open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ugali ní South Africa

* Ugali ní orílẹ̀-èdè [[South Africa]] 

Pap, , èyí tí à tún mọ̀ sí  ([[Afrikaans]] fún [[àgbàdo]]) ní orílẹ̀-èdè [[South Africa]], jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ [[àsáró]]/[[polenta]] àti pé ó jẹ́ oúnjẹ tí ó yára láti sè fún àwọn ọmọ ilẹ̀ [[Áfíríkà]]  pàápàá jùlọ àwọn tí wọ́n ń bẹ ní apá gúúsù ilẹ̀ [[Áfíríkà]] (a mú orúkọ yìí láti inú èdè [[Dutch]] èyí tí ó túmọ̀ sí "[[àsáró]]") èyí tí a ṣe láti ara [[àgbàdo]] (èyí tí a lọ̀). Onírúurú ẹ̀yà oúnjẹ yìí ni a lè rí ní orílẹ̀-èdè [[South Africa]] ). A sáábà máa rí Phuthu ní àwọn apá etíkun orílẹ̀-èdè [[South Africa]].

Àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè [[South Africa]] tí wọ́n ń bẹ ní apá àríwá orílẹ̀èdè [[South Africa]] máa ń jẹ ẹ́ gẹ́gẹ́ bíi oúnjẹ òwúrọ̀, pẹ̀lú [[mílìkì]], bọ́tà, àti [[súgà]], bẹ́ẹ̀ ni wọ́n máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ọbẹ̀ ẹran àti ọbẹ̀ tòmátò (ó sáábà máa ń jẹ́ tòmátò àti àlùbọ́sà). Nígbà tí wọ́n bá ní [[braai]], *Bogobe'' tàbí "Stywe" (ẹ̀kọ́) pẹ̀lú onírúurú ọbẹ̀ bíi tòmátò àti àlùbọ́sà tàbí mushroom jẹ́ ohun tó ṣe pàtàkì nínú jíjẹ oúnjẹ yìí. Ẹ̀kọ phutu jẹ́ ohun tí wọ́n sáábà máa ń jẹ pẹ̀lú boerewors, èyí tí ó padà di pap en wors (tí wọ́n tún ń pè ní "pap en vleis", èyí tí ó le kó ọbẹ̀ ẹran sínú).

Ní Cape Province ti orílẹ̀-èdè South Africa, wọ́n ka oúnjẹ yìí sí oúnjẹ òwúrọ̀.Nígbà tí mielie-meal kò ti wọ́n, àwọn tí wọn kò fi bẹ́ẹ̀ lówó máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ẹ̀fọ́. A le jẹ ẹ́ ni gbígbóná tàbí lẹ́yìn tí ó bá tutù, bẹ́ẹ̀ ni a le dín in pẹ̀lú. Àsâró phutu nígbà mìíràn jẹ́ èyí tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú chakalaka àti braais.
Ní ẹkùn àríwá oúnjẹ yìí jẹ́ èyí tí ó sáábà máa ń rọ̀ dáadáa, wọ́n máa ń lo àgbàdo rírẹ èyí tí kìí jẹ́ kí oúnjẹ náà ó tètè bàjẹ́ nítorí pé ẹkùn àríwá gbóná ju ẹkùn gúúsù lọ. 
Uphuthu jẹ́ ọ̀nà tí àwọn ará South Africa máa ń gbà se mealie níbi tí èsì tí ó máa fún wa ti máa jẹ́ èyí tí ó dùn tí a le jẹ pẹ̀lú ẹ̀fọ́ àti ẹran ní Kwa Zulu Natal àti ní ẹkùn ìlà-oòrùn Cape ti orílẹ̀-èdè South Africa tàbí gẹ́gẹ́ bíi ìràwọ̀ oúnjẹ pẹ̀lú amasi tàbí Maas ní ẹkùn Gauteng. Àwọn àṣà kan máa ń fi ṣúgà sí uphuthu àti amasi láti le jẹ ìgbádùn oúnjẹ náà. 

Phuthu tàbí Uphuthu (), tí àṣìpé rẹ̀ ń jẹ́ putu tàbí phutu, jẹ́ ìlànà ìbílẹ̀ láti pèsè oúnjẹ àgbàdo nínú àwọn oúnjẹ ilẹ̀ South Africa. Wọ́n máa ń jẹ phuthu pẹ̀lú ẹran, ẹ̀wà, gravy, àti amasi.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ugali ní Ghana

### Ugali ní orílẹ̀ èdè [[Ghana]]

*Sagtulga* (Dagbani: saɣituliga, Hausa:*tuo zaafi*), tàbí *diehuo*, jẹ́ oúnjẹ tí ó gbajúgbajà láàrin àwọn ènìyàn tí wọ́n wà ní orílẹ̀-èdè Ghana. Sagtulga jẹ́ oúnjẹ tí ó ṣe gbòógì tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú onírúurú ọbẹ̀ bíi ilá. Ó jẹ́ oúnje tí ó gbajúmọ̀ jù ní apá àríwá orílẹ̀-èdè náà: Northern, Upper East, àti Upper West. Wọ́n sáábà máa ń jẹ oúnjẹ yìí gẹ́gẹ́ bíi oúnjẹ alẹ́, síbẹ̀ (àwọn ènìyàn bíi àgbẹ̀ àti oníṣẹ́ ọwọ́) máa ń jẹ ẹ́ gẹ́gẹ́ bíi oúnjẹ òwúrọ̀ tàbí ti ọ̀sán. Wọ́n sáábà máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ewédú (Dagbani: *salinvogu*, Hausa: *ayoyo*, *molokai*) àti ilá (*[[Abelmoschus esculentus]]*)  pẹ̀lú ọbẹ̀ ata ní ẹ̀gbẹ́ kan.

Oúnjẹ yìí kún fún àgbàdo sísè àti ẹ̀gẹ́ gbígbẹ díẹ̀ pẹ̀lú omi láì sí iyọ̀ nínú rẹ̀.  Ní ti ìbílẹ̀, a máa ń se é pẹ̀lú jéró, èyí tí ó jẹ́ ìbílẹ̀ sí àwọn apá àríwá orílẹ̀-èdè Ghana.

Wọ́n sáábà máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ èyí tí a ṣe láti ara ẹ̀fọ́ ewúro, tàbí nígbà mìíràn pẹ̀lú ewé ẹ̀gẹ́ tútù tí a gún. A le jẹ ẹ́ pẹ̀lú onírúurú ọbẹ̀, bíi ilá àti ọbẹ̀ ẹ̀pà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Oúnjẹ Ugali

**Ugali**, èyí tí a tún mọ̀ sí **posho**, **nsima**, **papa**, **pap**, **sadza**, **isitshwala**, **akume**, **amawe**, **ewokple**, **akple**, àti àwọn onírúurú oúnjẹ, ó jẹ́ oúnjẹ tí a ṣe láti ara àgbàdo tàbí ìyẹ̀fun àgbàdo ní àwọn ní àwọn onírúurú orílẹ̀-èdè tí wọ́n ń bẹ ní ilẹ̀ Áfíríkà bíi: Kenya, Uganda, Tanzania, Zimbabwe, Zambia, Lesotho, Eswatini, Angola, Mozambique, Namibia, Democratic Republic of the Congo, Malawi, Botswana 
àti South Africa, àti ní ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà ní àárín ẹ̀yà Ewe tí wọ́n ń bẹ ní Togo, Ghana, Benin, Nàìjíríà àti Cote D'Ivoire.  A máa ń sè é nínú omi gbígbóná tàbí mílìkì títí tí ó fi máa dì léraléra. Ní ọdún 2017, ní àjọ UNESCO to oúnjẹ yìí mọ́ ara àwọn oúnjẹ tí ó ń ṣojú àṣà tí ó sì tún ń gbé àṣà lárugẹ.

### Àwọn orúkọ

Oúnjẹ yìí jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn oúnjẹ tí wọ́n ń jẹ káàkiri àwọn ilẹ̀ Áfíríkà, níbi tí wọ́n ti fún un ní onírúurú orúkọ:

## Bí orúkọ yìí ṣe wáyé
Ọ̀rọ̀ *ugali* jẹ́ èdè ilẹ̀ Áfíríkà èyí tí yọ láti inú èdè Swahili; ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni wọ́n mọ̀ ọ́n sí *nsima* nínú èdè àwọn ará Malawi bíi Chichewa àti Chitumbuka. Ní àwọn apá kan ní Kenya, wọ́n tún máa ń pe oúnjẹ yìí ní *sembe tàbí ugali*. Ní Zimbabwe wọ́n mọ oúnjẹ yìí sí sadza ní Chishona tàbí isitshwala ní Ndebele  Orúkọ àwọn Áfíríkà *ẹ̀kọ́ (mielie)* wá láti inú èdè Dutch, níbi tí ó ti túmọ̀ sí "(àgbàdo) àsáró".

## Ìtàn

Wọ́n mú Ugali wá sí ilẹ̀ Áfíríkà ní kété tí àwọn Portuguese mú àgbàdo wá. Wọ́n mú àgbàdo wá sí ilẹ̀ Áfíríkà láti ilẹ̀ Amẹ́ríkà láàrin sẹ́ntúrì kẹrìn-dín-lógún sí ìkẹtà-dín-lógún. Ṣáájú àkókò yìí, sorghum àti jéró ni wọ́n gbajúmọ̀ káàkiri gbogbo Sub-Saharan Africa. Àwọn àgbẹ̀ ní ilẹ̀ Áfíríkà gba àgbàdo wọlé torí bí a ṣe ń gbìn ín papọ̀ mọ́ ti sorghum tí ó sì máa ń so púpọ̀. Ní nǹkan bíi ogún sẹ́ntúrì ni àgbàdo gba ipò mọ́ sorghum lọ́wọ́. Ní Malawi, wọ́n máa ń pe ìpèdè kan pé 'chimanga ndi moyo' èyí tí ó túmọ̀ sí pé 'àgbàdo layé'. Nshima/nsima nígbà mìíràn jẹ́ ohun tí a le ṣe láti ara ìyẹ̀fun sorghum bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kìí ṣe gbogbo ìgbà. Ẹ̀gẹ́, èyí tí àwọn ará ilẹ̀ Amẹ́ríkà mú wá náà jẹ́ èyí tí a le fi ṣe nshima/nsima, nínú kí á ṣe é lásán tàbí kí á dà á mọ́ ìyẹ̀fun àgbàdo. Ní Malawi wọ́n máa ń ṣe nsima láti ara ẹ̀gẹ́ (chinangwa), bí ìkórè àgbàdo kò bá tó nǹkankan, nsima tí a fi ẹ̀gẹ́ ṣe ni ó má wà káàkiri gbogbo orílẹ̀-èdè náà. 

## Varieties

### African Great Lakes
Ugali (nígbà tí a bá sè é gẹ́gẹ́ bíi àsáró, a máa ń pè é ní uji) wọ́n máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ànàmọ́, ọ̀gẹ̀dẹ̀ pípọ́n, ànàmọ́ Irish àti búrẹ́dì. Òkèlè ugali jẹ́ èyí tí a sáábà máa ń jẹ pẹ̀lú ẹ̀fọ́, ọbẹ̀ tàbí sukuma-wiki (èyí tí a mọ̀ sí collard greens). Bí a bá ṣe Ugali láti ara ohun èlò mìíràn, wọ́n sáábà máa ń fún un ní orúkọ irúfẹ́ agbègbè bẹ́ẹ̀.

Àṣà bí a ṣe ń jẹ ugali gẹ́gẹ́ bíi èyí tí ó gbajúmọ̀ jù ni láti fi ọwọ́ ọ̀tún wa bu òkèlè oúnjẹ yìí kí a sì fi ọbẹ̀ ẹ̀fọ́, tàbí ata tí a fi ẹran sè jẹ́. A le fi tíì jẹ ugali tí ó bá ṣẹ́kù ní òwúrọ̀ ọjọ́ kejì.

Ugali jẹ́ oúnjẹ kan tí kò wọ́n rárá, bẹ́ẹ̀ ni gbogbo ènìyàn ni ó ní àǹfààní láti lè ra oúnjẹ yìí, wọ́n sáábà máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ẹran tàbí ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ (fún àpẹẹrẹ, sukuma wiki ní Kenya) láti se oúnjẹ tó máa yó ni. Ugali jẹ́ oúnjẹ tí ó rọrùn láti sè, àti pé ìyẹ̀fun rẹ̀ le lo ọjọ́ pípẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Harira

Harira** (''al-ḥarīra'')** jẹ́ ọbẹ̀ ìbílẹ̀ Àríwá ilẹ̀ Áfíríkà tí a sè ní Morocco àti Algeria.**** Algerian harira yàtọ̀ sí ti Moroccan harira níbi pé Algerian harira kò ní lentils. Ó gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìbẹ̀rẹ̀ ṣùgbọ́n ó tún máa ń jẹ́ jíjẹ lásán gẹ́gẹ́ bí ìpanu. Ìyàtọ̀ púpọ̀ wà ó sì sábàá máa ń jẹ́ jíjẹ ní àsìkò Ramadan, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lè di ṣíṣe kárí ọdún.

Ó tún jẹ́ ara oúnjẹ Maghrebi cuisine, níbi tí júìsì àti ẹyin ti máa ń di fífi síi láti lè fi kún adùn ọbẹ̀ náà. Gẹ́gẹ́ bí àwọn Mùsùlùmí, tí wọ́n máa ń jẹ ọbẹ̀ náà fún oúnjẹ ìsínu Iftar, Jews máa ń sínu pẹ̀lú rẹ̀ lásìkò Yom Kippur.

Gẹ́gẹ́ bí àwọn onítàn oúnjẹ Jewish ti sọ Gil Marks, Harira ṣẹ̀ wá láti Al-Andalus.

## Sísè
[thumb|A bowl of harira served in [Casablanca]]
Ohun èlò Harira kún fún àwọn èròjà wọ̀nyí, ó sì lè yàtọ̀, ó dá lórí àwọn agbègbè:

* *Tadouira* - àpòpọ̀ tó ki tí a ṣe láti ara fáwà àti omi àti nígbà mìíràn pẹ̀lú tìmátí alágolo, èyí tí wọ́n máa ń fi sí i ní ìparí ṣíṣè rẹ̀.
* Tìmátí àti tomato concentrate
* Lentils
* Adìẹ
* Ẹ̀wà
* Àlùbọ́sà
* Ìrẹsì
* Ẹyin
* Ẹran díẹ̀: (beef, lamb tàbí adìẹ)
* Síbí kan tàbí méjì ti olive oil.
Ẹran náà , tí ó sábàá máa ń jẹ́ ọ̀yà, máa ń di ṣíṣè pẹ̀lú cinnamon, ginger, turmeric tàbí àwọ̀ mìíràn bíi saffron, àti àgbo tuntun bíi cilantro àti parsley.

Lemon juice náà lè di fífi kún un nígbà jíjẹ. Ọbẹ̀ náà máa ń dára jù tí èèyàn bá fi sílẹ̀ mọ́jú.

Ó sábàá máa ń di jíjẹ pẹ̀lú ẹyin ṣíṣè tí wọ́n fi iyọ̀ ra àti cumin, dates àti àwọn ààyò èso gbígbẹ mìíràn bí figs, oyin ìbílẹ̀ àti àwọn búrẹ́dì tí a ṣe nílé tàbí pankéèkì.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Achu soup

**Achu soup** jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ tàbí kí a sọ pé ọbẹ̀ ní Cameroon. Iṣu ewùrà ni wọ́n fi ṣe oúnjẹ yìí. Oríṣi èròjà ìsebẹ̀, epo, omí àti "canwa or Nikki" (limestone), àti ẹja ni àwọn èròjà tí wọ́n fi ń sè é.

## Àwọn ìtọ́kasí
Bazeen

**Bazin** jẹ́ búrẹ́dì tí kò ní yeast nínú tí wọ́n máa ń ṣe ní Libya pẹ̀lú barley, omi àti iyọ̀. Tí wọ́n bá fẹ́ se Bazin, wọ́n máa se ìyẹ̀fun nínú omí, tí wọ́n sì máa lù ú bí ẹni fẹ́ ṣe doughnut. Ohun èlò tí wọ́n fi máa ń lù ú ní *magraf*, èyí jẹ́ igi kan pàtàkì fún iṣẹ́ yìí. Lẹ́yìn tí wọ́nbá ti lù ú tán, wọ́n máa gbe sí inú abọ́ kan, wọ́n sì máa fi sílẹ̀ kí ó le dáadáa, lẹ́yìn náà ni wọ́n máa wá sè é jiná. Iyọ̀ tí wọ́n máa ń fi si náà máa ń dá kún líle rẹ̀. Bazin máa ń le lọ́wọ́. Yàtọ̀ aí èyí, wọ́n tún le lo ìyẹ̀fun ti wheat, òróró, àti ata láti fi sẹ̀ é.

Wọ́n máa ń fi ata tomato, yin, Ọ̀dùnkún àti ẹran màlúù gbè é lẹ́gbẹ̀ẹ́, lẹ́yìn tí wọ́n bá ti sè é tán. Ọ̀nà ìgbà se oúnjẹ yìí ní ṣe pẹ̀lú fífi búrẹ́dì náà ṣe àmì pyramid tàbí dome, lẹ́yìn tí wọ́n máa wá lo ọbẹ̀ tomato tàbí ọbẹ̀-ẹran tí wọ́n fi ọldùnkún sínú ẹ̀ àti ẹyin gbè é lẹ́gbẹ̀ẹ́. Bákan náà, wọ́n lè fi ẹyin síse sínú ọbẹ̀ gbígbóná náà. *Aseeda* jẹ́ oúnjẹ tí wọ́n máa ń fi bazin, oyin, date, bọ́tà àti òróró sè. Ohun mìíràn tí ó tún lè lọ pẹ̀lú Bazin ni úgú àti ọbẹ̀ tòmátò.

Tí wọ́n bá fẹ́ jẹ ẹ́, wọ́n le fi ọwọ́ fọ sí wẹ́wẹ́ kí wọ́n sì fi ọwọ́ jẹ ẹ́ bákan náà. ọwọ́ ọ̀tún ni wọ́n fi máa ń jẹ oúnjẹ yìí. Bazin jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oúnjẹ ìbílè ní Libya.

## Ọbẹ̀
Wọ́n lè fi ẹran màlúù se ọbẹ̀ Bazin pẹ̀lú àlùbọ́sà, ata ilẹ̀, iyọ̀, ata gígún, helba (fenugreek), sweet paprika, ata dúdú, àti tomato lílọ̀. Ẹ̀wà ńlá, lentils àti ọ̀dùnkún le wà nínú ọbẹ̀ náà. Ọbẹ̀ yìí, ẹyin, ọ̀dùnkún àti ẹran ni wọ́n máa tò káàkiri dough yìí.

## Ìtàn
Láyé àtijọ́, kì í ṣe bí wọ́n ṣe ń se bazin rè é, ọ̀nà àrà ọ̀tọ̀ ni wọ́n máa ń lò. Wọ́n máa kọ́kọ́ se dough ọ̀hún nínú pot kan tí wọ́n ń pè ní qidir. Tih ó bá sì ti le, wọ́n máa wá fọ wẹ́wẹ́ sínú pot náà, kí wọ́n tó sọ ọ́ di odinndin padà.

## Ọ̀rọ̀

## Àwọn ìtọ́kasí

## Tún wo

* "37. Bazeen (from Dr. B. Shetewi)", a recipe from Libyan Cuisine and Recipes
* "Bazeen (By: mahmud abudaber)", a recipe from Janzour.com
* Of “Bazeen” and Local Cuisine, Zainab Al-Arabi"
Chakhchoukha

thumb|Chicken chakhchoukha
thumb|Algerian Chakhchoukha of Biskra
**Chakhchoukha** tàbí **chekhechoukha** jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ Algeria èyí tí wọ́n máa ń fi sẹ̀mọ́ tí wọ́n ṣe róbóróbó ṣe, sínú ọbẹ̀ tomato. Oúnjẹ yìí máa ń ní *rougag* kékèèké níní tí wọ́n fi *marqa* sínú ẹ̀ tó wà nínú ọbẹ̀ tomato. Tí wọ́n bá fẹ́ se oúnjẹ yìí, wọ́n máa se semolina dough náà nínú omi oníyọ̀ títí á fi jiná, wọ́n ṣe máa wá ṣe é róbóróbó.

Ọbẹ̀ tomato tí wọ́n ń lò fún chakhchoukha ni wọ́n má ań se nípa lílo àlùbọ́sà, tòmátò, àti àwọn èròjà ìsebẹ̀ bí i cumin, paprika, àti harissa. Lẹ́yìn náà ni wọ́n máa wá da semolina dough ọ̀hún sínú ọbẹ̀ tòmátò yìí kí àwọn èròjà ọbẹ̀ náà lè toró sínú sẹ̀mó ọ̀hún.

Tí wọ́n bá fẹ́ jẹ Chakhchoukha, wọ́n máa ń lo ẹran, bí i ọ̀yà tàbí ẹran màlùú, èyí tí wọ́n máa ń se lọ́tọ̀ tí wọ́n sì máa fi ẹ̀fọ́, carrot tàbí turnip sínú ẹ̀. Oríṣiríṣi ewébẹ̀ ni wọ́n máa ń fi sí inú oúnjẹ yìí.

## Àwọn ìtọ́kasí
Dabo kolo

**Dabo kolo** (Amharic:  (d'abo kolo), Oromo: ) jẹ́ oúnjẹ ìpanu ní ilẹ̀ Ethiopia. *Dabo kolo* túmọ̀ sí búrẹ́dì alágbàdo ní èdè Amharic, tí *dabo* dúró fún búrẹ́dì, nígbà tí *kolo* dúró fún àgbàdó tàbí barley sísun, chickpeas, sunflower seeds, àti àọn èròjà ìbílẹ̀ mìíràn.

Búrẹ́dì Kolo tí wọ́n wé mọ́ pépà jẹ́ èyí tí wọ́n máa ń tà ní àdúgbò. Tí wọ́n bá fẹ́ sè é, wọ́n máa dín dough tí wọ́n gé lára èyí tí wọ́n yí pọ̀. Nígbà mìíràn, wọ́n máa ń fi oyin si kí dabo kolo ba lè dùn dáadáa. Dabo kolo tún jẹ́ oúnjẹ ìlú Congo bákan náà. Ohun mìíràn tí a lè fi ṣe dabo kolo ni coffee beans.

## Ayẹyẹ ṣíṣe
Dabo kolo jẹ́ oúnjẹ kan tó yàtọ̀ lásìkò ayẹyẹ ọdún tuntun àwọn Ethiopia. Àwọn Beta Israel (Àwọn ará Júù ti ilẹ̀ Ethiopian) máa ń pin lásìkò ti wọ́n ń jẹ oúnjẹ Shabbat.

## Àwọn ìtọ́kasí
Derssa

right|thumb|Ọ̀dùnkún pẹ̀lú ọbẹ̀ Dersa
**Derssa** () jẹ́ oúnjẹ tó gbajúmọ̀ ní Algeria, Èyí tí a ṣe pẹ̀lú garlic, cumin, red chili pepper flakes, àti olive oil. Wọn sábàá máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ẹran lílọ̀ tàbí sísun, wọ́n sì máa ń lò ó gẹ́gẹ́ bí èlò fún ẹran tàbí ẹ̀fọ́ síwájú ṣíṣè. Ó lè ṣe iṣẹ́ orísìírísìí wọ́n sì sábàá máa ń lò ó láti fi adùn kún orísìírísìí oúnjẹ, wọ́n tún lè lò ó gẹ́gẹ́ bí ìfibọ̀ fún búrẹ́dì tàbí ẹ̀fọ́, tàbí gẹ́gẹ́ bí ìfibọ̀ sáńwiìsì tàbí ìwépọ̀.

Ohun èlò kan náà fún derssa lè yàtọ̀ láti agbègbè sí agbègbè tàbí kódà láti ilé sí ilé, pẹ̀lú àwọn ìyàtọ̀ díẹ̀ nípa àfikún èròjà bí coriander, lemon juice, tàbí tomato paste. Síbẹ̀síbẹ̀, ohun èlò tó ṣe pàtàkì jù lọ ti garlic, cumin, chili flakes, àti olive oil sábàá máa ń wà nínú orísìírísìí ẹ̀yà èlò oúnjẹ náà.

Derssa jẹ́ mímọ̀ fún líle, adùn títa, àti pé ó jẹ́ oúnjẹ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé ní Algerian. Nígbà mìíràn, wọ́n máa kọ ọ́ bi "dersa" tàbí "dersah", ó sì tún jẹ́ mímọ̀ sí "harissa" ní àwọn agbègbè kan. Síbẹ̀, kò gbọ́dọ̀ di gbígbé fún ọbẹ̀ Àríwá ilẹ̀ Áfíríkà tí wọ́n ń pè ní harissa, èyí tí ó di ṣíṣe pẹ̀lú orísìírísìí èròjà gẹ́gẹ́ bí ata ṣíṣe, gálìkì, àti amọ́bẹ̀dùn.

Nínú oúnjẹ Algerian, derssa máa ń di ṣíṣe nípa fífọ́ tàbí lílọ gálìkì àti cumin pẹ̀lú ọmọ odó àti ìyá odó tàbí tàbí Ẹ̀rọ ìṣe oúnjẹ, lẹ́yìn náà yóò di pípò mọ́ ata pupa àti òróró ólífì títí tí yóò fi kúnná. Derssa náà yóò wá di fífi sílẹ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ wákàtí tàbí mọ́jú láti lè jẹ́ kí adùn rẹ̀ parapọ̀ síwájú kí ó tó di jíjẹ. Ní àfikún sí àwọn èròjà ti garlic, cumin, chili flakes, àti olive oil, àwọn ìyàtọ̀ derssa díẹ̀ lè jẹ́ àwọn ohun amọ́bẹ̀dùn yòókù tàbí àwọn èròjà bí paprika, coriander, lemon juice, tàbí tomato paste. Ohun èlò tó ṣe rẹ́gí fún derssa lè yàtọ̀ ó dá lórí ìfẹ́ràn oníkálukú tàbí ìṣe agbègbè.****

## Àwọn Ìtọ́kasí
Dambou

thumb
**Dambu** tàbí **dambou** jẹ́ oúnjẹ àwọn ènìyàn Zarma àti Songhai ní apá Gúúsù mọ́ Ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Niger, èyí tí wọ́n fi cereal àti Moringa ṣe. Ìgbàkúgbà ni wọ́n máa ń jẹ ẹ́ pàápàá jù lọ lásìkọ̀ ayẹyẹ ọdún ìbílẹ̀ kan bí ìgbéyàwó tàbí ayẹyẹ òmíràn. Oúnjẹ yìí tún gbajúmọ̀ láàárín àwọn ènìyàn Dendi ní apá Àríwà ilẹ̀ Benin àti ní àwọn ìlú mìíràn tí ó wà ní apá Ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Africa. Bákan náà ni ó gbajúmọ̀ nií agbègbè Zongo níbi tí àwọn ènìyàn Songhai àti Zarma máa ń rin ìrìn-àjò lọ.

## Àwọn èròjà fún sísè

# Fine wheat semolina tàbí couscous
# Efinrin (tàbí ewé mọ̀ríngà)
# Àlùbọ́sà
# Aji Dulce capsicum, tàbí ata aláwọ̀ ewé ńlá
# Iyọ̀
# Omi ẹran
# Òróró

## Sísè
Bí ó bá ṣe wun ẹni tó ń se Dambou ni ó ṣe le sè é. Àmọ́ láti se oúnjẹ yìí, àwọn alásè máa ń lo: ìyẹ̀fun ìrẹsì tàbí wheat semolina (couscous semolina) tàbí ọkà bàbà, tàbí couscous ti àgbàdo. Wọ́n máa sè é fún ogún tàbí ọgbọ̀n ìṣẹ́jú kí wọ́n ṣè tó wá fi ewé mọ̀ríngà tí wọ́n ti sè sínú rẹ̀. Lẹ́yìn náà, àwọn èròjà mìíràn bí: àlùbọ́sà, ata, iyọ̀, omi ẹran, ẹ̀pà, òróró, ẹran tàbí ẹja á wá wọ inú rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ekwang

thumb|Ekwang
**Ekwang** (tí àwọn ènìyàn tún mọ̀ sí "Ekpang Nkukwo" ní èdè “Efik”, "Ekpang" ní èdè “Ibibio/Annang” àti "Ekwang Coco") jẹ́ oúnjẹ ilẹ̀ Cameroon àti Nàìjíríà èyí tí ó wọ́pọ̀ láàárín àwọn ènìyàn ní Bakweri, Bafaw, Oroko, Ìpínlẹ̀ Cross River àti  Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom. Iṣu kókó tí wọ́n rìn tí wọ́n wá fi ewé kókó wé ni wọ́n fi máa ń se oúnjẹ yìí. Àwọn èròjà mìíràn ni ẹja yíyan tàbí ẹja gbígbẹ, ẹran, epo, edé, Periwinkle àti èròjà ìsebẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Funkaso

**Funkaso**, tàbí **Pinkaso**, jẹ́ oúnjẹ ilè Hausa èyí tí wọ́n máa ń fi wheat díndín sè tí wọ́n sì máa fi ọbẹ̀, oyin tàbí ṣúga jẹ. Oúnjẹ yìí jẹ́ nǹkan tí wọ́n fi ń ṣe ìpanu.

## Tún wo

* Àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Áfíríkà

## Àwọn ìtọ́kasí

## Ìjápọ̀ mìíràn

* Savoury Funkaso dumplings
Genfo

**Genfo** (*gänəfo*), **Ga’at** (*ga'atə*), tàbí **Marca** (Oromiffa: Marqaa) jẹ́ oúnjẹ alásèpọ̀ bí àsáró tí ó máa ń rí róbó tí ó sì máa ń ní ihò ní àárín rẹ̀ tí wọ́n máa bu ọbẹ̀ tí wọ́n fi butter, ata, sunflower, seed, nut, àti flax sí.

Genfo fara jọ oúnjẹ àwọn Arab kan tí wọ́n ń pè ní Asida. Wọ́n máa ń fi wheat tí wọ́n sè dáadáa, tí wọ́n sì fi igi pò ṣe Genfo. Tí wọ́n bá fẹ́ jẹ Genfo, wọ́n máa fi ihò ńlá sí àárín rẹ̀, tí wọ́n sì máa fi *niter kibbeh* àti *berbere* sí àárín rẹ̀. Wọ́n lè fi ọwọ́ jẹ oúnjẹ yìí tàbí kí wọ́n fi ṣíbí jẹ ẹ́.

## Àwọn ìtọ́kasí
Gored gored

[alt=Gored gored plate, July 2019|thumb|Gored gored on top of [injera]]
**Gored gored** () (Oromo: gurguddaa) jẹ́ ẹran màálù tí wọ́n ń jẹ ní Ethiopia. Nídà kejì, kitfo jẹ́ ẹran tí wọ́n fi sínú èròjà ìsebẹ̀ lóríṣiríṣi. Bí i kitfo, ó gbajúmọ̀ gan-an, wọ́n sì mu gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ orílẹ̀-èdè náà. It is often served with mitmita (a powdered seasoning mix) and awaze (oríṣi mọ́sítáàdì àti ata kan).

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a máa ń fi oúnjẹ náà wé kitfo, a kìí jẹ gored gored lẹ́yìn tí a bá ti fi bọ́tà àti àwọn èròjà amọ́bẹ̀dùn kun. A máa ń fi jẹ injera, awaze, àti lemon wedges. 

Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, a máa ń fi ọ̀rá kalẹ̀ sí ara ẹran kí ó baà lè jẹ́ jíjẹ pọ̀ mọ. A lè dá Gored gored nìkan wà gẹ́gẹ́ bíi oúnjẹ, a sì lè wà á pẹ̀lú àkópọ̀ àwọn èròjà tí a dárúkọ lókè yìí, a lè jẹ́ pẹ̀lú àwọn oúnjẹ mìíràn fún oúnjẹ alẹ́, pàápàá ní àkókò ayẹyẹ.

## Tún wo

* Àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Áfíríkà
* Àkójọpọ̀ oúnjẹ àwọn ará ilẹ̀ Ethiopia àti Eritrea

## Àwọn ìtọ́kasí
Ewéko

**Ewéko** ni irúgbìn yálà ewé tàbí igi tàbí ìtàkùn tí ó ti inú ilẹ̀ là tí wọ́n ma ń ní àwọ̀ gírín ìnì tí wọ́n ma ń fi agbara ọ̀rá àti omi inú ilẹ̀ dàgbà tí agbára ìtànṣá Oòrùn àti afẹ́fẹ́  sì ma ń fún wọn ní okun láti lè dàgbà sókè.  A tún lè sọ wípé ewéko ni gbogbo ohun tí a rí tí ó ní ewé lórí tàbí lára tí kìí ṣe ènìyàn.
Lórílẹ̀ àgbáyé lónìí iye ewéko tí wọ́n jẹ́ ìran àti ẹ̀yà kan náà tí wọ́n wà lórílẹ̀ agbáyé lónìí jẹ́ ẹgbẹ̀rúnmẹ́taléláàádọ́rin tí àwọn tí wọ́n ń so èso jẹ́ ẹgbẹ̀rúnméjìlélọ́gọ́ta. Ewéko ni ó gba àyè tí ó pọ̀jù lórí ilẹ̀ nítorí afẹ́fẹ́ tí wọ́n ń pèsè fún gbogbo ẹ̀dá tókù. 
Àwọn igi eléso tí wọ́n ń so èso bíi óúnjẹ oníhóró, èso àti ẹ̀fọ́ tí àwọn ọmọnìyàn àti ẹranko lè jẹ ni wọ́n ti wà láti ìgbà ìwáṣẹ̀. Àwọn ènìyàn  ma ń lo  ewéko fún onírúurú nkan tí ó wúlò fún wọn bí: ohun ìkọ́lé, ohun amúlé dára (òdòdó), ohun ìkọ̀wé àti ìwòsàn ara. 
Ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ewéko àti bí a ṣe ń ṣe ìtọ́jú wọn ni wọ́n ń pè ní botany. 

### Ìpínsísọ̀rí ewéko

Iye ewéko tí àwọn onímọ̀ gbà wípé ó wà ni ẹgbẹ̀rún mẹ́tàd àti méjìléláàdọ́rin, ní èyí tí ẹgbẹ̀rún mẹ́tàlélọ́gọ́rin jẹ́ ewéko tí ó so èso tàbí irúgbìn nínú wọn ọ́ jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjì àti mẹ́tàlélọ́gọ́rin. àtẹ tí ó wà nísàlẹ̀ yí fi akójọpọ̀ ewéko hàn. Oríṣiríṣi iṣẹ́ àkànṣe ni àwọn ènìyàn ti gbé kalẹ̀ láti fi má a ṣe ìwádí nípa ònkà ewéko àti irúgbìn lágbàáyé. Lára wọn ni World Flora Online.

## Àwọn ìtọ́kasí
Himbasha

**Himbasha** tàbí **Ambasha**, jẹ́ búrẹ́dì tó dùn tí wọ́n máa ń lò fún ayẹyẹ ní ilẹ̀ Ethiopia àti Eritrea. Ó gbajúmọ̀ láàárín àwọn oúnjẹ ilè Eritea, tí wọ́n sì máa ń jẹ lásìkò ayẹyẹ. Oríṣiríṣi èròjà ni wọ́n máa ń lò láti fi se oúnjẹ yìí, ó sì ní ṣe pèlú agbègbè tàbí àdúgbò náà.

Wọ́n máa ń dára sí ara dough náà kí wọ́n tó gbé síná. Àrà tí wọ́n dá sí ara rè yìí máa ń yàtọ̀ nígbà mìíràn, àmọ́ ó jọ wíìlì.

Àfikún àwọn èròjà tí wọ́n máa ń fi si ni ọsàn, ata ilẹ̀, kóró cardamom.

## Àwọn ìtọ́kasí
Irú (oúnjẹ)

**Irú** Èdè Yorùbátàbú **Dawadawa** (Hausa) tàbí **Eware** (Edo) tàbí **Sumbala** (Bambara) tàbí **Narghi** (Fula) jẹ́ Irú tó ti fermentí wọ́n sì máa ń lò láti fi dáná. Ó jọ ogiri àti douchi. Bẹ́ẹ̀ sì ni ó gbajúmọ̀ káàkiri apá Ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Africa, pàápàá nínú àwọn oúnjẹ wọn. Wọ́n máa ń lò ó láti se àwọn ọbẹ̀ ìbílẹ̀ bí i egusi, ilá, ewédú àti ọ̀gbọ̀nọ̀.

## Ṣíṣe irú
thumb|Dry iru cakes
wọ́n máa ń bọ̀ ọ́, tí wọ́n á sì nù ún kí wọ́n tó gbe sí ẹ̀gbé kan kó ferment - tó bá ti ferment, ó máa ń ní òórùn kan tó máa ń rùn bọ̀ǹbọ̀nọ̀. Wọ́n lè fi iyọ̀ sí kó ba lè pẹ̀ nílè dáadáa.

Wọ́n máa ń dì í róbóróbó tàbí kí wọ́n tọ́jú rẹ̀ pamọ́ fún ìgbà díẹ̀ láti rí èsì gidi.

Àwọn Yorùbá ni oríṣi irú méjì:

* **Irú Wooro** ni wọ́n máa ń lò láti se ọbẹ̀ bí i ẹ̀gúsí, ẹ̀fọ́ rírò, ọbẹ̀ ọ̀fadà, ayamase, omi ọbẹ̀, ọbẹ̀ ata, ilá alásèpọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
* **Irú pẹ̀tẹ̀** ni wọ́n máa ń lò láti se ewédú àti ọbẹ̀ ègúsí.

## Orúkọ àti ìyàtọ̀
Àwọn orúkọ mìíràn tí wọ́n ń pe irú ni agbègbè mìíràn:

* Èdè Manding: *sunbala*, *sumbala*, *sungala*, *sumara* *Sumbala* (or in French transcription *soumbala*) is a loan from Manding.
* Èdè Haúsá: *dawadawa*, *daddawa*
* Èdè Pulaar/Pular: *ojji*
* Èdè Yorùbá: *iru*
* Èdè Serer, Saafi, Wolof: *netetou*
* Èdè Krio: *kainda*
* Èdè Susu: *Kenda*
* Èdè Zarma: *doso mari*
* Èdè Dagbanli: *Kpalgu*
* Èdè Mooré: *Colgo*
* Èdè Konkomba: *tijun*, *tijon*

## Tún wo

* Àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Áfíríkà

## Àwọn ìtọ́kasí
Eru (ọbẹ̀)

**Eru** jẹ́ ẹ̀fọ́ ní ilẹ̀ Cameroon. Ó wọ́pọ̀ láàárín àwọn ènìyàn Bayangi, tó wà ní agbègbè Manyu, ní apá Gúúsù mọ́ Ìwọ̀-oòrùn Cameroon. Ó jẹ́ ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ tí wọ́n fi ewé eru  tàbí okok sè. Wọ́n máa ń fi gbúre tàbí efinrin, epo, edé, ẹjá yíyan, pọ̀nmọ́ tàbí ẹran se ewé eru yìí.

Wọ́n máa ń fi fùfú tàbí gaàrí jẹ oúnjẹ yìí.

**Eru Recipe**
Fáìlì:Vendeuse_d'Okok_en_train_de_découper_les_feuilles_d'okok_Eru.jpg|**Arábìnrin tó ń gé ewé erú**
Fáìlì:Cooking_master_chef.jpg|**Sísè**
Fáìlì:Exposition_vente_des_femmes.jpg
Fáìlì:DExposition_vente_des_femmes18.jpg|**Ewé eru fún títà**
Fáìlì:Exposition_vente_des_femmes29.jpg|**Edé tí wọ́n fi ń se erú**
Fáìlì:Bayam_sellam_selling_cow_skin.jpg|**Ẹ̀gé tí wọ́n fi ń ṣe fùfú**
Fáìlì:Food_market_5.jpg|**Gaàrì náà ṣe é fi jẹ́ ọbẹ̀ eru**
Fáìlì:Cow_Skin.jpg|**"Canda" ni wọ́n ń pe pọ̀nmọ́ tí wọ́n ń fi sínú ọbẹ̀ eru**
Fáìlì:Water_fufu_and_eru_03.jpg|**Oúnjẹ ti délè! fufu àti ọbẹ̀ Eru**
Fáìlì:Water_fufu_and_eru_02.jpg|**Pọ̀nmọ́ nínú ọbẹ̀ eru**
Fáìlì:Preparation_mitoumba3.jpg|**Pákí tútù** 


## Àwọn ìtọ́kasí

*
Frejon

**Frejon** (Láti , tó jé ọ̀rọ̀ Portuguese fún ẹ̀wà) jẹ́ ẹ̀wà tí wọ́n sè pẹ̀lú omi àgbọn tí àwọn Kìrìsìtẹ́ẹ́nì (pàápàá jù lọ àwọn Kátólíìkì) máa ń jẹ lásìkò ọ̀sẹ̀ mímọ́ káàkiri àgbáyé. Àwọn ìlú tí Frejon ti gbajúmọ̀ jù lọ ni Brazil àti Nàìjíríà (pàápàá jù lọ láàárín àwọn ọmọ Yorùbá tó padà sí ilẹ̀ Nàìjíríà, sí agbègbè "Brazilian Quarters" ní Lagos Island láti ìlú Brazil léyìn tí wọ́n fi òǹtẹ̀ lu òwò ẹrú), àti ní Sierra Leone ní Good Friday, tàbí fún ayẹyẹ bí ìgbéyàwó. Oúnjẹ yìí ni wọ́n máa ń jẹ ní good Friday lásìkò Easter nítorí kò sí oore-ọ̀fẹ́ láti jẹ àwọn oúnjẹ ẹlẹ́jẹ̀, ẹran, ẹja àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ lásìkò yìí.

Wọ́n máa ń jẹ frejon ní Nàìjíríà àti ní apá Ìwọ̀-oòrùn ilè Africa, ó sì jẹ́ àsèpọ̀ ẹ̀wà dúdú tí wọ́n fi iná igi sè lórú mọ́jú tí wọ́n sì fi omi àgbọ́n sínú rẹ̀ kí ó ba lè dùn. Ní àwọn ìlú mìíràn, wọ́n máa ń fi kòkó sí inú rẹ̀. Wọ́n máa ń fi ọbẹ̀ ata, ìgbín alátà àti gaàrí Ìjẹ̀bú jẹ Frejon.

## Ìyàtọ̀ mìíràn

* Ata, edé, iyọ̀ àti tòmátò náà le wà nínú ẹwà náà tí wọ́n fi omi àgbọn sí.
* Wọ́n le fi ṣúgà bákan náà sínú frejon. Tí wọ́n sì máa fi ṣe ohun mímú.

## Àwọn ìtọ́kasí

*Frejon
Khlea

thumb|Eggs with ''khlīʿ'' and cumin.
**Khlea** tàbí khlii jẹ́ ẹran tí a ṣe lọ́jọ̀, tí a sábàá máa ń ṣe pẹ̀lú ẹran òrúkọ tàbí ti ọ̀yà, tí ó wá láti Morocco àti Algeria.**** Khlea di ṣíṣe nípa gígé ẹran sí tẹ́ẹ́rẹ́ gígùn kí á sì jẹ́ kí ó gbẹ nínú oòrùn lẹ́yìn tí a bá ti fi garlic, coriander àti cumin sí.   Ẹran náà máa ń di ṣíṣè pẹ̀lú àpapọ̀ omi, òróró àti ọ̀rá ẹranko. Lẹ́yìn tí ó bá tutù tán, ẹran náà máa ń ní ọ̀rá síi èyí tí a máa ń fi sílẹ̀ láti gbẹ. Khlea lè di ṣíṣe lọ́jọ̀ fún nǹkan bí ọdún méjì nínú yàrá ìgbooru.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kuku Paka

**Kuku Paka** jẹ́ ọbẹ̀ adìẹ pẹ̀lú ohun èlò coconut-based curry wọ́n sì tún máa ń pè é ní “kuku na nazi”. Ó ní agbára ilẹ̀ African, Indian àti Arabic. Kuku ní Swahili túmọ̀ sí adìẹ. Oúnjẹ náà gbajúmọ̀ pàápàá jù lọ ní ẹkùn East African àti láàárín àwọn àwùjọ Indian tí wọ́n ń gbé ní Kenya, Tanzania àti Uganda. Paka ní Swahili tẹ́, tàn ká tàbí lò. 

Coconut milk tàbí coconut cream àti ohun èlò kọrí ni àwọn èròjà tó ṣe pàtàkì jù lọ fún oúnjẹ náà. Ohun tí ó ya Kuku Paka sọ́tọ̀ sí àwọn kọrí àgbọn tó kù ni adùn láti ara lílọ ẹran adìẹ náà síwájú fífi kún kọrí àgbọn. Èyí máa ń fún un ní adùn gidi. Edé tàbí ní wọn sábàá máa ń lò láti pààrọ̀ ẹran adìẹ nínú oúnjẹ ìlà-oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà tó gbajúgbajà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Eghajira

**Eghajira** jẹ́ ohun mímu tí ó dùn, ki, tí a ṣe láti ara àgbàdo àti èso, tí àwọn Tuaregs sábàá máa ń mu ní àkókò ayẹyẹ. Wọ́n sábàá máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ìgbákọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Matapa

**Matapa** jẹ́ oúnjẹ Mozambic, tí a sè pẹ̀lú ewé ẹ̀gẹ́ kékeré, èyí tí ó sábàá máa ń jẹ́ lílọ̀ nínú ìyá odó onípákó ńlá àti ọmọ odó síwájú kí ó tó di ṣíṣè pẹ̀lú gálìkì, àlùbọ́sà àti mílíìkì àgbọn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ oúnjẹ *matapa* ni ó ní cashew nuts, èdè, tàbí shrimp.****

## Àwọn Ìtọ́kasí
Isi ewu

***Isi ewu*** jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ àwọn Ìgbò, èyí tí wọ́n fi orí ewúrẹ́ ṣe.

Ó jẹ́ oúnjẹ kan tó gbajúmọ̀ láàrín àwọn [Igbo], tí wọ́n ma ń fi bọ̀kọ̀tọ́ọ̀/ẹsẹ̀ [màlúù (*nkwobi*) sè. Ìyàtọ̀ tó wà níbẹ̀ ni pé ẹsẹ̀ màlùú ni wọ́n fi ṣe é tí kò sì dà bí isi ewu tí wọ́n fi  ẹran ewúrẹ́ sè. Àwọn ilé ìta oúnjẹ mìíràn máa ń se gbogbo orí rẹ̀ ní ẹ̀ẹ̀kan ṣoṣọ, àwọn mìíràn á sì gé e sií wẹ́wẹ́.

## Àwọn èròjà
Orí ewúrẹ́, nutmeg (kóró ehu), àlùbọ́sà, kọ́ún, epo, ewé utazi, àti ụgba jẹ́ àwọn èròjà tí wọ́n fi ń se ọbẹ̀ Isi Ewu.

## Sísè
Wọ́n máa bọ ẹran náà títí á fi rọ̀, èyí lè pé díẹ̀ nítorí orí ewúrẹ́ yi gan-an.

Àlùbọ́sà tí wọ́n ti rẹ́, ìsebẹ̀, ata àti iyọ̀ náà wà lára àwọn èròjà tí wọ́n máa fi sí inú epo, tí wọ́n sì máa fi omi, kọ́ún, àti epo sínú ìṣasùn mìíràn.

Orí ewúrẹ́, wọ́n á ti ya ọpọlọ rẹ̀ sọ́rọ̀ (wọ́n sì máa gun nínú odó), nutmeg, ugba náà máa wà nínú epo náà.

Lẹ́yìn tí wọ́n bá ti sè é tán, wọ́n máa rẹ́ àlùbọ́sà sí ẹ̀gbé Isi Ewu náà pẹ̀lú ewé utazi sínú abọ́.

## Tún wo

* Àwọn oúnje Íbò
* Àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Áfíríkà

## Ìjápọ̀ mìíràn

* ''Isi-Ewu: The Anatomy Of A National Delicacy'',  an article by Uche Nworah
## Àwọn ìtọ́kasí
Malawa

**Malawa** jẹ́ pankéèkì tí ó dùn pancake tí ó ṣẹ̀ wá láti Somalia. Ó jẹ́ ẹ̀yà pankéèkì tí wọ́n máa ń jẹ dáadáa ní Somalia, Djibouti, apá kan Ethiopia àti Kenya.'''

## Àgbéyẹ̀wò
Malawah jẹ́ pankéèkì dídùn ìwọ̀n abọ́ tí wọ́n máa ń jẹ́ fún oúnjẹ àárọ̀ tàbí gẹ́gẹ́ bí ìpápánu ní ìgbàkúgbà ní ojú ọjọ́. Ó jọ pankéèkì pẹlẹbẹ dídùn ó sì máa ń di fífi adùn kún pẹ̀lú cardamom.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Alkaki

**Alkaki** jẹ́ oúnjẹ àwọn ẹ̀yà Hausa èyí tí a máa ń ṣe láti ara wíìtì, ṣúgà tàbí oyin, ó jẹ́ èyí tí a sáábà máa ń rí nínú ilé àwọn olówò àti ọlọ́lá tí wọ́n jẹ́ Hausa àti ilé àwọn ìyàwó tuntun. Alkaki jẹ́ ìpanu tí a le tọ ipasẹ̀ rẹ̀ lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn ará àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tí a mọ̀ fún adùn rẹ̀. Adùn rẹ̀ máa ń wáyé látàrí tí tì í bọ inú oyin tàbí ṣúgà èyí tí á mú kí adùn rẹ̀ ó dùn. Wọ́n mọ Alkaki káàkiri ojú pópónà àti ní àwọn òde.

## Wò pẹ̀lú
* Funkaso
* Sinasir
* Hausa cuisine
* Hausa people

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ewé Ìyànà Ìpájà

**Ewé Ìyànà Ìpájà** tí wọ́n sábà máa ń pè ní "hospital-too-far" tabi "Jatropha tanjorensis"  jẹ́ ti ìdílé Euphorbiaceae àti pé ó gbajúmọ̀ nípa bí ó ṣe ń wù ní Gúúsù Nàìjíríà. Ní àdúgbò, a ti lo ọgbìn náà gẹ́gẹ́ bí orísun ewéko tí a lè jẹ àti gẹ́gẹ́ bí oògùn. Nínú ewé náà ní èròjà hypoglycemic àti àwọn èròjà tó ń dáàbò bo àwọn sẹ́ẹ̀lì kúrò lọ́wọ́ ìpalára wà, èyí tó jẹ́ kí ó gbajúmọ̀ fún ìtọ́jú àrùn àtọ̀gbẹ, àìsàn ibà, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
=Àwọn Àǹfààní=
Ọ̀kan lára àwọn àǹfààní tí ewé yìí ní ni pé ó ní ọ̀pọ̀ èròjà nínú, ó máa ń ṣèrànwọ́ láti yanjú àwọn ìṣòro tó jẹ mọ́ ẹ̀jẹ̀ bí àìníẹ̀jẹ̀ tó tó àti àrùn àtọ̀gbẹ. Ó ń ṣèrànwọ́ fún bí ẹ̀jẹ̀ ṣe ń ṣàn fàlà, ó ń mú kí ìfúnpá rẹ̀ wà níwọ̀ntúnwọ̀nsì, àti àwọn ìṣòro mìíràn tó jẹ mọ́ ẹ̀jẹ̀.

=Ìtọ́kasí=
Àtẹ fún àwọn ọbẹ̀

Èyí ni **àtẹ fún àwọn ọbẹ̀ tí ó gbajúgbajà**.  Ọbẹ̀ jẹ́ àdàpọ̀ àwọn ohun ìsebẹ̀ kan èyí tí a sè láti olómi títí tí ó fi dì pọ̀. Lára àwọn ohun èlò ìsebẹ̀ ni a ti le rí àwọn ẹ̀fọ́ bíi kárọ́ọ̀tì, ànàmọ́, ẹ̀wà, àlùbọ́sà, ata, tòmátò, abbl, èyí tí a máa ń sè pẹ̀lú ẹran bíi màálù, adìẹ, ewúrẹ́, àgùntàn, ṣíkìn, abbl.

## Àwọn ọbẹ̀

 

### Àwọn Ìtọ́kasí
Mbege

**Mbege** jẹ́ ohun mímu ti ọlọ́gẹ̀dẹ̀ tí ó jẹ́ ti ìbílẹ̀ Chagga ti ẹ̀yà Tanzania tí ó wà ní agbègbè *Kilimanjaro*. Ó jẹ́ ọtí tí a se láti ara ọ̀gẹ̀dẹ̀ tí ó ti toró bananas. Ìgbésẹ̀ ṣíṣe mbege le gidi gan-an ó sì máa ń gba ni ní àkókò bí ó ti jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbésẹ̀ náà ní ó ń di ṣíṣe pẹ̀lú ọwọ́ láìsí ìrànlọ́wọ́ ohun èlò ẹ̀rọ ìgbàlódé. Adùn ìpìlẹ̀ mbege ni wọ́n sọ pé ó jẹ́ dùn èyí tí ìkorò díẹ̀ sì máa ń tẹ̀lé e lẹ́yìn rẹ̀.

## Ìgbésẹ̀
Ọ̀gẹ̀dẹ̀ náà máa ń di gígún lẹ́yìn náà yóò wá di ṣíṣè nínú ìkòkò ìdáná lórí iná fún ó lé ní wákàtí mẹ́fà. Ohun èlò náà yóò wá di bíbò yóò sì di fífi síta láti toró ferment fún bí ọjọ́ méje. Àpòpọ̀ tí ó ti toró yìí máa ń di dídì pọ̀ látara koríko àti ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀ àti àsáró tí ó ki tí a se láti ara ìyẹ̀fun ọkà bàbà omi sì máa ń di fífi kún un. Ìyẹ̀fun quinine-bark díẹ̀ yóò wá di fífi kún àpòpọ̀ náà kí ó ba à lè dín adùn ọ̀gẹ̀dẹ̀ náà kù. Yóò wá di fífi sílẹ̀ láti wà ní ìta fún ọjọ́ mìíràn síwájú kí ó tó lè di jíjẹ.

## Nínú àṣà tó gbajúgbajà

* Ìgbésẹ̀ ṣíṣe mbege di ṣíṣe lórí ìfihàn Travel Channel Bizarre Foods with Andrew Zimmern.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bnxn

**Daniel Etiese Benson** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù karùn-ún ọdún 1997), tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ **Bnxn** (tí àwọn ẹlòmìíràn máa ń pè ní **Benson**) tí wọ́n sì ń pè ní **Buju** tẹ́lè, jẹ́ olórin ilẹ̀ Nàìjíríà.

Daniel Etiese Benson jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Èkó. Ó wá láti ìlú Akwa ibom, ó sì dàgbà pẹ̀lú àwọn mọ̀lẹ́bí rẹ̀, ṣụ̀gbọ́n ó kúrò lẹ́yìn ọdún díẹ̀, tí ó sì lọ ń gbé ní Ìpínlẹ̀ Ògùn. 2face Idibia mú Benson wọ ẹgbẹ́ àwọn olórin ti ilẹ̀ Africa lásìkò tí Benson ṣì jẹ́ ọmọ kékeré. Benson fọ ọ́ di mímọ̀ pé Burna Boy ni òun máa ń wò gẹ́gẹ́ bí àwòkọ́ṣẹ fún àwọn orintirẹ̀.

Bnxn gbé orin àkọ́kọ́ rẹ̀ jáde, èyí tí ó jẹ́ ti play project, tí àkọ́lé rẹ̀ sì jẹ́ “sorry I’m late” ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, oṣù kẹwàá ọdún 2021, lásìkò tí ó tọwọ́ bọ̀wé pèlú T.Y.E/EMPIRE.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọdún Kwame Nkrumah

**Ọdún Kwame Nkrumah** Pan-African Intellectual Cultural tí a tún mọ̀ sí ọdún Kwame Nkrumah Festival (KNF**)** jẹ́ ọdún tí Alága Kwame Nkrumah ṣètò ní Institute of African Studies ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti University of Ghana.

## Ìtàn
Ọdún náà náà di ṣíṣe ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2010 láti ṣe àyẹ́sí ìfọkànsìn Kwame Nkrumah sí ìṣe àṣà àti ọgbọ́n tí ó dá lórí ilẹ̀ Áfíríkà.

## Ọdún kẹta ti Kwame Nkrumah
Ọdún kẹta ti Kwame Nkrumah di ṣíṣe àkóso láti ọwọ́ Alága kẹrin ti Kwame Nkrumah, Amina Mama. Ó jẹ́ ìṣàkóso ti ìsọdọ̀kan ti ìdàkejì àṣà, èrò àti àwọn ọ̀nà mìíràn láti ṣe ìdúnàdúrà. Àfojúsùn rẹ̀ ni láti ṣe ìlọsíwájú ọ̀rọ̀-ajé àṣà ìsọdọ̀kan tuntun àti ìlàlójú tí ó máa ní ìfẹ́ àwọn ọmọ ilẹ̀ Afíríkà lọ́kàn. Ọdún náà wáyé gẹ́gẹ́ bí àjàkálẹ̀ ààrùn COVID-19 gbá Áfíríkà èyí sì ni àkọ́kọ́ tí ìṣàkóso rẹ̀ wáyé ní orí ẹ̀rọ ayélujára, tí ó wáyé ní orí ìtàkùn ayélujára tí ó sì di gbígbé àgbáyé. Ọdún náà di gbígbà gẹ́gẹ́ bí àǹfààní fún Ìgbésẹ̀ tòótọ́ láti gbé àti láti tún bọ̀ fún lókun àpapọ̀ ìsọdọ̀kan wa àti láti ṣe ìlọsíwájú ayélujára ìsọdọ̀kan nígbà tí wọ́n bá ń ṣe àjọ̀dún ìsẹ̀m̀báyé Kwame Nkrumah.

Ní àkókò ìṣeré ọjọ́ mẹ́wàá, ó di ṣíṣe àbẹ̀wò sí láti ọwọ́ ó lé ní ẹgbẹ̀rún mẹ́fà àlejò láti orílẹ̀-èdè mẹ́talélọ́gọ́rùn-ún, èyí tí ó lé ní ìdajì wọn wá láti méjìdínláàádọ́ta nínú mẹ́rinléláàádọ́ta orílẹ̀-èdè Áfíríkà. Ọdún náà láti ìgbà náà ti di ohun ìselọ́sọ̀ọ́ orí ayélujára láti dúró gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìmọ̀ ìsọdọ̀kan. Àkóónú rẹ̀ kún fún ìtàkurọ̀sọ òṣèlú àti ọgbọ́n ti àsìkò láàárín àwọn asègbèfábo ìsọdọ̀kan, àwọn ọ̀dọ́ àti àwọn àlàyé ẹgbẹ́ orí mìíràn àti ìgbésẹ̀ tí ó di fífi sọrí mímú àyípadà rere wá. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bilikis Adebiyi Abiola

**Bilikiss Adebiyi** tàbí **Bilikiss Adebiyi-Abiola** jẹ́ oníṣòwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó dá ilé iṣẹ́ àtúnlò ‘Wecyclers’ sílẹ̀ ní Èkó. Ní ọdún 2022 ó jẹ́ Olùdarí Gbogbogbòò ti Lagos State Records and Archives Bureau (LASRAB)àti Alákooso ti Lagos State Parks and Gardens Agency (LASPARK). Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ti Board of Trustees ti Employment Trust Fund Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ Ayé Rẹ̀
A bí Adebiyi ní ọdún 1983 ní Ìlú Èkó, Nàìjíríà, níbi tí ó ti lọ sí ilé-ìwé gíga Supreme Education Foundation. Ó wọ Yunifásítì Ìlú Èkó, ṣùgbọ́n ó fi sílẹ̀ lẹ́yìn ọdún kan láti parí àwọn ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Amẹ́ríkà. Ó gboyè jáde ní Yunifásítì Fisk, lẹ́yìn náà ó lọ sí Yunifásítì Vanderbilt, níbi tí ó ti gba oyè kejì. Ó ṣiṣẹ́ fún IBM fún ọdún márùn-ún ṣáájú kí ó tó pinnu láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀. Wọ́n gbà á láti lọ kàwé fún Master of Business Administration (MBA) ní Massachusetts Institute of Technology (MIT).

## Wecyclers

Ó wá pẹ̀lú ìmọ̀ràn ti ìṣòwò àtúnlò ní àkókò ọdún kejì rẹ̀ ní MIT, níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ lórí ẹ̀gbín bí àkọ́lé amọ̀dájú rẹ̀. Èrò tó kọ́kọ́ wá sí i lọ́kàn ni pé kó lè mú kí iye pàǹtírí tó lè kó jọ nínú ilé pọ̀ sí i nípa fífún àwọn èèyàn tíkẹ́tì fún àwọn géémù. Nígbà tí ó ń sọ̀rọ̀ nípa èyí ní Nàìjíríà nígbà ìsinmi, ó yà á lẹ́nu bí àwọn èèyàn ṣe fi ìtara tẹ̀lé èrò rẹ̀.

=Àwọn Ìtọ́kasí=
Ọdún Batakari

**Ọdún** **Batakari** jẹ́ ayẹyẹ ìbílẹ̀ tí ọba King Ayisoba ṣètò láti ṣe àfihàn *Batakari*, àwọ̀tẹ́lẹ̀ ìbílẹ̀ tí a fi ọwọ́ ṣe Ghanaian smock láti agbègbè Upper East Region ti Ghana. Ayẹyẹ náà di ṣíṣe ní ọdún 2013 láti ìgbà náà sì ní ọdún náà ti di èyí tí wọ́n ń ṣe ní ọdọọdún ní Ghana.

## Ìpìlẹ̀ àti Ètò
Ọba King Ayisoba se àgbékalẹ̀ èrò yìí látàrí ìfẹ́ rẹ̀ fún isẹ́ ọ̀nà àwọn ènìyàn Àríwá Ghanaian. Ó sọ pé àwọn ènìyàn àtijọ́ máa ń lo aṣọ húnhun, *Batakari* pẹ̀lú juju àti agbára òkùnkùn àti kọ́ńsáàtì náà jẹ́ ìgbésẹ̀ rẹ̀ láti yí èrò àwọn ènìyàn padà àti láti yanjú àsìgbà èrò nípa wíwọ *Fugu* tàbí *Batakari padà*.  Ó gbàgbọ́ pé ìjíhìn rere nípa wíwọ aṣọ náà nípa àwọn ètò bíi èrò rẹ̀ padà ń sẹ̀dá iṣẹ́ fún àwọn ènìyàn ní èyí tí ó sì ń dín ìwọ̀n àìsísẹ́ kù àti láti dúró gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìpawówọlé fún àwọn ọ̀dọ́ ní Àríwá Ghana.

Ọdún náà máa ń di ṣíṣe ní ọdọọdún ní àwọn ìlú kan pàtó ní  Ghana ní àwọn ọjọ́ kan pàtó. Ní Accra, orísìírísìí ààyè ní ó ti di lílò fún ayẹyẹ náà, díẹ̀ lára wọn ni;  National Theater àti Alliance Française. Àwọn àlejò òsèré máa ń di pípè láti ṣeré àti láti ṣe àfihàn àwọn aṣọ Batakari wọn, sibẹ̀, àwọn olùṣeré gangan ni ọba King Ayisoba àti àwọn ẹgbẹ́ òsèré Kologo rẹ̀. Àwọn àlejò òsèré kan tí wọ́n ti di pípè láti bu iyì kún ayẹyẹ náà ni; Wiyaala, Wanlov the Kubolor, Kwaw Kese, Yaa Pono, Atongo Zimba àti Zea láti Netherlands.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọdún isu Ashanti

**Ọdún Iṣu Ashanti** jẹ́ àjọ̀dún ẹ̀ẹ̀kan lọ́dún ti àwọn ènìyàn ti Ashanti. Ó máa ń sàmì sí ìkórè isu àkọ́kọ́ ní àkókò autumn season, lẹ́yìn àkókò monsoon. Isu náà ni ohun ọ̀gbìn tí wọ́n máa ń gbìn jù ní Ashanti àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú ní Africa.

## Ìwòye
Ọdún náà, ìsinmi orílẹ̀-èdè, máa ń di ṣíṣe fún ọjọ́ márùn-ún tí yóò bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ Ìsẹ́gun, gẹ́gẹ́ bí olúwo ti pa á láṣẹ. Ó máa ń dúró ìkórè isu àkọ́kọ́ ní àkókò autumnal, ní àìpẹ́ sí àkókò monsoon. Ọdún náà ní pàtàkì ẹ̀sìn àti ọ̀rọ̀ ajé. Ní tẹ̀sìn, ọdún náà máa ń di lílò láti dúpẹ́ lọ́wọ́ àwọn ònilẹ̀ àti àwọn babańlá fún ìkórè tuntun àti láti fi isu tuntun náà ṣe ìtọrẹ ní ti ìbílẹ̀.

## Ìse
Ìrúbọ àkọ́kọ́ ohun ọ̀gbìn náà máa ń di ṣíṣe sí àwọn ònilẹ̀ láti ọwọ́ olúwo Ashanti; àwọn ètò ìrúbọ náà ni gbígbé isu ní ọjọ́ kejì ọdún náà lọ sí ikẹ̀ àwọn ònilẹ̀. Orin àti ijó jẹ́ ara ọdún ní gbogbo ọjọ́ márààrún. Ọdún náà tún gbajúmọ̀ nítorí pé ọba ní ó máa ṣàkóso ìṣeré ayẹyẹ ablution nípa nínu gbogbo àga àwọn babańlá Stools (àga). Ìṣe mìíràn ní àkókò ọdún yìí ni yíyọ ohun ọ̀sọ́ góòlù, iṣẹ́ ọ̀nà ìgbà ìwáṣẹ̀, àti pẹ̀lú àṣẹ ìjọba, láti sọ wọ́n di ohun ọ̀sọ́ tuntun. Ní àkókò ọdún yìí, ọba kò fi ààyè gba fífi ènìyàn rúbọ, bẹ́ẹ̀ sì ni ìlù ikú kò di fífi ààyè gba láti di lílù gẹ́gẹ́ bí ó ti jẹ́ pé ayẹyẹ tí ó mọ́ ni.

## Ètùtù
Síwájú kí àjọ̀dún ọdún náà ó tó bẹ̀rẹ̀, ọba máa ṣàkóso ìhun Dampan èyí tí ó di nínàró fún ìgbà díẹ̀ láti ṣe iṣẹ́ ìlú. Ní ọjọ́ àkọ́kọ́ ọdún náà, ojú ọ̀nà sí itẹ́ òkú àwọn olóyè Ashantis máa ń di gbígbá mọ́. Ní ọjọ́ kejì, àwọn olúwo á gbé isu náà ní ọ̀nà àwọ̀ fún ìrúbọ sí àwọn babańlá tí wọ́n sin sí itẹ́ òkú. Lẹ́yìn tí ìrúbọ yìí bá parí nìkan ni àwọn ènìyàn di gbígbà láàyè láti jẹ iṣu tuntun náà. Ọjọ́ kẹta máa ń di ṣíṣe gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ ìdárò fún àwọn babańlá àti láti gba àwẹ̀. Ní ọjọ́ kẹrin, olóyè máa ṣe oúnjẹ alẹ́ fún gbogbo ènìyàn ní ilé rẹ̀. Ní alẹ́ ọjọ́ kẹrin, àwọn ènìyàn máa wà ní inú ilé láti má ba à lè fojú rí fífọ ìtẹ́ olóyè, àmì ẹ̀mí àwọn ènìyàn tí ó ti kú, ní odò Draa River ní Kumasi. Ní ọjọ́ karùn-ún, ìwọ́de ńlá ti olóyè àti àwọn ẹbí rẹ̀, àti àwọn òṣìṣẹ́ ní ààfin, tí gbogbo wọn yóò múra dáadáa, tí wọn yóò sì bọ́ sí ojú ọ̀nà láti lọ bọ̀wọ̀ fún olóyè ìbílẹ̀ àgbà ní ibùgbé rẹ̀. Níbi ìwọ́de náà, àwọn ènìyàn kan á di gbígbé nínú ọkọ̀ agbééyàn palanquins tí wọ́n ṣe lọ́jọ̀ tí wọ́n fi agbòòrùnlà ṣe ibòji fún.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọdún Adae

**Ọdún Adae** (Ìtumọ̀ ní Twi:"ààyè ìsinmi") jẹ́ àjọ̀dún ní Ashanti. Tí wọ́n kà sí ọjọ́ ìsinmi, ó jẹ́ ìṣe àwọn babańlá àwọn èèyàn Ashanti tí ó pàtàkì jù lọ. 

## Síse
Láàárín ọ̀sẹ̀ mẹ́fà yí po , Adae ní ọjọ́ àjọ̀dún méjì, ọ̀kan ní ọjọ́ Àìkú (*Akwasidae*)àti òmíràn ní ọjọ́ Ọjọ́rú(*Awukudae*).  Ìyípo Adae máa ń di títúnse ní ẹ̀ẹ̀mẹ́sàn-án ní ọdún kan. Ní ṣíṣe Akan calendar, ọdún Adae kẹsàn-án, tí wọ́n ń pè ní Adae Kese Festival ("Adae ńlá"), máa ń papọ̀ pẹ̀lú àjọ̀dún Ọdún Tuntun. Fún ìdí èyí ó máa ń di ṣíṣe àjọyọ̀ láti dúpẹ́ lọ́wọ́ àwọn ònilẹ̀ àti àwọn babańlá fún ìkórè tuntun.  Ọdún náà láàárín Adae kò ṣe é yí padà, ó ti wà bẹ́ẹ̀ láti ìgbà ìwáṣẹ̀.

## Ìse
Ìgbáradì fún Adae máa ń fẹjú gidi gan-an. Ní ọjọ́ tí ìgbáradì máa ń di ṣíṣe ni wọ́n ń pè ní *Dapaa*,( Sábàá máa ń jẹ́ ọjọ́ Ìsẹ́gun àti Àìk) . Ní ọjọ́ yìí, àwọn ilé àti àwọn agbègbè tí ó yí wọn ká ni ó máa ń di títún se. Ní iwájú ilé olúwo, ìlù máa ń di lílù láti ọwọ́ "alùlù àtọ̀run" ( lẹ́yìn bíbọ̀wọ̀ fún olúwo), gbogbo ìrọ̀lẹ́ láti ìgbà tí oòrùn ti wọ̀ títí di alẹ́ pátápátá pẹ̀lú àwọn orin ayẹyẹ. Olúwo máa gbé oúnjẹ tí ó kún fún isu  yam tàbí ọ̀gẹ̀dẹ̀ plantain. (láìsí iyọ̀ salt gẹ́gẹ́ bí ó ti di gbígbà gbọ́ pé àwọn ẹ̀mí kò fẹ́ràn rẹ̀). Pẹ̀lú ayẹyẹ rẹ̀, ó máa wá tẹ̀síwájú lọ sí ìyẹ̀wù níbi tí àpótí (ìtẹ́) ayẹyẹ wà. Oúnjẹ tí ó di fífi sílẹ̀ lẹ́yìn tí olúwo ti jẹ máa di gbígbé wá sí àgbàlá yóò sì di fífọ́n kálẹ̀ fún àwọn ẹ̀mí òkú àwọn babańlá wọn láti jẹ ẹ́; agogo lílù yóò tẹ̀lé eléyìí láti ṣe àfihàn pé àwọn ẹ̀mí ti jẹ oúnjẹ náà. Ètùtù náà á tẹ̀síwájú pẹ̀lú ìrúbọ àgùntàn láti ọwọ́ àwọn àlejò olúwo. Ẹ̀jẹ̀ ìrúbọ wọ̀nyí máa di fífi sàmì sí iwájú orí àti igbá àyà olúwo. Ìyá olórí máa wá ṣe ìrúbọ pẹ̀lú fufu (tí a fi ẹ̀gẹ́ cassava tàbí isu se). Lẹ́yìn náà rum  yóò di dídà lórí àpótí náà, èyí tí ó bá sì kù yóò di jíjẹ fún àwọn tí ó péjú nínú ìyẹ̀wù náà. Gbogbo àwọn tó wà níbẹ̀ máa kí olúwo, ẹni tí ó jókòó ní gbangba ní àgbàlá pẹ̀lú ìkíni "Adae morn". Àwọn fọ́nrán ayẹyẹ yòókù ni kíka ewì láti ẹnu akéwì ààfin èyí tí ó máa ń fi ìṣe àwọn olúwo tí ó ti kọjá lọ hàn, ìlù yóò sì tẹ̀síwájú ní lílù pẹ̀lú ìwo fífọn. Àjọ̀dún náà máa ń wáyé títí di alẹ́ pátápátá. Àwọn oúnjẹ àti àwọn ohun mímu tí a fi ṣe ètùtù fún àpótí máa di yíyọ ní alẹ́ pátápátá, àyàfi fún awọ tí ó sì di gbígbà láàyè láti wà níbẹ̀ fún àkókò díẹ̀ si.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Iru (food)

**Irú** (Yoruba) tàbí **Dawadawa** (Hausa) or **Eware** (Edo) tàbí **Sumbala** (Bambara) tàbí **Narghi** (Fula) jẹ́ irúfẹ́ oúnjẹ tí a fi irú (Parkia biglobosa)  tí ó ti pẹ́, tàbí kan ṣe tí a sì máa ń lò bíi ara èròjà ìdáná. Ó súnmọ́ Ògìrì tàbí douchi ní jíjọ. Ó gbajúmọ̀ nínú àwọn oúnjẹ Ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà. A máa ń lò ó fún síse àwọn ọbẹ̀ ìbílẹ̀ bíi ọbẹ̀ ẹgúsí, ọbẹ̀ ilá, ọbẹ̀ ewédú, àti ọbẹ̀ ọ̀gbọ̀nọ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Asam pedas

**Asam pedas** (Jawi: ; Minangkabau: ***asam padeh***; "ohun tí ó korò àti ohun tí ó ta") ó jẹ́ ọbẹ̀ ẹja tí ó korò tí ó sì ta pẹ̀lú ti àwọn tí ó ń gbé Maritime ní gúúsù ìlà-oòrùn ilẹ̀ Asia. Wọ́n gbà pé Asam pedas jẹ́ oúnjẹ tí ó wá láti ara àwọn oúnjẹ Minangkabau apá ìwọ̀-oòrùn Sumatra, Indonesia tí ó sì ti tàn káàkiri gbogbo ilẹ̀ Sumatra, Borneo àti Malay Peninsula.

## Àwọn ẹkùn tí a ti lè ri

Ọbẹ̀ ẹja yìí jẹ́ ti àwọn ará Malay Archipelago, èyí tí wọ́n mọ̀ káàkiri ní Sumatra, Borneo àti ní Malay Peninsula. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oúnjẹ ìbílẹ̀ Minangkabau àti Malay. Oúnjẹ Minang *asam padeh* jẹ́ èyí tí wọ́n sáábà máa ń jẹ ní ilé oúnjẹ ti Padang ní Indonesia, Malaysia àti Singapore.

Ó ti jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oúnjẹ ìbílẹ̀ tí àwọn ènìyàn Malay tí wọ́n wá láti ìwọ̀-oòrùn etíkun Sumatra—Jambi, Riau, Riau Islands, àti ní àríwá bíi Aceh àti ní gbogbo Strait of Malacca tí ó wà ní Johore, Malacca, Singapore, àti ní coastal Borneo, pàápàá jùlọ ní Pontianak èyí tí ó wà ní ìwọ̀-oòrùn Kalimantan. Àwọn ohun èlò tí wọ́n ń lò ní àwọn àgbègbè kan lè yàtọ̀ sí ti èkejì.

## Bí a se ń sè é

Àwọn ohun ìsebẹ́ tí ó gbajúmọ̀ tí a sáábà máa ń lò fún *asam pedas* sáábà máa ń jẹ́ àwọn ẹja òkun tàbí tí inú omi tí ó bá mọ́. Wọ́n máa ń sè wọ́n ní *asam* (tamarind) ohun mímu ẹlẹ́rìndòdò, ata, àti àwọn ohun ìsebẹ̀ mìíràn.

Àwọn ẹja odò gẹ́gẹ́ bíi mackerel, mackerel tuna, tuna, skipjack tuna, red snapper, gourami, pangasius, hemibagrus tàbí cuttlefish — bóyá odidi ni tàbí orí ẹja nìkan jẹ́ èyí tí wọ́n máa yí mọ́ ata láti fi se ọbẹ̀ ẹja. Ó ṣe pàtàkì kí ó jẹ́ pé kò sí nǹkan kan tí ó máa mú ẹja náà rún, kí ó ba à le ṣe é pín, ìdí nìyí tí wọ́n fi máa ń fi ẹja sí i ní ẹ̀yìn lẹ́yìn.

Ní Indonesia, ẹja tí ó gbajúmọ̀ tí wọ́n máa ń lò fún asam pedas ni *[[Euthynnus affinis|tongkol]]* (mackerel tuna). Ní Lingga, wọ́n máa ń jẹ oúnjẹ yìí pẹ̀lú sago (*lempeng sagu*) láti fi di ipò ìrẹsì tí wọ́n máa ń lò ní àwọn ìletò mìíràn. 

*[[Kaeng som]]* jẹ́ oúnjẹ àwọn Thai èyí tí ó fi ara jọ *asam pedas*. Ní Bengal, India oúnjẹ kan náà wà tí ó fi ara pẹ́ asam pedas òun ni *Macher tak* (ẹja tí ó korò).

## Wò pẹ̀lú

* Pindang
* Fish stew
* List of fish dishes
* List of stews

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tomato bredie

**Tomato bredie** jẹ́ ọbẹ̀ jíjẹ ní orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà tí a mọ̀ sí "tamatiebredie" ní èdè Afrikaans tí ó sì túmọ̀ sí, ohun tí a fi ẹran àgùntàn sè. A máa ń gbé e ka iná fún ìgbà pípẹ́ pẹ̀lu àwọn èròjà bíi cinnamon, cardamom, ginger àti clove pẹ̀lú ata. "Bredie" túmọ̀ sí "ọbẹ̀" ní èdè Afrikaans, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ó ṣẹ̀ láti èdè Malaysia. Ọ̀nà ìdáná yìí jẹ́ èyí tí àwọn ará Malaysia mú wá sí Cape, sí àwọn tí wọ́n kó wá síbẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi ẹrú. Ọ̀rọ̀ "bredie" túmọ̀ sí tòròmọ́gbè. Fún síse tomato bredie yìí, tòmátì ni wón máa fí ń rọ́pò rẹ̀. Pumpkin, green beans àti waterblommetjies (Cape water lily, *[[Aponogeton distachyos]]*, flowers) jẹ́ ara ohun tí a máa ń lò. Oúnjẹ ìbílẹ̀ Orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà yìí jẹ́ jíjẹ fún ará ilé àti àjò bákan náà.

Bredies lápapọ̀ jẹ́ ọbẹ̀ ẹran àgùntàn, tí a sè pẹ̀lu ẹ̀fọ́. Ní àfikún sí tòmátì wọ́n tún lè lo cauliflower, lentils, parsnips, àti quince, tí wọ́n sì fi máa ń jẹ ìrẹsì.

## Tún wo

* List of lamb dishes
* List of tomato dishes
* List of African dishes
* List of stews

## Àwọn Ìtọ́kasí
Seswaa

**Seswaa** (gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe máa ń pè é ní àríwá orílẹ-èdè Botswana) tàbí *loswao* (gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe máa ń pè é ní gúúsù àti ìlà oòrùn orílẹ-èdè Gúúsù Áfíríkà) jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ tí wọ́n fi ẹran sè ní Botswana, tí a fi ẹran màálù tàbí ẹran ewúrẹ́ sè. A máa ń sè é nípa lílo àgékù ẹran gẹ́gẹ́ bíi ẹsẹ̀, ọrùn àti ẹ̀yìn. Ayẹyẹ bíi òkú àgbà, ìgbéyàwó, ọdún orílẹ-èdè la ti sábà máa ń bá oúnjẹ yìí. A máa ń bọ eran náà pẹ̀lú iyọ̀ lásán, a sì máa gun tó bá ti rọ̀. Wọ́n sábà máa ń fi jẹ ẹ̀kọ, *setampa* (samp, àgbàdo lílọ̀) tàbí *mabele* (sorghum).
Fáìlì:Seswaa.jpg
Fáìlì:Seswaa_en_préparation.jpg
Fáìlì:Seswaa_avec_bogobe.jpg


## Tún wo

* List of African dishes

## Àwọn Ìtọ́kasí
Brudet

***Brudet*** tàbí ***brodet*** jẹ́ ọbẹ̀ ẹja èyí tí wọ́n máa ń ṣe ní ẹkùn àwọn Croatia ti Dalmatia, Kvarner, àti Istria, àti pẹ̀lú àwọn etíkun Montenegro. ***Brodetto di pesce***, tàbí ní ṣókí ***brodetto*** (*broeto* ní èdè Venetia, *brudèt* nínú ẹ̀ka èdè Romagnol, *el brudèt* ní Fanese, *el brudettu* ní Portorecanatese, *lu vrëdètte* ní Sambenedettese, *lu vredòtte* ní Giulianova dialect, *u' Bredette* ní Termolese, *lu vrudàtte* ní ẹ̀ka èdè Vastese), ó jẹ́ oúnjẹ tí ọ̀pọ̀ àwọn Italian tí wọ́n wà ní àwọn ìlú Adriatic fẹ́ràn sí, Romagna, Marche, Abruzzo, àti Molise). Ó kún fún onírúurú ọbẹ̀ ẹja àti àwọn ohun èlò, ẹ̀fọ́, àti wáìnì pupa tàbí funfun,  tàbí vinegar. Èyí tí ó ṣe pàtàkì jùlọ́ nínú *brodetto* ni ọ̀nà tí ó rọrùn láti fi sè é nínú ìkòkò ìse-oúnjẹ kan. Wọ́n sáábà máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú polenta tàbí búrẹ́dì, nígbà tí àwọn mìíràn máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú ànàmọ́ tàbí búrẹ́dì. *Brodetto* lè yàtọ̀ nínú adùn, ìrísí, ó dá lórí irúfẹ́ àwọn ohun èlò ìsebẹ̀ tí wọ́n lò àti ọ̀nà tí wọ́n fi sè é.

## Àwọn oúnjẹ tí wọ́n fi ara pẹ́ ẹ
Ó jẹ́únjẹ kan láti Corfu èyí tí a mọ̀ sí *bourdeto*.

## Wò pẹ̀lú

* List of Stews 
* Fish Stews

## Àwọn Ìtọ́kasí
Wizard Chan

**Fuayefika Maxwell** ( tí wọ́n bí ní 26, June) tí ọ̀pọ̀ èèyàn mọ̀ sí ‘Wizard Chan’ jẹ́ olórin Afro ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ṣe àgbéjáde orin rẹ̀ àkọ́kọ́ tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ 'Halo Halo' ní ọdún 2020. Àmọ́, ìgbà tí ó ṣẹ̀ ṣe àgbéjáde orin  tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ ‘Earth Song’ ni ó di gbajúmọ̀, ìyẹn ní  oṣù December ọdún 2022. Ní ọdún 2023, ó gba àmì-ẹ̀yẹ The Headies àti Galaxy Music Awards.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Maxwell ní 26 June ní ìlú Okrika, ní Ìpínlẹ̀ Rivers, sínú ìdílé Olóyè & Mrs Fuayefika, gẹ́gẹ́ bíi àbígbẹ̀yìn nínú àwọn ọmọ márùn-ún. Ó jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ Port Harcourt, bẹ́ẹ̀ sì ni ó lo ìgbà èwe rẹ̀ níbẹ̀. Ó gba ẹ̀kọ́ girama láti De World International Secondary School, ní Ìpínlẹ̀ Rivers. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní Wisconsin International University College ní Accra, Ghana níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìpolówó ọjà. Ó padà sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tí ó sì lọ sí Ìpínlẹ̀ Sokoto fún NYSC.

## Àtọ̀jọ àwọn orin rẹ̀

### Àwọn orin àdákọ
* Halo Halo
* Truth
* Y.O.L.O
* Miss You -- Thousand Voice ft Wizard Chan (2022)
* Earth Song
* Highlife
* Moses ft Boma Nime 
* Drumline -- 01FRNCH ft Wizard Chan
* Beast of Our nation -- King Perryy ft Wizard Chan & Tuzi 

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ

## Àwọn ìtọ́kasí
Ibrahim Yekini

**** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Ìtèlè d'Icon** (tí wọ́n bí lọ́jọ́ kìíní oṣù kìíní ọdún 1980) jẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ Nigeria tí wọ́n bí sí Bariga, ní Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Dandizzy

**Daniel Tuotamuno Darius** (tí wọ́n bí ní 6 October ọdún 1996), tí ọ̀pọ̀ ènìyàn mọ̀ sí **Dandizzy**, jẹ́ olórin ilẹ̀ Nàìjíríà àti akọrin sílẹ̀.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti iṣẹ́ rẹ̀
Dandizzy jẹ́ ọmọ ìlú Opobo ní Port Harcourt, ní Ìpínlẹ̀ Rivers, Nàìjíríà. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ orin kíkọ ní ọdún 2009 gẹ́gẹ́ bíi ìràwọ̀ tó ń tàn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó di gbajúmọ̀ ní 22 January ọdún 2017. Ó tọwọ́ bọ̀wé pẹ̀lú Cadilly Entertainment, àmọ́ ó kúrò lẹ́yìn ọdún méjì. Ní oṣù August ọdún 2022, Regal Dry Gin fi ṣe aṣojú ilé-iṣẹ́ wọn.

## Àtọ̀jọ àwọn orin rẹ̀
* *Mbong* ft. Bella Shmurda
* *Sote* ft. Falz
* *Denge Pose* ft. Bad Boy Timz
* *Who Goes Der*
* *Woskey*
* *Money* ft. Dice Ailes
* *Yawa* ft. Skales
* *Bad Boy Szn*

**Gẹ́gẹ́ bíi akọrin kejì**
* Trust Issues (Mansa Coal feat Dandizzy)
* Want (Rage feat. Dandizzy)
* Wida You Remix (Abobi Eddieroll feat. DanDizzy & Kayswitch)
* Trips & Munchies (Chimy feat. Dandizzy & Dr Barz)
* Wetin No Good (Idahams feat Eltee Skhillz, Dandizzy)
* Armageddon (DJ Joenel feat. Dandizzy, Dr Barz & Ajebo Hustlers)
* For my Baby (Beekay feat. Angelika & DanDizzy)
* Miracle (King Jamal feat. DanDizzy, Dr Barz & Chockie)
* Logos Party (Logos Olori feat. DanDizzy)
* PH Confidential (Kaystyle feat. DanDizzy)
* Juggernaut (AKtheKING feat. DanDizzy)
* For You (Legendary Suni feat. DanDizzy)
* Loli (Da Chris feat. DanDizzy)
* Soft Play (DJ Blizz feat. DanDizzy)
* Burn (Angelika_belle feat. DanDizzy)
* I Pray (Pro-Mix feat. DanDizzy & Meyar)

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ

## Àwọn ìtọ́kasí
MC Oluomo

** ** tí orúkọ rẹ̀ gan-an ń jẹ́ **Musiliu Akinsanya** (tí wọ́n bí lọ́jọ́ 14 oṣù kẹta ọdún 1975) ni alága-àná ẹgbẹ́ àwọn awakọ̀, National Union of Road Transport Workers ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Lọ́wọ́lọ́wọ́, òun ni alága yànyàn ti ẹgbẹ́ àwọn awakọ̀, NURTW ni Nigeria. Wọ́n gbàgbọ́ pé òun ni ìpátá ọmọ tó lówó jùlo ni Nigeria.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Eso Dike

**Okolocha Esowese Dike** tí ó gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bíi **Eso Dike** jẹ́ òṣèrékùnrin, olórin, oníṣòwò àti agbẹjọ́rò. Ó gbajúmọ̀ fún ojúṣe rẹ̀ nínú fíìmù Smart Money Woman, níbi tí ó ti ṣe ẹ̀dá-ìtàn Tsola ní ọdún (2020),

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Ó lọ sí University of Benin, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ òfin, tó sì gba ìwé-ẹ̀rí LL.B kí ó tó lọ sí Nigerian Law School, ní Abuja, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí B.L, tí wọ́n sì pè é sí Nigerian Bar.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Dike rí iṣẹ́ kan gẹ́gẹ́ bíi akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ ní  Spice TV lẹ́yìn tí ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní ilé-ẹ̀kọ́ ìmọ̀-òfin. Lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún tí ó ń wá iṣẹ́, ní ọdún 2016 Dike darapọ̀ mọ́ fíìmù orí ẹ̀rọ amóhùnmáwòrán kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Tinsel.

## Ìgbésí-ayé ara ẹni
Eso Dike  ń gbé ní Èkó. Ó ní ajá kan tí ó ń sìn tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Kobe èyí tí ó máa ń sábà wà pẹ̀lú rẹ̀ lórí ẹ̀rọ ayélujára. Ó fẹ́ràn láti máa gbá bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá.

## Àwọn fíìmù rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí