Agbègbè

Nínú Jẹ́ógíráfì, **agbègbè** (regions), tí a tún máa ń pè ní **erékùṣù**, **ibi**, **ilẹ̀** tàbí **ìpínlẹ̀**, jẹ́ àwọn apá ojú ilẹ̀ Ayé tí a pín nípasẹ̀ àwọn àbùdá àdánidá (jẹ́ógíráfì àdánidá), àbùdá ipa ọmọnìyàn (jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn), àti/tàbí ìbáṣepọ̀ láàrin ọmọnìyàn àti àyíká (jẹ́ógíráfì àyíká). Àwọn agbègbè jẹ́ógíráfì àti àwọn agbègbè kéékèèké máa ń jẹ́ àpèjúwe nípasẹ̀ àwọn ààlà tí kò dúró sójú kan pàtó, yàtọ̀ sí ti jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn, níbi tí àwọn àgbègbè àṣẹ bíi ààlà orílẹ̀-èdè ti wà lábẹ́ òfin. Àwọn ibi tí a mọ ààlà wọn dáadáa ni a ń pè ní *[[location|ibi]]*.

Yàtọ̀ sí àwọn agbègbè kọ́ńtínẹ́ǹtì àgbáyé, àwọn agbègbè ti omi àti ti òfurufu tún wà tí wọ́n bo àwọn òkun, àti àwọn ojú-ọjọ́ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ lórí ilẹ̀ àti omi pílánẹ́ẹ̀tì náà. Àwọn agbègbè ilẹ̀ àti omi àgbáyé wọ̀nyí ni a pín sí àwọn agbègbè kéékèèké tí ààlà wọn jẹ́ àwọn nǹkan ti jẹ́ọ́lọ́jì ńlá bíi pẹ̀tẹ́lẹ̀ àti àwọn ẹ̀yà mìíràn.

Gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti ṣe àpèjúwe àwọn ààyè, èrò nípa agbègbè ṣe pàtàkì, a sì ń lò ó púpọ̀ láàrin ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka jẹ́ógíráfì, èyí tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn le ṣe àpèjúwe àwọn ààyè nípa lílo ọ̀rọ̀ agbègbè. Fún àpẹẹrẹ, *ecoregion* jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a ń lò nínú jẹ́ógíráfì àyíká, cultural region nínú jẹ́ógíráfì àṣà, bioregion nínú jẹ́ógíráfì ẹlẹ́mìí, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ẹ̀ka jẹ́ógíráfì tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn agbègbè fúnra wọn ni a ń pè ní jẹ́ógíráfì agbègbè. Àwọn agbègbè jẹ́ ààyè tàbí ìpín, pàápàá apá kan orílẹ̀-èdè tàbí ayé tí ó ní àwọn àbùdá tí a le sọ ní pàtó ṣùgbọ́n tí ààlà wọn kì í dúró sójú kan nígbà gbogbo.

Nínú àwọn pápá jẹ́ógíráfì àdánidá, ìmọ̀ ẹlẹ́mìí àti àyíká, jẹ́ógíráfì ẹlẹ́mìí, jẹ́ógíráfì ẹranko, àti jẹ́ógíráfì àyíká, àwọn agbègbè sábà máa ń dá lórí àwọn nǹkan àdánidá bíi àwọn ètò abẹ́mìí tàbí ibi tí ẹ̀dá ń gbé, àwọn ibi nlá, àwọn ibi tí omi ń ṣàn sí, àwọn agbègbè àdánidá, àwọn òkè, àwọn irúfẹ́ erùpẹ̀. Níbi tí jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn bá ti wọ̀ ọ́, ẹ̀kọ́ ẹlẹ́yà-ènìyàn ló máa ń ṣe àpèjúwe àwọn agbègbè àti àwọn agbègbè kéékèèké wọ̀nyí.

## Ìdàpọ̀ Àgbáyé (Globalization)

Àwọn agbègbè àgbáyé ṣeé dá mọ̀ yàtọ̀ sí ààyè, nítorí náà wọ́n hàn gbangba nípasẹ̀ àwọn àyíká ilẹ̀ méjì pàtàkì: ilẹ̀ àti omi. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ayàwòrán ilẹ̀ ti kọ́kọ́ mọ̀ wọ́n tipẹ́tipẹ́ nítorí ipa wọn lórí jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn. A pín wọn sí àwọn agbègbè ilẹ̀ tí ó tóbi jùlọ, tí a mọ̀ sí kọ́ńtínẹ́ǹtì àti àwọn agbègbè omi tí ó tóbi jùlọ tí a mọ̀ sí òkun. Àwọn agbègbè pàtàkì mìíràn tún wà tí wọn kò sí nínú ìpín méjèèjì yìí, bíi àwọn agbègbè erékùṣù tí wọ́n jẹ́ agbègbè etí òkun, tàbí àwọn agbègbè ìsẹ̀lẹ̀ tí a ṣe àpèjúwe wọn nínú jẹ́ọ́lọ́jì.

### Àwọn agbègbè Kọ́ńtínẹ́ǹtì
Àwọn agbègbè kọ́ńtínẹ́ǹtì sábà máa ń dá lórí àwọn ìrírí gbòòrò nínú ìtàn ọmọnìyàn àti ìgbìyànjú láti dín àwọn ààyè nlá kù sí àwọn agbègbè tí ó ṣeé kápá fún èrò ìkẹ́kọ̀ọ́. Gẹ́gẹ́ bí i bẹ́ẹ̀, wọ́n jẹ́ àwọn èrò inú, tí wọn kò sábà ní ààlà tó dúró kedere. A máa ń lo ìpín òkun sí àwọn agbègbè omi ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ibi àárín kọ́ńtínẹ́ǹtì, nípa lílo àwọn ìhà kọ́ḿpáàsì.

Àwọn agbègbè kọ́ńtínẹ́ǹtì kan wà tí a ṣe àpèjúwe wọn nípasẹ̀ àbùdá kọ́ńtínẹ́ǹtì pàtàkì tí ó fún wọn ní ìdánimọ̀, bíi ilé-odò Amazon, tàbí Sahara, èyí tí àwọn méjèèjì gba ipa púpọ̀ nínú ilẹ̀ kọ́ńtínẹ́ǹtì wọn.

Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, àwọn agbègbè kọ́ńtínẹ́ǹtì nlá jẹ́ àwọn èrò inú tí a dá sílẹ̀ láti wá ọ̀nà tí ó rọrùn láti ṣe àpèjúwe àwọn agbègbè nlá ti àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì. Ní apá púpọ̀, àwọn àwòrán ayé jẹ́ èyí tí a rí láti inú àwọn ìwé ẹ̀kọ́, láti gbogbo onírúurú ilé-iṣẹ́ agbéròyìnjáde, tàbí láti inú ìrírí ara-ẹni ti ìwákiri àgbáyé. Wọ́n jẹ́ ọ̀rọ̀ nípa ìmọ̀ àpapọ̀ ti ọmọnìyàn nípa pílánẹ́ẹ̀tì wọn àti ìgbìyànjú láti ní òye àyíká wọn dáadáa.

### Jẹ́ógíráfì agbègbè
Jẹ́ógíráfì agbègbè jẹ́ ẹ̀ka jẹ́ógíráfì tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn agbègbè ní onírúurú ìwọ̀n káàkiri Ayé. Ó ní àbùdá àpèjúwe tó lágbára. Ète pàtàkì rẹ̀ ni láti ní òye tàbí ṣe àpèjúwe àrà ọ̀tọ̀ tàbí ìwà agbègbè kan pàtó, èyí tí ó ní àwọn èlìmẹ́ǹtì àdánidá àti ti ọmọnìyàn nínú. A tún máa ń pọkàn pọ̀ sí ìpín sí agbègbè (regionalization), èyí tí ó bo àwọn ọ̀nà tí ó tọ́ láti fi pín ààyè sí àwọn agbègbè.

Jẹ́ógíráfì agbègbè tún jẹ́ mímọ̀ sí ọ̀nà ìgbàṣe kan láti kẹ́kọ̀ọ́ nínú àwọn sáyẹ́ǹsì jẹ́ógíráfì (ó jọ jẹ́ógíráfì oníṣirò tàbí jẹ́ógíráfì alátinúdá; fún ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé, wo ìtàn jẹ́ógíráfì).

## Jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn
Jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn jẹ́ ẹ̀ka jẹ́ógíráfì tí ó pọkàn pọ̀ sórí ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn àpẹẹrẹ àti ìlànà tí ó ń ṣe àmúbá ìbáṣepọ̀ ọmọnìyàn pẹ̀lú àwọn àyíká ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ó kó ọmọnìyàn, ìṣèlú, àṣà, àwùjọ, àti ọrọ̀-ajé mọ́ra, láàrin àwọn mìíràn tí a sábà máa ń fa àlà wọn kedere. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe ojú ilẹ̀ Ayé gan-an ni jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn gbájú mọ́ (wo jẹ́ógíráfì àdánidá), kò rọrùn láti sọ̀rọ̀ nípa jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn láì tọ́ka sí ojú ilẹ̀ àdánidá tí àwọn ìgbòkègbodò ọmọnìyàn ti ń wáyé, jẹ́ógíráfì àyíká sì ti ń jẹyọ gẹ́gẹ́ bí afárá láàrin àwọn méjèèjì. A le pín àwọn agbègbè jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka nlá:

### Àwọn agbègbè ìtàn
Pápá jẹ́ógíráfì ìtàn ní nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ ìtàn ọmọnìyàn bí ó ṣe kan àwọn ibi àti àwọn agbègbè, tàbí ìkẹ́kọ̀ọ́ bí àwọn ibi àti agbègbè ṣe yípadà bí àkókò ti ń lọ.

D. W. Meinig, onímọ̀ jẹ́ógíráfì ìtàn ti Amẹ́ríkà, ṣe àpèjúwe ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè ìtàn nínú ìwé rẹ̀ *The Shaping of America: A Geographical Perspective on 500 Years of History*. Fún àpẹẹrẹ, nígbà tí ó ń tọ́ka sí "àwọn agbègbè orísun" ti Yúróòpù ní ìbẹ̀rẹ̀ ìgbìyànjú ìmúnisìn ní Amẹ́ríkà, ó ṣe àlàyé àti àpèjúwe *Northwest European Atlantic Protestant Region* (Agbègbè Pùròtẹ́sítáǹtì ti Àtìláńtíìkì ti Gúúsù-Ìwọ̀-oòrùn Yúróòpù), èyí tí ó ní àwọn agbègbè kéékèèké bíi "Western Channel Community", èyí tí òun náà tún ní àwọn agbègbè kéékèèké bíi *English [[West Country]]* ti Cornwall, Devon, Somerset, àti Dorset.

Nígbà tí ó ń ṣe àpèjúwe àwọn agbègbè ìtàn ti Amẹ́ríkà, Meinig kọ̀wé nípa "The Great Fishery" (Ibi pẹja-pẹja nlá) lẹ́gbẹ̀ẹ̀ etí òkun Newfoundland àti New England, agbègbè òkun tí ó ní Grand Banks nínú. Ó kọ àwọn agbègbè tí wọ́n ti máa ń lò tẹ́lẹ̀ láti ṣe àpèjúwe ìtàn Amẹ́ríkà, bíi New France, "West Indies", Middle Colonies, àti àwọn ìmúnisìn kọ̀ọ̀kan fúnra wọn (fún àpẹẹrẹ, Province of Maryland). Kàkà bẹ́ẹ̀, ó kọ̀wé nípa "àwọn ààyè ìmúnisìn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀", èyí tí a le sọ lórúkọ àwọn ìmúnisìn ṣùgbọ́n tí kì í tẹ̀lé ààlà ìṣèlú gangan. Láàrin àwọn agbègbè ìtàn mìíràn ti irúfẹ́ èyí, ó kọ̀wé nípa "Greater New England" àti àwọn agbègbè kéékèèké rẹ̀ pàtàkì bíi "Plymouth", "New Haven shores" (tí ó ní àwọn apá Long Island), "Rhode Island" (tàbí "Narragansett Bay"), "the Piscataqua", "Massachusetts Bay", "Connecticut Valley", àti ní ìwọ̀nba díẹ̀, àwọn agbègbè tí ó wà lábẹ́ agbára Greater New England, "Acadia" (Nova Scotia), "Newfoundland àti The Fishery/The Banks".

Àwọn àpẹẹrẹ mìíràn ti agbègbè ìtàn ni Iroquoia, Ohio Country, Illinois Country, àti Rupert's Land.

Ní Russia, àwọn agbègbè ìtàn pẹ̀lú Siberia àti Àríwá Rọ́síà, àti Àwọn Òkè Ural. Àwọn agbègbè wọ̀nyí ní ìdánimọ̀ tí ó dàgbà láti ìgbà ìbẹ̀rẹ̀ sísọdọ̀tun tí ó sì yọrí sí ìfẹ́-agbègbè Siberia.

### Agbègbè arìnrìn-àjò afẹ́

Agbègbè arìnrìn-àjò afẹ́ jẹ́ agbègbè jẹ́ógíráfì tí àjọ ìjọba tàbí àjọ arìnrìn-àjò afẹ́ ti yàn pé ó ní àwọn àbùdá àṣà tàbí àyíká kan náà. Àwọn agbègbè wọ̀nyí máa ń sábà gba orúkọ jẹ́ógíráfì, tàbí ti agbègbè ìṣàkóso tẹ́lẹ̀ tàbí ti lọ́wọ́lọ́wọ́, tàbí kí wọ́n fún un lórúkọ tuntun fún ète ìrìn-àjò afẹ́. Àwọn orúkọ náà máa ń sábà mú àwọn ẹ̀mí rere agbègbè náà wá sí ìrántí, wọ́n sì máa ń dámọ̀ràn ìrírí ìrìn-àjò afẹ́ tó mọ́yán lórí fún àwọn àlejò. Àwọn orílẹ̀-èdè, ìpínlẹ̀, igberiko, àti àwọn agbègbè ìṣàkóso mìíràn ni a máa ń pín sí àwọn agbègbè arìnrìn-àjò afẹ́ láti mú kí ó rọrùn láti fa àwọn àlejò mọ́ra.

Díẹ̀ nínú àwọn agbègbè arìnrìn-àjò afẹ́ tí ó gbajúmọ̀ tí wọ́n dá lórí ìtàn tàbí agbègbè ìṣàkóso lọ́wọ́lọ́wọ́ pẹ̀lú Tuscany ní Italy àti Yucatán ní Mexico. Àwọn àpẹẹrẹ gbajúmọ̀ ti àwọn agbègbè tí ìjọba tàbí àjọ arìnrìn-àjò afẹ́ dá sílẹ̀ pẹ̀lú Lake District ti United Kingdom àti California's Wine Country.
great plains region

### Àwọn agbègbè ohun àmúṣọrọ̀ àdánidá
Àwọn ohun àmúṣọrọ̀ àdánidá sábà máa ń wà ní àwọn agbègbè pàtó. Àwọn agbègbè ohun àmúṣọrọ̀ àdánidá le jẹ́ kókó ọ̀rọ̀ nínú jẹ́ógíráfì àdánidá tàbí jẹ́ógíráfì àyíká, ṣùgbọ́n wọ́n tún ní èlìmẹ́ǹtì jẹ́ógíráfì ọmọnìyàn àti jẹ́ógíráfì ọrọ̀-ajé tó lágbára. Agbègbè eédú (coal), fún àpẹẹrẹ, jẹ́ agbègbè àdánidá tàbí ti ilẹ̀, ṣùgbọ́n ìdàgbàsókè àti lílo rẹ̀ le sọ ọ́ di agbègbè ọrọ̀-ajé àti ti àṣà. Àwọn àpẹẹrẹ àwọn agbègbè ohun àmúṣọrọ̀ àdánidá ni Rumaila Field, pápá epo tí ó wà ní ààlà Iraq àti Kuwait tí ó sì kó ipa nínú Ogun Gulf; Agbègbè Eédú ti Pennsylvania, èyí tí í ṣe agbègbè ìtàn àti ti àṣà, ti àdánidá, àti ti ohun àmúṣọrọ̀; South Wales Coalfield, èyí tí ó dàbí agbègbè eédú ti Pennsylvania, jẹ́ agbègbè ìtàn, àṣà, àti àdánidá; Kuznetsk Basin, agbègbè ìwakùsà eédú tí ó ṣe pàtàkì bákan náà ní Russia; Kryvbas, agbègbè ọrọ̀-ajé àti ìwakùsà irin ti Ukraine; àti James Bay Project, agbègbè nlá kan ní Quebec níbi tí wọ́n ti ṣe ọ̀kan lára àwọn ètò iná mọ̀nàmọ́ná láti omi tí ó tóbi jùlọ lágbàáyé.

### Àwọn agbègbè ẹ̀sìn
Nígbà mìíràn, a máa ń fún agbègbè tí ó níí ṣe pẹ̀lú ẹ̀sìn ní orúkọ kan, bíi Christendom (Ilẹ̀ Onígbàgbọ́), ọ̀rọ̀ tí ó ní ìtumọ̀ ìgbà ayé àtijọ́ àti ti ìtúnjíde ti ẹ̀sìn Krístì gẹ́gẹ́ bí irúfẹ́ ètò ìṣèlú àti àwùjọ. A máa ń lo ọ̀rọ̀ náà Ilẹ̀ Mùsùlùmí nígbà mìíràn láti tọ́ka sí agbègbè ayé níbi tí ẹ̀sìn Islam ti gbilẹ̀ jùlọ. Àwọn ọ̀rọ̀ gbòòrò wọ̀nyí máa ń dàbí àdámọ̀ nígbà tí a bá ń lò wọ́n láti ṣe àpèjúwe àwọn agbègbè.

Nínú àwọn ẹ̀sìn kan, àwọn agbègbè wà tí a ti fún ní ààlà kedere. Ìjọ Kátólíìkì, Ìjọ ti England, Eastern Orthodox Church, àti àwọn mìíràn, máa ń ṣe àpèjúwe àwọn agbègbè ìjọ pẹ̀lú orúkọ bíi dáyọ́sísì, eparchy, agbègbè ìjọ, àti páríìṣì.

Fún àpẹẹrẹ, a pín United States sí agbègbè ìjọ Kátólíìkì 32. A pín Lutheran Church–Missouri Synod sí *àgbègbè* (districts) 33, èyí tí a tún pín sí *circuits* (fún àpẹẹrẹ, Atlantic District (LCMS)). The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints ń lo àwọn agbègbè tí ó jọ ti dáyọ́sísì àti páríìṣì, ṣùgbọ́n ó ń lo àwọn ọ̀rọ̀ bíi ward àti stake.

### Àwọn agbègbè ìṣèlú
Nínú pápá jẹ́ógíráfì ìṣèlú, àwọn agbègbè sábà máa ń dá lórí àwọn ẹyọ ìṣèlú bíi àwọn orílẹ̀-èdè ọba-ara-ẹni; àwọn ẹyọ abẹ́-orílẹ̀-èdè bíi agbègbè ìṣàkóso, àwọn igberiko, àwọn ìpínlẹ̀ (ní United States), àwọn county, township, àwọn agbègbè (territories), abbl.; àti àwọn àkójọpọ̀ orílẹ̀-èdè púpọ̀, pẹ̀lú àwọn ẹyọ tí a ti sọ ní pàtó bíi European Union, Association of Southeast Asian Nations, àti NATO, àti àwọn agbègbè tí a kò sọ ní pàtó bíi Third World, Western Europe, àti Middle East.

### Àwọn agbègbè ìṣàkóso
Ọ̀rọ̀ náà "region" (agbègbè) wá láti inú èdè Latin *regio* (tí ó wá láti *regere*, 'láti ṣàkóso'), àti pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè ti yá ọ̀rọ̀ náà lò gẹ́gẹ́ bí orúkọ ẹ̀tọ́ fún irúfẹ́ ẹyọ abẹ́-orílẹ̀-èdè kan (fún àpẹẹrẹ, , tí wọ́n ń lò ní Chile). Ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, a tún máa ń lo ọ̀rọ̀ náà gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ fún àwọn ọ̀rọ̀ tí ó jọ ọ́ ní àwọn èdè mìíràn (fún àpẹẹrẹ, ''область'' (*[[oblast]]*), tí wọ́n ń lò ní Russia pẹ̀lú ọ̀rọ̀ gbòòrò mìíràn *регион*).

Àwọn orílẹ̀-èdè wọ̀nyí ń lo ọ̀rọ̀ náà "region" (tàbí èyí tó jọ ọ́) gẹ́gẹ́ bí orúkọ irúfẹ́ ẹyọ ìṣàkóso abẹ́-orílẹ̀-èdè:
*Belgium (ní èdè French, ; ní èdè German, ; ọ̀rọ̀ Dutch náà  ni wọ́n sábà máa ń túmọ̀ sí "regio" lálìtọ́)
*Chile ()
*Côte d'Ivoire ()
*Denmark (bẹ̀rẹ̀ láti 2007)
*Eritrea
*France ()
*Ghana
*Guinea (*région*)
*Guinea-Bissau (*região*)
*Guyana
*Hungary (*régió*)
*Italy (*regione*)
*Madagascar (*région*)
*Mali (*région*)
*Malta (*reġjun*)
*Namibia
*New Zealand
*Peru ()
*Portugal (*região*)
*Philippines ()
*Senegal ()
*Tanzania
*Thailand
*Togo ()
*Trinidad and Tobago (*Regional Corporation*)
Igberiko ti Canada tí í ṣe Québec tún ń lo "agbègbè ìṣàkóso" (*région administrative*).

Àwọn Agbègbè England (kì í ṣe gbogbo United Kingdom lápapọ̀) jẹ́ ẹyọ ìṣàkóso títí di ọdún 2011. Láti ìgbà náà, wọ́n kàn ń lò wọ́n fún ète ìṣirò (statistics) nìkan.

Scotland ní àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ láti 1975 sí 1996.

Ní Spain orúkọ ẹ̀tọ́ ti agbègbè aládàáṣe ti Murcia ni *Región de Murcia*. Bákan náà, àwọn agbègbè aládàáṣe tí wọ́n jẹ́ igberiko-ẹyọ bíi Madrid máa ń lo ọ̀rọ̀ náà *región* àti *comunidad autónoma* ní pàṣípààrọ̀.

Àwọn län (counties) méjì ní Sweden ni a pè ní 'agbègbè' (regions) ní abẹ́ òfin: Skåne àti Västra Götaland, àti pé àbá kan wà lọ́wọ́lọ́wọ́ tí ó ń fa awuyewuye láti pín ìyókù Sweden sí àwọn agbègbè nlá, láti rọ́pò àwọn county ti lọ́wọ́lọ́wọ́.

Ìjọba Philippines ń lo ọ̀rọ̀ náà "region" (ní èdè Filipino, ) nígbà tí ó bá pọn dandan láti kó àwọn igberiko (provinces) pọ̀, èyí tí í ṣe ìpín ìṣàkóso pàtàkì ti orílẹ̀-èdè náà. Èyí tún rí bẹ́ẹ̀ ní Brazil, tí ó kó àwọn ìpín ìṣàkóso pàtàkì rẹ̀ (*estados*; "states") sí *grandes regiões* (àwọn agbègbè nlá) fún ète ìṣirò, nígbà tí Russia ń lo *экономические районы* (àwọn agbègbè ọrọ̀-ajé) ní ọ̀nà tí ó jọ bẹ́ẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Romania àti Venezuela.

Ìjọba Singapore ń lo ọ̀rọ̀ náà "agbègbè" fún ète ìṣàkóso tirẹ̀.

Àwọn orílẹ̀-èdè wọ̀nyí ń lo ìpín ìṣàkóso tí a sábà máa ń pè ní agbègbè (region) ní èdè Gẹ̀ẹ́sì:
*Bulgaria, tí ó ń lo *област* (*oblast*)
*Greece, tí ó ń lo *Περιφέρεια* (*periferia*)
*Russia, tí ó ń lo *область* (*oblast*), àti fún àwọn agbègbè kan ''край'' (*[[krai]]*)
*Ukraine, tí ó ń lo *область* (*oblast*)
*Slovakia (*kraj*)

China ní 自治区 (*zìzhìqū*) márùn-ún àti 特別行政區 (tàbí 特别行政区; *tèbiéxíngzhèngqū*) méjì, tí a túmọ̀ sí "agbègbè aládàáṣe" àti "agbègbè ìṣàkóso pàtàkì", ní tẹ̀lé-ǹ-tẹ̀lé.

#### Àwọn agbègbè ìṣàkóso ìbílẹ̀
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè kéékèèké wà tí wọ́n dá lórí àwọn ilé-iṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ bíi àgbègbè (districts), àwọn ilé-iṣẹ́, tàbí àwọn agbègbè (regions). Ní gbogboogbò, gbogbo wọn jẹ́ agbègbè ní ti pé wọ́n jẹ́ ààyè tí a fi ààlà sí. Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú àwọn agbègbè ìdìbò bíi Washington's 6th congressional district àti Tennessee's 1st congressional district; àwọn agbègbè ilé-ìwé bíi Granite School District àti Los Angeles Unified School District; àwọn agbègbè ọrọ̀-ajé bíi Reedy Creek Improvement District; àwọn agbègbè ìlú ńlá bíi Seattle metropolitan area, àti àwọn àgbègbè metropolis bíi Metropolitan Water Reclamation District of Greater Chicago, Las Vegas-Clark County Library District, Metropolitan Police Service ti Greater London, àti àwọn àgbègbè ìbílẹ̀ mìíràn bíi York Rural Sanitary District, Delaware River Port Authority, Nassau County Soil and Water Conservation District, àti C-TRAN.

### Àwọn agbègbè ìbílẹ̀ tàbí ti àìdúró-bí-iṣẹ́

Àwọn ìpín ilẹ̀ ìbílẹ̀ ti àwọn orílẹ̀-èdè kan náà ni a tún máa ń pè ní "regions" (agbègbè) ní èdè Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn ìpín àìdúró-bí-iṣẹ́ wọ̀nyí kì í ṣe ìpìlẹ̀ àwọn ìpín ìṣàkóso òde-òní ti àwọn orílẹ̀-èdè wọ̀nyí, ṣùgbọ́n wọ́n ṣì ń ṣe àpèjúwe àti ìpinnu ìdánimọ̀ agbègbè ìbílẹ̀ àti ìmọ̀lára ti jíjẹ́ ara ibẹ̀. Àwọn àpẹẹrẹ ni:

* England
* Finland
* Japan
* Korea
* Norway (*landsdeler*)
* Romania
* Slovakia
* United States

### Àwọn agbègbè iṣẹ́ (Functional regions)
Àwọn agbègbè iṣẹ́ ni a sábà máa ń lóye gẹ́gẹ́ bí àwọn ààyè tí a ṣètò nípasẹ̀ àwọn ìbáṣepọ̀ iṣẹ́ aláhẹrẹ (àwọn sísàn, ìbáṣepọ̀) tí ó pọ̀ jùlọ láàrin agbègbè náà tí ó sì kéré jùlọ ré kọjá àwọn ààlà rẹ̀ kí àwọn ìlànà ìṣọ̀kan inú àti ìyàsọ́tọ̀ sí ìta nípa ìbáṣepọ̀ ààyè baà lè tẹ̀síwájú (wo, fún àpẹẹrẹ, Farmer and Fotheringham, 2011; Klapka, Halas, 2016; Smart, 1974). Agbègbè iṣẹ́ kì í ṣe èrò ààyè lásán, ṣùgbọ́n ní ìwọ̀n kan, a le kà á sí àfihàn ìwà ààyè ti àwọn ènìyàn nínú ààyè jẹ́ógíráfì.
Agbègbè iṣẹ́ jẹ́ èyí tí a lóye bí èrò gbòòrò nígbà tí ìhun inú rẹ̀, ìṣàn ààyè inú, àti àwọn ìbáṣepọ̀ kò pọn dandan kí wọ́n fi àpẹẹrẹ déédéé kankan hàn, yàtọ̀ sí ìkóra-ẹni-níjàánu. Èrò ìkóra-ẹni-níjàánu jẹ́ ọ̀kan ṣoṣo pàtàkì tí ó ń ṣe àpèjúwe agbègbè iṣẹ́. Àwọn agbègbè tó ní ibùdó, àwọn agbègbè iṣẹ́ ìlú ńlá, àwọn ètò ìlú ńlá ojoojúmọ́, àwọn agbègbè ọjà-iṣẹ́ ìbílẹ̀ (LLMAs), tàbí àwọn agbègbè ìrìn-àjò-sí-ibi-iṣẹ́ (TTWAs) ni a kà sí àpẹẹrẹ pàtàkì ti agbègbè iṣẹ́ gbòòrò tí ó nílò láti mú àwọn ipò pàtó kan ṣẹ nípa, fún àpẹẹrẹ, irúfẹ́ ìbáṣepọ̀ tí ń ṣètò agbègbè náà tàbí wíwà àwọn ibùdó ìlú ńlá, (Halas et al., 2015).

### Àwọn agbègbè ológun

Nínú lílo ti ológun, agbègbè jẹ́ ọ̀rọ̀ kúkúrú fún orúkọ ìdásílẹ̀ ológun tí ó tóbi ju Army Group lọ tí ó sì kéré ju Ojú Ogun lọ. Orúkọ ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ ìdásílẹ̀ ológun náà ni Agbègbè Ẹgbẹ́ Ogun (Army Region). Ìwọ̀n Agbègbè Ẹgbẹ́ Ogun le yípadà gan-an ṣùgbọ́n ó sábà máa ń wà láàrin nǹkan bíi miliọnu 1 sí miliọnu 3 àwọn sójà. Agbègbè Ẹgbẹ́ Ogun méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ le para pọ̀ di Ojú Ogun (Theater). Agbègbè Ẹgbẹ́ Ogun sábà máa ń wà lábẹ́ àṣẹ Ọ̀gágun kíkún (ìràwọ̀ mẹ́rin ti US), Field Marshal tàbí General of the Army (ìràwọ̀ márùn-ún ti US), tàbí Generalissimo (Soviet Union); àti nínú Àwọn Ọmọ Ogun US Admiral (tí ó sábà jẹ́ ìràwọ̀ mẹ́rin) náà le darí agbègbè kan. Nítorí ìtóbi ìdásílẹ̀ yìí, a kì í sábà lò ó. Díẹ̀ nínú àwọn àpẹẹrẹ díẹ̀ ti Agbègbè Ẹgbẹ́ Ogun ni ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn iwájú ìlà-oòrùn, ìwọ̀-oòrùn, àti gúúsù (pàápàá ní Italy) ní Yúróòpù nígbà Ogun Àgbáyé Kejì. Ààmì àwòrán ológun fún ìpele ìdásílẹ̀ yìí (wo Military organization àti APP-6A) ni a ń dá mọ̀ pẹ̀lú X mẹ́fà.

### Jẹ́ógíráfì agbéròyìnjáde
Jẹ́ógíráfì agbéròyìnjáde jẹ́ òye ààyè-àti-àkókò, tí a mú wá nípasẹ̀ àwọn ẹ̀rọ agbéròyìnjáde ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, lóde òní, agbéròyìnjáde ti di ohun tí kò ṣeé yẹ̀ sílẹ̀ ní ìwọ̀n ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ àti pé gbogbo ènìyàn ló yẹ kí wọ́n lò ó ní ìwọ̀n tí ó yàtọ̀. A ń kẹ́kọ̀ọ́ àwọn àbùdá ààyè pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn àbájáde agbéròyìnjáde ní irísí àwọn àwòrán tí wọ́n jẹ́ ohun ìjà ní irúfẹ́ àti ìlànà níbi tí ìṣèlú kò ti ṣeé yà sọ́tọ̀. Jẹ́ógíráfì agbéròyìnjáde ń fúnni ní òye ààyè ti àwòrán tí a gbé jáde.

## Ẹ tún le wo
* 
* Committee of the Regions
* Kọ́ńtínẹ́ǹtì
* Continental fragment
* Euroregion
* Field (geography)
* Latin names of regions
* Military district
* Regional district
* Regionalism (disambiguation)
* Regional municipality
* Subcontinent
* Submerged continents
* Subregion
* Supercontinent
* United Nations geoscheme

## Àwọn àkíyèsí

## Àwọn Ìtọ́kasí
* Bailey, Robert G. (1996) *Ecosystem Geography*. New York: Springer-Verlag. 
* Meinig, D.W. (1986). *The Shaping of America: A Geographical Perspective on 500 Years of History, Volume 1: Atlantic America, 1492-1800*. New Haven: Yale University Press. 
* Moinuddin Shekh. (2017) " Mediascape and the State: A Geographical Interpretation of Image Politics in Uttar Pradesh, India. Netherland, Springer.
* Smith-Peter, Susan (2018) *Imagining Russian Regions: Subnational Identity and Civil Society in Nineteenth-Century Russia*. Leiden: Brill, 2017. 

## Àwọn ìjápọ̀ ìta
* Map and descriptions of hydrologic unit regions of the United States
* [ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NCGC/products/watershed/hu-standards.pdf Federal Standards for Delineation of Hydrologic Unit Boundaries]
* Physiographic regions of the United States