Iree

**Iree** (tí a tún mọ̀ sí **Ire** tàbí **Iree Alalubosa** ) jẹ́ ìlú Yorùbá ní apá àríwá ìlà-oòrùn Ìpínlẹ̀ Osun, Nàìjíríà, Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà.

Iree jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìlú pàtàkì ní Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Boripe ní Ìpínlẹ̀ Osun. Ó wà ní ojú ọ̀nà ilu Osogbo si Ila-Orangun, ní nǹkan bí ogbon kilomita láti ilu Osogbo àti bi kilomita mejo si ilu Ikirun . Awon ilu wonyi lo yi ilu Iree ka: Ikirun, Iba, Eripa, Ada, Aagba, Ororuwo, Obaagun ati Iragbiji. Iree ati ọpọlọpọ awọn ilu miiran ni agbegbe kanna ni orukọ wọn bẹrẹ pẹlu lẹta 'I' ti a maa n ṣe apejuwe won wipe won wa ni Agbegbe 'I'. Awo ilu wonyi ni Ikirun, Iba, Ila Orangun, Inisa, Iragbiji, Iresi, Itake ati Imoleke. Iree tun wa ni afonifoji kan larin awọn oke nla meje ti o jẹ odi agbara adeyeba fun ilu Iree ni akoko ogun, nipataki julo lakoko awọn ogun abẹle ti Yorùbá ti o sele ni ọrundun kọkandinlogun. Awon Oke meje naa ni: Oke Eru, Oke Ilako, Oke Ipole, Oke Adanimole, Oke Aganna, Oke Apo ati Oke Maye. Awọn oke-nla meje yi jẹ ki o jẹ ifamọra si awọn aririn ajo.

Gẹ́gẹ́ bí àwọn òpìtàn ti sọ, Ọmọ Oba Dókítà Samuel Omotoso àti Ọmo Oba Oyeyemi Omotoso – tí wọ́n yàn láti kọ ìtàn Iree sílẹ̀ nipase Iree Progressive Union (1992) – Olaromoye, àlejò kan láti Ipee, ìlú kan nítòsí Offa ní Ìpínlẹ̀ Kwara ló dá Iree sílẹ̀. Ó kọ́kọ́ gbé ní ori-oke Ipole. Láìpẹ́, ọ̀pọ̀ ènìyàn dara pọ̀ mọ́ ọn, ìlú náà sì yára di ibùgbé ńlá. Àwọn àgbẹ̀ ni wọ́n koko tedo si ilu nan. Ibùdó tí wọ́n rí i pé ó dára jùlọ fún iṣẹ́ àgbẹ̀ àti iṣẹ́ ọdẹ ni o di ìlú Eripa nítorí pé Lakadi, olùdásílẹ̀ Eripa kò dara pọ̀ mọ́ wọn ní ibi ọdẹ yẹn nìkan, ṣùgbọ́n ó tedo sibe ní Eripa. Àwọn igi obi àti ọ̀pẹ tí àwọn ará Iree gbìn sí Eripa ní àwọn ọdún tó tẹ̀lé e ṣì wà níbẹ̀ títí di òní gẹ́gẹ́ bí ogún fún àwọn ọmọ wọn.

Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn odò mẹ́rin tí ó máa ń pèsè omi tí a nílò fún ìtọ́jú omi, ìlú náà di gbajúmọ̀ fún àwọn ọjà mẹ́ta - ewa ojú dúdú, ewébẹ̀ àti àlùbọ́sà. Nítorí pé Iree ń gbin àlùbọ́sà ní iyebiye funtí tità ní ọjà, ìlú náà di èyí tí a mọ̀ sí "Iree Alalubosa" (ìyẹn Iree, ilẹ̀ àlùbọ́sà). Láàárín àwọn odò mẹ́rin tí ó wà ní Iree, Odò Egudu ni ohun ìní ìlú náà ti o tóbi jùlọ nítorí pé ó máa ń pèsè omi nígbà gbogbo jale ọdún. Lẹ́yìn náà ó di ibi ìsinmi, àní fún àwọn arìnrìn-àjò pàápàá. Ìdí nìyí tí wọ́n fi ń yin àwọn ọmọ Iree lónìí ní ewì pé "Omo Larooye, omo Arolu, omo Akoisa - Legudu, Ayabu-ero, tí ó túmọ̀ sí, "Ọmọ Larooye, àti ti Arolu, àti ti Akoisa, tí wọ́n ń gbé lẹ́bàá odò Egudu, orísun ohun mímu olóòórùn dídùn fún àwọn tí ouń kọjá lọ". Odò Egudu wà nítòsí ibi tí Ilé-ẹ̀kọ́ Gíga Iree Baptist wà. Ode sise tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ tí ó wọ́pọ̀ jùlọ tí àwọn olùgbé Iree koko uń ṣe àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ibi pàtàkì ní Iree lónìí gba orúkọ wọn láti inú ayẹyẹ iṣẹ́ akọni àwọn ọdẹ àkọ́kọ́ ni ilu Iree. Fún àpẹẹrẹ, nípa lílo ọ̀kọ̀ onígun (Asa) tí ó jẹ́ ohun ìjà ọdẹ wọn tí ó wọ́pọ̀ jùlọ, Arolu, olùdásílẹ̀ ìlú náà, ní odò kan tí ó wà nítòsí, pa erin kan. Nítorí náà, won un pe odò náà ní Odo Asa. Òkè tí a sábà máa ń so àpò ọdẹ Arolu mọ́ ni Oke Apo (òkè apo). Igi ti o wa lórí òkè tí Arolu gbé àpò ọdẹ rẹ̀ kọ́ ni igi Ire. Nítorí náà, a sọ Iree ní orúkọ igi nan. Bákan náà, ibi tí ó wà níbi tí àwọn ọ̀rẹ́ Arolu ti pa erin àkọ́kọ́ wọn ni wọ́n ti pe orúkọ rẹ̀ ní Ibiti a ti ri erin pa (ìyẹn ni ibi tí a ti pa erin). Lẹ́yìn náà, wọ́n dín kù sí – “A r’erinpa”, lẹ́yìn náà “Erinpa” àti níkẹyìn, Eripa. Ìlú Eripa ní ìbáṣepọ̀ tí o se regi pẹ̀lú ìlú Iree títí di òní.

Idasile ilu Iree ko seyin àwọn arákùnrin mẹ́ta yi: Larooye, Arolu àti Oyekun. Láti ọ̀pọ̀ ọdún wá ni àwọn mẹ́ta yìí ti di mímọ̀ nínú àṣà Iree gẹ́gẹ́ bí "àwọn arákùnrin ńlá mẹ́ta". Larooye ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó tẹ̀dó sí ibi tí ó di Iree lónìí. Larooye jẹ́ àlejò láti Ipee, ó sì jẹ́ ọmọ Onipe. Àwọn arákùnrin rẹ̀ yòókù ni Arolu, Oyekun, Akoisa àti Olaolu. Onipe fúnra rẹ̀ ti ṣí láti Oyo pẹ̀lú ìdùnnú. Alaafin (Ọba) Oyo fún Onipe ní ipò ọba ní ẹ̀ka Ekunosi ní agbègbè ìjọba rẹ̀ tí ó wà ní àyíká Offa, ìlú kan ní Ìpínlẹ̀ Kwara. Won fun ní Ejigba tàbi ileke akosorun, Opa-Ileke tàbí ọ̀pá onílẹ̀ke àti awon àmì ọba mìíràn. Ní Ipee, Onipe ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọmọ. Ọ̀kan nínú wọn, Ọmọ-aládé Arolu nígbà náà, ní ìṣòro kan lẹ́yìn òmíràn. Àwọn kan lára àwọn ìyàwó rẹ̀ kò lóyún, awon yoku ti won bimo, omo won di okú lẹ́yìn tí wọ́n bí. Nítorí náà, ó pinnu láti kúrò ní Ipee kí ó sì wá ọrọ̀ rẹ̀ níbòmíràn. Ifa ti o yewó bá a sọ̀rọ̀ wipe ki o lọ sí agbègbè ìjọba Ibolo ní agbègbè ìjọba Alaafin kí ó sì dúró lórí òkè kan tí yóò dé lẹ́yìn tí ó bá ti kọjá igbó kiji-kiji méje. Nígbà tí ó kúrò ní Ipee, ó lọ pẹ̀lú gbogbo ẹ̀tọ́ àti àǹfààní ti o je ti ọba. Nígbà tí ó dé ilu Offa, òun àti àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ dúró fún ìgbà díẹ̀ pẹ̀lú ọ̀rẹ́ rẹ̀, Ogungbiji Oyerinle, ẹni tí ó gbìyànjú ṣùgbọ́n ó kùnà láti yí ero re padà láti dúró ní Offa títí lái. Lẹ́yìn tí ó ti ṣí lọ, ó dé Oke Ipole, níbi tí ó ti gbàgbọ́ wipé ibẹ̀ ni ibi tí a yàn fún ibùgbé rẹ̀. Níbẹ̀, ó kọ́ ilé ààbò kan ó sì uń gbé ìgbésí ayé rẹ̀. Bẹ́ẹ̀ ni a ṣe bí ìlú Iree. Lónìí, a uń pe àwọn ọmọ Iree ní Ara Ori-lpole (ìyẹn àwọn ènìyàn tí ouń gbé ní orí òkè Ipole) – Omotoso àti Omotoso (1992).

## Awon Oba Ti O Ti Je Ni Ilu Iree

Ookan: Oba Olaramoye – olùdásílẹ̀ àti ọba àkọ́kọ́

Eeji: Oba Oyekun

Eeta: Oba Akoisa

Eerin: Oba Adegbiji

Aarun: Oba Iyohanola: Oba yi ni Oba ti o lo akoko ijona ti o kuru julo (1806 - 1809)

Eefa: Oba Olubonku

Eeje: Oba Ojo Ayagaga: 1867–1878. Àwọn Fulani mún nígbà ogun Jalumi ni ọdún 1878, ó sì kú si ìgbèkùn.

Eejo: Oba Adewusi: 1878–1926. Esin Kristiẹniti ati Islam ti fidile mule daradara ni Ilu Iree

Eesan: Oba Oyekanmi: 1927 - 1942

Eewa: Oba Lannite: 1942 - 1953

Ookanla: Oba Ezekiel Olatunji Ajisegiri 1954–1972

Eejila: Oba Michael Omoloye Omotoso : 1975–2003. Òun ni Aree àkọ́kọ́ tí o de ade oba.

Eetala: Oba Jimoh Olayonu Olatoyan Olaromoye II: Ojo ketadinlogbon. Osu kokanla, Odun 2004 - Ojo kejo, Osu Keje, Odun 2018

Eerinla: Oba Muritala Oyelakin: 2014 till date

## Ẹ̀kọ́
Ilé-ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ ní Iree ni Ilé-ẹ̀kọ́ Baptist Day School, èyí tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 1923. Wọ́n yan Ọ̀gbẹ́ni Samuel Laosebikan láti ilé-ẹ̀kọ́ Baptist Seminary ti Ogbomoso ni won gbe wa lati ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ àkọ́kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ náà. Nígbà tí ó di ọdún 1929, ilé-ẹ̀kọ́ náà ní nǹkan bí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mẹ́rìnlélọ́gọ́rùn tí wọ́n forúkọ sílẹ̀. Ilé-ẹ̀kọ́ náà dàgbàsókè kíákíá, ó sì di ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ kan ṣoṣo níbi tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti Iree àti àwọn agbègbè tí ó yí i ká ti lè parí ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ wọn. Ní ọdún 1948, wọ́n dá Ilé-ẹ̀kọ́ Baptist Salem sílẹ̀ pẹ̀lú Ọ̀gbẹ́ni J. Ola Orisajinmi gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ àkọ́kọ́. Ní ọdún 1949, wọ́n dá Ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Nawarudeen sílẹ̀. Láti ìgbà náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ni wọ́n ti dá sílẹ̀ ní Iree àti ní agbègbè tí ó sún mọ́ wọn. Ní ọdún 1985, wọ́n dá Ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Kiddie Varsity Nursery and Primary School (KIDVARC) sílẹ̀. Ó jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Montessori/kindergarten àkọ́kọ́ ní Iree àti àwọn agbègbè tí ó yika. Irú àwọn ilé-ẹ̀kọ́ bẹ́ẹ̀ ti mú kí ìlànà ẹ̀kọ́ pọ̀ sí ní àwọn agbègbè wọ̀nyẹn. Lónìí, KIDVARC ń pèsè ẹ̀kọ́ déédé ní àwọn ìpele ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ati sekondiri. Òmíràn lára irú ilé-ẹ̀kọ́ kékeré bẹ́ẹ̀ ni Ilé-ẹ̀kọ́ Àkọ́bẹ̀rẹ̀/Ìwé Àkọ́bẹ̀rẹ̀ Polytechnic. Ilé-ẹ̀kọ́ náà, tí ìjọba Iree Polytechnic dá sílẹ̀ ní ọdún 1987, ni wọ́n dá sílẹ̀ láti pèsè fún àìní ẹ̀kọ́ àwọn ọmọ àwọn òṣìṣẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga náà. Síbẹ̀síbẹ̀, akitiyan yi tàn ká gbogbo àwùjọ. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ kékeré méjì yìí ti ṣiṣẹ́ dáadáa láti tún jí àwọn ìwà rere ẹ̀kọ́ láàrín àwọn ọmọ ìlú Iree ní gbogbogbòò.

Ilé-ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ lẹ́yìn ìpìlẹ̀ ní Iree ni Baptist High School, èyí tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 1959. Ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kejì, ọdún 1959, ilé-ẹ̀kọ́ náà ṣí pẹ̀lú orúkọ Iree Baptist High School tí ó ní àwọn akẹ́kọ̀ọ́ méjìlélọ́gbọ̀n. Bákan náà, nígbà tí ó di ọdún 1957, nígbà tí wọ́n ń gbìyànjú láti ko àwọn iyàrá ìkẹ́ẹ̀kọ́ kalẹ̀ fún Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Iree tuntun tí ìjọba fọwọ́ sí, àwọn Ìjọ Àdúgbò ní Iree àti Iba gba àṣẹ ìjọba mìíràn láti dá Ilé-ẹ̀kọ́ Àdúgbò ti Ìjọ Àdúgbò sílẹ̀. Wọ́n dá ilé-ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀ láàárín àwọn ìlú méjèèjì. Ní ọdún 1963, àríyànjiyàn ńlá kan dìde láàrín àwọn ìlú méjèèjì lórí ẹni tí ó ní àṣẹ julo nínú ìṣàkóso àti didari ilé-ẹ̀kọ́ náà. Àríyànjiyàn náà yọrí sí pípa ilé-ẹ̀kọ́ náà run, Ìjọ Àdúgbò Iree sì wá àṣẹ mìíràn láti dá ilé-ẹ̀kọ́ tiwọn sílẹ̀. Ní ọdún 1964, wọ́n dá ilé-ẹ̀kọ́ náà sílẹ̀ ní ojú ọ̀nà Ikirun. Nítorí pé àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti o je omo Iba tí ó kù ní ilé-ẹ̀kọ́ tí wọ́n jọ ní tẹ́lẹ̀ kò pọ̀ tó bẹ́ẹ̀, wọ́n ní láti da ile-eko nan duro.

Ní ọdún 1981, wọ́n se ibùdó satẹlaiti ti Ibadan Polytechnic ní Iree. Àwùjọ náà fún won ni ilẹ̀ ni ibi tí ilé-ẹ̀kọ́ náà wà. Lẹ́ẹ̀kan sí, lẹ́yìn tí ìjọba ti ṣe àtúnṣe sí, àríyànjiyàn mìíràn tún dìde láàrín Iree àti Iba lori ilẹ̀ tí wọ́n fẹ́ ko si. Láti yẹra fún àwọn àríyànjiyàn bẹ́ẹ̀ lọ́jọ́ iwájú, àwùjọ Iree fún won ni ilẹ̀ mìíràn ní ojú ọ̀nà Ada fún kiko ile-iwe nan. Bákan nán, wọ́n ṣètò iṣẹ́ àjùmọ̀ṣe láti ṣètò ibi tuntun náà, ṣe ìwádìí lórí rẹ̀, kí wọ́n sì fi hàn fún ìjọba ní ipò kan náà tí ìjọba ti dé. Nígbà tí wọ́n dá ìpínlẹ̀ Osun tuntun sílẹ̀ ní ọdún 1991, ilé-ẹ̀kọ́ náà gba òmìnira pátápátá. Ó di ohun ìyangàn ìlú náà. Lónìí, Polytechnic nan un fun awon akeko ti o yege ní ìwé ẹ̀rí Diploma àti Higher National Diplomas (HND's) ní ẹ̀ka ẹ̀kọ́ mẹ́fà: Ìmọ̀-ẹ̀rọ Ìròyìn àti Ìbánisọ̀rọ̀, Scienci, Eto Ìṣúná Owó, Eto Ìṣàkóso, àti Ìmọ̀-Ẹ̀rọ.

## Ile-Iwe
Ní Iree, ilé-ẹ̀kọ́ gíga kan wà tí oun je Osun state polytechnic Iree tí a tún mọ̀ sí (Ospoly) tí a da sílẹ̀ ní ọdún 1992, ìlé-ẹ̀kọ́ náà si le fun awon ti o ba keko yege ìwé-ẹ̀rí ND àti HND 

Ipinu láti ní ilé ìwòsàn ati ilé ìgbebi dé ọ̀dọ̀ Rev. EA Omilade ní ọdún 1937, ó sì bá ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti ìfẹ́ Iree Progressive Union mu. Ní ọdún 1944, Baptist dá ilé ìwòsàn ìbímọ kan sílẹ̀ ní agbègbè, wọ́n sì un pe ní Baptist Welfare Centre. Ní ọdún 1945, Baptist Mission láti ilu Eko gbé Miss Eva M. Sanders, ọmọ kíláàsì kan tẹ́lẹ̀ sí Rev. Omilade, jáde láti ilu Ogbomoso . Rev. Omilade tọ̀ Miss Eva Sanders wá, wọ́n sì sọ fún un nípa àwọn ìṣòro àti ìlọsíwájú tí wọ́n ti ṣe nípa ilé ìwòsàn náà. Ó gbà láti se iranlọ́wọ́ nípa ṣíṣe àbẹ̀wò sí ilu Iree níg orekore àti lílo First Baptist Church fún ìgbà díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ilé ìwòsàn àti ilé agbebi. Ní ọjọ́ kẹwàá, oṣù kẹwàá, ọdún 1945, ó kó lọ sí Iree títí lái. Òun fúnra rẹ̀ ni ó ń ṣe àbójútó kíkọ́ ilé ìwòsàn Welfare Centre, èyí tí ó ń bójú tó gbogbo ènìyàn lónìí, láìka esìn sí. Nígbà tí Miss Sanders feyinti ní ọdún 1967, ó ti gbebi omo ti o tó 14,809, ó sì ti kọ́ nǹkan bí ọmọbìnrin méjìlélógún gẹ́gẹ́ bí agbẹ̀bí ní ile agbebi náà. Wọ́n dá Iree Maternity Centre sílẹ̀ ní ọdún 1973. Àwọn ohun èlò ìkọ́lé tí a yàn fún kíkọ́ ààfin Oba ni a gbé kalẹ̀ fún iṣẹ́ tuntun yìí, ó sì gba ọjọ́ mẹ́tàdínlógún péré kí wọ́n tó parí kíkọ́ ilé náà. Ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọmọ ọwọ́ ni wọ́n ti bí ní Maternity Centre yi láti ìgbà tí wọ́n ti ṣí ní ọdún 1973. 

### Awọn Ile Iwosan Ni Iree
Láàrín awon Ile Iwosan ti o wa ni ilu Iree ni Ilé Ìlera Àpapọ̀ Iree ni ISALE OFFA 2, ijoba ibile Boripe. Omiran ni Ile iwosan Baptist Welfare ti o je ile iwosan aladani.

## Awon Itokasi

Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ