Ilu Gangan

**Ìlù gàǹgàn** (tàbí dùǹdún) jẹ́ ìlù tó rí bíi aago-yanrìn láti Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, èyí tí a lè lò gẹ́gẹ́ bí aṣojú ọ̀rọ̀ sísọ nípa ṣíṣàtúnṣe ohùn àti ìró rẹ̀ láti fara wé ohùn àti bí ènìyàn ṣe ń sọ̀rọ̀. Ó ní ojú ìlù méjì tí okùn awọ (leather tension cords) so pọ̀. Wọ́n sábà máa ń lù ú nígbà tí wọ́n bá rọ́ ọ lábẹ́ abíyá. Ẹni tó ń lù ú lè yí ohùn ìlù náà padà nípa fífún okùn náà pọ̀ àti jùwọ́ rẹ̀ láàrin apá àti ara rẹ̀.

Láti bíi ọ̀rúndún kejìdínlógún, àwọn onílù gàǹgàn ti ń lo ohùn ìlù láti fi tan àwọn ìwífún kálẹ̀, gẹ́gẹ́ bíi ìròyìn nípa ayẹyẹ àti àṣẹ, káàkiri ọ̀nà jínjìn tó tó .

Onílù tó mọ iṣẹ́ rẹ̀ dáadáa lè fi ìlù sọ odidi gbólóhùn ọ̀rọ̀. Púpọ̀ nínú àwọn ìlù gàǹgàn máa ń dún bí ìgbà tí ènìyàn ń kùn-yùngbà, ó sì sinmi lórí bí wọ́n ṣe ń lù ú.

A rí àwọn ìlù tó jọ bẹ́ẹ̀ ní Eṣíà, ṣùgbọ́n wọn kì í lò ó láti fi fara wé ọ̀rọ̀ sísọ, bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n ń lo idakka láti fara wé orin kíkọ.

Oríṣi márùn-ún ìlù *dùǹdún* ti àwọn Yorùbá àti *atumpan* àti *fontomfrom* ti àwọn Asante (Ashanti) jẹ́ èyí tó gbajúmọ̀ dáadáa. Wọ́n máa ń fi ránṣẹ́ dé ìjìnnà tó tó , níbi tí àwọn onílù mìíràn yóò ti gbà á, tí wọ́n á sì tètè ba tan ìròyìn kálẹ̀. 

## Àwọn orúkọ ìlù gàngàn nípa èdè tàbí agbègbè

## Ìtàn
Àwọn ìlù gàǹgàn wà lára àwọn ohun-èèlò orin tí ó pẹ́ jùlọ tí àwọn akéwì (griot) Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ń lò, a sì lè tọpinpin ìtàn wọn padà sọ́dọ̀ àwọn ènìyàn Bono, àwọn Yorùbá, Ilẹ̀-Ọba Ghana àti àwọn Hausa. Àwọn Yorùbá ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà àti Benin pẹ̀lú àwọn Dagomba ní àríwá Ghana ti gbé ọ̀nà kíkọrin akéwì tí ó jinlẹ̀ tí ó sì da lórí ìlù gàǹgàn kalẹ̀.

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ oríṣi ìlù gàǹgàn ló ti gbèrú, tí ọ̀pọ̀ rẹ̀ sì ní ìṣẹ̀dá kan náà tí a mẹ́nu kàn lókè yìí. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlù tí kò rí bíi aago-yanrìn ni wọ́n tún yọjú tí wọ́n sì fún ní àwọn orúkọ àkànṣe, bíi Dunan àti Fontomfrom. Ìṣẹ̀dá yìí wà láàrin àwọn ààlà Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tòde-òní nìkan, yàtọ̀ fún àríwá Cameroon àti ìwọ̀-oòrùn Chad, pẹ̀lú àwọn agbègbè tí wọ́n ní àjọpín ènìyàn tó jẹ́ ọ̀kan pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà tó pọ̀ jùlọ ní àwọn orílẹ̀-èdè Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tó bá wọn pín ààlà, bíi àwọn Kanuri, Djerma, Fulani, àti Hausa.

### Àwọn ènìyàn Serer
Nínú ìtàn Senegal àti Gambia, **tama** (ní èdè Serer) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun-èèlò orin tí wọ́n ń lò nínú àṣà *"Woong"* ti àwọn ènìyàn Serer ("ijó tí àwọn ọmọdékùnrin Serer tí wọ́n fẹ́ dábàkọ máa ń jó", èyí tí a tún mọ̀ sí *"Xaat"* (ní èdè Serer). Ìlù tama yìí ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ẹ̀sìn Serer (èyí tó wà kí Ilẹ̀-Ọba Ghana tó wáyé).

Nínú àṣà *Xaat*, tama ni ìlù kẹrin nínú àwùjọ àwọn ìlù náà. Àwọn ìlù Serer tí wọ́n máa ń lù pẹ̀lú: Perngel; Lamb; Qiin; àti Tama.

Láti ojú ìwòye ìtàn, àwọn akéwì àwọn ọba Senegambia máa ń lu tama (gẹ́gẹ́ bíi ìlù junjung ti Serer) ní àwọn àsìkò pàtàkì, bíi lásìkò ogun (ìpè láti dìhámọ́ra), nígbà tí àwọn ọba bá fẹ́ bá àwọn ará ìlú wọn sọ̀rọ̀, àti ní àwọn ipò àkànṣe ní ilẹ̀ Serer – gẹ́gẹ́ bíi rògbòdìyàn ní Tahompa (kọlu-lójijì ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún) àti Ogun Naoudourou, níbi tí àwọn Serer tí wọ́n fẹ́rẹ̀ẹ́ ṣẹ́gun (lọ́wọ́ àwọn wòlíì Mùsùlùmí ti Senegambia) ti pa ara wọn kàkà kí wọ́n jẹ́ kí àwọn ọmọ ogun Mùsùlùmí ṣẹ́gun àwọn tàbí fi ipá mú wọn gba Ìsìláàmù. Ìpààyàn-ara-ẹni jẹ́ ohun tí wọ́n gba láyè nínú ẹ̀sìn Serer kìkì bí ó bá bójúmu pẹ̀lú ìlànà Jom ti Serer (ẹ wo ẹ̀sìn Serer). Ọ̀rọ̀ náà *"Jom"* túmọ̀ sí "iyì" ní èdè Serer.

### Àwọn ènìyàn Yorùbá
#### Àyàngalú
Àyàngalú ni wọ́n gbàgbọ́ pé ó jẹ́ onílù Yorùbá àkọ́kọ́. Lẹ́yìn ikú rẹ̀ wọ́n sọ ọ́ di òrìṣà, wọ́n sì kà á mọ́ àwọn Òrìṣà. Àwọn ẹlẹ́sin ìbílẹ̀ Yorùbá gbàgbọ́ pé òun ni ẹ̀mí tó ń ṣọ́ gbogbo àwọn onílù, àti pé nínú àwòrán áńgẹ́lì-ìrànwọ́ ló ti ń fún àwọn onílù ní ìmísí láti lùlù dáadáa. Ọ̀rọ̀ náà "*Àyàn*" túmọ̀ sí onílù nínú èdè Yorùbá. Ìdí nìyí tí àwọn orúkọ ìdílé Yorùbá kan fi máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Àyàn, gẹ́gẹ́ bíi Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àlẹ̀mọ́-ìbẹ̀rẹ̀ yìí jẹ́ kí a mọ àwọn tó ń jẹ́ ẹ́ gẹ́gẹ́ bí arólé tó ń ṣọ́ àwọn àṣírí Àyàngalú.

Ní ọ̀rúndún ogún, ìlù gàǹgàn di apá kan àwọn orin ìgbàlódé ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà. Wọ́n ń lò ó láti lu orin Mbalax ti Senegal àti orin Fuji àti Jùjú ti Nàìjíríà (níbi tí wọ́n ti mọ̀ ọ́ sí dùǹdún, tí kò gbọ́dọ̀ dàrú pẹ̀lú ìlù béesì dundun ti àwọn ènìyàn Mandé).

Wọ́n tún máa ń lo ìlù gàǹgàn níbi àwọn ayẹyẹ àti ìṣẹ̀lẹ̀ bíi ìgbéyàwó, ìsìnkú, àti àwọn àríyá àdáni. Lápapọ̀, àwọn ẹgbẹ́ akọrin ilẹ̀ Áfíríkà sábà máa ń lò ó gẹ́gẹ́ bí apá kan àwọn ohun-èèlò orin wọn.

## Ọgbọ́n lílù

Ohùn ìlù náà máa ń yípadà láti fara wé bí ọ̀rọ̀ ṣe ń dún. Wọ́n ń ṣe èyí nípa yíyí mímú tí wọ́n mú okùn awọ ojú ìlù náà le padà: àwọn okùn kan wà tó so àwọn ojú ìlù méjèèjì pọ̀ (tension cord). Ìhà ìlù náà wà láàrin apá àti ìhà ẹni tó ń lù ú, kí ó lè jẹ́ pé nígbà tí wọ́n bá fún un, ojú ìlù yóò le koko, èyí tó máa ń fún un ní ohùn gíga ju ìgbà tí wọ́n bá jùwọ́ rẹ̀ lọ; wọ́n lè yí ohùn padà láàrin lílù ẹyọ kan, èyí tó ń mú ìró oníwíwọ́ jáde. Nítorí náà, ìlù lè gba ohùn, ìró, àti ìmúyára ọ̀rọ̀ ènìyàn, bótilẹ̀jẹ́pé kò lè sọ fáwẹ́lì tàbí kọ́ńsónáǹtì jáde.

Lílo ìlù gàǹgàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìbáraẹnisọ̀rọ̀ jẹ́ ohun tí àwọn ará Yúróòpù ṣàkíyèsí rẹ̀ ní ìdajì àkọ́kọ́ ọ̀rúndún kejìdínlógún. Wọ́n lè fi àwọn ìwífún kúnrẹ́rẹ́ ránṣẹ́ láti abúlé kan sí òmíràn kánkán ju bí ẹnìkan tó gun ẹṣin yóò ṣe gbé e lọ. Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, Roger T. Clarke, ajíhìnrere kan, wá rí i pé "àwọn ìró yẹn ń dúró fún ohùn àwọn sínẹ́bù (syllables) àwọn gbólóhùn ìbílẹ̀ tó kún fún ewì gidi."

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè Áfíríkà ló ní ohùn oríṣiríṣi (tonal); ìyẹn ni pé, ohùn ọ̀rọ̀ ṣe pàtàkì láti mọ ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ kan pàtó. Fún àpẹẹrẹ, èdè Yorùbá ní ohùn mẹ́ta pàtàkì, ìsàlẹ̀ (low), àárín (medium), àti òkè (high), èyí tó jọba pẹ̀lú ìró orin do, re, àti mi; wọ́n á wá lo ìyàtọ̀ láàrin àwọn ohùn mẹ́ta wọ̀nyí láti gbé oríṣiríṣi ìròyìn jáde. Ètò ohùn mẹ́ta yìí kan náà pẹ̀lú àwọn ìyàtọ̀ wọn ló tún ń wúlò fún bí ìlù ṣe ń sọ̀rọ̀ nínú orin àti àṣà Yorùbá. Ṣùgbọ́n, èdè Serer àti àwọn èdè Senegambia tí ó jẹmọ́ ọn kì í ṣe èdè oníwùró-ohùn (tonal), yàtọ̀ sí púpọ̀ nínú àwọn èdè Niger-Congo yòókù.

Ìṣòro tó wà níbẹ̀ ni bí a ṣe lè fi ìròyìn tó díjú ránṣẹ́ láìlo fáwẹ́lì tàbí kọ́ńsónáǹtì àfi kìkì ohùn. Ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì kan tó kó wá sí Áfíríkà, John F. Carrington, nínú ìwé rẹ̀ ti ọdún 1949, *The Talking Drums of Africa*, ṣe àlàyé bí àwọn onílù Áfíríkà ṣe lè fi àwọn ìròyìn tó díjú ránṣẹ́ káàkiri àwọn ibi tí ó jìn. Carrington sọ wí pé, wọ́n ń lo àwọn ohùn ìsàlẹ̀ (tí a tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí akọ) àti ohùn òkè (tí a tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí abo), onílù ń fọ̀rọ̀ránṣẹ́ nípasẹ̀ àwọn gbólóhùn àti ìdádúró (pauses), èyí tó lè rìnrìn-àjò tó máìlì 4–5. Ọ̀nà yìí lè gba àkókò tó pọ̀ ní ìlọ́po mẹ́jọ ju ṣíṣe àlàyé gbólóhùn lásán, ṣùgbọ́n ó múnádóko láti sọ fún àwọn abúlé ìtòsí nípa bíkọlu tàbí ayẹyẹ. Ó wá ṣàkíyèsí pé fún gbogbo ọ̀rọ̀ kékeré kọ̀ọ̀kan tí wọ́n bá lù lórí ìlù, wọ́n á fi gbólóhùn àfikún kún un, èyí tó lè má wúlò nínú ọ̀rọ̀ sísọ lásán ṣùgbọ́n yóò pèsè ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé fún ìró ìlù náà gangan.

### Àpẹẹrẹ
Ìròyìn bíi "Padà wá sílé" ni àwọn onílù lè túmọ̀ sí: "Jẹ́ kí ẹsẹ̀ rẹ padà wá ní ọ̀nà tí wọ́n gbà lọ, jẹ́ kí itan rẹ padà wá ní ọ̀nà tí wọ́n gbà lọ, gbin ẹsẹ̀ rẹ àti itan rẹ sísàlẹ̀, nínú abúlé tó jẹ́ tiwa".

Àwọn ọ̀rọ̀ ẹlẹ́yọ-kan yóò di odidi gbólóhùn. Fún àpẹẹrẹ, wọ́n yóò lu "Oṣù" gẹ́gẹ́ bí "Oṣù ń wo ayé", àti "ogun" gẹ́gẹ́ bí "ogun tó ń fa àfiyèsí sí ìkọlù awo-bàba".

Àwọn gbólóhùn àfikún wọ̀nyí máa ń pèsè ìṣàlàyé nínú èyí tí ó fi lè ní ìtumọ̀ fún àwọn gbólóhùn tàbí ìró ìlù náà. Wọn kò lè ṣàtòjọ àwọn gbólóhùn wọ̀nyí ṣáá; nígbà tí wọ́n bá ń kọ́ bí a ṣe ń lùlù, wọ́n máa ń kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní gbólóhùn kan pàtó tó bá ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan mu. Ìdí yìí nìkan ló sọ kíkọ́ èdè ìlù di ohun tó nira tí àwọn ènìyàn díẹ̀ ló sì ṣetán láti fi àkókò wọn kọ́ ọ. Àwọn ìró ìlù àfikún yóò dín ìdàrúdàpọ̀ nínú ìtumọ̀ rẹ̀ kù. Ṣùgbọ́n ohun tó pa ẹ̀rín pa ẹkún ni pé, nígbà tí Ìwọ̀-oòrùn ayé ń bẹ̀rẹ̀ sí í lóye ìmọ̀ ìlù yìí, ìwúlò rẹ̀ ti ń dínkù ní Áfíríkà. Bákan náà, àwọn ọ̀rọ̀ sábà máa ń sọ ìtumọ̀ wọn nù. Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan pẹ̀lú Carrington, ó ṣàlàyé pé nígbà tí a kò bá lo àwọn ọ̀rọ̀ kan nígbà gbogbo, àwọn gbólóhùn tí ó jẹmọ́ wọn máa ń di ohun ìgbàgbé. Nígbà tí wọ́n fún wọn ní ìró ìlù fún ọmọbìnrin kékeré, àwọn onílù rò pé gbólóhùn tí wọ́n lù yẹn jẹ́ ti àwọ̀n tí wọ́n fi ń pẹja ni.

Gẹ́gẹ́ bí Finnegan ṣe tẹnumọ́ ọn, àwọn ìwífún tí wọ́n ń fi ìlù ránṣẹ́ kò mọ sọ́dọ̀ àwọn ohun tó wúlò fún ayé nìkan. Èdè ìlù tún wúlò fún kíkọ ewì tàbí ìwé, fún òwe, oríkì, ewì ìtàn, orin-òkú, àti ní àwọn àṣà kan wọ́n lè lò ó fún gbogbo irúfẹ́ ewì pátá. Àṣà kíkọ ewì àti orúkọ-ìlù àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan di odidi lítíréṣọ̀ àtẹnudẹ́nu kan. Ní ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn kan bíi Ashanti tàbí Yorùbá, èdè ìlù àti lítíréṣọ̀ gbèrú dáadáa. Nínú àwọn àṣà wọ̀nyí, kíkọrin/lílù ìlù di iṣẹ́ àkànṣe tí wọ́n sì máa ń jogún rẹ̀ lópọ̀lọpọ̀ ìgbà, wọ́n sì máa ń gbé àwọn ọ̀jọ̀gbọ́n onílù tó ní òye gidi nípa èdè ìlù àti lítíréṣọ̀ yọ sí ààfin ọba.

## Ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ nípa ìṣẹ̀dá rẹ̀
Ìwọ̀n àwọn ìlù yìí yàtọ̀ láàrin àwọn onírúurú ẹ̀yà, ṣùgbọ́n gbogbo wọn pátá ló tẹ̀lé ìṣẹ̀dá ìpìlẹ̀ kan náà.

Ìlù *Tama* ti àwọn ènìyàn Serer, Wolof àti Mandinka farahàn jùlọ fún ìwọ̀n rẹ̀ tó kéré, èyí tó máa ń ní ìgùn tó jẹ́  pẹ̀lú  láti ipá-ìlà rẹ̀ (diameter). Èyí ń mú ohùn gíga jáde púpọ̀ ju àwọn ìlù gàǹgàn yòókù tó ní irú ìṣẹ̀dá yìí lọ.

Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn ènìyàn Yorùbá àti Dagomba ní díẹ̀ lára àwọn ìlù gàǹgàn tó tóbi jùlọ nínú àwọn ẹgbẹ́ akọrin *Lunna* àti *Dùǹdún* tiwọn, pẹ̀lú ìgùn tó kábíẹ̀sì dé  àti ipá-ìlà ojú ìlù tó wà láàrin . Nínú àwọn ẹgbẹ́ akọrin gàǹgàn Yorùbá, wọ́n máa ń lu àwọn ìlù ńlá wọ̀nyí pẹ̀lú àwọn kéékèèké mìíràn tí ó jọ *Tama*, tí wọ́n ń pè ní *Gàǹgàn* ní èdè Yorùbá.

## Àwọn ọ̀nà lílù

Àwọn ọ̀nà tí wọ́n ń gbà lù ú ní ìbáṣepọ̀ tó dán mọ́rán pẹ̀lú ìṣẹ̀dá ìlù náà àti ohùn kọ̀ọ̀kan èdè yẹn. A lè gbọ́ ìyàtọ̀ tó ṣe kedere nínú ọ̀nà lílù rẹ̀ láàrin àwọn agbègbè tí wọ́n ti pọ̀ jù gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ Fulani àti àwọn tó ń sọ èdè Mande àti àwọn agbègbè tí kì í ṣe ti Mande níhà ìlà-oòrùn.

Ọ̀nà lílù rẹ̀ tó pọ̀ jù ní àwọn agbègbè ìwọ̀-oòrùn bíi Senegal, Gambia, ìwọ̀-oòrùn Mali, àti Guinea jẹ́ èyí tí a fi máa ń ṣàkíyèsí mímú ìró yára àti jíjá rẹ̀ gágá láàrin ọwọ́ tó di kẹ́kẹ́ (igi ìlù) mú àti ọwọ́ kejì tí ó wà lófìífèé, ó sì bára mu pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè tí ó yàtọ̀ àti àwọn tí kò ní ohùn (non-tonal) tí wọ́n ń sọ ní agbègbè yìí. Ọ̀nà ìkọlura yìí ni wọ́n sábà máa ń gbọ́ nínú orin Mbalax tó gbajúmọ̀ ní Senegal.

Láti ìlà-oòrùn Mali, Burkina Faso àti Ghana, títí lọ sí Niger, ìwọ̀-oòrùn Chad, àti Nàìjíríà, yàtọ̀ fún àwọn agbègbè tí wọ́n ti jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ Fulani àti àwọn tó ń sọ èdè Mande, ọ̀nà tí wọ́n ń gbà lu ìlù gàǹgàn dálórí kíkọrin tó gùn tó sì fa-rọ̀ nípa fífi ọwọ́ tó di kẹ́kẹ́ lu ojú ìlù náà, pẹ̀lú lílo ọwọ́ kejì láti rọ ọ́ tàbí pa ohùn rẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n bá lù ú. Èyí ń mú kí ohùn ìlù náà fa-dùgù bíi rọ́bà, èyí tó máa ń fara wé àwọn ohùn wuwo àti ohùn títẹ̀ tó díjú nínú àwọn èdè láti agbègbè yìí (ẹ wo àtòjọ ohùn èdè Niger-Congo). Ọ̀nà lílù yìí jẹ́ ohun tí a lè gbọ́ ṣàkíá nínú orin ìgbàlódé láti agbègbè yìí, pàápàá jùlọ níbi tí ìlù gàǹgàn ti jẹ́ olórí ohun-èèlò orin, bíi orin Fuji ti àwọn Yorùbá ní Nàìjíríà.

Nínú àwọn ẹ̀yà kan, wọ́n fún olúkúlùkù ní "orúkọ ìlù" èyí tí a lè lò láti fi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́ sí onítọ̀hún ní tààrà. Àwọn àpẹẹrẹ láti ọ̀dọ̀ àwọn Bulu ti Beti-Pahuin ní Cameroon ni "Bí o tiẹ̀ wọṣọ dáadáa, ìfẹ́ ni ọ̀kan ṣoṣo" tàbí "Òkété kò ní ọmọ, eku-ilé kò ní ọmọ". Àwọn onílù gàǹgàn ń fọ̀rọ̀ránṣẹ́ nípa lílu orúkọ ẹni tí wọ́n ń fọ̀rọ̀ ránṣẹ́ sí, kí wọ́n tó kọ orúkọ ẹni tó fi ránṣẹ́ àti ọ̀rọ̀ rẹ̀ gan-an.

## Ẹ tún wo
* Ìlù (fún ìbáraẹnisọ̀rọ̀)
* Àwọn èdè súfèé, yíyí ohùn èdè sísọ padà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Ìwé Àtọ́ka
* Gravrand, Henry, "La civilisation seereer – *Pangool*, vol. 2, Les Nouvelles Editions Africaines du Senegal, 1990, pp. 40, 48–49, .
* Gravrand, Henry, "L'Heritage spirituel Sereer: Valeur traditionelle d'hier, d'aujourd'hui et de demain", in *Ethiopiques*, numéro 31, révue socialiste de culture négro-Africaine, 3e trimestre 1982 http://ethiopiques.refer.sn/spip.php?article895  (retrieved 7 May 2012)
* Joof, Alhaji Alieu Ebrima Cham, "Senegambia, the land of our heritage" (1995)
* Sarr, Alioune, "Histoire du Sine-Saloum" (Sénégal), Introduction, bibliographie et notes par Charles Becker, Bulletin de l'Institut fondamental d'Afrique noire, Tome 46, Serie B, n° 3–4, 1986–1987, p. 42.
*"Drum Telegraphy". *TIME*, 21 September 1942. Online version accessed 7 November 2006.

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta
*Video of Senegalese talking drum, known as a ''Tama'' -"Male' and the talking drum from africa" (in) Youtube