Ìgbìyànjú ìdìtẹ̀gbàjọba ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́

Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹrin ọdún 2024, ẹgbẹ́ àwọn ọmọ ogun Yorùbá kan tí wọ́n dira ogun gbìyànjú láti gba àwọn ilé ìjọba ní Ibadan, olú ìlú Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní Nàìjíríà . Ní ìbámu pẹ̀lú àṣẹ olórí àwọn ọmọ ogun náà, Modúpẹ́ Onítìrí-Abíọ́lá, àwọn ọmọ ogun náà gbèrò láti gba ìṣàkóso gbogbo àwọn ìjọba ìbílẹ̀ kí wọ́n sì fi agbára ṣe ìkéde òmìnira èyí tí wọ́n ń pè ní "Ilẹ̀ olómìnira ti Yorùbá". Wọ́n gbìyànjú láti fi tipátipá wọ ilé ìjọba ṣùgbọn àwọn ẹ̀ṣọ́ aláàbò báwọn gbé pẹ́rẹ́gi kaná tí wọ́n sì padà ṣẹ́gun wọn lẹ̀yìn tí wọ́n ti dìjọ kọ ojú ìbọn sí ara wọn.

## Ìpilẹ̀sẹ̀ Rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè onírúru ẹ̀yà, ọ̀pọ̀ àwọn Alákatakìtí ajìjàgbara ti ní ipa lórí Nàìjíríà láti ìgbà tí wọ́n ti gba òmìnira. Àwọn ará Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tó tóbi jùlọ ní orílẹ̀-èdè náà, wọ́n sì ní ìtẹ̀dó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpínlẹ̀ ní gúúsù Nàìjíríà. Látìgbàyíwá, àwọn ẹgbẹ́ Yorùbá tó jẹ́ alákatakítí ajìjàgbara ti bẹ̀rẹ̀ sí í béèrè fún ìdásílẹ̀ orílẹ̀-èdè tuntun kan tó ní òmìnira tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ "ilẹ̀ olómìnira tí Oduduwa", "Orílẹ̀ èdè Yoruba" tàbí "ilẹ̀ olómìnira tí Yoruba".    Ní ọdún 2020, àwọn ìbéèrè wọn gbajúmọ̀ síi nítorí ìjà àwọn daran-dar ní Nàìjíríà, nítorí pé ọ̀pọ̀ àwọn ará Yorùbá nímọ̀lára ewu láti ọ̀dọ̀ àwọn  Fúlàní darandaran, wọ́n sì dá ẹgbẹ́ ààbò ara-ẹni tí wọ́n ń pè orúkọ rẹ̀ ní "Àmọ̀tẹ́kùn" sílẹ̀.  Àwọn darandaran Fúlàní bẹ̀rẹ̀ sí í kọlù àwọn àgbẹ̀ Yorùbá ní agbègbè náà lọ́nà tó ń pọ̀ sí i.  Síwájú sí i, wàhálà àwọn ọmọ ogun ajìjàgbara Biafra bẹ̀rẹ̀ sí í da wàhálà sí ìṣọ̀kan nípa ìṣọ̀tẹ̀ ní gúúsù ìlà oòrùn Nàìjíríà láti ọdún 2021. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí mú kí àwọn ọmọ ilẹ̀ Yorùbá,  àti ẹgbẹ́ kan pàápàá dara pọ̀ mọ́ àwọn ọmọ ogun Biafra, wọ́n sì dá "Ẹgbẹ́ Olùyọ̀ǹda Oduduwa fún Ìtúsílẹ̀ Gúúsù Nàìjíríà" sílẹ̀ láti bá àwọn darandaran Fulani jà ní ọdún 2021.   Ajàfẹ́tọ́ kan tí orúkọ̀ rẹ̀ ń jẹ́, Sunday Igboho, kó ẹgbẹ́ kan jọ láti lé àwọn darandaran Fulani kúrò ní àwọn abúlé ní àyíká Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, ó sì halẹ̀ láti da ìdìbò gbogbogbòò Nàìjíríà ti ọdún 2023 rú. Ìṣe rẹ̀ mú àánú àwọn ará ìlú wá, ṣùgbọ́n ó tún fa ìdáhùn sí láti ọ̀dọ̀ àwọn ọlọ́pàá Nàìjíríà . Nígbà tí àwọn ọlọ́pàá gbìyànjú láti mú Igboho, ó sá lọ sí ilẹ̀ Benin .  Níbẹ̀ ni wọ́n ti ri mú, ṣùgbọ́n wọ́n dá a sílẹ̀ nígbà tó yá. 

Ní ọdún 2021, ẹgbẹ́ alákatakítí ajìjàgbara mìíràn tí wọn jẹ ọmọ ilẹ̀ Yorùbá ni a dá sílẹ̀ nípasẹ̀ Modúpẹ́ Onítìrí-Abíọ́lá, ọ̀kan lára àwọn opó ọlọ́lá, àti olóṣèlú oníṣòwò ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà tí ó ti kú Moshood Abiola . Ẹni tí ó gbajúmọ̀ fún bí ó ṣe borí ìdìbò ààrẹ Nàìjíríà ní ọdún 1993, ṣùgbọ́n tí olórí ìjọba ológun Ibrahim Babangida fagilé àbájáde náà. Lẹ́yìn tí ó ti lo ọ̀pọ̀ ọdún ní ilẹ̀ òkèèrè lẹ́yìn ikú ọkọ rẹ̀ àti pípa ọ̀kan lára àwọn ìyàwó rẹ̀ mìíràn, Kudirat Abiola, Onítìrí-Abíọ́lá padà sí Nàìjíríà ní ọdún 2014. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, ó kéde èròńgbà rẹ̀ láti díje fún ipò gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó .  Bí ó ṣe ń díje lábẹ́ àsìá ẹgbẹ́ òṣèlú Accord,  ó fìdí rẹmi gidigidi ní ìdìbò ọdún 2015. Fún ọ̀pọ̀ ọdún, ó kúrò nínú ìṣèlú, ṣùgbọ́n ó di ajàfẹ́tọ̀ọ́ pàtàkì fún ìyàsọ́tọ̀ àti òmìnira ilẹ̀ Yorùbá ní ọdún 2021. Nígbà náà, Onitiri-Abiola tọ́ka sí ìjà láàárín àwọn darandaran Fulani àti àwọn àgbẹ̀, ó sọ pé ìjọba Nàìjíríà kùnà láti dáàbò bo àwọn ará ilẹ̀ Yorùbá níbi ìtàpórógan tó máa ń wáyé pẹ̀lú àwọn darandaran Fulani. Ó dá “Ẹgbẹ́ Ominira Àwọn Ọmọ Yorùbá ” sílẹ̀, ẹgbẹ́ kan tí ó ń gba òǹtẹ̀ àwọn ènìyàn tí wọ́n fọwọ́ sí ìwé ẹ̀bẹ̀ kan tí ó béèrè fún ìpinnu àwọn ará ilẹ̀ Yorùbá.  Àwọn elètò ààbò korò ojú sí ìdàgbàsókè àwọn alákatakítí ajìjàgbara tí ń pọ̀ si yìí, wọ́n sì ṣe “ìkọlù oníwà ipá” sí àwọn alákatakítí ajìjàgbara fún àwọn ọmọ Yorùbá ní Ìlú Èkó ní oṣù Keje ọdún 2021. 
 
Ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2023, àwọn kan lára àwọn tí wọ́n fura sí pé wọ́n jẹ́ ọmọ ẹ̀yìn Onitiri-Abiola já ilé iṣẹ́ rédíò kan gbà ní ìlú Ibadan, wọ́n sì dí àwọn òpópọ̀nà ńlá kí àwọn ọlọ́pàá tó lé wọn kúrò. Ní ọjọ́ kan náà, ẹgbẹ́ mìíràn tí wọ́n ń pè ní "Ẹgbẹ́ Ọmọ-ogun Orílẹ̀-èdè Yorùbá" wọ ẹ̀ka ọlọ́pàá Alausa ní Èkó, wọ́n kéde pé "Orílẹ̀-èdè Yorùbá ti gba ìjọba" títí tí àwọn ọlọ́pàá fi bẹ̀rẹ̀ sí í yinbọn láti lé wọn lọ.  Onítìrí-Abíọ́lá di ẹni tí ó ń ṣiṣẹ́ lórí ìkànnì ayélujára àti YouTube, ó ń ru ìwà ipá sókè, ó ń tan àwọn ọ̀rọ̀ ìdìtẹ̀ kálẹ̀, ó sì ń fi ẹ̀sùn kan àwọn olórí Yorùbá tí kì í ṣe ajìjàgbara pé wọ́n jẹ́ oníwà ìbàjẹ́.  Ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹrin ọdún 2024, Onitiri-Abiola gbé fídíò ara rẹ̀ jáde lórí YouTube, ó ń kéde òmìnira "Orílẹ̀-èdè Yorùbá". Nígbà náà, wọ́n gbàgbọ́ pé ó ń gbé ní ìlú Amẹ́ríkà. Àwọn òǹwòye fi ìkéde rẹ̀ wé ti àwọn alákatakítí ajìjàgbara Biafra bíi Simon Ekpa .  

## Ìgbìyànjú ìdìtẹ̀ náà
[left|thumb|Ẹnu ọ̀nà sí ẹ̀ka ìjọba ní [Ìbàdàn|ìlú Ìbàdàn ní ọdún 2010]]
Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹrin ọdún 2024, àwùjọ àwọn ènìyàn kan wọ kàlánkìní aṣọ àwọn ọmọ ológun wọ ìlú Ìbàdàn lórí Ọ̀kadà.  Ní nǹkan bí agogo mẹ́sàn-án ààbọ̀ òwúrọ̀,  ẹgbẹ́ náà gbìyànjú láti fipá wọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Oyo àti ilé ìjọba ti ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.   Wọ́n pe ara wọn ní “àwọn ọmọ ogun orílẹ̀-èdè Yorùbá”, wọ́n gbìyànjú láti gba ìṣàkóso àwọn ilé náà  wọ́n sì pín ara wọn káàkiri agbègbè náà.  Ní ilé ìjọba ti ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, wọ́n yọ àsíá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kúrò, wọ́n gbé “àsíá orílẹ̀-èdè Oodua” sókè,  wọ́n kéde òmìnira Orílẹ̀-èdè Yorùbá,  wọ́n sì gbìyànjú láti borí àwọn olùṣọ́ agbègbè náà. 

Ṣùgbọ́n, àwọn ọlọ́pàá àti àwọn ọmọ ológun Nàìjíríà yára dáhùn padà, wọ́n sáré lọ sí ibi ìṣẹ̀lẹ̀ náà wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í yinbọn sí àwọn jagunjagun alákatakítí ajìjàgbara náà. Lẹ́yìn tí àwọn igun méjèèjì ti dojú ìbọn ko ara wọn, àwọn ọlọ́pàá ṣẹ́gun àwọn ọmọ ogun alákatakítí ajìjàgbara Yorùbá náà, tí wọ́n sì mú mẹ́sàn-án nínú wọn.  Àwọn ọmọ ogun tó kù sì fẹsẹ̀ fẹ kúrò níbẹ̀.  Lẹ́yìn náà, àwọn ọlọ́pàá bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìwadìí láti mọ àwọn tó wá ṣe iṣẹ́ náà; àwọn ènìyàn mọ́kànlélógún ni wọ́n mú.  Wọ́n béèrè ìbéèrè lọ́wọ́ àwọn ẹlẹ́wọ̀n náà; àwọn jagunjagun alákatakítí ajìjàgbara tí wọ́n mú sọ pé wọ́n wà lábẹ́ àṣẹ àti pé Onítìrí-Abíọ́lá ló sanwó fún wọn.  Ọ̀kan lára àwọ́n ọ̀daràn náà sọ pé wọ́n ṣèlérí fún un pé ebi àti ìṣẹ̀ yóò tán nínú ìdílé òun tí òun bá báwọn lọ́wọ́ nínú ìgbìyànjú ìdìtẹ̀ náà; àwọn mìíràn jẹ́ ẹni tí ó ní èrò òṣèlú lásán. Àwọn ọlọ́pàá sọ pé àwọn jagunjagun alákatakítí ajìjàgbara náà jẹ́ ọmọ Ẹgbẹ́ tò ǹ jàfún Òmìnira ilẹ̀ Yoruba àti àwọn Àmọ̀tẹ́kùn. 

## Àbájáde
Àwọn ọmọ ogun ààbò Nàìjíríà ṣàpèjúwe ìṣẹ̀lẹ̀ náà gẹ́gẹ́ bí ìwà “ọ̀daràn, aláìnífẹ̀ẹ́ sí orílẹ̀-èdè àti ọ̀ràn ìwà ìgbésùnmọ̀mí”. Gómìnà Ìpínlẹ̀ Oyo , Seyi Makinde yin àwọn ọmọ ogun àti ọlọ́pàá fún ìdáhùn ojúẹsẹ̀ àti iṣẹ́ takuntakun wọn.  Ní gbogbo gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, àwọn ẹ̀ṣọ́ alààbò fún àwọn ilé ìjọba lágbára sí látàrí ìkọlù náà. Kọmíṣọ́nà Ọlọ́pàá Ìpínlẹ̀ Ògùn, Abíọ́dún Alamutu kìlọ̀ fún àwọn ọmọ ogun alákatakítí ajìjàgbara Yorùbá nínú ìhalẹ̀mọ́ “ìjọba àlàáfíà” nítorípé àwọn agbófinró Nàìjíríà ti ṣetán láti dáwọ lóhùn.  Síwájú si, àwọn ọmọ ogun ìjọba wó ilé méjì tí Onítìrií-Abíọ́lá ní níbàdàn jẹ́, wọ́n sọ pé àwọn wọ̀nyí ni àwọn alákatakítí ajìjàgbara ọmọ ogun Yorùbá ti lò láti kó àwọn ohun ìjà ogun pamọ́ sí.  Lẹ́yìn tí ipa rẹ̀ nínú ìgbìyànjú ìdìtẹ̀ náà di mímọ̀ ní gbangba, àwọn ọmọ ìdílé Abiola yòókù fẹ̀sùn kan Onitiri-Abiola. Ọ̀kan lára àwọn ọmọ Moshood Abiola, Jamiu Abiola, kéde pé “lẹ́yìn ikú [Moshood Abiola] ní ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn, o kò le retí pé kí gbogbo ìdílé rẹ̀ hùwà ní ọ̀nà tí ó dúró fún nígbà tí ó wà láyé.”  Ní oṣù Karùn-ún ọdún 2024, ẹnikẹ̀ni kò mọ ibi tí Onítìrí-Abíọ́lá wà. 

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ aráàlú korò ojú sí ìgbìyànjú ìdìtẹ̀, títí kan àwọn ẹgbẹ́ Yorùbá.  Ìgbìmọ̀ Àwọn Àgbàlagbà ilẹ̀ Yorùbá ṣàpèjúwe ìṣẹ̀lẹ̀ náà gẹ́gẹ́ bí “ìdìtẹ̀,” wọ́n sì korò ojú sí irú ìwà yí, wọ́n sì béèrè pé kí a fìyà jẹ “àwọn ẹgbẹ́ tí ó ní ipa nínú ìwà burúkú náà” gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀daràn.  Afenifere, àjọ pàtàkì kan tó n risí ìgbelárugẹ àṣà àti ìṣe ìlẹ̀ Yorùbá, lòdì sí ìgbésẹ̀ náà. Àwọn ọmọ ilẹ̀ Yorùbá méjì tí wọ́n gbajúmọ̀, Sunday Adeyemo àti Banji Akintoye, sẹ́ pé wọ́n kò kópa nínú ìgbìyànjú ìdìtẹ̀ náà.  Akintoye tilẹ̀ fi ẹ̀sùn kan Onitiri-Abiola pé ó “ń ṣiṣẹ́ fún àwọn Fulani tàbí àwọn ẹgbẹ́ mìíràn lòdì sí ète   láti fi Nàìjíríà sílẹ̀ ní ìrọrùn àti àlàáfíà”. 

## Wo tun

* ákatakítí àti ìjìjàgbara ní Gúúsù Ìlà Oòrùn Nàìjíríà

## Àwọn ìtọ́kasí