open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tìràkómà

**Àìsàn-ojú Tìràkómà**, tí a tún lè pè ní ** àìsàn-ojú granular conjunctivitis**, ** àìsàn-ojú Egyptian ophthalmia**, àti **Tìràkómà afọ́nilójú** jẹ́ àìsàn àjàkálẹ̀ kan tí *Kókóró-àrùn Chlamydia Trachomatis* máa n ṣokùnfà rẹ̀. Àjàkálẹ̀ àrùn náà máa n fa ẹran-yíyi lábẹ́ awọ ipéǹpéjú. Yíyi yìí lè mú kí ojú máa dùn ènìyàn, kí òde ẹyinjú máa yinjẹ díẹ̀díẹ̀, tó sì ṣeéṣe kó yọrí sí ìfọ́jú. 

## Okùnfà
Kòkòrò-àrùn tó n fa àìsàn náà lè tan kiri nípa fífi ara kan ojú tàbí imú ẹni tí ó ní àìsàn yìí tààrà tàbí kí ara mà kàn án tààrà. Àìfi ara kàn aláìsàn tààrà lè jẹ́ nípasẹ̀ aṣọ tó ti kàn ojú tàbí imú ẹni tí ó ní àìsàn náà tàbí eṣinṣin tó ti bà lé ibẹ̀. Ọ̀pọ̀ kíkó àìsàn náà yoo ti wà fún bí ọdún díẹ̀ kí ó tó di pé àpá tó dá sí ìpéǹpéjú náà yoo pọ̀ débi pé irun-ìpéǹpéjú yoo bẹ̀rẹ̀ sí ní pa ẹyinjú lára. Àwọn ọmọdé ní í máa n sáábà tan àìsàn náà kálẹ̀ ju àwọn àgbà lọ. Àìní ìmọ́tótó, kí èrò pọ̀jù ní ibi gbígbé, àti àìtó omi tó mọ́ gaara pẹ̀lú àwọn ilé-ìgbọ̀nsẹ̀ tó dọ̀tí tún máa n tètè tan àìsàn náà kiri.

## Dídènà àti Títọjú Àìsàn náà
Lára awọn akitiyan lati dènà àìsàn naa ni kí àǹfààní sí omi mímọ́ gaara gbèrù sí i, kí wọn sì dín iye awọn tó ní àìsàn naa kú nípa títọ́jú wọn pẹlu àwọn òògùn-apakòkòrò. Èyí lè la ṣíṣe ìtọ́jú gbogbo wọn lẹ́ẹ̀kan naa lọ, àní àpapọ̀ awọn ènìyan tì a mọ̀ pé àìsàn náà wọ́pọ́ lára wọn jùlọ. Wìwẹ̀ àti fífọ ara nìkan kò tó lati dènà àrùn náà sugbọn ó lè wúlò fún àwọn ọ̀nà àtidènà rẹm íràn. Lára awọn onírúurú ọ̀nà-ìtọ́jú ni mími òògùn azithromycin tàbí kíkán òògùn tetracycline siÒ ojuò. gùn Azithromycin ní ó dára jùlọ nítorí ó ṣe e lò gẹ́gẹ́ bí àgbémí lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo. Lẹyin tí àpá bá ti wà lára ìpéǹpéjú, ó máa nílò kí wọn fi iṣẹ́-abẹ ṣe àtúnṣe ipò tí awọn irun-ìpéǹpéjú wà lati dènà ìfọ́jú.

## Bí Àìsàn náà Ṣe Ń Tàn Kiri
Káàkiri àgbáyé, ó tó 80 miliọnu àwọn eniyan tó ní àìsàn náà lára. Ní awọn ibikan, ìtànkálẹ̀ lè wà láàrin awọn ọgọta sí aadọrun un ninu ọgọrun un awọn ọmọde, tí ó sì maa n wọ́pọ̀ laarin awọn obinrin ju ọkunrin lọ nitori awọn ni wọn n fara kan awọn ọmọde jù. Àìsàn naa ló n fa àìlèríran daadaa awọn eniyan tó lé diẹ ní miliọnu 2.2 tí miliọnu 1.2 lára wọn sì ti fọ́jú patapata. Ó máa n saaba ṣẹlẹ ní awọn orilẹ-ede 53 lati ìhà Afirika, Aṣia, Ààrin-gbùngbùn àti Gúúsù Amẹrika pẹlu awọn eniyan bí i miliọnu 230 tó wà ninu ewu àìsàn náà. Ó máa n yọrí sí pípàdánù biliọnu 8 owó ilẹ̀ Amẹrika lọ́dọọdún. Ọ̀kan lára awọn àìsàn kan tí a mọ̀ sí àwọn àrùn tí a kò kàsí ní ilẹ̀-olóoruní í ṣe.

## Àwọn Àtọ́kasì
Àjẹsára Bacillus Calmette–Guérin

**Àjẹsára Bacillus Calmette–Guérin (BCG) **jẹ́ àjẹsára tí à ń lò ní pàtàkì láti gbógun ti ikọ́-ẹ̀gbẹ. Ní àwọn orílẹ̀-èdè tí ikọ́-ẹ̀gbẹ ti wọ́pọ̀, a gba ni nímọ̀ràn láti lo ìwọ̀n egbògi tí a dá láàbá kanṣoṣo fún àwọn ọmọ-ọwọ́ tí ìlera wọn péye lọ́gán tí a bá ti bí wọn tán. A kò gbọdọ̀ fún àwọn ọmọ-ọwọ́ tó ní àrún kògbóògùn HIV/AIDS ní àjẹsára. Ní àwọn agbègbè tí ikọ́-ẹ̀gbẹ kò ti wọ́pọ̀, àwọn ọmọ-ọwọ́ tó wà lábẹ́ ewu kíkó àrùn náà níkan ni a má a ń sábà fún ní àjẹsára, a ó sì ṣe ìdánwò láti mọ̀ bóyá àwọn tí a lérò pé wọ́n ní àrùn náà ní i nítòótọ́, a ó sì ṣe ìwòsàn wọn. Àwọn àgbàlagbà tí kò ní ikọ́-ẹ̀gbẹ, tí a kò sì tíì fún ní àjẹsára tẹ́lẹ̀ rí, ṣùgbọ́n tí wọ́n má a ń sábà ní oríṣi ikọ́-ẹ̀gbẹ tí kìí tètè gbóògùn ni a lè fún ní àjẹsára pẹ̀lú.

Òṣùwọ̀n agbára àjẹsára náà láti dáàbò bo ni lọ́wọ́ àrùn náà a má a yàtọ̀ lọ́pọ̀lọpọ̀, agbára iṣẹ́ rẹ̀ a sì má a wà lára ẹni fún iye àkókò tí ó tó ọdún mẹ́ẹ̀wá sí ogún ọdún. Láàárín àwọn ọmọ-ọwọ́, a má a dènà àkóràn àrùn náà lára iye ìwọ̀n tó tó oogún nínú ọgọ́ọ̀rún àwọn ọmọ-ọwọ́ náà, a sì tún má a dáàbò bo ìdajì lára iye àwọn ọmọ-ọwọ́ náà tó bá pàpà ní àkóràn àrùn náà lọ́wọ́ níní àìsàn náà lẹ́ẹ̀kúnrẹ́rẹ́. À ń fún ni ní àjẹsára náà nípasẹ̀ abẹ́rẹ́ tí a ń gún sínú awọ ara ẹni. Kò sí ẹ̀rí tó fihanni pé ènìyàn nílò àfikún ìwọ̀n àjẹsára náà lẹ́yìn èyítí a bá ti kọ́kọ́ fún ni. A tún lè lò ó láti fi ṣe ìtọ́jú àwọn oríṣi àrùn jejere àpò-ìtọ̀ kan.

Àtúnbọ̀tán kíkankíkan kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, ojú ibi abẹ́rẹ́ náà a má a pupa yòò, a má a wú, a sì má a dun ni. Ọgbẹ́-inú kékeré kán náà lè wáyé, pẹ̀lú àpá díẹ̀ lẹ́yìn tí ojú ibi abẹ́rẹ́ náà bá jiná. Àtúnbọ̀tán wọ́pọ̀ púpọ̀ lára àwọn ènìyàn tí agbára àti kojú àìsàn wọn kò bá múnádóko, a sì má a lágbára púpọ̀. Ó léwú láti lò ó nígbàtí ènìyàn bá lóyún. A ṣe àgbéjáde àjẹsára náà láti ara kòkòrò àìlèfojúrí kan tí à ń pè ní *Mycobacterium bovis* èyítí a má a ń sábà rí lára àwọn mààlúù. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a ti sọ kòkòrò náà di aláìlágbára, ó ṣì wà láàyè.

A lo àjẹsára BCG fún ìwòsàn fún ìgbà àkọ́kọ́ ní ọdún 1921. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé (World Health Organization's List of Essential Medicines), àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ 0.16 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ 100 sí 200 USD. Lọ́dọọdún a má a ń fún iye àwọn ọmọ-ọwọ́ tó tó 100 mílíọ̀nù ní àjẹsára náà.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àjẹsára
Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Àjẹsára Àwàlù Eyín

**Àjẹsára Àwàlù Eyín ([[:en:Tetanus]])**, tí a tún mọ̀ sí **tetanus toxoid** (**TT**), jẹ́ àjẹsára tí à ń lò láti dènà àwalù eyín. Ní ìgbà èwe, a gba ni nímọ̀ràn láti lo ìwọ̀n egbògi náà máàrún lẹ́yìn èyítí a ó ò má a lo àfikún ìwọ̀n egbògi náà tó yẹ ní ọdọọdún mẹ́ẹ̀wá mẹ́ẹ̀wá. Lẹ́yìn lílò ìwọ̀n egbògi náà mẹ́ta, ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo ẹnití ó lòó ni yóò ní ààbò tó péye lọ́wọ́ àìsàn náà. Fún àwọn tí kò gba àjẹsára àwàlù eyín wọn bó ti yẹ àti ní àkókò tó yẹ, a gbọ́dọ̀ fún wọn ní ìwọ̀n àjẹsára náà tí ń mú iṣẹ́ èyítí wọ́n ti gbà tẹ́lẹ̀ gbèrú síi, láàárín wákàtí 48 sí ìgbà yòówù tí wọ́n bá ní ìpalára tó bá egbò lọ. Fún àwọn tí kò gba àjẹsára wọn lẹ́ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ tí wọ́n ní ìpalára tó bá egbò lọ tó léwu púpọ̀, a lè gbà wọ́n nímọ̀ràn láti gba abẹ́rẹ́ aporó àwàlù eyín. Gbígbé ìgbésẹ̀ láti ríi dájú pé àwọn obìnrin tó wà nínú oyún gba àjẹsára àwàlù eyín wọn bó ṣe tọ́ àti bó ti yẹ, bí bẹ́ẹ̀ kọ́, kí á fún wọn ní àjẹsára náà, jẹ́ ọ̀nà tí a lè gbà dènà àwàlù eyín àwọn ọmọ ìkókó tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ bí.

Àjẹsára náà kò ní ewu kankan rárá, ó sì ṣeé lò bí ènìyàn bá lóyún àti bí ènìyàn bá ní àrùn HIV/AIDS. Ìrírí tó jẹ mọ́ pé kí ojú ibití a ti fún ni ní àbẹ́rẹ́ náà má a pupa yòò, kó sì má a dun ni a má a wáyé lára àwọn ènìyàn tó tó bíi 25 sí 85% nínú àwọn tó gba àjẹsára náà. Ibà, àárẹ̀, àti ìrora kékèké nínú iṣan-ara a má a wáyé lára àwọn ènìyàn tó kéré sí ìwọ̀n kan nínú ọgọ́ọ̀rún lára àwọn tó gba àjẹsára náà. Ìfèsì ara ẹni lọ́nà òdì sí ohun tí ènìyàn kòrira a má a wáyé lára àwọn ènìyàn tó kéré sí ìwọ̀n kan nínú 100,000 lára àwọn tó gba àjẹsára náà.

Lára àwọn àdàlù àjẹsára tó ní àjẹsára àwàlù eyín nínú ni DTaP àti Tdap, tó ní àjẹsára gbẹ̀fun-gbẹ̀fun (diphtheria), ti àwàlù eyín, àti ti ikọ́ọfe (pertussis) nínú, pẹ̀lú DT àti Td tó ní àjẹsára gbẹ̀fun-gbẹ̀fun àti ti àwàlù eyín nínú. DTaP àti DT ni a ń fún àwọn ọmọdé tí ọjọ́-orí wọn kò tíì tó ọdún méèje nígbàtí a ń fún àwọn ọmọdé tó ti pé ọmọ ọdún méèje tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ ní Tdap àti Td. Lẹ́tà kékeré tí a fi kọ d àti p ń ṣe àfihàn kíkéré agbára àjẹsára gbẹ̀fun-gbẹ̀fun àti ti ikọ́ọfe nínú àwọn àdàlù àjẹsára náà.

Àjẹsára àwàlù eyín di ohun tó wà fún lílò ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà ní àwọn ọdún 1940. Ìmúlò rẹ̀ mú kí ìwọ̀n ìṣẹ̀lẹ̀ àwàlù eyín dín kù pẹ̀lú ìwọ̀n 95%. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé (World Health Organization), àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ 0.17 sí 0.65 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ 25 sí 50 USD.

## References
Teide

**Teide** ti wa ni a onina be lori erekusu ti Tenerife (Àwọn Erékùṣù Kánárì, Spéìn). O igbese 3718 mita loke okun ipele ṣiṣe awọn ti o ga agesin ni Spéìn ati awọn erekùṣu kariaye ti Òkun Atlántíkì. Ni afikun, 7,500 mita loke awọn pakà òkun ni aye ká kẹta tobi onileru. O je kan mimọ ibi kan fun awọn Guanches, atijọ olugbe ti awọn erekusu. Niwon 2007 ni a Ibi Ọ̀ṣọ́ Àgbáyé.

Ẹ̀ka:Àwọn Erékùṣù Kánárì
Ẹ̀ka:Àwọn Ibi Ọ̀ṣọ́ Àgbáyé
Magec

**Magec** o si ni ọlọrun ti awọn oorun fun awọn olugbe ti atijọ awọn erekusu ti Tenerife (Àwọn Erékùṣù Kánárì), awọn Guanches npe ni. Àlàyé ni o ni pe o ti kidnapped nipasẹ Guayota titi Achamán tu u.

Ẹ̀ka:Guanches
Guayota

**Guayota** o ti wa ni awọn esu lati awọn atijọ olugbe ti awọn erekusu ti Tenerife (Àwọn Erékùṣù Kánárì), awọn Guanches npe ni. Àlàyé ni o ni pe awọn ọlọrun kidnapped Magec ki o si pa u inu awọn Teide. Lẹhin ti awọn aye ti wa ni ida sinu òkunkun, ṣugbọn Achamán (ọrun ọlọrun) ati ki o tu u ni titiipa ni ibi Guayota.

Ẹ̀ka:Guanches
Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** ni a ilu lori erekusu ti Tenerife. O ti wa ni olu-Àwọn Erékùṣù Kánárì ati awọn ekun ti Santa Cruz de Tenerife. O ni o ni olugbe ti a 203.811 olugbe.

Ẹ̀ka:Àwọn Erékùṣù Kánárì
Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Europe
Chaxiraxi

**Chaxiraxi** ni iya oriṣa si atijọ olugbe ti awọn erekusu ti Tenerife (Àwọn Erékùṣù Kánárì), awọn Guanches npe ni. Ni awọn Ìjọ Kátólìkì esin a ti damo pẹlu awọn *Virgen de Candelaria*, isaa ti awọn Àwọn Erékùṣù Kánárì.

Ẹ̀ka:Guanches
Àjẹsára àrùn dìgbòlugi

**Àjẹsára àrùn dìgbòlugi** jẹ́ àjẹsára tí à ń lò láti fi dènà àrùn dìgbòlugi. Àwọn oríṣiríṣi wọn wà tí a lè lò láìséwu, tí wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ bó ti yẹ. A lè lò wọ́n láti fi dènà àrùn dìgbòlugi ṣáájú tàbí fún àkókò díẹ̀ lẹ́yìn tí ènìyàn bá ti wà ní sàkání ibití kòkòrò àrùn rẹ̀ gbé wà, bíi kí ajá tàbí àdán gé ni jẹ. Agbára àti kojú àìsàn tí ènìyàn yóò ní jẹ́ èyítí yóò pẹ́ títí lẹ́yìn tí ènìyàn bá ti gba ìwọ̀n egbògi náà mẹ́ta. A má a ń sábà fún ni ní àwọn àjẹsára náà nípasẹ̀ abẹ́rẹ́ tí a ń gún sínú awọ tàbí ẹran ara ẹni. Lẹ̀yìn tí ènìyàn bá ti wà ní sàkání ibití kòkòrò àrùn rẹ̀ gbé wà, a má a ń sábà gba àjẹsára náà pẹ̀lú àwọn àkóónú inú ẹ̀jẹ̀ tí ngbógun ti àwọn kòkòrò àrùn nínú ara ti àrùn dìgbòlugi. A gba ni níyànjú láti fún àwọn tó wà lábẹ́ ewu wíwà ní sàkání ibití àrùn náà gbé wà ní àjẹsára kí wọ́n tó lọ sí irú sàkání bẹ́ẹ̀. Àwọn àjẹsára náà a má a ṣiṣẹ́ lára ènìyàn àti lára àwọn ẹranko mìíràn. Gbígba àjẹsára fún ajá jẹ́ ìgbésẹ̀ tó lágbára láti dènà àrùn náà lára ènìyàn.

A lè lò wọ́n láìséwu fún ẹnikẹ́ni pẹ̀lú ọjọ́-orí yòówù. Iye àwọn ènìyàn tó tó 35 sí 45 nínú ọgọ́ọ̀rún a má a ní ìrírí pípupa yòò àti dídunni ojú ibi abẹ́rẹ́ náà fún ìwọ̀n ìgbà díẹ́. Iye àwọn ènìyàn tó tó 5 sí 15 nínú ọgọ́ọ̀rún lè ní ibà, ẹ̀fọ́rí, tàbí kí èébì má a gbé wọn. Lẹ́yìn tí ènìyàn bá ti wà ní sàkání ibití ènìyàn ti lè kó àrùn dìgbòlugi, kò sí ohun tó ní kí ènìyàn má gba àjẹsára náà. Púpọ̀ lára àwọn àjẹsára náà kò ní ohun ti a n pè ní thimerosal nínú. Àwọn àjẹsára tí a ṣe pẹ̀lú iṣan-ara ni à ń lò ní àwọn orílẹ̀-èdè méèló kan, pàápàá ní Éṣíà àti Latin Amẹ́ríkà, ṣùgbọ́n agbára wọn kò pọ̀ púpọ̀, bẹ́ẹ̀ sì ni àtúnbọ̀tán wọn pọ̀ púpọ̀. Nítorí náà ni Àjọ Ìlera Àgbáyé kò ṣe gba ni nímọ̀ràn láti má a lò wọ́n.

Àìmọye ènìyàn káàkiri àgbáyé ni a ti fún ní àjẹsára náà, a sì mọ̀ pé èyí a má a dáàbò bo iye àwọn ènìyàn tó ju 250,000 lọ lọ́dún. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé (World Health Organization), àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ 44 sí 78 USD fún ètò ìtọ́jú lẹ́ẹ̀kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà ètò ìtọ́jú lẹ́ẹ̀kanṣoṣo ti àjẹsára dìgbòlugi jú 750 USD lọ.

## References
Àjẹsára àrùn onígbáméjì

Àwọn **àjẹsára àrùn onígbáméjì** jẹ́ àwọn àjẹsára tó ní agbára láti dènà àrùn onígbáméjì.  Ìwọ̀n agbára wọn tó bíi 85% ní oṣù mẹ́fà àkọ́kọ́ lẹ́yìn tí ènìyàn gbà wọ́n, àti 50–60% lẹ́yìn ọdún kan. Ìwọ̀n agbára wọn a má a dínkù sí ìwọ̀n tó kéré sí 50% lẹ́yìn ọdún méjì. Bí a bá ti fún iye àwọn ènìyàn tó pọ̀ púpọ̀ láàárín àwùjọ kan ní àjẹsára náà, ànfàní tó wà nínú ààbò lọ́wọ́ àrùn tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn àwùjọ kan ní lè wáyé láti dáàbò bo àwọn tí kò tíì gba àjẹsára náà. Àjọ Ìlera Àgbáyé gba ni nímọ̀ràn láti lò wọ́n pẹ̀lú àwọn ìgbésẹ̀ mìíràn tí a lè gbé fún àwọn tó wà lábẹ́ ewu ńlá láti kò àrùn náà. Ìwọ̀n egbògi náà méjì tàbí mẹ́ẹ̀ta, tí à ń gba ẹnu lò, ni a má a ń sábà dámọ̀ràn. Àwọn oríṣi tí a lè fún ni bí abẹ́rẹ́ náà wà ní àwọn agbègbè kan ní àgbáyé ṣùgbọ́n wọn kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀.

Àwọn oríṣi àjẹsára náà méjèèjì tó wà, tí à ń gba ẹnu lò, ni a lè lò láìséwu. Inú-rírun tàbí ìgbẹ́-yíyà tí kò fi bẹ́ẹ̀ ní ipá lè wáyé. Wọ́n ṣeé lò láìséwu bí ènìyàn bá ní oyún, bẹ́ẹ̀ sì ni àwọn tí agbára àti kojú àìsàn wọn kò múnádóko náà tún lè lò ó. A fún ni ní ìwé-àṣẹ láti lò wọ́n ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ju 60 lọ. Ìmúlò rẹ̀ ní àwọn orílẹ̀-èdè tí àrùn náà ti wọ́pọ̀ a má a mú àbájáde tí a lérò wáyé.

Àwọn àjẹsára àkọ́kọ́ tí a lò láti kojú àrùn onígbáméjì ni a ṣe àgbéjáde wọn ní ìparí àwọn ọdún 1800. Àwọn ló jẹ́ àjẹsára àkọ́kọ́ tí a lò káàkiri júlọ, tí a ṣe àgbéjáde rẹ̀ ní yàrá tí a tí ń ṣe àgbéjáde àwọn egbògi. A ṣe àgbéjáde àwọn àjẹsára tí à ń gba ẹnu lò ní àwọn ọdún 1990. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé (World Health Organization), àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó tí a nílò láti dáàbò bo ara ẹni lọ́wọ́ àrùn onígbáméjì jẹ́ láàárín 0.1 sí 4.0 USD.

## Àwọn ìtọ́kasí
Guanches

**Guanches** wọn wà a eniyan ti o inhabited ni Àwọn Erékùṣù Kánárì (Spéìn). Nwọn si wá lati North Africa. Wọn mummified wọn okú ati ki o ní ara wọn esin ninu eyi ti nwọn si tẹriba fun oriṣa ọpọlọpọ bi Achamán (ọlọrun ti ọrun), Magec (ọlọrun ti awọn oorun), Chaxiraxi (iya oriṣa), Guayota (esu), laarin awon miran.

Ẹ̀ka:Guanches
Achamán

**Achamán** wà ni ọlọrun ti ọrun si atijọ olugbe ti awọn erekusu ti Tenerife (Àwọn Erékùṣù Kánárì), awọn Guanches npe ni. O si ti a kà ni adajọ ọlọrun. Awọn oniwe-orukọ gangan tumo si "ọrun". Àlàyé ni o ni pe Achamán anfani lati ṣẹgun awọn esu Guayota (nigbati ji oorun ọlọrun Magec) ati tii u inu awọn Teide.

Ẹ̀ka:Guanches
Àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀

Àwọn **àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀**, jẹ́ àwọn àjẹsára tí à ń lò láti dènà àrùn rọpárọsẹ̀ (polio). À ń lo kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn rọpárọsẹ̀ tí a ti pa  láti fi ṣe oríṣi kan, a sì má a ń fún ni ní èyí bíi abẹ́rẹ́ (IPV), a sì tún ń lo kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn rọpárọsẹ̀ tí kò lágbára mọ́ láti fi ṣe oríṣi kejì, a sì ń gba ẹnu lo èyí (OPV). Àjọ Ìlera Àgbáyé gba ni níyànjú pé kí gbogbo ọmọdé má a gba àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀. Àwọn àjẹsára méjèèjì náà ti dẹ́kun àrùn rọpárọsẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè àgbáyé, wọ́n sì ti dín iye ènìyàn tó ń ní àrùn náà lọ́dọọdún kù láti iye tí a ṣírò sí 350,000 ní ọdún 1988 sí 359 ní ọdún 2014.

Àwọn àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀ tí a fi kòkòrò tí a ti pa ṣe náà kò léwu rárá. Pípọ́n yòò ibi ojú abẹ́rẹ́ náà àti ìrora díẹ̀ lè wáyé. Àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀ tí à ń gba ẹnu lò a má a ṣe òkùnfa àrùn rọpárọsẹ̀ tó níí ṣe pẹ̀lú ìmúlò àjẹsára náà nínú ìwọ̀n egbògi náà tó tó mẹ́ẹ̀ta nínú mílíọ̀nù kan. A lè lo oríṣi àjẹsára méjèèjì náà láìséwu bí ènìyàn bá ní oyún àti bí ènìyàn bá ní àrùn kògbóògùn HIV/AIDS ṣùgbọ́n tí ara rẹ̀ ṣì dá ṣáká.

Àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀ àkọ́kọ́ ni àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀ tí a fi kòkòrò tí a ti pa ṣe. Ẹnití ó ṣe àgbéjáde rẹ̀ ni Jonas Salk , a sì bẹ̀rẹ̀ síí lòó ní ọdún 1955. Ẹnití ó ṣe àgbéjáde àjẹsára àrùn rọpárọsẹ̀ tí à ń gba ẹnu lò ni Albert Sabin, a sì bẹ̀rẹ̀ sí tàá fún lílò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ní ọdún 1961. Wọ́n wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ bíi 0.25 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo fún oríṣi tí à n gba ẹnu lò ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ 25 sí 50 USD fún oríṣi tí a fi kòkòrò tí a ti pa ṣe.

## References
Àjẹsára ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀

**Àjẹsára ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀ **jẹ́ àjẹsára tí ń dáàbò bo ni lọ́wọ́ ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀. Ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀ jẹ́ àkóràn àrùn kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn tó má a ń sábà wáyé ní Afrika àti Gúsù Amẹ́ríkà. Iye àwọn ènìyàn tó tó 99% ni ó má a ń ní agbára àti kojú àrùn náà láàárín oṣù kan lẹ́yìn tí wọ́n bá ti gba àjẹsára náà, èyí sì dàbí ẹni pé yóò wà títí ayé wọn. A le lo àjẹsára náà láti ṣàkóso ìtànkiri àrùn náà. À ń fún ni gẹ́gẹ́ bí abẹ́rẹ́ tí a gún sínú ẹran ara ẹni tàbí tí a gún sábẹ́ awọ ara ẹni.

Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) gba ni nímọ̀ràn láti má a gba àjẹsára lóòrèkóòrè ní gbogbo orílẹ̀-èdè tí àrùn náà ti wọ́pọ̀. Èyí gbọ́dọ̀ wáyé láàárín àkókò tí ènìyàn jẹ́ ọmọ oṣù mẹ́ẹ̀sán sí mẹ́ẹ̀wá. Àwọn ènìyàn tó ń rin ìrìn-àjò lọ sí àwọn agbègbè ibití àrùn náà ti ń wáyé ní a tún gbọdọ̀ fún ní àjẹsára náà. A kìí sábà nílò àfikún ìwọ̀n àjẹsára náà lẹ́yìn èyítí a bá ti kọ́kọ́ fún ni.

Àjẹsára ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀ jẹ́ èyítí kò léwu rárá. Èyí rí bẹ́ẹ̀ fún àwọn tó ní àkóràn àrùn HIV ṣùgbọ́n tí wọn kò ní àmì àrùn náà pàápàá. Àtúnbọ̀tán wọ́ọ́rọ́wọ́ tó lè wáyé ni orí-fífọ́, ìrora nínú ẹran ara, ìrora lójú ibi abẹ́rẹ́, ibà, àti ara-sísú. Gbígbòdì egbògi lára ẹni a má a wáyé ní mẹ́ẹ̀jọ nínú mílíọ̀nù ìwọ̀n egbògi náà, ìṣòro tó lágbára tó níí ṣe pẹ̀lú  iṣan ara náà a má a wáyé ní mẹ́ẹ̀rin nínú mílíọ̀nù ìwọ̀n egbògi náà, bẹ́ẹ̀ sì ni ìkùnà àwọn ẹ̀yà tí nṣiṣẹ́ oríṣiríṣi nínú ara náà a má a wáyé ní mẹ́ẹ̀ta nínú mílíọ̀nù ìwọ̀n egbògi náà. Ó ṣeé ṣe kí ó máṣe léwu láti lòó nígbàtí ènìyàn bá ní oyun, nítorí náà, a dámọ̀ràn lílò rẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn tó lè wà ní sàkání ibití àrùn náà ti ń ran ni. A kò gbọdọ̀ lòó fún àwọn tí agbára kíkojú àrùn wọn kò bá múnádóko.

A bẹ̀rẹ̀ ìmúlò àjẹsára ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀ ní ọdún 1938. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ 4.30 sí 21.30 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ 50 sí 100 USD. A ṣe àgbéjáde àjẹsára náà pẹ̀lú àwọn kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀, àwọn èyítí a ti sọ di aláìlágbára.

## References
Brad Lennon

**Bradley** "**Brad**" **Lennon** je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Squire Fridell

**Squire Fridell** (February 9, 1943) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
King Moody

thumb|Àwòrán King Moody
**Robert** "**King**" **Moody** (6 Oṣù Kejìlá, 1929 – February 7, 2001) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
George Voorhis

**George Bates Voorhis, Jr.** (August 31, 1923 – July 7, 1989) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Paul Kantner

**Paul Lorin Kantner** (17 Oṣù Kẹta, 1941 – January 28, 2016) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Nadia Pariss

**Nadia Pariss** (ojoibi Oṣù Kínní 1, 1990) je omo Áfríkà Amẹ́ríkà osere ara Àwọn Ìpínlẹ̀ Aṣọ̀kan Amẹ́ríkà.

## Filmografy

## Itokasi
* Welcome to Nadia Pariss 
* 
* Nadia Pariss ní Internet Adult Film Database
* Nadia Pariss ní Adult Film Database
* Nadia Nadia Pariss ní Define Sexy Babes

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Joe Alaskey

**Joseph Francis** "**Joe** "**Alaskey III** (April 17, 1952 – February 3, 2016) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Kánádà
Àjẹsára ṣegede

**Àjẹsára ṣegede** a má a dènà àrùn ṣegede láìséwu. Bí a bá lòó fún ọ̀pọ̀lọpọ̀, wọn a má a dín ìnira tíì bá wáyé nípasẹ̀ àrùn náà kù láàárín àwùjọ. Ipá rẹ̀ bí a bá lòó fún ìwọ̀n ènìyàn tó tó 90% láàárín àwùjọ kan ni a ṣírò sí bíi 85%. Ìwọ̀n egbògi náà méjì ni a nílò láti dènà àrùn náà fún ìgbà pípẹ́. Ìwọ̀n egbògi àkọ́kọ́ ni a dámọ̀ràn fún lílò láàárín ìgbà tí ènìyàn bá ti pé ọmọ oṣù 12 sí 18. Ìwọ̀n egbògi kejì ni a ó ò fúnni láàárín ìgbà tí ènìyàn bá di ọmọ ọdún méjì sí ọmọ ọdún mẹ́ẹ́fà. Lílò rẹ̀ lẹ́yìn tí ènìyàn bá ti wà ní sàkání ibití àrùn náà ti wáyé, fún àwọn tí kò tíì ní agbára àti kojú àrùn tẹ́lẹ̀ rí, jẹ́ ohun tí yóò wúlò púpọ̀.

Àjẹsára ṣegede jẹ́ èyítí kò léwu láti lò, àwọn àtúnbọ̀tán rẹ̀ kìí sì ní ipá rárá. Ó lè fa ìrora díẹ̀ pẹ̀lú wíwú ojú ibi abẹ́rẹ́, àti ibà díẹ̀. Àwọn àtúnbọ̀tán tó burú ju ìwọ̀nyí lọ kò wọ́pọ̀. Kò sí ẹ̀rí tó tó láti so àjẹsára náà pọ̀ mọ́ ìnira tó jẹ mọ́ àwọn àìsàn inú iṣan-ara. A kò gbọdọ̀ fún àwọn tó ní oyún tàbí tí agbára àti kojú àkóràn àìsàn wọn ti dínkù pátápátá ní àjẹsára náà. Ìfèsì ara lọ́nà tó burú láàárín àwọn ọmọ tí ìyá wọn gba àjẹsára náà nígbà tó lóyún; ni a kò tíì ní àkọsílẹ̀ kankan nípa rẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a pilẹ̀ àjẹsára náà nínú sẹ́ẹ̀lì adìẹ, a lè lòó fún àwọn tó ní ìfèsì ara lọ́nà òdì sí ẹyin.

Púpọ̀ lára àwọn orílẹ̀-èdè tó tí ní ìtẹ̀síwájú àti ọ̀pọ̀ lára àwọn orílẹ̀-èdè tó ṣì ń tẹ̀síwájú a má a fikún ara ètò àjẹsára wọn, nígbà púpọ̀, ní ìdàpọ̀ pẹ̀lú àjẹsára àrùn ìta (measles) àti ti rubella (àrùn ìta ti Jamini) tí a mọ̀ sí MMR. Àdàlù àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí pẹ̀lú àjẹsára varicella (kòkòrò àrùn àìlèfojúrí tí ń fa ọfà ṣọ̀pọ̀nna tàbí ilẹ̀gbóná) tí a mọ̀ sí MMRV náà wà pẹ̀lú. Ní ọdún 2005 orílẹ̀-èdè 110 ni ó pèsè àjẹsára náà ní oríṣi yìí. Ní àwọn agbègbè tí a tí ń fún àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ní àjẹsára náà, ìwọ̀n ìtànkálẹ̀ àrùn náà ti dínkù sí iye tó ju 90% lọ. Ó fẹ́rẹ̀ tó ìdajì bílíọ̀nù ìwọ̀n oríṣi àjẹsára náà kan tí a tí fún àwọn ènìyàn.

A fúnni ní ìwé-àṣẹ àkọ́kọ́ fún àjẹsára ṣegede ní ọdún 1948; ṣùgbọ́n èyí kò ṣiṣẹ́ fún ìgbà pípẹ́. Àwọn àjẹsára tí a mú dára síwájú síi di ohun tó wà fún lílò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ní àwọn ọdún 1960. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àjẹsára àkọ́kọ́ jẹ́ Oríṣi tí a fi kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tí a ti pa ṣe, àwọn àgbéjáde tó tẹ̀lé èyí jẹ́ àwọn tí a fi kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tó ṣì wà láàyè, ṣùgbọ́n tí a ti sọ di aláìlágbára, ṣe. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Àwọn oríṣiríṣi rẹ̀ ni ó ti wà fún lílò láti bíi ọdún 2007.

## References
Àjẹsára Ọ̀fìnkì oríṣi B tí kòkòrò àrùn Haemophilus ń fà

**Àjẹsára Ọ̀fìnkì oríṣi B tí kòkòrò àrùn Haemophilus ń fà** jẹ́ àjẹsára tí ń lò láti dènà àkóràn Ọ̀fìnkì oríṣi B tí kòkòrò àrùn Haemophilus ń fa (Hib). Ní àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti kàá kún ara àjẹsára tí à ń lò lóòrèkóòrè, iye àkóràn àrùn Hib tó ní ipá ti dín kù pẹ̀lú ìwọ̀n tó ju 90% lọ. Èyí sì ti mú kí àwọn àrùn bíi dídáranjẹ̀ awọ fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ tó bo ọpọlọ àti ọ̀pá-ẹ̀yìn (meningitis), dídáranjẹ̀ ẹ̀dọ̀fóró (pneumonia), àti dídáranjẹ̀ bèlú-bèlú (epiglottitis) dín kù lọ́pọ̀lọpọ̀.

Àjọ Ìlera Àgbáyé àti Ilé-iṣẹ́ Ìṣàkóso àti Ìdènà Àrùn fọwọ́sí ìmúlò rẹ̀. Ìwọ̀n egbògi náà méjì tàbí mẹ́ẹ̀ta ni a gbọ́dọ̀ fún ènìyàn kí ó tó pé ọmọ oṣù mẹ́ẹ́fà. Ìwọ̀n egbògi àkọ́kọ́ ni a gba ni nímọ̀ràn láti gbà bí ènìyàn bá ti ń pé ọmọ ọ̀sẹ̀ mẹ́ẹ́fà, èkejì sì gbọdọ̀ wáyé ní ọ̀sẹ̀ kẹẹ̀rin sí àsìkò yìí. Bí ó bá jẹ́ ìwọ̀n àjẹsára náà méjì péré ni a fún ni, a gba ni nímọ̀ràn láti gba ìwọ̀n àjẹsára náà mìíràn lọ́jọ́ iwájú. A má a ń gbàá gẹ́gẹ́ bí abẹ́rẹ́ tí a gún sínú ẹran-ara ẹni.

Àtúnbọ̀tán tó ní ipá kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀. Iye àwọn ènìyàn tó tó 20 sí 25% a má a ní ìrora ní ojú ibi abẹ́rẹ́ náà, àwọn bíi 2% a sì má a ní ibà. A kò rí ẹ̀rí tó fihàn kedere pé àjẹsára náà ní ohunkóhun ṣe pẹ̀lú ìfèsì ara ẹni lọ́nà òdì sí ohun tí ènìyàn kòrira. Àjẹsára Hib wà gẹ́gẹ́ bí èyí tó dádúró, bí èyí tó jẹ́ àdàlù pẹ̀lú àjẹsára ikọ́ gbẹ̀fun-gbẹ̀fun/àwàlù eyín/ikọ́ọfe, àti bí èyí tó jẹ́ àdàlù pẹ̀lú àjẹsára Ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ oríṣi B, láàárín àwọn oríṣiríṣi mìíràn. Gbogbo àwọn àjẹsára Hib tí à ń lò báyìí jẹ́ àjẹsára aláàsopọ̀.

Àjẹsára Hib àkọ́kọ́ ni a ṣe jáde ní ọdún 1977, èyí tí a rọ́pò pẹ̀lú àgbéjáde mìíràn tí nṣiṣẹ́ dáradára jùú lọ ní àwọn ọdún 1990. Ní ọdún 2013, orílẹ̀-èdè 184 ni wọ́n fi sí ara àwọn àjẹsára òòrèkóòrè wọn. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí fún àjẹsára tó ní ojú ibi àsopọ̀ máàrún, ọ̀kan lára èyítí ó jẹ́ Hib, jẹ́ 15.40 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ bíi 25 sí 50 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Àjẹsára ikọ́ọfe

**Àjẹsára ikọ́ọfe** jẹ̀ àjẹsára tí ń dáàbò bo ni lọ́wọ́ ikọ́ọfe. Àwọn oríṣi méjì pàtakì ni ó wà: àjẹsára ẹlẹ́ẹ̀kún sẹ́ẹ̀lì àti àjẹsára aláìní sẹ́ẹ̀lì. Àjẹsára ẹlẹ́ẹ̀kún sẹ́ẹ̀lì náà ní ìwọ̀n agbára àti ṣiṣẹ́ tó tó 78% nígbàti àjẹsára aláìní sẹ́ẹ̀lì ní ìwọ̀n agbára àti ṣiṣẹ́ tó tó 71–85%. Agbára àti ṣiṣẹ́ àwọn àjẹsára náà a má a dàbí èyí tí ó dín kù pẹ̀lú ìwọ̀n 2 sí 10% lọ́dún, pẹ̀lú díndínkù tó pọ̀ jùlọ nínú àjẹsára aláìní sẹ́ẹ̀lì. Fífún ni ní àjẹsára nígbàtí ènìyàn bá ní oyún lè dáàbò bo ọmọ inú oyún náà. A ṣe ìṣirò pé àjẹsára náà ti dáàbò bo iye ẹ̀mí tó ju ìdajì mílíọ̀nù lọ ní ọdún 2002.

Àjọ Ìlera Àgbáyé àti Ilé-iṣẹ́ Ìṣàkóso àti Ìdènà Àrùn gba ni nímọ̀ràn pé kí a fún gbogbo ọmọdé ní àjẹsára ìkọ́ọfe, àti pé kí a fikún àwọn àjẹsára tí à ngbà lóòrèkóòrè. Èyí sì kan àwọn tó ní àrùn kògbóògùn HIV/AIDS pàápàá. Ìwọ̀n egbògi mẹ́ẹ̀ta tí a bẹ̀rẹ̀ lọ́gán tí ọmọ bá ti pé ọmọ ọ̀sẹ̀ mẹ́ẹ̀fà ni a má a ń sábà dámọ̀ràn fún àwọn ọmọdé kékèké. A  lè fún àwọn ọmọ tó ti dàgbà díẹ̀ síi àti àwọn àgbàlagbà ní àfikún ìwọ̀n egbògi. Àjẹsára náà wà gẹ́gẹ́ bí àdàlù pẹ̀lú àwọn àjẹsára mìíràn nìkan.

Àwọn àjẹsára aláìní sẹ́ẹ̀lì ni a má a ń sábà lò ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ti ní ìlọsíwájú nítorí àtúnbọ̀tán rẹ̀ tí kò ní ipá púpọ̀. Ibi ojú abẹ́rẹ́ lára iye àwọn ènìyàn tó tó 10 sí 50% tí a fún ní àjẹsára ẹlẹ́ẹ̀kún sẹ́ẹ̀lì a má a pupa yòò, wọn a sì má a ní ibà. Gìrì àti igbe-kíké fún ìgbà pípẹ́ a má a wáyé lára iye àwọn ènìyàn tó kéré sí ìwọ̀n kan nínú ọgọ́ọ̀rún. Pẹ̀lú àjẹsára aláìní sẹ́ẹ̀lì, apá-wíwú tí kò ni ni lára rárá lè wáyé fún àkókò díẹ̀. Àtúnbọ̀tán pẹ̀lú àwọn oríṣi àjẹsára náà méjèèjì, pàápàá jùlọ pẹ̀lú àjẹsára ẹlẹ́ẹ̀kún sẹ́ẹ̀lì, a má a kéré síwájú síi bí ọjọ́-orí ọmọ bá ti kéré sí. A kò gbọdọ̀ lo àjẹsára ẹlẹ́ẹ̀kún sẹ́ẹ̀lì fún ọmọ tí ọjọ́-orí rẹ̀ bá ti kọjá ọdún mẹ́ẹ́fà. Kò sí ìṣòro ọlọ́jọ́-pípẹ́ tó jẹ mọ́ àìsàn nínú iṣan ara pẹ̀lú èyíkéèyí nínú àwọn àjẹsára méjèèjì.

A ṣe àgbéjáde àjẹsára ikọ́ọfe ní ọdún 1926. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó ẹ̀yà rẹ̀ kan tó tún ní àwọn àjẹsára àwàlù eyín, ikọ́ gbẹ̀fun gbẹ̀fun, àrùn rọpárọsẹ̀, àti ti ọ̀fìnkì oríṣi b nínú jẹ́ 15.41 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014.

## References
William Katt

**William Theodore Katt** (February 16, 1951) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Àjẹsára ọ̀fìnkì

**Àjẹsára ọ̀fìnkì**, tí a tún mọ̀ sí **àbẹ́rẹ́ ọ̀fìnkì**, jẹ́ àjẹsára tí ń dáàbò bo ni lọ́wọ́ ọ̀fìnkì. A má a ń ṣe àgbéjáde ẹ̀yà àjẹsára náà titun lẹ́ẹ̀mejì lọ́dún nítorí tí kòkòrò àrùn àìlèfojúrí afàìsàn ọ̀fìnkì a má a paradà kíákíá. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn a má a pèsè ààbò tó mọ níwọ̀n àti èyí tó lágbára púpọ̀ fúnni lọ́wọ́ ọ̀fìnkì; ṣùgbọ́n, èyí a má a yàtọ̀ láti ọdún dé ọdún. Ẹ̀rí iṣẹ́ rẹ̀ lára àgbàlagbà tí ọjọ́-orí rẹ̀ ti ju ọdún 65 lọ kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀. Wọn a má a dín iye ọjọ́ tí àwọn ènìyàn kò fi níí lè lọ sí ibi-iṣẹ́ kù sí bíi ìdajì ọjọ́ bí a bá wòó lápapọ̀. Fífún àwọn ọmọdé ní àjẹsára lè dáàbò bo àwọn ẹlòmíràn tó wà ní àyíká wọn.

Àti Àjọ Ìlera Àgbáyé àti Ilé-iṣẹ́ Ìṣàkóso àti Ìdènà Àrùn ni ó gba ni níyànjú pé kí gbogbo ẹnití ọjọ́-orí rẹ̀ bá ti ju oṣù 6 lọ má a gba àjẹsára náà lọ́dọọdún. Èyí ṣe pàtàkì púpọ̀ pàápàá jùlọ fún àwọn obìrin tó ní oyún, àwọn ọmọdé tí ọjọ́-orí wọn jẹ́ bí oṣù mẹ́fá sí ọdún máàrún, àwọn tó ní ìṣòrò yòówù nípa ìlera wọn, Àwọn Ọmọ Abínibí Amẹ́ríkà, àti àwọn òṣìṣẹ́ ìlera.

Àwọn àjẹsára náà kò léwu láti lò. Ní àárín àwọn ọmọdé ibà a má a wáyé láàárín iye àwọn ọmọ tó tó ìwọ̀n 5 sí 10 nínú ọgọ́ọ̀rún, bẹ́ẹ̀ sì ni ìrora nínú ẹran-ara, àti àárẹ̀ náà lè wáyé. Ní àwọn ọdún mìíràn, láàárín àwọn àgbàlagbà, àjẹsára náà a má a fa àìsàn tí à n pè ní Guillain Barre syndrome ní ìwọ̀n egbògi náà kan nínú mílíọ̀nù kan. A kò gbọdọ̀ lòó fún àwọn tó ní ìfèsì ara ẹni lọ́nà tó burú púpọ̀ sí ẹyin tàbí sí oríṣi àjẹsára náà àtijọ́. Wọn a má a wá bíi oríṣi tí a fi kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tí a ti pa ṣe, àti bíi oríṣi tí a fi kòkòrò afàìsàn náà ti a ti sọ di aláìlágbára ṣe. Oríṣi tí a fi kòkòrò afàìsàn tí a ti pa ṣe ni a gbọ́dọ̀ lò fún àwọn aboyún. Wọn a má a wá bíi oríṣi tí à ń gún bí abẹ́rẹ́ sínú ẹran-ara ẹni tàbí bíi oríṣi tí à ń fún sínú imú ẹni.

Gbígba àjẹsára fún ààbò lọ́wọ́ ọ̀fìnkì bẹ̀rẹ̀ ní àwọn ọdún 1930, nígbàtí wíwà fún lílò gbogbogbò ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1945. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ bíi 5.25 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ kò tó 25 USD.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àjẹsára

Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Ibà Zika

**Ibà Zika**, (àrùn Ibà Zika) tí a túnmọ̀sí **àrùn àkóràn Zika**, jẹ́ àìsàn tí Àkóràn Zikańfà. àwọn ààmì farajọ ti ibà dengue. Ní àwọn ọ̀pọ̀ ìgbà (60–80%) ni kòní àwọn ààmì. Bí àwọn ààmì báwà wọ́n sábà maa ńjẹ́ ibà, ẹyin ojú pípọ́n, àwọ́ká, èfọrí, àti maculopapular rash. Àwọn ààmì lápapọ̀ kòpọ̀ bẹ́ẹ̀ni wọn kìí ju ọjọ́ méje lọ. Kòíti sí ikú lákókò àkorán àkọkọ́ ní ọdún 2015. Àkóràn wáyé láti ara Guillain–Barré syndrome.

## Okùnfà àti ìwádìí aisàn
Ibà Zika maa ńràn nípa ìbùjẹ ti ẹ̀fọn ti irúfẹ́ *[[Aedes]]*. Ó tún ṣeéṣe láti ràn nípa ìbálòpọ̀ àti ìfa ẹjẹ̀ sára. Àrùn yíì lèràn láti ìyá sí ọmọ-inú oyún àti okùnfà microcephaly. Ìwádìí àìsàn ni nípa àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀, itọ́, tàbí itọ́ fún àkóràn RNA nígbà tí ènìyàn ba ṣàìsàn.

## Ìdẹ́kun àti ìtọjú
Lára ìdẹ́kun ni díndín àwọn ìbújẹ ẹ̀fọn kù ní àwọn agbègbè tí àrùn ti wáyé. Lára ipá ni lílo ogùn apẹ̀fọn, bíbo ọ̀pọ̀ ara pẹ̀lú aṣọ, àwọ̀n apẹ̀fọn, àti rírí pé kòsí omi adágún nítorí ibí ni ẹ̀fọn ti ń bísi. Kòsí oogùn ìwosàn kan gbòógì. Àwọn òṣìṣé ìlera Bùràsílí gbaninímọ̀ràn ní ọdún 2015 pé kí àwọn òbí ronú mímú oyún kúrò nítorí ìtànkálẹ̀ asì gbaninímọ̀ràn pé àwọn aláboyún kò gbọdọ̀ rin ìrìn-ajò lọ ibi tí àjàkálẹ̀ àrùn wà. Níwọ̀n ìgbà tí kòsí ìtọjú kan pàtó, paracetamol (acetaminophen) lèṣe ìrànwọ́ pẹ̀lú àwọn aamì. Admission to the hospital is rarely needed.

## Ìtàn àti ìmọ̀ nípa ààrùn
Àkóràn to ń ṣòkunfà ààrùn yíì ni akọ́kọ́ yàsọ́tọ̀ ní ọdún 1947. Àkọ́kọ́ kọsílẹ̀ nípa àtànkálẹ̀ rẹ̀ láàrin àwọn ènìyàn wáyé ní ọdún 2007 ní Ìjọba Ìpínlẹ̀ Micronesia. Ní oṣù kiní ọdún 2016 ni ààrùn yíì wáyé ní àwọn ẹkùn ogún nílu ti Amẹ́ríkà. A túnmọ̀ pé ó wáyé ni Áfíríkà, Áṣíà, àti ní Etíkun. Nítorí àjàkálẹ̀ tó bẹ̀rẹ̀ ní Bùràsílì ní ọdún 2015, Àjọ Ìgbìmọ̀ Àgbayé kéde rẹ̀ bíi Ìlera Àwujọ Pàjawírì tí ó Kan Gbogbo Àgbayé ní Oṣù kejì ọdún 2016.
 ==Àwọn Atọ́ka==
Segun Abraham

**şégun Abraham** jẹ́ olóṣèlú àti gbajúmọ̀ oníṣòwò ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress Ó gbégbá ìbò tí ó sìn díje lábẹ́ lé nínú ẹgbẹ́ òṣèlú APC fún ipò gómìnà ìjọba Ìpínlẹ̀ Oǹdó ní Ọdún 2016,  ṣùgbọ́n kò wọlé, Ọ̀gbẹ́ni Rótìmí Akérédolú ni ó wọlé lábẹ́ òṣèlú APC

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Vanraure Hachinohe

**Vanraure Hachinohe** ni a bọọlu (bọọlu afẹsẹgba) club orisun ni Hachinohe, ilu kan ni guusu apa ti Aomori Prefecture ni Japan. Ti won mu ni Japan Football League. Awọn orukọ Vanraure ba wa ni lati apapo ti meji Italian ọrọ: * derivante *, afipamo "origin"; ati * australe *, afipamo "gusu". O bayi ntokasi si awọn Oti ti awọn Ologba ni gusu agbegbe ti Hachinohe, ni abule ti tele Nangō.
Kagoshima United FC

**Kagoshima United FC** ni a bọọlu club ni Japan ti a ti akoso awọn àkópọ ti atijọ Volca Kagoshima ati FC Kagoshima ọgọ, mejeeji ti a ti ndun ni Kyūshū Soccer League niwaju awọn àkópọ. Awọn oke egbe Lọwọlọwọ mu ni Japan Football League, ati awọn Atẹle egbe play ni Kyūshū Soccer League.
Azul Claro Numazu

**Azul dajudaju Numazu** ni a Japanese ọjọgbọn bọọlu egbe orisun ni Numazu, Shizuoka Prefecture. Nwọn Lọwọlọwọ mu ni Japan Football League, kẹrin-ipele ti Japanese orilẹ-bọọlu ati awọn oke ipele ti magbowo football ni orile-ede.
Shu Kurata

thumb|Shu Kurata 2017
**Shu Kurata** (bi November 26, 1988 ni Takatsuki, Osaka) ni a Japanese bọọlu player Lọwọlọwọ ndun fun Gamba Osaka.
Naoyuki Fujita

**Naoyuki Fujita** (bi 22 June 1987 ni Fukuoka) ni a Japanese bọọlu player Lọwọlọwọ ndun fun Sagan Tosu. O si jẹ olori awọn Ologba.
Takumi Minamino

**Takumi Minamino** (bi 16 January 1995) ti wa ni a Japan l'bọọlu player ti o yoo bi a siwaju fun Austrian club FC Red Bull Salzburg.
Daiki Niwa

thumb|Daiki Niwa 2014
**Daiki Niwa** (bi 16 January 1986 ni Kawachinagano, Osaka) ni a Japanese Àwọn Agbábọọlù- ti o Lọwọlọwọ yoo fun Gamba Osaka ninu awọn J. League Division 1.
Koki Yonekura

**Kōki Yonekura** (bi May 17, 1988 ni Inage-fi, Chiba) ni a Japanese Àwọn Agbábọọlù- ti o yoo fun Gamba Osaka bi a bàa midfielder, ti o le tun ti wa ni ransogun bi ohun bàa midfielder.
Shogo Taniguchi

thumb|Shogo Taniguchi lakoko  ìfẹ́sẹ̀wọnsẹ̀ laarin FC Tokyo àti Kawasaki Frontale ẹ̀yí tí wọ́n ṣe ní pápá ìṣeré Ajínọmọ́tò ní ọjọ́ kẹrìndínlógúnṣAin ọdúnoin ọ.dun 2016
**Shogo Taniguchi** (bi 15 July 1991 ni Kumamoto, Kumamoto) ni a Japanese Àwọn Agbábọọlù- ti o yoo fun Kawasaki Frontale.
Hiroki Fujiharu

**Hiroki Fujiharu** (bi November 28, 1988) je a Japanese bọọlu player. Ti o yoo bi a osi ni kikun-pada fun Gamba Osaka ni J. League Division 1.
Brad Pitt

**Brad Pitt** jẹ́ òṣèré eré orí ìtàgé àti atọ́kùn eré ọmọ orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà. Ó ti gba ẹ̀bùn akádẹ́mì lẹ́ẹ̀mẹ́ta gẹ́gẹ́ bí olùgbéjáde eré lábẹ́ ilé iṣẹ́rẹ̀, Plan B Entertainment.
Pitt kọ̣́kọ́ di mímọ̀ gẹ́gẹ́ bíi darandaran nínú eré Thelma & Louise (1991).
## Àwọn eré tí ó ti kópa

* *[[Thelma & Louise]]* (1991)
* *[[A River Runs Through It (film)|A River Runs Through It]]* (1992)
* *[[Kalifornia]]* (1993)
* *[[True Romance]]* (1993)
* *[[Interview with the Vampire (film)|Interview with the Vampire]]* (1994)
* *[[Legends of the Fall]]* (1994)
* *[[Seven (1995 film)|Seven]]* (1994)
* *[[12 Monkeys (film)|12 Monkeys]]* (1995)
* *[[Sleepers (film)|Sleepers]]* (1996)
* *[[Seven Years in Tibet (1997 film)|Seven Years in Tibet]]* (1997)
* *[[Meet Joe Black]]* (1998)
* *[[Fight Club]]* (1999)
* *[[Snatch (film)|Snatch]]* (2000)
* *[[The Mexican]]* (2001)
* *[[Spy Game]]* (2001)
* *[[Ocean's Eleven]]* (2001)
* *[[Troy (film)|Troy]]* (2004)
* *[[Ocean's Twelve]]* (2004)
* *[[Mr. & Mrs. Smith (2005 film)|Mr. & Mrs. Smith]]* (2005)
* *[[Babel (film)|Babel]]* (2006)
* *[[The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford]]* (2007)
* *[[Ocean's Thirteen]]* (2007)
* *[[The Curious Case of Benjamin Button (film)|The Curious Case of Benjamin Button]]* (2008)
* *[[Inglourious Basterds]]* (2009)
* *[[Tree of Life (film)|Tree of Life]]* (2011)
* *[[Moneyball (film)|Moneyball]]* (2011)
* *[[World War Z (film)|World War Z]]* (2013)
* *[[12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]* (2013)
* *[[Fury (2014 film)|Fury]]* (2014)
* *[[The Big Short (film)|The Big Short]]* (2015)
* *[[Allied (film)|Allied]]* (2016)

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Elisha Cuthbert

**Elisha Ann Cuthbert Phaneuf **, (November 30, 1982), je osere ara Canadian.

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Amẹ́ríkà
M. C. Gainey

**Michael Connor** "**M. C.**" **Gainey** (January 18, 1948) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ìbà pọ́njú-pọ́ntọ̀

**Ìbà pọ́njú-pọ́ntọ̀**, tí a mọ̀ láti ìṣẹ̀wá sí **yẹ́lò jaki** tàbí **àjálù pupa**, jẹ líle Àkóràn àrùn. Ní ọ̀pọ̀ ìṣẹlẹ̀, lára aamì ni ibà, òtútù, àìle jẹun, èébì, iṣan dídùn pàápáà ní ẹhìn, àti orí fífọ́. Àwọn aamì sábà maa ń jẹyọ láàrín ọjọ́ márùn ùn. Àwọn ènìyàn kan láàrín ọjọ́ kan tí ara wọṅ ti ń dá, ìbà náà padà wá, inú dídùn maa ń wáyé, àti ẹ̀dọ̀ bíbàjẹ́ bẹ̀rẹ̀ èyí to ń fa àwọ̀ ara pípọ́n. Bí èyí bá wáyé, ewu ṣíṣẹ̀jẹ̀ àti àwọn ìṣoro kídìnrín maa ń pọ̀si.

## Òkunfà àti ìwádìí aisàn
Àkóràn arùn pọ́njú-pọ́ntọ̀ ni okùnfà arùn náà èyí tí gígéjẹ abo ẹfọn ń tànká. Ènìyàn nìkan ni o ńkó àrùn yíì, àwọn pírámétì míìràn, àti ọ̀pọ̀ ẹ̀ya ẹ̀fọn míìràn. Ní àwọn ìlú, àwọn ẹ̀fọ́n ẹ̀yà *[[Aedesaegypti]]* ni ó sábà maa ń tàn káàkiri. Àkóràn yíì ni Kokoro RNA ti gẹ́nùsì *[[Flavivirus]]*. Àrùn náà le ṣòro láti sọ yatọ̀ sí àwọn aisàn míìràn, pà́apáà nígbà ìpinlẹ̀ àkọkọ́ bẹ́rẹ̀. Láti jẹ́rì ipò afurasí, àyẹwò ìdánwò ẹ̀jẹ̀ pẹ̀lú polymerase chain reaction ní a nílò.

## Ìdẹ́kun àti Ìtọjú àti Ìsọtẹ́lẹ̀
Ìdábòbò àti ìmọ̀ọ́ṣe àjẹsára lódì sí àrùn pọ́njú-pọ́ntọ̀ wà, àwọn orílẹ̀-èdè kan sì nílò àwọn àjẹsára fún àwọn arinrìn-ajò. Àwọn ìgbìyànjú míìràn láti dẹ́kun àkóràn ni láti dín pípọ̀si àwọn ẹ̀fọn aṣòkunfà kù. Ní àwọn àgbegbè tí ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀ wọ́pọ̀si ti àjẹsára ó sì wọ́pọ̀, ìwádìí kíákíá tí àwọn ìṣẹlẹ̀ àti abẹ́rẹ́ àjẹsára tí ọ̀pọ̀ lára àwọn ará ìlú ni ó ṣe pàtàkì láti dẹ́kun àjàkálẹ̀ arùn. Nígbà tí ó bá tiní àkóràn, ìṣàkóso jẹ́ ti aláámì láìsi ìwọ̀n tí ó jáfáfá Kankan lòdì sí àkóràn náà. Lára àwọn tí ó ní àrùn líle, ikú maa ń wáyé lára àwọn ìdajì ènìyàn tí kògba ìtọjú.

## Ìmọ̀ nípa àrùn àti ìtàn
Àrùn pọ́njú-pọ́ntọ̀ ń ṣòkunfà àkoràn 200,000 àti ikú 30,000 lọ́dọọdún, pẹ̀lú bíi ìdá 90% ìṣẹlẹ̀ ní Áfíríkà. Bíi bílíọ́nù ènìyàn ni o ń gbé ní agbègbè àgbayé níbi tí àrùn náà ti wọ́pọ̀. Ó wọ́pọ̀ ní ibi oorùn àwọn agbègbè Gúúsù Amẹ́ríkà àti Áfíríkà, ṣùgbọ́n kìíṣe ní Áṣíà. Láti ọdún àwọn 1980, àwọn nọ́ńbà ìṣẹlẹ̀ àrùn pọ́njú-pọ́ntọ̀ ń pọ̀si. Èyí ń wáyé nítorí àwọn ènìyàn díẹ̀ tí wọ́n ń fún ní àjẹsára, ọ̀pọ̀ àwọn ènìyàn tí o ń gbé ní ìlú, àwọn ènìyàn tí o ńlọ káakiŕi, àti ìyípadà afẹ́fẹ́. Àrùn yíì bẹ̀rẹ̀ ní Áfíríkà, níbi tí o ti tàn dé Gúúsù Amẹ́ríkà nípasẹ̀ òwò ẹrú ní 17 century. Láti 17 century , ọ̀pọ̀ gbòógì àjàkálẹ̀ ti àrùn náà wáyé ní àwọn Amẹ́ríkà, Áfíríkà, àti Yúrópù. Ní àwọn 18 àti 19 century, ìbà pọ́njú-pọ́ntọ̀ ni wọ́n rí bíi èyí tí ó léwu jùlọ àrùn àkóràn. Kòkòrò ìbà pọ́njú-pọ́ntọ̀ ni kòkòrò ènìyàn àkọkọ́ tí a kọ́kọ́ ṣàwarí.

## Ìtọ́kasí
Garry Shandling

**Garry Emmanuel Shandling** (November 29, 1949 – March 24, 2016) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Valparaíso

thumb|Wíwò apá ti àtijọ́ Valparaís51
**Valparaiso** ni a pataki ilu, kansoso, ati eko ile-ni county tabi Commune ti Valparaiso, Chile. O tobi Valparaiso ni keji tobi agbegbe metropoli ni orile-ede.

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú àti abúlé ní Tsílè
Àjẹsára ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ A

**Àjẹsára ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ A** jẹ́ àjẹsára tó má a n dènà ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ A. A má a ṣiṣẹ́ lára iye àwọn ènìyàn tó fẹ́rẹ̀ tó 95% nínú àwọn tó gbàá, agbára rẹ̀ a sì má a wà fún ìgbà tó tó, ó kéré jù, ọdún mẹ́ẹ̀dógún, tó bá sì ṣeé ṣe, jálẹ̀ ìgbé-ayé ènìyàn. Bí a bá fifúnni, ìwọ̀n egbògi náà méjì ni a dámọ̀ràn, bẹ̀rẹ̀ láti ìgbà tí ènìyàn bá ti ju ọmọ ọdún kan lọ. À n fúnni gẹ́gẹ́ bí abẹ́rẹ́ tí a gún sínú ẹran ara.

Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) gba ni nímọ̀ràn láti fún gbogbo ènìyàn tí n gbé agbègbè ibití àrùn náà ti wọ́pọ̀ díẹ̀ ní àjẹsára náà. Níbití àrùn náà ti wọ́pọ̀ púpọ̀, a kò gbani nímọ̀ràn láti fún àwọn ènìyàn ní àjẹsára náà nítorí tí gbogbo ènìyàn ibẹ̀ a má a sábà ní agbára àti kojú àrùn náà nípasẹ̀ àkóràn àrùn náà tí wọ́n ti ní nígbàtí wọ́n jẹ́ ọmọdé. Ilé-iṣẹ́ fún Ìṣàkóso àti Ìdènà Àrùn (CDC) gba ni nímọ̀ràn láti fún àwọn àgbàlagbà tó wà lábẹ́ ewu nlá láti ní àrùn náà, àti gbogbo àwọn ọmọdé, ní àjẹsára náà.

Àtúnbọ̀tàn tó ní ipá kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀. Ìnira ní ojú ibi àbẹ́rẹ́ náà a má a wáyé lára àwọn ọmọdé tó tó 15% àti lára ìdajì nínú àwọn tó gbàá. Púpọ̀ lára àwọn àjẹsára ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ A ni wọ́n ní kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tí a ti pa nínú, bẹ́ẹ̀ sì ni àwọn díẹ̀ mìíràn ní  kòkòrò afàìsàn náà ti a ti sọ di aláìlágbára nínú. Àwọn tó ní  kòkòrò afàìsàn náà ti a ti sọ di aláìlágbára nínú ni a kò gbani nímọ̀ràn láti fún aboyún tàbí àwọn tí agbára àti kojú àìsàn wọn kò bá múnádóko. Díẹ̀ lára àwọn àgbéjáde egbògi yìí jẹ́ àdàlù àjẹsára ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ A pẹ̀lú àjẹsára ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ B tàbí àjẹsára ibà pọ́njú-pọ́ntọ̀.

A fọwọ́sí àjẹsára ibà jẹ̀dọ̀jẹ̀dọ̀ A ní ilẹ̀ Yúróòpù ní ọdún 1991, àti ní ilẹ Amẹ́ríkà ní ọdún 1995. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ láàárín 50 sí 100 USD.

## References
Àjẹsára àrùn ìta

**Abẹ́rẹ́ Àjẹsára àrùn-ìta** jẹ́ àjẹsára tó ní agbára púpọ̀ láti dènà àrùn ìta. Lẹ́yìn ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo, iye àwọn ọmọ oṣù mẹ́sàn-án tó pọ̀ tó ìdá 85% àti àwọn ọmọ tó ti ju oṣù méjìlá lọ tó pọ̀ tó ìdá 95% ni yóò ní agbára tó péye láti kojú àrùn náà. Ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo àwọn tí kò ní agbára àti kojú àrùn náà lẹ́yìn tí wọ́n bá gba ìwọ̀n egbògi náà kan ṣoṣo ni wọn yóò ní agbára yìí lẹ́yìn ìwọ̀n egbògi náà kejì. Nígbà tí iye àwọn tó gba abẹ́rẹ́ àjẹsára náà láàárín àwùjọ kan bá ju 93% lọ, àtànkálẹ̀ àrùn ìta kìí sábà wáyé mọ́; ṣùgbọ́n wọ́n ṣì tún lè wáyé bí ìwọ̀n àjẹsára gbígbà bá tún wálẹ̀ síi.
 Ipa àjẹsára náà a má a pẹ́ títí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Kò tíì yé ni bóyá ipa rẹ̀ a má a dínkù bí ó bá pẹ́. Àjẹsára náà tún lè dènà àrùn náà bí a bá fúnni láàárín ọjọ́ díẹ̀ lẹ́yìn tí ènìyàn bá ti wà ní àyíká ibití àrùn náà gbé wáyé.

Àjẹsára náà kò léwu láti lò, èyí sì kan àwọn tó ní àkóràn àrùn HIV pàápàá. Àwọn àtúnbọ̀tán kò ní ipá, wọn kìí sì pẹ́ rárá. Lára ìwọ̀nyí ni ìnira ní ojú ibi abẹ́rẹ́ náà tàbí ibà díẹ̀. A ti ṣe àkọsílẹ̀ ìfèsì ara ẹni lọ́nà òdì sí ohun tí ènìyàn kòrira lára iye àwọn ènìyàn tó tó ọ̀kan nínú ọgọ́ọ̀rún. Iye ìṣẹ̀lẹ̀ àwọn àrùn bíi Guillian-Barre syndrome (nínú èyítí àwọn ẹ̀yà ara tí nkojú kòkòrò àrùn yóò bẹ̀rẹ̀ síí gbógun ti iṣan ara), autism (àrùn ọpọlọ tí nmú ni má lè sọ ọ̀rọ̀ tó já geere tàbí bá àwọn ẹlòmíràn ṣe ní àwùjọ) àti inflammatory bowel disease (àrún dídáranjẹ̀ ìfun) dàbí èyítí kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀ mọ́.

Àjẹsára náà wà gẹ́gẹ́ bí èyí tó dá dúró fúnrarẹ̀ àti bí èyítí a ṣe pọ̀ pẹ̀lú àwọn àjẹsára mìíràn bíi àjẹsára rubella (àjẹsára àrùn ìta Jámínì), àjẹsára ṣegede, àti àjẹsára varicella (àjẹsára àrùn ọfà ṣọ̀pọ̀nná tàbí ilẹ̀gbóná) (àjẹsára MMR àti àjẹsára MMRV). Àjẹsára náà a má a ṣiṣẹ́ bó ṣe yẹ nínú gbogbo àwọn oríṣiríṣi àgbéjáde wọ̀nyí. Àjọ Ìlera Àgbáyé gbani nímọ̀ràn láti fúnni ní àjẹsára náà bí ènìyàn bá ti pé ọmọ oṣù mẹ́ẹ̀sán ní àwọn agbègbè ibití àrùn náà ti wọ́pọ̀. Ní àwọn agbègbè ibití àrùn náà kò ti wọ́pọ̀ rárá, fífúnni ní àjẹsára náà bí a bá ti pé ọmọ oṣù méjìlá bá ọgbọ́n mú. Ó jẹ́ àjẹsára tó wà láàyè. A má a wá bíi iyẹ̀fun gbígbẹ tí a gbọ́dọ̀ pò kí á tó fúnni yálà sábẹ́ awọ ara tàbí sínú ẹran-ara. Ṣíṣàyẹ̀wò bóyá àjẹsára náà ṣiṣẹ́ lè wáyé nípa ṣíṣe àwọn àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀.

Bíi iye àwọn ọmọdé tó tó 85% káàkiri àgbáyé ni ó ti gba àjẹsára yìí ní bí ọdún 2013. Ní ọdún 2008, ó kéré, àwọn orílẹ̀-èdè bíi 192 ni wọ́n ń fúnni ní ìwọ̀n egbògi náà méjì. A ṣe ìfilọ́lẹ̀ rẹ̀ àkọ́kọ́ ní ọdún 1963. Àpapọ̀ àjẹsára àrùn ìta-àrùn ṣegede-àrùn ìta Jámínì (MMR) di wíwà fún lílò fún ìgbà àkọ́kọ́ ní ọdún 1971. Àjẹsára àrùn ọfà ṣọ̀pọ̀nná tàbí ilẹ̀gbóná (chickenpox vaccine) di ohun tí a fi kún àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí ní ọdún 2005, èyí tó wá di àjẹsára MMRV. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Àjẹsára náà kò wọ́n púpọ̀.

## References
Hugh Hefner

**Hugo Marston** "**Hugh**" **Hefner** (1926-2017) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ed O'Neill

**Edward Leonard** "**Ed**" **O'Neill** (April 12, 1946) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Michael Jeter

**Michael Jeter** (August 26, 1952 – March 30, 2003) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Àwọn àjẹsára HPV

**Àwọn àjẹsára kòkòrò ara wíwú ènìyàn (HPV)** jẹ́ àjẹsára tí ó maa ń dẹ́kun àkóràn ti àwọn irúfẹ́ kòkòrò ara wíwú ènìyàn. Àwọn àjẹsára tí ó wà ń dábòbò lòdì sí àwọn irúfẹ́ bóyá méjì, mẹ́rin, tàbí mẹ́sàn ti HPV. Gbogbo àjẹsára ni o ń dábòbò ó kéré HPV 16 ati 18 tí ó ń ṣòkunfa ewu kòkòrò jẹjẹrẹ abẹ́ obìnrin tí ó léwu jùlọ. Ati wò lápapọ̀ pé wọ́n lè dẹ́kun ìdá 70 ti kòkòrò jẹjẹrẹ abẹ́ obìnrin, ìdá 80 ti kòkòrò jẹjẹrẹ ihò-ìdí, ìdá 60 ti kòkòrò ojú ara obìnrin, ìdá 40 ti kòkòrò jẹjẹrẹ ojú ìta ara obìnrin, àti bóyá kòkòrò jẹjẹrẹ ẹnu. Lápàpọ̀ wọn jùmọ̀ maa ń dẹ́kun àwọn wọ́nwọ́n ojú-ara pẹ̀lú àwọn àjẹsára lòdì sí irúfẹ́ 4 àti 9 HPV tí o ńṣe ìdábòbò ńlá.

## References
Greg Kinnear

**Gregory Buck** "**Greg**" **Kinnear** (June 17, 1963) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Doris Roberts

**Doris May Green** (November 4, 1925 – April 17, 2016) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Moscow International Business Center

**Moscow International Business Center** () wọ́n tún ń pèé ní **Moscow-City** () jẹ́ agbèègbè ìṣòwò ní àárín Moscow, Russia.

## Àwọn àtúnṣe

Ẹ̀ka:Rọ́síà
Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Don Rickles

**Donald Jay** "**Don**" **Rickles** (May 8, 1926 – April 6, 2017) je osere ara Amerika.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Steve Harvey

**Broderick Stephen** "**Steve**" **Harvey** (January 17, 1957) je osere ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ian McShane

**Ian David McShane** (September 29, 1942) je osere ara Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Brítánì
Àjẹsára dídáranjẹ̀ ọpọlọ ti Japaníìsì

**Àjẹsára dídáranjẹ̀ ọpọlọ ti Japaníìsì** jẹ́ àjẹsára tí ń dáàbò bo ni lọ́wọ́ dídáranjẹ̀ ọpọlọ ti Japaníìsì. Ìwọ̀n agbára àwọn àjẹsára náà láti ṣiṣẹ́ ju bíi 90% lọ. Iye àsìkò tí ààbò egbògi náà fi ń wà lára kò tíì fi bẹ́ẹ̀ ye ni dáradára, ṣùgbọ́n agbára iṣẹ́ rẹ̀ dàbí èyí tó má a ń dínkù bí àsìkò tí ń lọ síi. A má a ń fúnni yálà bí abẹ́rẹ́ tí a gún sínú ẹran ara ẹni tàbí sábẹ́ awọ ara ẹni.

A gbani nímọ̀ràn láti fifúnni gẹ́gẹ́ bí ara àwọn àjẹsára tí à ń gbà lóòrèkóòrè ní àwọn orílẹ̀-èdè tí àrùn náà ti jẹ́ ohun tí ń dà wọ́n láàmú. A má a ń fúnni ní ìwọ̀n egbògi náà kan tàbí méjì, èyí sí dá lé irú àjẹsára náà tí a fúnni. A kìí sábà nílò àfikún ìwọ̀n egbògi náà ní àwọn agbègbè ibi tí àrùn náà ti wọ́pọ̀. Láàárín àwọn ènìyàn tó ní àrùn kògbóògùn HIV/AIDS tàbí àwọn tó lóyún, oríṣi tí a fi kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tí a ti pa ṣe ni a gbọ́dọ̀ lò. A gba ni nímọ̀ràn láti fún àwọn arìnrìnàjò tó ń gbèrò láti lọ káàkiri ìta-gbangba agbègbè ibi tí àrùn náà ti wọ́pọ̀ ní àjẹsára náà.

Àwọn àjẹsára náà kò léwu láti lò. Ìnira àti rírẹ̀-dòdò lè wáyé ní ojú ibi abẹ́rẹ́ náà. Títí di ọdún 2015, oríṣi àjẹsára náà 15 ni ó wà. A ṣe àgbéjáde àwọn kan nípasẹ̀ ìlànà DNA aláàtùnkójọpọ̀, àwọn mìíràn nípasẹ̀ kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tí a ti sọ di aláìlágbára, bẹ́ẹ̀ sì ni àwọn mìíràn jẹ́ nípasẹ̀ kòkòrò afàìsàn àìlèfojúrí tí a ti pa.

Àjẹsára dídáranjẹ̀ ọpọlọ ti Japaníìsì di ohun tó wà fún lílò fún ìgbà àkọ́kọ́ ní àwọn ọdún 1930. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ jẹ́ bíi 100 sí 200 USD fún ètò ìṣàmúlò egbògi náà lẹ́sẹẹsẹ kanṣoṣo.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àjẹsára
Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Àjẹsára rotavirus

**Àjẹsára rotavirus** jẹ́ àjẹsára tí a fi ń dáàbò bo ara ẹni lọ́wọ́ àkóràn kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn kan tí à ń pè ní rotavirus. Àwọn kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn wọ̀nyí ló má a ń sábà ṣe òkùnfà ìgbẹ́ gbuuru tó lágbára púpọ̀ láàárín àwọn ọmọdé. Àjẹsára náà a má a dènà ìwọ̀n 15 sí 34% ìṣẹ̀lẹ̀ ìgbẹ́ gbuuru tó lágbára púpọ̀ náà ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ṣì ń tẹ̀síwájú, àti ìwọ̀n 37 sí 96%  ìṣẹ̀lẹ̀ ìgbẹ́ gbuuru tó lágbára púpọ̀ náà ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ti ní ìtẹ̀síwájú. Àjẹsára náà dàbí èyí tó má a ń dín ewu ikú tó ti ipasẹ̀ ìgbẹ́ gbuuru wáyé kù láàárín àwọn ọmọdé. Fífún àwọn ọmọ-ọwọ́ ní àjẹsára náà dàbí ohun tó má a ń dín ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn náà kù láàárìn àwọn àgbàlagbà àti láàárín àwọn tí kò tíì gba àjẹsára náà tẹ́lẹ̀ rí.

Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) gbani nímọ̀ràn pé kí àjẹsára rotavirus jẹ́ ara àwọn àjẹsára tí à ń gbà lóòrèkóòrè, pàápàá júlọ ní àwọn agbègbè ibi tí àrùn náà ti wọ́pọ̀. A gbọ́dọ̀ ṣe èyí ní ìdàpọ̀ pẹ̀lú gbígbé àwọn ohun bíi fífún ọmọ lọ́yàn, fífọ ọwọ́ ẹni, àti lílo omi tó mọ́ àti ìmọ́tótó lárugẹ. Ẹnu ni a ń gbà fúnni ní àjẹsára náà, ènìyàn sì nílò ìwọ̀n egbògi náà méjì sí mẹta. A gbọ́dọ̀ bẹ̀rẹ̀ sí fúnni láti ìgbà tí ènìyàn bá ti tó ọmọ ọ̀sẹ̀ mẹ́fà.

Lílò àjẹsára náà kò léwu. Èyí kan lílò fún àwọn tó ní àrùn kògbóògùn HIV/AIDS pàápàá. Ẹ̀yà ìṣáájú àjẹsára náà níí ṣe pẹ̀lú lílọ́pọ̀ ìfun, ṣùgbọ́n ẹ̀yà titun rẹ̀ ní báyìí kò tíì ní ohunkóhun ṣe pẹ̀lú èyí dájúdájú. Nítorí ewu tó lè wáyé, a kò gbani nímọ̀ràn láti lòó fún àwọn ọmọ-ọwọ́ tí ìfun wọn ti lọ́ pọ̀ rí. A ṣe àgbéjáde àwọn àjẹsára náà nípasẹ̀ kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn rotavirus tí a ti sọ di aláìlágbára.

Àjẹsára náà di èyí tó wà fún lílò ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà fún ìgbà àkọ́kọ́ ní ọdún 2006. Ó wà lórí Àkójọ Àwọn Egbògi Kòṣeémáàní ti Àjọ Ìlera Àgbáyé, àwọn òògùn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí a nílò fún ètò ìlera ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ yòówù. Iye owó rẹ̀ lójú pálí jẹ́ bíi 6.96 sí 20.66 USD fún ìwọ̀n egbògi náà kanṣoṣo ní ọdún 2014. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà iye owó rẹ̀ ju 200 USD lọ. Dí ọdún 2013 oríṣi àjẹsára náà méjì ni ó wà káàkiri àgbáyé, Rotarix àti RotaTeq, pẹ̀lú àwọn oríṣi díẹ̀ mìíràn tó tún wà ní àwọn orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àjẹsára
Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú