open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abel Guobadia

**Abel Guobadia** OFR (wọ́n bí lọ́jọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù June ọdún 1932 – ọjọ́ kẹrin oṣù February ọdún 2011) jẹ́ olùkọ́, alámójútó, aṣojú orilẹ̀-èdè àti òṣìṣẹ́-fẹ̀yìntì ìjọba.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ephraim Akpata

**Ephraim Omorose Ibukun Akpata** (wọ́n bí lọ́jọ́ 15 oṣù April ọdún 1927 – ọjọ́ 8 oṣù January ọdún 2000) jẹ́ Adájọ́-àgbà ilé-ẹjọ́ tó ga jù lọ Nigeria, Supreme Court of Nigeria àti alága àkọ́kọ́ tí Independent National Electoral Commission (INEC) ní Nigeria, òun ni ó ṣe ètò ìdìbò ọdún 1998/1999 tí wọ́n bí àtúnbẹ̀rẹ̀ ìjọba àwararawa ní Nigeria l'óṣù June ọdún 1999.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Sumner Dagogo-Jack

olóyè **Sumner Karibi Dagogo-Jack** (wọ́n bí lọ́dún 1930) jẹ́ alága Àjọ elétò ìdìbò lorílẹ̀ èdè Nigeria, National Electoral Commission of Nigeria (NECON) tí ìjọba ológun ti Ààrẹ ìjọba ológun Sani Abacha yàn lọ́dún 1994 sí 1998.

Dagogo-Jack jẹ́ ọ̀kan lára ìgbìmọ̀ àjọ ìdìbò tí Humphrey Nwosu dárí lọ́dún (1989 sí 1993), tí wọ́n sì wá yàn gẹ́gẹ́ bí alága àjọ ètò ìdìbò Nigeria lẹ́yìn náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Humphrey Nwosu

Ọ̀jọ̀gbọ́n **Humphrey Nwosu** (wọ́n bí lọ́jọ́ 2 oṣù October ọdún 1941) jẹ́ alága àjọ ètò ìdìbò, National Electoral Commission (NEC) tí Ààrẹ ìjọba ológun Ibrahim Babangida yàn lọ́dún 1989 sí 1993.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Cholera

**Àìsàn Kọ́lẹ́rà** tabí **Àìsàn onígbáméjì** () jẹ́ àrùn tàbí àìsàn tí ó ma ń ràn tí ó lè kọlu ènìyàn nígbà tí kòkòrò àrùn baktéríà kan tí wọ́n ń pè ní *[[Vibrio cholerae]]* bá kọlu  ìfun kékeré tí ó ń gba Oúnjẹ dúró lára ènìyàn. Àìsàn yí lè tètè farahàn lára eni tí ó bá mú tàbí kí  ìfarahàn rẹ̀ mọ níwọ̀nba, bákan náà sì ni ìfarahàn àìsàn náà lè mú ọwọ́ èle pẹ̀lú. Àmọ́, bí àìsàn yí bá mọ́wọ́ èle, aláàrẹ̀ náà yóò ma yàgbẹ́ gbuuru fún ọjọ́ mélòó kan. Bákan náà ni onítọ̀hún tún lè má a bì tí gbogbo inú rẹ̀ yóò sì má a lọ́ ọ jáì jáí. Bí èébì tàbí ìgbẹ́ aláàrẹ̀ náà báwá pọ̀ lápọ̀jù, èyí lè mú kí ipò tí omi wà nínú àgọ́ ara rẹ̀ ó dínkù kọjá ààlà, okun inú rẹ̀ kò sì ní gbé kánkán mọ́ láàrín wákàtí péréte tí ó fi ń bì tàbí ṣègbọ̀nsẹ̀. Ìgbọ̀nsẹ̀ gbuuru yíyà yí lè mú kí ojú aláàrẹ́ náà ó jìn wọnú láìpẹ́. Òtútù àbaadì lè ma mú u pẹ̀lú, iṣan ara rẹ̀ yóò ma lẹ, bákan náà ni àwọ̀ ara rẹ̀ yóò ma hunjọ pẹ̀lú.  Àìtó omi ara aláàrẹ̀ mọ́ yìí lè mú kí àwọ̀ rẹ̀ yí padà sí àwọ̀ búlúù. Lọ́pọ̀ ìgbà tí àìsàn yí bá kọlu ènìyàn, ó ma ń to wákàtí méjì sí ọjọ́ márùn ún kí àpẹẹrẹ rẹ̀ tó bẹ̀rẹ̀ sí í farahàn lára ènìyàn. 

Oríṣiríṣi Kòkòrò àìfojúrí tí wọ́n n pé ní *Vibrio cholerae* ni ó lè fa àìsàn kọ́lẹ́rà tí wọ̀n sì lágbára ju ara wọn lọ.  Àmọ́, pàtó ohun tí ó ǹ fa àìsàn onígbaméjì ni kòkòrò àìfojúrí tí ó ń tinú omi tí kò mọ́ tábí oúnjẹ tí a kò pèsè lọ́nà tí ó mọ́ gaara, tàbí oúnjẹ tí ìgbẹ́ tí kòkòrò bakitéríà *Vibrio cholerae*  ti dàpọ̀ mọ́ . Bákan náà ni àwọn ẹran-omi oníkarahun tì a kò bá sè jiná dáa dáa náà lè fa àìsàn onígbàméjì fún ènìyàn.  Inú imí ènìyàn nìkan ni kòkòrò tí ò n fa àìsàn onígbáméjì sábà ma ń wà. Àwọn ohun mìíràn tí ó tún lè fa ìbùrẹ́kẹ́ àìsàn yí ni àìní ìmọ́tótó tí ó péye, mímu omi tí kò mọ́ kangá, àti òṣì tàbí ìṣẹ́ tí ó lè múni láti má nìí àǹfàní sí àwon ohun tí a ti kà sókè lọ́nà tò péye. Wọ́n lè ṣàyẹ̀wò àìsàn onígbáméjì lára ènìyàn nígbà tí wọ́n bá ṣe àyẹ̀wò sí ìgbẹ́ tí aláàárẹ̀ náà bá ń yà,  tàbí kì wọ̀n lo ìlànà àyẹ̀wo *dipstick test* bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìlànà yí kìí fi bẹ́ẹ̀ mú èsì pípé jáde.

## Àwọn ìtọ́kasí
Tonic (orin)

Ninu orin, **tonic** jẹ alefa iwọn akọkọ ( ) ti iwọn diatonic (akọsilẹ akọkọ ti iwọn) ati ile-iṣẹ tonal tabi ohun orin ipinnu ipari  eyiti a lo nigbagbogbo ni cadence ipari ni orin tonal ( bọtini -orisun) orin kilasika, orin olokiki, ati orin ibile . Ninu eto solfège ti o ṣee gbe, akọsilẹ tonic ni a kọ bi *ṣe* . Ni gbogbogbo, tonic jẹ akọsilẹ lori eyiti gbogbo awọn akọsilẹ miiran ti nkan kan jẹ itọkasi logalomomoise. Awọn irẹjẹ ti wa ni orukọ lẹhin awọn ohun elo wọn: fun apẹẹrẹ, tonic ti iwọn pataki C jẹ akọsilẹ C.

Awọn triad akoso lori tonic akọsilẹ, awọn **tonic chord**, jẹ bayi ni julọ significant kọọdu ti ni awọn wọnyi aza ti music. Ninu itupalẹ nọmba Roman, orin tonic jẹ aami deede nipasẹ nọmba Roman “I” ti o ba jẹ pataki ati nipasẹ “i” ti o ba jẹ kekere.
 
Tonic jẹ iyatọ lati gbongbo, eyiti o jẹ akọsilẹ itọkasi ti okun, ju ti iwọn lọ.

## Pataki ati iṣẹ
Ninu orin ti akoko iṣe ti o wọpọ, ile-iṣẹ tonic jẹ pataki julọ ti gbogbo awọn ile-iṣẹ ohun orin oriṣiriṣi eyiti olupilẹṣẹ kan lo ninu nkan orin kan, pẹlu ọpọlọpọ awọn ege ti o bẹrẹ ati ipari lori tonic, nigbagbogbo n ṣe iyipada si agbara (iwọn karun karun). iwọn loke tonic, tabi kẹrin ni isalẹ rẹ) laarin.

Awọn bọtini afiwe meji ni tonic kanna. Fun apẹẹrẹ, ninu mejeeji C pataki ati C kekere, tonic jẹ C. Sibẹsibẹ, awọn bọtini ibatan (awọn iwọn oriṣiriṣi meji ti o pin ibuwọlu bọtini ) ni awọn tonics oriṣiriṣi. Fun apẹẹrẹ, C pataki ati A kekere pin ibuwọlu bọtini kan ti ko ṣe ẹya didasilẹ tabi awọn filati, laibikita nini awọn ipolowo tonic oriṣiriṣi (C ati A, lẹsẹsẹ).
 
Oro ti *tonic* le wa ni ipamọ ni iyasọtọ fun lilo ni awọn ipo tonal nigba ti ***ile-iṣẹ tonal*** tabi ***ile-iṣẹ ipolowo*** le ṣee lo ni orin-tonal ati orin atonal : "Fun awọn idi ti orin centric ti kii ṣe tonal, o le jẹ imọran ti o dara lati ni ọrọ naa ' Ile-iṣẹ ohun orin' tọka si kilasi gbogbogbo diẹ sii ti eyiti 'tonics' (tabi awọn ile-iṣẹ ohun orin ni awọn ipo tonal) le gba bi kilasi kekere.”  Nípa bẹ́ẹ̀, ilé-iṣẹ́ ọ̀rọ̀ lè ṣiṣẹ́ lọ́nà títọ́ tàbí ní àyíká ọ̀rọ̀ ní àyíká ọ̀rọ̀ àtọ̀nà, ní gbogbo ìgbà tí ó máa ń ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀pá ìdiwọ̀n tàbí laini ìṣàpẹẹrẹ nínú ìyípo aarin .  Oro ti *pitch centricity* ti a ṣe nipasẹ Arthur Berger ninu rẹ "Awọn iṣoro ti Pitch Organisation ni Stravinsky".  Ni ibamu si Walter Piston, "ero ti a ti iṣọkan kilasika tonality rọpo nipasẹ nonclassical (ninu apere yi nondominant) centricity ni a tiwqn ti wa ni daradara afihan nipa Debussy's *Prélude à l'après-midi d'un faune* ". 

Tonic naa pẹlu awọn iṣẹ ṣiṣe lọtọ mẹrin tabi awọn ipa bi ohun orin ibi-afẹde akọkọ, iṣẹlẹ ibẹrẹ, olupilẹṣẹ ti awon ohun orin miiran, ati ile-iṣẹ iduroṣinṣin ti n yọkuro ẹdọfu laarin agbara ati alaṣẹ.

## Wo eleyi na

* Ipari (orin)
* Fundamental frequency - Igbohunsafẹfẹ ti o kere julọ ti fọọmu igbi igbakọọkan, gẹgẹbi ohun
* Double tonic
* Bọtini
* Subtonic
* Supertonic

## Awọn itọkasi
oriṣiriṣi meji ti o pin ibuwọlu bọtini ) ni awọn tonics oriṣiriṣi. Fun apẹẹrẹ, C pataki ati A kekere pin ibuwọlu bọtini kan ti ko ṣe ẹya￼￼

## Ita ìjápọ

* Media related to Tonic (music) at Wikimedia Commons
Igi ti o gbooro

**Igi gbooro**, **ewe gbooro**, tabi igi **gbooro** jẹ igi eyikeyi laarin ẹgbẹ oniruuru botanical ti angiosperms ti o ni awọn ewe alapin ati mu awọn irugbin jade ninu awọn eso. O jẹ ọkan ninu awọn oriṣi awọn igi gbogbogbo meji, ekeji jẹ conifer, igi ti o ni abẹrẹ-bi tabi awọn ewe ti o ni iwọn ati awọn irugbin ti a gbe sinu awọn cones igi.  Awọn igi ti o gbooro ni a mọ nigba miiran bi **igi lile** . 

Pupọ julọ awọn igi deciduous jẹ awọn ewe gbooro  ṣugbọn diẹ ninu jẹ coniferous, bii awọn larch . 

## Awọn iru igi


Fáìlì:Chênes_Apremont_by_Rousseau_Louvre_RF1447_n1.jpg|alt=Chênes Apremont by Théodore Rousseau| *Ilu Apremont*aamiThéodore Rousseau
Fáìlì:Maple_leaf_structure.jpg|alt=Maple leaves by autumn| Mapleleaves Igba Irẹdanu Ewe
Fáìlì:Enterolobium_cyclocarpum_in_Guanacaste.jpg|alt=Fig tree|Igiọpọ
Fáìlì:Apples.jpg|alt=Fruit of broad-leaved trees|Eso ti awon igi ti o wa


* Brodleaf iwọn otutu ati awọn igbo ti o dapọ
* Adalu coniferous igbo
* Tropical ati subtropical gbígbẹ broadleaf igboIgi gbooro, ewe gbooro, tabi igi gbooro jẹ igi eyikeyi laarin ẹgbẹ oniruuru botanical ti angiosperms ti o ni awọn ewe alapin ati mu awọn irugbin jade ninu awọn eso. O jẹ ọkan ninu￼￼

* Idanimọ Awọn igi Broadleaf ati Awọn meji. CMG Garden Awọn akọsilẹ. Colorado State University Itẹsiwaju.
Rederscheid

**Rederscheid** jẹ ilu kan ni agbegbe ti Windhagen ni agbegbe ti Neuwied, Rhineland-Palatinate, Jẹmánì .   Ni ọdun 2022, ilu naa ni awọn olugbe 728. 

Rederscheid ni a dapọ si Windhagen ni Oṣu kọkanla ọjọ 8, ọdun 1970.Ni Oṣu Kẹrin ọdun 2022, awọn asasala aadọrin lati ikọlu Russia ti Ukraine &#x5D; &#x5B;si hotẹẹli tẹlẹ kan ni ilu naa.  Ilu naa pẹlu aaye ibi-iṣere kan ati square abule. 

## Awọn itọkasi
Ladapo Ademola

**Ladapo Samuel Ademola** KBE, CMG (1872-1962), tí a tún mọ̀ sí Ademola II (kejì), ni ó jẹ́ Aláké ti Abẹ́òkúta láti ọdún 1920 sí 1962. Ṣáájú kí a tó dé e ládé Aláké, Ọba Ademola wà nínú ètò Ẹgbẹ́ Ìfọwọ́sowọ́pọ̀ Ìjọba Ẹ̀gbá. Gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ Ẹ̀gbá, ó jẹ́ olórí olùkópa nínú ìjíròrò pẹ̀lú ìjọba amúnisìn ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní ọdún 1889 fún ẹ̀tọ́ láti ṣe òpópónà ọkọ̀ ojú irin tí ń gba Egbaland kọjá.

## Ìtọ́kasí
Lamidi Amubieya Agogoja

**Lamidi Amubieya Agogoja** *1905-1911*(gẹ́gẹ́ bí British Vassal), Ọba, tí a bí ní ọdún 1905 jẹ́ Ọmọ àgbà ti Aláàfin Adélú.

## Ìtọkasí
Teriba okun irinse

**Awọn ohun-elo okun ti a tẹri** jẹ ipin-kekere ti awọn ohun elo okun ti a ṣe nipasẹ ọrun ti npa awọn okun . Teriba ti npa okun naa fa gbigbọn eyiti ohun elo n jade bi ohun.

Pelu ọpọlọpọ awọn iwadii alamọja ti o yasọtọ si ipilẹṣẹ ti teriba, ipilẹṣẹ ti teriba ko jẹ aimọ. 

## Akojọ ti awọn teriba okun irinse

### Idile fayolini
right|thumb| Niccolò Paganini ti nṣe violin, nipasẹ Georg Friedrich Kersting (1785-1847)
 

; Awọn iyatọ lori awọn ọmọ ẹgbẹ boṣewa ti idile violin pẹlu
: 

### Idile Viol ( idile Viola da Gamba)
thumb| Karl Friedrich Abel ti nṣere baasi Viola da Gamba, nipasẹ Thomas Gainsborough (1727–1788)
 

; Awọn iyatọ lori boṣewa mẹrin awọn ọmọ ẹgbẹ ti idile viol pẹlu
: 

### Lyra ati rebec iru
thumb| Oṣere orin Indonesia kan ti nṣere pẹlu Rebab rẹ.
 

### Chinese teriba ohun èlò
thumb| Awọn oṣere meji ti nṣere Erhu, nigbakan ti a mọ ni fiddle Kannada.
 

### Rosined kẹkẹ irinse
thumb| Oṣere ti o nṣere Morin Khuur, Fiddle Horse Mongolian
Awọn ohun-elo atẹle wọnyi ni a dun nipasẹ kẹkẹ ti o yiyi ti o ṣiṣẹ bi ọrun:
  

## Wo eleyi na

* Ọpọlọ ọrun

## Awọn itọkasi
Ski n fo ni Olimpiiki Igba otutu 2010

Idije fifo sikiini ti Vancouver 2010 Olimpiiki ti waye ni Whistler Olympic Park laarin 12 ati 22 Kínní 2010. 

## Medal Lakotan

### Medal tabili

### Awọn iṣẹlẹ
Awọn iṣẹlẹ fo siki mẹta waye ni Vancouver 2010 (gbogbo awọn oludije jẹ ọkunrin):

## Eto idije
Gbogbo awọn akoko ni Pacific Standard Time ( UTC-8 ).

## Awọn orilẹ-ede ti o kopa

Fun awọn iṣẹlẹ mẹta, awọn elere idaraya 70 ti o pọju laaye lati dije. Ko si orilẹ-ede ti o le ni diẹ sii ju awọn skier marun. Fun iṣẹlẹ kọọkan, orilẹ-ede kan le tẹ awọn skiers mẹrin ni iṣẹlẹ kọọkan tabi ẹgbẹ kan ninu iṣẹlẹ ẹgbẹ.

Orilẹ-ede agbalejo Ilu Kanada ni a nireti lati tẹ awọn skiers ni gbogbo awọn iṣẹlẹ. Ti ko ba si skier ti o pade awọn iṣedede afijẹẹri, wọn le tẹ skier kan fun iṣẹlẹ kan.

Pipin ipin fun orilẹ-ede da lori Akojọ Ipele Agbaye (WRL) ti o ni Ski Jumping World Cup ati awọn aaye Grand Prix, atẹle nipasẹ Awọn iduro Continental Cup lati 2008-09 ati 2009-10 Ski Jumping World Cup . Eyi yoo ṣee ṣe nipa yiyan iho ipin kan fun skier lati oke awọn iduro si isalẹ titi ti awọn iho marun ti o pọju ti de, pẹlu orilẹ-ede agbalejo Canada. Nigbati awọn iho 60 ba de ni iṣẹlẹ kan nibiti awọn orilẹ-ede ti o kere ju awọn orilẹ-ede 12 ni o kere ju ti awọn skiers mẹrin ti a sọtọ (ati pe orilẹ-ede naa ti wọ inu iṣẹlẹ ẹgbẹ), orilẹ-ede ti o tẹle pẹlu awọn skier mẹta yoo fun ni iho kẹrin titi awọn orilẹ-ede 12 yoo le dije. ninu iṣẹlẹ egbe. Eyikeyi awọn iho ipin ti ṣiṣi yoo jẹ ipin titi ti o pọju 70 skiers le de ọdọ, pẹlu orilẹ-ede agbalejo Canada. Ilana yii bẹrẹ ni ọjọ 18 Oṣu Kini ọdun 2010 o si ṣiṣẹ titi di ọjọ 28 Oṣu Kini ọdun 2010. Akoko ipari si VANOC jẹ 1 Kínní 2010.

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Oṣu Karun 2009 Ijẹẹri FIS fun Awọn Olimpiiki Igba otutu 2010. - wọle 21 January 2010. Siki n fo wa ni oju-iwe 7–8.
* Eto Idije Awọn ere Igba otutu Olimpiiki Vancouver 2010 v12 
Ẹ̀ka:Àwọn Àyọkà pẹ̀lú ìjúwe ṣókí
Moyegeso ti Itele

Moyegeso jẹ́ Ọba ìlú Itele ní Ijebu, ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Moyegeso tó wà lórí oyè lásìkò tí a ń kọ àyọkà yí ni Ọba Mufutau Adesanya Kasali Iboriaran Kinni, láti ìdílé Ishagbola. Ó gun orí oyè ní ọjọ́ kẹta oṣụ̀ kẹta ọdún 2003. Ọba Jones Adenola Ogunde Adeyoruwa II láti ìdílé Adeyoruwa ló sì wa lórí oyè tẹ́lẹ̀. Ọba yìí jọba láti ọdún 1981 wọ ọdún 1996. Ìran Awujale Oba Moyegeso ni gbogbo àwọn Moyegeso ti Itele tó ti fìgbà kan jẹ, tó jẹ ọba láti ọdún 1710 wọ 1725), tí àwọn ènìyan sì mọ̀ sí Ojigi Amoyegeso,  èyí tó jẹ́ Awujale ti ìlú Ìjẹ̀bú ẹlẹ́ẹ̀kọkànlélógójì. Ọmọ-ọba tó sì máa jẹ oyè yìí gbọ́dọ̀ jẹ ọmọ Idewon, níbi tí Awujale Oba Ojigi Amoyegeso ti wá. Ìdílé ọlọ́ba méjì ni ó wà, tí wọ́n ti máa ń yan Ọba ìlú yìí. Àwọn náà ni:

* Ìdílé  Adeyoruwa.
* Ìdílé Ishagbola.

Àwọn ìran Moyegeso wà lára Ìdílé Moyegeso ní Idewon, èyí tó jẹ́ ọ̀kan lára  àwọn ìdílé mẹ́rin tí wọ́n ti lè yan Awujale ti Ìjẹ̀bú.

## Ààfin Ọba
Oba Moyegeso ti Itele ní àwọn ìjọye, lára wọn sì ni àwọn Ọ̀túnba. Káàkiri ilẹ̀ Itele ni wọ́n sì ti wá. Tí a bá ni ka to àwọn ìjòyè yìí nípele-nípele, Otunba Wayoruwa láti Agbodu ni igbá kejì lẹ́yìn Moyegeso. Àmọ́ ṣá, kol lè delé nípò Ọba tàbí tí Ọba bá wàjà. Bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n ní Olootu ti Itele, tí ó fìgbà kan jẹ́ Odele ti Odole, tó jẹ́ olórí àwọn afọbajẹ.

## Ìtẹ́ Ọba
Odole ni ìtẹ Ọba àti ààfin rẹ̀ wà. Ìwádìí fi lélẹ̀ pé Ààfin Moyegeso ni ó tóbi jù lọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, èyí tí wọ́n fi ilẹ̀ méjìlélógún kọ́ ní Ijebu-Itele.

## Àwọn ìtọ́kasí
Awujale

**Awùjalẹ̀̀** ni orúkọ oyè Ọba ìbílẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ẹni tó bá wà ní ipò yìí ni wọ́n ń pè ní Awùjalẹ̀ ti Ìjẹ̀bú. Awùjalẹ̀ tó wà lórí oyè lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Ọba Sikiru Kayode Adetona Ògbágbá Kejì, tí ó wá láti ìdílé Anikinaiya.

Nínú ìwé òfin ti àwọn lọ́balọ́ba tó ń ṣàkóso ìlú Ìjẹ̀bú, àwọn ìdílé Ọlọ́ba mẹ́rin ni ó wà:

# Ìdílé Gbelegbuwa
# Ìdílé Anikinaiya
# Ìdílé Fusengbuwa
# Ìdílé Moyegeso

Ọjọ́ kìíní oṣù kẹsàn-án ọdún 1959 ni wọ́n fi èyí lélẹ̀.

## Àtòjọ àwọn Awujale tó ti jẹ sẹ́yìn

* OBA OLU-IWA
* OBA OSHIN
* OBANTA – 1430
* OBA GURU – 1445
* OBA MUNIGBUWA – 1455
* OBANTA II – 1460
* OBA LOJA – 1470
* OBA LOFIN – 1482
* OBA APASA – 1496
* OBA GANJU – 1508
* OBA TEWOGBOYE – 1516
* OBA RUWAMUDA – 1520
* OBA OFINRAN – 1532
* OBA LAPENGBUA – 1537
* OBA OTUTUBIOSUN – 1537
* OBA MOKO IDOWA AJUWAKALE – 1540
* OBA ADISA – 1552
* OBA JEWO – 1561
* OBA ELEWU ILEKE – 1576
* OBA OLUMISODAN ELEWU ILEKE – 1590
* OBA MASE – 1620
* OBA OLOTUSESO – 1625
* OBA MOLA – 1635
* OBA AJANA – 1642
* OBA ORE OR GADEGUN – 1644 (The first female Awujale)
* OBA GUNWAJA – 1655
* OBA JADIARA OR OLOWOJOYEMEJI – 1660
* OBA SAPOKUN – 1675
* OBA FALOKUN – 1687
* OBA MEKUN – 1692
* OBA GBODOGI – 1702
* OBA OJIGI AMOYEGESO – 1710
* OBA LIYEWE AROJOFAYE – 1730
* OBA MOYEGE OLOPE – 1730
* OBA OJORA – 1735
* OBA FESOJOYE – 1745
* OBA ORE JEJE – 1749 (Female)
* OBA SAPENNUWA RUBA KOYE – 1750 (Female)
* OBA ORODUDU JOYE – 1755
* OBA TEWOGBUWA I – 1758
* OBA GBELEGBUWA I – 1760
* OBA FUSENGBUWA – 1790
* OBA SETEJOYE – 1820
* OBA ANIKILAYA FIGBAJOYE AGBOOGUNSA – 1821
* OBA AFIDIPOTEMOLE ADEMUYEWO – 1850
* OBA ATUNWASE ADESINBO – 1886
* OBA OGBAGBA AGBOTEWOLE I – 1895
* OBA FUSIGBOYE ADEONA – 1906
* OBA FESOGBADE ADEMOLU – 1916 (Dethroned)
* OBA ADEKOYA ELERUJA – 1916
* OBA ADEMOLU FESOGBADE – 1917 (Enthroned again)
* OBA ADENUGA AFOLAGBADE – 1925
* OBA OGUNNAIKE FIBIWOJA – 1929
* OBA DANIEL ADESANYA GBELEGBUWA II – 1933-1959
* OBA Dr. SIKIRU OLUWAKAYODE ADETONA, OGBAGBA AGBOTEWOLE II – 1960–present

## Àwọn ìtọ́kasí
Fantasia 2000

Fantasia 2000 jẹ fílmu ti ere idaraya ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn òṣeré fílmù

## Itokasi

## Àjápọ̀ òde

Ẹ̀ka:Àwọn fílmù ará Amẹ́ríkà
Ile Ga'a (fiimu)

House of Ga'a jẹ fiimu itan-akọọlẹ itan ti orilẹ-ede Naijiria 2024 ti Bolanle Austen-Peters ṣe, ti Tunde Babalola kọ, ti Femi Branch, Mike Afolarin, ati Funke Akindele ṣe.

Ṣeto ni akoko itan-akọọlẹ itan-akọọlẹ ni Ilu Oyo ti o wa ni ayika ọrundun 18th, Ile Ga'a n lọ sinu igoke rudurudu si agbara ti Alakoso ijọba alaanu ti o run nipasẹ ẹsan ti o duro ni ohunkohun lati ṣe oṣupa awọn ọba ti o ṣiṣẹ tẹlẹ. Pẹ̀lú òùngbẹ agbára tí kò lè tẹ́ ẹ lọ́rùn, ó bẹ̀rẹ̀ ìrìn àjò aláìláàánú láti kọjá rékọjá àwọn ọba tí ó jẹ́jẹ̀ẹ́ ìdúróṣinṣin. Itan-akọọlẹ n ṣawari awọn akori ti okanjuwa, iwa ọdaran, ati ibaraenisepo eka ti awọn agbara agbara laarin ile-ẹjọ ọba kan.

* Funke Akindele
* Toyin Abraham
* Ibrahim Umaru Chatta
* Mike Afolarin
* Ẹka Femi
* Stan Nze bi Nupe Commander
* Femi Adebayo as Olukuoye
* Ali Nuhu bi Seriki
* Gabriel Afolayan as Oluke
* Lateef Adedimeji as Olubu
* Adeniyi Johnson as Alaafin Abiodun
* Bimbo Manuel bi Ashipa
* Nifemi Lawal bi Omode Ga'a
* Gbenga Titiloye as Alaafin Agboluaje
* Kunle Coker
* Muyiwa Ademola
* William Benson bi Gbagi
* Yemi Blaq as Aare Ona Kakanfo  

Fiimu naa yoo jẹ idasilẹ ni ifowosi lori Netflix ni Oṣu Keje ọjọ 26, Ọdun 2024.
Itọju Ọmọde

Ni ayé àtijọ, ọmọde ṣòro lati tọju lọpọlọpọ. Ọpọlọpọ awọn oògùn oyinbo ti o wa lóde oni, kò sí ní ayé àtijó rara. Awọn oògùn tí nwọn nlo ni ayé àtijọ náà ni agbo. Oriṣiriṣi agbo ni ọ sí wa.

Agbo wọ́bọ́: Nigba ti ikun ọmọ bá bẹrẹ sí ṣe wọbọwobo, ti o sí npariwo ṣúnrúnrúnrún, nwọn yóò mọ wipe agbo wọbọ ni nwọn yóò to fun ọmọ. Ti nwọn ba sì ti to eyi lóòtó, ọmọde yóò yagbẹ wọ́rọ́wọ́rọ́, ara rẹ yóò sì dà.

Agbo jẹ̀dijẹ̀di: Nigba ti ọmọde ba fẹ yagbẹ, dipo ki o rọra yagbẹ, ti idi rẹ bá bẹrẹ sí pariwo pẹ̀rẹ̀pẹ̀rẹ̀, ti igbe ko si wa, nwọn yóò ti mọ wipe jẹdi nyọ ọmọ lẹnu niyẹn. Ti won ba sì ti to agbo rẹ fun ọmọ, ara rẹ yóò tún ya gágá.
Orúkọ oríkì

**Jíjẹ́ orúkọ**

Kò sí ẹnìkan tí njé áwádé òpò ènìyàn ní ń jẹ́ janmọ. àwon yorùbá sì má ń sọpé orúkọ ọmọ ní ijanu ọmọ. Kí oníkálukú ní orúkọ ló ṣe pàtàkì. ìdí pàtàkì ni èyí tí a fi ń ṣọmọ lórúko. Yorùbá bò wón ní òwe lẹ̀sín ọ̀rọ̀ ọ̀rọ̀ lẹ̀sín òwe,bọ́rọ̀ bá sọnù òwe ni a fí ń wa. Bí a bá ṣàkíyèsí ọ̀pọ̀lọpọ̀ òwe yorùbá,a o rí I dájú pé yorùbá kìí dédé ṣọmọ lórúkọ.
Oṣù Nínú Ọdún

**Oṣù nínú ọdún** ni àwọn oṣù tí a ní nínú ọdún kan. Oṣù méjìlá ni ń ṣe ọdún kan nínú ònkà ilẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bíi tí àwọn òyìnbó. Òṣùpá ni àwọn bàbà ńlá ń lò láti mọ ìgbà tí oṣù bá béèrè. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ni iye ọjọ́ to máa ń ṣe oṣù kan kan kìí ju ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n lọ. Ìgbà mìíràn, àwọn ọjọ́ wọ̀nyí lè lé ọjọ́ kan tàbì mèjì sì ara wọn.

Àwọn oṣù tí a lè rí kà láti oṣù Kìn-ín-ní dé ìkejìlá nìwọ̀nyí

#**Ṣẹẹrẹ**  (January)
#**Èrèlé** (February)
#**Ẹrẹ́nà** (March)
#**Igbe** (April)
#**Èbìbí** (May))
#**Okúdù** (June)
#**Agẹmọ ** ( July)
#**Ògún** (August)
#**Ọwẹ́wẹ̀** (September)
#**Ọ̀wàrà** (October)
#**Béélú** (November)
#**Ọpẹ́** (December)

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọjọ ọsẹ òyìnbó

**Ọjọ́ ọ̀sẹ̀ òyìnbó** ni àwọn orúkọ tí à ń pe ọjọ́ tí a ní nínú ọ̀sẹ̀, èyí tí àwọn òyìnbó mú wá. Ki ẹ̀sìn àtọ̀hùn-rìn-wà tó tàn kárí ayé, òrìṣà ni àwọn ènìyàn ń bọ.Ó tilẹ̀ wà nínú bíbélì àti kùránì bí Ọlọ́run ṣe ń kìlọ nípa ẹ̀sìn ìbọ̀rìṣà fún áwọn ọmọ ìsírẹ́ẹ́lì.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àrànmọ́

**Àrànmọ́** ni agbára tí ìró kan ní lórí òmíràn, èyí tí ó lè farapẹ́ kí ìró méjèèjì yí padà di irú kan náà. Nígbà tí ìró kan bá yí padà láti fara jọ ìró mìíràn, irú ìyípadà báyìí ni a ń pè ní àrànmọ́. Ìró tí ó yí padà ní agbàrànmọ́, ìró tí ó mú kí èkejì gba àrànmọ́ ni afàrànmọ́. Oríṣi àrànmọ́ ló wà àrànmọ́ lè jẹ́ ti fáwẹ̀lì tàbí ohùn. 

## Àrànmọ́ ohùn
Àrànmọ́ ohùn ni ìyípadà ohùn kan láti fara jọ ohùn mìíràn. Bí àpẹẹrẹ;

* Ohùn òkè ràn mọ́ ohùn àárín

Eégún - éégún

Oókan- óókan

* Ohùn ìsàlè ràn mọ́ ohùn òkè

Ọ̀wọ́ Ọ̀wọ́ - ọ̀wọ̀ọ̀wọ́

èló èló - èlèèló

## Àrànmọ́ fáwẹ̀lì
Àrànmọ́ fáwẹ̀lì ni ìyípadà fáwẹ̀lì kan láti fara jọ fáwẹ̀lì mìíràn. F¹ + F²= F¹ tàbí  F¹ + F²= F² +

BÍ àpẹẹrẹ

Owó iṣẹ́- owóoṣẹ́

Ìyá ẹgbẹ́ - iyẹ́ẹgbẹ́

Àrànmọ́ fáwẹ̀lì máa ń jẹ yọ nínú àwọn ẹ̀hun wọ̀nyí. 

* Ọ̀rọ̀ - orúkọ àti ọ̀rọ̀ - orúkọ

Ilé ilẹ́ - ilẹ́elẹ́

* Ọ̀rọ̀ ìṣe - ọ̀rọ̀ọ̀sẹ

Àlàyé : kìí ṣe gbogbo ọ̀rọ̀ orúkọ ni  a máa ń ṣe àrànmọ́ fún 

B. A

Adé ọba - adọ́ọba

Ijó agbo - ijáagbo

* Ọ̀rọ̀ arọ́pọ̀ orúkọ gẹ́gẹ́ bíi Olùwà àti Atọ́ka ìyísódì. B.a

Ẹ ò lọ - ẹ ẹ̀ lọ

Wọn ò lọ - wọn - ọ̀n lọ

## Àwọn ìtọ́kasí
Orúkọ àmútọ̀runwá

Àwọn àgbè bọ̀ wọ́n ní ilé láàárín wo, àwọn yorùbá ni a sọ ọmọ ni sódé ó lọ sájò òde aṣọ ọmọ ni sóbọ̀, ó lọ sájò ó bọ̀ a sọ ọmọ ni sórìnlọ ó lọ sájò kò padà wálé taa ni kò mọ̀ pé ilé ni ọmọ tí mú orúkọ anù lọ sí òde, ìdí rèé tí àwọn yorùbá fi mú ọ̀rọ̀ orúkọ ni pàtàkì  ọkàn lára àwọn ọ̀nà tí àwọn yorùbá pín ìsòrí orúkọ sí ní orúkọ àmútọ̀runwá,

Yoruba ni, 'Idálň ni işè lú, Egùngún ni i gb'owó-ode Osogbo', aşa awon yà Yoruba miran wa ti ó ję pe eyi ti a gbà pe okunrin ni a fi npè, tako t'abo ni nje ni ibomiran, fun apeere, oruko bi Ige ati Talabi. Ni ilę ljebu ęrú ni ó nję Ojo, ati omo okunrin ati obinrin ti ó ba ti gbe ibi k'órùn wale aiye, Aina ni oruko ámútórunwá rè ti nwọn yio s

Ìwọ̀nyí ni díẹ̀ nínú orúkọ àmútorunwá 

Taiwo 

Kẹ́hìndé

Ìdòwú

Ìdògbé

Àlàbá

Ẹ̀ta òkò

Ọla

Ọ̀tunla

Òróyè

Ìgè 

Ọmọ pẹ́, 

Òjó 

Àìná

Àjàyí 

Dàda

Abọ́sẹ̀dé

Abíọ́nà

Babárìndé

Abíiná

Babátúndé

Yérímisá
Orúkọ Àbíkú

**Orúkọ àbíkú** ni àwọn orúkọ tí wọ́n máa ń sọ àwọn ọmọ àbíkú. Láyé àtijọ́ àwọn baba wa gbà pé àbíkú ọmọ wà. Irú àwọn ọmọ báwọ̀nyí ni wọ́n ń pè "lólówó ọmọ" tàbí "apààrà", èyí ni, alálọbọ̀ tàbí ayọ́runbọ̀. Wọ́n sì gbà pé bí obìnrin bá ṣe àgbákò irú àwọn ọmọ yìí, bí ó ti ń bí i ni yóò máa kú títí tí àwọn òbí ọmọ náà yóò fi rí ojú rere Ọlọ́run tàbí tí wọ́n yóò fi le fi òògùn de ọmọ náà mọ́lẹ̀

Ẹni tí ó bá sì rántí pé àwọn bàbà-ńlá wa gbà pé àkúnlẹ̀yàn ni àdáyébá kò le dá wọn lẹ́bi púpọ̀ pé wón gbà pé àbíkú ọmọ ń bẹ. Bí àbíkú ọmọ bá kú, àwọn Yorùbá kìí sin wọ́n sínú ilé, inú ìgbẹ́ ni wọn sin wọ́n sí; nígbà mìíràn bí àbíkú yìí bá ti da òbí rẹ̀ láàmú púpọ̀, wọn kì í tilẹ̀ sin irú ọmọ bẹ́ẹ̀, wọn á gbé e sọnù sínú igbó ni. Yorùbá sì gbà pé bí a bá ṣe ọmọ náà níkà lẹ́yìn tí ó bá kú tán, bí ó bá tún wálé ayé kì yóò kú mọ́; nítorí ìdí èyí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ a máa wmrọ́ wọn lápá àti lẹ́sẹ̀ kí wọn ó tó sin wọ́n. 

Àwọn mìíràn a sì máa gbé wọn sọnù sínú igbó ní ìrètí pé bí a bá le fi ìyà jẹ òkú wọn báyìí, bí wọn bá tún ayé wá, wọn yóò dójú ti ikú. Àwọn òbí mìíràn sì ní ìgbẹ́kẹ̀lé nínú òògùn èyí tí wọ́n ń dàpè ní "gbékúdè", èyí le jẹ́ ońdè tàbí ìfúnpá tàbí ìkóbẹ̀rẹ́ tàbí gbẹ́rẹ́, abbl. Bí àwọn mìíràn bá sì bí àbíkú, wọn a máa ṣe àyẹ̀wò lọ́dọ̀ babaláwo tàbí alágbigba tàbí ọlọ́sanhìn láti mọ ohun èèwọ̀ ọmọ yìí tí kò fi ní kú. Láti ìdí àyẹ̀wò báyìí ni ati ń fún ọmọ ní orúkọ bíi "Kèésunko". Èèwọ̀ ti ọmọ mìíràn le jẹ́ pé wọ́n kò gbọ́dọ̀ gbé e wọ ilé baba iya rẹ̀ tí yóò fi le rìn wọ inú ilé náà fún ara rẹ̀. 

## Díẹ̀ nínú àwọn orúkọ àbíkú
* Ańdù - Ańdùlọ́wọ́; À ń du ọmọ yìí lọ́wọ́. 
* Dójó - Arádojo; ara òbí tàbí ọmọ ti d'ojo. 
* Àńwóókọ - À ń wá orúkọ
* Mamóóràá - Màá mú owó òbí rà á
* Apààrà - Alálọbọ̀ ọmọ
* Àńwòó - À ń wo ọmọ yìí lójú
* Ámọnúrẹ̀ - A kò mọ inú ọmọ yìí 
* Táájó - Ọmọ tó aájò fún 
* Kúkọ̀yí - ikú kọ èyí 
* Abíiná - A bí èyí ná ọmọ 
* Máko - Má kó mi lẹ́rù lọ 
* Lúkúlà - Ẹni tí ó kú là 
Kòwárí - Kò wá ilẹ̀ yìí rí 
* Dúrójayé - Dúró kí o jayé 
* Adékọ̀gbẹ́ - Adé kọ ìgbẹ́ 
* Làḿbẹ̀ - Ọlọ́run là ń bẹ̀ sí ọmọ yìí 
* Ajídáhùn - Ó jí, ó sì dáhùn 
* Orúkọtàn - Kò sí orúkọ nílẹ̀ mọ́
* Kòsọ́kọ́ - Kò sí ọkọ́ tí a ó fi sin òkú ọmọ 
* Ìgbẹ́kọ̀yí - Ìgbẹ́ ti kọ ọmọ yìí 
* Dúrósinmí - Dúró láyé kí o sin mí 
* Kòtóyẹ́ - Ọmọ yìí ò tó yẹ́ sí

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìtọ́jú aláboyún ní ayé àtijó

Aláboyún ni ẹni tí ó lóyún sínú, ti ó sì ń retí ọjọ́ àtisọ̀, òun ni àwọn Yorùbá pe ni amosùmámọjọ́. 

**Àlàyé nípa oyún níní:** Nígbà tí ọkùnrin bá tí tó ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀dógún, tí obìnrin náà ṣì tó bẹ̀ pẹ̀lú; tí kì bá ṣe pé wọ́n jẹ́ ọkọ ati aya, kọ̀ yẹ kí wọ́n lọ̀pọ̀ rárá. Ìdí ni wípé, ní àkókò yíì, ọkùnrin tí bàlágà, obìnrin ti bẹ̀rẹ̀ nnkan oṣù, fún ìdí èyí, bí wọ́n bá ní àjọṣepọ̀, oyún lè ti ibẹ̀ yọ, èyí ni àwọn Yorùbá lè pe ni oyún ẹ̀sín. Ní ilẹ̀ Yorùbá, ọkọ ati ìyàwó tí wọ́n jẹ́ ẹlẹ́tọ̀ọ́ ara wọn ni wọ́n fún ara wọn lóyún ti yóò sì jẹ́ oyún àti ati ìdùnnú.

Kí obìnrin kan tó l'óyún ni báálé rẹ̀ yóò ti fi ojú dá ẹni tí yóò fi se babaláwo rẹ̀. Gbàrà tí wọ́n bá ti kíyèsi pé oyún náà dúró, òwúrọ̀ kùtùkùtù ni wọ́n yóó tọ babaláwo náà lọ. Àwọn ǹǹkan tí wọ́n yóó mú dání ni obí, ní ìgbà míràn, won lẹ gbe akèǹgbè ẹmu si i.
Ẹ̀pọ́n

**Ẹ̀pọ́n** ni ìsọ́rí gírámà tí a máa ń lò láti fi pọ́n ọ̀rọ̀-ìṣe lé. Ẹ̀pọ́n máa ń mú kí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-ìṣe pé tàbí kí ó fi kún ìtumọ̀ tí ọ̀rọ̀-ìṣe ní. Nínú ìhun àpólà ìṣe, orí tí ó jẹ́ ọ̀rọ̀-ìṣe nìkan ni ó jẹ́ kàńpá, wọ̀fún ni àwọn ìyókù.

## Ìpínsísọ̀rí ẹ̀pọ́n
A lè pín ẹ̀pọ́n sí ọ̀nà méjì. Àwọn ni :Ẹ̀pọ́n asàfikún àti Ẹ̀pọ́n asàmúpé. 

### Ẹpọ́n aṣàfikún
Ẹ̀pọ́n asàfikún ní ó máa ń fi kún ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-ìṣe asorí, kì í mú kí ìtumọ̀ rẹ̀ pé. Orísìí ẹ̀pọ́n asàfikún méjì ló wà, a ní ẹ̀pọ́n asàfikún aṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe asorí àti ẹ̀pọ́n asàfikún atẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe asorí. 

#### Ẹpọ́n aṣàfikún aṣáájú
Ẹ̀pọ́n asàfikún aṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe asorí ni ẹ̀pọ́n tí ó máa ń ṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe.A lè pín ẹ̀pọ́n asàfikún aṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe sí ọ̀nà méjì,àwọn ni :Ẹ̀pọ́n asàfikún aṣáájú agbàbọ̀ àti ẹ̀pọ́n asàfikún aṣáájú aláìgbàbọ̀. 

#### Ẹpọ́n aṣáájú agbàbọ̀
Àwọn ni ẹ̀pọ́n tí ó máa ń ṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe asorí tí ó máa ń gba àbọ̀. Bí àpẹẹrẹ :

Olú bá Òjó ṣe ọbẹ̀ 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, ẹ̀pọ́n ni "bá Òjó", iṣẹ́ àfikún ni ó sì ń ṣe pẹ̀lú. A lè yọ ọ́ kúrò nínú ẹ̀hun/gbólóhùn náà kí ó sì tún ní ìtumọ̀ tàbí kí ìsọ náà jẹ́ aseégbà. 

#### Ẹpọ́n aṣáájú aláìgbàbọ̀
Àwọn ni ẹ̀pọ́n tí ó máa ń ṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe asorí tí kì í gba àbọ̀. Bí àpẹẹrẹ :

Olú kọ́kọ́ mu gààrí 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, ẹ̀pọ́n ni "kọ́kọ́", iṣẹ́ àfikún ni ó sì ń ṣe pẹ̀lú. A lè yọ ọ́ kúrò nínú ẹ̀hun /gbólóhùn náà kí ó sì ní ìtumọ̀ tàbí kí ìsọ náà jẹ́ aseégbà 

#### Ẹpọ́n aṣàfikún atẹ̀lé
Ẹ̀pọ́n asàfikún atẹ̀lé ni ẹ̀pọ́n tí ó máa ń tẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe asorí. A lè pín ẹ̀pọ́n asàfikún atẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe asorí sí ọ̀nà méjì, àwọn ni : Ẹ̀pọ́n atẹ̀lé agbàbọ̀ àti ẹ̀pọ́n atẹ̀lé aláìgbàbọ̀ 

#### Ẹpọ́n atẹ̀lé agbàbọ̀
Ẹ̀pọ́n atẹ̀lé agbàbọ̀ ni ẹ̀pọ́n atẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe asorí tí ó máa ń gba àbọ̀. Bí àpẹẹrẹ :

Olú mu gààrí ní àárọ̀ 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, ẹ̀pọ́n ni "ní àárọ̀". A lè yọ ọ́ kúrò nínú gbólóhùn náà kí ó sì tún jẹ́ aseégbà tàbí kí ó sì tún ní ìtumọ̀. 

#### Ẹpọ́n atẹ̀lé aláìgbàbọ̀
Ẹ̀pọ́n atẹ̀lé aláígbàbọ̀ ni ẹ̀pọ́n atẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe asorí tí kì í gba àbọ̀. Bí àpẹẹrẹ :

Olú sùn fọnfọn

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, ẹ̀pọ́n ni" fọnfọn". A lè yọ ọ́ kúrò nínú ẹ̀hun/gbólóhùn náà kí ó sì tún jẹ́ aseégbà tàbí kí ó sì tún ní ìtumọ̀. 

### Ẹpọ́n asàmúpé
Ẹ̀pọ́n asàmúpé máa ń mú kí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-ìṣe asorí pé. Àpólà orúkọ (àbọ̀) àti àpólà asẹ̀pọ́n ni ó máa ń ṣiṣẹ́ asàmúpé nínú gbólóhùn. A lè rí méjèèjì nínú gbólóhùn kan, tàbí kí á rí wọn nínú gbólóhùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Bí àpẹẹrẹ. 

Ẹṣin náà ta olówó rẹ̀ ní ìpá

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, àpólà orúkọ (àbọ̀) àti àpólà asẹ̀pọ́n ń mú kí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-ìṣe asorí tíí ṣe "tá" pé. A kò lè yọ èyíkéyìí nínú àbọ̀ àti àpólà asẹ̀pọ́n inú gbólóhùn náà kí ìsọ náà sì tún jẹ́ aseégbà. Iṣẹ́ àmúpé ni "olówó rẹ̀ ní ìpá" ń ṣe nínú gbólóhùn náà. 

Olú jẹ iṣu 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, àbọ̀ nìkan ni ọ̀rọ̀-ìṣe asorí gbà gẹ́gẹ́ bí àmúpé rẹ̀ láìsí àpólà asẹ̀pọ́n níbẹ̀. Iṣẹ́ àmúpé ni "jẹ iṣu" ń ṣe nínú gbólóhùn náà 

Ọbẹ̀ náà ta ṣánṣán 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, àpólà asẹ̀pọ́n nìkan ni ọ̀rọ̀-ìṣe asorí gbà gẹ́gẹ́ bí àmúpé rẹ̀ láìsí àpólà orúkọ (àbọ̀) níbẹ̀. Iṣẹ́ àmúpé ni "ṣánṣán" ń ṣe nínú gbólóhùn náà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Alqunut

" ***Qunut*** " jẹ iru adura ti a ṣe nigba ti o duro ni Islam .

## Etymology
" ***Qunūt*** " ( Arabic   ) itumọ ọrọ gangan tumọ si "jijẹ onígbọràn" tabi "igbese iduro" ni Larubawa Alailẹgbẹ . Ọrọ naa du'ā' ( Arabic   ) jẹ́ èdè Lárúbáwá fún ẹ̀bẹ̀, nítorí náà, a máa ń lò gbólóhùn du‘ā’ qunūt tó gùn nígbà míì.

Qunut ni ọpọlọpọ awọn itumọ ede, gẹgẹbi irẹlẹ, igboran ati ifọkansin. Sibẹsibẹ, o ni oye diẹ sii lati jẹ du'a pataki kan ti a ka lakoko adura naa.

## Awọn kọsitọmu
O leto ki a se *qunuti* ki o to lo sinu *ruku* (iteriba), tabi ki a ka a nigba ti eniyan ba dide taara leyin *ruku* . Humaid sọ pe: "Mo bi Anas leere pe: "Ṣe qunut ṣaaju ki o to *ruku* ?" o sọ pe: 'A yoo ṣe ṣaaju tabi lẹhin. Hadith yii ni ibatan nipasẹ Ibn Majah ati Muhammad ibn Nasr. Ninu Fath al-Bari, Ibn Hajar al-Asqalani sọ pe pq rẹ ko ni abawọn. &#x5B; ** &#x5D; Lakoko dua qunut, a gbọdọ fi ọwọ papọ bi alagbe.

Awọn ile-iwe Ibadi ti Islam ti o kere ju kọ ilana *Qunut* lapapọ.  Sibẹsibẹ, o jẹ iwuwasi ni gbogbo awọn adura ojoojumọ laarin Shia mejila . 

## Awọn itọkasi ==.
Àpólà ọ̀rọ̀ orúkọ

**Àpólà ọ̀rọ̀-orúkọ** nínú èdè Yorùbá ni, ọ̀rọ̀ orúkọ, àpapọ̀ ọ̀rọ̀ orúkọ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ ni ipò olùwà tàbí ipò àbọ̀, tàbí kẹ̀ àpapọ̀ ọ̀rọ̀ orúkọ àti ọ̀rọ̀ ẹ̀yán ni ipò olùwà tàbí ipò àbọ̀. 

Yàtò si àwọn ìsọ̀rí-ìsọ̀rí ọ̀rọ̀ ti a máa ń papọ̀ láti hun gbólóhùn Yorùbá, a tún máa ń lọ àwọn wúnrẹ̀n mìíràn láti hun gbólóhùn Yorùbá. Àwọn wúnrẹ̀n náà ni: àpólà-ọ̀rọ̀ àti awẹ́ gbólóhùn. Ọ̀kan nínú àwọn àpólà ọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀ ni a máa ń pè ni àpólà ọ̀rọ̀ orúkọ. 

Nínú gbólóhùn èdè Yorùbá, iṣẹ́ tí àpólà ọ̀rọ̀ orúkọ, (ti a tún mọ̀ sí àpólà orúkọ), máa ń ṣe jọ èyi tí ọ̀rọ̀ orúkọ gan-an ń ṣe. Ohun ti a máa ń pè ni  Ẹ jẹ́ ki a wo àwọn gbólóhùn wọ̀nyí wò:
1. Bàbá Òjó ra ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ 
   Pẹ̀lú ìmọ̀ wá àtẹ̀yìnwá, tí a bá ní kí a ṣe itúpalẹ̀ gbólóhùn yìí sí ìsọ̀rí-ìsọ̀rí ọ̀rọ̀, àlàyé ti a ó ṣe ní pe:
	Bàbá - ọ̀rọ̀ orúkọ 
	Òjó - ọ̀rọ̀ orúkọ (ẹ̀yán - ọ̀rọ̀) 
	rà - ọ̀rọ̀ ìṣe 
	ọkọ̀ - ọ̀rọ̀ orúkọ 

	ayọ́kẹ́lẹ́ - ọ̀rọ̀ orúkọ (ẹ̀yán ọ̀rọ̀) 

	Bi ó tilẹ̀ jẹ́ pé irú àlàyé yìí jẹ́ òótọ́ síbẹ̀ ó ń fi í hàn bi ìmọ̀ wa nípa wúnrẹ̀n ti a lè fi hun gbólóhùn Yorùbá ti mo. Àlàyé mìíràn ti a lè ṣe, ti yóò si fi wá hàn bi ẹni tí ìmọ̀ rẹ̀ gbòòrò nínú gírámà Yorùbá ni pé:

	Bàbá Òjó - àpólà orúkọ

	Rà - ọ̀rọ̀ ìṣe 

	Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ - àpólà orúkọ 

	Àlàyé tún wà sì í ti a lè ṣe nípa bi ọ̀rọ̀ orúkọ méjèèjì ṣe jẹ́ sì ara wọn nínú gbólóhùn yìí, ṣùgbọ́n a ó máa bá irú àlàyé yìí pàdé nínú àwọn ẹ̀kọ́ tí a ó kà níwájú. 

	2. Àwọn ọmọ wẹ́wẹ́ wá si ilé mi ni ọjọ́ ọdún 

	Yàtọ̀ sí àwọn ọ̀rọ̀ 'wá, si, àti ni' awọn wúnrẹ̀n yòókù jẹ́ àpólà orúkọ. Ẹ ṣe àkíyèsí pé àwọn wúnrẹ̀n ti a pè ni àpólà orúkọ ni gbólóhùn 1 àti 2 ti a fi ṣe àpẹẹrẹ wọ̀nyí ń ṣe iṣẹ́ olùwà àti iṣẹ́ àbọ̀, yálà àbọ̀ pékí/ àbọ̀ tààrà tàbí àbọ̀ ẹ̀bùrù; tàbí kẹ̀, iṣẹ́ àbọ̀ ọ̀rọ̀ - atọ́kùn bi àpẹẹrẹ gbólóhùn keji ti fihàn. Ẹ jẹ́ kí a tún yẹ àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ wò sì í. 	

	Pẹ̀lú àlàyé ti a ṣe yìí a lérò pé a ti mọ ohun ti ń jẹ́ àpólà orúkọ àti àyè ti a ti lè bá wọn pàdé nínú gbólóhùn, èyí ni bóyá ni ipò olùwà, ipò àbọ̀ tààrà, ipò àbọ̀ ẹ̀bùrù tàbí ipò àbọ̀ lẹ́yìn ọ̀rọ̀ atọ́kùn

## Àwọn ìtọ́kasí
Àtòjọ orúkọ àwọn DJ ní Nàìjíríà

## Àtòjọ àwọn DJ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
* DJ Abass
* DJ Bally
* DJ Big N
* DJ Caise
* DJ Cuppy
* DJ Enimoney
* DJ KayWise
* DJ Exclusive
* DJ Jimmy Jatt
* DJ Neptune
* DJ Spinall
* DJ Big N
* DJ Switch
* Masterkraft
*DJ Virall

## Àwọn ìtọ́kasí
Fantasia (fílmu)

Fantasia jẹ fílmu ti ere idaraya ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn òṣeré fílmù

## Itokasi

## Àjápọ̀ òde

Ẹ̀ka:Àwọn fílmù ará Amẹ́ríkà
Kafilat Ogbara

**Kafilat Ọ̀gbàrá** jẹ́ oníṣòwò àti òṣèlú ọmọ ẹgbẹ́ aṣojú-ṣòfin ẹ̀kẹwàá ọmọ orílẹ̀-èdè Nigeria House of Representatives. Ó borí nínú ìdìbò lọ́dún 2023 nínú ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress pẹ̀lú iye ìbò 45,111, èyí ló fi borí àwọn alátakò rẹ̀, Florence Adepegba, tí ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú People’s Democratic party tí ó rí iye ìbò tí ó jẹ́ 28,964 àti Abdulwaheed Odunuga ti ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú New Nigeria People's Party tí ó rí ìbò 4152.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Olatise Olalekan

**Dókítà Olatise Olalekan**  jẹ́ oníṣègùn àti onímọ̀ sáyẹ́ǹsì láti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà[. O jẹ oludasile ti Zenith Medical ati Kidney Centre ni Abuja, Nigeria.

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
Ojo kerindinlogbon osu keje odun 1971 ni won bi Dokita Olatise Olalekan ni ilu Eko ni Naijiria. O lepa Apon ti Oogun ati Apon ti Iṣẹ abẹ (MBBS) lati Ile-ẹkọ giga ti Jos ni Oṣu kejila ọdun 1998.

## Iṣẹ
O bẹrẹ iṣẹ rẹ ni Ile-iwosan ologun ni Yaba, Lagos ni ọdun 2000. O darapọ mọ Ile-iwosan Olukọni ti Ile-ẹkọ giga ti Jos gẹgẹbi Onisegun olugbe ni 2003. Lọwọlọwọ, o n ṣiṣẹ bi Onimọran Nephrologist ati Onisegun ni n Zenith Medical and Kidney Centre ni Abuja. Lakoko iṣẹ rẹ, o ni awọn ẹbun pupọ.

## Àwọn Ìwé Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1971
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Orúkọ Ìnagijẹ

Orúkọ Ìnagijẹ tàbí àlàjẹ́ jẹ́ èyí tí kì í ṣe orúkọ tí òbí ọmọ sọ ọmọ rẹ̀ lọ́jọ́ ìkómọjáde. Yorùbá gbà pé orúkọ á máa ro ni, ìdí nìyí tí àwọn Yòrùbá ò kì í sọ ọmọ lórúkọ tí wọ́n bá rí. Bí ènìyàn bá sọ ọmọ rẹ̀ ní Ìbíkúnlé, àwọn ènìyàn á máa ṣàdúrà pe "Kí Ọlọ́run jẹ́ kí ọmọ tó olórúkọ rẹ̀". Nítorí pé akọni Ìbàdàn ni Ibikunle yìí jẹ́ nígbà ayé rẹ̀. Àpẹẹrẹ àwọn orúkọ Ìnagijẹ rẹ̀ ni Ògèdèǹgbé àti  Gbógungbórò.
Láti inú orúkọ tí a bá sọ ọmọ ni ìnagijẹ rẹ̀ á ti jáde. Ọmọ á máa ní ìnagijẹ nítorí pé ẹni tí ó ti kọ́kọ́ jẹ́ orúkọ náà rí já sí akíkanjú, olówó, olókìkí, alágbára tàbí onínúrere, afínjú àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Orúkọ ìnagijẹ á sì máa hàn ju orúkọ gidi lọ. Nígbà mìíràn, ẹlòmíràn kò tilẹ̀ ní mọ̀ pé àlàjẹ́ ni òun ń lò bí i orúkọ. 
## Àpẹẹrẹ àwọn orúkọ Ìnagijẹ
Aróbíodu
Àdùbí
Ajíríbi
Eléètú
Ìdíìlẹ̀kẹ̀
Ládùbọ
Olódòdó

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìṣẹ̀dálẹ̀ Yorùbá

**Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Yorùbá** ni àwọn ìtàn tó ṣàlàyé bí wọ́n ṣe ṣe ìṣẹ̀dá ilẹ̀ Yorùbá. Oríṣiríṣi ìtàn àtẹnudẹ́nu lati gbọ́ nípa ìṣẹ̀dálẹ̀ Yorùbá. Ìtàn kan sọ pé ilẹ̀ Lárúbáwá ni àwọn Yorùbá ti ṣẹ̀ wá, tí wọ́n fi sún dé ilé Ifẹ̀. Odùduwà tó jẹ́ babańlá àwọn Yorùbá ni ó tẹ ilé Ifẹ̀ dó. Àwọn ọmọ Odùduwà àti àwọn ọmọ-ọmọ ni ó tẹ àwọn ìlú jàǹkànjàǹkàn ilẹ̀ Yorùbá dó, àwọn ni wọ́n sì jọba káàkiri gbogbo ilẹ̀ Yorùbá.

Ìtàn sọ pé ọmọ méje ni Odùduwà bí: Ọ̀ràngún ti ilé Ìlá, Aláké ti Abẹ́òkúta, Ọba Ibìnì, Onísàbẹ́ ti Ìsábẹ́, Onípópó ti Pópó, Olówu ti Òwu, àti Ọ̀rànmíyàn ti Ọ̀yọ́.

Ìtàn mìíràn sọ pé Ọ̀kánbí nìkan ni ọmọ tí Odùduwà bí, àti pé Ọ̀kánbí ni ó bí àwọn méjèèje tí a dárúkọ. Ohun tí ó ṣe pàtàkì ni pé gbogbo ọba ilẹ̀ Yorùbá ni wọ́n jẹ́ ọmọ Odùduwà, èyí tí ó ṣe pàtàkì tó so gbogbo ọmọ Yorùbá pọ̀.

Àwọn ẹ̀yà Yorùbá jẹ̀ ẹ̀yà kan tó lajú púpọ̀; láti ìpìlẹ̀ ni wọ́n ti ní ètò nípa ohun gbogbo tí wọ́n ń ṣe. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí àkọsílẹ̀ fún àwọn ètò àti ìlànà tí wọ́n ń lò, síbẹ̀ àwọn Yorùbá mọ àwọn ètò àti ìlànà yìí, wọ́n sì ń ṣe àmúlò àti ètò wọn títí tí ó fi di bárakú fún wọn. Ẹni tí ó bá ń ṣe àmúlò àti ètò Yorùbá ni àwọn Yorùbá ń pè ní oọlọ́gbọ́ àti olóye, ẹni tí bá kùnà ni àwọn Yorùbá ń pè ní Òpè, aṣiwèrè, aláìgbọ́n, àti aláìgbọràn.

Àṣà ìbílẹ̀ àwọn Yorùbá ṣe pàtàkì púpọ̀ fún wọn, torí àwọn Yorùbá gbà pé ẹ̀yàkẹ́yà tí ó bá pa àṣà rẹ̀ tì, ó ti bọ́ lọ́wọ́ wọn àti pé irúfẹ́ ẹ̀yà bẹ́ẹ̀ yóò parun ní àgbáyé.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìtàn nípa eré onítàn èdè Yorùbá

**Eré onítàn** ni eré tí a mọ̀n-ọ́n-mọ̀n ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ ní ònà tí yóò fi dá àwọn òǹkàwé lárayá. Ó jẹ́ eré tí òǹkọ̀wé máa fi ń sọ̀ ìtàn. Àwọn òǹkọ̀wé eré onítàn máa n fi eré wọ́n sòrọ̀ nípa onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó n ṣẹlẹ̀ láwùjọ ni. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ yìí lè jẹ́ èyí tí ó ti ṣẹlẹ̀ sẹ́yìn, èyí tí ó n ṣẹlẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ tàbí èyí tí òǹkọ̀wé wòye pé ó lè wáyé ní ọjọ́ iwájú. 

## Ìdàgbàsókè eré onítàn àpìlẹ̀kọ èdè Yorùbá
Àwọn oníwèé ìròyìn kò gbẹ́yìn nínú ìdàgbàsókè eré onítàn Yorùbá kíkọ sílẹ̀. Ìwé ìròyìn kan tí a mọ̀ sí "Elétí Ọfẹ" ni ó gbé eré onítàn kan jáde ní ọjọ́ kẹrìnlélógún, oṣù kẹ̀ta, ọdún 1923. Àkọlé mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni wón sì fún eré onítàn náà. Àkọlé àkọ́kọ́ ni "Rẹ́rìn ín Díẹ̀", ní ìgbà tí àkọlé kejì n jẹ́ "Pa mí n kú obìnrin". Àkọlé kẹta tí wọ́n fún eré onítàn náà ni "Ẹní máa kú pàdé ẹní máa pá á". Ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ ni Akíntàn tí ó jẹ́ olóòtú ìwé ìròyìn Elétí Ọfẹ n gbé eré onítàn náà jáde nínú ìwé ìròyìn rẹ̀. Eré onítàn yìí wá sí ìdánudúró ní ọjọ́ kẹrin, oṣù kẹrin, ọdún 1923. (Ògúnṣínà 1982).

Orísi orúkọ mẹ́ta ọ̀tọ̀tọ̀ tí Akíntàn fún eré onítàn yìí ló mú Ògúnṣínà (1980) sọ pé ìgbìyànjú tàbí àbámọdá lásán ni kíkọ tí Akíntàn kọ eré onítàn náà jẹ́. Àhunpọ̀ eré onítàn tí Akíntàn gbé jáde yìí kò gùn rárá bẹ́ẹ̀ ni kò sì lọjú pọ. Iṣẹ́ tí Akíntàn fé rán àwọn ẹ̀dá ìtàn rẹ̀ ló jẹ ẹ́ lógún, kò mú ọ̀rọ̀ ìfìwàwẹ̀dá ní ọ̀kúnkúndùn. Gẹ́gẹ́ bí Ògúnṣínà (1982) ṣe sọ nìlùú Èkó ni ibùdó ìtàn eré onítàn tí Akíntàn kọ. Nínú èrò Ògúnṣínà eré onítàn náà kẹ́sẹjárí nípa ìlò èdè torí pé nínú ìpèdè òǹkọ̀tàn àwàdà àti ìpanilẹ́rìn-ín hànde. 

A kò le pe eré onítàn tí Akíntàn gbé jáde nínú ìwé ìròyìn Eletí Ofẹ tí ó sì fún ní orúkọ mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní eré onítàn àkọ́kọ́ torí pé kò sí ìdánilójú kankan pé Akíntàn sọ eré onítàn náà di odidi ìwé eré onítàn.

Lẹ́yìn akitiyan E. A. Akíntàn ní ọdún 1923, kò sí àkọsílẹ̀ eré onítàn kankan títí di ọdún 1958. Ní ọdún 1958 àwọn ìwé eré onítàn méjì ni ó jáde. Èkínní ni "Pàsán Ṣìnà" tí Adébòye Babalọlá kọ àti "Agbàlọ́wọ́ Mérìí Baálẹ̀ Jòntolo" tí Ọdúnjọ kọ. Àwọn eré onítàn méjèèjì yìí ni a le tọ́ka sí pé wọ́n jẹ́ eré onítàn àkọ́kọ́. Lẹ́yìn tí àwọn eré onítàn méjèèjì yìí ti jáde ní ọdún 1958 a kò tún gbúròó eré onítàn àpilẹ̀kọ kankan mọ́ títí di ọdún 1964 tí eré "Ká sòótọ̀ ká kú" jáde láti owó Ọlánípẹ̀kun Ẹ̀san.

Láti ọdún 1965 ni àwọn eré onítàn ọ̀kan-ò-jọ̀kan ti bẹ̀rẹ̀ síní jáde lára wọn ni Faleti (1965) "Wọ́n rò pé wèrè ni" Ọlabimtan (1966) "Olúwa ló mọ ẹjọ́ dá"  àti "Ẹ̀san"  (1968) Òrékelẹ́wà. Ọdún 1970 ni akitiyan kíkọ eré onítàn Yorùbá, ní báyìí ogunlọ́gọ̀ ni àwọn ìwé eré onítàn Yorùbá tí ó ti wà ní ìta, tí àwọn òǹkọ̀wé eré onítàn Yorùbá ń pọ̀ si lojoójúmọ́

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọ̀rọ̀ Àyálò

**Ọ̀rọ̀ àyálò** ni ọ̀rọ̀ tí èdè kan mú láti inú èdè mìíràn fún lílò rẹ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀ àyálò bẹ́ẹ̀ ni ó wà nínú èdè Yorùbá èyí tí ó jé pé láti inú èdè mìíràn bí Hausa, Lárúbáwá Gẹ̀ẹ́sì abbl. Àwọn ọ̀rọ̀ púpọ̀ ló wà lédè Yorùbá tí a yá láti èdè mìíràn. Àwọn Yorùbá máa ń yá àwọn ọ̀rọ̀ láti inú èdè Hausa, àpẹẹrẹ irú àwọn ọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀ ni; gèjíyà, wàhálà, àláfíà, àlùbọ́sà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n máa ń yá ọ̀rọ̀ láti inú èdè Lárúbáwá, Gẹ́ẹ̀sì àti Faransé.

## Ìsọ̀rí ọ̀rọ̀ àyálò
Èyí ni ọ̀nà tí a gbà yá àwọn ọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bíi òṣùwọ̀n. Ọ̀nà méjì ọ̀tọ̀tọ̀ ni a lè pín àwọn ọ̀rọ̀ àyálò nínú èdè Yorùbá. Àwọn náà ni; Ọ̀rọ̀ àyálò àfetíyá àti Ọ̀rọ̀ àyálò àfojúyá. 

### Ọ̀rọ̀ àyálò àfetíyá
Ìwọ̀nyí ni àwọn ọ̀rọ̀ tí a yá ní ìbámu pẹ̀lú bí a ṣe ń pè wọ́n nínú èdè tí a ti yá wọn wá..èyí ni pé bí a ti gbó pípè àwọn ọ̀rọ̀ náà ni èdè náà ni a ṣe máa ń pè wọ́n. Bí àpẹẹrẹ;

Pẹ́ńsù - Pencil

Pítà - Peter

Tébù -Table

Báíbù - Bible

Díákónì - Deacon

Kánsù - Council, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

### Ọ̀rọ̀ àyálò àfojúyá
Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ọ̀rọ̀ tí a ní ìbámu pẹ̀lú bí a ṣe ń kọ wọ́n sílè nínú èdè tí a ti yá wọn wá. Ìyẹn ni pé bí a ṣe kọ wọn ní èdè tí a ti yá wọn wá ní ó máa ṣe ìtọ́sọ́nà fún kíkọ wọ́n sílè. Bí àpẹẹrẹ;

Bíbélì - Bible 

Tábìlì -Table 

Pétérù - Peter 

Díkíìnì -Deacon 

Hébérù - Hebrew 

Áńdérù - Andrew, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn ìtọ́kasí
Gbólóhùn Ìtẹnumọ́

**Gbólóhùn ìtẹnumọ́** (tí a tún mọ̀ sí I.T) jẹ́ Ọ̀nà méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni a lè gbà ṣe ìtẹnumọ́ nínú èdè yorùbá. Àrokò tí a máa ń lò fún ọ̀rọ̀ ìtẹnumọ́ ni "IT".  

## Ọ̀nà láti ṣe ìtẹnumọ́ àkọ́kọ́
Ọ̀nà àkọ́kọ́ ni ṣíṣe ìgbésíwájú tàbí ìgbésẹ́yìn fún ọ̀rọ̀ tí a fẹ́ ṣe ìtẹnumọ́ fún nínú ẹ̀hun tàbí gbólóhùn. 

### Àpẹẹrẹ àkọ́kọ́
Àkàrà Òsú dún púpọ̀ 

Tí a bá fẹ́ ṣe ìtẹnumọ́ fún àkàrà Òsú tí ó wà nínú gbólóhùn náà tí a sì fẹ́ ṣe ìgbésíwájú fún un, yóò di :

Àkàrà Òsú, ó dùn púpọ̀ (IT + SOO + IṢ + EP) 

Nínú gbólóhùn òkè yìí, a ṣe ìtẹnumọ́ fún "Àkàrà Òsú", a sì ṣe ìgbésíwájú fún un. Nǹkan mìíràn tí a tún ṣe àkíyèsí ni pé, a ṣe àfikún sílébù olóhùn òkè (SOO) sínú gbólóhùn náà. 

A lè ṣe ìgbésẹ́yìn fún "Àkàrà Òsú" pẹ̀lú nínú gbólóhùn yìí. 

Ó dùn púpọ̀, Àkàrà Òsú (SOO + IṢ + EP + IT) 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, ọ̀rọ̀-ìṣe náà kò gba àbọ̀ ṣùgbọ́n ó gba ẹ̀pọ́n. 

### Àpẹẹrẹ kejì
Ọmọ kíláàsì wa di gómìnà ní Ìbàdàn. 

A lè ṣe ìtẹnumọ́ fún "Ọmọ kíláàsì wá" tí ó wà nínú gbólóhùn náà. 

Ọmọ kíláàsì wa, ó di gómìnà ní Ìbàdàn .(IT + SOO + IṢ + AB + EP) 

Nínú gbólóhùn òkè yìí, a ṣe ìtẹnumọ́ fún "ọmọ kíláàsì wa" a sì ṣe ìgbésíwájú fún un, a sì ṣe àfikún sílébù olóhùn òkè (SOO) sínú gbólóhùn náà. 

A lè ṣe ìgbésẹ́yìn fún "Ọmọ kíláàsì wa" pẹ̀lú nínú gbólóhùn yìí 

Ó di gómìnà ní Ìbàdàn, ọmọ kíláàsì wa.(SOO + IṢ + AB + EP + IT) 

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, ọ̀rọ̀-ìṣe náà gba àbọ̀ bẹ́ẹ̀ sì ni ó gba ẹ̀pọ́n. 

## Ọ̀nà láti ṣe ìtẹnumọ́ kejì
Ọ̀nà kejì tí a lè gbà ṣe ìtẹnumọ́ fún ọ̀rọ̀ ni nípa lílo atọ́ka ìtẹnumọ́ "ni". Ọ̀rọ̀ tí a bá fẹ́ ṣe ìtẹnumọ́ fún ni yóò wà níwájú tí atọ́ka ìtẹnumọ́ yóò sì tẹ̀lé e. A lè ṣe ìtẹnumọ́ fún olùwà, ọ̀rọ̀-ìṣe, àbọ̀ tàbí ẹ̀pọ́n inú gbólóhùn. Bí àpẹẹrẹ : 

Adé jẹ iṣu ìyá Ọlá ní oko. 

A lè ṣe ìtẹnumọ́ fún olùwà inú gbólóhùn náà báyìí :

Adé ni ó jẹ iṣu ìyá Ọlá ní oko. 

A lè ṣe ìtẹnumọ́ fún ọ̀rọ̀-ìṣe inú gbólóhùn náà báyìí :

Jíjẹ ni Adé jẹ iṣu ìyá Ọlá ní oko. 

A lè ṣe ìtẹnumọ́ fún àbọ̀ inú gbólóhùn náà báyìí :

Iṣu ìyá Ọlá ni Adé jẹ ní oko. 

A lè ṣe ìtẹnumọ́ fún ẹ̀pọ́n inú gbólóhùn náà báyìí :

Ní oko ni Adé ti jẹ iṣu ìyá Ọlá. 

## Ọ̀nà láti ṣe ìtẹnumọ́ kẹta
Bákan náà ni a lè ṣe ìtẹnumọ́ fún odidi gbólóhùn nípa lílo atọ́ka ìtẹnumọ́ "ni" ní ìparí irú gbólóhùn bẹ́ẹ̀. Fún àpẹẹrẹ :

Adé jẹ iṣu. 

Tí a bá fẹ́ ṣe ìtẹnumọ́ fún un, yóò di:

Adé jẹ iṣu ni. 

Adé jẹ iṣu ní oko. 

Tí a bá fẹ́ ṣe ìtẹnumọ́ fún un, yóò di:

Adé jẹ iṣu ní oko ni. 

## Àwọn àrokò tí a lò
Ọ̀rọ̀-ìṣe = IṢ 

Àbọ̀ =AB

Ẹ̀pọ́n= EP

Sílébù olóhùn òkè = SOO

Ìtẹnumọ́ = IT

## Àwọn ìtọ́kasí
Àkọtọ́ Èdè Yorùbá

Àkọtọ́ ni ètò tí a máa ń tẹ̀lé láti kọ ọ̀rọ̀ sílẹ̀ nínú èdè. Ní èdè Yorùbá, ábídí tí a máa ń lò ni lẹ́tà mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n, àwọn ni a, b, d, e, ẹ, f, g, gb, h, i, j, k, l, m, n, o, ọ, p, r, s, ṣ, t, u, w, y.
## Ìró àti lẹ́tà
Àwọn ìró ni a máa ń tò pọ̀ láti di èdè Yorùbá tí a sì máa ń lo. Àwọn ni; b, d, f, g, gb, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ṣ, t, w, y.

### Fáwẹ̀lì àìránmúpè
Méje ni fáwẹ̀lì àránmúpè. Àwọn lẹ́tà tí a sì máa ń lò fún wọn ni ; a, e, ẹ, i, o, ọ, u.

### Fáwẹ̀lì àránmúpè
Fóníìmù fáwẹ̀lì àránmúpè Maárùn ni ó wà. Àwọn lẹ́tà tí a sì máa ń lò fún wọn ni; an, ẹn, in, ọn, un.

## Ìyàtọ̀ láàrin fáwẹ́lì àránmúpè àti fáwẹ́lì àìránmúpè
káà ẹnu nìkan la fi ń pe àwọn fáwẹlì àìránmúpè, nígbà tí a ń lo káà ẹnu àti káà imú fún ìró fáwẹ́lì arańmúpè.

## Ìyàtọ̀ tí ó wà láàrín Fáwẹ́lì Àránmúpè àti Fáwẹ́lì Àìránmúpè
Káà ẹnu nìkan lafí n pe Ìró Fáwẹ́lì Àìránmúpè ṣùgbọ́n Káà imú àti enu ni afí n pe Ìró Fáwẹ́lì Àránmúpè. 

## Ìpinnu ìjọba lórí àkọtọ́ ọdún 1974
Lẹ́yìn tí ìjọba Ìwọ̀-Oòrùn ti yan ìgbìmọ̀ kan ní  ọdún 1966 àti òmíràn ni ọdún 1969, ìjọba àpapọ̀ gba àwọn ìròyìn wọ̀nyí ní ọdún 1974, ó sì sọ wọ́n di ìlànà tí a gbọ́dọ̀ tẹ̀lé nípa kíkọ èdè Yorùbá. Lára àwọn ìpinnu náà ni...
### Yíyọ "í" nínú sípẹ́lì àwọn ọ̀rọ̀ kan
*aiya - aya
*ẹiyẹ - ẹyẹ
*aiyé - ayé
*àìyà - àyà
*pẹ́pẹ́iyẹ - pẹ́pẹ́yẹ 
*Bajulaiye - Bájùlaye
### Yíyọ ìṣùpọ̀ kọ́ńsónáǹtì kúrò nínú sípẹ́lì wa
Ìṣùpọ̀ kọ́ńsónáǹtì ni ìgbà tí kọ́ńsónáǹtì wà ní ìfẹ̀gbẹ́kẹ̀gbẹ́ nínú ọ̀rọ̀ kan. Ìyẹn ni pé kọ́ńsónáǹtì méjì ò gbọdọ̀ dúró tira nínú ọ̀rọ̀ kan. Bí àpẹẹrẹ:
*Otta - Ọ̀tà
*Offa - Ọ̀fà
*Òshogbo - Òṣogbo
*Ògbómọ̀shọ́ - Ògbómọ̀ṣọ́
Ẹ̀yà ara ifọ̀

**Ẹ̀yà ara ìfọ̀** ni àwọn ẹ̀yà ara tí a máa ń lò fún gbígbé ìró ifọ̀ jáde. Bí a bá sọ pé "Mo fẹ́ jẹun", àwọn ẹ̀yà ara kan wà láti orí dé ikùn wa tí wọ́n jùmọ̀ ń ṣiṣẹ́ papọ̀ láti gbé ìró yìí jáde ní ẹnu. Àwọn ẹ̀yà ara bẹ́ẹ̀ ni à ń pè ní ẹ̀yà ara ifọ̀. Ìró tí àwọn ẹ̀yà ara wọ̀nyí gbé jáde ni à ń pè ní ìró ifọ̀.

## Ẹ̀yà ara ifọ̀ tí a le fojú rí
ìwọ̀nyí ni àwọn ẹ̀yà ara tí a le fi ojú rí nípa lílo dígí tàbí nǹkan mìíràn. Àwọn ni:  

* Ètè òkè
* Ètè ìsàlè
* Eyín òkè
* Eyín ìsàlẹ̀
* Erìgì
* Àjà ẹnu
* Ahọ́n
* Àfàsé 
* Àjà ẹnu, abbl.

## Ẹ̀yà ara ifọ̀ tí a kò le fojú rí
Ìwọ̀nyí ni àwọn ẹ̀yà ara ifọ̀ tí wọ́n wà láti inú ikùn sí ọ̀fun wa tí a kò le fojú rí. Àwọn: 

* Ẹ̀dọ̀ fóóró
* Kòmóòkun
* Ẹ̀ka kòmóòkun
* Gògóńgò
* Káà ọ̀fun
* Tán-án-ná, abbl.

## Àpèjúwe ìrísí àti ipa àwọn ẹ̀yà ara ifọ̀ kọ̀ọ̀kan
1. Ẹ̀dọ̀-fóóró: Inú ẹ̀dọ̀-fóóró ni èémí tí à ń lò fún ìró ifọ̀ ti ń tú jáde.

2. Ẹ̀ka kòmóòkun: Ẹ̀ka kòmóòkun ni ẹ̀ka méjì tí wọ́n wọ inú ẹ̀dọ̀-fóóró láti ara kòmóòkun. Wọ́n jẹ́ ọ̀nà fún èémí láti gbà kọjá wọ́ inú gògóńgò.

3. Gògóńgò: Ténté orí kòmóòkun ni gògóńgò dábùú lé ní ọ̀fun. A le rí ìta gògóńgò ní ọ̀fun wa.

4. Tán-án-ná: Inú gògóńgò ni tán-án-ná wà. Inú rẹ̀ ni ìdíwọ́ ti ń ṣẹlẹ̀ sí èémí tó ń bọ̀ láti inú ẹ̀dọ̀ fóóró.

5. Àlàfo Tán-án-ná: Ó jẹ́ ààyè tó wà láàrin Tán-án-ná tí èémí àmísóde ti ń yí padà di ìró, tí yóò sì gbà jáde sí ọ̀nà ọ̀fun. Ipò méjì ni àlàfo Tán-án-ná le wà tí a bá gbé ìró jáde; ipò ìmí àti ìkùn.

7. Ahọ̀n: Ahọ̀n jẹ́ ẹ̀yà ara tí ó ṣe pàtàkì púpò nínú gbígbé ìró ohùn jáde, ọ̀nà mẹ́ta pàtàkì ni a le pín ahọ́n sí; iwájú, àárín, àti ẹ̀yìn. Ìró ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni à ń gbé jáde tí a bá lo ọ̀kọ̀ọ̀kan apá yìí.

## Àfipè

Èyí ni àwọn ẹ̀yà ara ifọ̀ tí wọ́n ń kópa nínú pípé ìró èdè jáde. Àwọn ẹ̀yà ara ifọ̀ àfipè bẹ̀rẹ̀ láti òkè àlàfo tán-án-ná dé ihò ẹnu àti imú. Ọ̀gangan ibí wọ̀nyí ni à ń pè ní òpópónà ajẹmóhùn. A le pín Àfipè sí ọ̀nà méjì:

#*Àfipè Àsúnsí:* Àwọn ẹ̀yà ara ifọ̀ tí wọ́n wà ní àgbọndò ìsàlẹ̀ ẹnu, tí wọ́n máa ń sún sókè sódò nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀. Àwọn ni: Ètè ìsàlẹ̀, eyín ìsàlẹ̀, èrìgì, àti ahọ́n.
#*Àfipè Àkànmọ́lẹ̀:* Àwọn ẹ̀yà ara ifọ̀ tí wọ́n wà ní òkè ẹnu wa, tí wọ́n dúró gbári sí ojú kan nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀. Àwọn ni: ètè òkè, èrìgì, àjà-ẹnu, àfàsé.

Àfipè àsúnsí ni ó máa ń sún lọ bá àfipè àkànmọ́lẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Iṣẹ́ loògùn ìṣẹ́

**Iṣẹ́ loògùn ìṣẹ́** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ewì tí J.F Ọdúnjọ kọ.

## Ewì iṣẹ́ loògùn ìṣẹ́
Iṣẹ́ lòògùn ìṣe, múra síṣẹ́ ọ̀rẹ́ mi, 

Bí a kò rẹ́ni fẹ̀yìn tì, 

Bí ọ̀lẹ là á rí, 

Bí a kò rẹ́ni gbẹ́kẹ̀lé, 

A tẹra mọ́ṣẹ́ ẹni, 

Ìyá rẹ le lówó lọ́wọ́, 

Bàbá rẹ̀ sì lè ni ẹṣin léèkàn, 

Bí o bá gbójú lé wọn, 

O tẹ́ tán ni mo sọ fún ọ, 

Ohun tí a kò bá jìyà fún, 

Ṣé kì í lè tọ́jọ́, 

Ohun tí a bá fara ṣiṣẹ́ fún, 

Ni ń pẹ́ lọ́wọ́ ẹni. 

Apá lará, ìgúnpá ni ìyekan,

Bí ayé bá ń fẹ́ ọ lónìí, 

Bí o bá lówó lọ́wọ́, 

Ni wọn á máa fẹ́ ọ lọ́la, 

Tàbí o wà ní ipò àtàtà, 

Ayé á yẹ́ ọ sí tẹ̀rín-tẹ̀rín, 

Jẹ́kí o di ẹni tí ń ráágó, 

Kí o rí bí ayé tí ń ṣímú sí ọ. 

Ẹ̀kọ́ sì tún ń sọni dọ̀gá, 

Múra kí o kọ́ ọ dáradára, 

Bí o sì rí ọ̀pọ̀ ènìyàn, 

Tí wọ́n ń fi ẹ̀kọ́ ṣe ẹ̀rín rí, 

Ṣọ́ra kí o má fara wé wọn;

Ìyà ń bọ̀ fún ọmọ tí kò gbọ́n, 

Ẹkún ń bẹ fún ọmọ tí ń sá kiri, 

Má fi òwúrọ̀ ṣeré ọrẹ mi, 

Múra sí iṣẹ́ ọjọ́ ń lọ.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìró Ohùn

**Ìró ohùn** ni lílọ sóke, lílọ sódo ohùn èniyàn nígbà tí a bá n sọ̀rọ̀. Ìgbóhùn sókè-sódò máa ń wáyé nínú ìpèdè Yorùbá. Ìdí niyí tí wọ́n fi pe edè Yorùbá ní èdè olóhùn. Ìró ohun mẹ́ta ni ó se pàtàkì ní èdè Yorùbá. À ń pè wónní iró ohùn geere. Iró ohun geere ni iró ohun tí ó dúró sí orí sílébu kan,tí kò ní ẹ̀tọ́ rárá. Àwon iró béè ni:

(i)Ìró ohùn òkè 

(ii)ìró ohùn ìsàlè; àti 

(iii) ìró ohùn àárín. 

## Àpèjúwe àwọn ohùn

### Ohùn Òkè (/)
Ìró ohùn tí a gbé jáde nípa gbígbé ohùn sókè. Àpẹẹrẹ ni:  

mímó (m:m) 

jẹ́jẹ́ (m:m). 

### Ohùn Ìsàlẹ̀ (\)
Ìró ohùn tí a gbé jáde nígbà tí a gbé ohùn wá sí ìsàlẹ̀. Àpẹẹrẹ ni:  

ìwà (d:d) 

ọ̀kọ̀ (d:d). 

### Ohùn Àárín (-)
Ìró-ohùn tí a gbé jáde nígbà tí ohùn dúró ní agbede méjì ìró ohùn òkè àti ìró ohùn ìsàlẹ̀. A kì í fi àmì rẹ̀ sí orí fáwẹ̀lì. Àpẹẹrẹ ni: 

rere (r:r)

ikin (r:r)

akin (r:r).

## Àwọn òfin tó de ohùn

# A kì í fi àmì ohùn sí orí iró kọ́nsónánti, àfi orí (m àti n) tí wọ́n jẹ́ kọ́nsónánti àránmú aṣesilébu. Apeere: Òronbó, gbangba, nǹkan, Abímbọ́lá, abbl.
# Kọ́ńsónánti kan náa ni o bẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n ìró fáwẹ̀lì àti ìró ohùn ọ̀tọ̀ ni ó fa ìyàtọ̀ ìtumọ̀.

**ÌLÒ OHÙN** 

Ní èdè Yorùbá, àmì ohùn máa ń ṣokùnfà ìyàtọ̀ ìtumọ̀. Bí àpeere: Bí ìró Ohùn ṣe fa ìyàtọ̀ nínú àwọn ọ̀rọ̀ Èjì-ọ̀kán-yà:

bá - to meet - Òjó bá mi ní ọ̀nà.

ba - to hide - Òjó ba mọ́lẹ̀.

bà - to cover - Òjó ba sí etídò.

## Àwọn ìtọ́kasí