Awon Ogun Yoruba

Àwọn **Ogun Yorùbá**, tí a tún mọ̀ sí **Ogun Abẹ́lé Yorùbá**, jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ogun tí oun sele ni àwọn agbègbè ibi tí won ti un so Yorùbá ni Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà láti nǹkan bí ọdún 1789 sí 1893. Àwọn ogun wọ̀nyí je ogun ti o le pupo ti o si tun mun inira wa fun ile Yoruba, èyí tí ó yọrí sí àwọn ìyípadà pàtàkì nínú ìṣèlú, àwùjọ, àti ọrọ̀ ajé ní agbègbè náà.

## Ipile
alt=|left|thumb|274x274px|Ilẹ̀ Ọba Oyo ní ibi gíga rẹ̀
Ní ọdún 1754, Basorun Gaa, olórí Oyo Mesi, gba ipò lowo Alaafin Labisi. Gaa jọba lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ ti o sele fún bi ogún ọdún, èyí sì sọ ọlá àti agbára Ilẹ̀ Oyo di aláìlera gidigidi láti dáhùn sí àwọn ìhalẹ̀ ti won un doju ko, pàápàá jùlọ àwọn ìkọlù lati ilu Nupe. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn apapo Oyo-Ile, àwọn olórí agbegbe àti Abiodun (nígbà náà o jẹ́ ọmọ ọba Oyo) ṣẹ́gun Basorun Gaa ní ọdún 1774, àìnítẹ́lọ́rùn wà nínú ọ̀nà tí Oyo un gbà ń ṣàkóso àwọn agbègbè rẹ̀.

Alaafin Abiodun jọba ile oyo pelu agbara kaka láti ọdún 1774 títí di ìgbà ikú rẹ̀ ní ọdún 1789. Gẹ́gẹ́ bí àṣà àtọwọ́dọ́wọ́, àkókò yìí tún rí ìfẹ̀sí àti ìpínkiri àṣẹ. Nígbà ìjọba Abiodun náà ni wọ́n tún ṣe òfin tí ó lodi si àwọn tí ó ní ila Abaja, láti má ṣe di ẹrú.  Òfin yìí ní ipa gidigidi lórí ìgbésí ayé àwọn olórí agbegbe àti àwọn ọmọ ìdílé ọba Oyo. Ó tún yọrí sí rírí àwọn ẹrú Musulumi láti àwọn ìlú Àríwá Hausa, Bariba àti Nupe ; lẹ́yìn náà ni wọ́n kó àwọn ẹrú wọ̀nyí lọ sí Yúróòpù àti Amẹ́ríkà nípasẹ̀ Èbúté Ajase. 

Ìjọba Abiodun jẹ́ ti ijoba àlàáfíà, ṣùgbọ́n kò lè yanjú àwọn ọ̀ràn tó jìnlẹ̀ tó ń yọ ìjọba Oyo lẹ́nu. Kaiama yapa ní ọdún 1783, ìgbìyànjú Abiodun láti tún fi agbára ìjọba pada sí ilu Oyo lulẹ̀ pátápátá. Ní ọdún 1789, wọ́n yan Awole gẹ́gẹ́ bí Alaafin láti rọ́pò Abiodun, ó ku di e ko segun Afonja. Ó ti jogún ìjọba ológun tí ko fi be ni agbara, ṣùgbọ́n ìjọba rẹ̀ tí kò dáa, tí kò ní òye, àti tí kò ní ogbon ninu túbọ̀ mú kí ìpínyà wa láàrín àwọn olórí Oyo.

Ó yan Afonja sí ipò Are-Ona Kakanfo ní ọdún 1789 tàbí 1790. Kakanfo ni olórí ológun tó ga jùlọ ní ilẹ̀ Yoruba ni igba náà, ṣùgbọ́n wọ́n fòfin dè é láti wá sí olú ìlú náà, èyí sì mú kí ìhalẹ̀mọ́ ìṣèlú rẹ̀ dínkù. Ní ọdún 1796, ó rán Kakanfo lọ sí Ilu Iwere, nígbà tó dé ibẹ̀, ó pàṣẹ fún un láti gba ìlú tí kò ṣeé ṣẹ́gun, ó ń retí pé yóò kùnà, wọn yóò sì tàbùkù rẹ̀. Afonja kọ̀ láti tẹ̀lé e, ó sì rìn lọ sí Oyo-Ile dípò, ó sì ṣẹ́gun Awole. Ṣùgbọ́n, Afonja kò ṣe àṣeyọrí láti gba adé náà, àwọn alákòóso ti ko kaato sì tẹ̀lé e, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpínlẹ̀ tí ó yapa. Afonja wà lára àwọn olórí ọlọ̀tẹ̀, bí ilu re Ilorin, ṣe kéde òmìnira ní ọdún 1801. Kò pẹ́ tí ó fi ara rẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí alagbára ológun tó ga jùlọ ní ilẹ̀ Yorùbá. 

## Afonja àti Ilọrin
Ìbẹ̀rẹ̀ Jihad Sokoto ní ọdún 1804 dẹ́rù ba àwọn olórí ilẹ̀ Yorùbá, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ṣe inúnibíni sí àwọn Mùsùlùmí ní agbègbè náà. Nígbà tí wọ́n rí àǹfààní kan, ní ọdún 1817, Afonja kéde pé Ilorin yóò jẹ́ ibi ààbò fún ẹnikẹ́ni tí ó bá jẹ́ Mùsùlùmí tàbí ẹrú tí ó salo, ó sì kó wọn jọ sínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun ológun tí a ń pè ní 'Jamaa'. Bí Afonja ṣe ń kó àwọn abúlé tí ó wà nítòsí jọ sínú Ilorin àti gbígbà ìtìlẹ́yìn láti ọ̀dọ̀ Solagberu àti olùkọ́ Mùsùlùmí Shehu Alimi, Afonja bẹ̀rẹ̀ sí ṣẹ́gun àwọn agbègbè Oyo. Bí agbára Jamaa àti Shehu Alimi, olórí wọn, ṣe ń pọ̀ sí, ó fi hàn pé Afonja fe parun. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1824, Afonja gbìyànjú láti dín agbára wọn kù, ṣùgbọ́n wọ́n ṣọ̀tẹ̀ wọ́n sì pa.
## Ilorin vs Oyo
Ogun Mugbamugba ni ìgbìyànjú kejì tí àwọn ará Yorùbá gbìyànjú láti lé àwọn Mùsùlùmí kúrò kí wọ́n sì gba Ilorin padà, lẹ́yìn ikú Shehu Alimi àti ìgbà tí ọmọ rẹ̀ Abdulsalami gba agbára gẹ́gẹ́ bí Emir. Egbẹ́ miran je didasile pẹ̀lú alákòóso ile Nupe Majiya Kejì, ṣùgbọ́n esi àwọn ogun ìṣáájú túmọ̀ sí pé kò sí oko tàbí oúnjẹ, nítorí náà ìjà náà di èyí tí a mọ̀ sí Ogun Mugbamugba, lẹ́yìn iru tí àwọn ọmọ ogun un je. Pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ tí kò dára láàárín àwọn Oba, àwọn ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan náà jà láti kojú ìmọ̀ àwọn Fula nínú ogun. Lẹ́yìn ìjákulẹ̀ pàtàkì kan níbi tí àwọn ẹlẹ́ṣin Fula yí àwọn ọmọ ogun ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan náà ká tí wọ́n sì pa wọ́n run, Majiya sá padà sí ilu Nupe àti àwọn ọmọ ogun Ilorin tí ó ṣẹ́gun jákèjádò àwọn agbègbè Offa, Erin, Igbona, àti àwọn mìíràn. 

## Àwọn ipa
Gbogbo àwọn ìjà wọ̀nyí sọ agbára ìjọba àárín gbùngbùn di aláìlera, wọ́n sì fa ki awon agbègbè kan ma da ijoba se. Wọ́n ní ipa lórí àyíká ìṣèlú àwùjọ ni ilel Yorùbá, wọ́n sì fẹ̀ owo eru loju ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún. Àwọn kan lára àwọn tí ogun náà pa lára di Kristẹni ní orile-ede Sierra Leone . Àbájáde tó ṣe pàtàkì jùlọ ni ìdásílẹ̀ àwọn ìlu tuntun; Ibadan, Abeokuta àti Ijaye.  Ó tún rí ìdàgbàsókè àti ìṣubú àwọn ènìyàn kan tí wọ́n ní ipa jùlọ nínú ìtàn Yorùbá; Kurunmi ní Ijaye, Basorun Oluyole, Aare Latoosa, Efunsetan Aniwura àti Balogun Ogunmola ní Ibadan, Biodun Fabunmi ní Ekiti, Ogedengbe ti Ilesa, Efunroye Tinubu, Kosoko ní ilu Eko, Arilekolasi ní Ondo àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ míràn. Ó tún sọ agbára Oyo di aláìlera ní agbègbè náà, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín ó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àwọn ará Britain ní ìparí ọdún 1800 soke lábẹ́ àṣírí pé wọ́n ti fòpin sí ìṣòwò ẹrú.

## Àwọn ìtọ́kasí