Bọ́ọ̀lù-alápẹ̀rẹ̀

**Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀** jẹ́ eré ìdárayá ẹgbẹ́ níbi tí ẹgbẹ́ méjì tí wọ́n ní òṣèré márùn-ún kọ̀ọ̀kan (láì ka àwọn abẹ́lé), tí wọ́n kọjú sí ara wọn lórí pápá onígun-mẹ́rin, ti ń díje pẹ̀lú ète pàtàkì láti sọ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ (èyí tí fífẹ̀ rẹ̀ tó ) sínú àpẹ̀rẹ̀ (basket) olùgbèjà (àpẹ̀rẹ̀ tí fífẹ̀ rẹ̀ tó  tí wọ́n gbé kọ́ sí ibi tí ó ga tó  sí pátákó ní òpin pápá kọ̀ọ̀kan). Àwọn ẹgbẹ́ náà máa ń yípadà láàrin ìkọlù (offense), nígbà tí wọ́n bá fẹ́ gba máàkì, àti ìgbèjà (defense), nígbà tí wọ́n bá fẹ́ dènà ẹgbẹ́ kejì láti gba máàkì. Bọ́ọ̀lù tí a sọ sínú àpẹ̀rẹ̀ jẹ́ máàkì méjì, àyàfi tí ó bá jẹ́ láti ẹ̀yìn ìlà máàkì-mẹ́ta, èyí tí ó jẹ́ máàkì mẹ́ta. Lẹ́yìn àṣìṣe (foul), àkókò eré máa ń dúró, wọ́n sì máa ń fún òṣèré tí wọ́n ṣẹ̀ tàbí tí wọ́n yàn láti sọ àṣìṣe ẹ̀rọ ní ànfàní láti sọ bọ́ọ̀lù fún máàkì kan, méjì tàbí mẹ́ta gẹ́gẹ́ bí bọ́ọ̀lù ọ̀fẹ́. Ẹgbẹ́ tí ó bá ní máàkì tó pọ̀jù ní òpin eré ló borí, ṣùgbọ́n tí àkókò bá parí tí wọ́n sì dọ́gba, wọ́n máa ń fi àkókò kún un (overtime). Síbẹ̀, tí àkókò àfikún bá tún parí tí wọ́n sì tún dọ́gba, wọ́n máa ń fi àkókò mìíràn kún un. Èyí máa ń bá a lọ títí tí ẹgbẹ́ kan yóò fi borí.

Àwọn òṣèré máa ń gbé bọ́ọ̀lù síwájú nípa títa á mọ́lẹ̀ (bouncing) nígbà tí wọ́n ń rìn tàbí sáré (dribbling) tàbí nípa gbigbe fún akẹgbẹ́ wọn, méjèèjì tí ó gba ìmọ̀ tó jinlẹ̀. Nígbà ìkọlù, àwọn òṣèré le lo oríṣìí ọ̀nà láti sọ bọ́ọ̀lùlayup, fífò sọ, tàbí dunk; nígbà ìgbèjà, wọ́n le gba bọ́ọ̀lù lọ́wọ́ ẹni tí ń ta á, gba bọ́ọ̀lù tí wọ́n ju sí ẹlòmíràn, tàbí dènà bọ́ọ̀lù tí wọ́n sọ; yálà olùkọlù tàbí olùgbèjà le gba rebound, ìyẹn ni bọ́ọ̀lù tí kò wọlé tí ó rimọ́lẹ̀ láti ara irin àpẹ̀rẹ̀ tàbí pátákó. Ó jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ láti gbé ẹsẹ sókè tàbí wọ́ ẹsẹ láì ta bọ́ọ̀lù mọ́lẹ̀, láti gbé bọ́ọ̀lù, tàbí di bọ́ọ̀lù mú pẹ̀lú ọwọ́ méjèèjì kí a sì tún bẹ̀rẹ̀ sí ní ta á.

Àwọn òṣèré márùn-ún ní ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan máa ń wà ní àwọn ipò márùn-ún. Ẹni tó ga jùlọ sábà máa ń jẹ́ àárín (center), ẹni tó tẹ̀le ní gíga àti agbára jẹ́ power forward, ẹni tí kò fi bẹ́ẹ̀ ga ṣùgbọ́n tí ó yára jẹ́ small forward, àti pé àwọn tí wọ́n kéré jùlọ tàbí tí wọ́n mọ bọ́ọ̀lù ta jùlọ jẹ́ shooting guard àti point guard, àwọn tí wọ́n máa ń mú ètò kọ́ọ̀cì ṣẹ nípaí darí bí eré ṣe ń lọ (ìdúró àwọn òṣèré). Ní ìrọ̀rùn, àwọn òṣèré le díje ní mẹ́ta-sí-mẹ́ta, méjì-sí-méjì, àti ọ̀kan-sí-ọ̀kan.

Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ jẹ́ èyí tí olùkọ́ eré-ìdárayá ará Kánádà-Amẹ́ríkà James Naismith dá sílẹ̀ ní ọdún 1891 ní Springfield, Massachusetts, ní orílẹ̀-èdè United States, ó sì ti dàgbà láti di ọ̀kan lára àwọn eré ìdárayá tó gbajúmọ̀ tí wọ́n sì ń wò jùlọ lágbàáyé. National Basketball Association (NBA) ni líìgì bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tó ṣe pàtàkì jùlọ lágbàáyé ní ti ìgbajúmọ̀, owó-oṣù, tálẹ́ǹtì, àti ìpele ìdíje (wọ́n ń fa púpọ̀ nínú àwọn tálẹ́ǹtì wọn láti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́ẹ̀jì ti U.S.). Ní ìta Àríwá Amẹ́ríkà, àwọn kọ̀lọ̀bù tó ga jùlọ láti àwọn líìgì orílẹ̀-èdè máa ń pegedé fún àwọn ìdíje kọ́ńtínẹ́ǹtì bíi EuroLeague àti Basketball Champions League Americas. FIBA Basketball World Cup àti Ìdíje Bọ́ọ̀lù Alápẹ̀rẹ̀ Ọkùnrin ti Olympic ni àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kárí-ayé tó tóbi jùlọ fún eré náà, wọ́n sì máa ń fa àwọn ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè tó ga jùlọ láti káàkiri ayé. Kọ́ńtínẹ́ǹtì kọ̀ọ̀kan máa ń gbalejo àwọn ìdíje agbègbè fún àwọn ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè, bíi EuroBasket àti FIBA AmeriCup.

FIBA Women's Basketball World Cup àti ìdíje bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ti Olympic fún obìnrin máa ń ṣe àfihàn àwọn ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè tó ga jùlọ láti àwọn ìdíje kọ́ńtínẹ́ǹtì. Líìgì Àríwá Amẹ́ríkà tó ṣe pàtàkì jùlọ ni WNBA (NCAA Women's Division I Basketball Championship náà tún gbajúmọ̀), nígbà tí àwọn kọ̀lọ̀bù Yúróòpù tó lágbára jùlọ máa ń kópa nínú EuroLeague Women.

## Ìtàn

### Ìtàn ìbẹ̀rẹ̀
Wọ́n dárúkọ eré kan tí ó jọ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ nínú ìwé 1591 kan tí wọ́n tẹ̀jáde ní Frankfurt am Main tí ó ròyìn nípa àwọn ìgbésí ayé àti àṣà àwọn olùgbé etíkun Àríwá Amẹ́ríkà,  (Jẹ́mánì; túmọ̀ sí *Àwọn Àpèjúwe Òtítọ́ ti Àwọn Ẹhànnà*: "Láàárín àwọn ohun mìíràn, wọ́n ṣàpèjúwe eré ọgbọ́n kan níbi tí wọ́n gbọ́dọ̀ sọ àwọn bọ́ọ̀lù sí àfojúsùn kan tí wọ́n hun láti inú àwọn ẹ̀ka igi, tí wọ́n gbé kọ́ sórí òpó gíga. Èrè kékeré kan wà fún olùṣeré tí ó bá le lu àfojúsùn náà."

### Ìdásílẹ̀

Ní Oṣù Kejìlá 1891, James Naismith, ọ̀jọ̀gbọ́n ẹ̀kọ́ eré-ìdárayá ará Canada-Amẹ́ríkà àti olùkọ́ni ní International Young Men's Christian Association Training School (tí ó jẹ́ Springfield College báyìí) ní Springfield, Massachusetts, ń gbìyànjú láti jẹ́ kí kíláàsì gym rẹ̀ wà láàyè ní ọjọ́ òjò. Ó wá eré-ìdárayá inú-ilé tí ó lágbára láti jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ ní nǹkan ṣe àti láti wà ní ìwọ̀n ìlera tí ó yẹ nígbà òtútù New England tí ó gùn. Lẹ́yìn kíkọ̀ àwọn èrò mìíràn sílẹ̀ nítorí pé wọ́n le jù tàbí wọn kò bá àwọn gbọ̀ngàn eré-ìdárayá tí wọ́n ní ògiri yíká mu, ó hùmọ̀ eré tuntun kan nínú èyí tí àwọn olùṣeré yóò gbe bọ́ọ̀lù fún àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn tí wọn yóò sì gbìyànjú láti gba àmì nípa sísọ bọ́ọ̀lù náà sínú apẹ̀rẹ̀ tí a gbé kọ́ sára ògiri. 

Naismith kọ àwọn òfin ìpìlẹ̀ ó sì kan apẹ̀rẹ̀ pishi mọ́ òpó tí ó ga. Naismith kọ́kọ́ gbé apẹ̀rẹ̀ pishi náà kalẹ̀ pẹ̀lú ìdí rẹ̀ tí kò lu, èyí tí ó túmọ̀ sí pé wọ́n ní láti gba bọ́ọ̀lù náà pẹ̀lú ọwọ́ lẹ́yìn "apẹ̀rẹ̀" tàbí àmì kọ̀ọ̀kan tí wọ́n bá gba. Èyí tètè di nǹkan ìnira, nítorí náà Naismith yọ ìdí apẹ̀rẹ̀ náà kúrò láti gba bọ́ọ̀lù láyè láti jáde pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ igi gígùn lẹ́yìn àmì kọ̀ọ̀kan.

Láìpẹ́, Senda Berenson, olùkọ́ni nípa àṣà eré-ìdárayá ní Smith College tí ó wà nítòsí, lọ sọ́dọ̀ Naismith láti kọ́ púpọ̀ sí i nípa eré náà. Pẹ̀lú ìwúrí nípa eré-ìdárayá tuntun náà àti àwọn ìwà rere tí ó le kọ́ni, ó bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣètò àwọn eré pẹ̀lú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀, ní títẹ̀lé àwọn òfin tí a ṣàtúnṣe. Eré àkọ́kọ́ láàárín àwọn ilé-ẹ̀kọ́ fún àwọn obìnrin wáyé ní oṣù mọ́kànlá péré lẹ́yìn náà, láàárín University of California àti Miss Head's School. Ní 1899, wọ́n dá ìgbìmọ̀ kan sílẹ̀ ní Àpéjọ Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Eré-ìdárayá ní Springfield láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn òfin gbogbo gbòò fún bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin. Nípa bẹ́ẹ̀, eré-ìdárayá náà tàn kánkán káàkiri àwọn ilé-ìwé, kọ́lẹ́jì àti yunifásítì Amẹ́ríkà pẹ̀lú àwọn òfin tí ó jọra fún akọ àti abo.

Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ jẹ́ èyí tí wọ́n kọ́kọ́ ń gbá pẹ̀lú bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá. Àwọn bọ́ọ̀lù roboto wọ̀nyí láti "association football" jẹ́ èyí tí wọ́n ṣe, ní àkókò náà, pẹ̀lú àwọn okùn láti pa ihò tí a nílò fún fifi àpò afẹ́fẹ́ sí i lẹ́yìn tí wọ́n bá ti yí àwọn apá tí wọ́n rán pọ̀ ti ìbòrí bọ́ọ̀lù náà padà síta. Àwọn okùn wọ̀nyí le fa kí bọ́ọ̀lù náà má lọ sí ibi tí a fẹ́ nígbà tí a bá jù ú tàbí dún un. Níkẹyìn, wọ́n hùmọ̀ ọ̀nà ṣíṣe bọ́ọ̀lù tí kò ní okùn, Naismith sì fọwọ́sí ìyípadà yìí sí eré náà (nígbà tí ó jẹ́ pé nínú American football, ṣíṣe e pẹ̀lú okùn wúlò fúnígbámú ó sì wà títí di òní). Àwọn bọ́ọ̀lù àkọ́kọ́ tí wọ́n ṣe ní pàtàkì fún bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ jẹ́ aláwọ̀ ilẹ̀ (brown), ó sì jẹ́ ní ìparí àwọn ọdún 1950 nìkan ni Tony Hinkle, tí ó ń wá bọ́ọ̀lù tí yóò hàn kedere sí àwọn olùṣeré àti àwọn olùwòran, ṣàfihàn bọ́ọ̀lù aláwọ̀ osùn (orange) tí ó wọ́pọ̀ báyìí. Dídún bọ́ọ̀lù (dribbling) kìí ṣe apá kan eré ìpilẹ̀ṣẹ̀ náà àyàfi fún "ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù" sí àwọn ẹlẹgbẹ́. Gbigbe bọ́ọ̀lù kọjá ni ọ̀nà pàtàkì tí wọ́n fi ń gbe bọ́ọ̀lù kiri. Wọ́n padà ṣàfihàn dídún bọ́ọ̀lù ṣùgbọ́n ìrísí àwọn bọ́ọ̀lù àkọ́kọ́ tí kò dọ́gba kò jẹ́ kí ó rọrùn. Dídún bọ́ọ̀lù ti wọ́pọ̀ nípa 1896, pẹ̀lú òfin lòdì sí dídún bọ́ọ̀lù lẹ́ẹ̀mejì (double dribble) nípa 1898.

Wọ́n lo àwọn apẹ̀rẹ̀ pishi títí di 1906 nígbà tí wọ́n fi àwọn irin hoops pẹ̀lú backboards rọ́pò wọn níkẹyìn. Wọ́n tún ṣe àtúnṣe síwájú sí i láìpẹ́, kí bọ́ọ̀lù náà le kàn kọjá lọ. Nígbàkigbà tí ẹnìkan bá gba bọ́ọ̀lù sínú apẹ̀rẹ̀, ẹgbẹ́ wọn yóò gba àmì kan. Ẹgbẹ́ èyíkéyìí tí ó bá gba àmì púpọ̀ jùlọ ló borí eré náà. Ní ìbẹ̀rẹ̀, wọ́n kan àwọn apẹ̀rẹ̀ náà mọ́ balikoni mezzanine ti pápá ìṣeré, ṣùgbọ́n èyí kò bọ́gbọ́n mu nígbà tí àwọn olùwòran ní balikoni bẹ̀rẹ̀ sí ní dí àwọn àmì lọ́wọ́. Wọ́n ṣàfihàn backboard láti dènà ìdílọ́wọ́ yìí; ó ní ipa àfikún ti gbígba àwọn àmì ìpadàbọ̀ láyè. Àwọn ìwé-ìrántí tí Naismith fi ọwọ́ kọ, èyí tí ọmọ-ọmọ rẹ̀ rí ní ìbẹ̀rẹ̀ 2006, fihàn pé ẹ̀rù bà á nípa eré tuntun tí ó hùmọ̀, èyí tí ó ní àwọn òfin láti inú eré àwọn ọmọdé tí a ń pè ní duck on a rock, bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ti kùnà ṣáájú rẹ̀.

Frank Mahan, ọ̀kan lára àwọn olùṣeré láti eré àkọ́kọ́, tọ Naismith lọ lẹ́yìn isinmi Keresimesi, ní ìbẹ̀rẹ̀ 1892, ó sì béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ ohun tí ó fẹ́ pe eré tuntun rẹ̀. Naismith fèsì pé òun kò tí ì ronú nípa rẹ̀ nítorí pé òun kàn pọkàn pọ̀ sórí bíbẹ̀rẹ̀ eré náà. Mahan dámọ̀ràn pé kí wọ́n pè é ní "Bọ́ọ̀lù Naismith", èyí tí ó rẹ́rìn-ín sí, ó sọ pé orúkọ bí ìyẹn yóò pa eré èyíkéyìí. Mahan wá sọ pé, "Kí ló dé tí a kò fi pè é ní bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ (basketball)?" Naismith fèsì pé, "A ní apẹ̀rẹ̀ kan àti bọ́ọ̀lù kan, ó sì dàbí ẹni pé ìyẹn yóò jẹ́ orúkọ tó dára fún un." Eré oníbùú àkọ́kọ́ wáyé ní gbọ̀ngàn YMCA ní Albany, New York, ní Ọjọ́ Ogún Oṣù Kínní, 1892, pẹ̀lú àwọn olùṣeré mẹ́sàn-án. Eré náà parí sí 1–0; wọ́n gba àmì náà láti , lórí pápá kan tí ìwọ̀n rẹ̀ jẹ́ ìdajì pápá Streetball tàbí National Basketball Association (NBA) ti òde-òní.

Ní àkókò náà, bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá jẹ́ èyí tí wọ́n ń gbá pẹ̀lú mẹ́wàá fún ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan (èyí tí wọ́n pọ̀ sí i sí 11). Nígbà tí ojú-ọjọ́ ìgbà òtútù bá di yìnyín jù láti gbá bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá, wọ́n máa ń kó àwọn ẹgbẹ́ wọlé, ó sì rọrùn láti pín wọn sí ìdajì kí wọ́n sì gbá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú márùn-ún ní ẹ̀gbẹ́ kọ̀ọ̀kan. Nípa 1897–98, àwọn ẹgbẹ́ ẹlẹ́ni márùn-ún ti di ìlànà.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́jì

Àwọn olùfẹ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀ ni wọ́n rán lọ sí àwọn YMCA káàkiri United States, ó sì tàn kánkán káàkiri United States àti Canada. Nípa 1895, ó ti fìdí múlẹ̀ dáradára ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-ìwé gíga obìnrin. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé YMCA ló ni ojúṣe fún ìdàgbàsókè àti títan eré náà kálẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀, láàárín ẹ̀wádún kan ó rẹwọ́ lórí eré-ìdárayá tuntun náà, bí eré líle àti àwọn èrò aláriwo ṣe bẹ̀rẹ̀ sí ní dín iṣẹ́ pàtàkì YMCA kù. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ẹgbẹ́ eré-ìdárayá mìíràn, kọ́lẹ́jì, àti àwọn ẹgbẹ́ oníṣẹ́-òwò yára kún àlàfo náà. Ní àwọn ọdún ṣáájú Ogun Àgbáyé Kìíní, Amateur Athletic Union àti Intercollegiate Athletic Association of the United States (aṣáájú fún NCAA) jà fún ìṣàkóso lórí àwọn òfin fún eré náà. Ìgbìmọ̀ oníṣẹ́-òwò àkọ́kọ́, National Basketball League, ni wọ́n dá sílẹ̀ ní 1898 láti dáàbò bo àwọn olùṣeré lọ́wọ́ ìlòkulò àti láti gbé eré tí kò le púpọ̀ lárugẹ. Ìgbìmọ̀ yìí wà fún ọdún márùn-ún péré.

James Naismith ṣe pàtàkì nínú dídá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́jì sílẹ̀. Alábàáṣiṣẹ́ rẹ̀ C. O. Beamis kó ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́jì àkọ́kọ́ jọ ní ọdún kan péré lẹ́yìn eré Springfield YMCA ní agbègbè Pittsburgh Geneva College. Naismith fúnra rẹ̀ padà ṣe olùkọ́ni ní University of Kansas fún ọdún mẹ́fà, kí ó tó gbé iṣẹ́ náà lé olùkọ́ni olókìkí Forrest "Phog" Allen lọ́wọ́. Ọmọ-lẹ́yìn Naismith Amos Alonzo Stagg mu bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ wá sí University of Chicago, nígbà tí Adolph Rupp, akẹ́kọ̀ọ́ Naismith ní Kansas, gbádùn àṣeyọrí ńlá gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ni ní University of Kentucky. Ní Ọjọ́ Kẹsàn-án Oṣù Kejì, 1895, eré àkọ́kọ́ láàárín kọ́lẹ́jì oní-márùn-ún-sí-márùn-ún wáyé ní Hamline University láàárín Hamline àti School of Agriculture, èyí tí ó jẹ́ ẹ̀ka University of Minnesota. School of Agriculture ló borí nínú eré 9–3.

Ní 1901, àwọn kọ́lẹ́jì, pẹ̀lú University of Chicago, Columbia University, Cornell University, Dartmouth College, University of Minnesota, U.S. Naval Academy, University of Colorado àti Yale University bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣe onígbọ̀wọ́ àwọn eré àwọn ọkùnrin. Ní 1905, àwọn ìpalára tí ó wọ́pọ̀ lórí pápá bọ́ọ̀lù mú kí Ààrẹ Theodore Roosevelt dámọ̀ràn pé kí àwọn kọ́lẹ́jì dá ẹgbẹ́ olùṣàkóso kan sílẹ̀, èyí tí ó yọrí sí dídá Intercollegiate Athletic Association of the United States (IAAUS) sílẹ̀. Ní 1910, ẹgbẹ́ náà yí orúkọ rẹ̀ padà sí National Collegiate Athletic Association (NCAA). Eré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àkọ́kọ́ láàárín àwọn yunifásítì Canada wáyé ní YMCA ní Kingston, Ontario ní Ọjọ́ Kẹfà Oṣù Kejì, 1904, nígbà tí McGill Universityilé-ìwé tí Naismith ti jádeṣàbẹ̀wò sí Queen's University. McGill borí pẹ̀lú 9–7 ní àkókò àfikún; àmì náà jẹ́ 7–7 ní òpin eré déédé, àti pé àkókò àfikún ìṣẹ́jú mẹ́wàá ló pinnu àbájáde náà. Àwọn olùwòran tí ó pọ̀ ló wo eré náà.

Ìdíje aṣèyọrí orílẹ̀-èdè àkọ́kọ́ ti àwọn ọkùnrin, National Association of Intercollegiate Basketball tournament, èyí tí ó ṣì wà gẹ́gẹ́ bí National Association of Intercollegiate Athletics (NAIA) tournament, ni wọ́n ṣètò rẹ̀ ní 1937. Ìdíje aṣèyọrí orílẹ̀-èdè àkọ́kọ́ fún àwọn ẹgbẹ́ NCAA, National Invitation Tournament (NIT) ní New York, ni wọ́n ṣètò rẹ̀ ní 1938; ìdíje orílẹ̀-èdè NCAA bẹ̀rẹ̀ ní ọdún kan lẹ́yìn náà. Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́jì dojúkọ àwọn itanjẹ tẹ́tẹ́ láti 1948 sí 1951, nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùṣeré láti àwọn ẹgbẹ́ gíga kópa nínú yíyí eré padà àti dídín àmì kù. Ní apá kan nítorí ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ẹ̀tàn, NIT pàdánù àtìlẹyìn fún ìdíje NCAA.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé gíga

Ṣáájú ìdàpọ̀ àgbègbè ilé-ìwé tí ó tàn kálẹ̀, púpọ̀ nínú àwọn ilé-ìwé gíga Amẹ́ríkà kéré púpọ̀ ju àwọn ti òde-òní lọ. Ní àwọn ẹ̀wádún àkọ́kọ́ ti ọ̀rúndún ogún, bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ yára di eré-ìdárayá ilé-ìwé tí ó dára jùlọ nítorí ohun-èèlò àti ìbéèrè ènìyàn rẹ̀ tí kò pọ̀. Ní àwọn ọjọ́ ṣáájú ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ tẹlifiṣọ̀n tí ó gbòòrò ti àwọn eré-ìdárayá oníṣẹ́-òwò àti kọ́lẹ́jì, òkìkí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé gíga kò ní ẹgbẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè Amẹ́ríkà. Ó ṣeé ṣe kí ẹgbẹ́ ilé-ìwé gíga tí ó lókìkí jùlọ jẹ́ Franklin Wonder Five ti Indiana, èyí tí ó gba orílẹ̀-èdè náà lọ́kàn ní àwọn ọdún 1920, tí ó jẹgàba lórí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ Indiana tí ó sì gba ìdánimọ̀ orílẹ̀-èdè.

Lónìí, gbogbo ilé-ìwé gíga ní United States ló ní ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ nínú ìdíje varsity. Òkìkí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ṣì ga, ní àwọn agbègbè ìgbèríko níbi tí wọ́n ti ń gbé ìdánimọ̀ gbogbo àwùjọ, àti ní àwọn ilé-ìwé ńlá kan tí a mọ̀ fún àwọn ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ wọn níbi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùṣeré ti ń tẹ̀síwájú láti kópa ní àwọn ìpele ìdíje tí ó ga jùlọ lẹ́yìn ìkẹ́kọ̀ọ́gboyè. Ní sáà 2016–17, àwọn ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin 980,673 ṣojú àwọn ilé-ìwé wọn nínú ìdíje bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ láàárín àwọn ilé-ìwé, gẹ́gẹ́ bí National Federation of State High School Associations ṣe sọ. Àwọn ìpínlẹ̀ Illinois, Indiana àti Kentucky jẹ́ èyí tí a mọ̀ dáradára fún ìfọkànsìn àwọn olùgbé wọn fún bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé gíga, èyí tí wọ́n sábà máa ń pè ní Hoosier Hysteria ní Indiana; sinimá tí a yìn gidigidi *[[Hoosiers (film)|Hoosiers]]* ṣe àfihàn ìjìnlẹ̀ ìtumọ̀ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé gíga sí àwọn àwùjọ wọ̀nyí.

⁣Kò sí ìdíje kankan lọ́wọ́lọ́wọ́ láti pinnu aṣèyọrí orílẹ̀-èdè fún ilé-ìwé gíga. Ìgbìyànjú tí ó lágbára jùlọ ni National Interscholastic Basketball Tournament ní University of Chicago láti 1917 sí 1930. Amos Alonzo Stagg ló ṣètò ìṣẹ̀lẹ̀ náà ó sì fi ìwé-ìpè ránṣẹ́ sí àwọn ẹgbẹ́ aṣèyọrí ìpínlẹ̀. Ìdíje náà bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Midwest ṣùgbọ́n ó dàgbà. Ní 1929 ó ní àwọn aṣèyọrí ìpínlẹ̀ 29. Pẹ̀lú ìdènà láti ọ̀dọ̀ National Federation of State High School Associations àti North Central Association of Colleges and Schools tí ó gbé ìhàlẹ̀ pé àwọn ilé-ìwé yóò pàdánù ìdánimọ̀ wọn, ìdíje ìkẹyìn wáyé ní 1930. Àwọn àjọ náà sọ pé àwọn ní ìbẹ̀rù pé wọ́n ń lo ìdíje náà láti gba àwọn olùṣeré oníṣẹ́-òwò láti àwọn ilé-ìwé. Ìdíje náà kò pe àwọn ilé-ìwé ẹlẹ́yàmẹ̀yà tàbí ti aládàáni/ẹlẹ́sìn.

National Catholic Interscholastic Basketball Tournament wáyé láti 1924 sí 1941 ní Loyola University. National Catholic Invitational Basketball Tournament láti 1954 sí 1978 wáyé ní àwọn ibi bíi Catholic University, Georgetown àti George Mason. National Interscholastic Basketball Tournament for Black High Schools wáyé láti 1929 sí 1942 ní Hampton Institute. National Invitational Interscholastic Basketball Tournament wáyé láti 1941 sí 1967 bẹ̀rẹ̀ ní Tuskegee Institute. Lẹ́yìn ìdádúró nígbà Ogun Àgbáyé Kejì ó tẹ̀síwájú ní Tennessee State College ní Nashville. Ìpìlẹ̀ fún aṣèyọrí dínkù lẹ́yìn 1954 nígbà tí *[[Brown v. Board of Education]]* bẹ̀rẹ̀ ìdàpọ̀ àwọn ilé-ìwé. Àwọn ìdíje ìkẹyìn wáyé ní Alabama State College láti 1964 sí 1967.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò

Àwọn ẹgbẹ́ pọ̀ gidigidi ní gbogbo àwọn ọdún 1920. Ọgọ́rọ̀ọ̀rún àwọn ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò ti àwọn ọkùnrin wà ní àwọn ìlú àti ìlú ńlá káàkiri United States, àti ètò díẹ̀ fún eré oníṣẹ́-òwò. Àwọn olùṣeré ń fo láti ẹgbẹ́ sí ẹgbẹ́ àti pé àwọn ẹgbẹ́ ń ṣeré ní àwọn gbọ̀ngàn ìhámọ́ra àti àwọn gbọ̀ngàn ijó tí ó kún fún èéfín. Àwọn ìgbìmọ̀ wá wọ́n sì lọ. Àwọn ẹgbẹ́ Barnstorming bíi Original Celtics àti àwọn ẹgbẹ́ Aláwọ̀-dúdú Amẹ́ríkà méjì, New York Renaissance Five ("Rens") àti (tí ó ṣì wà) Harlem Globetrotters ṣe eré tí ó tó igba ní ọdún kan lórí àwọn ìrìn-àjò orílẹ̀-èdè wọn.

Ní 1946, Basketball Association of America (BAA) ni a dá sílẹ̀. Eré àkọ́kọ́ wáyé ní Toronto, Ontario, Canada láàárín Toronto Huskies àti New York Knickerbockers ní Ọjọ́ Kìíní Oṣù Kọkànlá, 1946. Sàá mẹ́ta lẹ́yìn náà, ní 1949, BAA darapọ̀ mọ́ National Basketball League (NBL) láti dá National Basketball Association (NBA) sílẹ̀. Nípa àwọn ọdún 1950, bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ti di eré-ìdárayá kọ́lẹ́jì pàtàkì, èyí tí ó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìdàgbàsókè ìfẹ́ sí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò. Ní 1959, gbọ̀ngàn òkìkí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ni a dá sílẹ̀ ní Springfield, Massachusetts, ibi eré àkọ́kọ́. Àtòjọ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn orúkọ àwọn olùṣeré ńlá, àwọn olùkọ́ni, àwọn adájọ́ àti àwọn ènìyàn tí wọ́n ti ṣe àfikún pàtàkì sí ìdàgbàsókè eré náà. Gbọ̀ngàn òkìkí náà ní àwọn ènìyàn tí wọ́n ti ṣàṣeyọrí ọ̀pọ̀lọpọ̀ góńgó nínú iṣẹ́ wọn nínú bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Àjọ tuntun kan, American Basketball Association, yọjú ní 1967 ó sì halẹ̀ mọ́ ìjẹ́gàba NBA fún ìgbà díẹ̀ títí di ìdàpọ̀ ABA-NBA ní 1976. Lónìí NBA ni ìgbìmọ̀ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò tí ó ga jùlọ ní àgbáyé ní ti òkìkí, owó-oṣù, ẹ̀bùn, àti ìpele ìdíje.

NBA ti ṣe àfihàn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùṣeré olókìkí, pẹ̀lú George Mikan, "ọkùnrin ńlá" àkọ́kọ́ tí ó jẹgàba; oṣó ìdarí bọ́ọ̀lù Bob Cousy àti olóye ààbò Bill Russell ti Boston Celtics; olùṣeré àárín tí ó lókìkí Wilt Chamberlain, ẹni tí ó kọ́kọ́ ṣeré fún barnstorming Harlem Globetrotters; àwọn ìràwọ̀ gbogbo-gbòò Oscar Robertson àti Jerry West; àwọn ọkùnrin ńlá ti àìpẹ́ yìí Kareem Abdul-Jabbar, Shaquille O'Neal, Hakeem Olajuwon àti Karl Malone; àwọn olùdá-eré-sílẹ̀ John Stockton, Isiah Thomas àti Steve Nash; àwọn atọ́ka tí wọ́n ń tẹ́ àwọn èrò lọ́rùn Julius Erving àti Charles Barkley; àwọn ìràwọ̀ Yúróòpù Dirk Nowitzki, Pau Gasol, Nikola Jokić àti Tony Parker; àwọn ìràwọ̀ Latin American Manu Ginobili, àwọn ìràwọ̀ ńlá ti àìpẹ́ yìí, Allen Iverson, Kobe Bryant, Tim Duncan, LeBron James, Stephen Curry, Giannis Antetokounmpo, abbl.; àti àwọn olùṣeré mẹ́ta tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ gbóríyìn fún pé wọ́n mú eré oníṣẹ́-òwò dé ìpele òkìkí rẹ̀ tí ó ga jùlọ nígbà àwọn ọdún 1980 àti 1990: Larry Bird, Earvin "Magic" Johnson, àti Michael Jordan.

Ní 2001, NBA dá ìgbìmọ̀ ìdàgbàsókè sílẹ̀, National Basketball Development League (tí wọ́n padà mọ̀ sí NBA D-League àti lẹ́yìn náà NBA G League lẹ́yìn àdéhùn ìpolówó pẹ̀lú Gatorade). Gẹ́gẹ́ bí sáà 2023–24, G League ní àwọn ẹgbẹ́ 31.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ti àgbáyé

FIBA (International Basketball Federation) ni a dá sílẹ̀ ní 1932 láti ọwọ́ àwọn orílẹ̀-èdè olùdásílẹ̀ mẹ́jọ: Argentina, Czechoslovakia, Greece, Italy, Latvia, Portugal, Romania àti Switzerland. Ní àkókò yìí, àjọ náà ń bojútó àwọn olùṣeré amateur nìkan. Àkékúrú rẹ̀, tí ó wá láti Faransé *Fédération Internationale de Basket-ball Amateur*, jẹ́ "FIBA". Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn ọkùnrin jẹ́ èyí tí a kọ́kọ́ fi kún Berlin 1936 Summer Olympics, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdíje ìṣàfihàn wáyé ní 1904. United States ṣẹ́gun Canada nínú ìparí àkọ́kọ́, tí wọ́n gbá ní gbangba. Ìdíje yìí ti sábà máa ń jẹ́ èyí tí United States jẹgàba lórí, ẹgbẹ́ tí ó ti gba gbogbo àwọn oyè àyàfi mẹ́ta. Èyí àkọ́kọ́ nínú àwọn wọ̀nyí wáyé nínú eré ìparí tí ó kún fún aáwọ̀ ní Munich ní 1972 lòdì sí Soviet Union, nínú èyí tí wọ́n tún òpin eré náà ṣe ní ẹ̀mẹta títí tí Soviet Union fi padà borí. Ní 1950 FIBA World Championship àkọ́kọ́ fún àwọn ọkùnrin, tí a mọ̀ sí FIBA Basketball World Cup báyìí, wáyé ní Argentina. Ọdún mẹ́ta lẹ́yìn náà, FIBA World Championship àkọ́kọ́ fún àwọn obìnrin, tí a mọ̀ sí FIBA Women's Basketball World Cup báyìí, wáyé ní Chile. Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin jẹ́ èyí tí wọ́n fi kún Olympics ní 1976, èyí tí ó wáyé ní Montreal, Quebec, Canada pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ bíi Soviet Union, Brazil àti Australia tí wọ́n ń bá àwọn ẹgbẹ́ Amẹ́ríkà díje.

Ní 1989, FIBA gba àwọn olùṣeré NBA oníṣẹ́-òwò láyè láti kópa nínú Olympics fún ìgbà àkọ́kọ́. Ṣáájú 1992 Summer Olympics, àwọn ẹgbẹ́ Yúróòpù àti Gúúsù Amẹ́ríkà nìkan ló láǹfààní láti lo àwọn oníṣẹ́-òwò nínú Olympics. Ìjẹ́gàba United States tẹ̀síwájú pẹ̀lú ìṣàfihàn Dream Team àkọ́kọ́. Ní 2004 Athens Olympics, United States jìyà ìjatil Olympic àkọ́kọ́ rẹ̀ nígbà tí ó ń lo àwọn olùṣeré oníṣẹ́-òwò, tí ó pàdánù sí Puerto Rico (nínú ìjatil àmì 19) àti Lithuania nínú àwọn eré ẹgbẹ́, tí wọ́n sì yọ wọ́n kúrò ní àwọn ìpele àṣekágbá láti ọwọ́ Argentina. Ó padà gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ nípa sísẹ́gun Lithuania, tí ó parí sí ẹ̀yìn Argentina àti Italy. Redeem Team, gba wúrà ní 2008 Olympics, àti B-Team, gba wúrà ní 2010 FIBA World Championship ní Turkey láìka pé kò ní àwọn olùṣeré láti ẹgbẹ́ 2008. United States tẹ̀síwájú ìjẹ́gàba rẹ̀ bí wọ́n ṣe gba wúrà ní 2012 Olympics, 2014 FIBA World Cup àti 2016 Olympics.

Kárí-ayé, àwọn ìdíje bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ máa ń wáyé fún àwọn ọmọkùnrin àti ọmọbìnrin ní gbogbo ìpele ọjọ́-orí. Òkìkí àgbáyé ti eré-ìdárayá náà hàn nínú àwọn orílẹ̀-èdè tí ó wà nínú NBA. Àwọn olùṣeré láti gbogbo kọ́ńtínẹ́ǹtì mẹ́fà tí ènìyàn ń gbé ń ṣeré lọ́wọ́lọ́wọ́ nínú NBA. Àwọn olùṣeré òkè-òkun tí ó ga jùlọ bẹ̀rẹ̀ sí ní wọ NBA ní àárín àwọn ọdún 1990, pẹ̀lú Croatians Dražen Petrović àti Toni Kukoč, Serbian Vlade Divac, Lithuanians Arvydas Sabonis àti Šarūnas Marčiulionis, Dutchman Rik Smits àti German Detlef Schrempf.

Ní Philippines, eré àkọ́kọ́ ti Philippine Basketball Association wáyé ní Ọjọ́ Kẹsàn-án Oṣù Kẹrin, 1975, ní Araneta Coliseum ní Cubao, Quezon City, Philippines. Wọ́n dá a sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "ìṣọ̀tẹ̀" ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹgbẹ́ láti Manila Industrial and Commercial Athletic Association tí kò sí mọ́, èyí tí Basketball Association of the Philippines (tí kò sí mọ́), ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè tí FIBA mọ̀ nígbà náà, ń darí gidigidi. Àwọn ẹgbẹ́ mẹ́sàn-án láti MICAA kópa nínú sáà àkọ́kọ́ ìgbìmọ̀ náà tí ó bẹ̀rẹ̀ ní Ọjọ́ Kẹsàn-án Oṣù Kẹrin, 1975. NBL ni ìgbìmọ̀ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò àwọn ọkùnrin tí ó ga jùlọ ní Australia. Ìgbìmọ̀ náà bẹ̀rẹ̀ ní 1979, tí ó ń gbá sáà ìgbà òtútù (Oṣù Kẹrin–Oṣù Kẹ̀sán) ó sì ṣe bẹ́ẹ̀ títí di ìparí sáà ogun ní 1998. Sáà 1998–99, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ ní oṣù díẹ̀ lẹ́yìn náà, ni sáà àkọ́kọ́ lẹ́yìn ìyípadà sí ọ̀nà sáà ìgbà ẹ̀rùn lọ́wọ́lọ́wọ́ (Oṣù Kẹwàá–Oṣù Kẹrin). Ìyípadà yìí jẹ́ ìgbìyànjú láti yẹra fún dídíje tààrà lòdì sí oríṣiríṣi bọ́ọ̀lù Australia. Ó ní àwọn ẹgbẹ́ 8 láti káàkiri Australia àti ọ̀kan ní New Zealand. Àwọn olùṣeré díẹ̀ pẹ̀lú Luc Longley, Andrew Gaze, Shane Heal, Chris Anstey àti Andrew Bogut di ènìyàn ńlá lágbàáyé, tí wọ́n di àwòrán fún eré-ìdárayá náà ní Australia. Women's National Basketball League bẹ̀rẹ̀ ní 1981.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ti àwọn obìnrin

Àwọn obìnrin bẹ̀rẹ̀ sí ní gbá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ní ìgbà ẹ̀rùn 1892 ní Smith College nípasẹ̀ Senda Berenson, olùdarí arọ́pò ti gbọ̀ngàn eré-ìdárayá tuntun tí wọ́n ṣí àti olùkọ́ ẹ̀kọ́ eré-ìdárayá, lẹ́yìn tí ó ti ṣàtúnṣe àwọn òfin fún àwọn obìnrin. Láìpẹ́ lẹ́yìn tí wọ́n gba Berenson síṣẹ́ ní Smith, ó ṣàbẹ̀wò sí Naismith láti kọ́ púpọ̀ sí i nípa eré náà. Pẹ̀lú ìwúrí nípa eré-ìdárayá tuntun náà àti àwọn ìwà rere tí ó le kọ́ni, ó tètè ṣàfihàn eré náà gẹ́gẹ́ bí eré-ìdárayá kíláàsì àti pé láìpẹ́ lẹ́yìn náà àwọn ẹgbẹ́ ni a ṣètò. Eré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́jì ti àwọn obìnrin àkọ́kọ́ wáyé ní Ọjọ́ Kọkànlélógún Oṣù Kẹta, 1893, nígbà tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ọdún kìíní àti ọdún kejì rẹ̀ ní Smith bá ara wọn jà. Eré àkọ́kọ́ láàárín àwọn ilé-ẹ̀kọ́ fún àwọn obìnrin wáyé nígbà tó yá ní ọdún yẹn láàárín University of California àti Miss Head's School. Ní 1899, wọ́n dá ìgbìmọ̀ kan sílẹ̀ ní Àpéjọ Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Eré-ìdárayá ní Springfield láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn òfin gbogbo gbòò fún bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin. Àwọn òfin wọ̀nyí, tí Berenson ṣe àgbékalẹ̀ wọn, ni wọ́n tẹ̀jáde ní 1899. Ní 1902 Berenson di olóòtú ti Ìtọ́nisọ́nà Bọ́ọ̀lù Alápẹ̀rẹ̀ Àwọn Obìnrin àkọ́kọ́ ti A. G. Spalding. Ní ọdún kannáà àwọn obìnrin Mount Holyoke àti Sophie Newcomb College (tí Clara Gregory Baer ṣe olùkọ́ni wọn), bẹ̀rẹ̀ sí ní gbá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Nípa 1895, eré náà ti tàn sí àwọn kọ́lẹ́jì káàkiri orílẹ̀-èdè náà, pẹ̀lú Wellesley, Vassar, àti Bryn Mawr. Eré àkọ́kọ́ láàárín àwọn kọ́lẹ́jì obìnrin wáyé ní Ọjọ́ Kẹrin Oṣù Kẹrin, 1896. Àwọn obìnrin Stanford bá Berkeley jà, 9-sí-9, tí ó parí sí ìṣẹ́gun 2–1 fún Stanford.

Ìdàgbàsókè bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin ní ètò ju ti àwọn ọkùnrin lọ ní àwọn ọdún ìbẹ̀rẹ̀. Ní 1905, ìgbìmọ̀ aláṣẹ lórí Àwọn Òfin Bọ́ọ̀lù Alápẹ̀rẹ̀ (National Women's Basketball Committee) ni a dá sílẹ̀ láti ọwọ́ American Physical Education Association. Àwọn òfin wọ̀nyí pe fún àwọn olùṣeré mẹ́fà sí mẹ́sàn-án fún ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan àti àwọn òṣìṣẹ́ 11. International Women's Sports Federation (1924) pẹ̀lú ìdíje bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin. Àwọn ìdíje bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ varsity ilé-ìwé gíga àwọn obìnrin tàbí ti ìpínlẹ̀ 37 ni wọ́n ṣe nípa 1925. Àti ní 1926, Amateur Athletic Union ṣe àtìlẹyìn fún ìdíje aṣèyọrí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin orílẹ̀-èdè àkọ́kọ́, pẹ̀lú àwọn òfin àwọn ọkùnrin. Edmonton Grads, ẹgbẹ́ àwọn obìnrin Canada tí wọ́n ń rìn káàkiri tí wọ́n wà ní Edmonton, Alberta, ṣiṣẹ́ láàárín 1915 àti 1940. Àwọn Grads rìn káàkiri gbogbo Àríwá Amẹ́ríkà, wọ́n sì ṣàṣeyọrí lọ́pọ̀lọpọ̀. Wọ́n gba àkọsílẹ̀ ti ìṣẹ́gun 522 àti ìjatil 20 péré láàárín àkókò yẹn, bí wọ́n ṣe bá ẹgbẹ́ èyíkéyìí tí ó fẹ́ bá wọn díje pàdé, tí wọ́n ń fi owó tí wọ́n rí ní ẹnu-ọ̀nà ṣe onígbọ̀wọ́ àwọn ìrìn-àjò wọn. Àwọn Grads tún tàn ní àwọn ìrìn-àjò ìṣàfihàn púpọ̀ sí Yúróòpù, wọ́n sì gba àwọn ìdíje ìṣàfihàn Olympics mẹrin tẹ̀lé ara wọn, ní 1924, 1928, 1932, àti 1936; síbẹ̀síbẹ̀, bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin kìí ṣe eré-ìdárayá Olympic títí di 1976. Àwọn olùṣeré Grads kò gba owó, wọ́n sì ní láti wà ní àpọ́n. Ọ̀nà Grads dá lórí eré ẹgbẹ́, láì tẹnu mọ́ ọgbọn àwọn olùṣeré ẹnìkọ̀ọ̀kan jù. Wọ́n yan ẹgbẹ́ AAU All-America àwọn obìnrin àkọ́kọ́ ní 1929. Àwọn liigi oníṣẹ́-òwò àwọn obìnrin yọjú ní gbogbo United States, tí wọ́n ń mú àwọn eléré-ìdárayá olókìkí jáde, pẹ̀lú Babe Didrikson ti Golden Cyclones, àti All American Red Heads Team, èyí tí ó díje lòdì sí àwọn ẹgbẹ́ ọkùnrin, ní lílo àwọn òfin ọkùnrin. Nípa 1938, ìdíje aṣèyọrí orílẹ̀-èdè ti àwọn obìnrin yípadà láti eré pápá mẹ́ta sí eré pápá méjì pẹ̀lú àwọn olùṣeré mẹ́fà fún ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan.

Women's National Basketball Association (WNBA) tí NBA ń ṣe àtìlẹyìn fún bẹ̀rẹ̀ ní 1997. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ní àwọn ìṣirò wiwa tí kò dúró sọin, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùṣeré pàtàkì (Lisa Leslie, Diana Taurasi, àti Candace Parker láàárín àwọn mìíràn) ti ṣe ìrànlọ́wọ́ fún òkìkí liigi náà àti ìpele ìdíje. Àwọn liigi bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò àwọn obìnrin mìíràn ní United States, bíi American Basketball League (1996–98), ti ṣe pápáborí ní apá kan nítorí òkìkí WNBA. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ti wo WNBA gẹ́gẹ́ bí liigi kékeré. Síbẹ̀síbẹ̀, liigi náà ti gbé àwọn ìgbésẹ̀ síwájú láìpẹ́ yìí. Ní Oṣù Kẹfà 2007, WNBA fọwọ́sí ìfàgùn àdéhùn pẹ̀lú ESPN. Àdéhùn tẹlifiṣọ̀n tuntun náà wà láti 2009 sí 2016. Pẹ̀lú àdéhùn yìí, owó ẹ̀tọ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n máa san fún liigi eré-ìdárayá oníṣẹ́-òwò àwọn obìnrin wá. Láàárín ọdún mẹ́jọ àdéhùn náà, "àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àti àràádọ́ta ọ̀kẹ́ dọ́là" ni "a pín fún àwọn ẹgbẹ́ liigi náà." Ní àpilẹ̀kọ Ọjọ́ Kejìlá Oṣù Kẹta, 2009, kọmíṣọ́nà NBA David Stern sọ pé nínú ọrọ̀-ajé tí kò dára, "NBA kò ní èrè púpọ̀ bí WNBA. A ń pàdánù owó púpọ̀ láàárín ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́. A ń ṣètò ìnáwó WNBA láti má ṣe pàdánù tàbí jèrè ní ọdún yìí."

## Àwọn òfin àti ìlànà

Àwọn ìwọ̀n àti àwọn òfin àkókò tí a jíròrò ní abala yìí sábà máa ń yàtọ̀ láàárín àwọn ìdíje àti àwọn àjọ; àwọn òfin àgbáyé àti ti NBA ni a lò ní abala yìí.

Èrò eré náà ni láti gba àmì ju àwọn alátakò lọ nípa sísọ bọ́ọ̀lù náà gba inú apẹ̀rẹ̀ àwọn alátakò láti òkè nígbà tí a ń dènà àwọn alátakò láti ṣe bẹ́ẹ̀ fúnra wọn. Ìgbìyànjú láti gba àmì ní ọ̀nà yìí ni a ń pè ní shot. Shot tí ó yọrí sí rere ní iye àmì méjì, tàbí àmì mẹ́ta bí wọ́n bá sọ ọ́ láti ẹ̀yìn three-point arc  láti apẹ̀rẹ̀ nínú àwọn eré àgbáyé àti  nínú àwọn eré NBA. Wọ́n lè gba àmì kan nípa sísọ bọ́ọ̀lù láti foul line lẹ́yìn tí àṣìṣe (foul) bá wáyé. Lẹ́yìn tí ẹgbẹ́ kan bá ti gba àmì láti field goal tàbí free throw, eré yóò bẹ̀rẹ̀ padà pẹ̀lú **throw-in** tí wọ́n fún ẹgbẹ́ tí kò gba àmì láti ibi kan lẹ́yìn endline pápá níbi tí wọ́n ti gba àmì náà.

### Àwọn ìlànà eré
Wọ́n máa ń gbá àwọn eré ní ìdá mẹ́rin mẹ́rin ti ìṣẹ́jú mẹ́wàá (FIBA) tàbí ìṣẹ́jú méjìlá (NBA). Àwọn eré kọ́lẹ́jì ti àwọn ọkùnrin ń lo àwọn ìdajì ìṣẹ́jú ogun méjì, àwọn eré kọ́lẹ́jì ti àwọn obìnrin ń lo ìdá mẹ́rin ìṣẹ́jú mẹ́wàá, àti pé púpọ̀ nínú àwọn eré varsity ilé-ìwé gíga United States ń lo ìdá mẹ́rin ìṣẹ́jú mẹ́jọ; síbẹ̀síbẹ̀, èyí máa ń yàtọ̀ láti ìpínlẹ̀ sí ìpínlẹ̀. Ìṣẹ́jú mẹ́ẹ̀dógún ni a yọ̀ǹda fún isinmi ìdajì lábẹ́ àwọn òfin FIBA, NBA, àti NCAA àti ìṣẹ́jú mẹ́wàá ní àwọn ilé-ìwé gíga United States. Overtime (àkókò àfikún) jẹ́ ìṣẹ́jú márùn-ún ní gígùn àyàfi fún ilé-ìwé gíga, èyí tí ó jẹ́ ìṣẹ́jú mẹ́rin ní gígùn. Àwọn ẹgbẹ́ máa ń pààrọ̀ apẹ̀rẹ̀ fún ìdajì kejì. Àkókò tí a yọ̀ǹda ni àkókò ìṣeré gidi; aago náà máa ń dúró nígbà tí eré kò bá sí lọ́wọ́. Nítorí náà, àwọn eré sábà máa ń gba àkókò púpọ̀ láti parí ju àkókò eré tí a yàn, nígbà mìíràn ó máa ń tó wákàtí méjì.

Àwọn olùṣeré márùn-ún láti ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan ló lè wà lórí pápá ní ìgbà kan. Pípààrọ̀ kò ní òpin ṣùgbọ́n wọ́n lè ṣe é nígbà tí eré bá dúró nìkan. Àwọn ẹgbẹ́ tún ní olùkọ́ni, ẹni tí ó ń bojútó ìdàgbàsókè àti ọgbọ́n ti ẹgbẹ́ náà, àti àwọn òṣìṣẹ́ ẹgbẹ́ mìíràn bíi olùrànlọ́wọ́ olùkọ́ni, manija, oníṣirò, àwọn oníṣègùn àti àwọn olùkọ́ni.

Fún àwọn ẹgbẹ́ ọkùnrin àti obìnrin méjèèjì, aṣọ ìṣeré ìlànà ni ṣòkòtò péńpé àti aṣọ-àwọ̀lékè pẹ̀lú nọ́mbà tí ó hàn kedere, tí ó yàtọ̀ láàárín ẹgbẹ́, tí wọ́n tẹ̀ sí iwájú àti ẹ̀yìn méjèèjì.

Iye àwọn ìsinmi-àkókò (time-outs), ìdádúró aago tí olùkọ́ni béèrè (tàbí tí a fipá mú ní NBA) fún ìpàdé kúkúrú pẹ̀lú àwọn olùṣeré, tí a yọ̀ǹda ní òpin. Wọn kò sábà ju ìṣẹ́jú kan lọ (àáyá 100 ní NBA) àyàfi bí, fún àwọn eré tẹlifiṣọ̀n, wọ́n nílò ìsinmi ìpolówó.

Eré náà wà lábẹ́ ìṣàkóso àwọn òṣìṣẹ́ tí ó pẹ̀lú adájọ́ (tí a ń pè ní crew chief ní NBA), umpire kan tàbí méjì (tí a ń pè ní adájọ́ ní NBA) àti àwọn òṣìṣẹ́ tábìlì. Fún kọ́lẹ́jì, NBA, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé-ìwé gíga, àpapọ̀ àwọn adájọ́ mẹ́ta ló wà lórí pápá. Àwọn òṣìṣẹ́ tábìlì ló ni ojúṣe láti kọ àmì ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan, títọ́jú àkókò, àṣìṣe ẹnìkọ̀ọ̀kan àti ti ẹgbẹ́, pípààrọ̀ olùṣeré, ọfà ìní ti ẹgbẹ́, àti shot clock.

### Ohun-èèlò

Àwọn ohun-èèlò pàtàkì tí a nílò nínú eré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ni bọ́ọ̀lù àti pápá: ilẹ̀ pẹrẹsẹ, onígun mẹ́rin pẹ̀lú àwọn apẹ̀rẹ̀ ní òpin òdìkejì. Àwọn ìpele ìdíje nílò lílo àwọn ohun-èèlò púpọ̀ sí i bíi aago, ìwé àmì, bọ́ọ̀dù àmì, àwọn ọfà ìní tí ó ń yípadà, àti àwọn ètò aago-ìdádúró tí a ń fi fèrè darí.

Pápá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ìlànà nínú àwọn eré àgbáyé gùn ní  ó sì fẹ̀ ní . Ní NBA àti NCAA pápá náà jẹ́ . Púpọ̀ nínú àwọn pápá ní ilẹ̀ pákó, tí wọ́n sábà máa ń ṣe láti inú àwọn pákó maple tí ó ń lọ ní ìhà kannáà gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n pápá tí ó gùn jù. Orúkọ àti àmì ẹgbẹ́ onílé ni wọ́n sábà máa ń kùn sí tàbí yíká àyíká àárín.

Apẹ̀rẹ̀ náà jẹ́ irin rim  ní ìwọ̀n pẹ̀lú àwọ̀n tí wọ́n so mọ́ ọn tí wọ́n lẹ̀ mọ́ backboard tí ó wọn  àti pé apẹ̀rẹ̀ kan wà ní òpin kọ̀ọ̀kan ti pápá náà. Àpótí tí wọ́n fi funfun yà ní backboard ga ní  ó sì fẹ̀ ní . Ní gbogbo àwọn ìpele ìdíje, òkè rim wà ní  gangan lókè pápá àti  sínú baseline. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyàtọ̀ lè wà nínú àwọn ìwọ̀n pápá àti backboard, wọ́n ka a sí pàtàkì fún apẹ̀rẹ̀ láti wà ní gíga tí ó tọ́ – rim tí ó yàtọ̀ nípa inches díẹ̀ péré le ní ipa búburú lórí sísọ bọ́ọ̀lù. Àwọ̀n náà gbọ́dọ̀ "dá bọ́ọ̀lù dúró fún ìṣẹ́jú kan bí ó ṣe ń kọjá nínú apẹ̀rẹ̀" láti ṣèrànwọ́ fún ìfidi rẹ̀ múlẹ̀ pẹ̀lú ojú pé bọ́ọ̀lù náà kọjá. Ìṣe dídá bọ́ọ̀lù dúró ní àǹfààní síwájú sí i ti dídín eré bọ́ọ̀lù náà kù kí ìpadàbọ̀ rẹ̀ má baà lọ jìnnà.

Ìwọ̀n bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ náà tún ní ìlànà. Fún àwọn ọkùnrin, bọ́ọ̀lù ìjọba jẹ́  ní ìyíká (ìwọ̀n 7, tàbí "bọ́ọ̀lù 295") ó sì wọn . Tí àwọn obìnrin bá ń ṣeré, ìwọ̀n bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ìjọba jẹ́  ní ìyíká (ìwọ̀n 6, tàbí "bọ́ọ̀lù 285") pẹ̀lú ìwọ̀n . Ní 3x3, ẹ̀dà eré 3-sí-3 ti pápá-ààbọ̀ tí a ṣe ní ìlànà, bọ́ọ̀lù àkànṣe pẹ̀lú ìyíká bọ́ọ̀lù ìwọ̀n 6 ṣùgbọ́n ìwọ̀n bọ́ọ̀lù ìwọ̀n 7 ni a ń lò nínú gbogbo àwọn ìdíje (àwọn ọkùnrin, àwọn obìnrin, àti àwọn ẹgbẹ́ àdàpọ̀).

### Àwọn rúrú-òfin

Bọ́ọ̀lù náà le tẹ̀síwájú síhà apẹ̀rẹ̀ nípa sísọ ọ́, gbígbé e láàárín àwọn olùṣeré, jíjù ú, títa á, yíyí i tàbí dídún un (fífi bọ́ọ̀lù náà balẹ̀ nígbà tí a ń sáré).

Bọ́ọ̀lù náà gbọ́dọ̀ wà láàárín pápá; ẹgbẹ́ tí ó kẹ́yìn fi ọwọ́ kan bọ́ọ̀lù kí ó tó lọ sí ìta pàdánù ìní. Bọ́ọ̀lù wà ní ìta bí ó bá kan ìlà ààlà, tàbí kan ẹrè yíyowu tàbí ohun tí ó wà ní ìta.

Àwọn òpin wà lórí àwọn ìgbésẹ̀ tí olùṣeré kan le gbé láì dún bọ́ọ̀lù, èyí tí ó sábà máa ń yọrí sí rúrú-òfin tí a mọ̀ sí rírìn. Bẹ́ẹ̀ ni olùṣeré kò le dá dídún bọ́ọ̀lù rẹ̀ dúró kí ó tún bẹ̀rẹ̀ dídún un padà. Dídún bọ́ọ̀lù tí ó kan ọwọ́ méjèèjì ni a kà sí dídá dídún bọ́ọ̀lù dúró, tí ó fún rúrú-òfin yìí ní orúkọ dídún bọ́ọ̀lù lẹ́ẹ̀mejì. Nínú dídún bọ́ọ̀lù, olùṣeré kò le gbé bọ́ọ̀lù nípa gbigbe ọwọ́ rẹ̀ sí abẹ́ bọ́ọ̀lù; ṣíṣe bẹ́ẹ̀ ni a mọ̀ sí gbígbé bọ́ọ̀lù. Ẹgbẹ́ kan, nígbà tí wọ́n bá ti fidi ìṣàkóso bọ́ọ̀lù múlẹ̀ ní ìdajì iwájú pápá wọn, kò le da bọ́ọ̀lù padà sí pápá-ẹ̀yìn kí wọ́n sì jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ láti fọwọ́ kàn án. Rúrú àwọn òfin wọ̀nyí yọrí sí pípàdánù ìní.

Wọn kò gbọ́dọ̀ gba bọ́ọ̀lù ní ìfẹsẹ̀gbá, tàbí kí wọ́n fi kùùkù lù ú. Fún àwọn olùkọlù, rúrú àwọn òfin wọ̀nyí yọrí sí pípàdánù ìní; fún àwọn olùgbèjà, púpọ̀ nínú àwọn liigi ń ṣe àtúnṣe shot clock àti pé ẹgbẹ́ tí ń kọlu ni wọ́n fún ní ìní bọ́ọ̀lù ní ìta.

Àwọn òpin wà tí a gbé ka àkókò tí a lò kí a tó gbé bọ́ọ̀lù kọjá ààbọ̀ ọ̀nà (àáyá 8 ní FIBA àti NBA; àáyá 10 ní NCAA àti ilé-ìwé gíga fún akọ àti abo), kí a tó gbìyànjú shot (àáyá 24 ní FIBA, NBA, àti U Sports (àwọn yunifásítì Canada) ṣeré fún akọ àti abo, àti àáyá 30 ní NCAA fún akọ àti abo), dídi bọ́ọ̀lù mú nígbà tí a ń ṣọ́ ọ ní súnmọ́ tòsí (àáyá 5), àti dídúró ní agbègbè tí a fi òfin de tí a mọ̀ sí free-throw lane, (tàbí "key") (àáyá 3). Àwọn òfin wọ̀nyí jẹ́ dídá sílẹ̀ láti gbé ìkọlù púpọ̀ sí i lárugẹ.

Àwọn òpin tún wà lórí bí àwọn olùṣeré ṣe le dènà ìgbìyànjú field goal alátakò tàbí ran ìgbìyànjú field goal ẹlẹgbẹ́ lọ́wọ́. Goaltending ni fífọwọ́kan bọ́ọ̀lù tí ó wà lórí ìrìn-àjò sí isalẹ síhà apẹ̀rẹ̀ láti ọwọ́ olùgbèjà, nígbà tí rúrú-òfin tí ó jọmọ ti basket interference jẹ́ fífọwọ́kan bọ́ọ̀lù tí ó wà lórí rim tàbí lókè apẹ̀rẹ̀, tàbí láti ọwọ́ olùṣeré tí ó na ọwọ́ gba inú apẹ̀rẹ̀ láti ìsàlẹ̀. Goaltending àti basket interference tí olùgbèjà dá yọrí sí fífúnni ní apẹ̀rẹ̀ fún olùkọlù, nígbà tí basket interference tí olùṣeré olùkọlù dá yọrí sí fífagilé apẹ̀rẹ̀ náà bí wọ́n bá gba ọ̀kan. Olùgbèjà gba ìní nínú gbogbo àwọn ọ̀ràn goaltending tàbí basket interference.

### Àṣìṣe (Fouls)

Ìgbìyànjú láti fún alátakò ní àìnífààní lọ́nà tí kò tọ́ nípasẹ̀ àwọn irúfẹ́ ìfọwọ́kan ara jẹ́ aìbòfinmu ó sì jẹ́ ohun tí a ń pè ní personal foul (àṣìṣe ara ẹni). Àwọn wọ̀nyí jẹ́ èyí tí àwọn olùṣeré olùgbèjà sábà máa ń dá; síbẹ̀síbẹ̀, àwọn olùṣeré olùkọlù náà le dá wọn. Àwọn olùṣeré tí wọ́n ṣe àṣìṣe sí yálà gba bọ́ọ̀lù láti gbe wọlé lẹ́ẹ̀kan sí i, tàbí gba free throw kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ bí wọ́n bá ṣe àṣìṣe sí wọn nínú iṣẹ́ sísọ bọ́ọ̀lù, ní ìbámu pẹ̀lú bóyá shot náà yọrí sí rere. Wọ́n fúnni ní àmì kan fún ṣíṣe free throw, èyí tí wọ́n gbìyànjú láti ìlà  láti apẹ̀rẹ̀.

Adájọ́ ló ni ojúṣe fún dídájọ́ bóyá ìfọwọ́kan jẹ́ aìbòfinmu, nígbà mìíràn ó máa ń yọrí sí àríyànjiyàn. Pípe àwọn foul le yàtọ̀ láàárín àwọn eré, liigi àti àwọn adájọ́.

Ẹ̀ka kejì ti àwọn foul wà tí a ń pè ní technical fouls, èyí tí a le gbé ka àwọn rúrú-òfin oríṣiríṣi pẹ̀lú ìkùnà láti kọ orúkọ olùṣeré sínú ìwé-àmì dáradára, tàbí fún ìwà tí kò bára mu pẹ̀lú eré-ìdárayá. Àwọn rúrú-òfin wọ̀nyí yọrí sí free throw kan tàbí méjì, èyí tí èyíkéyìí nínú àwọn olùṣeré márùn-ún lórí pápá ní àkókò náà le gbá. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ léraléra le yọrí sí yíyọkúrò. Àṣìṣe pọ́ńbélé tí ó kan ìfọwọ́kan ara tí ó pọ̀ jù tàbí tí kò pọn dandan ni a ń pè ní intentional foul (flagrant foul ní NBA). Ní FIBA àti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn obìnrin NCAA, àṣìṣe tí ó yọrí sí yíyọkúrò ni a ń pè ní disqualifying foul, nígbà tí ó jẹ́ pé ní àwọn liigi mìíràn yàtọ̀ sí NBA, irúfẹ́ àṣìṣe bẹ́ẹ̀ ni a ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí flagrant.

Bí ẹgbẹ́ kan bá kọjá òpin kan ti àwọn àṣìṣe ẹgbẹ́ ní sáà kan (ìdá mẹ́rin tàbí ìdajì) – mẹrin fún NBA, àwọn obìnrin NCAA, àti àwọn eré àgbáyé – wọ́n fún ẹgbẹ́ alátakò ní free throw kan tàbí méjì lórí gbogbo àwọn àṣìṣe tí kìí ṣe sísọ bọ́ọ̀lù tí ó tẹ̀lé e fún sáà náà, iye náà dá lórí liigi. Ní eré àwọn ọkùnrin kọ́lẹ́jì US àti àwọn eré ilé-ìwé gíga fún akọ àti abo, bí ẹgbẹ́ kan bá dé àṣìṣe 7 ní ìdajì kan, wọ́n fún ẹgbẹ́ alátakò ní free throw kan, pẹ̀lú shot kejì bí àkọ́kọ́ bá wọlé. Èyí ni a ń pè ní sísọ "ọ̀kan-àti-ọ̀kan". Bí ẹgbẹ́ kan bá kọjá àṣìṣe 10 ní ìdajì, wọ́n fún ẹgbẹ́ alátakò ní free throw méjì lórí gbogbo àwọn àṣìṣe tí ó tẹ̀lé e fún ìdajì náà.

Nígbà tí ẹgbẹ́ kan bá sọ foul shots, àwọn alátakò kò gbọ́dọ̀ dí olùsọ bọ́ọ̀lù lọ́wọ́, bẹ́ẹ̀ ni wọn kò gbọ́dọ̀ gbìyànjú láti gba ìní padà títí tí free throw ìkẹyìn tàbí èyí tí ó le jẹ́ ìkẹyìn yóò fi wà ní afẹ́fẹ́.

Lẹ́yìn tí ẹgbẹ́ kan bá ti ṣe iye àwọn àṣìṣe kan pàtó, a sọ pé ẹgbẹ́ kejì wà "nínú bonus". Lórí àwọn bọ́ọ̀dù àmì, èyí ni a sábà máa ń fi hàn pẹ̀lú ìmọ́lẹ̀ itọ́ka tí ó kọ "Bonus" tàbí "Penalty" pẹ̀lú ọfà itọ́ni tàbí àmì tí ó tan ìmọ́lẹ̀ tí ó ń fi hàn pé ẹgbẹ́ náà yóò gba free throws nígbà tí ẹgbẹ́ alátakò bá ṣe àṣìṣe sí wọn. (Àwọn bọ́ọ̀dù àmì kan tún máa ń fi iye àwọn àṣìṣe tí wọ́n ṣe hàn.)

Bí ẹgbẹ́ kan bá pàdánù shot àkọ́kọ́ ti ipò shot méjì, ẹgbẹ́ alátakò gbọ́dọ̀ dúró fún pípari shot kejì kí wọ́n tó gbìyànjú láti gba ìní bọ́ọ̀lù padà kí wọ́n sì tẹ̀síwájú eré.

Bí wọ́n bá ṣe àṣìṣe sí olùṣeré kan nígbà tí ó ń gbìyànjú shot kan tí shot náà kò sì yọrí sí rere, wọ́n fún olùṣeré náà ní iye free throws tí ó dọ́gba pẹ̀lú iye shot tí ó gbìyànjú. Olùṣeré tí wọ́n ṣe àṣìṣe sí nígbà tí ó ń gbìyànjú shot àmì méjì déédé gba shot méjì, àti olùṣeré tí wọ́n ṣe àṣìṣe sí nígbà tí ó ń gbìyànjú shot àmì mẹ́ta gba shot mẹ́ta.

Bí wọ́n bá ṣe àṣìṣe sí olùṣeré kan nígbà tí ó ń gbìyànjú shot kan tí shot náà sì yọrí sí rere, ní deede wọ́n máa ń fún olùṣeré náà ní free throw àfikún kan fún àmì kan. Ní ìdàpọ̀ pẹ̀lú shot déédé, èyí ni a ń pè ní "eré àmì mẹ́ta" tàbí "eré àmì mẹ́rin" (tàbí ní èdè tí ó wọ́pọ̀, "àti ọ̀kan") nítorí apẹ̀rẹ̀ tí wọ́n gba ní àkókò àṣìṣe náà (àmì 2 tàbí 3) àti free throw àfikún (àmì 1).
 

## Àwọn ọgbọ́n àti ìlànà tí ó wọ́pọ̀

### Àwọn ipò

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn òfin kò sọ àwọn ipò kankan ní pàtó, wọ́n ti dàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí apá kan bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Ní àwọn ọdún ìbẹ̀rẹ̀ ti ìdàgbàsókè bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀, olùṣọ́ méjì, forward méjì, àti center kan ni wọ́n lò. Ní àwọn àkókò àìpẹ́ yìí àwọn ipò kan pàtó ti dàgbàsókè, ṣùgbọ́n ìtẹ̀sí lọ́wọ́lọ́wọ́, tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùkọ́ni àgbà pẹ̀lú Mike Krzyzewski ń gba ni yànjú, ni síhà bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ láìsí ipò, níbi tí àwọn olùṣeré ńlá ti ní òmìnira láti sọ bọ́ọ̀lù láti ìta àti láti dún un bí ọgbọ́n wọn bá gbà á láyè. Àwọn àpèjúwe tí ó gbajúmọ̀ ti àwọn ipò pẹ̀lú:

Point guard (tí wọ́n sábà máa ń pè ní "**1**") : sábà máa ń jẹ́ olùṣeré tí ó yára jùlọ nínú ẹgbẹ́, ó ń ṣètò ìkọlù ẹgbẹ́ nípa dídarí bọ́ọ̀lù àti ríríi dájú pé ó dé ọ̀dọ̀ olùṣeré tí ó tọ́ ní àkókò tí ó tọ́.

Shooting guard (awọn "**2**") : ń ṣẹ̀dá iye shot púpọ̀ lórí ìkọlù, ní pàtàkì láti ọ̀nà jìn; ó sì ń ṣọ́ olùṣeré ààlà tí ó dára jùlọ ti alátakò lórí ààbò.

Small forward (awọn "**3**") : sábà máa ń ní ojúṣe pàtàkì fún gbígba àmì nípasẹ̀ gígé síhà apẹ̀rẹ̀ àti dídún bọ́ọ̀lù wọlé; lórí ààbò ó máa ń wá ìpadàbọ̀ àti jíjí, ṣùgbọ́n nígbà mìíràn ó máa ń ṣeré pẹ̀lú agbára síi.

Power forward (awọn "**4**"): ń ṣeré lórí ìkọlù pẹ̀lú ẹ̀yìn wọn sí apẹ̀rẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà; lórí ààbò, ó ń ṣeré lábẹ́ apẹ̀rẹ̀ (nínú ààbò agbègbè) tàbí lòdì sí power forward alátakò (nínú ààbò ènìyàn-sí-ènìyàn).

Center (awọn "**5**"): ń lo gíga àti ìwọn láti gba àmì (lórí ìkọlù), láti dáàbò bo apẹ̀rẹ̀ ní súnmọ́ tòsí (lórí ààbò), tàbí láti gba ìpadàbọ̀.

Àwọn àpèjúwe òkè yìí rọrùn láti yípadà. Fún púpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ lónìí, shooting guard àti small forward ní àwọn ojúṣe tí ó jọra gan-an wọ́n sì máa ń pè wọ́n ní **àwọn ìyẹ́ (wings)**, bákan náà power forward àti center, tí wọ́n sábà máa ń pè ní **àwọn olùṣeré post.** Nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ ń ṣàpèjúwe àwọn olùṣeré méjì gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́, méjì gẹ́gẹ́ bí forwards, àti ọ̀kan gẹ́gẹ́ bí center, ní àwọn ìgbà mìíràn àwọn ẹgbẹ́ máa ń yan láti pè wọ́n nípa àwọn orúkọ tí ó yàtọ̀.

### Ọgbọ́n

Àwọn ọgbọ́n ààbò pàtàkì méjì ló wà: *ààbò agbègbè* àti *ààbò ènìyàn-sí-ènìyàn*. Nínú ààbò agbègbè, olùṣeré kọ̀ọ̀kan ni a yàn láti ṣọ́ agbègbè kan pàtó ti pápá. Àwọn ààbò agbègbè sábà máa ń gba ààbò láyè láti da ẹgbẹ́ méjì lé bọ́ọ̀lù, ọgbọ́n tí a mọ̀ sí **trap**. Nínú ààbò ènìyàn-sí-ènìyàn, olùṣeré olùgbèjà kọ̀ọ̀kan ń ṣọ́ alátakò kan pàtó. 

Àwọn eré ìkọlù yàtọ̀ síi, wọ́n sábà máa ń pẹ̀lú àwọn ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù tí a gbèrò àti ìlọsíwájú láti ọwọ́ àwọn olùṣeré láìsí bọ́ọ̀lù. Ìlọsíwájú kánkán láti ọwọ́ olùṣeré olùkọlù láìsí bọ́ọ̀lù láti gba ipò tí ó ní àǹfààní ni a mọ̀ sí *gígé*. Ìgbìyànjú bófinmu láti ọwọ́ olùṣeré olùkọlù láti dá alátakò dúró láti ṣọ́ ẹlẹgbẹ́ rẹ̀, nípa dídúró ní ọ̀nà olùgbèjà tí ẹlẹgbẹ́ náà yóò fi gé ní ẹ̀gbẹ́ rẹ̀, jẹ́ *[[screen (basketball)|screen]]* tàbí *pick*. Wọ́n so àwọn eré méjèèjì pọ̀ nínú *[[pick and roll]]*, nínú èyí tí olùṣeré kan gbé pick kalẹ̀ tí ó sì "yí" kúrò níbi pick náà síhà apẹ̀rẹ̀. Screens àti cuts ṣe pàtàkì gan-an nínú àwọn eré ìkọlù; àwọn wọ̀nyí ń gba àwọn ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù kánkán àti iṣẹ́-ẹgbẹ́ láyè, èyí tí ó le yọrí sí apẹ̀rẹ̀ tí ó ṣàṣeyọrí. Àwọn ẹgbẹ́ fẹ́rẹ̀ máa ń ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn eré ìkọlù tí wọ́n gbèrò láti ríi dájú pé ìlọsíwájú wọn kò rọrùn láti sọtẹ́lẹ̀. Lórí pápá, point guard ló sábà máa ń ni ojúṣe fún títọ́ka eré wo ni wọ́n máa ṣe.

### Sísọ bọ́ọ̀lù (Shooting)

Sísọ bọ́ọ̀lù ni ìṣe ti gbígbìyànjú láti gba àmì nípa jíjù bọ́ọ̀lù gba inú apẹ̀rẹ̀, àwọn ọ̀nà yàtọ̀ pẹ̀lú àwọn olùṣeré àti àwọn ipò.

Ní deede, olùṣeré máa ń kọjú sí apẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ẹsẹ̀ méjèèjì tí ó kọjú sí apẹ̀rẹ̀. Olùṣeré yóò gbe bọ́ọ̀lù sí orí ìkùkù ọwọ́ tí ó lágbára jù (ọwọ́ sísọ) ní òkè orí díẹ̀, pẹ̀lú ọwọ́ kejì tí ó ń ti ẹ̀gbẹ́ bọ́ọ̀lù náà lẹ́yìn. Wọ́n sábà máa ń sọ bọ́ọ̀lù nípa fífò (bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kìí ṣe nígbà gbogbo) àti nína ọwọ́ sísọ. Ọwọ́ sísọ, tí a na tán pẹ̀lú oríkèé-ọwọ́ tí a tẹ̀ tán, ni a di mú dúró fún ìṣẹ́jú kan lẹ́yìn tí a ti fi bọ́ọ̀lù sílẹ̀, tí a mọ̀ sí *títẹ̀lé e* (follow-through). Àwọn olùṣeré sábà máa ń gbìyànjú láti fi yíyí sẹ́yìn tí ó dúró sọin sí bọ́ọ̀lù láti gba ipa rẹ̀ pẹ̀lú rim. Ọ̀nà tí ó dára jùlọ fún shot jẹ́ èyí tí ó ní àríyànjiyàn díẹ̀, ṣùgbọ́n ní gbogbo gbòò arc tí ó tọ́ ni a dámọ̀ràn. Àwọn olùṣeré le sọ tààrà sínú apẹ̀rẹ̀ tàbí kí wọ́n lo backboard láti darí bọ́ọ̀lù sínú apẹ̀rẹ̀.

Àwọn shot méjì tí ó wọ́pọ̀ jùlọ tí wọ́n ń lo ètò tí a ṣàpèjúwe lókè ni *[[set shot (basketball)|set shot]]* àti *[[Jump shot (basketball)|jump shot]]*. Àwọn méjèèjì ni ìṣe títẹ̀bẹrẹ máa ń ṣáájú èyí tí ó ń múra àwọn iṣan sílẹ̀ tí ó sì ń mú agbára shot pọ̀ sí i. Nínú set shot, olùsọ bọ́ọ̀lù máa ń nàró ó sì máa ń jù láti ipò ìdúró láìsí pé ẹsẹ̀ kankan kúrò lórí ilẹ̀; èyí ni wọ́n sábà máa ń lò fún free throws. Fún jump shot, wọ́n máa ń jù nígbà tí wọ́n wà ní afẹ́fẹ́ pẹ̀lú bọ́ọ̀lù tí wọ́n fi sílẹ̀ nítòsí òtéńté fífò náà. Èyí ń pèsè agbára àti ibi tí ó le dé tí ó pọ̀ sí i, ó sì tún gba olùṣeré láyè láti ga ju olùgbèjà lọ. Ìkùnà láti fi bọ́ọ̀lù sílẹ̀ kí ẹsẹ̀ tó padà sí ilẹ̀ ni a kà sí rúrú-òfin rírìn.

Shot mìíràn tí ó wọ́pọ̀ ni a ń pè ní *[[layup]]*. Shot yìí béèrè pé kí olùṣeré wà ní ìrìn síhà apẹ̀rẹ̀, àti láti "gbé" bọ́ọ̀lù "sókè" sínú apẹ̀rẹ̀, nípa lílo backboard (ẹ̀dà tí kò lo backboard, tí wọ́n ṣe lábẹ́ ọwọ́ ni a ń pè ní *[[finger roll]]*). Shot tí ó sábà máa ń tẹ́ èrò lọ́rùn jùlọ tí ó sì ní ìwọ̀n ìpéye gíga jùlọ ni *[[slam dunk]]*, nínú èyí tí olùṣeré máa ń fò ga púpọ̀ tí ó sì máa ń ju bọ́ọ̀lù sí isalẹ, gba inú apẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó fọwọ́ kàn án.

Shot mìíràn, tí kò wọ́pọ̀ bíi layup, ni "circus shot". Circus shot jẹ́ shot tí ó ní ìwọ̀n àṣeyọrí kékeré tí wọ́n yí, sọ, kọ́, tàbí jù síhà apẹ̀rẹ̀ nígbà tí olùsọ kò dúró dáradára, wà ní afẹ́fẹ́, ń ṣubú tàbí kọjú sẹ́yìn sí apẹ̀rẹ̀. Back-shot jẹ́ shot tí wọ́n gbà nígbà tí olùṣeré kọjú sẹ́yìn sí apẹ̀rẹ̀, wọ́n sì le sọ ọ́ pẹ̀lú ọwọ́ agbára, tàbí méjèèjì; ṣùgbọ́n àǹfààní pé shot náà yóò yọrí sí rere kéré púpọ̀.

Shot tí ó padànu rim àti backboard pátápátá ni a ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí *[[air ball]]*. Shot tí ó burú púpọ̀, tàbí èyí tí ó kàn backboard nìkan, ni a máa ń fi àwàdà pè ní brick. *Hang time* ni gígùn àkókò tí olùṣeré dúró ní afẹ́fẹ́ lẹ́yìn fífò, yálà láti ṣe slam dunk, layup tàbí jump shot.

### Gbígba ìpadàbọ̀ (Rebounding)

Èrò gbígba ìpadàbọ̀ ni láti ṣàṣeyọrí gbígba ìní bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn field goal tàbí free throw tí wọ́n pàdánù, bí ó ṣe ń padà bọ̀ láti hoop tàbí backboard. Èyí kó ipa pàtàkì nínú eré náà, bí púpọ̀ nínú àwọn ìní ṣe máa ń parí nígbà tí ẹgbẹ́ kan bá pàdánù shot. Ẹ̀ka ìpadàbọ̀ méjì ló wà: ìpadàbọ̀ ìkọlù, nínú èyí tí ẹgbẹ́ olùkọlù gba bọ́ọ̀lù padà tí kò sì yí ìní padà, àti ìpadàbọ̀ ààbò, nínú èyí tí ẹgbẹ́ olùgbèjà gba ìní bọ́ọ̀lù tí ó tú sílẹ̀. Púpọ̀ nínú àwọn ìpadàbọ̀ jẹ́ ti ààbò, bí ẹgbẹ́ tí ó wà lórí ààbò ṣe máa ń wà ní ipò tí ó dára jù láti gba àwọn shot tí wọ́n pàdánù; fún àpẹẹrẹ, nǹkan bí 75% àwọn ìpadàbọ̀ ní NBA jẹ́ ti ààbò.

### Gbigbe bọ́ọ̀lù kọjá (Passing)

Gbigbe bọ́ọ̀lù kọjá jẹ́ ọ̀nà gbigbe bọ́ọ̀lù láàárín àwọn olùṣeré. Púpọ̀ nínú àwọn ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù máa ń tẹ̀lé ìgbésẹ̀ síwájú láti mú agbára pọ̀ sí i wọ́n sì máa ń tẹ̀lé e pẹ̀lú ọwọ́ láti ríi dájú pé ó tọ́.

Ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù pàtàkì ni *chest pass*. Wọ́n gbe bọ́ọ̀lù náà kọjá tààrà láti igbá-àyà olùgbe-kọjá sí igbá-àyà olùgbà. Chest pass tí ó tọ́ kan ìta àwọn àtàǹpàkò láti fi iyára kún un ó sì fún ààbò ní àkókò díẹ̀ láti fèsì.

Irúfẹ́ ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù mìíràn ni *bounce pass*. Níhìn-ín, olùgbe-kọjá ń dún bọ́ọ̀lù náà ní kedere ní nǹkan bí ìdá méjì nínú mẹta ọ̀nà láti igbá-àyà tirẹ̀ sí olùgbà. Bọ́ọ̀lù náà lu pápá ó sì padà sókè síhà olùgbà. Bounce pass gba àkókò púpọ̀ láti parí ju chest pass lọ, ṣùgbọ́n ó tún ṣòro fún ẹgbẹ́ alátakò láti gba (fífi ẹsẹ̀ gba bọ́ọ̀lù mọ̀ọ́mọ̀ jẹ́ rúrú-òfin). Nípa bẹ́ẹ̀, àwọn olùṣeré sábà máa ń lo bounce pass ní àwọn àkókò tí èrò pọ̀, tàbí láti gbe kọjá yíká olùgbèjà.

*Overhead pass* ni a ń lò láti gbe bọ́ọ̀lù kọjá lórí olùgbèjà. Wọ́n fi bọ́ọ̀lù sílẹ̀ nígbà tí ó wà lórí olùgbe-kọjá.

*Outlet pass* máa ń wáyé lẹ́yìn tí ẹgbẹ́ kan bá gba ìpadàbọ̀ ààbò. Ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù tí ó tẹ̀lé ìpadàbọ̀ ni *outlet pass*.

Apá pàtàkì ti ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù tó dára èyíkéyìí ni pé ó ṣòro láti gba. Àwọn olùgbe-kọjá tó dára le gbe bọ́ọ̀lù kọjá pẹ̀lú ìpéye ńlá wọ́n sì mọ ibi gan-an tí olúkúlùkù àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn yòókù fẹ́ràn láti gba bọ́ọ̀lù. Ọ̀nà àkànṣe láti ṣe èyí ni gbigbe bọ́ọ̀lù kọjá láì wo ẹlẹgbẹ́ tí ń gbà á. Èyí ni a ń pè ní *no-look pass*.

Ọ̀nà ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù mìíràn tí ó ti gòkè àgbà ni *behind-the-back pass*, èyí tí, gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe náà ṣe sọ, kan jíjù bọ́ọ̀lù lẹ́yìn ẹ̀yìn olùgbe-kọjá sí ẹlẹgbẹ́ rẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn olùṣeré kan le ṣe irúfẹ́ ìkọjá-agbábọ́ọ̀lù bẹ́ẹ̀ dáradára, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùkọ́ni máa ń sọ̀rọ̀ lòdì sí no-look tàbí behind-the-back passes, ní gbígbàgbọ́ pé wọ́n ṣòro láti ṣàkóso wọ́n sì ṣeé ṣe kí wọ́n yọrí sí turnovers tàbí rúrú-òfin.

### Dídún bọ́ọ̀lù (Dribbling)

Dídún bọ́ọ̀lù ni ìṣe dídún bọ́ọ̀lù léraléra pẹ̀lú ọwọ́ kan ó sì jẹ́ ìbéèrè fún olùṣeré láti gbé ìgbésẹ̀ pẹ̀lú bọ́ọ̀lù. Láti dún bọ́ọ̀lù, olùṣeré ń ti bọ́ọ̀lù sí isalẹ síhà ilẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìkùkù ọwọ́ dípò pípá á; èyí ń ríi dájú ìṣàkóso tí ó pọ̀ sí i.

Nígbà tí a bá ń dún bọ́ọ̀lù kọjá alátakò kan, olùdún-bọ́ọ̀lù gbọ́dọ̀ dún bọ́ọ̀lù pẹ̀lú ọwọ́ tí ó jìnnà jù sí alátakò, tí ó jẹ́ kí ó ṣòro fún olùṣeré olùgbèjà láti dé ibi bọ́ọ̀lù náà. Nítorí náà ó ṣe pàtàkì fún olùṣeré láti le dún bọ́ọ̀lù dáradára pẹ̀lú ọwọ́ méjèèjì.

Àwọn olùdún-bọ́ọ̀lù tó dára (tàbí "àwọn olùtọ́jú bọ́ọ̀lù") máa ń jẹ́ kí ọwọ́ dídún bọ́ọ̀lù wọn wà ní isalẹ sí ilẹ̀, tí ó ń dín ọ̀nà ìrìn bọ́ọ̀lù kù láti ilẹ̀ sí ọwọ́, tí ó jẹ́ kí ó ṣòro fún olùgbèjà láti "ji" bọ́ọ̀lù náà. Àwọn olùtọ́jú bọ́ọ̀lù tó dára máa ń dún bọ́ọ̀lù léraléra lẹ́yìn ẹ̀yìn wọn, láàárín ẹsẹ̀ wọn, wọ́n sì máa ń yí ìhà padà lójijì, tí ó ń ṣe àpẹẹrẹ dídún bọ́ọ̀lù tí kò rọrùn láti sọtẹ́lẹ̀ èyí tí ó ṣòro láti gbèjà. Èyí ni a ń pè ní crossover, èyí tí ó jẹ́ ọ̀nà tí ó gbéṣẹ́ jùlọ láti kọjá àwọn olùgbèjà nígbà tí a ń dún bọ́ọ̀lù.

Olùṣeré tí ó ní ọgbọ́n le dún bọ́ọ̀lù láì wo bọ́ọ̀lù, nípa lílo ìṣípòpadà dídún bọ́ọ̀lù tàbí ìran ẹ̀gbẹ́ láti mọ ibi tí bọ́ọ̀lù wà. Nípa àìní láti pọkàn pọ̀ sórí bọ́ọ̀lù, olùṣeré le wá àwọn ẹlẹgbẹ́ tàbí àwọn àǹfààní gbígba àmì, bákan náà àti láti yẹra fún ewu ti pé kí ẹnìkan ji bọ́ọ̀lù kúrò lọ́wọ́ rẹ̀.

### Dídènà (Blocking)

Dídènà máa ń wáyé nígbà tí, lẹ́yìn tí wọ́n gbìyànjú shot kan, olùgbèjà ṣàṣeyọrí láti yí shot náà padà nípa fífọwọ́kan bọ́ọ̀lù. Ní fẹ́rẹ̀ gbogbo àwọn oríṣi eré, ó jẹ́ aìbòfinmu láti fọwọ́kan bọ́ọ̀lù lẹ́yìn tí ó wà ní ọ̀nà ìsàlẹ̀ ti arc rẹ̀; èyí ni a mọ̀ sí *[[goaltending]]*. Ó tún jẹ́ aìbòfinmu lábẹ́ NBA àti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn Ọkùnrin NCAA láti dènà shot kan lẹ́yìn tí ó ti kan backboard, tàbí nígbà tí apá èyíkéyìí bọ́ọ̀lù náà wà tààrà lókè rim. Lábẹ́ àwọn òfin àgbáyé ó jẹ́ aìbòfinmu láti dènà shot tí ó wà ní ọ̀nà ìsàlẹ̀ arc rẹ̀ tàbí èyí tí ó ti kan backboard títí tí bọ́ọ̀lù náà yóò fi lu rim. Lẹ́yìn tí bọ́ọ̀lù náà lu rim, ó tún di ẹ̀tọ́ láti fọwọ́ kàn án bótilẹ̀jẹ́pé a kò kà á sí dídènà tí a ṣe mọ́.

Láti dènà shot, olùṣeré gbọ́dọ̀ le dé ibi tí ó ga ju ibi tí wọ́n ti ju shot náà sílẹ̀. Nítorí náà, gíga le jẹ́ àǹfààní nínú dídènà. Àwọn olùṣeré tí wọ́n ga tí wọ́n sì ń ṣeré ní ipò power forward tàbí center sábà máa ń ní àkọsílẹ̀ dídènà púpọ̀ ju àwọn olùṣeré tí wọ́n kúrú tí wọ́n sì ń ṣeré ní ipò olùṣọ́. Síbẹ̀síbẹ̀, pẹ̀lú àkókò tí ó dára àti fífò lóòró tí ó ga tó, àwọn olùṣeré tí wọ́n kúrú pàápàá le jẹ́ olùdènà shot tí ó gbéṣẹ́.

## Gíga

Ní ìpele oníṣẹ́-òwò, púpọ̀ nínú àwọn olùṣeré ọkùnrin ga ju  àti púpọ̀ nínú àwọn obìnrin ga ju . Àwọn olùṣọ́, fún ẹni tí ìṣọ̀kan ara àti ọgbọn títọ́jú bọ́ọ̀lù ṣe pàtàkì, sábà máa ń jẹ́ àwọn olùṣeré tí ó kéré jùlọ. Fẹ́rẹ̀ gbogbo àwọn forwards nínú àwọn liigi oníṣẹ́-òwò àwọn ọkùnrin tí ó ga jùlọ ga ní  tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Púpọ̀ nínú àwọn centers ga ju . Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí tí a fún gbogbo àwọn ẹgbẹ́ NBA, ìpínìdajì gíga gbogbo àwọn olùṣeré NBA kéré díẹ̀ sí , pẹ̀lú ìpínìdajì ìwọ̀n súnmọ́ . Àwọn olùṣeré tí ó ga jùlọ rí ní NBA ni Manute Bol àti Gheorghe Mureșan, àwọn méjèèjì ga ní . Ní , Margo Dydek ni olùṣeré tí ó ga jùlọ nínú ìtàn WNBA.

Olùṣeré tí ó kúrú jùlọ tí ó tíì ṣeré rí ní NBA ni Muggsy Bogues ní . Àwọn olùṣeré mìíràn tí wọ́n ní gíga déédé tàbí tí wọ́n kúrú díẹ̀ ti gbèrú ní ìpele oníṣẹ́-òwò, pẹ̀lú Anthony "Spud" Webb, ẹni tí ó ga ní , ṣùgbọ́n tí ó ní fífò lóòró , tí ó fún un ní gíga pàtàkì nígbà tí ó bá ń fò. Yuki Kawamura náà wà, tí ó dúró ní 5 ft 8 in (1.73 m), tí ó rí àṣeyọrí pẹ̀lú ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè àwọn ọkùnrin Japan, pẹ̀lú rẹ̀ tí ó ní àmì 20, ìpadàbọ̀ 3, àti ìrànlọ́wọ́ 7 ní ìpínìdajì pẹ̀lú ẹgbẹ́ rẹ̀. Àṣeyọrí rẹ̀ pẹ̀lú ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè rẹ̀ mú kí ó fọwọ́sí àdéhùn ọ̀nà-méjì pẹ̀lú Memphis Grizzlies ti NBA. Níkẹyìn, Temeka Johnson, ẹni tí ó gba WNBA Rookie of the Year Award àti aṣèyọrí pẹ̀lú Phoenix Mercury nígbà tí ó dúró ní  péré. Nígbà tí àwọn olùṣeré tí wọ́n kúrú sábà máa ń wà ní àìnífààní ní àwọn apá kan eré náà, agbára wọn láti rìn kánkán láàárín àwọn agbègbè tí èrò pọ̀ sí ti pápá àti láti ji bọ́ọ̀lù nípa nína ọwọ́ sí isalẹ jẹ́ agbára.

Àwọn olùṣeré sábà máa ń fi kún gíga wọn ní ilé-ìwé gíga tàbí kọ́lẹ́jì. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn tí wọ́n ní ìrètí máa ń sọ àsọdùn gíga wọn nígbà tí wọ́n wà ní ilé-ìwé gíga tàbí kọ́lẹ́jì láti jẹ́ kí wọ́n fani mọ́ra sí i sí àwọn olùkọ́ni àti àwọn olùwá-olóye, tí wọ́n fẹ́ràn àwọn olùṣeré tí wọ́n ga. Charles Barkley sọ pé; "Wọ́n ti wọn mí ní 6–5, 6-. Ṣùgbọ́n mo bẹ̀rẹ̀ ní kọ́lẹ́jì ní 6–6." Sam Smith, òǹkọ̀wé tẹ́lẹ̀ láti *[[Chicago Tribune]]*, sọ pé: "A mọ àwọn gíga náà, nítorí lẹ́yìn ibùdó, ìwé náà máa ń jáde. Ṣùgbọ́n o lo gíga yẹn, inú sì bí olùṣeré náà. Lẹ́yìn náà o gbọ́ láti ọ̀dọ̀ aṣojú rẹ̀. Tàbí o fi ìtàn rẹ sílẹ̀ pẹ̀lú gíga tí ó tọ́, àti pé tábìlì ẹ̀dà yí i padà nítorí pé wọ́n ní ìtọ́nisọ́nà oníròyìn N.B.A. 'òṣìṣẹ́', èyí tí kò tọ́. Nítorí náà o kàn máa ń tẹ̀lé àwàdà náà."

Láti sáà NBA 2019–20 àwọn gíga àwọn olùṣeré NBA ni a kọ sílẹ̀ lọ́nà tí ó dájú nípa wíwọn àwọn olùṣeré láì wọ bàtà.

## Àwọn oríṣi àti àwọn eré tí ó jọra

Àwọn oríṣi bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ jẹ́ àwọn iṣẹ́ tí ó dá lórí eré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀, ní lílo àwọn ọgbọ́n bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àti ohun-èèlò tí ó wọ́pọ̀ (ní pàtàkì bọ́ọ̀lù àti apẹ̀rẹ̀). Àwọn oríṣi kan ní àwọn ìyípadà òfin tí kò jinlẹ̀ nìkan, nígbà tí àwọn mìíràn jẹ́ eré ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú onírúurú ìwọ̀n ipa láti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Àwọn oríṣi mìíràn pẹ̀lú àwọn eré ọmọdé, àwọn ìdíje tàbí àwọn iṣẹ́ tí a pète láti ran àwọn olùṣeré lọ́wọ́ láti fún àwọn ọgbọ́n lókun.

Ẹ̀dà àtijọ́ kan ti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀, tí àwọn obìnrin àti àwọn ọmọbìnrin ń gbá ní pàtàkì, ni six-on-six basketball. Horseball jẹ́ eré tí wọ́n ń gbá lórí ẹṣin níbi tí wọ́n ti ń tọ́jú bọ́ọ̀lù tí wọ́n sì ń gba àmì nípa sísọ ọ́ gba inú àwọ̀n gíga (nǹkan bí 1.5m×1.5m). Eré-ìdárayá náà dàbí àpapọ̀ polo, rugby, àti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Ẹ̀dà kan tilẹ̀ wà tí wọ́n ń gbá lórí kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ tí a mọ̀ sí Donkey basketball, èyí tí ó ti fa àríwísí láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀tọ́ ẹranko.

### Pápá-ààbọ̀
Bóyá oríṣi kan ṣoṣo tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ni eré pápá-ààbọ̀, tí wọ́n ń gbá ní àwọn ibi tí kò ṣe déédé láìsí àwọn adájọ́ tàbí àwọn òfin líle. Apẹ̀rẹ̀ kan péré ni wọ́n ń lò, wọ́n sì gbọ́dọ̀ "gba bọ́ọ̀lù padà" tàbí "kó o kúrò" – gbe kọjá tàbí dún un ní ìta ìlà àmì mẹ́ta nígbàkigbà tí ìní bọ́ọ̀lù bá yípadà láti ẹgbẹ́ kan sí èkejì. Àwọn eré pápá-ààbọ̀ nílò ìfaradà cardiovascular tí ó kéré, níwọ̀n bí àwọn olùṣeré kò nílò láti sáré síwájú àti sẹ́yìn ní pápá kíkún. Pápá-ààbọ̀ ń mú iye àwọn olùṣeré tí wọ́n le lo pápá kan pọ̀ sí i tàbí, ní òdìkejì, wọ́n le gbá a bí iye ènìyàn kò bá tó láti dá àwọn ẹgbẹ́ 5-sí-5 kíkún sílẹ̀.

Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ pápá-ààbọ̀ ni wọ́n sábà máa ń gbá 1-sí-1, 2-sí-2 tàbí 3-sí-3. Èyí tí ó kẹ́yìn nínú àwọn oríṣi wọ̀nyí ń gba ìdánimọ̀ òṣìṣẹ́ díẹ̀díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí 3x3, tí a mọ̀ sí FIBA 33 ní ìbẹ̀rẹ̀. Wọ́n kọ́kọ́ dán an wò ní 2007 Asian Indoor Games ní Macau àti pé àwọn ìdíje òṣìṣẹ́ àkọ́kọ́ wáyé ní 2009 Asian Youth Games àti 2010 Youth Olympics, àwọn méjèèjì ní Singapore. FIBA 3x3 Youth World Championships àkọ́kọ́ wáyé ní Rimini, Italy ní 2011, pẹ̀lú FIBA 3x3 World Championships àkọ́kọ́ fún àwọn ẹgbẹ́ àgbà tí ó tẹ̀lé e ní ọdún kan lẹ́yìn náà ní Athens. Eré-ìdárayá náà ni a fojú sọ́nà gidigidi láti di eré-ìdárayá Olympic ní kùtùkùtù bí 2016. Ní ìgbà ẹ̀rùn 2017, liigi bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ BIG3, liigi bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ pápá-ààbọ̀ 3x3 oníṣẹ́-òwò tí ó ní àwọn olùṣeré NBA tẹ́lẹ̀, bẹ̀rẹ̀. BIG3 ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn oríṣi òfin pẹ̀lú four-point field goal.

### Àwọn oríṣi mìíràn
Àwọn oríṣi bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ojú-ewé tàbí abala tiwọn pẹ̀lú:

* **[[Twenty-one (basketball)|21]]** (tí a tún mọ̀ sí **American**, **cutthroat** àti **roughhouse**)
* **[[Variations of basketball#42|42]]**
* **[[Around the World (basketball)|Around the World]]**
* **[[Variations of basketball#Bounce|Bounce]]**
* **[[Variations of basketball#Firing Squad|Firing Squad]]**
* **[[Variations of basketball#Fives|Fives]]**
* **[[H-O-R-S-E]]**
* **[[Hotshot (game)|Hotshot]]**
* **[[Knockout (game)|Knockout]]**
* **[[Variations of basketball#One-shot conquer|One-shot conquer]]**
* **[[Variations of basketball#Steal The Bacon|Steal The Bacon]]**
* **[[Variations of basketball#Tip-it|Tip-it]]**
* **[[Variations of basketball#Tips|Tips]]**
* **[[Variations of basketball#"The One"|"The One"]]**
* **[[Variations of basketball#War|Basketball War]]**
* **[[Water basketball]]**
* **[[Beach basketball]]**
* **[[Streetball]]**

* **One-on-one** jẹ́ oríṣi kan nínú èyí tí àwọn olùṣeré méjì yóò lo apá kékeré pápá nìkan (nígbà mìíràn kò ju ìdajì pápá lọ) wọ́n sì díje láti gbá bọ́ọ̀lù sínú hoop kan ṣoṣo. Irúfẹ́ àwọn eré bẹ́ẹ̀ máa ń tẹnu mọ́ dídún bọ́ọ̀lù ẹnìkọ̀ọ̀kan àti àwọn ọgbọn jíji bọ́ọ̀lù ju sísọ bọ́ọ̀lù àti eré ẹgbẹ́ lọ.
* **Dunk Hoops** jẹ́ oríṣi tí wọ́n ń gbá lórí àwọn hoops bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn rims tí a rẹ sílẹ̀ (lábẹ́ ìlànà bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ẹsẹ̀ bàtà 10). Ó bẹ̀rẹ̀ nígbà tí òkìkí slam dunk dàgbà wọ́n sì ṣe é láti ṣẹ̀dá àwọn àǹfààní tí ó dára jù fún dunks pẹ̀lú àwọn rims tí a rẹ sílẹ̀ àti lílo àwọn òfin goaltending tí a yípadà.
* **Unicycle basketball** ni wọ́n ń gbá ní lílo bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ìlànà lórí pápá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ déédé pẹ̀lú àwọn òfin kannáà, fún àpẹẹrẹ, ẹnìkan gbọ́dọ̀ dún bọ́ọ̀lù nígbà tí ó ń gun. Àwọn òfin mélòókan wà tí ó jẹ́ pàtàkì sí unicycle basketball pẹ̀lú, fún àpẹẹrẹ, olùṣeré gbọ́dọ̀ ní ó kéré jù ẹsẹ̀ kan lórí pedal nígbà tí ó bá ń gbe bọ́ọ̀lù wọlé. Unicycle basketball ni wọ́n sábà máa ń gbá ní lílo àwọn unicycles 24" tàbí tí ó kéré sí i, àti lílo àwọn pedals ṣiṣu, méjèèjì láti dáàbò bo pápá àti ojú-ọ̀bẹ́-ẹ̀sẹ̀ àwọn olùṣeré. Àwọn eré unicycle basketball tí ó lókìkí ni wọ́n ṣètò ní Àríwá Amẹ́ríkà.

Àwọn eré tí ó yọ láti inú bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ tí wọ́n jẹ́ eré-ìdárayá ọ̀tọ̀ báyìí pẹ̀lú:
* **[[Ringball]]**, eré-ìdárayá ìbílẹ̀ South Africa kan tí ó wá láti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀, ni wọ́n ti ń gbá láti 1907. Eré-ìdárayá náà ni wọ́n ń gbé lárugẹ báyìí ní South Africa, Namibia, Botswana, Lesotho, India, àti Mauritius láti fidi Ringball múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí eré-ìdárayá àgbáyé.
* **[[Korfball]]** (Dutch: Korfbal, *korf* túmọ̀ sí 'apẹ̀rẹ̀') bẹ̀rẹ̀ ní Netherlands wọ́n sì ń gbá a báyìí kárí-ayé gẹ́gẹ́ bí eré bọ́ọ̀lù ẹgbẹ́ àdàpọ̀-abo, tí ó jọ netball àdàpọ̀ àti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀.
* **[[Netball]]** jẹ́ eré-ìdárayá ẹgbẹ́ tí ìfọwọ́kan kò pọ̀ nínú èyí tí àwọn ẹgbẹ́ méjì ti ènìyàn méje gbìyànjú láti gba àmì lòdì sí ara wọn nípa gbigbe bọ́ọ̀lù gba inú hoop gíga. Aṣèyọrí Australia New Zealand (tí a ń pè ní ANZ Championship) lókìkí gan-an ní Australia àti New Zealand gẹ́gẹ́ bí liigi netball àkọ́kọ́. Tí àwọn obìnrin nìkan ń gbá tẹ́lẹ̀, netball lónìí ní àwọn ìdíje àdàpọ̀-abo.
* **[[Slamball]]**, tí òǹkọ̀wé tẹlifiṣọ̀n Mason Gordon hùmọ̀, jẹ́ eré-ìdárayá ìfọwọ́kan-kíkún tí ó ní trampolines. Ìyàtọ̀ pàtàkì láti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ni pápá náà; lábẹ́ rim tí wọ́n fi nǹkan rirọ̀ sí àti backboard ni àwọn trampoline mẹrin tí wọ́n gbé sínú ilẹ̀, èyí tí ó ń ṣiṣẹ́ láti ti àwọn olùṣeré sí ibi gíga fún slam dunks. Àwọn òfin náà tún gba ìfọwọ́kan ara díẹ̀ láyè láàárín àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ti àwọn ẹgbẹ́ ẹlẹ́ni mẹrin. Àwọn eré oníṣẹ́-òwò ti Slamball wà lórí Spike TV ní 2002, eré-ìdárayá náà sì ti tàn sí China àti àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn.


File:Dan Hadani collection (990044347560205171).jpg|Olùṣeré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kan ní Israel, 1969
File:Girls play basketball in Dharmsala, India.jpg|Àwọn ọmọbìnrin ilé-ìwé ń sọ hoops láàárín Himalayas ní Dharamsala, India.
File:Sân trường THPT Phan Đình Phùng, Hà Nội.JPG|Kọ́ọ̀sì ìdánilẹ́kọ̀ọ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ní Phan Đình Phùng High School, Hanoi, Vietnam
File:MECVOLLEYBALL GROUND.JPG|Pápá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ní Tamil Nadu, India
File:Kevyen liikenteen väylä Baana - G8537 - hkm.HKMS000005-km0000n5j4.jpg|Pápá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ lórí Baana - Helsinki, Finland.  


## Àwọn irúfẹ́ ìbáṣepọ̀ ti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀

Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí eré-ìdárayá ìbáṣepọ̀ àti àwùjọ ní àwọn àyíká, òfin àti ìṣirò ènìyàn tí ó yàtọ̀ sí àwọn tí a rí nínú bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò àti ti tẹlifiṣọ̀n.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ eré-ìtura
Wọ́n ń gbá bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ lọ́pọ̀lọpọ̀ gẹ́gẹ́ bí eré-ìdárayá àfikún, inú ilé-ìwé tàbí amateur ní àwọn ilé-ìwé àti kọ́lẹ́jì. Àwọn ilé-iṣẹ́ pàtàkì ti bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ eré-ìtura pẹ̀lú:
* **Àwọn ilé-ìwé àti akádémì bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀**, níbi tí wọ́n ti ń kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní ìmúdàgbàsókè àwọn ìpìlẹ̀ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀, ṣe àwọn eré-ìdárayá ìlera àti ìfaradà àti kọ́ onírúurú ọgbọ́n bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ń kọ́ àwọn ọ̀nà tí ó tọ́ fún gbigbe bọ́ọ̀lù kọjá, títọ́jú bọ́ọ̀lù, dídún bọ́ọ̀lù, sísọ bọ́ọ̀lù láti àwọn ọ̀nà jíjìn oríṣiríṣi, gbígba ìpadàbọ̀, àwọn ìgbésẹ̀ ìkọlù, ààbò, layups, screens, àwọn òfin bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àti ìwà bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀. Ohun tí ó tún gbajúmọ̀ ni àwọn ibùdó bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ tí wọ́n ṣètò fún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ oríṣiríṣi, nígbà mìíràn láti múra sílẹ̀ fún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀, àti àwọn ilé-ìwòsàn bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ fún ìmúsunwọ̀n àwọn ọgbọ́n.
* **Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kọ́lẹ́jì àti yunifásítì** tí wọ́n ń gbá ní àwọn ilé-iṣẹ́ ẹ̀kọ́ gíga. Èyí pẹ̀lú National Collegiate Athletic Association (NCAA) bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ láàárín àwọn kọ́lẹ́jì.

### Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn aláàbọ̀-ara
* **[[Deaf basketball|Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn adití]]**: Ọ̀kan lára ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn eré-ìdárayá àwọn adití, bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àwọn adití gbaralé fífi ọwọ́ sọ̀rọ̀ fún ibaraẹnisọrọ. Èrò ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ eré-ìdárayá àwọn adití ni láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ayára-bí-àṣá fún ìbáṣepọ̀ àwùjọ ti àwọn ènìyàn tí wọ́n kéré tí wọ́n sì tàn kálẹ̀ ní agbègbè.
* **[[Wheelchair basketball|Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ kẹ̀kẹ́-arọ]]**: Eré-ìdárayá tí ó dá lórí bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ṣùgbọ́n tí a ṣe fún àwọn aláàbọ̀-ara nínú kẹ̀kẹ́-arọ. Wọ́n ka a sí ọ̀kan lára àwọn eré-ìdárayá àwọn aláàbọ̀-ara pàtàkì ó sì jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ Olympic.

### Àwọn irúfẹ́ mìíràn
* **[[Biddy basketball]]** tí àwọn ọmọdé ń gbá, nígbà mìíràn ní àwọn ìdíje òṣìṣẹ́, kárí-ayé.
* **[[Midnight basketball]]**, ìgbésẹ̀ kan láti dín ìwà-ọ̀daràn kù ní àárín ìlú ní United States àti níbòmíràn nípa kíkó àwọn ọ̀dọ̀ ní àwọn agbègbè ìlú mọ́ra pẹ̀lú eré-ìdárayá gẹ́gẹ́ bí àrọ́pò sí oògùn olóró àti ìwà-ọ̀daràn.
* **[[Rezball]]**, kúkúrú fún reservation ball, jẹ́ ìtẹ̀lé bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ ti Àwọn Ọmọ Onílẹ̀ Amẹ́ríkà tí ó lágbára, ní pàtàkì ọ̀nà ìṣeré tí ó jẹ́ pàtàkì sí àwọn ẹgbẹ́ Àwọn Ọmọ Onílẹ̀ Amẹ́ríkà ti àwọn agbègbè kan.

## Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àròsọ

**[[Fantasy basketball|Bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àròsọ]]** di gbajúmọ̀ nígbà àwọn ọdún 1990 láti ọwọ́ ESPN Fantasy Sports, NBA.com, àti Yahoo! Fantasy Sports. Lórí àwòṣe ti bọ́ọ̀lù baseball àròsọ àti bọ́ọ̀lù àròsọ, àwọn olùṣeré ń ṣẹ̀dá àwọn ẹgbẹ́ àròsọ, yan àwọn olùṣeré bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ oníṣẹ́-òwò láti "ṣeré" lórí àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí nípasẹ̀ yíyan àwàdà tàbí pàṣípààrọ̀, lẹ́yìn náà wọ́n máa ń ṣe ìṣirò àwọn àmì tí ó dá lórí iṣẹ́ àwọn olùṣeré ní ayé gidi.

### Àwọn ìpìlẹ̀ bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ àròsọ

# **Ìṣètò Liigi**:
#* O le darapọ̀ mọ́ àwọn liigi gbogbo gbòò tàbí ṣẹ̀dá àwọn liigi aládàáni pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́.
#* Àwọn pèpéle tí ó gbajúmọ̀ pẹ̀lú ESPN, Yahoo Sports, Sleeper, àti Fantrax.
# **Yíyan (Draft)**:
#* Yíyan (ejò tàbí títa ní gbangba) máa ń wáyé ní ìbẹ̀rẹ̀ sáà náà.
#* Àwọn olùkópa máa ń yan àwọn olùṣeré NBA láti ṣẹ̀dá àwọn ẹgbẹ́ wọn.
# **Àwọn Ọ̀nà Gbígba Àmì**:
#* **Liigi Àwọn Àmì**: Àwọn olùṣeré ń gba àmì tí ó dá lórí àwọn ìṣirò pàtó (f.a., àmì 2 fún ìpadàbọ̀ kọ̀ọ̀kan, àmì 1.5 fún ìrànlọ́wọ́ kọ̀ọ̀kan).
#* **Liigi Àwọn Ẹ̀ka**: Àwọn ẹgbẹ́ ń díje nínú àwọn ẹ̀ka pàtó (f.a., dára jùlọ nínú ìrànlọ́wọ́, jíjí).
#* **Rotisserie (Roto)**: Àwọn ẹgbẹ́ wà ní ipò nínú ẹ̀ka kọ̀ọ̀kan, àti pé wọ́n ń so àwọn ipò pọ̀ láti pinnu àpapọ̀ àmì.
# **Ìṣàkóso Àtòjọ**:
#* Àwọn ẹgbẹ́ ń ṣètò àwọn olùṣeré lójoojúmọ́ tàbí lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀, tí wọ́n ń pinnu àwọn ìṣirò olùṣeré wo ni yóò kà.
#* O le pààrọ̀ àwọn olùṣeré, yan àwọn olùṣeré ọ̀fẹ́, tàbí ju àwọn olùṣeré tí wọn kò ṣiṣẹ́ dáradára sílẹ̀.
# **Playoffs**:
#* Ní òpin sáà NBA déédé, àwọn liigi àròsọ sábà máa ń ní playoffs láti pinnu aṣèyọrí.

## Wo eléyìí náà

* Basketball moves
* Basketball National League
* Continental Basketball Association
* Glossary of basketball terms
* Index of basketball-related articles
* List of basketball films
* List of basketball leagues
* Timeline of women's basketball
* ULEB, Union des Ligues Européennes de Basket, ní Gẹ̀ẹ́sì Union of European Leagues of Basketball

## Àwọn Ìtọ́kasí

### Àwọn ìtọ́kasí

### Àwọn ìtọ́kasí gbogbo gbòò

* 
* 
* 
* 

## Àwọn ìwé àkàsíwájú

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Àwọn ìjápọ̀ ìta

### Ìtàn
* Basketball Hall of Fame – Springfield, MA
* National Basketball Foundationruns the Naismith Museum in Ontario
* Hometown Sports Heroes 

### Àwọn Àjọ
* Basketball at the Olympic Games
* International Basketball Federation
* National Basketball Association
* Women's National Basketball Association
* Continental Basketball Association (oldest professional basketball league in the world) 
* National Wheelchair Basketball Association

### Àwọn orísun mìíràn
* "Basketball". *[[Encyclopædia Britannica]]* Online.
* Eurobasket website
* Basketball-Reference.com: Basketball Statistics, Analysis and History 
* Ontario's Historical Plaques – Dr. James Naismith (1861–1939)


Ẹ̀ka:Àwọn àpilẹ̀kọ tí ó ní àwọn fídíò
Ẹ̀ka:Àwọn eré bọ́ọ̀lù
Ẹ̀ka:Àwọn eré àti eré-ìdárayá tí a dá sílẹ̀ ní 1891
Ẹ̀ka:Àwọn eré-ìdárayá tí ó bẹ̀rẹ̀ ní United States
Ẹ̀ka:Àwọn eré-ìdárayá Olympic Ìgbà Ẹ̀rùn
Ẹ̀ka:Àwọn eré-ìdárayá ẹgbẹ́