Orin Yoruba

**Orin Yorùbá** jẹ́ irúfẹ́ orin tí àwọn Yorùbá ní Nàìjíríà, Togo, àti Benin ń kọ. Wọ́n mọ̀ ọ́ jùlọ fún àṣà àti ọgbọ́n lílu ìlù rẹ̀ tó yàtọ̀, pàápàá jùlọ lílo ìlù gángan tó rí bí awogo-yanrìn. Orin ìbílẹ̀ Yorùbá ló ṣeéṣe kí ó jẹ́ orin Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tó gbajúmọ̀ jùlọ nínú àwọn irúfẹ́ orin Afro-Latin àti Caribbean; ó fi ipa tó ṣe pàtàkì lẹ̀ nínú orin tí wọ́n ń lò nínú ẹ̀sìn Santería àti orin Cuba.

Àwọn Yorùbá ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tó ní onírúurú ènìyàn jùlọ ní ilẹ̀ Áfíríkà. Ohun ńlá kan tó mú wọn yàtọ̀ sí àwọn ẹ̀yà mìíràn ní Nàìjíríà ni àṣeyọrí wọn nínú iṣẹ́-ọnà àti eré ìnàwó, pàápàá jùlọ nínú orin. Orin *Jùjú*, *fùjì*, *àpàlà* àti *sákárà* wà lára àwọn irúfẹ́ orin gbajúmọ̀ tó bẹ̀rẹ̀ láàrin àwọn Yorùbá. Báwo àti ìgbà wo ni àwọn orin yìí ṣe yọjú nínú orin Nàìjíríà ti jẹ́ ohun ìyàlẹ́nu fún àwọn onítàn. Ṣùgbọ́n, ọ̀pọ̀ gbàgbọ́ pé àwọn orin yìí wá láti inú orin ìbílẹ̀ láàrin àwọn Yorùbá nígbà ayé Òyìnbó amúnisìn, wọ́n sì dàgbà díẹ̀díẹ̀ láti di orin tó lókìkí lórílẹ̀-èdè lẹ́yìn òmìnira ní 1960. Àyọkà yìí ń tọpinpin ìbẹ̀rẹ̀ àti ìjẹ́pàtàkì orin ìbílẹ̀ Yorùbá ní Nàìjíríà, àti ipa rẹ̀ láti sọ àṣà àti ogún àwọn Yorùbá di gbajúmọ̀ nílé àti ní ilẹ̀ òkèèrè. Wọ́n sọ pé orin jẹ́ ọ̀nà pàtàkì tí wọ́n fi ń gbé àṣà Yorùbá ró láwùjọ láìka ipa àṣà ilẹ̀ òkèèrè tó ń wọlé wá sí Áfíríkà. Fún àlàyé kíkún lórí orin Yorùbá, ẹ wo ìwé Bode Omojola, *Yoruba Music in the Twentieth Century* (University of Rochester Press, 2012).

## Orin ìbílẹ̀
Àwọn akọrin tó ń lo dùǹdún máa ń lu irúfẹ́ orin kan tí wọ́n tún ń pè ní *dùǹdún*. Àwọn àkójọpọ̀ yìí ní onírúurú ìwọ̀n ìlù pẹ̀lú àwọn ìlù pàtàkì (*ògìdó*). *Gàǹgàn* jẹ́ ọ̀kan lára wọn. Olórí ẹgbẹ́ akọrin dùǹdún ni *oníyá-ìlù*, ẹni tó ń lo ìlù láti "sọ̀rọ̀" nípa yíyá ohùn èdè Yorùbá. Púpọ̀ nínú orin Yorùbá jẹ́ ti tẹ̀mí, wọ́n sì sábà máa ń yà á sọ́tọ̀ fún àwọn Òrìṣà.

### Ìgbékalẹ̀ ìlù

Ọ̀nà tí wọ́n sábà máa ń gbà lu aago tàbí ìlù níbẹ̀rẹ̀ nínú orin Yorùbá ni ti lílù lẹ́ẹ̀meje tí wọ́n mọ̀ nínú ìmọ̀ orin sí *standard pattern* (ìlù-ìpìlẹ̀). Wọ́n máa ń ṣe ìlù-ìpìlẹ̀ yìí ní ọ̀nà oní-pásẹ̀-mẹ́ta (triple-pulse) (12/8 tàbí 6/8) àti oní-pásẹ̀-méjì (duple-pulse) (4/4 tàbí 2/2). Aago irin ni wọ́n sábà máa ń fi lu ìlù-ìpìlẹ̀ yìí.

Àwọn lílù ìpìlẹ̀ máa ń bọ́ sí: 1,  1a,  2& 2a,  3&,  4, 4a.

12/8:
 **1** & a **2** & a **3** & a **4** & a ||
 X . X . X X . X . X . X ||
4/4:
 **1** e & a **2** e & a **3** e & a **4** e & a ||
 X . . X . . X X . . X . X . . X ||

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin ìlù Yorùbá ló dálórí cross rhythm (ìlù tó gbárawọn). Àpẹẹrẹ yìí ṣàfihàn ìlù lẹ́ẹ̀márùn-ún ti ìlù-ìpìlẹ̀ (tí wọ́n mọ̀ sí clave nínú orin Afro-Latin) lórí ìlù gàǹgàn kàkàkí (làìní òkè). Àwọn dùǹdún tó wà ní làìní kejì àti kẹta ń lu ẹ̀ṣọ́ ìlù mẹ́ta-lórí-mẹ́rin (3:4)—tí wọ́n ṣàfihàn bíi lílù méjì lẹ́ẹ̀mẹta lòdì sí lílù méjì lẹ́ẹ̀mẹrin.

## Orin ìgbàlódé
Wọ́n ka orin Yorùbá sí ọ̀kan lára àwọn apá pàtàkì nínú orin ìgbàlódé ti àwọn Nàìjíríà. Bótilẹ̀jẹ́pé orin ìbílẹ̀ Yorùbá kò gba ipa láti inú orin òkèèrè, a kò lè sọ bẹ́ẹ̀ fún orin Yorùbá òde-òní tó ti yípadà tó sì ti gba àṣà tuntun nípasẹ̀ kíkápọ̀ pẹ̀lú àwọn ohun èlò, ẹ̀bùn àti ìmọ̀sẹ̀nlé ti òkèèrè. Ìtumọ̀ rẹ̀ ní í ṣe pẹ̀lú sísọ orin Áfíríkà, níhìn-ín Yorùbá, di mímọ̀ nípa lílo àkópọ̀ àwọn ohun èlò láti onírúurú ibi.

Orin Yorùbá ní àtijọ́ dálórí ìtàn àròsọ àti ìjọsìn ẹ̀mí/òrìṣà, wọ́n ń lo àwọn ohun èlò àdáyébá bíi pípàtẹ́wọ́. Fífi orin ṣe iṣẹ́ oòjọ́ kì í ṣe nǹkan tí àwọn Yorùbá máa ń ṣe, wọ́n sì máa ń pe àwọn akọrin pẹ̀lú orúkọ ẹ̀gàn tí í ṣe Alágbè (alọrẹ), ẹ̀gàn àwọn olórin yìí ló jẹ́ kí kò fi bẹ́ẹ̀ wù àwọn Yorùbá ìgbàlódé lásìkò náà. Bótilẹ̀jẹ́pé, ó jẹ́ òótọ́ pé àwọn irúfẹ́ orin bíi highlife tí àwọn olórin bíi Rex Lawson, Ebenezer Obey, Segun Bucknor, Bobby Benson, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ ń kọ, pẹ̀lú Afrobeat ti Fela Kuti àti jùjú ti King Sunny Adé jẹ́ ọ̀nà tí àwọn Yorùbá fi gba orin òkèèrè sínú àṣà wọn. Àwọn irúfẹ́ orin wọ̀nyí ti wá láti àwọn ìlú ńlá bíi Èkó, Ìbàdàn, àti Port Harcourt níbi tí àwọn ènìyàn àti àṣà ti dàpọ̀.

Díẹ̀ lára àwọn aṣáájú olórin Jùjú pẹ̀lú Tunde King, Tunde Nightingale, Why Worry ní Òǹdó àti Ayinde Bakare, Dr. Orlando Owoh, Dele Ojo, Ik Dairo, àti Moses Olaiya (Baba Sala). Sákárà ni àwọn aṣáájú bíi Ojo Olawale ní Ìbàdàn, Abibu Oluwa, Yusuf Olatunji, Sanusi Aka, àti Saka Layigbade kọ.

Àpàlà, jẹ́ irúfẹ́ orin Yorùbá ìgbàlódé mìíràn tí àwọn aṣáájú olórin bíi Haruna Ishola, Sefiu Ayan, Ligali Mukaiba, Kasumu Adio, àti Yekini (Y.K.) Ajadi, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ kọ.

Fuji, èyí tó yọjú ní ìparí àwọn ọdún 60 àti ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 70, gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka látinú orin wéré/àjíṣààrí, tí àwọn akọrin Ìbàdàn bíi olóògbé Sikiru Ayinde Barrister, Alhaji Dauda Epo-Akara àti Ganiyu Kuti tàbí "Gani Irefin" sọ di gbajúmọ̀.

Irúfẹ́ orin mìíràn tó gbajúmọ̀ ni wákà tí Alhaja Batile Alake sọ di gbajúmọ̀ àti, lẹ́nu àìpẹ́ yìí, Salawa Abeni, Kuburat Alaragbo, Asanat Omo-Aje, Mujidat Ogunfalu, Misitura Akawe, Fatimo Akingbade, Karimot Aduke, àti Risikat Abeawo. Ní àwọn ìlú méjèèjì Ìbàdàn (ìlú tó tóbi jùlọ ní Nàìjíríà), àti Èkó (ìlú tó lẹ́rò jùlọ ní Nàìjíríà), àwọn àṣà púpọ̀ wọ̀nyí dàpọ̀ wọ́n sì di gbòǹgbò orin ìgbàlódé Nàìjíríà.

## Àwọn ohun èlò orin
* Agbe: ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀ tàbí agbè
* Ashiko: ìlù tó rí gígùn (cone)
* Ìlù Bàtá: ìlù ìbílẹ̀ tí wọ́n ṣe lọ́ṣọ̀ọ́ dáadáa tó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohùn, tó ní ìbáṣepọ̀ pẹ́kípẹ́kí pẹ̀lú òrìṣà Ṣàngó, ó máa ń mú ìró ohùn gíga tó múná jáde.
* Gòjé: ó dàbí dùrù-olóhùn kékéré gẹ́gẹ́ bí **kora** ti sahel
* Ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀: agbè-olóhùn; ìlẹ̀kẹ̀ tàbí ẹyọ ni wọ́n so yí agbè ká dáadáa, tí wọ́n ń gbọn, tí wọ́n ń fi ọwọ́ lù lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, tí wọ́n sì ń jù sókè láti fi dá ayọ̀ sílẹ̀.
* Gúdúgúdú: batá kékéré, tó ní ohùn dídùn
* Ìlù Sákárà: awọ ewúrẹ́ tí wọ́n fa lórí òrùka amọ̀
* Agogo: ohun èlò tó ń mú ohùn gíga jáde
* Ṣaworo: ó dàbí agogo, ṣùgbọ́n ohùn rẹ̀ lọ rẹ̀
* Aro: ó jọ saworo púpọ̀, ohùn rẹ̀ lọ rẹ̀ pẹ̀lú
* Seli: àkópọ̀ aro, saworo àti pípàtẹ́wọ́.
* Agídigbo, ohun èlò dùrù-àtàǹpàkò tí wọ́n ń kọ́ sọ́rùn tí wọ́n sì ń gbé lé àyà ẹni tó ń lù ú.
* Dùǹdún, tí ó ní *ìyá-ìlù* tàbí *[[gbedu]]* (ìlù ńlá), àti ọmọ-lẹ, àwọn ìlù kékeré, tí wọ́n ń lù pẹ̀lú ìlù batá láti ṣe ìpìlẹ̀ fún àwọn ìlù rẹ̀ tó múná.
* Bẹ̀nbẹ́, ìlù béesì (bass), ìlù abọ́. (ẹ tún wo List of Caribbean membranophones)
* Gàǹgàn: ìlù tó ń sọ̀rọ̀, ó ní ojú méjì wọ́n sì ń lò ó láti sin ohùn ọ̀rọ̀ ènìyàn
* Omele Ako Bata: tí wọ́n tún mọ̀ sí omele-mẹ́ta, òun ni ìlù tó kéré jùlọ nínú ìdílé batá.

## Ẹ tún wo
*List of Nigerian highlife musicians
*Owàǹbẹ̀

## Àwọn Ìtọ́kasí