open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kwara State Governor's House

**Ile ìjọba ipinlẹ Kwara** ti wón tun mo ṣì Ahmadu Bello House je ibùgbé gómìnà ìpínlè Kwara . Ti o wa ni òpópónà Ahmadu Bello ni Ilorin, Ìpínlẹ̀ Kwara, o jẹ ilé ìpàdé ati ibùgbé fún gómìnà ìpínlè Kwara.   

## Awọn itọkasi
Igbakeji gomina ipinle Kwara

**Igbá-kejì gómìnà ti Ìpínlẹ̀ Kwara** ni oṣiṣẹ keji ti o ga julọ ni ẹka alaṣẹ ti ìjọba ìpínlè Kwara, lẹhin gómìnà ti Ìpínlè Kwara, o si wá ni ipo akọkọ ni ila ti itẹlera. Igbá-kejì gómìnà ni a yan tààrà  pẹlu gómìnà si àkókò ọfiisi ọdun mẹrin.

Kayode Alabi ni Igbá-kejì gómìnà lọwọlọwọ ti Ìpínlẹ̀ Kwara, o gbà ọfiisi ni 29 May 2019.  

## Awọn ìwé ẹri
Gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Gómìnà, kí ènìyàn lè tóótun láti yàn gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Gómìnà, ènìyàn gbọ́dọ̀:  

:* jẹ o kéré ju ọdun marunlelọgbọn (35) 
:* jẹ ọmọ orilẹ-ede Nàìjíríà nipasẹ bíbí;
:* jẹ ọmọ ẹgbẹ ti ẹgbẹ oṣelu pẹlu ifọwọsi nipasẹ ẹgbẹ òṣèlú naa;
:* ni Iwe-ẹri ìwé mẹ́fà  tabi deede rẹ.

## Awọn ojuse
Igbá-kejì Gómìnà n ṣe iranlọwọ fun Gómìnà ni ṣiṣe awọn iṣẹ iyansilẹ akọkọ ati pe o tun ni òní ẹtọ lati rọpo ti Gómìnà ba ku, ti wọn yọ kuro, ti ko si tàbí ti gómìnà ṣàìsàn ban se ìṣàn gẹgẹbi ìbámu ofin ọdún 1999 ti Nàìjíríà .  

## Awọn itọkasi
Ẹja ẹlẹsẹ mẹjọ

= Kini Awon Ẹja ẹlẹsẹ mẹjọ? =
thumb|ẹja ẹlẹsẹ mẹjọ
thumb|Eja Elese Mejo
thumb|Eja Elese Mejo
ẹja ẹlẹsẹ mẹjọ ni ẹsẹ mejo, won ni ara riro ati agbon pelu agbara ti o po gan, sugbon wo ko ni ikarahun inu won. Awon eja elese mejo je eranko ti okun ati won je lokiki fun ara won yika ati roboto ati oju won ti wu sode, awa n ro nipa awon eja elese mejo dabi ibatan ati aburo re Ẹja ọlọ́wọ́ mẹ́wàá bi "Ewèlè ati Aderubaniyan ti Okun Jinle" Die-die ninu awon eja elese mejo n gbé ni omi saijinle. Awon eja elese mejo je akàn, edé, alákàṣa, won je akurakuda pelu. Awon eja elese mejo won ma subu ati jabo lori ohun ode won ati lo apa won ti o ni agbara pupo ati mu ati gba eranko si enu won. Eja elese mejo o ma se iluwee sehin lokiki ati fifun ati lu omi pelu apakan ti ara re ti o ni agbara, awa n pe e «siphon». Awon eja elese mejo won ma rakòrò lori ile ati pakà ti okun nla, o ma fi ese re ni ile kekere lati ri ounje.

## She ti gbo nipa Eja Elese Mejo Farawe?
thumb|Eja elese mejo Farawe
thumb|Eja Elese Mejo Farawe
Eja Elese Mejo Farawe je oga ti parada ati etan, o le fi ara we dabi eranko miiran, o le dibon lati je eranko miiran sugbon awa n pe e «ayipada irisi» bee ni Eja Elese Mejo Farawe le yipada irisi re, o dara gidigan. O le dibon lati je eranko oloro tabi eranko pelu majele. Eja Elese Mejo Farawe le yipada awo re pelu! Awon Eja Elese Mejo Farawe ni ogbon ti o tobi gan, o le se ara re alapin! O le yan eranko ti o fe farawe, o le sinku ati bo-mole ara re patapata ati fi awon apa re jade bi ese ti o le ta ati bu-san eranko. Awon eja elese mejo farawe, won mo awon ohun ti eranko ati eniyan miiran se yika won ni gbogbo asikò! Ese ti Eja Elese Mejo le je mita okan.

Lati jade, bo lowo, ati ye-kuro lati eranko apanirun tabi eranko ti o fe je won. Eja Else Mejo o ma luwee kiakia ni omi, fun po ara won ni ibi tabi aye kekere, parada, ati won le tu sile Aró ìkọ̀wé ti je ohun dudu ti o ma tankale ninu omi ati won ma saré fun igbesi aye won. Sugbon nitori won ti tu sile aro ikowé, awon eranko miiran, won ko le ri eja elese mejo. Bee ni, won ni ogbon ti o pupo o!
Muhammed Ba'Aziki Suleiman

**Muhammed Ba'Aziki Suleiman** (ojoibi March 15, 1973) je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà ati ọmọ ile ìgbìmọ̀ asofin kẹjọ ti o nsójú àgbègbè Adena/Bani/Gwaria ti ile igbimo aṣòfin ìpínlè Kwara.   

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1973
Ikorodu General Hospital

**Ile-iwosan Gbogbogbo ti Ikorodu** jẹ ile-iwosan ìlera ti gbogbogbo ènìyàn ti o wa ni òpópónà TOS Benson ni Ikorodu, Ìpínlè Eko, Nigeria . Ti wọn ṣe idasile rẹ ni ọdun 1983, o
Láti pèsè awọn iṣẹ ìlera alamọja ipele-keji si awọn olùgbé ti Ikorodu ati awọn àgbègbè rẹ.    

## Itan
Ile-iwosan Gbogbogboo ti Ikorodu ni won dasile ni ọdun 1983, o si fi idi rẹ mulẹ lati pàdé awọn ìwúlò ìlera ti o pé pẹ̀lú ìdàgbàsókè ti àgbègbè Ikorodu. Ni awọn ọdun diẹ, ile-iwosan yii ṣe àfikún awọn iṣẹ ati awọn ohùn èlò rẹ làti gbà iye ènìyàn ti o pọ si ati ìbéèrè fun ìlera dídára. Wọn ni Ile-iṣẹ Iya ati Awọn ọmọde (MCC) ni Ìpínlẹ̀ Eko, ti wọn ṣetọrẹ Láti mu ilọsiwaju awọn iṣẹ ilera ti iya ati ọmọde .    

## CMD
Olùdarí iṣoogun lọwọlọwọ ti ile-iwosan gbogbogbo ni Dókítà Taiwo K. Hassan. 

## Ipa agbegbe
Ile-iwosan Gbogbogbo ti Ikorodu ṣe ipa pataki ninu awọn ipilẹṣẹ ilera gbogbogbo laarin agbegbe. O ti gbalejo awọn iṣẹlẹ bii Ọjọ Idena Igbẹmi ara ẹni agbaye ati pe o ti ṣe ìmúṣẹ awọn eto igbasilẹ iṣoogun ìtànná lati jẹki itọju aláìsàn.  

## Awọn itọkasi
Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé

thumb|Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé
thumb|Oko ayokele ti igba atijo
thumb|Ebi ti Karl Benz
Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé je oko ti awa n lo lati gbékuro si ibi ti ibi miiran. Die-die ninu awon èniyàn Yoruba pè okò ayokélé «moto»

## Itan ti Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé
Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé akókò ti won ti da je ni odun ẹgbẹ̀rún-ó-lé-ẹgbẹ̀rin-ó-lé-merindinlaadorun (1885) nipa okunrin Ará Jámínì, oruko eni ti n jé "Karl Benz." Ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé akókò ti won ti da, o ko ti ni idakoduro, ohun ti mo fe so je pé, oko ayokélé, ko le daduro! Bee ni, sugbon nissi won ni idakoduro fun oko ayokele. Ohun wonyi je awon wahala tabi oran ti o soro ti won ti ni tele tele, sugbon won ti bori, ese Oluwa o!

Ni odun egberun-ó-lé-eedegberun-ó-lé-ọkan (1901), Wilhelm Maybach ti da ọkò ayókélé miiran. Okò ayókélé ti sise lori enjini ti agbara-esin. Osuwon ti je merinla fun agbara-esin kọọkan. Okò ayókélé yii le gbékuro pèlú iyara ti metalelaadota maili ni wakati ọkan (53 mi/w). Awon èniyàn ti orile-èdè Yuroopù le se awon okò ayókélé dada.

## Okò ayókélé ti awa n pe "Model T"
Nitori pé àwọn èniyàn ti fe da okò ayókélé ti daju Henry Ford ti da okò ayókélé ti awa n pe "Model T." Henry Ford ti da okò ayókélé ni odun egberun-ó-lé-eedegberun-ó-lé-méjo (1908).  Ile-ise "Cycle and Automobile Trade Journal" tumo si ni èdè Yoruba je "Kèké ati Iwé Iroyin ti Isowo ti "Ọkọ Ayókélé" ti pè okò ayókélé miiran, silinda merin, agbara-esin meedogun,owó dolà egbeta ($600), asikò akókó ti won ti ri okò ayókélé pèlú enjini ti gaasi ti o ni silinda ti ko nilo lati fun owó ti o poju lati ra. Nitori naa, Henry Ford ti ri bee, ati o ti pinnu nini ọkan re lati da ọkọ ayókélé ti daa ju. O ti se e ni odun egberun-ó-lé-eedegberun-ó-lé-m'jo (1908).

## Ọjọ ori titun
Nisinsin, awa ni opolopo ọkọ ayókélé ti daa ju awon ọkọ ayókélé ni odun egberun-ó-lé-eedegberun nitori pé àwọn èniyàn odo ti yan lati se kankan lati da ayé wa.
Iris ti ojú

thumb|Iris ti ojú
Iris ti ojú je apakan ti o se pataki gidigan, o je akojopo ti seeli ganganrangan tinrin ti je alapin ati je ni irisi ti oruka leyin cornea ti ojú pelu aaye ti o le si ati pa ti o je ni aarin ti iris.
Aràn

thumb|Aràn
thumb|Aràn ti o ku
thumb|Aràn
Aràn (worm), awon aràn, won n gbé ni erùpè. Ati won gùn.
Karl Benz

thumb|Aworan ti Karl Benz
thumb|Alagba Karl Benz
thumb|Karl Benz pelu ebi re
Karl Benz ti da oko ayokélé akókò, o ti da oko ayokélé yii ni odun ẹgbẹ̀rún-ó-lé-ẹgbẹ̀rin-ó-lé-merindinlaadorun (1885).
Òfàfà grizzly

thumb|O da pé, ofafa yii se jagun, sugbon ni otito, won seré, bee ni, won seré
thumb|Ofafa girzzly ni koriko
 
Òfàfà grizzly (grizzly bear), je òfàfà ni ariwa Amerika, ati o je awo igi.
Isedale

thumb|eye lori eka igi
Isedale (biology), je nigba awa kó ati kawé nipa awon eranko, iyè, ati ohun ti je laaye ninu gbogbo ayé.

Ikawe ti isedale je gbooro ati nla, nitori o je orisirisi eranko ati ìyè ninu agbayé wa. Awa le se ati da awon egbẹ lori àwọn ìyè ati iru ti ẹranko ti awa kawé.
thumb|Ori ti èniyàn
Ni isedale, awa n kó nipa ara ti èniyàn. Awa n kó nipa bawo apakan orisirisi ti èniyàn o n sise. Awa n kó nipa ounje ati nigba awa n jeun, bawo ounje lo ni ara wa ati ran wa lowo lati ni agbara, lati sise, lati seré ati ronu. 

Ni isedale awa n kó nipa: Lilo Agbara Itansan Oorun (photosynthesis),  kabonu, nítrójínì, mitosis ati meiosis, ati orisirisi ohun.
Google Translate

= Kini Google Translate? Tabi Itumo Google? =
thumb|Google Translate tabi Itumo Google
thumb|Google Translate tabi Itumo Google
Google Translate je oye atowoda ti awon eniyan n lo lati ko ati se itumo lati ede kan si ede miiran. Google Translate le se itumo fun opolopo ede, Yoruba paapaa pelu!
Apatadillo

thumb|Apatadillo

Apatadillo (armadillo) nitori apatadillo ni ihamora ti o ni agbara dabi awon apata ti o le dabòbò lati awon ota, ati eranko ti fe je won, awa n pe won apatadillo, ikarahun won je apata fun won.
Ẹlẹ́dẹ̀abẹ́rẹ́

= Kini Ẹlẹ́dẹ̀abẹ́rẹ́ tabi Òòrẹ̀? =
thumb|Ẹlẹ́dẹ̀abẹ́rẹ́ tabi Òòrẹ̀
thumb|Awon Ẹlẹ́dẹ̀abẹ́rẹ́ tabi òòrẹ̀
Ẹlẹ́dẹ̀abẹ́rẹ́ tabi òòrẹ̀ (porcupine), awa n pe won eledeabere, nitori won je dabi elede sugbon won ni abẹ́rẹ́ mimu ati didasile ti o le dabòbò won lati awon ota ati eranko ti fe je won.
Ẹlẹ́dẹ̀

thumb|Elédè
Ẹlẹ́dẹ̀ (pig) je eranko idoti, o feran lati duro ninu pẹtẹpẹtẹ. Ẹlẹ́dẹ̀ je awọ pupa fẹẹrẹ tabi e n le so àwò píǹkì.
Ọrún ati ọfà

= Kini ọrún ati ọfà? =
thumb|Ọrún ati ọfà
thumb|Ọfà
Ọrún ati ọfà je irinse ti awon ọdẹ lo lati pa awon ẹranko. Ọfà ni apakan ti mimú ati ọrún je ohun ti awa n lo lati ta ati hu-jade ọfà.
Ẹja ọlọ́wọ́ mẹ́wàá

thumb|Ẹja ọlọ́wọ́ mẹ́wàá
Ẹja ọlọ́wọ́ mẹ́wàá je eranko ti n gbé ninu omi dabi arakunrin won, eja elese mejo
Oye atowoda

## Kini Oye Atowoda?
thumb|Roboti tabi Oye Atowoda
Oye Atowoda (Artificial Intelligence) je roboti ti o le ro nipa ara re, laisi iranlowo ti awon eniyan. Awon apeere ti oye atowoda je Google Translate ati ChatGPT

Imọran atọwọda (AI) jẹ agbara ti awọn eto iṣiro lati ṣe awọn iṣẹ ṣiṣe deede ti o ni nkan ṣe pẹlu oye eniyan, gẹgẹbi ẹkọ, ero, ipinnu iṣoro, iwoye, ati ṣiṣe ipinnu. O jẹ aaye ti iwadii ni imọ-ẹrọ kọnputa ti o dagbasoke ati ṣe iwadii awọn ọna ati sọfitiwia ti o jẹ ki awọn ẹrọ mọ agbegbe wọn ati lo ẹkọ ati oye lati ṣe awọn iṣe ti o mu ki awọn aye wọn pọ si lati ṣaṣeyọri awọn ibi-afẹde ti a ṣalaye.[1]

Awọn ohun elo profaili giga ti AI pẹlu awọn ẹrọ wiwa wẹẹbu ti ilọsiwaju (fun apẹẹrẹ, Wiwa Google); awọn ọna ṣiṣe iṣeduro (ti YouTube, Amazon, ati Netflix lo); awọn oluranlọwọ foju (fun apẹẹrẹ, Google Iranlọwọ, Siri, ati Alexa); awọn ọkọ ayọkẹlẹ adase (fun apẹẹrẹ, Waymo); awọn irinṣẹ ipilẹṣẹ ati ẹda (fun apẹẹrẹ, ChatGPT ati aworan AI); ati superhuman play ati onínọmbà ni awọn ere nwon.Mirza (fun apẹẹrẹ, chess ati Go). Sibẹsibẹ, ọpọlọpọ awọn ohun elo AI ko ni akiyesi bi AI: “Ọpọlọpọ gige gige AI ti yo sinu awọn ohun elo gbogbogbo, nigbagbogbo laisi pe a pe ni AI nitori ni kete ti nkan kan ba wulo to ati pe o wọpọ ko ni aami AI mọ.”[2][3]

Orisirisi awọn aaye abẹlẹ ti iwadii AI ti dojukọ ni ayika awọn ibi-afẹde kan pato ati lilo awọn irinṣẹ pato. Awọn ibi-afẹde ti aṣa ti iwadii AI pẹlu kikọ ẹkọ, ironu, aṣoju oye, eto, sisọ ede adayeba, iwoye, ati atilẹyin fun awọn ẹrọ roboti.[a] Lati de ọdọ awọn ibi-afẹde wọnyi, awọn oniwadi AI ti ṣe adaṣe ati ṣepọ ọpọlọpọ awọn ilana, pẹlu wiwa ati iṣapeye mathematiki, ọgbọn iṣe deede, awọn nẹtiwọọki alaiṣe atọwọda, ati awọn ọna ti o da lori awọn iṣiro, iwadii iṣẹ ṣiṣe, ati eto-ọrọ aje. neuroscience, ati awọn miiran aaye.[4] Diẹ ninu awọn ile-iṣẹ, gẹgẹbi OpenAI, Google DeepMind ati Meta, ṣe ifọkansi lati ṣẹda itetisi gbogbogbo atọwọda (AGI)—AI ti o le pari iṣẹ-ṣiṣe oye eyikeyi o kere ju bi eniyan.[5]

Oye itetisi atọwọda jẹ ipilẹ bi ibawi ẹkọ ni 1956, [6] ati aaye naa lọ nipasẹ ọpọlọpọ awọn akoko ireti jakejado itan-akọọlẹ rẹ, [7] [8] atẹle nipasẹ awọn akoko ti ibanujẹ ati isonu ti igbeowosile, ti a mọ ni awọn igba otutu AI.[9] [10] Ifowopamọ ati iwulo pọ si pupọ lẹhin ọdun 2012 nigbati awọn ẹya iṣelọpọ awọn aworan bẹrẹ ni lilo lati yara awọn nẹtiwọọki nkankikan, ati ẹkọ ti o jinlẹ ju awọn imọ-ẹrọ AI iṣaaju lọ.[11] Idagba yii ni iyara siwaju lẹhin ọdun 2017 pẹlu faaji transformer.[12] Ni awọn ọdun 2020, akoko ilọsiwaju iyara ti a samisi nipasẹ ipilẹṣẹ to ti ni ilọsiwaju AI di mimọ bi ariwo AI. Generative AI ati agbara rẹ lati ṣẹda ati yipada akoonu ṣafihan ọpọlọpọ awọn abajade airotẹlẹ ati awọn ipalara ni lọwọlọwọ ati gbe awọn ifiyesi ihuwasi dide nipa awọn ipa igba pipẹ AI ati awọn eewu ti o pọju, ti nfa awọn ijiroro nipa awọn eto imulo ilana lati rii daju aabo ati awọn anfani ti imọ-ẹrọ.
Agbọ́n

= Kini awon agbọ́n? =
thumb|Agbọ́n
thumb|Agbon
Agbọ́n (hornet) je kòkòrò, o le fo ati o le tita awon eniyan, ati tita won lewu gidigan. Awon agbon tobi gan, nitori naa, iye ti majele tabi oró ti won le da sile tobi gan, e sora o!
Idà ati apata

thumb|Idà ati apata

= Kini idà ati apata? =
Idà ati apata je ohun ti ogun, idà je ohun mimú ti awon jagunjagun n lo lati pa awon otà, ati apata je ohun ti o le dabòbò won lati ibon ati ofà pelu.
Eya-ara Aryan

= Kini Eya-ara Aryan? =
thumb|Awon èniyan Aryan ti Yúróòpù
Awon èniyàn funfun ti wa lati Yúróòpù, Adolf Hitler ti eya-ara Aryan, òun ati akojopo Nazi.
Bombu atomiki (Bombu Iparun)

thumb|Bombu

= Kini je awon bombu iparun tabi bọmbù átọ́mù? =
Awon bombu iparun ati bọmbù átọ́mù je awon ohun ti o le parun awon opolopo ohun. Awon bombu iparun lewu gidigan, nitori ti e ba lo awon bombu iparun, ti e ba ti pari, e ko ma ri kankan, nitori bombu iparun won parun ohun gbogbo.

Awon bombu ipraun ewu ju ibon, ọrun ati ọfà, kànnàkànnà, opa, oko, ati gbogbo ohun ijagun ni gbogbo ayé. Awon bombu ipraun lewu gidigan!

## Se awon orile-ede ni awon bombu iparun (bọmbù átọ́mù)?
Ah, bee ni oh! Awon orile-ede dabi Amerika, China, Russia, Israeli, won ni awon bombu iparun sùgbon Afrika, won ko ni awon bombu iparun nitori won fe se itoju ti agbayé wa.
Kànnàkànnà

= Kini awon kànnàkànnà? =
thumb|Kànnàkànnà
Kànnàkànnà je ohun ti e le n lo lati ta awon ohun si eranko. E le n lo kànnàkànnà lati ta awon apata kekere.
Opa

= Kini opa? =
thumb|opa
thumb|Opa
Opa je ohun tinrin ati felefele ti awa n lo lati lu ohun tabi eranko. Ni nigeria awa n lo awon opa lati lu omodé nigba won se ohun buburu.
J. Robert Oppenheimer

thumb|Àlàgba Oppenheimer
**J. Robert Oppenheimer** tí wọ́n bí ní inú oṣù keje ọdún 1904 jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Orílẹ̀ èdè America àti ẹni tí ó kọ́kọ́ ṣe agbékalẹ̀ àdó olóró àkọ́kọ́tí wọ́n ń pè ní (Atomic bomb).  Ó fi àìdùnnú rẹ̀ hàn lẹ́yìn tí ó parí àtòjọ bọ́mbù náà ó jẹ́ ohun èlò ìparun.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọkọ oju omi

= Kini àwọn ọkọ oju omi? =
thumb|Ọkọ oju omi
Àwọn ọkọ oju omi je awon ọkọ ti awa n le lo lati duro lori oju tabi awa le n so lori omi. Awon ọkọ oju omi ran wa lowo ni orisirisi ona..
Idì wura

thumb|Idì wura
Idì wura (golden eagle), je idì ti je àwò wura, nitori naa awa n pe won idì wura.
Idì ade

thumb|Idì adé
thumb|Idì adé
Idì adé (crowned eagle), je idì ti o ni adé lori ori re, nitori naa awa n pe won idì adé.
Àgbọ̀n

= Kini Àgbọ̀n? =
thumb|Àgbọ̀n ti èniyàn
Àgbọ̀n (jaw) je ohun ninu enu wa ti awa n lo lati jeun.

thumb|Àgbọ̀n ti ko wa ni ibikan rere
Idì apari,

thumb|Idì apari
thumb|idì apari pelu eranko ti o ti pa
Idì apari (bald eagle), idì apari je idì ti ko ni irun, nitori naa, awa n pe won idì apari.
Idì iru funfun

thumb|Idì iru funfun
thumb|Awon idì iru funfun, won se jagun!
Idì iru funfun (white-tailed eagle) ni iru funfun nitori naa awa n pe won idì iru funfun.
Plánẹ́tì kékeré

= Kini awon Planeti kékeré? =
thumb|Eto orun
thumb|gbogbo ayé pelu irawo
Ni eto orun awa ni planeti marun. Won yika orun awa n pe awon planeti yii bi gégé jijinna ti orun ti o kékeré si awon planeti ti o tobi ni jijinna: Ceres, Pluto, Haumea, Makemake, ati Eris.
Oúnjẹ ti Nigeria

thumb|Awon obinrin Yoruba

= Kini awon oúnjẹ ti Nigeria? =
Ni Nigeria awa ni orisirisi ounje:

Iwuk Edesi tabi ìrẹsì àsèpò **(**Jollof rice), obe Egusi, obe ata, obe Ogbono, Suya, Puff-puff, obe Afang, Moi moi, Nkwobi, obe Banga, Eba, Efo riro, iresi Ofada, Iyán (Pounded yam), Akara, Chicken mull, Chin chin, Tuwo shinkafa, Egusi, Fufu, Nigerian fried rice, Porridge beans, Àsáró, Akara beans cake
Tòlótòló

thumb|Tòlótòló
thumb|Tòlótòló yii, o n fo
Tòlótòló (turkey) je eye ti o tobi lati Amerika Ariwa
Koriko

= Kini Koriko? =
thumb|koriko
Koriko je ohun abé iwo, ohun àwò ewé nibi awon kòkòrò won n gbé.
Cougar

thumb|cougar pelu oju ti ma beru inu awon eniyan,
thumb|Cougar
Cougar ati kiniun ti òkè je eranko kanna, won je iru ti ológbò, sugbon, ologbo yii tobi gan, ati o lewu ati o le sare kiakia julo! Pelu iyara ti aadorin kilomita ni wakati okan (70km/h). O je kiakia ju iyara ti Usain Bolt, okunrin kiakia julo ni gbogbo ayé lo!
Kiniun ti òkè

= Kiniun ti òkè tàbí Cougar? =
thumb|Kiniun ti òkè
thumb|Kiniun ti òkè
Kiniun ti òkè, tí a tún mọ̀ sí Cougar cconcolor, mountain lion, cougar, puma, tàbí panther, jẹ́ ẹranko olóògùn nínú ìdílé Felidae, tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn felid tí ó tóbi jùlọ ní Amẹ́ríkà. Ó jẹ́ ẹranko tí ó ní ìwọ̀n tó ga, tí ó sì ń gbé ní oríṣiríṣi àgbègbè, láti àwọn igbó sí àwọn òkè, àwọn aginjù, àti àwọn ilẹ̀ pápá.

Kiniun ti òkè ní ìpílẹ̀ tí ó gbòòrò jùlọ lára àwọn ẹranko ilẹ̀ ní Ìwọ̀-oòrùn Ayé, láti Yukon ní Canada sí àwọn òkè Andes ní Gúúsù Amẹ́ríkà. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn, ó ti wà ní gbogbo Amẹ́ríkà ṣùgbọ́n ìparun àti ìdènà láti ọwọ́ ènìyàn ti dín ìpínlẹ̀ rẹ̀ kù, pàápàá ní Ìlà-oòrùn Amẹ́ríkà, àyàfi àwọn Florida panther tí ó kù díẹ̀. Ní àwùjọ Yorùbá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹranko yìí kò wọ́pọ̀ ní ilẹ̀ wa, ó jọ àwọn ẹranko bíi kìnìún tàbí ẹkùn nínú àwọn ìtàn àtọwọ́dọ́wọ́ tí ó sọ nípa agbára àti ìmújáde.

Kiniun ti òkè jẹ́ ẹranko adáwọ́, tí ó máa ń ṣọdẹ ní àárọ̀ tàbí ìrọ̀lẹ́. Ó ń jẹ àwọn ẹranko bíi àgbọ̀nrín, àwọn kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́, àti àwọn eku kéékèèké, tí ó sì ń lò ìmújáde àti ìfarabalẹ̀ láti mú wọn. Ó ní ìwọ̀n tó lè ga dé mítà méjì sí mẹ́ta (2-3 m) àti ìwúwo tí ó lè dé ọgọ́rùn-ún mẹ́wàá (100 kg) fún àwọn akọ. Àwọn ẹranko yìí kò lè ké bí kìnìún, ṣùgbọ́n wọ́n lè sọ ohùn bíi ìró àti ìhárùmọ́, tí ó jọ ti ológbò ilé.

Nítorí ìparun àwọn ibùgbé àti ìṣọdẹ ènìyàn, àwọn Ajá Ilé-Ọba ti di ohun tí ó ṣọ̀wọ́n ní àwọn apá kan, bíi Ìlà-oòrùn Amẹ́ríkà, àti pé àwọn Florida panther jẹ́ aláìní ìdènà lábẹ́ òfin. Ní àwọn àgbègbè bíi California àti Canada, àwọn ìlànà ìdènà ti wà láti dáàbò bo àwọn ẹranko yìí. Ní ilẹ̀ Yorùbá, àwọn ìtàn àti ẹ̀kọ́ nípa àwọn ẹranko bíi Ajá Ilé-Ọba lè ṣe ìrànlọ́wọ́ láti kọ́ni nípa ìdènà àwọn ẹranko àgbáyé.
Skunk

= Kini Ologede tabi skunk? =
thumb|Skunk
Ologede tabi skunk je eranko ti o le tu sile olfato tabi orun buburu, o je dudu ati funfun. Won n gbé ni koriko, igbó, ati ni oko ti oko.
Rakoni (raccoon)

thumb|rakoni tabi raccoon
Rakoni tabi raccoon je eranko lati Amerika o ni irisi ti òrùka dudu lori oju re.
Òrùka

thumb|òrùka ti igbéyawo

= Kini òrùka? =
thumb|òrùka
Òrùka je ohun ti awon obi re won fi lori ika re nitori won wa papo. Ti ma ti okunrin o ma gbéiyawo, o ma fun iyawo re òrùka.
Erinmilókun

thumb|Erinmilókun
thumb|Erinmilókun pelu enu re sii
Erinmilókun (hippopotamus) je eranko nla ti n gbé ninu omi. Ati o le saré pelu iyara ti ogbon kilomita ni wakati okan. Boya, o dabi pé eranko yii, ko le saré kiakia, sugbon iyara re je kiakia ju o po ninu awon eniyan. Enu ti erinmilókun gboro ati o tobi gan. Enu ti erinmilókun ni agbara ti o poju enu ti kiniun. Ti erinmilókun ba gbidanwọ lati ge-jẹ tabi bu-jẹ èniyàn, o ma ge ati be pẹlẹbẹ ara ti èniyàn ni apakan meji! E jo, e ma duro pèlú won, ojola won le pa èniyàn.
Lilo Agbara Itansan Oorun (Photosynthesis)

thumb|karboni ategun meji ati omi
Lilo Agbara Itansan Oorun je nigba awon ohun ogbin lo agbara lati orun, omi, kárbónì ọlọ́ksíjínìméjì (carbon dioxide) tabi karboni ategun-meji lati da oksijin tabi ategun ati agbara ni irisi ti suga.
Igbó

thumb|Igbó
Ọrọ igbo ṣe apejuwe agbegbe ti o ni nọmba nla ti awọn igi. Awọn oriṣi gbogbogbo mẹta ti igbo ti o wa: iwọn otutu, otutu, ati boreal. Awọn amoye ṣe iṣiro pe awọn igbo wọnyi bo bii idamẹta ti dada Earth.

Awọn igbo otutu ni a rii ni ila-oorun Ariwa America ati Eurasia. Awọn iwọn otutu ti awọn igbo igbona yatọ jakejado ọdun nitori awọn akoko mẹrin pato ni awọn latitude wọnyi. Ojoriro jẹ lọpọlọpọ o si yawo si ile olora ti o ni anfani lati ṣe atilẹyin awọn ododo oniruuru bii maple, oaku, ati birch. Deer, squirrels, ati beari jẹ apẹẹrẹ diẹ ti ẹranko ti o pe awọn igbo otutu ni ile.

Awọn igbo igboro jẹ wọpọ si awọn agbegbe nitosi equator, gẹgẹbi Guusu ila oorun Asia, iha isale asale Sahara, ati Central America. Awọn iwọn otutu ti o wa ninu awọn igbo igbona ni a ti royin lati wa laarin 20 ati 31°C (68 ati 88°F). Awọn igbo ti o wa ni Tropical jẹ apẹrẹ ti ipinsiyeleyele. Awọn ẹranko pẹlu idì harpy ti o wa ninu ewu (Harpia harpyja)—ẹyẹ apanirun nla kan—eyiti o ti ṣọwọn jakejado Central ati South America, paapaa nitori isonu ibugbe.

Bonobos (Pan paniscus), eya ape kan ti o pe awọn igbo igbona ti Democratic Republic of Congo ni Afirika ni ile wọn, tun wa ninu ewu. Ipagborun ati ipẹdẹ fun ounjẹ eniyan ti jẹ ki awọn olugbe wọn dinku.

Awọn igbo mangrove Tropical, ti o jẹ afihan nipasẹ awọn igi ati awọn igbo ti o dagba ninu omi iyọ tabi brackish, ni a rii ni awọn ilẹ-ofe ati awọn ilẹ-ilẹ. Igbó mangrove pupa ti o wa ni erekusu Panama ti Escudo de Veragua jẹ ile si awọn pygmy ti o ni ika ẹsẹ mẹta (Bradypus pygmaeus).

Iru igbo kẹta ni igbo boreal, ti a tun mọ si taiga. Awọn igbo Boreal, ọkan ninu awọn biomes ilẹ ti o tobi julọ ni agbaye, ni a rii kọja Siberia, Scandinavia, ati North America (Alaska ati Canada). Awọn igbo igbo ni ipa pataki ni yiyọ erogba oloro kuro ninu afefe. Awọn iwọn otutu ni awọn igbo igbo jẹ, ni apapọ, ni isalẹ didi. Conifers, spruce, fir, ati awọn igi pine jẹ awọn eya ọgbin abẹrẹ-pupọ julọ ni awọn igbo igbo. Moose ati agbọnrin jẹ apẹẹrẹ meji kan ti awọn osin herbivorous nla ni agbegbe yii. Pupọ julọ awọn ẹiyẹ abinibi si taiga lati wa awọn ipo igbona lakoko awọn igba otutu lile ti igbo.
Idoti ti Mariupol

**Idoti ti Mariupol** (Yukréìn: Облога Мариуполя,  Rọ́síà: Осада Мариуполя) jẹ idọti oṣu mẹta ti ilu Mariupol, ni ila-oorun Yukréìn, nipasẹ awọn ologun Rọ́síà lati pẹ Kínní si ipari May 2022. Awọn igbaradi fun ayabo bẹrẹ ni ibẹrẹ orisun omi 2021. Eyi jẹ ogun ti o tobi julọ ati ti o pọ julọ ni Yuroopu lati igba Ogun Agbaye II.

## Iṣẹlẹ

Ni Oṣu Keji Ọjọ 24, Ọdun 2022, Rọ́síà bẹrẹ si kọlu ilu naa ni lilo awọn ohun ija, drones, ọkọ ofurufu, awọn ohun ija ti o wuwo, ati awọn ologun oju omi . Ọkan ninu awọn iṣẹlẹ pataki julọ ti idoti naa ni bombu nipasẹ awọn ọmọ ogun  Rọ́síà ti Ile-iṣere Drama Mariupol, nibiti ọpọlọpọ ẹgbẹrun awọn ara ilu ti farapamọ. Idoti naa pari pẹlu iparun ti o fẹrẹ to 90% ti awọn ile: awọn ile ibugbe 2,340, awọn ile ikọkọ 61,200, awọn ile-iwosan 7, awọn ile-iwosan 4, awọn ile-iwe 57, awọn ile-ẹkọ giga 7, awọn ile-iwe giga 70, awọn ile-iwosan alaboyun 3. Iku ti awọn ara ilu Yukirenia 100,000 ati yiyọ kuro ti awọn ọmọ ogun lati inu ọgbin Azovstal

Awọn ara ilu Rọsia lo awọn itan iroyin ti o ni iro nipa “awọn ara ilu dupẹ lọwọ awọn ti o da wọn ni ominira” lati da awọn iṣe wọn lare. Ni afikun, ilufin ogun pataki kan ni ẹda ti awọn ibudo “filtration” (Rọs. Фильтрационные лагеря России на Украине), nibiti awọn eniyan ti gbogbo ọjọ-ori ati ipo awujọ ti parun. Awọn ara ilu  Rọ́síà pa gbogbo awọn idile Ti Yukréìn wọn si mu awọn ọmọ wọn lọ si Rọ́síà

Ilu naa ti fẹrẹ parun patapata ati ti tẹdo lati pẹ May 2022. Ṣaaju ki o to ikọlu  Rọ́síà, Mariupol wa laarin awọn ilu 10 oke ni Yukréìn lati gbe ati pe o jẹ ọkan ninu akọkọ ni awọn ofin ti olugbe 

Awọn ọmọ-ogun Rọ́síà paapaa ti ta awọn ara ilu Ti Yukréìn fun awọn tatuu ti wọn ko fẹran, gẹgẹbi awọn ti o ṣe afihan asia Ti Yukréìn. Ni ilu ni orisun omi ọdun 2022, Rọ́síà ṣẹda ajalu omoniyan: ẹgbẹẹgbẹrun awọn ile ati awọn amayederun ti bajẹ, ati pe awọn ara ilu Yukirenia fi agbara mu lati ṣe ounjẹ lori awọn ina ṣiṣi ati duro ni awọn laini gigun paapaa fun omi  

Ni ọdun 2014, pẹlu ibẹrẹ ti ikọlu ologun ti Rọ́síà ti Yukréìn, ilu naa ti gba fun igba diẹ nipasẹ Russia, ṣugbọn ọmọ ogun Ti Yukréìn ti tu silẹ. Ni ọdun 2021, awọn ikọlu kekere ti wa laarin awọn ologun ologun Rọ́síà ati Ti Yukréìn  

Ni Rọ́síà, labẹ Putin, awọn eniyan ti wa ni ẹwọn nitori fifiranṣẹ awọn asọye lori media awujọ ti o ni awọn ọrọ “ogun” tabi “ikolu” ninu. Ni ifowosi, Rọ́síà kọ gbogbo awọn odaran rẹ, ati ifinran si Yukréìn ni a pe ni iṣẹ ologun pataki kan, nitori pe o jẹ lakoko iṣẹ pataki kan ti Alakoso ni ẹtọ lati tọju awọn adanu Rọ́síà. Gbogbo awọn atako atako ogun ni Rọ́síà ni awọn ọlọpa ti tẹmọlẹ pẹlu iwa ika, paapaa ni Oṣu Kẹta 2022, nigbati awọn eniyan 15,000 ti mu fun ikopa ninu awọn apejọ atako ogun .
## References
Ìgbà òjò

## Kini Ìgbà òjò?
Orisun omi jẹ akoko lẹhin igba otutu ati ṣaaju igba ooru. Awọn ọjọ di gigun ati oju ojo n gbona ni agbegbe otutu nitori pe Agbayé n tẹ ojulumo rẹ jẹ ọkọ ofurufu orbital ni ayika Oorun. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi lágbàáyé, òjò ń rọ̀ fún ọ̀pọ̀ wákàtí. Eyi ṣe iranlọwọ fun ọgbin lati dagba ati ododo ododo. Nigbagbogbo awọn eniyan ti o ni iba koriko jiya diẹ sii nitori diẹ ninu eruku adodo ọgbin jẹ nkan ti ara korira. Ọpọlọpọ awọn ẹranko ni akoko ibisi wọn ni iru oju ojo iru orisun omi. Ni ibẹrẹ orisun omi, eniyan ti o jiya lati rudurudu ti akoko yoo ni aisan. Vernal equinox ni akoko orisun omi jẹ ki ọsan ati alẹ gun bakanna ni agbegbe iwọn otutu.

Ọpọlọpọ awọn ododo ododo ni oju ojo orisun omi, bi awọn ododo lẹwa.
thumb|Ìgbà òjò
Awọn isinmi ti a ṣe ni orisun omi pẹlu ajọ irekọja ati Ọjọ ajinde Kristi. Ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede, akoko ile-iwe laarin ibẹrẹ Oṣu Kẹta ati nigbamii May tabi ibẹrẹ Oṣu Karun ni a tọka si bi “Semester Orisun omi” tabi “Odun orisun omi”. Isinmi orisun omi jẹ akoko isinmi ni awọn akoko aipẹ ni awọn ile-ẹkọ giga ati awọn ile-iwe ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede ni ayika agbaye.
Ìgbà ooru

## Kini ìgbà ooru?
Ìgbà Ooru jẹ ọkan ninu awọn akoko mẹrin. O jẹ akoko ti o gbona julọ ti ọdun. Ní àwọn ibì kan, ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ni ìgbà òtútù (pẹlu òjò tí ó pọ̀ jù lọ), àti ní àwọn ibòmíràn, ó jẹ́ àkókò gbígbẹ. Awọn akoko mẹrin ni a rii ni awọn agbegbe ti ko gbona tabi tutu pupọ. Ooru ṣẹlẹ si ariwa ati awọn ẹgbẹ guusu ti Agbayé ni awọn akoko idakeji ti ọdun. Ni apa ariwa agbaye, ooru n waye laarin awọn oṣu June ati Oṣu Kẹsan, ati ni apa gusu ti agbaye, o waye laarin Oṣu kejila ati Oṣu Kẹta. Eyi jẹ nitori nigbati apa ariwa ti Agbayé n tọka si Oorun, apakan guusu tọka si.
thumb|ìgbà ooru
Ọpọlọpọ eniyan ni awọn orilẹ-ede ọlọrọ n rin irin-ajo ni igba ooru, si awọn ibi isinmi okun, awọn eti okun, awọn ibudo tabi awọn ere idaraya. Ni diẹ ninu awọn orilẹ-ede, wọn ṣe ayẹyẹ awọn nkan ni igba ooru ati gbigbadun awọn ohun mimu tutu. Awọn orilẹ-ede miiran gba egbon ni igba ooru gẹgẹbi igba otutu.
Ìgbà ìkórè

[thumb|Igba Irẹdanu Ewe tabi ìgbà ìkórè ni [igbó]]

## Kini Igba Irẹdanu Ewe tabi ìgbà ìkórè?
Igba Irẹdanu Ewe tabi ìgbà ìkórè jẹ akoko lẹhin ooru ati ṣaaju igba otutu. Ni Orilẹ Amẹrika ati Kanada, akoko yii ni a tun pe ni isubu. Ni Ilẹ Ariwa, a maa n sọ pe yoo bẹrẹ pẹlu isubu-oṣuwọn ọdun ni Oṣu Kẹsan ati pari pẹlu igba otutu ni Oṣu Kejila. Ni Iha Iwọ-oorun Iwọ-oorun, o nṣiṣẹ lati igba isubu Igba Irẹdanu Ewe ni Oṣu Kẹta si solstice igba otutu ni Oṣu Karun.

Ni ọpọlọpọ awọn aaye ni agbegbe otutu, Igba Irẹdanu Ewe jẹ akoko fun ikore pupọ julọ awọn irugbin. Awọn igi deciduous (awọn igi ti o padanu awọn ewe wọn lọdọọdun) padanu awọn ewe wọn, nigbagbogbo lẹhin titan ofeefee, pupa, tabi brown. Ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede, Igba Irẹdanu Ewe jẹ akoko ti ọdun ile-iwe tuntun bẹrẹ. Akoko ti ile-iwe laarin ibẹrẹ Oṣu Kẹsan ati opin Oṣu kejila ni igbagbogbo tọka si bi “Semester Fall”, “Quarter Fall”, tabi “Igba Igba Irẹdanu Ewe”.

Nigbati o jẹ Igba Irẹdanu Ewe ni Iha Iwọ-oorun, orisun omi ni Iwọ-oorun Iwọ-oorun. Nigbati o ba jẹ Igba Irẹdanu Ewe ni Iha Iwọ-oorun, o jẹ orisun omi ni Iha ariwa. Lori equator, Igba Irẹdanu Ewe dabi orisun omi, pẹlu iyatọ diẹ ninu iwọn otutu tabi ni oju ojo. Igba Irẹdanu Ewe jẹ akoko ti ọpọlọpọ awọn ẹranko n wa ounjẹ ki wọn le fipamọ fun igba otutu, nitori wọn yoo lọ sinu hibernation laipẹ. Oju ojo n tutu ati afẹfẹ diẹ sii. Ni Igba Irẹdanu Ewe awọn wakati oju-ọjọ ati awọn wakati alẹ jẹ kanna. Ni Igba Irẹdanu Ewe, oju ojo yipada ni gbogbo igba. Oju-ọjọ yoo di tutu ati nigbagbogbo afẹfẹ ati ojo.
Ìgbà òtútù

## Kini Ìgbà òtútù?
Igba otutu jẹ akoko otutu ati dudu julọ ti ọdun ni iwọn otutu ati awọn iwọn otutu pola. O waye lẹhin Igba Irẹdanu Ewe ati ṣaaju orisun omi. Awọn titẹ ti Agbayé ká ipo fa awọn akoko; igba otutu nwaye nigbati agbegbe kan ba wa ni Oorun kuro lati Oorun. Awọn aṣa oriṣiriṣi ṣalaye awọn ọjọ oriṣiriṣi bi ibẹrẹ igba otutu, diẹ ninu awọn lo itumọ ti o da lori oju ojo.

Nigbati o jẹ igba otutu ni Ariwa ẹdẹbu, o jẹ ooru ni Gusu ẹdẹbu, ati ni idakeji. Igba otutu ni igbagbogbo n mu ojoriro wa, ti o da lori oju-ọjọ agbegbe kan, ni pataki ojo tabi yinyin. Awọn akoko ti igba otutu solstice ni nigbati awọn Sun ká igbega pẹlu ọwọ si awọn North tabi South polu ni awọn oniwe-julọ odi iye; ìyẹn ni pé, oòrùn wà ní ìsàlẹ̀ ìsàlẹ̀ ojú ọ̀run gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n láti ọ̀pá. Ọjọ ti eyi waye ni ọjọ ti o kuru ju ati alẹ ti o gunjulo, pẹlu gigun ọjọ npọ si ati ipari alẹ ti n dinku bi akoko ti nlọsiwaju lẹhin solstice.
[thumb|Ìgbà òtútú ni [igbó]]
Iwọoorun akọkọ ati awọn ọjọ ijade tuntun ni ita awọn agbegbe pola yato si ọjọ ti igba otutu solstice ati dale lori latitude. Wọn yatọ nitori iyatọ ti o wa ni ọjọ oorun jakejado ọdun ti o ṣẹlẹ nipasẹ orbit elliptical Agbayé (ayé).
Mamadou Sarr

**Mamadou Sarr** (Wọ́n bí i lọ́jọ́ 29 oṣù August ọdún 2005) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù-ṣiṣẹ́ ọmọ Faransé tí ó ń gba bọ́ọ̀lù níbi ààbò ojúlé fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Chelsea.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tony Little

**Anthony** "**Tony**" **Little** (September 16, 1956) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Durbar

Ayẹyẹ **Durbar** jẹ́ ayẹyẹ ọdún ọlọ́dọdọdún tí wọ́n fi ù ṣe àfihàn àṣà, ẹ̀sìn tí wón ń ṣenní àwọn agbègbè ilẹ̀ ọya ní orílẹ̀-èdè  Nàìjíríà láàrín àwọn ẹ̀yà Hausa.  Ayẹyẹ yí ìkan gbòógì lára àwọn ayẹyẹ láàrín àwọn ẹ̀yà Hausa tí ó sì ti wà fún àìmọye sẹ́ntúrì sẹ́yìn láti fi ṣàfihàn àṣà, ìṣe àti ìtàn wọn gẹ́gẹ́ bí ìran agbórí ẹṣin jagun ní àwọn apa ilẹ̀ gbígbẹ. 
Wọ́n ma ń ṣe ayẹyẹ Durbar ní àwọn ìlú ilẹ̀ Hausa tí wọ́n ṣe pàtàkì bíi Kano, Kastina, ìlú Lafia, Gombe Akko Emirate Sokoto, Zazau ní Ìpínlẹ̀ Zaria , Ìpínlẹ̀ Bauchi , ìlú Bida tí ó fi mọ́ ìlú Ilorin ní Ìpínlẹ̀ Kwara. 

  Àwọn ìlú tí wọ́n tí ń j'ọba òní Láwààní yí ni wọ́n ti ń ṣe ayẹyẹ yí lẹ́yìn gbogbo ọdún àwẹ̀ àti lẹ́yìn ọdún iléyá.  Ní Ìlú Kano, ọdún yí ma ń gbilẹ̀ gidi pẹ̀lú bí wọ́n ṣe ma ń ṣàfihàn àṣà wọn nipa gígun àti fífi ẹṣin dárà.

Wọ́n ma ń bẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ ọdún náà pẹ̀lú àdúra tí Ọba ài àwọn abẹ́ṣinkáwọ́ rẹ̀ yóò sì mú ẹ́ṣin gún lẹ́yìn tí wọ́n bá parí àdúra tán, olórin yóò ma kọrin àwọn onílù náà yóò sọ̀pá sílù, àwọn jagujagun á sì gun orí 3ṣin láti máa fi ẹṣjn dárà. Àwọn ènìyàn jànkàn-jànkàn tí wọ́n jẹ́ ọmọ ìlú yóò wálé wá ṣọdun tí wọn yóò si ma kí ọba ní mẹ́sàn án mẹ́wàá. 
Wọ́n bẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ Durbar ní nkan bí sẹ́ntúrì mẹ́rìnlá sẹ́yìn  ní ìlú Kano tí ó jẹ́ ilẹ̀ Hausa tí ó tobi jùlọ ní aríwá ilẹ̀ Nàìjíríà. Ọjọ́ mẹ́rin ni wọ́n fi ma ń ṣe ayẹyẹ Durbar ní ìlú Kano rí wọn yóò sì ma gun ẹṣin káakiri ìgboro. 

Inú oṣù kejìlá ọdún 2024 ni àjọ UNESCO ṣẹ̀ṣẹ̀ rí ayẹyẹ Durbar gẹ́gẹ́ bí àṣà àti ohun ina tí kò ṣeé fọwọ́ rọ́s ẹ́yìn.

## Wo èyí náà
*Festivals in Nigeria

## Àwọn itọ́kasí
Kastina

**Katsina** jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ àti olú ìlú fún Ìpínlẹ̀ náà ní apá òkè ọya ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Kastina wà ní  ní apá  ìlà Oòrùn sí ìlú Sokoto, ó sì wà ní aríwá sí  sí ìlú Kano, bákan náà ni ó pààlà pẹ̀lú orílẹ̀-èdè Niger . Gẹ́gẹ́ bí ònkà ọdún 2016 ti sọ, iye ènìyàn tí wọ́n ń gbé ìlú kastina jẹ́ 429,000.
Wọ́n mọ ìlú Kastina fún àwọn ohun ọ̀gbìn bíi òwú, awọ, ọkà bàbà, jéró àti ẹ̀pà. bákan náà ni ilé ìpèsè òróró ẹ̀pà tún wà níbẹ̀ tí ó fi mọ́ ìpèsè irin. Orísiríṣi ohun òsìn bí adìyẹ,ewúrẹ́ ,àgùtàn ni wọ́n pọ̀ níbiẹ̀ bìbà. 
Àwọn ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí tí wọ́n jẹ́ ẹ̀yà Hausa àti Fulani ni wọ́n pọ̀ jùlọ nibẹ̀. 

## Ìtàn
Odi ńlá tí ó tó  tí ó sì ti wà láti nkan bí ọgbàọ́rùn un lé lẹ́gbẹ̀rún ọdún ni ó yí ìlú Kastina po. Ṣáájú kí ẹ̀sìn Mùsùlùmí tó wọ'bẹ̀, ẹni tí ó jẹ́ adarí wọn tí wọ́n ń pè ní *Sarki* ni wọ́n lè pawọ́pọ̀ pa nígbà tí wọ́n bá fẹ̀sùn àìkájú òṣùwọ̀n lẹ́nu ìdarí rẹ̀  kàn án. Kàstínà jẹ́ ojúkò okòwò tí ó tóbi jùlọ ní ilẹ̀ Hausa ní láàrín 17th sí 18th century, ìlú náà sì di ìkan pàtàkì nínú àwọn ìlú ńlá méje tí ó wà ní ilẹ̀ Hausà nígbà náà. Àwọn Fulani fipá gba ìlú náa mó wọ́bẹ Hausa lọ́wọ́ nígbà tí wọ́n ja ogun Fulani ní ọdún 1807. Ọdún 1903 ni Emir, Abubakar dan Ibrahim, gba òfin ìjọba àwọn gẹ̀ẹ́sì amúnisìn láàyè láti máa ṣàkóso títí orílẹ̀-èdè  Nàìjíríà fi gba òmìnira ní ọdún 1960. 
Ìlú Kastina lajú sí ẹ̀kọ́ gẹ̀ẹ́sì níìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1950 nígbà tí wọ́n dá ilé-ẹ̀kọ́ ti Kastina Teachers College sílẹ̀. Lẹ́yìn èyí, oríṣiríṣi ilé-ẹ̀kọ́ ni wọ́n ti dá sílẹ̀ tí ó fi mọ́ fásitì ti Umaru Musa Yar'adua University ati  Alqalam University tí ó jẹ́ ti aládàáni, wọ́n ti ní ilé-ẹ̀kọ́ gbogbonìṣe  ti  Hassan Usman Katsina Polytechnic àti ilé-ẹ̀kọ́ àwọn olùkọ́ ti Federal College of Education, Katsina. Bákan náà,  Mọ́sálásí tí wọ́n fi amọ̀ àti ọwọ́ imọ̀-apá kọ́  láti 18th-century tí asóró rẹ̀ ga tó  tí wọ́n ń pè ní Gobarau Minaret ṣì wà níbẹ̀ títí di òní.


File:The Emir of Katsena, Magagin on his right and district headmen, police in the background.png|The Emir of Katsina, Muhammad Dikko dan Gidado, and other officials, 1911
File:Katsina, 1911.png|Livestock market in Katsina, 1911
File:Katsina.png|Aerial view of Katsina


### Katsina Emirate
 Àfin ọba Kastina jẹ́ [ilé]] ńlá rẹ̀gẹ̀jì kan tí wọ́n ń pè ní *Gidan Koaru* tí ó wà ní àárín gbùngbùn ìlú Kastina. Àfin náà jẹ́  àmì àṣà àti ìtàn ìṣẹ̀mbáyé ilú àti àwọn ènìyàn Kasitan It is a Emir tí ó kọ́kọ́ kọ́  àfin náà ní ọdún 1348 ni Muhammadu Korau, ẹni tí wọ́n gbàgbọ́ wípé ó jẹ́ Emir àkọ́kó tí jẹ́ Mùsùlùmí ní ìlú Kastina. Èyí jẹ́ kí a mọ̀ ìdí pàtàkì tí w9n fi s9 àfin náà ní *Gidan Korau* (Ilé Korau).  Ààfin yí jẹ́ ìkan pàtàkì lára àwọn ààfin tí wọ́n kọ́kọ́ tí ó ti pẹ́ jùlọ. Leyin eyi ni ààfin ti Daura, ààfin Kano, àti ààfin Zazzau. Orísiríṣi ẹ̀yà ara àgbò àti awọ ẹran ni wọ́n fi ṣe ààfin náà lọ́jọ̀, Ìloro tí wọ àkòdì ọba láti ẹ̀yìn ni wọ́n ń pè ní 'Kofar Bai', àwọn ohun mejie tí s dárúkọ yí ni wọ́n ti paríẹ́ báyìí,. Gbògàn ìgbàlejò Ọba ni wọ́n ṣe lọ́jọ̀ pẹ̀lú oríṣiríṣi àwòrán ìbílẹ̀ tó kọ yọyọ. 

## Ẹ̀sìn
Oríṣi ẹ̀sìn méjì tó ṣe gbòógì ni ó wà ní Kastina, àwọn náà ni: 
*Ẹ̀sìn Islam
*Ẹ̀sìn ìgbàgbọ́

## Àwọn ìtọ́kast
Odi ti Saint Elizabeth

**Odi ti Saint Elisabeth** (Èdè Yukirénu: **Фортеця Святої Єлисавети**) - odi kan ni apẹrẹ ti irawọ oni-toka mẹfa ni ilu Kropyvnytskyi. Ko si ju 10 iru awọn ile-iṣọ ti o fi silẹ ni gbogbo Yuroopu, ati pe o tun jẹ ami-ilẹ akọkọ ti aringbungbun Yukréìn.

Lẹhin ẹda ti Serbia Tuntun, ileto ologun ti awọn atipo lati gusu Yuroopu ni awọn ilẹ ti Yukréìn, a ṣẹda odi lati daabobo awọn agbegbe wọnyi lati awọn ikọlu nipasẹ Ijọba Ottoman. Ofin naa ti fowo si nipasẹ Ọbabìnrin Elizabeth ni Oṣu Kini Ọjọ 4, Ọdun 1752. O ti kọ nipasẹ 1,390 Yukréìn Cossacks (Àwọn jagunjagun Yukirénu)  

Nigba ti ogun pẹlu awọn Kalifa Ottoman ti 1768-1774, ni 1769, a 70,000-alagbara ogun rekoja aala ati lori January 7 duro nitosi awọn odi, ibi ti ọpọlọpọ ẹgbẹrun alagbada, mu nipa General Isakov, ti wa ni nọmbafoonu. Àwọn ará Tatar kó àwọn abúlé tó yí wọn ká, wọ́n sì kó àwọn tó ń gbé láwọn abúlé tó yí wọn ká lẹ́rú, àmọ́ àwọn tó ń gbèjà ilé olódi náà lè borí ìkọlù wọn, wọ́n sì lé wọn lọ. Eyi tun jẹ ikọlu ikẹhin ti Àwọn Tatar ti Kirimu lori Yukréìn

Ni ọdun 1784, awọn ohun ija lati odi ni a gbe lọ si Kherson. Ni ọdun 1794, awọn cannons 162 tun wa ni ibi, ti n ṣiṣẹ awọn ọmọ ogun 277. Lẹhin ọrundun 18th, awọn cannons meji nikan ni o ye - wọn ti fi sori ẹrọ lori awọn pedestals okuta ni ẹnu-ọna ẹnu-ọna akọkọ akọkọ. Ni Oṣu Kẹsan ọjọ 17, Ọdun 1842, Ọba Rọ́ṣíà Nicholas I de si odi odi fun itolẹsẹẹsẹ ologun, ni ọdun 1874 - Alexander II, ati ni ọdun 1888 - Alexander III

Ọmọ-binrin ọba Helena ti Serbia ṣabẹwo si odi odi ni Oṣu Kini Ọjọ 24, ọdun 1917. Lẹhin idọti ilu naa ati ogun pẹlu ogun ti Orilẹ-ede Ara ilu Yukirenia, awọn Komunisiti ṣẹda tubu nibi fun awọn alatako oloselu

Lakoko Holodomor (ìyàn Oríkĕ) ti 1932-1933 ati awọn ipanilaya, awọn oṣiṣẹ ti OGPU ati NKVD (nigbamii Ile-iṣẹ ti Abẹnu ti Ìparapọ̀ Sọ́fíẹ̀tì) ni ikoko sin awọn ti a pa ati jiya nibi, ti nsinkú awọn ara ni awọn ibojì pupọ 

Lakoko iṣẹ ti ilu naa ni 1941–1944, awọn Nazis ta ibọn leralera ẹgbẹẹgbẹrun awọn Ju ati awọn ọmọ ẹgbẹ ti ẹgbẹ atako nibi. Lẹhin ti ominira, awọn okú lati gbogbo ilu bẹrẹ si sin nibi. Lati ọdun 1950, ọkan ninu awọn ile-iṣẹ iranti ti o tobi julọ ni orilẹ-ede naa ni a ti kọ nibi, ti a ṣe igbẹhin si awọn ti o ku lakoko Ogun Agbaye II, pẹlu awọn iboji 50,000, eyiti pupọ julọ jẹ awọn ara ilu Yukirenia ati awọn Juu.

Ni awọn ọdun 1960, awọn arabara okuta ni a kọ sori awọn iboji, ati ni ibẹrẹ awọn ọdun 1980, awọn ere ti a ṣe ni aarin awọn iboji. Loni, awọn ile-olodi ile memorials igbẹhin si awọn Akikanju ti Ogun Agbaye II ati awọn Russo-Ukrainian Ogun (2014-). Pẹlupẹlu, ni ọdun 2016, iranti kan si awọn olufaragba iyan ti 1932–1933 ni a ṣeto .
## References
Lola Adeyemi

**Lolade Dosunmu Adeyemi** jẹ oniwosan ati oniwadi ọmọ Naijiria.

## Igba ewe ati ile-iwe
Adeyemi ni a bi ni ilu Eko, Naijiria, o kẹkọ ẹkọ ẹkọ iṣoogun ni Ile-ẹkọ giga Olabisi Onabanjo. O ni awọn ipele ti o ni ilọsiwaju ni ilera ilera lati Ile-ẹkọ giga John Hopkins ati iduroṣinṣin ati iṣakoso ayika lati Ile-ẹkọ giga Harvard.

## Iṣẹ bi dokita kan
Adeyemi ṣiṣẹ gẹgẹbi oludamọran pataki lori iwadii ati isọdọtun si Minisita fun Ẹkọ ati Minisita fun Ilera, o ṣe ipa pataki ninu ifilọlẹ ipilẹ ifakalẹ igbero eletiriki ti Igbimọ Iwadi Ilera ti Orilẹ-ede Naijiria ti atilẹyin nipasẹ Awọn ile-iṣẹ fun Iṣakoso ati Idena Arun. Adeyemi ṣe ipa kan ninu ṣiṣe agbekalẹ awọn eto imulo ilera, iwadii alakan, ati iṣakoso ihuwasi.

Adeyemi ti kọ awọn iwe iroyin iwadii lori akàn, ilera awọn obinrin, ati imudara awọn eto ilera. Diẹ ninu awọn atẹjade rẹ pẹlu:

* A ko jiya Ko si ohun ti o n yi awọn iriri iya Black pada, ibaraẹnisọrọ, ati atilẹyin ni ẹka itọju aladanla ọmọ tuntun ni Amẹrika: Ikẹkọ Didara.
* Asopọmọra jẹ Critical. Itupalẹ Nẹtiwọọki Awujọ lati ṣe atilẹyin Awọn oludari Awọn obinrin ti n yọ jade ni Ilera Agbaye.
* Awọn ipa ti imọ-jinlẹ ti Ajakaye-arun COVID-10 laarin Awọn agbalagba ti n yọ jade ni Ikẹkọ Agbelebu-Abala akiyesi.

## Awards ati idanimọ
Adeyemi gba "Eye Aṣeyọri Agbaye 2020 lati Ile-ẹkọ giga John Hopkins. O jẹ olukọni iṣowo ti o ni ifọwọsi nipasẹ International Coaching Federation ati pe o ti gbekalẹ ni awọn apejọ kariaye pẹlu American Society of Clinical Oncology ati Ajo Agbaye fun Ilera. Ni ọdun 2021, Adeyemi ti ṣe atokọ laarin Forbes Next 1000.

## Igbesi aye ara ẹni
Adeyemi je omobirin Wahab Dosunmu.

## Awọn iwe itọkasi

Ẹ̀ka:Nigerian people stubs
Ẹ̀ka:People from Lagos State
Ẹ̀ka:Olabisi Onabanjo University alumni
Oriki

**Oríkì**, tàbí ewì , jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ láàrin àwọn akewiYorùbá ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà .

Oríkì lè jé eyo oro tabi oruko abiso  àti àwọn ọ̀rọ̀ gígùn “àwọn àpèjúwe àbùdá” tí a lè kọrin ní ọ̀nà ewì.  Gẹ́gẹ́ bí òpìtàn Yorùbá Samuel Johnson ṣe sọ, *oriki* ń sọ ohun tí ọmọdé jẹ́ tàbí ohun tí wọ́n ń retí láti di. Ti eniyan ba jẹ akọ, orukọ iyin nigbagbogbo n ṣalaye nkan ti akọni, akọni tabi alagbara. Ti ẹnikan ba jẹ obinrin, orukọ iyin le jẹ ọrọ ifẹ. Ni eyikeyi idiyele, Reverend Johnson sọ pe o ti pinnu lati ni ipa ti o ni iyanilẹnu lori ẹniti nrù rẹ. 
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Ole

**Olè** je ona kan ti a n gba lati ji ohun ini elomiran, lai gba iyanda lati se bee pely ero lati fi ohun ini re ohun dun un. Ole pin si orisirisi ona bii : Idigunjale, iwa ajebanu, ilonilowo-gba, bnilakimaeeli ati gbigba eru ole sakata eni.  Ni ile Yoruba, orisirisi oruko ni won ma n pe ole, lara re ni: gbewiri, jaguda, alo kolohun-kigbe, firi'ndi-oke, ofan.

## Àwon ìtọ́kasí
Fila (fila)

thumb| Oba ìlú Èkó wo Fìlà Gòbì
**Fila gobi** jẹ fila ti awọn ọmọ Yoruba ti Iwọ-oorun Afirika n wọ.   Àwon ohun ti a fin sé ni aso okè, òwú , damasìì

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn fìlà wọ̀nyí bẹ̀rẹ̀ láàrin àwọn Yorùbá ní orílè-èdèNàìjíríà, àwọn ọkùnrin tí wọ́n jẹ́ ẹ̀yà Áfíríkà míràn àti ti ìran Áfíríkà ni wọ́n ń wọ̀. Awọn ọkùnrin , fila naa ma n ba ori mu, wón ma n sábá fa fìla nà sí ègbé kan tí wón bà wò tán tí yio sì Fi Ara lè ègbé etí  ẹni ti o wọ. Sibẹsibẹ, a le ge fìlà náà sí oriṣiriṣi ọna,  tàbí láti dá oriṣiriṣi àrà  èyí tí ó bá wu eniti o de  Awọn kan sọ pe fila nigba ti a wọ si ọtun (ọwọ òtún) èyí tumọ si pé àpòn ni okùnrin tí ó de (eni tí ko ni iyawo), nigba ti o bá wà lapa osi (ọwọ òsì) èyí fihàn wípé ọkunrin ti o ni iyawo sílé, 

ṣugbọn bi àwon oba tabi awon Bòròkíní (ènìyàn pàtàkì) bá gèé sí ègbé kan mirran o ma n ni idi pàtàkì  tí oriṣiriṣi wa. Nigbati ọba kan tabi awọn eniyan ti cadre giga ba wọ ni itọsọna kan lakoko ipade, awọn ọmọ-ẹhin rẹ wọ ni ekeji. Awọn kékeré tẹ tiwọn si iwaju ti o tumọ si pe ojo iwaju jẹ tiwọn ati awọn agbalagba ti wọn si ẹhin ti o tumọ si pe wọn ti ni akoko wọn.  Aṣa atọwọdọwọ ti o jọra wa ni Bavaria pẹlu sorapo Dirndl . 
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá

## Àwọn ìtọ́kasí
Fìlà (Gòbì)

thumb| Oba ìlú Èkó wo Fìlà Gòbì
**Fila gobi** jẹ fìlà ìkan lára àṣà ìmúra ti awọn ọmọ Yoruba ti Iwọ-oorun Afirika n dé.   Àwon ohun ti afí ń hun ún ni aṣọ òfì, ápósé ,òwú , damasì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Wón ma n sábà fi òwú hun papò ṣugbọn tí wón bá hún fún lílò igbà kan wólè ma fi òwú hú pò

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn fìlà wọ̀nyí bẹ̀rẹ̀ láàrin àwọn Yorùbá ní orílè-èdè Nàìjíríà, àwọn ọkùnrin tí wọ́n jẹ́ ẹ̀yà Áfíríkà mírràn àti àwon ìran Áfíríkà lókùnrin à  man n de, fila naa ma n ba ori mu, wón sì ma n sábá ge fìla nà sí ègbé kan tí wón bà wò tán tí yio sì Fi Ara lè ègbé etí  ẹni ti o wọ. Ṣugbọn  a le ge fìlà náà sí oriṣiriṣi ọna,  tàbí láti dá oriṣiriṣi àrà  èyí tí ó bá wu eniti o de.  Awọn kan sọpe bí aba ge fìlà yìí si ọtun (ọwọ òtún) èyí tumọ si pé Àpòn ni okùnrin tí ó de (eni tí kò ní ìyàwó), nigba ti o bá wà lapa osi (ọwọ òsì) èyí fihàn wípé ọkunrin ti o ni iyawo sílé ni enití ó ge, 

ṣùgbọn bi àwon oba tabi awon Bòròkíní (ènìyàn pàtàkì) bá gèé sí  ègbé kan ní gbà tí wón bá wà lágbo ka ìtúmò mírràn ni èyí, àwon tí wón bá si jé omo léyìn won náà yio ní bi wón yo se ge tí wón na,  Awọn òdó a tẹ tiwọn si iwaju ti o tumọ si pe ojo iwaju jẹ tiwọn awọn agbalagba yóò ge fìlà ti wọn si ẹyìn ti o tumọ si pe akoko wọn suwòn.  Aṣa atọwọdọwọ ti o wa ni ìbámu pèlú eléyì ni Bafaria pẹlu sorapo Dirndl . 
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá

## Àwọn ìtọ́kasí
Olè

thumb|''The Cunning Thief'' láti ọwọ́ Paul-Charles Chocarne-Moreau,
**Olè** jẹ́ ọ̀nà kan tí a ń gbà láti jí ohun ìní elòmíràn, láì gba ìyànda láti ṣe bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú èrò láti fi ohun ìní rẹ̀ ọ̀hún dùn ún. Olè pín sí oríṣirìṣi ọ̀nà bíi : Ìdigunjalè, ìwà ajẹ̀bánu, ìlọ́nilọ́wọ́-gbà àti gbígba ẹrù olè sákàtà eni.   Ní ilẹ̀ Yorùbá, oríṣiríṣi orúkọ ni wọ́n ma ń pe olè, lára rẹ̀ ni: gbéwiri, jàgùdà, àlọ́ kólóhun-kígbe, fìrí'ńdí-ọ̀kẹ́, , àti bẹ́ẹ̀

bẹ́ẹ̀ lọ. 

## Ohun tí ó ń fa olè jíjà
thumb|Securing construction equipment against thieves
Èrò tàbí ohun tí ó fa jíja olè pọ̀ lóriṣiríṣi, ó lè jẹ́ ìgbé-ayé tí kò rọgbọ látàrí ọrọ̀-ajé àwùjọ  tó dẹnu kọlẹ̀ tàbí kí ó jẹ́ ìwà tàbí ìṣesì ẹni bíi : ìránró, ìbínú, ìbànújẹ́, ẹ̀dùn-ọkàn, ìbẹ̀rù, ìjẹni nípá, ìrẹ̀wẹ̀sì, wíwá agbára. O sì tún lè jẹ́ kíkẹ́gbẹ́ tí kò dára àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. .

## Àwon ìtọ́kasí
Basirat Nahibi

**Basirat Nahibi** tàbí **Basirat Nahibi-Niasse** jẹ́ òṣèlú, oníṣòwò àti òṣèlú-bìnrin àkọ́kọ́ to díje fún ipò gómìnà l'órílẹ́-èdè Nigeria. 

Òun olùdásílẹ̀ Women Advancement for Economic and Leadership in Africa (WAELE); '' ẹgbẹ́ tí kò sì fún èrè jíjẹ tó ń ró àwọn obìnrin ilẹ̀ adúláwò lágbára nínú ọ̀rọ̀ ètò ajé àti ìṣèlú, tí ó sì máa ń jẹ́ kí wọ́n kópa nínú ìpẹ̀tùsáwọ̀ káàkiri orílẹ̀-èdè méjìlẹ̀láàádọ́ta (52) ní Africa. Bẹ́ẹ̀ náà ló jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Joana Nnazua Kolo

**Joana Nnazua Kolo** (tí wọn bí lọ́dún 1993) jẹ́ aṣenilááánú àti ọ̀dọ́ tó kéré jù lọ ní Nigeria, tó jẹ́ kọ̀míṣánnà fún ètò ọ̀dọ́ àti idagbasoke eré-ìdárayá ní Ìpínlẹ̀ Kwara.  A gbà wípé òun ni ọmọ Nigeria tó kéré jù lọ, lọ́mọdun mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n, tí wọ́n yàn sípò Kọ̀míṣánnà. Ó jẹ́ àkàwé gboyè nínú ìmọ̀ Library Science ti Kwara State University, ní Ìpínlẹ̀ Kwara State.

Wọ́n yan Joana Nnazua lásìkò tí ó ṣì ń ṣe agùnbánirọ̀, National Youths Service Corps (NYSC) ní Ìpínlẹ̀ Jigawa níbi tí ó ti ń kọ́ àwọn ọmọ akẹ́kọ̀ọ́ ní ilé ẹ̀kọ́ Model Boarding Junior Secondary School Guri.

Lọ́dún 2020, Ilé-iṣẹ́ ìwé - ìròyìn Guardian dárúkọ Joana lára àwọn gbajúmọ̀ obìnrin tó lágbára, làmìlaka julọ ní Nigeria nípa iṣẹ́ ìfifúnni àánú rẹ̀ tí ó ń ṣe àti ìpolongo fún ìṣèjọ̀ba tó dára, àti kọ̀míṣánnà tó kéré jù lọ listed as one of the "Top 100 Most Influential Women" by Guardian Newspaper, through her humanitarian, community development and advocacy for good governance as the youngest commissioner in Nigeria.

Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Josephine Oluseyi Williams

**Josephine Oluseyi Williams** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹjọ ọdún 1956 jẹ́ akọ́ṣẹ̀mọṣẹ́, òṣìṣẹ́ Lagos State Head of Service tẹ́lẹ̀ rí, ó sì jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Josephine ní Ìpínlẹ̀ Èkò. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ University of Lagos níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ ìṣirò, nígbà tí ó gba ìwé-ẹ̀rì ìkejì (masters) nínú ìmọ̀ sáyẹ́nsì Kọmputa.

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ìpínlẹ̀ Èkó
Josephine dara pọ̀ mọ́ Ìpínlẹ̀ Èkó gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ lẹ́yìn tí ó parí ìsìnrú-ìlú gẹ́gẹ́ bí agùnbánirọ̀ ní ọjọ́ kẹẹ̀dógún oṣù kejì, ọdún 1980
.
Lẹ́yìn tí ó ti lo ọdún márùn ún pẹ̀lú ìjọba àpapọ̀, wọ́n gbe lọ láti dara pọ̀ mọ́ ilé-iṣẹ̀ ìjọba Èkó ní ilé-iṣẹ́ tí ó ǹ pèsè ilé-ìgbé fùn àwọn ènìyàn gẹ́gẹ̀ bí Olùṣúnà́ àgbà nìbẹ̀, ṣáájú kì wọ́n tó gbe lọ sí abè ilé-iṣẹ́ ètò ìlú àti ààtò ilé ní abẹ́ (Ministry of Physical Planning and Urban) gẹ́gẹ́ bí adarì àgbà fún ẹ̀ka náà ní Ìpínlẹ̀ Èkó. 
In June 1994, she was appointed Auditor-General and in 1995, she became the State Accountant-General.
Ni inu oṣu keji ọdun 2006, wọn yan an gẹgẹ bi Permanent Secretary, ni Lagos State Ministry of Finance, o wa si wa ni ipo yi titi wọn tun fi yan an gẹgẹ bi Olori oṣiṣẹ Ipinlẹ Eko ni inu oṣu kẹwa oọdun 2013 leni ti o gbapo lọwọ ọgbẹni Adesegun Olusola Ogunlewe.
She retired in February 2015 at the age of 60 years after 34 years of service. Lẹyin ti o fipo yi silẹ ,Folashade Sherifat Jaji ni o gbapo naa leyin rẹ.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Lawrencia Mallam

**Lawrencia Laraba-Mallam** jẹ́ Mínísítà  fún Àyíká tàbí agbègbè níleNàìjíríà láti  ọdún 2014 si 2025. Ó wà lára àwọn Mínísítà mọ́kànlá tí Ààrẹ Goodluck Jonathan gbà sénu isẹ́ ní oṣù Kẹta ọdún 2014. Lẹ́yìn tí ó kúrò nípò ni Amina Muhammed rọ́pò rẹ. Kí wọ́n tó yàn án sí pò, ó fi ìgbà kàn jẹ́ Ààrẹ Hgboogbò fún Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin Catholic (CWO) .

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Mínísítà
NÍgbà ìṣè ìjọ̀ba rẹ̀, Wọ́n fi òǹtẹ̀ lu National Great Green Wall (GGW) láti pese legal architecture fún àwọn ìṣè àkànṣe tí ó jẹ́ mọ́ àwọn àgbègbè àti ohun tí ó jọ mọ́ ìṣòro àyíká wa. Èyí ló mú kí Ààrẹ fi  owó iyebíye Bílíọ́nù mẹ́rìndínlógún láti lè ṣe iṣẹ́ náà. 

O sọ̀rọ̀ lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n fi Gas Flare Tracker Website tí Ẹ̀ka kan ni ilu United Kingdom  Department for International Development, sọ bí  gáàsí ṣe fọ́ká sí Ìpínlẹ̀ Niger Delta ni Oṣù Kejìlá ní ọdún 2014,  Mallam je kí ó yé wa pé, tí a bá lọ sí àwọn àperò lókè òkun ni àwọn ìlú ibòmíràn, Wọ́n a má sọ fún wa nípa bí àwọn gáàsí ṣe fọ́ká sínú afẹ́fẹ́, ṣùgbọ́n a kò mọ. Ṣùgbọ́n láti  òní lọ, a kò ní sàìmọ̀ gbogbo èyí kọ, a ó má sọ iye gáàsí tí  ó wà ní afẹ́fẹ́ pẹ̀lú tracker náà.  

## Ìjínigbé àti  Ìdásílẹ̀

Ní ọjọ́ kẹta Oṣù Kejìlá, ọdún  2016, Wọ́n jí Lawrencia  àti  Ọkọ rẹ̀ tí ó jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́taléàádọ́rin tí orúkọ ń jẹ́ Pius Mallam, ní agbègbè Jere ni òpópónà Kaduna sì Abuja.  Àmọ́, Àwọn tí  wọ́n jí wọn gbé padà  fi won sílè lẹ́yìn ọjọ́ méjì tí wọ́n gbé wọn.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Roseline Sonayee Konya

**Roseline Sonayee Konya** jé olóṣèlú láti Khana, ní ìpínlè Rivers. Ó jẹ ọ̀jọ̀gbọ́n Toxicology and Pharmacology ní ilé ẹ̀kọ́ gíga Port Harcourt. ó ṣiṣẹ́ àwọn aláṣẹ fún àyíká ní ilé ìgbìmọ̀ ti Gómìnà Peter Odili wọ́n sì tún yàn sí ipò aláṣẹ ilé ìgbìmọ̀ ti Gómìnà Ezenwo Nyesom Wike. Ó sì tún jẹ́ Alága fún ìgbìmọ̀ iṣẹ́ ìjọba ní ọdún 1997.

## Àwọn ìtọ́kasí
Saudatu Bungudu

**Saudatu Usman Bungudu**  tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹẹ̀dógún osú kinni odún 1942 ní agbègbè Bungundu ní ìpínlẹ̀ Zamfara ní  orílẹ̀-èdè naijiria tí wọ́n yàn gẹ́gẹ́ mínísítà fún asojú fún obìnrin rere àti fún ìdàgbàsókè awujo ní osu keje odun 2007. Ò ṣe àtìilẹ́yìn fún ipò ìgbìmọ̀ rẹ̀ ní ọjọ̀ kanàndínlọ́gbọ̀n osù ọ̀wàrà ní odún 2008.Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní Yunifásítì Uthman Dan Fodiyo ṣáájú kí ó di Kọmíṣánà fún Àwọn Ọrọ̀ Obìnrin àti Ọmọdé ní Ìpínlẹ̀ Zamfara, àti lẹ́yìn náà ó di Minísítà Àpapọ̀. Ní àkókò tí ó wà gẹ́gẹ́ bí Minísítà fún Àwọn Ọrọ̀ Obìnrin àti Ìdàgbàsókè Àwùjọ ní Nàìjíríà, ó tako ìdájọ́ tí Ilé Ẹjọ́ Àgbègbè Gíga kan ní Lafia, Ìpínlẹ̀ Nassarawa ṣe nípa ọ̀ràn ìfipábani lòpọ̀ ọmọ ọdún mẹ́sàn-án.[2]

## Àwọn ìtọ́kasí