Ẹrú ni Africa

"Àwọn ẹrú ní Áfríkà, mo rò pé, wọ́n fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìpín mẹ́ta sí ọ̀kan sí àwọn òmìnira. Wọn kò béèrè èrè kankan fún iṣẹ́ wọn àyàfi oúnjẹ àti aṣọ, wọ́n sì ń bá wọn lò pẹ̀lú ìrẹ̀lẹ̀ tàbí ìkà, gẹ́gẹ́ bí ìwà rere tàbí búburú ti àwọn ọ̀gá wọn. Àṣà, síbẹ̀síbẹ̀, ti fi ìdí àwọn ìlànà kan múlẹ̀ pẹ̀lú ìtọ́jú àwọn ẹrú, èyí tí a rò pé ó jẹ́ àbùkù láti rú. Nítorí náà, àwọn ẹrú inú ilé, tàbí irú àwọn tí a bí nínú ilé ọkùnrin kan, ni a ń bá lò pẹ̀lú ìrẹ̀lẹ̀ ju àwọn tí a fi owó rà lọ. ... Ṣùgbọ́n àwọn ìdènà wọ̀nyí lórí agbára ọ̀gá kò kan ìtọ́jú àwọn ẹlẹ́wọ̀n tí a mú ní ogun, tàbí ti àwọn ẹrú tí a fi owó rà. Gbogbo àwọn aláìnírètí wọ̀nyí ni a kà sí àjèjì àti àwọn àjèjì, tí kò ní ẹ̀tọ́ sí ìdábòbò òfin, wọ́n sì lè bá lò pẹ̀lú ìkà, tàbí tà fún àjèjì, gẹ́gẹ́ bí ìfẹ́ àwọn ọ̀gá wọn."

Ìrìnàjò ní Inú Áfríkà, Mungo Park, Ìrìnàjò ní Inú Áfríkà j. II, Orí XXII – Ogun àti Ìfiniṣẹrú.

Ìfiniṣẹrú ti pẹ́ tí ó ti gbilẹ̀ ní Áfríkà. Àwọn ètò ìsìn tipá-tipá àti ìfiniṣẹrú jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ ní àwọn apá kan ní Áfríkà, bí wọ́n ṣe rí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá mìíràn ní ayé ìgbà àná àti ìgbà tí ìdàgbàsókè koti gbilẹ̀ [1] Nígbà tí òwò ìfiniṣẹrú ìrékọjá Sàhárà, òwò ìfiniṣẹrú Okun Pupa, òwò ìfiniṣẹrú Òkun Índíà àti òwò ìfiniṣẹrú Atlántíkì (tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún) bẹ̀rẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ètò ìfiniṣẹrú ìbílẹ̀ Áfríkà tí ó ti wà tẹ́lẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í pèsè àwọn ìgbèkùn fún àwọn ọjà ìfiniṣẹrú ní òkèèrè Áfríkà.[2][3] Ìfiniṣẹrú ní Áfríkà ìgbàlódé ṣì wà ní àwọn agbègbè kan bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lòdì sí òfin.

Nínú àwọn ìwé tí ó yẹ, ìfiniṣẹrú Áfríkà ti pín sí ìfiniṣẹrú ìbílẹ̀ àti ìfiniṣẹrú òkèèrè, tí ó sinmi lórí bóyá wọ́n ta àwọn ẹrú kọjá agbègbè Áfríkà tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́. Ìfiniṣẹrú ní Áfríkà ìtàn ti a ṣe ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà: ìfiniṣẹrú gbese, ìfiniṣẹrú àwọn ìgbèkùn ogun, ìfiniṣẹrú ológun, ìfiniṣẹrú fún aṣẹ́wó àti ìfiniṣẹrú àwọn ọ̀daràn ni a ṣe ní oríṣiríṣi apá ní Áfríkà. 

Oríṣiríṣi ìfiniṣẹrú àti ìsìn ní tipá-tipá wà jákèjádò ìtàn Áfríkà, tí a sì ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn àṣà ìfiniṣẹrú ìbílẹ̀ àti ètò ìfiniṣẹrú Róòmù (àti àwọn ojú ìwòye Kristẹni lẹ́yìn náà lórí ìfiniṣẹrú), àwọn ètò ìfiniṣẹrú Ìsìláàmù nípasẹ̀ òwò ẹrú Mùsùlùmí, àti ní ìkẹyìn òwò ẹrú Atlántíkì. Ìfiniṣẹrú jẹ́ apá kan ìtòlẹ́sẹẹsẹ ọrọ̀-ajé ti àwọn àwùjọ Áfríkà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìwọ̀n rẹ̀ yàtọ̀. Ibn Battuta, tí ó ṣabẹ̀wò sí Ìjọba ìgbàanì ti Málì ní àárín ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sọ pé àwọn olùgbé ìbílẹ̀ ń bára wọn díje ní iye àwọn ẹrú àti ìránṣẹ́ tí wọ́n ní, àti pé òun fúnra rẹ̀ ni wọ́n fún ní ọmọkùnrin ẹrú kan gẹ́gẹ́ bí "ẹ̀bùn àlejò."[2] Ní ìsàlẹ̀ Sàhárà Áfríkà, àwọn ìbáṣepọ̀ ẹrú sábà máa ń jẹ́ dídíjú, pẹ̀lú àwọn ẹ̀tọ́ àti òmìnira tí a kò fi fún àwọn ènìyàn tí ó wà nínú ìfiniṣẹrú àti àwọn ìdènà lórí títà àti ìtọ́jú wọn látọwọ́ àwọn ọ̀gá wọn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwùjọ́ ní àwọn ìtọ́kasí láàárín oríṣiríṣi irú ẹrú má ńwà: fún àpẹẹrẹ, ìyàtọ̀ láàárín àwọn tí a bí sínú ìfiniṣẹrú àti àwọn tí a mú nípasẹ̀ ogun.

Àwọn ọ̀nà ìfiniṣẹrú ní Áfríkà ní ìsopọ̀ rẹpẹtẹ pẹ̀lú àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìbátan. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwùjọ́ Áfríkà, níbi tí ilẹ̀ kò ti lè jẹ́ ohun ìní, ìfiniṣẹrú àwọn ènìyàn ni a lò gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti mú kí ipa tí ènìyàn ní pọ̀ síi àti láti na owójà rè síwájú  Èyí mú kí àwọn ẹrú di apá ìdílé ọ̀gá wọn tí ó wà títí, àwọn ọmọ ẹrú sì lè di ìsopọ̀ pẹ́kẹ́lẹ́ pẹ̀lú àwọn ìbátan ìdílé tí ó tóbi jù. 

Ẹ̀ka:Ìtàn ilẹ̀ Áfríkà

## Àwọn àṣà nípa ẹkùn ilẹ̀