open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maad Saloum

**Maad Saloum** (wọ́n tún ń pè wọ́n ní:**Maad a Saloum**, **Mad Saloum**, Maat Saloum, Bour Saloum, Bur Saloum, etc.) túmọ̀ sí ọba Saloum,  ní èdè Serer. Ìjọba Saloum ní ayé àtijó tí jẹ́ ara orílẹ̀ èdè Senegal ìsinsìnyí. Orúkọ tí wọ́n ń pe àwọn ọba wọn ni  *Maad* tàbí *Mad* (wọ́n tún ma ń pè wọ́n ní *Maat* lẹ́kokan). Wọ́n tún ma ń lọ orúkọ náà láti pe àwọn ọba Serer.

Láàrin ọdún 1493 sí 1969 (ní àsìkò Guelowar), àwọn ọba bí ọ̀kan lé ládọ́tá Maad Saloum (ọba Saloum). Ní àsìkò Guelowar, Maad Saloum Mbegan Ndour ni ẹni àkọ́kọ́ láti di ọba láti ìran Guelowar láti darí Saloum. Maad  Saloum Fode N'Gouye Joof ni ẹni tí ó jọba kẹ́yìn ní Saloum. Ó jọba láàrin ọdún 1935 sí 1969 - ọdún tí ó papòdà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìjọba Iwo

thumb|250x250px|Àwòrán àwọn ìlú Yoruba
**Ijoba iwó** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Ìbílẹ̀ àtijọ́ ní ìlú  Iwo ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, Nàìjíríà. Ìjọba Yoruba náà, tí orúkọ ọba rẹ̀ jẹ́ "Oluwo of Iwo", ti wà láti ṣẹ́ńtúrì kẹrìnlá.

Gẹ́gẹ́ bí ó ti wà nínú ìtàn, àwọn ènìyàn Iwo wá láti Ile-Ife nibi ti wọ́n ti kó wá sí Iwó ní Ṣẹ́ntúrì kẹrìnlá. Wọ́n dá ìlú tí ó jẹ́ ìlú Iwó lọ́wọ́lọ́wọ́ kalẹ̀ láàrin ṣẹ́ńtúrì kẹrindínlógún sí ìkẹtàdínlógún.
## Àwọn Ọba
 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn ní Zimbabwe

Ọ̀pọ̀ àwọn àfisùn ni ó ti wà nípa rírẹ́ ẹ̀tọ́ àwọn ọmọ ènìyàn je ní Zimbabwe lábẹ́ ìjọba Robert Mugabe àti ẹgbẹ́ òsèlú rẹ̀, ZANU-PF, láàrin ọdún 1980 sí 2017.

Gégé bí àgbéjáde tí àjọ Amnesty International àti Human Rights Watch ṣe, Zimbabwe kò bọ̀wọ̀ fún ètọ́ sí ilé, oúnjẹ, àti àwọn ètọ́ míràn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìkọlù ni ó ti ṣẹlẹ̀ sí àwọn oníròyìn, olóṣèlú àtakò, àti àjà fún ètọ́ mẹ̀kúnù. 

Àwọn ọlọ́pá ma ń sábà ṣe ìkọlù sí ìpéjọpọ̀ àwọn alátakò, àpẹẹrẹ rẹ̀ ni  sí ìwóde Movement for Democratic Change (MDC) ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹta ọdún 2007. Ní ibi ìṣẹ̀lẹ̀ náà, adarí ẹgbẹ́ náà, Morgan Tsvangirai àti àwọn ọ̀kàndínládọ́ta míràn ni àwọn ọlọ́pá gbé, wọ́n sì tún nà wọ́n. Edward Chikombo,  oníròyìn kan tí ó rán fọ́tò bí àwọn ọlọ́pá ṣe na àwọn oníròyìn náà sí ilé ìròyìn ní orílẹ̀ èdè míràn sọ èmí rẹ̀ nù nígbà tí wọ́n jí gbé tí wọ́n sì pá lẹ́yìn ọjọ́ díè lẹ́yìn tí ó rán fọ́tò náà. Lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n tú Morgan Tsvangirai sílẹ̀, ó sọ fún ìròyìn BBC pé òun ṣeṣe ní orí, òun sì tún sọ ẹ̀jẹ̀ nù. Adarí àgbà, Ban Ki-moon, European Union àti orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà fi àìdùnú wọn hàn sí ọ̀rọ̀ náà. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Iyipada oju-ọjọ ni South Africa

thumb| Ìyípadà ojú-ọjọ yóò ní ipá lórí iṣẹ́-ọ̀gbìn ni South Africa (àwọn èso-àjàrà ti a tí gé ni Stellenbosch )
**Ìyípadà ojú-ọjọ ní South Africa** n yọrí si àwọn iwọn òtútù ti o pọ sí àti ìyípadà òjò. Ẹri fi hàn pé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ ti o di gbajúmò nípa ìyípadà ojú-ọjọ .  Èyí kọ́ni lọ mi nú fún awọn ọmọ orilẹ-ede South Africa nítorí ￼￼ ìyípadà ojú-ọjọ  yoo ṣe àkóbá ní gbogbo ipò àti àlàáfíà ti orílẹ̀-èdè , fún àpẹẹrẹ pẹ̀lú àkíyèsí ￼àwọn orísun omi . Gẹgẹ bi ọpọlọpọ àwọn ẹ̀yà mìíràn ti àgbáyé, ìwádìí ojú-ọjọ fi hàn pé àwọn ìpè ni ja ni South Africa ní ìbátan pẹ̀lú ￼àwọn ọran àyíká  jù ti ìdàgbàsókè lọ.  Ipá ti o lágbára jùlọ yòò ṣe àkóbá fún omi tí ó pèsè, èyí tí o ni àwọn ìjàba tí ó ń ṣe fún ẹ̀ka iṣẹ-ogbin .  Àwọn ìyípadà àyíká jásí ìjàmbá fún àwọn àgbègbè àti ipele àyíká ní àwọn ọ̀nà oríṣi àti àwọn ààyè, ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú iwọn afẹ́fẹ́, sì òtútù àti àwọn ìlànà ojú ọjọ, wí wá àbò oúnjẹ àti ẹrù àrùn. 

Àwọn ipá oríṣiríṣi tí  ìyípadà ojú ọjọ  lórí àwọn àgbègbè ìgbèríko ní reti láti pẹ̀lú : ógbèlè, ìdin kún àwọn orísun omi àti ìpín sí ẹyẹlé yẹ, ọ̀gbàrá, ìdin kún àwọn ọ̀rọ̀- ajé àti ìdin kún àwọn iṣẹ́ àṣà. 

South Africa ṣe alábàápín si ọpọlọpọ  Awọn itujade , jíjẹ emitter 14th ti o tóbi jù lọ ti   .  Lókè àpapọ̀ àgbáyé, South Africa ni àwọn toonu tó ń lọ bíi 9.5 ti  emissions per capita, ní ọdún 2015. Èyí jẹ́ ọ̀kan nínú ńlá nítorí ètò agbára rẹ ní èédú àti epo.  Gẹgẹ bi apakan ti àwọn àdéhùn àgbáyé rẹ, South Africa ti ṣe àdéhùn láti ga àwọn itu jáde láàrin 2020 ati 2025. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Africana (artifacts)

**Africana** ni àwọn ohun èlò bí ìwé, ère, àti àwòrán tí ó jẹ́ ti orílẹ̀ èdè Áfríkà tí ó sì sọ̀rọ̀ nípa ilẹ̀, ìtàn àti àsà ti Áfríkà.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àwọn ohun èlò yí sọ nípa àwọn oríṣiríṣi ibi ní Áfríkà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn dá lórí ìtàn ìwọ oòrùn Áfríkà.
## Díẹ̀ nínú àwọn ohun èlò Africana
* Brenthurst Library
* MuseuMAfricA
* Duggan-Cronin Gallery

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn ìwé tí ó sọ nípa wọn

* Ensiklopedie van die wêreld, deel 1. Stellenbosch: Albertyn, 1992. ISBN 0-949948-18-7
* 
* 
* 
* Standard Encyclopaedia of Southern Africa, part 1. Cape Town: Nasou, 1970.
*
Democratic Green Party of Rwanda

Ẹgbẹ́ òsèlú **Democratic Green Party of Rwanda** (DGPR; , PVDR; , IRDKI) jẹ́ ẹgbẹ́ òsèlú kan ní Rwanda, tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 2009. Wọ́n ṣe ìforúkọsílẹ̀ ẹgbẹ́ náà ní oṣù kẹjọ ọdún 2013, nítorí pé ó pé kí wọ́n tó fi orúkọ ẹgbẹ́ náà sílẹ̀ ní ọdún 2013, wọn kò padà ní àǹfààní láti kópa nínú ìdìbò sílé ìgbìmọ̀ aṣofin Rwanda ti ọdún 2013. Ète ẹgbẹ́ òsèlú náà ni láti lo àwọn ọ̀nà tí kò mú wàhálà dání, jà fún dídín owó àwọn ǹkan ọ̀gbìn àti oúnjẹ kù. Wọ́n gbàgbọ́ pé ara ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn ni "ẹ̀tọ́ sí ẹ̀mí, òmìnira, ìpàdé àlàáfíà, láti sọ tinú wọn jáde, láti sìn Ọlọ́run wọn àti láti ṣe ǹkan tí ó ń fún wọn ní ìdùnnú", àti pé Ọlọ́run ni ó ń fún yàn ní àwọn ànfàní yìí.

## Ìtàn
Wọ́n dá ẹgbẹ́ òsèlú náà kalẹ̀ ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹjọ ọdún 2009, wọ́n sì ní ète láti kópa nínúÌdìbọ̀ ààrẹ ọdún 2010. Ṣùgbọ́n wọn kò ríbi fi orúkọ ẹgbẹ́ wọn sílè. 

Wọ́n padà fi orúkọ ẹgbẹ́ òṣèlú náà sílè ní oṣù kẹjọ ọdún 2013, ṣùgbọ́n wọn kò ríbi kópa nínú Ìdìbò sípò ilé ìgbìmọ̀ aṣofin ti ọdún 2013.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìṣèlú ilẹ̀ Rùwándà
Agbègbè Teso

**Agbègbè Teso** (tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ sí **Teso District**) is jẹ́ àgbègbè kan ní Ìlà oòrùn, Uganda, ó sì ní àwọn ìletò:

* Ìletò Amuria
* Ìletò Bukedea
* Ìletò Kaberamaido
* Ìletò Kapelebyong
* Ìletò Katakwi
* Ìletò Kumi
* Ìletò Ngora
* Ìletò Serere
* Ìletò Soroti

Ilẹ̀ àgbègbè náà tó 13,030.6 km, àwọn olùgbé ibẹ̀ sì tó mílíọ̀nù méjì àti àbọ̀, àwọn ẹ̀yà Iteso àti Kumam ni ó ń gbé ní agbẹ̀gbẹ̀ náà.

Gẹ́gẹ́ bi àkọ́lẹ̀ ijoba, ìletò Pallisa kìí se ara àgbègbè Teso bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àwọn Iteso pò sí ìletò náà.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ghana Youth Environmental Movement

**Ghana Youth Environmental Movement** (GYEM), jẹ́ ẹgbẹ́ kan tí Gideon Commey àti àwọn ọ̀dọ́ kọ̀kan dá kalẹ̀ ni orílẹ̀ èdè Ghana ní ọdún 2012, ète ẹgbẹ́ náà ni láti ran àwọn ọ̀dọ́ lọ́wọ́ nínú jíjà fún títún àdúgbò ṣe.

Láàrin ọdún 2018 sí 2019, GYEM dá Power Shift kalẹ̀, ìpàdé fún àwọn ọ̀dọ́ láti jíròrò lórí àwọn ǹkan ìdòtí ní àdúgbò àti bí wọ́n ṣe le tún àdúgbò ṣe. GYEM ṣe ìwóde lòdì sí àbá coal-fired power plants ní Ghana, wọ́n sì tún ṣe anti-coal campaign ní ọdún 2016.
## Àwọn ǹkan tí wọ́n ṣe
Ní oṣù Kẹ̀wá ọdún 2020, GYEM ṣe ilé omi tí wọ́n pe orúkọ rẹ̀ ní Kyensu&nbsp;Kiosk. Ète kíkọ́ ilé omi yìí ní láti pèsè omi mímu fún àwọn àdúgbò kọ̀kan ní ìletò Ga West Municipal. Àwọn àdúgbò yìí ní ìṣòro rírí omi mímu tó da mu.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Honey Care Africa

**Honey Care Africa** jẹ́ àjọ kan tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 2000 láti sàtìlẹ́yìn fún ìṣe sísìn oyin ní Ìlaòrùn Áfríkà. Wọ́n tí ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé isé aládàáni àti ìjọba àwọn orílẹ̀ èdè bi Kenyaàti Tanzania, Honey Care ma ń pèsè owó àti ìdánilẹ́kọ́ fún àwọn ènìyàn tí ó bá fẹ́ kó nípa sísin oyin. Honey Care tún ma ń pèsè ọjà fún oyin fún àwọn tó bá fẹ́ ta oyin ní iye tí wọ́n ti ma rí èrè. Wọ́n ma ń ra oyin nínú oko ti wọ́n sì ń san owó fun, lẹyìn èyí, wọn ma ta àwọn oyin yìí fún àwọn ilé isé tí ó bá fẹ́ rà. Ẹgbẹ́ yìí gbajúmọ̀ ní ìlà oòrùn Áfríkà.
## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ
Honey Care Africa àti àwọn adarí rẹ̀ ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì-ẹ̀yẹ, àwọn bi:

*the Equator Initiative Prize ní World Summit on Sustainable Development (2002)
*the International Development Marketplace Innovation Award in partnership with Africa Now from the World Bank & Soros Open Societies Institute (2002)
*the World Business Award from the Prince of Wales International Business Leaders Forum and United Nations Development Programme (2004)

Honey Care Africa ti ṣe ètò lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ rédíò àti Mídíà bi BBC, the *[[Chicago Tribune]]*, *[[The Globe and Mail]]*, *[[Financial Times]]*, CNBC Europe, CBC, UN Radio, *[[Daily Nation]]*, àti *[[East African Standard]]*.
Ìyípadà tó ń dé bá ojú-ọjọ́ ní Zambia

**ojú-ọjọ tí ìlú [[Sámbíà|Zambia]]**  ní Àárín àti Gúsù Afiíríkà jẹ ìyípadà tí òórùn ní pàtó nípasẹ̀ gíga  (ígbégbe)  . Nínú isọdi oju-ọjọ Köppen, púpọ̀ jùlọ orílẹ̀-èdè náà jẹ ìpín bí ìhà ***ilẹ tútù*** tàbí ***tútù tútù àti gbígbẹ***, pẹlú àwọn abúlé kékeré tí afẹ́fẹ́ ***olóògbélè -ógbélé*** ní gúúsù ìwọ- oòrùn.

Ojú-ọjọ àti ní pàtó ìyè ọjọ́  jẹ ìpínnù pàtàkì tí ìrù àti pínpín àwọn ecoregions tí Zambia . Nítorí náà ní ìmọ̀-ẹro, Zambia jẹ́ orílẹ̀-èdè gbígbẹ púpọ̀ pẹlú ọrírìn àti ọdún ìhà ilẹ pẹlú àwọn abúlé kékeré tí steppe gbígbẹ olóògbélè.

Àwọn àkọ́kọ́  méjì wà: àkókò oọjọ́ (Oṣù Kọkànlá sí Kẹrìnlá) tí ó bàa mú sí oòrùn, àti àkókò gbiígbẹ (sí Oṣù Kẹwá / Oṣù Kọkànlá), tí ó bàamú sí ìgbà òtútù. Àkókò gbígbẹ tí pín sí àkókò gbígbẹ tútù (Oṣù Kàrún sí Oṣù Kẹjọ), àti àkókò gbígbóná (Oṣù Kẹsán sí Oṣù Kẹwá / Oṣù Kọkànlá). Ipá ìyípadà tí gíga yóò fún orílẹ̀-èdè náà ní ojú ọjọ́ subtropical dídùn kúkú jù àwọn ipò òtútù lọ fún ọdún púpọ̀ jùlọ.

Ómi oọjọ́ yàtọ̀ lórí iwọn  fún ọdún kàn (ọpọlọpọ àwọn agbègbè ṣubú sí iwọn  ). Ìyàtọ̀ láàrin àwọn àkókò ọjọ́ àti àwọn àkókò gbígbẹ ní a sàmìsí láìsí ọjọ́ kánkán rárá ní Oṣù Keje, Oṣù Keje àti Oṣù Kẹjọ. Púpọ̀ nínú ètò-ọrọ ajé, àṣà àti àwùjọ tí orílẹ̀-èdè náà jẹ gàba lórí nípasẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin àkókò ọjọ́, àti ìyè ọjọ́ tí o mú. Ikuna tí ọjọ́ ń fà ẹbí ní ọpọlọpọ igbá. Iwọn òtútù ní Zambia ní àkókò oòrùn jẹ 30&nbsp;°C àti ní igbá òtútù (àkókò òtútù) ó lé gbà bí kékeré bí 5&nbsp;°C. Àwọn ọjọ́ tí wá ní mú nípasẹ̀ àwọn Intertropical Convergence Zone (ITCZ) àti tí wá ní  nípasẹ̀ ãra, lẹẹkọọkan àìdá, pẹlú Èlò manamana àti kí ó má yìnyín. ITCZ wá ní àríwá tí Zambia ní àkókò gbígbẹ. Ó ń lọ sí gúúsù ní ìdajì kejì tí ọdún, àti sí àríwá ní ìdajì akọkọ tí ọdún. Ní àwọn ọdún diẹ, ó lọ sí gúúsù tí Zambia, tí ó yọrí sí "àkókò gbígbẹ diẹ" ní àríwá tí orílẹ̀-èdè fún ọsẹ mẹta tàbí mẹrin ní Kejìlá.
African Sources for African History

***African Sources for African History*** jẹ́ àwọn ìwé tí Brill kọ láti sọ nípa àwọn ìtàn Áfríkà pàápàá jùlọ, ní apá sub-Saharan Africa. Ìdí tí wọ́n fi ń kọ àwọn ìwé náà ni láti mú kí àwọn ìtàn àkọ́lẹ̀ nípa Áfríkà pọ̀ sí, àti láti ṣe àtúnṣe sí àwọn ìtàn tí àwọn àìtọ́ tí àwọn òyìnbó ti kọ nípa Áfríkà. 

Ìwé tí wọ́n kọ́kọ́ gbé jáde ní 2001 *Somono Bala of the Upper Niger*, ìtàn nípa àwọn apẹja, wọ́n sì tún ìwé náà láti èdè òyìnbó sí èdè Maninka fún àwọn ènìyàn láti kà.
## Àkòrí àwọn tí wọ́n ti kọ
* The Epic of Sumanguru Kante
* Les mémoires de Maalaŋ Galisa sur le royaume confédéré du Kaabu
* Guidance (Uwongozi) by Sheikh al-Amin Mazrui: Selections from the First Swahili Islamic Newspaper
* Print Culture and the First Yoruba Novel
* Sukuma Labor Songs from Western Tanzania
* Writing for Kenya
* Tarikh Mandinka de Bijini (Guinée-Bissau)
* Entretiens avec Bala Kanté
* *[[The Pen-Pictures of Modern Africans and African Celebrities]]* by Charles Francis Hutchison
* Servants of the Sharia
* Djinns, Stars and Warriors
* Telling Our Own Stories
* Les Rois des Tambours au Haayre
* Marita: or the Folly of Love
* Somono Bala of the Upper Niger

## Àwọn Ìtọ́kasí
Lake Ahémé

**Lake Ahémé** jẹ́ adágún odò kejì tí ó tóbi jùlọ ní Benin, ibi tí ó gbà tó  ní ìgbà ẹ̀rùn, ó sì ma ń tó  nígbà òjò. Gígùn adágún odò náà tó  fífẹ̀ rẹ̀ sì tó .  Odò Couffo ṣàn sínú àríwá ìwọ̀ oòrùn náà. 

Ẹ̀yà Pedah àti Ayizo ni àwọn ẹ̀yà méjì gbòógì tí ó ń gbé tí etí groups adágún Ahémé. Iṣẹ́ apẹja àti àgbẹ̀ ni iṣẹ́ tí wọ́n ṣe ní agbẹ̀gbẹ̀ náà. Àwọn oríṣi ẹja tí ó wà ní adágún Ahémé tó ọ̀kànlẹ́làádọ́rin.

## Àwọn Ìtọ́kasí
African Conservation Centre

Ẹgbẹ́ **African Conservation Centre** (ACC) jẹ́ ẹgbẹ́ aládàáni kan tí ó wà ní Kenya. Wọ́n dá ẹgbẹ́ náà kalẹ̀ ní ọdún 1995. Ní ọdún 2007, Ford Foundation fún wọn ní owó tó tó US$200,000. Iṣẹ́ wọn ni láti dáàbò bò àwọn ẹranko nínú igbó nípa jíjà fún ìjọba tí ó dà." Ọkàn lára àwọn iṣẹ́ wọn, Shompole Group Ranch." gba àmì-ẹ̀yẹ 2006 Equator Initiative Award.

## Ìtàn
Wọ́n dá African Conservation Center (ACC) kalẹ̀ ní ara àwọn ọdún 1970s. Ó kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ bi ẹgbẹ́ tí ó ń ṣe ìwádìí nípa bi a tilè dáàbò bo àwọn ẹranko inú igbó. Ní ọdún 1995, ACC fi orúkọ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bi ilé isé tí kò sí fún èrè. Láti ìgbà náà, ilé isé náà ti ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣeyọrí. Ní ọdún 2012, ACC ṣiṣẹ pẹ̀lú South Rift Association of Landowners.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Adágún Dem

**Adágún Dem** jẹ́ adágún omi kan ní àríwá Burkina Faso tí ó wà àríwá Kaya, gúúsù Sahel Reserve àti ní ilà-oòrùn Lake Bam. Ó sàn sínú White Volta. Ó gùn tó kìlómítà márùn-ún, ó sì fẹ̀ tó kìlómítà méjì.  Adágún náà wà ní ara àwọn ìlẹ̀ Ramsar láti ọdún 2009.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Adágún Higa

**Adágún Higa** ni adágún kan ní ìlà-oòrùn Burkina Faso, ní ẹgbẹ́ àlà Niger. Ó sàn wọnú  Babangou, tí ó sàn wọnú odò Niger. Ó fẹ̀ tó 228 ha. Ó sì ga tó 271 m (889 feet). Ní ọdún 2009, wọ́n fi kún ara àwọn ilẹ̀ Ramsite.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Nigerian Conservation Foundation

Àjọ **Nigerian Conservation Foundation** jẹ́ àjọ aládàáni kan tí ó ń ṣiṣẹ́ láti dáàbò bo àwọn ohun àlùmọ́nì àti ẹranko ní Nàìjíríà. Shafi Edu ni ó dá ẹgbẹ́ náà kalẹ̀ ní ọdún 1980,wọ́n sì ti ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣẹ́ káàkiri Nàìjíríà.  Olóyè Ede Dafinone ni alága ẹgbẹ́ náà lọ́wọ́ lọ́wọ́, Dókítá Muhtari Aminu-Kano sì ni adarí àgbà.

Ara àwọn ọ̀lùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ náà ni Akintola Williams. Wọ́n sọ Akintola Williams Arboretum ní Nigerian Conservation Foundation ti Ìpínlẹ̀ Èkó tẹ̀le. Ẹgbẹ́ náà ń síse pẹ̀lú àwọn ilé ẹ̀kọ́ gíga, àkọ́bẹ̀rẹ̀ àti Sẹ́kọ́ndírì, àti pẹ̀lú àwọn ara ìlú láti mú ète wọn ṣe. Àwọn ònímọ̀ Sáyẹ́ǹsì nínú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ wọn ma ń ṣe ìwádìí nípa àwọn agbègbè tí àwọn ẹranko inú igbó ń gbé.

NCF ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ àti àjọ bi World Wildlife Fund, International Union for Conservation of Nature, BirdLife International, Wetlands International, Fauna and Flora International, àti Wildlife Conservation Society.  Wọ́n tún ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn ilé isé Chevron àti BG Group láti mú ilosókè débá ilé-isé epo ròbì ní Nàìjíríà. NCF dá Lekki Conservation Centre kalẹ̀ ní 1990. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
In 1992, the National conservation Foundation was recognized by the UN Environmental Program, which added it to its Global 500 Roll of Honour, a group of individuals and organizations making important contributions to the environment.

According to Climate Score Card, "NCF is regarded as one of the best environmental NGOs in the country. Currently, they have projects in 9 different states ranging from the Participatory Forest Management Project in Taraba State to  Management of Becheve Nature Reserve, Obudu Cattle Ranch, Obudu, Cross River State . Their best practice climate project would have to be the Biodiversity Action Plan (BAP) in Edo state."
Ìpàdé àwọn Òǹkọ̀wẹ́ ní Nàìjíríà

Ní oṣù kẹfà ọdún 1962 wọ́n ṣe ìpàdé kan nípa àwọn Ìwé Áfríkà ní Èdè Gẹ̀ẹ́sì, òun ni **Ìpàdé àwọn òǹkọ̀wé Áfríkà** àkọ́kọ́, ìpàdé náà wáyé ní Makerere University College ní Kampala, Uganda. Wọ́n pè ní "**Conference of African Writers of English Expression**" ní èdè òyìnbó. Congress for Cultural Freedom àti Mbari Club ni ó segbá tẹ́rù ìpàdé náà.

Ọ̀pọ̀lopọ̀ àwọn òǹkọ̀wé tí ó gbajúmọ̀ ní Áfríkà ni ó wá sí ìpàdé náà, àwọn bi: láti West Africa Chinua Achebe, Wole Soyinka, John Pepper Clark, Obi Wali, Gabriel Okara, Christopher Okigbo, Bernard Fonlon, Frances Ademola, Cameron Duodu, Kofi Awoonor; láti South Africa: Ezekiel Mphahlele, Bloke Modisane, Lewis Nkosi, Dennis Brutus, Arthur Maimane; láti East Africa Ngũgĩ wa Thiong'o, Robert Serumaga, Rajat Neogy (ọ̀lùdásílẹ̀ *[[Transition Magazine]]*), Okot p'Bitek, Pio Zirimu, Grace Ogot, Rebecca Njau, David Rubadiri, Jonathan Kariara; àti Langston Hughes. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
African Writers Trust

**African Writers Trust** (**AWT**) jẹ́ ẹgbẹ́ tí wọ́n sàgbékalè ní ọdún 2009 gẹ́gẹ́ bi ẹgbẹ́ "tí ó ń sakitiyan láti so àwọn òǹkọ̀wé ní Áfríkà àti àwùjọ Áfríkà papọ̀ àti láti mú kí wọ́n pín ìmọ̀ láàrin ara wọn."

Olùdásílẹ̀ àti adarí AWT lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Goretti Kyomuhendo, gbajúmọ̀ òǹkọ̀wé tí ó jẹ́ alákòóso àkọ́kọ́ fún FEMRITE – Uganda Women Writers' Association.

African Writers Trust  ní àwọn ìgbìmò ìmọ̀ràn tí ó ń darí rẹ̀, àwọn ni (ní ọdún 2017) Zakes Mda, Susan Nalugwa Kiguli, Ayeta Anne Wangusa, Helon Habila, Leila Aboulela, Mildred Barya, àti Aminatta Forna.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpàdé nípa àwọn ìwé Áfríkà àti èdè Gẹ̀ẹ́sì ní Calabar

**Ìpàdé nípa àwọn ìwé Áfríkà àti èdè Gẹ̀ẹ́sì ní Calabar**  tí wọ́n ń pè ní **Calabar International Conference on African Literature and the English Language (ICALEL)** jẹ́ ìpàdé tí òǹkọ̀wé Ernest Emenyonudá kalẹ̀ tí ó ń sì ń darí. Àwọn òǹkọ̀wé láti oríṣiríṣi àgbègbè lágbayẹ́ ni ó ma ń wá sí ìpàdé náà. Àkòrí ìpàdé àkọ́kọ́ ni  “The Woman as a Writer in Africa”, ó tún mọ̀ sí "Obìnrin gẹ́gẹ́ bi òǹkọ̀wé ní orílẹ̀ Áfríkà", ìpàdé yìí wáyé ní gbọ̀ngán Yunifásítì ìlú Calabar ní oṣù karùn-ún ọdún 1981, òǹkọ̀wé Ghana, Ama Ata Aidoo sì jẹ́ ara àwọn tí ó kó àwọn ènìyàn níbi ìpàdẹ̀ náà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn gbajúmọ̀ òǹkọ̀wé ní Áfríkà ní ó ti wá sí ìpàdé náà ríCyprian Ekwensi, Chinua Achebe, Wole Soyinka, Chinweizu, Dennis Brutus, Buchi Emecheta, Flora Nwapa, Elechi Amadi, Ken Saro Wiwa, Chukwuemeka Ike, Nuruddin Farah, Syl Cheney-Coker.

## References

* E. N. Emenyonu, "Introduction", *Goatskin Bags and Wisdom: New Critical Perspectives on African Literature*, Trenton: AWP, 2000.  (hb),  (pb)
Àgbègbè Ìwọ̀-ọọ̀rùn, Rwanda

thumb|Etí òkun Muhazi

**Eastern Province** (; ) ni agbègbè tí ó tóbi jù, tí ó sì ní àwọn olùgbé tí ó pọ̀ jù nínú àwọn agbègbè márùn-ún tí ó wà ní Rwanda. Wọ́n da kalẹ̀ ní oṣù kínní ọdún 2006 gẹ́gẹ́ bi ara àwọn ǹkan tí ìjọba Rwanda láti pín agbára kakiri àwọn agbègbè ni Rwanda. 

Agbègbè náà pín sí ìletò méje: Bugesera, Gatsibo, Kayonza, Ngoma, Kirehe, Nyagatare àti Rwamagana. Rwamagana ni Olú-ìlú agbègbè náà.  

Akagera National Park wà ní agbègbè yí.
## Àtòjọ àwọn ìletò ní agbègbè ìlà oòrùn Rwanda nípa iye àwọn olùgbé wọn(2012)

## Àwọn Ìtọ́kasí
International Research Confederacy on African Literature and Culture

**International Research Confederacy on African Literature and Culture** (**IRCALC**) jẹ́ ẹgbẹ́ àwọn òǹkọ̀wé, ọ̀mọ̀wé àti àwọn olùwádìí lórí ẹ̀rọ ayélujára. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣẹ́ IRCALC lórí àwọn ìwé Áfríkà, wọ́n sì ń ran àwọn ilé isé, ẹ̀ka ilé-ìwé gíga àti ilé ìkàwé láti pín ìmọ̀ nípa Áfríkà láàrin ara . Àwọn adarí IRCALC ma ń ṣe àtúnṣe sí *Journal of African Literature and Culture* (JALC) àti Poetry (NP), àjọ Progeny (Africa Research) ni ó ṣàgbéjáde àwọn ìwé méjèèjì.
Emperor Shaka the Great

***Emperor Shaka the Great*** jẹ́ ewì tí ó dá lórí àṣà Zulu, wọ́n ko ewì náà ní Zulu kí akéwì kan ní Mazisi Kunene tó tun kọ. Ewì náà sọ nípa ayé Shaka Zulu, àti nípa àwọn ìṣe rẹ̀ nígbà tí ó jẹ́ ọba àwọn ènìyàn Zulu, ìtẹ̀síwájú dé bá ìlú Zulu àti àwọn ohun èlò ogún tí àwọn ọmọ ogun rẹ̀ ń lò.
## Ìtàn àtenudẹ́nu
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àwọn ará Zulu tí ma ń kó ewì àtenudẹ́nu láti àtayédáyé, wọn o sọ púpò nípa àwọn ìṣe Zulu titi di ìgbà ìjọba Shaka. Ewì yí sọ nípa àwọn ìṣe ìjọba àti ìtàn Shaka. Gẹ́gẹ́ bi àṣà àti ìgbàgbọ́ Zulu, àwọn akéwì (*izimbongi*) jẹ́ àwọn tí ó ń sọ nípa ìgbàgbọ́ àti àṣeyọrí àwọn ará Zulu.
## Àwọn tí ó wà nínú ewì náà

*Shaka Zulu
*Senzangakhona – Bàbá Shaka àti ọba Zulu
*Nandi – Ìyá Zulu
*Mkhabayi – Àùntí Shaka

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìjọba Zulu

**Ìjọba Zulu** (), tí àwọn mìíràn mọ̀ sí **Ìjọba Zululand**, tí ó jẹ́ ìjọba kan ní Apá gúúsù Áfríkà. Nígbà àwọn ọdún 1810s, Shaka dá ọmọ ogun tí ó padà darapọ̀ pọ̀ mọ́ àwọn ogun ìran míràn láti darí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ ní Apá Gúúsù Áfríkà kọjá apá kan etí Òkun Índíà láti Odò Tugela ní gúúsù dé Pongola River ní àríwá.

Ogun abẹ́lé kan ṣẹ̀lẹ̀ ní àárín ṣẹ́ńtúrì ọ̀kàndínlógún, ogun yìí padà yọrí sí ogun Ogun Ndondakusuka láàrin àwọn arákùnrin Cetshwayo àti Mbuyazi ní 1859. Ní ọdún 1879, àwọn ológun Britain kógun wo Zululand, èyí ni ó yọrí Ogun Anglo-Zulu. Lẹ́yìn ìṣègùn àkọ́kọ́ tí Zulu ní Ìṣẹ́gun Isandlwana ní oṣù kínní, àwọn ọmọ ogun Britain tún parapọ̀, wọ́n sì ségun àwọn Zulu ní oṣù kẹ̀je ní Ogun Ulundi, èyí sì mú ìparí bá ogun náà. Wọ́n pa agbègbè náà pọ̀ mọ́ Ìjọba Natal, ó sì padà di àra Union of South Africa.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Shakmagia

***Shakmagia*** (*Jewelry Box* ní èdè Gẹ̀ẹ́sì) jẹ́ ìwé àwòrán Íjíbítì kan. Àkọ́lé rẹ̀ tún mọ̀ sí "the Jewelry Box" ní èdè gẹ̀ẹ́sì , ó sì jé àpẹẹrẹ ètọ́ láti sọ tinú ẹni ní Íjíbítì.

## Ọ tún le ka

* Àtòjọ àwọn ìwé nípa ètọ́ obìnrin

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àárín Lataba Dam

Àárín Letaba Dam jẹ́ irú idido omi-ilẹ̀ tí ó wà ní Àárín Àárín Letaba River, 40 km ilà-òòrùn ti Elim àti 40 km ìwọ̀-oòrùn ti Giyani, Limpopo, South Africa.  Orísun tí Àríngbungbun Letaba odò ga sókè ní àwọn òkè-ńlá òtútù ti Magoebaskloof nítòsí Tzaneen, níbi tí òjò rọ̀ ní àwọn oṣù ooru.  Odò náà kọjá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn abúlé àti ṣiṣàn rẹ̀ yóò lágbára púpọ nígbàtí ó dé abúlé Magoro.

Nígbàtí ó bá wà ní kíkún agbára, Àárín Letaba di ìdidò kẹ̀ta ti Limpopo, ṣùgbọ́n Àárín Letaba Dam nìkan dé agbára rẹ̀ ní kíkún nígbàtí odò bá wà ní ikùn omi.  Ìdidò omi náà kìí ṣe déédé ni kíkún nítorí àwọn onímọ-ẹ̀rọ ṣe àpọ̀jù ìwọ̀n ìkórè tí odò ti ń fún ìdidò náà.  Àṣìṣe tí ó wà nínú ìgbeléwọn tún yorísí àìtó omi fún àwọn olumulo omi ìdíje.

Ìkọlélórí ìdidò náà bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1980 lábẹ́ ìjọba Gazankulu ó sì ńṣe ìránṣẹ́ ní pàtàkì fún ìpèsè omi sí Giyani àti Hlanganani.  Ìdidò náà wà lẹba ọnà R578 sí Giyani àti Elim.  Agbára eewu ti ìdidò náà ti wá ní ipò gíga (3).  Ìdí omi náà ti gbogbo ènìyàn mọ̀ sí 'Sterkrivier Dam' nípasẹ̀ àwọn ará ìlú, orúkọ Sterkrivier (Odò Alágbára) ní àwọn ará ìlú Afrikaner fún, wọ́n sọ pé ṣáájú kí ó tó kọ ìdidò náà ni ọdún 1980, omi tí ó máa ń ṣàn ni ibi yìí.  odò jẹ́ alágbára púpọ débi pé orúkọ titun ni a fún ni odò, nítorí náà 'Sterkrivier'.

Àwọn Ìtọ́kasí

&nbsp;&nbsp;
Metz Dam

**Metz Dam** jẹ́ irú ìdído omi tí ó kún ilẹ̀ tí ó wà lórí Odò Moetladimo, nítòsí Trichardsdal, Limpopo [lòdì sí Ilé-ìwòsàn Sekororo], South Africa.  Ìdí do náà ń ṣiṣẹ́ ní pàtàkì fún ìpèsè ilé, agbe ọjà àti irigeson àti agbára eewu rẹ̀ tí ní ipò pàtàkì (2).

Àwọn Ìtọ́kasí
Misverstand Dam

**Misverstand Dam** jẹ́ ìdàmù tí o ní ìdàpọ̀ àti irú ìdí dò tí ó wà lórí Odò Berg, nítòsí Porterville, Western Cape, South Africa.  Ó ti dasílẹ̀ ní ọdún 1977 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní àkọkọ́ fún agbègbè àti lílo ilé-iṣẹ́.  Agbára eewu tí ìdí dò náà ti wá ní ipò pàtàkì (2).

Àwọn Ìtọ́kasí
Ogun Ndondakusuka

**Ogun Ndondakusuka** (ọjọ́ kejì oṣù Kejìlá ọdún 1856) jẹ́ ogun tí ó ṣẹlẹ̀ ní Ìjọba Zulu láàrin Cetshwayo àti Mbuyazi, àwọn ọmọ méjì àkọ́kọ́ ọba Mpande, àwọn ènìyàn ma ń pe ogun yìí ní  **Ogun abẹ́lé Zulu kejì**. Cetshwayo pa Mbuyazi ní ogún, èyí sì mú kí ìjọba Zulu wà ní ìṣàkóso Cetshwayo, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé bàbá rẹ̀ ló sì wà lórí oyè. Wọ́n pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọlẹ́yìn Mbuyazi ní ojú ogun, àti àwọn ọmọ márùn-ún ọba Mpande tó kù.
## Àwọn tí ó ja ogun náà

Mbuyazi ò ní àwọn àtìlẹ́yìn tó Cetshwayo. Ṣùgbọ́n ní ìgbà tí bàbá rẹ̀ gbà á níyànjú, ó lọ sọ́dọ̀ àwọn òyìnbó agbègbè Natal lábẹ́ ìdarí John Dunn láti ràn án lọ́wọ́. Dunn kó àwọn ọlọ́pá márùnlélọ́gbọ̀n àti àwọn ọdẹ ọgọ́rùn-ún. Àwọn ọmọ ogun Mbuyazi tó ẹgbẹ̀rún méje. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ló wòye pé Cetshwayo ni ó yẹ kí ó di ọba, nítorí èyí, àwọn ọmọ ogun tí ó tó ẹgbẹ̀rún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún yi ká láti jà fún. Àwọn òyìnbó lo ìbon ṣùgbọ́n iye àwọn ọmọ ogun Cetshwayo pò.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Zokela

**Zokela** jẹ́ ẹgbẹ́ olórin kan ní orílẹ̀ èdè Central African Republic, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ olórin tí ó gbajúmọ̀ jù lórílẹ̀ èdè náà. Ẹgbẹ́ náà ma ń kọ àwọn orin tí à ń pè ní Zokela, àwọn orin Zokela gbajúmọ̀ ní orílẹ̀ èdè náà ni àwọn ọdún 1980s. Ẹgbẹ́ olórin náà tí wọ́n fi Bangui ṣe ilé ma ń lọ guitar àti ìlù ìgbàlódé pẹ̀lú àwọn "ohùn ayẹyẹ àti ijó òkú Lobaye".
## Àwọn Ìtọ́kasí
Dar Mim (ilé ìsèwẹ́)

**Dar Mim** (wọ́n da kalẹ̀ ní ọdún 2007) jẹ́ ilé ìsèwé kan ní fún àwọn ìwé ní èdè Arab ní Algiers, orílẹ̀ èdè Algeria. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé tí wọ́n ti ṣe ló gbajúmọ̀ káàkiri orílè-èdè.  

Assia Ali Moussa ló dá Dar Mim kalẹ̀ ní ọdún 2007. Yàtọ̀ sí àwọn ìwé, wọ́n tún ṣàgbéjáde ewì, ère, àti àwọn ìwádìí. Àwọn ìwé Dar Mim kọ̀kan ti gba àmì-ẹ̀yẹ káàkiri àwọn orílẹ̀-èdè.

Ọ̀pọ̀ àwọn iṣẹ́ wọn dá lórí àwọn ìwé tí àwọn òǹkọ̀wé ọmọ Algeria kọ ní èdè Arab, àwọn òǹkọ̀wé bi Djamila Morani, Ismail Yabrir, Malika Rafa, Samia Ben Dris, Saliha Laradji, Sofiane Mokhenache, àti Abdelouahab Aissaoui.  

## Díẹ̀ nínú àwọn iṣẹ́ wọn
 
* *Lā yatrak fī mutanāwal alatfāl* ("Keep it Beyond the Reach of Children," novel) tí Sofiane Mokhenache (2012) kọ
* *Mukhāḍ al-sulḥafā* ("Tortoise Birth," novel) tí Sofiane Mokhenache (2016) kọ 
* *Tāj al-khaṭīʾa* ("Crown's Sin") tí Djamila Morani (2017) kọ 
* *Al-duwāʾir wa al-ʾabwāb* ("The Circles and Doors," novel) tí Abdelouahab Aissaou (2017) kọ
* *Al-dīwān al-ʾasbartʾ* ("The Spartan Court, novel) by Abdelouahab Aissaou (2017; winner of the 2020 Arabic Booker Prize (IPAF))
* *ānā wa ḥāyīm* ("Me and Haim," novel) by Habib Sayah (longlisted for the IPAF in 2019)
* *ʿAin ḥamūrābi* ("The Eye of Hammurabi," novel) ti Abdulatif Ould Abdullah (2020; shortlisted for the 2021 IPAF) kọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Algerian literature
Ẹ̀ka:Publishing companies of Algeria
Ẹ̀ka:Arabic literature
Àgbède méjì ìdido lataba

**Middle Letaba Dam** is an earth-fill type dam located on the Middle Letaba River, 40&nbsp;km east of Elim and 40&nbsp;km west of Giyani, Limpopo, South Africa. The source of the Middle Letaba river rises high in the tropical mountains of Magoebaskloof near Tzaneen, where rainfall is abundant during the summer months. The river passes numerous villages and its flow becomes quite strong when it reaches the village of Magoro.

When in full capacity, the Middle Letaba becomes Limpopo's third largest dam, but the Middle Letaba Dam only reaches its full capacity when the river is in flood. The dam seldom reaches its full capacity because the engineers overestimated the yield of the river feeding the dam. The error in the assessment also resulted in water shortages for competing water users.

Construction of the dam started in 1980 under Gazankulu government and serves mainly for water supply to Giyani and Hlanganani. The dam is situated alongside the R578 road to Giyani and Elim. The hazard potential of the dam has been ranked high (3). The dam is popularly known as 'Sterkrivier Dam' by the local people, the name Sterkrivier (Strong river) was given by the Afrikaner people, it is said that before the construction of the dam in 1980, the water that used to flow in this river was so powerful to an extent that a new name was given to the river, hence 'Sterkrivier'.
Orin ní Chad

Chad jẹ́ orílẹ̀ èdè Àrin Áfríkà tí ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà.  Àwọn oríṣiríṣi agbègbè ní orílẹ̀ èdè sì ló ní ọ̀nà ijó àti orin wọn.  Àwọn ẹ̀yà Fulani, fún àpẹẹrẹ, ma ń lo fèrè, àwọn griot sì ma ń lo kinde olókùn márùn-ún àti oríṣiríṣi ìho, àwọn agbègbè Tibesti sì ma ń lọ lutes àti fiddles.  Àwọn orin tí wọ́n ń fi ìho àti trópẹ́tì kọ, tí wọ́n sì ń pè ní "waza" tàbí "kakaki" ni wọ́n ma ń lò ní ayẹyẹ ìfiọba joyè àti àwọn ayẹyẹ òtòkùlú míràn ní orílẹ̀ èdè Chad àti Sudan.

Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè Chad ni "La Tchadienne," tí Paul Villard àti Louis Gidrol ko ní ọdún 1960 pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn ọmọ ilé ìwé Gidrol.
## Àwọn orin tó gbajúmọ̀

Lẹ́yìn òmìnira Chad, àwọn ènìyàn Chad bẹ̀rẹ̀ sì ń ko oríṣiríṣi orin , pàápàá jùlọ àwọn orin tó soukous orin Democratic Republic of the Congo.  Irú àwọn orin míràn tí wọ́n tún ń ko ni sai, ẹgbẹ́ Tibesti ni ó mú irú àwọn orin yìí gbajúmọ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Chad
Ẹ̀ka:Chad
Mokolo Dam

**Mokolo Dam** (èyítí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ bi Hans Strijdom Dam) jẹ́ irú idido omi-apáta tí ó wà ní Odò Mokolo, nítòsí Lephalale, Limpopo, South Africa.  Ó ti dá sílẹ ní ọdún 1980.

Ìdidò náà ń pèsè agbègbè Lephalale, Grootgeluk edu mi, ibùdó agbára Matimba àti apákan àwọn ìbéèrè omi tí ibùdó agbára Medupi.

Ibi ìpamọ́ Iseda Iseda Dam ti Mokolo wá láti ìlà-oòrùn àti àwọn ẹgbẹ́ gúsù tí ìdidò náà.  Òkun ìdidò náà ti kún púpọ pẹ̀lú áwọn òfófó Phragmites.

Àwọn Ìtọ́kasí
Molatedi Dam

**Molatedi Dam jẹ́ ìdidò omi tí ó kún ilẹ̀ tí ó wà lórí Odò Marico, nítòsí Zeerust, North West, South Africa.  Ó ti dá sílẹ ní ọdún 1986 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní àkọkọ́ fún àwọn ìdí irigeson àti ìpèsè ilé.  Agbára èéwú tí ìdidò náà ti wá ní ipò gíga (3)**.

Àwọn Ìtọ́kasí
Radio Congo Belge

**Radio Congo Belge** (French, "Belgian Congo Radio") jẹ́ ilé isé rédíò kan ní Belgian Congo (tí a wá padà mọ̀ sí Democratic Republic of the Congo) tí ó kó ipa nínú ìdàgbàsókè àti ìpolongo orin Congolese rumba káàkiri Áfríkà lẹ́yìn of Ogun àgbáyé kejì. 

Wọ́n dá Radio Congo Belge kalẹ̀ ní Léopoldville (tí a mọ̀ sì Kinshasa) gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti ma fún àwọn òyìnbó tí ó ń gbé ní Congo àti German nígbà náà ní ròyìn nígbà Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì. Ó gbé ròyìn jáde fún ìgbà àkọ́kọ́ ní ọjọ́ kínní oṣù Kẹ̀wá ọdún 1940.

Gégé bí onítàn Gary Stewart ṣe sọ, Radio Congo Belge, pẹ̀lú Radio Brazzaville àti Congolia, "kó ipa nínú sí ṣàfihàn oríṣiríṣi irú àwọn orin ní etí odò Odò Congo". 

Lẹ́yìn òmìnira Congo-Léopoldville ní ọdún 1960, wọ́n yí orúkọ ìkànnì náà padà sí Radiodiffusion Congolaise ("Congolese Radio Broadcasting"). Àwọn ìkànnì rédíò mìíràn tí ó wà nígbà náà ni OTC àti Radio Léopoldville.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mutshedzi Dam

**Mutshedzi Dam**&nbsp; jẹ́ ìdidò omi irú agbára wálẹ̀ tí ó wà lórí Odò Mutshedzi, ṣíṣàn tí Odò Nzhelele.  Ó wà ní 40 km sí ìwọ̀-oòrùn ti Thohoyandou, Limpopo, South Africa.  Ó ti dá sílẹ ní ọdún 1990 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní pàtàkì fún àwọn ìdí irigeson.  Agbára èéwú tí ìdidò náà ti wà ní ipò pàtàkì (2).

Àwọn Ìtókasí
Èdè Balanta

**Balanta** (tàbí **Balant**) jẹ́ àwọn èdè Bak méjì tí ó jọra tí àwọn ènìyàn Balanta ń sọ.

## Àlàyé
À le pín èdè Balanta sí méjì: Balanta-Kentohe àti Balanta-Ganja.
## Balanta-Kentohe
Àwọn ènìyàn tí ó tó 423,000 ní iye ni ó ń sọ èdè Balanta-Kentohe (*Kəntɔhɛ*) ní orílè-èdè Guinea-Bissau (ní ọdún 2006, àwọn tí ó ń sọ èdè náà tó 397,000, ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn sì ló wà ní Agbègbè Oio) àti ní Gámbíà. Wọ́n ti ṣàgbéjáde àwọn fíìmù àti àwọn apá Bíbélì kan ní èdè Balanta-Kentohe.

The *Kəntɔhɛ* dialect is spoken in the north, while the *Fora* dialect is spoken in the south.

Ethnologue lists the alternative names of Balanta-Kentohe as Alante, Balanda, Balant, Balanta, Balante, Ballante, Belante, Brassa, Bulanda, Frase, Fora, Kantohe (Kentohe, Queuthoe), Naga and Mane. The Naga, Mane and Kantohe dialects may be separate languages.
## Balanta-Ganja
Àwọn tí ó sọ èdè Balanta-Ganja ní gúúsù àti gúúsù ìwọ oòrùn Senegal tó 86,000 ní iye (ní ọdún 2006). is less than 1% for Balanta-Ganja.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Èdè Sua

**Sua**, tí àwọn ẹ̀yà míràn mọ̀ sí **Mansoanka** tàbí **Kunante**, jẹ́ èdè Niger–Congo kan tí wọ́n ń sọ ní agbègbè Mansôa ti orílẹ̀ èdè Guinea-Bissau.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìkún omi ní Ìpínlẹ̀ Benue ní ọdún 2017

**Ìkún omi ní Ìpínlẹ̀ Benue ti ọdún 2017** jẹ́ ìkún omi tí ó ṣẹlẹ̀ ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2017 ní Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé, Nàìjíríà. Ó mú kí àwọn ènìyàn tí ó tó ọgọ́rùn-ún ẹgbẹ̀rún sọ ilé àti ọ̀nà wọn nù, ó sì ba ilé tí ó tó ẹgbẹ̀rún méjì jẹ́.

## Okùnfà

Òjò tí ó rò fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀sẹ̀ fa ìkún omi ní Ìpínlẹ̀ Benue, ọ̀pọ̀lọpọ̀ odò ni ó ya. Ìjọba ìbílẹ̀ ọ̀kànlélógún nínú  mẹ́talélógún ni ìkún omi yìí ya wọ̀. Ìṣẹ̀lẹ̀ ìkún omi wọ́pọ̀ ní àdúgbò náà nítorí ọ̀jọ̀ léra tí ó ma ń rọ̀ níbẹ̀ àti nítorí Odò Benue tí ó sàn gba ibẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀sìn Krìstẹ́nì ní Guinea-Bissau

[thumb|250x250px|Ilé ìsìn kan ní [Bissau]]
**[[Christians|Àwọn Krìstẹnì]] ní [[Guinea-Bissau]]** jẹ́ ìdásímẹ́wàá (~153,300) àwọn olùgbé Guinea-Bissau (1,533,964 - ní 2009). Àwọn ìwádìí mi fihàn pé àwọn àwọn Krìstẹ́nì ní Guinea-Bissau may tó láàrin ènìyàn márùn-ún nínú ọgọ́rùn-ún sí ènìyàn mẹ́tàlá nínú ọgọ́rùn-ún àwọn ènìyàn orílẹ̀ èdè náà. 

Guinea-Bissau nìkan ni orílẹ̀ èdè tí àwọn Mùsùlùmí pọ̀ sí nínú àwọn orílẹ̀ èdè tí ó ń sọ èdè Portuguese. Àwọn Krìstẹ́nì Guinea Bissau jẹ́ ará ìjọ Roman Catholic Church (pẹ̀lú àwọn olùgbé Guinea-Bissau tí ó jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Portuguese) àti àwọn ìjọ mìíràn. Àwọn Krìstẹ́nì pọ̀ ní ìlú Bissau àti àwọn ìlú mìíràn.

Ìjọba orílẹ̀ èdè Guinea-Bissau gba àwọn oníwàásù ìhìnrẹrẹ láti orílẹ̀ èdè mìíràn láti wàásù ní orílẹ̀ èdè náà láì ní ìdáwọ́ dúró.

Òfin orílẹ̀ èdè náà fi àyè fún ètọ́ fún ẹ̀sìn tí ó wu olúkúlùkù. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Pápáa Bonga

**Pápáa Bonga** jẹ́ pápáa epo ròbì kan ni Nàìjíríà. Ó wà ní License block OPL 212, Gúúsù ìwọ̀ oòrùn agbègbè Niger Delta ní Nàìjíríà, pápá náà jẹ́ ilẹ̀ tí ó tó  60&nbsp;km2. Wọ́n ṣe ìwárí pápá náà ní ọdún 1996, ìjọba sì fi owó sí ṣíṣe iṣẹ́ lórí ẹ̀ ní ọdún 2002. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ń ṣe epo ní pápá náà ní oṣù kọkànlá ọdún 2005. Wọ́n ń ṣe epo petirólù àti gásì ní pápá náà.

Ilé-iṣẹ́ Shell Nigeria ni ó ni ìdá márùn-ún lé làádọ́ta nínú ọgọ́rùn-ún ilẹ̀ pápá náà. Àwọn tó kù tí ó nílẹ̀ níbẹ̀ ni Exxon (20%), Nigerian AGIP (12.5%) àti Elf Petroleum Nigeria Limited (12.5%)
Chad Basin National Park

**Chad Basin National Park(Èdè Yorùbá: ọ̀gbà** **ìṣeré Chad Basin),** jé ọgbà ìṣeré kan ní apá àríwá ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ní Chad Basin, pẹ̀lú ilẹ̀ tí ó tó 2,258&nbsp;km2. Wọ́n pín ọgbà náà sí mẹ́ta. Apá Chingurmi-Duguma wà ní Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó, ní agbègbè Sudanian Savanna . Àwọn apá Bade-Nguru àti Bulatura wà ní Ìpínlẹ̀ Yòbè ní  agbègbè Sahel.

## Ìtàn
Chad Basin National Park wà níbi tí ìjọba tẹ́lẹ̀rí,  Ìjọba Kanem-Bornu, tí ó wà láàrin ṣẹ́ńtúrì kẹsàn-án sí ṣẹ́ńtúrì ọ̀kàndínlógún tí ó sì wà lára ìpínlè Borno àti Yobo lónìí.

## Apá Bade-Nguru Wetlands sector
[right|thumb|300x300px|Àwòrán [Yobe River|Odò Yobe  tí ó ń ṣàfihàn Hadejia-Nguru wetlands]]
Bade-Nguru Wetlands jẹ́ apá kan Hadejia-Nguru wetlands, ó sì ní ilẹ̀ tí ó tó 938&nbsp;km2 ní  . Ó wà ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Bade àti ìjọba ìbílẹ̀ Jakusko Local ní ìpínlẹ̀ Yobe.
## Apá Bulatura

Apá Bulatura wà ní ìjọba ìbílẹ̀ Yusufari ní ìpínlẹ̀ Yobe, ó sì ní ilẹ̀ tí ó tó 92&nbsp;km2 around coordinates .

## Àwọn Ìtọ́kasí
Nagle Dam

Nagle Dam jẹ́ ìdidò njà tí ó pọju tí ó wà lórí Odò Mgeni, nítòsí Cato Ridge, KwaZulu-Natal, South Africa. Ó ti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ ní ọdún 1950 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní àkọkọ́ fún àwọn ìdí ìlú àti ilé-iṣẹ́.  Agbára èéwú tí ìdidò náà ti wá ní ipò gíga (3).
Fáìlì:Nagle_Dam_Panorama.jpg|Panorama ti Nagle Dam ti ń ṣàfihàn odi ìdidò ní apá òsì. Àwọn Ìtọ́kasí.
Fáìlì:Road_over_Nagle_Dam.JPG|Òpópónà méjì lórí odi ìdidò.
Uganda Green Party

**Uganda Green Party(ẹgbẹ́ òsèlú aláwọ̀ ewé ti Uganda)** jẹ́ ẹgbẹ́ olóṣèlú aláwò ewé kan tí ó wà ní orílẹ̀ èdè Uganda. Ẹgbẹ́ náà sọ pé ète wọn ni láti ṣa ipá wọn nínu àyíká àti agbègbè wá ní àlàáfíà, kìí ṣe láti ṣe òsèlú. Ète rẹ̀ ni láti dáàbò bo àdúgbò àti àwọn tí olùgbé ibẹ̀.
Àwọn Ilé Ìkàwé ní Burundi

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé ìkàwé ni ó wà ní orílẹ̀ èdè **[[Burundi]]**.  Ilé ìkàwé gbogbogbòò orílẹ̀ èdè náà wà ní ní Bujumbura. Wọ́n sí ilé ìkàwé Yunifásítì Burundi ní ọdún 1981, wọ́n sì ṣe àfilọ́lẹ̀ rẹ̀ ní ọdún 1985.
## Ilé ìkàwé gbogbogbòò orílè-èdè Burundi
**Ilé ìkàwé gbogbogbòò orílè-èdè Burundi** jẹ́ ilé ìkàwé orílẹ̀ èdè Burundi, tí ó wà ní Bujumbura. Ẹ̀ka àṣà ti ẹ̀ka ìjọba fún ọ̀dọ́, eré ìdárayá àti àṣà ni ó da kalẹ̀ ní ọjọ́ ogún oṣù kẹsàn-án ọdún 1989 lábẹ́ ìdarí Order No. 670/1358. Adarí ilé ìkàwé náà ni Marie Bernadette Ntahorwamiye.
## Ilé ìkàwé Yunifásitì Burundi
Ilé ìkàwé Yunifásitì Burundi sí ní ọdún 1981, wọ́n si ṣe àfilọ́lẹ̀ rẹ̀ ní ọdún 1985.

## Àwọn Ìtọ́kasí
The library contains both the library and national archives. Though in the early 1990s the collection was still not professionally organized, due to lack of staff and funding, the library has book and card catalogues and a reading room.

According to the United Nations, as of 2014 approximately 61 percent of adult Burundians are literate.
Haneefah Adam

**Haneefah Adam** jẹ ọmọ orilẹ-ede Naijiria,   ti o jẹ olokiki fun ṣiṣe aworan ati awọn apẹrẹ nipa lilo awọn nkan ounjẹ bi alabọde. 

Adams di gbajugbaja ni ọdun 2015, nigbati o ṣe atunṣe Barbie si “Hijarbie”, ọmọlangidi Barbie ti o wọ hijab.  Ni ọdun 2016, o gbegede nibi  ifihan #TechMeetArtNG,  eyiti o ṣe ifilọlẹ ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ rẹ. Iṣẹ Adam jẹ atilẹyin nipasẹ  bí awọn awọ ati awọn itan-akọọlẹ ti o wa ninu awọn ounjẹ oriṣiriṣi.  Adam mọn awọn iṣẹ bi ríran, kikun ati fífi ounjẹ dárà

A bi Adam si ìdílé Naijiria , ti o ngbe ni Ipinle Kwara, Naijiria. O ni oye ni ile elegbogi ati iṣawari oogun lati Ile-ẹkọ giga Coventry . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Nwanedi Dam

**Nwanedi Dam jẹ́ ìdidò irú aa kan tí ó wà lórí Odò Nwanedi, apákan ti agbáda Odò Limpopo**. &nbsp; Ó wà ní 48 km gúúsù ìlà-oòrùn ti Musina, Limpopo Province, South Africa.  Ó ti dá sílẹ ní ọdún 1964 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní pàtàkì fún àwọn ìdí irigeson.  Agbára èéwú ti ìdidò náà ti wà ní ipò gíga (3).

Ó jẹ́ ìdidò Ìbejì kan, Dam Luphephe wà ní ìlà-oòrùn tí ìdidò náà, ó kéré jù 0.25 km.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Nooitgedacht Dam

**Nooitgedacht Dam** jẹ́ ìdidò omi tí ó kún ilẹ̀ tí ó wà ni odò Komati ní South Africa.  Ó ti dá sílẹ ní ọdún 1962 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní àkọkọ́ fún àwọn ìdí irigeson bí dáradára bi ìlú àti lílo ilé-iṣẹ́.  Agbára èéwú ti ìdidò náà ti wà ní ipò gíga (3).

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé ìkàwé Òrílẹ̀ èdè Democratic Republic of Congo

**Ìlé Ìkàwé orílẹ̀ èdè Democratic Republic of Congo** () jẹ́ ilé ìkàwé tí ó wà ní Kinshasa tí wọ́n sì dá kalẹ̀ ní ọdún 1974 gẹ́gẹ́ bi ọ́fícì ní ẹ̀ka ìjọba fún àṣà. Ní ọdún 1989, ó gba òmìnira láti di ilé ìkàwé.

Ní ọdún 2009, ilé ìkàwé náà gba owó tí ó tó $15 million ní ọwọ́ Model United Nations of the University of Chicago àtí UNESCO láti tún ilé ìkàwé náà ṣe, kó àwọn òṣìṣẹ́ ìbẹ̀ àti láti ra àwọn ìwé. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé ìkàwé Òrílẹ̀ èdè Cameroon

**Ilé ìkàwé orílẹ̀ èdè Cameroon** jẹ́ ilẹ̀ ìkàwé àgbà  ti orílẹ̀ èdè Cameroon (*Bibliothèque nationale du Cameroun*). Wọ́n da kalẹ̀ ní ọdún 1966, ó sì wà ní Yaoundé.

Gégé bí àjọ United Nations ṣe fi léde, ní ọdún 2010, ìdá ọ̀kànléládọ́ta nínú ọgọ́rùn-ún(71%) àwọn ọmọ orílẹ̀ èdè ni ó le kàwé tí ó sì le kọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
House of Knowledge

**House of Knowledge** () jẹ́ Yunifásitì ayé àtijó kan ní Fatimid Caliphate (tí a mọ̀ sí Ìjíptì láyé òde òní), wọ́n da kalẹ̀ ní 1004 CE gẹ́gẹ́ ilé ìkàwé ṣùgbọ́n Fatimid Imam-Caliph al-Hakim bi-Amr Allah sọ di Yunifásítì ní ọdún kan náà.

Gégé bi onítàn al-Maqrizi ṣe sọ ní ṣẹ́ńtúrì keedógún "Yunifásitì House of Knowledge ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òṣìṣẹ́, àti àwọn àpò ìwé tí ó tó ogójì, ìkọkan wọn sì le gba ìwé tí ó tó ẹgbẹ̀rún méjìdínlógún, wọ́n sì sí àwọn àpò ìwé náà sílè fún ẹnikẹ́ni tí ó bá fẹ́ ìwé. Ẹni tí kò bá sì rí ìwé tí ó ń wá fún ara rẹ̀, ó le lọ bá àwọn òṣìṣẹ́ ibẹ̀ láti ba wá ilé ìwé náà."

Àwọn Fatimids gba oríṣiríṣi àwọn ìwé nípa ẹ̀sìn Islam, èyí sì mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ònímọ̀ àti ọ̀jọ̀gbọ́n ẹ̀sìn Islam wá síbẹ̀ láti kàwé. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé-Ìkàwé orílẹ̀ èdè Gambia

**Ilé ìkàwé orílẹ̀ èdè Gambia** jẹ́ ilé ìkàwé àgbà ti orílẹ̀ èdè Gambia, ó wà ní Banjul, olú Ìpínlẹ̀ Gambia. Ilé ìkàwé náà wá lábẹ́ ìjọba British títí di ọdún 1946 wọ́n sì yí orúkọ rẹ̀ padà sí *National Library of The Gambia* ní ọdún 1971. Ó wà ní abé ìdarí Gambia National Library Services Authority (GNLSA). Àkọsílẹ̀ ọdún 2016 fi hàn pé ilé ìkàwé náà ní tó ìwé ẹ̀ẹ́dẹ́gbàta lé ní ọ̀kẹ́ màrún àbọ̀ (115,500). Ó sì ní òṣìṣẹ́ tí ó lé ní méjìlélógójì.
## Ìtàn
Ilé ìkàwé náà wà lábẹ́ ìdarí orílẹ̀ èdè British títí di ọdún 1946. Sally Njie di adarí àgbà ilé ìkàwé náà ní ọdún 1963. Ìjọba British fún Gambia ní owó tí ó £575,000 fún àtúnṣe àti ìtọ́jú ilé ìkàwé náà ní ọdún 1974. Wọ́n kọ́ ilé ìkàwé míràn wọ́n sì kó àwọn ìwé lọ ibẹ̀ ní ọdún 1976.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Gámbíà
Antelomita Hydroelectric Power Station

**Ìbùsọ̀ Agbára Antelomita Hydroelectric** wà ni ́agbègbè ìgbèríko Anjeva Gara ti agbègbè Analamanga, Madagascar . Ibùdó agbára hydroelectric ni àwọn ẹ̀yà méjì, Antelomita I ati II. Mééjèjì ni ó wà nítòsí sí ara wọn  lọ́tọ̀ omi ṣubú lẹ́bà Odò Ikopa . Kọ̀ọ̀kan omi ìsubú ti wà ní dammed àti omi ti wà ní ìdarí si agbára ibùdó; ọ̀kọ̀ọkan nínú èyí tí ó ní  àwọn olùpilẹ̀ṣẹ̀. Àwọn méjì àkọ́kọ́ ní a fún ní àṣẹ ní ọdún 1930, méjì ìkejì ni ọdún 1952 àti àwọn méjì tí ó kẹ́hìn ní ọdún 1953. Àwọn ìpele méjéèjì ni agbára fífi sórí ẹ̀rọ tí  . Ilé-iṣẹ́ Faransé kan tí kọ́ wọn ṣùgbọ́n ó jẹ́ ohun ìní àti ṣíṣẹ nípasẹ̀ Jirama . Tsiazompaniry ati Mantasoa Dams ti òkè ń ṣàkóso omi si ibùdó agbára.  

Ó wà ní ìjìnnà ti 48&nbsp;km South-East láti Antananarivo, 10&nbsp;km East ti Anjeva Gara àti 14&nbsp;km láti Ambohimanambola . 

## Àwọn ìtọ́kasí
Windhoek Public Library

**Windhoek Public Library** jẹ́ ilẹ̀ ìkàwé kan ní downtown Windhoek, orílẹ̀ èdè Namibia. Wọ́n kọ ní ọdún 1925, ó sì wà ní Lüderitz Street, nínú ilé kan náà tí *Owela* strand wà ní National Museum ti Namibia. Láàrin oṣù kejì 2009 sí oṣù kẹjọ ọdún 2012, wọ́n ṣe àtúnṣe tí ó gbà tó iye owó N$ 700,000, àwọn àtúnṣe yìí ni àwọn iṣẹ́ bi lí lo amúlétutù, fí fi àwọn iná mọ̀nà mọ́ná, àti fí fi ojú ẹ̀rọ ayélujára síbè.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ntshingwayo Dam

**Ntshingwayo Dam** (tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ bí Chelmsford Dam) jẹ́ agbára àpapọ̀ àti irú ìdidò tí ó wà lórí Odò Ingagane ní South Africa.  Ó ti dasílẹ̀ ní ọdún 1961 àti pé ó ṣiṣẹ́ ni àkọkọ fún agbègbè àti lílo ilé-iṣẹ́.  Agbára èéwú tí ìdidò náà ti wá ní ipò gíga (3).  Ìdidò náà wá ní ìfìpamọ́ sí Chelmsford Nature Reserve.

Àwọn Ìtọ́kasí
Ncora Dam

**Ncora Dam** jẹ́ ìdidò irú agbára wálẹ̀ ti Concor kọ àti tí ó wà lórí Odò Tsomo, nítòsí Tsomo, Eastern Cape, South Africa.  Ó ti dá sílẹ ní ọdún 1972 àti pé ó ṣiṣẹ́ ní àkọkọ fún àwọn ìdí irigeson.  Agbára èéwú ti ìdidò náà ti wà ní ipò gíga (3).

## Àwọn Ìtọ́kasí
Niger Delta swamp forests

**Niger Delta swamp forests** (èdè Yorùbá: **igbó irẹ̀ Niger delta**) jẹ́ igbó erẹ̀ kan ní apa gúúsù orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ àwọn igbo irẹ̀ nínú omi tí ó mọ́ kongá ní Niger Delta ti odò Niger. Òun ni igbó irà tí ó tóbi jùlọ ní Áfríkà lẹ́yìn igbó irà Congo.  Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àwọn ìlú wà ní agbègbè igbó náà, àwọn ènìyàn kò gbé ní ibi ẹ̀ nítorí ó ṣòro láti kó ilé tàbí ọ̀nà kọjá irà náà, ṣùgbọ́n , èyí kò rí bẹ́ẹ̀ mọ́ nítori pé àwọn ilé isé epo ti ń wa kùsà epo ní ilẹ̀ irà náà. 

## Ibi tí ó wà
Niger Delta swamp forest wà ní etí Odò Niger.  Etí gúúsù rẹ̀ jẹ́ bi kìlómítà mẹ́wá láti Gulf of Guinea. Ìlú Port Harcourt wà ní gúúsù ìlà oòrùn ilẹ̀ náà. 

## Àwọn agbègbè tí ó wà ní abé àbò
Ìdá mẹ́jọ nínú ọgọ́rùn-ún ilẹ̀ yìí ló wà lábẹ́ àbọ̀ ìjọba, àwọn agbègbè yìí sì wà nínú àwọn igbó tí wọ́n ti ń gégi tà.  

## Àwọn Ìtókasí
National Museum of Namibia

**National Museum of Namibia** jẹ́ musíọ́mù kan fún egungun àwọn ẹranko ní Windhoek, olú ìpínlẹ̀ Namibia. Ó wà lábẹ́ ìdarí ẹ̀ka ìjọba Namibia fún èkọ́ àti àsà.

## Ibi tí wọ́n wà
right|thumb|200x200px|''Alte Feste'' ní Robert Mugabe Avenue, ọdún 2006

National Museum wà ní ibi mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní central Windhoek. *Owela Display Centre* (lẹyìn ibi ayò Owela) jẹ́ ilé fún àwọn egungun ẹranko àti àwọn ǹkan nípa Sáyẹ́ǹsì ní musíọ́mù náà. Ó wà ní òpópónà Lüderitz, ó sì wà nínú ilé kan náà pẹ̀lú ilé ìkàwé Windhoek Public Library.  Ilé náà tí wó lulẹ̀, wọ́n sì ti pa musíọ́mù *Owela* dé. 

Musíọ́mù *Alte Feste jẹ́ ilé fún àwọn ohun ìtàn*. Ó wà ní Alte Feste () lẹ́gbẹ̀ẹ́ Robert Mugabe Avenue àti Independence Memorial Museum. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Museu Nacional de História Natural de Angola

**Museu Nacional de História Natural de Angola** (èdè Yoruba: musíọ́mù àgbà ti Angola fún ìtàn) jẹ́ musíọ́mù kan ní agbègbè Ingombota ní ìlú Luanda, Angola. Òun nìkan ni musíọ́mù ìtàn ni orílẹ̀ èdè Angola.
## Ìtàn
Wọ́n dá musíọ́mù náà kalẹ̀ ní ọdun 1938 gẹ́gẹ́ bi Museu de Angola, ó sì kọ́kọ́ wà ní Fortress of São Miguel, ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka nípa ẹranko, àwòrán àti ìtàn. Odún 1956, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ń lọ ilé alájà mẹta ní Ingombota. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Iyipada oju-ọjọ ni Amẹrika

thumb| '''Iwọn agbegbe ti imorusi:''' Awọn iwọn otutu apapọ ni gbogbo awọn agbegbe ni AMẸRIKA ti pọ si ni ọdun 120 sẹhin.
thumb| '''Imurusi ni akoko diẹ:''' Awọn iwọn otutu ọdọọdun ti o kọja ni AMẸRIKA ti kọja aropin 1971–2000 fẹrẹẹ gbogbo ọdun ni ọrundun 21st.
Ìyípadà ojú-ọjọ́ ti yọrí sí ìgbọ́ná ní America pẹ̀lú 2.6°F (1.4°C) láti ọdún 1970.  Ojú-ọjọ́ ti America ń yípadà lọ́tà tó yàtọ̀ sí ti àwọn  agbègbè rẹ̀. Láti ọdún 2010 sí ọdún 2019 ni ìlú America ti ń ní àdojúkọ ìgbóná nínú ojú-ọjọ́.

Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojú-ọjọ́ tó ga jù, àwọn ẹranko tó ti ń lọ sóko ìgbàgbé, àgbàrá òjò àti ìyuàngbẹ-ilẹ̀ ń pọ̀ si. Àwọn ìyípadà tó ń dé bá ojú-ọjọ́ ń kó ipa ribiribi lórí àwọn ìjì-líle àti ìpele òkun tó ń ga si, ó sì tún ń kan àwọn agbègbè nínú ìlú.

Ní àpapọ̀, láti ọdún 1850, orílẹ̀-èdè America ti tú èéfín gáàsì tó pọ̀ jù lọ, ju gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè tó ń lo gáàsì, tó sì ń ní ìyípadà tó ń dé bá ojú-ọjọ́ wọn. 

## Eefin gaasi itujade
 

## Àwọn ìtọ́kasí
Cotonou Cathedral

Ilé ìjọsìn **Notre Dame de Miséricorde**, tí ọ̀pọ̀ mọ̀ sí **Cotonou Cathedral**, jẹ́ ilé ìjọsìn Roman Catholic kan, tí ó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ Ancien Pont Bridge no Cotonou, orílẹ̀ èdè Benin. Àwọn ènìyàn mọ́ fún ọ̀dà pupa àti funfun tí ó wà lára rẹ̀.

Ilé ìjọsìn náà jẹ́ ilé fún Roman Catholic Archdiocese of Cotonou. Wọ́n dá ẹ̀ka ìjọsìn náà kalẹ̀ ní ọjọ́ kẹríndínlógbọ̀n oṣù keje ọdún gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka abẹ Apostolic Vicariate of Benin Coast, orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ní ọdún 1955, wọ́n padà gbe ga sí ipò Metropolitan Archdiocese of Cotonou.
Kgosi Sechele I Museum

**Kgosi Sechele I Museum** jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní Molepolole, orílẹ̀ èdè Botswana. Wọ́n dá musíọ́mù náà kalẹ̀ ní ọdún, wọ́n sì si fún àwọn ènìyàn láti ma wá bẹ̀ ní ọdún 1992.  Àpẹẹrẹ àwọn ǹkan tí ó wà níbẹ̀ ni memorabilia tí ó jọ mọ́ David Livingstone (1813-1873).

## Ìtàn
Ète Kgosi Sechele Museum ni láti gbé àṣà orílẹ̀ èdè Botswana lárugẹ. Wọ́n da kalẹ̀ ní ọdún, àwọn ènìyàn abúlé Molepolole ti agbègbè kweneng sì ló kọ. Wọ́n sí musíọ́mù náà ní ọdún 1992. 

## Àwọn Ìtókasí
Odò Apies

__NOTOC__

**Odò Apies** jẹ́ odò kan tí ó sàn kọjá Pretoria, orílẹ̀ èdè South Africa. Orísun rẹ̀ jẹ́ láti gúúsù Erasmus Park) ó sì ṣàn lọ ọ̀nà àríwá títí tí ó fi sàn wọnú Pienaars River.

"Apies" tún mọ̀ sí àwọn ọ̀bọ kékeré ní èdè Afrikani, wọ́n sì fun lórúko yìí nítorí àwọn ọ̀bọ tí ó ma ń wà ní etí odò Apies.

Ìlú Mamelodi rí orúkọ rẹ̀ láti ara odò náà, orúkọ ìlú náà ni  "Mamelodi ya Tshwane", tí ó túmọ̀ sí "afon fèrè Apies River".

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìkún omi Chad ọdún 2022

****  bẹ̀rẹ̀ ní Republic of Chad ní oṣù keje ọdún 2022 , ó sì di oṣù keje ọdún 2022. Àwọn ọmọ orílẹ̀ èdè Chad tí ó tó 442,000 ni ó ti pàdánù ilé àti ọ̀nà wọn látàrí ìkún omi yìí, pẹ̀lú pẹ̀lú olú ìlú náà, N'Djamena.
## Okùnfà
Òjò líle ni ó rọ̀ ní Chad àti àwọn orílẹ̀-èdè agbègbè rẹ̀ ní Àárín àti Ìwọ oòrùn Áfríkà láàrin oṣù keje sí ìkẹ́jọ 2022, èyí sì fa ìkún ọmi ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀ èdè. Gégé bí Idriss Abdallah Hassan ṣe so "Orílẹ̀ èdè náà o ni àkọsílẹ̀ òjò tí ó tó bẹ̀ láti ọdún 1990."

## Àwọn Ìtọ́kasí
Iddi Basajjabalaba Memorial Library

**Iddi Basajjabalaba Memorial Library** jẹ́ ilé ìkàwé kan náà ní Kampala International University ní Kansanga, Kampala, orílẹ̀ èdè Uganda, tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 2001. Wọ́n mọ̀ ọ́ tẹ́lẹ̀ sí ilé ìkàwé Kampala International University. Orúkọ rẹ̀ yí padà ní ọdún 2013 ní ìrántí olóògbé Iddi Basajjabalaba, bàbá alága ẹgbẹ́ tí ó ń rí sí ìdarí ilé ìkàwé náà, Hassan Basajjabalaba.
## Ìdarí ilé ìkàwé náà
Ilé ìkàwé náà wà lábẹ́ ìdarí olùdarí àgbà ilé ìwé náà, Prisca Tibenderana, tí ó ń jábọ̀ fún adarí ètò ẹ̀kọ́ ní Kampala International University.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Supa Ngwao Museum

**Supa Ngwao Museum** jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní ìlú Francistown ní orílẹ̀ èdè Botswana. Àwọn ohun tí ó wà níbẹ̀ àwọn ǹkan nípa ìtàn, àṣà, ìṣe àti Iṣẹ́ owó àwọn tí ó wà tàbí tí ó ti gbé ní apá àríwá ìwọ̀ oòrùn Botswana ní ayé àtijọ́. Wọ́n sẹ̀dá musíọ́mù náà ní ọdún 1986 láti jẹ́ ilé fún àwọn ohun tó jọ mọ́ ìtàn ìlú Francistown àti àwọn ibi miran ní apá àríwá. Supa Ngwao museum wà láti ṣe ìgbé lárugẹ ìtàn àti àṣà àwọn ènìyàn Kalanga.
## Ìtàn
Wọ́n kọ́kọ́ Supa Ngwao museum kalẹ̀ láti sọ nípa ìtàn, àṣà àti Iṣẹ́ owó àwọn ènìyàn Kalanga àti àwọn tí ó ń gbé ní àríwá Botswana.

## Àwọn Ìtókasí
Ise Forest Reserve

**Ise Forest Reserve** jẹ́ igbó tí ó wà lábẹ́ ààbò ìjọba  Ìpínlẹ̀ Èkìtì, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Ilẹ̀ igbó náà fẹ̀ tó 142&nbsp;km níye. Nígbàtí ilẹ̀ igbó náà ga ní déédé 366 sí ibi tí omi wà nínú ilẹ̀.

Nínú ìgbà yí, àwọn ẹ̀yà labalaba tí wọ́n tó 
661 ni wọ́n wà níbẹ̀. Nígbà tí igbó yí sì tún jẹ́ ibùgbé fún àwọn ogunlọ́gọ̀ ìnàkí.

## Àwọn itọ́kasí
Francistown

**Francistown** ní ìlú tí ó tóbi ṣe kejì ní orílẹ̀ èdè Botswana, pẹ̀lú àwọn olùgbé 103,417. Ó wà ní apá ìlà-oòrùn  Botswana, ó sì fi kìlómítà irínwó jìnà sí Gaborone. Francistown wà ní ibi tí odò Tati àti Ntshe ti pàdé, àti ní ẹgbẹ́ Odò Shashe (odò tí ó sàn sínú Limpopo) ó sì fi kìlómítà àádọ́rùn-ún jìnà sí àlà Zimbabwe. 

Èdè tí wọ́n sọ jù ní Francistown ni èdè Kalanga. Àwọn èdè mìíràn ni isiNdebele, ChiShona àti  SeTswana.

## Ọ̀rọ̀ ajé Francistown
Francistown jẹ́ ojú ọ̀nà fún àwọn tí ó ń ṣiṣẹ́ kùsà àti àgbè ní orílẹ̀-èdè Botswana. Ara àwọn ilé isé kùsà tí ó wà níbẹ̀ ni Tati Nickel, tí ó wà lábẹ́ ìdarí Norilsk Nickel, tí ó ṣiṣẹ́ ní Ilẹ̀ kùsà Selkirk àti Phoenix, wọ́n ń ṣe cobalt, copper àti nickel.

## Àwọn Ìtókasí