open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Àdìsá Akinloyè

**Augustus Meredith Àdìsá Akinloyè** (August 19, 1916 – September 18, 2007) jẹ́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Naijiria.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1916
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2007
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ìpínlẹ̀ Kaduna

**Ìpínlẹ̀ Kàdúná** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn Ìpínlẹ̀ mẹ́rìdínlógójì ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ Kàdúná jẹ́ ọkan lára ìpínlẹ̀ tó wà ní apá Àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Olú-ìlú ìpínlẹ̀ yìí ń bá a jórúkọ, ìlú Kàdúná, èyí tí ó jẹ́ ìlú kẹ́jọ tí ó tóbi jù ní orílẹ̀-èdè yìí ní ọdún 2006. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ yìí sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ìpínlẹ̀ àárín-gbùngbùn Àríwá ní ọdún 1967, èyí tí ó yíká Ìpínlẹ̀ Katsina òde-òní. Ní ọdún 1987 ní Ìpínlẹ̀ Kàdúná ṣẹ ààlà-ọ̀nà wọn. Ìnagijẹ Kàdúná ní *Center of learnig*  (Ilé fún ẹ̀kọ́). Orúkọ yìí ṣe rẹ́gí wọn Nítorí ọ̀pọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ tó ní kìmí ni ó wà ní ìpínlẹ̀ náà, àpẹẹrẹ ní Ahmadu Bello University.

Ìpínlẹ̀ Kàdúná òde-òní jẹ́ ilé ìṣura fún àwọn ohun ìlàjú ilẹ̀ Áfíríkà, kódà, Nok civilization tí ó gbèrú láti c.1500 BC sí c. 500 AD náà wà ní bẹ̀. Ní séntúrì 9th, òwúlẹ̀-wútàn tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ya'qubi ṣe àkọsílẹ̀ ìwàláyé Ìjọba Hausa, èyí tí ó wà kí wón tó sọ ọ́ di Sokoto Caliphate ní ọdún 1800 lẹ́yìn ìjà àwọn Fulani.  Ní àkókò ìmúnisìn, àwọn olùdarí ilẹ̀- Britain sọ Kàdúná di olú-ìlú Àbọ̀ ní Àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Niger

**Niger** jẹ́ Ìpínlẹ̀ kan ààrin gbùngbùn apá àríwá lórílẹ̀-èdè Nigeria. Ó jẹ́ Ìpínlẹ̀ tó tóbi jù lọ ní Nàìjíríà. Wọ́n pín Ìpínlẹ̀ Niger sí àgbègbè-ìṣèjọba mẹ́ta, ní ìpín A, B, D. Minna ni olú-ìlú **Ìpínlẹ̀ Niger**. Àwọn ìlú ńlá mìíràn tí wọ́n wà ní Niger; Bida, Kontagora and Suleja. Wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Niger lọ́dún 1976. Ó jẹ́ ìlú àwọn Ààrẹ-àná ológun, ọ̀gágun Ibrahim Babangida àti Abdulsalami Abubakar. Àwọn ènìyàn Nupe, Gbagyi, Kamuku, Kambari, Gungawa, Hun-Saare, Hausa àti Koro ni wọ́n pọ̀jù ní Ìpínlẹ̀ náà.

Orúkọ odò Niger ni wọ́n fi sọrí Ìpínlẹ̀ náà. Ìpínlẹ̀ náà ni odò tí wọ́n fi ń pèsè iná-ọba, Kainji Dam àti Shiroro Dam, bẹ́ẹ̀ náà, ibẹ̀ ni Zungeru Dam wà. Ibẹ̀ ni Jebba Dam tí ní ìpín ní Ìpínlẹ̀ Niger àti Ìpínlẹ̀ Kwara. Ibẹ̀ náà ni Gurara Falls, tí wọn fi orúkọ odò Gurara sọrí wà. Also situated there is Kainji National Park, the largest National Park of Nigeria, which contains Kainji Lake, the Borgu Game Reserve and the Zugurma Game Reserve.

## Àwọn èdè wọn
Àwọn wọ̀nyí ni èdè tí wọ́n ń sọ ní Ìpínlẹ̀ ní ìpín ìjọba-ìbílẹ̀ wọn:

Sorko and Zarma are also spoken.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ipinle Kano

**Ìpínlẹ̀ Kánò** jẹ́ olú ìlú Ìpínlẹ̀ Kánò àti ìlú tí ó tóbijùlo ẹ̀kẹta ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lẹ́yìn ìlú Ìbàdàn àti ìlú Èkó. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ọdún 2006, Kano jẹ́ ìpínlẹ̀ tí ó ní èrò jùlọ ní  orílẹ̀̀ èdè Nàìjíríà. Àwọn ibi tó lajú níbẹ̀ gba ìlẹ̀ tó tóbi tó  137 km2 tí ó sì ní àwọn ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́fà — Kano Municipal, Fagge, Dala, Gwale, Tarauni àti Nasarawa — pẹ̀lú olùgbélú 2,163,225 ní ìkànìyàn ọdún 2006.

## Oro Adayeba ni Ipinle Kano
#Gassiterite
#Idẹ
#Gemstone
#Glass-sand
#Sinkii
#Pyrochinre & Tantalite

## Ẹkọ
### Ile-iwe giga
## Ìwé àkàsíwájú
*
*

## Itokasi

Kano
Lucky Dube

**Lucky Dube**

Ọmọ ilẹ̀ Gúúsù Áfíríkà Lucky Dube
Orin Reggae ni Lucky Dube maan káa ń gọa ígbà eyé

## ẹ̀.ucky Dube

Lucky Dube kú ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹwàá ọdún 2007. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1964
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2007
Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Gúúsù Áfríkà
Ìpínlẹ̀ Nasarawa

**Ìpínlẹ̀ Násáráwá** je ikan ninu àwon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria. Oluilu re ni Lafia.

## Ítàn Ìdásílẹ̀
Ìpínlẹ̀ Nasarawa jẹ́ dídásílẹ̀ ní Ọjó kínní, osù kẹwàá, Ọdún 1996 nígbà ìsèjọba Abacha, tí wọ́n pín kúrò ní ìpínlẹ̀ Plateau odè oní.

## Ijọba Ìbílẹ̀
Awọn ijọba íbílẹ̀ tí ó wà nì ìpínlẹ̀ Nasarawa jẹ́ mẹ́tàlá. (Afìhàn pẹ̀lú ònkà 2006 population):

## Awọn èdè
Awọn orísìrísí èdè tí ó wà ní ìpínlè Nasarawa jẹ́ mókàndínlógbọ̀n.

Awọn èdè na wa nínú tábìlì yi ní nítítò Ijọba ìbílẹ̀ ìpínlè Nasarawa:

Ní ìpínlè Nasarawa, orísìrísí ẹ̀yà marundinlogbon ló wà. Àwọn tí wọn ma n sọ jù nì Miligi (Koro), Alago, Mada, Gwandara, Kunari, Hausa Fulani, Gwari, Rindre, Afo, Eggon and Ebina

## Ilé ẹ̀kọ́
Ìpínlẹ̀ Nasarawa ni awọn Ilé ẹ̀kọ́ bí:
*College of Education, Akwanga
*Federal Polytechnic Nasarawa
*College of Agriculture in Lafia
*Isa Mustapha Agwai I Polytechnic Lafia
*Nasarawa State University
*Mewar International University ní Masaka
*Bingham University at Karu
*Hill College of Education Gwanje Akwanga
*NACAP polytechnic Akwanga
*Command secondary school Lafia
*Command secondary school Rinze
*Vocational And Relevant technology board
Ìpínlè Nasarawa ní awọn ilé ẹ̀kọ́ alakobere àti girama bí the Federal Government Girls College, Kea.

## Awon èèyàn jànkànjànkàn
*Imaan Sulaiman-Ibrahim – Director-General of NAPTIP
* HRH Alhaji Abdullahi Amegwa Agbo - Osana of Keana
*HRH Alhaji Ahmadu Aliyu Ogah  - Andoma of Doma
*Sen. Abdullahi Adamu - National Chairman, APC
*Suleiman Odapu-Public Relations Practitioner

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Jigawa

**Ìpínlẹ̀ Jigawa** jẹ́ ọkan nínu ìpínlè mẹ́rìndínlógójì orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ yí wà ní apá àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọdún 1991 láti apá ìwọ̀ Oòrùn gúsù Kánò, Jigawa wa ni ààlà tó wà lárin orílẹ̀-èdè Niger ati orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Dutse ni olú ìlú fún Ìpínlẹ̀ náà, tí ósìjẹ́ ìlú tí o tóbi julọ ní Ìpínlẹ̀ Jigawa.

## Awọn èdè
Awọn orísìrísí èdè tí ó wà ní ìpínlè Jigawa ní Bade, Warji, Duwai. Hausa ati Fula je èdè ti wọn n sọ jù ni ìpínlè Jigawa.
## Ijọba Ìbílẹ̀
Awọn ijọba íbílẹ̀ tí ó wà nì ìpínlẹ̀ Jigawa jẹ́ mẹ́tàdìnlógbọ̀n. Awọn ná ní:

*Auyo
*Babura
*Biriniwa
*Birnin Kudu
*Buji
*Dutse
*Gagarawa
*Garki
*Gumel
*Guri
*Gwaram
*Gwiwa
*Hadejia
*Jahun
*Kafin Hausa
*Kaugama
*Kazaure
*Kiri Kasama
*Kiyawa
*Maigatari
*Malam Madori
*Miga
*Ringim
*Roni
*Sule Tankarkar
*Taura
*Yankwashi

## Ilé ẹ̀kọ́ gíga
*Federal University Dutse, Jigawa State
* Sule Lamido University, Kafin Hausa, Jigawa State
* Khadija University Majia, Jigawa State
* Jigawa State Institute of Information Technology, Kazaure
* Binyaminu Usman College of Agriculture, Hadejia, Jigawa State.
* Government Science Technical College, Binin Kudu
* Jigawa State Polytechnic Dutse
* Government Science Technical College, Ringim
* Government Technical College, Hadejia
* Kazaure Innovation Institute, Jigawa State

## Itokasi
Ìtàn ìsèdálẹ̀ Ilé-Ifẹ̀

Ìlú Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ìlú tí Òrìṣà Bàbá Ṣìgìdì tí mo fẹ́ sọ ìtàn rẹ̀ ti wá. Èyí ló mú mi yà bàrá láti sọ ní ṣókí nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. 
	
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ló ti wà lórí ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilè-Ifẹ̀ bẹ́ẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ àwọn òǹkọ̀wé àti òǹpìtàn ló ti fi èrò wọn hàn lórí ìtan ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ọ̀jọ̀gbọ́n Bíòbákú (1955) dábàá wí pé a dá ìlú Ilé-Ifẹ̀ sílẹ̀ láàrin ọ̀rùndún kéje àti ìkẹ́jọ (seventh & eighth centuries). Jeffrey. (1958:21-25) Ṣe àfojúsùn pé ìlú náà tí yẹ kó di ńlá láti ọ̀rùndún kọkànlá (eleventh century). Ìwòye àwọn méjéèjì fì ìmọ̀ ṣòkan pé Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ilẹ̀ kan gbòógì láààrin òrùndún kéje sí ìkejìlá (seventh to twenth centuries) àti pé Ilé-Ifẹ̀ ti wà ní ìletò kékèèkéé tẹ́lẹ̀ rí kó tó di pé ó wá para pọ̀ dí odidi tí ó wà lónìí yìí. Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nu wò pẹ̀lú olóyè Ọbadio, ó ní ìtàn Yorùbá bẹ̀rẹ̀ láti Ilé-Ifẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oríṣun. Ìdí nìyí tí a fí ń pe “Ilé-Ifẹ̀ ní ìlú ibi tí o júmọ́ ti ń mọ́ wá” 
	
Lékèè gbogbo rẹ̀, ọ̀nà mẹ́rin pàtàkì nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn òǹkọ̀tàn ti kọ sílẹ̀ tí wọ́n sì gbé yẹ̀wò. Cordellia (2006:33-36), sọ fún wa nínú ìtàn àkọ́kọ́ pé odùduwà fi ẹ̀wọ̀n rò kalẹ̀ pẹ̀lú àwọn igba irúnmọlẹ̀ (200 deties) láti ọ̀run láti wá tẹ Ilé-Ifẹ̀ dó. Nígbà tí ìtàn kejì sọ fún wa pé Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ kúrò láti ìlú Mẹ́kà. Nínú ìrìnàjò wọn, olúkúlùkù bẹ̀rẹ̀ sí níí tẹ̀dó sí ojú ọ̀nà, nínú èyí tí Kòkòbírí ní Òkè Ọya wà. Odùduwà kò àwọn ẹmẹ̀wa rẹ̀ yóòkù dé Ilé-Ifẹ̀ ní ìgbẹ̀yíngbéyín. Bẹ́ẹ̀ sì ni Odùduwà bá àwọn àgbà awo ní Ilé-Ìfẹ̀ tí Odùduwà sì ja ìjà àjàborí tí ó sì borí lọ́wọ́ wọn. (Biobaku 1955 : 88). 
	
Èrò kẹ́ta yìí jẹ èrò Elúyẹmí tí ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ilé-Ifẹ̀, Ó gbà pé ìlà oòrùn tí àwọn ènìyàn ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí oríṣun Yorùbá ni “Òkè-Ọrà”. Elúyẹmí (1986 :16) ní Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ sọ̀kalè láti òkè wá sí ìsàlẹ̀ láti wá ilẹ̀ tí ó lọ́ràá tí wọn lè fi dáko pẹ̀lú ohun èlò ìgbàlódé. Òkè Ọrà ní ìlẹ̀ tí ó lọ́ràá tí Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ rí láti fi dáko, wọ́n sì gbà ilẹ̀ náà lọ́wọ́ àwọn ẹni tí wọ́n bá níbẹ̀. Isichei (1982 :132) fi hàn nínú èrò kẹ́rin nígbà tí ó fara mọ́ ọn pé Ifẹ̀ ti wà kí ó tí di wí pé Odùdudwà tí ó jẹ́ jagunjagun akọni àti Bàbáńlá Yorùbá wáyé. Kí Odùduwà tó wáyé àti kí ìlú Ilé-Ifẹ tó fìdí múlẹ̀ ni àwọn ìletò mẹ́tàlá ti wà káàkiri agbègbè náà tí òkọ̀ọ̀kan wọn sì ní Baálẹ̀. Àwọn ìletò mẹ́tàlá yìí ló para pọ̀ di ìletò ọ̣̀kan ṣoṣo tí òkọ̀ọ́kan Baálẹ̀ àwọn ilètò wọ̀nyí ṣì ń ṣe olùdarí àpapọ̀ lóòrèkóòrè. Ìletò náà ní wọ̀nyìí: Parakin, Ìráyè, Ìdìta, Òkè-Ọrà, Ọmọlogun, Iwìnrìn, Ìmójùbí, Ijùgbẹ̀, Ìdó, Ìlórómù, Ìlọràn, Odin, àti Òkè Awo. Ohun tí ó ṣe pàtàkì ni pé púpọ̀ nínú àwọn orúkọ wọ̀nyìí ló sì wà títí di òní gẹ́gẹ́ bí àdúgbò tàbí agbègbè lábẹ́ Ilé-Ifẹ̀. Òranfẹ̀ Baálẹ̀ Òkè Ọrà ni ó kọ́kó ṣe Baálè àpapọ̀ ìletò wọ̀nyí nígbà tí Ọ́bàtálá ṣe Baálẹ̀ tó gbẹ̀yìn. Ní àkótán, gbogbo èrò mẹ́rẹ̀ẹ̀rin tí mo ti mẹ́nu bà ní sókí náà ló sọ nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Nínú èrò tèmi, ní àfikún, ìtàn àtẹnudénu ni ìtàn àwọn ará Ilé-Ifẹ̀ ó kún fún ẹ̀kọ́ àti àṣà, bí ó ti wù kí ó rí ó yẹ kí á sọ pé irú ìtàn bẹ́ẹ̀ kò ní àkọsílẹ̀ ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìjìnlẹ̀ ìtàn. 

Ẹ̀ka:Ilé-Ifẹ̀
Ẹ̀ka:Yoruba
Ọ̀nà tí a lè pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí

**Ọ̀NÀ TÍ A LÈ PÍN ÀWỌN ÒRÌṢÀ ILẸ̀ YORÙBÁ SÍ**
Ẹnu kò kò lórí iye àwọn òrìṣà tó wà nílẹ̀ Yorùbá.  Bí àwọn kan se sọ pé ọ̀kànlénígba òrìṣà ló wà ní aàfin Ọ̀ọ̀ni bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn kan ń sọ pé irinwó òrìṣà ó lẹ́ ọ̀kan (401 deities) ló wà lóde ìṣálayé à ò lè sọ pàtó iye òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá tó wà pẹ̀lú iye òrìṣà tí a ti mẹ́nu bà lókè yìí, nítorí pé kì í ṣe gbogbo òrìṣà tó rọ̀ láti òde-ọ̀run wá sí òde-ìṣálayé ni à ń pè ní òrìṣà. A rí àwọn abàmì nǹkan mìíràn tí àwọn ènìyàn sọ di òrìṣà. Bẹ́ẹ̀ a sì rí àwọn alágbára àtijọ́ tí a sọ di ẹni òrìṣà èyí tí Òrìṣà Bàbá Ṣìgìdì tí ìwádìí yìí dá lé lórí wà. Pẹ̀lú gbogbo àlàyé wọ̀nyìí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ onímọ̀ ló ti gbìyànjú láti pín Òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí oríṣìírìíṣìí ọ̀nà. Àwọn kan pín in sí ọ̀nà méjì, àwọn kan pín in sí ọ̀nà mẹ́rin. Bákan náà ni a tún rí àwọn kan tí wọ́n pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí ọ̀nà márùn-ún. Awolàlú àti Dọ̀pèmú (1979:73) gbà pé ọ̀nà mẹ́ta ni a lè pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí.

## Ìpínsísọ̀rí àwọn òrìṣà
#**Òrìṣà atẹ̀wọ̀nrọ̀**. Àwọn wọ̀nyí ní òrìṣà tó fi ẹ̀wọ̀n rọ̀ láti ìṣàlú ọ̀rún rọ̀ sí òde-ìṣálayé. Àpẹẹrẹ: ní Ifá, Odùduwà Ọbàtálá Ọ̀ṣun, Ògún, Èṣù, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

#Àwọn tí a sọ di òrìṣà lẹ́yìn ikú wọn nítorí ohun ribiribi tí wọ́n gbé ṣe nígbà ayé wọn. Àpẹẹrẹ ni àwọn òrìṣà bíi Agẹmọ, Yemoja, Morèmi, Olúorogbo, Ẹ̀lúkú, Àgan, Bàbá Ṣìgìdì, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

#Àwọn tí wọ́n wà ní ìsọ̀rí kẹta yí ni àwọn èmí àìrí bíi iwin, ẹ̀bọra, àti ọ̀rọ̀. Dáúdà (1994: 5) nínú ìwádìí tí ó ṣe pẹ̀lú alàgbà Ọládépò Ọbasá, èyí tó sẹ àkọsílẹ̀ rẹ̀ nínú iṣẹ́ àpílẹ̀kọ rẹ̀, sọ pé ọ̀nà mẹ́rin ni a lè gbà pín àwọn Òrìṣà ilè Yorùbá sí. Àwọn ni àwọn òrìṣà atẹ̀wọ̀nrọ bíi Odùduwà, Sàngó, Ọya, Èṣù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìpín Kẹjì ni àwọn akọnidòòṣà. Àpẹẹrẹ ni: Ẹ̀sìnmìnrìn, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ibọdòrìṣà ni ó wà ní ìpín kẹ́ta. Àwọn ni àwọn ọmọ tí a sọ di òrìṣà nítorí ìbí tí a bí wọn. Àpẹẹrẹ ni Ìbejì. Ìpín kẹ̣́rin jẹ́ àwọn òrìṣà tí ó jẹ mọ́ ẹ̀yà ara wa bíi: orí, ẹsẹ̀, okó, òbò, ìdí, ẹnu, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

Lẹ́yìn àgbéyẹ̀wò iṣẹ́ tí àwọn ènìyàn kan ti ṣe lóríi ọ̀nà tí a lè gbà pín àwọn òrìṣà ìlẹ̀ Yorùbá, nínú èrò tèmi, pínpín òrìṣà sí ìsọ̀rí mẹ́rin ni mo fara mọ́ nítorí ìsọ̀rí yìí ló ṣàlàyé fínnífínní gbogbo nǹkan tí a kà sí òrìṣà nílẹ̀ Yorùbá. 

Àwọn ọ̀nà mẹ́rìn tí àwọn onímọ̀ pín in sí ni: *òrìṣà atẹ̀wọ̀nrọ̀*, *àwọn ẹ̀dá tí a sọ di òrìṣà lẹ́yìn ikú wọn*, *àwọn òrìṣà nípa ìbí*, àti *àwọn àdàmọ̀dì òrìṣà*.

## Àwọn Ìwé ti a ṣamúlò

*ÀGBÉYẸ̀WÒ ỌDÚN ÒRÌṢÀ BÀBÁ ṢÌGÌDÌ NÍ ÌLÚ ILÉ-IFẸ̀
*APÁ KAN NÍNÚ ÌDÁNWÒ ÀṢEKÁGBÁ FÚN GBÍGBA OYÈ B.A.(HONS) YORÙBÁ NÍ Ẹ̀KA Ẹ̀KỌ́ ÌMỌ̀ Ẹ̀DÁ ÈDÈ ÀTI ÈDÈ ADÚLÁWỌ̀ ỌBÁFẸ́MI AWÓLÓWỌ̀ YUNIFÁSITÍ ILÉ-IFẸ̀.

Láti ọwọ́: Adéoyè, Adérónkẹ́ Motúnráyọ̀ (Oṣù ọ̀pẹ, 2007)

*L.O. Adewole (supervisor)

## Àwọn itọ́kasí

Ẹ̀ka: Òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá
Mohandas Karamchand Gandhi

**Mohandas Karamchand Gandhi** (ojo ibi 2 October, 1869 - 30 January, 1948) je omo ile India

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1869
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1948
Ẹ̀ka:Àwọn ará Índíà
Peter Abelard

**Peter Abelard** A bí i ní 1079. Ó kú ní 1142. Ó jé òkan lára àwon tí ó sèdá ohun tí a n pè ní scholastic theology. Olùkó ni ní Paris. Òpò akékòó ni ó máa n wá sódò rè. Òpin ìfé láàrin òun àti Heliose kò dára
Ìpínlẹ̀ Sokoto

**Ipinle Sokoto** jé ikan ninu awon ipinle mérìndilógún tí o wà ní orile-ede Naijiria. Ìpínlè Sokoto wà ní àríwá ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà Oruko gomina ipinle sokoto lowolowo bayii ni arakunrin Tanbuwal

## Ijọba Ìbílẹ̀
Awọn ijọba íbílẹ̀ tí ó wà nì ìpínlẹ̀ Sokoto jẹ́ mẹ́tàlẹ́lógún. Awon na ni:

*Binji
*Bodinga
*Dange Shuni
*Gada
*Goronyo
*Gudu
*Gwadabawa
*Illela
*Isa
*Kebbe
*Kware
*Rabah
*Sabon Birni
*Shagari
*Silame
*Sokoto North
*Sokoto South
*Tambuwal
*Tangaza
*Tureta
*Wamako
*Wurno
*Yabo

## Ilé ẹ̀kọ́ gíga
*Usman Danfodio University of Sokoto
*Sokoto State University
*Umaru Ali Shinkafi Polytechnic Sokoto
*Shehu Shagari College of Education

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Yobe

**Ìpínlẹ̀ Yòbè** je okan ninu awon Ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Yóbè jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Borno. 

Ìpínlẹ̀ Yóbè jẹ́ ipínlẹ̀ awọn nnkan ọ̀ọ̀gbìn. Ọjó  kẹ́tadinloogbọn osù kèjọ Ọdún 1991 ni wón dá sílẹ̀. Ara ìpìnlẹ̀ Bòrnó ni wọ́n ti  yọ Ìpínlẹ̀ Yóbè. Damaturu jẹ́ olulu Ìpínlẹ̀ Yóbè.

## Ìrísí Ìpínlẹ̀ náà
Àwọn Ìpínlẹ̀ tí Yóbè múlé tìí ni Bauchi, Borno, Gombe, ati Jigawa. Ìpínlẹ̀ Yóbè wa ni gbòngbò àríwá Diffa ati agbègbè Zinder ti olulu Niger.

## Ítàn Ìdásílẹ̀
Ìpínlẹ̀ Yóbè jẹ́ dídásílẹ̀ ní Ọjó kẹ́tadinloogbọn, osù kèjọ, Ọdún 1991 nígbà ìsèjọba Babangida. Ìpínlẹ̀ Yóbè jẹ́ dídásílẹ̀ nitoripe ìpínlẹ̀ Borno ìgbánnà tóbi jù
láti bójútó, tí ó sí mú kí wọ́n yọ ìpìnlẹ̀ Yóbè lára rẹ̀.

## Ijọba Ìbílẹ̀
Awọn ijọba íbílẹ̀ tí ó wà nì ìpínlẹ̀ Yóbè jẹ́ mẹ́tàdìnlógún. Awọn ná ní: 

*Bade
*Bursari
*Damaturu
*Geidam
*Gujba
*Gulani
*Fika
*Fune
*Jakusko
*Karasuwa
*Machina
*Nangere
*Nguru
*Potiskum
*Tarmuwa
*Yunusari
*Yusufari

## Ẹ̀yà
Ìpínlẹ̀ Yóbè kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà tí Fúlàní ati Kanuri jẹ́ gbòngbò. Awọn ẹ̀yà míràn ni ẹkùn náà ni Bolewa, Ngizim, Bade, Hausa, Ngamo, Shuwa, Bura, Marghi, karai-karai and Manga.

## Awọn èdè
Awọn orísìrísí èdè tí ó wà ní ìpínlè Yóbè nítítò Ijọba ìbílẹ̀:

Awọn èdè ìpínlè Yóbè míràn ni Duwai, Shuwa Arabs, ati Zarma.

## Ilé ẹ̀kọ́ gíga
*Federal College of Education (Technical), Potiskum
*The Federal Polytechnic Damaturu
*Federal University, Gashua
*Mai-Idris Alooma Polytechnic
*Shehu Sule College of Nursing and Midwifery, Damaturu
*Umar Suleiman College of Education
*Yobe State University

## Àwọn èèyàn jànkànjànkàn
* Uwani Musa Abba Aji - CFR (tí wọ́n bi ni ọjọ́ keje oṣù kọkànlá ọdún 1956) jẹ́ ámòfin orile-ede Nàìjíríà is atí adájọ́ Supreme Court ti orile-èdè Nàìjíríà
* Usman Albishir - (15 June 1945 – 2 July 2012) Ṣẹ́nitọ́ teleri
* Mamman Bello Ali - (1958 – 26 January 2009) sẹ́nitọ̀ ati gómínà àna tí Ìpínlẹ̀ Yobe.
* Ibrahim Mohammed Bomai - (10 February 1960) olóṣèlú ati sẹ́nítọ̀.
* Imrana Alhaji Buba - ( 6 August 1992) Ajafeto-omoniyan.
* Mai Mala Buni - ( 11 November 1967) olóṣèlú ati gómìnà ìpínlè Yobe.
* Goni Modu Bura - igbákejì gómìnà ana, sẹ́nítọ̀, atí asójú fún orile-èdè Nàìjíríà si orile-èdè Syria ati Lebanon 
* Adamu Ciroma - (20 November 1934) mínísítà teleri ati gómìnà àná ti ifowopamọ gbogbogo orile-èdè Nàìjíríà.
* Ibrahim Gaidam - gómìnà àná ati sẹ́nitọ̀ fun Yobe Zone A
* Buba Galadima - olóṣèlú ati akòwé fun the Congress for Progressive Change(CPC) party 
* Bukar Ibrahim - ( October 1950) gómìnà ìpínlè Yobe teleri ati sẹ́nítọ̀ ti orile-èdè Nàìjíríà.
* Alwali Kazir - olórí àná fun àwọn ọmọ ológun
* Ahmed Lawan -sẹ́nitọ̀
* Adamu Garba Talba - olóṣèlú ati sẹ́nítọ̀ àná ti Yobe south
* Ibrahim Talba - akòwé ànási ọfisi ti arẹ orile-èdè Nàìjíríà.
* Adamu Waziri - ( 14 September 1952)

## Itokasi
Ìpínlẹ̀ Zamfara

**Ìpínlẹ̀ Zamfara** je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.

## Àwọn agbègbè ìjọba ìpínlẹ̀ Zamfara
Ìpínlẹ́ Zamfara ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Mẹ́rínlá. 

## Ilé ẹ̀kọ́ gíga
*Federal Polytechnic, Kaura-Namoda
*Zamfara State University
*Federal University Gusau
*Federal College of Education (Technical), Gusau
*Zamfara State College of Art and Sciences, Gusau
*Zamfara State College Of Education, Maru

## Awọn èèyàn jànkànjànkàn
*Aishatu Madawaki
*Bello Matawalle
* Abdul'aziz Abubakar Yari
* Ahmad Sani Yerima

## Itokasi
*Lead poisoning kills 163 in Nigeria http://webtea.info/b/Lead-poisoning-kills-in-Nigeria-1299131-url-aHR0cDovL3d3dy5sZnByZXNzLmNvbS9uZXdzL3dvcmxkLzIwMTAvMDYvMDUvMTQyNzQzODYuaHRtbA==
Ọdún Tódọ́gba

[thumb|This graph shows the variation between the seasonal year versus the calendar year due to unequally spaced 'leap days' rules. See [Iranian calendar#Seasonal error|Iranian calendar to contrast with a calendar based on 8 leap days every 33 years.]]
**Ọdún Tódọ́gba** je odun kalenda to ni ọjọ́ kan le lati ba je ki odun kalenda o ni ibamu po mo igba odun.
Ẹ̀ka:2008
Ẹ̀ka:Odun todogba
Frederick Douglass

**Frederick Douglass** (oruko abiso **Frederick Augustus Washington Bailey**, February 1818 – February 20, 1895) je ara Amerika alatunse, alasodun, olukowe ati babaalu. Leyin igba to sakuro ni oko-eru, o di olori egbe irinkankan apokoerure, pelu oro kankan re ati iwe alodi si oko-eru to ko. Ohun lo duro bi apere tolodi si ijiyan awon akonileru pe awon eru ko ni laakaye lati sise bi omo Amerika alominira. Opo awon ara Ariwa na si tun nira lati gbagbo pe iru eni unla bayi ti je eru tele.

Douglass ko opo iwe igbesiayearaeni, nibi to ti ohun todun juwe irire ninu oko-eru ninu iwe igbesiayearaeni to ko ni 1845, *[[Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave|Itan Igbesiaye Frederick Douglass, Eru ara Amerika]]*, to kopa kikan nipa fifowokun ipokoerure. O tun ko iwe igbesiaraeni meji miran, eyi to gbeyin toko unje, *[[Life and Times of Frederick Douglass|Igbsiaye ati Igba Frederick Douglass]]*, toje titejade ni 1881 to si dalori awon isele to waye nigba ati leyin Ogun Abele. Leyin Ogun Abele, Douglass ko kose ninu ijagudu Orile-ede Amerika lati di "ile olominira" looto. Douglass se itileyin eto idibo awon obinrin. Lai lowo unbe o di omo Afrika Amerika akoko to je didaloruko fun ipo Igbakeji Are Amerika bi elegbe ajodubo si Victoria Woodhull ti egbe oselu kekere Equal Rights Party. Douglass di opo ipo ijoba mu.

Douglass nigbagbo gidigidi ninu ijedogba gbogbo eniyan, boya o je adulawo, abo, Abinibi ara Amerika, tabi asesekowolu, o gbajumo pe o so pe, "Un o parapọ̀ mọ́ ẹni yìówù láti ṣe rere, unkò ní parapọ̀ ṣèbàjẹ́ pẹ̀lú ẹnìkankan." 

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1818
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1895
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn apokoẹrúrẹ́ ará Amẹ́ríkà
Ibrahim Babangida

**Ibrahim Badamasi Babangida** (ojoibi August 17, 1941) je omo Naijiria oga ologun to ti feyinti. Ogagun Babangida fi igba kan je olori orile-ede Naijiria lati odun 1985 titi de 1993.

## Itokasi

 

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Agbógun Nàìjíríà
Ọdún

**Ọdún** kan jẹ́ iye àsìkó tí ó gba pílánẹ̀tì Ilẹ̀-ayé làti fi yípo Òòrùn kà lẹ́ẹ́kan péré. Ní fífàgùn, a leè fi èyí múlẹ̀ fún pílánẹ̀tì yó wù. Bí àpẹẹrẹ: "ọdún Máàsì" kan yí ò jẹ́ àsìkò tí yí ò gba Máàsì láti yípo Òòrùn léèkan. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àsìkò
Ẹ̀ka:Àwọn ẹyọ àsìkò
Ilẹ̀gẹ̀ẹ́sì

**Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì** tabi **Inglandi** je orile-ede ara Ìsọ̀kan Ilẹ̀-Ọba.

## Awon agbegbe Ilegeesi
### List of regions
# East Midlands
# East of England
# Greater London
# North East England
# North West England
# South East England
# South West England
# West Midlands
# Yorkshire and the Humber

## Itokasi

Ẹ̀ka:Brítánì
Ábídí

[thumb|right|320px|''A Specimen'' of typeset fonts and languages, by [William Caslon, letter founder; from the 1728 *[[Cyclopaedia]]*.]]

**Abidi**

## Wo eleyi na
*Alifabeeti Oduduwa
*Abidi Braille
Euro

**Euro** ni oruko-owo Egbe Irepo Europe. Ami owo euro je&nbsp;€.
thumb|left|}px|
thumb|left|Euro

## Itokasi

*   

Ẹ̀ka:Awon oruko-owo
King Sunny Adé

Olóyè Sunday Adéníyì Adégẹyè (ọjọ́ọ̀bí- Ọjọ́ kejìlélógún Oṣù Ọ̀wẹwẹ̀, Ọdún 1946), tí a mọ̀ sí King Sunny Adé, jẹ́ olórin jùjú ọmọ Nàìjíríà, òǹkọ̀tàn-orin àti onimọ̀-ọlọ́pọ̀ irinṣẹ́. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olórin tàkasúfèé tí ó ṣe àṣeyọrí káríayé, tí wọ́n sì tún mọ̀ ọ́ bí ọkàn lára àwọn olórin tó làmìlaka nígbà gbogbo.  

Sunny Adé dá ẹgbẹ́ olórin àkọ́kọ́ rẹ̀ sílẹ̀ ní ọdún 1967, tí ó pè ní African Beats. Lẹ́yìn tí ó di onílùúmọ̀ọ́nká ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó dá ẹgbẹ́ akọrin rẹ̀ sílẹ̀ ni àkókò 1970, Sunny Ade bá ilé-iṣẹ́ Island Records ṣiṣẹ́ ní 1982 tí àwọn àwo rẹ̀ Juju Music (1982) àti Synchro System (1983) sì jẹ́ àgbà wọlé ní káríayé. Synchro System yìí ló mu wọlé gẹ́gẹ́ bíi ọ̀kan lára àwọn  tí wọ́n du ipò Grammy, tí ó mu jẹ́ olórin àkọ́kọ́ láti Nàìjíríà tí yóò dé irú ipò bẹ́ẹ̀.   

Iṣẹ́ àwo rẹ̀ tí ó pè ní Odù náà jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà fún Grammy.    

Sunny Ade ni ó jẹ́ alága ẹgbẹ́ olórin ti Nàìjíríà ní àkókò yìí.   

## Abẹ́lẹ

Adé ni a bí ní Òṣogbo sí ìdílé ọba ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti Ondo. Nítorí náà ṣe ni Ọba Olóyè Ọmọọba ti àwọn ará ìlú Yorùbá. 
Bàbá rẹ̀ jẹ́ organist ilé ìjọsìn, tí ìyá rẹ̀ jẹ́ oniṣowo kan.Adé fi ile-iwe grammar silẹ ni Ondo labẹ ete ti lilọ si Ile-ẹkọ giga Eko. 

O gba bi ọkan ninu awọn akọrin pop olorin akọkọ ti Afirika lati ni aṣeyọri kariaye, a ti pe ni ọkan ninu awọn akọrin ti o ni agbara julọ ti gbogbo akoko. n Oṣu Kẹta ọdun 2017, o ti yan ajẹkù fun ipolongo Bibẹrẹ Pẹlu Me. minisita fun Alaye ti orilẹ-ede Naijiria Lai Mohammed .King Sunny ni ipa nipasẹ aṣáájú-ọna Juju Tunde Nightingale ati awọn eroja ti o ni agbara alailẹgbẹ lati ‘So wa mbe’ ara ti juju.

O da ipilẹ King Sunny Ade Foundation, agbari ti o ba pẹlu ile-iṣẹ iṣe adaṣe kan, ipinlẹ ti ile-iṣẹ gbigbasilẹ aworan, ati ile fun awọn akọrin ọdọ.

O jẹ olukọni ni abẹwo ni Ile-ẹkọ giga Obafemi Awolowo, Ile-Ife ati olugba ti aṣẹ ti Federal Republic.

## Ere ori itage
Ni awọn ọdun 1970 ati ọdun 1980 Adé bẹrẹ irin-ajo irin-ajo ti Ilu Amẹrika ati Yuroopu. Iṣe ipele rẹ ni a ṣe afihan nipasẹ awọn igbesẹ ijó onijagidijagan ati agbara gita.
Itusilẹ agbaye ti Juju Orin ati irin-ajo ti o tẹle ni “o fẹrẹ ṣọkan lapapọ nipasẹ awọn olototo (ti ko ba jẹ awọn alabara) nibi gbogbo”
A ṣàpèjúwe Adé ni The New York Times bi “ọkan ninu awọn oludari ẹgbẹ nla agbaye”,  ninu Igbasilẹ bi “ẹmi ti afonifoji titun, ariwo rere ti a yoo nilati fun akoko diẹ lati wa”  ati ni Sokoto 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Nàìjíríà
Bob Marley

**Robert "Bob" Nesta Marley** (6 February, 1945 – 11 May, 1981) je olorin reggae omo ile Jamaika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1945
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1981
Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Jamáíkà
UNICEF

## '''Ki ni UNICEF'''
**UNICEF** ní èdè gẹ̀ẹ́sì  dúró fún *United Nations Children's Fund* (Àjọ Ìṣọ̀kan àwon Orílẹ̀-èdè fún àwọn Ọmọdé). Wọ́n sì jẹ́ ara àwọn àjọ tí ań pè ní (NGOs) ní èdèe gẹ̀ẹ́sì. Àwọn àjọ yìí (NGOs) jẹ́ àjọ aládàníi fún ìtẹ̀síwájú ọ̀rọ̀ ìlú tàbí fún ìdáàbòbò àláfíà àti ètò ọmọnìyàn.

Wọ́n dá àjọ yî silẹ̀ ní ọjọ́ kọkànlá, oṣù kejìlá, ọduń 1946 (11, December 1946).  Àjọ yî tí a ń pè ní UNICEF jẹ́ àjọ kan tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní Orílẹ̀ èdè igba ó dín mẹ́wàá (190) láti máa dáàbò bo ètò àwon ọmọdé àti àwọn obìnrin ọlómọ tí ìparun Ogun àgbáyé ẹlẹ́ẹ̀kejí (World war II) deba.  Ní ọdún 1950, UNICEF fi àfikún sí ìrànlọ́wọ́ wọn, wọ́n sì sun dé ọ̀dọ̀ àwọn ará ìlú tí ìdàgbàsókè ṣẹ̀ṣẹ̀ ń débá. Ní Ọdún 1953, àwọn àjọ ìṣọ̀kan àgbáyé (United Nations) wá gba UNICEF wọlé làti máa ṣe ìrànlọ́wọ́ lábẹ́ ìjoba.

### Kì ni Isẹ́ UNICEF.
**Ìmójútó aàláfià àti ounjẹ:** Wọ́n ṣètò àwọn abẹ́rẹ́ àjẹ-sàra, oúnjẹ tó da, wọ́n sì ń dínà àtànkálẹ̀ àrùn.

**Ìpèsè Omi tío mọ:** wọ́n ń ṣiṣẹ́  lórí lílékún ìpèsè omi tómọ́ tío sì dára fún ìlò.

**Ètò Ẹ̀kó:** Ṣíṣe àtìlẹyìn fún ẹ̀kọ́ àwọn ọmọdé.

**Àbò:** Wọ́n ń dá àbò bo àwọn ọmọdé kúrò nínú ìjànbá àti ìtànjẹ

**Ìràlọ́wọ́ ní ásíkó pàjáwìrì:** Wọ́n á màa ṣe ìrànlọ́wọ́ àwọn ará ìlú ní ìgbà ìdààmú. 

### Wiwọle Owo fun Ise wọn.
UNICEF ò ní ẹ̀tọ́ nínú owó ìjoba àgbáyé, ṣùgbọ́n àwọn ẹ̀bùn láti ọwọ́ àwọn ènìyàn, ìjọba, àwọn àjọ àjùmọ̀ni tàbí àwọn àjọ aládàní-in ni wọ́n fi ń ṣiṣẹ́. 
## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn àgbájọ àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn káríayé
Ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀ Torile-ede Áfríkà

**ANC** ni ede geesi duro fun *African National Congress* (eyun Egbe Igbimo Torile-ede Afrika). ANC je egbe oselu ni ile Guusu Afrika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Gúúsù Áfríkà
Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI

thumb|right

**Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI** ti a mo bi iwon SI nisoki (lati ede fransi to je Le Système international d'unités) je ona iwon metriki.




Oruko kakiriayeAmiYorubaIsodipupoIpoApere
yottaYyotta1024εφτάκις εκατομμυριάδαγιοτάμετρο
zettaYζέτα1021εξάκις εκατομμυριάδαζετάμετρο
exaEέξα1018πεντάκις εκατομμυριάδαεξάμετρο
petaPπέτα1015τετράκις εκατομμυριάδαπετάμετρο
teraTtera1012T'ọ̀kẹ́-èèrúteramita
gigaGγίγα109δισεκατομμυριάδαγιγάμετρο
megaMμέγα106εκατομμυριάδαμεγάμετρο
kilokọ̀kẹ́ (kilo)103T'okeokemita
hectohεκατό102εκατοντάδαεκατόμετρο
decaDδέκα101δεκάδαδεκάμετρο
 -  -  - 100 = 1μονάδαμέτρο
decidδέκατο10-1δέκατοδεκατόμετρο
centicεκατοστό10-2εκατοστόεκατοστόμετρο
millimχιλιοστό10-3χιλιοστόχιλιοστόμετρο
microμμικρό10-6εκατομμυριοστόμικρόμετρο
nanonνάνο10-9δισεκατομμυριοστόνανόμετρο
picopπίκο10-12τρισεκατομμυριοστόπικόμετρο
femtofφέμτο10-15τετράκις εκατομμυριοστόφεμτόμετρο (φέρμι)
attoaάττο10-18πεντάκις εκατομμυριοστόαττόμετρο
zeptozζέπτο10-21εξάκις εκατομμυριοστόζεπτόμετρο
yoctoyγιόκτο10-24εφτάκις εκατομμυριοστόγιοκτόμετρο


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Lusaka

**Lusaka** je oluilu ati ilu t'otobijulo ni orile-ede Zambia.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Zambia
Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Áfríkà
Orílẹ̀

thumb|350px|right|Awon Orile Aye
**Orílẹ̀** jẹ́ àkójọ àwọn Orílẹ̀-èdè àti agbègbè ńlá. Àwọn orílẹ̀ tó wà lágbáyé ni Asia, Africa, North America, South America, Antarctica, Europe, àti Australia.

## Agbegbe ati piposi

Àkójọ ilẹ̀ àwọn orílẹ̀ ni 148,647,000&nbsp;km², tàbí 29.1% ilẹ̀ ayé (510,065,600&nbsp;km2).

thumb|500px|Àfiwé àwọn orílẹ̀ àgbáyé

## Itokasi
Internet

= Kini Ayelujara? tabi Intaneeti? =
thumb|John Berners-Lee (Eleda ti Intaneeti)
thumb|Amerika Ariwa
thumb|Komputa ati Intaneeti (Ayelujara)
**Íńtánẹ́ẹ̀tì** jẹ́ asopọ̀ bí ìtakùn àwọn ẹ̀rọ kọ̀m̀pútà káàkiri àgbáyé fún ìpàṣípààrọ̀ ìpolongo àti ìmọ̀. Ní èdè Gẹ̀ẹ́sì ó wá láti orúkọ *inter - network*, nítorí náà ní èdè Yorùbá à ń pè ní *Íńtánẹ́ẹ̀tì*.

Intaneeti tabi Ayelujara ran wa lowo lati se orisirisi ohun. Pelu Intaneeti awa le ri alaye, iroyin, ati sopo pelu gbogbo èniyàn ni ayika agbayé.

## Bawo Intaneeti wa laaye?
Bee ni, INtaneeti wa laaye nitori siseto (coding), pelu siseto Intaneeti wa laaye. Intaneeti je da pelu awon 1, 0. She ti mo be? Nikan pelu 1s ati 0s, Intaneeti wa laaye? Awa n pe be siseto.  

## Nigba won ti da Intaneeti?
Won ti da Intanéèti ni Osu okan, 1983.

## Tani ti da Ayelujara tabi Intaneeti?
Ko si èniyàn okan ti a ti da Intaneeti tabi ayelujara sugbon lapapo, orisirisi èniyàn ti da Intaneeti. Oruko won ni Alagba Timothy John Berners-Lee, Paul Baran (1926-2011), LAWRENCE ROBERTS (1937–2018), LEONARD KLEINROCK (1934–), Leonard KleinRock je laaye nissi, DONALD DAVIES (1924–2000),  BOB KAHN (1938–) ati VINT CERF (1943–), PAUL MOCKAPETRIS (1948–) ati JON POSTEL (1943–98), ati orisirisi miiran. O ko ti je ise ti okunrin okan, sugbon ise ti orisirisi okunrin. Nissi, ayelujara ati Intaneeti tesiwaju lati dagba, da, mu gbọ́n ju, ati ran gbogbo èniyàn lowo. Bee ni, Intaneeti je wulo gidigan.  
thumb|Oye Atowoda
Intaneeti ran awon omodé wa lati kiko ati kawe. Pelu intaneeti awa ni alaye ti o po ju, o je rorun lati wiwole ati o je ofe! Bee ni, awa ni ohun (audio), fidio ti awon iwe ko ni. Intaneeti je fafa, ati o le gba alaye ti o po ju awon iwe. E le fi kun alaye ailopin si ati ninu Intaneeti (ayelujara)! 

## Bawo Intaneeti ran wa lowo oni?
Intaneeti ran wa lowo ni orisirisi ona. Intaneeti ran wa lowo lati kiko awon ohun titun, gbogbo èniyàn mo awon ohun ti sele ni awon ile yato. Intaneeti ran wa lowo lati soro pelu awon èniyàn ti awa feran ati nife. Awon aladuugbo wa, obi wa, ebi wa, ore wa, olutojueni wa, ati awon ti wa apa miiran ti agbayé! Ni Naijiria (Nigeria), Canada, Amerika, Ilu Faransé, ati miiran. Pelu Intaneeti awa le soro pelu awon èniyàn ti wa jina lati wa.

Intaneeti le asotele oju ojo. Ti awa ma ni ojo, o ma asotele e, ti awa ma ni iji lile, Intaneeti, o ma asotele e.

## Kini [[ChatGPT]] ati [[Oye atowoda|Oye Atowoda]]?
ChatGPT je roboti tabi Oye Atowoda ti awon èniyàn lo lati ri awon idahun fun awon ibeere won. ChatGPT ni oye sùgbon ko wa peye nigbagbogbo, e sora! Oye Atowo -

## Siseto fun awon omodé
thumb|Scratch fun awon omodé
Won je siseto fun awon omodé, ti awa n pe Scratch. Ati awon miiran: CodeAcademy, Khan Academy, Code.org at miiran.

## Kini je [[Scratch (Wẹ́búsaìtì lori Ayélujára)|Scratch]]?

Scratch je aaye ayelujara fun awon omodé lati kiko bawo siseto. O je igbadun ati ajọṣepọ fun awon omodé. Bee ni Scratch wa ni awon orisirisi ede, Faransé, Geesi, ede Sipeeni, sugbon ko wa ni ede Yoruba. Boya nigbamii, o ma yipada be, sugbon won nilo awon onitumo Yoruba fun be. Pelu Scratch awon omodé won le kọ́ ati gbadun ni akoko kanna.
## Itokasi
Tessalonika

**Thessaloniki** tabi **Salonika** jẹ́ ilú ní orílè-èdè Gríìsì

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú àti abúlé ní Gríìsì
Raila Odinga

**Raila Amollo Odinga** (born January 7, 1945) je oloselu omo ile Kenya, lowolowo o je Alakoso Agba ile Kenya ninu ijoba idarapo.
	
A bí i ní Maseno, Kizumu District, Nyanza Prorince ní January 1945. Ó rí ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ ní 1965 èyí tí ó fi lọ kàwé ní Technical University of Magdeburg (tí ó jẹ́ ara Otto von Gueriche University of Magdeburg) ní East Germany. Ní ọdún 1970, ó jáde ó si gba oyè lórí Mechanical Engineening. Nígbà tí ó dé Kenya, ó ṣe olùkọ́ ní University of Naírobì kí ó tó lọ máa ṣe òṣèlú. Ní ọdún 1975, wọ́n sọ ọ́ di Deputy Director of the Kenya Burean of Standards iṣẹ́ tí ó ṣe títí tí wọ́n fi sọ ọ́ sí ìhámọ́ ní 1982. Wọ́n fi i sílẹ̀ ní oṣù kẹfà 1988, wọ́n tún tún un mú ní oṣù kẹ́jọ. Wọ́n fi sílẹ̀ ní ọjọ́ kejìlá oṣù kéfà 1989 wọ́n tún mú un padà ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kéje ọdún 1990 pẹ̀lú Keneth Matiba àti Charles Rubia. Bí wọ́ ṣe dá a sílẹ̀ ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà ọdún 1991, ńṣe ni ó sá gba Norway lọ Ó ní wọ́n fẹ́ pa òun. Ó padà sí Kenya ní 1992, ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú FORD eyí tí baba rẹ, Jaramongi Oginga Odinga ń darí. Nígbà tí bàbá rẹ̀ kú ní oṣù kìíní ọdún 1994 tí Michacl Waimalwa kijana di olórí ẹgbẹ́ náà Raila ta kò ó ṣùgbọ́n ó fidí rẹmi èyí ló mu un (Raila) kúrò nínú ẹgbẹ́ náà tí ó sì lo dara pọ̀ mọ́ National Development Party (NDP).

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Kẹ́nyà
Mwai Kibaki

A bí Kìbákì ní ọjọ́kẹ̀ẹ̀ẹ́dógún oṣù kọ́kànlá ọdún (1931-2022) Orúkọ ìbatisi rẹ̀ ni Emilio Stanley ṣùgbọ́n kò pé tí ó fi orúkọ yìí sílẹ̀ tí ó ń jẹ́ orúko kìkúyí. Òjíṣẹ́ Ọlọ́run kan ara Ítálì ni ó sà á lámì. Ọmọ ìjọ Àgùdà (Catholic) ni Kìbákì. History àti Political Science ni ó kà ní Màkéréré University ní Kampala, Uganda. Òun ni ó ṣ eipò kìíní nínú kíláàsì rẹ̀ nígbà tí ó jáde ní 1955. Ó fi ẹ̀kọ́-òfẹ̀ lọ London School of Economics níbi tí ó ti ka Public finance tí ó sì gboye B.Sc ní 1959. Ó pada sí makerere. Ó ṣe iṣẹ́ olùkọ́ díẹ̀ kí ó tó fi iṣẹ́ náà sílẹ̀ lọ máa ṣe òṣèlú. Ó gbé àpótí ó wọlé sí ilé aṣòfin. Wọ́n jọ dá ẹgbẹ́ Kenya African National Union (KANU) sílẹ̀ ni ní 1960 Lẹ́yìn ọdún méjì tí ó ti wà nílé aṣòfin,wọ́n sọ ọ́ di Minister of Commerce and Industry. Nígbà tí Arap Moi di àrẹ lẹ́yìn ikú Jomo Kenyatta ní 1978, ó di igbá kejì àrẹ. Ní ọdún 1990, ó dá ẹgbẹ́ tirẹ̀ tí ó ń jẹ́ Democratic Party sílẹ̀ Ní ọdún 2002, ó di ààrẹ Kenya.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Kẹ́nyà
Emeka Anyaoku

**Eleaza Chukwemeka Anyaoku**

A bí i ní 18th January, 1932 ní ìpínlẹ̀ Anambra ní ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó lọ sí ile-ẹ̀kọ́ ní Merchant of Light School, Oba; University of Ibadan, Institute of Public Administration, London; Cavillam Institute, France. Ó ti ṣe minister of foreign affairs  rí. Ó ṣiṣẹ́ ní Foreign Service. Ó jẹ Secretary Commonwealth.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Akọ̀wé-Àgbà Àjọni àwọn Orílẹ̀-èdè
Aristotulu

**Aristotulu** () onímoye araàyèíjòun omo ilé Gréésì, akékò Plato àti olùko Aléksanda Eni ńlá.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn amòye
Felix Ohiwerei

**Felix Omoikhoje Aizobeoje Ohiwerei** hails from Uzebba, Owan west LGA of Edo State,born into the family of late catchiest Jeremiah and Dorcas Ohiwerei born into a family of 9 children (6 boys and 3 girls) he grew up in the anglican church. He attended the reputable university of Ibadan,he is a father of five children with two deceased, he was the former chairman of the Nigerian breweries he is  a member of the Redeem Christian church of God board of trustees, he sits on the board of various multinational corporations 

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Yunifásítì

thumb|Yunifásítì ti Otago, Wellington 

**Yunifasiti** je ile-eko giga ati isewadi ti o fun ni ni iwe-eri fun imo ijinle ni bi eyi-keyi eko to ba wuwa lati ni imo aridaju nipare. 

*
Ahmadu Bello

**Al-[[Hajji]] [[Sir]] Ahmadu Ibrahim Bello** (June 12, 1910 – January 15, 1966) ti òpòlopò mo sí sir Ahmadu Bello jé eni ti o wa nidi dida ariwa Nigeria kalè nipase ominira Nàìjíríà ni odun 1960. Oun si ni adari(Premier) àkókó ati enikan soso ti o di Premier ariwa Nàìjirià, ipò tí o di ipò náà mú títí ti won fi sékúpa ni odun 1966.

Òun tún ni adari Northern People's Congress, egbé òsèlú ti o wa ni ijoba nigba náà, àwon òtòkùlú Hausa-Fulani sì ni wón pò ni egbé òsèlú náà. Won kókó yan láti je asofin ní agbègbè ibi ti o wà kick to padà di minisita ijoba. O gbiyanju láti si Sultan Ìpínlè Sokoto kick to wo inú òsèlú. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1910
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1966
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Nnamdi Azikiwe

**Benjamin Nnamdi Azikiwe** (November 16, 1904 – May 11, 1996) tabi **Zik**  jẹ ọmọ  orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, láti ẹ̀yà Igbo. Ọkan ninu awon ólósèlú pàtàkì ni Azikiwe jẹ ni Nàìjíríà, o si jẹ asíwájú fun Ifegbega orile-ede ara ẹni ni Nàìjíríà lodeoni, bẹ sini o tun jẹ Aare ile Naijiria akọkọ ni Ìgbà Òṣèlú Àkọ́kọ́ ilẹ̀ Nàìjíríà leyin igbati Nàìjíríà gba ominira ni odun 1960.

## Ìgbà èwe
A bí Azikiwe ní ojo 16 osu kokanla ọdún 1904 ni Zungeru, ni apa ariwa Naijiria botile jepe awon obi re je Ígbò lati apa ilaoorun Naijiria. Nnamdi tumosi "baba mi wa laaye." Leyin eko re Methodist High School ni Èkó o gbera lo si ile Amerika. Nibe o ka we ni Yunifasiti Howard ni Washington, D.C. ko to di pe o pari eko re ni Yunifasiti Lincoln ni Ipinle Penssylvania ni 1930. Ó kàwé ní calabar àti Èkó. Òun ni olóòtu, Morning Post West African Pilot. Ó di ènìyàn dúdú àkọ́kọ́ tí yóò je Gomina-Gbogbogbo fun Nigeria ní 1960.  Ó se ìdásílè University of Nsukka. Ó kú ní odún 1996.

## Àwọn ìṣe
Siki (ni odun 1961)

Odisse mí :ìwé nípa ayé mi (1971)

I tún ṣe ilẹ̀ Áfríkà (1973)

Liberia ni ayé iselu (1931) ISBN 978-2736-09-0

Ìlànà oselu fun Nàìjíría (1943)

Mo ní igbagbo orile-ede Naijiria (1969)
## Eré ìdárayá
Azikiwe kopa ni ère ìjà owó , ère sisa, ìwé do ,ère if ẹsẹ gba àti tẹ́nìsi
Ere agbaboolu je nìkan tí àwọn oyinbo gbé wa si ile Naijiria nígba tí wọn wá goba ni ile Áfríkà.Nígba tí ère yí bẹ̀rẹ̀ àwọn oyinbo yọ àwọn mìíràn kúrò. Nnamdi wá rí kini yí bí búburú, nípa ère agbaboolu àti oselu. Ní ọdún 1934, wọn ò je ki Zik kopa ni èresisa nitori pe wọn kò fẹ́ kí Naijiria kópa ni ère na. Leyin eyi òsì sele pé wọn jẹ ki Zik kópa nítorí pé ó jẹ́ ọmọ ibo,  Nnamdi wá dà gbẹ tiẹ̀ sílè ti o je (Zik's Athletic Club ZAC) ẹgbẹ́ yí fún gbó awom on Naijiria ti o ni ifẹ orisirisi ère idaraya to wá. Ní ọdún 1942 ẹgbẹ́ yí ṣe àkókò ni irẹ idaraya tí ìlú Èkó At ère ìrántí ogún. Leyin ti wọn parí ère yí ni odun yẹ.,Nnamdi wá sí ẹka ẹgbẹ́ yí káKírì Nigeria.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ìkàrẹ́-Akóko

**Ìkàrẹ́-Akóko** tabi **Ìkàrẹ́** ni soki je olú ìlú Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìlà òrùn Àkókó ní ̀Ipínlẹ̀ Òndó ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó tún jé olú-ìlú tẹ́lẹ̀-tẹ́lẹ̀ fún gbogbo agbègbè Àkókó lápapò ní Ìpínlè Ondó. Àwọn ìlú tí ó wà ní agbègbè Ìkàrẹ́ tẹ́lẹ̀ ni Ọ̀kà-Àkókó ,Ìṣùà Àkókó , Ọ̀gbàgì-Àkókó, Òkèàgbè-Àkókó, Ìrùn-Àkókó Arigidi-Àkòkò àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìkàrẹ́-Àkókó ni olú ilé ịṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ Àkókó North-East Local Government wà.  Ìlú náà sì tó iye ọgọ́rùn ún kìlọ́mítà (100 km) sí ìlú Àkúrẹ́ tí ó jẹ́ olú ìlú fún gbogbo Ìpínlẹ̀ Òndó lápapọ̀. Àkókó wà ní agbede-méjì  àríwá àti ìlà oòrùn Ìpínlè Ondó.̀ Ohun tí wọ́n fi ń ṣọrọ̀ ajé ní ìlú Ìkàrẹ́ ni ǹkan ọ̀gbìn bíi: obì, kòkó, iṣu àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

Àwọn ìlú tí Ìkàrẹ́ bá pààlà ni: Arigidi, Ùgbè, Ọ̀gbàgì,Ọ̀kà-Àkókó ,Àkùngbá-Àkókó àti Ṣúpárè .

## Ètò Ẹ̀kọ̣́
Tí a bá ń sọ nípa ẹ̀kọ́ kíkọ́, Ìkàrẹ́ kò gbẹ́yìn láàrín àwọn ìlú tí wọ́n gbé ẹ̀kọ́ lárugẹ ní  Ilẹ̀ Yorùbá. Lára àwọn ilé-ẹ̀kọ́ tí wọ́n wà ní ìlú Ìkàrẹ́ ni: Agóló High School, Mount Carmel Secondary School, Ondo State College of Art and Science (tí ó ti di Federal Technical College, Òkegbèé quarters, Ìkàrẹ́); Ansar Ud-Deen Grammar School (AUD) Ikare Akoko, Agbaode Orimolade Grammar school Ikare; Osele High School Ikare Akoko, Victory College Ikare; Lennon Jubilee High School Ikare; Ikare Grammar School Ikare Akoko, Everlasting Premier College Ikare Akoko, Citadel International College, Ikare; Comprehensive high School, Ikare; Greater Tomorrow Primary School àti àwọn ilé-ẹ̀kọ́ aládàáni tí wọ́n wà ní Ìlú Ìkàrẹ́. Bákan náà ni àwọn ọmọ Ìkàrẹ́ kò fi ìwé kíkà ṣeré, tí ó sì ti gbé wọn dé ibi àti ipò gíga ní gbogbo àgbáyé.

## Ètò ọrọ̀-ajé

Ìkàre jẹ́ ojúkò ọjà fún ọ̀pọ̀ àwọn ìlú tí wọ́n wà ní agbègbè rẹ̀ pẹ̀lú  àwọn ọjà tí wọ́n wà ní ìlú Ìkàrẹ́ bí Ọjà Ọba tí ó wà ní àdojúkọ ilé ìfowó-pamọ́ First Bank tẹ́lẹ̀, Ọjà Ọ̀kọrẹ̀ , Ọjà Òṣèlè ni ó jẹ́ ọjà tí wọ́n ti ń sábà ma ń ta àwọn ǹkan ìṣèmbáyé ìbílẹ̀ jùlọ ní Ìkàrẹ́, Ọjà Jubilee , àti àwọn ọjà míràn tí wọ́n so ìkàrẹ́ pọ̀ mọ́ àwọn ìlú míràn tí wọ́n wà ní agbègbè rẹ̀. Ìlú ìkàrẹ́ tún jẹ́ ìlú tí àwọn tí wọ́n jẹ́ awakọ̀ èrò jẹun pọ̀ sí jùlọ. 

## Ẹ̀sìn
Àwọn ènìyàn ìkàrẹ́ jẹ́ olùsìn ẹ̀sìn ìbílẹ̀ bí òrìṣà oríṣiríṣi bí :Ògún, Ọya, Ṣàngó Aringíyàn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Bákan náà ni wọ́n jẹ́ ẹlẹ́sìn Ìmàle, kiristeni.

## Ìsesi ilu Ikare
Ìṣesí ìlú náà bá ti àwọn ará ilẹ̀ Pọ́túgà àti ti àwọn Lárúbáwá mu nínú ẹ̀sìn, ìṣesí ti àwọn Potogí ni ó wọ ìlú náà ní àárín ọ̀rùndún Kẹrìndínlógún (16th century) nígbà tí òwò ẹrú bẹ̀rẹ̀ ní agbègbè náà. Nígbà tí ìṣesí àwọn lárúbáwá wọ ìlú náà ní ǹkan bí ọ̀rùndún kọkàndínlógún(19th century) látàrí gbígba ẹ̀sìn Mùsùlùmí tí wọ́n gba ẹ̀sìn náà. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ikare
Àwọn olórí ilẹ̀ Nàìjíríà ṣáájú òmìnira

Àwon olórí ilè Nàìjíríà sáájú òmìnira ni:

*Sir Fredrick Lugard – Governor General (1914-1919)
*Sir Hugh Clifford - Governor General (1919-1925)
*Sir Greamer Thompson - Governor General (1925-1931)
*Sir Dona Camearan - Governor General (1931-1935)
*Sir Benard Bourdillon - Governor General (1935-1943)
*Sir Arthur Richard - Governor General (1943-1948) 
*Sir John Macpherson - Governor General (1948-1958)
*Sir James Robertson- Governor General (1958-1960)
Ẹ̀ka:Naijiria
Jacob Zuma

**Jacob Zuma** jẹ́ ààrẹ orílẹ̀ èdè Gúúsù Áfíríkà tẹ́lẹ́.  Ó wolé ní osù kejìlá odún 2006 gégé bí alága fún egbé African National Congress (ANC) ní Guusu Afrika.  Olóyè ni ó jé ní àárín àwọn Zulu. Ní ọjọ́ karùn-ún osù kìíní odún 2007, ó fé Nompumeledo Ntuli, ọmọ ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n gẹ́gẹ́ bí ìyàwó rẹ̀ karin lẹ́yìn ìgbà tí ó ti bí ọmọ méjì fún un. 1943 ni wọ́n bí Jacob Zuma. Ìyàwó rẹ̀ kan tí orúkọ rẹ̀ ní jẹ́ Kate pa ara rẹ̀ ní ọdúin 2000 nítorí pé ó ní ìgbéyàwó tí àwọn ti ṣe fún ọfún mẹ́rìnlélógún kò rọgbọ. Ọmọ ọdún mẹ́rìnlélógójì ni Kate nígbà náà: Ní ọdún 2005 ni President thabo Mbaki yọ Zuma kúrò ní ipò igbákejì àrẹ nítorí ìwà ìbàjẹ́.  Ní ọdún 2006 ni wón fi ẹ̀sùn kan Zuma pé ó fi ipá bá obìnrin kan tí ó ní HIV lo pò. Kò jẹ̀bi ẹ̀sùn náà. Ni Oṣu Kẹsan ọdun 2021, idajọ ododo jẹrisi idalẹjọ ti Jacob Zuma si oṣu mẹẹdogun ninu tubu.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Gúúsù Áfríkà
Joseph H. Greenberg

Ohun tí òǹkọ̀wé ṣiṣẹ́ lé lórí nínú ìwé yìí ìpín èdè Aáfíríkà sí ẹbí. Orí méje ni ìwé náà ní. Orí kìíní ni ó sọ̀rọ̀ nípa ìlàlà tí a lè tẹ̀lé láti pín èdè kan sí ẹbí. Lẹ́yìn èyí ni òǹkọ̀wé wá bẹ̀rẹ̀ sí ní í ṣe àlàyé àwọn ẹbí tí ó pín èdè Aáfíríkà sí. Orí keyì sọ̀rọ̀ nípa Niger-Cong; ẹ̀kẹ́ta, Afrocasiatic; ẹ̀kẹ́rin; Khoisan; ẹ̀kárùn-ún, Chari-Nile; ẹ̀kẹ́fà; Nilo-Saharan nígbà tí orí kéje sọ̀rọ̀ nípa Niger-Kordofania. Yàtọ̀ sí orí méje yìí, ìwé náà ní index to language classification, key to language classification àti index of languages. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ máàpù ni òǹkọ̀wé yà sínú ìwé yìí. Ní ìparí, òǹkọ̀wé ṣe àfikún díẹ̀ sí ìwé yìí ó sì ṣe àtúnṣe àwọn àṣìṣe tí ó ṣe àkíyèsí nínú ìwé náà. Bí àwọn ohun tí ó wa nínú ìwé náà ṣe lọ ní olóríjorí nì yí:

## Iwe ti a yewo

*Joseph H. Greenberg (1966), The Languages of Arica. Bloomingtion; Indian University Press.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Àwọn Ọba Ilẹ̀ Nàìjíríà

Ìlú àti Orúkọ Oyè wọn

	Abẹ́òkúta 	-	Aláké 

	Adó-Èkìtì	-	Èwí 

	Àkúrẹ́		-	Déjì 

	Arámọkọ 	-	Alárá 

	Ẹdẹ 		-	Tìmì 

	Ìlokò 		-	Aloko 

	Ìkọ̀lé		-	Ẹlẹ́kọ̀lé 

	Ìjerò		-	Ajerò 

	Ilẹ̀-Olújìí	-	Jegun 

	Ìdànrè		-	Ọwá 

	Ìkàrẹ́		-	Olúkàrẹ́ 

	Ifọ́n 		-	Olúfọ́n 

	Ifẹ̀ 		-	Ọọ̀ni 

	Ìbàdàn		-	Olúbàdàn 

	Calabar	-	Obong 

	Onitsha 	-	Obi 

	Ilẹ́sà 		-	Ọwá Obòkun

	Ìlá 		-	Ọ̀ràngún

	Ìlárá 		-	Alárá

	Ìjẹ̀bú-Òde 	-	Awùjalẹ̀ 

	Sábẹ		-	Onísábẹ 

	Ọ̀gbàgì 	-	Ọwá 

	Ọ̀wọ̀		-	Ọlọ́wọ̀ 

	Oǹdó 		-	Òsemàwé 

	Ọ̀yọ́ 		-	Aláàfin 

	Òṣogbo	-	Àtàọ́ja 

	Ògbómọ̀ṣọ́	-	Ṣọ̀hún 

	Òwu 		-	Olówu 

	Ijàrẹ́		-	Oníjàrẹ́ 

	Ìrèlè 		-	Ọlọ́fin 

	Benin		-	Ọba of Benin 

	Lagos 		-	Ọba of Lagos 

	Kaduna 	-	Emir 

	Kano		-	Emir 

	Ìlọ́rin 		-	Emir 

	Sókótó 	-	Saltan 

	Borno 		-	Shehu 

	Warri		-	Olú 

	Èjìgbò 		-	Ogìyán

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Àwòrán ará òwò Nàìjíríà

Àwọn Owó Nàìjíríà àti àwòrán tí ó wà lára wọn.

	N1	-	Náírà kan (Herbert Macaulay) 

	N5	-	Náírà márùn-ún (Alhaji Tawafa Balewa (1912-1966))

	N10	-	Náírà mẹ́wàá (Alvan Ikoku (1900-1971)

	N20	-	Ogún náírà  (Murtala Mohammed (1938-1978)

	N100	-	Ogọ́rùn-ún naira (Chief Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ (1909-1987))

	N200	-	Igba naira (Alhaji Ahamadu Bello (1909-1966))

	N500	-	Ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta naira (Dr Nnamdi Azikiwe (1904-1996))

	N1000	-	Ẹgbẹ̀rún naira (Alhaji Aliyu ma0-Borno àti Dr Clement Isong)
Àwọn olórí ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà

Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà

1st October, 1979 (Ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá 1979) General Olúṣégun Ọbásunjọ́ fi ọ̀pá àṣẹ lé Alhaji Shehu Shagari lọ́wọ́.

26th August 1993: (Ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹ́jọ 1993) General I.B. Babangida yẹ̀bá fún Chief Earnest Shónẹ́kan. Olórí ogun tí ó jẹ́ àrẹ ni Bàbángida náà pe ara rẹ. 

9th June 1998: (Ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹfà ọdún 1998) General Abdusalami Abubakar ni wọ́n yàn láti rọ́pò General Sani Abacha. 

29th May 1999: (Ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 1999). General Abdusalami Abubakar gbé ìjọba fún Chief Olúsẹ́gun Ọbásanjọ́.

29th May 2007: (Ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2006) Chief Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ gbé ìjọba fún Alhaji Umaru Yar’Adua.

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Ìjọba ìbílẹ̀ Adámáwá

ADAMAWA

I.Demsa, Fufore, Girei, Gombi, guyuk, Hhong, Jada, Yola North, Lamurde, Madagali, Maiha, Mayo-bel Michika-Micloka, Mubi North-Uba, Mubi South, Numan, Shelle Song (Goila), Toungo, Yola South.
Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìpínlẹ̀ Akwa-Íbọm

Abak (Abak), Eastern Obodo, Eket (eket), atai, Essien Udim Afa he ikot, Etim Ekpo, Etinan (Etinan), Ibesikpo Asutan, Ibiono Ibom (Ibiono), Ika, Ikono (Ibiaku Ntokoko Ikot Abasi (Ikot Abasi), Ikot Ekpene, Ini (odoro Ikpe), Itu (Itu), (Enwang), Mkpat Enin (Mpat Enin, Nsit Ibom, Msit Ubium, Akara, Okobo, Onna (Abat), Oron (Oron), Oruk Anam, Udungl Ukanafun, Esit Eket (Uguo), Uruan (Idu), Urue Offong – oruk Offong) (Uyo)

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Akwa Íbọm
Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìpìnlẹ̀ Anámbra

Aguata (Aguata), Anambra East Otuocha), Ananmbra West (Nzam), Aniocha (Neni), Awka North (Achalla), Awka South (akwa), Ayamelum (Anaku), Dunukofia, Ekwusiewo (Ozubu Idemili North (Ogidi), Idemili South (Idemoli), Ihiala (IHIA Njikoka, Nnewi Norh (Nnewi), Nnewi South (Ukp Ogbaru, Onitsha North (Onitsha), Orumiba North (Orumba No, Onisha South (Fegge), Orunmba South (Umueze), Oyi.

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Anámbra
Hogan Bassey

**Hogan "Kid" Bassey** (1932-06-03 - 1998-01-26) je omo ile Naijiria. Oruko ti a so ni Okun Asuguo Bassey. Ní ọdún 1952, ọwọ́ Nàìjíríà kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ **Hogan Bassey** di world featherweight Champion ní ìlú òyìnbó.

## ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Táyọ̀ Awótúsìn

## Tayo Awotusin

Táyọ̀ Awótúsìn àti Chris Odiiibe: Níbi ogun tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní Leberia, wọ́n pa Táyọ̀ Awótúsìn ti ilé-iṣẹ́ ìwé-ìròyìn Champion àti Chris Odiiibe ti ilé-iṣẹ́ ìwé-ìròyìn Guardian ní ọdún 1991 níbi tí wọ́n ti ń ṣe iṣẹ́ òòjọ́ wọn. 

## Gbigbesele Iwe Iroyin

Ní oṣù kéje ọdún 1993, ìjọba àpapọ̀ gbẹ́sẹ̀ lé títẹ̀ jáde awon ìwé-ìròyìn bi: The Concord, Press, the Punch Press, the Sketch Press, the ObserverPress and Abuja Newsday Press. Wọ́n ní wọn kò gbọ́dọ̀ tẹ ìwé-ìròyìn jade fún ọdún kan. Ní osu kẹ́fà ọdún 1994, ìjọba àpapọ̀ tún sọ pé kí the Concord Press, The Punch Press àti the Guardian Press má tẹ́ ìwé-ìròyìn wọn jade niọdún mìíràn.

## Thirty Minutes of Corruption in Nigeria

Thirty Minutes of Corruption in Nigeria: Ní ọdún 1994, ilẹ́-iṣẹ́ tẹlífísàn kan ní ilẹ̀ Àmẹ́ríkà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ the American Colombia Broadcasting Service (CBS), ní oṣù kéjìlá ọdún gbé ètò kan jáde lórí ìwá ìbajẹ́ tí ó pè ní ‘thirty minutes of corruption in Nigeria. Lẹ́yìn ètò yìí, ìjọbá àpapọ́ ní kí gbogbo àwọn ẹni tí ọ̀rọ̀ ìbàjẹ́ náà kan kí wọn sì pè wọ́n lẹ́jọ́. 

## Iwe iroyin gbowo lori

Owó ìwé ìròyìn: Ní ọjọ́ kìíní oṣù kéjìlá ọdún 1963, owó ìwé ìròyìn kúrò ní kọ́bọ̀ mẹ́rin ó di kọ́bọ̀ márùn-ún.
FIFA

**Egbe Ipapo Kariaye Ajose Boolu-Elese** (Geesi:**International Federation of Association Football**; Faranse: ***Fédération Internationale de Football Association***), to gbajumo gege bi **FIFA**, ni is the international agbarajo asejoba kariaye fun boolu-elese. Ibujoko re wa ni Zürich, Switzerland, be sini Aare re lowolowo bayi ni Sepp Blatter. FIFA ni o ni ojuse fun agbajo ati isejoba awon idije pataki boolu-elese, agaga Ife Eye Agbaye FIFA, to waye lati odun 1930.

## Itokasi
John Harrison Burnett

**John Burnett** tí ó jẹ́ Principal àti Vice-Chancellor University of Edinburgh láàrin 1978 sí 1987 kú ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kéje, ọdún 2007.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Alex Ibru

**Alexander Uruemu Ibru** (March 1, 1945 - 20 November 2011) je onisowo omo ile Naijiria, ohun tun ni oludasile iweroyin ojojumo *The Guardian Newspapers* ti o dasile ni 1983.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Kudirat Abiola

**Kúdíràtù Abíọ̀lá**  tí a bí ni ọdún 1951, dágbére fáyé ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹfà ọdún 1996(1951 - 4 June, 1996) jẹ́ òṣèlú àti ajàfẹ́tọ̀ọ́ ọmọ ènìyàn ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó tún jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìyàwó M. K. O. Abíọ́lá.
 
## Ayé Rẹ̀
Wọ́n bí i ní ọdún 1951 ní Zaria ní ilẹ̀ Nàìjíríà. Alhaja Kudirat Abiola ni obìnrin kejì tí ó fẹ́ ọkọ rẹ̀. Ní àkókò ikú rẹ̀, ó jẹ́ ìyàwó àgbà rẹ̀.

Wọ́n pa á lákòókò tí ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti fi ọkọ rẹ̀ sí àtìmọ́lé. Ọkọ rẹ̀ ni wọ́n gbàgbọ́ pé ó jẹ́ olúdìje tó jáwé olúború nínú ìdìbò Nàìjíríà tó wáyé lọ́dún 1993, tí wọ́n sì tì mú u láìpẹ́ lẹ́hìn tí ìjọba àpaniláṣẹ Ibrahim Babangida fagi lé wọn. Ìpànìyàn náà jẹ́ kókó-ọ̀rọ̀ ti ìwádìí àti ìdánwò ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún lẹ́hìn náà. Gẹ́gẹ́ bí àwọn àkọọlẹ, ìpànìyàn náà ni àṣẹ àti lẹ́hìn náà wáyé nípasẹ̀ àwọn ọkùnrin mẹ́fà. Abiola kú nínú ọkọ̀ rẹ̀ láti iná ìbọn. Awakọ̀ rẹ̀ tún kú. Olùrànlọ́wọ́ ti ara ẹni, ẹnití ó fi ẹ̀sùn kan pé ó ní ipa pẹ̀lú àwọn apànìyàn rẹ̀, wà nínú ọkọ̀ ayọ̀kẹ́lẹ́ ṣùgbọ́n kò farapa. 

Ọkọ rẹ̀ tẹ̀síwájú láti wà ní àtimọ́lé láìsí ẹsùn lẹ́hìn ikú rẹ̀. Ó kú ní àwọn ipò ìfura ní kété ṣáájú kí wọ́n tó sọ pé yóò tú sílẹ̀ ní ọjọ́ keje oṣù keje ọdún 1998.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1951
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1996
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà