Esin Yoruba

**Ẹ̀sìn Yorùbá** ( ), **Òrìṣà Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà** ( ), tàbí **Ìṣẹ̀ṣe** (), jẹ́ àkópọ̀ àwọn èrò àti àṣà ẹ̀sìn tẹ̀mí ti ìbílẹ̀ àwọn Yorùbá. Orísun rẹ̀ wà ní agbègbè tí a mọ̀ dunjú sí Ilẹ̀ Yorùbá (), èyí tó kápọ̀ púpọ̀ nínú àwọn ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, Ògùn, Ọ̀ṣun, Òǹdó, Èkìtì, Kwara, Èkó àti apá kan Kogi ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà tòde-òní; àwọn Ìpínlẹ̀ Collines, Oueme, Plateau ní Gúúsù Benin; àti àwọn apá ibi tí ó sún mọ́ ọn ní Àárín gbùngbùn Togo. Ó ti di ẹ̀sìn / ìgbàgbọ́ ìbílẹ̀ Áfíríkà tí ó tóbi jùlọ lágbàáyé pẹ̀lú àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn ẹlẹ́sìn yìí káríayé.

Ó jọ ẹ̀sìn Vodun tí àwọn ẹ̀yà Fon àti Ewe tó wà ní ìwọ̀-oòrùn rẹ̀ ń ṣe, àti pẹ̀lú ẹ̀sìn àwọn Edo ní ìlà-oòrùn rẹ̀. Ẹ̀sìn Yorùbá ni ìpìlẹ̀ fún oríṣiríṣi ẹ̀sìn ní Ayé Tuntun (New World), pàápàá jùlọ Santería, Umbanda, Trinidad Orisha, àti Candomblé. Àwọn ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn Yorùbá jẹ́ apá kan *Ìtàn*, èyí tó jẹ́ àkópọ̀ àwọn orin, ìtàn, àlọ́, àti àwọn èrò àṣà mìíràn tó ṣẹ̀dá àwùjọ Yorùbá.

## Ọ̀rọ̀ tàbí Orúkọ
Orúkọ tí àwọn Yorùbá ń pe ẹ̀sìn ìbílẹ̀ wọn ni Ìṣẹ̀ṣe, èyí tó tún tọ́ka sí àwọn àṣà àti ìsìn tó yí àṣà Yorùbá ká. Ọ̀rọ̀ yìí wá láti inú àkópọ̀ ọ̀rọ̀ méjì, **Ìṣẹ̀** (tó túmọ̀ sí "*orísun/gbòǹgbò*"), àti **ìṣe** (tó túmọ̀ sí "*àṣà/ohun tí a ń ṣe*") tí wọ́n para pọ̀ láti túmọ̀ sí "Àṣà àtìbá" tàbí "Àṣà ìwáṣẹ̀" nítorí pé púpọ̀ nínú àwọn ìsìn, ìgbàgbọ́, àṣà, àti àkíyèsí àwọn Yorùbá wá láti inú ìjọsìn ẹ̀sìn fún Olódùmarè àti fífún àwọn Òrìṣà ní ọ̀wọ̀.

## Ìgbàgbọ́

Gẹ́gẹ́ bí Kola Abimbola ṣe sọ, àwọn Yorùbá ti mú ìmọ̀ ìṣẹ̀dá àgbáyé (cosmology) tó fẹsẹ̀múlẹ̀ dàgbà. Ọ̀jọ̀gbọ́n ọmọ Nàìjíríà fún Ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Áfíríkà, Jacob K. Olupona, ṣe àkópọ̀ pé kókó pàtàkì fún ẹ̀sìn Yorùbá, tí gbogbo ẹ̀dá alààyè sì ní, ni a mọ̀ sí "Àṣẹ", èyí tí í ṣe "ọ̀rọ̀ agbára tí ó gbọ́dọ̀ ṣẹ," "agbára ìyè" àti "agbára" tó "ń darí gbogbo ìṣípòpadà àti ìgbésẹ̀ nínú àgbáyé". Gbogbo èrò àti ìṣe olúkúlùkù ènìyàn tàbí ẹ̀dá nínú Ayé máa ń ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú agbára Ọ̀gá-ògo, gbogbo àwọn ohun alààyè mìíràn, títí kan Ayé fúnra rẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà ni pẹ̀lú Ọ̀run, níbi tí àwọn òrìṣà, ẹ̀mí àti àwọn òkú-ọ̀run wà. A lè ṣàpèjúwe ẹ̀sìn Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run kan tó tàn kálẹ̀ (diffused monotheism), pẹ̀lú Agbára Ẹlẹ́dàá tí ó ga jùlọ ṣùgbọ́n tí ó wà ní òkèèrè, tó gba gbogbo àgbáyé sínú.

### Àtúnwá (Reincarnation)

Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ nínú Àtúnwá, wíwá sáyé ẹ̀ẹ̀kejì (reincarnation) láàrin ìdílé. Àwọn orúkọ bíi Babátúndé (baba tún padà dé), Yétúndé (Ìyá tún padà wá), Babátúnjí (Baba tún jíǹde), àti Sótúndé (Ọlọ́gbọ́n tún padà dé) gbogbo wọn jẹ́ ẹ̀rí tó fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nípa èrò Ifá lórí àtúnwá nínú ẹbí. Ṣùgbọ́n, kò sí ẹ̀rí tó dájú pé baba-ńlá tàbí ẹ̀gbọ́n baba ẹni yóò "padà wá" nínú ìbí ọmọdé gangan.

Nígbàkígbà tí àkókò bá tó fún ẹ̀mí láti padà wá sí Ayé (tí a tún mọ̀ sí Ọjà) nípasẹ̀ ìlóyún ẹ̀dá tuntun nínú ẹ̀jẹ̀ ìdílé náà, ọ̀kan nínú àwọn ẹ̀mí tó para pọ̀ di ènìyàn yóò padà wá, nígbà tí èkejì yóò dúró ní Ìkọ̀lé Ọ̀run. Ẹ̀mí tó padà wá ń ṣe bẹ́ẹ̀ ní ọ̀nà Ẹlẹ́dàá Orí (Guardian Ori). Ẹlẹ́dàá Orí ẹni, tí ó wà ní àárín agbárí, kò dúró fún ẹ̀mí àti agbára ìbátan ẹ̀jẹ̀ ẹni ti tẹ́lẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n fún àkójọpọ̀ ọgbọ́n tí ó ti kó jọ nínú àwọn ìgbésíayé rẹ̀ púpọ̀. Kò yẹ kí a gbé èyí dọ́ti Orí tẹ̀mí ẹni, èyí tó gbé kádàrá ẹni, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀ ó tọ́ka sí pípada wá sí *Ọjà* fún Orí ẹ̀jẹ̀ ẹni nípasẹ̀ ìgbésíayé àti àwọn ìrírí tuntun rẹ̀. Baba-ńlá tàbí Ìyá-ńlá àkọ́kọ́ (Primary Ancestor) yìí máa ń di "atọ́nà" fún onítọ̀hún jálẹ̀ ìgbésíayé rẹ̀—tí ó bá mọ̀ nípa rẹ̀ tí ó sì ń bá agbára yẹn ṣiṣẹ́. Ní òpin ìgbésíayé yẹn, wọ́n á padà sínú ẹ̀mí wọn kan náà, wọ́n á sì di ẹyọ kan, wọ́n á gba ìmọ̀ àfikún tí wọ́n ti rí gbà látara ìrírí ẹni náà gẹ́gẹ́ bí "ẹ̀san".

## Ipò Ẹ̀yà Akọ-tàbí-Abo Nínú Ẹ̀sìn Yorùbá

Àwọn ipò ẹ̀yà-akọ-tàbí-abo jẹ́ kókó pàtàkì nínú ẹ̀sìn Yorùbá, níbi tí àwọn obìnrin ti wà ní ipò ńlá gẹ́gẹ́ bí ìyálòrìṣà àti olùtọ́jú ìmọ̀ mímọ́. Àwọn ipò wọ̀nyí ṣe pàtàkì fún títọ́jú àwọn àṣà ẹ̀sìn wọ́n sì ń nípa lórí bí agbára tẹ̀mí ṣe ń yí padà nínú àwùjọ. Àwọn àṣà Yorùbá gba ìwà obìnrin wọlé gẹ́gẹ́ bí apá pàtàkì fún ìrírí tẹ̀mí. Àwọn obìnrin máa ń kópa gidigidi nínú àwọn àṣà ẹ̀sìn àti ìjọsìn, èyí tó ń mú ipa àti ìtóbi wọn pọ̀ sí i nínú ètò ẹ̀mí.

Onímọ̀ nípa ẹ̀dá-ènìyàn Robert Voeks ṣàpèjúwe ẹ̀sìn Yorùbá gẹ́gẹ́ bí ẹ̀sìn tó gba àwọn ohun àdáyébá gbọ́ pé wọ́n ní ẹ̀mí (animistic), ó tẹnumọ́ ọn pé ó "fẹsẹ̀múlẹ̀ ṣinṣin sínú ibì kan".

Olúkúlùkù ẹni tó ń gbé lórí ilẹ̀ ayé máa ń gbìyànjú láti dé ìpé pé pérépéré àti láti rí kádàrá wọn ní Ọ̀run-Rere (ibùgbé tẹ̀mí fún àwọn tó ṣe rere àti ohun tó wúlò).

Orí-inú ẹni gbọ́dọ̀ dàgbà kí ó lè bára mu pẹ̀lú "Ìpọ̀nrí" (Orí Ọ̀run ẹni).

Ìwà pẹ̀lẹ́, kíkẹ́kọ̀ọ́ àti pípàròwà Ifá, àti ìfọkànsìn tòótọ́ ti tó láti sọ orí-inú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn dọ̀tun. Wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn ènìyàn tó ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì lè lo ọ̀nà ìbáṣepọ̀ tó rọrùn jùlọ láàrin Orí wọn àti Alágbára jùlọ Olú-Ọ̀run: èyí ni Àwúre (ẹ̀bẹ̀ tàbí àdúrà) fún àtìlẹ́yìn àtọ̀runwá.

Nínú èrò ìgbàgbọ́ Yorùbá, Olódùmarè ló ní àṣẹ lórí ohun gbogbo tó wà. Nítorí náà, wọ́n jẹ́ Ọ̀gá-ògo.

## Ìwé Mímọ́

Àwọn ìwé mímọ́ Yorùbá ni a ń pè ní *Odù Ifá*, èyí tó jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ mímọ́ tí wọ́n ń sọ lẹ́nu láti ìran dé ìran láàrin àwọn Babaláwo. Ní ìṣẹ̀dálẹ̀, wọ́n pín in sí ìsọ̀rí mẹ́rìndínlọ́gọ́ta-lé-nígba (256), tàbí Odù, èyí tí a tún pín sí ẹsẹ. Ó ní í ṣe pẹ́kípẹ́kí pẹ̀lú ètò ìdáfá ti ẹ̀sìn Yorùbá, Ifá. Àwọn ẹsẹ Ifá yìí ní àwọn òwe, ìtàn, àti àwọn ọ̀rọ̀ tó kàn mọ́ gbogbo apá ìgbésíayé. *Odù Ifá* ni ìpìlẹ̀ ìmọ̀ tẹ̀mí Yorùbá, ó sì ti nípa lórí àwọn àwùjọ tẹ̀mí ní Amẹ́ríkà, gẹ́gẹ́ bíi Santería. Ifá ń tọ́ka sí òrìṣà Ọ̀rúnmìlà, ẹni tí wọ́n mọ̀ mọ́ ọgbọ́n, òye, àti ìdáfá.

Ní ọdún 2005, UNESCO sọ àṣà *Odù Ifá* di ọ̀kan lára Àwọn Iṣẹ́-Ọnà Ọ̀rọ̀-ẹnu àti Ogún Àìlèfojúrí ti Ẹ̀dá-ènìyàn (Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) káríayé.

## Ìmọ̀ Ìṣẹ̀dá Àgbáyé (Cosmology)
* Olódùmarè
** Irúnmọlẹ̀
*** Òrìṣà
**** Òkú (Baba-ńlá/Ìyá-ńlá)
***** Alàyè (Ènìyàn)
****** Ẹranko, Ohun ọ̀gbìn, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

### Olódùmarè

Olódùmarè jẹ́ ẹni tí a gbàgbọ́ pé Ó jẹ́ Ẹlẹ́dàá Gíga Jùlọ àti orísun gbogbo ìṣẹ̀dá nínú ìgbàgbọ́ Yorùbá. Ohun gbogbo tó wà—Òrìṣà, ènìyàn, ẹranko, ẹ̀dá, àti àwọn agbára tẹ̀mí—wá láti ọ̀dọ̀ Olódùmarè. Gẹ́gẹ́ bí ayàwòrán àtọ̀runwá fún àgbáyé, Olódùmarè ni ó ní àṣẹ tí ó ga jùlọ, òun sì ni olùfúnni ní àṣẹ, agbára mímọ́ tí ń ṣètọ́jú tí ó sì ń fi agbára fún gbogbo ìyè.

Olódùmarè ni "ipò ìwà-láàyè" tó ṣe pàtàkì jùlọ. "Wọ́n" ni olúwa gbogbo orí, nítorí pé lásìkò ìṣẹ̀dá ènìyàn, Olódùmarè fún ẹ̀dá-ènìyàn ní "èmí" (èémí ìyè). Nínú èyí, Olódùmarè ga jùlọ.
Bóyá ọ̀kan nínú àwọn ìsapá ẹ̀dá-ènìyàn tó ṣe pàtàkì jùlọ tí wọ́n gbé ga nínú Odù Ifá ni ìlékè láti mú "Ìwà" ẹni sunwọ̀n sí i. Nípa báyìí, àwọn ẹ̀kọ́ náà kọjá ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn lásán, ó ń gba ènìyàn níyànjú pé ó tún gbọ́dọ̀ mú kí àwùjọ, ìbáṣepọ̀, àti òye rẹ̀ sunwọ̀n sí i; gbogbo *Odù* ti korpus Ifá mímọ́ ní apá kan tó ń sọ nípa ìwúlò "Ìwà". Kókó nínú èyí ni kókó-ọ̀rọ̀ ìwà òdodo, yálà ti ẹnìkan tàbí ti àkójọpọ̀.

### Ìṣẹ̀dá
Àwọn ẹlẹ́sìn Yorùbá gba Olódùmarè gẹ́gẹ́ bí agbára pàtàkì fún ìṣẹ̀dá.

Gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan nínú àwọn ìtàn Yorùbá nípa ìṣẹ̀dá, ní ìpele kan nínú ètò náà, wọ́n rán "òtítọ́" jáde láti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ bóyá àwọn ayé tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dá dára láti gbé. Ayé tí a wà yìí wà lára wọn, wọ́n bẹ̀ ẹ́ wò ṣùgbọ́n wọ́n rí i pé ó tutù jù fún ìgbé-ayé tó gbámúṣé.

Lẹ́yìn àkókò kan, wọ́n rán ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òrìṣà tí Ọbàtálá lékè wọn wá láti ran ayé lọ́wọ́ láti mú ilẹ̀ rẹ̀ le. Nínú ọ̀kan lára àwọn ìbẹ̀wò wọn sí ilẹ̀ ayé, òrìṣà ńlá Ọbàtálá gbé ìgbésẹ̀ pẹ̀lú ìkarahun kan (mollusc) tó gbé irúfẹ́ erùpẹ̀ kan pamọ́, àwọn ẹranko abìyẹ (winged beasts), àti nǹkan kan tó dà bí aṣọ. Wọ́n da àwọn nǹkan yìí sórí ohun tí ó padà di ebè ńlá lójú omi, lẹ́yìn náà ni àwọn ẹranko abìyẹ náà bẹ̀rẹ̀ sí í fọ́n erùpẹ̀ náà ká títí tí ó fi dàpọ̀ di ilẹ̀ gbígbẹ ńlá; onírúurú kòtò tí wọ́n dá padà di àwọn òkè àti àfonífojì.

Ọbàtálá bẹ́ sórí ilẹ̀ gíga yẹn ó sì sọ ibẹ̀ ní Ifẹ̀. Ilẹ̀ náà tutù, àwọn ewéko sì bẹ̀rẹ̀ sí í hù dádá. Pẹ̀lú ẹ̀kúnwọ́ erùpẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ sí í mọ àwọn ère ẹ̀dá-ènìyàn (figurines). Ní báyìí, bí èyí ṣe ń lọ lórí ilẹ̀ Ayé, Olódùmarè kó àwọn gáàsì (gases) jọ láti àwọn ibi tó jìnnà rẹ́rẹ́ ní òfuurufú ó sì dá ìbúgbàù kan tó yí padà di ìṣù iná (fireball). Ó tì í wá sí Ifẹ̀, níbi tó ti sọ púpọ̀ nínú ilẹ̀ náà di gbígbẹ tó sì tún ń yan àwọn ère ẹ̀dá-ènìyàn náà níná. Ní àkókò yìí ni Olódùmarè fẹ́ "èémí ìyè" jáde láti fẹ́ kọjá lórí ilẹ̀ náà, àwọn ère náà sì bẹ̀rẹ̀ sí í yípadà díẹ̀díẹ̀ di "alààyè" gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn àkọ́kọ́ ní Ifẹ̀.

Nítorí èyí, àwọn ènìyàn tún máa ń pe Ifẹ̀ ní "Ifẹ̀ Ọ̀ọ̀dáyé" – "ibi tí ayé ti bẹ̀rẹ̀".

### Irúnmọlẹ̀

Àwọn Irúnmọlẹ̀ jẹ́ àwọn ẹ̀dá àkọ́kọ́ tí Ọlọ́run rán wá láti parí àwọn iṣẹ́ tí a yàn fún wọn, wọ́n sábà máa ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alárinà láàrin *Òde Ọ̀run* àti *Ilé Ayé*. Nítorí náà, a lè ṣàpèjúwe àwọn Irúnmọlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn òrìṣà tí ipò wọn ga jùlọ; níbi tí a ti gba irúfẹ́ àwọn òrìṣà bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn òrìṣà pàtàkì. Àwọn Irúnmọlẹ̀ tàbí Ìmọlẹ̀ ni àwọn òrìṣà ìpìlẹ̀ àkọ́kọ́. Ní àkópọ̀, gbogbo Ìmọlẹ̀ jẹ́ Òrìṣà, ṣùgbọ́n kì í ṣe gbogbo Òrìṣà ni Ìmọlẹ̀.

### Òkú

Nínú ẹ̀sìn àti àṣà Yorùbá, Òkú jẹ́ ìmọ̀ tó díjú tó sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá tó gba onírúurú ẹ̀ka ikú, ìgbésíayé lẹ́yìn ikú, àti ìbáṣepọ̀ láàrin àwọn alààyè àti àwọn òkú. Wọ́n sábà máa ń túmọ̀ Òkú sí "the dead," ṣùgbọ́n ó gbé ìtumọ̀ tó jìn gan-an tó kọjá kíkalẹ̀ (iku) lásán. Òkú ń tọ́ka sí ìyípadà ènìyàn láti inú ayé àwọn alààyè sí ayé àwọn òkú àti ìrìn-àjò tó kàn fún ẹni tí ó sùn láti lọ sí ìkọ̀lé ọ̀run.

Òkú jẹ́ apá kan ìgbésíayé ẹ̀dá, ikú sì jẹ́ ìyípadà sí ìpele tuntun ti ìwàláàyè dípò kí wọ́n kà á sí òpin patapata. Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé àwọn òkú ń báa nìṣó láti kópa nínú ìgbésíayé àwọn ọmọ wọn lẹ́yìn àti pé wọ́n lè nípa lórí àwọn alààyè ní onírúurú ọ̀nà. Nípa bẹ́ẹ̀, Òkú tún ní í ṣe pẹ̀lú èrò "ará ọ̀run," èyí tó ń tọ́ka sí àyè ẹ̀mí tàbí ayé àwọn òkú. Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé àwọn òkú ń gbé nínú ayé tẹ̀mí yìí, níbi tí wọ́n ti ń gbé tí wọ́n sì ń bára wọn sọ̀rọ̀ títí kan àwọn alààyè.

Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àfihàn Òkú lórí ilẹ̀ ayé ni Egúngún, èyí tó gbé ẹ̀mí àwọn baba-ńlá wọ̀ tí wọ́n sì sábà máa ń lò láti bá àwọn òkú sọ̀rọ̀ àti láti bọlá fún ìrántí wọn. Egúngún ni àwòrán àrífojúkò àṣà Òkú lórí ilẹ̀ ayé, èyí tó pọkànpọ̀ sọ́rọ̀ fífún àwọn baba-ńlá ní ọlá àti ọ̀wọ̀. Egúngún ní àwọn agbára tẹ̀mí láti bá àwọn baba-ńlá sọ̀rọ̀, pẹ̀lú àṣà Òkú ti wíwá ìbùkún àti ìdáàbòbò látọ̀dọ̀ àwọn òkú tàbí baba-ńlá.

Síbẹ̀síbẹ̀, ó yẹ kí a mọ̀ pé àṣà Egúngún kì í ṣe àfihàn Òkú nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n ní àwọn àbùdá àti pàtàkì wọn tó dá yàtọ̀, èyí tó sinmi lórí ibi tí wọ́n ti ń yọ. Egúngún lè ní àwọn ètò, ayẹyẹ, àti àṣà tirẹ̀ tó yàtọ̀ sí ti Òkú, bótilẹ̀jẹ́pé àwọn méjèèjì bára wọn tan tímọ́tímọ́. Nítorí náà, àwọn Yorùbá lè pe Egúngún ní "Òkú ará ọ̀run," tó túmọ̀ sí "Òkú ti inú ọ̀run" tàbí "Òkú àwọn ẹ̀mí." Orúkọ yìí ń tọ́ka sí ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ láàrin Egúngún àti àṣà Òkú, ó sì ṣe àfihàn ipa Egúngún gẹ́gẹ́ bí àfihàn àwọn baba-ńlá àti ibùgbé ẹ̀mí.

## Àkójọpọ̀ Òrìṣà àti Ajogun

Àwọn Òrìṣà, () jẹ́ àwọn ẹ̀dá tó ní agbára láti ṣàfihàn díẹ̀ nínú àwọn ohun tó ṣẹlẹ̀ látọ̀dọ̀ Olódùmarè. Ìtumọ̀ *Òrìṣà* Yorùbá lóòrèkóòrè (wọ́n sábà máa ń túmọ̀ rẹ̀ sí "orí àkànṣe/tí a yàn") ni pé wọ́n jẹ́ alárinà láàrin ẹ̀dá ènìyàn àti ẹ̀dá ẹ̀mí/àtọ̀runwá. Wọ́n ti túmọ̀ ọ̀rọ̀ yìí sí "Deities", "Divinities" tàbí "Gods" (Àwọn Òrìṣà/Ọlọ́run).
Wọ́n ń bọ̀wọ̀ fún àwọn Òrìṣà fún wíwà ní ìdarí lórí àwọn nǹkan kan gangan nínú ìṣẹ̀dá. Nítorí náà ni wọ́n tún fi ń pè wọ́n ní *Ìmọlẹ̀* nígbà mìíràn. Lára wọn, àwọn kan wà tó jọ àwọn akikanjú ìtàn àtijọ́ àti/tàbí ọlọ́gbọ́n jù bí wọ́n ṣe jọ òrìṣà àkọ́bẹ̀rẹ̀ lọ. A lè pe àwọn wọ̀nyí ní òrìṣà ìbílẹ̀ (dema deities). Bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n sábà máa ń lo ọ̀rọ̀ náà Òrìṣà fún àwọn ẹ̀ka ẹ̀dá ẹ̀mí méjèèjì, èyí àkọ́kọ́ ló yẹ gan-an.

Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, a lè ṣàpèjúwe àwọn Ajogun gẹ́gẹ́ bí agbára búburú, olùparun tàbí agbára ìkà nínú ayé. Wọ́n wà ní ipele agbára kan náà pẹ̀lú Òrìṣà ṣùgbọ́n wọ́n ta kò wọ́n wọ́n sì ń bá Orí ẹni jà. Wọ́n ń dúró fún apá kejì nínú ìgbésíayé Yorùbá tó ń jẹ́ **Ire**, tó túmọ̀ sí oore tàbí kíkó ara pọ̀ pẹ̀lú kádàrá ẹni, tàbí **Ibi**, tó sábà máa ń túmọ̀ sí ibi tàbí wíwà níyàtọ̀ sí kádàrá ẹni. Tí a bá fọ́ ọ̀rọ̀ náà Ajogun sí wẹ́wẹ́, ó wá láti ara ọ̀rọ̀; *A + Jẹ + Ogun*, tó túmọ̀ gbàà sí; "Ẹni tí ó ń jẹ/tí ó ń gbé orí ìyọnu/ogun". Wọ́n sábà máa ń pe Ajogun ní "àwọn jagunjagun" tó ń bá ẹ̀dá-ènìyàn jagun. Nínú wọn, àwọn Ajogun pàtàkì mẹ́jọ wà tí 'Ikú' jẹ́ aṣáájú wọn.

Àwọn Yorùbá ti ṣe àkójọpọ̀ ńlá fún àwọn òrìṣà, kọ̀ọ̀kan wọn ti fẹsẹ̀múlẹ̀ nínú ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ìlànà àti àṣà wọn. Ọ̀pọ̀ nínú àwọn wọ̀nyí ti dé ipò ti kárí-Yorùbá tí wọ́n sì mọ̀ wọ́n kárí gbogbo ilẹ̀ Yorùbá, kódà ó ti kọjá Ilẹ̀ Yorùbá wọ inú àwọn àṣà àti ìgbàgbọ́ àwọn aládùúgbò wọn, bótilẹ̀jẹ́pé wọ́n lè ní ìsopọ̀ tó lágbára tàbí tímọ́tímọ́ mọ́ àwọn àdúgbò, iṣẹ́ tàbí ẹ̀ka-ilẹ̀ kan jákèjádò ilẹ̀ Yorùbá. Wọ́n sọ pé ẹgbẹẹgbẹ̀rún wọn ló wà; nínú èyí tí Irúnmọlẹ̀ jẹ́ irínwó-ó-lé-kan (401) ní àpapọ̀; Igba Ọ̀tún (200 fún ọwọ́ ọ̀tún), Igba Òsì (200 fún ọwọ́ òsì) àti ọ̀kan dín-dín (tí wọ́n fi ń ṣàpẹẹrẹ pé ènìyàn kò mọ iye wọn gangan).

## Àpèjúwe àti Ìṣesí Àwọn Òrìṣà Pàtàkì

## Ipa rẹ̀

### Ẹ̀sìn àwọn ọmọ Áfíríkà lókè-òkun
Gẹ́gẹ́ bí Ọ̀jọ̀gbọ́n Adams Abdullahi Suberu ti sọ, àwọn Yorùbá jẹ́ ọlọ́gbọ́n-ìlú ti wọ́n tàn káàkiri gbogbo àgbáyé láìní ìrírí ti tẹ́lẹ̀; fífẹ̀ àṣà wọn yá dá lórí ìṣíípòpadà—ìṣíípòpadà tó ṣẹṣẹ ṣẹlẹ̀ nípa ti òwò-ẹrú lókè-òkun, àti pẹ̀lú rírí àwọn Yorùbá ilẹ̀ Nàìjíríà àti Benin ṣí kúrò lọ sí orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, UK, Brazil, àti àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn ní ayé àti Yúróòpù. Lásìkò ṣáájú ìmúnisìn (pre-colonial period), ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Yorùbá ni wọ́n mú lẹ́rú tí wọ́n sì tà sínú òwò-ẹrú wọ́n sì gbé wọn lọ sí Argentina, Brazil, Cuba, Colombia, Dominican Republic, Puerto Rico, Trinidad and Tobago, St. Vincent & The Grenadines, Uruguay, Venezuela, àti àwọn apá mìíràn. Wọ́n gbé ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn wọn dání. Èrò yìí papọ̀ sínú ohun tí ó wá di apá pàtàkì nínú "New World lineages" èyí tí ó jẹ́ oríṣiríṣi àwọn ẹ̀sìn Áfíríkà tòde òní tó ṣẹ̀ wá láti ara Yorùbá:
* Candomblé (Brazil, Argentina, Uruguay)
* Santería (Cuba, Puerto Rico, Dominican Republic)
* Trinidad Orisha (Trinidad and Tobago)
* Venezuelan spiritism (Venezuela)
* Spiritual Baptist (St. Vincent & The Grenadines)
* Umbanda (Brazil, Argentina, Uruguay)

Ní ọdún 1989, wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn tó lé ní àádọ́rin mílíọ̀nù (70 million) kárí Áfíríkà àti New World ló ń kópa nínú ẹ̀sìn Yorùbá ní onírúurú ọ̀nà. 

Ìgbàgbọ́ Vodun, èyí tó ṣẹ̀wá látàrí ẹ̀yà mìíràn (àwọn ènìyàn tó ń sọ èdè Gbe ní Benin, Togo, àti Ghana tòde-òní), ní àwọn kókó tó ní ipa lórí àwọn ọmọ Áfíríkà lókè-òkun nínú àwọn orílẹ̀-èdè bíi Haiti àti Cuba, bẹ́ẹ̀ náà ni ní New Orleans, Louisiana nínú Amẹ́ríkà.

Ní Gúúsù Amẹ́ríkà, ẹ̀sìn Yorùbá ti wà nínú ìmúkòópọ̀ ẹ̀sìn tí ó lágbára pẹ̀lú ẹ̀sìn Kìrìstẹ́nì, ẹ̀sìn ìbílẹ̀, àti Spiritism láti ìgbà àwọn àlejò Áfíríkà àkọ́kọ́. Ní Brazil, ẹ̀sìn Umbanda wáyé látara ìbáṣepọ̀ tó gbòòrò nínú àwọn ìgbàgbọ́ tí Gúúsù Amẹ́ríkà pèsè. Àwọn ẹlẹ́sìn Umbanda sábà máa ń ka ara wọn sí ẹlẹ́sìn-ọlọ́run-kan (Monotheistic), ṣùgbọ́n wọ́n ń bọlá fún àwọn ẹni mímọ́ Kátólíìkì àti Òrìṣà gẹ́gẹ́ bí àfihàn látọ̀dọ̀ Ọlọ́run tàbí gẹ́gẹ́ bí òrìṣà aláàbò. Ìjọsìn Umbanda tún fàyè gba àwọn ohun inú àṣà àwọn ọmọ ìbílẹ̀ Gúúsù Amẹ́ríkà bíi lílo Tábà fún ayẹyẹ àti ìbáraẹnisọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹ̀mí jagunjagun Ìńdíà tó ti kú (Caboclo).

Nínú fídíò àkọsílẹ̀ ti ọdún 1949 *Fiestas de Santiago Apóstol en Loíza Aldea*, onímọ̀ nípa ẹ̀dá-ènìyàn Ricardo Alegría ṣe àkíyèsí irúfẹ́ àṣà yìí ní Loíza, Puerto Rico, ó sọ pé ìsopọ̀ tó wà láàrin àwọn ènìyàn aláwọ̀ dúdú ní agbègbè náà àti ẹni mímọ́ Kátólíìkì Santiago Apóstol lè jẹyọ látara bí wọ́n ṣe ń ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí jagunjagun; kókó kan tó jọ díẹ̀ nínú àwọn àpèjúwe Ṣàngó àti Aganjù. Èrò yìí ṣàbá pé wọ́n lo ìjọra yìí láti ọwọ́ àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà bòókẹ́lẹ́ láti bọlá fún òrìṣà baba-ńlá wọn.

Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlélógún (21st century), àwọn aṣíwájó Nàìjíríà tún ti mú ẹ̀sìn Yorùbá lọ sí Brazil.

### Japan
, ọ̀jọ̀gbọ́n fún lítíréṣọ̀ ní Meiji University, ló di ọmọ orílẹ̀-èdè Japan àkọ́kọ́ tí wọ́n dá kọ láti di Babaláwo ní ọdún 2013.

## Àwọn Ìtọ́kasí
### Àlàyé Ìsàlẹ̀-ìwé

### Ìwé Àkàkún (Bibliography)
*
* 
* 
* 

## Kà Sí i
* Fayemi Fatunde Fakayode, "Iwure, Efficacious Prayer to Olodumare, the Supreme Force" 
* Chief S. Solagbade Popoola & Fakunle Oyesanya, Ikunle Abiyamo: The ASE of Motherhood 2007. 
* Chief S. Solagbade Popoola Library, INC Ifa Dida Volume One (EjiOgbe - Orangun Meji) 
* Chief S. Solagbade Popoola Library, INC Ifa Dida Volume Three (OyekuOgbe - OyekuFun) 
* The Way of the Orisha by Philip John Neimark: Publisher HarperOne; 1st edition (28 May 1993) 
* *Olódùmarè : God in Yoruba Belief* by Bolaji Idowu, Ikeja : Longman Nigeria (1982) 
* Dr.  Jonathan Olumide Lucas, "The Religion of the Yorubas", Lagos 1948, C. M. S. Bookshop.
* 
* , pg. 177
* Miguel A. De La Torre, *Santería: The Beliefs and Rituals of a Growing Religion in America*, 2004, .
* Miguel R. Bances – Baba Eshu Onare, . Los 16 Meyis y sus Omoluos u Odus o Signos de Ifa.
*

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta

* Yoruban cosmology and mythology
* Ifa Studies Podcast hosted by Awoyinfa Ifaloju on iTunes
* Yoruba Movies & Films  Yoruba Theatre is the origin of Nigeria's Nollywood, the equivalent of America's Hollywood.