Abdullahi dan Fodio

**Abdullahi ɗan Fodio** ( ; ca. 1766–1828), jẹ omowe ẹṣin Islam gbajugbaja, amofin, akéwì  ati onimọ-jinlẹ , ati Amir akọkọ ti Gwandu (r. 1812–1828) àti Grand Vizier akọkọ ti ìlú Sokoto . Arákùnrin rẹ, Usman dan Fodio (1754–1817) ni oludasilẹ Sokoto Caliphate . Usman, ti o jẹ ọlọgbọn ju olóṣèlú lọ, o fi iṣakoso iṣe ti ìhà iwọ-oorun ti ijọba rẹ si Abdullahi ati apakan ila-oorun fun ọmọ rẹ Muhammed Bello, ti o di Sultan ti Sokoto lẹhin baba rẹ. 

## Ìgbésí àyè ibẹrẹ
A bi Abdullahi ni ọdún 1766 ni abúlé kékeré kàn ti a npè ni Maganimi. Ko dàbí arákùnrin rẹ ati awọn ọmọ ẹgbẹ mìíran ti ìdílé rẹ, ti wọn jẹ “ara ti ko pọn” ati awọ-awọ fẹẹrẹ, wọn ṣe àpèjúwe rẹ bi ẹni “ga, sanra ati dúdú ”.  Baba rẹ, Muhammad bin Uthman, ni a fun ni orúkọ apeso Foduye (nigbamii Fodio), èyítí o tumọ si ọmọwe tàbí èniyàn ti o ni oye ni ìlú abínibí wọn Fulfulde . Orukọ apeso náa wá lati ọrọ Larubawa Faqīh ti o tumọ si amofin. O jẹ ti ìdílé Toronkawa ('Torodbe' ni Fulfulde), ti a mọ fun aṣa ọlọrọ ti ẹkọ ẹkọ ẹṣin Islam ni iwọ-oorun Sudan . Baba baba Abdullahi 11th, Musa Jakollo, ti Futa Toro bi Torodbe Fula àti pe o gbagbọ pe o ti ṣaju ẹgbẹ akọkọ ti awọn Fulani àtìpó si ilẹ Hausa, pàtàkì ni Birnin Kwonni . Iya rẹ, Hauwa, wa láti iran ti awọn ogbontarigi awọn ọjọgbọn iwe-kikọ. Ìyá ìyá rẹ̀, Ruqayyah bin Alim, ni wọ́n bọ̀wọ̀ fún dáradára gẹ́gẹ́ bí onígbàgbọ́ àti ọ̀mọ̀wé. O gba idanimọ fun iṣẹ rẹ, *Alkarim Yaqbal*, èyítí a ṣe àkíyèsí pupọ láàrin awọn ọjọgbọn Islam ni awọn ọdun 18th ati 19th. Bàbá Hauwa, Muhammad bin Uthman bin Hamm, ju òkìkí àti ọ̀wọ̀ tí Ruqayyah ní. Wọ́n gbóríyìn fún un gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé Fulani tí ó jẹ́ akọ̀wé jù lọ lákòókò rẹ̀.  

### Ẹkọ
Olukọni ti Abdullahi ti kọkọ mọ ni ìyá rẹ, Hauwa, ti o kọ ọ ni awọn ipilẹ ti ẹṣin Islam.  Bi o ti dàgbà, bàbà rẹ gba ipo gẹgẹbi olukọ Islam akọkọ rẹ. O ṣeese pe ẹkọ Islam ti Abdullahi bẹrẹ ni nkan bi ọmọ ọdun 5, ati pe nígbà ti o ti di ọdun 13, o ti kọ Al-Qur'an sori tẹlẹ.   

Lẹ́yìn náà, ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Usman gba ipò olùkọ́ rẹ̀, ní fífúnni ní àwọn ẹ̀kọ́ ìlọsíwájú nínú Islam, bíi Tauhid, Sufism àti Mantiq . Usman tun ṣe àfihàn rẹ si awọn ewi Islam, pẹlu awọn iṣẹ bii awọn ewi , èyítí o ni ipa pàtàkì lori awọn kikọ Abdullahi nigbamii. Ni àfikún, Usman dojukọ lori kikọ 'Sharia' tàbí òfin Islam, pẹlu itọkasi pàtàkì lori ilé-ìwé Maliki . Papọ, wọn kẹkọọ awọn ọrọ pàtàki ti ilé-ìwé bi *Mukhtasar al-Akhdari* nipasẹ al-Akhdari, ati *Al-Risalah* . Abdullahi ti kọ gírámà Lárúbáwá  lati awọn iṣẹ Ibn Ājurrọm, ati awọn iṣẹ mìíran bii  ati *Shudhur al-dhahab* mejeeji ti ibn Hisham kọ.  Usman tun ṣafihan Abdullahi si isiro alakọbẹrẹ. 

Diẹ ninu awọn olukọ Abdullahi ti o tẹle pẹlu awọn àbúrò rẹ, Muhammad ibn Raji, Abdullah ibn Muhammad Thanbu, ati awọn ọjọgbọn iṣaaju Sokoto bi Muhammad al-Firabri, Muhammad al-Buttugha, Mahmud Bazanfare, Muhammad al-Maghuri ati al-Hajj Jibrin ibn Umar, ti o jẹ ọmọ ile-iwe giga lati Agades .   Oun fúnra rẹ nigbamii di olukọni ati diẹ nínú awọn ọmọ ilé-ìwé rẹ pẹlu arákùnrin rẹ, Muhammad Bello, al-Mustafa b. Muhammad, baba Shaikh Abd al-Qadir dan Tafa, ati Modibbo Raji, ẹniti o ṣe ipa pataki ninu titọ aṣa atọwọdọwọ ti Islam ni Adamawa .   
[thumb|388x388px| Map of [Ilẹ̀ Kálìfù Sókótó|Sokoto Caliphate ya nipasẹ Muhammad Bello]]

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọba àti ìjòyè ní Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1828