open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
VFD Microfinance Bank

***VFD Microfinance Bank*** jẹ́ báǹkì oní nọ́ḿbà ni kikun pẹlu olu ni ipinle Eko, Naijiria. Gẹgẹbi banki oni nọmba o funni ni awọn iṣẹ ifowopamọ ọfẹ si awọn ọmọ orilẹ-ede Naijiria. Gbenga Omolokun ni olori banki naa gẹgẹbi oludari alakoso.  VFD Microfinance Bank jẹ oniranlọwọ ti Ẹgbẹ VFD ile-iṣẹ idoko-owo ohun-ini pẹlu Nonso Okpala gẹgẹbi Alakoso .

## Vbank
**VBank (V by VFD tabi V)** jẹ banki foju ati pẹpẹ ti o ni agbara nipasẹ VFD Microfinance Bank ati pe o ṣe ifilọlẹ ni Oṣu Kẹta Ọjọ 25, Ọdun 2020. A ṣẹda rẹ lati funni ni ile-ifowopamọ ori ayelujara ọfẹ. Lọwọlọwọ, VBank ti wọ diẹ sii ju 500,000 awọn eniyan ti nṣiṣe lọwọ ati awọn iṣowo lori pẹpẹ ile-ifowopamọ alagbeka rẹ kaakiri orilẹ-ede Naijiria.

## Àwọn ìtọ́kasí
Jaiz Bank

**Jaiz Bank Plc**, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn bánkìì tí ó ń ṣiṣẹ́ lábẹ́ bánkìì ìsìlámù tí kò rọ̀gbọ̀kú lé ìjọba. Ó jẹ́ bánkíì àkọ́kọ́ fún ìdínwó ní orílé-èdè Nigeria tí olú ìyá ilé iṣẹ́ wọn wà ní Abuja, olú ìlú Nigeria.

Ní December ọdún 2012, bánkíì yìí jẹ́ elétò ìsúná alábọ́dé ní Nigeria. Ní ìgbà yí, gbogbo owó inú àsùnwọ̀n wọn jẹ́ US$88.8 million (NGN:14.1 billion) léyìí tí àwọn alága ìgbìmọ̀  máa ń pín owó tó tó US$63.6 million (NGN:10.1billion). Bánkìì yí ní ẹ̀ka ilé iṣẹ́  mẹ́ta dín lọ́ gbọ̀n. Tí wọ́n sì ní káàdi ATM àti èto Bánkìì ayélujára, ìbára-ẹni-sọ̀rọ̀ alátẹ̀jíṣẹ́.

## Ìtàn
Wọ́n dáa ṣílẹ̀ ní 2003, gẹ́gẹ́ bí JAIZ International Pls. Ní ọjọ́ kọkànlá November 2011, Jaiz gba ìwé eri

ẹ̀rí láti ọwọ́ Central Bánkìì ilẹ̀ Nàìjíríà. Láti máa sise gẹ́gẹ́ bí Bánkìì tí ó wà ní àrówótò. Ní ọjọ́ kẹfà January 2012, ilé ìṣe Bánkìì yí bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ilé ìṣe aladani JAIZ Bank pls ni ọ́fíìsì ní Abuja, Kaduna àti Kano. 

In 2013, Jaiz Bank tàn kálẹ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà, àti láàrin àwọn ìlú kéréje kéréje ilẹ̀ náà. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Citibank

**Citibank, NA** (NA dúró fún “ Association Orilẹ-ede ”) jẹ́ onírànlọ́wọ́ ilé-ìfowópamọ́ AMÉRÍKÀ àkọ́kọ́ tí àwọn iṣẹ́ ìnáwó  ti ìlú ìlú Citigroup . Citybank tí a dá ní 1812 bí City Bank of New York, àti kí ó tó di First National City Bank of New York. Báńǹkì náà ní àwọn ẹ̀ka 2,649 ní àwọn orílẹ̀-èdè 19, pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka 723 ní Amẹ́ríkà àti àwọn ẹ̀ka 1,494 ní ìlú Meksiko tí ó ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ Banamex onírànlọ́wọ́ rẹ̀ wá ní ògidì ní àwọn agbègbè ìlú mẹ́fà: New York, Chicago, Los Angeles, San Francisco, Washington, DC, àti Miami.

Ó jẹ́ ìpìlẹ̀ bí **Ìlú Bank ti New York** ó sì di **National City Bank of New York** . Ó ti ní ipa pàtàkì nínú àwọn ìfúnmọ́ ogun. Ó ti ní ipa nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àgbáyé pẹ̀lú ìkọlù AMẸ́RÍKÀ ti Haiti.

## Àwọn ìtọ́kasí
thumb| Wiwo ti igun ariwa ila-oorun ti awọn opopona William ati odi. Ile si apa ọtun ti o di Ilu Bank ti New York ile akọkọ ni 38 Wall Street, nigbamii ti a tun ṣe nọmba bi No.52. (Aworan nipasẹ Archibald Robertson, c. 1798)
Heritage Banking Company Limited

**Heritage Bank Plc.**, tí a tún n pè ní **Heritage Bank**, jé̩ ilé ìfowopamọ. O jẹ ọkan lara awọn ile ifowopamọ ti gbogbo-gbo ti Ile Ifowopamọ apapọ ti Naijiria fi ọwọ si, tii ṣe akoso ọrọ ifowopamọ ni Naijiria, pẹlu aṣẹ iṣiṣẹ, lati ṣe iduna dura eto ifowopamọ, eto ifowopamọ ti ayelujara, eto ifowopamọ onidokowo ati amojuto nkan ini; olu ile iṣẹ wọn wa ni 292B Ajose Adeogun Street, Victoria Island, Ẹ̀kọ́, Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Stanbic IBTC holdings

**Stanbic IBTC Holdings**, ti gbogbo aye mo si **Stanbic IBTC**, ile-ise ti o pese eto owo ati inowo ni orile ede Naijiria. Olu ilese I.B.T.C. wa ni  Walter Carrington Crescent, Victoria Island, Lagos. Stanbic IBTC Holdings wa lara  Standard Bank Group,ileese isuwo nla ti o kale si orile-ede  South Africa. Standard Bank o je ileese ifowopamo ti o tobi ju ni ileese ogun ni ile  African ati ilu metala ti ki i se ilu adulawo.

## Àwọn ilé-iṣẹ́ tó jẹ́ ẹgbẹ́ Stanbic Bank
Àwọn ilé-iṣẹ́ tí wọ́n jọ papọ̀ di Stanbic IBTC bank ni:

* Stanbic IBTC Bank – A commercial bank in Nigeria, serving individuals and businesses, and regulated by the Central Bank of Nigeriahttps://www.stanbicibtcbank.com/
* Stanbic IBTC Pension Managers Limited – A leading Pension Fund Administrator (PFA) in Nigeria.https://www.stanbicibtcpension.com/
* Stanbic IBTC Asset Management Limited – Providing asset management services. It was incorporated in 1992.https://www.stanbicibtcassetmanagement.com/
* Stanbic IBTC Stockbrokers Limited – Providing Stock brokerage service.https://www.stanbicibtcstockbrokers.com/
* Stanbic IBTC Trustees Limited – Specializes in trusteeship and estate management.https://www.stanbicibtctrustees.com/
* Stanbic IBTC Capital Limited –  Offers Investment banking services.https://www.stanbicibtccapital.com/
* Stanbic IBTC Insurance Brokers – Operates as the insurance brokerage arm of the group.https://www.stanbicibtcinsurancebrokers.com/
* Stanbic IBTC Insurance Limited – Provide Insurance services. https://www.stanbicibtcinsurance.com/
* Stanbic IBTC Nominees – Acts as custodian in money market and fixed income securities for the Nigerian market.https://www.stanbicibtcnominees.com/

## Ohun ìní
Gbogbo ìdókòwò Stanbic IBTC Holdings wà lórí NSE, ní ó sì ń ṣọrọ̀ ajé rẹ̀ lábẹ́ àmì **STANBIC** Shareholding. Àwọ ìdókòwò wọn ní a kọ sísàlẹ̀ yìí;

## Àwọn ìtọ́kasi
Moniepoint Microfinance Bank

Moniepoint Inc, (tí a mọ tẹ́lẹ̀ sí TeamApt Inc) jẹ́ ilé-iṣẹ fintech tí Tosin Eniolorunda jẹ́ Oludasilẹ iléṣẹ náà ní ọdún 2015 tí o dálé lórí wí wá ọ̀nàbáyọ sí ètò ìsúnná.

## Àmì-ẹ̀yẹ
Moniepoint ti wà lára àwọn ilé-ìfowópamọ́ tó ti lórúkọ lórí ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lẹ́yìn tí wọ́n da sílẹ̀ ní ọdún 2022 láti ọwọ́ CB Insights. Moniepoint tún gbàmì ẹ̀yẹ Financial Inclusion Award láti ọwọ́ ilé-ìfowópamọ́ gbogboogbò ti ilẹ̀ Nàìjíríà níbi àpérò àgbááyé ti Financial Inclusion ní ọdún 2022.

## Àwọn ìtọ́kasí
Guaranty Trust Bank

**Guaranty Trust Holding Company PLC** tÍ a tún mọ̀ sí **GTCO PLC** jẹ́ ilé iṣẹ ìfowópamọ́ káàkiri àgbáyé, tí ó ń ṣe Ìdókòwọ̀ ìṣàkóso owó ìfẹ̀hìntì, ìṣàkóso dúkìá, àti àwọn iṣẹ́ tó ń rísí owó sísan. Olú ilé-iṣẹ́ wọ́n wà ní Victoria Island, Ìpínlẹ̀ Èkó ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  A dá GTCO Plc sílẹ̀ ní oṣù keje ọdún 2021 léyìn àtúntò ilé-iṣẹ́ Guaranty Trust Bank PLC (tàbí GTBank) sínú ilé-iṣẹ́ kan. 

Àtúntò  GTCO Plc túmọ̀ sí pé yóò pèsè àwọn iṣẹ́ mìíràn ju iṣẹ́ ìfowópamó  si pe yoo pese awọn iṣẹ diẹ sii ju ile-ifowopamọ lọ; pẹlu kan owo sisan owo jije oke ti okan fun awọn ẹgbẹ.  Labẹ igbekalẹ atijọ rẹ, ko le ṣe awọn iṣowo ti kii ṣe ayanilowo nitori ilana 2010  nipasẹ Central Bank of Nigeria (CBN) ti paṣẹ fun awọn banki lati da iṣẹ awọn ẹka ti kii ṣe ile-ifowopamọ duro. Wọn boya ni lati yọkuro lati iṣẹ awin ti kii ṣe pataki tabi tunto bi ile-iṣẹ didimu kan.

Awọn iṣowo tuntun rẹ pẹlu awọn sisanwo, iṣakoso owo ifẹhinti, iṣakoso dukia, ati iṣowo ile-ifowopamọ ti o wa. Ẹka ile-ifowopamọ GTCO ni orilẹ-ede Naijiria, Guaranty Trust Bank Limited jẹ banki ti o niyelori julọ ni Nigeria nipasẹ iye ọja pẹlu idiyele ọja to ṣẹṣẹ julọ  ni N840.26 bilionu.

Guaranty Trust Bank Plc ti dasilẹ ni ọdun 1990 gẹgẹbi ile-iṣẹ layabiliti to lopin (LLC) ti a ṣe ilana nipasẹ Central Bank of Nigeria lati pese awọn iṣẹ iṣowo ati awọn iṣẹ banki miiran fun awọn ọmọ orilẹ-ede Naijiria. Ile-ifowopamọ bẹrẹ iṣẹ bi banki iṣowo ni ọdun 1991. Banki naa ṣe ifilọlẹ Ile-iṣẹ akọkọ rẹ ni Oṣu kejila ọjọ 11, ọdun 1991, ni The Plaza, Adeyemo Alakija, Victoria Island, Lagos. Ni ọdun 1992, Banki ṣii awọn ẹka meji ni Lagos (Ikeja ati Broad Street), bakannaa ẹka akọkọ ti oke ni Kano, ati ẹka Port-Harcourt ni ọdun 1993.

## Àwọn ìtọ́kasí
First City Monument Bank

**First City Monument Bank** (FCMB), ẹgbẹ tí FCMB Group Plc, ó jẹ́ ilé ìṣe tí ìnáwó a dání tí headquartered ní Lagos. FCMB Group Plc ní ẹ̀ka mẹsan tí a pín wọn sì ìṣe owó mẹ́ta: commercial and retail banking, investment banking, and asset and wealth management. Ní Oṣu December 2020,iye tí dúkìá wọ́n ní yé lórí ní US $5 billion (NGN: 2 trillion).

## Ìtàn
Ìgbà tí wọ́n kọ́kọ́ dá ilé-ìfowópamọ́ yìí sílẹ̀, orúkọ rẹ̀ ni **City Securities Limited (CSL)**, ọdún 1977 sì ni wọ́n dá a sílẹ̀, láti ọwọ́ Oloye Subomi Balogun, ẹni tó jẹ́ ọ̀túnba Tunwashe ti ìlú Ìjẹ̀bú, tó jẹ́ olórí ìlú Yoruba kan. Ọdún 1982 ni wọ́n dá báǹkì yìí sílẹ̀, pẹ̀lú èso ìdókòwò láti CSL. Wọ́n sọ ọ di ilé-iṣẹ́ aládàáni ní ọjọ́ 20 oṣù April, ọdún 1982, wọ́n sì gba ìwé àṣẹ láti máa siṣẹ́ ní ọjọ́ 11 oṣù August, ọdún1983. Ó jẹ́ báǹkì àkọ́kọ́ tí wọ́n máa dá sílẹ̀ láìsí ìrànlọ́wọ́ ìjọba tàbí láti òkè òkun. Ní ọjọ́ 15 oṣù July, ọdún 2004, wọ́n yi padà kúrò láti ilé-iṣẹ́ aláàdíni sí ilé-iṣẹ́ ìjọba, wọ́n sí fi sábẹ̀ Nigerian Stock Exchange (NSE) ní ọjọ́ 21 oṣù December, ọdún 2004.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ecobank Nigeria

**Ecobank Nigeria Limited**, tí gbogbo ènìyàn mọ̀ dáadáa sí **Ecobank Nigeria**, jẹ́ báǹkì gbogbogbò ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn báǹkì tó gbàwé àṣẹ lọ́wọ́ báǹkì gbogbo gbò Nàìjíríà, báǹkì apàṣẹ fún orílẹ̀-èdè.

## Ìsọníṣókí
Báǹkì náà bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ọdún 1989. Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi báǹkì àgbáyé, nípa pípèsè ìdúnàádúrà lọ́lọ́kan-ò-jọ̀kan fún àwọn tí bá wọn ná ní ọjà Nàìjíríà. Báǹkì náà pín iṣẹ́ rẹ̀ sí ipele mẹ́ta: (a) Báǹkì oníṣòwò kéékèèké, (b) Báǹkì ìṣọ̀wọ́ ńláǹlà àti (c) Ilé ìṣura àti ètò ìṣúná. Báǹkì yìí máa ń pèsè àyè owó yíyá àti ètò ìdókòwò. Nígbà ìpín kẹ́rin ọdún 2011, ilé-iṣẹ́ Ecobank Nigeria nípasẹ̀ ilé-iṣẹ́ àgbà rẹ̀, Ecobank Transnational Inc (ETI) gba ìdá ọgọ́rùn-ún owó ìbábádòwò ní Oceanic Bank, dídá Ecobank Nigeria Limited tí ó fẹjú sílẹ̀. Nìpa fífẹjú Ecobank Nigeria, ó darí ohun ìní tí ó tó US$8.1 billion (NGN:1.32 trillion),èyí tí ó sọ ọ́ di ọ̀kan lára báǹkì ńlá márùn-ún Nàìjíríà nígbà náà. Nígbà náà,báǹkì yìí ní ẹ̀ka ìṣiṣẹ́ tó dá dúró mẹ́wàá lé ní ẹgbẹ̀ta, tí ó sọ ọ́ di báǹkì ńlá kejì ní orílẹ̀èdè nípa níní ẹ̀ka ìṣiṣẹ́ tó pọ̀jù.
## Ohun tí Ecobank lọ́wọ́ sí
Ecobank Nigeria jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Ecobank, báǹkì Olómìnira ti àkójọpọ̀ ọmọ Áfíríkà,tí olú ilé-iṣẹ́ rẹ̀ wà ní Lomé, Togo, pẹ̀lú àwọn alábáṣiṣẹ́pọ̀ ní ìwọ̀-oòrùn, ọ̀gangan àti ìlà-oòrùn Áfíríkà. Ecobank, tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 1985, ti ní ẹ̀ka tó lé ní ẹgbẹ̀rún, gbígba ènìyàn tó lé ní ẹgbààrún pẹ̀lú ọ́fíìsì ní orílẹ̀-èdè méjìlélọ́gbọ̀n bíi Benin, Burkina Faso, Burundi, Cameroon, Cape Verde, the Central African Republic, Chad, the Republic of Congo, the Democratic Republic of Congo, Côte d'Ivoire, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea Bissau, Kenya, Liberia, Mali, Malawi, Niger, Nigeria, Rwanda, Sao Tome, Senegal, Sierra Leone, Togo, Uganda, Zambia àti Zimbabwe. Ecobank tún ń ṣe alámòjútó ẹ̀ka ìfowópamọ́ ní Paris àti ọ́fíìsì aṣojú ní Johannesburg, Dubai àti London.

## Ilé-iṣẹ́ àgbà
Ecobank Transnational Inc. (ETI) ni ilé-iṣẹ́ àgbà fún àwọn Ecobank Group, lára àwọn ilé-iṣẹ́ tí Wọ́n ń darí ni:

* Ecobank Development Corporation (EDC) – Lomé, Togo
* EDC Investment Corporation – Abidjan, Ivory Coast
* EDC Investment Corporation – Douala, Cameroon
* EDC Securities Limited – Lagos, Nigeria
* EDC Stockbrokers Limited – Accra, Ghana
* Ecobank Asset Management – Abidjan, Ivory Coast
* e-Process International SA – Lomé, Togo
* ECV Servicios – Praia, Cape Verde

ETI máa ń ta ìṣura wọn ní ibi mẹ́ta tí wón ti ń ṣe pàṣípààrọ̀ ìṣúra ní Áfíríkà tí bíi: the Ghana Stock Exchange (GSE), the Nigerian Stock Exchange (NSE) àti the BRVM stock exchange ní Abidjan, Ivory Coast. 

## Ẹ̀ka ìṣiṣẹ́
Ní oṣù Kejìlá, ọdún 2011, Ecobank Nigeria Limited tí a fẹ̀ lójú ni a rí pé ó ní ẹ̀ka ilé-iṣẹ́ tó tọ́ ẹgbẹ̀ta,ní gbogbo àgbègbè Federal Republic of Nigeria, títẹ̀lé àgbékalẹ́ Oceanic Bank.

## Àwọn ìtọ́kasí
First Bank of Nigeria

**First Bank of Nigeria Limited** jẹ́ ilé-ìfowópamọ́ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ilé- iṣẹ́ ètò iṣúná ni ìpínlẹ̀ Èkó, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà  Ó jẹ́ báǹkì àkọ́kọ́ ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà. First Bank of Nigeria Limited ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí òbí ilé-iṣẹ́ fún àwọn  'FBN Bank ni orílẹ̀-èdè Congo, Ghana, Gambia, Guinea, Sierra-Leone ati Senegal ; FBN Bank UK Limited ní United Kingdom pẹ̀lú ẹ̀ka kan ní Paris; Ọ́fììsì Aṣojú First Bank ní Ìlú Beijing láti mú ìṣòwò tí ó ní ìbátan sí ìṣòwò láàárin àwọn agbèègbè. First Bank tún tukò First Pension Custodian Nigeria Limited, ilé-iṣẹ́ ètò ọ̀rọ̀ ifehinti àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà. Àwọn oníbàárà ti First Bank Group jẹ́ iṣẹ lati inu nẹtiwọọki ti o ju awọn ipo iṣowo 700 kọja Afirika. Láti ṣe ìgbélárugẹ àti ìpolongo ètò-iṣúná dé ọ̀dọ̀ àwọn ti kò mọ̀ nípa báǹkì, First Bank ní nẹ́tíwọọ̀kì Ilé-ìfowópamọ́ Aṣojú lọ́pọ̀lọpọ̀, ní ipo tó ju 200,000 lọ káààkiri Nàìjíríà. Ọ̀gá ni wọn jẹ́ nínu ètò-iṣúná wọn sì ní àwọn oníbàárà tí o tóbi jù ni ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà pẹ̀lú àwọn oníbàárà tó lé ní mílíọ̀nù 18. Fún ọdún mẹ́jọ (2011 - 2018) ni First Bank Nigeria fi gba ami ẹ̀yẹ Best Retail Bank ní Nàìjíríà láti ọwọ́ The Asian Banker

First Bank gẹ́gẹ́ bí Ẹgbẹ́ kan gba àwọn òṣìṣẹ́ tó ju 16,000 lọ, àti pé ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì-ẹ̀yẹ 'Ibi Ti o dara julọ lati Ṣiṣẹ'. O ń ṣiṣẹ́ mẹrin pàtàkì nínu ètò  ìṣòwò tó gbọgbón (Strategic Business Units) SBU - Ilé-ìfowópamọ́ ṣọ́ọ̀bù, Ilé-ìfowópamọ́ Ilé-iṣẹ́, Ilé-ìfowópamọ́ Ìṣòwò, àti Ilé-ìfowópamọ́ Àpapọ̀ ti gbogbo ènìyàn. Ó ti ṣe ìṣetò tẹ́lẹ̀ bí ilé-iṣẹ́ ìdádúró ṣiṣiṣẹ ṣaaju imuse ti eto ile-iṣẹ Holding ti kii ṣiṣẹ (FBN Holdings) ni ọdun 2011/2012.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Kuda Bank

**Kuda**,tí a tún mọ̀ sí **Kuda Technologies**, jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ tó níṣe pẹ̀lú ètò ìṣúná ní Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti U.K.   Babs Ogundeyi àti Musty Mustapha ni ó dáa sílẹ̀ ní ọdún 2019.

Kuda wà lára ọ̀kan nínú méje  àwọn ilé-iṣẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ ìbẹ̀rẹ̀pèpẹ̀ Áfíríkà WEF ní ọdún 2021.

Iye ìwọ̀n ìfowópamọ́ Kuda ni $500 million, ó sì ti lé kọja $90 million láti ọwọ́ olùdókòwò bí i Target Global àti Valar Ventures.

## Àwọn ìtọ́kasí
Access Bank

**Access Bank plc**, tí a mọ̀ sí **Access Bank**, jẹ́ ilé-ìfowópamọ́  gbogboogbò  ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà; ó sì jẹ́ ohun-ìní **Access Bank Group .** Ó ní ìwé-àṣẹ nípasẹ̀ Central Bank of Nigeria, olùṣàkóso ilé-ìfowópamọ́ orílẹ̀-èdè. 

Ní àkọ́kọ́, wọ́n jẹ́ báńkì ilé-iṣẹ́ kan; ní ọdún 2012, wọ́n gbòòrò sí báńkì ti ara-ẹni àti ilé-ìfowópamọ́ ìṣòwò. Access Bank àti Diamond Bank dàpọ̀ ní Ọjọ́ kìn-ín-ní, Oṣù Kẹrin, Ọdún 2019. Ní ìparí ìdàpọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ilé-iṣẹ́ ìfowópamọ́ ti Diamond, Access Bank ṣe àfihàn ààmì ìdánimọ̀ tuntun rẹ̀, èyí tí ń ṣe àfihàn ìbẹ̀rẹ̀ ti ilé-ìfowópamọ́ tuntun ńlá kan. Ilé-ìfowópamọ́ yìí gba àwọn òṣìṣẹ́ tó lé ní 28, 000 ní ọdún 2021.

Lẹ́yìn ìṣọpọ̀ yìí, **Access Bank plc** di báǹkì tí ó tóbi jùlọ ní Áfíríkà lágbọn ti oníbàárà, pẹ̀lú àwọn oníbàárà tó ju mílíọ̀nù méjìlélógójì lọ, àti báńkì tí ó tó tóbi jùlọ                                                                        ní Nàìjíríà lágbọn ti dúkíà. 

Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2021, **Access Bank** kéde pé ó ti ṣe ìdánimọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà tuntun mẹ́jọ fún ìfẹ̀lójú tó lọ́ọ̀rìn, pẹ̀lú èróńgbà láti je àǹfàní láti inú àdéhùn ìṣòwò ọ̀fẹ́ jákèjádò kọ́ńtìnẹ́ẹtì kan. Awọn ìlú tó jẹ́ ọjà àfojúsùn wọn ni Morocco, Algeria, Egypt, Côte d'Ivoire, Senegal, Angola, Namibia àti Etiopia, èyítí yóò ṣe ìfẹ̀lójú mímọ̀-lágbàáyé báńkì náà sí àwọn orílẹ̀-èdè méjìdínlógún. **Access Bank** ni a nírètí láti ṣètò àwọn ọ́fíìsì sí àwọn orílẹ̀-èdè, ṣe alábàáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ilé-ìfowópamọ́ tó wà, àti kí ó lo àwọn ẹ̀rọ agbagbe rẹ̀ láti ṣe àwọn iṣẹ́ rẹ̀ sí àwọn oníbàárà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Unity Bank plc

**Unity Bank**, ti a mo si **Unity Bank plc**, je ile ifowopamo kan ni orike ede Naijriaje owo ise nla kan to won se ni orile ede Naijiria. Won wa ni ile eko ni Naijria.Unity itoju ise kan ni Abuja, olu-ilu Naijiria. Ni December 2012,ile ifowopamo akojopo ohuni wo US$2.45 billion (NGN:396 billion), pelu aeon shareholders' equity of approximately wo US$322 million (NGN:51.5 billion ).

## Ẹgbẹ́ Unity Bank
Unity Bank plc, wà lábẹ́ àsíá **Unity Bank Group**. Àwọn ẹgbé yòókù tó wà lábé ẹgbé náà ni:

* Unity Capital & Trust Limited
* Caranda Management Services Limited
* Unity Registrars Limited
* Northlink Insurance Brokers Limited
* Newdevco Investments & Securities Limited
* UnityKapital Assurance plc
* Pelican Prints Limited
* Unity Bank BDC
* Hexali Properties Limited

## Àwọn ìtọ́kasí
Sterling Bank

**Sterling Bank Plc,** tó jẹ́ ilé-ifowópamọ́ iṣowo orilẹ-ede ti o ni kikun ti ni iwe-aṣẹ nipasẹ Central Bank of Nigeria . Lori awọn ebute Reuters ati Bloomberg, o jẹ idanimọ bi STERLNB. LG ati STERLNBA: NL lẹsẹsẹ.  

Ilé-ifowópamọ́ máa ń pese àwọn iṣẹ́ sí àwọn ènìyàn kọọkan, àwọn iṣowo kékeré (SMEs) àti àwọn ilé-iṣẹ́ nlá. Titi di Oṣù kéjìlá ọdún 2021, iye nẹtiwọọki ẹ̀ká ilé-ifowopamọ jẹ 141,  wọn pin kaakiri orílè-èdè Naijiria pẹ̀lú gbogbo ohun tó níye tí ó sì ju NGN 1.6 trillion). 

## Itan
Ní oṣù kínní, ọdún 2006, gẹgẹbi apakan ti isọdọkan ile-iṣẹ ile-ifowopamọ Naijiria, NAL Bank pari iṣiṣẹpọ pẹlu awọn ilé-ifowopamọ Nàìjíríà mẹ́rin mìíràn tí ó jẹ́, Magnum Trust Bank, NBM Bank, Trust Bank of Africa àti Indo-Nigeria Merchant Bank (INMB) ó sì gba orúkọ 'Sterling Bank'. Àwọn ilé-iṣẹ́ tí ó dapọ ni a ṣepọ ni aṣeyọri ati pe wọn ti ṣiṣẹ gẹgẹbi ẹgbẹ ti o ni iṣọkan lati igba naa.

Ni ibamu pẹ̀lú ifagile ti Central Bank of Nigeria ti ile-ifowopamọ agbaye, Sterling Bank nṣiṣẹ bayi gẹgẹbi banki iṣowo ti orilẹ-ede, ti npa awọn ohun-ini ni awọn ile-iṣẹ ati awọn ile-iṣẹ alafaramo. Ni aarin ọdun 2011, Sterling Bank Plc gba ẹtọ ẹtọ ti Banki Trust Equatorial ti iṣaaju.  

## Awọn iṣẹ ṣiṣe
Awọn iṣẹ ti ilé- ati awọn ọja jẹ akojọpọ si awọn iṣupọ mẹrin:

Soobu & Ifowopamọ Onibara, Ile-ifowopamọ Iṣowo, Ile-ifowopamọ ile-iṣẹ ati Ile-ifowopamọ Ajọ.

Sterling ti ṣe ifilọlẹ ọpọlọpọ awọn ipilẹṣẹ labẹ Ile-ifowopamọ Soobu & Olumulo gẹgẹbi Ile-ifowopamọ Aṣoju (ti a ṣe apẹrẹ lati fa ifamọra labẹ banki/aiṣe-ifowopamosi),  Micro-kirẹditi fun awọn ọdọ ati Specta  (ipilẹ awin soobu adaṣe adaṣe). Awọn iṣowo ile-ifowopamọ Iṣowo rẹ ni awọn apakan pupọ pẹlu Iṣẹ-ogbin  fun eyiti ile-ifowopamọ ti gba ọpọlọpọ awọn ẹbun lakoko ti Ile-ifowopamọ Ile-iṣẹ nfunni ni iye fifi imọran & awọn iṣẹ ikojọpọ fun awọn parastatals ijọba. Ile-ifowopamọ ile-iṣẹ Sterling bo ọpọlọpọ awọn apa pẹlu Awọn ibaraẹnisọrọ, Agbara ati Irin, Ounjẹ ati Awọn ohun mimu laarin awọn miiran. 

* Head Office 20 Marina, Lagos
* 141 ẹka kọja awọn orilẹ-
* 12.383 POS ebute oko pẹlu orisirisi awọn oniṣòwo
* 654 ATMs kọja awọn orilẹ-
* Ju 2 milionu awọn olumulo USSD kọja orilẹ-ede naa

## Awọn iṣẹ pataki

* **Ikọkọ Banking ati Oro Management**

Ile-ifowopamọ tun ṣaajo si awọn ẹni-kọọkan Nẹtiwọọki Nẹtiwọọki giga nipasẹ Ile-ifowopamọ Aladani ati apa iṣakoso Oro ti nfunni awọn ọja bii Igbẹkẹle ati Awọn iṣẹ Fiduciary, Isakoso Philanthropy, Advisory Idoko, laarin awọn miiran.

## Àwọn ìtọ́kasí
First Lady of Nigeria

Arábìnrin ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ àkọ́lé gbẹ̀fẹ̀, ṣùgbọ́n tí ó jẹ́ àtéwógbà, tí ìyàwó ti Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà mú dání. Ìyàwó ààrẹ lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Oluremi Tinubu tí ó ti di àkọ́lé náà láti ọjọ́ ọ̀kàn-dín-lọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2023.  
Òfin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kò ṣẹ̀dá ọ́fíìsì fún arábìnrin sí ààrẹ àkọ́kọ́ ti orílẹ̀-èdè tàbí okùnrin alákọbẹ̀rẹ̀ àkọ́kọ́.[1] Síbẹ̀síbẹ̀, ìnáwó òṣíṣẹ́ àti òṣìṣẹ́ ti pín sí arábìnrin àkọ́kọ́ ti Nàìjíríà láti ìgbà òmìnira orílẹ̀-èdè náà. Arábìnrin àkọ́kọ́ ni a kojú nípasẹ̀ àkọ́lé 'Her Excellency'.

## Ìtàn
Stella Obasanjo ni ìyàwó ààrẹ Nàìjíríà nìkan tí ó ti kú ní ọ́fíìsì. 

## Àwọn Obìnrin Àkọ́kọ́ Ti Nàìjíríà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Audrey Ajose

**Audrey Olatokunbo Ajose** (ọjọ́-ìbí c. 1937) jẹ́ Àgbẹjọ́rò àti Akòwé ọmọ Nàìjíríà. Ó ṣiṣẹ́ bí aṣojú orílẹ̀-èdè rẹ̀ sí Scandinavia láti ọdún 1987 sí 1991. 

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ Ayé Rẹ̀ Àti Ẹ̀kọ́
Ọmọbìnrin Ọmọba Oladele Ajose àti Beatrice Spencer Roberts. Audrey Ajose jẹ́ ọmọ obìnrin ilẹ̀ òkèèrè kan tí ó fẹ́ ọmọ Nàìjíríà.   Ó kọ ẹ̀kọ́ ìròyìn ní Regent Polytechnic. Ọ́ kọ ẹ̀kọ́ àti àdaṣe òfin ṣùgbọ́n tún tẹ̀síwájú láti ṣiṣẹ́ ní ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́.  Ó tún kọ ẹ̀kọ́ nípa'theology'  ó sì kọ́ ẹ̀kọ́ nípa 'theology' ní ilé ìjọsìn Lutheran.

## Àwọn Iṣẹ́ Tí A Yàn
* *Yomi's Adventures*, juvenile fiction (1964)
* *Yomi in Paris*, juvenile fiction (1966)

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Emily Nkanga

**Emily Nkanga** jẹ́ ayàwòrán ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti Ilẹ̀ọba Aṣọ̀kan, ó tún ń ṣe fíìmù jáde. Nkanga gbajúmọ̀ fún iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn olórin bi Koker, Aramide, Boj, Olamide, Jidenna, Not3s, Mr Eazi, Mayorkun, Adekunle Gold, Sarz, òṣèré Adesola Osakalumi, agbábọ́ọ̀lù Tammy Abraham àti Femi Kuti. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àwòrán Nkanga jẹ́ nípa àwọn ènìyàn tí wón ti pàdánù ilé àti ọ̀nà wọn ní àríwá Nàìjíríà nítorí ogun Boko Haram.
## Ìpìlẹ̀ àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Nkanga ní ìpínlẹ̀ Èkó sínú ìdílé Idongesit àti Mosunsola Nkanga, Ìpínlẹ̀ Èkó náà ni wọ́n ti tọ dàgbà. Ó lọ ilé-ìwé Air Force Girls Comprehensive School, Jos, Ìpínlẹ̀ Plateau, lẹyìn náà, ó tẹ ẹ̀kọ́ rẹ̀ síwájú ní American University of Nigeria, Yola, Ìpínlẹ̀ Adamawa, ní Àríwá Nàìjirià. Ó ni àmì ẹyẹ masters of art nínú ṣíṣe àgbéjáde láti Yunifásitì Goldsmiths ti London.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Lepacious Bose

**Bose Ogunboye**  (tí a bí ní ọjọ́ Kẹtàdínlọ́gún oṣù kẹrin ọdún 1976) tí ọ̀pọ̀lopọ̀ mọ̀ sí **Lepacious Bose** jẹ́ aláwadà àti òṣèrébìnrin ní ilé isé Nollywood. Ní ọdún 2014, ó gba àmì-ẹ̀yẹ 2014 Golden Icons Academy Movie Awards fún eré àwàdà rẹ̀ nínú fíìmù “***[[Being Mrs Elliot]]***”.
## Àtòjọ àwọn fíìmù tí ó ti ṣeré

* *[[Makate Must Sell]]* (ọdún 2019)
* *[[My Wife & I (2017 film)|200 Million]]* (ọdún 2018)
* *[[Chief Daddy]] (ọdún 2018)*
* Gidi Blues
* *[[Gidi Blues]] (ọdún 2016)*
* *First Class (ọdún 2016)*
* *[[Being Mrs Elliot]]*
* *[[A Long Night]] (ọdún 2014)*
* *Tunnel* (ọdún 2014)

## Àwọn Ìtọ́kasí
Biola Adebayo

**Biola Adebayo** jẹ́ òṣèrébìnrin tí ó ṣeré nínú *àwọn eré bi Jade's cross*, *Tori Owo* àti àwọn eré mìíràn. Òṣèrébìnrin náà, Eniola Badmus àti Banky W ṣe ìpòlongo nípa àwọn ọ̀nà láti kọjú ààrùn coronavirus nípa tí ààrùn náà ń jà fitafita ní Nàìjíríà, wọ́n rọ àwọn ènìyàn láti dúró sínú ilé àti láti lọ àwọn èlò ìfowọ́.
## Ìpìlẹ̀ àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Biola gba àmì-ẹ̀yẹ Master degree nínú ìmọ̀ Public Administration ní Yunifásítì ìlú Èkó.
## Àtòjọ àwọn fíìmù tí ó ti ṣeré

* Tori oro
* Ike Kefa
* Omo Abore
* Jade's cross

## Àwọn Ìtọ́kasí
Jamilah Tangaza

**Jamilah Tangaza** níkejì Jamilah Tangaza) jẹ́ àkọ̀ròyìn àti ìmọ-ẹ̀rọ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ àkọ̀ròyìn BBC tẹ́lẹ̀, níbi tí ó ti ṣisẹ́ ní onírúurú àwọn ìpò ko tó di olórí Hausa service. Tangaza jẹ́ ẹlẹ́gbẹ́ tí Reuters institute fún ikẹ́kọ ti ìwé ìròyìn, university of Oxford àti ọmọ ẹgbẹ́ ti chatered management institute ti united kingdom 

## Àwọn ìtọ́kasí
Toluwani Obayan

**Toluwani Obayan** jẹ́ Akọ̀wé ìbojú ara Nàìjíríà, olókìkí jùlọ fún kíkọ àwọn fíìmù bíi 'Ponzi', 'This Lady Called Life'. 
Ó tún jẹ́ òǹkọ̀wé ìwé tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ 'Becoming A Spectacular Woman'. 

## Àwọn Fíìmù Rẹ̀
**Ponzi (fíìmù) (2021)*
**This Lady Called Life (2020)*

## Àwọn Àmì Ẹ̀yẹ Àti Àwọn Ìdánimọ̀

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Tokunbo Abiru

**Mukhail Adetokunbo Abiru**  (tí a bí ní 15th March ọdún 1964) jẹ́ òṣìṣẹ́ báǹkì àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni sẹ́nátọ̀ tó ń sojú àgbègbè senatorial Lagos east ní ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Ó jẹ́ Olùdarí àti alákòso àgbà ilé ìfowópamọ́  Polaris bank limited, Nàìjíríà tẹ́lẹ̀rí. Ó lọ sí ètò ìṣàkóso ìlọsíwájú ti ilé-ìwé ìṣòwò Harvard tí ó wáyé fún òsẹ̀ mẹ́fà. Ó gba òye B.Sc (Economics) ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ipínlẹ̀ èkó.  Ó jẹ́ ẹlẹ́gbẹ́ tí institute of chartered accountants of Nigeria (ICAN) àti olùkọ́ni ọlà ti chartered institute of bankers of Nigeria (CIBN). Ní ọjọ́ 24th oṣù kẹ́jọ̀ ọ̀dún 2020, Abiru fi ìpò sílẹ ní báǹkì Polaris láti dijé du ìpò ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ní èkó east lábẹ́ ìpìlẹ ẹgbẹ́ All Progressives Congress.

## Ọnà Iṣẹ́

Òun ni ó jẹ́ Olùdarí àgbà ilé ìfọwópamọ́ First bank Nigeria Ltd láàrin ọdún 2013 sí 2016, ó sì tún jẹ́ kọmísónà fún ètò ìnáwó ní ìpìnlẹ̀ èkó láárín ọdún 2011 sí 2013 lábẹ́ ìdarí Babatunde R. Fashola (SAN) gẹ́gẹ́ bí Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó.

Central Bank of Nigeria (CBN) yàn án ní òṣù kèje ọdún 2016 gẹ́gẹ́ bí alákòso ẹgbẹ́ kan láti ran ilé ìfowópamọ́ Skye Bank nínú ewu tí ó ń báwọn fínra. Àṣeyọrí ẹgbẹ́ yìí ni ó jẹ́ kí ilé ìfowópamọ́ Polaris wà ní òní 

.

Tokunbo tún ṣiṣẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìgbìmọ̀ pẹ̀lú Airtel Mobile Networks Limited, (báyìí FBN Quest Merchant Bank Limited); FBN bank sierra-leone limited; àti Nigeria inter-bank settlement system PLC(NIBBS). Lákọkọ́ àjàkáyé àrùn covid 19, ó ti ṣètorẹ̀ àwọn ìbojú ìparada 150,000 sí àwọn ilé-ìwé alákọ́bẹ̀rẹ̀ ní agbègbè rẹ̀.

## Àkọsílẹ Aladani
Lásìkò Abiru gẹ́gẹ́ bí kọmísónà fún ètò ìnáwó nípìnlẹ̀ èkó, ìpínlẹ̀ náà fi owo 80 billion naira, eléyìí tí ó gbà àmi ẹyẹ EMEA finance best local currency bond award fún 2012. Ó ṣí àwọn ijiroro lórí owó-orí ní ìpínlẹ̀ èkó lẹ́hìn tí ìsawárí tí àwọn ènìyàn tí ó gbà owó-orí tí ó jù 5.5 million ní ọdún 2013. Ìgbìyànjú rẹ̀ tún yọrí sí àlekùn àwọn ìrànwọ́ owo-wíwọlé lílò ile-ile sí ohun tí N6.2bn.

Abiru tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ti Lagos HOMs committee, tí ó wà ní alábojuto Lagos state home ownership mortgage scheme (HOMs) tí á ṣe láti dínkù àìpé ilé ní ìpínlẹ̀ náà.

W

Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí sẹ́nétọ̀ ti Lagos East senatorial district nínú ìdìbò a ọjọ́ karùn-ún December, ọdún 2020

## Àwọn ìtọ́kasí
.
Funke Adesiyan

**Funke Adesiyan**  jẹ́ òṣèrébìnrin, Olóṣèlú àti olùrànlọ́wọ́ Aisha Buhari, ìyàwó ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, lórí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àṣà àti àwùjọ.
## Ìpìlẹ̀ àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Adesiyan jẹ́ ọmọ bíbí Ìlú Ìbàdàn, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ó lọ ilé-ìwé Time and Tide International School, Ibadan City academy, Saint Anne's School, àti Oriwu College Ikorodu fún ẹ̀kọ́ àkọ́bẹ̀rẹ̀ àti Sẹ́kọ́ndírì rẹ̀. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ nínú ìmò òfin ní Yunifásítì Olabisi Onabanjo. Adesiyan kọ́ nípa ṣíṣe fíìmù ní ilé-ìwé New York Film Academy.
## Àwọn Ìtọ́kasí
**Eti Keta*
**Obinrin Ale*
**Ayoku Leyin*
**Aparo*
**Kakaaki*

## Àwọn Ìtọ́kasí
The 48 Laws of Power

***'


***Òfin agbára méjìdínláàádọ́ta ***' (***The 48 Laws of Power**') (1998) jẹ́ ìwé àpilẹ̀kọ oníṣìípayá tí oǹkọ̀wé Amẹ́ríkà kan tí orúkọ rẹ ń jẹ́ Robert Greene kọ ní ọdún 1998. Ìwé yìí jẹ́ ìkan lára àwọn ìwé tí *New York Timee* tà wàràwàrà, iye tí wọ́n ta jẹ́ mílíọ̀nù kan léní igba ní  orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà; À̀wọn tí wọ́n ti lọ sí ọgbà ẹ̀wọ̀n rí àti àwọn ìlúmọ̀ọ́ọ́ká ni àwọn àpẹẹrẹ tí òǹkọ̀wé náà lò nínú ìwé rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Robert Greene (American author)

**Robert Greene** (tí wọ́n bí lọ́jọ́ kẹrìnlá oṣù karùn-ún ọdún 1959) jẹ́ oǹkọ̀wé ọmọ Amẹ́ríkà tí ó kọ ìwé nípa strategy, power, àti seduction. Ó ti kọ oríṣiríṣi ìwé tí wọ́n tà wàràwàrà káàkiri àgbáyé, lára wọn ni *[[The 48 Laws of Power|Òfin Méjìdínláàádọ́ta Agbára]]*, *[[The Art of Seduction]]*, *[[The 33 Strategies of War]]*, *[[The 50th Law]]* (with rapper 50 Cent), *[[Mastery (book)|Mastery]]*, àti *[[The Laws of Human Nature]]*.

Greene fìgbà kan sọ wípé òun kì í tẹ́lẹ̀ gbogbo ìmọ̀ràn tí wọ́n bá gba òun, wípé ẹnikẹ́ni tí ó bá gba òun ní ìmọ̀ràn lè banújẹ́ lọ́dọ̀ òun."

## Àwọn Ìtọ́kasí
Shola Adewusi

**Shola Adewusi**  (tí a bí ní ọdún 1963) jẹ́ òṣèrébìnrin Òṣerébìnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Àpẹrẹ awọn iṣẹ́ rẹ̀ lórí ẹ̀rọ ìmóhùn máwòrán ni *[[Little Miss Jocelyn]]*, BBC comedy sketch show series tí Jocelyn Jee Esien kọ, Òun ni ó ń kó ipa Auntie Olu lọ́wọ́ lọ́wọ́ nínú fíìmù CBS; *[[Bob Hearts Abishola]]*
Igbo Biseni

**Igbó Biseni** igbó omi tàbí igbó irà tí ó fìkàlẹ̀ láàárín ìlú Ahoada àti apá òkè **igbó Orashi** ní agbègbè Niger Delta. Igbó náà tóbi tó ìwọ̀n kìlómítà 219 ní ìbú àti Òró tí ó kún fún ilẹ̀ omi.

## Àwọn koríko rẹ̀
Igbó Biseni jẹ́ inú irà tí ó kún fún àwọn igi gẹdú àti àwọn koríko mìíràn tí wọ́n sáàbà máa ń gbẹ lásìkò ẹrùn tí ó sì máa ń kún fún omi rọ́rọ́ nígbà òjò. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Igi agbe àti àwọn igi mìíràn tí wọ́n fẹ́ràn omi ni wọ́n wọ́pọ̀ nínú igbó Biseni. Bákan náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn koríko omi bíi òṣíbàtà àti àwọn koríko mìíràn ló kún fọnfọn sí ibẹ̀, pàápàá jùlọ lẹ́bàá igbó náà.

## Àwọn ẹranko
Igbó Biseni kún fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹyẹ àti àwọn ẹranko-afọ́mọlọ́yàn tí wọ́n ṣọ̀wọ́n.

## Àwọn Ìtọ́kasí
]

Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì ilẹ̀ Nàìjíríà
Sambisa Forest

**Sambisa Forest** jẹ́ igbó kan ní Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó, àríwá apá ìlà oòrùn Nàìjíríà. Ó wà ní gúúsù apá ìwọ oòrùn Chad Basin National Park, ó sì tó bí kilometer ọgọ́ta láti gúúsù ìlà-oòrùn Maiduguri, olú ìlú Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó. Ilé Sambisa forest tó kilometer èjì dín ní okòó-lé-ní-ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ́ta(518).
Fáìlì:Locator_Map_Maiduguri-Nigeria.png
## Ilẹ̀ Sambisa
Sambisa forest wà ní àríwá apá ilà-oòrùn ti ìwọ oòrùn Sudanian Savanna àti ní gúúsù Sahel Savannah àti bi kilometer ọgọ́ta láti gúúsù ìlà-oòrùn Maiduguri, olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Borno. Ilẹ̀ rẹ̀ gba díẹ̀ nínú àwọn Ìpínlẹ̀ Borno, Yobe, Gombe, Bauchi, lára ilẹ̀ Darazo, Jigawa, àti ara ilẹ̀ àríwá Ipinle Kano. Ó wà lábẹ́ ìdarí Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Nàìjíríà ti Askira/Uba ní apá gúúsù rẹ̀, Damboa ní apá ìwọ̀ oòrùn gúúsù rẹ̀, àti Konduga òun Jere ní apá ìwọ̀ òórùn rẹ̀.

Àwọn ènìyàn so igbó náà ní Sambisa forest nítorí pé ìlú kan wà ní ẹgbẹ́ rẹ̀ tí orúkọ rẹ̀ jẹ́ Sambisa.

## Ìkọ̀ Boko Haram
Igbó Sambisa, pàápàá jùlọ ibi ilẹ̀ àpáta tí ó wà ní Gwoza lẹ́gbẹ àlà Cameroon, jẹ́ ibi tí àwọn Ìkọ̀ Boko Haram fi ń ṣelẹ́, ìdánilójú sì wà pé ibè ni wọ́n kó àwọn ọmọ tí wọ́n jí gbé ní Chibok ní oṣù kẹrin ọdún 2014.

Ní ọdún 2015, àwọn ọmọ ológun Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ sí ń dójú ìjà kọ Boko Haram nínú igbó náà, ṣùgbọ́n wọ́n rẹ̀wẹ̀sì nígbà tí wọ́n ri pé àwọn Ikọ̀ Boko Haram ti gbin àwọn àdá olóró síbẹ̀ àti pé àwọn ikọ̀ Boko Haram mo bí ilẹ̀ náà ṣe rí ju àwọn ọmọ ológun Nàìjíríà lọ. Pẹ̀lú pẹ̀lú gbogbo èyí, ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹrin ọdún 2015, àwọn ibùdó Boko Haram mẹ́rin ní igbó Sambisa ni àwọn ọmọ ológun gbà tí wón sì tú àwọn obìnrin tí ó fèrè tó ọ́ọ̀dúnrún sílẹ̀ ṣùgbọ́n àwọn yìí kìí se àwọn ọmọ Chibok tí Boko Haram jí gbé.

## Àwọn Ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì ilẹ̀ Nàìjíríà
Jos Plateau

**Jos Plateau** jẹ́ ilẹ̀ òkè kan tí ó sún mọ́ àárín orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n fún ilẹ̀ náà ní orúkọ rẹ̀ nítorí pé ó wà ní Ìpínlẹ̀ Plateau, àti nítorí Jos, olú-ìlú ìpínlẹ̀ Plateau. Ilẹ̀ òkè náà jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn pẹ̀lú oríṣi àṣà àti èdè.
## Ilẹ̀ Jos Plateau
Jos Plateau ní ilẹ̀ tí ó tó 8600&nbsp;km². Gígún rẹ̀ kọjá òkun sì tó kìlómítà kan, òun ni ó tóbi jù nínú àwọn ilẹ̀ tí ó fi kìlómítà kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ kọjá òkun ni Nàìjíríà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ odò ní orísun wọn láti Jos plateau. Àwọn odò bi Odò Kaduna, Odò Gongola.
## Àwọn ènìyàn tí ó ń gbé ibẹ̀
Jos Plateau súnmọ́ àárín Nàìjíríà, ó sì tó àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà ọgọ́ta tí ó ń gbé ní ilẹ̀   Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èdè tí wọ́n ń sọ níbẹ̀ jẹ́ àwọn èdè tí ó jọ mọ́ èdè Chad.  Méjì nínú àwọn èdè tí wọ́n ń sọ jù níbẹ̀ ni èdè Berom àti èdè Ngas. Àwọn èdè míràn ni Mwaghavul, Pyem, Ron, Afizere, Anaguta, Aten, Irigwe, Chokfem, Kofyar, Kulere, Miship, Mupun àti Montol.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Masoja Msiza

**Masoja Josiah Msiza** (ti a bi ni Oṣu Kẹwa 5, 1964)  jẹ oṣere South Africa kan, akewi ati akọrin.   O je olokiki julọ fun iṣafihan “Nkunzi Mhlongo” ni telenovela Uzalo ti o gba ami-eye.   

## Tete aye
Wan bi Msiza ni Kwa-Thema, ilu kan to wa  ni agbegbe South Africa ti Gauteng. Ifẹ rẹ fun iṣere bẹrẹ nigbati o jẹ ọmọ ọdun 9 ati pe o gbadun kopa ninu iṣẹre ati awọn kilasi ere. Ni ọmọ ọdun 14 o kopa ninu idije ere-idaraya ni ile-iwe rẹ eyiti o bori.  Lẹ́yìn tí ó parí ilé ẹ̀kọ́, ó rí iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí awakùsà, ó sì wá parí rẹ̀ ní àsẹ̀yìnwá-àsẹ̀yìnbọ̀ pẹ̀lú àwọn awakùsà mìíràn tí wọ́n lọ́wọ́ nínú ìkọlù .  Lẹhin iyokuro rẹ, o pinnu lati lepa ala rẹ lati di oṣere kan ati pe gigi akọkọ rẹ jẹ ifihan ninu ere kan ti a pe ni “Mfowethu” eyi ti Gibson Kente je oludari. 

## Iṣẹ
Msiza bẹrẹ iṣẹ rẹ bi akewi osi tun di

ipele  ati oṣere tẹlifisiọnu, akọrin ati aroso itan. O ti farahan ni ọpọlọpọ awọn fiimu olokiki bi Kalushi: Itan ti Solomon Mahlangu ati Awọn awọ Milionu kan .  Bibẹẹkọ, ipa ti o ṣe pataki julọ ni iṣafihan ti oluwa ilufin aibikita Nkunzebomvu “Nkunzi” Mhlongo lori ifihan tẹlifisiọnu ti a wo julọ ni South Africa Uzalo .    O tun si farahan ni ọpọlọpọ awọn jara TV gẹgẹbi Scandal!, Shreads ati Dreams, Rhythm City, Intersexions, Sokhulu & Partners, ati Ṣiṣe awọn senti pẹlu Sitholes. 

Ni ọdun 2016, o gba kikopa ipa akọkọ rẹ ni tẹlifisiọnu ni telenovela kan ti wan pe ni “ring of Lies”. 

Ni odun 2004, o kọ awọn oriki fun awon Ẹgbẹ Bọọlu Orilẹ-ede South Africa no gba ti wan Se figagbaga AFCON ni Tunisia . O tun kọ ati ṣe awọn oriki igbega fun redio ibudo ti o tobi julọ ni South Africa Ukhozi FM . 

Ni Oṣu Kẹfa ọjọ 22, Ọdun 2019, Masoja Msiza pelu Dudu Khoza ṣe igbekale Awọn ẹbun Orin Cothoza Ọdọọdun akọkọ ti o gbalejo nipasẹ ẹgbẹ agbabọọlu A cappella ti o bori pupọ Ladysmith Black Mambazo . 

### Fiimu ati ipa tẹlifisiọnu

* Sokhulu & Awọn alabaṣiṣẹpọ (2011) (gẹgẹbi Mthethwa)
* Zama Zama (2012) (gẹgẹbi Oliver)
* Kalushi: Ìtàn Solomoni Mahlangu (2016) (gẹgẹbi Rev. Ndlovu)
* Awọn awọ Milionu kan (2011)
* Ibi ti a npe ni Ile (gẹgẹbi Hudson)
* Inkaba (bii Goodman)
* Ibaṣepọ (gẹgẹbi Mhinga)
* Isibaya (bii Bhodlimpi)
* Isidingo (bi Saulu)
* Awọn opopona Jozi (gẹgẹbi Vusi)
* Òpópónà Mfolozi (gẹ́gẹ́ bí Mandla)
* Mthhunzini.com (bii Bheki)
* Ilu Rhythm (bii Joe Malefane)
* Oruka ti Lies (gẹgẹbi Mandla)
* Shreds ati Awọn ala (gẹgẹbi Msoja Msiza)
* Umlilo (bi Kaabo)
* Zabalaza (2013) (bi Larry)
* Agbegbe 14 (gẹgẹbi Thomas)
* Ya Lla (gẹgẹbi Ẹnubode Ẹnu)
* Uzalo (bii Nkunzebomvu Mhlongo)

## Awọn oriki ati awọn orin

* Akoko lati Rhyme
* Babulawelani
* The Tẹ Ewi
* Nokuthula
* Ọkunrin 8th
* Hamba Nami
* Ifemi
* Halleluyah
* Mbalif
* Awo ara mi
* Awọn Obirin ati Òkun

## Igbesi aye ara re
Msiza jẹ baba ọmọ mẹta, ọmọkunrin kan ati awon ọmọbinrin meji. 

## Awon ebun ati yiyan

## Wo gbogbo e

* Uzalo
* Kalushi: Itan Solomoni
* Awọn awọ Milionu kan

## Awọn itọkasi

## Ita-asopọ

* Masoja Msiza at IMDb

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1965
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Gígé igi lulẹ̀ ní Nàìjíríà

thumb|Ìjúwe bí wọ́n ṣe gé igi lulẹ̀ ní Nàìjíríà láàrin ọdún 1981 sí 2020
Gígé igi láti ṣe pákó, gígé igi lulẹ̀ láti gbin irúgbìn àti gígé igi lulẹ̀ láti fi dánọ́ jẹ́ gbòógì jùlọ nínú àwọn ìdí tí àwọn ènìyàn fi ń gé igi lulẹ̀ ní Nàìjíríà.

Láàrín ọdún 2000 sí 2005, Nàìjíríà jẹ́ rílẹ̀-èdè tí ó gé igi lulẹ̀ jùlọ ní àgbáyé, gẹ́gẹ́ bí àjọ the Food and Agriculture Organization ti United Nations (FAO) ṣe sọ.

Ní àwọn ọdún 1950s, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ ni wọ́n fi òfin dè pé kí ẹnikẹ́ni má gégi níbẹ̀, ṣùgbọ́n nísinsìnyí wọ́n ti gé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn igi tí ó wà ní àwọn ilẹ̀ yìí lulẹ̀, ọkàn lára àwọn ìdí tí eléyìí fi ṣẹlẹ̀ ni pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ǹkan ni àwọn ènìyàn ń ṣe lónìí tí ó nílò kí wọ́n lo igi.
## Àwọn ìdí tí wọ́n fi ń gégi lulẹ̀
Ọ̀pọ̀lopọ̀ ǹkan ní òun fa gígé igi lulẹ̀ ní Nàìjíríà. 

### Iṣẹ́ àgbẹ̀
Ilẹ̀ tí àwọn àgbè nílò fún gbí gbin ǹkan ọ̀gbìn ń posi nítorí àwọn ọmọ Nàìjíríà ń pò si lólojúmọ́, èyí mú kí àwọn àgbẹ̀ ma gé àwọn igi inú igbó lẹ̀ láti fi àwọn ilẹ̀ náà ṣe oko. Àwọn àgbẹ̀ míràn tún féràn kí wọ́n ma gbin ọ̀gbìn sí àwọn ilẹ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni ọdọọdún 

### Wíwá epo
Wíwá epo ti fa kí wọ́n gé ọ̀pọ̀lọpọ̀ igi lulẹ̀ ní Nàìjíríà.

### Lílo igi dáná
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé Nàìjíríà wà lára àwọn orílẹ̀ èdè tí ó ń ta epo. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Nàìjíríà sì ń lọ igi dáná, pàápàá jùlọ, àwọn tí ó ń dáná níbi ìnáwó, èyí mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ma gé igi lulẹ̀ láì gbin òmíràn.

### Ọ̀làjú
Nítorí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn ń kó lọ àwọn ìlú ńlá, ó jẹ́ dandan fún àwọn inú igbó àwọn ìlú yìí láti gé àwọn igi inú igbó wọn kalẹ̀ láti kọ́ ojú ọ̀nà, ilé-ìwé àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. railways, bridges, schools, in these parts of the country which are now threats to the forests areas as trees and vegetations are cut down or burnt to achieve these development plans.

For instance, most first generation and second generation universities like University of Calabar were highly forested areas but the need to establish these schools made way for the destruction of these areas. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì ilẹ̀ Nàìjíríà
Shalewa Ashafa

**Shalewa Ashafa** (tí a bí ní ọjọ́ Kejìlá oṣù keje ọdún 1995) tí ọ̀pọ̀lopọ̀ mọ̀ sí ShallyStar jẹ́ òṣèrébìnrin Nollywood tí ọ̀pọ̀lopọ̀ mọ̀ fún ipa rẹ̀ nínú eré Ajoche àti The Razz Guy.
## Ìpìlẹ̀ àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Shalewa Ashafa jẹ́ àbíkẹ́yìn àwọn òbí rẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Ogun . Ó lọ ilé-ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ní Christ the Cornerstone Nursery àti Primary School, GRA Ikeja, Èkó ó sì lọ ilé-ìwé Sẹ́kọ́ndírì rẹ̀ ní Iloko Model College ní ìpínlẹ̀ Osun. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ nínú ìpolongo ọjà ní Yunifásítì ìlú Èkó.
## Àtòjọ àwọn fíìmù tí ó ti ṣe
*Evol (2017),*

*There is Something,*

*The Razz Guy,*

*[[The Blood Covenant|Blood Covenant]].*

## Àwọn Ìtọ́kasí
Niger Delta

[thumb|375x375px|Àwòrán orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣe àfihàn àwọn Ìpínlẹ̀ Nàìjíríà tí ó wà lára Niger Delta, àwọn orílẹ̀ èdè náà ni: 1. [Abia State|Abia, 2. Akwa Ibom, 3. Bayelsa, 4. Cross River, 5. Delta, 6. Edo, 7.Imo, 8. Ondo, 9. Rivers]]
thumb|384x384px|Àwòrán '''Niger Delta''' láti ọ̀furufú.

**Niger Delta** jẹ́ ilẹ̀ àti iyẹ̀pẹ̀ tí ó sàn láti Odò Ọya tí ó sì wà ni Gulf of Guinea ti Atlantic Ocean, Nàìjíríà. Ó wà lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpínlẹ̀ ní Nàìjíríà. 

Ọ̀pọ̀lopọ̀ lọ ń gbé lórí Niger Delta, ọ̀pọ̀lọpọ̀ sì mọ ibè sí **Oil Rivers** nítorí ibè ni wọ́n ti ń ṣe epo Pupa ní Nàìjíríà. Ibẹ̀ náà sì jẹ́ ibi tí ọ̀pọ̀lopọ̀ epo rọ̀bì.
## Ilẹ̀ Niger Delta
Niger Delta ní ilẹ̀ tí ó tó , ó sì gbà tó 7.5% gbogbo ilẹ̀ Nàìjíríà. Àwọn Ìpínlẹ̀ tí ilẹ̀ náà dé ni Bayelsa, Delta, àti Ìpínlẹ̀ Rivers. Niger Delta ló pín Bight of Benin àti Bight of Bonny níyà nínú Gulf of Guinea.

## Àwọn ènìyàn Niger Delta

Àwọn ènìyàn tí ó tó mílíọ̀nù ókànlélógbọ̀n ni ó gbé ní Niger Delta àwọn ẹ̀yà tí ó wà níbè sì tó ogójì, àwọn ẹ̀yà bi Ukwuani, Abua, Bini, Ohaji/Egbema, Itsekiri, Efik, Esan, Ibibio, Annang, Oron, Ijaw, Igbo, Isoko, Urhobo, Kalabari, Yoruba, Okrika, Ogoni, Ogba–Egbema–Ndoni, Epie-Atissa àti Obolo, wọ́n sì ń sọ èdè tí ó tó ọ́ta-din-lẹwá-lé-nígba(250). Díè nínú àwọn èdè yìí ni èdè Ijaw, Ibibio-Efik, Igboid, Itsekiri, Central Delta, Edoid, àti Àwọn èdè irú Yorùbá,

## Àwọn Ìtọ́kasí
Upper Orashi Forest Reserve

**Upper Urashi Forest Reserve** jẹ́ ibi ìpamọ́ ohun àdáyébá ní Ìpínlẹ̀ Rivers, Nàìjíríà tí ó wà ní òkè òkè ti Odò Urashi, nítòsí abúlé Ikodi ní Ahoada West. Ìfipamọ́ náà ní agbègbè 25,165 ha (97.163 sq mi). Ó jẹ́ ìyasọ́tọ̀ ilẹ̀ olómi tí ó ṣe pàtàkì káríayé lábẹ́ Àpéjọ Ramsar ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù Kẹrin ọdún 2008. 

## Ìtọ́kasí
Igbó àárín Cross River àti odò Niger

Igbó àárín Cross River àti Niger jẹ́ tí ó wà ní àárín Ìpínlẹ̀ Cross River àti odò Niger ní apá gúúsù ìlà oòrùn Nàìjíríà.
## Bí igbó náà ṣe rí
Igbó náà tàn dé àwọn Ìpínlẹ̀ bi Abia, Akwa Ibom, Anambra, Ebonyi, àti Imo, ilẹ̀ tí ó gbà sì tó . 

Àdúgbò ibè ní omi, ìgbà ẹrùn ibẹ̀ sì jẹ́ láàrin oṣù Kejìlá sí oṣù kejì.
## Wàhálà tí ó búyọ ní àdúgbò igbó náà
Àdúgbo tí igbó náà wà jẹ́ àdúgbò tí ó ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ olùgbé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, èyí mú kí wón ma gé àwọn igi inú igbó yìí lulẹ̀ fún iṣẹ́ àgbẹ̀, láti kólé síbẹ̀ àti fún àwọn ǹkan míràn bi kí kó ilé ìṣẹ́ fún ṣíṣe epo rọ̀bì ní Port Harcourt. Àwọn igbó sì wà ní Ìpínlẹ̀ Anambra àti àwọn ibọ̀ míràn ṣùgbọ́n àwọn wọ́n gbin àwọn igi sínú igbó nítorí kí wọ́n le gé wọn láti ṣe pákó.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Orin ní Áfríkà

Nítorí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn pe ẹ̀yà àti èdè ló wà ní Áfríkà, oríṣiríṣi ẹ̀yà orin ni wọ́n ń kọ, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà àti orílẹ̀-èdè sì ní àṣà orin. Díè nínú àwọn orin ní Áfríkà ni amapiano, Jùjú, Fuji, Afrobeat, Highlife, Makossa, Kizomba, àti àwọn orin míràn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èlò orin sì ni wọ́n ń lọ̀ ní Áfríkà. Àwọn àṣà orin kọ̀kan ní Latin American bi cumbia, salsa music, son cubano, rumba, conga, bomba, samba àti zouk jẹ́ àṣà tí àwọn ọmọ Áfríkà tí wọ́n kó lẹ́rú dá kalẹ̀.

Ara ǹkan tí ó tún mú orin Áfríkà yàtò ni ìpè àti ìdáhùn tí ó ma ń wà nínú orin wọn: ènìyàn tàbí ohun èlò kan ma kọrin, àwọn tó kù sì ma gbe tẹ̀lé. Ọ̀pọ̀lopọ̀ àwọn orin Áfríkà jẹ́ orin àtenudẹ́nu láti ìran kan sí òmíràn. 

Orin jẹ́ nkan tí ó ṣe pàtàkì sí àwọn ẹ̀sìn ní Nàìjíríà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀sìn ma ń fi orin pìtàn láti ìran kan sí òmíràn, wọ́n sì ma ń jó sí orin tí wọ́n ń kọ. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn èdè ní Áfríkà

thumb|422x422px|Àwòrán àfiwé àwọn èdè tí wọ́n ń sọ ní Áfríkà
Ìye àwọn èdè tí wọ́n so ní Áfríkà lé ní ẹgbẹ̀rún méjì, kódà àwọn míràn sọ wípé ó lé ní ẹgbẹ̀rún mẹ́ta. Nàìjíríà nìkan ní tó èdè ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ́ta,(gẹ́gẹ́ bí  SIL Ethnologue) ṣe fi léde, Áfríkà jẹ́ ara àwọn ilẹ̀ tí oríṣiríṣi àwọn èdè pò sí jù. **Àwọn** èdè Áfríkà wá láti oríṣiríṣi ìdílé èdè, àwọn bi: 

* Niger–Congo, pẹ̀lú àwọn èdè Atlantic-Congo àti Àwọn èdè Bàntú ní Ìwọòrùn Áfíríkà, Àrin Áfríkà, Gúúsùiìlà oòrùn Áfríkà àti Apágúúsù Áfríkà.
* Àwọn èdè Afroasiatic tí wọ́n sọ ní Ìwọòrùn Ásíà, Àríwá Áfríkà, the Ìwo Orí ilẹ̀ Áfríkà àti apá ibikan ní Sahel.
* Èdè Saharan, Nilotic àti Sudanic tí wọ́n so ní ìlà oòrùn Áfríkà àti ní Sahel.
* Àwọn èdè Austrones tí wọ́n so ní Madagascar àti ní apá Comoros.
* Èdè Khoe–Kwadi tí wọ́n ń sọ ní Namibia àti Botswana.
* Àwọn èdè Índíà mọ́ Europe tí wọ́n ń sọ ní Gúúsù Áfríkà àti ní Namibia.
* (Afrikaans, English, German) and are used as lingua francas in Liberia and the former colonies of the United Kingdom (English), former colonies of France and of Belgium (French), former colonies of Portugal (Portuguese), former colonies of Italy (Italian), former colonies of Spain (Spanish) and the current Spanish territories of Ceuta, Melilla and the Canary Islands and the current French territories of Mayotte and La Réunion.

Àwọn èdè kéékèèké míràn wà tí wọn kò tí ì sì nínú ìdílé kan kan. Àwọn èdè kọ̀kan tún wà ní ilẹ̀ Áfríkà tí wón jẹ́ èdè tí ọ̀pọ̀lopọ̀ àwọn ẹ̀yà ń sọ. Àwọn èdè bi Arabic, Somali, Amharic, Oromo, Igbo, Swahili, Hausa, Manding, Fàtini. 

Ààjọ African Union kéde ọdún 2006 gẹ́gẹ́ bi "Ọdún àwọn èdè Áfríkà"..

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn ẹ̀yà ní Nàìjíríà

**Àwọn ẹ̀yà ilẹ̀ Áfríkà** lé ní ẹgbẹ̀rún, oríṣiríṣi ibi sì ni ó ní èdè àti àṣà wọn, bí ó tilè jẹ́ wípé kò sí àkọsílẹ̀ tó dájú nípa iye àwọn ènìyàn tí ó ń sọ àwọn oríṣiríṣi èdè  ní Áfríkà nítorí pé kò sí àwọn ohun èlò tí wọ́n nílò láti ka àwọn ènìyàn ní àwọn ibi kan ní Áfríkà àti nítorí pé iye àwọn olùgbé Áfríkà ńapọ̀ si lójojúmọ́.
## Àtòjọ àwọn ẹ̀yà Áfríkà
Èyí ni àtòjọ àwọn ẹ̀yà ní Áfríkà(àwọn tí ó lé ní mílíọ̀nù mẹ́wàá tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.):

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ọlúgbé Áfríkà

thumb|260x260px|Àwòrán Áfríkà

Ìye àwọn olùgbé Áfríkà ní bi ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn ti pọ̀ si pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ iye, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùgbé yìí sì jẹ́ ọ̀dọ́, ara ìdí fún eléyìí ni pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn ní àwọn orílẹ̀ èdè kọ̀kan ní ilẹ̀ Áfríkà kìí dàgbà kọjá àádọ́ta ọdún . Iye àwọn olùgbé ilẹ̀ Áfríkà ní ọdún 2020 tó bílíọ́nù kan lé ní ọ́ọ̀dúnrún ,mílíọ̀nù tí iye àwọn olùgbé yìí sì ń dàgbà si pẹ̀lú 2.5% ní ọdọọdún. 

Orílẹ̀-èdè tí ó ní àwọn olùgbé jù ni Nàìjíríà pẹ̀lú olùgbé tí ó lé ní igba mílíọ̀nù ní ọdún 2020.
## Ìfojúdá àwọn olùgbé Áfríkà láàrin ọdún 1950 sí 2021AD
Èyí ni ìfojúdá àwọn olùgbé Áfríkà láàrin ọdún 1950 sí 2021AD bí ààjọ United Nations ṣe fi léde

## Àwọn Ìtọ́kasí
Odò Congo

**Odò Congo River**, tí àwọn ènìyàn mọ̀ tẹ́lẹ̀rí sí Odò Z**aire**, ní odò kejì tí ó gùn jùlọ ní ilẹ̀ Áfríkà, odò Nile nìkan ni ó kéré jùlọ. Ó tún wà lára àwọn odò tí ó tóbi jùlọ ní àgbáyé. Òun ni odò tí ó jìn jùlọ ní àgbáyé, jíjìn rẹ̀ tó ìwọ̀n ẹsẹ̀ okòó lé ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ́rin(720). Gígùn odò Congo tó . 
## Orúkọ
Orúkọ odò náà, *Congo/Kongo* wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn Kongo tí wọ́n ti fi gúúsù etí odò náà ṣe ilé rí. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ mọ àwọn ẹ̀yà tí ó ń gbé ibẹ̀ yìí sí "Esikongo".

## Àwọn Ìtọ́kasí
Chemama

**Chemama** jẹ́ orúkọ àdúgbò tí ó wà ní àríwá eti odò Senegal, ní Mauritania: ilẹ̀ náà tó kìlómítà méjìlélọ́gbọ̀n ní àríwá eti odò náà. Òun ni agbègbè fún iṣẹ́ àgbẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Mauritania. 

Ìgbà òjò ní agbègbè Chemama jẹ́ láàrin ọdún oṣù karùn-ún sí oṣù kẹsàn-án, òjò tí ó ń rọ̀ ní agbẹ̀gbẹ̀ Chemama sì kéré níye. 

Àwọn olùgbé àgbègbè náà jẹ́ àwọn ẹ̀yà Maures tí ó kó láti orílẹ̀ èdè Mauritanian àti àwọn aláwọ̀ dúdú tí ó kó láti àwọn orílẹ̀ èdè láti gúúsù Chemama. 

Nígbà ìjọba akónilẹ́rú, àwọn Maure ma ń wá láti kó àwọn ǹkan iyebíye ní agbẹ̀gbẹ̀ náà. Ní àwọn ọdún 1980s, àgbègbè náà jé ibi tí ọ̀pọ̀lopọ̀ àwọn ìjà ẹ̀yà tí ṣẹlẹ̀, èyí sì mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aláwò dúdú orílẹ̀ èdè náà kó lọ orílẹ̀-èdè Senegal ní ọdún 1989.
Àwùjọ Áfríkà

**Àwùjọ Áfríkà** jẹ́ àpapọ̀ àwọn àwùjọ tí ó wá láti Áfríkà, pàápàá jùlọ àwọn tí ó wà ní orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà lọ́wọ́lọ́wọ́. Wọ́n ma ń fi ọ̀rọ̀ náà ṣàpèjúwe àwọn tí ó aláwò dúdú ní Ìwọ oòrùn àti Àrin Áfríkà tí àwọn òyìnbó kó lẹ́rú ní àárín centuri kẹríndínlógún sí ọ̀kàndínlógún, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹrú yìí ni wọ́n kọ́ lọ àwọn orílẹ̀-èdè bi Brazil, Amẹ́ríkà, àti Haiti. Wọ́n tún le fi ọ̀rọ̀ náà ṣàpèjúwe àwọn ọmọ Àríwá Áfríkà tí won kìí se aláwò dúdú ṣùgbọ́n tí wón kó lọ sí àwọn orílẹ̀-èdè míràn.

Ní ayé ìsinsìnyí, wọ́n ń fi ọ̀rọ̀ náà ṣàpèjúwe àwọn ènìyàn tí ó kó láti Áfríkà lọ sí orílẹ̀ èdè míràn. Aájò African Union (AU) sọ wípé àwùjọ Áfríkà jẹ́: "àwọn ọmọ Áfríkà tí kò gbé ní ilẹ̀ míràn yàtò sí ilẹ̀ Áfríkà, tí wón sì ṣe tán láti gbé ilẹ̀ Áfríkà lárugẹ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Regina Chukwu

**Regina Chukwu**() jẹ́ òṣèrébìnrin àti olùgbéjáde fíìmù ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## Ìpìlẹ̀ àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Regina Chukwu ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó lọ ilé-ìwé Alimosho Primary and Grammar School kí ó tó tẹ̀síwájú ní Polytechnic ìpínlẹ̀ Èkó.
## Àtòjọ àwọn fíìmù tí ó ti ṣeré
* *[[Ogunso]]*
* *[[Idaro]]*
* *[[Akun]]*
* *[[Ewatomi]]*
* *[[Bridal Shower]]*
* *[[Encounter]]*
* *[[Two Mothers]]*
* *[[Family Ties]]*

## Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ tó gbà àti àwọn tí wọ́n dárúkọ rẹ̀ sí

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àgbègbè Kasaï

**Agbègbè Kasai** jẹ́ àgbègbè kan ní àárín gúúsù Orilẹ̀-ede Democratic Republic of the Congo. Ó pín orúkọ pẹ̀lú odò Kasai. 

Lẹ́yìn òmìnira Congo ní ọdún 1960, Kasai kúrò lábẹ́ ìdarí orílẹ̀-èdè Belgium láti di ilẹ̀ òmìnira. Lẹ́yìn ìṣekúpa Patrice Lumumba ní ọdún tí ó tẹ̀le, Kasai padà sí Congo.

Kí o tó di ọdún 2015 agbègbè Kasai wà lábẹ́ ìdarí méjì, Kasai-Occidental àti Kasai-Oriental. Lẹ́yìn ọdún 2015, wọ́n pín sí márùn-ún, àwọn àgbègbè márùn-ún náà ni:

* Kasaï Province
* Kasaï-Central
* Sankuru
* Kasaï-Oriental
* Lomami Province
## Ìsọ̀tẹ̀ sí ìjọba ní ọdún 2017
Ní ọdún 2017, àìní fẹ́ àwọn olùgbé sí ìwà jẹ gúdú jerá ní ìjọba Congo fa ìdìde àti ìsọ̀tẹ̀ sí ìjọba , èyí mú kí àwon ènìyàn tí ó lé ní mílíọ̀nù kan pàdánù ilé wọn, àwọn ọmọdé láàrin wọn sì fèrè tó mílíọ̀nù kan. Èyí fa ebi ní agbẹ̀gbẹ̀ náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ajaland

**Ajaland** jẹ́ àgbègbè kan tí àwọn Ẹyà Aja ń gbé ní Benin àti Togo, Ìwọòrùn Áfíríkà. Ní àárín ọdún 1500AD sí 1700AD, àgbègbè náà jẹ́ àárín kí kọ́ni lẹ́rú Atlantic Slave Trade. Àgbègbè yìí wà lábẹ́ ìṣàkóso Ijoba Whydah àti lábé ìjọba Allada. Síbẹ̀síbẹ̀, bí David Ross ṣe sọ, àwọn ọba àgbègbè yìí kò dárí gbogbo ilẹ̀ agbègbè náà, àwọn ilẹ̀ díè míràn wà lábẹ́ àwọn ọba míràn ní àyíká. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Liptako

**Liptako** jẹ́ àgbègbè kan ní ìwọ̀ oòrùn Áfríkà ní ayé àtijó. Àgbègbè Liptako nígbà náà jé ara ìlà oòrùn Burkina Faso, Gúúsù ìwọ̀ oòrùn Niger àti díẹ̀ nínú ilẹ̀ Mali. Àgbègbè náà jẹ́ ilẹ̀ òkè tí ó bẹ̀rẹ̀ láti apá ọ̀tún Odò Ọya, Liptako bá Liptako Emirate pín orúkọ, ilẹ̀ àwọn Mùsùlùmí Fulani kan tí Brahima Saidu dá kalẹ̀. Orúkọ míràn tí wọ́n tún ń pe àgbègbè náà ni **Liptako-Gourma**, nítorí àwọn ènìyàn Gourmantche people tí ó ń gbé ibẹ̀.

Liptako ní ayé òde òní, tí ọ̀pọ̀lopọ̀ ilẹ̀ rẹ̀ wà lábẹ́ Burkina Faso, pẹ̀lú agbègbè Tera àti Say, àti apá ibi kan ní Mali, jẹ́ ilẹ̀ òkè pẹ̀lú olùgbé tí ó kéré níye. Àwọn olùgbé ibè tí ó jẹ́ ẹ̀yà Fula, tí a tún mọ̀ sí "Liptaako" tàbí Liptako Fula, jẹ́ olùsọ́ àgùntàn àti màlúù.  Say, àgbègbè itajà kan ní ẹgbẹ́ odò oya(Niger), tí ó gbajúmọ̀ ní àwọn ọdún 1800s, ní àwọn arajà tí ó ń gba ọ̀nà ọjà àwọn ẹ̀yà Fula nínú Liptako wá.  Ní àwọn ọdún 1900s, wọ́n rí wúrà àti àwọn àlùmọ́nì míràn níbẹ̀, èyí ni ó mú kí Liptako-Gourma Authority kalẹ̀ ní ọdún 1970.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Maputaland

**Maputaland** jẹ́ àgbègbè kan ní Apágúúsù Áfríkà. Ó wà ní apá àríwá KwaZulu-Natal, South Africa láàrin Eswatini àti etí odò. Àwọn míràn tún gbàgbọ́ pé apá kan gúúsù Mozambique wà lára rẹ̀. Àwọn ibi tí ẹyẹ ń gbà kọjá àti àwọn ẹranko tí à ń pè ní coral reefs tí ó wà nínú odò jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìdí tí ọ̀pọ̀lopọ̀ ma ń fí wá sí Maputaland.
## Ilẹ̀ Maputaland
Àwọn Òkè Ubombo ni ó yí gúúsù Maputaland ká ní apá ìwọ̀ oòrùn, Òkun Índíà sì ló yíká ní apá ìlà oòrùn. Ilẹ̀ ibè tó 10,000 km2, láti ìlú Hluhluwe àti àríwá Lake St. Lucia títí dé àlà Mozambique àti South Africa, àti Maputo ní orílẹ̀ èdè Mozambique.
## Tongaland
Wọ́n sọ apá ibìkan Maputaland ní **Tongaland** nítorí àwọn ènìyàn Tonga tí ó gbé níbẹ̀. Ṣùgbọ́n ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹfà ọdún 1895, Great Britain fi ipá gba Tongaland. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mashonaland

thumb|Àwòrán Zimbabwe pẹ̀lú ilẹ̀ Mashonaland ní àwọ̀ pupa
**Mashonaland** jẹ́ àgbègbè kan ní àríwá Zimbabwe. Ó jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ní orílè-èdè Zimbabwe. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn ní Mashonaland wá láti ẹ̀yà Shona, èdè Zezuru àti Korekore sì ni ó gbajúmọ̀ jù níbẹ̀. Harare ni ìlú tí ó tóbi jù níbẹ̀, Chitungwiza sì ni ó tóbi tẹ̀le.

Wọ́n pín àgbègbè Mashonaland sí mẹ́rin,

* Mashonaland West
* Mashonaland Central
* Mashonaland East
* Harare

Harare, olú-ìlú Zimbabwe jẹ́ àgbègbè ara rẹ̀.
## Ilẹ̀ Mashonaland
Ilẹ̀ náà ní òkè fífẹ̀ tí apá àríwá àti ìwọ oòrùn àríwá rẹ̀ sì tè lọ ilẹ̀. Ibi tí ó wálẹ̀ jù lára òkè náà ni àríwá ilẹ̀ òkè náà, Odò Zambezi sì ló sújọ sí ibè. Orílè-èdè Zambia ló wà lẹ́yìn odò náà. Odò Munyati àti agbègbè Midlands ni ó wà ní gúúsù àlà òkè náà.