open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ede, Osun

**Ẹdẹ** je ilu ti o wa ni ipinle Osun ni apa guusu ìwọ oòrùn orile-ede Naijiria. Ede je okan lara awon ilu ti o je gbajugbaja ilu atijo ni ile Yoruba. Gegebi eto ikaniyan ti o waye ni odun 2006, awon olugbe ilu Ede je 159,866. Awon olugbe ilu Ede je onisowo ati agbe. Awon ilu ti o yi ilu Ede ka ni Osogbo ti o je olu-ilu ipinle Osun, Iwo, Ife ati Ejigbo. Oye Oba ilu Ede ni a mon si Timi ti Ede, Oba Muniru Adeola Lawal Laminisa 1 ni Oba ilu Ede lowolowo. Awon ijoba ibile ti o wa ni ilu Ede ni Ede South ati Ede North. Awon ile-iwe giga meta ni o wa ni ilu Ede, eyi ni o je ki Ede wa lara awon ilu ti idagbasoke un de ba ni apa guusu iwo oorun orile-ede Naijiria. Awon ile-eko giga yi ni Federal Polytechnic Ede, Adeleke University ati Redeemer's University. Ninu awon olugbe ilu Ede, awon elesin Musulumi lo po ju. Eyi ni a le se itoka re titi de orudun kokandinlogun ni igba ijoba Timi Abibu Lagunju ti o je oba ilu Ede ni igba nan, Oba yi ni Oba elesin musulumi akoko ti o je ni ile Yoruba. Oba Timi Abibu ti wa lori oye fun odun di e ki Ogbeni ojise ihinrere W.H. Clark to wa si ilu ede ninu osu kokanla, odun 1857.Ogbeni Clark se akosile wipe: "Odomode kan ti o je omoleyin Ojise Muhammad ti je Oba ilu Ede leyin iku baba re Oduniyi, o si gbe esin musulumi wa si ori oye nan pelu. 

## Awon Ijoba Ibile ni Ede

Ilu Ede ni ijoba ibile meji ti a mon si:

Ede South

Ede North

## Orin

Ilu Ede ni a gbo wipe o je orisun fun orin Apala.

## Awon Eyan Jankan-Jankan

- Ademola Adeleke

- David Adeleke

- Deji Adeleke

- Oba Munirudeen Adesola Lawal

- Siyan Oyeweso

- Adedeji Aderemi

- Mubarak Adekilekun Tijani

## Awon Itokasi
Olawale olofooro

Ọláwálé Ọlọ́fọ́ọ̀rọ̀ tí orúkọ àbísọ rẹ ń jẹ́ Ọláwálé  Ibrahim Ashimi tí a bí ní  ọjọ́ kẹ́sàn án ọdún 1986 tí ayé mọ̀ sí Brymo jẹ́ olórin ìgbàlódé ní Nàìjíríà, òṣèré àti òǹkọ̀wé. A bí i, a sì tọ́ ọ ni Okokomaiko, ó sì bẹ̀rẹ̀ àgbéjáde orin rẹ̀ ni ọdún 1999 nígbà tí ó wà ní ilé -ẹ̀kọ́ girama. Àkójọpọ̀ orin Brymo àkọ́kọ́, Brymstone (2007) , tí "shawty" ṣe onígbọ̀wọ́ fún tí wọn sì kà kún àgbéjáde tí kò kájú òṣùwọ̀n. Ní ọdún 2010, ó buwọ́ lu ìwé àdéhùn pẹlú ilé-iṣẹ́ orin Chocolate City ṣùgbọ́n wọ́n fi ẹ̀sùn àìtẹ̀lẹ́ àdéhùn kàn án lẹ́yìn bíi ọdún mẹ́ta. Àgbéjáde àkójọpọ̀ orin Brymo Kejì tí àkọ́lẹ́ rẹ ń jẹ́ "Son of a kapenta"  jáde ní ọdún 2012  tí àwọn àgbéjáde bíi "Ara", "Good Morning" àti "Go Hard" ti jẹ yọ.
Wọlé Ṣóyínká

**Akinwande Oluwole Babatunde Soyinka**  (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje, ọdún 1934) jẹ́ òǹkọ̀wé Nàìjíríà tí ó gbajúgbajà fún kíkọ eré òntàgé àti ewì. Ó ti kọ ìwé ìtàn àròsọ mẹ́ta, ṣe àkójọpọ̀ mẹ́wàá lórí àwọn ìtàn kéékèèké, àkójọpọ̀ ewì méje, eré òntàgé márùndílọ́gbọ̀n àti ìwé márùn-ún lórí àwọn ìrìn àjò rẹ̀. Ó ti ṣe ọ̀gbufọ̀ iṣẹ̀ méjì, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìròyìn àti ìtàn kéékèèké fún àwọn ìwé ìròyìn púpọ̀. Gbogbo ayé mọ̀ ọ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn akọ̀wé tí ó tóbi jùlọ nílẹ̀ Áfíríkà àti ọ̀kan lára àwọn òǹkọ̀wé eré òntàgé tí ó ṣe pàtàkì jùlọ. Ó gba àmì ẹ̀yẹ ti ọdún 1986 Nobel Prize nínú Literature fún iṣẹ́ rẹ̀ lórí àṣà àti ewì èyí tí ó dá lórí ìṣẹ̀dá eré òntàgé.

A bí sí àwùjọ Anglican ẹbí rẹ̀ ni Aké, Abeokuta, Soyinka bẹ̀rẹ̀ ìrìn àjò ìwé rẹ̀ ní Government College, Ibadan and proceeded to the University College Ibadan. Láàárín kan, ó dára pọ̀ mọ́ àwọn kan láti ṣe olùdásílẹ̀ Pyrate Confraternity. Soyinka kúrò ní Nàìjíríà lọ sí England láti lọ kàwé ni University of Leeds. Láàárín yẹn, ó ṣiṣẹ́ olóòtú fún ìwé ìròyìn tí yunifásítì, èyí tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́, *The Eagle*, kí ó tó wà di òǹkọ̀wé ni àwọn ọdún 1950s. Ní ìlú ọba, ó bẹ̀rẹ̀ sí ní kọ ìtàn kéékèèké, ó sì ń ṣe àkọsílẹ̀ fún  BBC Lecture series. Ó kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ eré He wrote many plays which were performed on radios and in theatres in Nigeria and the UK, especially the Royal Court Theatre.

He has been married to his third wife Folake Doherty since 1989. Since 1 September 2022, Soyinka has held the position of Arts Professor of Theatre at New York University Abu Dhabi.

Many of Soyinka's novels and plays are set in Nigeria, reflecting the country’s history, culture, and political struggles. Alongside these works, he produced a wide range of satirical writings that reached a broad audience and enjoyed considerable popularity. He is also an accomplished poet, with numerous individual poems and several published collections to his name. He achieved successes with his plays including *The Swamp Dwellers* (1958), *[[The Lion and the Jewel]]* (1958), and *The Invention*, which was one of his early plays to be produced at the Royal Court Theatre. Soyinka wrote a number of other works, including *[[The Interpreters (novel)|The Interpreters]]* (1965), *[[Season of Anomy]]* (1973), *[[Chronicles from the Land of the Happiest People on Earth]]*, and *[[Harmattan Haze on an African Spring]]*. In July 2024, Bola Tinubu renamed the National Arts Theatre after Soyinka during his 90th birthday.

## Ìtọ́kási
### Àkọsílẹ̀
Liga Bantrab

**Liga Nacional de Fútbol de Guatemala,** tí a sì mọ̀ sí **Liga Bantrab** fún ìdí onígbọ̀wọ́, jẹ́ líìgì bọ́ọ̀lù alájọṣepọ̀ ní Guatemala àti ìpele gíga jùlọ nínú ètò líìgì bọ́ọ̀lù Guatemala. O jẹ iṣakoso nipasẹ Federación Nacional de Fútbol de Guatemala ati pe o dije nipasẹ awọn ẹgbẹ 12.
Àbáyọ̀mí Ọlọ́nìṣakin

**Àbáyọ̀mí Gabriel Ọlọ́nìṣakin** CFR  (tí a bí ní ọjọ́ kejì oṣù Kejìlá ọdún 1961) jẹ́ ọ̀gágun ọmọ ogun orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ti fẹ̀yìntì, olórí àwọn òṣìṣẹ́ ààbò tẹ́lẹ̀, àti aṣojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sí Orílẹ̀-èdè Kamẹrúùnù lọ́wọ́lọ́wọ́.  Ààrẹ Muhammadu Buhari yàn án sí ipò olórí àwọn òṣìṣẹ́ alààbò ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù Keje ọdún 2015.  Ó fi ipò sílẹ̀ ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kìíní ọdún 2021. 

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ọlọ́nìsakìn, tí ó wá láti Ìpínlẹ̀ Èkìtì  tí ó sì kọ́ ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti girama ní Zaria . Ọmọ kẹta nínú àwọn ọmọ márùn-ún ni, Ọlọ́nìṣakin dàgbà nínú ọgbà ilé ìjọsìn kan ní Odò Ìjẹ̀bú ní Òde Èkìtì, agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Gbonyin, ní Ìpínlẹ̀ Èkìtì, níbi tí àwọn òbí rẹ̀ ti jẹ́ ọmọ ìjọ CMS agbègbè náà.  Ó forúkọ sílẹ̀ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ológun Nàìjíríà, Zaria ní ọdún 1973 , lẹ́yìn náà ó dara pọ̀ mọ́ Ilé-ẹ̀kọ́ Ológun Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ karùndínlọ́gbọ̀n. Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Lieutenant Kejì sínú Iṣẹ́ ológun gẹ́gẹ́ bìi atọ́nisọ́nà ní ọdún 1981.  Ọlọ́nìsakin kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní àkọ́kọ́ Yunifásitì pẹ̀lú àmì ẹ̀yẹ nínú ìmọ̀ àwọn oun èlò ilé tó ń loná láti Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ ní Ilé Ifẹ̀ . 

## Àwọ́n Iṣẹ́ tí ó ṣe
Kí wọ́n tó yàn án gẹ́gẹ́ bí Olórí aláàbò, Ọ̀gágun Olonisakin ni olórí àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí.

* TRADOC 
* Ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà ti Àwọn àmì ìtọ́sọ́nà 

Wọ́n gbé Ọlọ́nìṣakin ga sí ipò Ọ̀gágun ní oṣù kẹjọ ọdún 2015 láti ọwọ́ Ààrẹ Muhammadu Buhari lẹ́yìn ìfìdí rẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olórí ẹ̀ka Ààbò. 

## Àwọn ẹ̀bùn àti àmì ẹ̀yẹ
Ní oṣù kẹwàá ọdún 2022, Ààrẹ Muhammadu Buhari nígbà náà fún un ní ọlá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti Commander of the Order of the Federal Republic (CFR). 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1961
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ìtóṣọ́nà Pátápátá Nípa Pataki Èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí Ìgbéraga Àṣà Wa Ní Nàìjíríà

Èdè Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè abinibi tó ṣe pàtàkì jùlọ ní Nàìjíríà àti ní Àfíríkà lápapọ̀. Kì í ṣe èdè ìbánisọ̀rọ̀ lasan ni, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àmì ìdánimọ̀ wa, àṣà wa, àti ìtàn ìran Yorùbá. Èdè Yorùbá jẹ́ orísun ìgbéraga àti ìmúrasílẹ̀ àṣà fún àwọn ènìyàn Yorùbá, nípa rẹ̀ ni a ti ń mọ ẹni tí a jẹ́ gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè àti gẹ́gẹ́ bí ènìyàn.

**Èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí Àmì Ìdánimọ̀ Àṣà**

Èdè Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó fi ń dá Yorùbá mọ́ yàtọ̀ sí àwọn ẹ̀yà mìíràn. Nípa èdè ni a ti ń fi hàn ìtàn wa, ìgbàgbọ́ wa, àti àṣà ìgbé-ayé wa. Nígbà tí ènìyàn bá ń sọ Yorùbá, ó ń jẹ́rìí sí ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìran àti ilẹ̀ Yorùbá. Èdè yìí ń ṣọ́kan àwọn Yorùbá káàkiri Nàìjíríà àti àgbáyé.

**Ìpa Èdè Yorùbá Nínú Àṣà àti Àṣà Ìbílẹ̀**

Èdè Yorùbá kún fún òwe, àló, orin, ìjálá, ìkíni, àti ìtàn àròsọ tí ń kọ́ wa nípa ìwà rere, ìbáṣepọ̀ ènìyàn, àti ọgbọ́n-àyé. Àwọn òwe Yorùbá jẹ́ ọgbọ́n àgbàlagbà tí ń kọ́ ìtọnisọna ìgbé-ayé. Bí àpẹẹrẹ:

“Òwe lẹ́ṣin ọ̀rọ̀; bí ọ̀rọ̀ bá sọnù, òwe la fi ń wá a.”

Èyí fi hàn pé èdè Yorùbá jẹ́ àgbékalẹ̀ ìmọ̀ àti ọgbọ́n.

**Èdè Yorùbá gẹ́gẹ́ bí Ọ̀nà Ìtàn àti Ẹ̀kọ́**

Èdè Yorùbá jẹ́ irinṣẹ́ pàtàkì fún ìkóni àti ìkó-ẹ̀kọ́, pàápàá jùlọ fún àwọn ọmọde. Ìmọ̀ ẹ̀kọ́ tí a fi èdè ìyá kọ́ ọmọ máa ń wọ inú rẹ̀ rọrùn, ó sì ń jẹ́ kó mọ àṣà àti ìwà rere láti ìbẹ̀rẹ̀. Èdè Yorùbá tún ń jẹ́ kí ìtàn ìran Yorùbá má bàjẹ́, nítorí pé a ń fi í kọ́ ìran tuntun nípa ìtàn àti ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́.

**Ìgbéraga Èdè Yorùbá Ní Àkókò Òde-Òní**

Ní àkókò ìgbésí-ayé òde-òní, èdè Yorùbá ṣi ń kó ipa pàtàkì nínú orin, eré oníṣeré, ìròyìn, àti àwùjọ àgbáyé (social media). Ọ̀pọ̀ àwọn akorin àti oníṣeré Yorùbá ń lo èdè Yorùbá láti fi hàn àṣà wa sí àgbáyé. Èyí ti mú kí èdè Yorùbá di ohun ìgbéraga kárí ayé.

**Ìpinnu (Ìparí)**

Ní ìparí, èdè Yorùbá jẹ́ ọkàn wa gẹ́gẹ́ bí ènìyàn Yorùbá. Ó jẹ́ ìpìlẹ̀ àṣà wa, ìtàn wa, àti ìdánimọ̀ wa ní Nàìjíríà. Bí a ṣe ń bọ́jú tó èdè Yorùbá, bẹ́ẹ̀ ni a ṣe ń dáàbò bo àṣà àti ìtàn wa. Nítorí náà, ó yẹ kí gbogbo wa ní ìgbéraga láti sọ èdè Yorùbá, láti kọ́ ọ́, àti láti fi í ránṣẹ́ sí ìran tí ń bọ̀, kí àṣà Yorùbá lè máa yè títí láé.

**Àbá (Ìmọ̀ràn)**

Ó yẹ kí:

* A máa lo èdè Yorùbá ní ilé àti ní ilé-ẹ̀kọ́
* Àwọn òbí kọ́ àwọn ọmọ wọn ní èdè Yorùbá
* Ìjọba àti àjọṣe àṣà gbé èdè Yorùbá ga

Nípa bẹ́ẹ̀, èdè Yorùbá yóò máa jẹ́ ìgbéraga àṣà wa ní Nàìjíríà àti ní àgbáyé.
Michael Jordan (disambiguation)

**[[Michael Jordan]]** (tí a bí ní 1963) jẹ́ oníṣòwò àti olùṣeré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò tẹ́lẹ̀ ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

**Michael Jordan** tàbí **Mike Jordan** tún le tọ́ka sí:

## Àwọn ènìyàn

### Eré-ìdárayá
*Michael Jordan (footballer) (tí a bí ní 1986), olùṣọ́-léèwọ̀ (goalkeeper) Gẹ̀ẹ́sì
*Mike Jordan (basketball, born 1977), akọ́nimọ̀ọ́gbá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ Amẹ́ríkà àti olùṣeré oníṣẹ́-òwò tẹ́lẹ̀
*Mike Jordan (racing driver) (tí a bí ní 1958), awakọ̀ eré-ìje Gẹ̀ẹ́sì
*Mike Jordan (baseball, born 1863) (1863–1940), olùṣeré baseball Amẹ́ríkà
*Mike Jordan (cornerback) (tí a bí ní 1992), cornerback bọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ Amẹ́ríkà
*Michael Jordan (offensive lineman) (tí a bí ní 1998), offensive lineman bọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ Amẹ́ríkà
*Michal Jordán (tí a bí ní 1990), olùṣeré ice hockey Czech

### Àwọn ènìyàn mìíràn
*Michael B. Jordan (tí a bí ní 1987), òṣèrékùnrin Amẹ́ríkà
*Michael I. Jordan (tí a bí ní 1956), olùwádìí Amẹ́ríkà nínú ìmọ̀ statistics, machine learning, àti artificial intelligence
*Michael Jordan (insolvency baron) (tí a bí ní 1931), oníṣòwò Gẹ̀ẹ́sì
*Michael Jordan (politician), òṣèlú Irish Farmers' Party TD láti Wexford, 1927–1932
*Michael H. Jordan (1936–2010), aláṣẹ Amẹ́ríkà fún CBS, PepsiCo, Westinghouse
*Michael Jordan (mycologist), onímọ̀-olu (mycologist) Gẹ̀ẹ́sì
*Michael Jordan Bonema, olórin rapper, akọrin, àti olùgbéré-jáde Amẹ́ríkà tí a mọ̀ nípasẹ̀ iṣẹ́ sí MIKE

## Àwọn ìlò míràn
* "Michael Jordan", orin ọdún 2000 láti ọwọ́ Five for Fighting láti inú *[[America Town]]*
* "Michael Jordan", orin ọdún 2010 láti ọwọ́ Kendrick Lamar tí ó ṣàfihàn Schoolboy Q láti inú *[[Overly Dedicated]]*
**[[Michael Jordan: An American Hero]]*, fíìmù tẹlifíṣọ̀nù Amẹ́ríkà ti ọdún 1999 tí ó dá lórí ìtàn olùṣeré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ náà
**[[Michael Jordan: Chaos in the Windy City]]*, eré fídíò ọdún 1994 tí ó ṣàfihàn olùṣeré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ náà

## Wo eléyìí náà
*Michael Jordan statue, ère ní Chicago ti olùṣeré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ Michael Jordan
*Michael (ìtumọ̀)
*Jordan (orúkọ)
Nigerian idol

***Nigerian Idol*** jẹ́ àtúngbéjáde ẹ̀ka eré ìdíje orin ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà fún ètò ìṣàkóso orin kíkọ. Ó jẹ́ ẹ̀ka Idol kejì fún orílẹ̀-èdè náà, nítorí pé orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ń kópa nínú *[[Idols West Africa]]* èyí tí wọ́n ya àwòrán ẹ̀ tí wọ́n sì gbé jáde ní Stockholm, Sweden.

Ìdíje yìí kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú season àkọ́kọ́ ní ọdún 2010, nígbà tí wọ́n ń ṣe ayẹyẹ àádọ́ta ọdún olómìnira orílẹ̀-èdè náà pẹ̀lú àkòrí tí wọ́n pè ní *Gba Àlá Rẹ Láyè. Má Gba Ìdíwọ́ kankan*.

## àwọn ìtọ́kasí
Ọlátóyè Tèmítọ́pẹ́ Sugar

**Ọlátóyè Tèmítọ́pẹ́ Sugar** tí a bí ní ọdún 1973 ó jáde làyé ní ọjọ́ kẹsàn-án Oṣù Kẹta ọdún 2019) jẹ́ ọmọ Ilé ìgbìmọ̀ Aṣojú ṣòfin ìjọba Àpapọ̀ tí ó ń ṣojú fún agbègbè Lagelu / Akinyele, àti alága Ilé lórí Ìdàgbàsókè àwọn Ìlú àti Ètò Agbègbè fún Orílẹ̀-èdè Nàìjíría .  Ó tún jẹ́ olùdíje sílé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà fún àrin gbùngbùn ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lábẹ́ àsìà ẹgbẹ́ òṣèlú Action Democratic Party nínú ìdìbò ọdún 2019.  

## Ìgbésí ayé rẹ̀ àti ilé ẹ́kọ̀ tó lọ
Sugar wá láti agboolé Ẹfúngadé-Onígbòdògì, Aláfárá Òjé ní ìjọba ìbílẹ̀ Àríwá-Ìlà oòrùn Ìbàdàn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, nígbà tí àwọn baba ńlá rẹ̀ jẹ́ Onígbòdògì àti Àlàpẹ́ tí àwọn méjèèjì wà ní ìjọba ìbílẹ̀ Lagelu ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Nígbà tí ó wà ní èwe, Tèmítọ́pẹ́ kẹ́kọ̀ọ́ ní ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Máíkẹ̀lì mímọ́ tí ó wà ní agbègbè, Yemetu àti ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ IMG tó wà ní agbègbè Bẹ́yẹrúnkà, Aláfárá Òjé ní ìlú Ìbàdàn. Lẹ́yìn náà ó tẹ̀síwájú sí Ilé ìwé oníwèé mẹ́wàá ti Ìkọ́làbà, kọ́lẹ́ẹ̀ji ti Lúkù mímọ́ ní Mọ̀lété àti Ilé ìwé oníwèé mẹ́wàá Alugbó to wà ní, Ẹgbẹ́dá, gbogbo àwọn ilé ẹ̀kọ́ yìí wà ní ìlú Ìbàdàn, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, gbogbo wọn lósì lọ fún ẹ̀kọ́ girama rẹ̀.  Lẹ́yìn náà, ó lọ sí Kọ́lẹ̀jì ìjọba àpapọ̀ tó wà ní Abeokuta, Ìpínlẹ̀ Ogun, níbi tí ó ti gba ìwé ẹ̀rí olùkọ́ni. Lẹ́yìn náà, ó lọ sí Yunifásítì Ibadan níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ìmọ̀ ìjìnlẹ àkọ́kọ́ àti ìkejì. 

## Gẹ́gẹ́ bí olòṣèlú
Iṣẹ́ òṣèlú Sugar bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú yíyàn sípò gẹ́gẹ́ bí alábojútó ní ìjọba ìbílẹ̀ Ọdẹ́dá . Lẹ́yìn náà ni wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí olùdámọ̀ràn pàtàkì ní ìpínlẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Ogun lábẹ́ ìṣàkóso gómìnà, Ọ̀túnba Gbenga Daniel, nítorí pé ó jẹ́ olórí àwọn ọ̀dọ́ fùn ẹgbẹ́ òṣèlú PDP ní agbègbè ààrin gbùngbùn ìpínlẹ̀ Ògùn fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ó díje fún ipò alága ìjọba ìbílẹ̀ Lagelu ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ọdún 2007 lábẹ́ àsià ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party (PDP) ó sì di aṣojú ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ fún ẹgbẹ́ òṣèlú PDP ní ọdún 2008. 

Wọ́n dìbò yan Sugar sí Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ọdún 2011 níbi tí wọ́n ti dìbò yàn án lábẹ́ àsìá  ẹgbẹ́ òṣèlú accord   àti ní ọdún 2015, ó díje fún ipò aṣojú ṣòfin láti ṣojú fún ẹkùn Lágelú/Akínyẹlé lábẹ́ àsìá ẹgbẹ́ òṣèlú ti All Progressive Congress (APC) tí ó sì jáwé olúborí. Ní ọdún 2018, Sugar lọ sínú ẹgbẹ́ òṣèlú ti Action Democratic Party ó sì díje fún ipò Aṣòfin àgbà tí ó ń ṣojú fún agbègbè àárín gbùngbùn ìpínlẹ̀ Ọyọ́. Ó pàdánù ìdìbò náà sọ́wọ́ Teslim Folarin, olùdíje láti inú ẹgbẹ́ òṣèlú ti APC. 

## Ikú
Wọ́n yìnbọn fún Sugar ní Lálúpọn ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹta ọdún 2019. Wọ́n yára gbé e lọ sí ilé ìwòsàn University College, Ìbàdàn níbi tí ó kú sí látàrí ọgbẹ́ tí ó ní látara ìbọn tí wọ́n yìn fun.  

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1973
Olowo Imade

**Ọláọ́wọ̀ Imadẹ̀** ni ẹni tí ó gba ipò bàbá rẹ̀ Ojugbelu ní agbègbè  Òkìtì Upafa (Òkè Upafa). Òun ni ó kò àwọn ènìyàn rẹ̀ lọ sí Òkè-Madẹ̀ (Òkè Madẹ̀) níbi tí  wọ́n gbé fún ìgbà diẹ̀ látàrí ogun àti àrá sísán ní gbogbo ìgbà tí ó sì ń ṣekú pa púpọ̀ àwọn ènìyàn rẹ̀.  Lèyìn èyí ni wọ́n gbéra lọ sí ibi tí wọ́n pe ní Òkítì-Asegbo tí ó di  ìlú Ọ̀wọ̀ lónìí. ) Lẹ́yìn èyí ni 9lọ́wọ̀ Madẹ̀ àti àwọn ọmọ ogun Ighare bẹ̀rẹ̀ sí ń fẹ ìlú náà lọ sí apá gúúsù nípa jíjagun gbalẹ̀ tí wọ́n sì tẹ̀dó síbẹ̀. Lára àwọn ibi tí wọ́n gblẹ̀ tí wọ́n sì tẹ̀dó sí ni wọ́n fi àwọn Olóyè Ighare do sí ni wọ́n ń pè ní  Iloro tàbí Uloro . Lónìí, àwọn Iloro méjèèjìlá ni wọ́n ma ń ṣe ètò ìfọba Ọlọ́wọ̀ àti sísin òkú Ọlọ́wọ̀ bí wọ́n bá wàjà.
Ọlọ́wọ̀ àkọ́kọ́ ni ó sọ ìlú náà ní orúkọ tí ó sì ń lo orúkọ àpèjẹ́ rẹ̀ *Ọlọ́wọ̀* (Ẹni tí ó ni Ìlú Ọ̀wọ̀) tí orúkọ yìí sì túmọ̀ sí *Ẹni tí àá b'ọ̀wọ̀ fún*

## Ìṣípò-rọpò
Ọlọ́wọ̀ àkọ́kọ́ gbésẹ̀ ní 1106 AD ní ìlú Ọ̀wọ̀ tí Ọlọ́wọ̀ Krodo sì jọba lẹ́yìn rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí

*https://dailytrust.com/a-visit-to-owo 
*In The Wilderness of Life: The Travails And Triumphs Of His Royal Highness Oba David Folagbade Olateru-Olagbegi III The Olowo Of Owo Kingdom : An Autobiography. University Press Plc., 2013. P. 35  
*A Synopsis of Owo History, High Chief Aralepo Adedokun Joseph, First Edition, Iadmo Press. 2013 p.&nbsp;18 
*https://books.google.com/books?id=UBYOAQAAMAAJ&q=%22Olowo+Imade%22+-wikipedia
*https://books.google.com/books?id=zOQyAQAAIAAJ&q=%22Olowo+Imade%22+-wikipedia
*https://books.google.com/books?id=ZYUuAQAAIAAJ&q=%22Olowo+Imade%22+-wikipedia
Ẹ̀bùnólúwa Adéjúyìgbé

**Ebunoluwa Aderonke Adejuyigbe** jẹ́ onímọ̀ nípa àwọn ọmọdé, olùwádìí, àti olùdarí ẹ̀kọ́ ní Nàìjíríà. Ó jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ nípa àwọn ọmọdé àti ìlera ọmọdé, láti oṣù Agẹmọ ọdún 2025, òun sì ni Ọ̀gá Àgbà fún Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti onímọ̀ ìṣègùn Sáyẹ́nsì (UNIMED), ní ìpínlè Òǹdó. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí yóò jẹ́ ọ̀gá Àgbà ní ilé ẹ̀kọ́ gíga náà.
Gbénga Adébóyè (Fúnwọtán/Jengbetíèlè)

**Gbénga Adébóyè** a bi ní Ọgbọ̀njọ́ Oṣù Kẹsàn ọdún 1959 ó sì jáde láyé ní Ọgbọ̀njọ́ Oṣù Kẹrin ọdún 2003 jẹ́ akọrin, apanilẹ́rìn-ín, òǹsọ̀rọ̀ lórí rédíò, olùgbékalẹ̀ ìròyìn àti olùdarí ayẹyẹ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà,  tí ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ **Fúnwọntàn tàbí Jengbetíèlè** . Títí di ìgbà ikú rẹ̀, ó gbajúmọ̀ kárí ayé nínú iṣẹ́ eré ìnàjú. 

## Ìgbésí ayé rẹ̀ ní kékeré
A bí Elijah Olúwágbémiga Adébóyè ní ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹsàn-án ọdún 1959 ní Ọdẹ-Òmu, Ìpínlẹ̀ Osun, ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, tíí ṣé apá Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà . 

## Iṣẹ́ ọwọ́ rẹ̀
Adébóye jẹ́ olùdari ètò rédíò olókìkí kan tí a gbé kalẹ̀ ní ilé iṣẹ́ rédíò ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1980 níbi tí wọ́n ti fun ní ìnagijẹ *Fúnwọntán Olódù* .  Obìnrin òṣèrébìnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan, Idowu Philips, tí ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ rẹ̀ àkọ́kọ́ jẹ́ ẹ̀bùn láti ọ̀dọ̀ Gbenga Adeboye, ṣàpèjúwe Gbénga Adébóyè gẹ́gẹ́ bí apanilẹ́rìn-ín onínúure.  Àwọn olùfẹ́ rẹ̀ tún pè é ní oníṣòwò àti olùṣe eré ìtàn *Odù* kí ó tó jáde láyé látàrí àrùn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú kíndìnrín ní ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹrin ọdún 2003. 

## Wíwò síwájú síi

* Yinka Ayefele - ṣe ayẹyẹ kan fún Gbénga Adébóyè.

## Àwọn ìtọ́kasí
 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2003
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Nicolas lemery

**Nicolas Lémery** (tàbí **Lemery** gẹ́gẹ́ bí orúkọ rẹ̀ ṣe hàn nínú àwọn ìwé àtẹ̀jáde kárí ayé) (ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kọkànlá 1645 sí ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà 1715), onímọ̀ kẹ́mísírì ni, ará a Faransé ni pẹ̀lú, tí wọ́n bí ní Rouen, ní Ìpínlẹ̀ Normandy. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹni àkọ́kọ́ tí wọ́n dá tíọ́rì àmúlò sílẹ̀ lórí ọ̀rọ̀ acid nínú kẹ́mísírì.

## Ìgbésí ayé
Lẹ́yìn tí ó kọ́ iṣẹ́ ìṣègùn (pharmacy) ní ìlú abínibí rẹ̀, ó di akẹ́kọ̀ọ́ ní Christophe Glaser ní Paris, lẹ́yìn èyí ni ó lọ sí Montpellier, níbi tí ó ti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ olùkọ́ni àgbà nípa kẹ́mísírì. Ó dá ilé egbòogi kan sílẹ̀ ní Paris, ó sì tẹ̀síwájú nínú iṣẹ́ olùkọ́ni, ṣùgbọ́n ní ọdún 1683,nítorí pé ó jẹ́ Calvinist, Wọ́n fi ipá mú un láti lọ fẹ̀yìn tì sí England. Ní ọdún tí ó tẹ̀lé, ó padà sí ilẹ̀ Faransé, ó di ẹlẹ́sìn Kátólíìkì ní ọdún 1686 èyí fún un ní àǹfààní láti tún ilé egbòogi rẹ̀ ṣí kí ó sì tún bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ olùkọ́ni rẹ̀. Ó kú sí Paris ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà ọdún 1715.

## Àwọn Ìtọ́kasí
2010 NBA draft

**Ìyàn NBA 2010** (2010 NBA draft) wáyé ní Oṣù Kẹfà 24, 2010, ní The Theater at Madison Square Garden ní New York City. Ìyàn náà, tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 7:00 irọ̀lẹ́ Eastern Daylight Time (2300 UTC), ni wọ́n ṣe àfihàn rẹ̀ ní United States lórí ESPN. Nínú ìyàn yìí, àwọn ẹgbẹ́ National Basketball Association (NBA) tẹ̀lé ara wọn láti yan àwọn agbábọ́ọ̀lù kọ́lẹ́jì U.S. àti àwọn agbábọ́ọ̀lù mìíràn tí wọ́n yege, pẹ̀lú àwọn agbábọ́ọ̀lù láti òkè-òkun. Ìyàn yìí to àkọsílẹ̀ kan pẹ̀lú agbábọ́ọ̀lù márùn-ún tí wọ́n yàn láti ilé-ìwé kan náà ní yíyípo àkọ́kọ́. Àwọn agbábọ́ọ̀lù náà ni John Wall (kìíní), DeMarcus Cousins (karùn-ún), Patrick Patterson (kẹrinlá), Eric Bledsoe (kejìdínlógún), àti Daniel Orton (kọkàndínlógún), gbogbo wọn wá láti University of Kentucky. Ìyàn yìí tún sàmì sí ìgbà kejì tí wọ́n yàn agbábọ́ọ̀lù NBA D-League kan, pẹ̀lú ìṣẹ̀lẹ̀ àkọ́kọ́ ní 2008.

Washington Wizards, tí wọ́n borí nínú ìbò lottery ìyàn ní Oṣù Karùn-ún 18, 2010, lo ìyàn àkọ́kọ́ ní àpapọ̀ wọn láti yan John Wall láti University of Kentucky. Philadelphia 76ers, tí wọ́n tún borí àwọn òṣùwọ̀n nínú ìbò lottery láti gba ìyàn kejì, yan Evan Turner láti Ohio State University. New Jersey Nets, tí wọ́n ní àkọsílẹ̀ ìṣẹ́gun-ìpàdánù tí ó burú jùlọ ní sáà tí ó kọjá, lo ìyàn kẹta láti yan Derrick Favors láti Georgia Tech.

Ìyàn NBA 2010 ni ìyàn tí ó kẹ́yìn tí wọ́n ṣe ní Madison Square Garden. 2011 àti 2012 NBA draft ni wọ́n gbé lọ fún ìgbà díẹ̀ sí Prudential Center ní Newark, New Jersey, nígbà tí 2013 NBA draft wáyé ní Barclays Center ní Brooklyn, New York bí Garden ṣe ń gba àtúnṣe ní àwọn ìgbà ooru 2011–2013.

Kíláàsì ìyàn yìí kò ní Agbábọ́ọ̀lù Tuntun ti Ọdún (Rookie of the Year) nítorí Blake Griffin, ẹni tí wọ́n yàn ní ipò àkọ́kọ́ ní ìyàn ọdún tí ó kọjá, pàdánù sáà àkọ́kọ́ rẹ̀ nítorí ìpalára, ṣùgbọ́n ó gbá bọ́ọ̀lù ní sáà 2010–2011 ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ náà. Ní Oṣù Kejìlá 2025, Paul George nìkan ni agbábọ́ọ̀lù láti ìyàn yìí tí ó ṣì ń ṣiṣẹ́ ní liigi.

## Àwọn tí a yàn

## Àwọn agbábọ́ọ̀lù tí a kò yàn

Àwọn agbábọ́ọ̀lù wọ̀nyí ni a kò yàn nínú Ìyàn NBA 2010, ṣùgbọ́n wọ́n ti gbá ó kéré jù eré NBA kan.

## Àwọn pàṣípààrọ̀ tí ó kan ìyàn
### Àwọn pàṣípààrọ̀ ọjọ́ ìyàn
Àwọn pàṣípààrọ̀ wọ̀nyí tí ó kan àwọn agbábọ́ọ̀lù tí a yàn wáyé ní ọjọ́ ìyàn náà.

*  Oklahoma City Thunder gba Morris Peterson àti ẹ̀tọ́ ìyàn ti agbábọ́ọ̀lù ipò 11th Cole Aldrich láti ọwọ́ New Orleans Hornets ní pàṣípààrọ̀ fún ẹ̀tọ́ ìyàn ti agbábọ́ọ̀lù ipò 21st Craig Brackins àti ipò 26th Quincy Pondexter.
*  Portland Trail Blazers gba Ryan Gomes àti ẹ̀tọ́ ìyàn ti agbábọ́ọ̀lù ipò 16th Luke Babbitt láti ọwọ́ Minnesota Timberwolves ní pàṣípààrọ̀ fún Martell Webster.
*  Los Angeles Clippers gba ẹ̀tọ́ ìyàn ti agbábọ́ọ̀lù ipò 18th Eric Bledsoe láti ọwọ́ Oklahoma City ní pàṣípààrọ̀ fún ìyàn yíyípo àkọ́kọ́ tí ó ní bolẹ̀ fún ọjọ́ iwájú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
;Gbogboògbò

*
*

;Pàtó

## Àwọn ìjápọ̀ ìta
*
*2010 NBA Draft – ESPN
Malin Buska

**Malin Kristina Buska** (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹ̀ta ọdún 1984) jẹ́ òṣèrébìnrin ará Sweden. Wọ́n bí i, ó sì dàgbà ní Övertorneå, ó sì kẹ́kọ̀ọ́ ní Luleå . Ó ti ṣeré ní Luleå Stadsteater, ó sì kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ òṣèré ní Teaterhögskolan ní Malmö láàárín ọdún 2004 sí ọdún 2007. Ó ṣe eré àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ọdún 2011 nínú eré *[[Happy End]]* .  Buska tún kópa nínú eré *[[Easy Money III]]: [[Life Deluxe]]*, ó sì kópa pàtàkì nínú eré *[[The Girl King]]* ti ọdún 2015, eré ìtàn ìgbésí ayé nípa Christina, Ayaba ti Sweden .  Ní ọdún 2018, Buska dara pọ̀ mọ́ àwọn òṣèré eré amóunmáwòrán ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, *[[A Discovery of Witches]]* .

Ní ọdún 2011, wọn fún ní àmì ẹ̀yẹ Òṣèré tó ń jáde bọ̀ (Rising Star) ní Stockholm Film Festival. Ní Elle-gala ní ọdún 2015, wọ́n yan gẹ́gẹ́bí obìnrin tí ìmúra rẹ dára jùlọ ní ọdún náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1984
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ayélóyún

**Qamardeen Yusuf Odunlami** ( tí a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1973)  tí gbogbo ènìyàn mọn sí orúkọ orí ìtàgé rẹ̀ tín ṣe **Ayéloyun,** ẹni tí a mọ̀ sí olórin àti olùṣeorin ẹ̀sìn Islam ní Nàìjíríà. Ó gbé àwo orin àkọ́kọ́ rẹ̀ jáde *Taqwallah* ní ọdún 1994, àwo orin rẹ̀ *Igbeyawo* sì jáde ní ọdún 2003, èyí tí ó jẹ́ àwo orin kẹsàn-án rẹ̀, ó sì mú kí ó gbajúmọ̀, kí o sì lókìkí.

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
A bí Ayeloyun ní Agege, Èkó, Nàìjíríà sì ìdílé ọlọ́mọ méje. Ní ọdún 2006, wọn gbàá wọlé sí Yunifásítì Ilorin, Ìpínlẹ̀ Kwara láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa Sharia àti Òfin Àpapọ̀ ṣùgbọ́n ó fi ilé ìwé náà sílẹ̀ láti gbájú mọ́ iṣẹ́ orin.  

## Iṣẹ́ orin
Nígbà tí Ayeloyun wà ní kékeré, ó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àwárí ìfẹ́ rẹ̀ sí orin nígbà tí ó wà ní kíláàsì èdè Lárúbáwá ní Marcaz, Agege, níbi tí ó ti kọrin nígbà Laylat al-Qadr àwẹ̀ Ramadan nítorí pé àwọn asíwájú rẹ̀ kò sí níbẹ̀ nígbà náà.  Ó bẹ̀rẹ̀ orin gẹ́gẹ́bí iṣẹ́ ní ọdún 1992 láti kojú ìbàjẹ́ ẹ̀sìn nínú Islam, ó sì gbé àwo orin àkọ́kọ́ rẹ̀ jáde ní ọdún 1994, ó sì ti gbé àwo orin mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n jáde tí ó sì gba ìyìn rẹ̀. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1973
Ẹ̀ka:Articles with hCards
Ẹ̀ka:Àwọn Àyọkà pẹ̀lú ìjúwe ṣókí
Ifọ̀, Ìpínlẹ̀ Ògùn

**Ifọ̀** jẹ́ Ìjọba Ìbílẹ̀ kan ní Ìpínlẹ̀ Ogun, orílẹ̀ èdè Nàìjíríà . Olú-ilé ìjọba ìbílẹ̀ rẹ̀ wà ní ìlú Ifo. Nínú ètò ìkànìyàn to wáyé ní ọdún 2006, wọ̀n ṣe àkọsílẹ̀ wípé àkọsílẹ̀ wípé àwọn èèyàn tó dín díẹ̀ ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rin ni wọ́n jẹ́ olùgbé ìjọba ìbílẹ̀ náà.

Àwọn ìlú pàtàkì tó wà ní àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ifọ̀ ni ìlú Ifọ̀, Àgbàdo, Gíwá Òkè àró, Àkútè Àjùwọ̀n, Ìbọ̀gún, Coker Ìlẹ̀pa, Ibaragun, Lemode, Rọbiyan, Ope Ilu, Itoki, ìlú Mapara, Àdìyàn, abúlé Matogun, abúlá Ẹkùn, ìlú Orílé ifọ̀. Ọba agbègbè náà àti ẹni tó jẹ́ Alákǒso fún àwọn ọba ní agbègbè ìjọba ìbìlẹ̀ náà ni Ọlofin ti Ìṣẹ́ri Oba (Engr) Sulaiman Adékúnlé Bámgbádé òun nìkan ni Ọba tó ní àṣẹ lábẹ́ ìwé òfin ìfinijoyè ti ìpínlẹ̀ Ògùn láti yan Baálẹ ní gbogbo agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìfọ̀ bí a ti ṣe ṣe àfojúsùn rẹ̀ láti ọdùn 1980. L'áfikún, ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ̀ ìgbìmọ̀ lọ́balọ́ba ti ìpínlẹ̀ Ògùn titi làé. 

## Ètò Ìrìnnà
Ifọ̀ so mọ̀ Ìlú Èkó nítòsí nípasẹ̀ ọkọ̀ ojú irin tí a parí ní ọdún 1899, pẹ̀lú gígùn tí ó jẹ́ ìwọn kilomita mẹ́tadínlọ́gọ́rin tí a mọ̀ sí Máìlì méjìdínláàdọ́ta. Àwọn ọ̀nà so ó pọ̀ mọ́ Ìlú-Èkó àti Abẹ́òkúta, Ìlarǒ, ṣàgámù, Ìtóri, àti Kétu.

## Èdè wọn
Èdè tí wọn ń sọ ni èdè Yorùbá tí wọ́n n fi oùn èdè Egba sọ .  

## Àwọn agbègbè tó wà káàkiri ìjọba ìbílẹ̀ náà
Àwọn ìlú pàtàkì tó yi kà lati rí Ṣóyinká Alájá, Ìyànà Cele, Ìgbùsì, Ìlẹ̀pa, Oníhàlẹ̀, Pákòtó, Kájolà, Lísà, Oyero, Arépo, Séríkí, Coker, Ìbọ̀gún, Mátògùn, Lámbẹ́, Alágbolé, Àjùwọ̀n àti Àkútè, Òjòdú, Ìṣẹ́ri gbogbo wọn ló parapọ̀ di agbègbè tiwọn pẹ̀lú àwọn ọba wọn (àwọn Ọba àti Baálẹ̀). Àwọn agbègbè wọ̀nyí ló parapọ̀ di agbègbè Ifọ̀. Ní agbègbè Ifọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé iṣẹ́ ńlá tí wọ́n tó ń ṣe oríṣǐríṣǐ nǹkan ló wà níbẹ̀. Ìlú Ifọ̀ fúnra rẹ̀ jẹ́ ilé fún àwọn ẹ̀ka ilé ìfowópamọ́ tó ti rẹ́sẹ̀ walẹ̀ ní Nàìjíríà. Ifọ̀ ni agbègbè tó ń rí ìdàgbàsókè kíákíá ní ìlú Ogun, nítorí pé àwọn ènìyàn tó ń wà láti àwọn ìlú àti abúlé tó yí Ifọ̀ ká ń pọ̀ sí i oun tó sì fa èyí ni wípé agbègbè náà sún mọ́ Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Ẹ̀sìn àti Àṣà
Àwọn olùgbé Ifọ̀ ní àwọn ẹlẹ́sìn tó pọ̀, lára wọn ni ẹ̀sìn Ìṣẹ̀ṣe, ẹ̀sin krìstìánì, àti Islam. Olórí àwọn ènìyàn ní gbogbo agbègbè náà ni Olú Ifọ̀ ti ilẹ̀ Ifọ̀.

## Ẹ̀kọ́
Nínú ìlú Ifọ̀ ti òde òní, ó ju ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ márùn-ún lọ àti ilé ìwé girama mẹ́wàá tó wà níbẹ. Ọ̀pọ̀ ilé ìwé jẹ́léósinmi àti ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ tó jẹ́ aládǎní àti ilé ẹ̀kọ́ gíga méjì ló wà níbẹ̀.

Awọn ile-iwe tó wà ní agbegbe yìí ni:

Ilè-ẹ̀kọ́ gíga Ọlábísí Ọnàbánjo jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ìjọba tó wà ní agbègbè Ìbọ̀gún ní ìlú náà.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Ògùn
Iresi (Osun)

## Itan Ilu Iresi

Iresi je ilu ti o wa ni ijoba ibile Boluwaduro ni Ipinle Osun, Naijiria. Iresi wa ni apa guusu ìwọ oòrùn orile-ede Naijiria. Ilu Iresi je ilu kan ti o ni  itan ti o dangajiya ati asa ti o se fi yangan ni awujo. Oluresi ni oruko oye fun Oba ilu Iresi. Ilu Iresi ni a mon si Iresi-Ife tabi Iwaye ni igba kan ri, Ilu Iresi wa lara awon ilu ti o wa ni abe ijoba Ife ti o je okan pataki lara awon ijoba atijo ni ile Yoruba ni orile-ede Naijiria.

Ifadumila Olatimirin lati agbo-ile Latale ni Ile-Ife ni oludasile ilu Iresi. Ifadumila Olatimirin je ore Ebekun lati agbo-ile Abewela ni Ile-Ife. Ifadumila Olatimirin je baba agba fun Adebuba ti o je oba akoko fun ilu Iresi. Ile Ifadumila Olatimirin ti o je ile akoko ni ilu Iresi wa ni ibi ti a mon si agbo-ile Saloro ni ode oni. Titi di ojo oni, agbala Ifadumila Olatimirin ni won ma un sin Oba ilu Iresi ti o ba waja si. Awon iran diran Ifadumila Olatimirin ni a mon si ALANAS. Awon olugbe ilu Iresi to 10,491.

## Asa ati Ini

Asa ati Ini ilu Iresi ni won ma un se ajoyo re nipase ajodun, etutu ati ise ibile ti o bu ola fun awon emi baba nla won ati awon orisa. Awon ajodun bi odun Olojo ati odun Egun je odun ti o se pataki ni ilu Iresi. Awon odun yi un mun ki awon alejo wa lati gbogbo agbaye lati wa se ajoyo awon odun nan. Oro aje ilu Iresi da lori ise ogbin. Awon ogbin bi cocoa, obi ati epo pupa ni won un gbin pelu isu, ege ati agbado. Awon eyan jakanjakan ti o ti ko ipa ribi ribi ninu itan ati idagbasoke ilu iresi ti jade lati ilu Iresi. Lati ori Oba titi de awon omowe, olorin ati awon onisowo ti ko ipa ribi ribi lori ilu Iresi ati awon olugbe re.

## Awon Itokasi
Ibudo Agbara ti Abuja

**Ibudo Agbara to ni Ooru ti Abuja** jẹ Ilé iṣẹ́ agbára ooru ti ole pèsè agbara ti o to 1,350MW tí a fi gaasi adayeba ṣe tí wọ́n ń kọ́ lọ́wọ́ ní Nàìjíríà . Iṣẹ́ náà jẹ́ iṣẹ́ àkànṣe NNPC (Nigerian National Petroleum Corporation) o jẹ akanṣe Ile iṣẹ agbara ní ẹ̀bá ọ̀nà AKK . Èyí jẹ́ ara agbára àpapọ̀ 3,600MW tí ó ní Kaduna IPP (900MW) àti Kano IPP (1,350MW). Akanṣe iṣẹ́ náà ma jẹ ṣiṣe ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú General Electric (GE) gẹ́gẹ́ bí Olùpèsè Ohun èlò (OEM) àti China Machinery and Engineering Corporation (CMEC) gẹ́gẹ́ bí Olùgbàṣe Ìmọ̀-ẹ̀rọ, Ìrajà àti Ìkọ́lé (EPC). https://nnpcgroup.com/

## Ibi tí o wà
Ilé iṣẹ́ iná mànàmáná náà wà lórí ilẹ̀ tó tóbi  ní agbègbè Dukpa, ní Ìgbìmọ̀ Agbègbè Gwagwalada ní ìlú Abuja, olú ìlú Nàìjíríà.  Gwagwalada wà ní nǹkan bíi , ni ìwọ̀ oòrùn Abuja olú-ìlú orile-ede

## Àkótán
Ibudo Agbara oni ooru ti Abuja jẹ́ iṣẹ́ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín (a) Ile-iṣẹ Epo rọbi ti Orilẹ-ede Naijiria (NNPC), tí yóò pèsè gaasi adayeba (b) ijọba Amẹrika, olùfúnni sí iṣẹ́ náà (c) General Electric Nigeria (GE Nigeria), tí yóò pèsè awọn turbines gaasi ati (d) olupese ina ominira ti a ko tii mọ tẹlẹ. Nigbati a ba pari rẹ̀, a nireti pe ibudo ina yoo pese megawatts 1,350 ti ina, eyiti yoo so mọ ọna ina orilẹ-ede Naijiria.  Ina rẹ yoo jẹ tita fun NBET ati pe a nireti pe yoo ṣe pa owo ti o to $700-$800 milionu lododun laarin ọdun mẹwa akọkọ ti iṣẹ, eyiti yoo jẹ to $8 bilionu ni ọdun mẹwa. https://www.thisdaylive.com/2023/08/05/fg-moves-to-boost-generation-with-1350mw-abuja-power-plant/

## Ìdàgbàsókè
A nireti pe gaasi adayeba yoo wa ninu iṣẹ agbara yii nipasẹ opo epo gaasi adayeba Ajaokuta–Kaduna–Kano, eyiti o wa labẹ idagbasoke, ni ọdun 2020. Awọn opo epo ati ibudo ina ni a pinnu lati lo anfani ti ọpọ yanturu awọn orisun gaasi adayeba ninu awọn iṣẹ epo oke-ilẹ ni Nigeria, ati lati lo gaasi yẹn fun lilo ile-iṣẹ ati ile, lati mu idagbasoke eto-ọrọ aje wa.  

Ní oṣù kejì ọdún 2020, Ilé Iṣẹ́ Ìṣòwò àti Ìdàgbàsókè ti Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà (USTDA), fi US$1.16 mílíọ̀nù ṣètọrẹ fún ìdàgbàsókè ibùdó agbára yìí. 

## Tun Wo

* Ibùdó Agbára Azura
* Àkójọ àwọn ibùdó agbára ní Nàìjíríà
* Àkójọ àwọn ibùdó agbára iná ní Áfíríkà

## Àwọn ìtọ́kasí
Peter Uzoho (12 February 2020). "Nigeria: NNPC, U.S., GE Sign Agreement for 1,350MW Abuja Power Plant". This Day. Lagos. Retrieved 13 February 2020.
Globefeed.com (14 February 2020). "Distance between Abuja Sheraton Hotel, Abuja Federal Capital Territory Nigeria And Gwagwalada, Abuja Federal Capital Territory Nigeria". Globefeed.com. Retrieved 14 February 2020.

Hydrocarbons Technology (2019). "AKK Natural Gas Pipeline Project". London: Hydrocarbons Technology. Retrieved 14 February 2020.

Daniel Adugbo (11 February 2020). "NNPC, US agency sign $1.16m grant for new Abuja Power Plant". Daily Trust. Abuja. Retrieved 17 February 2020.

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Nàìjíríà gba owó ìnáwó lórí òpópónà gaasi tó tó $2.5bn.  Archived   Láti ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kìíní ọdún 2020.
Adéníyì Akíntọ́lá

**Adéníyì Michael Akíntọ́lá** tí a bí ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù kìíní ọdún 1960 jẹ́ agbẹjọ́rò àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ agbẹjọ́rò àgbà fún Nàìjíríà (SAN), ó sì jẹ́ alábáṣiṣẹpọ̀ àgbà ti ilé iṣẹ́ òfin Niyì Akíntọ́lá & Co  àti Igbákejì Abẹnugan ti Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Oyo nígbà ìjọba olómìnira kẹta. 

,

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Akíntọ́lá ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù kìíní ọdún 1960 ní Ìdó, Ìpínlẹ̀ Oyo.  Ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ìkọ́ṣẹ́ atún'kọ̀ṣe, ọmọ iṣẹ́ tó ń tẹ̀lé ọkọ̀ àti ọmọ iṣẹ́ ayàwòrán ní Ìpínlẹ̀ Kaduna ní ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé rẹ̀. 

Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ òfin ní Yunifásítì ti Ibadan, ó sì gba ìwé ẹ̀rí LL.B. ní ọdún 1984. Wọ́n pè é sí ilé ẹjọ́ agbẹjọ́rò ní Nàìjíríà ní ọdún 1986. Ó tún ní ìwé ẹ̀rí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ kejì nínú ìmọ̀ ìṣèlú láti Yunifásítì ti Ibadan. 

## Iṣẹ́ Amòfin
Akíntọ́lá bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òfin ní ọdún 1986, ó sì ti fara hàn nínú ẹjọ́ òfin àti ẹjọ́ ìdìbò. Ní ọdún 2001, wọ́n fún un ní ipò Agbẹjọ́rò Àgbà ti Nàìjíríà .

### Àwọn ẹjọ́ pàtàkì tó ti ṣiṣẹ́ lé lórí

* Akíntọ́lá ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀gá àwọn agbẹjọ́rò fún Ràṣídì Ládọjà nínú ìgbẹ́jọ́ Inakoju àti Adeleke ní ọdún 2007, níbi tí Ilé Ẹjọ́ Gíga ti fagilé ìgbẹ́jọ́ Ladoja, tí ó sì tún dá a padà gẹ́gẹ́ bí gómìnà. 
* Ní ọdún 2023, ó jẹ́ ara ẹgbẹ́ àwọn agbẹjọ́rò tó ń gbèjà ìdìbò tó gbé Bola Tinubu wọlé gẹ́gẹ́ bí ààrẹ ní Ilé ẹjọ́ tó ń rísí àwọn awuyewuye tó wáyé nínú ètò ìdìbo Ààrẹ.  

## Gẹ́gẹ́bí Olòṣèlú

### Gẹ́gẹ́ bí Aṣòfin
Ní ọdún 1992, wọ́n yan Akintola gẹ́gẹ́ bí aṣojú fún Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, tí ó ń ṣojú fún Ìpínlẹ̀ Ìdó. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Abẹnugan títí tí wọ́n fi tú ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin náà ká lẹ́yìn ìdìtẹ̀gbàjọba ológun tó wáyé ní oṣù kọkànlá ọdún 1993. 

### Ìpinnu láti di Gómìnà
Akíntọ́lá díje fún ipò gómìnà ní abẹ́ àsìá ẹgbẹ́ òṣèlú ti All Progressives Congress (APC) ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ọdún 2019 àti ọdún 2023. Ní ọdún 2023, ó yọ ara rẹ̀ kúrò nínú ìbò abẹ́lẹ́ ti ẹgbẹ́ náà , o sì fi ẹ̀sùn kàn pé mọ̀kàrúrù wà nínú àkójọ orùkọ àwọn aṣojú ẹgbẹ́ náà.

## Iṣẹ́ orílẹ̀-èdè
Akintola jẹ́ aṣojú tí ó ṣojú fún Ìpínlẹ̀ Oyo ní Àpérò Orílẹ̀-èdè ti ọdún 2014. Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára Ìgbìmọ̀ Ààrẹ lórí Àtúnyẹ̀wò Òfin ti ọdún 1999. 

## Ìgbésí ayé rẹ̀ ní Àgbà
Akintola fẹ́ Adájọ́ Bóyèdé Racheal Akíntọ́lá, adájọ́ Ilé ẹjọ́ gíga ti Ìpínlẹ̀ Oyo. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1960
Ẹ̀ka:Àwọn àyọkà aláìní ohun-inú Wikidata
Áfàméfùnà: An Nwa Boi Story

***Áfàméfùnà: An Nwa Boi Story*** jẹ́ fíìmù ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan, èyí tó jáde ní ọdún 2023, tí òǹkọ̀tàn rẹ̀ jẹ́ Adaora Sandra Anyanwu, tí olùdarí rẹ̀ sì jẹ́ Kayode Kasum. Fíìmù yìí dá lórí ìtàn ṣíṣe ọmọ-iṣẹ́ nínú ètò àwọn ẹ̀yà Ibo, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Olawumi Fajemirokun àti Kene Egbue ló ṣe àgbéjáde fíìmù yìí, ó sì jẹ́ fíìmù àkọ́kọ́ tó máa mẹ́nuba ètò ọmọ-iṣẹ́ nínú àwùjọ àwọn Ibo, bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè Ibo nínú fíìmù ọ̀hún. Lára àwọn òṣèré tó kópa nínú fíìmù yìí ni Kanayo O. Kanayo, Stan Nze, Alex Ekubo, Atlanta Bridget Johnson, àti Segun Arinze.

Afamefuna ní àfihàn àkọ́kọ́ rẹ̀ lórí Netflix ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù Kẹta ọdún 2024, tí ó sì jẹ́ fíìmù tó wà ní ipò àkọ́kọ́ lórí ìkànni náà fún ọ̀sẹ̀ mẹ́ta àti jù bẹ́ẹ̀ lọ.

## Ìtàn ní ṣókí
*Áfàméfùnà: An Nwa Boi Story* dá lórí ìtàn bí àwọn ẹ̀yà Ibo tó wà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ṣe mú ọ̀rọ̀ ṣíṣe ọmọ-iṣẹ́ nínú àwùjọ wọn.

Fíìmù náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣàfihàn àṣà àwọn ẹ̀yà Ibo pẹ̀lú oníṣòwò kan tó jẹ́ olówó, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Afamefuna, níbi tí ó ti ṣe ayẹyẹ ìrántí ikú bàbá rẹ̀. 

Áfàméfùnà ni olú ẹ̀dá-ìtàn inú fíìmù yìí. Òun ní àwọn ọlọ́pàá ń ṣe ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò fún nípa ikú ọ̀rẹ́ rẹ̀ tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Paulo. Wọ́n ṣe àfihàn àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ti ṣẹ̀ sẹ́yìn láàárín àwọn ọ̀rẹ́ méjèèjì, níbi tí wọ́n ti ń jọ ṣiṣẹ́ pọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọmọ-iṣẹ́ Odogwu, bí wọ́n ṣe máa ń ṣe ní ilẹ̀ Ibo. Nǹkan ń lọ déédé láàárín àwọn méjèèjì títí di ìgbà tí Odogwu pinnu láti fún Áfàméfùnà (ẹni tó jẹ́ ọmọ-iṣẹ́ kékeré) ní òmìnira ṣáájú Paulo (tó jẹ́ àgbà ọmọ-iṣẹ́).

## Òṣèré tó kópa
Orísun:

* Stan Nze bíi Áfàméfùnà
* Kanayo O. Kanayo bíi Odogwu
* Alex Ekubo bíi Paul
* Atlanta Bridget Johnson bíi Amaka
* Segun Arinze bíi CSP Gidado
* Paul Nnadiekwe bíi Young Afam
* Dan Ugwu
* Karl Smith
* Ezeh Peter
* Chisom Oguike
* Moc Madu
* Chuks Joseph
* Noble Igwe
* Eso Dike
* Omobola Akinde
* Jide Kene Achufusi

## Àgbéjáde
Wọ́n ṣẹ àgbéjáde *Áfàméfùnà: An Nwa Boi Story* sórí Sinimá ní ọjọ́ kìíní oṣù Kejìlá ọdún 2023. Kí wọ́n tó gbe lọ sí Sinimá, wọ́n kọ́kọ́ ṣàfihàn rẹ̀ ní Africa International Film Festival ti ọdún 2023 (AFRIFF), níbi tí àwọn òǹwòran ti fi ìfẹ́ hàn sí fíìmù ọ̀hún. Lẹ́yìn náà ni wọ́n ṣàfihàn rẹ̀ lórí Netflix ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù Kẹta ọdún 2024.

## Àtòjọ àwọn àmì-ẹ̀yẹ

## Àwọn ìtọ́kasí
Àwọn ìkọlù Amẹ́ríkà ní Fenesuela ní ọdún 2026

Ní ọjọ́ kẹta oṣù kìíní ọdún 2026, Orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi ní àríwá Fenesuela, títí kan olú ìlú Caracas. Wọ́n kà á sí ara ìjà tó ń lọ lọ́wọ́ ní agbègbè náà.

Ààrẹ Fenesuela Nicolás Maduro kéde ìpànìyàn orílẹ̀-èdè lẹ́yìn tí àwọn ìbúgbàù náà bẹ̀rẹ̀.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Fenesuela
Sharia ní Nàìjíríà

250px|thumb|Lílo Sharia ní Nàìjíríà:<br/>
Ní Nàìjíríà, a ti gbé **[[Ṣáría]]**' kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ pàtàkì ti òfin ìlú àti ti ìwà ọ̀daràn ní 9 tí àwọn Mùsùlùmí pọ̀ sí àti ní àwọn apá kan lára ​​àwọn ìpínlẹ̀ Mùsùlùmí mẹ́ta láti ọdún 1999, nígbà tí Gómìnà Ahmad Sani Yerima nígbà náà Onímọ̀-ẹ̀rọ Ṣáría Nàìjíríà gbèjà òfin, BBC News, 21 Oṣù Kẹta 2002 bẹ̀rẹ̀ sí í tiraka fún ìgbékalẹ̀ Sharia ní ìpele ìjọba ìpínlẹ̀.

## Àwọn Ìpínlẹ̀
Méjìlá láti inú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní Nàìjíríà ni Súnì Islam jẹ́ ẹ̀sìn tó gbajúmọ̀ jùlọ. Ní ọdún 1999, àwọn ìpínlẹ̀ wọ̀nyẹn yan láti ní àwọn ilé ẹjọ́ Sharia àti àwọn ilé ẹjọ́ àṣà.

Ní ọdún 2012, àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́sàn-án wọ̀nyí ti gbé òfin Sharia kalẹ̀:

* Ìpínlẹ̀ Zamfara (27 Oṣù Kínní 2000)
* Ìpínlẹ̀ Kano (21 Oṣù Kẹfà 2000)
* Ìpínlẹ̀ Sokoto
* Ìpínlẹ̀ Katsina
* Ìpínlẹ̀ Bauchi (Oṣù Kẹfà 2001)
* Ìpínlẹ̀ Borno
* Ìpínlẹ̀ Jigawa
* Ìpínlẹ̀ Kebbi
* Ìpínlẹ̀ Yobe

Àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́ta wọ̀nyí ti gbé òfin Sharia kalẹ̀ ní àwọn apá kan pẹ̀lú àwọn Musulumi púpọ̀

* Ìpínlẹ̀ Kaduna
* Ìpínlẹ̀ Niger (4 Oṣù Karùn-ún 2000)
* Ìpínlẹ̀ Gombe

## Ìsọ̀rọ̀ òdì àti ìpẹ̀yìndà
Ilé ẹjọ́ Sharia lè ka ọ̀rọ̀ òdì sí ọ̀rọ̀ òdì sí ìjìyà tó tọ́ sí, àti pẹ̀lú, Ìpànìyàn. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìpínlẹ̀ tí ó jẹ́ Mùsùlùmí, ìyípadà láti inú Ìsìláàmù sí ẹ̀sìn mìíràn jẹ́ òfin àìtọ́, ó sì sábà máa ń jẹ́ ìwà ọ̀daràn olú-ìlú.

Ní ọdún 2014, ọkùnrin ará Nàìjíríà kan, Mubarak Bala, ni wọ́n fipá mú lọ sí ilé ìwòsàn ọpọlọ kan ní Kano fún ọjọ́ méjìdínlógún, níbi tí wọ́n ti fi agbára mú un láti lo oògùn olóró lẹ́yìn tí ó sọ pé òun jẹ́ aláìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run. Ẹgbẹ́ ọmọnìyàn àti Ìwà Rere ti Orílẹ̀-èdè International Humanist and Ethical Union gbé ẹjọ́ náà kalẹ̀, wọ́n sì sọ pé wọ́n ti rú òfin Bala.

## Ìpànìyàn(àwọn)

Ní ọdún 2002, ìpànìyàn àkọ́kọ́ ọkùnrin kan tí wọ́n dá lẹ́bi lábẹ́ òfin Sharia wáyé ní Ìpínlẹ̀ Katsina. Wọ́n so ọkùnrin náà mọ́gi lẹ́yìn tí ó jẹ́wọ́ pé òun pa obìnrin kan àti àwọn ọmọ rẹ̀ méjì àti ẹjọ́ tí ó tẹ̀lé e. Human Rights Watch dá ẹ̀bi ikú náà lẹ́bi.

## Ìbálòpọ̀
Ní ọdún 2014, *Hisbah*, àwọn ọlọ́pàá ìsìn, fojú sun àwọn ọkùnrin oníbálòpọ̀. Gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ kan nínú ìgbìmọ̀ Sharia ti sọ, ó yẹ kí a pa àwọn ọkùnrin oníbálòpọ̀ nípa sísọ wọ́n ní òkúta, gbígbé wọn kọ́ tàbí títì wọ́n láti ibi gíga. Ní Nàìjíríà, òfin àpapọ̀ sọ ìwà oníbálòpọ̀ di ọ̀daràn, ṣùgbọ́n àwọn ìpínlẹ̀ tí ó ní òfin Sharia fi òfin ikú rú òfin náà.
Ifon Osun

**Ifon Osun** tabi Ifon Orolu jẹ́ ìlú ńlá kan ní Ìpínlẹ̀ Osun, Nàìjíríà. Ifon je olu-ilu fun ìjọba ìbílẹ̀ Orolu. Ilu Ifon je didasile ni orundun mejila seyin nipase Oba Olaosa Aladikun Akogun Erujeje Adugbo nigba ti o ko awon eniyan re kuro ni Ile-Ife leyin ti Ifa soro. Oba Olaosa je omo akoko Obatala. Ifon ni awon ilu kereje ni abe, awon ilu kereje yi ni Osun-Eesa, Kajola, Idi-Iroko, Isangbe, Bashorun, Oloode, Alaiko, Ikimo, Oloso, Opapa, Odofin ati be be lo. Oba Ilu Ifon ni Oba Peter Oluwole Ipadeola Akinyooye III ti o gorioye ni Osu Keji, Odun 2024. Oba Oluwole ni Oba karundinlogoji ti o je ni Ifon. Olufon nikan ni o ni anfani lati wo ade ati bata re wo aafin Alaafin ti ilu Oyo. Ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olóye àti àwọn agbo-ile. Awon agbo-ile nan ni Eesa, Afin, Laaropo, Eleesi, Sobaloju, Aaje, Alasape, Ooye, Asade, Ile Basorun, Ile Oba, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ilu Ifon jẹ́ ìjọba ńlá ti iran Obatala, ó ní nǹkan bí abúlé mẹ́rìnléláàádọ́rin tí ó yí ìlú náà ká. Ìlú náà ní Ọ́fíìsì Ìfìwéránṣẹ́ àti Ilé-ìkàwé ìjọba ìbílẹ̀. Ile ọlọ́ràá àti koríko tí ó dára jùlọ tí ó dára fún iṣẹ́ àgbẹ̀ àti igbó oko . Ó ní odò kan tí a ń pè ní Owala ní ààlà rẹ̀ pẹ̀lú ìlú Ilie. Ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun mere mere fún ìfàmọ́ra awon arìnrìn-àjò. Ilu abinibi ni o je fun omo oba Adesola Adegboyega Akande ati awon bi Durotomi Amuda, Bashiru Akanfe Tijani, Professor Ademola Oladejo, Dr. Oyewo, Rufus Woleola Ojo, Chief James Layioye Ojo, Wale Ojo, Alhaji Sulaiman Bello Oyegbemi, Chief Bayo Zakariyah Bello Oyegbeyed, Oloye Joseph Oyegbemi, Oloye Joseph Ogbolu Oyegbemi, Oloye Joseph Oyegbemi, Oloye Bayo Zakariyah Bello Oyegbemi, Oloye Joseph Oyegbemi. Ona ti won fi un ya Olufon ti ilu Ifon ti o je oba alade ti ilu Ifon ni ki won bere lowo Obatala ati Orisha Olufon. Eyi yoo tẹsiwaju nipasẹ ifọwọsi ti o da lori ikede 1979 ti ijọba ibilẹ Orolu ati ijọba ipinlẹ Ọsun fi lede wipe ikede odun 1988 ti di ofo ati pe o ni aiṣedeede ninu nipase Adajọ Babatunji Olowofoyeku ti Ile-ẹjọ giga ti Ipinle Osun, Osogbo.

**Ìjọba**

Hon Abolade Nureni Adekunle ni alaga fun ìjọba ìbílẹ̀ Orolu lowolowo.

## Awon Itokasi
Inumidun Akande

**Inumidun Akande** (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹfà 1947) jẹ́ amòfin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti tẹ́lẹ̀rí Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Ó lọ sí Holy Trinity Primary School ní Èbúté-Èrò, ìlú ńlá kan ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà kí ó tó tẹ̀síwájú lọ sí Ijebu Ode Grammar School, ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, níbi tí ó ti gba Ìwé-ẹ̀rí Ilé-ìwé ti Ìwọ̀-oòrùn Áfríkà (West Africa School Certificate) ní 1966. Ó gba oyè àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ Òfin láti Ilé-ẹ̀kọ́ Gíga Ifáfitì ti Èkó ní 1970. Ó jade ní Ilé-ẹ̀kọ́ Òfin Nàìjíríà ní 1971 wọ́n sì pè é sí ibi ìjókòó àwọn amòfin (Call to the bar) ní Ọjọ́ kẹrìndínlógún Oṣù Kẹfà 1971.

## Iṣẹ́ Òfin
Ó darapọ̀ mọ́ Ẹ̀ka Ìdájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1970 ó sì ṣiṣẹ́ ní Ilé-iṣẹ́ Ìjọba tó ń rí sí Ìdájọ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Àkọsílẹ Òfin (Director of Legislative Drafting), kí wọ́n tó gbe lọ sí Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àpapọ̀, ní Èkó gẹ́gẹ́ bí Olùrànlọ́wọ́ Olórí Akọ̀wé Òfin ní 1983.
Wọ́n yàn án sí ipò adájọ́ ní Èkó ní Ọjọ́ kẹjọ Oṣù Kẹjọ 1989.
Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó ní Ọjọ́ kẹjọ Oṣù Kẹsàn-án 2009, ọdún méjì lẹ́yìn tí Babatunde Fashola, Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó bọ́ sí orí àléfà.
Inumidun fẹ̀yìntì lẹ́nu iṣẹ́ ní Ọjọ́ kẹwàá Oṣù Kẹfà 2012, ní ẹni ọdún márùn-ún-le-lọ́gọ́ta (65), ẹni tí ó sì rọ́pò rẹ̀ ni Ayotunde Phillips, Olórí Adájọ́ kẹrinlá ti Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí 1947
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn láti Ìpínlẹ̀ Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn adájọ́ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn alààyè ènìyàn
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè ní Ifáfitì ti Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn adájọ́ Ìpínlẹ̀ Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn Agbẹjọ́rò Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè ní Ijebu Ode Grammar School
Kiitan Bukola

**** tí orúkọ rẹ̀ gan-an jẹ́ Ọlọ́runtìmílẹ́hìn Bọ́sẹ̀dé Bùkọ́lá (tí wọ́n bí lọ́jọ́ 18 March 1990) jẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò àti oníṣòwò ọmọ Ìpínlẹ̀ Èkìtì, lápá ìwọ̀n oòrùn orílẹ̀-èdè Nigeria. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọjà Èbúté-Èrò

**Ọjà Ebute Ero** jẹ́ ọjà kan tí ó wà ní Èbúté-Èrò, ìlú kan ní Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà. Ọjà Ebute Ero wà ní gúúsù Makoko, ó sì súnmọ́ Brown Square.

Ọjà náà wà lára àwọn ọjà tí ó pẹ́ jùlọ tí ó sì tóbi jùlọ ní Nàìjíríà.

Ní Oṣù Kínní 2013, wọ́n rí òkúta àràmàǹdà kan tí wọ́n kọ èdè Lárúbáwá sí lára ní ilẹ̀ ọjà náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ilé àti ètò ìkọ́lé ní Ìpínlẹ̀ Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn ọjà ní Èkó
Henry Ajomale

**Henry Ajomale** Listen ⓘ jẹ́ olóṣèlú ará Nàìjíríà, onímọ̀ ẹ̀rọ àti Kọmíṣọ́nà fún Àwọn Iṣẹ́ Pàtàkì, Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà .  Òun ni alága àtijọ́ ti ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress, ẹ̀ka Ìpínlẹ̀ Èkó.     Ọmọ rẹ̀ jẹ́ ọmọ ilẹ̀ ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ ẹgbẹ́ ti oshodi isholo 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Oladipo Olayinka Ajomale

**Oladipo Olayinka Ajomale** (tí a tún mọ̀ sí Ladi Ajomale) jẹ́ agbẹjọ́rò àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Èkó lọ́wọ́lọ́wọ́, tí ó ń ṣojú fún ẹka ẹkùn ìdìbò Oshodi-Isolo II lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress (APC). Òun ni Alága Ìgbìmọ̀ Ilé Ìgbìmọ̀ lórí Ìdájọ́, Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn, Ẹ̀bẹ̀ Gbogbogbò, àti LASIEC. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Oladipo Ajomale jẹ́ ọmọ Olóyè Henry Oladele Ajomale, olóṣèlú pàtàkì kan àti Alága tẹ́lẹ̀ rí ti ẹ̀ka Ìpínlẹ̀ Èkó fún ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress (APC). 

Ó bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní St. Gregory's College, Ikoyi, lẹ́yìn náà ó lọ sí Lagos State Model College, Kankon, Badagry, fún ìdánwò ìwé ẹ̀rí Senior Secondary (SSCE). Ó tẹ̀síwájú sí Lagos State University (LASU), níbi tí ó ti gba oyè Bachelor of Laws (LL.B). Lẹ́yìn náà ó lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ Òfin ti Nigeria, wọ́n sì pè é sí Ilé-ẹ̀kọ́ Òfin ti Nigeria. 

## Iṣẹ́ ṣíṣe

### Iṣẹ́ òfin àti sísin àwọn ènìyàn
Kí Ajomale tó wọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ náà, ó ṣiṣẹ́ ní iṣẹ́ òfin àti ìṣàkóso gbogbogbò. Ó ṣiṣẹ́ ní ilé iṣẹ́ òfin Proteus, ó sì ṣiṣẹ́ ní ẹ̀ka ẹjọ́ àwọn ènìyàn àti ọ̀daràn ní ilé iṣẹ́ ìdájọ́ ìpínlẹ̀ Lagos State Ministry of Justice. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ pàtàkì lórí ìṣàkóso, ètò, àti ọ̀ràn òṣèlú fún Igbákejì Gómìnà ti Ìpínlẹ̀ Èkó. Ní àfikún, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà ní Ìgbìmọ̀ Iṣẹ́ Ìjọba Àdúgbò ti Ìpínlẹ̀ Èkó, níbi tí ó ti kópa nínú ṣíṣe ìlànà fún yíyàn àti ìgbéga àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀. 

=== Iṣẹ́ òṣèlú ===
Ní oṣù karùn-ún ọdún 2022, Ajomale gba tikẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́ fún ipò ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ti Oshodi-Isolo II lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú APC, ó sì ṣẹ́gun aṣòfin tó wà nípò nígbà náà, Jude Idimogu. Ó tẹ̀síwájú láti borí ìdìbò gbogbogbòò ní ọdún 2023. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Nígbà tí ó di aṣojú ìgbìmọ̀ aṣòfin kẹwàá, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Alága Ìgbìmọ̀ Ilé lórí Ìdájọ́, Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn, Ẹ̀bẹ̀ Gbogbogbò, àti Ìgbìmọ̀ Ìdìbò Olómìnira ti Ìpínlẹ̀ Èkó (LASIEC). Nínú ipò yìí, ó ń bójútó àwọn ọ̀ràn ìdájọ́ àti láti dáhùn àwọn ẹ̀bẹ̀ gbogbogbò tí wọ́n gbé wá sí iwájú Ilé. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Quam's Money

***Quam's Money*** jẹ́ fíìmù apanilẹ́rìn-ín ti ilẹ̀ Nàìjíríà tó jáde ní ọdún 2020, tí òǹkọ̀tàn rẹ̀ jẹ́ Chinaza Onuzo, tí olùdarí rẹ̀ sì jẹ́ Kayode Kasum. Lára àwọn òṣèré tó kópa nínú eré náà ni Falz, Toni Tones, Jemima Osunde, Blossom Chukwujekwu àti Nse Ikpe-Etim gẹ́gẹ́ bíi olú ẹ̀dá-ìtàn. Ó jẹ́ apá kejí fíìmù kan tó jáde ní ọdún 2018 tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ ''New Money''. Wọ́n ṣàfihàn fíìmù yìí ní agbègbè mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní Nàìjíríà. Ọjọ́ kẹfà oṣù Kejìlá ọdún 2020 ni wọ́n ṣàfihàn rẹ̀ ní FilmHouse Cinemas ní ìpínlẹ̀ Èkó, kí ó tó di pé wọ́n gbe síta ní pẹrẹu. Wọ́n ṣe àgbéjáde rẹ̀ ní ọjọ́ kọkànlá oṣù Kejìlá ọdún 2020 pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríwísí lẹ́nu àwọn ènìyàn. Kí wọ́n tó gbe jáde, ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣe ìrètí àgbéjáde rẹ̀, èyí sì mu kí ó jẹ́ fíìmù tí àwọn ènìyàn retí jù lọ ní ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọdún 2020.

## Àwọn ìtọ́kasí
Yusuf Gobir

**Yusuf Amuda Gobir** (tí a bí ní ọjọ Kejì Oṣù Kẹ̀wàá ọdún 1934 – ọjọ kejìdínlọ́gbọ̀n Oṣù Kejìlá ọdún 1975) jẹ́ olùṣàkóso orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tí ó ti ṣiṣẹ́ láti iṣẹ́ ìjọba ìpínlẹ̀ títí tí o fi di Akọ̀wé Àpapọ̀ ní Ilé Iṣẹ́ Ààbò tí o sì padà ṣíṣe ní Ilé Iṣẹ́ Àgbékalẹ̀.   

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
A bí Gobir ní ọjọ́ kejì oṣù kẹwàá ọdún 1934 ní Ilorin ní Ìpínlẹ̀ Kwara . Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Gíga ti Ilorin Provincial àti Institute of Administration ní Zaria ní ọdún 1951 títí di ọdún 1952. Lẹ́yìn náà ó kọ́ ẹ̀kọ́ ìṣàkóso ní Oxford University, England . Lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún nínú iṣẹ́ ìjọba, ó ka ìwé òfin, wọ́n sì pè é sí iṣẹ òfin ní Inner Temple, London ní ọdún 1964. 

## Iṣẹ́ ṣíṣe
Gobir bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní Iṣẹ́ Ìjọba Àpapọ̀ Nàìjíríà èyí tí ó dara pọ̀ mọ́ ní ọdún 1950. Lẹ́yìn náà, ó dara pọ̀ mọ́ Iṣẹ́ Ìjọba àríwá Nàìjíríà nígbà tí wọ́n dá a sílẹ̀ ní ọdún 1954. Nígbà tí wọ́n dá àwọn ìpínlẹ̀ tuntun sílẹ̀ ní ọdún 1967, Gobir ṣiṣẹ́ ní ìpínlẹ̀ rẹ̀, Kwara níbi tí ó ti dá ètò kan sílẹ̀ fún iṣẹ́ ìjọba ìpínlẹ̀ tuntun, ó sì jẹ́ Iṣẹ́ Ìjọba Àpapọ̀ ní Ọ́fíìsì Gómìnà. Ní oṣù kẹrin ọdún 1969, wọ́n gbé e lọ sí iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀, wọ́n sì yàn án ní Akọ̀wé Àpapọ̀ sí Iṣẹ́ Ààbò nígbà Ogun Abẹ́lé .  Ní ọdún 1971, wọ́n yàn án sí Iṣẹ́ Ìjọba Àpapọ̀ fún Àwọn Ilé-iṣẹ́ àti lẹ́yìn náà sí Iṣẹ́ Ìjọba Àpapọ̀ fún lílọ bíbọ̀.  

## Ìyè àti lẹ́yìn ikú
Gobir ṣiṣẹ́ ní Ilé-iṣẹ́ Ìjọba Àpapọ̀ fún ìrìn àjò lílọ bíbọ̀ títí di ìgbà ikú rẹ̀ ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1975, nínú ìjàǹbá ọkọ̀ tó burú jáì nígbà tó wà ní ìsinmi ní Spain .   Wọ́n gbé òkú rẹ̀ wá sí Nàìjíríà, láàárín ọ̀fọ̀ ìsìnkú tó gbòòrò ní Ilorin . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1975
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1934