open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joe Okei-Odumakin

Josephine Obiajulu Okei-Odumakin (tí a bí ní ọjọ́ kẹrin oṣù keje ọdún 1966) jẹ́ ajìjàǹgbara ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin ní Nàìjíríà. Òun ni ààrẹ àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, Àwọn Obìnrin Dìde fún Ìṣètò Àyípadà àti Ìpolongo fún Tiwantiwa.

## Igbesi aye ibẹrẹ
Wọ́n bí Odumakin ní Zaria, Kaduna, Nàìjíríà, ó sì dàgbà ní ìdílé Roman Catholic.

## Ẹkọ
Ó gba oyè àkọ́kọ́ nínú ẹ̀kọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ọdún 1987, lẹ́yìn náà ó gba oyè master nínú guidance and counseling àti doctorate nínú ìtàn àti policy of education láti Yunifásítì Ilorin.

## Ìjàpá àti ìmúnimọ́lẹ̀
Wọ́n ti mú un nígbà gbogbo fún ìgbìmọ̀ aṣòfin rẹ̀, wọ́n sì ti mú un nígbà mẹ́tàdínlógún nígbà ìjọba ológun Ibrahim Babangida. 

Ó ní ipa lórí ọ̀ràn tó lé ní ẹgbẹ̀rún méjì (2,000) níbi tí wọ́n ti fojú di ẹ̀tọ́ obìnrin kan. Àwọn ọ̀ràn náà ní nínú pípa àwọn obìnrin tàbí ọkọ wọn láìsí ìdájọ́ láti ọwọ́ àwọn ọlọ́pàá. Ilé ìwé tàbí àwọn aláṣẹ ilé ìwòsàn ní Nàìjíríà náà kò fojú di ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ wọn.

## Awọn aṣeyọri
Ní ọdún 2013, wọ́n fún Odumakin ní ẹ̀bùn International Women of Courage Award láti ọ̀dọ̀ Ilé Iṣẹ́ Ìpínlẹ̀ Amẹ́ríkà.  Michelle Obama àti John Kerry ló gba ẹ̀bùn náà ní Dean Acheson Hall ti ẹ̀ka ìṣẹ́gun Amẹ́ríkà láti ṣe ayẹyẹ ọjọ́ àwọn obìnrin kárí ayé.  Ní ọdún 2019, Dókítà Odumakin ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àwọn tó kópa nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kẹwàá ti Civil Society Organization Professionalism, Effectiveness and Therapy (CSO-CPET) tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ Mobilizing Women for Change. Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà máa ń wáyé lẹ́ẹ̀mejì lọ́dún, ó sì jẹ́ láti kọ́ agbára àti láti gbé ìdàgbàsókè lárugẹ láàárín àwọn ẹgbẹ́ àwùjọ, láti fúnni ní ìṣírí àti láti darí ìwà rere nínú iṣẹ́ ajé àwọn CSO àti láti ṣẹ̀dá àwọn ojútùú tuntun sí àwọn ìpèníjà tí àwọn àjọ àdáni ń dojú kọ. 

## Àjọ
Gẹ́gẹ́ bí olùdarí àgbà ti Institute of Human Rights & Democratic Studies; olùdásílẹ̀ Women Arise for Change Initiative; alága Task Force of the Citizen Forum; ààrẹ Centre for Change in Community Development & Public Awareness; ààrẹ Centre for Participatory Democracy; àti agbẹnusọ fún Coalition of Civil Society Organizations ní Nàìjíríà, a tún mọ̀ ọ́n gẹ́gẹ́ bí oníjà tí ìpèníjà rẹ̀ lòdì sí àwọn ìlòkulò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ti fi í hàn sí àwọn ìrírí tí ń bani nínú jẹ́ lábẹ́ àwọn ìjọba tí ó ni ín lára ​​jùlọ tí Nàìjíríà ti rí rí. 

## Ìdílé
Ó fẹ́ Peter Yinka Odumakin títí di ìgbà tí ó fi kú ní ọdún 2021 nítorí àwọn ìṣòro COVID-19 ní ọjọ́ kejì oṣù kẹrin ní ilé ìwòsàn ẹ̀kọ́ gíga ti ìlú Lagos State University (LASUTH). Àwọn méjèèjì ṣe ìgbéyàwó ní ọdún 1997. Wọ́n bí ọmọ wọn àkọ́kọ́, ọmọbìnrin, ní ọdún 2000, èkejì sì bí ọmọkùnrin ní ọdún 2003. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n sọ ọmọbìnrin náà ní orúkọ Joe, wọ́n sọ ọmọkùnrin náà ní Abraham ní orúkọ olórí Afenifere tó ti kú, Pa Abraham Adesanya. 

## Awọn itọkasi
 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1966
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ilé ìwòsan ẹ̀kóni ti ifáfitì Ìlọrin

**University of Ilorin Teaching Hospital** (UITH) jẹ́ ile-iwosan ẹ̀kọ́ni àkọ́kọ́ ní ìpínlẹ̀ Kwara, orilẹ èdè Nàìjíríà. Ilé-ìwòsàn náà ti ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àìlera, nínú rẹ̀ nieclampsia àti COVID'19 .    ó tún jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ibùdó ìlera ní àwọn orílẹ̀-èdè tó sèsè ńdàgbàsókè tí ó ń pèse ìtọ́jú ìtura nínú rẹ̀ ni ìbánikẹ́dùn ọ̀fọ̀ ìmójútó àmì àìsàn àti ìtọ́nisọ́nà irora. Irú ìdojúkọ tí ó wọ́pọ̀ jùlọ tí wọ́n tọ́jú ní UITH jẹ àìsan jẹjẹrẹ ọyàn. 

## Ìtàn
Láàrin ọdún 1972 àti 1982, àwọn ìbímọ 138,577 àti  ikú ìyálọ́mọ 624 ni ó wà ní àkọsílẹ̀ ní ti Ilé-ìwòsàn Ìkọ́ni ti ifáfitì Ìlọrin (UITH), tí ó yọrísí òṣùwọ̀n ikú ìyálọ́mọ  tí ó jẹ́ ìdá mẹ́rin àti ààbọ̀ nínú àwọn ìbímọ ẹgbẹ̀rún kan. 

Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí tí ó wáyé ní Ilé-ìwòsàn Ìkọ́ni ti ifáfitì Ìlọrin ní ọdún 2014, irú imú Platyrrhine jẹ́ èyítí ó wọ́pọ̀ jùlọ ní Ìlọrin, tí ó wọ́pọ̀ jùlọ láàrin àwọn ọkùnrin ju àwọn obìnrin lọ. 

Ní ọdún 2020, lẹ́yìn tí àjàkálẹ̀ ààrùn coronavirus ti gbòde Ilé-ìwòsàn Ìkọ́ni ti ifáfitì Ìlọrin ya àwọn òṣìṣẹ́ ètò ìlera mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n tí wọ́n Fura sí wípé wọ́n ti ní ìfarakínra pẹ̀lú akọ̀wé owó tí ó ti ní ààrùn náà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ ọbanimomọ̀ èyítí ó padà jáde láyé látàrí ààrùn náà tí ó jẹyọ nínú ìkéde tí adari ibùdó náà ọ̀jọ̀gbọ́n Abdullahi Yusuf fi léde

### Alakosile ti noya aarin
Ní ọdún 2022, ilé-iṣẹ́ ìjọba ti ìlera fọwọ́sí ibùdó ìtọjú àìlera tuntun ní ìdí-Isin ní Ilorin gẹgẹ bí ibùdó àyẹwò itagbangba fún Ilé-ìwòsàn Ìkọ́ni ti ifáfitì Ìlọrin. 

Ilorin Descendants Progressive Union (IEDPU) ninu atẹjade kan ti Alhaji Aliyu Ota fi sita, nibi apejọ orilẹede 58th ti ẹgbẹ naa ni Oṣu kejila, ọdun 2023 pe akiyesi Gomina Ipinle Kwara, si awọn amayederun ibajẹ ti UITH. 

Ijàǹbá iná  ba apá kan ti ilé ìwòsàn náà jẹ pẹ̀lú ohun èlo kọnputa àti ilé elégbogi ní Oṣù Kẹrin, ọdún 2024. 

Ẹka Itọju Intensive Care ti Burn ti a npè ni Batuli Ajiferuke Shagaya, ti ọmọ ẹgbẹ Shagaya ti ṣe itọrẹ ni ijọba ipinlẹ Kwara ti fun ni aṣẹ ni Oṣu Keje, ọdun 2024. 

## Ẹka

### Isẹgun

## Awọn ile-iwe
Ifiweranṣẹ Ipilẹ

CHO

Nọọsi ipilẹ

## Ìgbìmọ ti ICU
Ẹ̀ka Ìtọjú ìjànbá iná alágbára tí wọ́n fi sọrí Batuli Ajiferuke Shagaya, èyítí ọkan nínú ẹbí Shagaya fi ṣe ìtọrẹ jẹ́ sísísọlójú láti ọwó ìjọba ìpínlè Kwara ní Oṣù Keje, ọdún 2024. 

## Ìgbìmọ ti ICU
Ẹ̀ka Ìtọjú ìjànbá iná alágbára tí wọ́n fi sọrí Batuli Ajiferuke Shagaya, èyítí ọkan nínú ẹbí Shagaya fi ṣe ìtọrẹ jẹ́ sísísọlójú láti ọwó ìjọba ìpínlè Kwara ní Oṣù Keje, ọdún 2024. 

## Àwọn Ilé-ìwé
Ìpele àgbà 

Ìpele nọ́ọ̀sì ìpìlè  

## Awọn itọkasi
Akojọ awọn ẹbun ati awọn yiyan ti Sissy Spacek gba

Èyí ni **àtòjọ àwọn àmì-ẹ̀yẹ àti ìyànfún tí Sissy Spacek gbà**.

Sissy Spacek jẹ́ òṣèrébìnrin àti olórin ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Wọ́n yàn án ní ìgbà mẹ́fà fún àmì-ẹ̀yẹ Academy Award for Best Actress, ó sì gba ọ̀kan fún ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Loretta Lynn nínú eré onírin orin ìtàn-ìgbésíayé *[[Coal Miner's Daughter (film)|Coal Miner's Daughter]]* (1980). Ó gba àmì-ẹ̀yẹ Critics' Choice Movie Awards méjì, Golden Globe Awards mẹ́ta, Independent Spirit Award kan, àti Screen Actors Guild Award kan. Wọ́n tún yan Spacek fún BAFTA Awards mẹ́rin, Grammy Award kan, àti Primetime Emmy Awards mẹ́ta. Ní ọdún 2011, ó gba ìràwọ̀ kan lórí Hollywood Walk of Fame.

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ Pàtàkì

### [[Academy Awards]]

### [[BAFTA Awards]]

### [[Golden Globe Awards]]

### [[Grammy Awards]]

### [[Emmy Awards]]

### [[Screen Actors Guild Awards]]

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ mìíràn

### AARP Movies for Grownups Award

### Academy of Country Music Awards

### Alliance of Women Film Journalists Awards

### American Film Institute

### American Television Awards

### Avoriaz Fantastic Film Festival

### Awards Circuit Community Awards

### Black Film Critics Circle Awards

### Boston Film Festival

### Cable ACE Awards

### Central Ohio Film Critics Society

### [[Chicago Film Critics Association]]

### [[Chlotrudis Society for Independent Film]]

### Country Music Association Awards

### [[Critics' Choice Awards]]

### Dallas–Fort Worth Film Critics Association

### David di Donatello Awards

### [[Independent Spirit Awards]]

### Florida Film Critics Circle

### [[Gotham Awards]]

### Hollywood Film Awards

### [[Hollywood Walk of Fame]]

### Houston Film Critics Society

### Kansas City Film Critics Circle

### Las Vegas Film Critics Society

### Locarno International Film Festival

### Los Angeles Film Critics Association

### National Board Of Review Awards

### [[National Society of Film Critics]]

### Nevada Film Critics Society

### [[New York Film Critics' Circle]]

### Online Film & Television Association

### Online Film Critics Society Awards

### People's Choice Awards

### Satellite Awards

### Saturn Awards

### Southeastern Film Critics Association

### [[Sundance Film Festival]]

### Vancouver Film Critics Circle

### Western Heritage Awards

### Women Film Critics Circle Awards

## Àwọn àkíyèsí

## Àwọn Ìtọ́kasí
Juwon Lawal

**Juwon Lawal Razaq** (tí a bí ní Ọjọ́ Méjìlélógún Oṣù Kẹwàá, 1979) jẹ́ oníṣòwò àti olùdarí ilé-iṣẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣiṣẹ́ ní pàtàkì ní agbègbè epo rọ̀bì àti gasi, ètò ìgbọ́kọ̀-ojú-omi (maritime logistics), àti òwò ọjà (commodities trading). Òun ni olùdásílẹ̀ àti Aláṣẹ Àgbà (CEO) ti ẹgbẹ́ àwọn ilé-iṣẹ́ **Africent Group**. Àwọn iṣẹ́ òwò rẹ̀ ti tàn káàkiri Ìwọ̀orùn Áfíríkà, Àrin Gbungbun Ìlà Oòrùn (Middle East), àti Orílẹ̀ Èdè Amẹ́ríkà, pàápàá jùlọ nínú iṣẹ́ epo ọkọ̀ ojú-omi àti lubricants.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́
A bí Juwon Lawal Razaq ní Ìpínlẹ̀ Kogi, Nàìjíríà, ní ọdún 1979. Ìròyìn sọ pé ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òwò rẹ̀ àkọ́kọ́ nínú ísẹ́ epo kùròpùpù (palm kernel oil extraction) nígbà tí ó ṣì jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ ní Ambrose Alli University ní Ekpoma, Ìpínlẹ̀ Ẹdó, ní nǹkan bí ọdún 2007.

## Iṣẹ́
Lawal bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ilé-iṣẹ́ ojú-omi (maritime industry) nípa dídá ilé-iṣẹ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ sílẹ̀, **ABD Fuels**, ní ọdún 2009. Wọ́n dá ilé-iṣẹ́ náà sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ilé-iṣẹ́ tí ń pèsè epo fún ọkọ̀ ojú-omi àti àwọn iṣẹ́ eekaderi (logistics) tí ó jọmọ rẹ̀ ní etíkun Ìwọ̀orùn Áfíríkà. Iṣẹ́ yìí padà yípadà sí S8 Contractors & Company Ltd, èyí tí ó darí àkíyèsí rẹ̀ sí àwọn iṣẹ́ eekaderi midstream àti upstream.

### Africent Group
Lawal ni Aláṣẹ Àgbà (CEO) fún Africent Group, ilé-iṣẹ́ alájùmọ̀ṣe tí ó ní àwọn iṣẹ́ ní epo àti gasi, eekaderi ojú-omi, ọjà, àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbáraẹnisọ̀rọ̀ (IT). Àwọn ẹka ilé-iṣẹ́ náà pẹ̀lú AfricentOCL UK Ltd àti Eleven Ocean Ltd, pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ tí a tọ́ka sí ní United Arab Emirates, United Kingdom, àti Nàìjíríà. Díẹ̀ nínú àwọn ilé-iṣẹ́ Group náà ti ṣe àtúnṣe orúkọ (rebranding), bíi Africent Industries tí a tún tò sí Cropyfy Ltd láti dojúkọ ìmúṣiṣẹ́ ohun ọ̀gbìn (agricultural processing), àti AfricentOCL UK Ltd tí ó yípadà sí JuWonTankers UK Ltd láti dojúkọ títà àwọn ọjà epo rọ̀bì àti yíyá ọkọ̀ ojú-omi.

### JuWonOil LLC
Ní Oṣù Kẹ̀sán ọdún 2024, Lawal ṣe ìfilọ́lẹ̀ JuWonOil LLC, ilé-iṣẹ́ tí ń ta epo ọkọ̀ ojú-omi àti lubricants tí olú-ilé-iṣẹ́ rẹ̀ wà ní Houston, Texas, ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Aláṣẹ Àgbà rẹ̀. Ìwé-ìròyìn ilé-iṣẹ́ náà Ship & Bunker ròyìn pé ilé-iṣẹ́ náà ṣe ìfilọ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùpín iyasoto fún Q8 marine lubricants ní Texas.

## Àwọn Ìdánimọ̀ àti Àmì-ẹ̀yẹ
Àwọn ilé-iṣẹ́ Lawal ti gba ìdánimọ̀ nínú ilé-iṣẹ́ fún iṣẹ́ wọn ní agbègbè ojú-omi àti iṣòwò:
* **International Ship Brokers of The Year:** AfricentOCL UK Ltd (tí ó jẹ́ JuWonTankers UK Ltd báyìí) jẹ́ ẹni tí a yàn fún ẹ̀ka yìí ní ibi Àmì-ẹ̀yẹ 2024 Greater London Enterprise Awards. Ilé-iṣẹ́ náà tún jẹ́ olùgbà àmì-ẹ̀yẹ ní ọdún 2023 nínú ẹ̀ka 'Best Maritime Materials and Vessel Chartering Provider'.
* **Commonwealth Club Appointment:** Wọ́n yan Lawal gẹ́gẹ́ bí Aṣojú Àgbáyé (Global Ambassador) fún Commonwealth Entrepreneurs Club.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ẹni alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ìpínlẹ̀ Kogi
Shereen Usdin

A bí Shereen Usdin ní Durban (South Africa), ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹrin ọdún 1962. Ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí dókítà ìṣègùn ní Yunifásítì Witwatersrand (Johannesburg) ní ọdún 1985.  Ní ọdún 1995, ó gba oyè Masters of Public Health, ní Harvard University. Ó jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn olùdásílẹ̀ South-African Soul City Institute for Health and Development Communication, tí a mọ̀ sí Soul City Institute of Social Justice báyìí. Ó ń ṣiṣẹ́ ní ẹ̀ka Ìlera Ìbálòpọ̀ àti Ìbímọ àti Ìwà ipá sí àwọn obìnrin. ati ilera ati awọn ẹtọ eniyan.

## Atejade iṣẹ
Ó kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé, ó sì tún kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé àti àwọn àpilẹ̀kọ ìwé ìròyìn. Ó kọ ìwé No Nonsense Guide to HIV/AIDS, àti ìwé "No Nonsense Guide to World Health (Verso Press/New Internationalist). 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Ifọrọwanilẹnuwo pẹlu Shereen Usdin

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1962
Yima Sen

John Yima Sen, OON (Ọjọ́ Kejìlá oṣù Kejì ọdún 1951 – Ọjọ́ Kẹfà oṣù Kẹwàá ọdún 2020) jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú àti onímọ̀ nípa ìṣèlú Tiv ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ní ipa gidigidi nínú àwọn ìgbòkègbodò òṣèlú tí ó dojú ìjà kọ ìjọba ológun Ibrahim Badamasi Babangida.  Ó jẹ́ Akọ̀wé Àgbà fún Ìpolongo fún Ìjọba Àpapọ̀ (CD) àti ọmọ ẹgbẹ́ Democratic Alternative tó fipá mú General Babangida kúrò nípò lẹ́yìn tí wọ́n fagilé ìdìbò ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹfà ọdún 1993. Ó tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Northern Union tí Olusola Saraki ń ṣàkóso àti ọ̀kan lára ​​àwọn tó kópa nínú ìpolongo Bring Back Our Girls.  

Ní àkókò ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Kejì, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ ìbánisọ̀rọ̀ fún Ààrẹ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin, Chuba Okadigbo. Lẹ́yìn náà, ó di Olùdámọ̀ràn Pàtàkì lórí Ọ̀rọ̀ Òṣèlú fún Ààrẹ Shehu Shagari, ó sì tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ìròyìn ní ìjọba Aper Aku. 

Ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira Kẹrin ti Nàìjíríà, ó jẹ́ Olùdámọ̀ràn Pàtàkì lórí Ìwádìí, Ìlànà àti Àkọsílẹ̀ fún Igbákejì Ààrẹ, Atiku Abubakar.. 

Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Akọ̀wé Àgbà fún Middle Belt Forum, ó sì jẹ́ Olùdarí Àgbà fún Northern Elders Forum. Ó jẹ́ ẹni pàtàkì nínú ìgbìyànjú fún ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn kéékèèké tí wọ́n ń wá ìlọsíwájú àwọn agbègbè ní Middle Belt Region, ó sì kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àjọ tí wọ́n ń gbìyànjú láti yanjú àwọn ọ̀ràn láti mú kí àlàáfíà wà láàárín àwọn ènìyàn. 

Sibẹsibẹ, lakoko ti o n dahun si awọn ọran ninu eto imulo Naijiria ni ọdun 2018, gẹgẹbi isinmi iṣoogun ti Aare Muhammadu Buhari ti o n waye nigbagbogbo, ija laarin awọn alaṣẹ ati awọn aṣofin ati ija agbara ni ipinlẹ abinibi rẹ, Benue, a sọ pe o sọ pe, "a ti gbọ itaniji pe Naijiria ko le de laisi ijade iyipada. Orilẹ-ede naa ti de iwọn ibajẹ ati ibajẹ ti a ko le ṣakoso laisi ijade iyipada."

Ó kẹ́kọ̀ọ́ Mass Communication ní University of Lagos, University of California, Los Angeles, USA, àti University of Amsterdam ní Netherlands. Nínú iṣẹ́ rẹ̀ lórí Mass Communication, ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdámọ̀ràn Ìròyìn ní United Nations Development Programme ní Nairobi, Kenya, ó sì jẹ́ olùdámọ̀ràn olùdarí ní International Foundation for Education and Self Help. Ó jẹ́ ọ̀mọ̀wé àgbà ní Mass Communications ní Baze University ní Abuja. 

Ní ọjọ́ kejìlá Okudu kẹfà ọdún 2025, Yima gba àmì-ẹ̀yẹ orílẹ̀-èdè ti Officer of the Order of the Niger. 

## Awọn itọkasi
 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1951
Jimoh Adebowale Adesoye Adetona

**Oba Jimoh Adebowale Adesoye Adetona I** je oba Alade ile yoruba ni ilu erin ile ni ijob ibile oyun, ni ipinle kwara.

## Itokasi
Àwọn igbó ní orílẹ̀-èdè Turkey

Àwọn igbó fẹ́ẹ̀rẹ̀ bò tó ìdá mẹ́ta orílẹ́ èdè Turkey . Ọ̀pọ̀pọ rẹ̀ ni ó jẹ́ ohun-ìní ìjọba, ó sì yàtọ láti igbó òjò tútù ní àríwá-ilà-oòrùn sí maquis ní gúúsù àti ìwọ̀-oòrùn. Pine, firi, oaku ati beech  wọ́pọ̀.

Lẹhìn tí àwọn glaciers padasehin láàrin ẹgbẹrún mẹwàá ọdún sẹ́yìn, àwọn Igi bẹrẹ sí ní dàgbà tí ó sì bo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ tí óń jẹ́ Turkey lónìí; Àmọ́ sá láàrin egbegbẹ̀rún ọdún, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn igi náà ni wọ́n ti gé lulẹ̀. Orile-ede naa n ṣe atunṣe laiyara, èyítí ó jẹ́ ànfààní fún àwọn ẹranko igbó  ìlú náà   àti láti fa aféfé carbon sínú láti ṣe ìrànlọ́wọ́ ìdíwọ́ ìyípadà ojú-ọjọ́.

Ní ààrin àsìkò ọdún 2020, èròjà tí ó gbajúgbajà tí ó ń jáde láti inú igbó Turkey ni igi, àti pé wọ́n tún ṣe pàtàkì fún eré ìdárayá. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ìdajì igbó náà ti bàjẹ́ gan-an, àwọn igbó náà sì ń kojú ìhàlẹ̀ látàrí ọ̀dá, iná inú igbó, ìwakùsà àtàwọn kòkòrò àrùn .
Ilé-iṣẹ́ Àṣírí ti Orile-ede Guusu Afrika (South Africa)

**Ile-iṣẹ Aṣiri South Africa** ( **SASS** ) jẹ orukọ iṣaaju fun ile-iṣẹ oye ti South Africa. Lọwọlọwọ, wọn mọ gẹgẹ bi ẹka Ile-iṣẹ Aabo ilu (orile-ede ) ni ilẹ-ajoji. O jẹ idaduro fun gbogbo oye ilẹ-ajoji ti kii ṣe ti ologun ati fun atako oye laarin Ile-iṣẹ yii funrararẹ. O tun jẹ iduro fun apejọ, isọdọtun, iṣiro ati itupalẹ oye yii.

## Itan
A ṣẹda SASS ni ọdun 1994 ni atẹle awọn idibo ẹlẹyamẹya akọkọ ti South Africa .  A ṣẹda rẹ lati gba awọn iṣẹ oye ilẹ ajeji ti Ile-iṣẹ Imọye ti Orilẹ-ede (NIS) ti a ti parẹ bayi ni ṣe tẹlẹ, pẹlu awọn ojuse oye inu ile ti o gba nipasẹ National Intelligence Agency (NIA).  awọn SASS ati NIA ni a ṣẹda gẹgẹbi apakan ti Ofin Imọye ti 1994. Iṣẹ naa n ṣe oye ni ibeere lati ọdọ Aare ati Minisita Aabo Orile-ede .  Iṣẹ naa jẹ ṣiṣe nipasẹ Oludari Gbogbogbo. Ṣaaju si 2009, Iṣẹ naa jẹ ajọ-iṣakoso ti ara ẹni eyiti o jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Igbimọ Alakoso òye ti Orilẹ-ede (NICOC). Lati ọdun 2009, Ile-iṣẹ Aṣiri South Africa jẹ ẹka ti Ile-iṣẹ Aabo Ilu (South Africa) ati pe o tun ni iduro fun oye ilẹ àjèjì ti o ni idaduro Oludari ẹka tirẹ.  Oludari Gbogbogbo ti Ile-iṣẹ aabo orile-ede ati oludari oye ilẹ ajeji ti SASS ni idakeji ni jabo lati ọdọ Igbimọ Alakoso Iṣọkan Imọye ti Orilẹ-ede si Minisita Aabo orile-ede. Ni Oṣu Kẹjọ 2013, Minisita fun Aabo Ilu, Siyabonga Cwele, kede Oludari oye ilẹ ajeji tuntun tiise Batandwa Siswana. Awọn ipo miiran ti a ṣe ni akoko kanna ni Joyce Mashele gẹgẹbi igbakeji oludari gbogbogbo fun gbigba, Afirika ati Matshidiso Mhlambo gẹgẹbi igbakeji oludari gbogbogbo fun iyoku agbaye. 

## Awọn oludari-Gbogbogbo

* Ọdun 1995 – 1996 Mike Louw  
* 1996 – 1999 Billy Masetlha  
* Ọdun 1999 – 2009 Hilton Dennis  
* 2009 – 2012 Mo Shaik 
* 2012 – 2013 Simon Ntombela (oṣiṣẹ DG) 
* 2013 – 2016 Batandwa Siswana 
* Ọdun 2016 – Ọdun 2020 Joyce Mashele (Oluṣere DG) 
* 2020 – 2021 (daduro) Robert McBride  
* 2021 – lọwọlọwọ Joyce Mashele (oluṣere DG) 

## Ipo ti owa lọwọlọwọ
Ilé-iṣẹ́ naa ni aṣiri pupọ nipa awọn iṣẹ rẹ, ati nitorinaa awọn alaye diẹ ni oun de ọdọ gbogbo ara ilu. Bibẹẹkọ, nigbati o ba mu eto imulo South Africa lọwọlọwọ ati awọn ifiyesi sinu akọọlẹ, o han pe awọn akiyesi SASS ti wa ni idojukọ lọwọlọwọ si awọn nkan gboogi meji: Awọn iṣẹ ṣiṣe ti Al-Qaeda ati awọn ẹgbẹ ti o fi ara pẹ ni ilu okeere ni ibatan si aabo South Africa, ati awọn iṣẹ ti awọn fayawọ ilẹ South Africa ti ko tọ, ni paapaa jùlọ ni awọn apakan ti Afirika ati Iraq. Ile-iṣẹ Aṣiri South Africa jẹ ọkan ninu awọn ẹgbẹ àjọ oni iṣẹ Oye ti olokiki ni Afirika; omiran ni Ile-iṣẹ Aabo Ilu ni Nigeria .

## Ni aṣa olokiki
SASS naa han ninu iwe apanilerin 2017-2018 Millarworld jara *Kingman: The Red Diamond*, ni akọkọ nipasẹ Aṣoju Kwaito. 

## Tun wo

* National Intelligence Co-Ordinating Committee
* National Intelligence Agency (South Africa)

## Awọn itọkasi

## Ìjápọ̀ ita

* Aaye SASS osise  Archived
Kelsey Harrison Hospital

Ilé ìwòsàn Kelsey Harrison jẹ́ ilé ìwòsàn ìjọba ní Port Harcourt, olú ìlú Rivers State. Wọ́n kọ́kọ́ pè é ní ilé ìwòsàn New Niger, orúkọ rẹ̀ sì wà títí di ọdún 2009 nígbà tí wọ́n tún un ṣe àtúnṣe tí wọ́n sì yí orúkọ rẹ̀ padà sí orúkọ Kelsey Harrison, ọ̀jọ̀gbọ́n tó gbajúmọ̀ kárí ayé nínú ìmọ̀ nípa àwọn obìnrin àti àwọn ọmọ. Ilé ìwòsàn náà ṣí sílẹ̀ fún gbogbo ènìyàn ní oṣù kìíní ọdún 2013. 

Ile-iwosan Kelsey Harrison, ti o wa ni Emenike Street, Diobu, n pese ọpọlọpọ awọn iṣẹ iṣoogun, iyayun, ijamba ati pajawiri, awọn itọju ọmọde, aworan ayẹwo, itọju ọmọ ikoko ati awọn iṣẹ abẹ gbogbogbo deede fun awọn olumulo rẹ.  Lọ́wọ́lọ́wọ́, ilé ìwòsàn náà ní ibùsùn tó tó 150 fún àwọn aláìsàn, International Trauma and Care Centre (ITCC) sì ni ó ń ṣàkóso rẹ̀.  

Ní ọjọ́ keje oṣù kẹta ọdún 2013, ilé ìwòsàn Kelsey Harrison ṣe àkọsílẹ̀ ìbímọ àkọ́kọ́ rẹ̀ tó yọrí sí rere lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n ṣe àtúnṣe pàtàkì. Ọmọbìnrin ọmọ kékeré kan tí ó wúwo tó 3.4kg ni Judith Obilor, orúkọ rẹ̀ sì ni Judith Obilor. 

## Wo tun

* Akojọ ti awọn ile iwosan ni Port Harcourt

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ
Joseph Adefarasin

**Joseph Adetunji Adefarasin** (ọjọ́ kẹrinlélógún Oṣù Kẹrin 1921 – ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹta 1989) jẹ́ agbẹjọ́rò àti Adájọ́ Ilé-ẹjọ́ Gíga ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn akẹ́kọ̀ọ́ pàtàkì ní Igbobi College, Yaba, Èkó láti 1932 sí 1939, ó sì kẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ òfin ní University of London láti 1946 sí 1949.

Joseph Adefarasin ni Adájọ́ Àgbà kejì ti Ìpínlẹ̀ Èkó láti ọjọ́ kínní Oṣù Kọkànlá 1974 sí ọjọ́ kẹrinlélógún Oṣù Kẹrin 1985.

Òun ni Ààrẹ fún International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies láti 1977 sí 1981. Òun ni ọmọ Áfíríkà àkọ́kọ́ tí ó dé ipò yìí, wọ́n sì fún un ní Àmì-ẹ̀yẹ Henry Dunant (Henry Dunant Medal), èyí tí í ṣe àmì-ẹ̀yẹ World Red Cross tí ó ga jùlọ.

Ó fẹ́ Hilda Adefarasin. Wọ́n bí ọmọ márùn-ún pẹ̀lú Wale Adefarasin, Bola Adefarasin, Yinka Ogundipe, Michael Adeyemi Adefarasin àti Paul Adefarasin.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ ìta
* Biography at Red Cross International 
* Biography at Nigerian Red Cross

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí 1921
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí 1989
Ẹ̀ka:Àwọn adájọ́ Ìpínlẹ̀ Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn òṣìṣẹ́ Red Cross
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ìjẹ̀bú-Òde
Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies
Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Ẹbí Adefarasin
Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè Igbobi College
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè University of London
Iboju Awọn oṣere Guild Awards

**Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ Òṣèré (The Actor Awards) tí SAG-AFTRA ń gbé kalẹ̀**, tí a tún mọ̀ sí **Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ Òṣèré (The Actor Awards),** àti èyí tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ sí **Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ Screen Actors Guild** tàbí **Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ SAG** láàárín ọdún 1995 sí 2025, jẹ́ àwọn àmì-ẹ̀yẹ tí Screen Actors Guild-American Federation of Television and Radio Artists (SAG-AFTRA) máa ń fúnni. Wọ́n dá àmì-ẹ̀yẹ náà sílẹ̀ ní ọdún 1995 láti gbóríyìn fún àwọn iṣẹ́ akọyọyọ nínú sinimá àti tẹlifíṣọ̀n. Àwọn àmì-ẹ̀yẹ SAG ti jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ayẹyẹ àmì-ẹ̀yẹ pàtàkì nínú ilé-iṣẹ́ sinimá Hollywood láti ìgbà náà, pẹ̀lú Golden Globe Awards àti Oscars. Àwọn àmì-ẹ̀yẹ SAG máa ń dojúkọ iṣẹ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan àti iṣẹ́ àpapọ̀ àwọn òṣèré nínú eré oníṣe tẹlifíṣọ̀n àti eré apanilẹ́rìn-ín, àti àwọn òṣèré sinimá.

Àwọn ìyàn fún àwọn àmì-ẹ̀yẹ náà máa ń wá láti ọ̀dọ̀ ìgbìmọ̀ méjì, ọ̀kan fún sinimá àti ọ̀kan fún tẹlifíṣọ̀n, tí kọ̀ọ̀kan wọn ní àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ẹgbàá lé ọgọ́rùn-ún (2,100), tí wọ́n ṣà kárí ní tuntun lọ́dọọdún, pẹ̀lú gbogbo àwọn ọmọ ẹgbẹ́ (165,000 ní ọdún 2012) tí wọ́n ní ẹ̀tọ́ láti dìbò fún àwọn olùgbàlé. Wọ́n kà á sí ohun tí ó ń tọ́ka sí àṣeyọrí níbi Àmì-ẹ̀yẹ Academy nínú àwọn ẹ̀ka iṣẹ́-òṣèré. Wọ́n ṣe àfihàn àmì-ẹ̀yẹ náà lórí tẹlifíṣọ̀n TNT láti ọdún 1998 sí 2022, wọ́n sì ṣe àfihàn rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan náà lórí TBS láti ọdún 2007 sí 2022. Ní ọdún 2023, Netflix ṣe àfihàn àmì-ẹ̀yẹ náà lórí ìkànnì YouTube Netflix. Netflix bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣe àfihàn àwọn àmì-ẹ̀yẹ náà ní tààrà bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 2024 gẹ́gẹ́ bíi apá kan àdéhùn ọlọ́dún púpọ̀ tuntun.

Wọ́n ṣe àfihàn Àmì-ẹ̀yẹ SAG àkọ́kọ́ ní tààrà ní **ọjọ́ kẹẹẹ́dọ́gbọ̀n** Oṣù Kejì, 1995, láti Stage **kejìlá** ti Universal Studios. Àmì-ẹ̀yẹ SAG èkejì wáyé ní tààrà láti Santa Monica Civic Auditorium, nígbà tí àwọn àmì-ẹ̀yẹ tí ó tẹ̀le e ti wáyé ní Shrine Auditorium. Ní ọjọ́ kẹrin Oṣù Kejìlá, 2017, wọ́n kéde pé ayẹyẹ àmì-ẹ̀yẹ náà yóò ní atọ́kùn àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú ìtàn ọdún mẹ́rinlélógún rẹ̀, pẹ̀lú òṣèrébìnrin Kristen Bell tí yóò darí ayẹyẹ náà. Ní bíi ọdún 2023, *[[Shakespeare in Love]]* ni eré-oníṣe kan ṣoṣo tí ó gba ìyàn fún gbogbo ẹ̀ka iṣẹ́-òṣèré mẹ́rẹ̀ẹ̀rin àti àmì-ẹ̀yẹ àpapọ̀ tí *[[Everything Everywhere All at Once]]* sì jẹ́ eré-oníṣe kan ṣoṣo tí ó gba àmì-ẹ̀yẹ mẹ́rin, pẹ̀lú àmì-ẹ̀yẹ àpapọ̀.

Ère tí wọ́n máa ń fúnni, èyí tí í ṣe àwòrán ọkùnrin tí ó wà ní ìhòòhò tí ó di ìbòjú eré-apanilẹ́rìn-ín àti ti eré-ayé-ìbanilẹ́jẹ́ mú, ni wọ́n ń pè ní "The Actor". Ó ga tó inches mẹ́rìndínlógún, ó sì wúwo ju pounds méjìlá lọ, wọ́n fi idẹ líle ṣe é, ilé-iṣẹ́ American Fine Arts Foundry ní Burbank, California sì ló ń ṣe é.
Húbja

**Hübja** jẹ́ abúlé kan ní Saaremaa Parish, Saare County ní ìwọ̀-oòrùn Estonia.

Ṣáájú àtúnṣe ìṣàkóso ní ọdún 2017, abúlé náà wà ní Lääne-Saare Parish.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ile-Ẹkọ Gíga (Fasiti) Adeleke

**Ile-ẹkọ giga Adeleke** jẹ ile-ẹkọ aladani kan ti o wa ni Ede, ilu kan ni Ipinle Osun, guusu iwọ-oorun Naijiria. Wọn dasilẹ nipasẹ Oloye Adedeji Adeleke   nipasẹ Springtime Development Foundation (SDF), ajọ alaanu, ti kii ṣe elere jẹ ti Oloye Adedeji dasilẹ lati ṣe iranlọwọ fun awọn ọmọ ile-iwe ti ko ni anfani lati gba ẹkọ giga tó yèkoro. Gẹgẹbi ile-ẹkọ ti o da lori igbagbọ ti ẹkọ giga, o ni ibamu ni pẹkipẹki pẹlu (ṣugbọn kii ṣe ohun-ini ati / tabi ohun ìṣàkóso awọn) Ile-ijọsin Adventist Ọjọ Keje ati imọ-jinlẹ rẹ ti Ẹkọ Onigbagbọ . Bi iru bẹẹ, o jẹ apakan ti Eto Ẹkọ Adventist Ọjọ Keje, eto ile-iwe Kristiẹni ẹlẹẹkeji to Tobi julọ ni agbaye.    

## Awọn ipin ẹkọ

* Ẹka ìmọ̀ Arts
* Ẹka ìmọ̀ Ipilẹ Sáyẹnsì Ìsègùn
* Ẹka ìmọ̀ Ìṣòwò al Soáyẹnsì àwùjọ
* Eka ìmọ Ẹrọ
* Ẹka ìmọ̀ Ofin
* Ẹka Imọ Ijinlẹ 

## Ile-ikawe
Ile-ikawe naa ni akojọpọ awọn onírúurú eelo ikẹkọ ni ori ayelujara ati eleyi ti ale fi oju gan ni eyiti o ṣe atilẹyin fún ikọni, ẹkọ ati awọn iwulo iwadii.

O funni ni ọpọlọpọ awọn iṣẹ ti o pẹlu:

* Awọn iṣẹ kaakiri

Ẹka Circulation pese awọn iṣẹ ti o pẹlu iforukọsilẹ ti awọn olumulo titun ati yiya ati dida pada awọn iwe.

* Serial Services

Ẹka Serial jẹ alabojuto awọn iṣẹ ẹlẹ́yọọyọ ati siṣe abojuto awọn atẹjade to jẹ ẹlẹ́yọọyọ gẹgẹbi awọn iwe iwadi,awọn iwe iroyin, awọn iwe iroyin, iwe afọwọkọ ati awọn iwe igbakọọkan miiran.

* Awọn iṣẹ itọkasi

Ẹka Itọkasi wa si awọn ibeere itọkasi nipasẹ tẹlifoonu ati awọn ibeere itọkasi kikọ.

* iṣẹ ayelujara

Awọn iṣẹ ayelujara pese ohun elo ati awọn ohun elo fun awọn ọmọ ile-iwe lati kẹkọ, ṣiṣẹ ati ṣe iwadii. Agbara ijoko le gba awọn eniyan 180. 

### Awọn ile-ikawe iha

* ìkàwé iṣiro owo

* ìkàwé ìmọ ẹrọ (Engineering)

* ìkàwé ìmọ Arts

* ìkàwé ìmọ ijinlẹ

* ìkàwé Òfin

* Ìkàwé ìmọ ijinlẹ isegun ti ìpìlẹ 

* ìkàwé Ìmọ itọju (Nursing)

## Awọn itọkasi
Abdur-Rasheed Ayotunde Olabomi Odundun

**Oba Abdur-Rasheed Ayotunde Olabomi Odundun IV** Aragbiji ti ile Iragbiji je okan gboogi ninu oba ni orile ede naijiria. Ojo kokandinlogbon osu kewaa odun 1962 ni won bi si idile Ajibode to wa ni Iragbiji, nijoba ibile Boripe, ni ipinle Osun, o gori ite apere awon babanla re gege bi Aragbiji  ni odun 2008.
 
 Igbesi aye ibẹrẹ ti Oba Abdur-Rasheed jẹ ifihan nipasẹ ifaramo to lagbara si eto-ẹkọ. O bere eko alakoobere ni Local Authority Primary School, Poika Luku, Ife South Local Government, o si pari ni Local Education Authority (LEA) Primary School, Kawo, Kaduna, ni odun 1975. O si pada si ilu rẹ fun eko girama ni ile eko girama ti Oke-Iragbiji Grammar School, ni odun 1980.
 
 Ni odun 1983, o lepa ile-ẹkọ giga ni Adeyemi College of Education, ti o wa ni pinle Ondo, ti o kọ ẹkọ Itan-akọọlẹ ati ṣiṣe ipari ẹkọ ni 1987. Irin-ajo ẹkọ rẹ tẹsiwaju ni fasiti ti ilu Ilorin, nibiti o ti gba oye ipele keji ni odun 1994. Nibiti o ni itara fun ẹkọ de, o fi orukọ silẹ ni National Open University of Nigeria (NOUN) lati ṣe iwadi ni ofin ni National Open University of Nigeria (NOUN).
Ki Oba Abdur-Rasheed to gori apere awon baba nla re, o ni ise pataki kan pelu awon igbimo to n se ni ijoba ibile, to bere lati ipinle Oyo ni odun 1989 to si yipada si ipinle Osun leyin igba ti won ti da sile ni odun 1991. O dide si ipo oludari eto isakoso awon eniyan ko to kuro nijoba. Igoke re mu akoko tuntun ti imotuntun ati idagbasoke wa si Iragbiji. Labẹ idari rẹ, Iragbiji ti rii idagbasoke nla, pataki ni awọn amayederun, eto-ẹkọ, ati ifiagbara awọn ọdọ.
Mojeed Fatai Adebola

**Mojeed Fatai Adebola** j olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Lọwọlọwọ o n ṣiṣẹ gẹgẹbi aṣoju ipinlẹ ti o n ṣojú àgbègbè Ibeju Lekki I ni ile igbimọ aṣofin ìpínlè Eko.
    Ni ọjọ́ 13 oṣù kìíní ọdún 2024, won dibo yán gẹ́gẹ́bíi igbá-kejì Ààrẹ ile igbimo aṣòfin ìpínlè Èkó, lẹ́yìn ti wọn ti yọ olórí ile ìgbìmọ̀ aṣòfin, Mudashiru Obasa ti wón  sì  dibo yàn Mojisola Meranda gẹ́gẹ́ bíi ààre nígbà náà.speaker.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ilẹ̀ Ọba Ifẹ̀

**Ilẹ̀ Ọba Ifẹ̀** ni ó jẹ́ ilẹ̀ Ọba àkọ́kọ́ ní inú ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Yorùbá. Wọ́n dá a sílẹ̀ ní àsìkò 1000 sí 1420CE sí apá ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Adúláwọ̀ tí ó di Nàìjíríà lónìí. Ọdún yí ni ìwádí fi múlẹ̀ wípé wọ́n ṣẹ̀dá àwọn ẹ̀ṣọ́ àti àwòrán àtọwọ́dá kọ̀ọ̀kan tí ìtàn fi múlẹ̀.  Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé èdè Yorùbá ni èdè abínibí ilẹ̀ náà síbẹ̀, wọ́n ní àwọn ẹ̀ka èdè mìíràn tí wọ́n ń sọ . Ilẹ̀ Ọba Ifẹ̀ di apèwáwò látàrí kárà-kátà pẹ̀lú àwọn àlejò oríṣiríṣi láti apá gúúsù ilẹ̀ Adúláwọ̀ tí olú ìlú rẹ̀ sì jẹ́ Ilé-Ifẹ̀. Ilẹ̀ Ọba yí jẹ́ ìkan lára àwọn ilẹ̀ Ọba tí ó wàyàmì lásìkò ọ̀rùndún kẹrìnlá (14 cent.) sẹ́yìn. 

## Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ rẹ̀

Ohun tí a mọ̀ sí Ifẹ̀ lónìí bẹ̀rẹ̀ láti ibi àkójọ àwọn ilé, mọ̀lẹ́bí àti ìletò kéréje kéréje ṣáájú mìlẹ́níọ́mù BCE tí ó fi wá di ìlú ńlá tí ó di apèwáwò fún ọ̀pọ̀ ènìyàn lónìí, tí ọ̀pọ̀ àwọn ilé wọ̀nyí sì di ilé oyè àti àṣẹ ní fẹ̀ pẹ̀lú.  Púpọ̀ àwọn ilé wọ̀nyí ni wọ́n ń fẹ́ láti darí ìṣàkóso ilẹ̀, ohun àlùmọ́nì àti ìjọba ilẹ̀ náà, èyí mú kí wọ́n ma kò ara wọn jọ ní ìbí-ò-jùbí; èyí tí ó sì fa ìjà láàrín wọn.
Lásìkò yí, ikọ̀ àwọn ènìyàn kan tí Odùduwà  tí ó léwájú wọn ni ó di adarí tí ó sì gbé ìjọba ilẹ̀ Ọba Ifẹ̀ kalẹ̀ ní nkan bí ọ̀rùndún Kẹwàá sí ìkọkànlá sẹẹ́yìn tí ilẹ̀ Ọba náà pẹ̀lú odi  tí ó fẹ̀ tó  tí fífẹ̀ rẹ̀ sì tó n  níye. Odi mímọ yìí ni ó dá fàá-kája sílẹ̀ láàrín ikọ̀ tí ó ń darí àti àwọn ọmọ ìlú tí àwọn náà kórajọ tí Ọbàtálá léwájú wọn. Lẹ́yìn ò rẹyìn, ikọ̀ Odùduwà ni ó padà borí nínú ìjà náà.
Lẹ́yìn iku Odùduwà àti Ọbàtálá ni wọ́n sọ àwọn méjèèjì di òrìṣà àkúnlẹ̀bọ tí wọ́n sì di ìkan pàtàkì lára ẹ̀sìn Yorùbá títí di òní.
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àtẹnudẹ́nu ti wi, lẹ́yìn tí àwọn ọmọ oyè lọ́tún lósì ṣe àpérò ní agbègbè tí wọ́n ń pe ní Ìta-Ìlerò tí ó jẹ́ àdúgbò kan ní Ilé-Ifẹ̀ lẹ́yìn ìjà tí ó wáyé láàrín Odùduwà àti Ọbàtálá tí wọ́n sì pinu láti fọ́nká kí wọ́n lè dá ìletò tiwọn sílẹ̀ pẹ̀lú ìlérí wípé àwọn yóò ma kàn sí Ilé-Ifẹ̀, àwọn yóò sì ma pèsè ìrànwọ́ lásìkò ìpayà.

Ilẹ̀ Ọba Ìbìní jẹ́ ìkan lára àwọn ilẹ̀ tí ó wà lábẹ́ àkóso Ifẹ̀ látàrí bí àwọn afọbajẹ ilẹ̀ Ìbìní ṣe pe Ọ̀rànmíyàn tí ó jẹ́ ọmọ Ọba ní Ile-Ifẹ̀ láti wá gba ìjọba kúrò lọ́wọ́ adarí wọn tẹ́lẹ̀ tí ń ṣe Ogiso kí ó sì gbé ìjọba tuntun tìrẹ kalẹ̀.  Ìṣẹ̀lẹ̀ yí ni àwọn onímọ̀ sọ wípé ó wáyé láàrín ọdún 1200 sí 1250. Lábẹ́ ìṣàkóso Ọ̀rànmíyàn ni wọ́n ti yí orúkọ ilẹ̀ náà padà sí *Ilẹ̀-Ìbínú* kúrò ní orúkọ rẹ̀ tí ó ń jẹ́ tẹ́lẹ̀ *[[Igodomigodo]]* tí wọ́n sì ń ké kúrú pe ní Ìbíní.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìtàn Ilẹ̀ Yorùbá
Noheem Babatunde Adams

**Noheem Babatunde Adams** jẹ oludamọran lórí ọ̀rọ̀ owo-ori àti olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà tí o ń ṣojú àgbègbè Eti-Osa I, ni ijọba ìbílè Eti-Osa ni Ile-igbimọ aṣofin ìpínlè Eko.

## Ìgbésí aye ibẹrẹ ati ẹkọ
A bi Noheem ni 15 Oṣu Kẹrin ọdún 1980 ni Ìpínlẹ̀ Eko, ní orílè-èdè Nàìjíríà. O ti gbà ìwé ẹ̀rí ni ilé  ìwé  ẹ̀kọ́  gíga  Yunifásítì Lagos State University (LASU), níbi ti o ti ko ẹ̀kọ́ nípa ìmò sayensi òṣèlú  àti International Relations ati Strategic Studies lẹsẹsẹ.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Noheem jẹ alákòóso ati oludamọran lórí  ọ̀rọ̀ owo-ori ti o darapọ mọ ìṣèlú, o ti ṣiṣẹ tẹlẹ gẹ́gẹ́bíi alákòóso ni àgbègbè Eti-Osa ni Ìpínlẹ̀ Eko ṣáájú ìdìbò rẹ gẹ́gẹ́bíi ọmọ ilé igbimọ aṣòfin  keje ni Ìpínlè Eko labẹ ẹgbẹ  òṣèlú All Progressive Congress nínú ètò ìdìbò gbogboogbo ọdún 2015.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1980
Olumoh Saad Lukman

**Olumoh Saad Lukman** jẹ oludamọran lórí  ọ̀rọ̀ owo-ori ní orílè-èdè Nàìjíríà àti olóṣèlú ti o n sójú àgbègbè Ajeromi Ifelodun I ní ìjọba ìbílè Ajeromi-Ifelodun ni Ile-igbimọ Ile-igbimọ Ìpínlè Eko.

## Ìgbésí aye ibẹrẹ ati ẹkọ
A bi Olumoh ni Oṣu Kẹwa Ọdun 1966 ni Ìpínlẹ̀ Eko, ní orílè-èdè Nàìjíríà. O kàwé gbà  ìwé  ẹ̀rí degree ati master ní ilé  ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì Eko State University (LASU), níbi ti o ti kàwé nípa banki ati ìnáwó lẹsẹsẹ.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Olumoh ti o jẹ alábòójútó tí  o sì ń sìn lọwọlọwọ gẹ́gẹ́bíi alága, Ìgbìmọ̀ Ad Hoc, ni Ile-igbimọ aṣòfin Ìpínlè Eko, ni Apejọ 10th, labẹ pẹpẹ ẹgbẹ  òṣèlú All Progressives Congress nínú ètò ìdìbò gbogbogbo ọdún 2023.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Igbimọ iṣoogun ati ehín ti Nigeria

Igbimọ Ilera ati Ehín ti Nigeria (MDCN) ni ajọ ilana ofin ti o ni iduro fun ilana iṣẹ iṣoogun ati ehín ni Nàìjíríà.   Ìjọba Àpapọ̀ ló dá a sílẹ̀ láti rí i dájú pé a pèsè àwọn iṣẹ́ ìtọ́jú tó ní ààbò àti tó múná dóko nípa mímú àwọn ìlànà iṣẹ́, ìwà rere, àti ìbáwí láàrín àwọn oníṣègùn àti eyín ní orílẹ̀-èdè náà dúró.  

## Ìtàn
Òfin Àwọn Oníṣègùn àti Ehín ni wọ́n dá MDCN sílẹ̀ nípasẹ̀ Òfin M8 LFN 2004, èyí tí ó fagilé àwọn ìlànà ìṣáájú.[1] Ìgbìmọ̀ náà bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ọdún 1963, nígbà díẹ̀ lẹ́yìn òmìnira Nàìjíríà, gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú àwọn ìsapá láti ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìlera tó lágbára àti láti rí i dájú pé àwọn oníṣègùn àti eyín ní Nàìjíríà jẹ́ olóòótọ́.

## Àwọn iṣẹ́
Àwọn iṣẹ́ pàtàkì ti Ìgbìmọ̀ Ìṣègùn àti Ehín ti Nàìjíríà ni:

* Ṣíṣe àkóso iṣẹ́ ìṣègùn, ìtọ́jú eyín, àti ìtọ́jú mìíràn ní Nàìjíríà.
* Ṣíṣe àkóso ìmọ̀ àti òye tí a nílò fún ìforúkọsílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oníṣègùn.
* Fífún àwọn ilé ìwé ìṣègùn àti ìtọ́jú eyín ní ìwé àṣẹ àti àbójútó àwọn ilé ẹ̀kọ́ ìkẹ́kọ́ọ́.
* Ṣíṣe àkóso ìforúkọsílẹ̀ àwọn oníṣègùn àti ìtọ́jú eyín ní Nàìjíríà.
* Ṣíṣe ìwádìí lórí àwọn ẹ̀sùn ìwà àìtọ́ iṣẹ́ àti ìbáwí àwọn oníṣègùn tí wọ́n ṣìnà.
* Fífún àwọn oníṣègùn àti oníṣègùn eyín ní ìwé àṣẹ ìṣe lọ́dọọdún.

## Ìṣètò
Igbimọ naa n ṣiṣẹ nipasẹ igbimọ iṣakoso ti o ni awọn aṣoju lati awọn ẹka oriṣiriṣi pẹlu:

* Ilé-iṣẹ́ Àpapọ̀ ti Ìlera
* Ẹgbẹ́ Àwọn Oníṣègùn Nàìjíríà (NMA)
* Ẹgbẹ́ Àwọn Ehín Nàìjíríà (NDA)
* Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ìṣègùn
* Àwọn ògbóǹkangí láti gbogbo orílẹ̀-èdè Nàìjíríà

Olùforúkọsílẹ̀ ni olórí àgbà, ó sì ń ṣe àkóso ìṣàkóso ojoojúmọ́ ti ìgbìmọ̀ náà.

## Ìfọwọ́sí àti ìwé-àṣẹ
MDCN ni o ni ojuse lati gba awọn ile-iṣẹ ikẹkọ iṣoogun ati ehín ni Nigeria ati ni okeere. O rii daju pe awọn eto ẹkọ, awọn ohun elo, ati awọn olukọ pade awọn ipele ti a beere fun ṣiṣẹda awọn akosemose itọju ilera ti o ni oye.

Àwọn tó jáde ilé-ẹ̀kọ́ gíga gbọ́dọ̀ kọjá ìdánwò ìwé-àṣẹ MDCN (tí a sábà máa ń pè ní Ìdánwò Ìdánwò fún àwọn tó jáde ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí wọ́n ti kọ́ ní orílẹ̀-èdè òkèèrè) kí wọ́n tó lè forúkọ sílẹ̀ kí wọ́n sì fún wọn ní ìwé-àṣẹ láti ṣiṣẹ́ ní Nàìjíríà.

## Ipa ìbáwí
Igbimọ naa ni Ile-ẹjọ Ibawi Awọn Onisegun ati Ehin (MDPDT). èyí tí ó ń bójútó àwọn ẹ̀sùn àti àwọn ọ̀ràn ìwà àìtọ́ ní iṣẹ́, ìwà àìtọ́, tàbí ìwà àìtọ́. Àwọn ìfàṣẹsí lè bẹ̀rẹ̀ láti ìdádúró sí ìfagilé pátápátá, ó sinmi lórí bí ẹ̀ṣẹ̀ náà ṣe le tó.

## Olú ilé iṣẹ́
Olú ilé iṣẹ́ ti Ìgbìmọ̀ Ìṣègùn àti Ehín ti Nàìjíríà wà ní Abuja, Agbègbè Olú-ìlú Àpapọ̀, pẹ̀lú àwọn ọ́fíìsì agbègbè afikún ní onírúurú apá orílẹ̀-èdè náà.

## Wo tun

* Ẹgbẹ́ Ìṣègùn Nàìjíríà
* Ìtọ́jú Ìlera ní Nàìjíríà

## References
Esa Oke

**Esa-Oke** je ilu Yoruba ti o wa ni ijoba ibile Obokun ni ipinle Osun, ti o wa ni apa guusu ìwọ oòrùn orile-ede Naijiria. Ile Ijesa ni Esa OKe je, o si pa ala pelu awon ilu bi Oke-Imesi, Imesi-ile, Ijebu-Ijesa, Esa-Odo ati Efon-Alaaye. Omiran Adebolu ti o je omo ebi Olofin ni Ile-Ife ni won gbagbo wipe o da ilu Esa-Oke sile leyin ti o kuro ni Ile-Ife ni 1184 A.D. Oye Oba ilu Esa-Oke ni Ọwámiran ti ilu Esa Oke.

## Ise

Awon ara Esa-Oke je agbe ologbin ege, isu, agbado, iresi, cocoa, obi ati bee bee lo. Sibẹsibẹ, owo sise je nkan gbogi laarin awọn iṣẹ ti o wa ni ilu nan. Owo sise yi ni awon ara Esa-Oke un se kakakiri apa ìwọ̀ oòrùn ati ariwa orile-ede Naijiria. 

## Isakoso Ilu Esa Oke

Isakoso Ilu Esa-Oke wa lowo Oba ti a mon si "Owamiran ti ilu Esa Oke". Igbimo ariwa Ijesa ti o wa labe igbimo awon lobaloba ni ipinle Osun ni oun se isakoso lori oro lobaloba. Awon olori merin ni o wa labe Owamiran ti won si un jabo fun Owamiran ti ilu Esa Oke. Awon merin yi ni Oke Esa, Erinjiyan, Idofin ati Odo-Ese ti won si ni oruko oye ti a mon si Asaba, Osolo, Obafin ati Enurin.

Awon ile merin ni oun je Oba ni ilu Esa Oke. Awon merin yi ni:

* Ile Afinbiokin (Iran Oba Isiaiah Adeniran, ti a tun mon si Ile-Otu)
* Ile Beleyeke
* Ile Gogodudu ti a tun mon si Ananye
* Ile Aragadagbagun ti a mon si Yeye Owa (Iran Oba Adeyemi Adediran).

Awon Oba ti o je seyin ni:

* Oba Adeyemi Adediran - Atipa Owaji II - 2004 titi di oni oloni
* Oba Isaiah Ajayi Adeniran - Afinbiokin II- 1954 to 2004
* Oba Fatolu - XXXXXXXXXX - 1948

## Eto Eko ati Awujo Amayederun

Ilu Esa-Oke ni ile eko imo-ero Osun State College of Technology(OSCOTECH) wa. Ile-ẹkọ sẹkọndiri ti ijoba meji lo wa ni ilu Esa-Oke, awon ile-ẹkọ Sẹkọndiri nan ni Esa-Oke Grammar School ati Saint Joseph's Catholic High School. Be si ni ile-iwe alakobere mejo lo wa ni ilu nan. Sibesibe, ni ode ni, idasile awon ile-iwe aladani ti o je sekondiri ati alakobere ti wopo ni ilu nan. Apeere ni Fayofunmi Model College, Elepolu Group of Schools ati Peace & Joy Group of Schools. Ilu Esa-Oke ni awon onan ti o da ti o si ja si awon ilu ti o yi ka.

## Asa ati Afe

Odun Egungun ati Ikedi ti won ma un se lododun je odun ti o larinrin. Odun nan je odun ti opolopo eniyan ti ma un jo orisirisi ijo ibile, ni pato ijo "Ege". 

## Awon Eniyan Pataki

* Oba Adeyemi Adediran: Owa Omiran ti ilu Esa-Oke
* Chief Bola Ige: Gomina teleri ti ipinle Oyo ni igba kan ri ati Attorney General fun orile-ede Naijiria ati Minisita fun Idajo ni igba kan ri.
* Joseph Omotoso Adeyemi-Bero
* Hon. Busayo Oluwole Oke: Omo egbe ile igbimo asofin ti o je asoju fun ijoba ibile Obokun/Oriade ti ipinle Osun.
* Prof. Timothy A. Adebayo: Igbakeji Oludari ile-eko giga Ladoke Akintola University ti o wa ni ilu Ogbomosho ni igba kan ri ati Oludari kerin ti ile-eko giga Ajayi Crowther University, Oyo.
* Ayo Adediran
* Dr. Olasiji Akanmu Olamiju: Oludasile ile-isoogun Akoi.
* Prof. Oni Michael Abiodun: Olukoni Agba ni ile-iwe giga Babcock University, Remo, Ogun. 
* Dr. Festus Kehinde Ojo: Olukoni agba ni ile-iwe giga, Ladoke Akintola University of Technology (LAUTECH), Ogbomoso
* Israel Adesanya
## Awon Itokasi
Rap Goddess

**Rap Goddess** (orukọ gidi: Maureen James) jẹ́ akọrin rap ọmọbìnrin Nàìjíríà àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ orin RG Records. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ orin rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọrin gosẹ́lì ní ọdún 2009, tí ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọ orin rap ní ọdún 2011.

Ó tún dá ilé iṣẹ́ àǹfààní, *God's Given Foundation*, sílẹ̀ tó ń ràn àwọn ọmọ aláìlera lọ́wọ́.

Rap Goddess ti tu àwọn àlùmọ̀ọ́rin rẹ̀ jáde, pẹ̀lú *Big Motion* (2024) àti *Goddess of Rap* (2025). Àwọn orin rẹ̀ dá lórí àwọn àkòrí bí ìṣòro, ìdààmú, àti àwọn ìfarajọra ní ìgbésí ayé àwọn ará Nàìjíríà. Ó ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn olùṣejùmẹ̀lọ́pọ̀ bí Roma Beats àti Pappisman.

## Ìtọ́kasí

* Daily Trust – Flowing With Fury, The Story Of Rap Goddess, 22 June 2024
* The Nation – Rap Goddess releases ‘Big Motion’ Album, 1 July 2024
* Independent NG – Rap Goddess Releases ‘Goddess of Rap’: From Underground To Undisputed, 17 February 2025
Òpópónà Márosẹ̀ Ìlú Èkó sí Ìlú Abẹ́òkúta

Òpópónà márosẹ̀ ìlú èkó sí ìlú Abeokuta jẹ́ ọ̀nà tó gùn tó kìlómítà oókànlélọ́gọ́rin, máìlì lọ́nà àádọ́ta tó já sí  Abẹ́òkúta, olú ìlú ìpínlẹ̀ Ogun, àti Ikeja, olú ìlú Ìpínlẹ̀ Èkó, òun tún ni ìlú tó tóbi jù lọ nílùú èkó ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ọ̀nà ìlú èkó sí Abẹ́òkúta yìí ni ọ̀nà tó gbajúmọ̀ tí ọkọ̀ sì ń rìn jù lọ ní Nàìjíríà, ọ̀nà náà so ìgboro àti àwọn ìgbèríko ìlú Èkó pọ̀ pẹ̀lú àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn ní Nàìjííríà.

Ọ̀nà márosẹ̀ yìí ni ọ̀nà tí àwọn ọkọ̀ ń gbà júlọ tó lu já oriṣǐríṣǐ ìlú àtí agbègbè yálà láàárín ìlú Èko tàbí lọ sí àwọn ìlú míràn ní Nàìjíríà, ó sì ń ṣètò ìwọ̀n àwọn ọkọ̀ tó tó òjìlénígba ó lé mẹ́wàá  [250,000 PCU] lójoojúmọ́, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àbáwọ̀ ọ̀nà tó tóbi jù lọ nílẹ̀ Áfíríkà. Ó jẹ́ apá kan lára àwọn iṣẹ́ àkànṣe tí àjọ tó ń rísí ìbójútó àwọn òpópónà ìjọba àpapọ̀ ṣe, àjọ yìí ní í ṣe pẹ̀lú ìmúgbòòrò àwọn òpópónà àti ìjápọ̀ láàárín àwọn ìpínlẹ̀ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## Èrò láti lo Ọkọ̀ akérò BRT
Ní ọdún 2017 ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó gbèrò láti ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀nà ọkọ̀ akérò ńlá ti BRT sí òpópónà ìlú Abẹ́òkúta sì ìlú Èkó. Iṣẹ́ àkànṣé náà à wáyé ní ọ̀nà méjìeji; ipele àkọ́kọ́ ní yóò bẹ̀rẹ̀ láti Oshòdì sí Abúlé Ẹ̀gbá, nígbàtí  ipele kejì á lọ láti Abúlé Ẹ̀gbá sí ìloro tí wọ́n ti ń jáwèé ọkọ̀ ni Sáńgo Ọ̀ta, èyítí ó jẹ́ ààlà láàárin ìlú Èkó àti ìpínlẹ̀ Ògùn. 

Àwọn olùdarí ètò ọkọ̀ ńlá akéro BRT, àjọ to ń rísí ìgbòkègbodò àti ìrìnnà ọkọ̀ ní Ìlú èkó (LAMATA), ti fọwọ́sọ̀yà pé súnkẹrẹ fàkẹrẹ ọkọ̀ ní òpópónà Oshodi-Iyana-Ipaja-Abule-Ẹ̀gbá á dín kù bíi ìdá ogójì nínú ọgọ́rùn-ún.

Iye àwọn arìnrìn àjò tó ń rin ọ̀nà náà lójúmọ́ jẹ́ ẹgbẹ̀rún lọ́nà ókòólénígba lé mẹ́wàá (230,000), ṣùgbọn ó lè dè ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọ̀ọ́dúnrún (300,000).

## Àtúnṣe Ọ̀nà náà
Ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, làti ipasẹ̀ Babatunde Fashola (SAN) ẹni tí ó jẹ́ alákóso fún ẹ̀ka agbára, ọ̀rọ̀ iṣẹ́ àti ilégbèé fùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà kède àtúnṣe ọ̀nà náà pẹ̀lú àfojúsùn láti mú àdínkù bá oye wákàtí tí ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ àwọ́n arìnrìnàjò máa ń lò lójú ọ̀nà náà ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù karùn-ún ọdún 2018. Wọ́n gbé iṣẹ̀ náà fún ilé iṣẹ́ Julius Berger ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti ilé iṣẹ́ Reynolds Construction Company Limited ní iye tí ó tó bílíọ̀nù méjìlélógún náírà, èyí tí ó jẹ́ bíi mílíọ̀nù mọ́kànlélọ́gọ́ta ó lé èyí tíí ṣe owó dọ́là ti ilẹ̀ òkèrè. Àwọn apá méjì lára ọ̀nà àpapọ̀ náà ni a ó tún kọ́: apá kìíní (Ìlú Èkó sí ìlú Ọ̀tà) àti apá kejì (Ìlú Ọ̀tà sí Ìlu Abẹ́òkúta).

## Àwọn àlàyé
Oluwa Sabur Akanbi

**Oluwa Sabur Akanbi** listen ⓘ jẹ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà tó n sójú àgbègbè Ajeromi Ifelodun II ni ìjọba ìbílẹ̀ Ajeromi-Ifelodun ni ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin Ìpínlẹ̀ Eko.
## Ìgbésí àyè ibẹrẹ ati ẹkọ
A bi Sabur ni Oṣu kìíní 13 ọdún 1987 ni ìlù Èkó, ni orílè-èdè Nàìjíríà.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Sabur jẹ òní ìmò nípa ìṣàkóso ìjọba, tí ń  sìn lọwọlọwọ gẹ́gẹ́bíi alága, Energy & Mineral Resources, Ile-igbimọ Ile-igbimọ Ipinle Eko, ni Apejọ 10th, Ipinle Eko, labẹ ipilẹ All Progressives Congress ni idibo gbogboogbo 2023.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1987
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Olivia Cole

**Olivia Carlena Cole** (Ọjọ́ kẹrìndínlógbọ̀n, oṣù kọkànlá, ọdún 1942 – ọjọ́ kọkàndínlógún, oṣù kíní, ọdún 2018) jẹ́ òṣèrébìnrin ará Amẹ́ríkà, tí a mọ̀ jùlọ fún ipa rẹ̀ tó gba ẹ̀bùn Emmy Award nínú eré onípele kékeré *Roots* ní ọdún 1977.
Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó kẹfà

**Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó kẹfà** ni ẹ̀ka ìgbìmọ̀ aṣòfin ti ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó tí wọ́n dasile ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹfà ọdún 2007, ìgbìmọ̀ náà sì ń lọ títí di ọjọ́ kẹrin oṣù keje ọdún 2011.  Ìgbìmọ̀ aṣòfin náà jẹ́ ti gbogbo ènìyàn, àwọn aṣojú mọ́kànlélógójì ni wọn  yàn  si  ilé  igbimọ aṣòfin náà láti ṣojú àgbègbè ìpínlẹ̀ kò wá wọn.  Alága ìgbìmọ̀ aṣòfin kẹfà ni Rt. Hon. Adeyemi Ikuforiji, Igbákejì aṣòfin sì ni Họnṣona Bola Badmus Olujobi.

## Àwọn agbára àti ojuse ilé  igbimọ aṣòfin náà
Iṣẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin ti Ìgbìmọ̀ Aṣòfin kẹfà ni láti ṣe òfin nípa gbígbé àwọn òfin kalẹ̀, èyí tí àwọn ènìyàn méjì nínú mẹ́ta ilé gbọ́dọ̀ fọwọ́ sí. Lẹ́yìn ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn ènìyàn méjì nínú mẹ́ta, a óò gbé òfin náà kalẹ̀ fún Gómìnà, ẹni tí yóò fọwọ́ sí ìwé òfin náà láti di òfin.  Ìgbìmọ̀ aṣòfin yóò ṣe àyẹ̀wò àti fọwọ́ sí ìṣúná owó ọdọọdún ti ìjọba ìpínlẹ̀ náà nígbà tí Gómìnà bá gbé eto isuna owó ọdún náà wá sí ilé igbimọ aṣòfin.
Ìgbìmọ̀ aṣòfin náà tún kó ipa pàtàkì nínú yíyàn àwọn kọmíṣọ́nà ìpínlẹ̀, àwọn adájọ́ àgbà àti àwọn òṣìṣẹ́ mìíràn láti ọwọ́ Gómìnà, Fásólà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó karùn-ún

**Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó karùn-ún** ni ẹ̀ka ìgbìmọ̀ aṣòfin ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọjọ́ kejì oṣù kẹfà ọdún 2003, ìgbìmọ̀ náà sì ń lọ títí di ọjọ́ kejì oṣù keje ọdún 2007. Ìgbìmọ̀ aṣòfin náà jẹ́ ti gbogbo ènìyàn pẹ̀lú àwọn aṣojú mọ́kànlélógójì tí wọ́n yàn láti gbogbo agbègbè kò wá wọn láti ìpínlè Èkó.  Alága ìgbìmọ̀ aṣòfin karùn-ún ni Rt. Hon. Adeyemi Ikuforiji, Igbákejì aṣòfin sì ni Họndura Farouk Adegboyega Oshodi.
## Àwọn ìtọ́kasí
Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó kẹrin

**Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó kẹrin** ni ẹ̀ka ìgbìmọ̀ aṣòfin ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọjọ́ kejì oṣù kẹfà ọdún 1999, ìgbìmọ̀ náà sì ń lọ títí di ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2003.   Ìgbìmọ̀ aṣòfin náà jẹ́ ti àwọn aṣojú mẹ́rìnlélógójì láti gbogbo àgbègbè ìjọba ìbílè, ìpínlẹ̀ Èkó. Olùdarí  fún ìgbìmọ̀ aṣòfin kẹfà ni Rt. Hon. Adeleke Mamora àti Igbákejì aṣòfin sì  jẹ Họnna Adetoun Adediran.  Ìgbìmọ̀ aṣòfin karùn-ún ni wọ́n fi sílẹ̀ ní ọjọ́ kejì oṣù kẹfà ọdún 2003, pẹ̀lú ìfarahàn Adeyemi Ikuforiji gẹ́gẹ́ bí aṣòfin.
## Àwọn ìtọ́kasí
Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó àkọ́kọ́

**Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ìpínlẹ̀ Èkó àkọ́kọ́** ni ẹ̀ka ìgbìmọ̀ aṣòfin ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó tí wọ́n da sílẹ̀ ní ọjọ́ kejì oṣù kẹwàá ọdún 1979, ọdún kàn náà tí wọ́n dá Ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó sílẹ̀. Ìgbìmọ̀ náà lọ títí di ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹwàá ọdún 1983.   Ìgbìmọ̀ náà jẹ́ ti gbogbo àwọn aṣojú mẹ́rìnlélógójì tí wọ́n yàn láti  àgbègbè ìpínlẹ̀ náà lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Unity Party of Nàìjíríà.  Alága ìgbìmọ̀ aṣòfin àkọ́kọ́ ni Rt. Hon Oladosun Oshinowo àti Igbákejì aṣòfin ni Hon Moshood Muse.   Wọ́n ṣe ìfilọ́lẹ̀ ìgbìmọ̀ aṣòfin kejì  ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹwàá ọdún 1983, pẹ̀lú ìdìbò Oladimeji Longe gẹ́gẹ́ bí olùdarí ilé ìgbìmò aṣòfin ìpínlè náa.
## Àwọn ìtọ́kasí
Tòkunbọ̀ Afikúyọ̀mí

**Tòkunbọ̀ Afikúyọ̀mí**, tí a bí ní ọdún 1962, jẹ́ olóṣèlú ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí a dìbòyàn gẹ́gẹ́ bíi Aṣófin fún àgbègbè ìdìbò àárín gbùngbùn ìpínlẹ̀ Èkó ní ìbẹ̀rẹ̀ Ìjọba olómìnira Kẹrin ti orílẹ̀ èdè Nàìjiria, a dìbò yàn-án lábẹ́ àsìà ẹgbẹ́ òsèlú ti Alliance for Democracy (AD). Ó gba iṣẹ́ ní Oṣù Karùn-ún ọdún 1999.  Ó yí agbègbè ìdìbò rẹ̀ padà ní Oṣù Kẹrin ọdún 2002 ó sì díje lábẹ́ àsìà ẹgbẹ́ òṣèlú ti AD fún ẹkùn ìdìbò ti Ìwọ̀-oòrùn ìpínlẹ̀ Èko dípò, lẹ́hìn tí aṣòfin Wahab Dosunmu ti yalọ sí inú ẹgbẹ́ òṣèlú PDP. 

A bí Afikuyomi ní ọdún 1962, ó sì lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gíga ó sì kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àkọ́kọ́ B.Sc.

## Ìgbésí Ayé rẹ̀ gẹ́gẹ́bí olóṣèlú
Ó jẹ́ ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣojú-ṣòfin àti Olùrànlọ́wọ́ pàtàkì fún ààrẹ ti Ẹgbẹ́ Social Democratic (SDP) ní àkókò ìjọba olómìnira Nàìjíríà tí wọ́n dojú ẹ̀ bolẹ̀.   Lẹ́hìn tí ó gba ìjokǒ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi aṣòfin ní Oṣù Karùń ọdún 1999, a yan Afikúyọ̀mí gẹ́gẹ́ bí ara àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ lórí ìrìnà ọkọ̀ òfúrufú, àwọn ọ̀rọ̀ ilẹ̀ òkèrè, ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin, àṣùwọ̀n ìjọba àti ìṣé ìjọba àpapọ̀.  Afikúyọ̀mí ni Babátúndé Fáshọlá yàn gẹ́gẹ́ bí alákǒso fún Ìrìn-àjò afẹ́ ní ìpínlẹ̀ Èkó ní sáà àkọ́kọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ̀ bí gómìnà

Ní ọdún 2017, Aṣòfin Afikúyọ̀mí jẹ́ Alága, Igbimọ tó ń bójú tó ètò ìdìò abẹ́lé nínú ẹgbẹ́ òṣèlú ti boju ti (APC).  Ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kínní ọdún 2025, Ààrẹ Bola Tinubu yàn án gẹ́gẹ́ bí alága ìgbìmọ̀ tó ń rísí lílo àti ìgbélárugẹ ìmọ̀ Ẹ̀rọ ti ayé òde òní.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1962
Ọba Adédọ̀tun Àrẹ̀mú Gbádébọ̀ (Kẹta)

**Ọba Adédòtun Àrẹ̀mú Gbádébọ̀ (Kẹta)** tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹsàn ọdún 1943) ni Aláké ti ìlú Ẹ̀gbá, ẹ̀yà kan ní ìlú Abẹ́òkúta, ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà . Ó ti gun orí ìtẹ̀ àwọn baba ńlá rẹ̀ láti ọjọ́ kejì Oṣù Kẹjọ ọdún 2005.

## Ìgbésí ayé rẹ̀ ní Èwe
A bí Gbádébọ̀ ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹsàn-án ọdún 1943, sí Ilé Ọba Laarun. Ó jẹ́ ọmọ ọmọ Aláké kẹfà ti Ìlú Ẹ̀gbá, Ọba Gbádébọ̀, ẹni tí ó jẹ láti ọdún 1898 sí 1920, ó sì jẹ́ ọmọ ẹ̀gbọ́n Oba Gbadebo Kejì.  Bàbá bàbá rẹ̀ ni Òkúkẹ́nù, Aláké àkọ́kọ́ ti Ìlú Ẹ̀gbá. Láti ọwọ́ Òkúkẹ́nù, ìran Gbádébọ̀ padà sí Laarun, Aláké ti Aké tí ó jọba ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1700. Laarun ni bàbá bàbá Gbadebo láti ìran karùn-ún.

Gbádébọ̀ lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Baptist Boys’ ní ìlú Abẹ́okúta àti Ìbàdàn Grammar School, lẹ́yìn náà ó lọ sí Yunifásítì ti Ibadan ní ọdún 1965, ó gba ìwé-ẹ̀rí àkọ́kọ́ lórí ìmọ̀ iṣẹ́ ọnà ní ọdún 1969.  Ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun ní ọdún 1969, ó sì lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Ilé ẹ̀kọ́ àwọń ọmọ ológun, Jaji láti oṣù kẹsàn-án ọdún 1978 sí oṣù kẹjọ ọdún 1979. Níkẹyìn ó di olórí òṣìṣẹ́ fún Ọ̀gágun Túndé Ìdíàgbọn, olórí òṣìṣẹ́ ní ilé-iṣẹ́ àwọn ọmọ ológun tó ga jùlọ ní Dodan Barracks, láti oṣù kíní ọdún 1984 sí oṣù kẹsàn-án ọdún 1985. Ó fẹ̀yìntì kúrò nínú iṣẹ́ ológun gẹ́gẹ́ bí Colonel. 

## Yíyàn sí ipò Ọba
A yan Gbádébọ̀ gẹ́gẹ́ bí Alake ní oṣù kẹjọ ọdún 2005 èyí fòpin sí àkókò awuyewuye olóṣù mẹ́fà tó wáyé nípa ẹni tí yóò gba ipò Alake tó wàjà, Ọba Oyèbádé Lípẹ̀dé, ẹni tí ó wàjà ní ọjọ́ kẹta oṣù kejì ọdún 2005.  Ó gba ìbò mẹ́ẹ̀ẹ́dógún nínú mẹ́tàlélógún nínú ìdìbò tí àwọn Afọbajẹ Ẹgbá ṣe, ó sì borí àwọn olùdíje mẹ́jọ mìíràn pẹ̀lú àbúrò rẹ̀, Adélékè. 

## Àríyànjiyàn/Awuyewuye
Ní oṣù kẹrin ọdún 2010, ìjà kan wáyé láàrín Ọba Gbádébọ̀ àti Olú ti Ìgbẹ̀ìn, Ọba Festus Olúwọlé Mákindé, wọ́n gbé ẹjọ́ náà lọ sí Ilé Ẹjọ́ Gíga ti Ìpínlẹ̀ Ogun, Ẹ̀ka Ìdájọ́ Abeokuta, Ìpínlẹ̀ Ogun, orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Olú ti Ìgbẹ̀ìn ń tako ìgbìyànjú Aláké láti yí oyè rẹ̀ padà láti Olú ti Ìgbẹ̀ìn sí Olú ti Mòwé, ìyípadà tí yóò ní ipa lórí ẹ̀tọ́ rẹ̀ láti lo àwọn àmì ìbílẹ̀ kan títí kan ìjókòó gẹ́gẹ́ bí olú ti Ìgbẹ̀ìn. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1943
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Danny Shittu

**Daniel Olusola Shittu** (tí a bí ní ọjọ́ Kejì oṣù Kẹsàn-án ọdún 1980) jẹ́  agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ tí ó gbá bọ́ọ̀lù gẹ́gẹ́ bí agbábọ́ọ̀lù  lówó ẹ̀yìn . Ó ṣe àwọn ìfarahàn tí ó tó àádọ́tadínmẹrinlélọ́ọ̀dúnrún ní ìdíje Premier League àti Football League, tí ó sì ní ìfarahàn igbadínméwàá fún ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Queens Park Rangers .

Nínú iṣẹ́ ọdún mẹ́rìndínlógún tí Shittu ṣe, ó gbá bọ́ọ̀lù fún Norwich City, Charlton Athletic, Blackpool, Watford, Millwall àti Bolton Wanderers . Ó gbá ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀ méjìlélọ́gbọ̀n fún ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láàárín ọdún 2000 sí 2013.
Olùrànlọ́wọ́ (bọ́ọ̀lù agbọ̀n)

Ìdájọ́ díẹ̀ wà nínú pípinnu bóyá kí wọ́n ka ìrànlọ́wọ́ fún olùgbébọ́ọ̀lù. Wọ́n le ka ìrànlọ́wọ́ fún olùgbébọ́ọ̀lù bí olùṣeré tó gba bọ́ọ̀lù náà bá tilẹ̀ dribble bọ́ọ̀lù náà fún ìgbà díẹ̀ kí ó tó gba àmì. Síbẹ̀síbẹ̀, ìtumọ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀ ti ìrànlọ́wọ́ kò kan àwọn ipò wọ̀nyí, nítorí náà, fífí àwọn statistiki ìrànlọ́wọ́ wé ara wọn láàrin àwọn ìgbà (eras) ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ jẹ́ ọ̀rọ̀ tó díjú.