Àgbáyé

## Kini Àgbáyé tabi ayé?
[right|270px|thumbnail|a [cylindrical equal-area projection map of the world]]
**Àgbáyé,** ni agbayé wa, awa ni orisirisi igba: ìgbà òjò, ìgbà ooru, ìgbà ìkórè, ìgbà òtútù.
 
Lakoko ti Agbayé jẹ nikan ni aye karun ti o tobi julọ ninu eto oorun, o jẹ agbaye nikan ni eto oorun wa pẹlu omi olomi lori dada. O kan diẹ ti o tobi ju Venus nitosi, Agbayé jẹ eyiti o tobi julọ ninu awọn aye aye mẹrin ti o sunmọ Orun, gbogbo eyiti o jẹ apata ati irin.

## Igbesi ayé
Ilẹ-aye ni iwọn otutu alejo gbigba pupọ ati idapọ awọn kemikali ti o jẹ ki igbesi aye lọpọlọpọ nibi. Ni pataki julọ, Agbayé jẹ alailẹgbẹ ni pe pupọ julọ ti aye wa ni o bo ninu omi olomi, nitori iwọn otutu ngbanilaaye omi olomi lati wa fun awọn akoko gigun. Awọn okun nla ti Agbayé pese aaye ti o rọrun fun igbesi aye lati bẹrẹ ni nkan bi 3.8 bilionu ọdun sẹyin.

Diẹ ninu awọn ẹya ara ẹrọ ti aye wa ti o jẹ ki o jẹ nla fun mimu igbesi aye jẹ iyipada nitori awọn ipa ti nlọ lọwọ ti iyipada oju-ọjọ.

## Iwọn ati Ijinna
Pẹlu iwọn ila opin equatorial ti awọn maili 7926 (kilomita 12,760), Agbayé jẹ eyiti o tobi julọ ninu awọn aye ilẹ-aye ati ile aye karun ti o tobi julọ ninu eto oorun wa.

Lati ijinna aropin ti awọn maili 93 milionu (150 milionu kilomita), Aye jẹ ẹyọkan astronomical kan pato si Oorun nitori pe ẹyọkan astronomical (ti a pe ni AU), ni ijinna lati Oorun si Agbayé . Ẹka yii n pese ọna ti o rọrun lati yara ṣe afiwe awọn ijinna awọn aye lati Oorun.

Yoo gba to bii iṣẹju mẹjọ fun imọlẹ lati Oorun lati de ile aye wa.

## Ayika ati yiyipo
Bi Agbayé ṣe n yipo Oorun, o pari iyipo kan ni gbogbo wakati 23.9. Yoo gba to awọn ọjọ 365.25 lati pari irin-ajo kan ni ayika Oorun. Àfikún ìdá mẹ́rin ọjọ́ yẹn jẹ́ ìpèníjà kan sí ètò kàlẹ́ńdà wa, tí ó ka ọdún kan sí ọjọ́ 365. Lati tọju awọn kalẹnda ọdọọdun wa ni ibamu pẹlu orbit wa ni ayika Oorun, ni gbogbo ọdun mẹrin a ṣafikun ọjọ kan. Ọjọ yẹn ni a npe ni ọjọ fifo, ọdun ti a fi kun ni a npe ni ọdun fifo.

Iyipo aye ti yiyi ti wa ni tilted 23.4 iwọn pẹlu ọwọ si ofurufu ti Agbayé ká yipo ni ayika oorun. Titẹ yii nfa iyipo ti awọn akoko ọdun wa. Láàárín apá kan ọdún, ìhà àríwá máa ń yí padà sí oòrùn, ìhà gúúsù sì máa ń yí padà. Pẹlu Oorun ti o ga julọ ni ọrun, alapapo oorun tobi julọ ni ariwa ti n pese ooru nibẹ. Kere taara oorun alapapo fun wa igba otutu ni guusu. Oṣu mẹfa lẹhinna, ipo naa yipada. Nigbati orisun omi ati isubu ba bẹrẹ, awọn igun-oorun mejeeji gba iwọn ooru to dogba ni aijọju lati Oorun.

## Awọn oṣupa
Aye nikan ni aye ti o ni oṣupa kan. Oṣupa wa jẹ ohun ti o tan imọlẹ julọ ati ohun ti o mọ julọ ni ọrun alẹ. Ni ọpọlọpọ awọn ọna, Oṣupa jẹ iduro fun ṣiṣe Agbayé iru ile nla kan. Ó ń mú kí ìforígbárí pílánẹ́ẹ̀tì múlẹ̀, èyí tí ó mú kí ojú ọjọ́ dín kù fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún.

Agbayé nigbamiran gbalejo awọn asteroids orbiting tabi awọn apata nla fun igba diẹ. Wọn ti wa ni ojo melo idẹkùn nipasẹ Agbayé ká walẹ fun kan diẹ osu tabi ọdun ṣaaju ki o to pada si ohun orbit ni ayika Sun. Diẹ ninu awọn asteroids yoo wa ni “ijó” gigun pẹlu Agbayé bi awọn mejeeji ṣe yipo Oorun.

Diẹ ninu awọn oṣupa jẹ awọn ege ti apata ti a mu nipasẹ agbara aye ilẹ, ṣugbọn Oṣupa wa le jẹ abajade ijamba ti awọn ọkẹ àìmọye ọdun sẹyin. Nigba ti Agbayé jẹ odo aye, nla chunk ti apata fọ sinu o, nipo a ìka ti Agbayé ká inu ilohunsoke. Abajade chunks clumped papo ati akoso wa Moon. Pẹlu rediosi ti awọn maili 1,080 (kilomita 1,738), Oṣupa jẹ oṣupa karun ti o tobi julọ ninu eto oorun wa (lẹhin Ganymede, Titani, Callisto, ati Io).

Oṣupa jẹ aropin 238,855 maili (384,400 kilomita) si Aye. Iyẹn tumọ si pe awọn aye-aye ti o ni iwọn 30 le baamu laarin Agbayé ati Oṣupa rẹ.

## Awọn oruka
Agbayé ko ni awọn oruka.

## Nigba agbayé ti je da
Awon kristeni, akẹkọ imọ-jinlẹ, Musulumi, ati orisirisi èniyàn gbagbo opolopo ohun.

## Ipilẹ
Agbayé ni awọn ipele akọkọ mẹrin, ti o bẹrẹ pẹlu ipilẹ inu ni aarin ile-aye, ti a fi bo nipasẹ mojuto ode, aṣọ, ati erunrun.

Kokoro inu jẹ aaye to lagbara ti a ṣe ti irin ati awọn irin nickel nipa awọn maili 759 (kilomita 1,221) ni rediosi. Nibẹ ni iwọn otutu ti ga to iwọn 9,800 Fahrenheit (awọn iwọn 5,400 Celsius). Ni ayika akojọpọ mojuto ni awọn lode mojuto. Layer yii jẹ nipa awọn maili 1,400 (kilomita 2,300) nipọn, ti a ṣe ti irin ati awọn omi nickel.

Ni laarin awọn lode mojuto ati erunrun ni ẹwu, awọn thickest Layer. Apapo gbigbona, viscous ti apata didà jẹ nipa 1,800 miles (2,900 kilometer) nipọn ati pe o ni ibamu ti caramel. Layer ita ti ita, erunrun Agbayé , n lọ nipa awọn maili 19 (30 kilomita) jin ni apapọ lori ilẹ. Ni isalẹ ti okun, erunrun ti wa ni tinrin o si nasẹ to awọn maili 3 (kilomita 5) lati inu ilẹ okun si oke ẹwu naa.

## ojú agbayé
Bi Mars ati Venus, Agbayé ni awọn onina, awọn oke-nla, ati awọn afonifoji. Lithosphere Agbayé , eyiti o pẹlu erunrun (mejeeji continental ati okun) ati ẹwu oke, ti pin si awọn awo nla ti o n gbe nigbagbogbo. Fún àpẹrẹ, àwo Àríwá Amẹ́ríkà ń lọ sí ìwọ̀-oòrùn lórí agbada Okun Pasifiki, ni aijọju ni iwọn kan ti o dọgba si idagba ti eekanna ika wa. Ìmìtìtì ilẹ̀ máa ń yọrí sí nígbà tí àwọn àwo atẹ́gùn bá ré ara wọn kọjá, tí wọ́n gun orí ara wọn, tí wọ́n kọlu ara wọn láti ṣe àwọn òkè, tàbí pínyà tí wọ́n sì yapa.

Okun agbaye ti Agbayé , eyiti o bo fere 70% ti oju aye, ni aropin ijinle nipa awọn maili 2.5 (kilomita 4) ati pe o ni 97% omi Agbayé ninu. O fẹrẹ jẹ pe gbogbo awọn eefin onina ti Agbayé  ti wa ni pamọ labẹ awọn okun wọnyi. Volcano Mauna Kea ti Hawaii ga lati ipilẹ si oke ju Oke Everest lọ, ṣugbọn pupọ julọ wa labẹ omi. Ibi oke giga julọ ti Agbayé tun jẹ labẹ omi, ni isalẹ ti awọn okun Arctic ati Atlantic. O jẹ igba mẹrin gun ju Andes, Rockies ati Himalayas ni idapo.

## Afẹfẹ ati orun
Nitosi ilẹ, Agbayé ni oju-aye ti o ni 78% nitrogen, 21% oxygen, ati 1% awọn gaasi miiran gẹgẹbi argon, carbon dioxide, ati neon. Afẹfẹ yoo ni ipa lori afefe igba pipẹ ti Agbayé ati oju ojo agbegbe igba kukuru ati aabo wa lati pupọ ti itankalẹ ipalara ti nbọ lati Oorun. Ó tún máa ń dáàbò bò wá lọ́wọ́ àwọn meteoroids, èyí tó pọ̀ jù lọ nínú afẹ́fẹ́, tí wọ́n máa ń rí bí ojú òfuurufú lálẹ́, kí wọ́n tó lè lu ojú gẹ́gẹ́ bí ojú ọjọ́.

## Magnetosphere
Yiyi ni kiakia ti aye wa ati mojuto nickel-iron didà jẹ ki aaye oofa kan, eyiti afẹfẹ oorun yi pada si apẹrẹ omije ni aaye. (The solar wind is a stream of charged particles continuously ejected from the Sun.) Nígbà tí ẹ̀fúùfù tí a bá ń gba ẹ̀jẹ̀ láti inú ẹ̀fúùfù oòrùn bá di ìdẹkùn nínú pápá oofa ilẹ̀ ayé, wọ́n ń kọlura pẹ̀lú àwọn molecule afẹ́fẹ́ lókè àwọn ọ̀pá ìdarí pílánẹ́ẹ̀tì wa. Awọn moleku afẹfẹ wọnyi lẹhinna bẹrẹ lati tan imọlẹ ati fa aurorae, tabi awọn imọlẹ ariwa ati gusu.

Aaye oofa jẹ ohun ti o fa awọn abẹrẹ kọmpasi lati tọka si Polu Ariwa laibikita ọna ti o yipada. Ṣugbọn polarity oofa ti Agbayé le yipada, yiyi itọsọna ti aaye oofa naa. Igbasilẹ ilẹ-aye sọ fun awọn onimo ijinlẹ sayensi pe iyipada oofa kan waye ni gbogbo ọdun 400,000 ni apapọ, ṣugbọn akoko ko ṣe deede. Gẹgẹ bi a ti mọ, iru ipadasẹhin oofa ko fa ipalara eyikeyi si igbesi aye lori Agbayé , ati pe iyipada ko ṣeeṣe pupọ lati ṣẹlẹ fun o kere ju ẹgbẹrun ọdun miiran. Ṣugbọn nigbati o ba ṣẹlẹ, o ṣee ṣe ki awọn abere kọmpasi tọka si ọpọlọpọ awọn itọsọna oriṣiriṣi fun awọn ọgọrun ọdun diẹ lakoko ti o ti n yipada. Ati lẹhin iyipada ti pari, gbogbo wọn yoo tọka si guusu dipo ariwa.

## 8 Nilo-lati Mọ Awọn nkan Nipa Aye Ile wa

# Wiwọn Up Ti Oorun ba ga bi ẹnu-ọna iwaju aṣoju, Agbayé yoo jẹ iwọn nickel kan.
# A wa Lori Rẹ Agbayé jẹ aye apata ti o ni ilẹ ti o lagbara ati agbara ti awọn oke-nla, awọn canyons, pẹtẹlẹ ati diẹ sii. Pupọ julọ ti aye wa ni omi bo.
# Simi Rọrun Afẹfẹ Aye jẹ 78% nitrogen, 21% atẹgun ati 1% awọn eroja miiran. O jẹ iwọntunwọnsi pipe fun wa lati simi ati gbe.
# Ayé Alabapin agba aye wa ni oṣupa kan.
# Agbayé wa ko ni awọn oruka.
# Imọ-ẹrọ Orbital Ọpọlọpọ awọn ọkọ oju-ofurufu ti n yipo ṣe iwadi lori Agbayé lati oke bi gbogbo eto - ti n ṣakiyesi afẹfẹ, okun, awọn glaciers, ati ilẹ ti o lagbara.
# Ile, Ile Didun ni aye pipe fun igbesi aye bi a ti mọ ọ.
# Aabo Idaabobo Afẹfẹ wa ṣe aabo fun wa lati awọn meteoroids ti nwọle, pupọ julọ eyiti o fọ ni oju-aye wa ṣaaju ki wọn le lu oju.

## Awon oju-ojo ni Nigeria
Nàìjíríà ní ojú ọjọ́ olóoru kan pẹ̀lú àsìkò òjò àti ìgbà gbígbẹ tí ó ń yí padà, tí ó sinmi lórí ibi. O gbona ati tutu ni ọpọlọpọ ọdun ni guusu ila-oorun ṣugbọn gbẹ ni guusu iwọ-oorun ati siwaju si inu ilẹ. Oju-ọjọ savanna kan, pẹlu awọn akoko tutu ati awọn akoko gbigbẹ, bori ni ariwa ati iwọ-oorun, lakoko ti oju-ọjọ steppe ti o ni ojoriro diẹ ni a rii ni ariwa jijinna.

Ni gbogbogbo, ipari ti akoko ojo n dinku lati guusu si ariwa. Ni guusu akoko ti ojo na lati Oṣù si Kọkànlá Oṣù, ko da ni jina ariwa ti o na nikan lati aarin-May si Kẹsán. Idalọwọduro ti o ṣe afihan ni awọn ojo n ṣẹlẹ ni Oṣu Kẹjọ ni guusu, ti o yọrisi akoko igba otutu kukuru kan ti a pe ni “Isinmi Oṣu Kẹjọ.” Òjò máa ń wúwo jù lọ ní gúúsù, pàápàá ní gúúsù ìlà oòrùn, tó máa ń gba òjò tó ju 120 inches (3,000 mm) lọ lọ́dún, ní ìfiwéra pẹ̀lú nǹkan bí 70 inches (1,800 mm) ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn. Ojo n dinku ni ilọsiwaju lati eti okun; awọn jina ariwa gba ko si siwaju sii ju 20 inches (500 mm) odun kan.

Iwọn otutu ati ọriniinitutu wa ni igbagbogbo ni gbogbo ọdun ni guusu, lakoko ti awọn akoko yatọ ni riro ni ariwa; ni akoko gbigbẹ ariwa ariwa iwọn otutu ojoojumọ yoo di nla bi daradara. Ni etikun iwọn otutu ti o pọju oṣooṣu duro ni gbogbo ọdun, o ku nipa 90 °F (32 °C) ni Lagos ati nipa 91 ° F (33 °C) ni Port Harcourt; Iwọn otutu ti o kere julọ ti oṣu jẹ isunmọ 72 °F (22 °C) fun Eko ati 68 °F (20 °C) fun Port Harcourt. Ni gbogbogbo, tumọ si awọn iwọn otutu ti o ga julọ ni ariwa, lakoko ti o tumọ si awọn iwọn otutu ti o kere ju ni isalẹ. Ni ariwa ila-oorun ilu Maiduguri, fun apẹẹrẹ, iwọn otutu ti o pọju oṣooṣu le kọja 100 °F (38 °C) lakoko awọn oṣu gbigbona ti Oṣu Kẹrin ati May, lakoko ti akoko kanna otutu le waye ni alẹ. Ọriniinitutu gbogbogbo ga ni ariwa, ṣugbọn o ṣubu lakoko harmattan (afẹfẹ iṣowo gbigbona, gbigbẹ ariwa ila-oorun), eyiti o fẹ fun diẹ sii ju oṣu mẹta ni ariwa ṣugbọn ṣọwọn fun diẹ sii ju ọsẹ meji lọ ni eti okun.

## Ohun ọgbin ati eranko aye
Awọn ilana eweko akọkọ nṣiṣẹ ni awọn beliti ila-oorun-oorun gbooro, ni afiwe si Equator. Mangrove ati awọn ira omi tutu waye ni etikun ati ni Niger delta. Ní ọ̀nà kúkúrú ní ilẹ̀ òkèèrè, àwọn pápá oko tútù ń yọ̀ǹda fún àwọn igbó kìjikìji olóoru. Ní ti ọrọ̀ ajé, ọ̀pẹ epo máa ń dàgbà, a sì máa ń tọ́jú rẹ̀ nígbà tí wọ́n bá ń fọ́ igbó sílẹ̀ fún ìgbẹ́. Ni awọn agbegbe ti awọn eniyan ti o pọ julọ ni guusu ila-oorun, awọn irugbin igbo atilẹba ti rọpo nipasẹ igbo ti o ṣi silẹ. Ni guusu iwọ-oorun awọn agbegbe nla ti igbo ti rọpo nipasẹ awọn oko cacao ati awọn oko rọba. Ilẹ̀ pápá olóoru wà ní ìhà àríwá ìgbànú igbó, ó sì kún fún baobab, tamarind, àti àwọn igi eéṣú. Savanna naa di ṣiṣi diẹ sii ni ariwa jijinna ati pe o jẹ ijuwe nipasẹ awọn igi gbigbẹ ti o tuka ati awọn koriko kukuru. Awọn ipo aginju-aginju wa ni agbegbe Lake Chad, nibiti awọn oriṣiriṣi oriṣi ti acacia ati awọn eya doum ti ọpẹ jẹ wọpọ. Awọn igbo ile-iṣọ (awọn agbegbe igbo dín lẹba awọn odo) tun jẹ abuda ti savanna ti o ṣii ni ariwa. Ni awọn agbegbe ti ọpọlọpọ eniyan ti Savanna, gẹgẹbi awọn agbegbe ilu Sokoto, Kano, ati Katsina, awọn eweko ti yọ kuro nipasẹ jigbin ti nlọsiwaju, jijẹ ati sisun igbo. Ni awọn agbegbe ti o jinna ariwa ti o fẹrẹ parẹ lapapọ ti igbesi aye ọgbin ti jẹ ki ilọsiwaju siwaju si guusu diẹdiẹ ti Sahara.

Awọn ràkúnmí, awọn ikooko tabi Akátá, awọn ọtẹ, awọn kiniun, awọn obo tabi inaki, ati awọn àgùnfọn ti wa ni gbogbo agbegbe Savanna nigba kan, ati awọn ẹlẹdẹ odo pupa, awọn erin igbo, ati chimpanzees gbe ni igbanu igbo. Awọn ẹranko ti a rii ninu igbo mejeeji ati savanna ni awọn amotekun, awọn ologbo goolu, awọn obo, awọn gorilla, ati awọn ẹlẹdẹ igbo. Loni a le rii awọn ẹranko wọnyi nikan ni awọn ibi aabo bi Egan orile-ede Yankari ni ipinlẹ Bauchi, Egan orile-ede Gashaka Gumti ni ipinlẹ Taraba, Egan orile-ede Kainji Lake ni ipinlẹ Kwara (wo Kainji Lake), ati Egan orile-ede Cross River ni ipinlẹ Cross River. Awọn rodents gẹgẹbi awọn okere, awọn ẹiyẹ, ati awọn eku ireke jẹ idile ti o tobi julọ ti awọn ẹran-ọsin. Savanna ariwa pọ ni awọn ẹiyẹ Guinea. Awọn ẹiyẹ ti o wọpọ miiran pẹlu àparò, awọn gunugun, kites, bustards, ati awọn ayékòótọ́ àwọ̀ gíréè. Awọn odo ni awọn ooni, erinmi, ati ọpọlọpọ awọn ẹja.

## Agbaye Pipe Patapata
thumb|Awon irawo ati aaye ti irawo
**Agbaye Pipe Patapata** ni arosọ pe, nitori “igbesi aye bi a ti mọ ọ” ko le wa ti awọn iduro ti iseda - gẹgẹbi idiyele elekitironi , igbagbogbo gravitational ati awọn miiran - ti paapaa yatọ si diẹ, agbaye gbọdọ wa ni aifwy pataki fun igbesi aye.  Ni iṣe, idawọle yii jẹ agbekalẹ ni awọn ofin ti awọn iwọn ti ara ti ko ni iwọn . 
thumb|Ona ti wara (The Milky Way)

## Itan
Ni ọdun 1913, onimọ-jinlẹ Lawrence Joseph Henderson kowe *Amọdaju ti Ayika,* ọkan ninu awọn iwe akọkọ lati ṣawari iṣatunṣe didara ni agbaye. Henderson jiroro lori pataki omi ati ayika si awọn ohun alãye, ti o tọka si pe igbesi aye bi o ti wa lori Earth gbarale patapata lori awọn ipo ayika ni pato ti Earth, paapaa ibigbogbo ati awọn ohun-ini ti omi. 

Ni 1961, physicist Robert H. Dicke jiyan pe awọn ipa kan ninu fisiksi, gẹgẹbi agbara gbigbona ati electromagnetism , gbọdọ wa ni atunṣe daradara fun igbesi aye lati wa ni agbaye. 

Astronomer Fred Hoyle jiyan fun aye-aifwy ti o dara: “Lati 1953 siwaju, Willy Fowler ati Emi nigbagbogbo ni iyanilenu nipasẹ ibatan iyalẹnu ti [...] ati pe atunṣe rẹ yoo ni lati wa ni ibiti a ti rii awọn ipele wọnyi ni otitọ. nipa iseda."  Ninu iwe 1983 rẹ *The Intelligent Universe* ,  Hoyle kowe, "Akojọ awọn ohun-ini anthropic, awọn ijamba ti o han gbangba ti ẹda ti kii ṣe ti ẹda laisi eyiti orisun carbon ati nitorinaa igbesi aye eniyan ko le wa, tobi ati iwunilori." 

Igbagbọ ninu Agbaye-aifwy ti o dara julọ yorisi ireti pe Hadron Collider Large yoo gbe awọn ẹri ti fisiksi kọja awoṣe Standard , bii supersymmetry ,  ṣugbọn nipasẹ ọdun 2012 ko ti ṣe agbekalẹ ẹri fun supersymmetry ni awọn iwọn agbara o le ṣe iwadii. 

## Iwuri
Fisiksi Paul Davies sọ pe: "Bayi ni adehun gbooro laarin awọn onimọ-jinlẹ ati awọn onimọ-jinlẹ pe Agbaye wa ni ọpọlọpọ awọn ọna 'fine-aifwy' fun igbesi aye. Ṣugbọn ipari kii ṣe pupọ pe Agbaye jẹ atunṣe daradara fun igbesi aye; dipo o dara-aifwy fun awọn bulọọki ile ati awọn agbegbe ti igbesi aye nilo ".  O tun sọ pe " ' ero anthropic ' kuna lati ṣe iyatọ laarin awọn agbaye ti o kere ju biophilic , ninu eyiti a gba laaye laaye, ṣugbọn o ṣee ṣe nikan, ati awọn agbaye biophilic ti o dara julọ, ninu eyiti igbesi aye n dagba nitori pe biogenesis waye nigbagbogbo".  Lara awọn onimo ijinlẹ sayensi ti o rii ẹri ti o ni idaniloju, ọpọlọpọ awọn alaye ti ẹda ni a ti dabaa, gẹgẹbi aye ti ọpọlọpọ awọn agbaye ti n ṣafihan aiṣedeede iwalaaye labẹ ilana anthropic . 

Ipilẹ-itumọ ti iṣatunṣe agbaye ti o dara ni pe iyipada kekere kan ni ọpọlọpọ awọn iduro ti ara yoo jẹ ki agbaye yatọ yato. Stephen Hawking ṣe akiyesi pe: "Awọn ofin ti imọ-jinlẹ, bi a ti mọ wọn ni bayi, ni ọpọlọpọ awọn nọmba pataki, gẹgẹbi iwọn idiyele ina ti elekitironi ati ipin ti awọn ọpọ eniyan ti proton ati elekitironi. ... Otitọ iyalẹnu ni pe awọn iye ti awọn nọmba wọnyi dabi pe a ti ṣatunṣe daradara pupọ lati jẹ ki idagbasoke igbesi aye ṣee ṣe”. 

Fun apẹẹrẹ, ti agbara iparun ti o lagbara ba jẹ 2% ni okun sii ju ti o lọ (ie ti o ba jẹ pe ibakan ti o n ṣe afihan agbara rẹ jẹ 2% tobi) nigba ti a fi silẹ awọn alakan miiran ko yipada, diprotons yoo jẹ iduroṣinṣin; gẹgẹ bi Davies, hydrogen yoo dapọ sinu wọn dipo deuterium ati helium .  Eyi yoo paarọ awọn fisiksi ti awọn irawọ , ati pe aigbekele ṣe idiwọ wiwa laaye iru si ohun ti a ṣe akiyesi lori Aye. Wiwa diproton yoo ṣe kukuru-yipo idapọ ti o lọra ti hydrogen sinu deuterium. Hydrogen yoo dapọ ni irọrun tobẹẹ pe o ṣee ṣe pe gbogbo hydrogen ti agbaye yoo jẹ run ni awọn iṣẹju diẹ akọkọ lẹhin Big Bang .  “Ariyanjiyan diproton” yii jẹ ariyanjiyan nipasẹ awọn onimọ-jinlẹ miiran, ti wọn ṣe iṣiro pe niwọn igba ti ilosoke agbara ba kere ju 50%, idapọ irawọ le waye laibikita aye ti diprotons iduroṣinṣin. 

Ilana pipe ti ero naa jẹ ki o nira nipasẹ otitọ pe a ko tii mọ iye awọn iduro ti ara ominira ti o wa. Awoṣe boṣewa ti fisiksi patiku ni awọn aye adijositabulu larọwọto 25 ati ibaramu gbogbogbo ni ọkan diẹ sii, ibakan ti aye-aye , eyiti a mọ lati jẹ alaiṣe ṣugbọn o kere pupọ ni iye. Nitoripe awọn onimọ-jinlẹ ko ti ni idagbasoke imọ-jinlẹ aṣeyọri ti agbara ti kuatomu walẹ , ko si ọna ti a mọ lati darapo awọn ẹrọ mekaniki kuatomu, lori eyiti awoṣe boṣewa gbarale, ati ibatan gbogbogbo. 

Laisi imọ ti ilana yii ti o pe diẹ sii ti a fura pe o wa labẹ awoṣe boṣewa, ko ṣee ṣe lati ka iye awọn nọmba ti awọn iduro ti ara ominira nitootọ. Ni diẹ ninu awọn imọran oludije, nọmba awọn iduro ti ara ominira le jẹ kekere bi ọkan. Fun apẹẹrẹ, ibakan cosmological le jẹ igbagbogbo ipilẹ ṣugbọn awọn igbiyanju tun ti ṣe lati ṣe iṣiro rẹ lati awọn iduro miiran, ati ni ibamu si onkọwe ti iru iṣiro bẹ, “iye kekere ti ibakan ti imọ-jinlẹ n sọ fun wa pe ibatan kongẹ ati airotẹlẹ patapata wa laarin gbogbo awọn ayeraye ti Awoṣe Standard ti fisiksi patiku , fisiksi aimọ ati igbagbogbo” . 

## Awọn apẹẹrẹ
Martin Rees ṣe agbekalẹ atunṣe-dara julọ ti agbaye ni awọn ofin ti awọn iwọn ilawọn mẹfa ti o tẹle atẹle . 

* *N* , ipin agbara itanna si agbara walẹ laarin bata protons, jẹ isunmọ 10 36 . Gẹgẹbi Rees, ti o ba kere pupọ, nikan ni agbaye kekere ati igba diẹ le wa.  Ti o ba tobi to, wọn yoo kọ wọn silẹ ni agbara tobẹẹ ti awọn ọta ti o tobi julọ kii yoo ṣe ipilẹṣẹ.
* *Epsilon* ( *ε* ), odiwọn iṣẹ ṣiṣe iparun ti idapọ lati hydrogen si helium , jẹ 0.007: nigbati awọn nucleons mẹrin dapọ sinu helium, 0.007 (0.7%) ti iwọn wọn ti yipada si agbara. Iye *ε* wa ni apakan ti a pinnu nipasẹ agbara agbara iparun ti o lagbara .  Ti *ε* ba jẹ 0.006, proton ko le sopọ mọ neutroni, ati pe hydrogen nikan ni o le wa, ati pe kemistri ti o nipọn yoo jẹ eyiti ko ṣee ṣe. Gẹgẹbi Rees, ti o ba wa loke 0.008, ko si hydrogen yoo wa, bi gbogbo hydrogen yoo ti dapọ ni kete lẹhin Big Bang . Awọn onimọ-jinlẹ miiran ko gba, ṣiṣe iṣiro pe hydrogen pataki yoo wa niwọn igba ti ipa ti o lagbara ti o ni idapọmọra igbagbogbo pọ si nipasẹ kere ju 50%.
* *Omega* (Ω), ti a mọ nigbagbogbo bi paramita iwuwo , jẹ pataki ibatan ti walẹ ati agbara imugboroja ni agbaye. O ti wa ni awọn ipin ti awọn ibi-iwuwo ti awọn Agbaye to awọn "lominu ni iwuwo" ati ki o jẹ to 1. Ti o ba ti walẹ wà ju lagbara akawe pẹlu dudu agbara ati awọn ni ibẹrẹ agba aye imugboroosi oṣuwọn, awọn Agbaye yoo ti pale ṣaaju ki o to aye le ti wa. Ti o ba jẹ pe agbara walẹ jẹ alailagbara, ko si awọn irawọ ti yoo ṣẹda.
* *Lambda* (Λ), ti a mọ ni igbagbogbo bi ibakan ti aye , ṣe apejuwe ipin iwuwo ti agbara dudu si iwuwo agbara pataki ti agbaye, fun awọn arosinu ti o ni oye gẹgẹbi iwuwo agbara dudu jẹ igbagbogbo. Ni awọn ofin ti awọn ẹya Planck , ati bi iye iwọn aibikita, Λ wa lori aṣẹ ti10 -122 .  Eyi kere pupọ pe ko ni ipa pataki lori awọn ẹya agba aye ti o kere ju bilionu-ọdun ina-ọdun kọja. Iye diẹ ti o tobi ju ti ibakan ti aye yoo ti fa aaye lati faagun ni iyara to pe awọn irawọ ati awọn ẹya astronomical miiran kii yoo ni anfani lati dagba. 
* *Q* , ipin ti agbara gravitational ti o nilo lati fa galaxy nla kan yato si agbara ti o ṣe deede ti iwọn rẹ, wa ni ayika 10 -5 . Ti o ba kere ju, ko si awọn irawọ ti o le ṣẹda. Ti o ba tobi ju, ko si awọn irawọ ti o le ye nitori pe agbaye jẹ iwa-ipa pupọ, ni ibamu si Rees. 
* *D* , awọn nọmba ti aye mefa ni spacetime , ni 3. Rees ira wipe aye ko le tẹlẹ ti o ba ti wa nibẹ wà 2 tabi 4 aaye iwọn.  Rees jiyan eyi ko ṣe idiwọ aye ti awọn okun onisẹpo mẹwa .

Max Tegmark jiyan pe ti iwọn akoko ba ju ọkan lọ, lẹhinna ihuwasi awọn ọna ṣiṣe ti ara ko le ṣe asọtẹlẹ ni igbẹkẹle lati imọ ti awọn idogba iyatọ ti o yẹ . Ni iru agbaye yii, igbesi aye oye ti o lagbara lati ṣe afọwọyi imọ-ẹrọ ko le farahan. Pẹlupẹlu, awọn protons ati awọn elekitironi yoo jẹ riru ati pe o le bajẹ sinu awọn patikulu ti o ni ibi-nla ju ara wọn lọ. Eyi kii ṣe iṣoro ti awọn patikulu naa ni iwọn otutu kekere to to. 

### Erogba ati atẹgun
Alaye siwaju sii: Ilana Meteta-alpha § Aiseṣe ati atunṣe-itanran

Apeere agbalagba ni ipo Hoyle , ipo agbara-kẹta ti o kere julọ ti erogba-12 arin, pẹlu agbara ti 7.656 MeV loke ipele ilẹ.  Gẹgẹbi iṣiro kan, ti ipele agbara ipinle ba kere ju 7.3 tabi tobi ju 7.9 MeV, erogba ti ko to yoo wa lati ṣe atilẹyin igbesi aye. Lati ṣe alaye ọpọlọpọ erogba ti agbaye, ipo Hoyle gbọdọ wa ni aifwy siwaju si iye laarin 7.596 ati 7.716 MeV. Iṣiro ti o jọra, ni idojukọ lori awọn ipilẹ ipilẹ ipilẹ ti o funni ni ọpọlọpọ awọn ipele agbara, pinnu pe agbara to lagbara gbọdọ wa ni aifwy si konge ti o kere ju 0.5%, ati agbara itanna si konge ti o kere ju 4%, lati ṣe idiwọ boya iṣelọpọ erogba tabi iṣelọpọ atẹgun lati sisọ silẹ ni pataki. 

## Awọn alaye
Diẹ ninu awọn alaye ti iṣatunṣe itanran jẹ adayeba .  Ni akọkọ, iṣatunṣe ti o dara le jẹ iruju: fisiksi ipilẹ diẹ sii le ṣe alaye itusilẹ itanran ti o han ni awọn aye ti ara ni oye lọwọlọwọ nipa didipa awọn iye ti awọn paramita wọnyẹn le mu. Gẹgẹbi Lawrence Krauss ti sọ, "awọn iwọn kan ti dabi ẹnipe ko ṣe alaye ati atunṣe daradara, ati ni kete ti a ba loye wọn, wọn ko dabi ẹnipe o dara julọ. A ni lati ni irisi itan kan ".  Victor J. Stenger ti han wipe ID yiyan ti ara sile si tun le gbe awọn universes o lagbara ti a harboring aye.  Diẹ ninu awọn jiyan pe o ṣee ṣe pe imọran ipilẹ ti o kẹhin ti ohun gbogbo yoo ṣe alaye awọn idi pataki ti iṣatunṣe itanran ti o han ni gbogbo paramita. 

Síbẹ̀síbẹ̀, bí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ òde òní ṣe ń gbòòrò sí i, oríṣiríṣi àbá èrò orí tí kò rò pé ó fara sin ni a ti dábàá. Ọkan jẹ multiverse , nibiti a ti fi awọn iduro ti ara ipilẹ si ni awọn iye oriṣiriṣi ni ita ti Agbaye ti a mọ.  Lori ero-ọrọ yii, awọn ẹya ọtọtọ ti otito yoo ni awọn abuda ti o yatọ pupọ. Ni iru awọn oju iṣẹlẹ, ifarahan ti iṣatunṣe didara jẹ alaye bi abajade ti ilana anthropic ti ko lagbara ati ojuṣayan yiyan , ni pataki iwalaaye iwalaaye . Àwọn àgbáálá ayé nìkan tí wọ́n ní àwọn ìdúróṣinṣin pàtàkì tí wọ́n ń ṣe aájò àlejò sí ìgbésí ayé, gẹ́gẹ́ bí lórí Ilẹ̀ Ayé, lè ní àwọn fọ́ọ̀mù ìwàláàyè tí wọ́n lè ṣàkíyèsí àgbáálá ayé tí wọ́n lè ronú jinlẹ̀ lórí ìbéèrè àtúnṣe tó dára.  Zhi-Wei Wang ati Samuel L. Braunstein jiyan pe iṣatunṣe itanran ti o han gbangba ti awọn ipilẹ ipilẹ le jẹ nitori aini oye ti awọn iwọntunwọnsi wọnyi. 

### Multiverse
Main article: Multiverse

Wo tun: Ilana Anthropic

Bí àgbáálá ayé bá jẹ́ ọ̀kan lára ​​ọ̀pọ̀lọpọ̀ àti pé ó ṣeé ṣe kó jẹ́ ọ̀run àìlópin, ọ̀kọ̀ọ̀kan ní onírúurú ìṣẹ̀lẹ̀ ìṣẹ̀dálẹ̀ ti ara àti ìdúróṣinṣin, kò yani lẹ́nu pé àgbáálá ayé kan wà tó máa ń ṣe aájò àlejò sí ìwàláàyè olóye. Diẹ ninu awọn ẹya ti awọn idawọle olona-pupọ nitorina pese alaye ti o rọrun fun eyikeyi atunṣe-finnifinni,  lakoko ti itupalẹ Wang ati Braunstein koju wiwo ti agbaye yii jẹ alailẹgbẹ ni agbara rẹ lati ṣe atilẹyin igbesi aye. 

Èrò oríṣiríṣi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ti mú kí ìwádìí lọ́pọ̀lọpọ̀ sínú ìlànà ẹ̀dá ènìyàn, ó sì jẹ́ ìfẹ́ pàtàkì sí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì patiku nítorí pé ó hàn gbangba pé àwọn àbá èrò orí ohun gbogbo máa ń ṣe àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbáálá ayé nínú èyí tí ìdúróṣinṣin ti ara yàtọ̀ síra. Botilẹjẹpe ko si ẹri fun aye ti multiverse, diẹ ninu awọn ẹya ti imọran ṣe awọn asọtẹlẹ eyiti eyiti diẹ ninu awọn oniwadi ti n kẹkọ M-theory ati awọn n jo walẹ nireti lati rii diẹ ninu ẹri laipẹ.  Ni ibamu si Laura Mersini-Houghton , aaye tutu WMAP le pese ẹri ti o ṣee ṣe idanwo ti agbaye ti o jọra .  Awọn iyatọ ti ọna yii pẹlu imọran Lee Smolin ti yiyan adayeba ti aye , agbaye ekpyrotic , ati imọran agbaye ti o ti nkuta . 

O ti daba pe pipe si multiverse lati ṣe alaye atunṣe-itanran jẹ fọọmu kan ti iro ti olutaja onidakeji . 

### Oke-isalẹ cosmology
Stephen Hawking ati Thomas Hertog dabaa pe awọn ipo ibẹrẹ agbaye ni ipo giga ti ọpọlọpọ awọn ipo ibẹrẹ ti o ṣeeṣe, nikan ida kan ti o ṣe alabapin si awọn ipo ti a rii loni.  Ni ibamu si imọran wọn, awọn iduro ti ara “atunse daradara” ti agbaye jẹ eyiti ko ṣeeṣe, nitori agbaye “yan” nikan awọn itan-akọọlẹ ti o yori si awọn ipo lọwọlọwọ. Ni ọna yii, imọ-jinlẹ ti oke-isalẹ n pese alaye ti eniyan fun idi ti agbaye yii fi gba ọrọ laaye ati igbesi aye laisi pipe si ọpọlọpọ. 

### Erogba chauvinism
Diẹ ninu awọn fọọmu ti awọn ariyanjiyan atunṣe-itanran nipa dida igbesi aye ro pe awọn fọọmu igbesi aye ti o da lori erogba ni o ṣee ṣe, arosinu nigbakan ti a pe ni chauvinism carbon .  Ni imọran, biochemistry omiiran tabi awọn ọna igbesi aye miiran ṣee ṣe. 

### Idawọle kikopa
Ipilẹṣẹ iṣeṣiro naa dimu pe agbaye ti ni aifwy-aifwy lasan nitori pe awọn oniṣẹ iṣeṣiro ti imọ-ẹrọ diẹ sii ti ṣe eto ni ọna yẹn. 

### Ko si aseise
Graham alufa , Mark Colyvan , Jay L. Garfield , ati awọn miran ti jiyan lodi si awọn presupposition ti "awọn ofin ti fisiksi tabi awọn ipo aala ti awọn aye le ti miiran ju ti won wa ni". 

### Theistic
Wo tun: Ariyanjiyan telooloji § Agbaye ti o ni atunṣe to dara

Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì kan, àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ ìsìn , àti àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí , àti àwọn àwùjọ ẹ̀sìn kan, ń jiyàn pé ìpèsè tàbí ìṣẹ̀dá ló fa àtúnṣe tó dára.  Onimọ-jinlẹ Onigbagbọ Alvin Plantinga jiyan pe aye laileto, ti a lo si agbaye kan ati atẹlẹsẹ, nikan gbe ibeere dide si idi ti agbaye yii ṣe le jẹ “orire” bi lati ni awọn ipo kongẹ ti o ṣe atilẹyin igbesi aye ni o kere ju ni aaye kan (Ilẹ-aye) ati awọn ọdun ti o wa lọwọlọwọ (pẹlu awọn akoko).Idahun kan si awọn ijamba nla ti o han gbangba wọnyi ni lati rii wọn bi o ṣe fidi ẹtọ ẹtọ imọ-jinlẹ pe agbaye ti ṣẹda nipasẹ Ọlọrun ti ara ẹni ati bi fifun ohun elo naa fun ariyanjiyan imọ-jinlẹ ti o tọ - nitorinaa ariyanjiyan atunṣe daradara. O dabi ẹnipe nọmba nla ti awọn ipe ti o ni lati wa ni aifwy si laarin awọn opin dín pupọ fun igbesi aye lati ṣee ṣe ni agbaye wa. Ko ṣeeṣe pupọ pe eyi yẹ ki o ṣẹlẹ nipasẹ aye, ṣugbọn o ṣee ṣe diẹ sii pe eyi yẹ ki o ṣẹlẹ ti iru eniyan ba wa bi Ọlọrun.

-  William Lane Craig , onímọ̀ ọgbọ́n orí àti agbábọ̀rọ̀ onígbàgbọ́ , mẹ́nu kan yíyí ìyípadà tó dára nínú àgbáálá ayé gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí fún wíwà Ọlọ́run tàbí irú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ kan tí ó lè ṣe ìṣàkóso (tàbí dídánwò) ìpilẹ̀ ìpìlẹ̀ fisiksi tí ń ṣàkóso àgbáyé.  Filosopher ati ẹlẹsin ẹkọ Richard Swinburne de ipari apẹrẹ nipa lilo iṣeeṣe Bayesian . Onímọ̀  àti ẹlẹ́kọ̀ọ́ ìsìn  McGrath ṣàkíyèsí pé àtúnṣe tó dára ti carbon jẹ́ ẹ̀tọ́ pàápàá fún agbára ìṣẹ̀dá láti tún ara rẹ̀ ṣe sí ìwọ̀n èyíkéyìí Gbogbo ilana itiranya ti ẹda da lori kemistri dani ti erogba, eyiti o fun laaye laaye lati sopọ mọ ararẹ, ati awọn eroja miiran, ṣiṣẹda awọn ohun elo ti o ni idiju pupọ ti o jẹ iduroṣinṣin lori awọn iwọn otutu ilẹ ti o bori, ati pe o lagbara lati gbe alaye jiini (paapaa DNA). [...] Bi o ti jẹ pe o le jiyan pe iseda ṣẹda atunṣe-itanran ti ara rẹ, eyi le ṣee ṣe nikan ti awọn ẹya akọkọ ti agbaye jẹ iru pe ilana ti itiranya le ti bẹrẹ. Kemistri alailẹgbẹ ti erogba jẹ ipilẹ ti o ga julọ ti agbara ti iseda lati tunse funrararẹ. Onímọ̀ sáyẹ́ǹsì onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àti àlùfáà Áńgílíkà John Polkinghorne sọ pé: “Títúnṣe àtúnṣe ẹ̀dá ènìyàn jẹ́ ohun àgbàyanu tí a kò fi lè gbà á sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí jàǹbá ayọ̀ lásán.” 

Theologian ati philosopher Andrew Loke jiyan wipe nibẹ ni o wa nikan marun ṣee ṣe isori ti awọn idawọle nipa itanran-yiyi ati ibere: (i) anfani , (ii) deede, (iii) awọn akojọpọ ti deede ati anfani, (iv) uncaused, ati (v) oniru, ati awọn ti o nikan oniru yoo fun ẹya iyasọtọ mogbonwa alaye ti ibere ni Agbaye.  O ṣe ariyanjiyan pe Kalam Cosmological Argument ṣe okunkun ariyanjiyan teleological nipa idahun ibeere naa " Ta ni o ṣe apẹrẹ Oluṣeto naa? ". 

Ẹlẹda Hugh Ross ṣe ilọsiwaju nọmba kan ti awọn idawọle ti o dara-tuning.  Ọkan ni aye ti ohun ti Ross n pe ni "majele pataki", eyiti o jẹ awọn ounjẹ ipilẹ ti o jẹ ipalara ni titobi nla ṣugbọn pataki fun igbesi aye ẹranko ni awọn iwọn kekere. 

Philosopher and theologian Robin Collins jiyan pe imọ-jinlẹ jẹ ifojusọna pe Ọlọrun yoo ṣẹda ododo ti a ṣeto lati gba laaye fun iṣawari imọ-jinlẹ lati ṣẹlẹ ni irọrun. Gẹgẹbi Collins, ọpọlọpọ awọn iwọn ti ara gẹgẹbi igbagbogbo-itumọ ti o ngbanilaaye fun lilo agbara daradara, ipin baryon -to- photon ti o ngbanilaaye fun isale makirowefu agba aye lati ṣe awari, ati ọpọ ti Higgs boson ti n gba laaye lati rii jẹ awọn apẹẹrẹ ti awọn ofin ti fisiksi ti o dara-aifwy fun iṣawari imọ-jinlẹ. 

Onimọ-jinlẹ nipa itankalẹ Richard Dawkins kọ ariyanjiyan theistic naa kuro bi “ainitẹlọrun jinna” nitori pe o fi aye Ọlọrun silẹ lai ṣe alaye, pẹlu Ọlọrun ti o lagbara lati ṣe iṣiro atunṣe-itanran o kere ju bi ko ṣe ṣeeṣe bi atunṣe-itanran funrararẹ.  Lodi si ẹtọ yii, o ti jiyan pe ẹkọ-ọrọ jẹ arosọ ti o rọrun, gbigba awọn onimọ-jinlẹ laaye lati sẹ pe Ọlọrun kere ju eyiti ko ṣee ṣe bii atunṣe-dara. 

Douglas Adams satiriji ariyanjiyan imọ-jinlẹ ninu iwe 2002 rẹ *The Salmon of Doubt (Ẹja ti iyemeji)* : Fojuinu inu adagun kan ti o ji ni owurọ kan ti o n ronu pe, “Eyi jẹ aye ti o nifẹ ti Mo rii ara mi ninu, iho ti o nifẹ ti Mo rii, o baamu fun mi kuku daradara, ṣe kii ṣe bẹ? Ni otitọ, o baamu mi ni iyalẹnu daradara, gbọdọ ti ṣe lati ni mi ninu!”

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ayé