open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nana Abe Festival

**Nana Abe Festival** jẹ́ àjọ̀dún ọdọọdún ti àwọn olórí àti àwọn ènìyàn ti Agbègbè Ìbílẹ̀ Abease ṣe ní agbegbe Ìwọ̀-oòrùn Pru ní agbegbe ibùyọ-oorun Bono, agbegbe Brong Ahafo ti Ghana tẹlẹ. 

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí ìṣẹ̀lẹ̀ ti ó ti wáyé ni iṣaaju.  Ayẹyẹ yíì ni a ṣe láti ṣe ìrántí ìsinmi àlàáfíà ti àwọn ènìyàn ní ibùgbé wọn lọwọlọwọ. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Mepe, Ghana

**Mepe** jẹ́ ìlú kan ní Agbegbe Volta ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Imọ-ẹrọ Atẹle St. Kizito.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  Àwọn ará ìlú Mepe n se ayeye odun Afenorto .  Ní ọdún 2023, Togbe Kwasi Nego VI, jẹ́ *Mankralo* ti Agbègbè Ìbílẹ̀ Mepe. Ní ọdún 2023, Mamaga Adzo Sreku IV jẹ iya-ọba tí ó ga jùlọ ti Agbègbè Ìbílẹ̀ Mepe. 

## Wo tun

* Akosombo Dam Spillage
* Apenorto Festival

## Awọn itọkasi
Negeri Lencho

Negeri Lencho jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ àti olóṣèlú ará Ẹtiópíà tí ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Minisita fún Ìbánisọ̀rọ̀ ní ìjọba Hailemariam Dessalegn láti ọdún 2016 sí 2018, níbi tí ó ti gba ipò lọwọ Getachew Reda. 

## Ẹkọ
Lencho parí ìmọ́ ìjìnlẹ̀ (Master’s degree) rẹ̀ ní English and Foreign Languages University ní ọdún 2004. Nígbà tó yá, ó gba ìwé-ẹ̀rí PhD rẹ̀ láti ọdọ́ Andhra University ní India ní ọdún 2011, ó sì lọ́ọ̀ kọ́ ní Yunifásítì Addis Ababa, níbi tí ó ti ṣèjọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí Olùrànlọ́wọ́ Dínà ti Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Èdè. O ti kọ tẹlẹ awọn nkan ti o ṣofintoto ti iṣakoso ijọba ti media abele. 

## Awọn iwo / Awọn ibaraẹnisọrọ gbangba

* Àwọn ọmọde tí kò níṣẹ́ ló wà lẹ́yìn ìfarapa ìdàgbàsókè lòdì sí ìjọba ní Ethiopia. 
* Ainiṣẹ́ ló jẹ́ ìdí pàtàkì fún ìfarahàn ìbẹ̀rùgbérù ní ilẹ̀ Ethiopia. 
* Atilẹ́yin fún ilẹ̀-àyé ìròyìn tó lágbára gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ fún ìjọba àwùjọ. 

## Awọn itọkasi

# Akwei, Ismail (1 Oṣù kọkànlá 2016). *"Etopia ṣe atunṣe ìjọba, àwọn méjì lára àwọn ọmọ Oromo gba ipò pàtàkì."* africanews.com. Gba pada ní 1 Oṣù kọkànlá 2016.
# Negeri Lencho: Ẹ̀ka Ìmọ̀ Èdè." Yunifásítì Addis Ababa. Gbọ̀ lórí ọjọ́ 1 Oṣù kọkànlá ọdún 2016.
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ile-iṣẹ ti Ilera (Ethiopia)

Ìbáṣepọ̀ Ìlera (MoH) jẹ́ ẹ̀ka ìjọba ilẹ̀ Ethiopia tó ń bójú tó gbogbo ọ̀ràn ìlera àwùjọ. Ọ́fíìsì àgbà rẹ̀ wà lórí opópónà Sudan ní ìlú Addis Ababa. 

Mekdes Daba ti jẹ́ olórí minisiti láti Oṣù Kínní ọdún 2024. Ẹgbẹ́ náà jẹ́ agbari tó wà nípò ìjọba àgbà tó ní àṣẹ lórí Ilé Ẹ̀kọ́ Ìlera Gbogbogbo.

## Itan
Ìjọba Ẹka Ìlera Àwọn Ará Ìlú ni a dá sílẹ̀ ní ọdún 1948 lẹ́yìn ìpẹ̀tẹ̀ tó jáde ní ọdún 1946. Ẹka Ìṣàkóso Ìlera Àwọn Ará Ìlú sì gbà lọ́wọ́ díẹ̀ lẹ́yìn náà fún Ìjọba Ẹka Ìlera Àwọn Ará Ìlú. 

Láàárín ọdún tó ṣẹ́ṣẹ̀ kọjá, ìjọba ẹ̀ka náà ti ń gbé ètò ìdílé jáde, tí wọ́n sì ti ṣe àfihàn ìmúlò àbọ̀ (contraceptives), tó fi jẹ́ pé ó fún àwọn obìnrin ní ànfààní láti yan nípa ilera ibalopọ àti ìbímọ wọn, nígbà tó tún ń ja lódì sí ìgbéyàwó ọmọ kékeré àti ìṣe tó lèwu ní orílẹ̀-èdè Ethiopia. 

## Awọn minisita

* Adanech Kidanemariam (1991– 1994)
* Tedros Adhanom (2005–2012) 
* Lia Tadesse (2018–2020)
* Mekdes Daba (2024–bayi)

Ẹ̀ka:Àwọn Ìjọba Ìlera
Kifle Wodajo

**Kifle Wodajo** (tí a bí ní ọjọ́ ọgbọ́n oṣù Kẹ̀wá ọdún 1936 tí ó sì fi ayé sílẹ̀ ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù keri 2004) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Ethiopia tí ó jẹ́ Mínísítà Ethiopia fún ẹ̀tọ́ àwọn ìlú òkè (Minister of Foreign Affairs Ethiopia) láti ọdún 1974 títí di 1977.

Òun ni ẹni àkọ́kọ́ láti di akọ̀wé àgbà ẹgbẹ́ African States, ó di ipò náà mú láti ọjọ́ Kàrùndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 1963 títí ọjọ́ kànlélógún oṣù keje ọdún 1964.

Kifle Wodajo fi Ethiopia kalẹ̀ láti gbé ní United States  láàrín ọdún 1977 sí 1991 nígbà ìjọba Derg. Nígbà tí ó padà, Kifle sọ wọ́pọ̀ pẹ̀lú Teshome Hailemariam àti Dereje Deresse láti dá ẹgbẹ́ Ethiopian National Democratic kalẹ̀.
## Àwọn ìtọ́kasí
Ernest Madu

**Ernest Chijioke Madu** (ti a bi Kínní 18, 1960) jẹ onimọ-jinlẹ nipa ọkan ninu iparun ti iṣẹ rẹ dojukọ lori ipese ilera ilera ti gbogbo eniyan ni ifarada ni awọn orilẹ-ede awọn orisun kekere.   Oun ni oludasile, alaga, ati Alakoso ti Institute Heart of the Caribbean,  eyiti o nṣakoso awọn ile-iwosan meji ni Ilu Jamaica ati ọkan ni Erekusu Cayman .  Iwadi Madu da lori iṣakoso ati awọn ipa ilera ti agbaye ni awọn eniyan ti o ni ifaragba.   Richard Chazal, Aare ti American College of Cardiology, ṣe akiyesi pe Madu ti ṣe "awọn ẹbun nla si College ati si agbegbe agbaye ti iṣan inu ọkan ati ẹjẹ." 

## Ọlá ati Awọn ẹbun
Awọn ọlá Extramural ati awọn ẹbun pẹlu:

* Ti a npè ni laarin awọn " *Awọn eniyan ti o ni ipa julọ 100 ni Itọju Ilera* " nipasẹ Grupo Mídia ni ibi ayẹyẹ ẹbun rẹ ti o waye ni Düsseldorf, Jẹmánì, ni MEDICA 2017. 
* *Aami Iyatọ (Iṣẹ Kariaye)* lati Ile-ẹkọ giga ti Amẹrika ti Ẹkọ ọkan (ACC) . A ṣe afihan ami-eye naa ni Apejọ ti Igbimọ Imọ-jinlẹ Ọdọọdun 66th ti kọlẹji ni Washington, DC, Oṣu Kẹta 2017.  
* *Aami Eye Aṣiwaju Ilera ti Agbaye*, 2016, Ile-iwe Oogun ti Ile-ẹkọ giga ti Pennsylvania Perelman, AMẸRIKA.  
* Ti a npè ni laarin " *30 Pupọ julọ ni Ilera Ilera* " nipasẹ Masters Public Health, 2014. 
* *Eye Akole Orilẹ-ede* lati ọdọ Banki Iṣowo ti Orilẹ-ede (NCB) . A ṣe afihan ẹbun naa ni eto ẹbun orilẹ-ede ọdọọdun ti NCB fun Awọn ile-iṣẹ Kekere ati Alabọde, Oṣu Kẹwa Ọdun 2014. 
* *Eye Innovation* lati National Commercial Bank (NCB). A ṣe afihan ẹbun naa ni eto ẹbun orilẹ-ede ọdọọdun ti NCB fun Awọn ile-iṣẹ Kekere ati Alabọde, Oṣu Kẹwa Ọdun 2014. 
* *Ẹbun Ojuṣe Awujọ Ajọ* *fun Ẹgbẹ Kekere* lati AMCHAM Jamaica. A ṣe afihan ẹbun naa ni AMCHAM Iṣowo ati Awọn ẹbun Alakoso Ilu fun Ilọsiwaju 2016, Oṣu Kẹwa Ọdun 2015  
* *Ẹbun Ojuṣe Awujọ Ajọ fun Ẹgbẹ Kekere* lati AMCHAM Jamaica. A ṣe afihan ẹbun naa ni AMCHAM Iṣowo ati Awọn ẹbun Alakoso Ilu fun Ilọsiwaju 2016, Oṣu Kẹwa Ọdun 2016  
* *Aami Eye Olukuluku Alakoso Ilu* lati AMCHAM Jamaica. A ṣe afihan ẹbun naa ni AMCHAM Iṣowo ati Awọn ẹbun Alakoso Ilu fun Ilọsiwaju 2016, Oṣu Kẹwa 2016  

## Awọn itọkasi


## Ita ìjápọ

* Okan Institute ti awon Caribbean
* Ernest Madu ni TED https://www.ted.com/speakers/ernest_madu

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1960
Afringi Festival

**Afringi Festival** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn ti agbegbe Ìbílẹ̀ Yeji ṣe ní agbegbe ibùyọ-oorun Bono, agbegbe Brong Ahafo ní Ghana tẹlẹ. Wọn maa n ṣe ayẹyẹ yíì nípasẹ ìpinnu àwọn irúnmọlè.  

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè sì wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí iṣẹlẹ ti o ti wáyé ni ìṣáájú.  Ajọyọ yíì ṣo àwọn ènìyàn pọ̀. O ṣe iranṣẹ bí àkókò ti ìṣirò àwọn iṣẹ ṣiṣe ti ọdún ti njade àti tún fa àwọn iṣẹ́ àkànṣe ìdàgbàsókè tintun. 

## Àwọn itọkasi
Donkyi Festival

**Donkyi Festival** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún tí àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Mamase ṣe ní agbèaè Brong Ahafo ti Ghana . Oṣù karùn-ún ni wọ́n máa ń ṣe ayẹyẹ náà.     

## Àwọn ayẹyẹ
Ní àkókò àjọ̀dún, wọ́n á máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pín oúnjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn máa ń wọ asọ ìbílẹ̀ wọn, durbar àwọn ìjòyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí ìṣẹ̀lẹ̀ ti ó ti wáyé ni ìṣáájú.  &#x5B; ** &#x5D;

## Awọn itọkasi
Kevin Shinick

**Kevin Thomas Shinick** (March 19, 1969) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Janet Zeenat Karim

**Janet Zeenat Karim** (tí a bí ní ọdún 1954) jẹ́ oníròyìn ọmọ orílẹ̀ èdè Malawi. Òun ni olùdásílẹ̀ ilé ìsèwé *Woman Now* àti *Independent*. Janet ṣiṣẹ́ ní eka *Permanent Mission* orílẹ̀ èdè Malawi sí ''United Nations'' láti ọdún 2007 sí ọdún 2014.
## Ìpìlẹ̀ àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Janet Karim sínú ìdílé Janet Mbekeani ní odun 1954. Bàbá rẹ̀ ni Wales Nyemba Mbekeani, ẹni tí ó jẹ́ aṣojú orílẹ̀-èdè Malawi sí àjọ United Nations.  ítorítìṣe bàbá rẹ̀, ó gbé ní New Yrrk fún ọ̀pọ̀ ọdún, ibè sì ló ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè  ''Scarsdale High School''  ní ọdún 972.

Karim  adàtsí orílẹ̀ èdè alawi, wníbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmò bchelor's degree ní ''University of Malawi'' ní ọdún 1979.

Ó padà gba àmì ẹyẹ master's degree nínú global development and social justice láti ilé ẹ̀kọ́ *[[St. John's University (New York City)|St. John's University]] ni* odun 2014.
## Àwọn ìtọ́kasí
Taya

thumb|Tire on a truck
thumb|Assorted new automotive road tires, showing a variety of tread patterns.
thumb|Tractor tires have substantial ribs and voids for traction in soft terrain.
Táyà jẹ̀ ohun èlò tó wà ní ara àwọn ohun ìrìnsẹ̀ ìgbàlódé tí ó yí ródó bí òrùka tí ó máa ń wà lára ríìmù tó máa ń rán ọkọ̀ lẹ́rù tó ń bọ̀ láti ara ìgbọ́wọ̀n ọkọ̀ láti pèsè ìmúsinsin ní orí ilẹ̀ nígbà tí ọkọ̀ bá ń ràjò. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ táyà, bíi tàyà ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ àti tàyà kẹ̀kẹ́ ni wọ́n jẹ́ ẹ̀rọ tí a fún afẹ́fẹ́ sí nínú. Ẹ̀rọ yìí máa ń ṣiṣẹ́ bí àmúlùùlù tó ń jẹ́ kí ọkọ̀ lè gbà kókó tàbí ìtù, nígbà tí tàyà bá ń yí ká lórí ojú pópó tí kò dán gbin-in-rin.Tàyà máa ń fi àpá sí ilẹ̀, àpá yìí ni a ń pè ní "contact patch". Àpá yìí ni wọ́n ṣẹ̀dá láti bá ìwúkọ̀ ọkọ̀ mu àti láti gbé gbogbo agbára ìwúkọ̀  tí ó ń yí, láti fun ní okun tí kò ní ba ilẹ̀ tí wọ́n rìn lórí rẹ̀ jẹ́.
Ahobaa Festival

**Ahobaa Festival** jẹ́ àjọ̀dún ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn ti Enyan-Kakraba máa n ṣe nítòsí Saltpond ní  agbègbè ààrin ti Ghana . Oṣù kẹfà ni wọ́n máa n ṣe ayẹyẹ náà.     

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè sì wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
A ṣe ayẹyẹ yíì láti gba ore-ọfẹ tí àwọn bàbá bàbá wọn. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Abdulkadir Ahmed

**Abdulkadir Ahmed** (tí a bí ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹwa ọdún 1940 – ọdún 1997) jẹ́ ọkùnrin oníṣòwò àti oṣiṣẹ ìlú Nàìjíríà ti o jẹ Gómìnà  Bánkì àpapọ̀ orílẹ-èdè Nàìjíríà láti ọdún 1982 sí 1993. 

## Ìpìlẹ̀
A bi Ahmed ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1940 ní Jama'are ni ipinle Bauchi . Ó lọ sí Barewa College, Zaria ní ọdún 1955. Ó dara pọ̀ mọ́ New Nigerian Development Company ní oṣù kínní, ọdún 1960. Ahmed kẹ́kọ̀ọ́ ní Yunifásítì ti Ife ní ọdún 1961. Ó jáde ní ilé ẹ̀kọ́ gíga South West London College ní ọdún 1972. Ahmed di Kọmíṣọ́nà fún ìnáwó fún ìpínlẹ̀ Bauchi ní (oṣù kẹta ọdún 1976 – oṣù kẹfà ọdún 1977). Wọ́n yán an gẹgẹ bi Igbákejì Gomina Bánkì àpapọ̀ orílẹ-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1977.  Ṣáájú ki o to di Kọmísánnà fún Isuna, Ahmed ni ìrírí aláṣẹ pẹlú Northern Nigeria Development Company (NNDC) o si ṣe aṣojú ilé-iṣẹ́ ní àwọn ìgbìmọ̀ ti àwọn ilé-iṣẹ́ ti o niiṣe gẹ́gẹ́bí Arewa Textiles Mills, Northern Nigeria Textiles Mills, Cement Company of Northern Nigeria ati Arewa Hotels. O darapọ̀ mọ NNDC ni ọdún 1960 àti pé ó ní àtìlẹ́yìn fún ikẹkọ ní àwọn ilé-iṣẹ́ ni Nàìjíríà àti ní òkèèrè. O ṣiṣẹ bi oníṣirò agbègbè ti ẹgbẹ́ náà ati ní ọdún 1974, o di olùdarí owó fún ẹgbẹ́ náà. 

Ahmed jẹ́ ẹlẹ́gbẹ́ ti Institute of Chartered and Certified Accountants ati Institute of Chartered Accountants of Nigeria . 

## Gómìnà ti Bánkì àpapọ̀
Ahmed ni wọn yàn gẹgẹ bí Gómìnà Bánkì àpapọ̀ ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹfà ọdún 1982 o sì fẹ̀yìntì ní ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹ̀sán ọdún 1993.  O wà ní ofìisì fún ọdún mọ́kànlá ní àkókò ìjọba tiwantiwa ti Shehu Shagari àti ìjọba adelé ti Ernest Shonekan, àti ìjọba ológun ti Ọ̀gágun Muhammadu Buhari àti Ibrahim Babangida . 

Òun ni alága àkọkọ ti ìgbìmọ̀ ti Ile-iṣẹ Iṣeduro Idogo Nẹtiwọọki nígbàtí wọn dáa sílẹ̀ ní ọjọ kẹẹdógún oṣù kẹfà ọdún 1988. 

Ni àkókò ti ìjọba rẹ̀, Shagari fun ni àwọn ìwe àdéhùn fún iṣẹ ikole Dam Kafin Zaki ní Ìpínlẹ̀ Bauchi. Ahmed ati mínísítà ọ̀rọ̀ orisun omi Abubakar Hashidu jẹ́ ọmọ bíbi ìpínlẹ̀ náà. Ìjọba arọ́pò ti Alákóso Ológun Gbogbogbò Sani Abacha fagile iṣẹ àkànṣe o si yan ìgbìmò ìdájọ́ kan ti ìwádìí.  Abacha tún ṣètò ìgbìmọ̀ ti ìwádìí lóri àwọn iṣẹ CBN lábẹ àwọn ti o ti ṣáájú rẹ̀. 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1997
Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1940
Afakriya Gadzama

**Afakriya Aduwa Gadzama** mni OFR (tí a bí ní ọjọ́ kéjìlélógún oṣù Kọkànlá ọdún 1953) jẹ òṣìṣẹ́ ààbò Naijiria ti o jẹ̀ Alága ti National Institute for Security Studies lọ́wọ́lọ́wọ́.  O ṣiṣẹ tẹlẹ gẹ́gẹ́bí Olùdarí Gbogboògbò ti Iṣẹ Ààbò ti Ipinle (SSS) lábẹ Ààrẹ Umaru Yar'Adua láti Oṣù Kẹjọ ọdún 2007 Títí di Oṣù Kẹsán ọdún 2010. 

## Ìpìlẹ̀ àti ẹ̀kọ́
Afakriya Aduwa Gadzama tí wọ́n bí ní ọjọ́ kéjìlélógún oṣù kọkànlá ọdún 1953 ní Lassa ní ìjọba ìbílẹ̀ Askira-Uba ní Ipinlẹ̀ Borno Nigeria . O lọ sí ile-ẹkọ gíga Barewa College, Zaria, láti ọdún 1968–1972, lẹhinna School of Basic Studies, Zaria. Lẹhinna o tẹ̀síwájú sí Ile-ẹkọ giga Ahmadu Bello, níbití o ti gba oyè (BA) ní Ìmọ̀ Òṣèlú (1977). Ní ọdún 2001, Gadzama lọ si Ìgbìmò Alákóso Àgbà ni National Institute for Policy and Strategic Studies (NIPSS) Kuru, Jos . 

## Ibẹrẹ iṣẹ
Gadzama bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní ọdún 1978 pẹlú Ilé-iṣẹ́ ti Ìṣúná ní Ìpínlẹ̀ Borno wọn sì gbé lọ sí National Security Organisation gẹ́gẹ́bí Alàkóso Àgbà ní ọdún 1984. O si dìde nípasẹ àwọn ipó ti NSO àti Ile-iṣẹ Ààbò Ipinlẹ̀ ti wọn gbà tẹle ti o ti gbe jade ti NSO nígbàtí o ti túká. 

## Iṣẹ́ ètò Ààbò ìpínlẹ̀
Àwọn ifiweranṣẹ rẹ̀ ní Iṣẹ Aabo Ipinle jẹ́:

* Olùdarí Ààbò, Ipinle Plateau (1989-1991)
* Olùdarí Ààbò, Federal Capital Territory (1991-1993)
* Olùdarí Ààbò, Kaduna (1993–1997)
* Olùdarí Àwọn iṣẹ́, Ilé-iṣẹ́ ìjọba àpapọ SSS (1997-1998)
* Olùdarí Àwọn ètò, ilè iṣẹ ìjọba àpapọ SSS 1999
* Olùdarí òye (2001-2002)
* Olùdarí Àwọn iṣẹ (2002-2003)
* Olùdarí Ìṣàkóso àti Àwọn eekaderi, Ilé-iṣẹ́ ti Orílẹ-èdè (2004-2005)
* Olùdarí Àwọn Iṣẹ́ Ajọpọ, Ilé-iṣẹ́ ti Orílẹ-èdè (2006-2007).

Ni Oṣù Kẹjọ ọdún 2007, Ààrẹ Umaru Musa Yar'Adua yán Gadzama gẹ́gẹ́bí Olùdarí Gbogboògbò ti àjọ náà. Gadzama jẹ́ ohùn pàtàkì nínú Ètò Ìdajì ti Ààrẹ Yar Adua fún àwọn ọmọ ológun ní agbègbè Niger Delta. Ní Oṣù Kẹ̀sán ọdún 2010, Ita Ekpeyong rọ́pò Gadzama gẹ́gẹ́bí Olùdarí Gbogboògbò ti SSS lẹhìn tí Ààrẹ Goodluck Jonathan ti yọ ọpọlọpọ awọn alákóso ààbò kúrò. 

## Iṣẹ́ míràn
Ní ọjọ́ kẹrìndínlógún osù Kejìlá ọdún 2019, Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Muhammadu Buhari yan Gadzama gẹ́gẹ́ bí alága àjọ National Institute Policy and Security Studies.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1953
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Kusebko Larere Festival

**Ayẹyẹ Kusebko Larere** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún tí àwọn olóyè àti àwọn aráàlú Sumbrungu máà n ṣe ni agbègbè Bolgatanga ní agbègbè òkè ibùyọ-oòrùn ní Ìlú Ghana . Oṣù kínní ni wọ́n máa ń ṣe ayẹyẹ náà. 

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin oúnjẹ àti ohun mímu. Àwọn ará ìlú yóò wọ asọ ìbílẹ̀, durbar àwọn olóyè si wà, pẹ̀lú ijó àti ìlù. 

## Pàtàkì
Wọn a máa ṣe ayẹyẹ yî láti sàmìsí ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó wáyé ní ìṣáájú. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Bombei Festival

**Bombei Festival** (Ọdún iṣu) jẹ́ àjọ̀dún ìkórè ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Ekyem Kofi máa nṣe nítòsí Sekondi ní Ẹkun Ìwọ̀-oòrùn ti Ghana . Oṣù Keje ní wọn máa n ṣe ayẹyẹ náà.     

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
Wọn a máa ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí iṣẹlẹ ti o wáyé ni ìṣáájú. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Asafua Festival

**Asafua Festival** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Sekondi máa n ṣe ní ẹkun Iwọ-oorun orílẹ̀-èdè Ghana . Oṣù kẹfà ni won máa n ṣe ayẹyẹ náà.     

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa gbà àwọn àlejò mọ́ra láti pin oúnjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè sì wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sọ oriṣa Asafua di mímọ̀. 

## Awọn itọkasi
Odambea Festival

** Ọdún Odambea ** jẹ́ àjọ̀dún ọdọọdún tí àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn agbègbè  Nkusukum máa nṣe ní ìlú Saltpond ní  ààrin gbùngbùn Ghana. . Wọ́n ma ń ṣe ọdún náà ni oṣù kẹfà Iàwọn ènìyàn Anomabo ni o máa nṣe ọdún náà. "Odambea" tún mò sí"gégè tí wọn ró" ni èdè ìpìlẹ̀.

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbè asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar awọn ìjòyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
Wọn a máa ṣe ayẹyẹ ajọyọ yii lati ṣe iranti ijira ti àwọn ènìyàn Nkusukum lati Techiman ni agbegbe Brong Ahafo ni déédé si ibùgbé wọn lọ́wọ́lọ́wọ́.  Àjọ̀dún náà tún ṣe àfihàn àtúnṣe ti àwọn ìgbésí ayé àtijọ ti àwọn ènìyàn agbègbè náà. 

## Awọn itọkasi
Kwafie Festival

**Ayẹyẹ Kwafie** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn ti Dorma, Berekum ati Nsoatre, ní Agbègbè Bono. A ṣe ayẹyẹ iṣẹlẹ yíì ní ìrántí àwọn álalè àti pé o tun túmọ̀ si bi mímọ́. Lára àwọn iṣẹ́ lọpọlọpọ, ohùn ti o nifẹ jùlọ ni sísun ti iná nla kan ni àgbàlá.  Àwọn ènìyàn Dormaa, Berekum ati Nsoatre tún ṣe ayẹyẹ rẹ̀ ni Oṣù kọkànlá/ Oṣù Kejìlá.    

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn alejo láti pin ounjẹ ati ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè sì wà. Ijó àti ìlù tún wà.  Ayẹyẹ Kwafie jẹ́ ayẹyẹ ni Dormaa Ahenkro, Berekum, ati Nsuatre ni agbègbè Brong Ahafo ti Ghana láti ṣe ìrántí mimu iná wa si agbègbè náà, àkọlẹ̀ wà pé àwọn baba-nla wọn ti o síwá sí agbègbè yíì ní tipẹ́tipẹ́. Ayẹyẹ náà máà nto ọjọ mẹta àti pe o le wáyé ní bóyá oṣù Kọkànlá, Oṣù Kejìlá, tabi Oṣù Kíní.  Ní Dormaa Ahenkro àjọyọ náà bẹrẹ pẹlu itọsi ògùṣọ irọlẹ lati ààfin si ilé níbití a ti tọjú àwọn ijoko mímọ́. Wọn a máa bọọ àwọn álalè pẹ̀lú ètùtù, lẹhinna wọn yóò kó àwọn ǹkan yókù padà si ààfin. Ní òwúrọ̀ ọjọ́ kejì, gbogbo èèyàn máa ń pé jọ sí ààfin níbi tí ọ̀gá àgbà ti ń bójú tó “fifi àwọn igi sílẹ̀,” tàbí Nkukuato, nínú èyí tí àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba ìsàlẹ̀ máa ń gbé pákó wá sí èjìká wọn láti fún olóyè. Oṣiṣẹ ti o bá ga julọ yan awọn igi mẹta lati bẹrẹ ina, eyiti a lo fún sise ounjẹ irubo kan. Lẹ́yìn náà lọ́jọ́ náà, ìgbòkègbodò títóbi jù lọ pàápàá ń gbé àwọn àga ìjókòó àwọn baba ńlá lọ sí omi tó wà nítòsí fún ìwẹ̀nùmọ́. Wọn a tún ṣe Awọn ayẹyẹ mimọ míìràn mii. Lẹ́yìn náà, ọjọ́ ìkẹyìn àjọyọ̀ náà jẹ́ àmì ijó aláyọ̀, orin, àti àwọn àsè ní pápá ààfin.

## Pataki
A ṣe ayẹyẹ yíì lati samisi iṣẹlẹ ti o waye ni iṣaaju.  Awọn Dormaas n sun ina nla lakokò àjọ̀dún nípa sisọ pe wọn mu ina wá si Ghana.  

## Awọn itọkasi
Apenorto Festival

**Apenorto** **Festival** (ti a tún mọ̀ sí **Afenortoza** ) jẹ́ àjọ̀dún ọdọọdún tí àwọn olóyè àti àwọnènìyàn agbègbè Mepe máa n ṣe ni apá àríwá Tongu ni agbegbe Volta ní Ghana . O jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ayẹyẹ nla jùlọ ní Ghana. Wọn máa n ṣe ayẹyẹ yíì láti ìbẹ̀rẹ̀ oṣu keje ati nínú oṣu kẹjọ ọdún     Afenorto túmọ̀ sí àkókò gbígba ìsimi ni ilé. O jẹ́ àkókò kan tí àwọn òṣìṣẹ́ máa ń fiṣẹ́ sìlè láti wà pẹ̀lú mọ̀lọ̀lẹ́bí wọn. Gbogbo àwọn ará ìlú, àti àwọn ará ile àti àwọn tí wọn wà lẹyìn odi ma ń bẹrẹ ìsinmi ọdọọdún ni àsìkò yíì. Ipejọpọ ìdílé / ìpinnu àwọn àríyànjiyàn ìdílé, Àwọn ijiroro ti o níí ṣe pẹ̀lú àwọn iṣẹ àkànṣe ìdàgbàsókè fún ọdún to nbọ, àwọn ádùrá nípasẹ àwọn ẹgbẹ ẹsin láti dúpẹ́ lọwọ Ọlọrun fun ọdún àṣeyọrí, sísọ ìpèsè, àti ìsìnkú jẹ́ díẹ nínú àwọn iṣẹ ti o ṣe àfihàn àjọ̀dún náà. 

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún náà, durbar ti àwọn olóyè wà. Àwọn ènìyàn wọ asọ regalia fun ṣiṣe àríyá.  

## Pàtàkì
Àpéjọ náà jẹ́ àkókò kan níbití a ti gba àwọn àkójọpọ̀ ti ìgbésí ayé wọn láti ọdún ti àtẹ̀yìnwá. Ibẹrẹ àwọn ètò ìdàgbàsókè tún wà fún ọjọ́ iwájú.    Àwọn ọdọ́mọkùnrin tún pàdé àwọn ìyàwó wọn ọjọ́ iwájú ní àkókò àjọ̀dún náà. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ita Ekpeyong

**Ita Esien Ekpeyong** mni  (tàbí **Ekpenyong** ) jẹ́ oṣiṣẹ ààbò orilẹede Naijiria ti o ṣiṣẹ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Gbogboògbò ti Iṣẹ Ààbò Ilu láti Oṣù Kẹsán ọdún 2010 sí Oṣù Keje ọdún 2015 lábẹ́ Ààrẹ Goodluck Jonathan . 

## Ìpìlẹ̀
A bí Ekpeyong ní Ìpínlẹ̀ Cross River .  O kọ ẹkọ ní Yunifasiti ti Calabar, o gba BA (Hons) ni Ìtàn-akọọlẹ ní ọdún 1982, lẹhinna tí o sì gbá ìwé ẹ̀rí ìyẹ̀wù kejì nínú ìmọ nípa ìsesí àwọn ènìyàn. O jẹ olùdarí àkọkọ ti Institute of Security Studies ní Abuja, ilé-ìwé ikẹkọ fún àwọn oṣiṣẹ oyè. Lẹhinna o jẹ olùdarí ti Ilé-iṣẹ́ Ìdàgbàsókè Òṣìṣẹ́ Àgbà ti SSS ní Bauchi . Ekpenyong tún di ipò olùdarí SSS ní àwọn ìpínlẹ̀ bí Bauchi, Kwara, Lagos, Anambra ati Federal Capital Territory. Ṣáájú ki wọn tó yan gẹ́gẹ́bí Olùdarí Gbogboògbò, o jẹ Adarí Orílẹ-èdè (Àwọn isẹ) ti SSS.  akitiyan rẹ̀ níbi ìdìbò gómìnà lọdun 2007 ní ìpínlẹ̀ Anambra ni wọn sọ pé o jẹ́ kí Jonathan yán an. 

## Olùdarí Gbogboògbò ti SSS
Ekpeyong ni a yàn gẹ́gẹ́bí Olùdarí Gbogboògbò ti Ilé-iṣẹ́ Ààbò Ìpínlẹ̀ ní ọjọ keje Oṣù Kẹsán ọdún 2010 nípasẹ Ààrẹ Goodluck Jonathan .  Ekpenyong ṣe àkíyèsí pé o ṣee ṣe láti mú ìwòye ti gbogbo ènìyàn dára si SSS, èyítí o jẹ́ òdì ní ìṣáájú. O ti sọ pé "Àwọn ààlà ti ìṣàkóso ààbò ti lọ kúrò ni àṣà ti aibikita si àwọn ààlà ore ti òfin, ìlànà ti o yẹ, ọ̀làju àti iṣẹ-ṣiṣe ọjọgbọn ... Àwọn ìyípadà ìṣèjọba àti àwọn àbùdá wọn, gẹ́gẹ́bí ìlànà ti o yẹ, òfin àti ibọwọ fún àwọn ẹtọ ènìyàn, ti di pàtàkì púpọ fún wa ". 

Lẹ́yìn ìjà tó wáyé ṣáájú ìdìbò tó wáyé ní ìpínlẹ̀ Benue ní oṣù Kẹta ọdún 2011, SSS pe àwọn gbajúgbajà ènìyàn fún ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò ní olu ilé iṣẹ́ SSS ní Abuja. Wọn pẹlu Adamu Aleiro, Barnabas Gemade, Iyorchia Ayu, Steve Ugpa, Daniel Saror àti Alága PDP ní ìpínlẹ̀ náà, Dókítà Agbo Emmanuel . Ìpàdé náà, tí a ṣe nínú sẹ́ẹ̀lì abẹ́lẹ̀, gba nǹkan bí wákàtí márùn-ún. Ní àkókò kan Ekpenyong pàṣẹ pé ki ipè náà wọ inú òkùnkùn fún iṣẹju mẹwa láti ṣàfihàn ntí àwọn aṣáájú yóò dojukọ ti iwa-ìpànìyàn náà ba tẹsiwaju. Lẹhin ifọrọwanilẹnuwo náà ní agbẹnusọ SSS kan sọ pe “a pe wọn nítorí ìwádìí fi hàn pé àwọn lo wà lẹyìn iwa-ìpànìyàn òṣèlú t'in ṣẹlẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ìpínlẹ̀ náà àti pé lẹyìn ifọrọwanilẹnuwo náà, wọn fi ìkẹ́dù hàn àti pe wọn ni aṣẹ láti fọwọ sí ìwé àdéhùn láti fún àlàáfíà ní aye ni ìpínlẹ̀ naa”. 

Ṣáájú awọn ìdìbò gbogboògbò ti Oṣù Kẹrin ọdún 2011, Ekpeyong jíròrò lóri àwọn ǹkan ti o le dínkù tí o lòdì sí àwọn ìdìbò ọfẹ ati òdodo. Ìwọ̀nyí pẹlú àwọn gbígbé ohun ìjà arufin, àwọn ìtàn itan jẹ nínú àwọn oníròyìn, ẹ̀sìn, iwa-ìpànìyàn olóṣèlú àti àwọn ẹgbẹ́ Islam ti àgbààgbà bíi Boko Haram .  Ní iṣaaju, o ti sọrọ lòdì si “kikọ́ àwọn ibi iṣeré nípasẹ díẹ nínú àwọn ìjọba ìpínlẹ̀ sí àwọn ẹgbẹ́ alatako”.  O ni SSS yoo pèsè ààbò fún gbogbo ẹgbẹ́ ní gbogbo àsìkò ìdìbò, àti pé yóó ríi dájú pé gbogbo àwọn ẹgbẹ́ ní ààyè ìdíje.  Ní ọjọ keji oṣù Keje ọdún 2015, wọn yọ Ekpeyong kúrò nípasẹ Ààrẹ Muhammadu Buhari àti pé o rọpo nipasẹ Lawal Musa Daura ti o jẹ olùfẹyìntì ti ile-ibẹwẹ tí ipinlẹ̀. 

## Mímú n
Ni Oṣu Kẹjọ ọdún 2018, wọn mú Ekpeyong   lẹhinna wọn tu silẹ nipasẹ Àjọ Awọn Iwa-aje ati Iṣowo (EFCC) nítorí ẹ̀sun pé o ṣe alabapin nínú iṣowo ohun ija bílíọ̀nù méjì dọ́là .  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Marjorie Mbilinyi

**Marjorie Mbiliniyi** (tí a bí bí ọdun 1943) jẹ́ ọ̀mọ̀wẹ́, àti olùjà fún ẹ̀tọ́ obìnrin. A bi sí Ìlú New York, ibẹ̀ sì ni ó ti gba àmì ẹyẹ nínú ìmọ̀ educational sciences kí ó tó kó lọ sí Dar-es-Salaam tí ó sì di ọmọ orílẹ̀ èdè Tanzania lẹ́yìn ìgbà tí ó fẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Tanzania. Ó ṣiṣẹ́ ní eka ètò ẹ̀kọ́ ní Yunifásítì Dar-es-Salaam. Mbiliniyi fi ayé rẹ̀ fún jíjà lòdì sí ìjẹgàba ọkùnrin lórí obìnrin ní àwùjọ. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní Yunifásítì Dar es Salaam kí ó tó fẹ̀yìntì ní ọdún 2003. Lẹ́yìn tí ó fẹ̀yìntì nínú iṣẹ́ rẹ̀ ní ètò ẹ̀kọ́, ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ẹgbẹ́ Tanzania Gender Networking Program láti ọdún 2004 di ọdún 2014.
## Nípa ayé rẹ̀
Ọkọ Marjorie ni Simon Mbilinyi, mínísítà Tanzania tẹ́lẹ̀ rí àti ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin Tanzania.

## Àwọn ìtọ́kasí
Betelhem Dessie

**Betelhem Dessie** (tí a bí ní ọdún 1999) olùmọ̀ ètò ayélujára àti fóònù. Òun ni olùdásílẹ̀ àti adarí iCog- Anyone Can Code (ACC).
## Ìpìlẹ̀ àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Betelhem ní ìlú Harar, Ethiopia, ibẹ̀ náà sì ni ati tọ dàgbà. Betelhem bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ Kọ̀mpútà láti ìgbà tí ó jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́sàn-án. Ó sọ pé bàbá rẹ̀ wà lára àwọn tí ó jẹ́ àtilẹ́yìn rẹ̀. Betelhem mọ̀ nípa Kọ̀mpútà nípa lílo Kọ̀mpútà ní ní ilé ìtàjà bàbá rẹ̀. Ní ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwọ̀ pẹlú ilé ìròyìn *Addis Insight*, Betelhem sọ ìtàn ìgbà tí ó bẹ̀rẹ̀ owó lọ́wọ́ bàbá rẹ̀ láti ṣe ayẹyẹ ọjọ́ ìbí ọdún kẹsàn-án. Bàbá rẹ̀ sọ fun pé ọ̀un kò ní owó. Nítorí èyí, Betelhem ṣiṣẹ́ ní ilé ìtàjà bàbá rẹ̀ láti rí owó. Ẹ̀yí wà lára àwọn òun tó mú kí ìfẹ́ rẹ̀ fún kọ̀mpútà pọ̀ si.

## Àwọn ìtọ́kasí
Derek Ugochukwu

**Derek Ugochukwu** // ⓘ (tí a bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹfà ọdún 1991) jẹ́ oludari fiimu Nàìjíríà ati onkọwe iboju . O kọ́ ẹ̀kọ ní Dun Laoghaire Institute Of Art Design ati Technology ní Dublin àti pe o jẹ́ ọ̀kan nínú Iboju International Rising Stars ti Ireland. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Ugochukwu tí a bí ní Port-Harcourt,  ìpínlẹ̀ Rivers . Òun ni ọmọ ẹlẹkẹta nínú ọmọ mẹ́fà tí wọn tọ́ ní ìdílé Igbo kátólìkì kan. O kàwé gboyè pẹlu ipò kílásì àkọ́kọ́  nínú nínú ìmọ fíìmù kíkọ àti amóunmáwòrán ní Dún Laoghaire Institute of Art, Design and Technology (IADT). O tún parí ìyèwù Kejì nínú ìmọ ìṣàkóso àgbáyé àti ètò ọrọ̀ ajé àgbáyé láti ilè ìwé   Fásítì ìlú Limerick ní ọdún 2014, tí o sódì ẹni tí o kàwé gboyè ìyèwù méjì lẹmeji.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ni Oṣù Kàrún ọdún 2020, Iboju Ireland kéde Ugochukwu gẹ́gẹ́bí ọ̀kan nínú àwọn onkọwe aláaṣeyọri mẹẹdogun ti a yàn láti adagun-ọ̀dọ́ ti àwọn olubẹwẹ márùndínnígba fún ero ìdàgbàsókè àkọ́kọ́ rẹ ti o ni ero lati ṣe àgbéga talẹnti kikọ tuntun àti onírúurú. 

Ní Oṣù Kíní ọdún 2021, Ugochukwu jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn onkọwe aláaṣeyọri aṣeyọri mẹwa ti a yàn láti inú àwọn tí o tó  600 fún Virgin Media Discovers ìdíje fíìmù kúkurú ni ajọṣepọ pẹlu Iboju Ireland.   (ENGINE Shorts) ti o ni èrò lati ṣe àtìlẹ́yìn àti àtìlẹ́yìn àwọn onkọwe ti n bọ, àwọn olùdarí àti àwọn olùpilẹ̀ṣẹ̀ ni Limerick, Tipperary ati Clare, kede Ugochukwu gẹ́gẹ́bí ọ̀kan nínú àwọn olùdarí ti o bori mẹfa ti a yàn láti ṣẹda àwọn iyanilẹnu, àwọn fíìmù kúkurú tí àwọn kílásì àgbáyé ti o ṣe àtúnṣe pẹlú àwọn olùgbọ àgbáyé jakèjadò.  

*(To All My Darlings) jẹ́* fiimu kukuru kan tí Ugochukwu kọ, ti Demi Isaac Oviawe, kópa níbẹ jẹ àkójọ àṣàyàn fún 2021 BAFTA Student Film Awards .  O tún gba Aami Ẹyẹ Àwọn olugbo fún eré Kúkúrú Ti o dára jùlọ ní ọdún 2021 Dublin International Film Festival .  Fíìmù kúkúrú ti ódarí rẹ, *You're not home*, tí wọn yàn fún IFTA fún eré Kúkúrú Live-Action ti o dára jùlọ,  ibojuwo ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ayẹyẹ fíìmù àgbáyé olókìkí pẹlú Sitges Film Festival  ati SXSW . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1991
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Glimetoto Festival

**Glimetoto Festival** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn ti Agbegbe Ibile Adaklu ṣe ní agbegbe Volta ti Ghana .  O ni Kpeve, Klikor, ati Kosher.  Oṣù kọkànlá ni a máa n ṣe e.  

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún náà, durbar nla kan wà fún àwọn olóyè níbití ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ibùgbé ti máa n wáyé. Wọ́n tún fi ìgboyà àwọn baba ńlá wọn hàn ní orin ogun, ìlù àti ijó.  

## Pàtàkì
Ayẹyẹ náà ni wọ́n ṣe láti ṣe ìrántí Ijade àwọn ara Adaklu lati Notsie ni Togoland sí ìbi ibùgbé wọn lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Awoshie

**Awoshie** jẹ́ ìlú ti o wà ní aringbungbun Ga ati agbègbè  Àríwá Ablekuma   ti  agbègbè Greater Accra ti Ghana . 

## Ìṣèlú
Awoshie wà ní agbègbè méjì ọtọọtọ, iyẹn :  agbègbè Anyaa-sowutuom  àti  agbègbè Àríwá Ablekuma tí Amòfin Dickson Adomako Kissi Jo Olórí ibẹ̀ àti Amòfin Sheila Bartels lẹsẹsẹ, àwọn méjèèjì jẹ ọmọ ẹgbẹ ti New Patriotic Party . Odo **Lafa ni o dá agbegbe náà** . Oloye Awoshie/ Lafa ni Nii Kwatekwei I Awoshie Lafa Mantse àti olorì rẹ̀ Naa Afie Tawiah Awoshie/Lafa Manye

Nínú aṣa, pupọ̀ jùlọ nínú awọn ilẹ ti Awoshie wa labẹ Awọn Igbẹ idile Gbawe Kwatei . 

## Ẹ̀kọ́
Awoshie ní àwọn ilé-iṣẹ́ Ìpìlẹ̀ àti Atẹle méjèèjì. Àwọn ilé-iṣẹ́ wọnyí jẹ́ ti ìjọba àti ohun-ìní aládani. Ohùn àkíyèsí láàrin wọn ni o wa :

Ile-iwe giga Odorgonnor  (Ìjọba ni ohun ìní)

Aposteli Sarfo School of Arts and Sciences (ohun-ìní aládani)

Edge Hill Senior High School l.(ikọkọ)  

Ilé-ìwé giga Pank . 

## Ìlera
Ilé-ìwòsàn Amoah àti Ile-iwosan Mary- Lucy ti o wà ni Awoshie ati ibùdó ìkẹyìn Awoshie lẹsẹsẹ jẹ àwọn ilé-ìwòsàn ti o wà ní Awoshie. Ilé-ìwòsàn kan wà labẹ kíkọ́ ni **Adaa maame** . Àwọn ilé ìwòsàn ti o ni ikọkọ míìràn wà àti àwọn ilé aláboyún.

## Ètò ọrọ̀ ajé
Awoshie jẹ́ ìlú ti o kunju pẹ̀lú ọpọlọpọ ènìyàn ni o pẹ yálà láti rà tàbí tà. Àwọn òpópó-ònà wà pẹ̀lu ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn isẹpo oúnjẹ pẹ̀lú waakye àti iresi jẹ èyítí o wọpọ jùlọ lakoko ọjọ. Àwọn alẹ wà láàyè pẹlú orin láti oríṣiríṣi àwọn ọgọ, àwọn ile-ọti, ati bẹbẹ lọ. Ohun àkíyèsí láàrin àwọn wọnyí ni Pinkberry, Chicken Man, Pizza Man ati Park & pork, ti o wà ni Mangoase. Abrantie jẹ́ ìdúró ọkọ akero olókìkí níbití ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ifi mímú gẹgẹbi Nana Ama Spot, Ultimate Point Bar, àti àwọn oníṣòwò kekere-mart ṣiṣẹ lojoojumọ.

Awoshie jẹ́ agbègbè ibùgbé pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn obìnrin ti n ṣe ìṣòwò ni ọ̀nà kan tàbí èkejì. Ni àsọyé, ọjọ kan ní Awoshie bẹ̀rẹ̀ ní ago mẹrin òwúrọ̀ nígbàtí àwọn obìnrin ọja ba lọ kúrò ni ilè wọn si ẹba òpópó-ònà láti darapọ̀ mọ́ àwọn ọkọ akero ti o lọ si ààrin ìlú Accra. Díẹ nínú àwọn ọkọ akero ti n lọ si àwọn ọja míìràn bíi Kasoa, àwọn ọja Madina ati bẹbẹ lọ. Àwọn Ọkùnrin, ni ìdá keji, nigbagbogbo ngbaradi lati wakọ àwọn obìnrin ọja lọ si ìlú ni àyíká àkókò yíì. Bi ọjọ ṣe n dàgbà ti a si ti gbé àwọn obìnrin ọja lọ si ibi ti wọn nlọ, ọna náà hàn gbángba fún àwọn míìràn bíi àwọn onijaja, àwọn aṣojú owó alágbèéká, àwọn olùtajà oúnjẹ, àwọn ọmọ ilé-ìwé, àwọn agbẹja, àti bẹbẹ lọ.

## Awọn itọkasi
Akwantutenten Festival

**Ayẹyẹ Akwantutenten** jẹ́ ayẹyẹ ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn ti Worawora ń ṣe ní agbgèbè Jasikan ní agbègbè Oti ti Ghana ní déédé Volta agbègbè tí wọ́n jẹ́ Akan .      wọn máa ń ṣe ayẹyẹ yíì ní Oṣù Kẹ̀sán. 

## Àwọn ayẹyẹ
Lákòkòó àjọ̀dún náà, durbar ńlá kan wà fún àwọn olóyè níbití wọn o ti jókô ní ìpele tí wọn yóò máa gba kíkí lọ́wọ́ àwọn ọmọ abẹ́lẹ̀ wọn. Àwọn ènìyàn káàkiri àti àwọn Akàn míìràn wá sí ìlú Worawora láti ṣe àfihàn dídára jùlọ wọn.  wọn a máa ṣe ìwẹ̀nùmọ́ àṣà àti àtúnṣe àwọn ìgbẹ àti àwọn òrìṣà pẹ̀lú wíwọ asọ dúdú. 

## Pàtàkì
Ayẹyẹ yíì ní wọ́n ń ṣe láti fi sàmìsí ìjáde àwọn ará Worawora ti wọ́n jáde kúrò ní Kuntunase ní ilé ilẹ̀-Ashanti sí ibùgbé won lọ́wọ́lọ́wọ́.  Àjọyọ̀ náà jẹ́ ìrìn àjò mímọ́ sí àwọn ibùgbé ìṣáájú wọn sí àwọn òkè-ńlá níbití wọn ti fojú wo àwọn òkoè tí ó wà ní ẹsẹ̀ níbití àwọn ibùgbé wọn wà lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Sometutuza

**Keta-Sometutuza** tàbí **Keta-Sometutu Festival** jẹ́ àjọ̀dún ọlọ́dọọdun tí àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Agbozume máa n ṣe ní agbegbe gúúsù Ketu ní agbegbe Volta ti Ghana . Ọ̀sẹ̀ méjì ni wọ́n máa ń ṣe é lẹ́yìn àjọ̀dún Hogbetsotso . Àwọn ará Somey ti Agbozume, Denu àti agbègbè ni wọn se ayẹyẹ náà láti ṣe ìrántí ìsíkúrò wọn láti Keta ní ọdún 1792-94 lẹyìn Ogun Keta -Anloga.   wọn máa n ṣe ayẹyẹ náà ní Ọjọ àbámẹ́ta kẹta nínú Oṣù kọkànlá.  

## Àwọn ayẹyẹ
Àwọn ijó ìbílẹ̀ wà ati ìfihàn nígbà àjọyọ náà. Durba nlá ti àwọn olóyè tún wà pẹ̀lú àwọn ọmọ abẹ wọn. Àjọ̀dún náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ṣíṣe àwọn àṣà ìbílẹ̀ ní Keta àti durbar akọkọ ni Agbozume. Àwọn olóyè ń bọlá fún olórí wọn tí wọ́n sì tún fọwọ́ sí i.   Lakokò àjọ̀dún náà, ìfihàn ti àwọn oríṣi Ewe Kente, tún wà àti àwọn aṣọ àṣà àti asọ híhun míìràn.   

## Pàtàkì
Wọn ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí ìjáde kúrò láti Keta, ibi àbínibí wọn sí ibùgbé wọn lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Atiavi

**Atiavi** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ ìbílẹ̀ mẹ́rìndílọ́gbọ̀n ti Ìpínlẹ̀ Anlo àti ìlú kan ní Apejọ Agbegbe Keta ti Agbegbe Volta ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún àwọn wálèwásọdún fún ayẹyẹ Atiavi Easter àti Ilé-ìwé gíga Imọ-ẹrọ Atiavi.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Àwọn ìtọ́kasí
Assin Fosu

**Assin Fosu** jẹ́ olú-ìlú ti Apejọ Agbègbè Assin Fosu, ni  Ẹkùn ààrin gbùngbùn ti Ghana .  Assin Fosu ni ibugbe ẹlẹ́karùndínlaadọ́rin julọ ti olùgbé ní Ghana, pẹ̀lú iye ènìyàn ti o tó 70,541.  Ìlú náà ní ààyè ikẹkọ Kejì fún àwọn ọmọ ilé-iṣẹ́ Iṣilọ Ghana àti wípé bákannáà, wọn mọ fún Ilé-ìwé gíga ti ìjọba, ilè ìwé gíga Obiri Yeboah.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Ayawaso East Municipal Assembly

**Ayawaso East Municipal Assembly** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbègbè mọ́kàndínlọ́gbọ̀n ní agbègbè Greater Accra, ní Ghana .     Ní akọkọ o jẹ́ apákan tẹlẹ ti **Apejọ Ilu Accra** ti o tóbi jùlọ tẹ́lẹ̀rí ní ọdún 1988, Títí tí apákan kékeré ti agbègbè tí wọn pín láti ṣẹ̀dá **Igbimọ Agbègbè ìlà-orùn Ayawaso** ní ọjọ kẹẹdógún Oṣù Kẹta ọdún 2018; nitorinaa apákan ti o kù ti ní ìdádúró bi **Apejọ Agbègbè Ìlú Accra** . Agbègbè náà wà ní ààrin ti agbègbè Greater Accra àti Nima ni olú-ìlú rẹ̀.

## Awọn itọkasi
Obrakyere

**Obrakyere** jẹ́ ìlú kan ní agbègbè ààrin gbùngbùn  ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé ìmọ̀-ẹ̀rọ àtẹ̀lé ti Obrakyere.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Àwọn ìtọ́kasí
Akumadan

**Akumadan** ni olú-ìlú  Àríwá Offinso, agbegbe kan ní Ashanti Ekun ti Ghana .  O ní iye ènìyàn tí o tó ẹgbẹ̀rún lọnà ogún. Ìlú Akumadan jẹ́ olókìkí fún àwọn iṣẹ́ ọ̀gbìn rẹ̀. Gbogbo irú àwọn irúgbìn onjẹ ni a le gbìn sí ilẹ̀ rẹ̀ ṣugbọn àwọn tomati ni irúgbìn ti o tóbi jùlọ. Ìdá àádọ́run àwọn àbínibí ti o ju ọmọ ọdún méjìdínlógún lọ jẹ́ àgbẹ̀ tomati. Wọn gbin àwọn tomati ju ìlú èyíkéyìí míìràn ní Ghana lọ. O ni idido kan ti o ṣe ìrànlọ́wọ́ láti bomi rin àwọn ilẹ oko kan ní àrọ́wọ́tó rẹ lakokò ẹ̀rùn. Àgbàdo, ata, àlùbósà, ikàn, ọ̀gẹ̀dẹ̀, àgbàdo àti bẹẹbẹ lọ. Ilé-iṣẹ́ kan ti a npè ní Fomghana ti gba agbègbè nla ti ilẹ fún dida awọn igi nítòsí odo ti o darí rẹ̀. Láìpẹ́, Alákóso Nana Addo Dankwa Akuffo-Addo ṣii iṣẹ akanṣe èéfín kan ni déédé  . O ti ṣetan lati kọ awọn ọdọ ni Imọ-ẹrọ Agric.

Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ile-iwe Giga Akumadan,   ile-ẹkọ gigun kẹkẹ keji . 

Àwọn Akumadan EduSpots tún pèsè ààyè ilé-ìkàwé fún àwọn ọmọdé àti àwọn àgbàlagbà, pẹ̀lú ìmọ̀-ẹrọ ti nṣiṣẹ, Imọ-ẹrọ, ati Ìṣirò (STEM) bíi àwọn ẹgbẹ́ ìmọ̀-kika.

Ibi ipamọ Igbo Asubima jẹ́ nkán bíi kìlómítà mẹ́sàn ìlà òòrùn Akumadan. 

Akumadan ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ Àwọn àyè ìdóko-òwò fún gbogbo ènìyàn láti wọ̀ ni pàtàkì jùlọ ní ààyè ti ọ̀gbìn ati Ohun ilẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Asylum Down

**Asylum Down** jẹ́ agbègbè tàbí adúgbò ní Accra, Ghana, àríwá ti Castle Road àti ìlà-orùn ti Barnes Road. Wọn sọ ní orúkọ rẹ̀ pẹ̀lú ilé-ìwòsàn ọpọlọ ti o wà níbẹ̀. Agbègbè náà jẹ́ ilé sí Igbimọ Idanwo Iwọ-oorun àti pé wọn tún mọọ́ fún Ile-iwe gíga Accra,   èyítí o jẹ Ilé-ìwé ígbeyèwù keji .  Ọrúkọ “Asylum Down” ni wọn yan nítorí otitọ pe ni akọkọ eyi jẹ ileto ìjìyà ni imunadoko ṣugbọn fun àwọn abirun ọpọlọ àti àwọn ènìyàn bí alaagàná ti ilé-ìwòsàn láti Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì. 
thumb|Asylum Down

## Awọn itọkasi
Abokobi

right|thumb|German Missionary Station, 1870s
**Abokobi** jẹ́ ìlú kékeré kan àti pé o jẹ́ olú-ìlú ti  agbègbè ibùyọ-oorun Ga, MMDA kan tí o wà láàrin  agbègbè Greater Accra ti Ghana . 

Àwọn pínpín ti a dá ní ọdún 1854 nípa àwọn olùkọ ẹ̀sìn ti awọn "Basler Missionsgesellschaft" (Basel Mission) fún àwọn ọmọ lẹyìn kristì tí wọn sáà asálà fún ẹ̀mí wọn, láti Osu ( Danish-Accra tẹ́lẹ̀, ní àyíká Christiansborg) lẹhìn tí àwọn ìjọba amúnisìn gẹẹsi ti gba Osu láti odò Òkun ni èsì sí kíkọ̀ àwọn olùgbé láti san àwọn owó orí tiuntu .

## Wíwà Ìlú
Ìlú náà wà labẹ àṣẹ ti agbegbe Ga East àti pé o wà ní agbegbe Abokobi-Madina ti ile ìgbìmọ̀ aṣòfin Ghana . 

## Awọn itọkasi
Edward Boye

**Edward Boye** (ti a bí ní ọdún 1946) jẹ́ agbabọọlu ọmọ orílẹ-èdè Ghana . O díje nínú idije àwọn ọkunrin ní Àwọn Olimpiiki Igba ooru ọdún 1972 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

## Ita ìjápọ

* Edward Boye at Olympedia 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1946
Marième Boye

**Marième Boye** (ti a bí ní ọjọ́ keje Oṣù Kẹwa Ọdún 1956) jẹ́ asare-ije ọmọ ìlú Senegal kan tí ó sojú orílẹ-èdè rẹ ní àwọn ìdíje káríayé. O díje nínú awọn mítà ọgọ́run àwọn obinrin ní Awọn Olimpiiki Igba ooru ọdún 1980 . 

## Àwọn ìtọ́kasí
 
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1956
Ayawaso West Municipal Assembly

**Ayawaso West Municipal Assembly** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbègbè mọ́kàndínlọ́gbọ̀n ní agbègbè Greater Accra, ní Ghana.     Ní àkọ́kọ́ o jẹ́ apákan ti **agbegbe Accra Metropolitan District** tẹ́lẹ̀ ní ọdún 1988, Títí tí apá kékeré kan ti agbègbè pin láti ṣẹ̀dá Àpéjọ **Ayawaso West Municipal** ni ọjọ kẹẹdógún oṣù kẹta ọdún 2018; nítorí náà, apá kan ti o kù ti ní ìdádúró bí Àpéjọ **Agbègbè Ìlú Accra** . Agbègbè náà wà ní ààrin tí agbègbè Greater Accra àti pé  Dzorwulu ni olú-ìlú rẹ̀.

## Awọn itọkasi
Asikuma/Odoben/Brakwa District

**Agbègbè Asikuma-Odoben-Brakwa** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbègbè méjìlélógún ní  agbègbè àárín gbùngbùn, Ghana . Wọ́n  ṣe ìdásílẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àpéjọ agbègbè lásán ní ọdún 1988, èyí tí wọ́n ṣẹ̀dá láti Ìgbìmọ̀ Agbegbe been and any mako láti ọdún 1974 si 1978. Àpéjọ agbègbè náà wà ní apá àríwá ìlà-orùn tí agbègbè ààrin gbùngbùn àti pé Breman Asikuma ni olú ìlú rẹ̀. 

## Akojọ ti awọn ibugbe

## Àwọn orísun

* 
* District: Asikuma/Odoben/Brakwa District

## Awọn itọkasi
Marieme Lo

**Marieme Lo** (ti a bí ní ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹsán ọdún 1972) jẹ́ agbábọọlu inú agbọn tẹlẹ rí ara ilu Senegal kan ti o díje nínú Awọn Òlímpíkì Ìgbà ooru ọdún 2000 . A bí i ní Dakar .   Ni ọdún 2016, wọn fi orukọ rẹ si Hall Hall Ball of Fame Ohio . 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Marieme Lo ni a bí ní ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹsán ọdún 1972 ní Dakar, Senegal.  Lo kàwé gboyè láti Central State University (Wilberforce, Ohio, United States) níbití o ti kẹkọ ni àwọn ètò àlàyé kọ̀npútà. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1972
Mathieu Faye

**Mathieu Faye** (ti a bí ní ọjọ́ kẹrinlélógún tàbí ọjọ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣù Keje ọdún 1958) jẹ́  agbábọọlu inú agbọn ti ilu Senegal tẹ́lẹ̀. Faye díje fún Senegal ní Olimpiiki Ìgbà ooru 1980, níbití o ti gba àwọn ààyè lọ́nà mẹ́tàdínlọ́gọ́ta ní àwọn eré mẹ́fà. A bí ní Dakar .   Ó jáwé olúborí ní ọdún 1983 Korać Cup pẹ̀lú ẹgbẹ́ agbábọ́ọlu inú agbọn CSP Limoges France .

Ni ọjọ kẹfà Oṣu Kẹfa ọdún 2021, Faye wa ní ifisilẹ sínú Gbọngan Bọọlu inu agbọn FIBA ti Fame . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1958
Ikot Ibiok

**Ikot Ibiok** jẹ abule kan ni agbegbe Ijọba Ibilẹ Eket ni Ipinle Akwa Ibom .    O wa ni apa a guusu ipinle naa, o si je okan pato ninu awon ilu to tobi ni ipinle naa.

## Awọn Itọkasi

Ẹ̀ka:Awon abule
Marieme Lo (academic)

**Marieme Soda Lo** (ti a bí ní ọdún 1966) jẹ́ ọmọ ilé-ìwé Senegal kan ti o ngbé ní Ìlú Kanada. O ṣe ìdásílẹ̀ Ilé-ìwé ti Àwọn ìlú ní University of Toronto, níbití o ti jẹ́ Olùdarí Àwọn ẹkọ Afirika, o si ni ipò ọjọgbọn ní Àwọn Obirin àti Àwọn Ẹkọ ọmọnìyàn. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Marieme Lo ni a bí ní ọdún 1966 ní Ìlú Senegal.  Lo gba iwe-ẹ̀rí rẹ láti Paris 1 Panthéon-Sorbonne University, MA láti Ile-ẹkọ giga ti Dakar ati MSc ati PhD lati Ile-ẹkọ giga Cornell . 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Láti ọdún 2018 sí 2021, o ṣiṣẹ bi olùdarí ẹlẹgbẹ fún Ẹkọ Ilé-ìwé ti Àwọn ìlú ni University of Toronto. 

## Awọn iwe ti a yan

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1966
Adja Marieme Diop

**Adja Marieme Diop** (ọjọ́-ìbí ọjọ kàrún oṣù kẹjọ ọdún 1977) jẹ judoka ara Senegal . O díje nínú iṣẹlẹ ìwúwo obinrin ní Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 2000 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1977
Amadou Diop

**Amadou Diop** (ọjọ-ibi ọjọ kọkànlá oṣù Kejì ọdún 1953) jẹ́ omo orílẹ-èdè Senegal. O díje ní Àwọn Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 1980 àti Awọn Òlímpíkì Ìgbà Ooru ọdún 1984 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1953
Amadou Guèye

**Amadou Diop Guèye** (ọjọ kẹwàá oṣù Kọkànlá ọdún 1964 &#x2013; ọjọ kẹrin oṣù Kejìlá ọdún 2014) jẹ́ judoka ará Senegal . O díje nínú iṣẹlẹ idaji-aarin ìwúwo àwọn ọkunrin ní Àwọn Olimpiiki Igba ooru ọdún 1992 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2014
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1964
Fatai Adekunle Adetayo

**** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Lálùdé** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ Nigeria

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tunbosun Odunsi

**** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ Nigeria láti ilẹ̀ Yorùbá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Papa Malick Diop

**Papa Malick Diop** (ti a bí ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣù Kẹwa Ọdún 1944 &#x2013; ọjọ kẹrinlélógún oṣù kẹfà ọdún 2013)  jẹ́ agbábọọlu inú agbọn kan ti Senegal. O díje nínú ìdíje àwọn Ọkùnrin ní Àwọn Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 1968 àti Awọn Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 1972 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2013
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1944
Mame-Marie Sy

**Mame-Marie Sy-Diop** (ti a bí ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣu Kẹta ọdún 1985) jẹ́ agbábọọlu inú agbọn Senegal kan. Ní ọdún 2009 o jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Senegal nígbàtí wọn gba idije FIBA Africa Championship fún Àwọn obìnrin ní ọdún yẹn .  Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù agbọ̀n orílẹ̀-èdè Senegal ní ìdíje Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 2016 . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1985
Ganiu Nofiu

**** (tí wọ́n bí lọ́dún 1959 ) tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Àpìnni-Òòṣà** tàbí Alápinni-Òòṣà, jẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ Nigeria.. Ó jẹ́ àgbà òṣèré èdè Yorùbá tí ó ti ń ṣeré láti ọdún 1977.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Moustafa Diop

**Mohamadou Moustafa Diop** (ti a bí ní ọjọ́ keje Oṣù Kẹ̀sán ọdún 1951) jẹ́ agbábọọlu inú agbọ̀n Senegal kan. O díje nínú ìdíje àwọn Ọkùnrin ní Àwọn Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 1972 àti Awọn Òlímpíkì Ìgbà Ooru ọdún 1980 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1951
Rommel Asagwara

**Rommel Asagwara** ti a tun mo si **Dr. Rommel** (ti a bi ni Oṣu kejila, ọjọ 1, ọdun 1983)   Oun ni oludasile Ile-iwosan pẹlu olu ile-iṣẹ rẹ ni Orilẹ Amẹrika ti Amẹrika.  Ni 2023, o ṣe ifihan lori jara tẹlifisiọnu Naijiria, Awọn Iyawo Ile gidi ti Eko . 

## Abẹlẹ
A bi Asagwara ni Oṣu kejila ọjọ 1, ọdun 1983, ni Ipinle Eko, Nigeria. Nigbamii, o tun gbe lọ si Faranse nibiti o ti lo apakan ti ọdọ rẹ ati igbesi aye agbalagba.  Ni ọdun 2014, o pari ile-ẹkọ giga Louis Pasteur, Faranse pẹlu Dokita ti Oogun. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Asagwara ṣiṣẹ bi oniwosan olugbe ni Isegun Gbogbogbo ni Ile-iwosan Pitie Salpetriere ni Paris, Faranse, ati nigbamii, Ile-iwosan Sud Francilien.  Ni ọdun 2016, o di dokita olugbe ni Ile-ẹkọ giga ti Ile-iṣẹ Iṣoogun ti Kansas, Ilu Kansas, Amẹrika.  

Ni ọdun 2020, o ṣẹda Ile-iwosan ala iwuwo Botox, pipadanu iwuwo ati ile-iwosan ohun ikunra   O jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Ile-ẹkọ giga ti Amẹrika ti Awọn Onisegun Ẹbi ati Igbimọ Amẹrika ti Oogun Isanraju.

Ni ọdun 2025, o gbe lọ si California nibiti o ṣe ipilẹ Concierge LA Dokita ti n pese awọn iṣẹ iṣoogun ti ile-ile si awọn alaisan ni agbegbe California nla.  

## Filmography

* *Awon Iyawo Ile Todaju ti Eko (2023)* . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1983
Olaitan Soyannwo

**Olaitan Soyannwo** jẹ Ọjọgbọn Naijiria ti Anesthesia ati alamọran  ni yunifasiti ti Ibadan ati akowe ilu okeere ti Ile-ẹkọ giga ti Imọ-jinlẹ Naijiria .  Ó jẹ́ Ààrẹ Ẹgbẹ́ Àgbáyé fún Ìkẹ́kọ̀ọ́ Ìrora tẹ́lẹ̀ rí . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Chris odeh

**Chris Odeh** jẹ́ olóòtú àti agbéréjáde sinimá àgbéléwò ọmọ Nigeria.

## Iṣẹ́ sinimá
Odeh bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá rẹ́ lórí ẹ̀rọ amóhùnmáwòrán nígbà tí ó ṣiṣẹ́ lórí ètò kan tí wọ́n ń pè ní *Moment With Mo* fún Mo Abudufún sáà méjì. Ó tẹ́síwájú láti ṣiṣẹ́ lórí àwọn sinimá bí i *[[Oloibiri (film)|Oloibiri]], Rattlesnake: The Ahanna Story,* *Aki and Pawpaw,* *[[Living in Bondage: Breaking Free]]* àti *Nneka the Pretty Serpent.* Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ tí gbàmì ẹ̀yẹ, bẹ́ẹ̀ wọ́n yan àwọn mìíràn fún àmì ẹ̀yẹ tí AMVCA, Africa Movie Academy Awards, àti Africa International Film Festival.

Òun ni olóòtú-àgbà fún Sozo Films.

## Àwọn sinimá àgbéléwò

* *[[Dinner (film)|Dinner]]* (2016)
* *[[Nneka the Pretty Serpent (2020 film)|Nneka the Pretty Serpent]]* (2020)
* *[[Rattlesnake: The Ahanna Story]]* (2020)
* *[[Aki and Pawpaw]]* (2021)
* *Love Lust and Other Things* (2023)
* *Choke* (2022)
## Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ àti àwọn Àmì-ẹ̀yẹ tí wọ́n ti dárúkọ rẹ̀Awards and nominations

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn Ìtọ́kasí ìta
*
First Consultant Hospital

Ile-iwosan Alamọran akọkọ (ti a tun mọ si First Consultant Medical Centre) jẹ ile-iwosan aladani kan ni Ilu Eko. O wa ni opopona St Gregory's College ni Obalende, adugbo Lagos Island, ni ilu Eko

Ile-iwosan naa wa si akiyesi agbaye ni ọdun 2014 bi ile-iwosan nibiti a ti mu alaisan aarun Ebola Patrick Sawyer lẹhin ti o ṣaisan nigbati o de ni Ilu Eko.  Sawyer nigbamii ku ni ile-iwosan ni ọjọ kerinlelogun, osu Keje 

Ni ọjọ 19 Oṣu Kẹjọ, a royin pe dokita ti o tọju Sawyer ni ile-iwosan, Ameyo Adadevoh, tun ti ku lati arun Ebola. Adadevoh ni iyin lẹhin ikú fun idilọwọ Sawyer lati lọ kuro ni ile-iwosan ni akoko ayẹwo, nitorinaa o ṣe ipa pataki lati dena itankale ọlọjẹ ni Nàìjíríà     

## Awọn itọkasi
LeVar Burton

**Levardis Robert Martyn Burton, Jr.** (February 16, 1957) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Brent Spiner

**Brent Jay Spiner** (February 2, 1949) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Damilola Oni

**** (tí wọ́n bí lọ́jọ́ kejì oṣù karùn-ún ọdún 1990 ) jẹ́ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ Nigeria. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá lọ́dún 2017.

## Ìgbà Èwe
Wọ́n bí Dámilọ́lá Òní ní ìlú Èkó, ní Coker, ní Orílé-Ìgànmú. Ó kàwé ní Surulere Junior Secondary School, níbi tí ó ti wà nínú àwọn tó pegedé jùlo nínú abala ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga, JSS3, tí Ìjọba Ìpínlẹ̀ Èkó sì fún un ní ètò ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́. Èyí ló mú un tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ni Federal Government Girls College gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ gbélé ẹ̀kọ́ (boarding). Ó kàwé gboyè nínú ìmò Linguistics ní University of Ibadan. Ó ṣe agùnbánirọ̀ ni Ìpínlẹ̀ Enugu. Lèyí èyí, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ìlú Èkó, kí ó ó padà sí Ibadan láti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò. Ó kàwé gboyè Master nínú ìmò Sáyẹ́ǹsì ní University of Ibadan bákan náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mame Diodio Diouf

**Mame Diodio Diouf** (ti a bí ní ọjọ́ kẹẹdógún Oṣù Kejìlá ọdún 1984),  ti a tún mọ̀ sí **Diodio Diouf**, jẹ́ agbábọọlu inu agbọ̀n obìnrin ara ìlú Senegal kan. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
O bẹrẹ iṣẹ rẹ ní DUC, ẹgbẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Dakar. Wọn dibò fún ùn gẹ́gẹ́bí ayaba ti Àkókò ọdún 2005 – 2006 fún èrè rẹ pẹlu ẹgbẹ́ ti DUC. 

O gbá ni ipò ọjọgbọn ni Switzerland. Nibẹ, o bẹrẹ pẹlu ẹgbẹ Esperance pẹlu èyítí o gba ife ẹ̀yẹ ti Líìgì. Lẹhinna o darapọ̀ mọ́ Arnold-Reymond.

Diouf díje fún Senegal ni Olimpiiki Ìgbà ooru ọdún 2016 . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1984
Abokobi-Madina

**Abokobi-Madina** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbegbe ti o ṣojuuṣe ni Ile-igbimọ ti Ghana . Òun ni o máa n yan ọmọ ile-igbimọ asofin (MP) nípasẹ akọkọ ti o ti kọja eto ifiweranṣẹ ti ìdìbò. Abokobi-Madina wà ní agbegbe Ga East ti agbegbe Accra Greater ti Ghana .

## Àwọn ààlà
Agbègbè náà wà láàrin agbègbè apáíbùyọ òrùn Ga ti agbègbè Greater Accra ti Ghana.

## Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ilè aṣòfin

## Àwọn ìdìbò

 

 
 
 

 

 
 

* Akojọ ti awọn agbegbe ile asofin Ghana

## Awọn itọkasi
Dome-Kwabenya

**Dome Kwabenya** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbegbe ti o sojúse ni Ile-igbimọ ti Ghana . Òun ló máa n yan ọmọ ile-igbimọ asofin (MP) nipasẹ akọkọ ti o ti kọja ètò ifiweranṣẹ ti ìdìbò. Dome Kwabenya wà ní agbegbe ibùyọ-oorun Ga ti Agbegbe Accra Nla ti Ghana .

## Àwọn ààlà
Ibùjókòó wà láàrin agbègbè apáíbùyọ òrùn Ga ti Greater Accra Region ti Ghana. Wọ́n dá sílẹ̀ ṣáájú ìdìbò ààrẹ àti ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ní ọdún 2004, nípa yíyọ Dome Kwabenya tuntun jáde kúrò ní ara àwọn ẹkùn ìdìbò Abokobi-Madina . 

## Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ilé aṣòfin

## Àwọn ìdìbò

## Àwọn ìtọ́kasí