open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abiola Babatope

**Abiola Babatope**, *ọmọ* Odeyale, jẹ olóṣèlú ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà to sójú Mushin Central District II, Eko ni ile ìgbimọ asoju-sofin nígbà olómìnira keji.

Babatope lo si ile iwe St Anne ti ilu Ibadan fun ẹkọ gírámà rẹ, o si kọ ẹkọ nípa oun alumọni inu ilẹ̀ ni Fasiti ìlú Ibadan leyin naa.  Lẹ́yìn tí ó kẹ́kọ̀ọ́ yege, ó ṣiṣẹ́ ní ọ́fíìsì akọ̀wé sí ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó. Lẹhin ti o kúrò ni iṣẹ ti Ipinle Eko, o darapọ mọ Mobil Producing Nigeria ni ọdún 1971.  Ni ọdún 1977, o jẹ igbimọ ni Mushin ati ni ọdún 1979, wọn dibò yán gẹgẹbi ọmọ ẹgbẹ ti Aṣoju sofin labẹ ẹgbẹ òṣèlú Unity Party of Nigeria (UPN).

O fẹ́ Ebenezer Babatope ti òun náà jẹ oloselu. 

## Awọn itọkasi
Morjana Alaoui

**Morjana Alaoui** (ti a bi ni osu Kọkanla ọdun 1982)  jẹ oṣere ara ilẹ Moroko ati Faranse.  O jẹ olokiki julọ fun awọn ipa kikopa gẹgẹ bi oludari Laila Marrakchi 's *Marock* (2005) ati *Rock the Casbah* (2013).  O tun ti jẹ oṣere ninu fiimu ti akọọle rẹ n jẹ Pascal Laugier *Martyrs* *(* 2008). 

## Igbesiaye rẹ
Alaoui lo igbesi aye ibẹrẹ rẹ ni agbegbe Anfa ti Casablanca, Morocco,  o si kọ ẹkọ ni Casablanca American School.  Nigba ti o pe ọmọ odun mejidinlogun, o lọ si Paris, France, nibiti o ti kọ ẹkọ ni Ile-ẹkọ giga  ti American University of Paris.  Lakoko ti o wa ni ile-ẹkọ giga, o pade oludari Laila Marrakchi, ẹniti o fun u ni anfaani lati kopa ninu fiimu *Marock* (2005). *Marock* jẹ fiimu ti o gba oriyin ti Alaoui si fi ni okiki nipasẹ rẹ. Ni  ọdun 2007, o bẹrẹ yiya *Martyrs*, eyiti o tun jẹ mimọ.  Ni ọdun 2016, Alaoui kopa ninu ere imọ-jinlẹ ti akọọle rẹ jẹ *Broken* ti Shaun Robert Smith dari.

## Asayan awọn ere rẹ

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1982
Sanâa Alaoui

**Sanâa Alaoui**, ti a tun mo si **Sanaa Alaoui** jẹ oṣere Faranse ara ilu Moroko .

## Igbesi aye
Alaoui ni wọn bi ni Oṣu kẹrin, Ọjọ kọkandinlọgbọn, ọdun 1987, ni Casablanca. O gba oye ile-iwe giga rẹ ni Lycée Lyautey ni Casablanca.

Gẹgẹbi eniyan to mọn ọpọlọpọ ede sọ, o ti sisẹ pẹlu awọn oludari lati oriṣiriṣi orilẹ-ede, awọn bi Gustavo Loza, Adil El Arbi ati Abdelkader Lagtaâ . O ma n ṣere orisirisi ede marun: Arabu, Faranse, Sipeeni, Gẹẹsi , ati Jamani

Ni ọdun 2021, o  jẹ ọkan lara awọn onidajọ ti *Festival AMAL* ni Ilu Sipeeni. 
Alaoui ni o ngbe ni Morocco, lẹhin opolopo odun lo ni France .

## Awọn isẹ rẹ
*2022: Collapsed Walls
* 2018: *Operation Red Sea* (*Opération Mer Rouge*)
* 2015: *[[w:|Black (2015 Belgian film)|Black]]*
* 2014: *[[w:|Image (2014 film)|Image]]*: Mina
* 2013: *Vuelos prohibidos* : Monica
* 2011: *[[w:|Poupiya (short film)|Poupiya]]*
* 2008: *Terminus des anges* : Samia
* 2008: *Ça se soigne ?*: Samia
* 2008: *Un novio para Yasmina* (*Un fiancé pour Yasmina*) : Yasmina
* 2007: *[[w:|Yasmine et les hommes (2007 film)|Yasmine et les hommes]]* : Yasmine
* 2007: *[[w:|Oud Al ward ou la beauté éparpillée (2007 film)|Oud Al ward ou la beauté éparpillée]]* : Oud l'Ward
* 2005: *Ici et là*
* 2004: *Le Pain nu* (*Al khoubz al hafi*) : iya Mohamed Choukri's
* 2004: *Al otro lado* (*De l'autre côté*) by Gustavo Loza: the mother
* 2004: *[[w:Le Cadeau (2004 film)|Le Cadeau]]* 
* 2002: *[[w:Face à face (film)|Face à face]]* : Amal
* 1996: *Le Cri de la soie* : Aicha

## Awọn ami ẹyẹ
* 2018: oriyin ni International Youth Film Festival ni Meknès
* 2017: oriyin ni *Festival méditerranéen cinéma et iṣiwa* ni Oujda
* 2017 : oriyin ni Khoribga African Film Festival 
* 2009: Ami Ẹyẹ ni MedFilm Festival ni Romu
* 2007: ẹbun akọkọ fun Ipa abo ni National Film Festival (Morocco)|Moroccan Film Festival fun ipa rẹ ninu Lahcen Zinoun 's *Oud Al'ward ou La Beauté éparpillée* .

## Awọn itọkasi

## Awọn ijapọ itẹbọsode
* Sanâa Alaoui, *Télérama* (in French)
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1987
Reneé Anne Street

**Reneé Anne Street** jẹ́ òní ìmò ìṣe ìwádìí nípa ètò ìlera ará àti àgàbàgebè ní orílè-èdè South African.  O ṣiṣẹ gẹgẹbi ọkan gbogì lára àwọn òní ìmò sayensi fún ìṣe ìwádìí àti adarí ẹka tí ètò  ìṣe  ìwádìí ìlera ará àti àgàbàgebè fún àwùjọ South African Medical Research Council (SAMRC). Wọn dibo yàn gẹgẹbi fellow tí àwùjọ àwọn òní ìmò sayensi aláwò dúdú ti a mọ  sì African Academy of Sciences ní ọdún 2023.
## Ẹkọ
Reneé ní ìwé ẹ̀rí  MPH àti PhD nípa ètò ẹ̀kọ́ orúkọ àwọn èwe àti igi tí òyìnbó ńpè ní Botany láti ilé ìwé gíga Yunifásítì KwaZulu-Natal.

## Itọkasi
Taye Atske Selassie

**Taye Atske Selassie Amde**!(tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kìíní ọdún 1956) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Ethiopia, òun ni Ààrẹ orílẹ̀ èdè Ethiopia lọ́wọ́ lọ́wọ́. Kí ó tó di Ààrẹ orílẹ̀ èdè Ethiopia ní ọdún 2024, ó kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ ipa ní òṣèlú, ó fi ìgbà kan jẹ́ aṣojú Ethiopia sí orílẹ̀ èdè Ígípítì, aṣojú Ígípítì sí Ìsòkan orílẹ́-èdè, àti Mínísítà ti *Foreign Affairs*.
## Ìpìlẹ̀ àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Taye Atske Selassie Amde sí ní Debarq, Gondar. Ó kàwé gboyè ní Yunifásítì Addis Ababa pẹlu Bachelor of Arts ní Political Science àti International Relations, àti Master of Arts nínú ìmọ̀ International Relations àti Strategic Studies ní Lancaster University in 1989.
## Ààrẹ
Ààrẹ Sahle-Work Zewde kọ̀wé fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ lẹ́yìn ní ọjọ́ keje oṣù Kẹ̀wá ọdún 2024, ní ọjọ́ kan náà ni ìgbìmọ̀ asofin yan Taye gẹ́gẹ́ bi Ààrẹ orílẹ̀ èdè Ethiopia.

## Àwọn ìtọ́kasí
Samah Barigou

**Samah Barigou** jẹ́ òṣèrébìnrin ará Mòrókò.Ó jẹ́ olókìkí fún ipa rẹẹ̀ nínu kíkópa rẹ ninu  fíìmù Casablanca Beats tí fíìmù na sí jẹ yíyàn lati díje fun Palme d'Or ni Cannes Film Festival ni ọdún 2021.

## Awọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Oni Akerele

**John Oni Akerele** Gbígbọ́ ⓘ (kú ní ọdún 1983)ó jẹ́ dókítà ọmọ orílẹ-èdè Naijiria, Oníṣègùn òyìnbó àkọkọ ti Naijiria . 

Lakoko ti o ngbé ni Ilu Lọndọnu, ni ọdún 1941 o fẹ Dorothy Jackson, ti o jẹ ọmọ Afirika, Yuroopu ati abinibi ilẹ̀ Amẹrika, wọn si ngbé ni Kilburn, ni àriwa ti Ìlú Lọndọnu. Ilé wọn di ibi ìpàdé fún àwọn ọmọ ilẹ̀ Afirika bi Nnamdi Azikiwe, Aare àkọkọ Naijirià, àti Jomo Kenyatta ti Kenya .  Lakokò ti o wa ni Ilu Lọndọnu, ni ọdún 1945 o jẹ ọ̀kan nínú awọn olùdásílẹ̀ àwùjọ pan-Yoruba *[[Egbé Ọmọ Odùduwà|Ẹgbẹ́ Ọmọ Oduduwa]]*, o si jẹ ààrẹ àkọ́kọ́. Ti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ yoku njẹ́ Obafemi Awolowo, akọ̀wé ẹgbẹ, Akintola Williams, Saburi Biobaku, Ayo Rosiji àti àwọn míìràn. 

Akerele padà si Nàìjíríà lẹhìn òmìnira ní ọdún 1960, o si di òṣìṣẹ́ oníségùn ni Apa Ibùwọ̀ Òrùn ni Ibadan . Lakoko ogun abẹle Naijiria (ni ọdún 1967–1970) wọn gbe lọ si Eko, níbití Akerele ti ṣeto ibiṣẹ́ aladani kan. Ó kú ni ọdún 1983. Dorothy wà láàyè títí di ọmọ ọdún aadọrun, o ku ni Oṣu Kẹrin ọdún 2007. 

Ọmọbinrin rẹ Kofoworola Bucknor-Akerele tun di gbajugbaja oloselu ni Naijiria. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1983
Gwendoline Etonde Burnley

**Gwendoline Etonde Burnley**, *a bi* **Martin** (ni ọdún 1932-2020) o jẹ olóṣèlú ara ilu Cameroon ati olùdámọ̀ràn fún ìdàgbàsókè.  O jẹ obìrin àkọkọ ti Ilu Cameroon lati Ìwọ̀-oòrùn ti Mungo lati di ọmọ ile igbimọ aṣofin ni Ile-igbimọ Orilẹ-ede Cameroon, o si jẹ MP láti ọdún 1969 si 1988. 

## Ìgbésí ayé
Gwendoline Burnley ni a bi ni Buea ni ọjọ kọkàndínlọ́gbàn Oṣu Kejì, Ọdun 1932, ọmọbinrin Ernest Kofele Martin ati Hannah Nene Enanga Martin, *ọmọ* Steane.  O lọ si ile-iwe alakọbẹrẹ ni Basel Mission School ni Buea, ṣaaju ki o to lọ si CMS Girls' School, ni Èkó . Lẹhin ile-ẹkọ giga o pari iwe -ẹkọ giga ni Awujọ ni Hague .  Ni ọdún 1960 o fẹ REG Burnley. 

Burnley ni a yan gẹgẹbi aṣoju àwọn obìnrin ni Ilé-ìgbìmọ̀ Àpéjọ Iwọ-oorun Cameroon :
 
Lẹ́yìn sáà kan ní Ilé ìgbìmò aṣòfin tí Ìwọ̀ Oòrùn Cameroon, wọn tu àpéjọ náà ká. Burnley pada si Ile-iṣẹ nibiti o ti n ṣiṣẹ titi di igba ti wọn ṣètò Apejọ Orilẹ-ede tuntun. Ti asi ṣe àkọsílẹ rẹ gẹgẹbi obìnrín kàn soso to wà nínú apejọ tuntun náà ní ọdún 1969, o lo sáà mẹrin nibẹ o si kuro ni ọdún 1988, ni àkókò ti ounká àwọn obìnrin ọmọ ile-igbimọ ti di mẹ́tàdínlógún. Ni ọdún 2012 o ṣe àtakò aisi ìlọsíwájú fún itẹsiwaju  àwọn aṣojú obìrin ni Apejọ Orilẹ-ede Cameroon. 

O ku ni ọjọ keje Oṣu Kẹta, Ọdún 2020.

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* gwendolineburnley.com 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1932
Idewu Ojulari

Oba **Idewu Ojulari** (o kú ní ọdún 1835) o jẹ ọba gẹgẹbi ọba ìlú Eko (Oba of Lagos) láti ọdún 1829 titi dì ọdún 1834/5. Baba rẹ ni Oba Osinlokun tí àwọn ọmọ ìyà rẹ sí jẹ́ Kosoko (ẹniti o jẹ ọba láti ọdún 1845 si 1851) ati Opo Olu, olówó àti alágbára obìrin t'in ṣòwò ẹru. 

## Ikú orò ti Idewu Ojulari
Idewu Ojulari jẹ ọba lẹyìn ìgbà ti bàbá rẹ Osilokun kú ni ọdún 1829. Sugbon isejoba Idewu Ojulari ko gbajugbaja, nípa àṣẹ Oba ilu Benin ti awon ara ilu Eko ti bèrè si, Idewu Ojulari pa ara rẹ. Lakọsílẹ̀, ìlú Eko ti wa labẹ Benin suzerainty titi di akoko ijọba Oba Kosoko ti awọn ọmọ ogun ilẹ Gẹẹsi yọ kúrò ni ijọba ni ọdún 1851. Lẹhinna, Ọba Akitoye ati ẹni tí o tẹle, Oba Dosunmu, kọ lati san owo-ori lọdọdun fun Benin.  

Gẹ́gẹ́ bí òpìtàn Kristin Mann ṣe sọ, ó ṣeé ṣe kó jẹ́ pé ìdààmú ètò ọrọ̀ ajé tó ṣẹlẹ̀ nínú òwò ẹrú lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ìjọba Osinlokun ló fa àìlókìkí Idewu Ojulari. Iroyin fi to wa leti wípé awọn oloye Idewu fi aidunnu wọn han si Oba ti ilu Benin, to si fi Egun orí, ida, ati ọ̀rọ̀ àtẹ̀jiṣẹ́ pe “ àwọn ara ilu Eko ko ni da a mo gẹgẹ bi Oba won”. Idewu rí Egun orí náà gẹ́gẹ́ bí ìpè láti gbé májèlé jẹ àti idà gẹ́gẹ́ bí ìpè ogun. Idewu mu àṣàyàn májèlé ti o si pa ara rẹ. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Ọdún ọjọ́ìbí kòsí (àwọn ènìyàn alààyè)
Ẹ̀ka:Àwọn Ọba ìlú Èkó
John Lander (oluwakiri)

**John Lander** FRGS (ọjọ kọkàndínlọ́gbàn Oṣu kejila ọdun 1806 &#x2013; ọjọ kẹrindínlógún Oṣu kọkanla ọdun 1839) jẹ àbúrò fún aṣawarikiri Gẹẹsi Richard Lemon Lander o si tẹle e rin ìrìn-àjò keji rẹ si ìwọ̀-oòrùn Afirika.

## Ìdílé
John Lander jẹ ọmọ ẹlẹ́kẹrin nínú ọmọ John Lander, olùmójútó ilé ìtura Truro ati olù jàjàkadì,  ati Mary Penrose. Nígbà tí Richard lọ sí òkun ní kékeré, John jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ nínú òwò títẹ̀wé . Nígbà tí o pada de lati Afirika o fẹ Livett ni Truro. Omo mẹrin ye dàgbà ninu wọn; ọmọbìnrin abikẹhin wọn Emily, ku ni ọjọ kẹfà Oṣu Kini ọdún 1880.  O ku láti ará àisàn iredodo ti ẹdọforo, botilẹjẹpe wọn fi ẹsun kàn pe o ku láti ará aisan ti o kó ni Afirika.

## Irin ajo
Ni ọdún 1830, àwọn ọmọ ìyà náà lọsí ìrìn àjò láti mọn ìpìlẹ Odọ̀ Niger. Wọ́n dé sí Badagry ní Nàìjíríà óde òní, wọ́n gba ọ̀nà Clapperton lọ sí Bussa, lẹ́yìn náà wọ́n gun odò náà lọ fún ọgọ́jọ kìlómítà kí wọ́n tó sọ̀kalẹ̀ láti lọ wo odò Benue àti Niger Delta . Wọn pada si Britain ni ọdun 1831. Richard pada si Niger ni ọdun 1832, ṣugbọn John gba iṣẹ ni ile aṣa ni Liverpool ati lẹhinna ni Ilu Lọndọnu nipasẹ alabojuto Lord Goderich, Ààrẹ fún eographical Society .

## Ita ìjápọ

*  

## Awọn itọkasi

*  

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1839
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1806
Amodu Tijani Oluwa

Olóyè  **Amodu Tijani Oluwa**, ti gbogbo ènìyàn mọn sí **Amodu Tijani**, jẹ Olóyè ìbílẹ̀yoruba orilẹ ède nàìjíría. Nigbati o di olókìkí ni àkókò ìjọba amunisin gíga, o jẹ olókìkí orilẹ-ede Nàìjíríà . O di oyè **Oluwa** ti Ìlú Eko mun .

## Ìgbésí ayé
O jẹ ọmọ ẹgbẹ́ ti Lagos' *Idejo* hereditary nobility, Chief Oluwa jẹ ọkan nínú àwọn arọmọdọmọ Olofin Ogunfunmire. Ìdílé rẹ̀ ní àkóso lórí àwọn abúlé àti àwọn ìlú kan ní agbègbè Apapa ní Èkó.

O ni awọn èrò ti orílẹ-èdè ti o lágbára, tin fi jiyàn pe ijọba amunisin Ilu Gẹẹsi ko ni ẹtọ lati kan fún oluwa rẹ Eshugbayi Eleko, Oba ti Eko, láti lè lo àwọn agbára bàbá rẹ. Títí di òní, o ṣiṣẹ bi oludasilẹ ti National Congress of British West Africa .

Ni ọdún 1920, olóyè, ọmọ ọba Adeniji Adele ati Herbert Macaulay rìn ìrin àjò lọ si London lati farahàn níwájú Igbimọ Aladani . Wọn wa nibẹ lati jiyàn nípa ìdáàbòbò ẹtọ  Oba si ilẹ níni ti o fi agbara gbà nipasẹ Ijọba Gẹẹsi. Ni *Amodu Tijani v Akowe, Gusu Naijiria*, Ìgbimọ naa ṣe ìdájọ́ ni ipari wọn. Ẹjọ yii fi han pe o jẹ ami pataki ni itan-akọọlẹ Naijiria bi o ti ṣe idanimọ awọn olori gẹgẹbi awọn ti o ní ilẹ naa. 

Lẹ́yìn náà ni wọ́n kọ orin àti ewì fún Olóyè Olúwa nítorí àṣeyọrí rẹ̀. Ẹjọ rẹ nigbamii tọka si nini awọn ọran igba ilẹ bi India ati New Zealand.  

## Àkọsílẹ idajọ
Ohun ti o tẹle yii jẹ ọna asopọ si akopọ kukuru ti idajọ ikẹhin ninu ọran ti *Amodu Tijani vs. akọwe ẹgbẹ ti agbègbè gúúsù (1921)*

* 

## Awọn itọkasi
Emmanuel Nwobosi

**Emmanuel Nwobosi** jẹ́ olórí ọmọ ogun Naijiria o sì jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn tí wọn kópa nínú ifipa gba ijọba ti wọn sẹ́lorí eleyii ti o wáyé ni ọjọ kẹẹdogun oṣù kínní ọdún 1966, eleyii ti o le ijoba Sir Alhaji Abubakar Tafawa Balewa kuro ni orí ìṣèjọba. O jagun ninu Ogun Biafra tako àwọn ọmọ ológun Nàìjíríà gẹgẹ bi Kononeli nigba Ogun Abele Naijiria to wáyé lẹyìn ti wọn fipá gbàjọ́bá ni osu kinni ati ìfòjọba wọn lọ́jọ́ kọkàndínlọ́gbàn oṣù keje ọdún 1966. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé ati iṣẹ
Nwobosi wa lati Obosi, Arewa Idemili  ti Ìpínlẹ̀ Anambra. Òun ni olórí fún gbogbo àwọn oṣiṣẹ fún Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu, olórí ọlọtẹ̀ Biafra nígbà Ogun Abẹle Nàìjíríà.  Ni ìgbà ti ogun tán, Nwobosi tẹle Ojukwu lọsí ààyè aimọ̀n ni Ivory Coast .

## Ipa ni coup d'état
Nwobosi lo sáájú ifipa gba ijọba naa nílùú Ibadan ni Iwọ oorun lẹhinna o sí padà pejọ si ilu Eko pẹlu Emmanuel Ifeajuna, ọkan ninu awọn olori akọkọ ti putsch.  Nwobosi mu àwọn apanirun naa lo si ile Oloye Remilekun Fani-Kayode ati Oloye Samuel Ladoke Akintola .  O mu ẹni àkọkọ, sugbon nigba ti won de ile Akintola, o koju ija sí, ija ibon si bẹ́sile. Ibọn síi mu Oloye Akintọla, Oloye Ilẹ Iwọ-Oorun nígbà ti wọn ṣe paṣipaaro ibọn yẹn.  Lẹyìn ti ifipagbàjọba naa kuna ti àwọn agbofinro naa si ti ko àwọn ọlọtẹ nipasẹ General JTU Ironsi, Nwobosi wa ni atimọle ninu  ẹwọn Kirikiri, lẹhinna wọn gbe lọ si Enugu,  lẹhinna lọ si ẹwọn Owerri. 

## Iku
Nwobosi ku ni ọdún 2020 ni ẹni ọdun mejilélọ́gọrin.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Kashim Ibrahim

**Sir Shettima Kashim Ibrahim**, KCMG CBE (ọjọ́ kẹwa oṣù kẹfà ọdún 1910 – ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n oṣù keje ọdún 1990)  jẹ oloselu omo orílẹ-èdè Nàìjíríà ti o jẹ olórí ìjọba ibilẹ ní Ipinle Borno ati pe o jẹ mínísítà fún Iṣẹ́ Àwùjọ ni àwọn ọdún 1950. O di oyè ibilẹ Waziri ti Emirate ti Borno mu lẹhin ti awọn Waziri meji ti tẹlẹ̀ ti fiwe kòsẹ́lẹ̀ ni tipatipa nitori abajade awọn itanjẹ ti ijọba ibilẹ Borno. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

O jẹ alabaṣepọ timọtimọ ti Sir [[Ahmadu Bello]] . 

== Ìgbésí ayé ==
[[Fáìlì:Chief_Arthur_Prest_on_right.jpg|left|thumb|Lori awọn igbesẹ ti Ile Naijiria ni Ilu Lọndọnu, Alhaji Sa'adu Alanamu (Aṣoju Gbogbogbo, Northern Nigeria), Sir Kashim Ibrahim, KBE (Gẹgẹbi Gomina, Northern Nigeria) ati Oloye Arthur Perst lakoko abẹwo Sir Kashim Ibrahim si Ile Naijiria]]
A bi Ibrahim ni wọọ́dù Gargar, [[Maiduguri|Yerwa]] si idile Ibrahim Lakanmi.  O bẹrẹ ẹkọ rẹ pẹlú kikọ èdè Lárúbáwá ati Al-Qur'an ki o to lọ si Borno Provincial School ni ọdún 1922. Ni ọdún 1925, wọn gba wọlé si Katsina Training College o si pari ẹkọ rẹ pẹlú ìwé ẹ̀rí olùkọ ni ọdún 1929. O bẹrẹ iṣẹ olùkọ ni ọdún 1929 ni Borno Middle School àti ní ọdún 1933 o di olùkọ́ ti yóò mọn sàbẹ̀wò sí àwọn ìgbèríko. Lẹhinna o ri ìgbéga si Olukọni Abẹwo Agba ati oṣiṣẹ ètò ẹkọ fún agbegbe ilu Borno. Wọ́n fún un ní oyè Shettima ti Borno ní ọdún 1935 àti pé lẹyìn ìgbà díẹ̀ ọpọ ènìyàn ni wọ́n ń pè é ní Shettima Kashim. O darapọ mọ òṣèlú ni ọdun 1951–52, nígbàtí wọn dibò yán si ipò Apejọ Agbègbè Àríwá, wọn yan lati [[Agbègbè Apáàríwá Nàìjíríà|Ariwa]] gẹgẹbi minisita. Lẹhinna, wọn tún yan gẹgẹbi minisita àpapọ̀ fún Awọn Iṣẹ Awujọ ati lẹhinna ti Ẹkọ . <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Ni ọdun 1956, Shehu ti yan an gẹgẹ bi Waziri ti Borno.  Waziri Ibrahim di Gomina ti ẹkun Ariwa ni ọdun 1962, o di ipo ijọba titi di igba ti awọn ologun fi gbajọba ni ọjọ kẹrindínlógún Oṣu Kini ọdun 1966 ti o mu Major General Johnson Aguiyi-Ironsi si ijọba.  wọn si yan gẹgẹbi CBE ni ọdun 1960 wọn si sọdi ológun alapọnle bi KCMG ni ọdún 1962. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1990
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1910
Leili Aaj

**Leili Aaj** jẹ ọmọ orílẹ̀èdè  Iran o jẹ oṣiṣẹ akọ ìtàn ère àgbéléwò àti olùdarí ere àgbéléwò.
## Ìṣe
Leili Aaj dárí ère àgbéléwò bí *Kojaee Ebrahim* èyítí wọn ṣe  àfihàn rẹ ni ibí àpéjọ ayẹyẹ àjọ̀dún ère àgbéléwò làgbáyé Fajr kọkàndínladota (39), *Khabe Zemestani*, *Ghande Khoun*, *Baba Adam* and *Komiteye Nan*. O ṣe ipò kìíní  níbi  ayẹyẹ  "playwriting competition" ẹka kẹtàdínlogoji tí ayẹyẹ àjọ̀dún cinema àgbéléwò làgbáyé tí Fajrf fún *Sali Ke Do Bar Paeez Shod*. 
O kò tíì o sí tún dárí ère ààgbéléwò rẹ akọkọ  èyítí ohùn náà kò pa nínú rẹ pẹlu àkòrí Colonel Soraya'' ni ọdún (2023) èyítí o gbà àmín ẹye diploma àti Crystal Symorgh of Goharshad àmì ẹyẹ pàtàkì láti ọwọ Mohammad Mehdi Esmaili, Minisita Ásà àti Ìṣàkóso ẹṣin Islam ní ibí ayẹyẹ kọkànlelogoji tí ayẹyẹ àjọ̀dún cinema àgbéléwò làgbáyé tí Fajr.

## Ìgbésí àyè ará ẹni

Àwọn òbí rẹ jẹ  ọmọ  bíbí  orílè-èdè Gilan-e Gharb County,ni agbègbè Kermanshah province. Láàrin ọdún 1997-1998, Aaj jẹ akekoo ní ilé ìwé Iranian Youth Cinema Society ní ìlú Tehran. Ni ìgbà náà, ó ṣe cinema àgbéléwò 16 mm film àti àwọn cinema àgbéléwò kékeré títí dì ọdún 2002-2003.

## Ami ẹyẹ

## Itọkasi
Adaba FM

**Adaba FM** (88.9&nbsp;MHz) jẹ ilé ìṣe  radio èyítí o kalẹ sì Ilara-Mokin ní  ìjọba ìbílè Ifedore ní ìjọba ìpínlè Òndó, ní orílè-èdè Nàìjíríà.
## Itọkasi
Olufemi Majekodunmi

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
A bi Olufemi ni ọjọ kínní oṣù kàrún ọdún 1940 ni London, England fún Moses Majekodunmi ati Tomi Agbebi.  Botilẹ̀jẹ́wipé, o dàgbà ni Nàìjíríà o si lọ si St Gregory's College, Lagos  Lẹhinna o padà si United Kingdom lati kọ ẹkọ ìyàwòrán ilè ni Glasgow School of Art, Kingston College of Art (bayi Kingston University ) o sì kẹkọọ gboyè ní ọdún 1966.

## Iṣẹ
Lẹhin ayẹyẹ ìparí ẹkọ, Femi ṣiṣẹ fún bi awọn ọdun diẹ pẹlu awọn ile-iṣẹ ni Washington, DC Lẹhinna, o padà si Nàìjíríà o si ṣiṣẹ pẹlu Godwin ati Hopwood Architects, Eko ṣáájú iṣeto ilé-iṣẹ́ ayàwòrán rẹ, lẹhinna Femi Majekodunmi Associates, darapọ mọn awọn to amọ̀n síFMA Architects Ltd nisin, ni Nigeria ni ọdún 1973. Ilé-iṣẹ́ naa ti rí ìdàgbàsóke si ile iṣẹ aladaṣe nla, pẹlu awọn ẹka rẹ ti o wa ni South Africa ni Bostwana . O ti ṣiṣẹ pẹlu ọpọlọpọ awọn àjọ ilè iṣẹ ayàwòrán ilè lati ṣe ìlọsíwájú iṣe yíya àwòrán ilè ni àwọn orílẹ-èdè jakejado Afirika . O ti ni asopọ pẹkipẹki pẹlu ọpọlọpọ awọn àjọ ayàwòrán ilè. Oun ni Ààrẹ akọkọ ti Nigerian Institute of Architects, akọwe àkọkọ ti African Union of Architects ati Ààrẹ tẹlẹ ri ti International Union of Architects   láti ọdún 1990 sí ọdún 1993    O ti jẹ ọmọ ẹgbẹ́ fún Nigerian Institute of Architects o si tun jẹ ọmọ ẹgbẹ́ Royal Institute of British Architects  O ti jẹ ẹni tí a yán láti kópa nínú ọpọlọpọ àwọn ìdíje gẹgẹbi WAN Awards fun àwọn ayàwòrán ilè agbaye.    Ó jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n Olùbánisọ̀rọ̀ nípa ayàwòrán ilè ni fásitì ti Èkó . 

## Igbesi aye ara ẹni
Victoria Majekodunmi ni ìyàwó rẹ. Wọn sì bi ọmọ mẹ́rin. 

## Wo tun

* Akojọ ti awọn ayaworan ile Nàìjíríà

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* FMA Architects Ltd osise aaye ayelujara
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1940
Adesina Fagbenro

**Adesina Ayodele Fagbenro-Byron** Listen ⓘ (tí a mọ̀ sí SFB; tí wọ́n bí ní ọjọ́ karún oṣù kẹfà ọdún 1959), jẹ́ olùdámọ̀ràn ìṣàkóso tẹ́lẹ̀ pẹ̀lú Ẹ̀ka Tó Ń Rí sí Ìdàgbàsókè Àgbáyé (DFID),  olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ KOWA ní oṣù kẹfà ọdún 2009, agbẹjọ́rò, akọrin takasufe ti gbogbo ènìyàn mọn sí "Byron" o si tún jẹ ẹni tiwọn fà kalẹ gẹgẹbi ààrẹ  fún ẹgbẹ́ òṣèlú KOWA   [      

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
SFB tí a bí ni ọjọ karùn-ún oṣù kẹfà ọdún 1959 si UCH Ibadan fun adájọ Samuel Adekunle Fagbenro ati ìyàwó rẹ Victoria Modupe Oke. O jẹ ọmọ ile-iwe ti Mary Hill Convent's Primary School ni Ibadan, Ile-ẹkọ giga Ibadan ni ọdún 1970–1974 ati Federal Government College ọdún 1975–77, Ilorin . O ni BSc (ètò ọrò ajé), LL.B (ìwé erí Imọn òfin), M.Inf.Sc (Master's Information Science) lati Fasiti ilu Ibadan, Ipinlẹ̀ Oyo , Nàìjíríà. Wọ́n pè é sí ẹ́nu iṣẹ láti dajọ ní Nigerian Law School, Eko ní ọdún 1989.   

## Iṣẹ-ṣiṣe
SFB ṣiṣẹ fún ọdún mẹwa pẹlú Ẹka Ijọba ti United Kingdom fun Idagbasoke Kariaye (DFID) ṣùgbọ́n o fẹyìntì ni Oṣù Kẹ̀sán ọdún 2015; o ṣiṣẹ bi olùdámọ̀ràn ìṣàkóso ni ifijiṣẹ ọpọlọpọ àwọn eto iṣakoso ipele ìjọba àpapọ, olutọju agbègbè fún Guusu Ìwọ̀-oòrùn  ati gúúsù ìlà-orùn Nàìjíríà ati Alákóso Ọfiisi, fun Eko ati Enugu lẹsẹsẹ.       

O tun ti ṣiṣẹ gẹ́gẹ́bí olùrànlọwọ si awọn ìjọba ti o ti kọjá ati lọwọlọwọ pàápàá ni siseto àtìlẹ́yìn ìdàgbàsókè ati ìrànlọ́wọ́ imọ-ẹrọ si àwọn òṣeré ipinlẹ ati awọn ti kii ṣe ti ipinlẹ. 

Fagbenro jẹ akọrin takasufe ati òṣèré ipele kan. O ti ṣe atẹjade awọn iṣẹ, pẹlu orin alaafia ti iyin “Alafia”, o si ṣe ifiwe labẹ orukọ “Byron”.  

O jẹ olórí ojuse ti Mothergold Ltd, oludasile Sina Fagbenro & Associates ni ọdún 1990, olupilẹṣẹ ti Awọn ajọṣepọ fun Ìdàgbàsókè (P4D) ati oludasile-pẹlu ẹni mìíràn ati alága ti Victoria Modupe Oke Foundation.    

## Òṣèlú
SFB dije fun ipò Alaga ìjọba ibilẹ nijoba ibile Eti Osa ni ipinlẹ Eko, labẹ ẹgbẹ òṣèlú  People’s Democratic Party (PDP) lọdun 2001 sugbon o padà faso ẹyin.

Ni Oṣu Keje ọdún 2009, o darapọ mọ ẹgbẹ KOWA gẹ́gẹ́bí ọmọ ẹgbẹ ti o ṣẹda pẹlu awọn miiran pẹlu Chinua Azuzu, Fola Adeola, Ngozi iwere, Muktar Bakare, Remi Sonaiya, Mark Adebayo, akọwe agba lọwọlọwọ ati Saidu Bobboi, alaga orilẹ-ede.    

## Ìgbésí ayé ará ẹni
Lolade ni ìyàwó rẹ̀, ó sì bí ọmọ márùn-ún, ọmọkùnrin mẹ́rin ati ọmọbinrin kàn tí orukọ re n jẹ moyosoreoluwa. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
SFB ni a bí ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹfà ọdún 1959, ní UCH Ibadan láti ọdọ barrister Samuel Adekunle Fagbenro ati iyalẹ̀ rẹ̀ Victoria Modupe Oke. Ó jẹ ọmọ-ẹkọ́ Mary Hill Convent's Primary School ní Ìbàdàn, Ibadan College 1970–1974 ati Federal Government College 1975–77, Ilorin. Ó ni BSc (Economics), LL.B (Bachelor of Laws), M.Inf.Sc (Master's Information Science) láti University of Ibadan, Ìpínlẹ̀ Oyo, Nàìjíríà. A pe e sí ọba ní Nigerian Law School, Lagos ní 1989. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Oyinade Olurin

**Oyinade Odutola Olurin** (ti a bi ni ọjọ kejì oṣù keji ọdún 1934) jẹ onimọran oju ati ètò ile-ẹkọ ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà ti o jẹ olukọ ọjọgbọn obìnrin akọkọ ti oògùn ni Nàìjíríà ati olukọ ọjọgbọn ojú alawọ dúdú akọkọ. O jẹ ọmọ ẹgbẹ́ ti Royal College of Ophthalmologists ati Royal College of Surgeons .  

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Wọn bi Oyinade ni ọjọ kejì oṣù keji ọdún 1934 ni ilu Ijebu Ode ni orile-ede Naijiria gege bi omo kẹfà ti Ọgbẹni Timothy Adeola Odutola.  O gba iwe-ẹri ile-iwe girama rẹ lati Ile-iwe Awọn ọmọbirin CMS, Eko ati awọn ipele A rẹ lati Ile-iwe Westonbirt ni England. Ni ọdun 1959 ati 1975, o gba awọn ìwé ẹ̀rí ìyẹ̀wù àkọ́kọ́ ati keji ninu òògùn lati Fasiti  Bristol . 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Olurin bẹrẹ iṣẹ rẹ ni ọdún 1959 ni Ile-iwosan University College, Ibadan, titi di ọdún 1961, nígbàtí o lọ si Ile-iwosan ipinlẹ, Akure, lẹhin igbeyawo rẹ ti o si lọ si Cardiff Royal Infirmary ni ọdún 1962.  O pada si Nàìjíríà ni ọdún 1965 gẹ́gẹ́bí Alàkóso ti itọju ojú ni ile ìwòsàn Fásítì nasl. 

## Awọn atẹjade ti a yan

* 

## Awọn itọkasi

### Itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1934
Šljivica

thumb|300x300px
**Šljivica** ( Serbian Cyrillic : Шљивица) jẹ abúlé kékeré kàn ni Šumadija ati ìwọ̀ oòrùn Serbia ( Šumadija ), ni agbègbè ti Rekovac (Agbegbe ti Levač ). Abúlé náà ní àwọn olùgbé agbègbè bi mẹtadinlágọ́jọ (157). 

## Ita ìjápọ

* Abala nipa Šljivica 
* Awọn aworan lati Šljivica 
* Levač Online
Dorothy Akerele

**Dorothy "Aunty Dolly" Akerele**, ọmọ **Jackson** (ọdún 1913– ọdún 2007) jẹ akọrin ara ilu Gẹẹsi-Naijiria, agbàlejò ni osi tún jẹ iyawo si oniṣẹ abẹ Naijiria Oni Akerele . Ni àkókò iku rẹ, Akerele ni "ọmọ ìlú ilu Gẹẹsi ti o dagba julọ ni Nàìjíríà; o tún jẹ ìyá ìpìlẹ sí ọkan ninu awọn ìdílé Yoruba ti o ni ọla jùlọ." 

## Ìgbésí ayé
Dorothy Jackson ni a bi ni Dulwich, gúúsù London, ọmọbinrin Ellis (Thompson) Jackson (ọdún 1869 – ọdún 1989),  akọrin takasufe kan ti o dapọ̀ mọn Afirika, Ìlú Yúrópù ati Ilu abinibi Amẹrika ti o padà ṣere pẹlu ẹgbẹ Billy Cotton . Ìdílé ko kúrò  nigbati o jẹ ọmọ ọdún méje lati di idile alawọ dúdú akọkọ ni Brixton, lẹhinna agbègbè ti o ni ọlọrọ. O kọrin pẹlú irinṣẹ trombone o si jo pẹlu àbúrò rẹ Bessie lori ìtàgé Ilu Lọndọnu. 

Odun 1941 lo fe dokita Naijiria John Oni Akerele. Ile tọkọtaya naa ni Kilburn gbalejo awọn ajafitafita ilẹ̀ Afirika bii Nnamdi Azikiwe ati Jomo Kenyatta . Lẹhin ominira Naijiria ni ọdún 1960, ìdílé náà kó lọ si Ibadan . Wọn tún ko lọ si Eko lakókò Ogun Abele Naijiria, ti o si ṣe ìdásílẹ̀ ilè iṣẹ aladani ati ile-iwosan. 

Lẹhin ti Oni Akerele ku ni ọdún 1983, Dorothy gbe pẹlu ọmọ rẹ abikẹhin, Richard, ni Ilu Eko. O gbadun gigun nkán gun irọlẹ lojoojumọ ni ayika Eko, ati awọn abẹwo ọlọ́se ọ̀sẹ̀ si ile ijo alẹ́ Fẹla Kuti . O ku ni ọjọ kẹrinla oṣù keji ọdún 2007, ni ẹni ọdun mẹ́tàléláadọrun. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2007
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1913
Kayode Adams

**Kayode Ted Adams** (o ku ni Oṣu Kẹwa ọdún 1969) jẹ ajafitafita ọmọ ile-iwe ni Yunifasiti ti Eko (UNILAG) ti o di ẹni àríyànjiyàn ni ọdún 1965 lẹhin ti o gun igbákejì alákóso (VC) ti Fasiti ti Eko, Saburi Biobaku .   

## Ikọlù sí Saburi Biobaku
Lẹyìn ti aisi isọdọtun ti Ọjọgbọn Eni Njoku gẹgẹ bi Igbákejì Alákóso UNILAG, Ọjọgbọn Saburi Biobaku ni wọn yán gẹ́gẹ́bí VC nipasẹ ijọba Sir Abubakar Tafawa Balewa, Prime Minister ti Naijiria nígbà náà. Ipinnu naa ko jẹ ìtéwógbà láàrin àwọn ọmọ ilé-ìwé UNILAG, ti wọn kẹ́fin ojúsàájú ẹda níbi yíyan Biobaku. 

Lásìkò ti Biobaku n gba awujo UNILAG ni iyànjú ni oṣù kẹfà ọdún 1965, Kayode Adams si sunmọ ibi ìpàdé náà ti o si gun Biobaku lẹyìn.  Iṣẹlẹ naa yori si aifọkanbalẹ, ti o sí padà yọrisi titipa UNILAG fun ọpọlọpọ àwọn oṣu.

## Idanwo
Wọ́n gbé Adams lọ sí ilé ẹjọ́ pé ó gún Biobaku ní ọbẹ, ó gbé ẹ̀sùn aṣiwèrè dìde, ó sì sọ pé òun kò jẹ̀bi. Laibikita ààbò aṣiwèrè rẹ, Adams jẹbi ẹ̀sùn ipaniyan, wọn sí fisi Ile-iwosan ọpọlọ Yaba, wọnsi le kúrò ni UNILAG. 

## Iku
Wọn bá Adams ni okú ni Bar Beach, wọn sí pinnu pé o mumi yo ni ni oṣù kẹwa ọdún 1969.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní ọ̀rúndún 20k
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1969
Ketneri

**Ketneri** jẹ abúlé kékeré kàn ni gúúsù Estonia .  O wà ní Agbegbe Nõo, Agbegbe Tartu .

Ni ọjọ Kínní oṣù kínní, Ọdun 2005, awọn olugbé abúlé náà jẹ mérìnlá 14 ati pe o ka awọn idile méje ti nṣiṣe lọwọ.

Ọpọlọpọ àwọn ipó oniriajo wa ni àyíká abúlé náà, bii Otepää Nature Park, Vitipalu Watch Tower ati igbo kan pẹlu ọpọlọpọ awọn eya toje.

## Awọn itọkasi
Barlozhnitsa

right|thumb|300x300px
**Barlozhnitsa** (    ) jẹ abúlé kékeré kàn ni agbegbe Slivnitsa, Sofia Province, ti o wa ni ìwọ̀-oòrùn Bulgaria, ni isunmọ 12&nbsp;km ìwọ̀-oòrùn ti ilu Slivnitsa .
Chaurigau

**Chaurigau** चौरीगाउँ jẹ abúlé kékeré kàn ti Khar VDC ti Darchula DISTRICT ti Sudurpashchim Province Nepal . Chaurigau ti a mọ ni Chaukhutte pin ààlà pẹlu abule Dallekh ni Ìwọ̀-oòrùn ati Kaknadi, Godhani, ati Ubdhaar ni Ìlà-orùn, Gúsù ati Ariwa ni atele.
Qoraqir

**Qoraqir** jẹ abúlé kékeré kàn nítòsí agbegbe Angor ni agbègbè Surxondaryo Province ti Usibekisitani . Abúlé náà jẹ olókìkí pupọ julọ fun onírúurú ọgbin ati iṣẹ-ọnà lori orílẹ-èdè náà. Ènìyàn ti o ṣe akiyesi julọ ni agbègbè ti makhalla ni "Chorshanbiev Beg'am" ti o jẹ gomina ti Dekhqonbirlashuv makhalla.
Dalga Luka

**Dalga Luka** jẹ abúlé kàn ni agbegbe Tran ni ìwọ̀-oòrùn Bulgaria . O jẹ abúlé kékeré kan pẹlu olùgbé ayeraye ti o to eniyan mẹwa. O wa ni afonifoji dín kan ti o sunmọ ọgban km (19 mi) lati ilu Tran . Dalga Luka wa ni nkan bii awọn mita 850 loke ipele okun . 

Awọn ipò idojukọ agbègbè ti Dalga Luka jẹ isunmọ **42.6417°** si Ariwa ati **22.5575°** si Ìlà-orùn **.**

Abule Dalga Luka ni Ile ijọsin Orthodox ti a mọ si “ **St. Petka** ” nibiti a ti ṣeto àpéjọ ọdọọdun lakoko awọn ayẹyẹ.

## Awọn itọkasi
Barganse

**Barganse** jẹ abúlé kékeré kan ni Ẹka Zabré ti Agbegbe Boulgou ni gúúsù ìlà-orùn Burkina Faso . Ni ọdún 2005, abule naa ni olùgbé mẹ́tàlélaadorun 93. 

## Awọn itọkasi
Theresa Kachindamoto

**Theresa Kachindamoto** (ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹta ọdún 1958 - ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹjọ ọdún 2025) jẹ́ ajàfẹ́tọ̀ọ́ ẹni ní Malawi. Ó gbajúmọ̀ fún ipa rẹ̀ nínú lílodì sí gbígbé ọmọdé fún ìyàwó tàbí ọkọ àti fún jíjà fún ẹ̀kọ́ àwọn ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin. Nítorí rẹ̀, ó lé ní Orúndínlégbéjìdínlógún (3,500) ìgbéyàwó àwọn ọmọdé ni wọ́n fi òpin sí.
## Ìpìlẹ̀

Theresa Kachindamoto ni ó kéré jù nínú ọmọ méjìlá tí àwọn òbí rẹ̀ bí. Ó siṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi akọ̀wé ní ilé ẹ̀kọ́ kan ní agbègbè Zomba fún ọdún mẹ́tàdínlọ́gbọ́n. Ó ṣe ìgbéyàwó ó sì ní ọmọkùnrin marun.  Ní ọdún 2003, àwọn olóyè agbègbè Dedza yàn án gẹ́gẹ́ bi olóyè àgbà ìlú náà. 
## Àwọn ìtọ́kasí
Hilda Adefarasin

**Hilda Adefarasin** (ọjọ́ kẹsàn-án Oṣù Kínní 1925 – ọjọ́ karùn-ún Oṣù Kejì 2023) jẹ́ ajàfẹ́tọ̀ọ́ obìnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó jẹ́ ààrẹ fún National Council of Women's Societies (NCWS). Ó fi iṣẹ́ nọ́ọ̀sì rẹ̀ sílẹ̀ ní 1969 láti dojúkọ àwọn iṣẹ́ NCWS. Ní 1971, ó jẹ́ akápò ìgbìmọ̀ náà, àti ní 1987, ó di ààrẹ.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé
A bí Hilda Adefarasin ní Èkó sínú ẹbí Wilford àti Ethel Petgrave ní 1925. Bàbá rẹ̀, tí a bí ní Jamaica, ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Nigerian Railway ní Èkó, ìyá rẹ̀ (tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ambleston tẹ́lẹ̀) jẹ́ ẹni tí a bí ní Antigua. Adefarasin lọ sí ilé-ìwé CMS Girls' School Lagos. Ó tún lọ sí Achimota College, Ghana. Ní 1945, ó di akẹ́kọ̀ọ́-gbẹ̀bí pẹ̀lú Ilé-ìwòsàn Massey Street ṣùgbọ́n ní 1948, ó rin ìrìn-àjò lọ sí England, níbi tí ó ti pegedé gẹ́gẹ́ bí nọ́ọ̀sì tí a forúkọsílẹ̀ ní 1951. Ní 1960, ó jẹ́ ọ̀kan lára olùdásílẹ̀ àti akọ̀wé fún Professional Association of Trained Nurses of Nigeria, ó sì darapọ̀ mọ́ National Council of Women's Societies láìpẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣojú àwọn nọ́ọ̀sì. Ní 1971, ó di akápò ìgbìmọ̀ náà, ipò tí ó dìmú títí di 1980. Ní 1984, Adefarasin rọ́pò Adájọ́ Nzeako gẹ́gẹ́ bí ààrẹ NCWS. Yíyàn rẹ̀ tẹ̀síwájú nínú àtòjọ àwọn obìnrin tí ó kàwé tí wọ́n jẹ́ ààrẹ NCWS. Adefarasin gbàgbọ́ pé ẹgbẹ́ náà jẹ́ àpéjọpọ̀ àwọn obìnrin tí wọ́n ní oríṣiríṣi iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣẹ̀dá ìmọ̀ fún ìdánimọ̀ obìnrin nínú ìgbésí ayé orílẹ̀-èdè àti ìdàgbàsókè orílẹ̀-èdè. NCWS lákòókò rẹ̀ ṣe ìpolongo Expanded Programme on Immunization àti yàrá iṣẹ́-abẹ fún àwọn ọmọbìnrin tí ó ní àrùn vesico vaginal fistula.

Adefarasin jẹ́ ọ̀kan lára àwọn obìnrin méjì tí Ààrẹ Ibrahim Babangida yàn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ Political Bureau ti ọdún 1986.

### Ìgbésí ayé àti ikú
Adefarasin fẹ́ Adájọ́ Joseph Adetunji Adefarasin. Òun ni ìyá Wale Adefarasin, Adebola Adefarasin, Yinka Ogundipe, Michael Adeyemi Adefarasin àti Paul Adefarasin. Ó ṣe ayẹyẹ ọjọ́-ìbí àádọ́rùn-ún (90) ọdún rẹ̀ ní ọjọ́ kínní Oṣù Kọkànlá 2015.

Adefarasin kú ní ọjọ́ karùn-ún Oṣù Kejì 2023, ní ẹni ọdún 98.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí 1925
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí 2023
Ẹ̀ka:Àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ obìnrin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn nọ́ọ̀sì Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Nàìjíríà láti ìran Jamaica
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè Achimota School
Hilda
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà nínú òṣèlú
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 21
Ẹ̀ka:Àwọn akẹ́kọ̀ọ́gboyè St Anne's School, Ibadan
Omugbo (fiimu)

**Omugwo** jẹ fíìmù alawada ti orílẹ-èdè Nàìjíríà ti ọdún 2017 ti Kemi Adesoye kọ ati oludari nipasẹ Kunle Afolayan labẹ ile-iṣẹ iṣelọpọ ti Golden Effects Pictures ni ajọṣepọ pẹlu African Magic Films.   Kunle Afolayan, eni ti gbogbo eniyan ti mọn pẹlú eré agbelewo ti o man kọni lọ́gbón, dari lati pese iranlowo alawada. Fiimu apanilẹrin jẹ ọkan ninu awọn sinima mẹta ti African Magic Films ti paṣẹ lati ṣe ni ifowosowopo pẹlu rẹ. Fiimu naa, botilẹjẹpe apanilẹrin, koju ọrọ pataki ni awọn eto Afirika: iya. O ṣe pataki aṣa Afirika ni iṣe iya, o si ko àwọn òṣeré to gbajúmò sínú gẹgẹbi  Ayo Adesanya, Patience Ozokwor, Omowunmi Dada ati Ken Erics .    

## Afoyemọ
Fiimu naa tẹle itan ti tọkọtaya ọdọ kan, ẹlẹrọ ara ilu ati Eniyan Redio Ayelujara kan. Leyin tí won ti bimo, iya àwọn mejeeji kó wá lati toju iya to sese bimo nipa asa Igbo ti won n pe ni Omugwo . Fiimu naa mu apanilẹrin ati iyipada iyalẹnu nigbati idile naa ni lati jagun pẹlu awọn ipilẹ aṣa oriṣiriṣi ti awọn iya mejeeji ati ibanujẹ lẹhin ibimọ ti iyawo.   

## Afihan
A ṣe afihan fiimu naa ni ikọkọ ni Silverbird Galleria, Victoria Island, Eko ṣaaju ifilọlẹ rẹ ni awọn sinima káàkiri orilẹ-ede naa. Iboju naa ti wa nipasẹ awọn olokiki ati awọn eniyan olokiki ni ile-iṣẹ fiimu, gẹgẹbi Africa Magic, Silverbird Distribution companies' stakeholders, Olùdásílẹ̀/CEO of the Africa International Film Festival (AFRIFF), Ms. Chioma Ude, Mahmood Ali-Balogun, Chris Ekejimbe, Kate Henshaw, Ọgbẹni Seun Shoyinka, Yomi Fash-Lanso ati Funsho Adeoluso . 

## Àwọn òṣeré

* Ken Erics gẹgẹbi Raymond
* Omowunmi Dada gẹgẹbi Omotunde
* Patience Ozokwor gẹgẹbi Chimamanda
* Ayo Adesanya gẹgẹbi Candace
* Christian Paul gẹgẹbi Steven
* Bosede Akinremi gẹgẹbi Obinrin ẹlẹgbẹ
* Henry Alade gẹgẹbi Gateman
* Adefila Titilayomi gẹgẹbi agbẹbi 1
* Adekanya Funmilayo gẹgẹbi agbebi 2
* Omolesho Kehinde gẹgẹbi Oṣiṣẹ
* Akintunde Morayo gẹgẹbi Omo Ada-Regina
* Ugochi Ndukwe gẹgẹbi ọgá ilè ìtajà 
* Gloria Odukoya gẹgẹbi Omo Tuntun
* Nicolas Okafor gẹgẹbi awakọ taisi
* Omowunmi Okungbure gẹgẹbi Nọọ́si

## Wo tun
IMDb

## Awọn itọkasi
Leila Fowler

Oloye **Leila Euphemia Apinke Fowler**, MFR (ọjọ kẹtàlélógún oṣù kẹta 1933 – Oṣu Kẹsan ọdún 2025) jẹ akọni lẹkọ ile-iwe Nàìjíríà ti o da ile-iwe silẹ. Wọn fún ni àmì ẹ̀yẹ olóyè Nàìjíríà gẹgẹbi Yeye Mofin ìlú Eko láti ọdọ Adeyinka Oyekan, ọba ijọba yẹn. 

## Igbesi aye ati iṣẹ
A bi Fowler ni ilu Eko ni ọjọ kẹtàlélógún oṣù kẹta ọdún 1933.  Baba re ni Peter Moore. Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ àwọn ọ̀dọ́bìnrin CMS, ní Èkó, ṣùgbọ́n ó tóótun pẹ̀lú ìwé ẹ̀rí Cambridge ní Queen of Rosary College, Onitsha ní ọdún 1951.  Ó kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ olùkọ́, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ iṣẹ́ nọ́ọ̀sì ní London. Ó lọ o sí pade ọkọ rẹ̀ ọ́jọ́ iwájú, tó jẹ́ olùdámọ̀ràn nílùú Èkó. Wọn ṣe igbeyawo ni ọdun 1953 wọn si bi ọmọ mẹta. 

Fowler kọ ẹkọ lati jẹ agbẹjọro ni Tẹmpili Aarin ati kọ ẹkọ ni Ile-ẹkọ giga ti Ilu Lọndọnu . Wọ́n pè é sí UK Bar ní ọdún 1962 àti Ilé Ẹjọ́ Gíga Jù Lọ ti Nàìjíríà ní ọdún 1963. Ó ṣiṣẹ́ fún ẹgbẹ́ méjì ti àwọn agbẹjọ́rò Eko kí ó tó dá ilé iṣẹ́ tirẹ̀ sílẹ̀ níbi tí ó ti mọ̀ nípa òfin ìbánigbófò. 

Fowler da Vivian Fowler Memorial College fun Awọn ọmọbirin silẹ ni Oṣu Kini ọdun 1991.  wọn sọ́ Ile-iwe naa ni orukọ ọmọbirin rẹ ti o ku. 

Ọkọ rẹ, Vidal Fowler, ku ni ọdun 2015.  Ni ọjọ kẹjọ Oṣu Kẹsan 2025, ti kede pe Fowler ti ku ni ọmọ ọdún mejilelaadọ́run. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2025
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1933
GOK Ajayi

Oloye **Godwin Olusegun Kolawole Ajayi**, SAN (ọjọ kọkàndínlọ́gbàn oṣù kàrún ọdún 1931 – ọjọ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 2014) to gbogbo ènìyàn mọn sí **GOK Ajayi**, jẹ gbajúgbajà agbẹjọ́rọ̀ Naijiria . 

## Ìbẹrẹ Ìgbésí aye
A bi Ajayi ni ọjọ kọkàndínlọ́gbàn oṣù karùn-ún, ọdún 1931, ni Ijebu Ode, ilu kan ni Ipinle Ogun ni gúúsù Iwọ òòrùn Naijiria .  O gba ẹkọ alákọ́bẹ̀rẹ̀ ni ilè ekọ alákọbẹ̀rẹ̀ Ijebu Ode ati ilè ìwé St Saviours' ni ipinlẹ Eko ki o to lo si CMS Grammar School nibi ti o ti gba ìwé ẹri ni ile ìwé Cambridge ni ọdún 1948.  O lọ si London School of Economics níbi ti o ti gbá oye nípa ofin . 

## Iṣẹ Òfin
Ajayi ni wọn fún ní ẹ̀tọ́ láti dajọ ní ìlú òyìnbó ni ọdún 1955 ati láti dajọ ní Nàìjíríà ni ọdún 1957. O ri ìgbéga sí ipò agbaagbawigba orile-ede Naijiria ni ọdún 1978, pẹlú Oloye Kehinde Sofola, Remi Fani-Kayode ati Obafemi Awolowo, olórí orílẹ-èdè ti ẹgbẹ Unity Party of Nigeria ti o ti parun. 

Oun lo jẹ agbẹjọ́rọ̀ ẹgbẹ́ Unity Party of Nigeria to ti parun bayii ati agbejoro Awolowo ninu ejo Awolowo si Shagari ni ọjọ kẹrìndinlọgbọ̀n oṣu kẹsán ọdún 1979, nínú eyi ti iwe Oloye Obafemi Awolowo takò bi wọn ṣe kede Shehu Shagari gẹgẹ bi olúborí nínú ibo Ààrẹ lọjọ kọkànlá oṣù kẹjọ ọdún 1979.  Oloogbe Onidajo Kayode Eso lo dari ẹjọ naa. 

Oun ni agbẹjọ́rọ̀ Moshood Abiola lóri ọran ifagile ìdìbò ààrẹ to wáyé ni ọjọ kejìlá, oṣu kẹfà ọdún 1993. 

Ajayi ku ni ọjọ kọkànlélọ́gbọ̀n Oṣu Kẹta, Ọdun 2013, ni ẹka itọju aladanla ti Ile-iwosan Reddington ni ipinlẹ Eko. 

Awon ẹgbọn rẹ ní òṣèré OT Fagbenle, olùṣe fiimu Luti Fagbenle ati olupilẹṣẹ fidio orin Oladapo Fagbenle . Ọmọ ẹ̀gbọ́n ni agbábọ́ọ̀lù apẹ̀rẹ̀ Temi Fagbenle . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2014
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1931
George Da Costa

**George SA Da Costa** (1853–1929) jẹ oluyaworan ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà ti o ṣiṣẹ lọwọ ìparí ìgbà ọdún 19th ati ibẹrẹ ọrundun 20th. O ṣe akọsilẹ awọn iṣẹ ijọba pẹlu ikole oju-irin ni ileto.

## Ìgbésí ayé
George SA Da Costa, ará Amaro, ni a bi ni Eko, Nàìjíríà, ni ọdún 1853. O kọ ẹkọ ni CMS Grammar School, Eko. Lati ọdun 1877 si 1895, o ṣakoso Ile-iṣẹ Iwe-itaja Ijabọ ti Church Mission Society ni Ilu Eko.  Ni ọdún 1895 o kó owó £ 30.00 sínú ikẹkọ pataki ti osi ṣii iṣowo fọtoyiya ni Ilu Eko.  O ni iṣowo ti o ni ilọsiwaju ni awọn ọdun 1890 ti o tẹsiwaju si ọrundun ti nbọ. 

Da Costa ṣiṣẹ gẹgẹbi oluyaworan fun ijọba amunisin ti Nàìjíríà, o si ya ọpọlọpọ awọn àwòrán ti o ṣe igbasilẹ awọn iṣẹ ijọba ni jakejado orílẹ-èdè, pẹlu Ariwa.  Eyi pẹlu awọn àwòrán ti kikọ oju òpópó-ònà lati Eko lati Jebba si Kaduna . Ile iṣisẹ rẹ ni ọdún 1920 wa ni agbègbè Ricca, ni Èkó.  O ṣiṣẹ fun Allister Macmillan ni ọdun yẹn, o ya awọn fọto fun *Red Book of West Africa* . Macmillan pe e ni “oluyaworan alámọ̀dájú ati olokiki julọ ni Nàìjíríà”.  mejilelaadọ́ta nínú awọn fọto rẹ han ninu *Iwe Pupa*, meje ti o ya ni Kano ati awọn míìràn ni Eko. 

George Da Costa ku ni ọdun 1929. 

## Iṣẹ
Iṣẹ Da Costa ṣe àfihàn Ìwọ̀-oòrùn Afirika kan ti o jinna si aworan ti “kontinenti alawọ dudu” ti o wáyé nipasẹ àwọn ara ilu Yúrópù ati Amẹrika ni àkókò yẹn. O ṣe àfihàn àwùjọ àgbáyé ti àwọn iwe-kikọ, àwọn oniṣowo agbaye, àwọn agbẹjọro, àwọn olóṣèlú, àwọn oniwun ìwé ìròyìn ati àwọn awujọ.  Awọn fọto Da Costa han ninu *The Red Book of West Africa: Historical and Descriptive, Commercial and Industrial Facts, Figures, & Resources* (1920, ti Allister Macmillan tún kọ). Iwe naa sọ pe o jẹ “akọkọ ti iru rẹ ti a ṣejade ni Ìwọ̀-oòrùn Afirika, ti o tun ṣe afihan pupọ julọ.”  Ọpọlọpọ awọn àwòrán rẹ ni a tun ṣe ni Christaud M. Geary's *In and Out of Focus: Awọn aworan lati Central Africa, 1885-1960* (2003). 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1929
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1853
SATCOM, Ibaraẹnisọrọ UAV iwaju

**SATCOM, Ibaraẹnisọrọ UAV iwaju** (SATCOM, The Future UAV Communication), jẹ iwe 2024 ti a kọ nipasẹ onimọ-jinlẹ ara ilu Gẹẹsi ati adari iṣowo Nick Barua.

Ninu iwe yii, Nick Barua sọrọ nipa bawo ni Awọn ọkọ oju-ofurufu Unmanned (UAVs) ṣe le ṣe atagba oye itetisi pataki, iwo-kakiri, ati data isọdọtun (ISR) taara lati awọn drones nipa lilo Ibaraẹnisọrọ Satẹlaiti (SATCOM). SATCOM n jẹ ki iraye si akoko gidi si alaye ati pe o lo ninu awọn ohun elo bii ibojuwo ijabọ, ifijiṣẹ isanwo, ati iwo-kakiri ni awọn agbegbe eewu. O ṣe ipa pataki ninu awọn igbelewọn ajalu ati pe a nireti lati ni imudara idasesile ati ilọsiwaju awọn iṣedede ailewu ni ọjọ iwaju.

## Awọn ọna asopọ ita
* https://bookscouter.com/author/barua-dr-nick/ bookscouter
Henry Adefope

**Henry Edmund Olufemi Adefope** Listen ⓘ (ọjọ kẹẹ́dogun oṣù kẹta ọdún 1926 &#x2013; ọjọ kọkànlá oṣù kẹta ọdún 2012) jẹ ọgá àgbà ológun Nàìjíríà to jẹ minisita fun oro okeere àti ọmọ ẹgbẹ igbimo Olimpiiki Kariaye láti ọdún 1985 si 2006 ati ọmọ ẹgbẹ ola ti International Olympic Committee lati ọdún 2007. 

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Henry Adefope ni a bi ni ọjọ kẹẹdogun Oṣu Kẹta ọdún 1926 ni Kaduna, Nàìjíríà fún Alice Adefope ati Oloye Adefope. O kọ ẹkọ ni CMS Grammar School, Lagos ati Glasgow University, ti o pari pẹlú Ìṣegun Gbogbogbò ni ọdún 1952. O ṣiṣẹ gẹgẹbi dokita lati ọdún 1953 si 1963 lẹhinna o wosẹ sínú ológun Nàìjíríà ní ọdún 1963.

## Iṣẹ-ṣiṣe
O goke si ipo Major General ati ṣiṣẹ bi Oludari Awọn Iṣẹ Iṣoogun. Lati ọdún 1975 si 1978 o ṣiṣẹ gẹgẹbi Minisita fun Iṣẹ ati lati ọdún 1978 si 1979 ṣe iranṣẹ gẹgẹbi Minisita fun Ọrọ Ajeji, awọn ile-iṣẹ minisita mejeeji labẹ iṣakoso ologun ti Gbogbogbò Olusegun Obasanjo .

Adefope tun ṣiṣẹ ni àwọn ipo oriṣiriṣi ni ìṣàkóso eré ìdárayá, pẹlú awọn ipo bi Alákóso Igbimọ Olympic ti Naijiria lati ọdún 1967 si 1976 ati bi Igbakeji Alakoso Ẹgbẹ Awọn ere Agbaye láti ọdún 1974 si 1982. Ni ọdun 1985 wọn dibo yan si IOC. Lakokò ti o wa pẹlu IOC, o ti jẹ ọmọ ẹgbẹ ti awọn ìgbimọ ti o yan awọn ilu agbalejo fun Awọn ere Olimpiiki Igba ooru ni ọdún 2000 ati 2004. A ṣe iwadii rẹ, ṣugbọn yọkuro ni iyi si itanjẹ idije Olimpiiki Igba otutu ti ọdun 2002 .  O di Ọmọ ẹgbẹ Ọla IOC ni ọdun 2006.

## Idile
Adefope je baba, baba agba ati baba nla. Awọn ọmọ rẹ ni Femi Adefope, Dotun Okojie, Folake Nedd, Ronke Eso, Seyi Adefope, Niyi Adefope ati Toyin Adeyeye. 

## Iku
Henry Adefope kú ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹta ọdún 2012 ní ẹni ọdún márùndínlaadọrun [85], ọjọ́ mẹ́rin sì tijú ọjọ́ ìbí ọdún kẹrìndínlaadọrun [86].

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2012
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1926
Osita Agwuna

**Osita Agwuna** (ọjọ kéjìlélógún oṣù kejìlá ọdún 1921 – ọjọ kéjìlélógún oṣù kejìlá ọdún 2007) jẹ ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà ti o jẹ igbákejì Ààrẹ egbe Zikist ni ọdún 1947. O wa lára ẹgbẹ awọn ọmọ ẹgbẹ́ Zikist kan ti won fi atako onijagidijagan si ìjọba amunisin ti o si ro ìgbésẹ ajumọṣe lati borí ìjọba amunisin.  Agwuna to àwọn ènìyàn padà mọn si Eze ti Enugu Ukwu, sìn ilu náà pèlú ipo yẹn fun àádọta ọdun. 

## Ìgbésíayé
Bibẹrẹ ni ọdún 1947, ẹgbẹ Zikist labẹ adari Raji Abdallah ati igbakeji rẹ, Agwuna tẹwọgba ilana ipilẹṣẹ kan ti a pe ni iṣẹ rere èyítí o ṣe ìwúrí fún aigbọran araalu lati mu àwọn ibi-afẹde orílẹ-èdè ṣẹ.  Àwọn iṣẹlẹ pàtàkì meji fi iná kún ìlànà yii, isẹlẹ iyasọtọ ti ẹda kàn si oṣiṣẹ alawodudu kàn ni hotẹẹli Bristol ati yí yín ìbọn fún awọn oṣiṣẹ ile-iṣẹ Nàìjíríà ni Burutu .  Ni ọdún 1948, ẹgbẹ naa ṣe atẹjade *Ipe fun Iyika* eyiti o pe fun ìgbọràn ti aráàlú ati kíkọ ni ọ̀nà lati munu bi awọn olupilẹṣẹ lati fopin si ijọba amunisin.  Nigba ti o n sọ ọrọ kan ni ọjọ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣu Kẹwa, Ọdun 1948, Agwuna jiyan pe orilẹ-ede naa jẹ ilu ọlọpa ati awọn igbese rere gẹgẹbi didasẹ́silẹ̀, ipadasẹhin ati aigbọran aráàlú jẹ pataki lati gba awọn ọmọ Naijiria láàyè kúrò ni ọwọ́ ìjọba amunisin ti ìlòkulò.  Ọjọ mẹta lẹhin ọrọ naa, Agwuna ni wọn fi ẹsun iṣọtẹ, ìgbésẹ kan ti o ti reti lori iṣiro pe àwọn atẹjade apanilẹrin ti ẹgbẹ naa, imuni ti awọn ọmọ ẹgbẹ ati idamu yoo mu ìgbésẹ ti o dara nipasẹ àwọn ọmọ orilẹ-ede Nàìjíríà ati ki o tun dari ifojusi si ọta ti o wọpọ. Bákannáà, wọn ti ṣe iṣiro pe wọn yoo mu Azikiwe . Sibẹsibẹ, wọn ko mu Azikiwe ati pe awọn ero wọn ko tii wọ ọpọlọpọ awọn ilu ati abúlé ní Nàìjíríà. Ni igbejọ, o sọ fun onídájọ́ pẹlú ìwà gbajúmò pe ko ni aṣẹ lati dan òun wo nitori pe o jẹ ọkan ninu awọn olufisun ati onídájọ́. Wọ́n dá a lẹ́bi, wọ́n sì fi í sẹ́wọ̀n fún ọdún kan.

Agwuna di Eze ti Enugu-Ukwu, ipinlẹ Anambra ni ọdún 1958 o si di Igwe ti Umunri ni ọdún 1960. O si da Obu Ofo Nri Museum gẹgẹ bi ibi ipamọ ti awọn ohun-ini aṣa ti Enugu-Ukwu ati awọn agbègbè Nàìjíríà míìràn.  Ile-išẹ musiọmu ti dasilẹ ṣáájú Ogun Abele ati awọn apakan rẹ ti parun lakoko ogun náà.

## Awọn itọkasi

## Awọn orisun

* 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2007
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1921
Ola Vincent

**Olatunde Olabode Vincent** (ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1925 – ọjọ́ kẹta oṣù kẹsàn-án ọdún 2012) jẹ́ ọmọ Nàìjíríà onímọ̀ ètò-ọrọ̀-ajé àti báńkì tí ó jẹ Gómìnà Central Bank of Nigeria láàrín ọdún 1977 àti 1982. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Vincent ni wọ́n bí ní ọjọ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1925 ní Ìlú Èkó . Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Gírámà CMS, Èkó (1936–1939). Ó ṣiṣẹ́ nínú àwọn ọmọ ogun Nàìjíríà láàrín ọdún 1942 àti 1946, ó sì tún ṣiṣẹ́ ní iléeṣẹ Akọ̀wé Owó, Èkó láàrín ọdún 1946 sí 1956. Ní ọdún 1951, ó lọ sí Administrative Staff College ní England, lẹ́hìn náà láti ọdún 1953 sí 1956 Vincent kọ́ ẹ̀kọ́ ni Fáṣítì Ìlú Manchester . Láti ọdún 1957 sí 1960 ó jẹ́ olùkọ́ni alápọ̀n-ọ́n ní ètò-ọrọ̀ ajé ní Fáṣítì ti Ìbàdàn . 

## Iṣẹ rẹ̀ nílé-ìfowópamọ́
Vincent jẹ́ Akọ̀wé Àgbà ní Ilé iṣẹ́ Ìjọba fún Ìṣúná Nàìjíríà (ọdún 1959 – 1961) lẹhìn náà wọ́n gbe lọ sí Central Bank of Nigeria (CBN) gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ gbogbogbò, ó di ọgá àgbà ni CBN láti ọdún 1963 si 1966. Ó jẹ Olùdarí ní Nigerian Industrial Development Bank (ọdún 1964–1966).  Vincent ni a yàn ní Igbá-kejì-Ààrẹ ní Báńkì Ìdàgbàsókè Áfíríkà, Abidjan, Côte d'Ivoire (1966–1973).  Ó padà sí CBN ní ọdún 1973 gẹ́gẹ́ bí Olùdámọ̀ràn, ó di Igbá-kejì Gómìnà ní ọdún 1975 ó sì di Gómìnà láti ọdún 1977 sí 1982. Vincent ni a fún ní oyè Aláàkóso ti Federal Republic (CFR) ní ọdún 1982. 

## Iṣẹ́ mìíràn
Lẹ́hìn tí Vincent ti fẹ̀yìtì ní CBN, ní ọdún 1983 ó dábàá ìdásílẹ̀ Nigeria Deposit Insurance Corporation (NDIC), èyí tí ó wáyé ní oṣù kẹfà ọdún 1988. NDIC ń pèsè ààbò tó péye fún àwọn olùfi-ǹkan-pamọ́ ní ẹ̀ka ilé-ìfowópamọ́ tuntun. 

Vincent ṣe alága ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kan lórí *Ẹwà àti Ìmọ́gbọ́nṣe ní Ilé-iṣẹ́ Báǹkì Nàìjíríà* ní Oṣù Kẹjọ ọdún 1992. Nínú àwọn àsọyé ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀, ó ṣàkíyèsí pé àwọn ilé-ìfowópamọ́ ní ipa pàtàkì nínú ìṣòwò owó àti ètò-owó yíyá kírédìtì ti Nàìjíríà, tí ó jẹ́ kí wọ́n jẹ kì wọ́n máa fura sí wọn. Ó jẹ́wọ́ pé ojúkòkòrò jẹ́ okùnfà fún ìṣẹ̀lẹ̀ ńlá ti jìbìtì àti àwọn ìlòkulò mìíràn ní ilé-iṣẹ́ náà.  Nígbàtí ó ń sọ̀rọ̀ ní Oṣù Kẹrin ọdún 2003, Vincent ti ṣòfintótoó “òfin ti ìṣọkan tó ní àbààwọ́n púpọ̀” tí ìjọba ológun ìṣáájú ti ṣe ní ọdún 1999, ó sì pè fún àwọn àyípadà láti “mú ìdàgbàsókè alakan ti ìbàjẹ́ àti àwọn iṣẹ́ ìbàjẹ́.” 

Ó jẹ́ olùdarí ti Industrial and General Insurance ọdún 2008, nígbà tí ó gba ẹ̀bùn àṣeyọrí olókìkí ayérayé. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ìgbésí ayérayé Ẹgbẹ́ Ọrọ̀-ajé Nàìjíríà àti Àwùjọ fún ìdàgbàsókè Káríayé. Ní Oṣù Karùn-ún ọdún 2009, Ọlá Vincent ń gbé ní ìfẹ̀yìntì ní ilé rẹ̀ ní Victoria Island, Lagos Èkó pẹ̀lú Denike, ìyàwó rẹ̀ fún àádọta ọdun.  Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan ní Oṣù Kẹsàn-án ọdun 2009, Vincent tako ìgbẹ́sẹ́ gómìnà ti CBN ìgbà náà, Sanusi Lamido Sanusi, tí ó yọ àwọn aláṣẹ ti àwọn ilé-ìfowópamọ́ márùn-ún tí ìjọba gbà sílẹ nínú àìṣedédé. Ó ni ó yẹ kí wọ́n 

## úIàú
ỌlááVinwọ̀nyí ní ànfàní láỌi gbọ́ tẹnu wọn, àọj wí pé òhunkkò aéròù éẹsàn-án fí fàwọ́n lé òsàn k Economic and Financial Crime Commission (EFCC) nlọ́wọ́ ái yára jù nítorí pé ó lè mú kí àwọn ènìyàn má ní ì. 

## Ìwé àkọsílẹ̀

* 
* á tó bẹ́ẹ̀  ọ́.
* 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2012
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1925
Samuel Herbert Pearse

**Samuel Herbert Pearse**, FRCI (ti a bi ni ogunjọ oṣù kọkànlá, ọdún 1865) jẹ aṣaaju-ọna ti orílẹ-èdè Naijiria ti o si ṣe àgbéjáde ìtajà ti Sierra Leone Creole ati ogún Egba . Ó dá ilé ìtura àkọ́kọ́ sílẹ̀ ní Èkó ní ọdún 1907. Ó tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ àti akọ̀wé ẹ̀ka Èkó ti Ẹgbẹ́ Tó Ń Bójú Tó ìtakò òwò ẹrú àti àti ìdáàbòbò awọn ọmọ onílù .

## Igbesi aye ati iṣẹ
A bi i ni Ogúnjọ́ Oṣu kọkanla, ọdún 1865, si idile Reverend Samuel Pearse ti Ẹgbẹ Ajihinrere ti Ile-ijọsin . Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Gírámà CMS ní Èkó fún ẹ̀kọ́ girama, ó sì bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ ní ọdún 1883.

Ni ọdun 1888, o darapọ mọ oniṣowo ara ilu Sierra Leone, I. Thompson ti awọn mejeeji sí bẹrẹ ìṣòwò ni Èkó ati London. Sibẹsibẹ, awọn ọkunrin mejeeji pinya ni ọdún 1894. Laipẹ Pearse bẹrẹ akọọlẹ iṣowo tirẹ ni Calabar ati Eko o tun di aṣoju fun Ile-iṣẹ Iṣowo Afirika ati Gold Coast. 

O ri ọpọlọpọ ọọrọ̀ nínú ṣíṣe òwò àwọn èso ọpẹ láti agbègbè Calabar atijọ gẹgẹbi ọkan nínú àwọn aṣaaju-ọna Nàìjíríà ti n ta ọja òkèèrè. O gba ọkọ oju omi nla ṣáájú Ogun Agbaye àkọkọ, o si ṣaṣeyọri nínú ọja gbígbé ti o ni ere ti o jẹ gaba lori agbegbe nipasẹ ile-iṣẹ Alàgbà Dempster . Lẹ́yìn náà, ó lọ sínú òwò rọba ní  Benin, ó sì tún gbájú mọ́ kíkó ọjà wọlé. 

## Awọn ọmọ-ọmọ
Ti a kà laarin awọn ọmọ Ọgbẹni Pearse nínú àwọn òṣèré Nollywood ti o gba ami-ẹyẹ̀ ni Joke Silva, ọmọ-ọmọ rẹ. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1865