Mọ́remí Ájàṣoro

[right|thumb|Statue of Moremi Ajasoro in [Ilé-Ifẹ̀|Ife, Osun State, Nigeria]]
**Móremí Ajàsoro** jẹ́ gbajúgbajà ayaba àti akíkanjú ènìyàn ní agbègbè ilẹ̀ Yorùbá ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ti òde oní tí ó ṣe ìrànwọ́ fún ìdásílẹ̀ ilẹ̀ Yorùbá ti Ifẹ̀ láti ara ẹ̀yà Ugbo tí wọn wà ní tòsi wọn. 

Mọ́remí fẹ́ Ọ̀rànmíyàn, ọmọ Odùduwà, ọba àkọ́kọ́ ti Ilé-Ife.   

## Ìtàn Ìyá Ọba Mọ́remí Ajàṣoro àti Ilé-Ifẹ̀
Àwọn Ayaba Moremi gbé ní ọ̀rúndún kejìlá,   o wá láti agbègbè Offa,  ó sì fẹ́ Ọranyan, àrẹ̀mọ ọba Ife àti ọmọ baba ìpìlẹ̀ àwọn ará Yoruba, Odùduwà .   Ilé-Ife jẹ́ ìjọba kan tí wọ́n sọ pé ó ti ń bá ẹgbẹ́ kan tí wọ́n ń gbájú mọ́ tí wọ́n mọ̀ sí àwọn *ará Igbó*, Ugbò ní èdè Yorùbá jà.

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ará ìlú Ifẹ̀ ni àwọn ènìyàn wọ̀nyí fi ń ṣe ẹrú, nítorí èyí ni àwọn ará ìlú Ife ìjímìjí fi kà wọ́n sí ẹni tí kò ní ìtẹ́lọ́rùn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé inú bí àwọn ará ìlú Ilé-Ifẹ̀ sí àwọn ìkọlù wọn, wọn kò ní agbára láti gbèjà ara wọn. Èyí jẹ́ nítorí pé àwọn ará ìlú Ife rí àwọn ìkọlù náà gẹ́gẹ́ bí àǹjànnù (Ará Ọ̀rùn) tí wọ́n fi ara wọn hàn gẹ́gẹ́ bí eégún pẹ̀lú ìbòjú tí wọ́n fi imọ̀ ọ̀pẹ ṣe ní èyì tí wọ́n fi má a ń bò ara wọn mọ́lẹ̀.

Ayaba Moremi jẹ́ obìnrin onígboyà, onígboyà àti arẹwà, tí, láti lè kojú ìṣòro tí ó dojúkọ àwọn ènìyàn rẹ̀, ṣe ìlérí ìrúbọ ńlá fún Ẹ̀mí odò Esimirin kí ó lè rí agbára àwọn ọ̀tá ìlú rẹ̀.   Lẹ́yìn ìkọlù àìdáwọ́dúró àti pẹ̀lú Ifẹ̀ lábẹ́ ìdòyìká yìí, ó gbé ìgbésẹ̀ akọni ti fífi ara rẹ̀ fún àwọn ọlọ́ṣà láti mú un. Lẹ́yìn náà, àwọn Ugbo mú un gẹ́gẹ́ bí ẹrú, nítorí ẹwà rẹ̀ àti ìrànlọ́wọ́ Esimirin, ó fẹ́ alákòóso wọn gẹ́gẹ́ bí ayaba tí a fi òróró yàn án. Lẹ́yìn tí ó ti mọ àṣírí ẹgbẹ́ ọmọ ogun ọkọ rẹ̀ tuntun, ó sá lọ sí Ilè-Ifẹ̀ ó sì sọ èyí fún àwọn ará ilẹ̀ Yorùbá, èyí tí wọ́n fi ní àǹfàní láti lè ṣẹ́gun wọn lójú ogun nípa lílo ọgbọ́n tí ó fún wọn. 

Lẹ́yìn ogun náà, ó padà sọ́dọ̀ ọkọ rẹ̀ àkọ́kọ́, Ọba Oramiyan ti Ife (àti lẹ́yìn náà Ọ̀yó), ẹni tí ó mú un padà sí ipò ayaba rẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Moremi padà sí odò Esimirin láti mú ìlérí rẹ̀ ṣẹ. Odò náà béèrè pé kí ó fi ọmọ rẹ̀ kan ṣoṣo, Olúorogbo, rúbọ. Ìbéèrè náà le lára rẹ̀, Moremi sì bẹ̀bẹ̀ fún òriṣà náà kí ó gba ẹbọ tí kò le tó bẹ́ẹ̀. Ṣùgbọ́n, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, ó mú ìlérí rẹ̀ ṣẹ, ó sì san ẹ̀jẹ́ náà. Ẹbọ Oluorogbo oriṣà odò náà bí Moremi nínú jọjọ, kì í ṣe Moremi nìkan, ṣùgbọ́n gbogbo àwcn olùgbé ilé Ifẹ. Àwọn ènìyàn Ifẹ tù Ayaba Moremi nínú nípa fífi ara wọn fún láti jẹ́ àwọn ọmọ rẹ̀ títí láé gẹ́gẹ́ bí rọ́pò ọmọ tí ó pàdánù - ìlérí tí wọ́n sì ń ṣe títí di òní.

## Àṣẹ tí a ti ṣe àkóso rẹ
Wọ́n bẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ Edi ní kété lẹ́yìn ikú Moremi láti ṣe ayẹyẹ ìrúbọ tí ó ṣe fún àwọn ará Yorùbá . Láìpẹ́ yìí, Ayaba Mọremi: Orin - ìtàn eré ìtàgé tí ó ní ìfẹ́, ìgbàgbọ́, ọlá àti ìrúbọ ìkẹyìn - ni wọ́n tún ṣe.

Oríṣiríṣi ibi gbangba ni wọ́n ń pè ní orúkọ rẹ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá ti Nàìjíríà òde òní, bíi Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Moremi àti àwọn gbọ̀ngàn ìjókòó àwọn obìnrin ní Yunifásítì ti Èkó àti Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ .

Ní ọdún 2017, Oba Ògúnwùsì, Oọ̀ni ti Ilé-Ifẹ̀, Ìpínlẹ̀ Osun, gbé ère Moremi kalẹ̀ ní ààfin rẹ̀. Ère náà ni ó ga jùlọ ní Nàìjíríà, ó sì ti gba ipò àkọ́kọ́ lọ́wọ́ ère tó gajù nílẹ̀ Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ (ère kan ní ìlú Owerri, olú ìlú Ìpínlẹ̀ Imo ). Óun tún ni ère kẹrin tó ga jùlọ ní Áfíríkà .  Ọba Isoro Sunday Olúwágbéìlékè Òbísànyà Owa Yekere ti Ifẹ̀ ni Olùtọ́jú àti Olórí Àlùfáà ti ibi ìsìn Moremi Ajasoro.
thumb|Oba Isoro Sunday Oluwagbeileke Obisanya Owa Yekere, Moremi Ajasoro Custodian and Chief Priest

## Nínú ìwé àti àwọn ilé iṣẹ́ ìròyìn
Ìtàn Moremi ti fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òǹkọ̀wé àti eré orí ìtàgé ní ìṣírí. Àtúnṣe àrà ọ̀tọ̀ kan ni ìwé apanilẹ́rìn-ín kan tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ "Moremi: Àròsọ Áfíríkà" lábẹ́ eré apanilẹ́rìn-ín " Àròsọ Áfíríkà". Wọ́n tẹ̀ ẹ́ jáde ní ọdún 2021 nípa lílo àṣà bande dessinee tó gbajúmọ̀ láti fa àwọn ọ̀dọ́mọdé mọ́ra.

Ìtàn kan nínú *ìwé Kizazi Moto: Ìran Iná tí àkọlé rẹ̀* ń jẹ́ "Moremi" dá lórí ìtàn náà pẹ̀lú bí ó ṣe ń ṣe ìparí ìtàn àtètèkọ́ṣe náà. Wọ́n ṣe àpèjúwe Moremi gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tí wọ́n fipá mú láti lo ọmọ rẹ̀, Olú, tí ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ẹ̀yà kúkúrú ti Olúorogbo, láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí orísun agbára láti lé àwọn oun búburú tí ń gbé ilẹ̀ náà kúrò. Èyí yọrí sí dídá Luo, ẹ̀dá ẹ̀mí tí kò sọ̀rọ̀, tí ó wà. Moremi gbà Luo sílẹ̀ ó sì gbìyànjú láti tún da padà sí ara rẹ bóti wà tẹ́lẹ̀. Nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀, àwọn ẹ̀dá náà ṣẹ́gun, Moremi sì tún padà wà pẹ̀lú ọmọ rẹ̀ nígbẹ̀yìn gbẹ́yín.

Bisi Adeleye-Fayemi, ajafẹtọ àwọn obìrin, kọ ìtàn kan nípa Mọremí Ajàṣoro. 

* Ìtàn Ìbẹ̀rẹ̀ Ife
* Ìtàn Àwọn Ugbo

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ojú òpó ayélujára mììràn
  
Ẹ̀ka:Àwọn ọba àti ìjòyè ní Nàìjíríà