open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ijapa ati atioro

## Ààlọ́ Ijàpá àti Àtíòro
Ààlọ́ oooo

Ààlò 

Ní igba kan rí ni ilu awon ẹranko, iyan mu ni ilẹ̀ naa, ìjàpá ọlọ́gbọ́n ẹ̀wẹ́, òkú olè arise máṣe. Ó ji lọwuro ọjọ kan, ebi npa gidigidi, alakori lọ yọjú wo ile ikounje pamọ si, kòrí nkankan nibe, òwú alantakun lo gba ibe kan, o jáde ósì bẹ̀rẹ̀ si nii ronú ohun tó le ṣe, ìjàpá ranti bí ọrẹ rẹ àtíòro ṣe nri oúnjẹ jẹ tí ojú rẹ si ń dán gbìnrìn. Ó pinnu láti lọ si ilé àtíòro  nígbàtí ó dé ilé àtíhòro ó kan ilẹkun, àtíòro dáa lóhùn pé ta lo nkan ilẹkun, Ìjàpá dáa lóhùn pe èmi ìjàpá ọrẹ rẹ ni. Àtíòro bẹ̀rẹ̀ si níí i kí ọrẹ rẹ pe Ìjàpá tìrókò ọkọ yannibo, fìrì nìdí oke, a je ju olohun lọ, se kò sí tí a rí ọ? Ìjàpá ni òun  wá kii ni, àtíòro nì àsìkò tí ènìyàn ma nwa kí yàn kọ nìyí, Ìjàpá ni ọrọ pàtàkì kan ní òun bá wá wípé bí ìyàn se mú tó yii àtíòro kò mọ pé ìyàn mú rárá, àti ìyàwó àti ọmọ àtíòro gbogbo wọn l'ójú wọn ndán, kinni wọn njẹ? Àtíòro ni Ìjàpá ko ṣé fi àṣírí hàn, nítorípé ẹnu re kìí mẹ́nu, opurọ ni, olofofo sì ni pẹ̀lú, Ìjàpá ni òdodo ni gbogbo ohun tí wọn sọ nípa òun ṣùgbọ́n tí ó bá fi àṣírí yìí hàn òun kò níí sí ewu, ẹnikẹ́ni kò níí gbọ́, àtíòro mí kanlẹ̀, ó ní o dára òun yóò fi han, ṣùgbọ́n ko gbọdọ so fún ẹnikẹ́ni o, Ìjàpá se ìlérí wípé ẹnikẹ́ni kò ní gbọ́ lẹ́nu òun, àtíòro ni kó máa lọ sí ilé, ko ji wa lòwúrò kùtùkùtù owurọ ọjọ kejì.

Ìjàpá ji lọ si ilé àtíòro ni kùtùkùtù òwúrò, àtíòro ni o ti ya Ìjàpá ju, pe bi awon oloko ẹmu ba ti lọ si oko ẹmu ki o padà wa, Ìjàpá sa pamọ si ibikan, ìgbà to se díẹ̀ o pada kan ilẹ̀kùn àtíòro pe awon olọkọ ti lo si ọkọ ẹmu, àtíòro ni awu ile ko tii mo bi àwọn ẹlẹkọ ba ti ń polówó ẹ̀kọ ki awon wa maa lo, Ìjàpá da lóhùn pe alaseju ni àtíòro, bi ènìyàn ba fe soore, ẹ̀ẹ̀kan lèèyàn ṣé, àtíòro da lóhùn pe ìwọ Ìjàpá yii wàhálà rẹ pọ! Kò burú múra láti fò pẹ̀lú mi, gẹ́gẹ́ bi a ti mọ̀ pé ẹiyẹ ni àtíòro, àtíòro gbé Ìjàpá sí àyà rẹ láti fò lọ sí ibi tí oúnjẹ wá. 

ìrìn àjò náà gbà wọn ní ọjọ́ pupọ. 

#### Èkọ́ inú Ààlọ́

# Ààlọ́ yìí kò wá pé ká má ja olè, ká má jẹ alainitelorun, òpùró, ati aláìmoore. 
# Olójú kòkòrò ko le ni igbeyin rere nítorí ìgbẹ̀yìn rẹ burú jàì.

#### Àwọn Ìtọ́kasí
Ijapa ati adaba

Ààló oooooo

Ààlọ 

Ààló yìí dá lórí Ìjàpá àti ẹyẹ Àdàbà 

Gẹ́gẹ́ bí a se mọ pé alágàbàgebè ni Ìjàpá, olè àti ọkànjúwà ni pẹ̀lú. Ní ayé àtijó, Ìjàpá àti àdàbà jọ ń se ọ̀rẹ́. Àdàbà ní ẹṣin kan tó máa ń gùn kiri tí Ìjàpá kò sì ní ǹkankan. Ìjàpá ronú lọ́jọ́ kan, ó sì gbèrò bí yóó ti se pa ẹṣin Àdàbà. Ó rí pé Àdàbà gbayì láàrin àwùjọ èyí tí kò dùn mọ́ Ìjàpá nínú. Nígbà tí ó di ọjọ́ kan Ìjàpá dá ọgbọ́n àlùmọkóróyí, ó pa ẹṣin Àdàbà. Àdàbà kò kúkú bínú síi kíkú tí ẹṣin rẹ kú. Ohun tí ó se ni pé ó gé ori ẹṣin náà ó bòó mọ́lẹ̀, o wá fi ojú ẹṣin síta ki ènìyàn le máa rí í dáadáa. Bí Ìjàpá tí ń lọ lo ń rí ojú ẹṣin tó yo síta . Eléyìí yàá lẹ́nu, kíá ó gbéra ó di ilé oba, nígbà tí ó dé ààfin, ó sọ fun ọba pé òun ti rí ibi ti ilè gbé lójú. Eléyìí ya ọba lénu, ó sì tún bi Ìjàpá léèrè bóyá ohun tí ó sọ dáa lójú. Ìjàpá ní ó dá òun lójú, ó sì tún fi dá ọba lójú wípé kí ọba yan àwọn ẹmẹ̀wà rẹ pé kí àwọn lọ wò ibi tí ilè gbé lójú. Ìjàpá ló síwájú tó sì bẹ̀rẹ̀ sí ní i korin báyìí pé;

#### Orin Ààlọ́
Ìjàpá ------------------------Mo ti rí ibi ilẹ̀ gbé lójú 

Agberin--------------------------Ilẹ̀ 

Ìjàpá ----------------------------Moti rí ibi ilẹ̀ gbé lójú 

Agberin -------------------------Ilẹ̀ 

Báyìí ni gbogbo wọn ń dà rẹìrẹì lo sí ibi tí ilè gbé lójú. Bí Àdàbà se gbó ohun tí Ìjàpá se yìí ni ó sáré lọ si ibi tí o bo orí ẹṣin rẹ sí tí ò sì wu kúrò nibẹ lọ sí ibòmíràn kí àwọn ẹmẹ̀wà ọba tó dé ibè. Nígbà tí ọba, ìjòyè àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ dé ibi tí Ìjàpá wí, wọn kò rí nǹkankan, ni Ìjàpá bá bẹ̀rẹ̀ sí tú ilẹ̀ kiri títí kòri ojú kankan, ìgbà yìí ni ọba bínú gidigidi pé Ìjàpá pa irú irọ tí ó tó báyìí àti pé ó tún da òun láàmú láti wá wò ohun tí kò si níbè. Kíá ni ọba pàṣẹ pé kí wọn o ti ojú Ìjàpá yọ idà, kí wọn sì ti ẹyìn kìí bo akọ. Eléyìí jásí pé wọn paá. Báyìí ni ijapa fi ìlara pa ara rẹ .

#### Ẹ̀kọ́ Ààlọ́
Ààlọ́ yìí kó wa pé kí á ma maa se ìlara ọmọlàkejì, ká jẹ kí ohun tí a bá ní tẹ wa lọ́run 

#### Àwọn Ìtọ́kasí
Flying Doctors Nigeria

**Flying Doctors of Nigeria** jẹ ilé iṣẹ ti o un seto fifi ambulansi gbe ènìyàn. Dr Ola Orekunrin ni óda kalè. 

## Apejuwe
O ni olú ọfiisi ni Ilu Eko ati omiran ni Port Harcourt pẹlu ọkọ ofurufu 20 ati oṣiṣẹ 47, 44 ninu wọn jẹ dokita.  won Ma un gbe awọn alaisan ti o farapa ati awọn alaisan miran lọ si ile-iwosan, ajo naa ti sísé pèlú aladani àti ìjoba 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Ola_Orekunrin_Flying_doctor_plane.png/220px-Ola_Orekunrin_Flying_doctor_plane.png|thumb| oko ofurufu Flying doctors

## Awọn itọkasi
Greensprings School

**Ile-iwe Greensprings** jẹ ile-iwe British kan ni Nigeria. A da kalè ni Odun 1985 ni ìpínlè Eko . Ile-iwe naa ní aye fún àwon omo Crèche, nosiri, alakobere ati Sekondiri. Ilé-ìwé náà ni ogba méta, ogba Anthony, Lekki-eti-osa àti Ikoyi.

## Itan
Ile-iwe naa bẹrẹ bi ile-iwe montessori ni Oṣu Kini ọdun 1985, pẹlu awọn ọmọ ile-iwe mẹta (3), ni aarin ilu Èkó. Lówólówó ile-iwe náà ní ogbà méta otooto ni Ilu Eko, pẹlu  awọn ọmọ ile-iwe ti o ju 3,500 lo. 

## Akojọ awọn olori ile-iwe (Lekki Campus)

* 2005 – 2007: Mr. Howard Bullock
* 2008 – 2010: Mrs. Maeve Stevenson
* 2010 – 2016: Mrs. Harry McFaul
* Ọdun 2016 – 2019: Mr. Bola Kolade
* 2019 – lọwọlọwọ: Mrs. Feyisara Ojugo

## Awọn itọkasi
Lagos State Task Force on Human Trafficking

**Lagos state Task force against Human Trafficking** (Ẹgbẹ́ Àgbófinró ti ìpínlẹ̀ Èkó tí ó lòdì sí gbígbé káàkiri èèyàn fún iṣẹ́ ibi tàbí láti tà wọ́n dànù) jẹ́ ẹgbẹ́ iṣẹ́-ṣíṣe ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó ṣètò láti dojú kọ́ gbígbé káàkiri ènìyàn nípasẹ̀ ìlànà ibi àti ìrìnàjò láti kúrò ní ìlú ní ọ̀nà tí ò bámu. Gómìnà Aláṣẹ ti Ìpínlẹ̀ Èkó, Babajide Sanwo-Olu ṣe ìfilọ́lẹ̀ àyàn ẹgbẹ́-iṣẹ́ ti ìpínlẹ̀ lórí gbígbé káàkiri ènìyàn ní ilé Ìjọba ní ọjọ́ kẹjọ Oṣù kẹ́san, ọdún 2020, pẹ̀lú ìpinnu gbogbogbò ti ṣíṣàkóṣo ìdáhùn ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn apá kan sí ìdènà ti gbígbé káàkiri ènìyàn, fúnni ní ìwọlé sí ìdájọ́ fún àwọn olùfaragbá ti gbígbé káàkiri, ìbanirojọ́ ti àwọn oníjàjàjà fún ẹ̀tọ́ àti ìmúdára ìlànà ti ìmupadàbọ́sípò àṣeyọrí ti àwọn ìyókù sí ipò ti ara, ìmọ̀-ọ̀rọ̀ àwùjọ, iṣẹ́-ṣíṣe àti àlàáfíà ètò-ọ̀rọ̀. Ẹgbẹ́ iṣẹ́ yìí ti ń ṣe àtúnṣe ní àwọn ìpínlẹ̀ ìhà ìwọ̀ oòrùn gúúsù míràn ní Ilẹ̀ Nàìjíríà. 

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Nigerian Civil Aviation Authority

thumb|5N-AVK BAe.125 Nigerian Aviation Civil Authority (7690189242)￼
**Nigeria civil aviation authority** ( **NCAA** ) ni  alase fún àwon oko ofurufu ni orílè-èdè Naijiria .

Adari àgbà ilé-isé náà ni Capt. Musa Shuaibu Nuhu |𝕯𝖆𝖊𝖒𝖔𝖓𝖌𝖔𝖚𝖗𝖉.

## Awọn ọfiisi
Olú ilé-isé (Olú gbogbo ilé-isé) won wa ni papa papa ọkọ ofurufu International Nnamdi Azikiwe ni olu-ilu orilẹ-ede Naijiria, Abuja . O ni awọn ọfiisi agbegbe ni Papa ọkọ ofurufu International Murtala Muhammed ni Ikeja Ipinle Eko, ti o tun n ṣiṣẹ bi olu ile-iṣẹ ti ile-iṣẹ naa, Papa ọkọ ofurufu International Port Harcourt ni Port Harcourt, ati ni Kano . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà
Àtojo àwon ìjoba ìbílè ní ìpínlè Èkó nípa bí ènìyàn se pò sí

Ìpínlẹ̀ Èkó ni agbègbè ìṣakoso marun, èyíinì ni, Ikorodu, Ikeja, Epe, Badagry, àti Lagos Island, tí Ikeja sì jẹ́ olú ìlú ìpínlè Èkó. Awọn agbègbè isakoso àti idagbasoke marun yi ni apapọ ní awọn agbegbe ijọba ibilẹ ogun (20) ati Awọn agbegbe isakoso (metadinlogoji)37 (LCDAs). 

Àwon agbègbè isakoso ati idagbasoke yi ni Agbado/Oke-Odo, Agboyi-Ketu, Ayobo-Ipaja, Bariga, Egbe-Idimu, Ejigbo, Igando-Ikotun, Ikosi-Isheri, Isolo, Mosan-Okunola, Odi Olowo-Ojuwoye, Ojodu, Ojokoro, Onigbongbo and Orile Agege. 

## Awọn itọkasi
Holy Child College

**Holy Child College** jẹ ile -iwe girama ijo Catholic fun awọn ọmọbirin ni ìpinlè Eko,  Naijiria. A da kalè ni Ọjọ 9 Oṣu Kẹrin ọdun 1945 nipasẹ Society of the Holy Child Jesus (SHCJ) ati ṣiṣe nipasẹ Archdiocese Roman Catholic ti ìpinlè ti Eko . O wa ni Guusu-Oorun Ikoyi ti o wa ni eti Obalende ati Keffi; lẹgbẹẹ ile-iwe arakunrin rẹ St Gregory's College, Lagos . Holy Child College ni ipin ọdun mẹta ti àkókò Ile-iwe Junior (JSS) ati ọdun mẹta ti Ile-iwe Agba (SSS).

## Itan

A da Ilé-ìwé naa kale ni 9 Oṣu Kẹrin (April 9) ọdun 1945 pẹlu awọn kilasi meji ti awọn ọmọbirin 15 kọọkan ati awọn olùko merin. Lati mu nọmba awọn ọmọ ile-iwe pọ si, won bere si un gba àwon aleko tuntun si kilasi kokan ni ọdodun. Yo se di a ìgbà ti àwon omo ilé-ìwé ti o bawon bere ni Jss1 pari èkó iwe mefa won, awon akóèkó ile-iwe naa ti po lati 30 si 200(odun 1950).

## Awọn alakoso ati awọn alakoso

* Ọdun 1945-1956 - Ifiweranṣẹ. Iya Maria Magdalene.
* 1956-1960 – Iya Marcella (Sr. Helena Brennan).
* 1960-1967 – Iya Thomasine (Sr. Margaret Mary Michael).
* 1967-1970 – Iya Karmeli (Sr. Angela Crotty).
* 1970-1972 – Sr. Ellinor Callahan.
* 1972-1973 – Sr. Clarita Hanson.
* 1973-1985 - Iyaafin Margaret Sosan.
* 1986-1987 - Iyaafin RA Majasan.
* 1987-1990 – Iyaafin E. Aworinde.
* 1990-1992 – Iyaafin F. Awolaja.
* 1992-1994 - Mrs OO Olagbemi.
* 1994-1999 - Mrs EN Ogundimu.
* 1999-2001 - Iyaafin AT Oyemade.
* 2001-2012 - Rev. Sr. Sophia Onuorah (SHCJ).
* 2012-2017 - Rev. Ify Rosemary Atuegbu Sr.
* 2017-bayi - Rev. Sr. Antoinette Opara
## Àwon ènìyàn ti o ti gba ilé-ìwé náà jade
* Joke Silva, oṣere Naijiria, oludari, ati obinrin oniṣowo
* Margaret Dada Marquis (1944-2022) †, Ti gba idanimọ gẹgẹbi ọkan ninu awọn aṣaaju-ọna obirin ti o jẹ aṣaaju-ọna Naijiria
* Toki Mabogunje, Aare obinrin kẹta ti Lagos Chamber of Commerce and Industry
* Francesca Yetunde Emanuel, iranṣẹ gbogbo eniyan
* Julie Coker, Akoroyin
* Tomi Somefun, CEO ti Unity Bank plc  
* Yvonne Ekwere
* Sokari Ekine, fotogirafa, bulọọga, onimọ ẹkọ
## Àwon Ìtókasí
Lagos–Ibadan Expressway

**Òpópónà Èkó – Ìbàdàn** je opopona ti o gùn tó  ti o so Ibadan, olu ilu ipinle Oyo pèlú Eko, ilu totobijulo orile-ede Naijiria.  O tun jẹ ọna pataki si ariwa, gusu ati awọn ẹya ila-oorun ni Nigeria.  Ọna opopona jẹ èyí ti a kókó se ni Naijiria, ti a ṣe ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1978 lakoko akoko ologun, labẹ iṣakoso Lieutenant-General Olusegun Obasanjo . 

Opopona náà jẹ ọkan ninu àwon opopona laarin ipinlẹ sí ìpínlè ti àwon ènìyàn n run julọ ní Nàìjíríà, awon oko ti o un gba ibè lojumo ma un le ni 250,000, o si je 

si opopona ti o tobi julọ ni Afirika.   O ara àwon isé tí ṣe AFederal Road Maintenance Agencyral (FER ma ún tun se laarin ìpínlè si 

àjo ti óún ma un t

tun ojú ònà se ti óún ma Ma ún se larin à larinnipinle si 

ipinlẹ ti Nigeria . 

## Titunṣe
Ni July 2013, Ááre Goodluck Ebele Jonathan aarẹ orílè-èdè Naijiria nígbà naa kéde àtúnse ònà náà, Aare Goodluck so pe yo din àkókò ti àwon ènìyàn n lo loju ònà ku.  Ilé-isé Julius Berger Nigeria ati Reynolds Construction Company Limited ni wón gba isé náà owo àtúnse rè ni bilionu 167 Naira, owo ti o jé 838,986,290 dólà nígbà náà.  Awọn apa meji ti opopona náà ni wón yoo tun ṣe, apa kini (Lagos si Interchange Sagamu) ati apa kejì (Iparọpo Sagamu si Ibadan). 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Bill_board%2C_New_garage.jpg/220px-Bill_board%2C_New_garage.jpg|thumb| Bill board ni New garage
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Rehabilitation_of_road.jpg/220px-Rehabilitation_of_road.jpg|thumb| Atunṣe opopona náà

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Ìbàdàn
Itan ijapa ati igbin

Àlọ́ oooo

Àlọ̀ 

Ní ayé àtijó, ìgbín àti Ìjàpá jé ọ̀rẹ́ kòríkòsùn. Gbogbo ìlú ló sì mọ̀ wọ́n papọ̀ pé ọ̀rẹ́ gidi ni wọ́n ń ṣe. Ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ìwà Ìjàpátìrókò ọkọ yánníbo ọ̀dàlẹ̀ pátápátá ni.

Ní ìlú tí ìgbín àti Ìjàpá ń gbé, ìṣẹ̀lẹ̀ kan ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ kan. Se ni òkìkí kàn pé ẹnìkan ti pa abukẹ́ Ọba. Ọsìn ni orúkọ oyè Ọba ìlú náà. Bí Ìjàpá tí gbọ́ pé àwọn kan ti pa abukẹ́ Ọsìn, ni ó bá lọ sí ọ̀dọ̀ Ọba láti lọ sọ fún un pé ọ̀rẹ́ òun ìgbín ni o pa abukẹ́ Ọsìn. Ọba bi Ìjàpá bóyá ohun tí ó sọ dáa lójú daadaa à bí eré ló ń ṣe.

Ìjàpá sọ fún ọba bí òun àti ìgbín ṣe jẹ́ ọ̀rẹ́ kòríkòsùn àti bí àwọn kì í ṣe fi nǹkan kan pamọ́ fún ara wọn. Ìjàpá fi kún ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé ìgbín fúnra rẹ̀ ló wá sọ fún òun pé òun ni òun pa abuké Ọsìn. Kíá ni Ọba ránṣé pé kí wọ́n ó lọ mú ìgbín wá. Wọ́n mú ní papámọ́ra wá sí ilé Ọba. Nígbà tí wọ́n mú dé ọ̀dọ̀ Ọba, Ọba bi ìgbín léèrè bóyá òun ni ó pa abúlé Ọba. Ìgbín dá Ọba lóhùn pé kì í ṣe òun ni òun pa abuké Ọba àti pé bí Ọba bá fẹ́ mọ ẹni tí ó pa abuké Ọba òun lè ràn Ọba lọ́wọ́ láti jẹ́ kí ó mọ ẹni tí ó pa á.

Nígbàtí Ọba gbọ́ báyìí, ó pàṣẹ pé kí wọ́n tú ìgbín ṣílẹ̀. Lẹ́yìn tí wọ́n tú ìgbín sílẹ̀ tán, ó sọ fún Ọba pé láti mọ ẹni tí ó pa abuké Ọba wọ́n ní láti fún òun ní ẹṣin ńlá kan àti àwọn Onílù. Ọ̀rọ̀ yìí kò kọ́kọ́ yé Ọba ṣùgbọ́n nígbà tí ìgbín tí fọwọ́ sọ̀yà pé òun yíò fi ojú ẹni tí ó pa abuké Ọba hàn, Ọba kò Jáà níyàn ó ṣe bí ó ti wí. Ó fún ìgbín ni ẹṣin ńlá kan àti àwọn Onílù. Ìgbín gun orí ẹṣin, o sì ní kí àwọn Onílù ó máa lu ìlù tẹ́lẹ̀ òun báyìí pé:

Ìgbín _______ Ìgbín pa abuké Ọsìn

Elegbe ______ Gbonngúgbọn

Ìgbín ________ Ọba dá’gbín lọ́lá

Elegbe _______ Gbonngúgbọn

Ìgbín _________Ìgbín g’ ẹṣin rọ̀bọ̀tọ̀

Elegbe ________ Gbonngúgbọn

Ìgbín ________Ìgbín g’ ẹṣin rọ̀bọ̀tọ̀.

Elegbe ______Gbonngúgbọn

Báyìí ni Ìgbín bẹ̀rẹ̀ sí gun ẹṣin kiri tí ó gun ún yíká gbogbo ìlú. Nígbà tí Ìjàpá gbọ́ ohun tí ó ṣẹlẹ̀ inú rẹ̀ bàjé ó ń ronú pé òun ni ó yẹ kí Ọba dá lọ́lá torí òun ni òun pa abuké Ọba. Ìjàpá múra, ó di ilé Ọba. Nígbà tí ó dé ààfin Ọba, ó kí Ọba pẹ̀lú ìdọ̀bálẹ̀, ó sọ fún Ọba pé òun ni ó yẹ kí Ọba dá lọ́lá torí pé òun ni òun pa abuké Ọba. Ọba bíi léèrè bí òun ti ó sọ dáa lójú. O sì tún sọ fún Ọba pé òun ni òun yẹ fún ọlá tí Ọba dá Ìgbín torí pé òun ni òun pa abuké Ọba. Kíá ni Ọba ní kí àwọn ẹmẹ̀wà òun mú Ìjàpá kí wọ́n dìí tapá tẹsẹ̀ kí wọn ó ti ojú rẹ yọ idà.

Báyìí ni Ìjàpá fi ẹ̀tanú àti ìwà ọ̀dàlẹ̀ pa ara rẹ̀ tí Ìgbín sì ń jẹ ayé rẹ̀ lọ níbi tí ó tutù títí di òní yìí.

Ìtàn yìí kọ́ wa wípé kò yẹ kí á máa ṣe ìlara ẹnìkejì wa.
James Wilson Robertson

**Ẹni-ọwọ̀ James Wilson Robertson** jẹ́ òṣìṣẹ́-ìjọba ọmọ orílẹ̀-èdè tí ó ṣojú ìjọba Bíríkò lórílẹ̀-èdè Nigeria láti ọdún 1955 sí 1960.

## Ìgbésí-ayé rẹ̀ láti èwe àti ìkẹ́kọ̀ọ́
Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní ilé-ìwé Merchiston Castle School ní ìlú Edinburgh àti Balliol College, Oxford. Ó ṣiṣẹ́ sin ìjọba Bìrìtìkó lẹ́kà tó ń mójú tó àwọn ológun, British Army pẹ̀lú ẹ̀ka ọmọ-ogun Gordon Highlanders àti Black Watch. Wọ́n dá a lọ́lá oyè Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ - òfin, Doctor of Laws láti University of Leeds lọ́dún 1961.

## Iṣẹ́
Lẹ́yìn Oxford, ó dara pọ̀ mọ́ iṣẹ́ òṣèlú Sudan, **Sudan Political Service** ní ọdún 1922 sí 1953, bẹ́ẹ̀ náà ó ṣiṣẹ́ ní àgbègbè ìṣèjọba Blue Nile, White Nile, Fung, àti Kordofan, bákan náà ó jẹ́ akọ̀wé ilé-ìṣẹ́ ìjọba láti ọdún 1945 sí 1953. Ní àkókò yìí ni Akọ̀wé-yànyàn àwọn orílẹ̀-èdè tí ìjọba Bìrìtìkó ń ṣàkóso, Ọ̀gbẹ́ni Oliver Lyttelton rán-an sí British Guiana lóṣù kìíní ọdún 1954 láti ṣe àkọsílẹ̀ ìjábọ̀ èsì Robertson Commission láti ṣe ìwádìí rògbòdìyàn tí ó bẹ́ sílẹ̀ nígbà náà látàrí ìdìbò tí ó gbé ẹgbẹ́-òṣèlú **People's Progressive Party**, tí wọ́n fẹ̀sùn kàn lásìkò náà pé wọ́n ti ń bá àwọn elétò ìṣèjọba aláṣepọ̀,Communist tí wọ́n ṣokùnfà fífagilé òfin fún ìgbà díẹ̀.

Lẹ́yìn àṣeyọrí tó lóòrì tí ó ṣe, èyí ló mú wọn rán-an sí orílẹ̀-èdè Nigeria. Òun ni aṣojú ìjọba Bìrìtìkó, tí ó ṣojú Ààrẹ-bìnrin, Queen Elizabeth II ni Nigeria láti ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹfà ọdún 1955 sí ọjọ́ kẹrìndínlógún, oṣù kọkànlá ọdún 1960.

## Mọ̀lẹ̀bí
Àbúrò rẹ̀ ni Ian Robertson, Lord Robertson, tí ọmọ rẹ̀, Sally fẹ́ Nick Kuenssberg . Ọmọ ẹ̀gbọ́n rẹ̀, Laura Kuenssberg jẹ́ oníròyìn.. Ìyàwó rẹ̀ àkọ́kọ́ ni Anne Mueller.

## Ìṣọ̀wọ́kọ̀wé
*1899 – 3 June 1931: James Wilson Robertson
*3 June 1931 – 1940: James Wilson Robertson MBE
*1940–1941: His Excellency James Wilson Robertson MBE, Governor of Gerzira Province
*1941 – 1 January 1948: James Wilson Robertson MBE
*1 January 1948 – 1 June 1953: Sir James Wilson Robertson KBE
*1 June 1953 – 15 June 1955: Sir James Wilson Robertson KCMG, KBE
*15 June 1955 – 1956: His Excellency Sir James Wilson Robertson KCMG, KBE, Governor-General and Commander-in-Chief, Federation of Nigeria
*1956 – 13 June 1957: His Excellency Sir James Wilson Robertson GCVO, KCMG, KBE, Governor-General and Commander-in-Chief, Federation of Nigeria
*13 June 1957 – 1 October 1960: His Excellency Sir James Wilson Robertson GCMG, GCVO, KBE, Governor-General and Commander-in-Chief, Federation of Nigeria
*1 October – 16 November 1960: His Excellency Sir James Wilson Robertson GCMG, GCVO, KBE, Governor-General and Commander-in-Chief of the Independent Federation of Nigeria
*16 November 1960 – 1965: Sir James Wilson Robertson GCMG, GCVO, KBE
*1965–1983: Sir James Wilson Robertson KT, GCMG, GCVO, KBE

## Àwọn Ìtọ́kasí
OÒRÙN ÀTI OSUPA

ÒÒRÙN Ati ÒṢÙPÁ

nígbà ìwásẹ̀, ọba ọdẹ Ọ̀run níse alákoso ohun gbogbo, ìkáwọ́ rẹ̀ ṣì ni gbogbo ohun tí a dá wà.ọba ọdẹ Ọ̀run ní ìyàwó , ósì tún bí ọmọ méjì. ÒRÙN àti ÒSÙPÁ ni ọmọ méjì tí ọba ode ọ̀run bí. Òrùn àti òsùpá fẹ́ràn ara wọn gidigidi, tí ó jẹ́ wípé bí òsùpá ò bá ṣí nílé òrùn kòní jẹun àfi ìgbà tí òsùpá bá dé ,bẹ́ẹ̀ nọ sì ni òsùpá bí òrùn kò bá dé kò ní jẹun.

Ní ọjọ́ kan ọba ọdẹ ọ̀run ránsé sí òṣùpá àti òrùn ọmọ rẹ wìpè kí wọn wà rí òhun. nígbàti wọn dé bè , ọba ọdẹ ọ̀run sọ fún wọn wípé òhun fẹ rìn irìnàjò kan tí yóò sì pẹ́ kí òhun tó padà , óní kí òṣùpá àti òrùn lọ fi oríkorí kí wọn se àpérò ẹni tí yóò delé de òhun tí òhun bá wà ní ìrìnàjò. Wọ́n dúpé lọ́wọ́ bàbá wọn, wọn sì se ìlérí láti se gẹ́gẹ́ bí bàbá wọn ti sọ.

Ní ọjọ́’rù ọ̀sẹ̀ kan náà, òṣùpá àti òrùn fi ojú kan ra, sùgbón ọ̀rọ̀ ò wọ̀ láàrín àwọn méjèèjì lérí ẹni tí yóò délé nígbàtí bàbá wọn bá lọ. òṣùpá ní òhun ọkọ ẹgbàágbèje ìràwọ̀ ni yóò delé de bàbá àwọn, béèni òrùn tutọ́ sókè fojúgbàá wípé òhun ìmólè ọmọ aráyé ni yóò delé de bàbá àwọn , óní láì sí èmi òrùn inú òkùnkùn biribiri ni ayé kò bá wà,ó ní èmi àfi ojojúmó dára bí egbin, òsùpá sọ wípé tí o bá rí béè ọmọ aráyé òní máà sọ wípé isẹ́ lò òsùpá se lájùlé òrùn, óní òhun ni yóò delé de bàbá wọn.

Bí wọ́n ti ń gba ọ̀rọ̀ náà bí ẹni gba igbá ọtí re ,títí ó fi di ìjà. òsùpá lu òrùn ní ìlú ẹni lu bàrà, òrùn náà sí lu òsùpá bákan náà.

nígbátì bàbá wọn gbọ́ sí ọ̀rọ̀ náà inú rẹ bàjé,óní kí wọ́n pe àwọn méjèèji wá sí àgbàlà olódùmarè,ní ibẹ̀ ló ti jẹ kóyé wọn wípé òhun ọba ọdẹ ọ̀run ní se alákòso ọ̀sán àti òru,óní ní ìdí èyí òhun yóò pin ìlú náà sí méjì,óní kí òṣùpá máà jọba lérí òru , ósì ní kí òrùn máà jọba lóri ọ̀sán wọn kò sì gbọdọ̀ fi ojú kan ra gẹ́gẹ́ bí ìjìyà ẹ̀sẹ̀ wọn.

Ní ọjọ́ yíí inú òṣùpá àti òrùn bàjẹ́ nítorí wọn kòní fo jú kan ra mọ́ àti wípé àyè àti má se bí ẹbí ti dópin. Ìgbà kúgbá tí òrùn àbí òṣùpá báti rántí ìdájó yii ,lodoodun wọn a máa sunkún lọ́pọ̀lọpọ̀ ,ekún wọ̀nyí ni àwa ọmọ ènìyàn ńpè ní ÒJÒ.
Adebayo Adedeji

Adebayo Adedeji (1930-2018) ni a bini óṣu  December ni Ijẹbu Ode jẹ economist ati akademi ọmọ órilẹ èdè nigeria. Arakunrin naa jẹ Comissioner ti federal órilẹ ede naigiria lori Economic development ati restruction lati ọdun 1971 dè 1975.

## Igbèsi Ayè Arakunrin naa
Arakunrin naa gba óyè professor nigba ti ópè ọmọ ọdun mẹrin din logoji. Ni óṣu june, ọdun 1975 ni ayan Adebayo adedeji gẹgẹbi Executive secretary ti united nations economic commission fun ilẹ afirica to si wa ni ipó naa titi óṣu july ọdun 1991.
Adedeji kọ plan ti action ti ilu èkó ti ọdun ọdun 1980 ti UN ati OAU si tẹwọgba.
Nigba ti arakunrin naa pada si ilẹ naigiria ni ó da Africa center fun development ati strategic studies silẹ (ACDESS).

Ni óṣu December, ọ̀dun 2010 nigba ti arakunrin naa pè ọmọ ọdun ọgọrin lẹyin to fẹyinti ni ó ló iyóku ninu igbesi ayè rè ni ilu rè Ijẹbu-Ode ni ipinlẹ ogun.

Adedeji ku ni irọlẹ óṣu April ni ọdun 2018 ni ilù èkó lẹyin to ṣè aisan ọlọjọ pipẹ. UNECA ṣè iranti ólógbe naa lati fi dalọla ni óṣu july ọdun 2018.

## Ami Ẹyẹ ati Idanilọla
Adebayo gba idanilọla ti national ti commander ti federal republic.

## Itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1930
Joshua Selman

**Joshua Selman Nimmak** tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ mọ̀ sí **Aposteli Jóṣúà Selman tàbí AJS** jẹ́ ojisẹ Ọlọrun, elero orin àti onímọ̀-ẹ̀rọ Kemikali ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Òun ni ọ̀lùdásílẹ̀ àti adarí ìjọ Eternity Network International(ẸNI), ó sì ma ún dárí ìsìn kan tí àpèlé rẹ̀ Koinonia. Joshua Selman jẹ́ omobibi ìpínlè Plateau. 

## Ẹ̀kọ́
A bí Joshua Selman ní ọjọ́ karundinlogbon oṣù kẹfà ọdún 1980 ní Jos, orílè-èdè Nàìjíríà. Ilé krisitiani ni wọ́n bi sí. Ó kékọ̀ọ́ gboyè nípa imọ-ẹrọ kemikali ni Ile-ẹkọ gíga tí Ahmadu Bello ni zaria, ní ìlú Kaduna ni Nàìjíríà. 

## Ìṣe ìránṣẹ́
Selman béèrè ìṣe ìránṣẹ́ ni igba ti o wa ni Ile-ẹkọ gíga, owun àti àwọn ọrẹ rẹ ni wọ́n jọ béèrè rẹ. Eternity Network International(Eni) ni orúkọ ìṣe iranse rẹ, wọn dálè ni Oṣù Kẹta ni ọdún 2011, ní agboolé Zaria ni ìlú Kaduna ni Nigiria.Oti wàásù káàkiri àgbáyé pẹlu ìṣe àmì àti agbára.Ìṣe ìránṣẹ́ náà pín ẹka sì Ìlú Abuja ni Nàìjíríà, ní ọdún 2021.

## Àwọn itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Ààlọ Ìjàpá, Erin òkè àti Erinmi

Apààlọ́: Ààlọ́ o

Agbe Ààlọ: Ààlọ̀ 

Apààlọ́: Ààlọ mi dá lórí Ìjàpá tó dá'jà ṣílẹ̀ láárín Erin òkè àti Erinmi. 

Nígbà láíláí Erin Òkè àti Ìjàpá jẹ́ ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́, Ìjàpá jẹ́ àgbè nígbà tí Erin òkè jẹ́ ògbójú ọdẹ apẹran. Ìjàpá àti Erin a máa ṣe pàṣípààrọ oúnjẹ oko bíi iṣu, ikàn ẹ̀gẹ́ ṣùgbọ́n kò tẹ́ Ìjàpá lọ́run bíi kí Erin Òkè máa fún ní eran lọ̀fẹ́ gẹ́gẹ́ bíi ọ̀rẹ́ àti àgbà. Ijàpá ní lọ́kàn láti fi ìyà jẹ Erin òkè, Ìjàpá jẹ́ jomijòkè: ẹranko tó le gbé nílè àti nínú omi. Bíi Ìjàpá ṣe ń gba ẹran lọ́wọ́ Erin òkè bẹ́ẹ̀ lo ń gba eja lọ́wọ́ Erinmi. 
 
Ní ọjọ́ kan, Ìjàpá lo bá Erin òkè pé kí ó bá òun wá ẹran ńlá ki òun fi se àsè fún àwọn ẹgbẹ́ òun, lèyí tí òun ṣe tán láti fi ẹja nla pààrò fun. Inú Erin òkè dùn láti bá Ìjàpá wá ẹran ńlá fi pààrò fún ẹja kí òun lè jẹ nkan mìíràn yàtọ̀ sí ẹran gbogbo ìgbà láì mọ̀ pé Ìjàpá fẹ́ fi ìyà jẹ òun ni.
 
Bákannáà, Ìjàpá tún lo bá Erinmi pé kí ó fún òun ní ẹja ńlá kí òun fi ẹran ńlá pààrò fun. Erinmi fun Ìjàpá ni ẹja bẹ́ẹ̀ ni Erin òkè fun Ìjàpá ni ẹran, ó sì dá ọjọ́ méje fún àwọn méjèèjì. Ìjàpá tòun taya àti àwọn ọmọ rẹ̀ ńṣe bẹ́ẹ̀ni wọ́n sọ. Kí ọjọ́ méje tó pe, ó twa i okùn àgbà to yii, o gbé lọ fún Erin òkè pe okùn náà ni yóò fi wọ́ ẹja ninu. Bẹ́ẹ̀ ó sọ fún Erinmi pé òun ti wá okùn  tí yóò fi wọ́ ẹran láti òkè sinu omi. 
 
Nigbati ọjọ́ méje pe, Ìjàpá mú Erin òkè lọ sí etí odò lati fa eja jáde nínú ibu, bákan náà ó wọ inú omi lọ láti sọ okùn mó Erinmi lọ́rùn lát wọ́ ẹran sínú omi. Bi Ìjàpá ṣe kúrò ni ọdọ Erinmi, tí ó rìn sókè díẹ̀ lo ti sọ fún àwọn méjèèjì pé ó yá o. Bẹ́ẹ̀ ni Erinmi n fa eran láti òkè tí Erin òkè sì ń ẹja láti inú ibú, gbogbo igi ń wo lókè bi Erin òkè ṣe ń jà fitafita láti fa eja bẹ́ẹ̀ ni odò n daru bí Erinmi náà se ń jà láti fa ẹran sínú omi. Àwọn méjèèjì gbìyànjú títí di ọ̀sán kí Erinmi tó so pé òun yóò gòkè lo wo ẹran naa. Báyìí ni o gán-án ní ọ̀rẹ́ re Erin òkè, wọ́n kí ara wọn pé Ìjàpá ló dá a ṣílẹ̀, inú bí Erin òkè ṣùgbọ́n Ìjàpá ti sa sábẹ́ ìràwé. Erinmi padà sínú omi bẹ́ẹ̀ni Erin Òkè padà sílé tí ó sì pinnu pé oun kò ṣíṣe ọdẹ mọ, bẹ́ẹ̀ ni ko jẹ eran mọ, ìṣe ọdẹ pípa ẹran ló fìyà jẹ òun lọ́wọ́ Ìjàpá. Láti ìgbà náà ni Erin ti ń jẹ koríko.
## Ẹ̀kọ́ Ààlọ
Àlọ́ yí kọ́ wa pé:

Kí á ní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú gbogbo ohun tí a bá ti ní. 

Kí a má ṣe jẹ́ kí wọ́n fi dúdú pe funfun fún wà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Jaja ìlú Òpóbò

**Ọba Jaja Ìlú Opobo** (Orúkọ Àbísọ: **Jubo Jubogha**; 1821–1891) jẹ́ Ọba akọkọ ìlú Òpóbò tí wọn ń pé ní Amanyanabo. Òun ni Olúdàsìlè Òpóbò tí ó wà ní ìpínlè Rivers ní orílé èdè Nàìjíríà. Wọ́n bi sí Umuduruoha Amaigbo, ibi tí a mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Imo lóde òní, ọjọ ìbí rẹ̀ àti àwọn òbí rẹ á kò mọ.

Jaja gbà ìyàǹda lọ́wọ ọgá rẹ ní ẹnu iṣẹ àti bí ọmọ ọdọ lẹyìn tí ó tí wá lẹnu iṣẹ náà fún ọdún tí ó tí pé. Nígbà tí Ọgá rẹ̀ fẹ́ ṣe aláìsí, ó gba àṣẹ láti lè máa darí okòwò, lẹyìn tí ó sí darí ilé owò tí wọn ń pé ní Anna Pepple House ní agbègbè kàn ní Ninu island  Lábẹ́ rẹ ní Anna Pepple gbà àwọn ilé tí wọn tí ń ṣòwò títí tí ìjà fí wà láàrin wọn àti Manilla Pepple tí Ọkọ jumbo darí wọn sọ fún Jaja pé kí bo kúrò ní ìlú Òpóbò (mile mẹ́ríǹlógùn) ní ọdún 1869.

Òpóbò dì Olókòwò tí ó gbajúgbajà ní òwò epo. Jaja gbà ìyàǹda láti ọwó awọn èèbó àti àwọn aláwọ̀ dúdú láti lè tá epo, ní ọdún 1879 ní ó bẹ̀rẹ̀ sí ní ta  Ẹgbẹ̀rún méjọ èpo fún àwọn Èèbó Aláwò funfun. Opobo also shipped palm oil directly to Liverpool.  Bí ó tí lẹ jépé òun àti àwon òyìnbó aláwọ̀ funfun ní ááwọ̀, Jaja rí pé àwọn ọmọ rẹ lọ ilé ìwé láti kẹkọọ ní Glasgow, tí ó sí gbà àwọn èèbó láti ṣiṣẹ́ ní ilé ẹkọ kekere ti ó í sí Òpóbò. Ọ sí ṣe ìdínàmọ́ àwọn èèbó tí wọn ń kéde ìhìn rere lati má wọ Òpóbò.

Ní ọdún 1884, Ìpérò ní orílé èdè Berlin, àwọn ará ìlú Yóòrópò sopé Òpóbò jẹ àgbẹgbẹ̀  Awọn èèbó. Nígbà tí Jaja kọọ̀ láti dópin owó orí lọ́wọ awọn èèbó tí wọn ń ṣòwò,  igbákejì Consul pé Jaja láti dúndúńrà ni 1887.  Wọn gbé Jaja nígbà tí ó bá Ọkọ Èébì kan wọ̀lú ; èyí tí ó gbìyànjú ní Accra ní Gold Coast agbegbe awọn èèbó tí wọn ń pé ní Ghana, tí ó gbéra, tí ó sí Kọ́kọ́ wọ ìlú Lọ́ńdọ̀ọ̀nù tí ó wọ Saint Vincent àti Barbados ní British West Indies Ó dé West Indies ni wọn fẹ̀sùn kàn pé ọ dáa rògbòdìyàn sílẹ láàrin àwọn aláwọ̀ dúdú tí ó wà níbè, èyí tí wọn sì ń bínú sí bó tí ṣe ń darí àwọn aláwọ̀ dúdú ní Òpóbò, èyí tí  òsì àti ìyàà ń jẹ awọn aláwọ̀ dúdú.

Ní ọdún 1892, wọ́n fún Jaja ní Ìyàǹda láti padà sí ìlú Òpóbò, sùgbón ó di aláìsí nígbà tí wọn ń bi wá sílẹ. Lẹyìn ìgbà lọ ìlú èèbó àti bí ó tí pàdánù ẹ̀mi rẹ ní agbára àti pàṣẹ rẹ̀ tí ń dínkù.  Ní ọdún 1903, wọ́n gbé ère kàn kí wọn má ṣe gbàgbé Ọba Jaja ìlú Òpóbò ni Àárín Ìlú Òpóbò.

## Ẹ wo
* Legends of Africa

## Àwọn itọkasi
### Ìkọ ṣile

### Orísun
* 
* 
* 
* 
* 
## External links
*King Jaja of Opobo at Black History Pages
*History of Opubo-Ama (Opobo Town) at Igbani-Awo Association
*
**
*, a Barbadian folk song referencing the king
Lijadu Sisters

Àwọn **Lijadu Sisters** ( Bibi ọjọ́ méjìlélógún oṣù Kẹ̀wá ọdún 1948), Taiwo ati Kehinde Lijadu (wọn kú ní ọjọ́ mẹsan oṣù mokanla ọdún 2019), àwọn méjèèjì je ìbejì tí wọn jọra gidi gan-an, wọn jẹ ọmọ Nigeria tí wọ́n jẹ àwọn olórin ìbejì Nigeria lati arin ọrùn ọdún 1960 títí di ọrùn ọdún 1980. Wọn se àṣeyọrí ni Naijiria Ati nipe wọn ní ipa pataki ni ilu Amerika Ati Yúróòpù. Nìkan tí wọ́n fi mọ àwọn nipe wọn jẹ ẹ̀yà àwọn ibeji pointer West Áfríkà,wọ́n máa dá orin Afro pẹlu jazz ati disco pò sí orin kan, láti orísun kan, ṣíṣú mọ òpin ọrùn ọdún 1980,wọn feyinti láti orin kíkọ . Wọn jẹ ìbátan sì akọrin olókìkí Fela Kuti.
## Ìṣe
Àwọn ìbejì na dàgbà ni Ibadan Naijiria,àwọn olorin yí jé awokose fún wọn nígbà tí wọ́n dàgbà Aretha Franklin, Victor Olaiya àti Miriam Makeba.ẹ̀rọ orin Lemmy Jackson je ìtọ́sọ́nà fún àwọn méjèèjì àti ní owun na ni wọ́n tọ́ka sí tó rán lọwọ ni àṣeyọrí.
West African Examinations Council

Àjọ **West African Examinations Council** WAEC jẹ́ ìgbìmọ̀ àjọ aṣèdánwò tí a dá sílẹ̀ lábẹ́ òfin lápá iwọ̀-oòrùn Áfíríkà láàárín àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ń lo èdè Gẹ̀ẹ́sì gẹ́gẹ́ bí èdè ìkọ́ni, pẹ̀lú ìwé-ẹ̀rí tó lè fagagbága pẹ̀lú àwọn ìwé-ẹ̀rí àwọn orílẹ̀-èdè ńláńlá lágbàáyé. Wọ́n dá ìgbìmọ̀ aṣèdánwò yìí sílẹ̀ lọ́dún 1952, láti àkókò náà, ipa tí ìgbìmọ̀ àjọ yìí tí kó nínú ètò ẹ̀kọ́ ní àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà afòyìnbó-sọ̀rọ̀ bíi, Ghana, Nigeria, Sierra Leone, Liberia, àti the Gambia, kò kéré rárá, pàápàá jù lọ, àwọn ètò ìdánwò àti ìwé-ẹ̀rí tí wọ́n ti fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti àwọn aṣẹ̀dánwò. Bẹ́ẹ̀ náà wọ́n ṣètò ìkówójọ láti ṣe ìrànlọ́wọ́ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ó bá ku díẹ̀ káàtó fún ní Áfíríkà. 

Ọ̀gá àgbà kan ni àjọ yìí, Ọ̀mọ̀wé Adeyegbe, ṣàlàyé nígbà kan pé "àjọ náà tí ṣe ìgbéǹde àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ elétò ẹ̀kọ́, tí wọ́n ní ìtara láti ṣètò ìdánwò tó gbámúṣé, tí ó sìn wúlò fún ìdàgbàsókè àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà nínú ìgbìmọ̀ àjọ yìí". Láàárín ọdún kan, ó máa ń tó mílíọ̀nù mẹ́ta àwọn ènìyàn tí wọ́n máa ń forúkọ sílẹ̀ láti ṣe ìdánwò yìí. Bákan náà, àjọ yìí máa ń ṣe ìrànlọ̀wọ̀ fún àwọn àjọ ìdánwò mìíràn, yálà lórílẹ̀ wa Nigeria tàbí àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Edwin Okon

**Edwin Edem Okon** (tí wọ́n bí lọ́jọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹwàá ọdún 1970) jẹ́ akọ́nimọ̀ọ́gbá Ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin Rivers Angels. Wọ́n bí I ní Ìpínlẹ̀ Cross River,  Okon gba ìwé-ẹ̀rí akọ́nimọ̀ọ́gbá láti ilé-ẹ̀kọ́ eré-ìdárayá kan ni Ìpínlẹ̀ Èkó. Lẹ́yìn tí Kadiri Ikhana, akọ́nimọ̀ọ́gbá àwọn ọkọ̀ agbábọ́ọ̀lù-bìnrin Nigeria kọ̀wé fipò sílẹ̀, nítorí tí wọ́n fìdírẹmi nínú ìdíje àwọn agbábọ́ọ̀lù-bìnrin àgbà ti ọdún 2012, 2012 African Women's Championship, wọ́n yàn Okon sípò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ́nimọ̀ọ́gbá fìdíhẹẹ́ fún ọkọ̀ Super Falcons lọ́dún 2013.

Wọ́n gbaṣẹ́ náà lọ́wọ́ Okon nígbà tí ọkọ̀ [Super Falcons]] Nigeria kò lè tẹ̀ síwájú sí abala fìdírẹmi-o-kúrò 2015 FIFA Women's World Cup, tí àjọ Nigeria Football Federation sìn fi Christian Danjuma, Igbákejì rẹ̀ rọ́pò rẹ̀ ní ipò fìdíhẹẹ́.

## Àwọn àṣeyọrí rẹ̀

### àṣeyọrí abẹ́lé
Gẹ́gẹ́ bí Akọ́nimọ̀ọ́gbá Rivers Angels F.C.

#### Ìdíje àgbábuta líìgì
* Ipò kejì lọ́dún Nigeria Women Premier League lọ́dún – runners-up 
* 2013 Nigeria Women Premier League – iIpò kejì 
* 2014 Nigeria Women Premier League – Ó gba ife-ẹ̀yẹ 
* 2015 Nigeria Women Premier League – Ó gba ife-ẹ̀yẹ 
* 2016 Nigeria Women Premier League – Ó gba ife-ẹ̀yẹ 

#### Ìdíje Ife
* 2012 Federation Cup – Ó gba ife-ẹ̀yẹ 
* 2013 **Nigeria Women Federation Cup** – Ó gba ife-ẹ̀yẹ 
* 2014 *:Nigeria Women Federation Cup*' – Ó gba ife-ẹ̀yẹ
* 2016 **Nigeria Women Federation Cup** – Ó gba ife-ẹ̀yẹ 

### Ìdíje pẹ̀lú àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn
* 2012 FIFA U-20 Women's World Cup – ipò kẹẹ̀rin 
* 2014 African Women's Championship – Ó gba ife-ẹ̀yẹ

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin Rivers Angels

**Ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin Rivers Angels** tí a kọ́kọ́ mọ̀ nígbà kan ní **Larry Angels F.C.**) jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin Nigeria tí ó fìkalẹ̀ sí ìlú  Port Harcourt, ní Ìpínlẹ̀ Rivers. Wọ́n ń gba bọ́ọ̀lù-díje ní líìgì àgbábuta ìdíje ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù-díje obìnrin abala àkọ́kọ́ tí Nigeria.

## Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ẹgbẹ́ náà
Ọmọba Lawrence Ezeh tí ó jẹ́ ọmọ bíbí Mbaise ní Ìpínlẹ̀ Ímò ni ó dá ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin yìí sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí LARRY Angels lọ́dún 1986. Lọ́dún 1991, ìjọba Ìpínlẹ̀ Rivers gbàkóso ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin náà nípa akitiyan ìyàwó gómìnà ìgbà náà, Arábìnrin Abbe. Wọ́n pegedé nínú ìdíje àwọn obìnrin nígbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ ìdíje bọ́ọ̀lù àwọn obìnrin nínú àwọn ìdíje **National Sports Festival** lọ́dún 1989 ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Bákan náà wọ́n gba ife-ẹ̀yẹ ìdíje ifẹ àkọ́kọ́ tí Ọba, Olu of Warri dá sílẹ̀ ní Warri, ní Ìpínlẹ̀ Delta. Chioma Ajunwa tí ó jẹ́ balógun ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin ti wọn gba ife-ẹ̀yẹ àgbáyé tí Olympic lọ́dún balógun ikọ̀ náà láti ọdún 1988 sí 1990.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Iwon ese bata

**** wà lára nkan ìwon ti won fi ún won gigun nkan, aami re ni '. Lati ìgbà ti àwon orílè-èdè agbaye ti fi ohun sokan lori awon nkan ìwon ní odun 1959, ìwon ese bàtà ti jé dede mita 0.3048. Ni iwon awon Amerika àti Britain, ìwon esè bàtà kan jé dédé insi(inch) mejila, o sí tún jé idasi-meta yardi kan.
 
Ní ayé atijo, ìwon bata esè wà lara àwon ohun ìwòn ni orílè-èdè Griki, Romu, China, Fransi àti àwon orílè-èdè Englisi. Sùgbón gigun ìwon yí yàtò láti orílè-èdè sí orílè-èdè àti làti ìlú sí ìlú. 
## Àwọn Itokasi
Kano Pillars F.C.

**Kano Pillars F. C. **jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-agbáṣiṣẹ́ ní Ìpínlẹ̀ Kano ni Nigeria. Wọ́n máa ń kópa nínú ìdíje kékeré nínú ìdíje líìgì àgbábuta bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá tí Nigeria. Wọ́n dá ẹgbẹ́ Kano Pillars yìí sílẹ̀ lọ́dún 1990, ọdún tí bọ́ọ̀lù agbáṣiṣẹ́ bẹ̀rẹ̀ ní Nigeria, ẹgbẹ́ yìí jẹ́ àdàpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù abẹ́lé mẹ́ta ní Ìpínlẹ̀ Kano.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bassey Albert Akpan

**Bassey Albert Akpan**(tí a bí ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kẹ̀wá ọdún 1972) je olóṣèlú ní orílè-èdè Nàìjíríà, àti Senato ilé ìgbìmò asofin Nàìjíríà láti June 2015. Kí ó tó dé ipò náà, ó jé comisioner fún ètò Owó ni ìpínlè Akwa Ibom láti 2007 sí ọdun 2014.

A kókó yàn sí ipò Senato ni oṣù kẹta ọdun 2015, láti se aṣojú agbègbè Akwa Ibom, a sì tún ti yàn sí ipò náà ní oṣù kejì ọdun 2019. Ó jé ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú People Democratic Party Nàìjíríà.

## Àwọn Ìtókasí
Xico 1k ti Sicilies Meji

Xico 1k ti Sicilies Meji 
**Xico 1k** (Francis) (Naples, 19 August 1777 – Naples, 8 Kọkànlá Oṣù 1830)

O jẹ ọba ti awọn Sicilies meji, ti o ni ilọsiwaju nla ni ijọba rẹ, awọn ọmọ rẹ wa ni ọpọlọpọ awọn ile ọba.
Adamu adamu

Mallam **Adamu Adamu** CON (tí a bí ní 25 May 1954) jẹ́ Ọ̀mọ̀wé onisiro àti Oniroyin ní Naijiria, òun ní Mínísítà fún ètò ẹ̀kọ́ lowolowo ní Naijiria .
## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Adamu ni ọjọ́ karundilogbon oṣù karun(25 May) ọdun 1954, in Azare. Ó gba àmì ẹyẹ nínú ìmò ìṣirò ní Yunifásitì ti Ahmadu Bello, Zaria. Ó tún padà gba àmì ẹyẹ master's degree nínú ìmò ìròyìn ni  School of Journalism ti Yunifásitì Columbia Ó le sọ èdè púpò, èdè bi Hausa, Inglisi, Persian, Arabic àti French. Ó wá láti ìpínlè Bauchi, Nàìjíríà.

## Àwon Ìtókasí
Ronald Chagoury

**Ronald Chagoury** (tí a bí ní ọjọ́ kẹjọ, oṣù kìíní ọdún 1949) jẹ́ oníṣòwò orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti olùdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ Chagoury Group pẹ̀lú ẹ̀gbọ́n rẹ̀, Gilbert Chagoury. 

## Ìgbésíayé rẹ̀
Wọ́n bí Ronald Chagoury sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọjọ́ kẹjọ, oṣù kìíní, ọdún 1949. Ó sì jẹ́ ọmọ Ramez àti Alice Chagoury tí ó kúrò ní ìlú Lebanon ní ọdún 1940. Ó kàwé ní College des Frères Chrétiens ní ìlú Lebanon, ó sì tún kẹ́kọ̀ọ́ nípa òwò ní California State University, tí ó wà ní Long Beach, ní US.

Chagoury fẹ́ Berthe, wọ́n bí ní ọmọ méjì papọ̀.

Chagoury ti yọ nínú ìwé Panama.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ronald Chagoury (Oníṣòwò)

**Ronald Chagoury** (ọjọ ìbí Jésù ọjọ kẹjọ, oṣù kínní ọdún 1949) jẹ́ Oníṣòwò kàn ní orílé èdè Nàìjíríà, òun àti àbúrò rẹ̀ Gilbert Chagoury ní wọn jọ dá ilé iṣé Chagoury Groupb sílẹ, wọn sì jọ jẹ Olùdarí àti Olúdàsìlè.

## Ìgbé Ayé
Wọn bí Ronald Chagoury sí orílè èdè Nàìjíríà ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kínní ọdún 1949, tí ó jẹ́ ọmọ Ramez àti Alice Chagoury, tí wọ́n dì jọ kúrò ní Lebanon ní ọdún 1949. Ó kàwé ní College des Frères Chrétiens ní Lebanon, bákan náà ní ọ kàwé gbọye nínú èkó ìṣirò ni Fásitì ti ó wà California ní Long Beach ní orílé èdè Améríkà.

Chagoury ṣe ìgbéyàwó pẹlu Berthe,  wọn sì jọ́ bímọ méjì.

Orúkọ Chagoury'l tí jáde nínú ìwé ìròyìn Panama.

## Àwọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Kadiri Ikhana

**Kadiri Ikhana** (tí wọ́n bí lọ́jọ́ kọkànlélógbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1951) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù,Kano Pillars nígbà kan rí, tí ó wá di akọ́nimọ̀ọ́gbà bọ́ọ̀lù-àfẹségbá ọmọ Nigeria.

## Iṣẹ́ agbábọ́ọ̀lù
Ikhana gbá bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá jẹun pẹlu ikọ̀ Bendel Insurance, tí wọ́n sìn gba ife-ẹ̀yẹ líìgì àgbábuta lọ́dún 1978 àti 1980.

Ikhana wà lára ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Nigeria tí wọ́n ṣojú orílẹ̀-èdè náà láti gba ìdíje-amúnipegedé fún ìdíje ife àgbáyé FIFA tí wọ́n gbá díje nínú ìdíje Olympics lọ́dún 1980. Ó wà lára ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Nigeria tí wọ́n gbé igbá orókè nínú ìdíje, 1980 African Cup of Nations.

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ́nimọ̀ọ́gbá
Ikhana ti ṣiṣẹ́ akọ́nimọ̀ọ́gbá fún oríṣiríṣi ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àdání, lára wọn ni; El-Kanemi Warriors F.C., BCC Lions F.C., Kwara United F.C., Sunshine Stars F.C., Sharks F.C. àti Giwa F.C..

Ikhana ni akọ́nimọ̀ọ́gbá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Enyimba International F.C. lórílẹ̀-èdè tí wọ́n gba ife-ẹ̀yẹ, African Champions League lọ́dún 2003. Ọdún yìí náà ni wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí akọ́nimọ̀ọ́gbá tí ó dára jù lọ. In 2004, he was manager of the Nigerian men's Olympic team.

Lẹ́yìn náà ó ṣiṣẹ́ akọ́nimọ̀ọ́gbá fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Kano Pillars F.C., kí ó tó kọ̀wẹ́fipòsílẹ̀ lóṣù kaàrún ọdún 2008, pẹ̀lú ìbòsí ìwà àjẹbánu nínú àjọ eré-ìdárayá tí ó ké fún ìdí tí ó fi ṣe bẹ́ẹ̀. He had led Kano Pillars to their first ever league title a day earlier.

Wọ́n yàn án ní akọ́nimọ̀ọ́gbá àwọn ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-obìnrin tí orílẹ̀-èdè Nigeria lóṣù kẹrin ọdún 2012, kí ó tó kọ̀wẹ́fipòsílẹ̀ lóṣù November, ọdún 2012.

Ó ń ṣiṣẹ́ akọ́nimọ̀ọ́gbá fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Nasarawa United F.C. títí di oṣù November 2013 nígbà tí ó pinnu láti ṣíwọ́ iṣẹ́ eré-ìdárayá. Ó tún padà sí ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Enyimba, tí ó sìn tún gba ife-ẹ̀yẹ líìgì àgbábuta kí ó tó tún dara pọ̀ mọ́ Shooting Stars S.C. lóṣù February ọdún 2016. Ó tún padà sí ikọ̀ Kano Pillars lóṣù November ọdún 2016, before being sacked in April 2017.

## Àwọn àṣeyọrí
### Àṣeyọrí gẹ́gẹ́ bí agbábọ́ọ̀lù
;Pẹ̀lú Bendel Insurance
*Nigerian Premier League – 1979
*Nigerian FA Cup – 1978, 1980

;Pẹ̀lú Nigeria
*African Cup of Nations – 1980

### Àṣeyọrí gẹ́gẹ́ bí akọ́nimọ̀ọ́gbá
;Pẹ̀lú Enyimna
*Nigerian Premier League – 2015
*CAF Champions League – 2003

;Pẹ̀lú Kano Pillars
*Nigerian Premier League – 2008

### Àṣeyọrí aládàání
*Akọ́nimọ̀ọ́gbá tí ó dára jù lọ lọ́dún 2003

## Àwọn Ìtọ́kasí
Order of the Niger

Nàìjíríà gba olómìnira ní ayájọ́ ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá 1960,  ó sì di orílẹ̀-èdè olómìnira ní ọdún 1963. Orílẹ̀-èdè yí ṣe agbékalẹ̀ amì-ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá méjì kan kalẹ̀ láti ma fi bu ọlá fún àwọn lààmì-laaka ènìyàn láwùjọ. Àwọn  àmì-ẹ̀yẹ náà ni:  **Order of the Niger** àti  Order of the Federal Republic.

## Àmì-ẹ̀yẹ GCON
Àwọn amì-ẹ̀yẹ méjì tí wọ́n lákaakì jùlọ nínú àwọn amì-ẹ̀yẹ náà ni: *Grand Commander in the [[Order of the Federal Republic]] *. Ìsọ̀rí àkọ́kọ́ yí jẹ́ amì-ẹ̀yẹ tí ó tọ́ sí ẹnikẹ́ni tí ó bá ti jẹ Ààrẹ àti igbákejì Ààrẹ, Olórí ilé ìgbìmọ̀ Aṣòfin, Adájọ́ Àgbà fún orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Ìsọ̀rí amì-ẹ̀yẹ náà
Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kọ́ṣe ìjọba ìjọba àmúnisìn ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì nípa fífi amì-ẹ̀yẹ da àwọn lààmì-laaka àti ọ̀tọ̀kùlú ìlú lọ́lá. Amì-ẹ̀yẹ yí ni ó wà fún àwọn ológun àti àwọn tí kìí ṣe ológun. Wọ́n sì ma ń kọ̀wé ránṣẹ́ sí àwọn tí wọ́n bá yàn láti fi amì-ẹ̀yẹ náà dá lọ́lá. 

* Grand Commander of the Order of the Niger (GCON)
* Commander of the Order of the Niger (CON)
* Officer of the Order of the Niger (OON)
* Member of the Order of the Niger (MON)

## Àwọn tí wọ́n ti amì-ẹ̀yẹ náà rí

## Àwọn itọ́kasí

## Àwọn Ìtàkùn ìjásóde
*World Medals Index , Nigeria: Order of the Niger
KSI

**Olajide Olayinka Williams** " **JJ** " **Olatunji** (ọjọ́ìbí 19 Oṣù Kẹfà 1993), tí a mo sí akosemose **KSI**, ó je olorin tí Gẹẹsi  lórí YouTuber ati afẹṣẹja . Ó jẹ́ oludasilẹ àti ọmọ ẹgbẹ́ tí ẹgbẹ YouTube ti Ìlú Gẹẹsi ti a mọ si Sidemen . Ó jẹ Alákóso ti Misfits Boxing àti alojoni Prime energy drink , XIX Vodka àti ile ounjẹ kán tí a mọ si àwọn ẹ̀gbẹ́.

KSI forukọsilẹ lórí YouTube rẹ ni ọdún 2009 o si kọ́ ￼àwọn fidio àsọyé àsọyé ifiweranṣẹ atẹle ti jara ere fidio *FIFA* . Àkóónú YouTube rẹ padà di vlog àti àwọn fidio alawada. Ní Oṣu Kẹwa Ọdún 2022, ó ní àwọn alábàápín ti o jù 41 miliọnu  àti bí àwọn iwo fidio bilionu mẹwa tí ó kọja awọn ikanni YouTube rẹ mẹ́ta.
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1993
Ẹ̀ka:Articles with hCards
Ẹ̀ka:Àwọn Àyọkà pẹ̀lú ìjúwe ṣókí
Ilé-ẹjọ́

**Ilé-ẹjọ́** ni ibi tí ìjọba gbé kalẹ̀ tí wọ́n sì fi àṣẹ si wípé kí ìgbẹ́jọ́ ati ìdájọ́ èyíkéyí tí ó bá láìẹ̀ hù láàrín àwùjọ ó ti ma wáyé pẹ̀lú ìlànà òfin ìjọba orílẹ̀-èdè náà. 
Àti ìbú àti òró ètò ìdájọ́ orílẹ̀-èdè kan,  Ilé-ẹjọ́ ni ibi tí adájọ́ ti ma ń fi ẹsẹ̀ òfin ṣe ìgbẹ́jọ́, ìdájọ́ àti ìpẹ̀tù-s'ááwọ̀ láàrín àwọn ènìyàn, ìlú tàbí ilé-iṣẹ́  méjì tí ìjà , tàbí fàá-kája bá ti ń wáyé nígbà tí wọ́n bá gbé ẹjọ́ wọn wá sile ẹjọ́. Ẹnikẹ́ni tí wọ́n bá f'ẹ̀sùn kàn nílé ẹjọ́ ní ànfaní láti gba agbẹjọ́rò tí yóò jẹ́ agbẹnusọ fun níwájú adájọ́ 

## Àṣẹ ìgbẹ́jọ́
Àṣẹ ìgbẹ́jọ́ ni a lè pè ní àṣẹ ati agbara tí ilé-ẹjọ́ tàbí adájọ́ ní láti gbé ìdájọ́ kalẹ̀ ní ọ̀nà tí ó bá òfin mu nínú ìlú ati orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà.
Njẹ́ ilé-ẹjọ́ tàbí adájọ́ ní ẹ̀tọ́ láti gbọ́ ẹjọ́ tí wọ́n bá gbé wá sí iwájú wọn jẹ́ ìbéèrè kan pàtàkì tí ó yá kí ènìyàn ó bèrè. 
Oríṣi ìdájọ́ mẹ́ta ló wà, akọ́kọ́ ni ìdájọ́ lórí ènìyàn, èyí ni ìdájọ́ lórí ohun tí ó jọ mọ́ ènìyàn ati ohun ìní wọn. Ikejì ni ìdájọ́ lórí ìṣélẹ̀, èyí ni kí wọ́n gbé Ìdájọ́ kalẹ̀ l'órí ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ láwùjọ, ìkẹta ni ìdájọ́ ilẹ̀nàti ààlà-ilẹ̀. 
 
Àwọn ìdájọ́ mìíràn tí ó tún wà ni ìdájọ́ gbogbo-gbò, ìdájọ́ àdágbọ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

## Àwọn itọ́kasí
Kókóró (oúnjẹ)

**Kokoro** jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ àwọn Yorùbá  Àwọn nnkan tí wọ́n f ṣe é ni àgbàdo, súgà, èlùbọ́ tàbí gàrí gbígbẹ.

Ó ṣe é tọ́jú fúngbà pípẹ́ tí a bá gbé e pa mọ́ kúrò níbi tí atẹ́gùn wà. Oríṣi kókóró méjì ni ó wà, àwọn ni kókóró gbẹrẹfu àti aláta.

Lẹ́yìn tí a bá ti da àgbàdo gbẹrẹfu sínú omi gbígbóná, a máa rò ó pọ̀ dáadáa. A máa wá dà á sínú òróró tó gbóná.

## Àwọn ìtọ́kasí
Abula (ọbẹ̀)

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Amala_and_Abula.jpg/240px-Amala_and_Abula.jpg|thumb|240x240px| Amala pelu obe Abula

**Àbùlà** jẹ ọ̀kan lára ọbẹ̀ àwọn Yorùbá ní Ìwọ̀ Oòrùn Nàìjíríà.  Wọ́n ma ń sábà jẹ ọbẹ̀ náà pẹ̀lú Amala, ṣugbọn ó sé fi jẹ àwọn ounjẹ òkèlè miiran. Àdàlù oríṣi ọbẹ̀ ni Abula túmọ̀ sí, ṣùgbọ́n ṣùgbọ́n ó ma ún sábà túmọ̀ sí àdàlù gbegiri (ọbẹ̀ ẹ̀wà), Ewedu àti ọbẹ̀ ata. 

Wọ́n má ń ká àbùlà si ọbẹ̀ aládùn kò sì ún ṣe ọbẹ̀ tí wón dédé sẹ̀. Ṣíṣe rè ma ún gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ akitiyan àti àkókò. Àwọn Yoruba ní ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà ní o ma ún sábà ṣe ọbẹ̀ yìí, pàá pàá jùlọ, àwọn èèyàn Ọ̀yọ́ àti Ogbómọ̀ṣọ́.

## Wo eyi naa

* Àwọn ọbẹ ní Nàìjíríà 

## Awọn itọkasi
Okpa

**Okpa** jẹ́ oúnjẹ ilẹ̀ Ibo tí wọ́n máa ń fi ẹ̀pà Bambara ṣe. Ó wọ́pọ̀ láàrin àwọn ènìyàn tó wá láti Ìpínlẹ̀ Ẹnúgu, wọ́n sì kà á mọ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ Naijiria. Kìí ṣe àwọn Ibo nìkan ló ń jẹ Okpa, àwọn ẹ̀yà mìíràn máa ń jẹ Okpa pẹ̀lú ògì tàbí kí wọ́n jẹ ẹ́ lásán. Orúkọ mìíràn tí wọ́n máa ń pe Okpa ni; ịgba àti Ntucha. Àwọn Hausa máa ń pè é ní Gurjiya tàbí kwaruru.

## Àwọn àwòrán

Okpa for sale.jpg
Adeolu segun 26 okpa seller.jpg
Bambara Beans.jpg
Vigna subterranea (4350578751).jpg


## Àwọn ìtọ́kasí
Ibrahim Tanko

**Ibrahim Muhammad Tanko** (tí a bí ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n, oṣù kejìlá, ọdún 1953) jẹ́ adájọ́ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó sìn ní ilé-ẹjọ́ tí ó ga jù lọ láti ọdún 2006 wọ ọdún 2022, àti bíi adájọ́ àgbà ilẹ̀ Nàìjíríà láti ọdún 2019 títí ó fi fìwé ìfipòsílẹ̀ ráńṣẹ́ ní oṣù kẹfà ọdún 2022 nítorí àìlera rẹ̀.  Ó fìgbà kan jẹ́ adájọ́ ní ilé-ẹjọ́ kòtẹ́milọ́rùn.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayẹ́ rẹ̀
Tanko jẹ́ ọmọ Fulani tí a bí ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n, oṣù kejìlá, ọdún 1953 ní Doguwa-Giade tó jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ kan ní Ìpínlẹ̀ Bauchi, tó wà ní apá Àríwá ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó lọ sí ilé-ìwé gírámà ti ìjọba ni ìlú Azare, níbi tí ó ti gboyè WAEC ní ọdún 1973 kí ó tó lọ sí Fáṣítì Ahmadu Bello níbi tí ó ti gboyè LL.B. nínú ẹ̀kọ́ òfin Islam ní ọdún 1980. Ó padà gboyè LL.M. àti Ph.D. nínú ẹ̀kọ́ òfin ní Fáṣítì kan náà ní ọdún 1985 àti 1998 bákan náà. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Orin apala

ORIN ÀPÀLÀ

Bí irun ṣe súnmọ́ orí ní orin sí àwùjọ Yorùbá, pẹ́kí-pẹ́kí ni wọ́n súnmọ́ ara wọn. Yorùbá fẹ́ràn orin púpọ̀ tó fí jásí pe kò sí ìgbà, àkókò tàbí ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí Yorùbá kò lè ti  kọrin  àyààfi ìgbà tí wọ́n bá ń sùn tàbí tí wọ́n bá ń jẹ́un. Bi Yorùbá ṣe fẹ́ràn orin tó yìí, a rí pé orin wọn kò dúró sí ojú kan, bí ìdàgbàsókè ṣe ń bá àwùjọ wọn náà ni ìyípadà ń dé bá orin Yorùbá. Ní ìgbà kan rí, àwọn orin bíi rárà, olele, obitun àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ ni Yorùbá ń lò fún ìdárayá kí ọpọ́n tó sún kan orin àpàlà tí a ṣiṣẹ́ lórí ẹ̀ yìí, ìgbà tí ó yá ni ayé tún sún kan juju. Lẹ́yìn èyí ni fújì kí ó tó wà kan tàkasúfèé tí ayé ń jó lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí. Gbogbo èyí fi hàn pé orin Yorùbá kò dúró sí ojú kan. Lóòótọ́ a kò leè fi gbogbo ẹnu sọ ọ́ pé àwọn orin tí a dárúkọ wọ̀nyí ti di ohun ìgbàgbé ṣùgbọ́n ayé kò gbọ́ wọ́n bí i ti tẹ́lẹ̀ mọ́, kí ọ̀rọ̀ àwọn orin yìí má baà di àfìṣẹ́yìn tí eégún fiṣọ ni mo fi yàn láti sọ̀rọ̀ lórí orin àpàlà.

Orin àpàlà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orin Yorùbá ti wọ́n jẹ́ gbájúmọ̀ ni agbègbè ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú, Ọ̀yọ̀, Ọ̀sun àti Ìgbóminà. Orin ayẹyẹ ni orin àpàlà, orin ìgbàlóde ni pẹ̀lú. Orin àpàlà kò ní nǹkan án se pẹ̀lú ẹ̀sìn, òrìsà tàbí ìbọ kan tí a mọ̀ ni ilẹ̀ Yorùbá. Orin ìgbàfẹ́ ni orin àpàlà....

Olóògbé Haruna Iṣọla ni a gbà pé ó dá orin àpàlà sílẹ̀, àjogúnbá sì ni isẹ́ orin jẹ́ fún-un nítorí pé àwọn Baba baba rẹ̀ ti ń kọrin tẹ́lẹ̀. Olórin ní Bello tíì ṣe baba Haruna Ishola gan an bẹ́ẹ̀ olórin ní Egungunjọbi tíí ṣe Bàbá Bello náà sùgbọ́n orin tí wọ́n ń kọ nígbà náà kìí ṣe Àpàlà, Sẹnwẹlẹ ni orúkọ tí wọ́n pe orin tiwọn nígbà náà, àwọn kìí sì lu ìlù sí orin tiwọn, àdákọ orin lásán ni, kí olóògbé Haruna Ishola tó bẹ̀rẹ̀ sí ní lu ìlù sí orin tirẹ̀ èyí tí ó di orin Àpàlà yìí. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyapa ẹnu pọ̀ lórí èyí, síbẹ̀ ipa Olóògbé Haruna Iṣọla lórí bí orin àpàlà ṣe bẹ̀rẹ̀ kò mọ níwọ̀n. 

Àwọn mìíran tó tún kọrin àpàlà ni Olóògbé Ayinla ọmọwura, Adegeto, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

fún ẹ̀kúnrẹ́ré̩ àlàyé lórí orin àpàlà, pe
ÀÀRẸ OKIKI
08109204112/08128827372
Moi-Moi

**Mọ́i-mọ́i tàbí mọ́ín-mọ́ín** jẹ́ ẹ̀wà lílọ̀ sísè tí ó jẹ́ pé àwọn èròjà rẹ̀ ni ẹ̀wà bíbó, tí wọ́n sáábà sè pẹ̀lú àlùbọ́sà, tàtàṣé (rodo,ata gígún), òróró, edé abbl.

A tún mọ mọ́í-mọ́í sí "àlẹ̀lẹ̀" tàbí "ọ̀lẹ̀lẹ̀” ní àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá mìíràn, bẹ́ẹ̀ bí àwọn ènìyàn ṣe mọ̀ ọ́ sí ní Siẹrra Léònè àti Gánà. Wọ́n sábà máa ń jẹ́ mọ́í-mọ́í pẹ̀lú ògì/kókó.  Tubaani (tàbí Tubani) jẹ́ irúfẹ́ oúnjẹ yìí( mọ́í-mọ́í) ní apá Àríwá ilẹ̀ Gánà. Wọ́n máa ń fi gàárì, kókó, tàbí kọ́sítádì jẹ mọ́í-mọ́í náà. Ó tún jé oúnjẹ-àfikẹ́ẹ̀gbẹ́ ní àwọn ìnáwó Nàìjíríà, tí wọ́n ń fi kún ìrẹsì alésèpọ̀ àti irúfẹ́ àwọn oúnjẹ mìíràn.

## Àwọn Ohun-èlò
Ẹwà, tàtàṣé, ata rodo, òróró, tọ̀màtì (fún pípọ́n èyí kì í ṣe dandan), edé lílọ̀ (bí ó bá ṣe tẹ́ ọ lọ́rùn), àlùbọ̀sà tó bá tó, ẹyin tàbí àwọn ẹran wẹ́wẹ́, tàbí irúfẹ́ ẹran tó bá wù yín, tàbí ẹja yíyan, tàbí ẹja aláìlégungun bíbọ̀, ìsebẹ̀/iyọ̀ àti magí, omi náà ní ìwọ̀nba.

## Ìlànà Sísè
Ní àkọ́kọ́ ni láti rẹ ẹwà sínú omi tútù, kí èpò ara rẹ̀ lè rọrùn láti ṣí kúrò pátápátá títí tó ma fi funfun. Kí o sì lọ̀ tí kò fi ní ẹ̀wà líle kankan mọ́ pẹ̀lú ẹ̀rọ-ìlọta. Nínú abọ́ fífẹ̀ tí ẹ̀wà lílọ̀ náà wá à ṣe àfikún iyọ̀, magí, edé gbígbẹ, òróró, àti àwọn ohun-èlò ìdáná mìíràn láti fun ládùn. Àwọn mìíràn máa ń fi oríṣi ẹja tàbí ẹyin, tàbí ẹran wẹ́wẹ́ sínú rẹ̀ náà.  Èròjà rẹ tó máa ń pọ̀ yìí, máa ń mu ki tí ó sì máa ń mu kún inú èèyàn ní ìjẹ ìtẹ́lọ́rùn. Eyi ló tún fà á tí àwọn ènìyàn ṣe máa ń pè é ní Mọ́ín-Mọ́ín ẹlẹ́ẹ̀mí méje.

Moin-Moin usually comes in a slanted pyramid shape, cylindrical shape, cone shape and any targeted shape Oríṣiríṣi ìrísí tó bá wuni ni èèyàn le gé mọ́í-mọ́í sí, pẹ̀lú ohun-èlò tó tọ́  ìrísí tó wọ́pọ̀ jù ni èyí tí a máa ń fi ewé ẹran tàbí ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀ yọ tí wọ́n máa ń fi ewé náà sínú ihò tí wọ́n ṣù pẹ̀lú àtẹ́lẹ́ ọwọ́, tí wọ́n ma wá bú ẹwà lílọ̀ tí wọ́n ti fi èròjà pò pọ̀ sí, wọ́n sì ma pọn. Àwọn ìrísí mìíràn láti ara pípọ́n sínú àwọn agolo olóríṣi ìrísí ni wọ́n ti máa ń yọ wọn. Lẹ́yìn pípọ́n sínú àwọn ewé tàbí àwọn agolo wọ̀nyí, wọ́n ma tò wọ́n sí inú abọ́-ìdáná pẹ̀lú omi ìdá ìlàjì abọ́-ìdáná náà, láti se mọ́í-mọ́í náà jìnà pẹ̀lú oru omi náà. Wọ́n máa ń jẹ́ mọ́í-mọ́í lásán tàbí pẹ̀lú búrẹ́dì, pẹ̀lú ìrẹsì tàbí ògì fún oúnjẹ àárọ̀ tàbí oúnjẹ alẹ́. Wọ́n tún lè lò ó pẹ̀lú gàárì gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ ọ̀sán.  Wọ́n ti sọ mọ́í-mọ́í di ìrọ̀rùn nípa títa ẹwà gbẹrẹfu ní àwọn ilé ìtajà, tí ó jẹ́ pé a kò ní ma rẹ ẹ̀wà ṣókí mọ́ tàbí lo agbára láti ma bo, kí a ti yí pọ̀ mọ́ omi àti àwọn èròjà rẹ̀ tí a ti dárúkọ ṣáájú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ààló Ẹ̀lírí, Ìjàpá àti àwọn Eranko

Ààló o o.  

Ààlo.  

Nígbà láéláé, Ẹ̀lírí jẹ́    

## Orin Ààló
 

## Ẹ̀kọ́ Ààlọ́
Fufu

**Fufu** (tàbí **fufuo**, **foofoo**, **foufou**) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ounjẹ tí ó gbajúmò ni ìwọ oòrùn Áfríkà. Pàá pàá julọ Ghana àti Nàìjíríà, Wọn tún ma ń se ní àwọn orílẹ̀-èdè bi Sierra Leone, Guinea, Liberia, Cote D'Ivoire, Benin, Togo, Cameroon, the Democratic Republic of Congo, the Central African Republic, the Republic of Congo, Angola àti Gabon. Oríṣi ọ̀nà ni wọn lè gbà se Fufu.
## Fufu ni ilẹ̀ Áfríkà
Àwọn oníṣòwò orílè-èdè Portuguese ni wọn mú ẹ̀gẹ́ wá sí ilè Áfríkà láti orílè-èdè Brazil ní 16th century. Ní Ghana, fufu(tí wọn tún mọ̀ sí fufuo), funfun, ó sì má ń lè (tí wọn kò bá fi ọ̀gẹ̀dẹ̀ sára ẹ̀gẹ́ náà tí wọ́n bá ń gun lódó). Ọ̀nà tí wọ́n fi ń jẹ fufu ni bíbu díè sowo tí wọ́n ó sì yi mowo láti mú ara rẹ̀ dán, wọ́n ó ti bo ọbẹ̀ kí wọ́n ó tó jẹ́.
### Fufu Nàìjíríà
Ní Nàìjíríà, *fufu* tàbí *akpu* jẹ́ oúnjẹ tí ó gbajúmò, tí wọ́n sì ma ń fi ẹ̀gẹ́ se. Akpu(bí àwọn igbo se ma ún pè é) jẹ́ oúnjẹ tí wọ́n ma ń fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọjọ́ se, wọ́n sì ma ún sábà jẹ pẹ̀lú ọbẹ̀ egusi.

## Àwon Ìtókasí
Ekuru

'Ekuru jẹ́ oúnjẹ tó wọ́pọ̀ láàárín àwọn ẹ̀yà Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Erèé ti wọ́n bó èpo ara ẹ̀ ni wọ́n máa ń lò fi ṣe èkuru.'''

Ó farapẹ́ moin-moin nítorí pé erèé tí wọ́n bó ní wọ́n fi ń ṣe àwọn méjèèjì. Ìyàtọ̀ tó wà láàárín àwọn méjèèjì ni pé moi-moi máa ni àwọn èròjà mìíràn bí i ata, epo, ẹja, edé, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ nínú kí wọ́n tó sè é, wọ́n kàn máa wé ekuru sínú ewé lásán ni tàbí kí wọ́n rọ ọ́ sínú agolo (gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣẹ́ ń ṣe moi-moi) kí wọ́n tó sè é.

Bí wọ́n ṣé ń ṣe moi-moi náà ni wọ́n ṣe ṣe èkuru ṣùgbọ́n wọ́n kì í fi èròjà sí èkuru bí wọ́n ṣe ń fisí moi-moi. Àwọ̀ funfun ni èkuru máa ni, adùn rẹ̀ sì dàbí ọbẹ̀ díndín. Ó máa ń lọ dáadáa pẹlu ẹ̀kọ́.

Èkuru máa dùn ún jẹ pẹ̀lú ọbẹ̀ díndín. Àwọn mìíràn máa gbádùn rẹ̀ pẹ̀lú ẹkọ, bẹ́ẹ̀ ni àwọn kan máa ń jẹ́ pẹ̀lú ẹbá tàbí ọbẹ̀ ilá.

Oúnjẹ yìí wọ́pọ̀ láàárín àwọn ará ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun.

## Àwọn èròjà

Àwọn èròjà tí a tòjọ sí ìsàlẹ̀ yìí ni wón ń lò láti pèsè Èkuru tó dáa.
thumb|240x240px|Ekuru garnished with fish

* Erèé
* Òróró 

### Fún ata díndín

* Tàmátì
* Àlùbósàá
* Maají
*
* Ìsebẹ̀ abbl.
*
* 

## Àwọn ìtọ́kásí

## External links

* Yuntunmian. Nigerianfoodtv.com.