Ismail al-Faruqi

**Ismail Raji al-Faruqi** (Ọjọ́ 1 Oṣù Ṣẹ́rẹ̀ 1921 – Ọjọ́ 27 Oṣù Ẹ̀bibi 1986) jẹ́ onímọ̀ ọpọlọ àti onímọ̀ ẹ̀sìn Musulumi ti ara Pálẹ́stínì-Amẹ́ríkà. Ó jẹ́ olùkọ́, onímọ̀, àti olùdásílẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àfikún nípa Ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn Islam àti ìbánisọ̀rọ̀ láàrín ẹ̀sìn. Ìtàn yìí sọ̀rọ̀ nípa ìgbé ayé rẹ̀, ẹ̀kọ́, àti àwọn àseyọrí rẹ̀, tó fi hàn bí a ṣe lè lo ìmọ̀ ẹ̀sìn fún àlàáfíà àti ìṣọ̀kan àwùjọ.

Fún àǹfààní àwọn olùkà tó kéré, a ṣe àtúnyẹ̀wò ìgbé ayé al-Faruqi, ìmúlò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́, àti ìtàn àfihàn ìmọ̀ tí ó fi ń darapọ̀ ìgbàgbọ́ àti ìmọ̀ òye.

## Ìtàn Ayé àti Ẹ̀kọ́
Al-Faruqi níbáyé ni Jaffa ní agbègbè Palestine lábẹ́ àṣẹ British Mandate. Baba rẹ̀, Abd al-Huda al-Faruqi, jẹ́ adájọ́ ẹ̀sìn (*qadi*). Ó kọ́ ẹ̀kọ́ ní ilé àti ní ṣọ́ọ̀ṣì ṣáájú kí ó tó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Collège des Frères de Jaffa ní 1936.

Ní 1942, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníforúkọsílẹ̀ fún ìjọba British Mandate ní Jerúsálẹ́mù, àti ní 1945, ó di alákóso àgbègbè Galilee. Lẹ́yìn ogun Arabu-Israeli ní 1948, ó lọ sí Bèírùtù, Lẹ́bánọ́nì, láti kó ẹ̀kọ́ ní Yunifásítì Amẹ́ríkà ti Beirut. Níbi, ìmọ̀ Arab ní ipa lórí iṣẹ́ rẹ̀ lórí *Arabism* (tàbí *‘urubah*). Lẹ́yìn ìyẹn, ó kó ẹ̀kọ́ fìlósófí ní Yunifásítì Indiana àti gba ìmọ̀-mẹ́ta ní 1949. Ó sì ṣe ìgbéyàwó pẹ̀lú Lois Lamya al-Faruqi. Ó tẹ̀síwájú ní ẹ̀kọ́, ó sì gba ìmọ̀-mẹ́ta míì látọ̀dọ̀ Yunifásítì Harvard ní 1951 àti Ph.D. látọ̀dọ̀ Yunifásítì Indiana ní 1952.

Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́, ó pada sí ìtàn Islam, ó sì fi hàn pé ìgbàgbọ́ lè fúnni ní ìwà rere.

## Ìṣẹ́ Ẹ̀kọ́
Ní 1958, al-Faruqi kọ́ ní Yunifásítì McGill ní Ẹ̀ka Ìmọ̀ Ìsìn, níbi tí ó ti kọ́ nípa Ẹ̀sìn Krístì àti Ìsìn Juu. Láti 1961 sí 1963, ó jẹ́ olùkọ́ àbẹ̀wò ní Ilé-ẹ̀kọ́ Gíga ti Ìwádìí Ìsìn Islam ní Karachi, Pakistan.

Ní 1964, ó padà sí Orílẹ̀-Èdè Amẹrika, níbi tí ó ti kọ́ ní Yunifásítì ti Chicago àti Yunifásítì Syracuse. Ní 1968, ó di olùkọ́ ni Yunifásítì Temple àti bẹ̀rẹ̀ eto ìmọ̀ Islam níbẹ̀. Ọ̀pọ̀ ọmọ-ẹ̀kọ́, pẹ̀lú John Esposito, kọ́ lábẹ́ rẹ̀.

Ní 1977, ó ranṣẹ́ lọ́wọ́ láti ṣètò Ìpàdé Àgbáyé àkọ́kọ́ lórí Ẹ̀kọ́ Musulumi ní Makkah, èyí tó yọrí sí ìdásílẹ̀ àwọn yunifásítì Islam káàkiri ayé.

## Fìlósófí àti Ìrònú
Fìlósófí al-Faruqi dá lórí ìlànà *tawhid* (ìgbọràn sí Ọlọ́run kan ṣoṣo). Ó sọ pé *tawhid* jẹ́ ìlànà kan tó so gbogbo apá ìgbé ayé pọ̀, tó sì ń fi àṣẹ hàn fún ìwà, ẹ̀sìn, àti ìmọ̀ ọpọlọ. Gẹ́gẹ́ bí al-Faruqi, *tawhid* jẹ́ àtẹ́lẹwọ̀ ìwà rere tó jẹ́ kí ènìyàn máa ṣe bí aṣojú Ọlọ́run (*khilafah*) lórí Ilẹ̀ ayé, ní fífi ojúṣe hàn sí àwùjọ àti ayé àyíká.

Ó lo ìtàn *tawhid* láti ṣe àfihàn àìlera àwọn èrò àìsìn, bí materialism àti secular humanism, tí ó rí pé wọ́n ń fọ́ ìbáṣepọ̀ ìmọ̀ àti ìtóye ìwà mímọ́. Ó gba pé nípasẹ̀ ìlànà Ọlọ́run kan ṣoṣo ni ìwà rere lè ní ìmúlò tó dára fún ìwà ẹni àti ìṣàkóso àwùjọ. Al-Faruqi tún sọ pé *tawhid* ń ràn àwọn Musulumi lọ́wọ́ láti kọ́lu ìtàn àìsìn àti láti tọ́jú àtẹ́lẹwọ̀ ìwà rere tó bá ìlànà Ọlọ́run mu.

Ìmúlò *tawhid* náà tún fi hàn bí ó ṣe rí ìdájọ́ òtítọ́ àti ìṣàkóso. Ó sọ pé àpẹẹrẹ ìṣàkóso Islam jẹ́ kó ṣeé ṣe fún àwọn àwùjọ onírúurú láti wà pẹ̀lú àlàáfíà, kókọ́ọ̀kan ní kòtò ẹjọ́ ẹ̀sìn àti àṣà tirẹ̀ lábẹ́ ààbò ìjọba Islam. Ó ṣe àpẹẹrẹ pé àwọn Juu àti àwọn Kristiẹni lè wà lábẹ́ ìlànà Islam, tí wọ́n á jẹ́wọ́ òfin ẹ̀sìn tirẹ̀ gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe túmọ̀, èyí tó ń mú ìbáṣepọ̀ àwùjọ pọ̀ pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ ẹ̀sìn.

Ìtẹ̀numọ́ rẹ̀ lórí Záyónisimu wá látinú ìmò rẹ̀ pé èrò ìṣèlú orílẹ̀-èdè yìí kò bá ìlànà ẹ̀sìn àti ìwà àwọn Juu mu. Ó sọ pé Záyónisimu, nípa dá ipinlẹ̀ kan tí ìmọ̀ òṣèlú rẹ̀ da lórí, ti fa àìdájọ́ fún àwọn Falasiti, ó sì bẹ̀bẹ fún pé kí a fọ́ Záyónisimu kí ìbáṣepọ̀ àlàáfíà lè wá láàárín àwùjọ Islam tí ó gbooro. Al-Faruqi sọ pé ìdásílẹ̀ Israel ti ṣẹ̀dá àìlera ìdánilójú dípò ààbò fún àwọn Juu, tó fi wọ́n sí ipinlẹ̀ ológun tó ní ìrànlọ́wọ́ òkèèrè.

Gẹ́gẹ́ bí ìran rẹ̀ fún ìdájọ́ òtítọ́, ìmọ̀ *meta-religion* al-Faruqi dá lórí pé gbogbo ẹ̀sìn lè rí àfọ̀mọ́kan ní ìpilẹ̀ ìwà rere wọn. Ìtẹ́numọ́ rẹ̀ fojú kọ́ pé kí wọ́n fara mọ́ ìmúlò ẹ̀sìn péré, tó fi hàn pé àwọn ìlànà bí ìdájọ́ òtítọ́ àti ìfaramọ́ lè jẹ́ ìpilẹ̀ fún ìbánisọ̀rọ̀ àti ìbáṣepọ̀ láàrín ẹ̀sìn, láì ní láti ṣe ìbáṣepọ̀ ẹ̀kọ́ àtọkànwá.

## Àwọn Àseyọrí Ọ̀mọ̀wé
Ní 1980, al-Faruqi dá pọ̀ mọ́ International Institute of Islamic Thought (IIIT) láti tọ́jú ìwádìí Islam. Iṣẹ́ rẹ̀ lórí *Islamization of Knowledge* ní ìfẹ́ láti mú àṣà Islam wá sínú sáyẹ́nsì àti ẹ̀kọ́ àtúnṣe. Al-Faruqi tún ṣe agbega ìbánisọ̀rọ̀ láàrín ẹ̀sìn láti kọ́ ìbáṣepọ̀ àti àlàáfíà láàárín Islam, Ẹ̀sìn Krístì, àti Ìsìn Juu.

## Ìkú
Ní Oṣù Karùn-ún 1986, al-Faruqi àti iyawo rẹ̀ ni a pa ní ilé wọn ní Pennsylvania nípa ọwọ́ Joseph Louis Young, tó jẹ́wọ́ lẹ́yìn náà, tó sì jẹ́wọ́ pé ó yẹ kí a pa a. Young kú ní ẹ̀wọ̀n ní 1996. Ọmọbìnrin wọn ní ipalara tó pọ̀, ṣùgbọ́n ó yege láti ìkọ̀lu náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn Aaye Miíràn
* Ismail Faruqi Online – Aaye wẹẹbu lórí ìtàn àti iṣẹ́ Dr. Isma'il al-Faruqi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1921
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1986