open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ewé

**Ewé** jẹ́ àkójọ pọ̀ orúkọ fún àwọn ẹtúntún igi oríṣríṣi tí a lè fojú rí.
## Ìrísí rẹ̀
Ewé jẹ́ ohun tí ó ma ń sába rí pẹlẹbẹ, ó ma ń ní ilà tẹ́ẹ́rẹ́ láàrin bí ìṣẹ̀dá igi kọ̀ọ̀kan bá ṣe rí ni ewé rẹ̀ ṣe ma ń falà sára. Ewé sábà m ń hù sí ara tabí orí igi lọ́pọ̀ ìgbà, èyí náà tún dá lé irúfẹ́ ìṣẹ̀dá igi kọ̀ọ̀kan. Híhù igi sára ewé ma ń bẹ̀rẹ̀ láti àárin méjì. Apapọ̀ àárin igi ati ewé orí igi ni ó di ẹ̀ka igi. Ewé ma ń dàgba sókè látàrí omi ati ìtanṣán Oòrùn (photosynthesis) tí ó bá tan si ni ó fi ń gbéra sókè.  lọ́pọ̀ Ìgbà, gbogbo ewé kọ́ ló ma ń rí bákan náà, ọ̀pọ̀ ma ń dán lára,ọ̀pọ̀ sì ma ń hurun,ọ̀pọ̀ ma ń ní ẹ[ẹ̀gún lára, nígbà tí ọ̀pọ̀ ma hani lọ́wọ́ .  Ohun tí ó ma ń ṣokùn fà àwọ̀ olómi aró gírínì tí ewé ma ń ní ohun tí wọ́n pè ní kílórófì (chlorophyll). Èròjà yí ṣe.pàtàkì fún ìrú gọ́gọ́ ati ìdàgbàsókè ewé àti igi lápapọ̀, nítorí òun ni ó yíra padà sí óúnjẹ fún ewé ẹ́yìn tí ó bá ti gba ìtansán òrùn sára tán.

==Àwọn Ìtọ́kasí==


[Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gbìn
Ọ̀gbàrá

Nínú ìmọ̀ sáyẹ́nsì nípa ilẹ̀, **Ọ̀gbàrá** jẹ́ wíwọ́ omi àrọ̀dá òjò tí ṣẹ̀ṣẹ̀ rọ̀ tán tí ó sì nń wọ́ yanrìn tàbí iyẹ̀pẹ̀ orí ilẹ̀ lọ bí òun náà ṣe ń wọ́ ruru láti ibìkan sí òmíràn. Àkíyèsí: Ọ̀gbàrá yàtọ̀ sí fífọ́n òjò (kí a má ṣìí gbé síra wọn, torí fífọ́n òjò kìí ṣàngbàrá). Ṣíṣàn ọ̀gbàrá tún jẹ́ ìṣe àdámọ́ ítí láé láé, àwọn ohun tí ó sì ń fa àkóyawọ́ rẹ̀ ni ìṣesí àwùjọ bíi omi, yìnyín, ìdarí afẹ́fẹ́ tàbí atẹ́gùn, àwọn igi, àwọn ẹranko àti ìwà òun ìṣesí àwọn ọmọ ènìyàn. 
## Ìpínsísọ̀rí ọ̀gbàrá
Látarí àwọn ìṣesí tí a ti mẹ́nu bà lókè yí ni ó ń fà ìpínsísọ̀rí ọ̀gbará sí : 
# Ọ̀gbàrá omi,
# Ọ̀gbàrá atẹ́gùn,
# Ọ̀gbàrá yìnyín lásán,
# Ọ̀gbàrá yìnyín tó dodò (glacial),
# Ọ̀gbàrá zoogenic, àti
# Ọ̀gbàrá anthropogenic.
 
Lóòtọ́ ni wípé ọ̀gbàrá jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ àdámọ́ ilẹ̀, àmọ́ ìhùwàsí àti ìṣesí ọmọnìyàn náà ń dá kún bí ọ̀gbàrá ṣe ń b nkan jẹ́ ní ìdá 10-40% lágbàáyé. Bí àpẹẹrẹ, oko tí wọn fi ń ṣe nkan ọ̀gbìn ti ó wà ní Appalachian Mountains, ti di ojú odo ọ̀gbará látàrí àkọtúnkọ ikẹ̀ oko náà ti mú kí wíwọ́ ruru ọ̀gbarà lágbègbè yí pẹ̀lú eré tí ó tó ọgọ́rùn ún (100×), tí ó sì ti mú kí ilẹ̀ oko naa jin kòtò gìrìwò. 
## Àwọn ìpalára tí ọ̀gbàrá ń mú dání
Wíwọ́ ruru ọ̀gbàrá láwọ̀ọ́jù lórí iẹ̀ ti mú ìjanbá tó lágbára bá àwọn ilẹ̀, yálà ilẹ̀ ilé tàbí ilẹ̀ oko. Lára àwọn ìpalára yí ni mímú àdínkù bá ohun ọ̀gbìn àti irè oko,
* Jíjìn ilẹ̀ látọwọ́ ọ̀gbàrá ńlá,
* Bíba àwọn èròjà àti ọ̀rá inú ilẹ̀ jẹ́ náà kò gbẹ́yìn. Lọ́pọ̀ ìgbà, ilẹ̀ tí ọ̀gbará bá ti bàjẹ́ ma ń di kíkọ̀sílẹ̀ nítorí ìbẹ̀rù omiyalé.
Dídá oko lójú kan ládàá-jù (intensive farming) àti ìgégi lulẹ̀ lábaadì (deforestration), kíkọ́ ojú ọ̀nà àti àwọn ìṣesí ọmọnìyàn míìràn tó lààmì-laaka lórí ilẹ̀ náà ma ń ṣokùnfà bí ọ̀gbàrá ṣe ń ṣọṣẹ́ káàkiri àgbáyé. Àmóṣá, oríṣríṣi ọ̀na ni àwọn ènìyàn ń gba lágbáyé láti mú adínkù bá ọṣẹ́ ọ̀gbará tàbí láti dẹ́kun rẹ̀ pátá pátá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Fally Ipupa

**Fally Ipupa N'simba** (ọjọ́ìbí December 14, 1977), tó gbajúmọ̀ pẹ̀lú orúkọ ìtàgé rẹ̀ **Fally Ipupa**, ní akọrin-akọ̀wéorin, oníjó, ọlọ́rẹ, onígìtá àti olóòtú ará Kóngò. Láti ọdún 1999 dé 2006, ó jẹ́ ìkan nínú ẹgbẹ́ olórin Quartier Latin International, tí Koffi Olomidé dásílẹ̀ ní 1986.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú ilẹ̀ Kóngò
Olúṣọlá Ìṣọ̀lá Ògúnṣọlá

**Olúṣọlá Ìṣọ̀lá Ògúnṣọlá**, tí ọ̀pọ̀ ènìyàn mọ̀ sí ***Isho Pepper***  ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹrìnlá oṣù  kọkanlá  ọdún 1942 sí ìdílé ọ̀gbẹ́ni Sámúẹ́lì Ògùnṣọlá, ní agbolé Baàlà Dáṣàolú lẹ́yìn Mọ́sálásí Ìta Ìgbẹ̀yìn ládùúgbò Òkè Ìtokú ní ìlú Abẹ́òkúta ní Ìpínlẹ̀ Ògùn.

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Olúṣọlá gẹ́gẹ́ bí àbígbẹ̀yìn nínú ọmọ mẹ́rin tí àwọn òbí rẹ̀ bí,  abúlé Olókuta, ní ẹ̀bá Aláhọ̀ tó wà ní ìjọba ìbílẹ̀ Olúyọ̀lé nílú Ìbàdàn ló ti lo ìgbà èwe rẹ̀, bákan náà ló lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Christ School, ti ìlú Olókúta.
## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Òṣèré tíátà
Lẹ́yì ìwé mẹ́fà, ó padà sí Abẹ́òkúta níbi tí ó i bẹ̀rẹ̀ ilé-ẹ̀kọ́ Abeokuta Grammar School, ilé-ẹ̀kọ́ yí náà ló wà tí ó ti ń ṣe ṣàfihàn ìfẹ́ rẹ̀ sí eré tíáà. Lásìkò tí a ń wí yìí, ọ̀pọ̀ ènìyàn ló kórìíra iṣẹ́ yí nítorí wípé wọ́n ka àwọn tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ yí sí alágbe lásán. Fúndí  èyí, inírúurú ìpèníjà ló dijú kọ Olúṣọlá nídí iṣẹ́ tí ó yàn láàyò, débi wípé àwọn ẹbí òun ọ̀rẹ́ ló kẹ̀yìn si àyà fi ìyá rẹ̀ Abigail ló ṣúgbàá rẹ̀, tí ó sì fẹ̀yìn pọ̀n ọ́n kí ó lè ṣorí ire.  
Olúṣọlá dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèré tí gbajú-gbajà òṣèré Akin Ògúngbè dá sílẹ̀ ní ìlú Abẹ́òkúta ní ọdún 1959, lẹ́yìn tí ó parí ilé-ẹ̀kọ́ girama rẹ̀. 
Ó kúrò lọ́dọ̀ ọ̀ gá rẹ̀ lọ́dún 1965, láti lọ dá ẹgbẹ́ òṣèré tíátà tirẹ̀ sílẹ̀, tí ó sì ma ń kọrin, lùlù pẹ̀lú ijó bí ó bá fẹ́ bẹ̀rẹ̀, láàrín àti ìparí eré rẹ̀.
Olúṣọlá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òṣèré tíátà tó kọ́kọ́ ṣeré lórí ẹ̀rọ amóhùnmáwòrán tí ó sì kẹ́gbẹ́ pẹ̀lú àwọ gbajúmọ̀ òṣèré bíi: 
* Hubert Ògúndé Mosis Adéjùmọ̀ ( Bàbá Sàlá), Bàbá Mèró, Kọ́lá Ògúnmọ́lá, Oyin Adéjọbí àti Adéyẹmí Afọláyan. 
Lára àwọn tí wọ́n jọ kọ́ iṣẹ́ tíátà lọ́dọ̀ ọ̀gá rẹ̀  Akin Ògúngbè ni: Jimoh Aliu, Charles Olúmọ (Agbako),  Afọlábí Afọláyan (Jagua), Fẹ́mi Adéyẹmọ (Bàbá ń gbá life).
## Ìṣọwọ́ gbé eré rẹ̀ kalẹ̀
Olúṣọlá ma ń ṣe eré pàá pàá jùlọ àwọn  eré tí a lè rí kà lákà gbádùn nínú àwọn ìwé eré oníṣe, tabí eré onítàn bí:
#Fẹrẹ bí Ẹkùn
#Aláàfin Aganjù,
#Agbà lọ́wọ́ Méèrí,
#Kóṣéégbé,
#Àjalólẹrù
#Ìyàwó Alálùbọ́sà
#Ẹfúnṣetán Aníwúrà
#Ibú Olókun àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

Bákan náà ni ó jẹ́  òṣèré tíátà ẹlẹ́kẹrin tó ya eré sinimá àgbéléwà lẹ́yín tí Hubert Ogunde, jẹ́ ẹni akọ́kọ́ tó kọ́kọ́ ṣe bẹ́ẹ̀,  eyi to gbe lọ si orílẹ̀-èdè United Kingdom
## Ipa rẹ̀ nínú ẹgbẹ́ òṣèré tíátà

Olúṣọlá jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn àgbà ọ̀jẹ̀ òṣèré tíátà tó dá ẹgbẹ́ ANTP sílẹ̀ lọ́dún 1976. Òun ni akọ̀wé owó àkọ́kọ́ fún ẹgbẹ́ náà ní ọdún 1976 sí 1989.

## Àwọn òṣèré tí òun náà kọ́ níṣẹ́ ni
Lára àwọn tí Olúṣọlá kọ́ ní iṣẹ́ ni:  Samson Elúwọlé (Jinadu Ewele), Adéníyì Òrofó (Ewéjókó) àti Gbọ́lágadé Adédèjì (Àró Oní fìla gogoro).
## Àwọn ẹbí rẹ̀
Ṣọlá fẹ́ ìyàwó tí ó tó Márùn ún tí wọ́n sì ń ba á ṣeré kiri gbogbo ibi tó bá ń lọ. Bákan náà ló fàwọn ọmọ  sáyé lọ̀.  Àwọn ìyàwó rẹ̀ ni:
# Mojísọ́lá Ògúnṣọlá (ìyá alákàra).
# Ìyábọ̀dé Ògúnṣọlá (Ẹfúnṣetán Aníwúrà)
# [Fúnmiláyọ̀ Ògúnṣọlá (Ìjẹwùrù)
# [Yétúndé Ògúnṣọlá (Ìyàwó Alálùbọ́sà)
# [[Bọ́látitó Ògúnṣọlá (À8ná Òrosùn)
## Okú rẹ̀
Ó kú ní ọjọ́ Kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá, ọdún 1992, ní ọmọ àádọ́ta ọdún, lẹ́yìn àìsàn ránpẹ́. 
Kí Ọlọ́run ó dẹlẹ̀ fun. 
## Àwọn Ìtọ́ka sí
Mùhọ́mádù

**Mùhọ́mádù** tàbí **Muhammad** (, ;  c.&nbsp;570 CE – 8 June 632 CE) jẹ́ olórí ẹ̀sìn, àwùjọ, àti olóṣẹ̀lú Áràbù àti olúdásílẹ̀ ẹ̀sìn Ìmàle. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìmàle

Ẹ̀ka:Àwọn árábù
Ẹ̀ka:Àwọn òjíṣẹ́ èsìn Ìmàle
Molade Okoya-Thomas

**Molade Alexander Okoya-Thomas [[Association of National Accountants of Nigeria|FCNA]], [[Orders, decorations, and medals of Nigeria|MFR, OFR]], [[Order of St. Sylvester|KSS]]** (8 June 1935 – 2 February 2015) jẹ́ onísòwò àti ọlọ́rẹ ará Nàìjíríà.

## Itokasi

ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò ará Nàìjíríà
Keegan de Lancie

**John Keegan de Lancie** (October 31, 1984) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ọmú

**Ọmú** tàbí **Ọyàn** jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ẹ̀yà ara tí ó wà lọ́wọ́ òkè. Lára àwọn obinrin, ó jẹ́ ẹ̀yà tí ó ma ń sun wàrà gẹ́gẹ́ bí óúnjẹ fún àwọn ọmọ ọwọ́ tí wọ́n ń mumú. Tọkùnrin tobìnrin ní wọ́n ma ń ní ọmú ní àyà wọn. Àmọ́, ní àsìkò ìbàlágà ẹ̀yà ara yí ma ń dàgbà sókè lára abo látàrí èròjà ara tí wọ́n ń pè ní (estrogen) àti (growth hormone).
Ọ̀rá tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Subcutaneous fat tí ó níṣe pẹ̀lú ibùsun omi tí ó ma ń jáde ẹnu kókó ọmú, awọ fẹ́lẹ́ yí ni ó ma ń fún ọmú ní àbùdá wọn.  Níparí ọmú ṣáájú kókó ọmú ni agbẹ̀du tí wọ́n ń pè ní alveoli ni omi ọmú ma ń sodo sí tí ó sì ma ń wà ní sẹpẹ́ fún fífà tàbí mímu ìkókó nígbà tí ọmọ bá gbẹnu si.  
Lásìkò tí obìnrin bá wà nínú oyún, ọmú ma ń ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ èròjà àti ọmọ ogun ara tí wọ́n ń pè ní (hormone), pàá pàá jùlọ èròjà estrogens, progesterone, àti prolactin, àti àwọn mìíràn bíi lobuloalveolar tí ó ń ṣiṣẹ́ fún ìdàgbàsókè  àti ìgbaradì rẹ̀ fún ìfọ́mọlọ́mú lẹ́yìn tí obìrin bá bímọ tán.

## Àríwísí nípa ọmú
Yàtọ̀ sí ṣíṣiṣẹ́ ìfọ́mọlọ́mú  àti àwọn èròjà àṣara-lóore tí ó kó sínú, wọ́n tún ka ọmú obìnrin sí àmì ìbálagà obìnrin fún ìbálòpọ̀ láti ṣòwò ọmọ bíbí. Ọ̀pọ̀ àti oríṣríṣi iṣẹ́ ọnà àti àwòrán ti àyé àtijọ́ àti tòde òní ni wọ́n ti ṣàfihàn ọmú nínú iṣẹ́ wọn. Ọ̀pọ̀ ẹ̀yà orílẹ̀-èdè àgbáyé ni wọ́n ka ṣíṣàfihàn ọmú sí ìta gbangba gẹ́gẹ́ ohun ìríra tí kò sì bójú mu ní àwùjọ.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àdéhùn igi aláwọ̀-ewé

Àdéhùn igi aláwọ̀-ewé  ní ìwé àdéhùn ìpẹ̀tùsáwọ̀ ìjà ilẹ̀ tí ó kún fún epo-rọ̀ ì àti afẹ́fẹ́ gáàsì ẹnubodè láàárín orílẹ̀ èdè Cameroon àti Nàìjíríà tí wọ́n ń pè ní Bakassi.  1981, Ìjàkú-akátá àwọn ọmọ-oogun láàárín Nàìjíríà àti Cameroon lọ́dún 1994, àti 1996 wáyé ní Bakassi.
Wọ́n gbé aáwọ̀ ìjà yìí lọ sílè ẹjọ́ àgbáyé International Court of Justice, tí ilé-ẹjọ́ sìn dá orílẹ̀-èdè Cameroon láre lọ́jọ́ kẹwàá oṣù kẹwàá ọdún 2002.

Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kẹfà ọdún 2006,Ààrẹ-àná orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ àti Ààrẹ orílẹ̀-èdè Cameroon, Paul Biya, tọwọ́ bọ ìwé-àdéhùn **Àdéhùn igi aláwọ̀-ewé** lórí kíkó àwọn ọmọ ológun kúrò àti fífi ẹ̀tọ́ ilẹ̀ náà sílẹ̀ fún orílẹ̀ èdè Cameroon. Nínú ìwé àdéhùn náà, Wọ́n fún Nàìjíríà ní gbèdeke ọgọ́ta ọjọ́ láti kó àwọn ọmọ-ogun wọn kúrò, pẹ̀lú àfikún ọgbọ́n ọjọ́ mìíràn, bákan náà, wọ́n fún Nàìjíríà ní àǹfààní láti ṣì ní àwọn olórí ìjọba àti ọlọ́pàá wọn ní  Bakassi fún ọdún méjì mìíràn.Ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tẹ̀lé àṣẹ ìdájọ́ Ilé-ẹjọ́ àgbáyé International Court of Justice, tí ó dá Cameroon láre kí wọ́n máa bá pàdánù ìrànlọ́wọ́ ìlẹ̀-òkèèrè, wọ́ sìn ló àwọn ọmọ ogun wọn kúrò.
 
Nígbà náà, wọn gbé ìgbìmọ̀ kan tó kún fún aṣojú Nàìjíríà, Cameroon, àjọ àgbáyé UN, Germany, Amẹ́ríkà, Faransé àti orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì láti ṣàbójútó títẹ̀lé ìwé àdéhùn náà

Lọ́jọ́ kẹtàlá oṣù kẹjọ ọdún 2013, àjọ kéréje lábẹ́ àjọ àgbáyé, UN, tí ó ń rí sí ààbò United Nations Security Council ṣàlàyé pé òun fara mọ́ ìpẹ̀tùsáwọ̀ náà lọ́jọ́ méjì sí ọjọ́ ìfàlélọ́wọ́ ìlẹ̀ Bakassi.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Peace Agreement
Ìjọba ìbílẹ̀ Ọdẹ́dá

**Ọdẹ́dá** jẹ́ Ìjọba Ìbílẹ̀ àti ìletò kan ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Olú ilé-iṣẹ́ Ìjọba ìbílẹ̀ yí wà ní A5 highway.
Ìjọba ìbílẹ̀ yí ní ibùsọ tí ó 1,560&nbsp;km² tí àwọn olùgbé ibẹ̀ sì tó 109,449 gẹ́gẹ́ bí étò ìkànìyàn ti ọdún 2006 ṣe fi lọ́ọ́lẹ̀. Ìjọba ìbílẹ̀ yí súnmọ́ Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ pẹ́kípẹ́kí, tí ó sì pààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ìlú Alọ̀gì. 

Nọ́mbà ìfiránṣẹ́ (postal code) ìjọba ìbílẹ̀ yí 110.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìjọba Ìbílẹ̀

**Ìjọba Ìbílẹ̀** jẹ́ ìpele ìjọba ẹlẹ́kẹta àti irúfẹ́ ìjọba tí ó jẹ́ ti àwa-ara-wa lẹ́sẹ̀ kùkú ti ó wà ní abẹ́ ìjọba Ìpínlẹ̀ ní orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan lábẹ́ ìlànà ìṣèlú àwa-ara-wa. Ìjọba ìbílẹ̀ ma ń ṣiṣẹ́ lábẹ́ òfin àti àlàkalẹ̀ òfin orílẹ̀-èdè bí àwọn aṣòfin (legistlatives) àti àwọn amòfin (Judiciary) ṣe gbe kalẹ̀ ní orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan. Nínú ìlànà étò Ìjọba Àpapọ̀ (Federal State), ìjọba ìbílẹ̀ ló sába ma ń wà ní ipò kẹta nínú étò ìṣèlú. 

Ẹ̀wẹ̀ àgbékalẹ̀ étò Ìjọba ìbílẹ̀ yàtọ̀ síra wọn ní orílẹ̀-èdè sí orílẹ̀-èdè ní agbáyé. 
## Àwọn Ìpínsísọ̀rí ìjọba
Ìpínsísọ̀rí ìjọba lábẹ́ ìjọba apapọ̀ (Federal Government) lábẹ́ ìjọba àwa-ara-wa (Democrcy), ṣe pàtàkì. Ìlànà ìṣèlú lábẹ́ ìjọba Àpapọ̀ pín sí ọ̀nà Mèta. 
# Ìjọba Àpapọ̀. Èyí ló ń ṣàkóso ìjọba méjèjì ìsàlẹ̀ 
# Ìjọba Ìpínlẹ̀, ẹ̀yí jẹ́ ìjọba àárín tó tún lágbara ju ìjọba ìbílẹ̀ lọ
# Ìjọba Ìbílẹ̀ tabí ìjọba ẹsẹ̀ kùkú ti ó kángun sí àwọn ará-ìlú. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
John Obi Mikel

jẹ́ agbábọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ ará Nàìjíríà

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn agbábọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ ará Nàìjíríà
John Magufuli

**John Pombe  Magufuli** (ọjọ́ìbí 29 October 1959), ni olóṣèlú ará Tànsáníà àti Ààrẹ 5k ilẹ̀ Tànsáníà, lórí àga láti ọdún 2015. Magufuli tún ni alága Southern African Development Community.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Tànsáníà
Ààrẹ ilẹ̀ Tànsáníà

**Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìṣọ̀kan ilẹ̀ Tànsáníà** () ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba ilẹ̀ Tànsáníà. The president leads the executive branch of the Government of Tanzania and is the commander-in-chief of the armed forces.

## See also
*Tanzania
**Politics of Tanzania
**List of governors of Tanganyika
**List of heads of state of Tanzania
**Prime Minister of Tanzania
***List of Prime Ministers of Tanzania
**List of Sultans of Zanzibar
**President of Zanzibar
**List of heads of government of Zanzibar
*Lists of Incumbents

## References
Kìrúndì

**Kirundi**, tí a mọ̀ bákanáà bíi **Rundi**, ni èdè Bàntú tó jẹ́ èdè àwọn ènìyàn mílíọ́nù 9 ní Burundi àti ní apá Tanzania àti Democratic Republic of the Congo, àti ní Uganda.

## Itokasi

ẹ̀ka:Àwọn èdè Bùrúndì
Ìyanṣẹ́-lódì

**Ìyanṣẹ́-lódì**, tabí **Ìfẹ̀hónú hàn àwọn òṣìṣẹ́ **, tabí **Ìdágunlá**, jẹ́ ìyanṣẹ́ ní pọ̀sìn tabí ìdáṣẹ́ dúró àwọn òṣìṣẹ́ lẹ́nu iṣẹ́ òjọ́ wọn. Ìyanṣẹ́-lódì sábà ma ń wáyé láti fi ṣe ìfẹ̀hónú-hàn àwọn òṣìṣẹ́ ilé-iṣẹ́ tako ìwà, ìgbésẹ̀ tàbí àṣẹ tí kò tẹ́ àwọn òṣìṣẹ́ lọ́rùn tí àwọn aláṣẹ ilé-iṣẹ́ kan yálà ti Ìjọba tàbí àdáni gbé kalẹ̀ fún àwọn òṣìṣẹ́ láti tẹ̀lé láì mú ìtàpórógan dání.
## Ìtàn rẹ̀
Ìgbésẹ̀ ìlo Ìyanṣẹ́-lódì bẹ̀rẹ̀ sí ní di irinṣẹ́ ìfẹ̀hónú-hàn lágbàyé nígbà tí ìdàgbà-sókè bẹ̀dẹ̀ sí ń dé sí àwọn ilé-iṣẹ́ ńlá ńlá, pàá pàá jùlọ àwọn ilé-iṣẹ́ ìwakùsà. Lọ́pọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè nígbà náá fòfin de Ìyanṣẹ́-lódì àwọn òṣìṣẹ́ nítorí wọ́n rí Ìyanṣẹ́-lódì yí gẹ́gẹ́ bi ohun àìtọ́ sí étò ọrọ̀-ajé orílẹ̀-èdè wọn, àti nítorí wípé ìjọba tàbí àwọn onílé iṣẹ́ aládàáni ní agbára ju àwọn òṣìṣẹ́ lọ. Díẹ̀ lára àwọn orílẹ̀-èdè aláwọ̀ funfun ló fọ́wọ́ sí lílo Ìyanṣẹ́-lódì àwọn òṣìṣẹ́ láti fi jìjà-n-gbara lọ́wọ́ ìfipá múni ṣe iṣẹ́ àwọn oníṣẹ́ gbogbo ní ìparí ọ̀rùndú Mọ́kàndínlógún (19th or early 20th centuries). 
## Ìwúlò Ìyanṣẹ́-lódì
Àwọn òṣìṣẹ́ ma ń lo Ìyanṣẹ́-lódì láti fi yí àṣẹ àti ìpinu àwọn agbani-síṣẹ́ tabí ìjọba padà lórí ìgbésẹ̀ tàbí àṣẹ tí wọ́n bá pa tí kò sì bá àwọn òṣìṣẹ́ lára mu. Lópọ̀ ìgbà, wón ma ń lo Ìyanṣẹ́-lódì láti fi ba ìṣèjọba aláṣẹ tàbí ẹgbẹ́ òṣèlú tó wà lórí àléfà lọ́wọ́ jẹ́, bí ìpinu àti ìgbésẹ̀ ìṣèjọba bẹ́ẹ̀ bá tako ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn.
## Àwọn àpẹẹrẹ Ìyanṣẹ́-lódì
#Ìyanṣẹ́-lódì apapọ̀ ẹgbẹ́ àwọn olùkọ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ASSU
#Ìyanṣẹ́-lódì apapọ̀ ẹgbẹ́ àwọn oníṣẹ́-elépo rọ̀bìti NUPENG
#Ìyanṣẹ́-lódì apapọ̀ ẹgbẹ́ àwọn oníṣẹ́ elétò ìlera ti NMA àti àwọn mìíràn.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn Ìgbèríko ilẹ̀ Bùrúndì

Bùrúndì jẹ́ pípín sí ìgbèríko méjìdínlógún, ìkọ̀ọ̀kan wọn ní orúkọ ọlúìlú rẹ̀ àyàfi fún Bujumbura Rural. Ìgbèríko tó tuntun jùlọ ní Rumonge, tí wọ́n dásílẹ̀ ní 26 March 2015 láti àrin àwọn ìjùmọ̀pọ̀ márùn tó jẹ́ ti àwọn ìgbèríko Bujumbura Rural àti Bururi.





## Ẹ tún wo
*Communes of Burundi
*Collines of Burundi
*Geography of Burundi
*List of Burundian provinces by area
*List of Burundian provinces by population
*List of Burundian provincial governors
*ISO 3166-2:BI

## Itokasi
Miss Grand International

**Miss Grand International** jẹ idije ẹwa kariaye fun awọn obinrin alailẹgbẹ. Ti ipilẹṣẹ ni Tháílàndì ni ọdun 2013.

Ni ọdun 2019, keje iru rẹ to waye nilu Caracas Fenesuela lọjọ 25, oṣu Kẹwa, Omidan Valentina Figuera, to jẹ́ aṣoju orilẹede Fenesuela lo jawe olubori nibi eto naa. Orilẹ-ede ọgọta lo kopa ninu idije naa.

## Winner
}
|  Fenesuela
| Caracas, Fenesuela
| 60
|-
| 2020
| Abena Appiah
|  Orílẹ̀ èdè America
| Bangkok, Tháílàndì
| 63
|-
| 2021
| Nguyễn Thúc Thùy Tiên
|  Fiẹtnám
| Bangkok, Tháílàndì
| 59
|-
| 2022
| Isabella Menin
|  Brasil
| Jakarta, Indonésíà
| 68
|-
| 2023
| Luciana Fuster
|  Perú
| Ho Chi Minh City, Fiẹtnám
| 69
|-
| 2024
| Rachel Gupta
|  Índíà
| Bangkok, Tháílàndì
| 68
|}
### Fọto

File:Rachel Gupta MGI24.png|**Miss Grand International 2024**Rachel Gupta, Índíà
File:Luciana Fuster 2023.png|**Miss Grand International 2023**Luciana Fuster, Perú
File:Isabella Menin.png|**Miss Grand International 2022**Isabella Menin, Brasil
File:Nguyễn Thúc Thùy Tiên 2021.png|**Miss Grand International 2021**Nguyễn Thúc Thùy Tiên, Fiẹtnám
File:Abena Akuaba Appiah.png|**Miss Grand International 2020**Abena Appiah, Orílẹ̀ èdè America
File:Valentina Figuera Morales.png|**Miss Grand International 2019**Valentina Figuera, Fenesuela
File:Clara Sosa on FarangDay.jpg|**Miss Grand International 2018**Clara Sosa, Paragúáì
File:Miss Grand International 2017 visited Embassy of Peru in Bangkok 01 (cropped).jpg|**Miss Grand International 2017**María José Lora, Perú
File:Ariska Putri Pertiwi in Ministry of Tourism and Creative Economy of The Republic of Indonesia Press Conference (1) (cropped).jpg|**Miss Grand International 2016**Ariska Putri Pertiwi, Indonésíà
File:Claire Parker.png|**Miss Grand International 2015**Claire Elizabeth Parker, Austrálíà
File:Daryanne Lees.png|**Miss Grand International 2014**Lees Garcia, Kúbà
File:Janelee Chaparro.png|**Miss Grand International 2013**Janelee Chaparro, Púẹ́rtò Ríkò


## Awọn aṣoju awọn orilẹ-ede ti o sọ Èdè Yorùbá
Tógò ati Benin ko darapọ mọ idije naa. Nàìjíríà bẹrẹ si kopa ninu idije naa lati ọdun 2014.

**Bọtini awọ**

### Miss Grand Nàìjíríà

## Awon itokasi

## External links
* Official website of Miss Grand International
* Miss Grand International on Facebook
* Miss Grand International on Instagram
* Miss Grand International on Twitter
* Miss Grand International on Youtube
Étò Ìkànìyàn

**Étò Ìkànìyàn** ni ìgbésẹ̀ kan tí a fi ń ṣe àkọsílẹ̀ iye ènìyàn tí wọ́n ń gbé ní ìletò, Ìlú Ìpínlẹ̀ tabí orílẹ̀-èdè kan nípa kíka àwọn ènìyàn ní orí-ò-jorí ní ojúlé sí ojúlé. Gẹ́gẹ́ bí àjọ àgbáyé ṣe làá kalẹ̀, étò ìkànìyàn gbọ́dọ̀ ma wáyé ní orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan láàrín ọdún Mẹ́wàá síra wọn.
## Ohun tí étò ìkànìyàn gbọ́dọ̀ kó sínú
Étò ìkànìyàn gbọ́dọ̀ ṣàfihàn àkọsílẹ̀ iye ọkùnrin, obìnrin, ọmọdé àti àgbà pẹ̀lú iye ọjọ́ orí wọn lásìkò ìkànìyàn. Bákan náà, ó gbọ̀dọ̀ ṣe àkọsílẹ̀ iye ilé, ati iye ìdílé tí ó wà nínú ìlìlú tàbí ìletò tí ó wà láàrín Ìpínlẹ̀ àti orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Saint Ann's Bay

**Saint Ann's Bay** ni ìlú kan ní Jamáíkà, ibẹ̀ ni olùìlú Saint Ann Parish. Iye àwọn ènìyàn ibẹ̀ tó 13,671 ní ọdún 2009.

Floyd Lloyd àti Burning Spear tk wọ́n jẹ́ olórin, àti Marcus Garvey wá láti ibẹ̀.

## Itokasi

ẹ̀ka:Jamáíkà
Kòtò daminù

**Kòtò daninù** jẹ́ ọ̀nà kan tí a ma ń gbà láti fi yọ, lé, tàbí darí omi tàbí ọ̀gbàrá kúrò níbi tí ó bá ti pọ̀nù sí láti ibìkan sí òmíran. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìwà Ìfipá báni-lòpọ̀

**Ìwà ìfipá báni-lòpọ̀** tabí ***Ìbáni lòpọ̀ lọ́nà àìtọ́*** jẹ́ ìfipá múni láti bá ṣe àṣepọ̀ yálà láti ọwọ́ akọ (ọkùnrin)tàbí abo (Obìnrin) nígbà tí ẹni tí a fipá mú kọ̀ láti jọ̀wọ́ ara rẹ̀ fún ìbálòpọ̀ lásìkò tí a fẹ́ ba ṣeré lọ́kọ-láy. Ìwà Ìfipá báni-lòpọ̀ yí lè wáyé nípa fífi agbára múni tàbí lílo ipò àṣẹ fúni láti báni-lòpọ̀ lọ́nà àìtọ́, nígbà tí ẹni tí a fẹ́ fi agbára mú kò bá ní ọ̀nà tí ó lè fi dáàbò bo ara rẹ̀ lásìkò náà, tàbí kí ẹni tí a fẹ́ hùwà kò tọ́ sí ó kéré jọjọ lọ́jọ́ orí. 
## Àkójọpọ̀ àkọsílẹ̀ ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ lágbày
Ẹ̀sùn ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ àti ìfìyà-jẹni lórí ìwà kò tọ́ yí yàtọ̀ sí ara wọn ní orílẹ̀-èdè sí orílẹ̀-èdè ní agbáyé. Lápapọ̀, iye àwọn ènìyàn tí a fi ẹ̀sùn ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ tí wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ ní ọdún 2008 jẹ́ ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́eùn ún (100,000 people), láti 0.2 ní Azerbaijan sí 92.9 ní ìlú Botswana ati 6.3 ní ìlú Lithuania gẹ́gẹ́ bí ìdá méjì (median) ìṣẹ̀lẹ̀ yí lágbàyé  Nínú akójọ àkọsílẹ̀ nípa ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ lágbàyé, ọkùnrin ló sábà ma ń hùwà kò tọ́ yí sí obìnrin jùlọ.
## Àwọn ìlànà ìfipá báni-lòpọ̀
Ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ láti  ọwọ́ àrè tàbí àlejò kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀ nínú àwọn ẹ̀sùn yí, bí kò ṣe láti ọ̀dọ̀ àwọn alábàágbé tàbí aládùúgbò ẹni tí a mọ̀ dára dára. Ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ akọ sákọ tàbí abo sábo àti ìfipá báni-lòpọ̀ tinú ọgbà ẹ̀wọ̀n náà jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú ìlànà ìfipá báni-lòpọ̀ tó wọ́pọ̀ jùlọ tí wọ́n.ṣe àkọsílẹ̀ ẹ̀sùn rẹ̀ jùlọ lágbàyé.
Ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ẹlẹẹ́wẹ̀ẹ́ ni ọ̀nà lílo ogun àti ìsọni dohun èlò ìbálòpọ̀ (sexual slavery). Àwọn ìlànà wọ̀nyí ló ma ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ogun, ìjà, tàbí ìdárú-dàpọ̀ bá bẹ́ sílẹ̀ nílú kan tabi orílẹ̀-èdè kan. Àwọn ìhùwàsí yí làwọn àsìkò tí a mẹ́nu bà yí ni wọ́n ń pè ní ìwà ọ̀danràn tako ọmọnìyàn (crime against humanity) àti Ọ̀ràn ogun (war crime).
## Ìpalára tí ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ ma ń mú wá
Púpọ̀ èyàn tí wọ́n ti fipá bá lòpọ̀ lè ní ìpèníjà ọpọlọ tàbí kí wọ́n dojú kọ ìṣòro àrùn ọpọlọ lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ náà.  Ẹ̀wẹ̀, ìpalára tó lágbara lè ṣẹlẹ̀ sí ẹni a fipá bà lòpọ̀, lẹ́yìn kí ó lóyún. Àwọn arùn ìàfojúrí tí a lè kó látara ìbálòpọ̀ lè gbabẹ̀ wọlé sí ẹni náà lára, ẹni a fipá bá lòpọ̀ tún lè ma kojú ìdókùkù-lajà láti ọwọ́ ẹni tí ó hùwà àìtọ́ yí síi, tàbí kí àwọn ẹbí ọ̀daràn ó tú ma lérí sí ẹni nà pàá pàá jùlọ nínú àṣà ilẹ̀
ibòmíràn. 

## Bí a ṣe lè dẹ́kun rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ̀ wípé ìwà ìfipá báni-lòpọ̀ ń kó ìpalára bá wa ní àwọn àwùjọ wa gbogbo, ìjí gìrì sí ìdẹ́kun ìwà ọ̀daran yí ṣe pàtàkì. Ìjí gìrì yí lè dá lórí àwọn ìlàna ìsàlẹ̀ yí:
# Dídábò bo ara ẹni.
# Sísapá àwọn òṣìṣẹ́ elétò ìlera.
# Gbígbé ìgbésẹ̀ tó nípọn àwùjọ nípa fífi ìyà tó lágbara jẹ èyí-kéyí ọ̀daràn ní gbangba. 
# líla awọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé-ẹ̀kọ́ ọlọ́dún mẹ́wàá lọ́yẹ̀ lórí ìpalára rẹ̀,
# líla awọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé-ẹ̀kọ́ àgbà lọ́yẹ̀ lórí ìpalára rẹ̀,
#líla awọn òṣìṣẹ́ lọ́yẹ̀ lórí ìpalára rẹ̀.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ààrẹ ilẹ̀ Àlgéríà

**Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú àwọn Ènìyàn ilẹ̀ Àlgéríà** ni olórí orílẹ̀-èdè àti aláṣẹ àgbà ilẹ̀ Algeria, ati  aláṣe pátápátá ilé-ìṣẹ́ ológun Algerian People's National Armed Forces.

## Itokasi

ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Àlgéríà
Jacob Ṣógbóyèga Odùlatẹ̀

**olóyè Jacob Ṣógbóyèga Odùlatẹ̀** (1884–1962), tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí  **Blessed Jacob** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pharmacist, olùdásílẹ̀, alápilẹ̀kọ, oníṣòwòàti olùdásílẹ̀ egbògi Alábùkún. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
A bí Jacob nínú ìdílé olórogún ní ìlú Ìkòròdú, sínú ẹbí alàgbà Odùlatẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní ọdún 1884. Bàba bàá rẹ̀ ni olóyè Odùkànmádé tí ó wá láti inú ẹbí Sẹnlú tí ó jẹ́ ẹ̀ka mọ̀lẹ́bí Ranodu tí ó jẹ́ ìdílé ọba nílú Ìmọ̀ta, ìlú tí ó súnmọ́ Ìkòròdú pẹ́kí pẹ́kí      Nígbà tí ó wà ní dédé ọmọ ọdún Mẹ́rìnlá, ó  fẹsẹ̀ rìn lọ sílú Abẹ́òkúta ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, tí ìrìn náà sì gbàá ní odidi oṣù mẹ́ta gbáko kí tó dé Abẹ́òkúta.  Lásìkò tí ó wà ní Abẹ́òkúta, ó ṣalábàá-pàdé onímọ̀ ìpo oògùn tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ ***Dókítà Ṣapará***, tí ó sì bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ṣẹ́ ìmọ̀ ìpo oògùn láti ọ̀dọ̀ rẹ̀.
Láìpẹ́, Jacob dá ilé iṣẹ́ ìpo oògùn tirẹ̀ tí ó pè ní egbògi Alábùkún, níbi tí ó ti ń po oríṣiríṣi oògùn àtinúdá tirẹ̀..

## Àwọn Ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Terry McMillan

**Terry McMillan** (ọjọ́ìbí October 18, 1951) jẹ́ olùkọ̀wé ará Amẹ́ríkà.  

## Awon itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Amẹ́ríkà
Abayomi Olonisakin

**Abayomi Gabriel Olonisakin** jẹ́ ọ̀gágun ní ilé-iṣẹ́ Jagunjagun orí-ilèdè Nàìjíríà tẹlè rí. Ọ̀gágun Olonisakin tún jẹ́ Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun ilẹ̀ Nàìjíríà tẹlẹ̀ rí, lówólówó ní báyìí o jẹ́ aṣojú ilẹ̀ Naijiria lórílẹ̀-èdè Cameroon. Ààrẹ Muhammadu Buhari ló yàn sípò ògá àwon omo iṣé ológun ní ojọ́ ketàlá Osù Keje odún 2015. Ó kòwé fipò sílẹ̀ kúrò ní ófìsì ní ojó kokàndínlógbò

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Ògágun Olonisakin jé omo ìlú Èkìtì, ó sì gba èkó alákòóbèrè àti girama rè ní Zaria. O jẹ́ elékèta nínú omo márùn-ún, Olonisakin dàgbà ní ilé ìgbé Odo Ijebu ní Òde Èkìtì, ní ìjọba ìbílẹ̀ Gbonyin, ìpínlẹ̀ Èkìtì, níbi tí àwon òbí rẹ̀ jẹ́ ọmọ ìjọ CMS ní agbègbè yẹn. Ó darapọ̀ mọ́ Nigerian Military School, Zaria ní ọdún 1973, léyìn náà ó sì wọ Nigerian Defence Academy gégé bí omo kóòtù ní ẹ̀kọ́ Regular Combatant ẹlẹ́ẹkẹdọ́gbọ̀n. Wọ́n sọ ọ di Líutẹ́nantì Kejì ní odún 1981 wo Nigerian Army Signal Corps. Olonisakin tún ní ìwé-èrí ìyèwù kínní sáyensì (B.Sc Hons) ní ìmòn iná ẹ̀lẹ́tiriki àti ìmọ̀ ẹ̀rọ ẹ̀lẹ́tiriki láti Fásítì Obafemi Awolowo, Ifẹ̀.

## Isẹ́
Kí wọ́n tó yan án sípò Àgbà Aṣẹ Ológun Gbogbogbò, Ọ̀gágun Olonisakin ti ṣàkóso àwọn ẹ̀ka ogun wọ̀nyí:

•TRADOC

• Nigerian Army Corps of Signals

Wọ́n gbé e sókè sí ipo Ọ̀gágun ní Oṣù Kẹjọ ọdún 2015 nípasẹ̀ Ààrẹ Muhammadu Buhari lẹ́yìn ìmúfọwọ́sí gẹ́gẹ́ bí olóyè àgbà fún ikọ̀ àwọn ọmọ ológun (Chief of Defence Staff).

## Àwọn àmì ẹ̀yẹ
Ní Oṣù Kẹwàá ọdún 2022, wọ́n fún un ní àmì ẹ̀yẹ orílẹ̀-èdè Nigeria Commander of the Order of the Federal Republic (CFR) nípasẹ̀ Ààrẹ Muhammadu Buhari ní àsìkò yẹn.

## Àwọn ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Àwọn Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọṣẹ́ ológun ará Nàìjíríà
Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun Nàìjíríà

**Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun Nàìjíríà** tàbí **Ọ̀gá Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà** (*Chief of  Defence Staff*, *CDS* ní èdè gẹ̀ẹ́sì) ni ọmọṣẹ́ ológun tí ipò rẹ̀ gajùlọ ní àrin àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà àti olóri gbogbo àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà. Ipò yìí jẹ́ fún ọ̀gá ológun tí Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà yàn. Wọ́n dá ipò yìí sílẹ̀ fún ìgbà àkọ́kọ́ lábẹ́ òfin-ìbágbépọ̀ Nàìjíríà ọdún 1979.

Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun Nàìjíríà únjíṣẹ́ tààrà fún Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà bótitìlẹ́jẹ́pé ìmọ́jútó àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà wà lábẹ́ Alákóso Ètò Àbò. Iṣẹ́ àti làákání Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun Nàìjíríà ni láti dá àti ṣe àwọn iṣe àti ètò fún Àbò Orílẹ̀-èdè àti láti ríi pé àwọn Ilé-iṣẹ́ Ológun wà ní ìmúrasílẹ̀. 

'Ọ̀gá Ilé-iṣẹ́ Ológun Nàìjíríà úngba ìrànlọ́wọ́ látọwọ́ àwọn Ọ̀gá Ilé-iṣẹ́ Ológun kọ̀ọ̀kan yìókù:
* Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Jagunjagun Orí-ilẹ̀
* Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Jagunjagun Ojú-omi
* Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Jagunjagun Ojú-òfurufú

## Àtòjọ Ọ̀gá àwọn Ọmọṣẹ́ Ológun

## Itokasi

## External links

Chief Defence staff Nigeria
Egbògi Alábùkún

**Egbògi Alábùkún** jẹ́ oògùn tí olóògbé Jacob Ṣógbóyèga Odùlatẹ̀ ṣàwárí rẹ̀ ní ọdún 1981, lásìkò tí ìmúnisìn àwọn Gẹ̀ẹ́sì ilẹ̀ Britain lágbara gidi. Oògùn yí .
Púpọ̀ nínú àwọn èlò oògùn yí ni wọ́n kó jọ láti ìlú Liverpool.
## Àwọn èròjà inú egbògi náà
Awọn ohun èlò tí wọ́n fi se egbògi Alábùkún oníyẹ̀fun ni
* acetylsalicylic acid àti caffeine. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ojú-lówó jùlọ tí iye èròja acetylsalicylic acid sì jẹ́ 760&nbsp;mg nígbàbtí èlò caffeine jẹ́ 60&nbsp;mg tí àpapọ̀ èlò méjèjì yí jẹ́ 820&nbsp;mg.
## Ìwúlò egbògi yí
Lára àwọn ohun tí wọ́n ma ń lo egbògi yí fún ni:
# gbọ̀fun gbọ̀fun (sore throat]],
# akokoro (thoothache), 
# ẹ̀jẹ̀ dídì(blood cloth) ati bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ìmọ̀ ìwádí ìjìnlẹ̀ ní oògùn ati egbògi sọ wípé Alábùkún ma ń dèna ìfúnpọ̀ tàbí dídìpọ̀ ẹ̀jẹ̀ ní agọ́ ara. Ó tun ń ṣiṣẹ́ fún ara ríro, ó sì ma ń jẹ́  kí ẹni tí ó bá lòó ó mí sókè sódò dára dára.
## Ìpalára egbògi yí
Wọ́n fi kun wípé bí a bá si egbògi yí lò, ó lè fa àwọn àìsàn wọ̀nyín nínú ara.:
* Ikọ́ fére (asthma)
* èébì (vomiting)
* òyì(nausea) àti bbl
Egbògi yí gbajúmọ̀ tó bẹ́ẹ̀ tí ó ṣì fi wà lórí àtẹ láti nkan bí ọgọ́rún ùn ọdún sẹ́yìn tí tí di òní. Àwọn orílẹ̀-èdè bí Nàìjíríà, Benin Cameroon, Ghana àti àwọn agbègbè kọ̀ọ̀kan ní ilẹ̀ Europe náà ni wọ́n ti ń lo egbògi yí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Abdelmadjid Tebboune

**Abdelmadjid Tebboune** (; ọjọ́ìbí 17 November 1945) ni olóṣèlú ará Algeria tó jẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́ pé òhun ni Ààrẹ ilẹ̀ Algeria láti December 2019. Ó rọ́pò Ààrẹ Abdelaziz Bouteflika àti Arọ́pò Olórí Orílẹ̀-èdè tẹ́lẹ̀ Abdelkader Bensalah. Tẹ́ltẹ́lẹ̀, òhun ló jẹ́ Alákósò Àgbà ilẹ̀ Algeria láti May 2017 di August 2017. Bákannáà, ó tún jẹ́ tẹ́lẹ̀ Alákóso Ètò Ilé láti 2001 di 2002 fún ọdún kan àti ní ẹ̀kan si láti 2012 di 2017 fún ọdún 5.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Àlgéríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Àlgéríà
Egungun

**Egungun** tàbí **egun** tàbí **eegun** ni ìfun inú ara líle tó ṣe àpapọ̀ gbogbo egungun-ara àwọn  ẹranko elégungun. Àwọn egun únṣe àbò fún orísi àwọn ìfun inú ara, wọ́n únṣẹ̀dá àwọn ìhámọ́ ẹ̀jẹ̀ pupa àti ìhámọ́ ẹ̀jẹ̀ funfun tí wọ́n jẹ́ àkóónú ẹ̀jẹ̀, wọ́n únṣe ìkópamọ́ àwọn ohun amọ́ralókun, wọ́n únṣe ọ̀nà-ìkọ́ àti ìmúdúró fún ara, wọ́n sì úngba ìmúrìn ní àyè. 
Àwọn egun wà bíi oríṣiríṣi. Ègún gùn wá ní oríṣiríṣi ìrísí, òsì ni orisirisi ìrísí nínú àti lóde. Wọn ṣe bẹ ní fuye síbè wọn lé gan wọn sì wá fún orisirisi ìṣe. Ègúngun tishoo (osseous tissue), ti atunle pé ní egungun nínú aileka nínú ọ̀rọ̀ yẹn, oje tishoo tó lè, oje nkan gbogi tón sọ tishoo papọ, ofe fara pé afara oyin nínú, tí ó ṣe iranlọwọ fún dídúró ṣinṣin. tishoo egungun, orisirisi èyín egungun lokorajo pò láàfin pé ní tishoo egungun.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ékọ́ ìmọ̀ ìpoògùn

**Ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn** jẹ́ ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ìléra (health science) tí ó rọ̀ mọ́ ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ìṣègùn (medical science), pẹ́lú ìmọ̀ nípa ìpo kẹ́míkà (chemistry) mọ́ra wọn. Ẹ̀kó yí dá lórí ìṣàwárí ìpèsè, ìṣàkóso,dídànù, lílò ati bí oògùn náà yóò ṣe bára mu. Fífi iṣẹ́ ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn ṣiṣẹ́ gba í ènìyàn ó nímọ̀ tó lọ́ọ̀rìn nínú ìṣègùn, bí àwọn èròjà inú oògùn ṣe ń ṣiṣẹ́, ìpalára tí ó lè mú wá, ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àìsàn tí a fẹ́ lòó fún, lílọ bíbọ rẹ̀ nínú ẹẹ̀jẹ̀, àgọ́ ara àti ìjàmbá tí oògw náà lè fà bí kò bá tó tàbí pọ̀jù. Ẹ̀wẹ̀, ẹ̀kọ́ yí tún nílò kí ènìyàn mọ̀ nípa (pathology). Lára àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn bíi clinical pharmacists, ma ń nílò kí ènìyàn ó mọ̀ nípa ìmọ̀ mìíràn bí àpẹẹrẹ́ 'ìgbéyẹ̀wọ̀ àwọn èsì àbájáde láti inú láàbù'.

Àwọn ohun tí ó jẹ ẹ̀kọ́ ìmọ̀ yí lógún ni:
* Títo àwọn egbògi ìbílé abínibí láti fi pèsè oògùn.
* Pínpín àwọn oògùn náà ká, àti pípèsè ìtọ́jú tó péye.
* Ṣíṣàgbéyẹ̀wò àwọn akọsílẹ̀ tí yóò lani lọ́yẹ̀ nípa oògùn náà.
* Sísọ nípa iṣẹ́ oògùn náà léréfèé.
Fúndí èyí, àwọn onímò nípa ìmọ̀ ìpoògùn  i a lè ṣàpèjúwe wọn gẹ́gẹ́ bí akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ nípa oògùn, tí wọ́n sì tún jẹ́ ẹni akókọ́ tí ó ń ṣètọ́jú aláìsàn pẹ́lú pípèsè oògùn, ati bí a ṣe.lè.lòó tí yóò múni lára dá. 
Ibi tí a ti ń ta tàbí ra oògùn ni a mọ̀ sí ilé oògùn (pharmacy) tabí (chemist). Lọ́pọ̀ ìgbà ni a ma ń ṣalábàá-pàdé àwọn nkan mìíràn tó yatọ̀ sí oògùn pàdé.nílé oògùn bíi : ọṣẹ, ìpara, ìparun, àwọn ìṣeré ọmọdé, ìwé ìròyì.àti bbl.

## Ìpínsísọ̀rí ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn

Ọ̀nà mẹ́ta ọtọ̀ọ̀tọ̀ ni a lè pín ìmọ̀ nípa ìpoògùn sí, àwọn ni:
*Pharmaceutics 
*Medicinal Chemistry àti Pharmacognosy
*Pharmacy Practice
Àlà tàbí ìyàtọ̀ tí ó wà láàrín àwọn ìpínṣísọ̀rí yí sí àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ tó kù bíi biochemistry kò fi bẹ́ẹ̀ pọ̀ púpọ̀. Kódà, ìwònubọ̀nú ma ń wáyé láàrín ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn àti àwọn ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́nsì tó kù lòpọ̀ ìgbà láti lè gbé àwọn àṣàyàn oògùn kọ̀ọ̀kan jáde. Ẹ̀ka ìmọ̀ 
Pharmacology ni a  ma ń kà sí ìpísísọ̀rí kẹrin ẹ̀mnínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn. Lóòtọ́, ìmọ̀ pharmacology ṣe pàtàkì nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn (pharmacy), amọ́ òun kọ́ ni ó gbé ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìpoògùn ró. Ìlànà tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nípa pharmacy ati pharmacology yóò gbà kẹ́kọ̀ọ́ lórí àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí yóò sì yàtọ̀ síra wọn. 
Pharmacoinformatics náà tún jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ẹ̀ka ìmọ̀ ìpoògùn tí ó níṣe pẹ̀lú ìṣàwárí ìlànà tí a lè fi gbé oògùn kalẹ̀, gbe jáde tí yóò sì ṣiṣẹ́ tí a fẹ́ àti bí a ṣe lè ṣe ìtọ́jú oògùn náà kí ó má ba bàjẹ́. 
Pharmacogenomics tún dá lé ìkẹ́kòọ́ nípa ìbáṣepọ̀ àwọn légbé-n-légbé inú omi, iṣan àti ẹ̀jẹ̀ ara àti ìṣesí àwọn légbé-n-légbé yí sí àwọn oògùn tí wọ́n pèsè lẹ́yìn tí wọ́n lòó tán nínú àgọ́ ara.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Akòpe

thumb|Akọ̀pẹ ń gun Igi-ọpẹ.

**Isé ọ̀pẹ-kíkọ** jé ọ̀kan lára àwọn isé ìbílẹ̀ ilè Yorùbá. Nínú Isé yìí bákan náà ni a ti máa n gba ògùrò tàbí ẹmu.
Ọpọlọ ènìyàn

**Ọpọlọ ènìyàn** ni ẹ̀yà ara tí ó wà nínú orí ọmọnìyàn tí ó sì jẹ́ ọ̀gangan irinṣẹ́ tí ó ń ṣàkóso gbogbo iṣan inú ara ènìyàn pátá pátá, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ egungun ẹ̀yìn. 

## Ọ̀nà tí ọpọlọ pín sí
Ọpọlọ pín sí orísi ọ̀nà mẹ́ta:
# cerebrum,
# brainstem, àti
# cerebellum.
Ọpọlọ ni ohun tí ó ń ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣesí àgọ́ ara, nípa ṣíse ìgbésẹ̀, sísopọ̀ àti ìṣàkóso gbogbo ohun tí ó bá ń ṣe gba inú àgọ́ ara kọjá lásìkò kan. Ó ma ń ṣe ìpinu lórí ohun-kóhun tó ṣẹ̀lẹ̀ sí ènìyàn, tí yóò sì jẹ́ kí gbogbo ara ó mọ ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ lọ́wó lọ́wọ́. Inú egungun agbárí ẹ̀nìyan ni ọpọlọ wà ní orí ènìyàn.

Sẹ̀ríbúrọ́ọ́mù  ni ó jẹ́ ìpín ọpọlọ tí ó tóbi jùlọ nínú àwọn ìpín ọpọlọ ọmọnìyàn. Sẹ̀ríbúrọ́ọ̀mù yí náà tún wá pín sí oríṣi méjì, àwọn ni: 
* **cerebral cortex**, èyí ni ó dà bí awọ fẹ́lfẹ́ tí ó wà lókè tí ó sì bo white matter. Cotex yí ni ó tún pín sí neocortex àti allocortex tí ó sì kéré jùlọ
Èyíkeyì nínú àwọn ìpín ọpọlọ yí ni wọ́n so pọ̀ pẹ̀lú  
commissural nerve tracts, tí ó jẹ́ corpus callosum.

## Ẹ̀ka ẹ̀kọ́ nípa ọpọlọ
Ẹ̀ka ẹ̀kọ́ tí ó níṣe pẹ̀lú ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ọpọlọ ni wọ́n ń pè ní neuroanatomy, nígbà tí ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa bí ọpọlọ ṣe ń ṣiṣẹ́ ni wọ́n ń pè ní neuroscience. Oríṣiríṣi ìlànà ni wọ́n ń gbà kẹ́kọ̀ọ́ àtibṣe ìwádí nípa ọpọlọ, lára rẹ̀ ni Specimens láti ara àwọn ẹranko ni examined microscopically.
## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ọmọnìyàn
Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà

**Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà** () ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba ní orílẹ̀-èdè Àngólà. Gẹ́gẹ́ bí òfin-ìbágbépọ̀ tí wọ́n gbàtọ́ ní ọdún 2010 ṣe sọ, ipò alákóso àgbà jẹ́ píparẹ́; agbára aláṣẹ bọ́ sí ọwọ́ áárẹ. 

Ìgbà ẹ̀mejì fún ọdún márùún ní ààrẹ le fi wà ní ipò.

Ní Osù Kínní ọdún 2010 ni Iléìgbìmọ̀ Aṣòfin fọwọ́sí òfin-ìbágbépọ̀ tuntun, lábẹ́ òfin yìí, olórí ẹgbẹ́ ọ̀ṣèlú tó ní iye ìjókòó tó pọ̀ jùlọ ní iléaṣòfin ni yíò di ààrẹ, kò ní jẹ́ dídìbòyàn tààrà látọwọ́ àwọn aráàlú.

João Lourenço ni Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà lọ́wọ́lọ́wọ́, ó bọ́ sí orí ipò ní 26 September 2017.

## Àtòjọ àwọn ààrẹ ilẹ̀ Àngólà (1975–d'òní)

## Ẹ tún wo
*Àngólà
**Igbákejì Ààrẹ ilẹ̀ Àngólà
**Alákóso Àgbà ilẹ̀ Àngólà
***Àtòjọ àwọn Alákóso Àgbà ilẹ̀ Àngólà

## Àwọn ìtọ́kasí
Orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle

**Orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle** ni ilẹ̀ aládàáni kan tí ó únlo àwọn òfin onímàle fún ìjọba, ó sì yàtọ̀ sí  ilẹ̀ọba onímàle. Fún lílò ní orúkọ, àwọn orílẹ̀-èdè mẹ́rin ló jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle. Àwọn wọ̀nyí ni Afghanistan, Iran, Mauritania and Pakistan. Pakistan ló kọ́kọ́ lo orúkọ yìí ní 1956 lábẹ́ òfin-ìbágbepọ̀; Mauritania bẹ̀rẹ̀ sí ní lòó ní 28 November 1958; Iran bẹ̀rẹ̀ sí ní lòó lẹ́yìn Ìjídìde àwọn ará Ìránì 1979 tó gbàjọba lọ́wọ́ Pahlavi dynasty; àti Afghanistan bẹ̀rẹ̀ sí ní lòó ní 2004 lẹ́yìn ìwólulẹ̀ ìjọba Tàlìbánì.

## Àtòjọ àwọn orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle

## Itokasi
Ààrẹ ilẹ̀ Afghanístàn

**Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn** ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba  ilẹ̀ Afghanístàn. Ààrẹ lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Ashraf Ghani.

Kí wọn ó tó ṣe ìdásílẹ̀ ipò ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn ní 2004, Afghanístàn tilẹ̀ ti jẹ́ Orílẹ̀-èdè olómìnira onímàle láti àrin ọdún 1973 àti 1992 àti láti ọdún 2001 ṣíwájú. Kí ó tó di ọdún 1973, ibẹ̀ jẹ́ mímọ̀ bíi ilẹ̀ọba. Ní àrin ọdún 1992 àti 2001, nígbà ogun abẹ́lé, Afghanístàn jẹ́ mímọ́ bíi Orílẹ̀-èdè Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn, àti lẹ́yìn náà bíi Ẹ́míráti Onímàle ilẹ̀ Afghanístàn.

## Àwọn ìtọ́kasí
Edi Rama

**Edvin "Edi" Rama** (ọjọ́ìbí 4 July 1964) ni olóṣèlú, akun-àwòrán, olùkòwé, apolongo, olùkọ́ tẹ́lẹ̀, àti agbábọ́ọ́lù-alápẹ̀rẹ̀ ará Albáníà, òhun ni ẹni 33k lọ́wọ́lọ́wọ́ tó wà ní ipò Alákóso Àgbà ilẹ̀ Albáníà (láti 13 September 2013) àti Alákóso Ọ̀rọ̀ Òkèrè (láti 21 January 2019). Rama ló tún jẹ́ alága Ẹgbẹ́ Sósíálístì ilẹ̀ Albáníà láti 2005.

Kó tó di Alákóso Àgbà, Rama ti wà ní àwọn ipò míràn. Wọ́n yàn sí ipò Alákóso Ètò Àṣà, Ọ̀dọ́ àti Eré-ìdárayá ní ọdún 1998, ipò tó wà títí di ọdún 2000.

Lẹ́yìn náà wọ́n dìbò yàn bíi Olórí ìlú Tíránà ní 2000, wọ́n sì tún túnyàn ní 2003 àti 2007. In 2013, the coalition of center-left parties led by Edi Rama won the 2013 parliamentary election, defeating the center-right coalition of Democratic Party of Albania's incumbent Prime Minister, Sali Berisha.  He was elected as prime minister for a second term in the 2017 election.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Albáníà
Ìgbẹ́ Ènìyàn

**Ìgbẹ́ Ènìyàn** tàbí **Imí** jẹ́ àwọn ohun óúnjẹ tí a jẹ tí ó dà àmọ́ tì kò dà tán nínú ikùn tàbí agbẹ̀du ènìyàn. Ìgbẹ́ ma ń ní àwọn èròjà àìfojúrí tí wọ́n ń pè ní (bacteria), (biliribin) ati díẹ̀ (epithelial)  nínú àwon sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n ti kú, lẹ̀yìn tí yóò sì jáde láti ẹnu ihò-ìdí, tí a ó sì ma pèé ní Ìgbẹ́ nígbà tí a bá yàá sílẹ̀ tán 

## Ìjọra àwọn ìgbẹ́
Ìgbẹ́ ọmọnìyàn ma ń fara jọ imí tàbí ìgbẹ́ àwọn ẹranko mìíràn pẹ̀lú ìrísí wọn pẹ̀lú àwọ̀, líle tàbí rírọ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí wọ́n bá jẹ. Ìgbẹ́ ọmọnìyàn ma ń sábà ní ohun bí ikun tabí kẹ̀lẹ̀bẹ̀ tàbí omi lára láti lè jẹ́ kí ó rọrùn bí bá fẹ́ jáde lẹnu ihò-ídí.
Wọ́n sàbà m ń lo ***ìbẹ̀rẹ̀*** púpọ̀ jùlọ nínú àwọn àkọsílẹ̀ oríṣiríṣi.
Imí àti ìtọ̀ ma ń sábà ń ní à
kọ́wọ̀ọ́-rìn lásìkò tí a bá fẹ́ ṣe gá, àwọn méjèjì yí ni wọ́n jẹ́ ẹ̀gbin ọmọnìyàn tó lágbára jùlọ. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka: Ẹ̀gbin ara ènìyàn
Ìfé

***Ìfé*** ti alè kọ kalẹ gégé ***bí Ife***  jẹ adari èrè àgbéléwò ifẹfẹfẹ ọmọ orilẹ-ede Naijiria 2020 LGBT ti o ṣe jade nipasẹ olókìkí ajafitafita ẹtọ LGBTQ Naijiria Pamela Adie ati oludari nipasẹ Uyaiedu Ikpe-Etim .  eré naa jẹ fiimu alakọbẹrẹ akọkọ ti o ni kíkún ninu itan-akọọlẹ Nollywood . Síbẹ̀síbẹ̀ awọn orísun kan sọ pe o tun jẹ fiimu LGBT akọkọ ti Naijiria. 

Eré naa da lóri ìgbésí ayé awọn tọkọtaya obinrin ti wọn bára wọn nibalopọ ti wọn tun koju awọn italaya nipasẹ obara wọn ni Ibalopọ ni Nigeria.  Pẹlu itusilẹ ti trailer oṣiṣẹ ti eré naa lori YouTube ni Oṣu Keje ọdun 2020, èrè naa nireti lati tu silẹ nipasẹ intanẹẹti o ṣee ṣe ni opin ọdun.   èrè naa gbe awọn ifiyesi ati ìkéde dide láàrin awọn ọmọ orilẹ-ede Naijiria fun oriṣi fiimu pẹlu gbígbà tirela.

## Àwọn òṣeré

* Cindy Amadi bi Adora
* Uzoamaka Aniunoh as Ìfé

## Ṣiṣejade
O fi han pe a ti kọ iwe afọwọkọ naa gẹgẹbi itan ifẹ láàrín awọn obìnrin méjì ati pe iṣẹ naa jẹ ìpilẹ̀ṣẹ̀ ni apapọ nipasẹ Uyai Ikpe-Etim ati Pamela Adie ni ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹlu Hub Equality, NGO kan ti n ṣiṣẹ ni Nigeria ti o n fojusi awọn ẹtọ LGBT. Wọn ṣeto èrè naa lati fọ awọn aiṣedede ti ile-iṣẹ Nollywood dojuko eyiti itan-akọọlẹ kuna lati gbe ni ìbámu si awọn ìrètí ti iṣafihan awọn èròjà LGBTQ. 

## Ihamon
Eré naa ba awọn ọran ihamon pàdé lakoko ipele iṣelọpọ rẹ nitori pé o ni ibatan si LGBTQ nínú. iṣelọpọ èrè ati fọtoyiya akọkọ ko ni ìtúmọ lati jẹ didan fun awọn oṣere èrè nitori ikọlù ti Fiimu ti Orilẹ-ede ati Igbimọ Fidio Censors eyiti o halẹ ati kọ lati fọwọsi fiimu naa fun pinpin ere itage.  Ṣaaju igbejade ti trailer ni Oṣu Keje ọdun 2020, o ṣe akiyesi pe erè naa ko fi silẹ nipasẹ awọn oṣere eré si NFVCB.

Ìtúmọ iṣere ti LGBT ni Nigeria ni a gba pe o jẹ ariyanjiyan. Ibasepo ìbálòpọ̀ kan naa ni a ka si ẹ̀ṣẹ nla ni Naijiria ati ijiya ọdun 14 ti wọn jẹ ẹwọn ọdun 14 ti wọn ba jẹbi. Ofin Igbeyawo Ìbálòpọ̀ Kanna (nkán ẹ̀kọ̀) ti ọdun 2014 jẹ ofin nipasẹ Alàkóso tẹlẹ Goodluck Jonathan èyítí o sọ awọn igbeyawo ìbálòpọ̀ kanna ati LGBT gẹgẹbi arufin. 

Adedayo Thomas, oludari agba ti NFVCB ninu ifọrọwanilẹnuwo pẹlu *CNN* tẹnumọ pe Igbimọ naa ko ni fọwọ́sí awọn èrè ti o ṣe àgbéjáde awọn àkòrí ati ifihan awọn èròjà ti ko ni ibamu pẹlu awọn idiyele, igbagbọ, iwa, aṣa ati ofin orilẹ-ede Naijiria.  NFVCB tun gbejade awọn ikilọ ati awọn irokeke ti o sọ pe yoo tọpa awọn oṣere LGBT ni Nollywood lẹhin iṣelọpọ *Ife* . 

Biotilẹjẹpe èrè naa ko ti fi ofin de ni ifọwọsi nipasẹ NFVCB, fiimu naa ti ṣètò fun ìtúsilẹ̀ nipasẹ awọn iru ẹrọ ori ayelujara dipo ìtúsilẹ̀ ti tiata lati yago fun awọn ọran ihamon ati nitori awọn àìdániloju ti ajakaye-arun COVID-19 mu wa ni Nigeria .  Fiimu Adie fi han pe erè naa kii yoo ṣe ṣiṣan lori YouTube, ṣugbọn dipo nipasẹ awọn iru ẹrọ tiwọn. 

## Awọn itọkasi
Orúkọ ìdílé

**Orúkọ ìdílé** tàbí **orúkọ àpèlé** ni apá kan nínú gbogbo orúkọ ènìyàn tó tọ́ka sí ìdílé oní tọ̀ hún (tàbí ẹ̀yà, tàbí àwùjọ oní tọ̀ hún, gẹ́gẹ́ bí àsà wọn). 

## Itokasi

ẹ̀ka:Àwọn orúkọ ènìyàn
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** (, ) ni oluilu ati ilu titobijulo (1185-1393).


Veliko Tarnovo002.JPG|
Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|


## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Europe
Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́

**** tí orúkọ àbísọ rẹ̀ gangan jẹ́ **Adéwálé Adéoyè** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kìíní ọdún 1959 jẹ́ gbajúmọ̀ aláwàdà àti ọ̀ṣẹ̀rè sinimá-àgbéléwò lédè Yorùbá ọmọ bíbí ìlú Ìkirun ní ní ìjọba ìbílẹ̀ Ìfẹ́lódùn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni eré sinimá-àgbéléwò tí ó ti kópa. Ó ti tó ọdún mẹ́rìndínlógójì (36) tí Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́ ti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá-àgbéléwò. 

Bí Adéwálé Ẹlẹ́ṣọ̀ọ́ ṣe jẹ́ gbajúmọ̀ ọ̀ṣẹ̀rè, bẹ́ẹ̀ náà ló ń ṣe òṣèlú. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kerry Washington

**Kerry Marisa Washington** (ọjọ́-ìbí January 31, 1977) jẹ́ olóòtú, olùdarí àti Òṣeré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Ó di gbajúmọ́ látàrí ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn 
*Olivia Pope* nínú eré orí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn kan tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Scandal (TV series)|Scandal]]* (2012–2018).

## Àwọn ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Amẹ́ríkà
Dave Chappelle

**David Khari Webber Chappelle** (; ọjọ́ìbí August 24, 1973) jẹ́ aláwàdà orí-ìtàgé, òṣeré, olùkọ̀wé, àti olóòtú ará Amẹ́ríkà. Chappelle ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀bùn fún iṣẹ́ àwàdà rẹ̀, nínú wọn ni two Ẹ̀bùn Emmy méjì àti Ẹ̀bùn Grammy mẹ́ta, wọ́n tún fún ní Ẹ̀bùn Mark Twain. He is known for his satirical comedy sketch series *[[Chappelle's Show]]* (2003–2006). The series, co-written with Neal Brennan, ran until Chappelle quit the show in the middle of production of the third season. After leaving the show, Chappelle returned to performing stand-up comedy across the U.S. By 2006, Chappelle was called the "comic genius of America" by *[[Esquire (magazine)|Esquire]]* and, in 2013, "the best" by a *[[Billboard (magazine)|Billboard]]* writer. In 2017, *[[Rolling Stone]]* ranked him No. 9 in their "50 Best Stand Up Comics of All Time."

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn aláwàdà ará Amẹ́ríkà
Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica

***Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*** (Èdè Látìnì fún *Àwọn Ìpilẹ̀sẹ̀ Matimátíìkì fún Imọ̀-òye Adánidá*, *Mathematical Principles of Natural Philosophy* ní èdè Gẹ̀ẹ́sì), tí wọ́n tún tọ́ka sí bíi *Principia* ( prinkípíà), ni ìwé apá mẹ́ta tí Isaac Newton kọ ní èdè Látìnì, tí wọ́n kọ́kọ́ tẹ̀jáde ní 5 July ọdún 1687. Lẹ́yìn tí Newton ṣe àtúnṣe sí àtẹ̀jáde àkọ́kọ́ ìwé yìí, ó tún tún tẹ̀ jáde ní ọdún 1713 àti ọdún 1726. *Principia* ṣe àkọsílẹ̀ àwọn òfin ìmúrìn Newton, tí wón jẹ́ ìpìlẹ̀ ìṣiṣẹ́-ẹ̀rọ ògbólògbó; òfin ìfàmọ́ra gbogbo únkan Newton; àtí ìwájáde àwọn òfin ìmúrìn plánẹ́tì Kepler (tí Kepler kọ́kọ́ fi first obtained ọgbọ́n ìrírí wá jáde).
## Awọn ẹda
* *[https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ADV-B-00039-00001/1 Philosophiae naturalis principia mathematica]*, auctore Is. Newton, Londini, iussu Societatis Regiae ac typis Josephi Streater, anno MDCLXXXVII (akọkọ)
* *[https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ADV-B-00039-00002/1 Philosophiae naturalis principia mathematica]*, auctore Isaaco Newtono, Cantabrigiae, MDCCXIII (keji)
* *Philosophiae naturalis principia mathematica*, auctore Isaaco Newtono, Editio tertia aucta & emendata, Londini, apud Guil. & Ioh. Innys, MDCCXXVI (ni ipari)

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ìwé físìksì
Tom Mboya

**Thomas Joseph Odhiambo Mboya** (15 August 1930 – 5 July 1969) jẹ́ olóṣèlú ará Kenya tó jẹ́ ìkan nínú àwọn olùdásílẹ̀ orílẹ̀-èdè Kẹ́nyà. 

## Àwọn ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Kẹ́nyà
Ohùn

**Ohùn ènìyàn** ni ó jẹ́ ìró kan tí ọmọnìyàn  má ń gbé jáde láti inú tán áná ọ̀nà ọ̀fun, gẹ́gẹ́ bí  ọ̀rọ̀ tabí orin, ẹ̀rín, ẹkún ariwo ati ìbòsí (screaming), àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ohùn ènìyàn jẹ́ ohun tí ó jẹ́bàdámọ́ ọmọnìyàn, tí ó níṣe pẹ̀lú ìfúnpọ̀ àti fífẹ̀ kẹ̀lẹ̀ ọ̀fun ènìyàn nígba tí wọ́n bá fẹ́ gbé ìró kan tàbí òmíràn jáde. Lára àwọn irúfẹ́ ìró mìíràn tí ohùn tún lè gbé jáde ni ìfé àti ìsọ-wúyẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Wesley Snipes

**Wesley Trent Snipes** (ọjọ́ìbí July 31, 1962) ni òṣeré, olùkọ̀wé, olùdarí àti olóòtú fílmù ará Amẹ́ríkà. Ó gbajúmọ̀ fún ìṣeré rẹ̀ nínú àwọn fílmù bíi *[[New Jack City]]* (1991), *[[White Men Can't Jump]]* (1992), *[[Passenger 57]]* (1992), *[[Demolition Man (film)|Demolition Man]]* (1993), *U.S. Marshals* (1998) àti ẹ̀dá Marvel Comics tó únjẹ́ Blade nínú fílmù apá mẹ́ta ''Blade'' (1998–2004), *[[The Expendables 3]]* (2014 film). Àti fún *The Player* (2015).

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Danny Glover

**Daniel Lebern Glover** (; ọjọ́ìbí July 22, 1946) ni òṣeré, olùdarí fílmù, àti alákitiyan ọ̀ṣèlú ará Amẹ́ríkà. Ó gbajúmọ̀ fún ìṣeré rẹ̀ bíi Roger Murtaugh nínú àwọn fílmù *[[Lethal Weapon (franchise)|Lethal Weapon]]*. Ó ṣeré nínú àwọn fílmù bíi *[[The Color Purple (film)|The Color Purple]]* (1985), *To Sleep with Anger* (1990), *[[Predator 2]]* (1990), *Angels in the Outfield* (1994) àti *Operation Dumbo Drop* (1995). Glover tún kópa nínú àwọn fílmù bíi *Silverado* (1985), *Witness* (1985), *[[Saw (2004 film)|Saw]]* (2004), *Shooter* (2007), *[[2012 (film)|2012]]* (2009), *[[Death at a Funeral (2010 film)|Death at a Funeral]]* (2010), *[[Beyond the Lights]]* (2014), *Dirty Grandpa* (2016), àti *Sorry to Bother You* (2018). Glover jẹ́ alákitiyan ọ̀rọ̀ ọ̀ṣèlú.

## Ìgbà èwe
Wọ́n bí Glover ní ìlú San Francisco, ìyá rẹ̀ ni Carrie (Hunley) àti bàbá rẹ̀ ni James Glover. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Yẹmí Àlàdé

**Yẹmí Eberechi Àlàdé** (ọjọ́ìbí 13 March 1989), tó gbajúmọ̀ pẹ̀lú orúkọ ìkọrin rẹ̀ bíi **Yẹmí Àlàdé**, ni akọrin Afropop omo orilede Nàìjíríà. Ó kọ́kọ́ gbajúmọ̀ nígbà tó gbẹ̀yẹ nínú ìdíje *Peak Talent Show* ní ọdún 2009, ó sì gbé àwo-orin rẹ̀ "Johnny" jáde ní ọdún 2014. Bábá rẹ̀ jẹ́ ọmọ Yoruba, ìyá rẹ̀ jẹ́ ará ẹ̀yà Igbo.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Nàìjíríà
[Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè]]
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Katja Seizinger

**Katja Seizinger**  jẹ́ ògbóntagì eléré ìdárayá orí yìnyí, ọmọ orílẹ̀-èdè Russia. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀tọ́ ìbò fún gbogbo ènìyàn

**Ẹ̀tọ́ ìbò fún gbogbo ènìyàn** ṣe ẹ̀tọ́ ìdìbò fún gbogbo ọmọ ìlú tó jẹ́ àgbàlagbà, láìkàsí ọlà, ìpawọ́, akọmbábo, ipò láwùjọ, ẹ̀yà ènìyàn, ẹ̀yà èdè, tàbí ìdínà míràn.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ẹ̀tọ́ ìdìbò
Àwọn ẹ̀yà Xhosa

**Àwọn ẹ̀yà Xhosa** (; ) (pípè ní Yorùbá bíi Kósà) ni ẹ̀ka ẹ̀ya àwọn Bantu tó búdò sí Apágúúsù Áfríkà àgàgà ní Eastern Cape. Àwọn ẹ̀yà Xhosa kékeré (Mfengu) tún wà ní Zimbabwe, níbi tí èdè wọn, isiXhosa, ti jẹ́ gbígbà bíi èdè ọmọ orílẹ̀-èdè.

## Itokasi

ẹ̀ka:Àwọn ará Gúúsù Áfríkà
Aṣọ-ìbòjú nígbà àjàkálẹ̀ ààrùn káríayé ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019

Onírúurú abá lórí Wíwọ ìbòjú nígbà àjàkálẹ̀ ààrùn káríayé ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019 láti ọwọ́ àwọn elétò àti àjọ ìlera àti àwọn ìjọba. Àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization, WHO àti àwọn elétò ìlera àwùjọ gbà pé wíwọ ìbòjú máa ń fa àdínkù rírànkálẹ̀ àjàkálẹ̀ ààrùn èémí bí í ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019  
Bí ó tilẹ̀ wù kí ó rí, àkòrí-ọ̀rọ̀ jẹ́ èyí tí ó ti ń fa àríyànjiyàn, láàárín àwọn oníṣẹ́ ìlera kan àti àwọn ìjọba lórí ìlànà wíwọ ìbòjú. 

Títí di oṣù karùn-ún ọdún 2020, ,  ìdá méjìdínláàádọ́rùn-ún, 88% nínú àpapọ̀ iye àwọn ènìyàn ní àgbáyé ń gbé ní orílẹ̀-èdè tó kàn-án nípá tàbí dá àbá láti lo ìbòjú ní àwùjọ ènìyàn púpọ̀; ìdá márùnléláàádọ́rin, 75 ni àwọn orílẹ̀ èdè tó kàn án nípá láti máa lo ìbòjú. Àríyànjiyàn tí wáyé lórí pé ǹjẹ́ ó pọn dandan kí ènìyàn wọ ìbòjú nígbà tí ó bá wà ní Ìjìnnà-síra-ẹni láwùjọ níwọ̀n mítà méjì tàbí ẹ̀sẹ̀ bàtà mẹ́fà, àti nígbà tí ènìyàn bá ń ṣeré ìdárayá. Ní àfikún, àwọn àjọ elétò ìlera àwọn orílẹ̀-lèdè kan àti àwọn àgbègbè mìíràn ti yíhùn padà nípa lílo ìbòjú nígbàdégbà. Ìbòjú ti wá di ohun ọ̀wọ́n nígbà ààrùn ẹ̀rànkòrónà ọdún 2019, gbogbo èyí tí ó wà lóde kọ́ ni wọ́n fọwọ́ sí. Pàápàá jù lọ, ọ̀pọ̀ ni ìbòjú  tí ó wà lọ́jà nigbàǹtuẹ̀yọ̀, tí wọn kò sìn ṣíṣe tó.

Lára orísìírísìí ìbòjú tí ó wà ni:
* ìbòjú aláṣọ
* ìbòjú iṣẹ́-ìlera tàbí medical or ìbòjú awọ̀-ṣiṣẹ́ abẹ
* ìbòjú amúnimí bí i ìbòjú N95 àti ìbòjú FFP, ìbòjú alábojú, ìbòjú onígò-ojú iṣẹ́ ìlera, nígbà mìíràn ẹ̀wẹ̀, àwọn oníṣẹ́ ìlera máa ń lo àwọn irinṣẹ́ ìdábòboraẹni pẹ̀lú ìbòjú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àjàkálẹ̀ àrùn Covid-19 lórílẹ̀-èdè Olómìnira Benin

Àjàkálẹ̀ àrùn **[[Ẹ̀rànkòrónà-19]] ** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **[[COVID-19]]** kọ́kọ́ bẹ́ sílẹ̀ ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira Benin ní oṣù kẹta ọdún 2020.

## Bí ó ṣe bẹ̀rẹ̀
Lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2020 ni àjọ elétò ìlera àgbáyé, World Health Organization (WHO) jẹ́rìí pé ẹ̀rànkòrónà, Covid-19, ni ó ń fa àìsàn èémí láàárín àwọn ènìyàn kan lágbègbè Wuhan,ní Ìpínlẹ̀ Hubei, lórílẹ̀-èdè China, èyí tí wọ́n jábọ̀ rẹ̀ fún àjọ WHO lọ́jọ́ kokànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 2019.

Iye ìjàm̀bá ikú àrùn Covid-19 kéré sí ti àrùn SARS, Severe acute respiratory syndrome tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2003, ṣùgbọ́n jíjàkálẹ̀ àrùn náà lágbára ju SARS lọ, pàápàá jù lọ iye àwọn ènìyàn tí àrùn náà ń pa lápapọ̀.

## Ìbúrẹ́kẹ́ àrùn náà láti ìgbà dé ìgbà

Ẹni àkọ́kọ́ tí wọ́n kéde rẹ̀ pé ó lùgbàdì àrùn náà lórílẹ̀ èdè Olómìnira Benin wáyé ní olú-ìlú orílẹ̀-èdè náà, Port-Novo, lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹta ọdún 2020,On. Lọ́jọ́ kẹta sì ara wọn ní wọ́n, ni wọ́n kéde ènìyàn kejì tó ní àrùn náà. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni orílẹ̀-èdè kéde ìdádúró ìrìnkèrindò ọkọ̀ láti orílẹ̀ èdè mìíràn wá sí orílẹ̀ èdè náà, bákan náà wọ́n yàn ìdágbélé tipátipá fún gbogbo àwọn àrè tàbí arìnrìn-àjò tí wọ́n bá wọ orílẹ̀-èdè náà gba òfurufú. Kódà, wọ́n gba àwọn olùgbé orílẹ̀ èdè Benin ní ìmọ̀ràn láti máa wọ ìbòjú, kí Wọ́n sìn ṣé ara wọn mọ́lé àyàfi bí ó bá pọn dandan láti jáde.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Benin
Grace Oyèlùdé

**Grace Atinuke Oyèlùdé** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kọkànlá ọdún 1931, (November 16, 1931) jẹ́ omidan tó rẹwà jùlọ àkọ́kọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà lọ́dún 1957.

## Àwọn Ìtọ́kasí