Spotted hyena

**Ikoko** (***Crocuta crocuta***), tí a tún mọ̀ sí **laughing hyena**, jẹ́ ẹ̀yà ikoko kan, tí wọ́n ka àwọn ẹ̀yà tí ó ṣẹ́kù nínú ẹbí *[[Crocuta]]* sí, tí wọ́n wọ́pọ̀ ní Gúúsù Sàhárà Áfríkà. Wọ́n wà nínú àkójọ àwọn ẹranko tí kò sí nínú ewu ìparun láti ọwọ́ IUCN nítorí bí wọ́n ṣe tàn káàkiri àti iye wọn tí a fojú díwọ̀n sí láàrin 27,000 sí 47,000. Síbẹ̀síbẹ̀, ẹ̀yà yìí ń dínkù ní àwọn agbègbè tí kì í ṣe ibi ìpamọ́ ẹranko nítorí pípàdánù ibùgbé àti ọdẹ àìtọ́. Àwọn ẹ̀yà *Crocuta*, tí a sábà máa ń pè ní ẹ̀yà kékeré ti *Crocuta crocuta*, tí a mọ̀ sí cave hyenas, ti rìn káàkiri Eurasia fún ó kéré jù, milionu kan ọdún títí di òpin Late Pleistocene. Ikoko yìí ni ó tóbi jùlọ nínú àwọn ẹ̀yà Hyaenidae, ó sì yàtọ̀ sí àwọn ẹ̀yà mìíràn nípa ìrísí rẹ̀ tí ó jọ bear, etí rẹ̀ tí ó ríbiti, irun ọrùn rẹ̀ tí kò pọ̀ púpọ̀, awọ ara rẹ̀ tí ó ní ààmì, eyín rẹ̀ tí ó lágbára fún iṣẹ́ méjì, àwọn ọmú tí kò pọ̀, àti okó-irọ́ (pseudo-penis). Òun nìkan ni ẹ̀yà ẹranko afọ́mọlọ́mú tí àwọn abo rẹ̀ ní okó-irọ́ tí wọn kò sì ní ẹnu abẹ́ (vagina opening) ní ìta.

Ikoko jẹ́ ẹranko tó nífẹ̀ẹ́ sí ìgbé-pọ̀ láwùjọ jùlọ nínú àwọn Carnivora nípa pé wọ́n máa ń ní ẹgbẹ́ tó tóbi jùlọ àti ìhùwàsí àwùjọ tó díjú jùlọ. Ètò ìgbé-pọ̀ wọn kò dàbí ti àwọn ẹranko mìíràn tí ń jẹ ẹran, ó jọ ti àwọn primate (bii baboon àti macaque) ní ti bí ẹgbẹ́ ṣe tóbi sí, ètò ipò, àti bí wọ́n ṣe ń bára wọn sọ̀rọ̀ láàrin ẹbí àti àwọn tí kì í ṣe ẹbí. Ètò àwùjọ ikoko dá lórí ìdíje gbangba, pẹ̀lú ànfàní sí oúnjẹ, ìbálòpọ̀, àti àkókò tí àwọn akọ yóò fi kúrò nínú ẹgbẹ́, tí ó dá lórí agbára láti jẹgaba lórí àwọn mìíràn nínú ẹgbẹ́ náà. Àwọn abo máa ń tọ́jú ọmọ tiwọn nìkan dípò kí wọ́n ran ara wọn lọ́wọ́, àwọn akọ kì í sì í kópa nínú títọ́jú ọmọ. Síbẹ̀, ikoko máa ń fowósowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ wọn; wọ́n sábà máa ń ṣọdẹ pọ̀, jẹun pọ̀, kí wọ́n sì sinmi pọ̀. Àwùjọ ikoko jẹ́ ti àwọn abo ló ń darí; àwọn abo tóbi ju àwọn akọ lọ, wọ́n sì máa ń jẹgaba lórí wọn.

Ikoko jẹ́ ẹranko tí ó ṣàṣeyọrí púpọ̀, òun ni ẹranko apẹranjẹ ńlá tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ní Áfríkà. Àṣeyọrí rẹ̀ wáyé nítorí agbára rẹ̀ láti mú ara bá agbègbè mu àti jíjẹ ohunkóhun; ó jẹ́ ọdẹ ní pàtàkì ṣùgbọ́n ó tún lè jẹ òkú ẹran, pẹ̀lú agbára láti jẹ àti láti da awọ, egungun àti àwọn ìdọ̀tí ẹran mìíràn. Ikoko ni ó máa ń lo àwọn ohun àmúṣọrọ̀ ẹran dáradára jùlọ nínú gbogbo àwọn ẹranko apẹranjẹ ti Áfríkà. Ikoko máa ń yí ìwà ọdẹ àti ìwákiri oúnjẹ rẹ̀ padà ju àwọn ẹranko apẹranjẹ Áfríkà mìíràn lọ; ó máa ń ṣọdẹ ní ẹnìkan, ní àwùjọ kékeré ti ènìyàn 2–5, tàbí ní ẹgbẹ́ ńlá. Nígbà tí wọ́n bá ń ṣọdẹ, ikoko máa ń sáré la àárín agbo ẹran láti yan èyí tí yóò kọlù. Nígbà tí wọ́n bá ti yàn án tán, wọ́n á lé ẹran náà lọ sí ibi jíjìn, tí ó sábà máa ń tó kìlómítà mélòó kan, pẹ̀lú eré tó tó .

Ikoko ní ìtàn pípẹ́ ti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ènìyàn; àwọn àwòrán ẹranko yìí wà láti ìgbà Upper Paleolithic, pẹ̀lú àwọn ère àti àwòrán nínú àwọn ihò Lascaux àti Chauvet Caves. Ẹranko yìí ní òkìkí burúkú nínú àṣà Ìwọ̀-oòrùn àti ìtàn àròsọ Áfríkà. Nínú ti Ìwọ̀-oòrùn, wọ́n kà á sí ẹranko tí ó burú tí ó sì jẹ́ ojo, nígbà tí nínú ti Áfríkà, wọ́n wò ó gẹ́gẹ́ bí ẹranko oníwọ̀ra, òmùgọ̀, ṣùgbọ́n tí ó lágbára tí ó sì léwu. Pupọ̀ nínú àwọn èrò Ìwọ̀-oòrùn lórí ẹranko yìí ni a lè rí nínú àwọn ìwé Aristotle àti Pliny the Elder, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò fi bẹ́ẹ̀ ṣe ìdájọ́ rẹ̀. Àwọn ìdájọ́ burúkú gan-an wáyé nínú *[[Physiologus]]*, níbi tí a ti fi ẹranko náà hàn gẹ́gẹ́ bí hermaphrodite àti olè ibojì. Ẹgbẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ lórí ikoko ti IUCN sọ pé òkìkí burúkú yìí jẹ́ ewu fún wíwà ẹranko náà, yálà ní ìgbèkùn tàbí ní igbó.

## Orísun ọ̀rọ̀ àti ísọlọ́rúkọ
Orukọ imọ-jinlẹ ikoko *Crocuta* jẹ́ èyí tí a rò tẹ́lẹ̀ pé ó wá láti inú ọ̀rọ̀ Latin , èyí tí ó túmọ̀ sí 'àwọ̀ sáfírónì', tí ó ń tọ́ka sí àwọ̀ irun ẹranko náà. Èyí jẹ́ ohun tí a fihàn pé kò tọ́, nítorí pé ọ̀nà tí a fi ń kọ ọ̀rọ̀ náà gan-an ìbá jẹ́ *Crocāta*, àti pé wọn kò lo ọ̀rọ̀ náà rí nípa bẹ́ẹ̀ nínú àwọn ìwé Giriki-Roomu. *Crocuta* wá láti inú ọ̀rọ̀ Gíríìkì Àtijọ́  (), èyí tí ó wá láti inú Sanskrit , èyí tí òun náà wá láti  (àwọn méjèèjí tí a kọ́kọ́ lò láti tọ́ka sí golden jackal). Ìgbà àkọ́kọ́ tí a kọ nípa Κροκόττας wà nínú ìwé Strabo *[[Geographica]]*, níbi tí a ti ṣe àpèjúwe ẹranko náà gẹ́gẹ́ bí àdàpọ̀ ìkookò àti ajá tí ó wọ́pọ̀ ní Ethiopia.

Láti ìgbà Classical antiquity títí di Renaissance, wọ́n rò pé ikoko àti ikoko onílà jẹ́ ẹ̀yà kan náà, tàbí kí wọ́n yà wọ́n sọ́tọ̀ nípa agbègbè nìkan, kì í ṣe nípa ìrísí ara. Hiob Ludolf, nínú ìwé rẹ̀ , ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó ya *Crocuta* sọ́tọ̀ kúrò nínú *[[Hyaena]]* gẹ́gẹ́ bí ẹranko ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò rí ẹranko náà rí fúnra rẹ̀, ó gbọ́ nípa rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ agbógùnlọ ará Etiópíà kan. Ìdàrúdàpọ̀ ṣì wà lórí irú ẹbí tí ikoko jẹ́ gan-an, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn arìnrìn-àjò Ilẹ̀ Yúróòpù ní Etiópíà tí wọ́n ń pe ikoko ní "wolves". Èyí wá láti inú ọ̀rọ̀ Amharic fún ikoko,  (), èyí tí ó jọ ọ̀rọ̀ Lárúbáwá  () 'wolf'.

Àpèjúwe àkọ́kọ́ tí ó kúnrẹ́rẹ́ nípa ikoko láti ọwọ́ àwọn ará Yúróòpù wá láti ọwọ́ Willem Bosman àti Peter Kolbe. Bosman, oníṣòwò Dọ́ọ̀ṣì kan tí ó ṣiṣẹ́ fún Dutch West India Company ní Gold Coast (tí ó jẹ́ Ghana òní) láti ọdún 1688 sí 1701, kọ nípa  (jackals or woodland dogs) tí ìrísí ara wọn jọ ti ikoko. Kolben, onímọ̀ ìṣirò àti ìwòràwọ̀ Jámánì kan tí ó ṣiṣẹ́ fún Dutch East India Company ní Cape of Good Hope láti ọdún 1705 sí 1713, ṣàpèjúwe ikoko dáradára, ṣùgbọ́n ó pè é ní "tigerwolf", nítorí pé àwọn olùgbé gúúsù Áfríkà kò mọ nípa ikoko, wọ́n sì máa ń pè wọ́n ní "wolves".

Àwọn àpèjúwe Bosman àti Kolben kò fi bẹ́ẹ̀ di mímọ̀ títí di ọdún 1771, nígbà tí onímọ̀ nípa ẹ̀dá Welsh Thomas Pennant lo àwọn àpèjúwe náà àti ìrírí ara rẹ̀ pẹ̀lú èyí tí ó wà ní ìgbèkùn láti fi ìyàtọ̀ sáàrin ikoko àti ikoko onílà nínú ìwé rẹ̀ *Synopsis of Quadrupeds*. Àpèjúwe tí Pennant fúnni péye tó láti jẹ́ kí Johann Erxleben fi sínú ìwé rẹ̀  nípa títúmọ̀ ọ̀rọ̀ Pennant sí èdè Latin. Wọ́n tẹ́wọ́ gba *Crocuta* gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yà ọ̀tọ̀ kúrò nínú *Hyaena* ní ọdún 1828.

## Ìpín, orísun àti ẹfolúṣọ̀n

Yàtọ̀ sí ikoko onílà, èyí tí wọ́n ti dábàá oríṣiríṣi ẹ̀yà kékeré fún, ikoko jẹ́ ẹ̀yà tí ó máa ń yípadà gan-an. Agbègbè tí wọ́n wà tẹ́lẹ̀ kárí gbogbo Áfríkà àti Eurasia, ó sì fi ìyàtọ̀ ńlá hàn nínú ìrísí, èyí tí ó yọrí sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ orúkọ. Nígbà tó yá, wọ́n wá rí i pé gbogbo ìyàtọ̀ yìí jẹ́ ti àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan nínú ẹ̀yà kan náà. Ní ọdún 1939, onímọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè L Harrison Matthews fihàn nípasẹ̀ ìfiwéra láàrin àwọn agbárí ikoko púpọ̀ láti Tanzania pé gbogbo ìyàtọ̀ tí a rí nínú àwọn ẹ̀yà kékeré tí a mọ̀ nígbà náà ni a tún lè rí nínú agbo kan, pẹ̀lú ìyàtọ̀ nínú irun àti títóbi nìkan. Nígbà tí a bá wo àwọn egungun àtijọ́ (fossils), ẹ̀yà náà fi ìyàtọ̀ púpọ̀ hàn ju ti òde òní lọ, àti pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀yà egungun àtijọ́ wọ̀nyí ni a ti kà sí synonymous pẹ̀lú *Crocuta crocuta*.

Àwọn babanlá ẹ̀yà *Crocuta* yapa kúrò nínú *Hyaena* (ẹ̀yà àwọn ikoko onílà àti brown hyena) ní nǹkan bíi miliọnu 10 ọdún sẹ́yìn. Àwọn babanlá ikoko wọ̀nyí ṣe àgbékalẹ̀ ìhùwàsí àwùjọ láti kojú ìfúngunpọ̀ láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹranko apẹranjẹ mìíràn lórí òkú ẹran, èyí tí ó fipá mú wọn láti ṣiṣẹ́ pọ̀ ní ẹgbẹ́. Ní àkókò kan nínú ìtànkalẹ̀ wọn, ikoko ní àwọn eyín carnassial dídá lẹ́yìn àwọn premolar tí ń fọ́ egungun; èyí mú kí wọ́n má nílò láti dúró de kí ẹran wọn kú, bí ti àwọn brown àti striped hyena, wọ́n sì di ọdẹ tó ń ṣọdẹ ní ẹgbẹ́ àti ajẹ-òkú-ẹran. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í ní àwọn agbègbè títóbi, nítorí pé àwọn ẹran tí wọ́n ń pa máa ń ṣí kiri. Wọ́n ti sọ pé ìjẹgaba àwọn abo nínú ẹgbẹ́ ikoko jẹ́ àtúnṣe láti lè díje pẹ̀lú àwọn akọ lórí oúnjẹ, àti láti rí i dájú pé wọ́n ní wàrà tó pọ̀ fún àwọn ọmọ wọn. Èrò mìíràn ni pé ó jẹ́ àtúnṣe sí àkókò tí ó máa ń gbà fún àwọn ọmọ láti dagba àwọn agbárí àti pẹ̀tẹ́lẹ̀ wọn tó tóbi, èyí tí ó ń béèrè fún àbójútó púpọ̀ àti ìhùwàsí ìjẹgaba láti ọ̀dọ̀ àwọn abo.

Àwọn Björn Kurtén àti Camille Arambourg gbé èrò náà lárugẹ pé Asia ni ẹranko yìí ti wá; Kurtén dojúkọ àwọn àríyànjiyàn rẹ̀ lórí Plio-Pleistocene taxon *Crocuta sivalensis* láti Siwaliks, èrò tí Arambourg gbè lẹ́yìn, ẹni tí ó sọ pé ó ṣeéṣe kí ó jẹ́ Indo-Ethiopian. Ficarelli àti Torre kọ èrò yìí, wọ́n tọ́ka sí ẹ̀rí wíwà ikoko ní Áfríkà láti ìgbà Pleistocene ìbẹ̀rẹ̀, ọjọ́ orí tí ó jọ ti *C. sivalensis* ti Asia. Àwọn ọ̀mọ̀wé òde òní fara mọ́ pé Áfríkà ni wọ́n ti wá, pẹ̀lú àwọn egungun àtijọ́ jùlọ ti *Crocuta* tí ó wà láti ìgbà Pliocene ti Áfríkà, ní nǹkan bí 3.63 sí 3.85 miliọnu ọdún sẹ́yìn.

Fossil tó pẹ́ jùlọ ti *Crocuta crocuta* ní Áfríkà wá láti Cradle of Humankind, ní pàtàkì láti Sterkfontein Member 4 tí ọjọ́ orí rẹ̀ tó , ó sì tún wọ́pọ̀ nínú àwọn ohun tí wọ́n rí tí ọjọ́ orí wọn wà láàrin . Àyẹ̀wò mitochondrial genomes ti *Crocuta* Eurasia (cave hyena) fihàn pé kò sí ìyàtọ̀ tó pọ̀ sí ti Áfríkà. Ó tún dámọ̀ràn pé àwọn ikoko òde òní wá láti ara àwọn tí ó wà ní Afro-Eurasia tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dínkù sí Áfríkà nìkan. Síbẹ̀síbẹ̀, àyẹ̀wò nuclear genome fihàn pé àwọn ikoko Áfríkà àti Eurasia ní ìgbà Late Pleistocene yapa sí ara wọn gan-an, tí a fojú díwọ̀n pé wọ́n yapa ní nǹkan bíi , tí ó súnmọ́ ọjọ́ orí àwọn *Crocuta* àkọ́kọ́ ní Eurasia, tí ó jẹ́ nǹkan bíi  láti China. Àwọn àbájáde nuclear genome tún dámọ̀ràn pé àwọn ikoko ti Europe àti Asia yàtọ̀ sí ara wọn, ṣùgbọ́n wọ́n súnmọ́ ara wọn ju àwọn ikoko Áfríkà lọ. Àyẹ̀wò nuclear genome tún sọ pé ìbálòpọ̀ wà láàrin àwọn ikoko Áfríkà àti Eurasia fún ìgbà díẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n yapa, èyí tí ó ṣeéṣe kí ó ṣàlàyé ìyàtọ̀ láàrin àbájáde nuclear àti mitochondrial genome, pẹ̀lú mitochondrial genomes ti ikoko Áfríkà àti Europe tí ó súnmọ́ ara wọn ju ti ikoko Asia, tí ó ń tọ́ka sí ṣíṣàn apilẹ̀ àbùdá láàrin àwọn ẹgbẹ́ méjèèjí lẹ́yìn ìyapa láàrin àwọn ikoko ti Asia àti Europe.

Híhàn rẹ̀ ní Europe àti China bá ìparun *[[Pachycrocuta|Pachycrocuta brevirostris]]*, ikoko ńlá oníwájú-kúkúrú mu. Níwọ̀n bí kò ti sí ẹ̀rí pé ìyípadà àyíká ló fa ìparun rẹ̀, ó ṣeéṣe kí ó jẹ́ pé ìdíje pẹ̀lú ikoko ló fa ìparun rẹ̀.

## Àpèjúwe
### Ẹ̀yà ara

Ikoko ní ọrùn àti apá iwájú tó lágbára, ṣùgbọ́n apá ẹ̀yìn tí kò fi bẹ́ẹ̀ dàgbà. Ìdí rẹ̀ ríbiti, èyí tí ó máa ń dènà àwọn tí ó fẹ́ kọlù ú láti ẹ̀yìn láti di ibẹ̀ mú. Orí rẹ̀ fẹ́lẹ́ pẹ̀lú ẹnu gboro àti rhinarium tó fẹ̀. Yàtọ̀ sí ikoko onílà, etí ikoko ríbiti dípò kí ó gùn. Ẹsẹ̀ kọ̀ọ̀kan ní àwọn ìka mẹ́rin, tí ó ní awọ láàrin àti èékánná kúkúrú. Àtẹ́lẹsẹ̀ rẹ̀ fẹ̀, ó sì tẹ́jú. Ìrù rẹ̀ kúrú, ó tó  ní gígùn, ó sì jọ pompom. Àrà ọ̀tọ̀ ni pé, àwọn ikoko abo tóbi ju àwọn akọ lọ. Àwọn méjèèjí ní anal glands tí ó máa ń ṣí sínú rectum. Àwọn keekèé wọ̀nyí máa ń mú ohun funfun kan jáde tí wọ́n máa ń fi sára koríko. Òórùn rẹ̀ lágbára, ó sì ń run bí ọṣẹ tí ń hó tàbí ohun tí ń jóná, ènìyàn sì lè gbọ́ òórùn rẹ̀ ní ibi pípẹ́. Ikoko ní ọkàn tó tóbi, èyí tí ó fún un ní agbára ìfaradà nínú lílé ẹran lọ́nà jínjìn. Ọkàn rẹ̀ fẹ́rẹ̀ tó 1% ìwọ̀n ara rẹ̀, nígbà tí ti kìnìún jẹ́ 0.45–0.57% nìkan. Àwọn ikoko Eurasia tí wọ́n ti parun yàtọ̀ sí ti Áfríkà òde òní nítorí apá wọn tí ó kúrú díẹ̀ àti humerus àti femur wọn tí ó gùn.

Agbárí ikoko yàtọ̀ sí ti ikoko onílà nípa pé ó tóbi jù àti pé sagittal crest rẹ̀ kéré. Agbárí rẹ̀ jẹ́ ọ̀kan lára èyí tó lágbára jùlọ láàrin àwọn Carnivora. Eyín rẹ̀ wúlò fún iṣẹ́ méjì ju ti àwọn ikoko mìíràn lọ; àwọn premolar kẹta òkè àti ìsàlẹ̀ rí bíi kóònù tí ó ń fọ́ egungun. Ikoko tún ní àwọn carnassial lẹ́yìn àwọn premolar tí ń fọ́ egungun, èyí tí ó jẹ́ kí ó lè fọ́ egungun láì ba àwọn carnassial rẹ̀ jẹ́. Pẹ̀lú àwọn iṣan àgbọn tó lágbára, wọ́n ní agbára ìjẹun tó lágbára púpọ̀ tí ó lè tó 80&nbsp;kgf/cm2 (1140 lbf/in²), èyí tí ó ju agbára ẹkùn lọ ní ìpín 40%. Àgbọn ikoko lágbára ju ti brown bear lọ ní ti fífọ́ egungun, a sì ti rí i tí wọ́n ń fọ́ egungun gígùn ti giraffe tí ó fẹ̀ tó 7cm. A fojú díwọ̀n pé ikoko tó wọn  ní agbára ìjẹun ti 565.7 newtons ní orí eyín canine àti 985.5 newtons ní carnassial. Nínú ìwádìí kan, wọ́n rí i pé ẹnìkan ní agbára ìjẹun ti 4,500 newtons.

### Ìwọ̀n
Ikoko ni ó tóbi jùlọ nínú àwọn Hyaenidae. Àwọn àgbàlágbà wọn máa ń tó  ní gígùn ara, pẹ̀lú gíga èjìká ti . Àwọn akọ ikoko ní Serengeti máa ń wọn , nígbà tí àwọn abo máa ń wọn . Ikoko ní Zambia sábà máa ń wúwo sí i, pẹ̀lú àwọn akọ tí wọ́n máa ń wọn , àti àwọn abo . A ti rí àwọn tí wọ́n wúwo tó  àti . A ti fojú díwọ̀n pé àwọn ikoko Eurasia tí wọ́n ti parun máa ń wọn tó .

### Irun
Àwọ̀ irun wọn máa ń yàtọ̀, ó sì ń yípadà pẹ̀lú ọjọ́ orí. Yàtọ̀ sí irun ti ikoko onílà àti brown hyena, ti ikoko ní àwọn ààmì (spots) dípò ilà, ó sì kúrú, láìní irun ọ̀rọ̀ dídúró bi ti àwọn méjì yòókù. Àwọ̀ rẹ̀ sábà máa ń jẹ́ àwọ̀ pupa-rusurusu tàbí ofeefee-grẹy pẹ̀lú àwọn ààmì róbótó lẹ́yìn àti ní ìdí. Àwọn ààmì náà lè jẹ́ pupa, dudu-pupa tàbí dúdú. Àwọn ààmì náà máa ń yàtọ̀ ní ìtóbi, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń tó . Àwọn ààmì yìí máa ń hàn ní ẹsẹ̀ àti ikùn ṣùgbọ́n wọn kì í sí ní ọ̀fun àti àyà. Àwọn ẹgbẹ́ ìwádìí kan (bii Ngorongoro Crater Hyena Project àti MSU Hyena Project) máa ń lo àwọn ààmì wọ̀nyí láti fi dá àwọn ikoko mọ̀.

### Ẹ̀yà ara ìbímọ ti abo

Ẹ̀yà ara ìbímọ ti abo jọ ti akọ púpọ̀; clitoris rẹ̀ rí bíi okó, okó-irọ́, ó sì lè le. Abo náà kò ní ẹnu abẹ́ ní ìta, nítorí pé labia rẹ̀ ti dapo láti di pseudo-scrotum. Okó-irọ́ yìí ní urogenital canal kan tí ó dé orí rẹ̀, èyí tí abo máa ń tọ̀ sí, tí ó fi ń bá akọ lòpọ̀, tí ó sì fi ń bímọ. A lè fi ìyàtọ̀ sáàrin okó-irọ́ àti ẹ̀yà ara akọ nítorí pé okó-irọ́ kúrú díẹ̀, ó nípọn sí i, àti pé orí rẹ̀ ríbiti. Ní tàkọ-tabo, àwọn penile spines wà ní orí okó wọn.

## Ìhùwàsí

### Ìhùwàsí àwùjọ
Ikoko jẹ́ ẹranko tó nífẹ̀ẹ́ àwùjọ tí wọ́n ń gbé ní agbo nlá tí ó lè tó 80. Ìtóbi ẹgbẹ́ máa ń yàtọ̀ láti ibìkan sí ibòmíràn; ní Serengeti, níbi tí ẹran ti máa ń ṣí kiri, ẹgbẹ́ wọn kéré ju ti Ngorongoro Crater, níbi tí ẹran ti wà ní ojú kan. Ẹgbẹ́ ikoko wà ní ìṣọ̀kan ju ti wolf, ṣùgbọ́n kò súnmọ́ ara wọn tó ti African wild dog.

Àwọn abo sábà máa ń jẹgaba lórí àwọn akọ, pẹ̀lú àwọn tí ipò wọn kéré jù tí wọ́n sì ń jẹgaba lórí àwọn akọ tí ipò wọn ga, ṣùgbọ́n wọ́n tún lè jẹgaba pẹ̀lú akọ. Àwọn ọmọ máa ń gba ipò tí ó tẹ̀lé ti ìyá wọn nígbà tí wọ́n bá bí wọn. Nígbà tí ìyá àgbà bá kú, ọmọbìnrin rẹ̀ tó kéré jù ni yóò gba ipò náà. Ó jẹ́ àṣà fún àwọn abo láti dúró sínú ẹgbẹ́ tí wọ́n bí wọn sí, nígbà tí àwọn akọ sábà máa ń kúrò nígbà tí wọ́n bá tó ọmọ ọdún 2½.

Ẹgbẹ́ náà jẹ́ fission–fusion society, níbi tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ kì í sábà wà papọ̀, ṣùgbọ́n tí wọ́n lè wá oúnjẹ ní àwùjọ kékeré. Àwọn ikoko tí ipò wọn ga máa ń ṣetọ́jú ipò wọn nípasẹ̀ ìwà ipá sí àwọn tí ipò wọn kéré.

Ẹgbẹ́ ikoko díjú ju ti àwọn ẹranko apẹranjẹ mìíràn lọ, ó sì jọ ti àwọn primate gan-an. Gẹ́gẹ́ bí àwọn primate, ikoko máa ń lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà ara láti mọ àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn, wọ́n mọ̀ pé àwọn kan ṣeé gbẹ́kẹ̀lé ju àwọn mìíràn lọ, wọ́n sì máa ń lo ìmọ̀ yìí nínú ìpinnu ṣíṣe.

Agbègbè wọn máa ń yàtọ̀, ó le kéré sí  ní Ngorongoro Crater tàbí kó ju  ní Kalahari. Wọ́n máa ń sàmì sí ààlà agbègbè wọn nípasẹ̀ ìtọ̀ àti ìgbẹ́.

### Ìbálòpọ̀, ìbímọ, àti ìdàgbàsókè

Ikoko kì í ṣe ẹranko tó ní àkókò pàtó fún ìbímọ, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbímọ máa ń pọ̀ sí i ní ìgbà òjò. Àwọn abo jẹ́ polyestrous, pẹ̀lú àkókò estrus tó ń gba ọ̀sẹ̀ méjì. Àwọn akọ àti abo lè bá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn lòpọ̀. Àwọn akọ máa ń tẹríba nígbà tí wọ́n bá súnmọ́ àwọn abo. Ìbálòpọ̀ sábà máa ń wáyé ní òru.

Àkókò oyún máa ń yàtọ̀, ṣùgbọ́n ìpíndígba jẹ́ ọjọ́ 110. Wọ́n sábà máa ń bí ọmọ méjì. Àwọn akọ kì í kópa nínú títọ́jú ọmọ. Ìbímọ máa ń nira fún àwọn ikoko, nítorí pé wọ́n ń bímọ gba ẹnu clitoris wọn tóóró.

Àwọn ọmọ máa ń ní irun rírọ̀, tí ó jẹ́ dúdú-pupa, wọ́n sì máa ń wọn . Àrà ọ̀tọ̀ ni pé wọ́n máa ń bí wọn pẹ̀lú ojú tí ó là àti eyín tí ó ti yọ. Àwọn ọmọ máa ń jà pẹ̀lú ara wọn láìpẹ́ lẹ́yìn tí wọ́n bí wọn, èyí tí ó lè fa ikú ọmọ tí kò lágbára. Wàrà ikoko ní èròjà amúnidàgbà àti ọ̀rá tó pọ̀ jùlọ nínú àwọn ẹranko apẹranjẹ orí ilẹ̀.

### Ìhùwàsí ibùgbé

Ìgbésí ayé ẹgbẹ́ náà dá lórí ibùgbé àpapọ̀. Àwọn ibùgbé ikoko lè ní ẹnu-ọ̀nà tó ju méjìlá lọ. Wọ́n sábà máa ń lo ihò àwọn ẹranko mìíràn bíi warthogs.

### Ọgbọ́n
Ikoko fi ọgbọ́n hàn nínú ìhùwàsí àwùjọ wọn. Ìwádìí ti fihàn pé ikoko lè dárà ju chimpanzee lọ nínú yíyannjú ìṣòro nípa fífowósowọ́pọ̀.

### Ìhùwàsí sí másùnmáwo
Ikoko jẹ́ ẹranko tó dára láti ṣe ìwádìí lórí másùnmáwo nítorí bí wọ́n ṣe máa ń yípadà láti bá àyíká wọn mu.

## Ìbáṣepọ̀ ẹ̀dá àti àyíká

### Oúnjẹ

Ikoko ni ẹranko tó ń jẹ ẹran jùlọ nínú Hyaenidae. Yàtọ̀ sí àwọn ibatana rẹ̀, ikoko jẹ́ ọdẹ ní pàtàkì; èyí ti hàn láti àwọn ọdún 1960. Ìwádìí láti ọwọ́ Hans Kruuk fihàn pé ikoko ń ṣọdẹ bíi ti kìnìún.

Wildebeest ni ẹranko tí wọ́n sábà máa ń pa jùlọ ní Ngorongoro àti Serengeti, pẹ̀lú zebra. Ikoko máa ń ṣọdẹ àwọn ẹranko tí ìwọ̀n wọ́n tó .

### Àwọn ọ̀tá àti abánidíje
#### Kìnìún

Níbi tí ikoko àti kìnìún bá ti wà ní agbègbè kan náà, wọ́n máa ń díje pẹ̀lú ara wọn. Àwọn kìnìún sábà máa ń gbójú fo ikoko dá, àyàfi tí wọ́n bá wà lórí ẹran tàbí tí wọ́n bá ń yọ wọ́n lẹ́nu. Àṣìṣe gbogboogbo ni pé ikoko máa ń jí ẹran kìnìún, ṣùgbọ́n lọ́pọ̀ ìgbà, kìnìún ló máa ń jí ẹran ikoko. Kìnìún máa ń tẹ̀lé igbe ikoko tí ń jẹun.

#### Àwọn ológbò mìíràn
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé cheetah àti amọ̀tẹ́kùn máa ń ṣọdẹ àwọn ẹranko kékeré, ikoko máa ń jí ẹran wọn nígbà tí wọ́n bá láǹfààní.

#### Àwọn ajá

Ikoko máa ń tẹ̀lé àwọn African wild dog láti gba ẹran wọn.

#### Àwọn abánidíje mìíràn
Ikoko máa ń jẹgaba lórí àwọn ikoko mìíràn níbi tí agbègbè wọn bá ti pàdé. Brown hyena máa ń pàdé ikoko ní Kalahari.

## Ìbáraẹnisọ̀rọ̀

### Èdè ara

Ikoko ní àwọn ìdúró ara tó díjú fún ìbáraẹnisọ̀rọ̀. Nígbà tí wọ́n bá ń bẹ̀rù, wọ́n máa ń ká etí wọn. Nígbà tí wọ́n bá ń kí ara wọn, àwọn méjèèjí máa ń gbé ẹsẹ̀ ẹ̀yìn wọn sókè.

### Ìró

Ikoko ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìró, pẹ̀lú igbe, rírẹ́rìn-ín, àti kíkùn. Igbe ** àti rírẹ́rìn-ín wà lára àwọn ìró tí a mọ̀ jùlọ ní Áfríkà.

## Àwọn àrùn àti kòkòrò
Ikoko lè ní brucellosis, rinderpest àti anaplasmosis. Wọ́n lè gba *[[Trypanosoma congolense]]* nípasẹ̀ jíjẹ àwọn ẹranko tí ó ti ní i.

## Agbègbè, ibùgbé àti iye
Agbègbè tí ikoko wà tẹ́lẹ̀ kárí Europe láti Iberian Peninsula sí Urals. Wọ́n tún ti rí àwọn egungun wọn ní Russian Far East. Nígbà Last Glacial Maximum, ikoko tún wà ní Southeast Asia.

Ní ìtàn, ikoko wọ́pọ̀ ní Sub-Saharan Africa. Wọ́n wà ní gbogbo ibùgbé yàtọ̀ sí àwọn agbègbè aṣálẹ̀ tí ó le jù àti igbó kìjikìji.

## Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ènìyàn
### Bí a ṣe fihàn nínú àṣà

Ní Áfríkà, wọ́n sábà máa ń fi ikoko hàn gẹ́gẹ́ bí ẹranko àjèjì, alákọ̀kọ̀kọ̀, oníwọ̀ra, tí ó ń jẹ òkú, tí ó sì léwu. Nínú awo Gẹ̀lẹ̀dẹ́ ti àwọn Yorùbá ní Benin àti Gúúsù-Ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, wọ́n máa ń lo ibojú ikoko ní ìdájí láti fi òpin ayẹyẹ  hàn. Níwọ̀n bí ikoko ti máa ń parí oúnjẹ àwọn ẹranko mìíràn, wọ́n so ẹranko náà pọ̀ mọ́ òpin ohun gbogbo.

### Pípa ẹran ọ̀sìn jẹ
Nígbà tí wọ́n bá kọlù ẹran ọ̀sìn, ikoko sábà máa ń pa màlúù, àgùntàn àti ewúrẹ́. Ní àwọn apá kan ní Tigray Region ti Ethiopia, wọ́n máa ń fẹ́ràn láti pa kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́.

### Ìkọlù sí ènìyàn àti ìbàjẹ́ ibojì
Ikoko sábà máa ń sá fún ènìyàn. Síbẹ̀síbẹ̀, ikoko tí ń jẹ ènìyàn máa ń tóbi; àwọn ikoko méjì kan tí wọ́n jẹ ènìyàn, tí wọ́n pa ènìyàn 27 ní Mlanje, Malawi, ní ọdún 1962, wọn  lẹ́yìn tí wọ́n pa wọ́n. Àwọn tí wọ́n sábà máa ń kọlù ni àwọn obìnrin, ọmọdé àti àwọn aláìsàn.

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìkọlù sí ènìyàn alààyè kò wọ́pọ̀, ikoko máa ń jẹ òkú ènìyàn. Ní àṣà àwọn Maasai àti Hadza, wọ́n máa ń fi òkú sílẹ̀ ní gbangba fún ikoko láti jẹ.

### Ikoko inú ìlú
Ní àwọn apá kan ní Áfríkà, ikoko ti bẹ̀rẹ̀ sí í wọ àwọn ìlú ńlá. Olú-ìlú Ethiopia, Addis Ababa, ni wọ́n fojú díwọ̀n pé ó ní ikoko tó tó ẹgbẹ̀rún kan tí wọ́n ń gbé ibẹ̀, tí wọ́n ń jẹ àwọn ìdọ̀tí àti àwọn ajá àti ológbò tí kò ní ilé. Ní ọdún 2013, ikoko pa ọmọkùnrin kékeré kan.

### Ọdẹ àti lílò fún oògùn ìbílẹ̀

Wọ́n ti ṣe ọdẹ ikoko fún àwọn ẹ̀yà ara rẹ̀ láti lò fún oògùn ìbílẹ̀, fún eré, àti fún ere-idaraya, bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí kò wọ́pọ̀.

### Ikoko ní ìgbèkùn àti gẹ́gẹ́ bí ọ̀sìn

Láti ojú ìwòye husbandry, ikoko rọrùn láti tọ́jú, nítorí wọn kì í fi bẹ́ẹ̀ ní àrùn, ó sì wọ́pọ̀ fún àwọn ikoko tí ó wà ní ìgbèkùn láti lo ọdún 15–20.

## Àwọn Ìtọ́kasí

### Àwọn àkọsílẹ̀

### Ìwé ìtọ́kasí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Àwọn àkàwé síwájú sí i
*Hugo Van Lawick and Jane Goodall. *Innocent Killers*. Houghton Mifflin Company Boston, 1971
*Mills, M.G.L. *Kalahari Hyenas: Comparative Behavioral Ecology of Two Species*. The Blackburn Press, 2003

## Àwọn ìjápọ̀ ìta
* The IUCN Hyaenidae Specialist Group page on spotted hyena
* Davis, Delbert Dwight & Story, Harriette Elizabeth (1949), *[https://archive.org/stream/femaleexternalge3133davi#page/n5/mode/2up The Female External Genitalia of the Spotted Hyena]*, Fieldiana: Zoology, vol. 31, no. 33, Chicago Natural History Museum
* McPherson, Jamie The Good, the Bad and the Hyena, *BBC Wildlife*, Summer 2008.
* Spotted Hyena - Female Genitalia , Check123 Video Encyclopedia