíìkì ní Onitsha níbi tí ó ti bí ọmọkùnrin kan tí ó ní àwọ̀ funfun”.

## Àwọn àwòrán

File:S'Nabou devant un miroir (phot. Ladrey-Disdéri).jpg|S'Nabou devant un miroir (phot. Ladrey-Disdéri)
File:Mademoiselle S'Nabou (Yvon, 1892).jpg|Mademoiselle S'Nabou (Adolphe Yvon, 1892)
File:Alima S'Nabou with her father and grandmother.jpeg|Alima S'Nabou, son père Akouani et sa grand'mère Éliah, 1894

## Àwọn Ìtọ́kasí
Selim Aga

**Selim Aga** (c. 1826 – tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọdún 1875) jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Sudan kan tí àwọn olókowò ẹrú Arab jígbé nígbà tí ó jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́jọ, tí wọ́n sì mú wá sí Scotland ní ọdún 1836, níbi tí wọ́n ti tọ dàgbà gẹ́gẹ́ bi ọkùnrin llómìnira. Selim kọ ìwé nípa ayé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ẹrú, ó sì sọ nípa *Ode to Britain* ní ọdún 1846. Ó ma ọ̀pọ̀ ní Great Britain nípa Áfíríkà, ó sì tẹ̀lé William Balfour Baikie ní 1857 láti lọ Niger River. Lẹ́yìn náà, ó tẹ̀lé John Hawley Glover àti Richard Francis Burton nínú ìrìn àjò wọn káàkiri Áfíríkà. Ní àwọn ọdún 1860s, Selim lọ sí Liberia, àwọn jàndùkú Grebo pá ní ọdún 1875.
## Ìgbà èwe rẹ̀

A bí Selim Aga, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe sọ nípa ara rẹ̀, sínú pẹ̀tẹ́lẹ̀ Taqali. Àwọn ènìyàn Taqali ń ṣíṣẹ́ àgbẹ̀ àti olùṣọ́ àgùntàn, ẹ̀sìn wọn ni Islam àti sísin Oòrùn. Àwọn akónilẹ́rú jí Selim gbé nígbà tí ó ń da nǹkan ọ̀sìn bàbá rẹ̀. Ó sìn lábé olówó mẹ́wàá, ẹni kẹwàá ni Robert Thurburn (*Mr. R. T.*), British consul in Alexandria. Robert kọ́ Selim ní èdè Ínglísì, wọ́n sì mu lọ Cataracts of the Nile.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Simon Deng

**Simon Aban Deng** jẹ́ ajàfẹ́tọ́ ènìyàn ọmọ orílẹ̀ èdè Sudan tí United States. Wọ́n jí Simon gbé nígbà tí ó wà ní èwe. Ó jẹ́ ọmọ bíbí ìjọba Shilluk ní gúúsù Sudan, Deng lọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún gẹ́gẹ́ bi ẹrú ní gúúsù Sudan.
## Ìtàn
Wọ́n kó Simon lẹ́rú nígbà tí ó jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́sàn nígbà tí aládùúgbò rẹ̀ kan sọ pé kó tẹ̀lẹ́ òun lọ ìrìn-àjò kan. Deng tẹ̀le, ó sì fi Deng gẹ́gẹ́ bí ẹ̀bùn fún ìdílé rẹ̀. Láti ìgbà tí ó yọbọ́ tí ó sì lọ sí orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà, ó ti ń rìnrìn àjò káàkiri orílẹ̀ èdè láti kọ́ nípa ẹ̀kọ́ àti láti kó lòdì sí Ìsìnrú.

Nínú ìwé rẹ̀, Deng sọ pé: *"... Mo fìgbà kan jẹ́ ẹrú. ... Nígbà tí mo jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́sàn-án, àwọn ọmọ ogun Arab ya bo abúlé mi. Tí mo ṣe ń sáwọ igbó ni mò rí tí wọ́n yin àwọn ọ̀rẹ́ mi kan, wọ́n sì dáná sun àwọn àgbàlagbà tí kò le sáré nínú ilé wọn. Wọ́n jí mi gbé wọ́n sì fi mí fún ìdílé Arab kan gẹ́gẹ́ bí "ẹ̀bùn"."*

Nígbà tí Deng jẹ́ ẹrú, ojú rẹ̀ rí lọ́pọ̀lọpọ̀. Ó ní òun rántí bí wọn ṣe nà òun nítorí kò pariwo tó, bí àwọn ọmọdé tó kù ṣe náà. Wọ́n fi ipá mu láti sọ bẹ́ẹ̀ni sí oun gbogbo, pẹ̀lú ìyà. Ó ní pé "nǹkan eyokan tí mo le bèrè fún nígbà mìíràn ni àánú... Àánú kìí sì fi gbogbo ìgbà sí."
## Àwọn Ìtọ́kasí
Trans Sahara trade

**Trans-Saharan trade** tàbí ìṣòwò láàrín Sahara nílò ìrìn-àjò kọjá Sahara láàrín Ìwọ̀-oòrùn, Central, Ìlà-orùn àti Àríwá Áfíríkà. Lákòkò tí ó ti ń wà lati àwọn àkókó tí wọ́n pè ní Prehistoric times, àwọn àkókó ìṣààjúu, èyí tí ó jẹ́ ìgbà kàn ti iṣowo gbòòrò wà ní òkè tente láti ọ̀rúndún kẹ́jọ títí di ìbẹ̀rẹ̀ ọrúndun kẹ́tàdínlógún.

Sahara yìí tí fi igba kan ri bíí Sahara Aláwọ̀ ewé rí, agbègbè tí ó yàtọ púpọ̀ sí Sahara òde òni. Ní igbà kàn rí, ní Ẹgbẹ̀rún ọdún méje sẹ́yìn kí a tó bí Jésù ní ìṣẹ́ daran-daran àwọn ohun Ọ̀sìn bí Ẹran ewúrẹ, Àgùntàn, tí wà ní àwọn orílé èdè bí Libya àti Algeria, pẹ̀lú isẹ́ fífi Amọ̀ mọ nǹkan. Lèyìn Ẹgbẹ̀rún ọdún mẹ́rin sí Mẹ́ta àbọ̀ ní iṣẹ́ dída ẹran Màálù ni Central Sahara ní Ahaggar bẹ̀rẹ̀.

Àwọn àwòrán àpatà ìyàlẹ́nu (ní 3500 si 2500 BC) ní àwọn ààyè tí ó gbẹ lọ́wọ́lọ́wọ́, ṣe àfihàn àwọn òdòdó àti àwọn ẹranko tí kò sí ní agbègbè aginjù Òde òní.
Charlesì Kẹta

**Charles III** (Charles Philip Arthur George; ti a bi 14 November 1948) jẹ Ọba ti Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan ati 14 miiran Commonwealth ijọba.
William, Alade ti Wales

**William, Alade ti Wales**, (William Arthur Philip Louis; tí a bí 21 June 1982) ni ajogún gbangba si Itẹ Britani. Oun ni ọmọ agba ti Charles III ati Diana, Ọmọ-binrin ọba ti Wales.
G33 (awọn orilẹ-ede to sese)

Le G33 (tabi Ọja Pataki Awọn ọrẹ ti Ogbinright|thumb|350x350px| Awọn ọmọ ẹgbẹ lọwọlọwọ ti G48 ti n ṣafihan ni alawọ ewe
Oshodi Tapa

Chief **Oshodi Landuji Tapa** ( – 1868) jẹ́ Balógun Oba Kosoko àti ara àwọn olóyè tí ó lágbára jù lọ ní ààfin Oba Èkó.
## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
Ọ̀pọ̀ gbàgbọ́ pé Oshodi Tapa  wá láti ẹ̀yà Nupe ní Bida tí ó wà lábé Oba Osinlokun. Ìdílé Oshodi sọ wípé nígbà tí Tapa jẹ́ ọmọdé, àwọn olóko ẹrú pinu láti gbe sínú ọkọ omi Portugal tí ó ń lọ Amẹ́ríkà ṣùgbọ́n ó sá ó sì lọ sí àfin Oba Osinlokun fún àbò.
## Ìdìde rẹ̀
Nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀bùn tí ó ní, Oshodi Tapa di adúnàdúrà fún Oba Osinlokun. Ọba Osinlokun rán ohun àti ẹrú míràn (Dada Antonio) lọ sí Brazil láti kọ́ èdè Portuguese, àti láti ní ìmò tí ó ṣe pàtàkì láti gba owó orí lọ́wọ́ àwọn òní òwò ẹrú Portugal. Lẹ́yìn ìgbà tí ó ṣiṣẹ́ fún Osilokun, Oshodi Tapa di ọ̀lùmọ̀ràn àti Balógun Oba Kosoko.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Jim Patterson

**James Patterson** (c. 1928 – 16 December 2012) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ti orílẹ̀-èdè Scotland. Patterson jẹ́ agbábọ́ọ̀lù tó máa ń gbá bọ́ọ̀lù tó pọ̀ jù lọ sáwọn fún ẹgbẹ́ Dumfries Queen of the South, pẹ̀lú góòlù 251. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Michael Nozik

**Michael Nozik** jẹ́ ará ìlú America tó máa ń gbé fíìmù jáde. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ ti BAFTA, fún fíìmù *The Motorcycle Diaries* lábẹ́ ìsòrí àwọn fíìmù tí kì í ṣe ti èdè Gẹ̀ẹ́sì,ní ọdún 2004. Lára àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ni *Love in the Time of Cholera*, *Syriana*, *Quiz Show*, àti *The Legend of Bagger Vance*.

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀
Òun ló ṣagbátẹrù àwọn fíìmù ìsàlẹ̀ yìí, tó sì gbé wọn jáde.

### Fíìmù

; Production manager

; Location management

; Second unit director or assistant director

; Thanks

### Television

; Production manager

## Àwọn Ìtọ́kasí
Akojọ awọn agbabọọlu ni Ilu Scotland nipasẹ nọmba awọn ibi-afẹde Ajumọṣe

Atẹle ni **atokọ ti awọn agbabọọlu ti o ti gba o kere ju igba awọn ibi-afẹde liigi ile ni bọọlu liigi Scotland** . Eyi pẹlu awọn ifarahan ati awọn ibi-afẹde ti awọn oṣere iṣaaju, ninu awọn idije liigi ti ile ti o tẹle nikan:

* Scottish Premier League (1998–2013), Scottish Football League (1890–2013), Scottish Professional Football League (2013–present)

Nitori awọn asopọ isunmọ laarin Gẹẹsi ati bọọlu ilu Scotland, ọpọlọpọ awọn oṣere ti ṣere fun awọn ẹgbẹ ni Ilu Scotland ati ni Ajumọṣe Bọọlu Gẹẹsi ati/tabi Premier League ati pe o ju awọn ibi-afẹde igba jọ kọja awọn eto meji, pẹlu David McLean (ju awọn ibi-afẹde ọgọta ọgọta lọ ni awọn mejeeji), Joe Baker (ju ọgọfa ni mejeji), Neil Martin (ju ọgọrun ati mẹwa ni mejeji) ati Kenny Dalglish (ju ọgọrun ati mẹwa ni awọn mejeeji).

## Àkójọ orúkọ àwọn agbábọ́ọ̀lù
**Bold** = Gbogbo awọn ibi-afẹde ti a gba wọle ni ipele oke.

### Awọn akọsilẹ

## Àwọn ìtọ́kasí
David Wilson (agbábọ́ọ̀lù)

**David Wilson** (tí wọ́n bí ní 17 December 1908, tó sì ṣaláìsï ní 22 February 1992) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, tó gbá bọ́ọ̀lù fún Hamilton Academical F.C. àti Stranraer F.C. gẹ́gẹ́ bí i ọkàn lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù náà.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn agbábọ́ọ̀lù tó máa ń góòlù jù. Ó gbá góòlù 246 ní sáà mọ́kànlá kí ogún àgbáyé kejì tó wáyé.  Wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí i agbábọ́ọ̀lù tó mọ̀ ọ́n gbá jù.

## Àwọn ìtọ́kasí
Dumfries

**Dumfries** jẹ́ ọjà àárín ìlú, ó sì fìgbà kan jẹ́ ọjà fún àwọn ọlọ́lá àti lọ́balọ́ba ní Dumfries àti Galloway, ní Scotland, lẹ́bàá etí odò Nith.

Saájú kó tó di ọba Scots, Robert the Bruce pa orogún rẹ̀, ìyẹn Red Comyn ní Greyfriars Kirk, ní ìlú ní ọdún 1306. Young Pretender ní ilé-iṣẹ́ rè ní agbègbè náà títí wọ òpin ọdún 1745. Nínú Ogun Agbaye Keji, àwọn ọmọ-ológun ti ìlú Norweg tó wà lẹ́yìn odi, ní Britain ló pọ̀jù nínú àwọn ọmọ-ológun Dumfries.

## Ìtàn
Kò sí àlàyé rere nípa ìlú yìí, láti ìgbà tí wọ́n ti tẹ̀ ẹ́ dó.

Díẹ̀ nínú àwọn òǹkọ̀wé kan gbà pé Dumfries gbilẹ̀ bí àyè ìyàtọ̀ lákòókò iṣé Roman ti apá Àríwá ilẹ̀ Britain.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ismail Ibn Sharif

**Moulay Ismail Ibn Sharif** (), tí a bí ní 1645 ní Sijilmassa tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹta oṣù 1727 ní Meknes, jẹ́ Sultan Morocco láti ọdún 1672 sí 1727, gẹ́gẹ́ bi adarí kejì 'Alawi dynasty. Òun ni ọmọkùnrin keje Moulay Sharif ó sì fi ìgbà kan jẹ́ Gómìnà àgbègbè Fez àti àríwá Morocco láti ọdún 1667 títí di ìgbà ikú arákùnrin rẹ̀, Sultan Moulay Rashid ní ọdún 1672. Wọ́n kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ sultan ní Fez, ṣùgbọ́n òun àti Moulay Ahmed ben Mehrez, ẹni kejì tí ó pe ara rẹ̀ ní Sultan jà fún ọ̀pọ̀ ọdún, Moulay Rashid padà fi ayé sílẹ̀ ní ọdún 1687. Moulay Ismail wà lórí oyè fún ọdún márùnléládọ́ta, èyí sì mú kí ó jẹ́ Sultan tí ó pẹ́ lórí oyè jù ní Morocco. Nígbà ayé rẹ̀, Moulay ní ìyàwó tí ó tó ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹta àti ọmọ tí ó tó ẹgbẹ̀rin.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
China Girl

***China Girl*** jẹ́ fíìmù ọdún 1987 kan, tó kún fún ìwúnilórí àti àhésọ, èyí tí Abel Ferrara jẹ́ olùdarí fún, tí Nicholas St. John tó jẹ́ alábàáṣiṣẹ́pọ̀ rẹ̀ kọ sílẹ̀.

## Ìtàn
*China Girl* jẹ́ fíìmù kan tó fẹ́ jọ ti *[[Romeo and Juliet]]*. Ìlú Manhattan ni ìbùdó-ìtàn, ìtàn náà sì dá lé ọ̀dọ́mọkùnrin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Tony láti ìlú Italy tó yófẹ̀ẹ́ pẹ̀lú ọ̀dọ́mọbìnrin tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Tye, láti ìlú Chinatown. Àmọ́ àwọn ẹ̀gbọ́nkùnrin àwọn méjèèjì níjà láàárín ara wọn, tí kì í ṣe kékeré.

## Ìṣàgbéjáde
Wọ́n gbé fíìmù náà jáde ní September 25, ọdún 1987 ní tíátà mẹ́tàléláàádọ́wàá (193), wọ́n sì rí tó $531,362 lásìkò tí wọ́n gbe jáde.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọgbẹlẹ ni Òrilẹ ede Naìjìrìá

Ọgbẹlẹ fun igba pipẹ Ni órilẹ ede Naijiria ti jasi iparẹ̀ awọn igi, koriko ati ilẹ ti a fin sin maalu tabi gbin kan ókó.

Lati ri ilẹ fun oko ati nkan isin, awọn oloko ati dàran dàran ni wọn maa ngbiyanju lati lọsi agbegbe tuntun eyi lo maa ṣaba jasi jakidijagan. Awọn oloko ati dàran dàran maa n kopa ninu ija jakidijagan lati ọdun meji sẹyin eyi lo ti jasi iku awọn eniyan ẹgbẹrun mẹji ni ọdun 2018. Ọpọ ninu awọn ara abule ipinlẹ Plateau ni wọn ko fẹ kuro ni agbegbe naa toripe wọn ri gẹ́gẹ́ bi ile. Ti adugbo kan ba jo, blocku tuntun miran ni wọn maa fi ntu awọn ile to ti bajẹ naa ṣe.

Ọgbẹlẹ jẹ iṣẹlẹ to maa n ṣẹlẹ ni órilẹ́ ede Naijiria ti o si maa koba gbogbo orilẹ. Ni ariwa ilẹ Naijria, akaimoye iṣẹlẹ ọgbẹlẹ lo ti waye to si ja si Ìyàn ni ọdun 1914, 1924, 1935, 1943, 1951–1954, 1972–1973, Mortimore 1989 and 1991–1995.

Iwadi aipẹ ti awọn SBMIntel, Awọn ilè iṣè oluṣewadi ti ilẹ Africa sọpe 79% awọn agbẹn ni ọgbẹlẹ ati Ikun Omi ti koba ni ọdun 2020. Lara wọn, 26.3% ṣè ajalu adikun ninu ere ókó wọn latara oju ọjọ tiko fararọ. Iwadi ti a pe akọle rẹ ni "Awọn ọmọ órilẹ ede Naijiria fẹ jẹun" sọ nipa awọn ipenija ti awọn agbẹ naijiria ati awọn to ko óunjẹ ṣe irinajo dojukọ eyi to si le kopa abojuto ounjẹ órilẹ ede.

## Ìpà Ọgbẹlẹ
Ọgbẹlẹ ti jasi alekun ba ayipada ninu oju ọjọ lagbaye. Iwadi Ọgbẹlẹ to ṣẹlẹ ni ọdun 1973 sọpe ọpọlọpọ eniyan ni wọn padanu ẹmi wọn ninu iṣẹlẹ to si mu adinku ba iṣẹ agbẹ. Iwadi yi lofihan pe eniyan 10.3 millionu ni apa ariwa naijiria lo koju ìyan ti aimoye maalu si ku. Ni ọdun 1978, iṣẹlẹ miran waye to jasi adanu óun ọgbin bi agbado ati sorghum latari ọgbẹlẹ. 
 
Ayipada nla ni ipa ti ọgbẹlẹ ko ariwa ilẹ Naijiria lati ọdun sẹyin to si koba oun ọgbin ati ere ókò ni agbegbe naa.

Ọgbẹlẹ jẹ adinku tabi airi rara omi lori ilẹ latari airi òjó fun igba pipẹ ni agbègbè naa. Èyi lo jasi ki oun ọgbin ko kuna latari airi omi.
Nigba ọgbẹlẹ, Àgbara Ẹrọ amunawa maa ndiku to si maa nko ipalara ba awọn iṣẹ to gbẹkẹle.

## Awọn itọkasi
C. J. Obasi

**C.J. Obasi**  (tí wọ́n tún máa ń pè ní **"Fiery"** tàbí **"The Fiery One"**) jẹ́ olùdarí fíìmù ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, òǹkọ̀wé fíìmù, àti alátùnńtò sórí fíìmù.   Òun ló darí fíìmù kan tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ *Ojuju* tí wọ́n ṣàfihàn ní Africa International Film Festival ní November 2014, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fún fíìmù tó dára jù lọ ní Nàìjíríà. Ó sì tún mu gba àmì-ẹ̀yẹ ní March 2015, ní Africa Magic Viewers' Choice Awards.
## Àtòjọ àwọn fíìmù tó darí

## Àwọn ìtọ́kasí
Toka McBaror

**Toka McBaror** jẹ́ aṣagbátẹrù fíìmù tó jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ó sì tún jẹ́ olùdarí fíìmù and music video director tí wọ́n bí, tí ó dàgbà, tí ó sì ń gbé ní Ìpínlẹ̀ Kaduna, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àmọ́ tí ó wà láti Ìpínlẹ̀ Delta. Ó gbà àmì-ẹ̀yẹ fún "Kada River" ní ọdún 2018 *Toronto International Nollywood Film Festival* ní ìlú Canada, àmì-ẹ̀yẹ mẹ́fà fún fíìmù Lotanna ní 2017 Golden Movie Awards.

Ó tún gba àmì-ẹ̀yẹ fún fíìmù tó dára jù lọ, olùdarí fíìmù tó dára jù lọ, láti  2018 Toronto International Nollywood Film Festival, TINFF, tó wáyé ní Toronto, Canada. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Janet Yang

**Janet Yang** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje ọdún 1956) jẹ́ olùṣe fíìmù àti ààrẹ Academy of Motion Picture Arts and Sciences lọ́wọ́ lọ́wọ́, Janet jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà. Yang àwọn eré Janet tí ó ti fi gba àmì ẹyẹ ni *[[The Joy Luck Club (film)|The Joy Luck Club]]*, *[[The People vs. Larry Flynt]]*, *[[Dark Matter (film)|Dark Matter]]*, **, *[[Zero Effect]]*, *[[Shanghai Calling]]*, *[[High Crimes]],* àti eré *[[Over the Moon (2020 film)|Over the Moon]], èyí tí ó mú kí wọ́n yàn mọ́ ara àwọn tí ó tó sí àmì ẹyẹ Academy.*
## Ìpìlẹ̀ àti Èkó rẹ̀
A bí Janet Yang ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje ọdún 1956, ní ìlú Queens ti New York. Yang lọ ilé-ìwé Phillips Exeter Academy, kí ó tó lọ sí Brown University, níbi tí ó ti gbájúmọ́ ìmò Chinese, lẹ́yìn náà tí ó sì gba àmì ẹyẹ MBA ní Yunifásítì Kòlúmbíà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Slavery in Tunisia

**Ìkonilérú ní Tunisia** jẹ́ ìfihàn kan pàtó ti ìṣòwò ẹrú Arab, èyí tí a parẹ́ ní ọjọ́ kẹta-dín-lọ́gbọ̀n oṣù kìíní, ọdún 1846 nípasẹ̀ Ahmed I Bey. Tunisia wà ní ipò tí ó jọra sí ti Algeria, pẹ̀lú ipò agbègbè tí ó so pọ̀ mọ́ àwọn ọ̀nà Trans-Saharan gan gan. Ó gba àwọn ọkọ̀ ayọ̀kẹlẹ láti Fezzan àti Ghadamès, èyí tí ó jẹ́ nìkan, ní ọ̀rúndún kejìdínlógún, ti èrùpẹ̀ wúrà àti àwọn ẹrú, ní ìbámu sí àwọn ẹlẹ́rìí àsìkò. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwọn ẹrú máa ń dé lọ́dọọdún ní iye tó wà láàárín 500 sí 1,200. Láti Tunisia wọ́n gbé e lọ sí àwọn èbúté ọkọ̀ ojú omi ti Levant.