open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Okojie Odianosen

**Okojie Odianosen** jẹ́ olóṣèlú ọmọ orilẹ-ede Nàìjíríà. Lọwọlọwọ o ṣiṣẹ bi Aṣoju àgbà ti o ṣojuuṣe Esan North East / Esan South East ni Apejọ Orilẹ-ede kẹwàá   

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ukodhiko Jonathan

**Ukodhiko Jonathan** Je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà Lọwọlọwọ o n ṣiṣẹ gẹgẹbi Aṣoju àgbà ti o n sójú àgbègbè Isoko North / Isoko South ni Ile-igbimọ Orilẹ-ede kẹwàá.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Obetta Chidi

**Obetta Mark Chidi** je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Naijiria. Lọwọlọwọ o n ṣiṣẹ gẹgẹbi Aṣoju àgbà ti o nsójú àgbègbè Nsukka / Igbo Eze South ti Ipinle Enugu ni Ile-igbimọ Kẹ̀wá.    

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Egbona Alex Egbona

**Egbona Alex Egbona** jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà báyìí tó ń sìn gẹ́gẹ́ bí Aṣojú ìjọba àpapọ̀ ti ìpínlẹ̀ Yakurr / Abi ní ìpínlẹ̀ Cross River ní ilé ìgbìmò aṣòfin orílẹ̀-èdè kẹwàá.
## Itọkasi
Segun Adekola

**Segun Adekola** je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà  . Ó sìn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ tó ń ṣojú ẹkùn ìpínlẹ̀ ìhà Gúúsù Ìwọ̀ Oòrùn Èkìtì/lkere/Ise/Orun ní ilé ìgbìmọ̀ asòfin . Bi ni ojo karundinlogun osu kẹsàn-án ọdún 1964, o wa lati ipinle Ekiti . Wọ́n yàn án sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ní ọdún 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP).  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1964
Midala Balami

**Midala Usman Balami** (ojoibi 3 Keje 1980) je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà . O n ṣiṣẹ lọwọlọwọ gẹgẹbi ọmọ ẹgbẹ ti o nsójú Askira-Uba / Hawul  ni Ipinle Borno ni Ile Awọn Aṣoju .    

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1980
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ebenyi Kingsley

**Ebenyi Kingsley** je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà  . Ó sìn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ kan tó ń ṣojú ẹ̀kùn ìpínlẹ̀ ìjọba àpapọ̀ Enugu East/Isi-Uzo ní ilé ìgbìmọ̀ asòfin . Bi ni 28 Keje ọdun 1964, o wa lati Ipinle Enugu . O kọ́kọ́ dibo yan sinú ile ìgbìmọ̀ aṣòfin ni odun 2011, o si tun dibo yan lọ́dún 2015 labẹ ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP).  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1964
Akinyede Awodumila

**Akinyede Awodumila**  je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà.Ó sìn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ tó ń ṣoju ẹkùn idibo Emure/Gbonyin/Ekiti East ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà ní orílè-èdè Nàìjíríà . A bi ni 1949, o wa lati Ipinle Ekiti . Wọ́n dibo yàn sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ní ọdún 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP).  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1949
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Mojisola Meranda

**Mojisola Lasbat Meranda** (ojoibi 16 August 1980) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà to ti ṣiṣẹ gégébí igbá-kejì ààre  ile ìgbìmọ̀ aṣòfin Ìpínlẹ̀ Eko làti oṣù kẹta ọdún 2025. O ti sise télè gégébíì igbá-kejì ààre láti oṣù kefà odún 2023 si oṣù kínní odún 2025, àti gégébí ààre láàrin oṣù kìíní si oṣù  keta odún 2025, léyìn tí wón fi èsùn kan ààre télè,  Mudashiru Obasa fún  èsùn ìkówóje àti ìlòkulò agbára nínú oṣù kínní ọdún 2025 ti wón sì ṣe dá padà gégébi ààre ilé  ìgbìmò aṣòfin ni Oṣù keta. Ó  jé aṣòfin tí ó n sojú agbègbè Apapa I lati oṣù kefà odún 2015.
Ni ojó 3 Oṣù Keta, odún 2025, léyìn, óṣe gégébi ààre ilé ìgbìmò  aṣòfin ìpínlè Èkó, wọ́n da padà  sí ipò igbá-kejì ààre aṣofin rẹ, Meranda fi kọ ìwé  fi ipò rẹ sílẹ̀, wọ́n si tún yàn gẹ́gẹ́bíi igbá-kejì olórí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó, nígbà ti Obasa pada sípò gégébí olórí ilé ìgbìmò aṣòfin.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1980
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Carpe Diem (Àwo-orin Olamide)

***Carpe Diem*** jẹ́ àwo-orin kọkọ̀nlá èyí tí olórin ilẹ̀ Nàìjíríà, ìyẹn Olamide gbé jáde, bẹ́ẹ̀ ló sì jẹ́ iṣẹ́ rẹ̀ àkọ́kọ́ pẹ̀lú ilé-iṣẹ́ olórin kan ní ìlú America, tí orúkọ rẹ̀ jẹ́ Empire Distribution. Gẹ́gẹ́ bí i àtẹ Orin Olamide lórí X (tó fìgbà kan jẹ́ Twitter), àwọn ènìyàn tó gbọ́ Carpe Diem rékọjá ẹ̀ẹ́dẹ̀gbẹ̀ta mílíọ́ọ̀nù ní ọjọ́ kìíní oṣụ̀ Kẹfà ọdún 2021.

## Ìpìlẹ̀
Ní osù Keje ọdún 2020, Olamide kéde pé òun ti parí ìgbàsílẹ̀ àwo-orin rẹ̀. Ó ṣe àgbéjáde àwọn orin abẹ́ àwo-orin náà ní ọjọ́ kìíní oṣụ̀ Kẹwàá ọdún 2020, níbi tí ó ti ṣàfihàn Fireboy DML, Bad Boy Timz, Omah Lay, Phyno, Peruzzi àti Bella Shmurda. Young John, Pheelz, ID Cabasa, P.Priime, àti VStix ló ṣagbátẹrù gbígbé orin náà jáde.

## Àkójọ orin abẹ́ àwo-orin
 1. Another Level
2. GreenLight
3. Infinity
4. Eru
5. Triumphant
6. At Your Service
7. Do Better
8. Chimichaga
9. Shilalo
10. Loading
11. Unconditionally
12. Plenty

## Àwọn àtẹ

## Ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta mílíọ́ọ̀nù iye àwọn tó gbọ́ ọ
Gẹ́gẹ́ bí i àtẹ Orin Olamide lórí X (tó fìgbà kan jẹ́ Twitter), àwọn ènìyàn tó gbọ́ Carpe Diem rékọjá ẹ̀ẹ́dẹ̀gbẹ̀ta mílíọ́ọ̀nù ní ọjọ́ kìíní oṣụ̀ Kẹfà ọdún 2021(lẹ́yìn oṣù kẹjọ tí wọ́n gbé e jáde). Èyí sọ Olamide di olórin ilẹ̀ Africa àkókọ́ tó máa ní irú àṣeyọrí yìí láàárín àsìkò kéréje.

## Awards and nominations

## Àwọn ìtọ́kasí
Abimbola Akeem Owoade

**Ọmọba Abímbọ́lá Akeem Òwóadé** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù keje ọdún 1975 ) ni Aláàfin 46th, tí o jẹ ọba Aláàfin ti ìlú Ọ̀yọ́, ti ìlú Oyo.
## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
A bí Abimbola Owoade sí ìdílé ọba ti Owoade-Agunloye, Agure Compound, Oyo Town, Oyo State láti ọ̀dọ̀ Rasaki Ibiyosi Owoade. Owoade jẹ́ ọmọ-ọmọ baba ti Alaafin Lawani Agogoja láti ọwọ́ baba-nla baba rẹ̀ Aderounmu Iyanda Owoade (ẹni tí ó jẹ́ arákùnrin Alaafin Ladigbolu I ). Nítorí náà, ó jẹ́ ọmọ-ọmọ ọba Agunloye gẹ́gẹ́ bí ọmọ-ọmọ baba-nla ti Alaafin Agunloye, ó sì jẹ́ ọmọ-ọmọ Alaafin Atiba.

Ní ọdún 1992, ó parí ìdánwò ìwé ẹ̀rí ilé-ẹ̀kọ́ gíga rẹ̀ (SSCE) ní Baptist High School, Saki, Ìpínlẹ̀ Oyo. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ Mechanical ní The Federal Polytechnic, Ilaro, Ìpínlẹ̀ Ogun (1994–1997), àti The Polytechnic, Ibadan, Ìpínlẹ̀ Oyo (1999–2001), ó gba ìwé ẹ̀rí Ordinary National Diploma (OND) àti ìwé ẹ̀rí Higher National Diploma (HND). Lẹ́yìn náà, ó kó lọ sí United Kingdom, níbi tí ó ti lọ sí University of Sunderland àti Northumbria University, ó sì gba ìwé ẹ̀rí Bachelor of Science àti Master of Science nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ Mechanical Engineering ní ọdún 2008 àti 2012.

## Iṣẹ́
Iṣẹ́ Abimbola Owoade bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 2002 gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun ti National Youth Service Corps (NYSC), ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Akẹ́kọ̀ọ́/Alágbàṣe pẹ̀lú Ilé-iṣẹ́ Gas Nigeria. Ó ṣiṣẹ́ fún ìgbà díẹ̀ pẹ̀lú Oceanic Bank Plc gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé láti ọdún 2003 sí 2004. Lẹ́yìn náà, ó kó lọ sí UK, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Iṣẹ́-àgbékalẹ̀ lẹ́yìn tí ó parí ìwé-ẹ̀rí rẹ̀. Kí wọ́n tó yàn án gẹ́gẹ́ bí Alaafin, ó ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí iṣẹ́-àgbékalẹ̀ ní Manitoba Hydro ní Winnipeg, Canada.

## Gígùn orí òye ọba
Láti ìgbà tí Oba Lamidi Olayiwola Adeyemi III ti kú ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹrin ọdún 2022, ìlànà yíyàn ẹni tí yóò rọ́pò rẹ̀ ti ń fa àríyànjiyàn. Ní oṣù karùn-ún ọdún 2023, àwọn ìdílé ọba kan tako ohun tí wọ́n pè ní yíyọ wọ́n kúrò nínú ìlànà náà.  Ní oṣù kíní ọdún 2025, ẹgbẹ́ mìíràn kìlọ̀ fún ìjọba ìpínlẹ̀ Oyo nípa dídá sí ìlànà yíyàn náà nítorí ẹjọ́ ilé ẹjọ́ tí ó wà nílẹ̀

Ṣùgbọ́n, ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kìíní ọdún 2025, Gómìnà Ìpínlẹ̀ Oyo, Seyi Makinde, fọwọ́ sí yíyàn Abimbola Owoade láti gba ipò ọmọ ìbátan rẹ̀ kejì tí wọ́n yọ kúrò nípò lẹ́ẹ̀mejì, (nítorí pé àwọn méjèèjì jẹ́ ìran ọkùnrin ti Alaafin Atiba) olóògbé Oba Lamidi Kẹta. Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kìíní, gómìnà ìpínlẹ̀ náà fi ìwé ẹ̀rí àti òṣìṣẹ́ ipò fún ọba ìbílẹ̀ tuntun.  Wọ́n gbé e kalẹ̀ ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹrin ọdún 2025.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Donny Crown

**Ishola Abdul Rasaq Adedoyin** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù Kẹrin ọdún 1993), tí a mọ̀ sí **Donny Crown**, jẹ́ olórin ní ilẹ̀ Nàìjíríà, akọrin àti aṣagbátẹrù orin. Lẹ̀yìn tó farahàn nínú orin “Money for Hand” tí Mohbad kọ lọ́ ṣẹ̀ di gbajúmọ̀ olórin.

Ní oṣù Kìíní ọdún 2024, ó ṣe àgbéjáde orin kan lẹ́yìn “Money for Hand”, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ “Grace”, níbi tí ó ti ṣàfihàn olórinBadboyTimz.

## Ìgbésí ayé àti ìbẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀
Donny Crown wá láti agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Lagelu ní ìlú Ibadan, ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.

Donny Crown lọ sí ilé-ìwé Fountain International níbi tí ó ti parí ẹ̀kọ́ girama rẹ̀, tí ó sì wọlé sí Fasiti Adekunle Ajasin, níbi tí ó tí gboyè ẹ̀kọ́ nínú ìmọ̀ Applied Mathematics.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Donny Crown bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ orin kíkọ ní ọdún 2012, pẹ̀lú kíkọ orin àwọn olórin ní àrà ọ̀tọ̀.

Ní ọdún 2022, Donny Crown ṣe àgbéjáde orin àdákọ kan, tí àkọ́lé rẹ̀ jé “feeling good” pẹ̀lú “M.E.D.E”.

Ní ọdún 2023, ó ṣe ìdásílẹ̀ MEDE, èyí tó jẹ́ ilé-iṣẹ́ tó ń rí sí ìtọ́nisọ́nà àwọn olórin tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ń dìde bọ̀.

Ní oṣù Kẹsàn-án ọdún 2023, Donny Crown ṣe àgbéjáde orin “Money for Hand” níbi tí ó ti ṣàfihàn Mohbad. Orin náà ti tu silẹ lẹhin ti iku ni ọsẹ diẹ ṣaaju iku iku MohBad iku iku Mohbad ni Oṣu Kẹsan ọdun 2023, o tun ṣetọrẹ awọn ẹtọ ọba lati awọn ṣiṣan si ọmọ MohBad gẹgẹbi iṣafihan iṣe oore. 

Ni Oṣu Kini ọdun 2024, Donny Crown ṣe ifilọlẹ “Grace” ti o nfihan akọrin Naijiria ati akọrin Bad Boy Timz .

## Àwọn orin rẹ̀

* Money for Hand (pẹ̀lú MohBad )
* Grace (pẹ̀lú Bad Boy Timz)
* Feeling Good (pẹ̀lú Lissy B ati Shola Tyson)

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1993
Akanni Wright

**Akanbi Wright** tí a tún mọ̀ sí  *Akanbi Ègé jẹ́* olórin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti ìlú Èkó, tí ó sì tún jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ìtàn ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ orin juju, ó jẹ́ gbajú gbajà tí ó máa ń lo ìlù gangan nínú oríṣìí orin kíkọ yìí. Orin rẹ̀ di ìlú mọ̀-ọ́n-ká ní ọ̀wọ́ ọdún 1930, nígbà tí ó ṣeré pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ olórin kan tó ti di ògbóǹtarìgì nínú orin Juju, ẹni tí orúkọ adarí wọ́n ń jẹ́ Julius Araba. Àwọn àkóónú orin Wright máa ń dá lé ọ̀rọ̀ òṣèlú ní tílé toko, onígbọ̀wọ́ NNDP   Herbert Macaulay ni, àwo rẹ̀ tó sì gbẹ̀yìn  ni *Demo lo L'eko*, ìfọ́nu nípa ìgbọ̀wọ́ tí NNDP tàn ká ní ìlú Èkó ni. Nígbà ogun, ó kọ orin láti ṣe ìgbọ̀wọ́ fún ogun ilẹ̀ Bírítìṣì àti ìlàkàkà àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Nàìjíríà ní Burma,tí orin náà sì di ìlú mọ̀-ọ́n-ká, àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà márùn-ún tí wọ́n jẹ́ *R.A.F* àwọn bí márùn-ún tí wọ́n jẹ́ ọmọ ogun orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni wọ́n wọlé gẹ́gẹ́ bi ológun orí Òfurufú.

Wright dàgbà ní àdúgbò Olówógbowó, nígbà yẹn tí àwọn ará ìlú Saro   tẹ̀dó. Ó yí orúkọ Bàbá rẹ̀ kúrò ní Wright sí Ege, láti ṣe àtìlẹ̀yìn fún ìlàkàkà orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Àwọn àwo

* Everybody likes saturday night
* The five Nigeran RAF
* Ẹ̀mí mi lọ́wọ́ rẹ 
* Ọ̀rẹ́ mi Ọ̀rẹ́ mi
* Ọ̀rẹ́ aláìda
* Hitler tó ń da ayé rú 
* Ìyàwó tí mo kọ́kọ́ fẹ́ 

## Àwọn ìtọ́kasí
Battle of Mokuohai

**Ogun Mokuʻōhai**, tó ṣẹlẹ̀ ní ọdún 1782 ní erékùṣù Hawaiʻi, jẹ́ ogun pàtàkì ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ogun Kamehameha I tó ṣẹ́gun àwọn Erékùṣù Hawaii . Ó jẹ́ ìṣẹgun àkọ́kọ́ rẹ tí ó ṣe pàtàkì, tó fi mú kí ó dá ìjọba rẹ̀ dúró lórí apá ńlá erékùṣù náà.

## Abẹ́lẹ̀
Lẹ́yìn tí Ọba Kalaniʻōpuʻu kú ní ọdún 1782, ẹbí rẹ̀ gbé òkú ara rẹ̀ lọ sí ibojì ọba tí wọ́n ń pè ní Hale o Keawe ní tẹmpili ẹlẹ́sìn to ṣe pàtàkì tó ń jẹ́ Puʻuhonua o Hōnaunau. Bí ó ti jẹ́ pé ọmọ rẹ̀, Kīwalaʻō, jogún ìjọba náà, ọmọ rẹ̀ ìbátan, Kamehameha, ni wọ́n fún ní ipò ẹ̀sìn kan àti ìlú Waipiʻo ní àgbègbè kan. Nígbà tí àwọn olórí ìlú kan láti àgbègbè Kona, pẹ̀lú àwọn arákùnrin àti ẹ̀gbọ́n rẹ̀ bíi Keaweaheulu, àwọn ìbejì Kamanawa àti Kameʻeiamoku, àti Keʻeaumoku Pāpaʻiaheahe, dáwọ́ lé Kamehameha dípò Kīwalaʻō, ó fi taratara gbà wọn, ó sì padà láti ibi tó ń gbé ní Kohala. 

Keōua Kūʻahuʻula, àbúrò Kīwalaʻō kò jogún ilẹ̀ kànkan láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀ tó ti kú.. Ó bínú gidi, o gé igi àgbon tí ó jẹ́ ti Kamehameha (tí a kà sí ẹ̀gàn ńlá) ó sì pa díẹ̀ nínú àwọn ọkùnrin Kamehameha. Ara òkú wọn ni wọ́n fi rúbọ sí Kīwalaʻō, ó sì gbà wọn, Kamehameha sì rò pé ó ní láti dáhùn sí ìpènijà sí ọlá rẹ̀. 

## Ogun
Ilẹ̀ ìjà náà wà ní ìwọ̀ gúúsù Kealakekua Bay, nítòsí àgbègbè kan tí wọ́n ń pè ní Keʻei lóde òní. ,  ní etí òkun tí wọ́n ń pè ní Mokuʻakae (tí ó lè jẹ́ àṣìṣe sípẹ́lì Mokuʻōhai),  ní gúúsù ààyè Palemano. Orúkọ náà túmọ̀ sí "àgbàlá àwọn igi ʻōhai.". Igi náà, *Sesbania tomentosa*, ti wà nínú ewu ìparun, wọ́n kò sì tún rí i níbẹ̀ mọ́, nítorí náà, a mọ ibi náà láti ìtàn ọ̀rọ̀ ẹnu ẹni àtijọ́ nìkan.

Bí wàhálà ti ń gbilẹ̀, àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé láti ẹ̀gbẹ́ méjèèjì rì sínú “ibi ìsádi”,Puʻuhonua o Hōnaunau. Kameʻeiamoku ni olórí àkọ́kọ́ tó fara pa, ṣùgbọ́n nígbà tí Kīwalaʻō dé ààrin ogun, Kamanawa ràn án lọ́wọ́. Lẹ́yìn náà, wọ́n lu Kīwalaʻō pẹ̀lú òkúta tó mú kó ṣubú lulẹ̀, ó sì jẹ́ kí Kameʻeiamoku tó fara gbọ̀ leè gé ọ̀fun rẹ̀ pẹ̀lú ọbẹ́ ehin ẹja..  Lákòókò ogun yìí ni Kamehameha gba ẹ̀wù àwọ̀tẹ́lẹ̀ pupa tí ó jẹ́ ti Kiwala'o (tó wà ní Bishop Museum báyìí) wọ́n sì mú lọ fún Kamehameha Olúgbàgbò.

## Lẹ́hìn Ogun
Wọ́n mú Keawemaʻuhili ( aburo Kīwalaʻō ) ṣùgbọ́n ó sá lọ sí Hilo, nígbà tí Keōua Kūʻahuʻula tún sá lọ sí Kaʻū, níbi tí ó ti ní àwọn ìbátan. Lẹ́yìn ìjà náà, Kamehameha ṣàkóso apá ìwọ̀ oòrùn àti ìwọ̀ oòrùn gúúsù ti Erékùṣù ńlá, tó fi mọ́ Kona, Kohala, àti Hāmākua, nígbà tí Keawemaʻuhili ṣàkóso Hilo, àti Keōua Kūʻahuʻula, arákùnrin ìdá Kīwalaʻō, ṣàkóso Kaʻū..  Kamehameha ja awọn ogun diẹ sii ni ọpọlọpọ ọdun láti lè ṣàkóso gbogbo rẹ̀ papọ̀. Ní ọdún 1790, àwọn ìrìn ẹsẹ̀ àwọn tó jẹ́ ẹgbẹ́ Keōua di ìtẹ́numọ̀ nínú erupẹ̀ ìjàrá tó tutu,  àti ní ọdún 1791, àwọn ọmọ ogun Kamehameha padà pa Keōua ní Puʻukoholā Heiau

## Àwọn ìtọ́kasí
Kayode Opeifa

**Isiak Káyọ̀dé Ọpẹ́ifá** (tí wọ́n bí 21 oṣù May, ọdún 1965) jẹ́ onímọ̀ ètò ìrìnnà ọkọ̀ àti olùkọ́ ifáfitì ọmọ Nigeria tí ó jẹ́ ọ̀gá-àgbà ilé-iṣẹ́ ọkọ̀ ojúurin, Nigerian Railway Corporation (NRC), lẹ́yìn tí Ààrẹ Bọlá Tinubu yàn án lọ́jọ́ 22 oṣù odun 2025. Ó ti fì'gbà kan jẹ́ Kọmíṣánnà fún ètò ìrìnnà ọkọ̀ tí Ìpínlẹ̀ Èkó nígbà ìjọba Babatunde Fashola.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kpekus

Kpekus jẹ́ ọ̀rọ̀ àṣà ti òní ìtumọ̀ ni orílè-èdè Nàìjíríà o tumọ̀ sí ojú ìbímọ obìnrin tàbí obo . O ti gbajumo káàkiri láàrin àwọn ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà.  

## Etymology
Àṣà naa wa lati awọn òpópónà ti ìlú Eko àti Port Harcourt, ní Nàìjíríà. O ti wá wọpọ ni lílo pupọ láàrin awọn ọdọ Nàìjíríà.  

## Itumo ati lilo
Kpekus ni o tumọ si obo, ni ìgbà míràn o tún le tumọ si ibalopọ. Fun àpẹrẹ, "my kpekus dey pain me", ni èdè gẹ̀ẹ́sì o túmò si "obo mi dun mi".  

## Ipa asa
Kpekus ti di ohun àkíyèsí/ idanimo pàtàkì nínú aṣa ọmọ Nàìjíríà, ní ọ̀pọ̀ ìgbà o mon jẹyọ nínú àwọn orin, awọn ibaraẹnisọrọ ni awujọ, awọn akọle iroyin ati ni ọrọ ojoojumọ láwùjọ awọn ọdọ Nàìjíríà.  

## Awọn apẹẹrẹ

* Kpekus (Obo) re lé 
* Ṣe o fẹ kpekus (Obo)?

## Awọn itọkasi
Aqyin

**Aqyn** tabi **akyn** ( Kazakh  , Kyrgyz   , ; mejeeji ni atun le kọ bi *aqın* tabi *اقىن* ), jẹ akewi imudara, akọrin, ati ibi ipamọ ẹnu láàrin àwọn aṣa Kazakh ati Kyrgyz . Aqyns yàtọ̀ si zhyraus tàbi manaschys, ti o jẹ dípò awọn oṣere orin tabi awọn akọọlẹ ìtàn apọju .

Nínú awọn ìdíje orin ti a mọ si aytıs tabi aytysh, awọn aqyns ṣe imú dára ni irisi kika orin bi orin, nigbagbogbo si itọsẹ ti dombra (laarin awọn Kazakhs ) tàbí komuz (laarin Kyrgyz ). Nínú ọ̀rọ̀ ìgbé ayé arìnrìn -àjò àti àìmọ̀ọ́kọ-mọ̀ọ́kà ti ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn olùgbé ìgbèríko ní Àárín Gbùngbùn Éṣíà  ṣáájú àkókò Soviet, akyns kó ipa pàtàkì nínú sísọ àwọn èrò àti ìmọ̀lára àwọn ènìyàn jáde, ṣíṣí àwọn ìwà ìbàjẹ́ láwùjọ, àti ògo fún àwọn akọni. Ni akoko Soviet, igbasilẹ wọn dapọ awọn orin ìyìn si Lenin . 

Awọn aqyn ti ode oni le tun ṣe atẹjade awọn orin atilẹba wọn ati ewi.

## Ilu Kazakh
Awọn olókìkí itan Kazakh akyns pẹlu: Zhanak Kambaruluy (1760–1857), Makhambet Otemisuly (1804–1846), Suyunbai Aronuly (1815–1898), Shernyz Zharylgasov (1817–1881), Birzhan-Sal Khodgulov (1818 Bainovalov) (1835–1929), Akan Sery Corramsauluy (1843–1913), Zhambyl Zhabayuly (1846–1945), Gaziz Firesoll (ọkan 1930), Kenen Azerbaev (1884–1976), ati Aktan Kereiuly.

Aqyns nigbagbogbo ni o man lo ọgbọ́natinuda, dáhùn si eyikeyi awọn iṣẹlẹ ni awujọ tabi ni ipò ni awọn isinmi jákèjádò orilẹ-ede,  àti bèbè lọ. Ni awọn isinmi, iru idije aqyn ni igbagbogbo waye. Lakoko i

ìdíje òqua, ni igbadun, ni omiiran ni fọọmu ewi, gbiyanju lati ṣe ẹlẹya fun ara wọn tabi yiyan eyikeyi akori lainidii. Nigba miiran, awọn alaṣẹ n gbiyanju lati tẹriba si ihamon Aytyus nigbati o ba de si agbara ohun-ini tabi awọn oloselu. 

Igbesi aye nomadic ati iyara ti aworan ti Akynov ko gba laaye iṣẹ ni igba atijọ ati ṣetọju awọn iṣẹ lori iwe. Pupọ julọ awọn iṣẹ ti Aquins wa sọnu.

## Àwọn ará Kyrgyz
Awọn aqyn Kyrgyz olokiki pẹlu Qalygul, Arstanbek, Soltonbay, Toqtogul Satylganov, Togoloq Moldo, Qylychty, Naymanbay, Qalmyrza, Eshmanbet, ati Beknazar. Nigba miiran manaschys ni a tun ka si ẹka itan-sọtọ lọtọ ti aqyns.

## Litireso

* Nurmakhan, Zhanash: *Kazaktyn 5000 Akyn-zhyrauy* . Ọdun 2008.  (in Kazakh)

## Wo tun

* orin Kazakh
* orin Kyrgyz

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* "Alpamysh"  ni Ile-ipamọ Uysal-Walker ti Itan Oral Turki, Ile-ẹkọ giga Texas Tech
* Central Asia idanimo Labẹ Russian Ofin
Adire

**Àdìrẹ** jẹ́ irúfẹ́ aṣọ tí a fi aró ṣe láti gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà tí àwọn obìnrin Yorùbá ṣe ní àṣà ìbílẹ̀, nípasẹ̀ lílo ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwon ọ̀nà tí wọ́n fi ń lo aró mọ́ aṣọ. Gbólóhùn   tí ó túmọ̀ sí láti da àwọ̀.
Wọ́n máa ń lo àwọn ohun èlò tí kò ní jẹ́ kí ìrì dí, èyí tó máa ń jẹ́ kí àwọ̀ rẹ̀ yàtọ̀ síra. Ó wọ́pọ̀ láàárín àwọn èèyàn Egba ní Ìpínlẹ̀ Ògùn.
## Ìtàn
Ní ìbẹ̀rẹ̀, wọ́n máa ń ṣe aṣọ àdìrẹ ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, wọ́n sì máa ń kó o lọ sí Àríwá Áfíríkà nípasẹ̀ àwọn oníṣòwò àti ìdílé oníṣòwò Yorùbá. Àwọn ìdílé kan tí wọ́n yàn láti ṣí lọ sí àríwá bẹ̀rẹ̀ sí ṣe àwọn aṣọ àdìrẹ kí wọ́n lè tà á fáwọn obìnrin mìíràn. Nítorí pé àwọn obìnrin ló sábà máa ń ṣe é, àwọn ìyá ló máa ń fi àwòrán àti àwọn kókó ọ̀rọ̀ tí wọ́n fi ń ṣe é fún àwọn ọmọbìnrin wọn. Àmọ́ ṣá o, àwọn àwòrán kan lè sinmi lórí agbára àti iṣẹ́ ọwọ́ àwọn ayàwòrán, àti àwọn òye tí wọ́n ti kọ́ láti ìran tó ti dàgbà. Àwọn àwòrán tí Adire máa ń yà sábà máa ń ṣàpẹẹrẹ àwọn ohun ọ̀gbìn, ẹranko, irinṣẹ́, àti èrò orí.
Abẹ́òkúta ni a kà sí olú-ìlú tí wọ́n ti ń ṣe àdìrẹ́ ní Nàìjíríà; àmọ́, àwọn kan sọ pé ìlú ńlá Ìbàdàn àti Òṣogbo ló ṣe pàtàkì jù lọ nínú ṣíṣe aṣọ adire nítorí pé dída aṣọ àdìrẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ní Abẹ́òkúta nígbà tí àwọn obìnrin Ẹ̀gbá láti Ìbàdàn padà wá pẹ̀lú ìmọ̀ yìí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ijakadi Festival

**Ìjàkadì** jẹ́ àjọ̀dún àṣà ọlọ́dọọdún ní ìlú Ọ̀fà, ní ìjọba ìpínlẹ̀ Kwara, ní orílẹ̀-èdè Naijiria, pẹ̀lú èròǹgbà làti ṣe ìgbéga fún àṣà Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  

Gbólóhùn 'Ìjàkadì' ní ìtumọ̀ tirẹ̀, ó túmọ̀ sí 'Ìjà ká dì mọ́ra ẹni' èyí tí ó ní ipa pàtàkì nínú ìtàn ìlú Ọ̀fà. Ajọyọ naa ni ifọkansi lati di aafo ti ogbara iyara ti awọn iye aṣa ni awujọ lati ṣe igbega awọn ami aṣa ti o jẹ idanimọ ti agbegbe Offa.  

O tun ṣe ifọkansi lati ṣe agbega ododo, idajọ ododo, ati iṣedede laarin gbogbo awọn ọmọkunrin ati awọn ọmọbirin ti ilu atijọ. 

Ifedayo Ogunyemi ti sọ, awọn ọmọkunrin ati ọmọbinrin agbegbe pẹlu awọn ti o wa ni ilu okeere, ṣe afihan ipinnu wọn lati ṣe agbega ajọdun Ijakadi ti ilu atijọ, laarin ati lode orilẹ-ede, lati mu ìdàgbàsókè ọrọ-aje ti Offa ati awọn ènìyàn rẹ dara si.  

## Awọn ayẹyẹ
Ni akoko ajọdun, awọn eniyan wa lati oriṣiriṣi igbesi aye lati ṣe ayẹyẹ. Awọn ajodun ibùgbé gba ibi lododun ni December. Awon ara ilu Offa fi aso ibile wo, won si njo, won si n lu ilu pelu ijakadi eleya laarin olofa ti Offa ati olórí Essa to ga julo. 

## Pataki ti àjọyọ
Agbegbe gbagbọ pe ajọdun naa yoo ṣe agbega ifẹ ati isunmọ ajọṣepọ ti o le yi ajọdun naa pada si iṣẹlẹ àgbáyé ati igbega idagbasoke awujọ-aṣa.  

## Awọn eniyan olokiki ti o ti lọ si ajọyọ tẹlẹ pẹlu

* AbdulRahman AbdulRazaq, gomina alase ti Ipinle Kwara tí ó kópa ninu ayẹyẹ ìjàkadì náà ní ọdún 2019 ni wọ́n fi amì-ẹ̀yẹ *Ààrẹ Sọ̀lúdẹ̀rọ̀ ti Ọ̀fà* .
* Lai Mohammed, Minisita tẹlẹ ti Asa ati Irin-ajo lọ si ikede 2017, o si ṣalaye pe Ijakadi Festival yoo wa ninu kalẹnda ajọdun ti Orilẹ-ede.   O tun sọ pe "Ijoba Federal n ṣiṣẹ pẹlu awọn aladani lati ṣe awọn ayẹyẹ pataki ni orilẹ-ede ti o wuni si awọn aririn ajo ile ati ajeji ati lati ṣabọ awọn iṣẹlẹ si oke cadre ti awọn ajọdun agbaye." 
* Adebayo Shittu jẹ́ minisita fún ètò ìbánisọ̀rọ̀ ní Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ láàárín ọdún 2011 sí 2019 lábẹ́ Ààrẹ Muhammadu Buhari tẹ́lẹ̀ rí. Shittu lo rọpo Omobola Johnson gege bi minisita fun eto ibanisoro, Isa Ali Pantami lo tele. Minisita tẹlẹ naa lọ si eto 2017 ti eto naa pẹlu Minisita fun eto aṣa ati Irin-ajo tẹlẹ, Lai Mohammed. 

## Àwọn àwòrán ọdún ìjàkadì

Fáìlì:Olofa_declared_winner_at_the_Ijakadi_Festival.jpg|alt=The image of Olofa of Offa during the Ijakadi Festival| Aworan Olofa of Offa during the Ijakadi Festival
Fáìlì:Ijakadi_with_Olofa_and_Essa.jpg|alt=The image of Olofa of Offa during the Ijakadi Festival| Aworan Olofa of Offa during the Ijakadi Festival
Fáìlì:Arrival_of_Olofa_at_Ijakadi_festival_2023.jpg|alt=The image of Olofa of Offa during the Ijakadi Festival| Aworan Olofa of Offa during the Ijakadi Festival


## Awọn itọkasi

## Significance of the festival

Agbègbè gbàgbó peé àjòdún nàà yoo ṣe àgbéga ìfé àti isúnmó àjọṣepò tí ó le yí àjòdún naa padà sí ìsèlè àgbáyé àti ìgbéga ìdàgbàsókè láwùjọ-aṣa.
Adejoke Bakare

**Adéjọkẹ́ Bakare** jẹ́ alásè ọmọ Nàìjíríà àti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì èyí tí ó jẹ obìnrin aláwọ̀ dúdú àkọ́kọ́ tó di alásè tó gba ìràwọ̀ Michelin ní Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì.
Ó jẹ́ olùdásílẹ̀ àti olórí alásè Chishuru, ilé oúnjẹ tí ó ní èròǹgbà àtinúdá Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà nípasẹ̀ ipa oúnjẹ tí ó jẹ dàgbà.
## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Adéjọkẹ́ (tí wọ́n ń pè ní Jọkẹ́ ní fún ìgekúrú) dàgbà ní Kàdúná ní àríwá Nàìjíríà pẹ̀lú ìyá Yorùbá àti bàbá Igbo, èyí túmọ̀ sí pé ó ní oríṣiríṣi oúnjẹ tó ń nípa lórí rẹ̀, 'baba mi jẹ́ ará Ìwọ̀ Oòrùn, ìyá mi sì jẹ́ ará Ìlà Oòrùn,' ó ṣàlàyé, 'àṣà oúnjẹ sì yàtọ̀ síra gan-an, nítorí náà mo rí ara mi bí ẹni tó láyọ̀ gan-an pé mo ní àjọṣe pẹ̀lú àwọn méjèèjì. Gẹ́gẹ́ bí ọmọ tó dàgbà jùlọ, ó tún jẹ́ ojúṣe rẹ̀ láti se oúnjẹ fún àwọn àbúrò rẹ̀ sùgbọ́n kò rí èyí bí iṣẹ́, ifẹ́ rẹ̀ fún oúnjẹ ti wà ní ọkàn rẹ̀ jinlẹ̀.
Ó ṣí lọ sí Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní láti lọ kọ́ Microbiology ní ilé ẹ̀kọ́ gíga. Ó ṣiṣẹ́ ní oríṣìíríṣìí ẹ̀ka títí kan ìṣàkóso ohun-ìní àti ìlera pẹ̀lú ààbò. Ó tá oúnjẹ nínú ọkọ̀ ayọ̀kẹ́lẹ́ ní ìta ilé ìjọsìn rẹ̀, àti nígbà mìíràn ó gbàlejò àwọn ẹgbẹ́ oúnjẹ alẹ́. Àwọn ilé ìjẹun rẹ̀ ń gbé oúnjẹ ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà lárugẹ. Òun fúnra rẹ̀ ló kọ́ bí wọ́n ṣe ń se oúnjẹ.

## Ìrìn àjò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí i alásè
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé iṣẹ́ ìdáná jẹ́ iṣẹ́ ìfẹ́ fún Adejoké Bakare, nígbà tí ó wọ ìdíje Brixton Kitchen ní ọdún 2019, ó ti jẹun fún àwọn ọ̀rẹ́ àti ẹbí nìkan, ṣùgbọ́n ọ̀nà àrà ọ̀tọ̀ tí ó gbà ń se oúnjẹ Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà ya àwọn adájọ́ lẹ́nu, ó sì gba àmì ẹ̀yẹ nínú ẹ̀ka aláìlóyepípé. Lẹ́yìn tí ó ti lọ ṣe ìfilọ́lẹ̀ Chishuru tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ, ó ti wá rí ara rẹ̀ báyìí ní ipò iwájú nínú ètò oúnjẹ Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ní London.
## Àwọn ìtọ́kasí
Anthony Obinna

**Anthony Uzodimma Obinna** (April 15, 1928 – August 25, 1995), tí a bí ní Umuelem Enyiogugu ní Aboh Mbaise, (ìjọba ìbílè kan ni Ìpínlẹ̀ Imo, Owerri) ní Nàìjíríà, jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ láti yí sí ìjọ Jesus Christ of Latter-day Saints (LDS Church) ní Nigeria.

Ìdílé Obinna ń sin ẹ̀sìn ìdílé wọn, ṣùgbọ́n nígbà tí Obinna sì wà nígbà èwe, ó yí sí ẹ̀sìn Kristẹ́nì. Obinna padà di olùkọ́ ní ilé ìwé. 

Obinna so ní ọdún 1965 pé ò ń rí ìran nípa Jésù Kristì, ó ní Jesu fi àwọn ìyàrá ilé tí ó rẹwà kan hàn òun. Ní ọdún 1971, ó rí àyọkà kan ní *[[Reader's Digest]]*, tí ó ní àwòrán ilé yìí, ìgbà yẹn ní ó di mímọ̀ fun pé Salt Lake Temple ti ìjọ LDS ni ilé yìí.

Obinna padà di àlùfáà ní ilé ìjọ yìí.
## Àwọn ìtọ́kasí
Wudil Muhammad Ali

**Wudil Muhammad Ali** jẹ́ onímọ̀ ẹ̀rọ àti olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà, tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣojú sòfin lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà , tó ń ṣojú ẹ̀ka ìjọba àpapọ̀ Wudil / Garko ní ìpínlẹ̀ Kano .  Wọn dibo yan ni ọdun  2007 ni won dibo funlabẹ ẹgbẹ́ òṣèlú  All Nigeria Peoples Party (ANPP).   

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
African Food Network

**African Food Network**, tí a mọ̀ sí Afri Food Network, jẹ́ ojú òpó wẹ́ẹ́bù àti ilé-iṣẹ́ tí a ṣe fún oúnjẹ àti ìgbé-ayé ilẹ̀ Áfíríkà. Kevin Eze ni ó dá ojú òpó yìí sílẹ̀ ní  oṣù January, ọdún 2017 ní Abuja, Nàìjíríà.
=Ìtaǹ=
African Food Network bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi ojúlé ayélujára kan pẹ̀lú ààtò oúnjẹ tí kò tó àádọ́ta ní ọún 2017 tí ó sì ti di ọ̀kan lára àwọn ìwé-àkọsílẹ̀ ààtò oúnjẹ Áfíríkà tó tóbi jùlọ lórí ayélujára pẹ̀lú ààtò oúnjẹ tó lé ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta tí ó ti ọwọ́ àwọn òǹkọ̀wé ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ wá. A dá African Food Network sílẹ̀ láti tún àyípadà ṣe sí ojú tí wọ́n fi ń wo oúnjẹ Áfíríkà ní àgbáyé, àwọn Alásè àti àwọn Alásè oúnjẹ abínibí, èyí tí olùdásílẹ̀ sọ.
## Àwọn ayẹyẹ tí wọ́n ṣe

=Àwọn ìtọ́kasí=
Dfjnkk

## ꪬꪫꪱꪮꪳꪧꪮꪝꪩ ꪎꪋꪊ

## ꪋꪑꪗꪘꪝꪰꪭꪳꪯ ꪶꪵꪹ꫟ꫝꫀꪷꫀꪻꪺꪴꪺ

## ꫂꫛꪶꪱꪀꪉꪉꪎꪎꪳꪫꪮꪧꪫꪭꪜ

## ꪨꪵꪔꪔꪵꪦ

## ꪀ ꪁ ꪂ ꪃ ꪄ ꪅ ꪆ ꪇ ꪈ ꪉ ꪊ

## ꪋ ꪌ ꪍ ꪎ ꪏ ꪐ ꪑ ꪒ ꪓ ꪔ ꪕ ꪖ

## ꪗ ꪘ ꪙ ꪚ ꪛ ꪜ ꪝ ꪞ ꪟ ꪠ ꪡ

## ꪢ ꪣ ꪤ ꪥ ꪦ ꪧ ꪨ ꪩ ꪪ ꪫ ꪬ ꪭ ꪮ ꪯ ꪵ ꪶ

## ꪱ ꪻ ꪼ ꪽ ꪺ ꪹ ꫀ ꫝ ꫜ ꫛ ꫂ ꫟ ꪫꪲ
Agbada

**Agbada** jẹ́ aṣọ ìbílẹ̀ tí ó tóbi tí àwọn Yorùbá tí wọ́n ń bẹ káàkiri gbogbo ìwọ̀ oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà máa ń wọ̀, pàápàá jùlọ láàrin àwọn [Yorùbá y] tí wọ́n ń bẹ ní orílẹ̀ èdè [Nàìjíríà, Benin, àti Togo.. Agbádá jẹ́ èyí tí ó sáábà máa ń wá tí a sì máa ń wọ̀ pẹ̀lú bùbá tí ó jẹ́ àwọ̀tẹ́lẹ̀ tí ó le wá ní onírúurú, àti ṣòkòtò gígùn tí a le wọ̀ si pẹ̀lú. A sáábà máa ń wọ̀ ọ́ pẹ̀lú onírúurú fila tàbí . Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, a máa ń wọ ìlẹ̀kẹ̀ ìbílẹ̀ lé Agbádá. Agbádá jẹ́ aṣọ ìmúra àwọn ọkùnrin èyí tí wọ́n máa ń wọ̀ lọ sí onírúurú ìjáde tàbí ibi ayẹyẹ. Ó máa ń wá ní onírúurú àràǹbarà.

Ìmúra rẹ̀ pín sí ọ̀nà mẹ́rin: agbádà ńlá (àwọ̀sókè); bùbá (àwọ̀tẹ́lẹ̀); ṣòkòtò gígùn kan; àti fìlà gọ̀bì kan. Àwọ̀sókè, nínú èyí tí a ti yọ orúkọ "Agbada", túmọ̀ sí "aṣọ tí ó tóbi gan" ní Yorùbá. Àrà tàbí iṣẹ́ ọnà tí ó wà lára agbádá, pẹ̀lú bí apá rẹ̀ bá ṣe fẹ̀ sí ni yóò sọ nípa nípa bí ẹni tí ó ń wọ̀ ọ́ ṣe jàǹkànjàǹkàn tó láwùjọ. Wọn a máa wọ̀ ọ́ ní ibi onírúurú ayẹyẹ àti ìjáde.

Púpọ̀ nínú àwọn Agbádá jẹ́ èyí tí wọ́n ṣe láti ara aṣọ òkè tàbí aṣọ òfì, ṣùgbọ́n tí wọ́n lè ṣe pẹ̀lú àwọn aṣọ mìíràn nínú èyí tí a ti rí adire. Agbádá ní ìjọra pẹ̀lú Boubou tàbí Babanriga, àwọn aṣọ yìí wá láti inú àṣà ilẹ̀ Áfíríkà, ṣùgbọ́n tí wọ́n yàtọ̀ nínú rírí, àrà, ìrísí, pẹ̀lú aṣọ tí wọ́n lò láti fi ṣe wọ́n. Onírúurú iṣẹ́ ọnà ni a le ṣe sí agbádá wa. Agbada jẹ́ aṣọ kan tí ó gbajúmọ̀ láàrin àwọn Yorùbá pẹ̀lú àwọn aṣọ bíi Gbárìyẹ̀, Sulia, Oyala, Kẹ̀m̀bẹ̀. Gbariye is close in looks to Agbada and many times considered a type of Agbada.

## Ìtàn
Aṣọ yìí wá láti inú àwọn àṣà ilẹ̀ Áfíríkà tí ó ti pẹ́ ní Sahel, níbi tí ó ti sẹ̀ wá gẹ́gẹ́ bí ìṣeré ṣùgbọ́n tí ó wà fún ojú ọjọ́ àti bí agbègbè àti ẹkùn wọn ṣe rí. Sahel, ní àwọn àkókò kan, jẹ́ ilé fún àwọn ètò ìṣèjọba tí ó gbajúgbajà, bíi, Ghana, Mali, àti Songhai. Àwọn ìjọba yìí jẹ́ àárín gbùngbùn fún ètò okoòwò àti káràkátà, ọrọ̀, àti àṣà, tí ó sì ń ṣe ìgbé lárugẹ fún ìbáṣepọ̀ láàrin àwọn ará ilẹ̀ Áfíríkà lápapọ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Akinpelu Johnson

**Babatunde Colenso Akinpelu Johnson**  (wọ́n bí i ní ọdún 1965) jẹ́ Bísọ́ọ̀bù ìjọ Ángílíkáàní (Anglican bishop) ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà: Ó di Bísọ́ọ̀bù ìjọ Ángílíkáànì tí ìlú Èkó èyí tí ó wà ní Lagos Mainland láti ọdún 2016.

Alàgbà Johnson kẹ́kọ̀ọ́ jáde ní Immanuel College of Theology, Ibadan, King's College London àti University of Kent. Wọ́n yàn án ní ọdún 1990, ó sì ṣiṣẹ́ dipò mún ní All Saint's, Yaba, lẹ́yìn èyí ni ó di Vicar ti St. John, Aroloya. Ó di Archdeacon ti agbègbè Apapa lẹ́yìn náà ni ó di Provost ti ìjọ náà.

## Notes
Africa Illustrious Award

**Africa Illustrious Award** ni àmì ẹ̀yẹ tí wọ́n máa ń fi hàn lọ́dọọdún àti lẹ́ẹ̀mẹ́rin lọ́dún láti fi mọ àwọn ọmọ ilẹ̀ Áfíríkà tí wọ́n tayọ nínú iṣẹ́ aṣáájú, iṣẹ́ àánú, ìdàgbàsókè àwùjọ, ọ̀rọ̀ òwò, iṣẹ́ ẹ̀kọ́, ẹ̀kọ́, iṣẹ́ àgbẹ̀, àti àwọn mìíràn.
=Ìtàn=
Àkójọ àkọ́kọ́ ti Africa Illustrious Award wáyé ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kejìlá ọdún 2020 ní Radisson Blu Hotel, Victoria Island, Lagos, Nàìjíríà. Ẹgbẹ́ My Media Africa ló ṣètò ẹ̀bùn náà.
=Àwọn àmì-ẹ̀ye=
Ayẹyẹ àmì-ẹ̀yẹ náà máa ń wáyé ní ọdọọdún àti lẹ́ẹ̀mẹ́rin lọ́dún. Ìṣẹ̀lẹ̀ ọdọọdún náà ṣe ìdánimọ̀ àwọn ènìyàn tí wọ́n tayọ nínú ìdarí, iṣẹ́ onínúure, ìdàgbàsókè àwùjọ, iṣẹ́-ọnà, àṣà àti ìṣòwò, nígbà tí ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀mẹ́rin lọ́dún náà máa ń ṣe ìdánimọ̀ àwọn ẹni-kọ̀ọ̀kan tí ó ti ṣe àwọn ọrẹ ní àwọn iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ àti ilé-ẹ̀kọ́.
=Àwọn tó gbà àmì-ẹ̀yẹ náà ní ọdún 2020=
A ṣe ayẹyẹ Africa Illustrious Award 2020 ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kejila ọdún 2020 ni Radisson Blu Hotel, Victoria Island, Lagos, Nàìjíríà. Ó ní ẹ̀ka márùndínlógójì.

=Àwọn ìtọ́kasí=
Pakaja

**Pa kájà** tàbí **Ìpa kájà** tàbí **Kájà** ni ó jẹ́ ìkan lára ìmúra àwọn ẹ̀yà Yorùbátí àwọn ọkùnrin àti obìrin ma ń wọ̀  lé aṣọ mìíràn.   
Kájà tún jẹ́ aṣọ tí wọ́n ma ń wọ̀ láti abíyá padà sí èjìká. Kájà ni orúkọ tí wọ́n ń pe irúfẹ́ ìmúra bẹ́ẹ̀, nígbà tí *Pa kájà* jẹ́ ọ̀rọ̀ ìṣe fún síso tí wọ́n so aṣọ náà láti abíyá. Aṣọ èyíkéyí tí ó bá wuni ni a lè lò láti fi pa kájà.

## Àwọn ìtọ́ka sí
Lee Yi-hsiu

**Lee Yi-hsiu** ( ; ti a bi ni 10 Okudu 1988), ti a mọ si History Bro (歷史哥), jẹ ajafitafita iṣelu ara ilu Taiwan, ẹda redio, ati olokiki Intanẹẹti.  Lee ni oye oye. Lee ṣe atilẹyin Han Kuo-yu. Ti a bi ni ọdun 1988 ati dagba ni Kaohsiung, o ni ikanni YouTube kan.

## Awọn itọkasi
Comunicaciones F.C.

**Comunicaciones Fútbol Club S.A.**, ti a mọ si **Comunicaciones F.C.** tabi C**omunicaciones**, jẹ ẹgbẹ agbabọọlu alamọdaju ti o da ni Ilu Guatemala. Wọn ti njijadu ni Liga Nacional, ipele oke ti bọọlu Guatemalan. Ọkan ninu awọn bọọlu afẹsẹgba olokiki julọ ati aṣeyọri ni Guatemala, Comunicaciones ti gba awọn aṣaju orilẹ-ede 32, pupọ julọ ti ẹgbẹ ẹgbẹ agbabọọlu Guatemalan, pẹlu mẹfa ni itẹlera. Ni afikun si awọn akọle Ajumọṣe 32 wọn, Comunicaciones ti gba awọn ife liigi mẹjọ ati Supercups mẹwa. Ninu idije kariaye, Comunicaciones ti bori UNCAF Interclub Cups meji, idije Awọn aṣaju-ija CONCACAF, ati aṣaju League Ajumọṣe CONCACAF.

Ologba naa ṣe awọn ere ile wọn ni Estadio Cementos Progreso, eyiti o ni agbara ti 17,000 lẹhin ti a ti tunṣe.
Kpekpele

**Kpekple** tí wọ́n tún ń pe ní (**kpokpoi**) jẹ́ irúfẹ́ oúnjẹ kan tí àwọn ènìyàn Gas ní ilẹ̀ Ghana ma ń jẹ lásìkò ọdún Homowo  tí Won fi ń pebi.Wọ́n ma ń se Kpekpele pẹ̀lú àwọn èròjà oúnjẹ mìíràn bíiàgbàdo lílọ̀ tí wọ́n ti fún omi inú rẹ̀ gbẹ, ọbẹ̀ ègboyìn, àti ẹja yíyan.  Wọ́n tún ma ń fiKpekple ṣe ìrúbọ fún àwọn alálẹ̀, pẹ̀lú ìgbàgbọ́ wípé wọn yóò yọ́nú sí wọn.

## Àwọn èròjà rẹ̀

*Àgbàdo lílọ̀ 
*Ẹyìn
*Àlùbọ́sà
*Ata
*Omi
*Tomato
*Ilá 
*Ẹja
*Iyọ̀ 

## Ẹ tún wo
* List of porridges
* List of soups

## Ẹ tún wo

## Àwọn ìtàkùn ìjásóde
Ahmad Bamba

**Sheikh Ahmad Muhammad Ibrahim Bamba** ( ọdún 1940 sí ọjọ́ kẹjọ oṣù Kìíní, ọdún 2022)  (أحمد بن محمد *Aḥmad ibn Muḥammad*) jẹ́ onímọ̀ kan nípa ẹ̀sìn Ìsìláàmù láti Ghana. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní Yunifásítì Báyéró, Kano. Ó kọ́ ẹ̀kọ́ Hadith Sahih al-Bukhari ní Mọ́ṣáláṣí rẹ̀ (Darul Hadis (Ilé ti Hadith)) ní Tudun Yola, Kano, Nàìjíríà. Wọ́n ń pè é ní Qala Haddasana, gbólóhùn kan tó sábà máa ń lò nígbà tó bá ń kọ́ni lẹ́kọ̀ọ́.

=Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀=
Sheikh Dr. Ahmad Bamba ni a bí ní ọdún 1940. Ó dàgbà ní Alabar A.E.B. tàbí Nguwan Gonjawa, ìgbèríko kan ní ìlú ńlá Kumasi ti Ghana. Bàbá rẹ̀ ni Muhammad Ibrahim Bamba tí àwọn ìyá rẹ̀ sì ni Hajia Khadijah (Mma Adizatu) àti Hajia Fatima (Mma Hajia), àwọn ọmọbìnrin ti Mma Gyamata, tí ó jẹ́ ọmọbìnrin ti ọ̀jọ̀gbọ́n àti olórí àkọ́kọ́ ti agbègbè Gonja ní Kumasi, Mallam Sani.

Ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn Ìsìláàmù rẹ̀ àkọ́kọ́ wá ní Wataniyya lábẹ́ àbójútó Sufi, Alhaji Baba Al-Waiz (Babal-Waiz) ní Kantudu. Ó parí ìwé ẹ̀kọ́ rẹ̀ lábẹ́ ìkọnilẹ́kọ̀ọ́ ilé bàbá rẹ̀. Ó tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa fiqh (Òfin Ìsìláàmù) ó sì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Al - Ishmawiy lábẹ́ ìtọ́nisọ́nà Mallam Amadu Langonto (ọmọ Baba Ibrahim/Ibrah àti Imam ti Gonja). Lẹ́yìn náà, ó kẹ́kọ̀ọ́ lọ́dọ̀ olórí ẹ̀sìn Sunni àkọ́kọ́ ní Kumasi, Sheikh Abdul Samad Habibullah. Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ ni Mallam Imrana Musah, olórí ìjọ agbègbè Ashanti tí ó ti kú, Olórí Ìjọ Watanniyya, Mallam Muntari, Olórí Ìjọ Dagomba ní báyìí, Alhaji Lawal ti Baba Abbas (tí a mọ̀ sí Alhaji Nuhu Abbas), Mallam Zakari ti Alhaji Nuhu Kotokoli, Ustaz Umar, Olórí Ìjọ Yadiga, Alhaji Siidi, Mallam Muhammad Danraz, àti Mallam Dan Azumi.
=Iṣẹ́=
Ó jẹ́ olùkọ́ ní Yunifásítì Báyéró fún ẹ̀ka ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn Ìsìláàmù níbi tí ó tún ti kọ́ni ní ẹ̀kọ́ Hadith. Èyí ló mú kí wọ́n dá ilé ìjọsìn Darul Hadith' (Ilé Hadith) sílẹ̀ níbi tí ó ti tẹ̀síwájú pẹ̀lú áwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ lẹ́yìn tí ó fẹ̀hìntì lẹ́nu iṣẹ́.
=Ikú=
Ó kú ní Ilé-ìwòsàn 'Aminu Kano Teaching Hospital' ní Ìpínlẹ̀ Kánò ní ọjọ́ keje oṣù Kìíní ọdún 2022, ní ọjọ́ orí èjì-lé-lọ́gọ́rin.

=Àwọn Ìtọ́kasí=
Beer soup

**Ọbẹ̀ Beer ** (, , ) ni ó jẹ́ irúfẹ́ ọbẹ̀ kan tí  wọ́n fi beer sè. Wọ́n ma ń fi ṣe oúnjẹ àárọ̀ ní àwọn ilẹ̀ Yúróòpù ní ìgbà láé láé , wọ́n sì tún ma ń dàá sórí burúẹ́dì jẹ. 

Wọ́n ma ń fi ọ̀dùnkún sè é nígbà míràn kí ó lè kí nítorí ọbẹ̀ náà sábà ma ń ṣàn. .

## Ẹ tún wo
* Beer cake
* Beer can chicken
* List of soups
* 
*

## Àwọn itọ́kasí

## Kàá siwájú
* The Soup Book - Louis P. De Gouy - Google Books. Page 79.
Ìresì Abakaliki

**Abakaliki Rice** tàbí Ìrẹsì Abakaliki jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Ìrẹsì Nàìjíríà tí wọ́n ń gbìn ní Ìpínlẹ̀ Ebonyi, tí ó wà ní Gúúsù - Ìlà Oòrùn Nàìjíríà. Wọ́n sọ ìrẹsì náà lórúkọ lẹ́yìn ìlú Abakaliki, orí ìlú Ìpínlẹ̀ Abakaliki, gbogbo ìrẹsì tí wọ́n ń gbìn ní ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́tàlá ní Ìpínlẹ̀ náà ni a ń pè ní ìrẹsì Abakaliki.
Ìrẹsì náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òkun, wọ́n sì ń fi ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ oúnjẹ aládùn.

## Ìwúlò Rẹ̀ Nípa Iṣẹ́ Àgbẹ̀
Ọ̀gbìn ìrẹsì ní Abakaliki kó ju ìdá àbọ̀ lọ nínú iṣẹ́ ọ̀gbìn ní Ìpínlẹ̀ Ebonyi, iye ọ̀gbìn náà jẹ́ of 134,000 metric tonnes lọ́dún.

Ilé iṣẹ́ tí ń gbìn ìrẹsì Abakaliki, jẹ́ ilé iṣẹ́ ńlá, èyí tí ó ní èrò tí ń lọ ìrẹsì 4,500, ibi iṣẹ́ àádọ́ta tí ń yọ òkúta, àti èrò mẹ́wàá tí ń fọ ìrẹsì mọ́, ó sì ní òṣìṣẹ́ 1,850.

## Ẹ̀dà Ìrẹsì Abakaliki
Ìrẹsì Abakaliki ní gbòǹgbò bí ti Asian Oryza sativa àti African Oryza glaberrima.

Àwọn onírúurú ẹ̀dà tí ó ní ni FARO 1, FARO 44, FARO 57, NERICA 19, àti WAB 189-B-B-8-HB, àti púpọ̀ mìíràn, tí ó sì jẹ́ pé àwọn aláṣẹ amúnisìn àti àwọn ajíhìnrere orí pápá ni ó fi wọ́n hàn.   Àwọn ẹ̀dà mìíràn tí ó ní ni; 306, Iron, Mars, R8, CP, Mandela, Brown rice àti Geisha.
## Ipa Lórí Ọ̀rọ̀-Ajé

Ìrẹsì jẹ́ ọ̀gbìn èyí tí ó mówó wọlé jùlọ ni Ìpínlẹ̀ Ebonyi. Ó fẹ́ jẹ́ pé gbogbo agboolé ní Ìpínlẹ̀ Ebonyi ni ó ń gbìn ìrẹsì Abakaliki nítorí èrè orí rẹ̀ àti pé ó rọrùn láti gbìn. 

Ó kéré tán, 6.7 metric tonnes ni èr nígbà ìkórè kan, Ìpínlẹ̀ Ebonyi sì jẹ̀ Ìpínlẹ̀ èyí tó tóbi jù lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí ń gbìn ìrẹsì.

Nínú ìtàn, ìrẹsì Abakaliki jẹ́ ọ̀gbìn èyí tí wọ́n ń kó jáde fún títà. Èrè lórí ìrẹsì èyí tí wọ́n kó jáde fún títa láti ìlú Abakaliki lọ sí orílẹ̀-èdè Ghana ni ọdún 1965, nígbà tí ṣírò rẹ̀ jẹ́ £3 million, fún ìjọba Ìlà-Oòrùn lábẹ́ ìjọba Dr. Michael Okpara.

## Ilé iṣẹ́ ìrẹsì Abakaliki

Wọ́n da ilé iṣẹ́ náà kalẹ̀ ní ọdún 1964, ilé iṣẹ́ náà gba ilẹ̀ tí ó tó 1,938.464 square metres under the Abakaliki, wón sì ń ṣiṣẹ́ lórí ìrẹsì tí ó tó 11,000 metric tonnes ní ososù. Ilé iṣẹ́ náà wà lábé ìjọba Rice Mill Owners Association.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Hiro Matsushita

**Hiro Matsushita** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1961 (14th/03/1961) jẹ́ oníṣòwò ará Japan àti  tẹ́lẹ̀. O jẹ ọmọ ọmọ Konosuke Matsushita, oludasile Panasonic. Ni ọdun 1989, Matsushita ṣẹgun Toyota Atlantic Championship (Pacific), di awakọ akọkọ ati awakọ Japanese kan ṣoṣo lati ṣe bẹ. Ó tún jẹ́ awakọ̀ ará Japan àkọ́kọ́ tí ó máa sáré nínú Indy 500.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1961
Konosuke Matsushita

**Kōnosuke Matsushita** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1894 tí ó a
sì papòdà ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹrin ọdún 1989, jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Japan àti olùdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ irinṣẹ́ ohun èlò tí wọ́n ń pe ní  Panasonic sílẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Japan.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1894
Panasonic

**Panasonic Holdings Corporation** jẹ́ ilé-iṣẹ́ elekitironi gbajú-gbajà tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Japan tí ó wà ní, Osaka. Wọ́n kọ́kọ́ndá  ilé-iṣẹ́ náà sílẹ̀ ní ọdún 1918 pẹ̀lú orúkọ * Matsushita Electric Housewares Manufacturing Works *  láti ọwọ́ ọ̀gbẹ́ni 
Konosuke Matsushita. Ọdún 2022 ni ilé-iṣẹ́ náà dádúró pẹ̀lú orúkọ tí ó ń jẹ́ títí di òní.

## Àwọn Ìtọ́kasí
John Payzant

thumb| John Payzant (1749-1834) - ti a mu ni igbekun fun ọdun mẹrin (ọjọ ori 6-10)
thumb| Igbogun ti Lunenburg (1756): John ati ebi gbeja lodi si awọn kolu nipa Donald A. Mackay
**John Payzant** (17 Oṣu Kẹwa. 1749 ni Jersey - 10 Kẹrin 1834 ni ilu Liverpool, Nova Scotia ) jẹ Alatẹnumọ Ajeji, ó lókìkí New Light Congregational Minister ni Liverpool, Nova Scotia wọn ko ni ẹrú osi wa ni ìgbèkùn fun ọdun mẹrin pẹlu awọn arákùnrin rẹ ati iya re tico jẹ alaboyun lẹhin iko gun ja Lunenburg (1756) .  

A bi Jean Paysant ni St. Helier, Jersey, Channel Islands si Faranse Huguenots Louis Payzant (1695-1756) ati iyawo rẹ Marie Anne Noget (1711-1796).  Awon Ẹbi recko lọ si Lunenburg, Nova Scotia, ni ọdún 1753.  Ni igbogun ni May 1756, awọn ọmọ ajagun ta fun Faranse yín ìbon fun bàbà re awọn mẹta mìíràn.   Ni ìbámu pẹ̀lú àkọsílẹ̀ DesBrisay, wọn padà sin wọn si  Heckman's Island, Nova Scotia . 

Fun ọdun akọkọ, on ati awọn arákùnrin rẹ gba nipasẹ ìdílé Ilu abínibí lákòókò ti a mu iya rẹ ti o loyun lọ si Quebec . John kọ ẹkọ lati sọ ede abínibí wọn. Ó kọ̀wé lẹ́yìn náà pé: “Mo jẹ́ [atúmọ̀ èdè] fún àwọn ará Íńdíà [lẹ́yìn náà] bí mo ṣe kẹ́kọ̀ọ́ Èdè yẹn nígbà tí mo wà lẹ́wọ̀n láàárín wọn. "  Lẹhin ọdun kàn ti o ti fi wá ní igbekun nipasẹ awọn ọmọ ilu, ohun ati awọn arakunrin rẹ ni idasilẹ lati tun darapọ mọ iya wọn ni Quebec. "Nígbàtí mo de Quebec ni a fi mi ranṣẹ si awọn Jesuit lati fún mí ni ẹkọ ni l Ile-ẹkọ gíga náa ati ni àkókò ti mo wa nibẹ ni mo ṣe oye nlá ni Awọn iṣẹ ọna ti a kọ ni Ilé-ìwé naa, ati bi wọn ṣe fẹ lati ṣe ìyípadà pẹlu mi diẹ sii ni wọn mu." 

Ni ọdun 1760 gbogbo wọn (pẹlu arabinrin ti a bi ni Quebec ni Oṣu Keji ọdun 1756) pada si Nova Scotia, ti n gbe ni Falmouth .  Payzant lẹhinna di minisita ni Liverpool, Nova Scotia (1793). O jẹ apakan ti Great Awakening ati pe o jẹ ọmọlẹhin Henry Alline o si fẹ Maria arabinrin rẹ ni 1774.  Wọn bi ọmọbinrin kan ati ọmọkunrin mẹjọ. Rev. John Payzant ku ni 84 ati pe o sin si Ilẹ Isinku Atijọ ti Liverpool. 
 

## Tún wo

* Igbekun Narratives - Nova Scotia

## Awọn itọkasi

## Kàá siwájú si

* Iwe akọọlẹ ti Reverend John Payzant (1749–1834), ed. BC Cuthbertson (Hantsport, NS, 1981)
* Nova Scotia Historical Society, # 40 (1980): "Rev. John Payzant: Henry Alline ká arọpo"; nipasẹ Brian Cuthbertson; Vol # 40 (1980); pp.&nbsp;2

Nova Scotia Historical Review, Vol. 13, No. 1, 1993: "The Lunenburg Indian Raids ti 1756 ati 1758: A New Documentary Orisun," nipa Linda G. Wood, pp.&nbsp;93–108.
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1834
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1749
Orin Sákárà

**Orin Sákárà** ni irúfẹ́ orin kan tí ó gbajúmọ̀ láàrín ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ orin ní ní àárín àwọn elédè Yorùbá ní a pa gúúsù ìwọ̀ Oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Wọ́n sábà ma ń fi orin Sákárà ki ènìyàn ni pẹ́lú lílo àwọn ohun èlò orin ìbílẹ̀ Yorùbá bí ìlù Sákárà, gòjé, ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ gbé ohùn dídùn jáde níkùn akọrin tí ó bá ń léwájú orin náà.
Ìwọ́hùn orin Sákárà fẹ́ fara jọ orin àwọn Lárúbáwá àti àwọn èdè míràn láti aríwá Áfíríkà, àmọ́ ohun tí ó fi yàtọ̀ sí wọn ni àwọn ohun èlò orin ti ẹ̀yà Yorùbá. 
Orin náà ni ó sábà ma ń kún fún ọgbọ́n, òye àti ìmọ̀ tí ó sì ma ń tuni lára.
Púpọ̀ àwọn ònkọrin Sákárà ni wọ́n ti lo orin náà gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àselà tí wọ́n sì ti di olókìkí káàkiri àgbáyé. Lára wọn ni Abibu Olùwá tí ó bẹ̀rẹ̀ orin Sákárà ní ọdún láàrín ọdún 1930 ní ìlú Èkó. Lẹ́yìn tí Abibu Olùwá kú ní ọdún 1964, ẹni tí ó rópò rẹ̀ nínú ẹgbẹ́ akọrin wọn ni Salami Alabi Balogun tí wọ́n ń pe ní **Salami Lefty** tàbí **Lefty Salami**) tí ó jẹ́ onílù nínú ẹgbẹ́ náà ni  ó ṣe àwo orin tí ó tó márùndínlógójì jáde  lẹ́yìn ikú ọ̀gá rẹ̀. Àwọn tó kú nínú ọmọ ẹgbẹ́ akọrin wọn tí àwọn tún lààmì-laaka pẹ̀lú orin Sákárà ni: *Baba Mukaila*, àti Yusuf Olatunji.
Yusuf Ọlátúnjí tí wọ́n ń pe ní *Bàbá lẸ́gbá*  gbìyànjú gidi láti ri wípé iná orin Sákárà jo láálá, òun náà gbé àwọn àwo orin Sákárà oríṣiríṣi jáde lábẹ́ ilé-iṣẹ́ agbórinjáde *Phillip Nigeria*. Òun náà kú ní ọdún 1978. Wọ́n fi òpópónà kan kan sórí orúkọ rẹ̀ ní ìlú Abẹ́òkúta.

Púpọ̀ nínú àwọn ẹ̀ka orin Yorùbá tó kù bíi orin jùjú,fújì àti orin hip hop  ni orin Sákárà kò ipa tó lọ́ọ̀rìn nínú kíkọ wọn .
orin fújì is a mixture of Muslim traditional orin wéré with elements drawn from Sakara and Apala music.

## Àwọn ìtọ́kasí
Gòjé

**Gòjé** ní èdè Hausa ni ohun èlò orin olókùn kan tí wọ́n ń lò láti fi kọrin ní apá ìwọ̀ Oòrùn Afíríkà, pàá pàá jùlọ ní ilẹ̀ Yorùbá nínú orin sákárà. 
Wọ́n ma ń lo gòjé lati fi kọ orin, ohùn rẹ̀ sì ma ń fani mọ́ra, wọ́n sábà ma ń lo gòjé pẹ̀lú àwọn ohun èlò orin mìíràn bíi, ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀, igbá, dùndún àti bbl. 

Oríṣiríṣi orúkọ ni wọ́n mọ gòjé mọ́ ni : **goge** or **goje** (Hausa, Zarma), **gonjey** (Dagomba, Gurunsi), **gonje**, (Mamprusi, Dagomba), **njarka** (Songhay), **n'ko** (Bambara, Mandinka and other Mande languages), **riti** (Fula, Serer), àti **nyanyeru** tàbí **nyanyero**.

Láàrín àwọn ẹ̀yà Hausa, wọ́n ń lo ìkan tí ó fara pẹ́ gòjé tí wọ́n ń pèé ní  **[[kukkuma]]**. 

File:Nyanyeru or Riti.jpg|Nyanyeru, a Fulbe musical instrument, at the Metropolitan Museum of Art
File:Goge (or goje), as observed by P. G. Harris.jpg|A *goge* as illustrated by P. G. Harris in his 1932 article *Notes on Drums and Musical Instruments Seen in Sokoto Province, Nigeria*


## Ẹ tún wo
*Masenqo, èyí tí ó jọ ohun èlò tí wọ́n ń lò láàrín àwọn ẹ̀yà  Habesha
*Imzad,èyí tí ó jọ ohun èlò tí wọ́n ń lò láàrín àwọn ẹ̀yà  Tuareg. 

## Àwọn ìtọ́kasí
*Liner notes by Steve Jay in "Ghana: Ancient Ceremonies: Dance Music & Songs," Nonesuch Explorer Series, 1979, re-released, 2002. catalog number or ASIN: B00006C75Y

## Ìtàkùn ìjásóde
*"Goge" at ASZA.com
*''Nyanyeru''  at Musical Instrument Museum
Nick Barua

**Nick Barua** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1980 (13th/03/1980) jẹ alaṣẹ, otaja, ati onimọ-jinlẹ pẹlu awọn ipa alase diẹ ni Japan. Lẹhin ti o gba BSc kan ni Fisiksi lati Ile-ẹkọ giga Yale, Nick lọ si Ile-ẹkọ Imọ-ẹrọ ti California ati gba MSc kan ni Astrophysics ṣaaju ki o darapọ mọ Ile-iṣẹ Space Space Johnson (JSC) bi Fisiksi. O ni awọn ipo alaṣẹ diẹ, gẹgẹbi; COO ni Swift Xi Inc., oniranlọwọ ti ile-iṣẹ Imọ-ẹrọ Spacecraft ti o da lori California Swift Engineering ati bi Ọjọgbọn Ibẹwo ni Awọn ile-ẹkọ giga diẹ ni Japan ati ni okeokun.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1980
Swift Xi

[250px|thumb|Ile-iṣẹ Swift Xi ni [Kobe, Japan]]

**Swift Xi** jẹ oniranlọwọ ara ilu Japanese ti Amẹrika Spacecraft/Aerospace engineering company, Swift Engineering. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Swift Engineering

**Swift Engineering**jẹ ile-iṣẹ imọ-ẹrọ Amẹrika kan ti o kọ awọn eto adase, helicopters, submarines, spacecraft, awọn ọkọ oju-ilẹ, robotic, ati awọn ẹya akojọpọ. Alaga ati CEO jẹ Hiro Matsushita, awakọ ere-ije tẹlẹ kan ati ọmọ ọmọ ti oludasile Panasonic, Konosuke Matsushita.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ahwai language

**Ahwai**, tí a tún ń pè ní àwọn **èdè Ndunic** (tí wọ́n ń pè ní **Nandu-Tari** tẹ́lẹ̀), jẹ́ ẹ̀ka èdè Plateau tí wọ́n ń sọ ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Fadan Karshi ní Sanga LGA, Ìpínlẹ̀ Kàdúná, Nàìjíríà. Púpọ̀ àwọn abúlé wà ní ìsàlẹ̀ àwọn Òkè Ahwai ní Ìpínlẹ̀ Kàdúná. 
=Àwọn Èdè=
Àwọn èdè ìbílẹ̀ mẹ́ta wà tí a lè fi yé ara wọn:
***Èdè Ndun (Nandu)** ni wọ́n ń sọ ní apá gúúsù ìwọ̀ oòrùn Òkè Ahwai.
***Èdè Nyeng (Ningon)** ni wọ́n ń sọ ní apá àríwá ìwọ̀ oòrùn Òkè Ahwai. Ọdún 2003 ni wọ́n kọ́kọ́ ṣàkọsílẹ̀ rẹ̀.
***Èdè Shakara (Tari)** ni wọ́n ń sọ ní ìhà gúúsù ìlà oòrùn àwọn Òkè Ahwai.
Blench (2008) ṣe àkójọ wọn gẹ́gẹ́ bí èdè Ndunic tó yàtọ̀. Àmọ́, lọ́dún yẹn kan náà, ìwé ìròyìn Ethnologue sọ èdè méjèèjì di èdè kan ṣoṣo.
Ahwai jẹ́ ọ̀rọ̀ tí wọ́n ń lò láti tọ́ka sí àwọn tó ń sọ èdè Ndunic mẹ́ta.

=Àwọn ìtọ́kasí=
Orin wéré

**Orin wéré** jẹ́ orin ẹ̀yà Yorùbá tí àwọ́n ajísààrì ma ń kọ láti fi jí àwọn Mùsùlùmí kí wọ́n lè jẹun àjíjẹ (sààrì) lásìkò àwẹ̀. **Ajíwéré** tàbí  **Oníwéré** ni ó  ma ń  kọ orin wéré.  

Wéré ni  orin tí àwọn ajíewéré ma ń kọ lápapọ̀, pàá pàá jùlọ láàrín àwọn ọ̀dọ́ langba tí wọ́n ma ń tó mẹ́wá tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Wọ́n ma ń kórajọ-pọ̀ láti ṣe akọsílẹ̀ orin, wọn yóò jọ ṣe ìgbaradì orin àti ijó tí ó bá orin náà mu. Àwọn ajíwéré ni wọ́n ma ń 
bẹ̀rẹ̀ eré wọn lẹ́yìn tí wọ́n bá ti kírun Ìṣáì tán lágo mẹ́jọ alẹ́. Lẹ́yìn èyí ni wọn yóò ma yíde kiri tí wọn yóò ma kọrin tí wọn yóò sì ma jo pẹ̀lú títí ago mẹ́rin ìdájí yóò fi lù. Tí ó bá di ọjọ́ mẹ́wàá tí ó gbẹ̀yìn àwẹ̀, gbogbo àwọn ajíwéré pátá lágbègbè wọn yóò kórajọ sí àárín ìlú láti díje kí wọ́n lè mọ ikọ̀ tí yóò pegedé láti run ẹ̀bùn ọdún àti amì-ẹ̀yẹ lọ sílé.  

Orin wéré àti àwọn orin àríyá Yorùbá mìíràn bíi Sákárà,àpàlà, wákààti ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀  di ìlú-mòọ́ká ní Ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1970. Ẹni tí ó kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ eré orin wéré tí ó sì sọ ọ́ di àpèwáwò fún àwọn olórin tókù ni Alhaji Dauda Epo-Akara tí ó jẹ́ ọmọ bíbí ilẹ̀ Ìbàdàn .
Òun ni ó kọ́kọ́ ṣe àwo orin tí ó gbóná feli-feli
jáde ní ọdún  1970, lẹ́yìn yí ni Ganiyu Irefin náà bẹ̀rẹ̀ sí ń kọ orin wéré. Sikiru Ayinde Barrister tí ó ń gbé ní ìlú Èkó ni ó jẹ́ ẹnìkta wọn. Pẹ̀lú bí Síkírù Ayinde Barrister ṣe gbajúmọ̀ tó, Dáúdà Epo-Àkarà ló fi ló so òun àti agbórinjáde ọmọ ilẹ̀ Ìbàdàn kan tí wọ́n ń pè ní *LPs* tí ó wà ní agbègbè Ògùnpa ní ìlú Ìbàdàn. Alhaji Síkírù Ayinde Barrister ni ó yí orin wéré tìrẹ padà tí ó pèé ní Orin Fújì, èyí tí ó yọ látara orin wéré.  Àwọn akọrin Wéré bẹ̀rẹ̀ ìtànkálẹ̀ orin wọn láti òde ìnáwó bí òde òkú, òde ìkómọ, òde ìyàwó àti bbl. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Tinubu Square

thumb| Ẹnu ọ̀nà àbáwọlé
[right|thumb| [Efunroye tinubu|Ìyáàfin Tinubu ṣáájú ọdún 1887]]
thumb
**Tinubu Square**, èyí tí a mọ̀ sí Ọ̀wọ́n **òmìnira** nígbà kan, ó jẹ́ ààyè kan tí ó tẹ́jú, èyí tí ó kalẹ̀ sí òpópónà ná Broad, ní erékùsù ìlú Èkó, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, èyí tí wọ́n fi sọ orúkọ Ìyáàfin Ẹfúmróyè Tinubu, ẹni tí ó jẹ́ ọmọ Yorùbá, oníṣòwò ẹrú, oníṣòwò, àti apàṣẹ wàá .  **Ìta Tinubu** ni orúkọ tí wọ́n ń pe agbègbè yìí tẹ́lẹ̀   ṣáájú kí àwọn adarí Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kinni tó sọ ọ́ ní orúkọ "Ọ̀wọ́n òmìnira" lẹ́yìn tí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà gba òmìnira, lẹ́yìn náà ni wọ́n sọ ó ní Ọ̀wọ́n Tinubu. 

## Ìtàn
thumb| Tinubu Square ní ọdún 1962 pẹ̀lú orísun omi tí ó jẹ́ ìgbàlódé
Gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ akọ̀tàn kan, ó ní ààyè yìí jẹ́ ibi tí ilé-ìdájọ́ àkọ́kọ́ èyí tí a fi ilé-ẹjọ́ gíga rọ́pò ní ọdún 1918, èyí tí ó ní ètò ayalẹ́nu kan.  Ààyè yìí jẹ́ ààyè kan tí àwọn onírúurú  àṣà ti máa ń pàdé,  bẹ́ẹ̀ ni ó jẹ́ ààyè kan tí àwọn ọmọ ìbílẹ̀ ìlú Èkó, àwọn ti ilẹ̀ Brazil jáde àti àwọn  ìjọba Gẹ̀ẹ́sì ti máa ń  pàdé. 

## Ètò
thumb
Agbègbè yìí jẹ́ èyí tí wọ́n fi irin ṣe odi rẹ̀ pẹ̀lú àwọn orísun omi sísàn meji, àwọn òdòdó àti àwọn igi òtùtú nínú rẹ̀. Nínú èyí tí ère títóbi ti Ìyáàfin Tinubu wà .  Ìwọ̀n ọ̀wọ́n yìí jẹ́ èyí tí ó jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjì síkúẹ̀ mità (2,000 square meters).  Ọdún 2017 ni ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó tún agbègbè yìí ṣe gbẹ̀yìn. 

## Àyíká
Ọ̀wọ́n Tinubu jẹ́ èyí tí ó wà ní agbègbè àti àyíká tí ó dùn ún wò tí ó dùn ún rí, pẹ̀lú ìgbìyànjú tí àwọn ikọ̀ "Ẹ jẹ́ kí á jẹ́ kí Ìpínlẹ̀ Èkó ó mọ́" láti lè jẹ́ kí agbègbè yìí ó jẹ́ ibi tí ènìyàn lè ṣe àbẹ̀wò sí fún afẹ́ àti láti jẹ́ kí ó jẹ́ ààrin gbùngbùn ìfanimọ́ra.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Palm nut soup

180×240px|thumb|Ọbẹ̀ Banga
**Ọbẹ̀ ọ̀pẹ tàbí banga** jẹ́ ọbẹ̀ tí wọ́n máa ń ṣe láti inú èso ọ̀pẹ  tí ó wọ́pọ̀ ní Cameroon, Gánà, Nàìjíríà, Democratic Republic of Congo àti Ivory Coast. Ọbẹ̀ náà ni a ṣe látara epo tí ó tinú ọ̀pẹ tàbí èso ọ̀pẹ wá pẹ̀lú ẹran tí wọ́n ti sè, ẹja yíyan tí ó ti gbẹ, àtàwọn èròjà amóúnjẹ-ta-sánsán kún un. Wọ́n sábà máa ń fi ìwúkàrà, fufu, omotuo, banku, fonio, tàbí ìrẹsì jẹ̀ ẹ́.
Lílò èso ọ̀pẹ nínú oúnjẹ jíjẹ ṣe pàtàkì nínú oúnjẹ àwọn Ivory Coast, Cameroon, Nàìjíríà, Gánà, Liberia àti àwọn oúnjẹ Ìwọ̀-oòrùn àti àárín gbùngbùn Áfíríkà mìíràn.
=Nípasẹ̀ agbègbè=
### Cameroon
180×240px|thumb|right|Ẹ̀pà ọ̀pẹ tàbí èso ọ̀pẹ
Ọbẹ̀ Mbanga jẹ́ ọbẹ̀ tí wọ́n máa ń fi èso ọ̀pẹ ṣe nínú oúnjẹ Cameroon  àti oúnjẹ Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà. Wọ́n sábà máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú kwacoco. Oúnjẹ náà jẹ́ àdàkọ ti ilẹ̀ Cameroon ti banga Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, ìyẹn ọbẹ̀ tí wọ́n máa ń jẹ ní àwọn agbègbè bíi Nàìjíríà. Ní orílẹ̀-èdè Kamẹrúùnù, wọ́n máa ń lo ẹ̀pà ọ̀pẹ tí ó tutù. Ní ìta àgbègbè náà, a lè lo ẹ̀pà tí wọ́n fi sínú agolo.

### Nàìjíríà
161×240px|thumb|right|Ofe akwu
Banga jẹ́ irúfẹ́ ọbẹ̀ èso ọ̀pẹ láti Gúúsù (Niger Delta) Nàìjíríà, ní pàtàkì àwọn ẹ̀yà Urhobo.
Oúnjẹ yìí yàtọ̀ pátápátá sí ofe akwu, tí ó wà nínú àṣà ìbílẹ̀ Igbo. Àwọn Bini ní ọbẹ̀ tí wọ́n ṣe látara èso ọ̀pẹ tí ó ní ìjọra pẹ̀lú ofe akwu ní èròjà àti ọ̀nà tí wọ́n gbà ń ṣe é. Ọbẹ̀ ẹ̀pà ọ̀pẹ ti àwọn Urhobo ni wọ́n ń pè é ní ame adi.

Ní Nàìjíríà, ni wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú àwọn oúnjẹ bíi ìwúkàrà (usi) fún àwọn ará Urhobo ní Ìpínlẹ̀ Delta, Nàìjíríà.
Àwọn ènìyàn Igbo máa ń ní oríṣìíríṣìí omi ọbẹ̀ àti ọbẹ̀ tí a ṣe látara èso ọ̀pẹ. Ofe akwu ni oríṣìí omi ọbẹ̀ tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú ìrẹsì nígbà tí epo èso igi ọ̀pẹ ni wọ́n máa ń lò pàápàá jùlọ ní Ìpínlẹ̀ Anambra fún sísè ọbẹ̀ oha àti onugbu (èwúro) tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú ọ̀kà bí i fufu (akpu) àti iyẹfun àgbàdo tàbí ẹ̀gẹ́.

=Àwọn ìtọ́kasí=
Awọn ọjọ 1,000 akọkọ

Awọn **ọjọ 1,000 akọkọ** ṣe apejuwe akoko lati inu oyun si osu 24 ọjọ ori ni idagbasoke ọmọde .Eyi je mo Igba pataki