open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eyin a Marre

Y'en a Marre ("A ti rẹ̀") jẹ́ ẹgbẹ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ orin rap àti oníroyìn láti orílẹ̀-èdè Senegal tí wọ́n dá sílẹ̀ ní Oṣù Kinínní ọdún 2011, láti fìdí hàn pé ìjọba kò ṣiṣẹ́ dáadáa àti láti forúkọ àwọn ọdọ sílẹ̀ kí wọ́n lè dibọ. Wọ́n gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn tó ràn lọwọ́ láti jí ìfọkànbalẹ̀ àwọn ọdọ Senegal dànù àti fọwọ́sowọpọ̀ pẹ̀lú ìyọkúrò Alákóso Abdoulaye Wade, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹgbẹ́ náà sọ pé kò ní àjọṣe kankan pẹ̀lú Macky Sall, Alákóso tó ṣáájú, tàbí ẹgbẹ́ òṣèlú kankan.

## abẹlẹ
Ẹgbẹ́ náà ni àwọn akọrin rap bí Fou Malade (“Ọkùnrin To Ṣe Kúkú”, orúkọ gidi: Malal Talla), Thiat (“Kékèké”, orúkọ gidi: Cheikh Oumar Cyrille Touré), Kilifeu (mejeeji jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ rap olókìkí “Keur Gui ti Kaolack”) àti àwọn oníròyìn Sheikh Fadel Barro, Aliou Sane àti Denise Sow dá sílẹ̀.   Iṣipopada naa ni akọkọ bẹrẹ ni ifarabalẹ si awọn gige agbara loorekoore Dakar, ṣugbọn ẹgbẹ naa yarayara pari pe wọn “jẹun” pẹlu ọpọlọpọ awọn iṣoro ni awujọ Senegal. 

## Awọn iṣẹ ṣiṣe
Nipasẹ awọn igbasilẹ, awọn apejọ ati nẹ́wọọki awọn ẹgbẹ agbateru agbègbè, tí wọ́n ń pè ní 'ẹ̀mí Y'en a Marre”,  ẹgbẹ naa ṣe agbero fun ọdọ lati gba iru ironu ati igbe laaye ti a pe ni “Iru Titun ti Senegalese” tabi NTS.  Ní ìparí ọdún 2011, ẹgbẹ́ náà tu àkójọpọ̀ orin kan jáde tí wọ́n pè ní "Y'en A Marre", láti inú èyí ni orin kan tí wọ́n pè ní "Faux! Pas Forcé" ti jáde, tí ó di ìpè ìròyìn fún àwọn ọdọ́ tí wọ́n bínú sí Ààrẹ Wade àti ọmọ rẹ̀, tí wọ́n ro pé yóò jẹ́ alábàápọ̀ rẹ̀. Wọ́n tẹ̀síwájú pẹ̀lú orin mìíràn, "Doggali" ("Ẹ jẹ́ ká parí rè"), tí ó ń pè fún ìmútìtúnà orílẹ̀-èdè náà kúrò lọ́wọ́ Wade àti ọmọ rẹ̀.

Ẹgbẹ naa ati awọn ọmọ ẹgbẹ wọn ṣe ipolongo ẹnu-ọna si ẹnu-ọna lati forukọsilẹ ọdọ ọmọ Senegal lati dibo ati sọ pe diẹ sii ju awọn oludibo 300,000 ti forukọsilẹ pẹlu iranlọwọ ati iyanju Y'en a Marre.  Ni ọjọ́ Kejìdínlógún Oṣù Kejì, ọdún 2012, àwọn mẹ́ta lára àwọn tó dá ẹgbẹ́ náà sílẹ̀ ni a mú, torí pé wọ́n ràn lọ́wọ́ láti ṣètò ìjokòó àlàáfíà kan ní Ọ̀pọ̀lùù Obelisk ní Dakar.  Pelu awọn imuni, ẹgbẹ naa tẹsiwaju lati ṣeto awọn ehonu titi di idibo ti o fa Wade silẹ. 

## Ipa ninu iṣelu
Bi o ti jẹ pe o ti de ibi-afẹde ti yiyọ kuro Wade, Y'en a Marre wa lọwọ, gbigba awọn ipade ati awọn ifihan, rọ ijọba titun lati ṣe awọn atunṣe ileri, pẹlu awọn atunṣe ti nini nini ilẹ, ọrọ pataki fun talaka igberiko Senegal.

Y'en a Marre ṣe pataki julọ ni iṣelu Senegal, nitori ninu ipolongo 2000 rẹ, Abdoulaye Wade ṣe afihan atilẹyin ti awọn akọrin ilu Senegal gẹgẹbi ọna asopọ pẹlu awọn oludibo ọdọ. Ọdun 12 lẹhinna, Y'en a Marre fi hàn pé àwọn ọdọ ilẹ̀ Sẹ́nẹ́gààlì kò fi gbogbo ọkàn tẹ̀lé Wade, wọ́n sì ń wá olórí tí yóò lè ṣe ìlérí àtúnṣe pẹ̀lú ìtọ́kàntọ́kànwá. 
Ẹ̀ka:Senegalese activists
Ẹ̀ka:Senegalese hip-hop groups
Ẹ̀ka:Senegalese journalists
Belete Molla

**Belete Molla** (Amharic: በለጠ ሞላ) jẹ́ olóṣèlú ará Ethiopia tí wọ́n yàn sípò Minisita fún Ĩmótuntun àti Ìmọ̀ ẹrọ ní ọdún 2021, ó sì tún jẹ́ olùdásílẹ̀ àti Alága ẹgbẹ́ òṣèlú apá ọ̀tún Amhara tó ń jẹ́ National Movement of Amhara (NaMA), ẹgbẹ́ olóṣèlú aṣàájú ilẹ̀ Amhara ní Ethiopia..

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Belete gba ìwé ẹ̀rí PhD nínú Fìlọ́sọ́fì láti  ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì Addis Ababa. Ó tẹ̀we àpilẹ̀kọ kan jáde tí ó nííṣe pẹ̀lú  àti ìwé nípa  ethics, political economy, intercultural philosophy, hermeneutics and African philosophy.  Belete rí ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ Erasmus Mundus ní ọdún 2007.

## Ìgbésí ayé òṣèlú
Ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹfà ọdún 2018, Belete dá ẹgbẹ́ olóṣèlú àpapọ̀ àwọn ọmọ Amhara sílẹ̀, National Movement of Amhara (NaMA), sílẹ̀ ní Bahir Dar pẹ̀lú Desalegn Chanie. Ní oṣù kínní ọdún 2020, ẹbgẹ́ NaMA yàn Belete gẹ́gẹ́ bí Alága tí wọ́n fi rọ́pò Desalegn. Ní ìdìbò gbogbo gbò ọdún 2021, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ NaMA márùn-ún nínú ni wọn wọlé sílé Aṣòfin Àwọn Asojú Olùgbàgbọ́ (HoPR). Ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹwàá ọdún 2021, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Minisita fún Ìmọ̀ ẹ̀rọ.

## Àwọn àpilẹ̀kọ rẹ̀

* Ìdàgbàsókè àti Ìṣubú ti Ẹ̀kọ́ Àwọ̀n Ìmọ̀lára Pátápátá: Àkótán àti Ìtẹ̀numọ́.” Tẹ̀jáde ní Ìwé Ìròyìn Ìmọ̀ Ẹ̀dá ènìyàn àti Àṣà ilẹ̀ Etopia / Ìwé Ìròyìn Áfíríkà lórí Ayelujara 
* Láìka Ẹ̀kọ́ Essentialism Descartes kọjá, àti Ìwádìí fún Ìjíròrò Àṣà Pọ̀ọ̀: Àwọ̀n Àpẹẹrẹ Kan.” Tẹ̀jáde ní Ìwé Ìròyìn Ìmọ̀ Ẹ̀dá ènìyàn àti Àṣà ilẹ̀ Etopia / Ìwé Ìròyìn Áfíríkà lórí Ayelujara 

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

* **Àmì-èyàn Ìmúlòlùfé Erasmus Mundus láti Ilẹ̀ Asofin Yúróòpù, ọdún 2007**
* **Yàn gẹ́gẹ́ bí “Minisita Ọ̀sẹ̀” nínú ìwé ìròyìn àjọ ìṣèjọba Àfíríkà (2022)**

## Àwọn ìtọ́kasí
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Fatimata Seye Sylla

Fatimata Seye Sylla ni oludari Eto Ominira Ayelujara ni orílẹ̀-èdè Senegal.  “Olùdarí ìgbìmọ̀ fún ìgbìmọ̀ ìtòlẹ́sẹẹsẹ sọ́fọ̀wéà àti ṣíṣí fún Áfíríkà, àti Alákóso Orílẹ̀-Èdè Sẹ́nẹ́gààlì fún Àjọ Àwọn Ẹgbẹ́ Ọmọlúwàbí Áfíríkà fún Àwùjọ Alágbàwèrẹ̀ lórí Ìmúlò Alágbèéká (Information Society).  

## Ìtàn Ọmọṣẹ́
Ó jẹ́ ọmọ ìgbìmọ̀ àtijọ́ ní At-Large Advisory Committee fún ICANN, níbi tí ó ti ṣojú Sẹ́nẹ́gààlì, tí ó sì fi ipò yẹn gbìyànjú pé kí àwọn orílẹ̀-èdè to ń dàgbà kó ni àfikún ipa nínú iṣakoso Ayelujara. Ó tún ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ bọ́ọ̀du fún ìpinnu CATIA (Catalyzing Access To ICTs in Africa).  eto ti o ṣiṣẹ lati ṣe atilẹyin awọn ipilẹṣẹ ICT ati awọn oludari wọn kọja awọn orilẹ-ede Afirika. 

Ti a mọ̀ sí ẹni tí ó ṣe àkúnya lórí lílo ìmọ̀ ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ àti ìtànkálẹ̀ (ICT) nínú ẹ̀kọ́ ní orílẹ̀-èdè Senegal; Seye Sylla bẹ̀rẹ̀ eto àkọ́kọ́ káàkiri orílẹ̀-èdè láti mú ICT wọ́lé sí ilé-ẹ̀kọ́ ní Senegal. Ó tún ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí agbátẹrù fífi intanẹẹti dé àwọn ènìyàn pẹ̀lú Ẹgbẹ́ Orílẹ̀-Èdè Un, Nẹ́tíwọ̀ọ̀kù Panos, àti Ilé-iṣẹ́ Ìwádìí Ìdàgbàsókè Àgbáyé. Ìṣe ìdàgbàsókè rẹ̀ ní Senegal tún kún fún iṣẹ́ pẹ̀lú Ẹgbẹ́ Intanẹẹti àti ìdásílẹ̀ OSIRIS, ètò agbára-fún-ICT. 

## Ẹkọ
Sẹ̀yẹ́ Sylla kẹ́kọ̀ọ́ ní Yunifásítì ti Le Havre, níbi tí ó ti kàwé kọ́mùpútà sáyẹ́nsì; ní CESAG Dakar, níbi tí ó ti kàwé ìṣàkóso; àti ní MIT, níbi tí ó ti gba ìyẹ̀ ẹ̀kọ́ Ọmọwe Nínú Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì.  Kikọ rẹ pẹlu itupalẹ iyatọ laarin awọn ọmọkunrin ati awọn ọmọbirin ni bii wọn ṣe lo ICT ati idagbasoke awọn ọna fun fifamọra awọn ọdọmọbinrin diẹ sii si imọ-ẹrọ ati awọn aaye nibiti wọn ko ṣe afihan. Iwọnyi pẹlu ikẹkọ awọn obinrin ati awọn ọmọbirin daradara nipasẹ eto eto-ẹkọ, iwuri fun awọn obinrin lati kọ awọn oju opo wẹẹbu, ṣiṣe pẹlu ijọba ati awọn oluṣeto imulo, ati nini awọn ile-iṣẹ ibaraẹnisọrọ pese awọn ẹdinwo bi iwuri fun awọn obinrin. 

## Ìtẹ̀jáde àti Ìmúyẹ

* Kọ̀ńpútà àti ìmọ̀ kíkà ní Sẹ̀nẹgà"
* Onísọ̀rọ̀ ní AIS 2018 ní Dákár

## àtọkànwá
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Susan J. Elliott

**Susan J. Elliott** (ti a bi ni ọjọ kọkàndínlógún oṣù kọkànlá, ọdún 1956) jẹ ònkọ̀we ará ilu Amẹ́ríkà, asọye media, ati agbẹjọro  láti Ilu New York . Òun lo kọ ìwé náà, *Getting Past Your Breakup: How to Turn a Devastating Loss Into the Best Thing That Ever Happened to You..*

## Igbesi aye ara ẹni ati ẹkọ
Susan Jean Elliott  ni a bi ni ọjọ kọkàndínlógún oṣù kọkànlá, ọdún 1956, ni Ilu New York o si dagba ni Bronx . O wa ni abojuto ilè ìwé awọn ọmọdé wọn si gbàá tọ ni ọmọ ọdún mẹjọ. Ó sọ pé nígbà tóun wà lọ́dọ̀ọ́, òun máa ń lọ́wọ́ nínú àwọn àjọṣe tó léwu tó sì ń pani run .

Ó ṣe gbéyàwó, ó sì bí àwọn ọmọkùnrin pẹ̀lú ọkọ rẹ̀ àkọ́kọ́, tí ó kọ̀ sílẹ̀ ní 1987.  O gba ìwé ẹ̀rí lóri ìmọ̀n oye Aṣa ti Iṣẹ ọna ni èdè Gẹẹsi lati Ile-ẹkọ giga Mount Holyoke,  nibiti o ti di ọmọ ẹgbẹ ti Phi Beta Kappa ti o si kẹkọọ gboye *magna cum laude* . O tẹsiwaju lati ni oye Titunto si ti Ẹkọ lati Ile-ẹkọ giga Cambridge, ati oye dokita Juris lati Ile-iwe Ofin ti UC Berkeley . Wọn gbàá lati ṣe adaṣe ofin ni New York ni ọdun 2005. 

O fẹ Michael A. DiCarlo ni ọjọ ketàlélógún Oṣu kọkanla, ọdun 1996.  Nigbati o ku ni ọdun 2009 lati inu aisan ọpọlọ, o ṣe agbekalẹ Owo-ori  Iranti Michael A. DiCarlo pẹlú National Brain Tumor Society . 

## Iṣẹ kikọ ati sisọ
Iwe Elliot, *Getting Past Your Breakup: How to Turn A Devastating Loss Into the Best Thing That Ever Happened to You* ( Da Capo Press Lifelong Learning Books, oṣù kàrún ọdún 2009) ṣe alaye eto ti o ṣẹda fun amojuto awọn ìpínyà ati ikọsilẹ.  Iwe naa ṣe afiwe ipa ti ìpínyà si ipa ti iku ati ṣeduro awọn ọna ti o jọra si imọran fún ìse ọ̀fọ̀.  Iwe naa ni a yan gẹgẹbi iwe fifọ oke ti ọdún 2009 nipasẹ About  Ni ọjọ kẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n Oṣu Kàrún, ọdun 2013, iwe naa wa ni awọn ile-ikawe mọ́kanle lágọjọ 161 ni ibamu si WorldCat. 

O han bi onimọ rán ibatan, ati pe o ti sọ ni *Chicago Tribune*  ati *Glamour* .  O bẹrẹ “Bootcamp Heartbreak”, ikẹkọ ọsẹ mẹfa to lekoko ti a ṣe apẹrẹ fun awọn ti o ni iṣoro gbígbé síwájú, ṣe awọn ìgbéjáde, ati fun awọn àpéjọ ipari-ọsẹ. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1956
Bákàrè Gbàdàmósí

**Bákàrè Gbàdàmósí** (A bi ni 1930)ó jẹ́ akéwì, ọnímọ-jìnlè àti akọ̀wé ìtàn-kúkúrú Yorùbá láti Nigeria . 

## Ìgbésí ayé
Abí ní ìlú Osogbo, Hammed Gbadamosi kọ ewì àti ìtàn kúkurú Yorùbá ti ara rè ni ìbèrè awon ọdún 1960. Àmọ́, ó jẹ́ olókìkí jùlọ fún gbígbà àti títúmò àwọn ìtàn-àkọọlè àti àwọn ewi àṣà Yorùbá ní ìfọwósòwópò pẹ̀lú Ulli Beier . Púpọ nínú iṣẹ́ Gbàdàmósí ni a gbé jáde láti ọwọ́ Mbari, eyiun; ẹgbé tí Beier da kalè ni Ibadan .  Ní ìparí àwọn ọdún 1960, Gbàdàmósí n ṣiṣẹ́ gégébi onimọ-jinlẹ fun Ile ọnọ Naijiria ni Ilu Eko, lẹ́yìn ìgbà ti o ti ṣiṣẹ tẹlẹ “gẹgẹbi òǹkọ̀wé lẹ́tà, alálùpàyídà àti òṣèré”.  Ó kópa nínú ẹgbẹ́ tíátà Duro Ladipo ni ìlú Òsọgbọ.  Gẹ́gẹ́ bí ìwé ìròyìn kan ṣe sọ, nígbà tó yá, Gbadamosi di ẹni tí a mọ̀ sí Demola Onibonokuta. 

## Awọn iṣẹ

### Ni ede Yoruba

* *Oriki*, Ibadan: Mbari Publications, 1961. (Awọn ewi.)
* *Ọrọ idi rẹ*, Oshogbo: Mbari Mbayo Publications, 1965. (Awọn itan.)

### Ni ede Gẹẹsi

* (coll. and tr. with Ulli Beier ) *Oriki Yoruba: awon ewi ibile Yoruba* . Ìbàdàn: Ministry of Education, 1959. Atẹjade pataki ti *Black Orpheus* . Pẹlu awọn titẹ silkscreen ati awọn vignettes nipasẹ Susanne Wenger .
* (coll. and tr. with Ulli Beier) *Osupa Ko le ja: Ewi omo Yoruba*, Ibadan: Mbari Publications, [1960s?]. Awọn apejuwe nipasẹ Georgina Betts.
* (coll. and tr. with Ulli Beier) *Ijala: eranko songs by Yoruba ode* . Port Moresby, ọdun 1967.
* (coll. and tr. with Ulli Beier) *Koda Olorun Ko Ti To: Awon itan Yoruba*, London & Ibadan: Heinemann Educational, 1968. Awọn onkọwe ile Afirika 48.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1930
Agẹmọ (Òrìsà )

Nínú **[[Ẹ̀sìn Yorùbá]]**, **Agẹmọ** jẹ́ ẹ̀mí ògà (alágẹmọ) tí ó jẹ́ ìránṣẹ́ Olódùmarè, Ẹlẹ́dàá tí ó dá gbogbo àwọn akọni òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá tí a mọ̀ sí Òrìṣà. Agẹmọ ni ó máa ń gbé iṣẹ́ láàrin Olódùmarè àti àwọn òrìṣà yòókù.

## Ìtàn Àròsọ
Nínú ìtàn kan, Agẹmọ ran ọ̀gá rẹ̀, Olódùmarè, lọ́wọ́ láti borí nínú ìdíje pẹ̀lú Olókun, òrìṣà omi. Olókun jẹ́ ògbónǹtarìgì nínú iṣẹ́ hírúmọ̀-hírúwẹ̀ àti rírẹ aró, èyí sì mú kí ó gbéraga pé òun ga ju gbogbo òrìṣà yòókù lọ, títí kan Olódùmarè pàápàá. Ó pe Olódùmarè níjà sí ìdíje aṣọ dídára láti mọ ẹni tí ó ga jùlọ ní tòótọ́. Olódùmarè rán Agẹmọ pé kí ó sọ fún Olókun láti fi aṣọ rẹ̀ tí ó dára jùlọ hàn, pé tí ó bá wu àwọn, àwọn yóò gba ìpè rẹ̀. Agẹmọ, gẹ́gẹ́ bí ògà, ní agbára láti gba àwọ̀ àti ilà aṣọ èyíkéyí tí Olókun bá gbé jáde. Nígbà tí Olókun rí i pé ìránṣẹ́ Olódùmarè lásán lè gba àwọ̀ iṣẹ́ ọwọ́ rẹ̀ bẹ́ẹ̀, ó rò ó pé òun kò ní lè dọ́gba mọ́ Olódùmarè fúnra rẹ̀, ó sì jẹ́wọ́ ìjákulẹ̀.

## Ìjọsìn
Agẹmọ jẹ́ òrìṣà pàtàkì fún àwọn ará Ìjẹ̀bú. Ìsìn Agẹmọ tàn kálẹ̀ nípasẹ̀ àwọn obìnrin tí kò bímọ, tí ọ̀pọ̀ nínú wọn lọ sọ́dọ̀ òrìṣà náà láti wá ìwòsàn sí àìlọ́mọ wọn. Nígbà tí wọ́n bá bímọ, wọ́n á ya ara wọn àti àwọn ọmọ wọn sọ́tọ̀ fún ìsìn Agẹmọ.

Láyé àtijọ́, ènìyàn ni wọ́n máa ń fi rúbọ fún Agẹmọ, wọ́n á sì fi ẹni náà sílẹ̀ kí ó jẹrà nínú ojúbọ òrìṣà náà. Nígbà tí ó yá, ìyípadà wáyé níbi tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí ní fi ènìyàn àti màálù rúbọ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Ọdún tí wọ́n bá fi ènìyàn rúbọ ni wọ́n ń pè ní *Akọ Ọdún*, ọdún tí wọ́n bá sì fi màálù rúbọ ni wọ́n ń pè ní *Abọ Ọdún*. Nígbà tí ìrúbọ ènìyàn parẹ́ pátápátá, *Akọ Ọdún* di ọdún fún rírúbọ akọ màlúù, bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni *Abo Ọdún* di ọdún fún rírúbọ abo màlúù. Dípò kí ẹran náà jẹrà gẹ́gẹ́ bí ti ènìyàn àtijọ́, àwọn ènìyàn máa ń pa á jẹ ni.

Ayẹyẹ Agẹmọ jẹ́ àjọyọ̀ ọlọ́dún tó máa ń gbé ìbòjú (egúngún) jáde ní ọ̀pọ̀lọpò ìlú ní ilẹ̀ Yorùbá, ṣùgbọ́n ó gbajúmọ̀ jùlọ láàrin àwọn Ìjẹ̀bú ní Ìpínlẹ̀ Ògùn. Wọ́n ń ṣe àjọyọ̀ yìí àti àwọn ìsìn tí ó rọ̀ mọ́ ọn láti bọlá fún Agẹmọ, ẹni tí wọ́n gbàgbọ́ pé ó jẹ́ olùdáàbò àwọn ọmọdé àti ẹni tí ó ń tọ́jú ọjọ́ iwájú àwọn Ìjẹ̀bú nípasẹ̀ ìbùkún rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasì
Àjàká

## Awọn itọkasi
**Àjàká** jẹ́ Oba Ọ̀yọ́  (tí ó wà láàrin Nàìjíríà òdẹ òní) ti oje ni igba meji lórí ìté.    Bàbá rẹ jẹ́ Oranyan tabi Òrànmíyàn ti arákùnrin rẹ, gẹ́gẹ́bí akọ̀wé Samuel Johnson, jẹ Shango . 

## Ìgbésí ayé
Àjàká ni àkóso Oyo ní àkókó gẹ́gẹ́ bí olóyè – àti Àrólé – baba rẹ̀. Lẹhin iku baba rẹ, arakunrin rẹ, Shango ti o jẹ akíkanjú ni ìwà gba ipò rẹ.  Ó gbé ní àkókò wàhálà ati rúdurùdu, ní ìbèrè ó jẹ́ ènìyàn ti o ni ìfẹ́ alaafia ti òpò ro bi àìní akíkanjú ni. Ìdí fún èyí kò jìnnà: ó dàbí pé ọba ti pinnu láti gbajúmò ìṣàkóso ààfin ti o si gba awọn ọmọ ogun rẹ ni òmìnira ju bí aṣa ṣe fi àyè sílè lọ. Èyí mú kí wọ́n ro lóyè, tí wọ́n sì kéde arákùnrin rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olú ọba lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àtakò láti ọ̀dọ̀ àwọn ìjòyè rẹ. 

Ṣùgbọ́n wọn padà pé láti wá je ọba lẹhin iku Shango, ẹniti, gẹgẹbi arosọ àtẹnudẹ́nu, di oriṣa Àrá.   Òpó ọdún lórí apẹrẹ, ìwà òun na padà kúrò ní tútù sì gbígbóná bí ti arákùnrin re. Basorun tabi Alakoso Agba ati Balogun nigba ijọba rẹ keji ni Salekoudi, ati pe ni akoko yii ni Ilu Yoruba, Ogidigbo, jẹ́ àfilólè ní ìlú Òyó . Ilu naa si je oun tiwọn nlo ni awon ayeye nla ti Alaafin ati Basorun bá wà .

Àjàká ni ọmọ kan, ọmọbìnrin kan, ti o ku ninu ina ni kete lẹhin igbeyawo rẹ. 

## Awọn itọkasi
Àjà (orisha)

**Àjìjà**, tíwón ń'dape ni **Ààjà**, "ìjì",  (ti a npe ni **Eziza** laarin awọn Edo níbití wọ́n tún ti mọ)  òun ni Orisha ìjì , igbo, awọn ẹranko inu rẹ ati oogun egbo . Nínú àwọn igbó rẹ̀, ó máa ńwa àwọn ewéko tí wọ́n ní oògùn Ìwòsàn yóò sì da àwọn ewé àti gbòǹgbò àti àwọn ẹ̀yà ewéko mìíràn jọ láti ṣe ìwòsàn fún àwọn aláìsàn. Ó ní awọn aṣiri ti Botany mu ati pe won tun le wa lo fun iranlọwọ pẹlu iṣowo ati arisiki eto-ọrọ . Àjà pín púpọ̀ nínú ìmọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ẹ̀dá ènìyàn tí ń dúró de ẹnì kan láti wá bá òun láti ṣàjọpín rẹ̀. Eniyan yii sábà má ń jẹ shaman ni ikẹkọ, tabi ẹniyan bi irúfé be.

Wọ́n gbà pé bí Ajá bá gbé ẹnì kan lọ, tí wọ́n sì padà wá, wọ́n má ń di ológun tàbí obìnrin tó lágbára (Oníṣègùn). Àjìjà ńlọ ìjì láti gbé, awọn ènìyàn lati ibùgbé wọn sì inú igbo tabi awọn aaye mìíràn tí a kò mọ̀ lati kó wọn niipa awọn ọna ẹwé áti Egbò .  Gégébi ìtàn-àkólè, bi ènìyàn bá fẹ́ kọ awọn aṣiri tabi awọn ohun ijinlẹ ti ewe áti ògùn, wọn yio rin kiri ninu igbó títí wọn o fi sọnù nínú igbó. Àjìjà lẹhinna a han si eni ti o sọnu ti ko si gbọdọ̀ fi ìbẹ̀rù hàn, Lẹ́hìn èyí, yóò mú wọn ti yóò si kọ́ wọn ní agbára itọju ewé àti àwọn Egbò. Ní kété tí àwọn èkó na bá ti parí, Àjìyà yóò darí wọn jádẹ kúrò nínú igbó.  Irin-ajo náà, ní wón sọpe ó má ń gba laarin ọjọ Méjẹ sí oṣù Mẹ́ta, èrò òpò ni pé eniyan naa ti lọ si ilu àwọn oku tabi ọrun . Àjà ni wọ́n kà sí ọ̀kan lára àwọn Ẹ̀mí Ayé tó ṣọ̀wọ́n nítorí pé ó ń fi ara rẹ̀ hàn fún ènìyàn kìí ṣe láti pa wọ́n lára tàbí kó dẹ́rù bà wọ́n.

## Àwọn ìtọ́kasí
Babalú-Ayé

**Babalú-Aye** (from Yoruba *Obalúayé* ), *Olúayé,* Ṣòpòná, Ayé ní Trinidad Orisha,  tàbí *Obalúayé*, je òkan lára àwọn orishas tabi iṣafihan Ọba àwọn òrìṣà tí ń jẹ́ Olodumare nínú ẹ̀sìn awonYoruba apa Ìwọ òrùn Áfíríkà. Babalú-Aye je òrìṣà ilẹ̀ tí ó'níṣẹ púpò pẹ̀lú ìwòsàn .

Ó ńṣe ìwòsàn àwọn àrùn lárugẹ. O wa nítòsí Ikú nígbà gbọgbọ (agbára tí o gba èmí), látàrí pé o ṣe n ṣe ìwòsàn fun àwọn ti o súnmó ikú.  Ṣùgbọ́n, àwọn kan bèrù Obalúayé nítorí pé wóní Ìgbàgbọ́ pe o mu arun wa sori ènìyàn , pẹ̀lú ìkọlù, eyiti a mọ si Ṣòpòná.&#x5B; ** &#x5D;

Àwọn agbára ẹgbẹ́ rẹ ati awọn ògùn ni wọ́n lo tako gbogbo iru awọn àrùn, ni pataki, àwọn àrùn awọ-ara, iredodo, ati awọn arun ti n'ba afẹfẹ rin tó lè fa awọn ajakale-arun . Wón tún lo láti ṣe ìwòsàn àwọn ènìyàn ti o ni awọn iṣoro bi warapa, ati catalepsy . 

Ọọru tun je ọhun ìní Babalú-Ayé, bii ibà, ara gbígbóná lati lè àrùn jádẹ, Babalú-Ayé lo n sisé lára èèyàn, bee ni ooru ti n wa lati inú ilèle. Nítorínà, irú èyíkéyìí ìrúbọ tàbí ẹbọ si orisha yii gbọdọ jẹ ṣise ni ojumo ọjọ, nigbati ilé bá gbóná jùlọ. 

A máa ń kà á sí ẹni tí àìsàn ti dá lálẹ̀, ṣùgbọ́n ó máa ń gba Ọkà gẹ́gẹ́ bí ẹbọ ní gbogbo agbègbè.

## Ní Áfíríkà

### Yòrùbá
Àwọn Yòrùbá  ń bo, O̩balúayé tí wọ́n máa ń pè ní Sopona (Shopona) tí wọ́n si n so pe o ni àṣẹ lórí Ayé ati Àìsàn Ìṣèdẹ̀.

### Fon
Ẹni tí awon ènìyàn Fon bu ọlá fún, ẹmi yí ni wón sábà má npe ni Sakpata. O lọ ni ilé ati awọn àìsàn burúkú burúkú bí Ìṣèdẹ̀.

### Ewe
Ti a ṣe itẹwọgba nipasẹ Ewe, iru eeya kan wa pẹlu orukọ iyin Anyigbato ti o ni ibatan pẹkipẹki pẹlu aisan  ati awọn eniyan ti a fipa si nipo.  Wọ́n gbà pé ó máa ń rìn káàkiri ní alẹ́, ó wọ aṣọ ìkarahun ìgbín kan; awọn ikarahun igbin tun jẹ ẹya pataki ti abo rẹ. 

In Santería, Babalú-Ayé is among the most popular orishas.  Syncretized with Saint Lazarus, ati pe o jẹ iyanu paapaa, Babalú-Ayé jẹ ọla fun ni gbangba pẹlu irin ajo mimọ ni Oṣu kejila ọjọ 17, nigbati ẹgbẹẹgbẹrun awọn olufokansin pejọ ni Ile-ijọsin ati Leprosorium ti Saint Lazarus ni El Rincón, ni ita Santiago de las Vegas, Havana . Awọn agbegbe Arará ni Kuba ati awọn ara ilu okeere rẹ bu ọla fun ẹmi bi Asojano.  Àwọn àṣà àtọwọ́dọ́wọ́ méjèèjì máa ń lo aṣọ ọ̀fọ̀ nínú àwọn ààtò ìsìn láti mú ìrẹ̀lẹ̀ rẹ̀ sókè. Ẹmi naa tun han ni Palo bi Pata en Llaga.
Eusebia Munuo

Eusebia Munuo jẹ agbẹjọ́rò ará ìlú Tanzania tí ó jẹ́ Adájọ́ ti Ilé-ẹjọ́ Ẹ̀tọ́ Ẹ̀bẹ̀ ti Tanzania àti ṣiṣẹ́ bí adarí Ẹgbẹ́ International ti Àwọn Onídájọ́ Àwọn Obìnrin láti ọdún 2012 sí 2014.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Munuo ni obìnrin àkọ́kọ́ tí di Adájọ́ Ilé-ẹjọ́ Ẹ̀tọ́ Ẹ̀bẹ̀ ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà. Ó jẹ́ alákóso Ilé-ẹjọ́ Gíga jùlọ ní Ẹ̀ka Ilẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n dá a sílẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2000. Ó ṣe alágà Ìgbìmọ̀ Parole ti ìpínlẹ̀ títí tí àkókò rẹ yóò fi parí ní ọdún 2016. 

Munuo sọ nípa nǹkan àtọka àwọn ọ̀ràn ìfipábalopọ̀ tí ó kùnà nítorí ẹ̀bùn tí àwọn dókítà gba láti ọwọ́ àwọn ènìyàn tí wọ́n fi ẹ̀sùn kàn.  Ó tún ṣe àkíyèsí ìṣòro ti ìwà-ìpá ọ̀rọ̀-aje fún àwọn ọpò ní àwọn agbègbè ìgbèríko. Ó tún sọ lòdì sí eto baba-nla ti tí ń kọ̀ àwọn obìnrin onífẹ̀ẹ́sẹ̀ sílẹ̀ lati jẹ́ adájọ́ káàkiri Áfíríkà.àti sí iwa ibajẹ̀ ibalopọ̀ àti 'sextortion'.  

Munuo ni Tanzania Zalendo darúkọ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn Tànsáníà Nlá ọgọ́rùn-ún ti orílẹ̀-èdè náà.  Ní ọdún 2014, ó ṣàkíyèsí pé ìdádúro nínú eto idájọ́ ní ipa púpọ̀ lórí àwọn talaka, pàápàá jùlọ obìnrin, ṣùgbọ́n ìmúlò àwọn obìnrin nínú ẹ̀ka idájọ́ ti mú kí obìnrin fẹ́ kọ ẹ̀kọ́ òfin àti darapọ̀ mọ́ ọ̀gbà òfin.  Ó gba àmì-ẹ̀yẹ kan fún ìṣẹ́ rẹ lowọ̀ Ààrẹ orílẹ̀-èdè, Jakaya Kikwete. 

Ní ọdún 2016, Munuo kọ ìwé kan pọ̀ pẹlu àwọn amòfin Frederick Ssempebwa, Businge Kabumba, àti Lillian Tibatemwa-Ekirikubinza, tí a pè ní Ìtúpalẹ̀ Àfíwé àwọn Ìpinnu Ilé-ẹjọ́ Ìdìbò Ààrẹ ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà.nínú rẹ̀ ni wọ́n ṣàbẹwò pé Ilé-ẹjọ́ Gíga jùlọ ti Uganda yẹ kí ó ti fagilé ìdìbò tún-ṣèé-ṣè ti Ààrẹ Yoweri Museveni lẹ́yìn tí ìdìbò ọjọ́ 18 Kínní ṣẹ̀ àìtẹ́lọ́rọ̀ ofin ìdìbò.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Raphael Nnanna Igbokwe

**Raphael Nnanna Igbokwe** jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà to on sójú àgbègbè Ahiazu/Ezinihitte ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà láti ìpínlè Imo State. O sìn ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà keje ati kẹjọ.

## itọkasi
Lazarus Ogbee

**Lazarus Ogbee** jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. o sìn gẹ́gẹ́bíi ọmọ ilẹ̀ igbimọ  aṣòfin  tinsójú ẹkùn idibo Ikwo/Ezza South ni ilé igbimọ aṣòfin àgbàIlé igbimọ aṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà.O je ọmọ bibi ìpínlè Delta State. Won dibo yàn gẹgẹbi ọmọ ilé igbimọ aṣòfin àgbà ni ọdun 2015 lábé ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP). Ti o sì padà parapò mọ ẹgbẹ òṣèlú  All Progressives Congress (APC).
## Itọkasi
Thaddeus Aina

**Thaddeus Aina** je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. O sìn gẹ́gẹ́bíi ọmọ  ilẹ̀ igbimọ aṣòfin tinsójú ẹkùn idibo Ido/Osi/Moba/llejeme ni Ile  Igbimoaṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà. O jẹ ọmọ bibi ìpínlè Ekiti State. Wo dibo yàn ní inú ètò idibo ọdún 2015 lábé ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP). He was accused and charged with murder alongside Goke Olatunji.
## Itọkasi
Mamie Buazo

**Mamie Buazo Ngazale** ni a bi  ni ọjọ kẹrinlélógún oṣù kejìlá ọdún 1988 ni Kinshasa Democratic Republic of Congo (DRC). O jẹ amúlé ti o ni ẹ̀bùn ni ilú Kinshasa.  O jẹ agbabọọlu DR Congo ti o mule fun wọn. O ti jẹ ọmọ ẹgbẹ ti DR Congo women's national team. . O ti bẹrẹ si nifẹ sí awọn ere idaraya lati igbati o tiwa ni  ọmọde.

## Ìrìn àjò ẹgbẹ́
Buazo ti gbá fun Grand Hôtel ni Democratic Republic of Congo.  

## Awọn àmì ẹ̀yẹ
O kopa nínú ìdíje ife ẹ̀yẹ àgbáyé ti àwọn obìnrin ní ọdún 2007 titi de ipo ìkẹhìn. 

## Ìrìn àjò àgbáyé
Buazo wà ní ipò adarí fún DR Congo ni ìpele àgbà lakókò idije Awọn obinrin Afirika tí ọdún 2006 .   

## Wo tun

* Atokọ ti Democratic Republic of Congo awọn agbabọọlu agbaye awọn obinrin

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1988
Christine Bongo

**Christine Bongo Lumengu** (ti a bi ní Ọjọ́ kẹrinlélógún oṣù Keje ọdún 1988), ti a mọ si **Christine Bongo**, jẹ agbabọọlu DR Congo ti o ngba ni aarin . O  jẹ ọmọ ẹgbẹ ti ẹgbẹ agbabọọlu orilẹ-ede DR Congo .

## Ìrìn àjò ẹgbẹ́
Bongo ti gba  fun La Colombe Brazzaville ni Republic of the Congo ati fun Force Terrestre ni Democratic Republic of Congo.  

## Àwọn àmì ẹ̀yẹ
O kópa nínú  ìdíje ife ẹ̀yẹ àgbáyé tí àwọn obìnrin ní ọdún 2007 sí ìpele ìkẹhìn. 

## Ìrìn àjò àgbáyé
Bongo wa ni ipo adarí fun DR Congo ni ìpele àgbà lakókò idije Awọn obinrin Afirika ni ọdún 2006 .  

## Wo tun

* Atokọ ti Democratic Republic of Congo awọn agbabọọlu agbaye awọn obinrin

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1988
Gisèle Bosimba

**Gisèle Bosimba Eedja** (ti a bi ni ọjọ kẹwàá oṣù Kẹrin Ọdún 1988), ti a mọ si **Gisèle Bosimba**, jẹ agbabọọlu DR Congo  ti o n gbà ni ọwọ́ ẹ̀yìn . O  jẹ ọmọ ẹgbẹ ti ẹgbẹ agbabọọlu orilẹ-ede DR Congo .

## Ìrìn àjò àgbáyé
Bosimba ti darí fun DR Congo ni ipele gíga fún sáà méjì ti Ife Awọn Obirin Afirika ( 2006 ati 2012 ).   . Idije awon obinrin ile Afirika je idije boolu àfẹsẹ̀gbá, eyi ti ajo agbábọ́ọlu ile Afirika (CAF) ṣètò. Lakoko ti ìdíje ikẹhin ti wọn gbà ni Equatorial Guinea ni ọdun 2012.

## Wo tun

* Atokọ ti Democratic Republic of Congo awọn agbabọọlu agbaye awọn obinrin

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1988
Ibrahim Aliyu Gwandu

**Ibrahim Aliyu Gwandu** (born May 1946) jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nigerian láti ìpínlè Kebbi State. O sìn gẹgẹbi ọmọ ilé igbimọ aṣòfin àgbà, tin sójú   àgbègbè Aleiro/Gwandu/Jega ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà  láti  ọdún 1999 di ọdún 2003 ni ọdún 2003 di ọdún 2007, lábé òṣèlú All Nigeria Peoples Party (ANPP).
## Itọkasi
Rita Akarekor

**Rita Akarekor** (tí àbí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù Kejì ọdún 2001  ) jẹ́ agbaboolu orile-ede Nàìjíríà to n gbá bọ́ọ̀lù fún Delta Queens ni Nigeria Premier League Women, àti ẹgbẹ́ agbábọ́ọlu obìnrin orilẹ-ède Naijiria gẹgẹ bi amúlé. O jẹ amúlé ti o dara jùlọ ni ọdún 2016 ni Nigeria Premier League Women, ati pe òun nikàn ni agbabọọlu ti wọn yan ipo rẹ gẹgẹbi ẹni ti o niye lori julọ níbi eré náà. 

## Ìrìn àjò fún gbígbà

### Ẹgbẹ́
Lakoko Idije Premier Awọn Obirin Niaijiria ni ọdún 2017, Akarekor gba àmì ayo kàn wọlé nínú àmì ayò meji ti wọn jẹ awọnAdamawa Queens . O sàlàyé pe o ti jẹ ifẹ òun fun igba diẹ lati jẹ níbi ìdíje líìgí náà.  Ni Oṣu Kẹrin ọdún 2017, Akarekor wa ninu ọmọ ẹgbẹ́ ti o ṣẹgun ìhalẹ̀ Saadatu Amazons, 2-1. Àmì ayò kan láti ọ̀dọ̀ àwọn Amazons pari iwe mímọ rẹ lati àwọn ere meji ti wọn ti gbá ṣaaju.  Ni Oṣu Keje ọdún 2017, ere ti o ṣáájú ìparí eré ọdún náà,  Akarekor ṣe igbasilẹ iwe mímọ míìràn si àwọn ọmọ Adamawa Queens ni Papa iṣere Atiku Abubakar . 

### Ìrírí àgbáyé
Akarekor kopa ninu 2016 Africa Women Cup of Nations ẹgbẹ ti o bori. 

### Awọn eroja ti ara

* **Giga:** 172 cm (5 ft 8 in)
* **Iwuwo:** 59 kg (130 lbs). 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* CAF player profaili

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2001
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Gladys Akpa

**Gladys Akpa** (ti a bí ni ọjọ kínní osu kínní ọdún 1986) je agbábọ́ọlu orilẹ-ède Nàìjíríà ti o n gbá gẹgẹ bi olugbeja fún ẹgbẹ́ agbábọ́ọlu obìnrin orilẹ-ède Naijiria . O wa ninu àwọn ọmọ ẹgbẹ́ agbábọ́ọlu ni 2010 African Women's Championship ati 2012 African Women's Championship . Ní ìpele ẹgbẹ́, o gbá fún Sunshine Queens ni Nàìjíríà.  O gbá fun Nàìjíríà takò Mali (ògúnjọ̀ oṣù Kọkànlá ọdún 2016), Ghana (ọjọ kẹtàlélógún oṣù Kọkànlá ọdún 2016), Kenya (ọjọ kẹrìndinlọgbọ̀n oṣu Kọkànlá ọdún 2016), South Africa (ọjọ kọkàndínlọ́gbàn oṣù Kọkànlá ọdún 2016) ati Cameroon (ọjọ kẹta oṣù Kejìlá ọdún 2016). 

## Àgbáyé

; Nàìjíríà 

* Olubori Asiwaju Awọn Obirin Afirika (2): 2010, 2016

## Awọn itọkasi


## Ita ìjápọ

* 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1986
Biodun Obende

I

**Biodun Obende** (ti a bí ni ọjọ kẹrìnlá  Oṣù Kẹfà ọdún 1987) jẹ agbabọ́ọ̀lu obinrin nígbà kanrí ti o gbá kárakára  ni Finland. 

## Ìpìlẹ̀
Ilu Ajegunle ni wọn bí sí ni ọdún 1987 ni ilè olórogún pẹlú àwọn ọmọ bàbá mẹsan. Ó ní àwọn ẹgbọn ọkùnrin méje àti obìnrin kan. 

## Ìrìn àjò ọjọgbọn
Uche Eucharia ni o pe láti wa gbá bọọlu ni Finland níbi to ti n gbà pẹlú  àwọn ọmọ Nàìjíríà yoku. O de ni Oṣù Kẹrin ọdún 2007 o sìn gbà fún àwọn ọjọgbọn Kokkolan Palloveikot . O bẹrẹ lati máa gbà pẹlu awọn ẹgbẹ ìparí NiceFutis  ati pe o jẹ jù  ni ọdun yẹn.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1987
Blessing Diala

**Blessing Nnabugwu Diala** ti a bí ni ọjọ kẹjọ oṣù Kejìlá ọdún 1989 je agbabọ́ọ̀lu ti òun gbà fun iwaju .

A bi si Naijiria, o jẹ ọmọ ìlú, pẹlú ètò àbínibí, ti orilẹ-ede Equatorial Guinea fún awọn obinrin . O wa lára àwọn ọmọ ẹgbẹ agbábọ́ọlu ni 2011 FIFA Women's World Cup . 

## Ọlá ati àmì ẹ̀yẹ

### Egbe orile-ede

; Equatorial Guinea

* Africa Women Cup of Nations : 2008

## Awọn itọkasi


## Ita ìjápọ

* 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1989
Oluwatosin Demehin

**Oluwatosin Blessing Demehin** (ti a bi ni ọjọ kẹtàlá oṣù kẹta ọdún  2002) jẹ olugbeja agbabọọlu awọn obinrin ti Nàìjíríà ti o gbá fún ẹgbẹ agbábọ́ọlu Galatasaray Super League ti Turki ati ẹgbẹ agbabọọlu orilẹ-ède Naijiria . 

## Ìrìn àjò ẹgbẹ́
O gbá fun Awọn angẹli Rivers . 

O gbá fun Stade de Reims .    

Ni ọjọ kéjìdínlógún Oṣu Kẹsán ọdún 2024, Demehin ti ọwọ́ bọ̀ ìwé  àdéhùn ọlọ́ọdun kàn pẹlu ẹgbẹ́ agbábọ́ọlu Super League ti Turki  t'in jẹ Galatasaray .  

## Ìrìn àjò àgbáyé
O gba nini idije FIFA U-20 Women's World Cup .  

Ni ọjọ kẹrindínlógún oṣù kẹfà ọdún  2023, o wa ninu ẹgbẹ agbabọọlu Nàìjíríà 23 fun Idije Agbaye Awọn Obirin ti 2023 FIFA . 

Demehin ni a pe si ẹgbẹ Naijiria fun Olimpiiki Igba ooru 2024 . 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Oluwatosin Demehin  at playmakerstats.com

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2002
Emeka Idu Godwin Obiajulu

**Emeka Idu Godwin Obiajulu** (born 1952) jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà àti ọmọ ilé igbimọ aṣòfin àgbà. O sìn nígbà kàn rí gẹ́gẹ́bíi ọmọ ilé igbimọ aṣòfin kékeré ti ìpínlè Anambra State House of Assembly lábé ẹgbẹ òṣèlú Labour Party, tin sójú ẹkùn idibo Onitsha North/South ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà. 
## Ìgbésí àyè ibẹrẹ
Emeka ni wọ́n bí ni ọjọ kẹta oṣù kẹta ọdún 1962 ni ìlú Onitsha, ti o wà  ni southeastern region ti orílè-èdè Nàìjíríà,  ni ìpínlè Anambra. O jẹ onigbagbọ nípa ẹṣin lati ìdílé ti wọn wá láti ìjọba ìbílè Onitsha North. o dàgbà sì ìlú abínibí rẹ, nibiti o ti ko ẹ̀kọ́ alakọbẹrẹ.
## Ìrìnàjò òṣèlú
Emeka se aṣojú ẹkùn idibo Onitsha II  lábé ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà láti od 2011 si ọdún 2015. Ni inu ètò  ìdìbò ọdún 2015, wọn dibo yàn gẹgẹbi aṣojú ẹkùn idibo Onitsha North/South at the National Assembly. Botilejepe, ilẹ̀ ẹjọ ṣe idajọ wípé kí àwọn eleto ìdìbò gbà Iwe-ẹri ti wọn fi diboyan, kí wọn sì fún Lynda Chuba-Ikpeazu ni látàrí wípé wọn yọ ni ọna tí kò tọ́. Ni ọdun 2023, o jawe olubori níbi eto idibo ẹkùn náà lábé ẹgbẹ  òṣèlú Labour Party. In 2023, he won back the constituency under Labour Party.

## Itọkasi
Kehinde Agboola

**Kehinde Agboola** jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. O sìn gẹ́gẹ́bíi ọmọ ilẹ̀ igbimọ aṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà tinsójú ẹkùn idibo Ikole/Oye ni  ilé igbimọ aṣòfin. O jẹ ọmọ bíbí ìpínlè Ekiti State. Won dibo yàn sì ilé igbimọ aṣòfin àgbà ni ọdún 2015 nínú ètò ìdìbò gbogbogbo lábé ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party (PDP).
## Itọkasi
Ibrahim Abdullahi Dutse

**Ibrahim Abdullahi Dutse** je olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà  . Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tó ń ṣojú ẹkùn idibo ìpínlẹ̀ ìjọba àpapọ̀ Dutse/Kiyawa ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin . Ti a bi ni ọjọ 24 Oṣu kọkànlá ọdun 1959, o wà làti ìpínlè Jigawa . Ni Ọdún 2015 won dibo yàn si ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà, won si tun tun yàn nínú eto idibo odún 2019 lábé ẹgbẹ òṣèlú All Progressives Congress (APC).  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Abubakar Lado

**Abubakar Lado Abdullahi** (born 25 November 1973) jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà àti ọmọ ilé igbimọ aṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà tinsójú ẹkùn idibo Suleja/Tafa/Gurara ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà láti ìpínlè Niger State. o jẹ ọmọ ẹgbẹ òṣèlú All Progressives Congress (APC).
## Itọkasi
Yassmin Hamdy

**Yassmin Hamdy Bayoumy Atia** ti a bi ni: ọjọ kẹrin Oṣu kọkanla, ọdún 1993, jẹ karateka ará Egipti, ti o dije ni abala kumite 55&nbsp;kg .
 Àwọn àmì ẹ̀yẹ 

 O gbá awọn ami-ẹyẹ̀ mẹta nibi ìdíje àwọn aṣaju àgbáyé ni ọdún 2012–2016, pẹlu góòlù ẹgbẹ kàn ni ọdún 2014 ati idẹ àdágbà ni ọdún 2012. O tun gba ami-ẹyẹ̀ idẹ àdágbà ni Awọn eré Àgbáyé 2013. 
Ìrìn àjò àgbáyé 

Ni ọdún 2021, o dije ni Idije Ijẹẹri Olimpiiki Agbaye ti o waye ni Ilu Paris, Faranse nireti lati yẹ fún Awọn Olimpiiki Igba ooru 2020 ni Tokyo, Japan.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ahlam Youssef

**Ahlam Youssef** (ti a bí ni ọjọ kàrún Oṣu Kejìlá ọdún 1999)  jẹ karateka ara Egipti .

## Ìrìn àjò iṣẹ
O gbá ami-ẹyẹ̀ góòlù níbí ìdíje 55kg awọn obinrin ni ọdún  2021 World Karate Championships ti o wáyé ni Dubai, United Arab Emirates.   O tún gbà ami-ẹyẹ̀ góòlù nínú ìdíje rẹ níbi 2021 African Karate Championship ti o waye ni Cairo, Egypt.   O gbá ami-ẹyẹ̀ fàdákà níbi ìdíje 55 kg awọn obìnrin ni Awọn ere Mẹditarenia ọdún 2022 ti o waye ni Oran, Algeria.   O tún gbà ami-ẹyẹ̀ fàdákà níbi ìdíje 55 kg awọn obìnrin ti ọdún 2022 World Games to wáyé ni Birmingham, United States.   Ni Oṣu kejila ọdún 2022, o borí Louiza Abouriche ti Algeria nibi ìjà ipari  awọn obìnrin labẹ kilo márùnleláàdọta (55 kg) ni Ile-iṣẹ Olive Convention Centre ti òwà ni  Durban ti o gba ami ẹyẹ góòlù ni Awọn ìdíje Karate Afirika ni Durban ti n gbeja akọle asíwájú rẹ **.**  Ni ọdún 2023, o jà kúrò níbi ere àkọkọ rẹ nínú ìdíje 55kg ti àwọn obìnrin ni World Karate Championships ti o wáyé ni Budapest, Hungary. 

## Ounká ọjọgbọn

* **Awọn iṣẹlẹ** - 16
* **Awọn ti obori** - 37
* **Awọn ti o padanu** - 11
* **Oṣuwọn iṣẹgun** - 75.51%
* **Awọn ojuami ti a gba / Lodi si** - 333/125
* **Apapọ awọn òṣuwọn/Bout** - 6.8 

## Awọn aṣeyọri

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1999
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Sanni Egidi Abdulraheem

**Sanni Egidi Abdulraheem** (born 29 December 1969) jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà o jẹ ọmọ ilé igbimọ aṣòfin àgbà orílè-èdè Nàìjíríà House of Representatives fún ẹkùn idibo Ajaokuta ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà láti ìpínlè Kogi State.
## Ìṣe
Ni ọdun 2023, Sanni Abdulraheem, oludij lábé ẹgbẹ òṣèlú All Progressives Congress (APC), ni wọn  diboyan  láti  sójú  ẹkùn idibo ajaokuta ni ilé igbimọ aṣòfin àgbà láti ìpínlè Kogi.
## Itọkasi
Abeer Abdelrahman

**Abeer Abdelrahman Khalil Mahmoud** (  ti a bi ni ọjọ kẹtàlá oṣù kẹfà ọdún 1992)  agbẹru ìwúwo ara Egipti. A bi ni Alexandria, Egipti. 

## Ìrìn àjò iṣẹ
O dije ni ọdún 2008 ati ọdún 2012  Olimpiiki inú oòrù ni -69&nbsp;kg ati -75 kg ìsòrí àwọn ẹrú to wúwo, lẹsẹsẹ, o si ṣe ipò kàrún níbi ìdíje  méjèjì.  Ni ọdún 2016, Abdelrahman pẹlú ìgbìyànjú di obìnrin ara Egipti àkọkọ láti gbà ami-ẹyẹ̀ Olympic  nígbàtí góòlù gán gán, fadaka, ati awọn olúborí àwọn àmì ẹ̀yẹ idẹ lati Olimpiiki ọdún 2012 ti já nitori lilo ogún olóró.  Abdelrahman ni báyìí gbà ami-ẹyẹ̀ fàdákà fún ìdíje 75&nbsp;kg  ni ọdún 2012 Summer Olimpiiki, tin fi sè pò keji sí Spain Lidia Velentin .  Arábìnrin Egypt àkọkọ ti o gba ami-ẹyẹ̀ Olympic rẹ lori pápá iṣere ni Sara Ahmed fun iṣẹ àmi ẹ̀yẹ idẹ rẹ ni ẹka 69 kg ti awọn obinrin ni Olimpiiki Igba otutu 2016 .  

## Awọn aṣeyọri
Abeer Abdelrahman ni obìnrin Egypt akọkọ ti o gbá ami-ẹyẹ̀ Olympic  ati pe o ni ami-ẹyẹ̀ meji si orúkọ rẹ.  Bákannáà, o gba ami-ẹyẹ̀ idẹ kan ni Idije Àgbáyé ọdún 2009 ni Goyang.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1992
Makhosazana Dlomo

**Makhosazana "Khosi" Dlomo** (ti a bi ní ọdún 2006) jẹ elere idaraya South Africa ni ere idaraya ti ere idà ẹsin .  wọn yán gẹgẹbi  jije alabaṣe dudu akọkọ ni eré ìdá ẹṣin  ni South Africa ati oludije obinrin Dudu kan soso ti o forukọsilẹ ni ere ìdárayá ni iha isale asálẹ̀ Sahara. 

Dlomo ti ni ìdánimọ̀ fún àwọn ìgbìyànjú rẹ lati ṣe àgbéga onírúurú ati isunmọ nínú eré ìdárayá ti àṣà tí àwọn òyìnbó alawọ fúnfún ti jẹ gaba lè lori , àwọn eléré ààrin-kilasi. 

## Igbesi aye ibẹrẹ
Makhosazana Dlomo ni a bi ni ọdún 2006 ni South Africa. 

## Ẹkọ
Makhosazana Dlomo yóò bẹrẹ ikẹkọ ni eto iṣẹlẹ ati àwọn ẹkọ ṣiṣe ọti-waini ni Ile-ẹkọ giga Stellenbosch ni ibere lati tẹ̀síwájú àwọn ẹkọ rẹ. O tun pinnu lati dọgba awọn ẹkọ rẹ ati eré ìdá ẹṣin  ni ọna ti o ṣe ni ilé-ìwé giga. 

## Iṣẹ
Ifẹ Dlomo sí eré ìdá ẹṣin gbòòrò lakoko ti o wa si ibi ayẹyẹ ọjọ ibi ọrẹ kàn ni ọdún 2013.  O bẹrẹ ìdíje nibi eré ìdá ẹṣin bi ọlọmọ gé. 

O dije parí ni Awọn ìdíje Àgbáyé ọdún 2024 ni Jordani . Ẹgbẹ́ South Africa gbè ipò kàrún. 

Ni ọdun 2025, ni ọmọ ọdun kọkàndínlógún, Dlomo ti di alabaṣe eré ìdá ẹṣin  ti South Africa ati oludije obìnrin dudu kan ṣoṣo ti o forukọsilẹ ni iha isale aṣálẹ Sahara. Ikopa rẹ kọjú àwọn iwuwasi ibi-idaraya ti ere ìdárayá, bi eré ìdá ẹṣin ti jẹ gaba lori itan-akọọlẹ nipasẹ awọn alawọ fúnfún, awọn ẹlẹṣin agbede-meji. Ilowosi Dlomo ni a ti ṣe àpèjúwe bi mimu “agbara titun, hihan, ati ifẹkufẹ imuna” si ere idaraya, pẹlu iṣẹ apinfunni lati dagba isọdi ati ìráyè si. 

Ninu ifọrọwanilẹnuwo pẹlu BBC Sport Africa ni Oṣu Karun ọdun 2025, Dlomo ṣe àfihàn ipinnu rẹ lati dáàbò bò eré ìdá ẹṣin yìí ti kofi ni parẹ sinu okunkun ati lati jẹ ki o wọle si awọn agbègbè onírúurú ni South Africa.

Dlomo sọ
 

## Ipa ati agbawi
Wiwa Dlomo ni eré ìdá ẹṣin ti tán awọn ibaraẹnisọrọ nipa onírúurú  àwọn eré ìdárayá South Africa. O ti ṣe afihan nipasẹ àwọn ile-iṣẹ media, pẹlu BBC ati AOL, fun àwọn ìgbìyànjú rẹ lati fọ awọn ìdènà ni ere ìdárayá pẹlú aṣojú dudu to lopin. O ti ṣeduro fun ikopa nla lati awọn agbegbe ti a ya sọtọ, ni ero lati yi ìwòyè ti eré ìdá ẹṣin pada gẹgẹbi iṣẹ iyasọtọ. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2006
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
Ata ilé Áfíríkà

**Ata ilẹ Afirika** jẹ́ ọrúkọ fún òpòlọpò awọn ata ti kò ní ìbátan - bí awọn òun èròjà ọbẹ̀  ti a ta làti agbègbè gbogbogbò ti Iwọ-oorun Afirika :

* Awọn irugbin ti paradise ( *Aframomum melegueta* ) làti ìdílé Atalè (Zingiberaceae), tí a tún mọ̀ ní ata melegueta, ata alligator(ararẹ) , awọn oka Guinea, *ossame*, *fom wisa*, ati (aṣiwere) ata Guinea
* Awọn irugbin ti Selim, awọn irugbin ti ọgbin *Xylopia aethiopica* làti ìdílé apple custard (Annonaceae), ti a lo ni ju bi ata ọbẹ̀, 
* *Xylopia quin*a o kanirisun ti o ni ibatan pẹkipẹki ti awọn irugbin Selim, pẹlu awọn irugbin irugbin nla
* *Piper guineense* lati idile ata (Piperaceae), ti a tun mọ ni ata Iwọ-oorun Afirika, Ashanti ata, ata Benin, cubeb eke, Guinea cubeb, *kale*, *kukauabe*, *masoro*, *sasema*, *soro wisa*, ati *uziza*
Zootopia (franchise)

***Zootopia ti won n pe ni***  (***Zootropolis*** tabi ***Zoomania***) NÍ àwọn ibòmíràn jẹ́ eré   bèbí tí wọ́n ṣe ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà ní ọdún 2016, láti ọwọ́ Walt Disney Animation Studios.    Byron Howard àti Rich Moore ni wọ́n darí eré náà, nígbà tí  Jared Bush àti Phil Johnston ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀, òun gbajú-gbajà òṣèré Ginnifer Goodwin, Jason Bateman, Idris Elba, Jenny Slate, Nate Torrence, Bonnie Hunt, Don Lake, Tommy Chong, J. K. Simmons, Octavia Spencer, Alan Tudyk, àti Shakira.  Eré náà dálé olú ẹ̀dá ìtàn méjì    tí ó jẹ́ ọlọ́pàá ehoro àti  ìkokò, tí wọ́n ṣiṣẹ́ pọ̀ láti tú àṣírí bí wọ́n ṣe ń jí àwọn ẹranko abìjà gbé pamọ́.

Wọ́n ṣàfihàn "Zootopia" ni Brussels Animation Film Festival 
ni orílẹ̀-èdè Belhium ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kejì ọdún 2016. wọ́n sì gbe jáde ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹta ọdún 2016.  Oríṣiríṣi àríwísí àti ìbu ẹnu-àtẹ́ lù ni eré oníṣe náà fara gbà láti àgbékalẹ̀ rẹ̀, orin inú rẹ̀, ohùn rẹ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Oríṣiríṣi sinimá ni àwọn orílẹ̀-èdè púpọ̀ ni wọ́n ti ṣe àfihàn eré yìí tí ó sì pa iye owó tí ó ju $1bílíọ̀nù dọlà kan lọ, èyì tí ó jẹ́ kí ó jẹ́ eré oníṣe tí ó pawó jùlọ lágbàáyé ní sinimá ní ọdún fourth-highest-grossing film of 2016. Oríṣiríṣi àmì-ẹ̀yẹ ni eré náà ti gbà bíi top-ten films of 2016, American Film Institute, Best Animated Feature ní àpéjọ 89th Academy Awards. A television spin-off series, *[[Zootopia+]]*, premiered on Disney+ on November 9, 2022, while a sequel, *[[Zootopia 2]]*, is scheduled for release on November 26, 2025.

## Àwọn ìtọ́kasí
Mapaseka Makhanya

**Mapaseka Makhanya** (ti a bi ní Ọjọ́ kẹsán oṣù kẹrin ọdún 1985) jẹ eléré ààrin ati eléré ọ̀nà gígùn ti South Africa ti o gbajúmò eré sà díẹ kín sá díẹ ni ere sa-diẹ kín sá-díẹ, ti wọn wà ni awọn mita 800 ati 1500 tẹlẹ.

## Ibẹrẹ iṣẹ
Makhanya bẹrẹ iṣẹ àgbáyé rẹ ti o nsoju South Africa ni ọlọmọ gé ati awọn ipele kekere. O díje ni Awọn aṣaju-ija Awọn ọdọ Agbaye ti ọdún 2001 ati Awọn aṣaju-idije ọmọde Agbaye ti ọdún 2004 laide ipari, o si gbè ni irẹlẹ ni ọdún 2011 ati odun 2013 World Cross Country Championships ipò kẹtàlélọgọrin àti kẹrìndinlàádọrun (83rd ati 86th). O ṣe ipo kọkànlá ni àwọn mita 1500 ni Awọn ere Gbogbo-Afirika ti ọdún 2007 ati ipò kẹfa ni awọn mita 800 ni Awọn idije Afirika ọdún 2010 . O tun díje ni odun 2007 Summer Universiade lai de ìpele ipari.

## Iyipada si eré ọ̀nà
Makhanya yípadà si awọn ere-ọ̀nà  lati ọdún 2013 lọ, ti o jẹ akọsa ere-ọ̀nà rẹ ni Johannesburg ni ọdún kànnà. Ni ọdún 2015, o ṣe ipò kẹta ni Hannover Marathon ni akoko wakati 2:31:02 . 

## Ti ara ẹni ti o dara ju
Awọn akoko ti ara ẹni ni ti o dara julọ 

* 800 mita – 2:03.36 iṣẹju (2010)
* 1500 mita – 4:08.18 iseju (2010)
* 3000 mita – 9:08.87 iseju (2013)
* 3000 mita steeplechase - 10:58.20 iṣẹju (2004)
* 5000 mita – 15:53.61 iṣẹju (2013)
* Ere-ije gigun-idaji – 1:12:43 wakati (2017)
* Marathon - 2:31:02 wakati (2015). 

Ni ọdun 2013 o di Arabinrin elere idaraya ti South Africa ni ọdún naa.

## Ọlá ati àmì ẹ̀yẹ

* **Arabinrin elere idaraya South Africa ti Odun (2013)** - fún ni Ọla ni ẹbun Ere-idaraya South Africa lododun fun iyalẹnu rẹ. 
* **SPAR Grand Prix Series Winner (2014)** – Ṣe aabo akọle gbogbogbo ni  orilẹ-ede SPAR Women's 10&nbsp;km Challenge Grand Prix Series nipa ṣiṣe aṣeyọri awọn ipari ti o ga ni igbagbogbo kọja awọn ere-ije pupọ ti o waye jakejado South Africa. 
* **Awọn obinrin SPAR 10&nbsp;Ipenija km (Cape Town, 2015)** - Ijabọ iṣẹgun ni ẹsẹ Cape Town ti jara pẹlú àkókò 32:54, iṣeto igbasilẹ iṣẹ-ẹkọ tuntun kan.  

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* 
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1985
Yasmin Nasr Elgewily

**Yasmin Nasr Elgewily** (ti a bi ni ọjọ kẹrindínlógún oṣù Kọkànlá ọdún 2001)  jẹ ọmọ orilẹ ède  Egipti t'in ja karateka . O gbá ọkan ninu awọn ami-idẹ níbi ìdíje 50 kg ti awọn obinrin ni ọdún 2021 World Karate Championship ti o wáyé ni Dubai, United Arab Emirates. 

Ni ọdún 2018, o gba ami-ẹri góòlù níbí ìdíje53 kg ti awọn ọmọbirin ni Awọn Olimpiiki Awọn ọdọ Igba ooru ti o waye ni Buenos Aires, Argentina.  Ni ọdún 2021, o gba ami-ẹyẹ̀ góòlù níbí ìdíje 50 kg ti àwọn obìnrin ti idije Karate Mediterranean ti o wáyé ni Limassol, Cyprus.   O gba ami-ẹyẹ̀ fàdákà ni ìdíje rẹ ni ọdún 2021 African Karate Championship ti o waye ni Cairo, Egypt.  

O gba ami-ẹyẹ̀ góòlù ninu idije rẹ ni odun 2023 Awọn ere Afirika ti o wáyé ni Accra, Ghana. O bori Cylia Ouikene ti Algeria ninu ifẹsẹwọnsẹ goolu rẹ.

## Awọn aṣeyọri

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2001
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Charity Adule

**Charity Ogbenyealu Adule** (ti a bi 7 Kọkànlá Oṣù 1993) jẹ  agbabọọlu ọmọ orílẹ̀èdè Nàìjíría ti o n gbà  ipò  iwájú fún bẹ agbabọọlu La Liga F ti orílè-èdè  Spain ati ẹgbẹ agbabọọlu obìnrin ọmọ  orílè-èdè Nàìjíríà  . Ni ipele ẹgbẹ kàn, o ti gbà bọọlu fún iko Rivers Angels, Bayelsa Queens àti iko BIIK Kazygurt .

## Iṣẹ

### Iko agbabọọlu ipilẹ
Adule bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn iko àgbá bọọlu áńgẹ́lì Rivers, ó sì jáde ní ọmọ ọdún mẹ́rìnlá [14] láti kópa nínú ìdíje Obìnrin Ipenija ti ọdun 2006.   Akọkọ Idije  rẹ  gẹgẹbi  agbabọọlu ni o tí  kojú  iko agbabọọlu Pelican Stars, èyí ti o sọ wípé  o jẹ  manigbagbe. O gbà  bọọlu wọle, ti iko  àgbá bọọlu Rivers Angels gbe ipo kẹta lapapọ nínú ìdíje náà. 

Ni ibẹrẹ  ọdun 2011, o lọ kúrò nínú  iko Awọn angẹli Rivers o si darapọ mọ iko akọmọmọbinrin ni bọọlu gẹgẹbi ìṣe ọjọ  ẹni ti a mon sì  iko  Bayelsa Queens ni ìlú Yenagoa .  Adule mi àwọn ni ìgbà 57 wọle nínú awọn ere ifesewonse 40,  fun Bayelsa Queens, o si yọrí sì rẹ ni Oṣu Kẹsan ọdun 2014 láti fọwọ́ si ìwé adehun pẹlu iko agbabọọlu  Kazakh BIIK Kazygurt .  O ṣe ìfarahàn rẹ fún iko BIIK nínú ìdíje UEFA  Awọn obinrin ni ọjọ 8 Oṣu Kẹwa Ọdun 2014 lati dojukọ iko FFC Germani Frankfurt . 

Láàrin ọdun márùn-ún nínú iko BIIK, Adule gbà awọn akọle liigi marun o si de Iyika 16 ti 2016–17 UEFA Champions League Women . Lákòókò ipolongo naa o gba awọn ibi-afẹde si Wexford Youths, Gintra Universitetas, Verona ati Paris Saint-Germain .

Ni ọjọ 19 Oṣu Kẹsan ọdun 2019, Adule ti kede bi iforukọsilẹ tuntun fun ẹgbẹ SD Eibar ti Ilu Sipeeni ṣaaju akoko 2019–20. 

### àgbáyé
Adule gbà bọọlu fún orílè-èdè Nàìjíríà U20 ni ọdún 2010 FIFA U-20 ìfẹ́ àgbáyé ni orílè-èdè Germany àti 2012 FIFA U-20 ìfẹ́ àgbáyé àwọn  Obìnrin ni  orílè-èdè Japan.   Láti ọdun 2013, Adule ti gbà bọọlu fun ẹgbẹ agbabọọlu orilẹ-ede Nàìjíríà  . 

Ni Oṣu kọkanla ọdun 2018, o ṣafihan pe o ti kọ awọn àdéhùn láti ṣe aṣoju ẹgbẹ agbabọọlu ti orilẹ-ede Kazakhstan .  awọn 24 ọdun atijọ (2018), ti o wa ni Super Falcons ibudó ni ìlù Epe, ni ìpínlè Lagos, fún ìfẹ́ àgbáyé àwọn Obìnrin adúláwò ọdun 2018, o ní fún ọdun márùn-ún, awọn alaṣẹ ẹgbẹagbabọọlu Kazkh ṣe ọpọlọpọ awọn igbesẹ láti ṣe àdéhùn iṣootọ rẹ fun wọn ṣugbọn o dúró ní aaye rẹ, nírètí lati ni ànfàní làti ṣe aṣoju  iko Super Falcons ni ọjọ kan.  Bákannáà o wa láàrin ẹgbẹ ti o pàdánù si orílè-èdè ti o gbalejo ni orílè-èdè Germany ni ìparí ìfẹ́ àgbáyé àwọn Obìnrin ti ọjọ́ orí  wọn  kéré sì ogún (20)

## Awọn àmìẹyẹ

; BIIK Kazygurt

* Ìdíje Bọọlu Awọn Obìnrin Kazakhstani (5): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018
* Ìdíje Obìnrin Kazakhstan (5): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018

## Ìgbésí àyè ará ẹni
Arábìnrin náà jẹ alatilẹyin ẹgbẹ agbabọọlu ọkunrin to wa ni ìlú Lọndọnu, Chelsea FC Adule jẹ ẹlẹsin, o si sọ eto èyíkéyìí lọjọ iwájú rẹ lọdọ Ọlọrun, o ni “Ọlọrun ni òní àṣẹ ayé ohùn" ti ohùn  si gbagbọ wípé nípa ọrẹ ọ̀fẹ́ ohùn tí o mú ohùn de bi ni yio mú ohùn tẹsiwaju

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1993
Ẹrinlè

Nínú àṣà Yoruba, Ọdẹ ńlá ni **Ẹrinlè** ti Ó di *[[Òrìṣà|orisha]]* .

Wón ní oun ló rán Olobu àkọ́kọ́ ti Ilobu lo si ààyè ti ilu Ilobu wa, àti pé o dáàbò bò àwọn ènìyàn ìlú náà lówó àwọn ìkọlù Fulani .  A máa ń ṣẹ àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ọdẹ ṣùgbọ́n nígbà mìíràn gẹ́gẹ́ bi ológùn tàbí àgbè. Wọ́n ní lọ́jọ́ kan, ó wọlè nítòsí Ilobu, ó sì di odò. Gbogbo ilẹ̀ Yorùbá ni wọ́n tí mọ̀.  A ri egbe Erinlẹ ni awọn ilu jakejado ijọba Ọyọ tẹlẹ. Àwọn ọjúbọ mímọ́ rẹ̀ ní àwọn òkúta dídán, tí wọ́n yí ká láti Odò Erinlẹ̀.  Orukọ naa le jẹ lati *erin* (erin) ati *ilẹ* (aiye), tabi lati *erin* ati *ile* (ile).  A mọ ọ si **Inle** nipasẹ Lukumi ni Kuba ati bi Ode Inle, ati nigba miiran bi Oxossi Ibualamo ni Candomblé Brazil. Odo Erinlẹ, a tributary of the Osun River, gba orukọ rẹ.

## Awọn akọsilẹ

## Awọn itọkasi

*  
*
Ìbẹjì

**Ìbẹjì** (tí a mọ̀ sí **Ìbẹjì**, **Ibeyí**, tabi **Jimaguas** ni Latin America ) jẹ́ ọrúkọ Orisha tí ó ńsọjú àwọn ibeji àtòrunwá nínú èsiǹ Yorùbá tí awọn ọmọ Yoruba (ti o wa lati ilẹ Yoruba, agbègbè ni àyíká Nàìjíríà  loni).  Nínú ẹ̀mí èsiǹ Yorùbá tó wà ní orílẹ̀-èdè Látìn Amẹ́ríkà, Ìbẹjì ni ìṣiṣẹ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn ènìyàn mímọ́ Cosmas àti Damian . Ni ilè Yoruba ati èsiǹ Èmí, awon ibeji ni won gbagbo pe wọ́n ni agbára, tí Orisha Shango nsi da ààbò Bo wón. Ti ibeji kan ba ku, o duro fun nkan buburu fun awọn obi ati awujọ ti wọn wa. Nitori naa awọn obi a so fun babalawo lati gbe igi Ibeji lati ṣe aṣojú Ìbejì olóògbé naa, ti awọn obi yóò si mọ ṣe ìtọ́jú rẹ bi sìgìdì naa bii ẹni gidi. Yàtọ̀ sí ìbálòpọ̀, ìrísí Ìbéjì ni alágbẹ̀dẹ ń pinnu. Awọn obi lẹhinna wọ ati ṣe ọṣọ ibeji naa lati ṣe afihan ipo tiwọn, ni lilo awọn aṣọ ti a ṣe lati awọn ikarahun cowrie, ati awọn ilẹkẹ, awọn owó, ati awọ.

Àwọn àwòrán ti ẹya Ibeji ṣe itẹwọgba nipasẹ àwọn agbofinro ati òpòlọpò ti ṣe ònà wọn sinu àwọn àkójọpọ̀ iwọ-oorun. Ìbẹjì ti o tobi julọ ni agbaye wa ni Ile ọnọ British, London.

Àkóbí ti awọn ibeji ni a mọ si Taiwo nígbà ti èkejì a sì má jẹ́ Kehinde .  Ní ilé Yorùbá ìbẹjì kejì ní wón ká si àgbà ìbẹjì; Ìdí rẹ̀ ni pé Kehinde ló rán Taiwo láti wá mọ bí ayé bá dára tó sì lẹ́wà kí ó tó sọ̀kalẹ̀, ní ìbámu pẹ̀lú ìgbàgbọ́ Yorùbá. 

## Tún wo

* Taiwo
* Kehinde

## Awọn itọkasi
Akójọ àwọn gómínà ìlẹtò ti Gambia

Èyí jẹ́ àkójọ ti **àwọn gómìnà amúnisìn ati àwọn alábòójútó ní Gambia** lati ìdásílẹ̀ ibùgbé Ìlú Gẹẹsi kan lori St Mary's Island, ti a mọ ni sìn bi Banjul Island, ni ọdun 1816, titi de Ominira Gambia Colony ati Protectorate lati United Kingdom ni ọdun 1965.

Orúkọ ìpẹlẹ àṣẹ ti Alákóso St Mary's Island ni a fun gẹgẹ bi Alákóso Ìpínlẹ̀ Ìlú Gẹẹsi ní St Mary's ni ọdun 1823. Ni Ọdún 1821, Gambia di ìlẹtò ìjọba Gẹẹsi ti o di apákan ti Sierra Leone. Ní ọdún 1829, a yan Gómínà Lieutenant kan ti o jẹ amúgbá lẹgbẹ si Gómínà ti Sierra Leone. Láàrin 1843 sí 1866, Gambia ni Gómínà tirẹ̀ ti òmìnira ti Sierra Leone. Lẹẹkansi ó di igbákẹjì ní 1866, Pẹ̀lú Alákóso tí a yàn lati ṣàkóso agbègbè náà. A tún yan Gómínà Olómìnira ní ọdún 1901 ti o tún ṣé gẹ́gẹ́ bi Alákósọ Alákóso ti ìlẹtò naa.

Gambia gba òmìnira ní ọdún 1965. Lẹ́hìn naa, igbákejì adé ọba Gẹẹsi ni Gambia di Gomina Gbogbogbo ti Gambia, títí tí ó fi kọ Queen sílẹ̀ gẹ́gẹ́bí olóri orilẹede ni Ọdún 1970.

## Ṣáájú ọdún 1816
Ṣáájú ọdún 1816, ìlẹtò ijoba amúnisìn tó wà ní Gambia kò kọjá James Island (tí a mọ si St Andrew's Island láti 1456 si 1660, ati bi Kunta Kinteh Island lati ọdún 2011).

## Àwọn aláṣẹ ti St Mary's Island (1816-1830)

## Àwọn Gómínà Lieutenant ti Gambia (1830-1843)

## Àwọn Gómínà Gambia (1843–1866)

## Àwọn alábòójútó Gambia (1866–1901)

## Àwọn Gómínà Gambia (1901–1965)

## Tún wọ

* Àwọn ìtàn ti Gambia
* Akójọ ti àwọn ọlórí ìpínlẹ̀ ti Gambia
* Akójọ ti àwọn ọlórí ìjọba ti Gambia
* Àwọn akójọ ti àwọn ọfiisi-holders

## Àwọn àkọsílẹ

:  
: Ẹni tó wà nínú ipò yìí jẹ́ ẹni tó ń ṣèpò yìí lásìkò yẹn nímúlò, lórúkọ ẹni tí wọ́n yàn sílẹ̀ pátápátá. 

Elizabeth Kejì ṣì jẹ́ ọba Aládé ti Gambia láti ọdún 1965 títí di 1970, nípa ipo rẹ gẹ́gẹ́ bí Ayaba Gambia.

## Àwọn ìtọ́kasí
Fakiha Heakal

**Fakiha Mohamed El-Tayeb Heikal** jẹ ọjọgbọn  ọmọ  orílè-èdè Egypt leka ètò ẹ̀kọ́  physical chemistry ni Yunifásítì Cairo àti ọmọ ẹgbẹ African Academy of Sciences.
## Ìṣe
Fakiha bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́  olùkọ́ ni gẹgẹbi amungbalegbe ni ọdún 1965 ni ilé ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì Cairo ti òsì ṣe atẹjade ìwé akọkọ re ni ọdun 1970. Lọwọlọwọ o ti tẹ atẹjade  tí o ti lè ni 90 ni ilé ìṣe atẹjade  tí káríayé ti  o si wá lára àwọn Idà méjì obìnrin oni mimọ sayensi ni àgbáyé  nínú  atẹjade tí October ọdún 2020 láti ọwọ ile-ẹkọ Yunifásítì Stanford.  
## Fellowship
Fakiha Heakal ni wọ́n dibo yàn gẹgẹbi Fellow to àwọn ẹgbẹ African Academy of Sciences (AAS) ni ọdun 2022.

## Amin ẹyẹ
Ni ọdun 2008 ati ọdún 2012, Fakiha gbà Àmì ẹyẹ ti Yunifásítì Cairo àti State Yunifásítì nípa ẹkọ ipilẹ  sayensi. Ni ọdun 2017, o gbà àmín ẹyẹ Yunifásítì Cairo ìgbàlódé ìmò ètò ẹ̀kọ́ sayensi. Ni ọdun 2021, o gbà Àmì ẹyẹ Kwame Nkrumah Award fún títá yọ ninu ìmò sayensi.

## Itọkasi
Jim Crow laws

Àwọn òfin Jim Crow jẹ́ òfin ìpínlè àti ìbílẹ̀ tí wọ́n dá sílẹ̀ ní Gúúsù Amẹ́ríkà ní ọ̀rúndún kẹrìnlá àti kẹtàlá. Òfin wọ̀nyí dá lórí ìfarapa, ìbẹ̀rẹ̀sì àti ìṣekúṣe sí àwọn ènìyàn dúdú. Wọ́n fi òfin wọ̀nyí dá àwọn ènìyàn dúdú lójú nípa ibi tí wọ́n le lọ, ibi tí wọ́n le ṣiṣẹ́, àti àwọn ẹ̀tọ́ wọ́n. “Jim Crow” jẹ́ orúkọ ayélujára tí wọ́n fi n tọka sí irú ìtàn yìí. 

## Ìtọ́kasí
Esio-Oquong Udoh

**Esio-Oquong Udoh** jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà láti ìpínlè Akwa-Ibom. O jẹ  ọmọ ilé igbimọ aṣòfin àgbà  lábé ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party ni igbimọ karùn-ún. Ni ọdun 2018, o fí ẹgbẹ òṣèlú Peoples Democratic Party sílè lọsi ẹgbẹ òṣèlú All Progressives Congress pẹ̀lú akegbe rẹ ni ilé igbimọ aṣòfin  nígbà kàn rí, Bassey Etim. O jẹ alága South-South Parliamentarian lákòókò ìgbà tí o fi wá ni ìlè igbimọ aṣòfin.
## Itọkasi