open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Woyo

Woyo

Ní agbègbè Congo (Zaire) ni a tin í àwọn ẹ̀yàn Woyo. A kò le sọ pàtó iye àwọn tó ń gbé agbègbè yìí. Kiwoyo (Bantu) ni èdè àwọn ẹ̀yà yìí. Solongo, Kongo, Vili àti Yombe jẹ́ àwọn Olùbágbé. Ní ñǹkan ẹgbẹ̀rún ọdún kẹ̀ẹdógún (prior 15th century) ìtàn se akọ̀sílẹ rẹ pe ọmọọba bìnrin Nwe kò àwọn ènìyàn rẹ tọ́ yẹ kan dí Woyo sodí lo sí ojù gbangba níbi tí wọ́n gbé wà bayìí. A pa ìlu wọn àkọ́kọ́ run nígbà tí Ọba Kikongo tó jẹ́ olùbágbè wọn Kógun jàwọ́n. Arábìnrìn Kongo la gbọ́ pó dá ilú Woyo kejì silẹ̀. Isẹ́ àgbẹ̀de adẹ́mu apẹja ati ode jẹ́ àwọn isẹ́ ọkùnrin Woyo
Wum

**Wum** je ilu ni Kamẹroon
	
Apa ariwa Cameroon ni ibùgbé àwọn ènìyàn Wum. Wọ́n jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjìlá ènìyàn níye. Àwọn alábágbé wọn ni Esu, kom àti Bafut. Èdè Wum (macro-Bantu) ni wọ́n n sọ. Nítori ìgbàgbọ̀ wọn nipa orí, kò fẹ̣́si nínú isẹ́ ọnà wọn  tí a kì í rì àwòrán ori. Àgbè ọlọ́gìn àgbàdo, isu, ati ewébe ni àwọn ará Wum. Wọn tún jẹ́ olùsìn adìẹ ati ewúrẹ́ èyí sì kó ìpa tó jọjú nínú àtijẹ wọn lójojúmọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Fulani ló di mùsùlùmí ni òpin ẹgbẹru ọdun méjìdínlógún. Akitiyan wọn nínú ẹ̀sìn yìí láti tàn-án ka ló mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ará Wum dí ẹlẹ́sìn mùsùlùmí.

Ẹ̀ka:Kamẹroon
Ẹ̀ka:Kamẹrúùn
Yaka

Yaka

Ní gúsu apa iwo oòrùn Congo ti Zaire àti ní Angola ni àwon ènìyàn Yaka wà. òké méjìdínlógún (300.000) ni wón tó níye. Lára àwon aládúgbò won ni Suku, Teke àti Nkanu.’ 

Itan àtenudénu fìdí rè múlè pé àwon ènìyàn Yaka pèlú Suku jé ara àwon tí ó kógun ja ìlú ńlá Kongo ni egbèrún odún kerìndínlógún. Suku ti je òkan lára kéréjé èyà tó wà lábé Yakà rí./ Nípa síse ode ni ònà tí àwon okùnrin Yaka n gbà sapé won láti gbe ètò orò ajé. ‘Ajá ode sì jé ohun ìní pàtàkì láàrin àwon Yaka. Àgbe ni àwon obìnrin Yaka, wón si ma ń gbìn ègé, ànànmó, èwà àti erèé míràn.

Ẹ̀ka:Afrika
Yorùbá

**Yorùbá** lè tọ́ka sí:
* Ìran Yorùbá, ìran ní apá ìwọ oòrùn tilẹ̀ Adúláwọ̀
* Èdè Yorùbá, èdè tí wọ́n ń sọ nílẹ̀ Yorùbá
* Àròsọ ìtàn Yorùbá, ìtàn àti ìgbàgbọ́ ti ìran Yorùbá
* Ẹ̀sìn Yorùbá, ẹ̀sìn ìbílẹ̀ ìran Yorùbá
* Àṣà Yorùbá
* Ogun Kírìjí nílẹ̀ Yorùbá ọdún 1820-1893
* Ilẹ̀ Yorùbá
* Orúkọ Yorùbá
* Ìbejì nílẹ̀ Yorùbá
* Ìṣẹ̀ṣe, ẹ̀sìn tí àwọn èèyàn sábà máa ń pè ní "Yorùbá"
Zulu

**Zulu**
Àwọn ènìyàn Zulu ni ẹ̀yà tó pọ̀jù ni orílè-èdè Gúúsù Áfríkà. A mọ̀ wọ́n mọ́ ìlẹ̀kẹ̀ alárànbàrà àti agbọ̀n pẹ̀lú àwọn ñǹkan gbígbẹ́. Wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn jẹ́ ìran tó sẹ̀ lára olóyè kan láti agbègbè Cóńgò, ni ñǹkan ẹgbẹ̀rún ọdùn mẹ́rìndínlógún sẹ́yìn ni wọn tẹ̀síwájú sí Gúsú. Àwọn ènìyàn Zulu gbàgbọ́ nínú òrìṣà tó ń jẹ́ Nkulunkulu gẹ̀gẹ́ bí asẹ̀dá wọn òrishà yìí ko ní àjọsepọ̀ pẹ̀lú ènìyàn bẹ́ẹ̀ ni kò ní ìfẹ́ sí ìgbé ayé kọ̀ọ̀kan. Awọn ènìyàn Zulu pin sí méjì! àwọn ìlàjì ni inú ìlù nígbà tí àwọn ìlàjì yókù sì wà ní ìgberíko tí wọ́n ń ṣisẹ́ àgbẹ̀. Mílíònù mẹ́sàn-án ènìyàn ló ń sọ èdè Zulu. Èdè yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè ìjọba mọ́kànlá ilẹ̀ South Africa. Àkọtọ Rómàniù ni wọ́n fi ń kọ èdè náà.

Ẹ̀ka:Áfríkà
Twa

**Twa** tabi **Batwa** jé àwon èyà ènìyàn kúkuru (pigmy) tí a le pè ní àràrá. Àwọn  ni Olùgbé tí a ní àkọsílẹ̀ pé ó pẹ́ jù ní àarin gbùngbùn ìlẹ Afíríka nibi tí a ti rí àwọn orílẹ̀-èdè bí Rwanda, burunidi ati Ilẹ̀ olomìnira ti Congo lóde òní. Àwọn ará Hutu tó sẹ̀ wá láti àwọn ara Bantu jọba lé Twa lori nígbà tí wọ́n dé agbègbè náà ṣùgbọ́n nígbà tó di bí ẹgbẹ̀rún  ọdun ìkẹẹ̀dógún (15th century AD) ni Tustsi fó jẹ́ ara ẹ̀yà Bantu dé sí agbègbè náà ti wọ́n sì jẹ ọba lórí Twa àti Hutu ti wọ́n ba lórí ìlẹ náà. Àwọn ènìyàn Twa ń sọ èdè Kwyarwanda èyí ti àwọn ènìyàn Tutsi ati Hutu n sọ.

Ẹ̀ka:Áfríkà
Èdè Wolof

**Ede Wolof** jẹ èdè tí à ń sọ ni atí bèbè Senegal Mílíọ̀nù méjì-àbọ̀ niye àwọn tó ń sọ. Awọn Olùbágbè wọn ni Mandika ati Fulaní. Awọn isẹ́ ọna wọn màa ń rewà tó sì ma ń ní àmìn àti àwòràn àwọn asáájú nínú ẹ̀sìn musulumi. Ìtan Wolof ti wà láti bí ẹgbẹ̀rún ọdún méjìlá tàbí métàlá sẹ́yìn. Ìtàn ẹbí alátẹnudẹ́nu wọn sọ pé ọ̀kan lára àwọn tó kọkọ tẹ̀dó síbí yìí jẹ́ awọn to wa láti orífun Fulbe. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn Wolof ni a le rí nínú àwọn orin oríkì èyí ti a ma ń gbọ́ láti ẹnu àwọn ‘Griots’ àwọn akéwì. Mùsùlùmí ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọnm ará Wolof.

Ẹ̀ka:Áfríkà
Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Orílẹ̀-Èdè Yorùbá

Orílẹ̀-Èdè Yorùbá
	
Ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, àwọn ènìyàn Yorùbá wà káàkiri ìpínlẹ̀ bí i mẹ́sàn-án. Àwọn ìpínlẹ̀ náà ni Ẹdó, Èkó, Èkìtí, Kogí, Kúwárà, Ògùn, Òndò, Ọ̀ṣun àti Ọ̀yọ́. 
	
Lóde òní, Yorùbá wà káàkiri ilẹ̀ àwọn aláwọ̀ dúdú (Áfíríkà), Amẹ́ríkà àti káàkiri àwọn erékùsù tí ó yí òkun Àtìlántíìkì ká. Ní ilẹ̀ aláwọ̀ dúdú. A le ríwọn ní Nàìjíríà, Gáná, Orílẹ̀-Olómìnira Bẹ̀nẹ̀, Tógò, Sàró àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà àti àwọn erékùsù káàkiri, a lè rí wọn ní jàmáíkà, Kúbà, Trínídáádì àti Tòbégò pẹ̀lú Bùràsíìlì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
	
Yàtọ̀ sí ètò ìjọba olósèlú àwarawa tí ó fi gómìnà jẹ olórí ní ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan, a tún ní àwọn ọba aládé káàkiri àwọn ìlú nlánlá tí ó wà ní ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan. Díẹ̀ lára wọn ni Ọba ìbíní, Ọba Èkó, Èwí tí Adó-Èkìtì, Òbáró ti Òkéné, Aláké tí Abẹ́òkúta, Dèji ti Àkúrẹ́, Olúbàdàn ti Ìbàdàn, Àtá-Ója ti Òṣogbo, Sọ̀ún ti Ògbòmọ̀ṣọ́ ati Aláàfin ti Ọ̀yọ́. 
	
Baálẹ̀ ní tirẹ̀ jẹ́ olórí ìlú kékeré tàbí abúlé. Ètò ni ó sọ wọ́n di olórí ìlú kéréje nítorí pé Yorùbá gbàgbọ́ pé ìlú kìí kéré kí wọ́n má nìí àgbà tàbí olórí. Aláàfin ni a kọ́kọ́ gbọ́ pé ó sọ àwọn olórí báyìí di olóyè tí a mọ̀ sí baálẹ̀. 
	
Lábẹ́ àwọn olórí ìlú wọ̀nyí ni a tún ti rí àwọn olóyè orísìírísìí tí wọ́n ní isẹ́ tí wọ́n ń se láàrín ìlú, ẹgbẹ́, tàbí ìjọ (ẹ̀ṣìn). Lára irú àwọn oyè bẹ́ẹ̀ ni a ti rí oyè àjẹwọ̀, oyè ogun, oyè àfidánilọ́lá, oyè ẹgbẹ́, oyè ẹ̀ṣìn àti oyè ti agboolé bíi Baálé, Ìyáálé, Akéwejẹ̀, Olórí ọmọ-osú, Ìyá Èwe Améréyá, Mọ́gàjí àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ẹ̀kó Ìjìnlẹ̀ nípa Ìfitónilétí

OWOLABANI JAMES AHISU

Ẹ̀KÓ ÌJÌNLẸ̀ NÍPA ÌFITÓNILÉTÍ (INFORMATICS)

Ẹ̀kó ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí n kọ́ nípa ètò, ìṣesí àti ìbáṣepọ̀ àwọn ìlànà adánidá àti ìfi-ọgbọ́n-se, tó n pamọ́, tó sì n ṣe ìyípàdà àti ìkójọ ìfitónilétí. Bákan náà, ní ó n sẹ̀dá àwọn ìpìnlẹ̀ ajẹmérò àti tíórì tirẹ. Láti ìgbà tí àwọn ẹ̀ro kọ̀mpútà, àwọn aládáni àti àwọn onílé-iṣé nlánlá tí n ṣe ìyípadà àwọn abala àwùjọ.
Ní ọdún 1957, Karl Steinbush tó jẹ́ orílẹ̀-èdè Germany, tí ó sì tún jẹ́ onímọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ẹ̀rọ kọ̀mpútà (1917-2005) kọ ìwé kan tí ó pè ní “Informatik: Automatisdie Informationsverarbeitung”) èyí tó túmọ̀ lédè Gẹ̀ẹ́sì sí “Informatics: automatic information processing”) ohun ni a túmọ̀ ní èdè Yorùbá bí Ẹ̀kó ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí: ìlànà ìlò ìfitónilétí tí kò yí padà. Ní òde-òní, “Informatik” ni wọ́n n lò dípo “Computerwissescraft” ni orílẹ̀-èdè Germany èyí tó túmọ̀ sí (Computer Science) ní èdè Gẹ̀ésì, tí ó sì túmọ̀ sí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ẹ̀rò kọ̀mpútà ni wọ́n ti sọ̀rọ̀ nípa èkọ́ ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí. 
Bákan náà oríṣìírisìí àwọn onímọ̀ ìjìnlè nípa ẹ̀ro kọ̀mpútà láti àwọn orilẹ̀-èdè àgbáyé ni ó fún Ẹ̀kó ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí ní oríkì tiwọn pẹ̀lú. Fún àpẹẹrẹ oríkì èyí wá láti orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì nípa ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí: ̣̣   
Informatics is the discipline of science which investigates the structure and properties (not specific content) of scientific information, as well as the regularities of scientific information activity, its theory, history, methodology and organization.  ̣
Èyí tó túmọ̀ sí:

Ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí jẹ́ ẹ̀ka kan lára ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ tí ó n wádìí nípa ètò àti àwon àkòónú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ìfitónilétí, pẹ̀lú àwọn ìṣedédé ìmọ̀ ìjìnlẹ̀, tí ọ́rì rẹ̀, ìtàn rẹ̀, ogbọ́n-`ikọ́ni àti ètò rẹ̀ pẹ̀lú.
	
Oríṣìíríṣi ni ó ti bá ìlò rẹ̀, ọ̀nà mẹ́ta ni wọ́n ti túmọ̀ rẹ̀ sí. Ìkíní ni pé ìyípadà tó bá ìmò, ìjìnlẹ̀ ìfitónilétí ni wọ́n ti yọ kúrọ̀, gẹ́gẹ́ bí ti ẹ̀kọ́ ìyìnlẹ́ nípa ìfitónilétí tó jẹmọ́ ètò ọrọ-ajé àti òfin ikejì ní, nígbà tí ó jẹ́ pé ọ̀pò nínú àwọn ìfitónilétí yìí ni wọ́n ti n kó pamọ́ nílànà tòde-òní, ìdíyelé tí wá jẹ pàtàkì sí ẹ̀kó ìjìnlẹ̀ nipa ìfitónilétí Ìkéta jẹ́ ìlò àti ìbánisọ̀rọ̀ nípa ìfitónilétí tí a rò pọ̀ láti lò fún ìwádìí, nígbà tí ó jé pé wọ́n ti gbà wọ́n gẹ́gẹ́ bí ohun tó ṣe pàtàkì sí ohun kóhun tó bá jẹ́ ìmọ̀ ìjìnlẹ̀.

Fún ìdí èyí ní gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ti gòkè àgbà ní àgbáyé, wọn kò fọwọ́ yẹpẹre mú ẹ̀kọ́ ìjìnlẹ̀ nípa ìfitónilétí àti gbogbo ohun tó so mọ́ ọ  ̣̣

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì kọ̀mpútà
Buhari

*Muhammadu Buhari: Olori orile-ede Naijiria larin odun 1984 - 1985 àti láàrin ọdún 2015-2023.
*Salisu Buhari: Agbenuso ile Asoju Ile Igbimo Asofin Naijiria tele.
Ìmò Ìṣírò

**Oju Ewe Imo Isiro**

**[[Ìmọ̀ Ìsirì]]** je eyi t'on je mo nipa ọ̀pọ̀iye (quantity), nipa òpó (structure), nipa iyipada (change) ati nipa ààyè (space). Idagbasoke imo Isiro wa nipa lilo àfòyemọ̀ọ́ (abstraction) ati Ọgọ́bn ìrọ̀nú, pelu onka, isesiro, wiwon ati nipa fi fi eto s'agbeyewo bi awon ohun se ri (shapes) ati bi won se n gbera (motion). Eyi ni awon Onimo Isiro n gbeyewo, ero won ni lati wa aba tuntun, ki won o si fi otoo re mule  pelu itumo yekeyeke.

A n lo Imo Isiro ka kiri agbaye ni opolopo ona ninu Imo Sayensi, Imo Ise Ero, Imo Iwosan, ati Imo Oro Okowo. Bi a se n lo imo Isiro bo si apa eyi ti a n pe ni Imo Isiro Lilo (Applied Mathematics). Apa keji Imo Isiro ni a mo si Imo Isiro Ogidi. Eyi je mo eko imo isiro to ko ti ni ilo kankan bo tileje pe o se se ki a wa ilo fun ni eyinwa ola.
Àwọn Ìpínlẹ̀ Nàìjíríà

|[thumb|275px|[Awon Ipinle Naijiria]]
|

**Awon Ìpínlẹ̀** Orile ede Naijiria je merindinlogoji(36):**

**Agbegbe:'''

 Agbègbè Olúìlú Ìjọba Àpapọ̀ 


## E tun wo
Àwọn àdúgbò ìlú Àkúrẹ́

ÀKÚRẸ́: Àdúgbò

1.	Àdégbọlá :- Ó jẹ́ ibi tí àwọn Ọlọ́lá má gbé jù ní ayé àtijọ́. Ó sí tún jẹ́ orúkọ ènìyàn. 

2.	Ìkóyí :- Ó jẹ́ ibi tí wọn ti má kó àwọn ìkó jo sí 

3.	Ayédùn :- Itúmọ̀ rẹ nipé ó jẹ́ orúkọ Akọni kan ní ìlú. Ẹni yìí ní ó má jagun fún nígbà náà 

4.	Òkè Àró:- Jẹ́ àwọn àdúgbò tí má sé ayẹyẹ Ọdún bí égún àti bẹ́ẹ̀ lọ ní ayé atijó. 

5.	Ìsólọ̀ :- Ó jẹ́ Ọba ti ogun lẹ́ wá sí Àkúrẹ́ ibi tí ó tẹ́ dó sí ni à pè ní ìsọ́lọ́, 

6.	Ẹrẹ̀kẹ̀sán:- Ó jẹ́ orukọ́ ọjá Ọba Àkúrẹ́. Ọjá yìí nìkan ni Ọba tí má se ọdún òlósùnta fún ọjọ́ méje.

7.	Gbogí:- Ó jẹ ibi tí wọn tí sé orò omi yèyé láyé àtijọ́, ó sí tún jẹ́ aginjù tí àwọn ẹranko búburú má gbé. 

8.	Ẹringbo:- Ibẹ̀ ní wọn ti má sin orísìíríṣìí àwọn ẹranko tí ó lágbára láwùjọ.

9.	Ìjọ̀kà:- Jẹ́ Ọ̀kan lárà àwọn orúkọ̀ ilẹ̀-iwé girama tí ó wá, ìdí níyí tí wọn fí pé orúkọ àdúgbò náà ní ìjọ̀kà 

10.	Olúwàlúyí :- jẹ́ ibi tí ènìyàn ńlá kan tẹ́dó sí 

11.	síjúwádé:- Jẹ́ ibi tí ọmọ-ọba Ilé-Ifẹ́ tẹ́dó sí, orúkọ́ rẹ si ni wọn fí pé. 

12.	Osínlé :- Ibẹ́ jẹ́ ibi tí àwọn òrìṣà sínlẹ̀ sí tàbí tí wọn rí sí. Ibẹ̀ sin i wọn wọlẹ̀ sí

13.	Okúntá eléńlá :- Ó jẹ́ ibi tí òkúnta ńlá ńlá pó sí.’

14.	Ìrò – Ó jẹ́ ibi tí wọn tí má sé orò láyé àtijọ́.

15.	Òkè ìjẹ́bú:- Ibi tí òkè pọ̀ sí jù ni Àkúrẹ́ ìdí níyí tí wọn fí pé ní ibi tí òkè fi ìdí sí 

16.	Ìdí àágbá:-jẹ ibi tí wọn má kó goro jọ sí. 

17.	Ọjà osódí:- jẹ́ ibi tí àwọn àgbààgbà olóyé ìlú má gbé láyé àtijọ́ ibẹ sì ni wọn tí má ṣe ìpàdé fún ètó ìlú. 

18.	Alágbàká:- jẹ Ibi tí omi ÀKÚRẸ̀ tí pín sí yẹ́lẹ́yẹ́lẹ́, ibẹ̀ ní orirún omi tí sàn lọ si oríṣìíríṣìí ọ̀nà. 

19.	Ijọmu :- Ó jẹ́ orúkọ́ ibi tí ìjọ kọ́kọ́ tí bẹ́rẹ̀, ìdí nìyí tí wọn fí pé ní ìjọmu. 

20.	Àrárọ́mì:- Ibẹ̀  ní àrálépó kọ́kọ́ tẹ̀dó sí. Ó sí tún jẹ ibi tí ó gba jù ní Àkúrẹ́. 

21.	Àlá:- jẹ ibi tí orirún omi ÀKÚRẸ́ ibẹ̀ sí ni omi mejiji Àkúrẹ́ tí pádé. 

22.	Odò ìjọ́kà:- ò jẹ̀ orúkọ́ àdúgbó tí ó lágbárá, ibẹ̀ sí ní àwọn àkínkánjú alejo ma tẹ̀dó sí 

23.	Ọba Adésida road:- Jẹ orúkọ ọba Ìlú Àkùrẹ́. 

24.	Ìlésá garage:- jẹ́ ibi tí ó já sí’ ọ̀nà ilésá. 

25.	Owódé :- jẹ́ ibi tí ó gbájúmọ́ ibẹ̀ sí ní ọ̀dọ́ ńgbé jù. 

26.	Isìnkàn:- Jẹ́ ibi tí wọn má sín òkú àwọn olóyé ńlá ńlá sí ní ayé àtijọ́. 

27.	Ondo road-Ó jẹ́ ọ̀nà tí ó lọ sí Ondo. 

28.	Orítáọ́bẹ́lẹ́:- Ó jẹ́ orítá mẹta ó sí tún jásí ibi tí ilé ẹ́rọ gbóhúngbáróyè Àkúré. 

29.	Iròwò:- Jẹ́ orúkọ Ilú kekéré kan láyé àtijọ ìlú yìí wà lára Àkúrẹ́.

30.	Àrákàlẹ́:- Jẹ́ òkìtí Ibẹ̀ ni wọn ti rí àwọn ènìyàn tí ó dí òkìtì láyé àtijọ́. Ibẹ̀ sí ní wọn ti má jẹ́ oyè jù.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Àkúrẹ́
Àdúgbò Oyé-Èkìtì

Oyé-Èkìtì : Àdúgbò

1.	Ijisẹ:- 	Àdúgbò ti a n pen i Ijisẹ ni o fẹ ilu Ọye do lati Ile Ifẹ wa. Wọn pa erin ibi 
ti ẹrin náà ku si iba ni wọn pe ni atẹba ẹni to pa erin náà ni ọlọta aburo ijise ibi ti wọn pa erin náà si ni wọn pe ni ijisẹ. Ijisẹ lo pa àwọn ara Ọyẹ wa lati ile ifẹ pe wọn ti ri ibi tí wọn magbe. Ijisẹ ni orisu ilu Ọyẹ lati ile-ifẹ wa. 

2.	Ọgbọ mẹta :- 	Ọ̀nà mẹta ni àwọn ara ọgbọ mẹta ti si wa ki wọn to tẹ̀dó si ilu Ọyẹ. 

3.	Ọmọdọwa:-	Ibi jẹ agbegbe ti ọba ilu maa n gbe. 

4.	Ire:- 	Aburo Oloye ni Àdúgbò to wa ni Iyeni, Ọde ni se idi ti o fi ń de ade ogun 

5.	Ulọdo:-	Ibe ni wọn ti se ọdẹ 

6.	Ilẹsẹ:- Àdúgbò yi kọ de igọsi ko si de ilu Ọyẹ wọn wa ni arin meji. 

7.	Ilẹdara:- Orukọ ti àdúgbò yi jẹ wa lati ile-ifẹ wa ni wọn tun jẹ ni ìgba ti wọn de ilu Ọyẹ. 

8.	Odo:- ibi ti àdúgbò yi deto si je egbe odọ. 

9.	Iwaro:-		Oni imọlẹ kan ti wọn máa ń jo ni ibẹ ìdí ti wọn fi pe ni ìwarọ ni 
yẹn.

10.	Ijagun:-	Awọn ti on jagun ni wọn gbe ni àdúgbò yìi. 

11.	Oke-Ọfa:-	Apa oke ni àdúgbo naa wa 

12.	Ayegbaju:-	Wọn tun pe àdúgbò yi ni odo-oje nitori pe ẹgbẹ odo ni ilu náà wa. 

13.	Ẹgbẹ:-		 Ọ̀nà mẹta ni àwọn ara ẹgbẹ ti si wa ki wọn to wa si mọ àwọn ara 
ijisẹ. 

14.	Ijagẹmọ:-	Àwọn ara àdúgbò yin i a mọ si ologun tàbí onija láti ìle-ifẹ wa. 
Igbati wọn de ilu Ọyẹ wọn sit un pe wọn ni ijagẹmọ nitorí ija wọn. 

15.	Ilogbo:- àdúgbo yi jẹ pàtàkì ni ìlú Ọye, Ijalọ po púpọ̀ si arin wọn itorí náà ni wọn 
ni ọmọ orin yọyọ ilugbo. 

16.	Ilupeju:-	Ireko ilu Ọyẹ ni, àwọn ni wọn máa ń sin ọba Ọyẹ wọn máa ń pe jọ 
si ilu Ọyẹ láti ba ọba ji roro, ìdí ti wọn fi pe wọn ni ilupeju. 

17.	Orisunmíbare:- Wọn jẹ àdúgbò ti o ko owo ati oríṣìíríṣìí dukiya wa si ilu Ọyẹ, 
àwọn ara Ọyẹ ri pe ọlọrọ ni wọn jẹ ni wọn se pe wọn ni orísunmibare. 

18.	Esọ sin :- 	àdúgbò yi ti wọn pe ni esọ sin jẹ ara àwọn ti ogun ko wa lati ile-
ifẹ.

19.	Ile ya o :- 	Ogun ko wọn láti Iyao wa si ìlú Ọyẹ ti wọn wa ya ile gbe ni ilu Ọyẹ ni 
wọn fi ń pe ni ile-yao. 

20.	Ileesa:- 	Wọn jẹ àdúgbò to ji náà si ìlú nitorí wọn ko ogùn ba ilu púpọ̀. 

21.	Ilẹmọ:- 	O wa lati ile-ifẹ wa si ilu Ọyẹ wọn si kin jẹ iyọ ni àdúgbọ̀ yi. 

22.	Ipamọ:- 	wọn jẹ ọmọ ìya si ilẹmọ, wọn jẹ ara ilẹmọ ìdí ti wọn fi ń pe ni 
ilẹmọ ni yen.

23.	Idọfin:- 	Ọ̀nà mẹrin ni àwọn ara àdúgbò yi ti si wa kì wọn to para po wa si 
Ijisẹ. 

24.	Irare:-		Ilare ni wọn jẹ ni ilẹ-Ifẹ wọn wa ń jẹ́ irare ni ìgbati wọn de ilu 
Ọyẹ. 

25.	Oke ìyin-Araroni:- 	Ọ̀nà mẹta ni wọn ti si wa 

26.	Iyeni:- 	jẹ àdúgbò ti wọn ti jẹ orogun ni ilu Ọyé. 

27.	Asara:-	àdúgbò yìí jẹ ibi àwọn ìransẹ ọba ń gbe. 

28.	Oloyagba:-	Iya gba ni ogun tí ki wọn wa sí ilu Ọyẹ ni wọn se ń jẹ oloyagbe.
29.	
Ibẹru:- 	Ọlota ni aburo Ijise lati ile ifẹ wa nígbati wọn de Ọyẹ iberu ati Ijisẹ wa yapa o sit un jẹ àdúgbò ti o bẹru ogun tàbí ija púpọ̀. 

30.	Imijẹ:-	 	Àdúgbò yii wa láti ilu Itapu iṣẹ ọdẹ ni baba ń la wa n se. Iṣẹ yii lo 
se wa si ilu Ọyẹ ìdí ti wọn fi tẹ̀dó si ìlú Ọyẹ ni èyí.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkìtì
Àdúgbò Àgọ́-Ìwòyè

ÀGỌ́-ÌWÒYÈ: ÀDÚGBÒ

1.	Ìsámùró:-	 Babaláwo kan wà ní àdúgbò yì tí orúkọ rẹ ń jẹ́ ìsà, ó má rń gba 
àwọn Àbíkú ọmọ, o máa ń mú wọn dúró láti má lè jẹ́ kí wọ́n kú. Orúkọ Bàbá yì ni wọ́n fi wá ń pé àdúgbó yí ní ìsámùró. 

2.	Ìdóbì:-	 	A má ń ta ọbà ní àdúgbò yí. Ìdí nìyí tí wọ́n fi ún pè ní ìdóbì. 
	
3.	Àyégbàmí:-	Ọmọ ọkùnrin kan tí ó kọ́kọ́ dé àdúgbò yí ní ó ń jẹ́ àyégbàmí. Ìdí 
nìyí tí a fi n pè bẹ́ 

4.	Òshọ́ òsì:-	Orúkọ olóyè ìlú ni òshóòsì, oyè osì ìlú ni ó jẹ, ìdí nìyí tí a fi ń pè 
àgbolé yì ní òshóòsì 

5.	Olóòlù:-	Aṣọ òkè ni wọ́n máa ń lù ní agbolé yìí, ìdí nì yí tí wọ́n fi ń pe 
agbolé yìí ní olóòlù.

6.	Akadi eredo:-	 Agbolé yìí ni agbolé ẹni tí ó kọ́kọ́ jẹ oyẹ (èbùmàrè) ní ìlú Àgó 
ìwòyè, ìdí nì yí tí a fi ń pe agbolé yìí ní Akádì eredò. 	

7.	Ẹdùwẹ:-	Agbolé yì jẹ́ agbolé alágẹmọ, ẹni tí ó sì má ń gbé agẹmọ yì má ń 
dirun sórí bí ogbe orí àkùkọ adìẹ. Ìdí nìyí tí a fi ń pe agbolé yì ní Edùwe. 

8.	Bàtàdìran:-	Ẹni tí o kọkọ tẹ̀dó si agbo-ile yi aso bata ni o n se pẹ̀lú ẹbi rẹ titi di 
asiko yi, ìdí niyi ti a fi pe agbole yii ni Batadiran.

9.	Agbélékalè bí ère:-  Agbolé yìí lati kọ́kọ́ kó ilé tó lẹ́rà jùlọ ní ìlú yìí, ìdí nì yí tí a 
fí ń pe agbolé yì ní Agbélékalẹ̀ bí ère. 

10.	Onàbámiró:-	Ọ̀gbẹ́ni  ọ̀nàbámiró jẹ́ ọ̀mọ̀wé, ó wà lárà àwọn tí ó gbé Àgó-Ìwòyè 
sókè de ini tí ó wà lónì yìí. Ìdí nì yí tí a fi ń fi orúkọ rẹ̀ pe Agbolé 
yìí.

11.	Dòdùnmú:-	Okunrin olukọ kan (teacher) ni o kọkọ wa si àdúgbò yi, ìdí níyi ti a 
fi ń pe ni dosunmu.

12.	Olówó Iranrìn:-	Okùnrin kan wà tí óun tá Ianrin ní àdúgbò yí láti bí ọdún 
pípẹ́ sẹ́yìn, ó sì ti se nkan rere ní ìdí isẹ́ yìí, ìdí nìyí tí a fí ń pé olówó iranrìn.

13. 	Olópò mérin:-	Òpó mẹ́rin kan wà ní àdúgbò yí láti ọdun pípẹ́ wá títí di òní, ìdí nì 
yí tí a se ń fi orúkọ rẹ̀ pe àdúgbò yí bayi olópò mẹ́rin.

14.	Ìmosù:-	Osù ni isé tí àwọn ara àdúgbò yí yàn láye láti ọdún pípẹ́ wá títí di 
òní olónì, ìdí nìyí tí a fi ń pe àdúgbò yí ní Ìmosù.

15.	Orogunebi:-	 Ọkùnrin kan tí ó ní ta ògùn tí ó sì kó ilé ni a n fí ilé rẹ̀ pe àdúgbò 
yí.

16.	Oyinkìńkorò:-	Ilé olóyè agẹmọ kan ni ó wà ní agbolé yìí, orúkọ rẹ̀ ni wọ́n sì fi ń 
pe agbolé yìí.

17.	Obamijasi:-	Àwọn agbo ilé méjì jà du oyè ọba, agbolé baálẹ̀ ato àti agbo ilé 
odùdányà, oyè yí wá jámọ́.

18.	Bámè ato:-	Agbolé èyí ní wọ́n ti kọ́kọ́ jẹ baálè ní ìlú Àgọ́ Ìwòyè (Baálè ató), 
Orúkọ Baálè yí nì asì fí ń pé agbolé yìí títí di òní olónìí.

19. 	Opopona ọja:-	Inu agbole yi ni o ja ńlá kan wa ìdí niyi ti a fi n pe agbole náà ni 
opopona ọjà. 

20.	okenugbo:- 	Àdúgbò òkènúgbó jẹ́ ọ̀nà tí ó lọ sí ìlú kan tí à ń pè ní òkénúgbọ́n 
láti inú ìlú Àgó ìwòyè. Ọ̀nà yí ni wọ́n fi pe àdúgbò.

21.	Ajọbì láwé:-	Orúkọ àwọn ẹbi kan nìyí wọ́n kó ilé papọ̀ sí ẹ̀gbẹ́ ara wọn, wọ́n àsi 
ń pe àdúgbò náà ní ajọbì láre.

22.	Pàsedà:-	Ògbẹ́ni passedà ní ilé-ìwé kan ní àdúgbò yí orúkọ ilé ìwé yìí ni 
“ọmọ-Edumare Model School” inú àdúgbò pàsedà lọ́nà.	

23.	Ìtamẹ́rin:-	Ilé ìwé kan wà ní àdúgbò yí tí à ń pé ni Ìta mẹ́rin high school. Ìdí 
nìyí tí a fi ń pé àdúgbò yí ní ìtamẹ́rin.

24.	Ìdodẹ̀:-		Àgbolè yìí jẹ́ bi tí igi obì wà ìdí èyí ni wọ́n fi pè ní ìdobì.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ògùn
Oṣù Ṣẹ̀rẹ́

**[[Osù|Oṣù]] Ṣẹ̀rẹ́** tàbí **oṣù Kìíní** jẹ́ oṣù àkọ́kọ́ nínú Kàlẹ́ńdà Gregory. Ọjọ́ mọ́kànlélọ́gbọ̀n ni ó wà nínú oṣù yìí. Ọjọ́ kìíní ti oṣù Ṣẹ̀rẹ́ ni a ṣe ayẹyẹ ọdún títun. Ní ìpíndọ́gba, oṣù yìí sì jẹ́ oṣù tí ó máa ń tutú jù lọ ní ìdajì ayé àríwá (nítorí pé ó jẹ́ oṣù kejì ti ìgbà òtútù níbẹ̀); ó sì jẹ́ oṣù tí ooru máa ń mú jù lọ ní ìdajì ayé gúúsù (nítorí pé ó jẹ́ oṣù kejì ti ìgbà sọ́mà níbẹ̀). Ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, wọ́n pè é ní "January"; orúkọ yìí wá láti ọ̀rọ̀ èdè Látínì "iānuārius" (oṣù ti Janus). Nítorí èyí, ní èdè Yorùbá náà a sì máa ń pe oṣù yìí ní "**oṣù Jánúárì**" ní ìgbà mìíràn, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ ènìyàn máa ń wí pé kò yẹ́ kí a lò ó nítorí jíjẹ́ ọ̀rọ̀-àyálò tí ó jẹ́.
Abubakar Tafawa Balewa

**Abubakar Tafawa Balewa** (December 1912 – January 15, 1966) jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè e Nàìjíríà, láti apá àríwá ilẹ̀ Nàìjíríà. Balewa jẹ́ Alákòóso Agba (prime minister) àkọ́kọ́ fún ilẹ̀ Nàìjíríà ní ìgbà òṣèlú àkọ́kọ́ ilẹ̀ Nàìjíríà lẹ́yìn ìgbà tí Nàìjíríà gba òmìnira ní ọdún-un 1960. Ẹni àyẹ́sí ni kárí ayé, ó gba ọ̀wọ̀ ní orílẹ̀ Áfíríkà gẹ́gẹ́ bí ìkan lára àwọn n tí wọ́n dábàá dídá sílẹ̀ àkójọpọ̀ ẹgbẹ́ ìsọ̀kan ti Afrika (Organization of African Unity, OAU).

## Ìgbà èwe àti iṣẹ́ ọwọ̀

## Itokasi
 

Ẹ̀ka:Àwọn olórí ilẹ̀ Nàìjíríà
Oṣù Kẹjọ

Osù kẹjọ ni **August** jẹ́ nínú ọdún. Ọjọ́ mọ́kànlélógbọ̀n ni ó wà nínú osù August.
Oṣù Kẹ̀sán

Osù kẹsàán ni **September** jẹ́ nínú Kàlẹ́ndà Gregory. Ọgbọ̀n ọjọ́ ni ó wà nínú osù September.
Oṣù Kejìlá

Osù Ọ̀pẹ nínú ònkà oṣù ojú ọ̀run Yorùbá ni ó jẹ́ oṣù  Kejìlá nínú ònkà oṣù ojú ọ̀run ti àwọn (Gẹ̀ẹ́sì) tí wọ́n pè ní **December** Ọjọ́ mọ́kànlélọ́gbọ̀n ni ó wà nínú oṣù yí. 

Osù December ni awọn gẹ̀ẹ́sì fa orúkọ rẹ̀ yọ látara ọ̀rọ̀  ""decem" (tí ó túmọ̀ sí ten) nítorí wípé òun gaan ni oṣù kẹwàá ọdún nínú kalẹ̀dà tí àwọn calendar of Romulus  tí ìbẹ̀rẹ̀ oṣù tiwọn sì bẹ̀rẹ̀ ní oṣù kẹta ọdún. Àwọn oṣù tókù kò ti sí tẹ́lẹ̀, amọ́ wọ́n ṣàfikún oṣú kínní ati oṣù kejì kun tí December sì dá dúró ní tirẹ̀. 



## Àwọn ìtọ́ka sí
Nọ́mbà àkọ́kọ́

thumb|right

Ninu Ìmọ̀ Ìṣirò **[[nọ́mbà]] àkọ́kọ́** (prime numbers) ni a  si àwọn nomba adabaye (natural numbers) tí wọn ní nọmba ádábá méjí péreé tí a lè fí pín wọn dọ́gba, éyí ní nọmbaa 1 atí nọmba ákọkọ fún  árá rẹ. Áwọn nọmba ákọkọ pọ tó bẹẹ tó fí jẹ wípé wọn kò lòpin gẹgẹe bí Efklidi ṣé fihàn  ní ọdúnn 300 K.J (kia to bi Jesu, K.J). Nọmba ó**dò** 0 ati **ọ̀kan** 1 kì ṣé nọmba akọkọ.

Bí àwọnon nọmba akọkọ ṣé 

ẹètárá wọn wí  íi yi : 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, àtí, and 113

Nọmba 2 (íkèji) 

í

i

íó

ẹ

## [[Nọ́mbà|Nomba]] Akoko gege bi baba awon ááoíba ọdabÁ
ọIpóleùse ẹAbagbo Isesiro la kale pe gbogbo nọ́mbà odidi (integers) apa otun ti won tobi ju 1 lo se ko sile gege bi isodipupo nomba akoko kan tabi jubelo ni ona kan pato. Fun apere a le ko:

: 23244 = 2^2 \times 3 \times 13 \times 149

## Gbogbo Awon [[Nọ́mbà|Nomba]] Akoko
Awon nomba akoko ko ni ye. Eyi ti je fifihan lopolopo ona. Eni akoko to koko fi eyi han ni Efklidi. Bi o se fi han ni yi:
:E je ki a so pe awon nomba akoko to l'opin (finite) kan wa. E je ki a pe awon nomba wonyi ni *m*. Se isodipupo gbogbo m, ki o si se aropo re pelu okan (nomba Efklidi). Nomba esi ti ri ko se pin pelu ikojopo number akoko kankan t'olopin, nitoripe bi a ba se pin to okan yio seku, be sini okan ko se pin pelu nomba akoko. Nipa bayi, tabi ki o je nomba akoko fun ra ara re tabi ki o se pin pelu nomba akoko miran ti ko si ninu ikojopo to l'opin. Botiwulekaje, a gbudo ni nomba akoko ti yio je *m*&nbsp;+&nbsp;1.

Ẹ̀ka:Àwọn nọ́mbà
Nọ́mbà àdábáyé

Nínú mathematiki, àwon **nọ́mbà àdábáyé**, tàbí **nọ́mbà àdábá** (Natural number) lé jé òkan nínú àkójopò {1, 2, 3,...} (èyun nọ́mbà odidi rere) tàbí òkan nínú àkójopò {0, 1, 2, 3, ...} (èyun gbogbo nọ́mbà tí kí se tí òdì).

A n ló nọ́mbà àdàbà fún kíkà ("Ọsàn mefa lowa ninu apẹ̀rè yị); bé ni á sí tún n ló won fún sisé ètò elésèsè ("Ipo keji ni Bùkọ́lá mu ninu ìdíje sàyẹ̀nsì odun yi").

Ẹ̀ka:Àwọn nọ́mbà
Mathimátíkì

= Kini Mathimatiki tabi Ìmò Ìsirò? =
thumb|Agbègbè tí a tí nko èkó ìsirò ti ile-èkó èkósé owó ti modèle de Galton-Watson.
55px

**Mathematiki** tabi **Ìmọ̀ Ìsirò** jẹ́ èyí t'on jẹ mo nipa ọ̀pọ̀iye (quantity), nipa òpó (structure), nipa iyipada (change) ati nipa ààyè (space). Idagbasoke imo Isiro wa nipa lilo àfòyemọ̀ọ́ (abstraction) ati Ọgbọ́n ìrọ̀nú, pelu onka, isesiro, wíwọ̀n ati nipa fi fi eto s'agbeyewo bi awon ohun se ri (shapes) ati bi won se n gbera (motion). E ni awon Onimo Isiro n gbeyewo, ero won ni lati wa aba tuntun, ki won o si fi ootọ́ re mulẹ̀ pelu itumo yekeyeke.

A n lo Imo Isiro ka kiri agbaye ni opolopo ona ninu Imo Sayensi, Imo Ise Ero, Imo Iwosan, ati Imo Oro Okowo. Eyi je mo eko imo isiro to ko ti ni ilo kankan bo tileje pe o se se ki a wa ilo fun ni eyinwa ola.

### Àwon Itoka si
Oṣù Kejì

Osù Keji ni **February** je ninu Kalenda Gregory. Ojo mejidinlogbon tabi mokandinlogbon ni o wa ninu February.
Nọ́mbà odidi

thumb|100px|The integers are commonly denoted by the above symbol.

**Nomba odidi** (integer) je gbogbo awon nọ́mbà àdábáyé alapaotun {1, 2, 3,...} ati ti awon alapaosi won (−1, −2, −3, ...) pelu nomba òdo. Ami ti a fi n tokasi akojopo awon nomba odidi ni **Z** (tabi \mathbb{Z}, tabi Unicode ℤ) ti o duro fun *Zahlen* (ti o tumosi nomba ni ede Germani)

## Itokasi


Ẹ̀ka:Mathimátíkì
Nọ́mbà adọ́gba àti aṣẹ́kù

Ninu Imo mathematiki, gbogbo nọ́mbà odidi le je **nomba adogba** (even number) tabi nomba **aseku** (odd number) lona yi: ti o ba je odidi nomba ni opolopo meji, nomba na je nomba adogba bibeko yio je nomba aseku. Fun apere 4, 0, 8, 16 je nomba adogba bee si ni 1, 3, 7, 9, 11 je nomba aseku.

Akojopo awon nomba adogba se ko bayi:

:**Adọ́gba** = 2**Z** = {..., &minus;6, &minus;4, &minus;2, 0, 2, 4, 6, ...}.

Akojopo awon nomba toseku se ko bayi:
  
:**Aṣẹ́kù** = 2**Z** + 1 = {..., &minus;5, &minus;3, &minus;1, 1, 3, 5, ...}.

## Isirosise pelu awon nomba adogba ati nomba aseku
### [[Iropo]] ati [[Iyokuro]]
*adogba &plusmn; adogba = adogba

*adogba &plusmn; aseku = aseku

*aseku &plusmn; aseku = adogba

### [[Isodipupo]]
adogba * adogba = adogba

adogba * aseku = adogba

aseku * aseku = aseku 

### [[Isepinpin]]
Ti a ba sepinpin odidi nomba ki se dandan pe yio fun wa ni nomba odidi pada. Fun apere ti a ba sepinpin 1 pelu 4, esi re yio je 1/4 ti ki se nomba adogba tabi nomba aseku nitoripe awon nọ́mbà odidi nikan ni won le je adogba tabi aseku. Sugbon ti ipin ba je odidi nomba, yio je adogba ti afi ti nomba ti a pin (dividend) ni opolopo iye (factor) meji ju nomba ti a fi pin (divisor) lo.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn nọ́mbà
Àwọn Ọba Ilẹ̀ Yorùbá

*Olubadan ti ilu Ibadan 

*Alaafin ti ilu Oyo

*Ooni Ile-Ife

*Oba ti ilu Èkó

*Ataoja ilu Oshogbo

*Osemawe ilu Ondo

*Orangun ti ilu Oke-Ila

*Orangun ti ilu Ila

*Aláké Ẹ̀gbá

*Onidiko ti ilu Idiko Ago

Ẹ̀ka:Yorùbá
Onjo ti Okeho
Deji ti ilu Akure
Wọlé Sóyinká

**Akínwándé Olúwọlé Babátúndé Ṣóyínká** (ọjọ́ìbí 13 July 1934) jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n (Professor) nínú Ìmọ̀ Lítíréṣọ̀ (literature), alákọsílẹ̀, eré orí ìtàgé (playwright) àti akéwì (poet). Wọlé Sóyinká jẹ́ ògidì ọmọ Yorùbá lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó gba Àmì ẹ̀yẹ, Ẹ̀bùn Nobel ní ọdún 1986 fún iṣẹ́ ọwọ́  rẹ̀ lórí i ìgbéga ìmọ̀ ìkọ́wé.. Ó sì jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ tí wọ́n fi àmì ẹ̀yẹ yìí dá lọ́lá ní ẹka ìmọ̀ Lítíréṣọ̀ ní orílẹ̀-èdè Adúláwọ̀ (Áfíríkà) lápapọ̀. 

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀

Wọ́n bí Wọlé Sóyinká ní Aké ni ìlú Abẹ́òkúta, ní ìpínlẹ̀ Ògùn. 

Lati ọmọ gbinisi ni oti ni làákàyè to pe, fún ìdí eleyii o Yara tete bẹrẹ ẹkọ rẹ ni ọjọ ori to kere laarin ọdun meji sí mẹta eleyi ti ko wọpọ láwùjọ ni igba naa. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní orílè-èdè Nàìjíríà àti ilu alawo funfun, United Kingdom tán, Ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Theatre Royal Court ni ìlú Loọ́ńdọ̀nù (London).  Ó tẹ̀ síwájú láti kọ àwọn eré oníṣe lorílẹ̀ èdè méjèèjì ní tíátà àti orí ẹ̀rọ Asọ̀rọ̀-mágbèsì.  Ó kó ipa pàtàkì nínú ètò ìṣèlú àti akitiyan lópọ̀lọpọ̀ nínú ìjàǹgbara òmìnira orílẹ̀ èdè Nàìjíríà kúrò lọ́wọ́ ìjọba amúnisìn Great Britain.

Wole Soyinka da eko ere ti won te ni Nàìjíríà  ati oke okun ,ere itage ati ere olori redio.Wole je eniyan paataki ninu ija ominira Naijira lati owo awon Ilu Oba.

## Àwọn Ìtọ́kasí
4. Open Country Magazine. https://opencountrymag.com/52-books-in-64-years-your-guide-to-all-work-by-wole-soyinka/
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel nínú Lítíréṣọ̀
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Àwọn Ẹ̀ka-èdè Yorùbá

Awon Eka-ede Yoruba

Tèmítọ́pẹ́ Olúmúyìwá (1994), Àwọn Ẹ̀ka-Èdè Yorùbá 1Akúrẹ́: Ìbàdàn, Montem Paperbacks. ISBN 978-3297-3-3. Ojú-ìwé = 58.

Ọ̀RỌ̀-ÌṢÁÁJÚ
	
Èdè Yorùbá àjùmọ̀lò ni ó pa gbogbo ẹ̀yà Yorùbá pọ. Ṣùgbọ́n ẹ̀ka-èdè tí ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan ń sọ yàtọ̀ láti ilú kan sí èkeji. Ìyàtọ́ yìí le hàn ketekete tàbí kí ó farasin. Oríṣìíríṣìí iṣẹ́ ìwádii ni àwọn onímọ̀-èdè ti ṣe lórí àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá wọ̀nyí. Púpọ̀ nínú àbájáde ìwádìí wọn ni kò sí ní àrọ́wọ́tó àwọn akẹ́kọ̀ọ́ èdè Yorùbá. Níbi ti irú ìwádìí bẹ́ẹ̀ bá jàjà bọ́ sí ọwọ́ akẹ́kọ̀ọ́, èdè Gẹ̀ẹ́sì tí wọn fi ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ yóò mú ìfàsẹ́yìn bá iṣẹ́ wọn nítorí wọ́n ní láti kọ́kọ́ túmọ̀ rẹ̀ sí èdè Yorùbá kí wọn tó le ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀ka-èdè bẹ́ẹ̀ finnífínní. 
	
Títí di bi mo ṣe ń sọ yìí, kò sí ìwé kankan nípa àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá lórí àtẹ. Ohun àsọmórọ̀ ni àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá jẹ́ nínú àwọn ìwé gírámà Yorùbá tí ó wà lórí àtẹ. Púpọ̀ àbájáde ìwádìí àwọn onímọ̀-èdè tí ó wà ní àrọ́wọ́tó ni ó dálé ìpín-sí-ìsọ̀rí àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá. Ohun tí ó jẹ àwọn aṣèwádìí mìíràn lógún ni ṣíṣe àgbéyẹ̀wò ẹ̀ka-èdè ìlú kan tí wọ́n yàn láàyò. Ṣùgbọ́n nínú ìwé yìí mo ṣe àyẹ̀wò púpọ̀ àwọn ẹ̀ka-ède Yorùbá léte àti pe àkíyèsí sí fonẹ́tíìkì àti fonọ́lọ́jì ẹ̀ka-èdè wọ̀nyí. Ìwé yìí yóò wúlò púpọ̀ fún àwọn akẹ́ẹ̀kọ́ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti wọ́n ń kọ́ nípa àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá. Yóò si ṣe ìrànlọ́wọ́ fún àwọnolùkọ̀ọ́ pẹ̀lú. Bákan náà ni ìwé yìío yóò jẹ́ ìpèníjà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ onímọ̀-èdè Yorùbá láti túbọ̀ kọ ibi ara sí àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá ju ti àtẹ̀yìnwá lọ.
	
Mo dúpẹ́ lọ́wọ́ àwọn olùkọ́ wọ̀nyí tí wọ́n tẹ̀ mí nífá ẹ̀ka-èdè bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé n kò fojú rí púpọ̀ nínú wọn rí. Àwọn ni Ọ̀mọ̀wé Jíbọ́lá Abíọ́dún, Ọ̀gọ̀gbọ́n Ọládélé Awóbùlúyì, Ọ̀jọ̀gbọ́n Oyèlárán, Ọ̀jọ̀gbọ́n Ayọ̀ Bámgbóṣé, Ọ̀mọ̀wé Adétùgbọ́, Ọ̀mọ̀wé Akínkúgbé àti Ọ̀mọ̀wé Olúrẹ̀mi Bámiṣilẹ̀. 
	
Mo tún dúpẹ́ lọ́wọ́ Ọ̀mọ̀wé Olúyẹ́misí Adébọ̀wálé àti Ọ̀mọ̀wé Jíbọ́lá Abíọ́dún tí wọ́n fu àkókò sílẹ̀ láti bá mi ka ìwé yìí pẹ̀lú àtúnṣe tí ó yẹ nígbà tí mo fí ọwọ́ kọ ọ́ tán. ìmọ̀ràn wọn ni àwọn ohun tí ó dára nínú ìwé yìí, èmi ni mo ni gbogbo àléébù ibẹ́. Mo gbé òṣùbà ọpẹ́ fún àwọn ènìyàn wọ̀nyí fún ìrànlọ́wọ́ wọn. Àwọn ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Bísí Ògúnṣíná, Arábìnrin Comfort Ògúnmọ́lá, Arábìnrin Àrìnpé Adéjùmọ̀, Olóyè Olúfẹ́mi Afọlábí, Arábìnrin Ọláyinká Afọlábí, Lékan Agboọlá, Ọjádélé Àjàyí, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí mo kọ́ ní àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá láàárín ọdún 1991-1994 àti àwọn aláṣẹ ilé-iṣẹ́ aṣèwétà Montem Paperbacks. Ní ìparí, mo dúpẹ́ lọ́wọ́ Arábìnrin Tèmítọ́pẹ́ Olúmúyìwá, ìyàwó mi àpé àti Mòńjọlá, ọmọ mi, fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ wọn lásìkò ti mo kọ́ ìwé yìí. 
	
Ju gbogbo rẹ̀ lọ, bi Ọlọ́run kò bá kọ́ ilé náà, àwọn ti ń kọ́ ọ ń ṣiṣẹ́ lásán. Ìdí nìyí tí mo fi yíkàá níwájú Ọlọ́run ayérayé.
Samuel Ladoke Akintola

thumbnail
**Samuel Ladoke Akintola** (July 6, 1906 - January 15, 1966) je oloselu omo orile ede Naijiria lati eya Yoruba ni apa ila oorun. A bi ni ojo kefa osu keje odun 1906 ni ilu Ogbomosho.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Sámúẹ̀lì sínú ìdílé Akíntọ̀lá ní ìlú Ògbómọ̀ṣọ́, bàbá rẹ̀ ni Akíntọ̀lá Akínbọ́lá nígba tí ìyá rẹ̀ ń jẹ́ Àkànkẹ́ Akíntọ̀lá. Bàbá rẹ̀ jẹ́ oníṣòwò tí ó jáde wá láti inú ẹbí oníṣòwò. Nígbà tí ó kéré jọjọ, àwọn ẹbí rẹ̀ kó lọ sí ìlú Minna tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Naija lónìí. Ó kàwé léréfèé nílé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ́rẹ̀ Church Missionary Society. Ní ọdún 1922, ó padà wá sí Ògbómọ̀ṣọ́ láti wá bá bàbá bàbá rẹ̀ gbé tí ó tún tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Oníyẹ̀tọmi ṣáájú kí ó tún tó tẹ̀ síwájú ní ilé-ẹ̀kọ́ Kọlẹ́ẹ̀jì ti onítẹ̀bọmi ní ọdún 1925. Ó ṣiṣẹ́ olùkọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ Akádẹmì Onítẹ̀bọmi láàrín ọdún 1930 sí 1942, lẹ́yìn èyí ni ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ilé iṣẹ́ àjọ tó mójú tó ìrìnà Rélùwéè ní ilẹ̀ Nàìjíríà. Lásìkò yí, ó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú H.O. Davies, tí ó jẹ́ agbẹjọ́rò àti olóṣèlú, ó tún dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ìṣèlú Nigerian Youth Movement níbi tí ó ti ṣàtìlẹyìn fún Ikoli láti di ọ̀kan nínú àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ tó ń ṣojú Ìpínlẹ̀ Èkò tako yíyàn tí wọ́n yan Samuel Akisanya, ẹni tí Nnamdi Azikiwe fara mọ́  gẹ́gẹ́ bí ẹni tí yóò dépò náà. Akíntọ́lá tún dara pọ̀ mọ́ ilé-iṣẹ́ ìwé ìròyìn gẹ́gẹ́ bí  òṣìṣẹ́, tí ó sì di olóòtú fún.iwé ìròyìn náà ní ọdún 1953 pẹ̀lú àtìlẹyìn Akinọlá Májà tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olówó ìwé-ìròyìn náà tí ó sì rọ́pò Ernest Ikoli gẹ́gẹ́ olóòtú. Akíntọ̀lá náà sì dá Ìwé-ìròyìn Yorùbá tí wọ́n ń fi èdè Yorùbá gbé kalẹ̀ ní ojojúmọ́. Ní ọdún 1945, ó tako ìgbésẹ̀ ìdaṣẹ́ sílẹ̀ tí ẹ́gbẹ́ òṣèlú NCNC tí Azikiwe àti Michael Imoudu, fẹ́ gùn lé, èyí sì mu kí ó di ọ̀dàlẹ̀ lójú àwọn olóṣèlú bíi Anthony Enahoro. Ní ọdún 1946, Akíntọ̀lá rí ìrànwọ́ ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ gbà láti kàwé ọ̀fẹ́ ní U.K, níbi tí ó ti parí ìmọ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa ìmọ̀ òfin, tí ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí agbẹjọ́rò lórí òfin tí ó jẹ mọ́ ìlú. Ní ọdún 1952, òun àti Chris Ògúnbanjọ,olóyè Bọ̀dé Thomas àti Michael Ọdẹ́sànyà kóra jọ pọ̀ di ọ̀kan. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Nọ́mbà tóṣòro

Ninu mathematiki, **nọ́mbà aṣòro** (complex number) ni awon nomba ti won ri bayi 

: a + bi \,

to je pe *a* ati *b* won je Nọ́mbà Gidi, ti *i* si je ẹyọ tíkòsí pelu idamo bi *i* 2 = &minus;1. Nọ́mbà gidi *a* ni a n pè ní apá gidi nọ́mbà tósòro, be sìni nọ́mbà gidi *b* jẹ́ apá tíkòsi´. A lè sọ pé àwón nọ́mbà gidi je nọ́mbà tósòro pelu apá tíkòsi´ tó jé òdo; eyun pé nọ́mbà gidi *a* jẹ́ bakanna mọ́ nọ́mbà tósòro *a*+0*i*

Fún àpẹrẹ, 3 + 2*i* jé nọ́mbà tósòro, pẹ̀lú apá gidi to jẹ 3 ati apá tíkòsi´ to jẹ 2. Tí *z = a + bi*, apá gidi (a) ni a n se àmì rẹ̀ pẹ̀lú Re(*z*), tàbí &real;(*z*), be sìni apá tíkòsi´ (b) ni a n se àmì rẹ̀ pẹ̀lú Im(*z*), tàbí &image;(*z*)

Àwon nọ́mbà tósòro se ròpọ̀, yọkúrò, sọdipúpọ̀ tàbi sèpínpiń gẹ́gẹ́ bi a ti n se fun àwon nọ́mbà gidi, be ni wón sì ní ìdámọ̀ tó lẹ́wà mìíràn. Fún àpẹrẹ, nọ́mbà gidi nìkan kò ní ojúùtú fún ìdọ́gba aljebra alápọ̀ọ́nlépúpọ̀ (polynomial) pẹ̀lú nọ́mbà àfise gidi (coefficient), sùgbọ̀n àwọn nọ́mbà tósòro ní. (Eyi ni òpó àgbàrò aljebra) (fundamental theorem of algebra). 

Nínú ìmọ̀ isẹ́-ẹ̀rọ oníná (electrical engineering), níbi ti *i* ti dúró fún ìwọ́ iná (electric current) àmì tí a n lò fún ẹyọ tíkòsí *i* ni *j*, ari bayi pé nigba miran nọ́mbà tósòro se kọ lẹ̀ bayi, *a* + *jb*.

Ẹ̀ka:Áljẹ́brà
Ẹ̀ka:Àwọn nọ́mbà
Ẹ̀ka:Ìtúwò Mathimátíìkì
Yakubu Gowon

**Yakubu** tí àpèjẹ́ rẹ̀ ń jẹ́ **Jack Dan-Yumma Gowon** ni wọ́n bí ní  kọkàndínlógún oṣù Kẹwàá, ọdún 1934 (19-10-1934) jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà láti apá Àríwá. Gowon jẹ́ Ọ̀gágun ní Ilé-iṣẹ́ Ológun ilẹ̀ Nàìjíríà, bẹ́ẹ̀ ni ó sì tún jẹ̀ olórí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti ódún 1966 dé 1971. Kásìkò ìjọba rẹ̀ náà ni ilẹ̀ Nàìjíríà ja ogun abẹ́lé láti 1966 sí 1971, lábẹ́ ogágun Odumegwu Ojukwu tí ó fẹ́ gba òmìnira lọ́wọ́ ilẹ̀ Nàìjíríà.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Agbógun Nàìjíríà
Ìkẹ́nnẹ́

**Ilu Ikenne** wa ni ile Naijiria ni ipinle Ogun. Ibiyi ni a bi Obafemi Awolowo si.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú àti abúlé ní Ìpínlẹ̀ Ògùn
Àwùjọ Haúsá

Àwùjọ Haúsá

Àwọn òpìtàn bíi Basil (1981), gbìyànjú láti ṣàlàyé bí àwọn Hausa ti sẹ̀. Agbede méjì ni ó ti mú ìtàn sọ. Pàtàkì ohun tí ó sọ ni ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ṣẹ̀ ní ìlú kan tí ń jẹ́ Daura. A gbọ́ pé kanga kan ṣoṣo ló wà nínú ìlú yìí àti pé ejò kan wà ní inú kanga ọ̀hùn ti kì í jẹ́ kí àwọn ará ìlú pọnmi àyàfi tí ó bá jẹ́ ọjọ́ jímọ́ọ̀. Ìtàn ọ̀hún ṣàlàyé pé àjòjì kan tí ń jẹ Bayajidda wọ ìlú wá, ó pa ejò yìí. Ọba ìlú náà tí ó jẹ́ obìnrin sì di ìyàwó àjòjì ọ̀hún. Ṣe ẹní bá ni ẹrú ni ó ni ẹrù, ẹní fẹ́ ọba ti di ọba. Ìtàn sọ pé àwọn ọmọ mejé tí ọkùnrin ọ̀hún bí ni wọ́n dá àwọn ìsọ̀rí méje tí Hausa ní sílẹ̀. Wọ́n ní àwọn ọmọ méje ti àlè rẹ̀ bí ni wọ́n tẹ ìlú méje yòókù dó. Méje tó jẹ́ ojúlówó ni ‘Hausa Bakwai’ nígbà ti méje yòókù jẹ ‘Banza Bakwai’. Awọn Hausa Bakwai ni Biram, Daura, Katsina, Zaria, Kano, Rano ati Gobir. Àwọn méje yòókù ni Zamfara, Kebbi, Gwari, Yauri, Nupe, Yorùbá àti Kwararafa.
	
Ìtàn ti Stride àti Ifeka (1982) sọ ni a fẹ́ mú lò nínú iṣẹ́ yìí. Ìtàn tó wà lókè yìí náà ni wọ́n sọ ṣùgbọ́n wọn ṣe àfikún díẹ̀. Wọn tọ́ka sí àkọsílẹ̀ kan tí ọjọ́ rẹ̀ ti pé jọjọ tí ń jẹ́ “Kano chronicles”. Wọ́n lo àkọsílẹ̀ yìí láti ṣàlàyé pé ọkùnrin kan tí ń jẹ Bàgódà ni ó kọ́kọ́ jọba ní ìlú Kano. Wọn ni nǹkan bí ẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn ni ọba ọ̀hún jẹ (A.D. 1000). Wọn ní àkókò yẹn ni ìgbà tí àwọn Hausa bẹ̀rẹ̀ sí kó ara wọn jọ sí abẹ́ àkóso ìlú síṣe.
Àtúnsọ ìtàn tí wọ́n sọ gbà pé ọmọ Bayajida ni gbogbo Hausa ka ara wọn kún. Wọ́n ní Abuyazid gan-an ni orúkọ rẹ̀. Wọ́n ní ọmọ ọba ìlú ‘Baghdad’ ni. Wàhálà àna rẹ ló jẹ́ kó sá kúrò ní ìlú. Ó ṣe àtìpó díẹ̀ lọ́dọ̀ àwọn ìran Kànúrí (ìpínlẹ̀ Borno). Nígbà tí ó dé ibi kan tí ń jẹ́ ‘biram ta gabas’, O fi iyawo re sílẹ̀ nibẹ. Onítọ̀hún sì bí ọmọkùnrin kan síbẹ̀. Ní ìlú Gaya (Ìpínlẹ̀ Kano) ó ṣe alábàábàdé àwọn alágbẹ̀dẹ kan tí wọ́n jáfáfá púpọ̀, wọ́n bá a ṣe ọ̀kọ̀ kan. A gbọ́ pé ọ̀kọ̀ yìí ni ó lò láti fi pa ejò tí ń dààmú àwọn ará ìlú Daura tí ó sì fi bẹ́ẹ̀ di ọba wọn. Ìtàn yìí sọ fún wa pé Gwari ni orúkọ ẹrúbìnrin tí ó bi àwọn ọmọ méje tí wọ́n wà ní ìsọ̀rí kejì fún un.
Ìtàn yìí tàn ìmọ́lẹ̀ díẹ̀ sí ìṣẹ̀dálẹ̀ àwọn Hausa, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pe iran Hausa ti tan kálẹ̀ kaakiri àgbáyé àwọn Hausa tí wọ́n jẹ́ onílé àti onílẹ̀ ni apá òkè ọya ni orílẹ̀èdè Nàìjíríà ni a ní lọ́kàn nínú iṣẹ́ yìí. Lára àwọn ìpínlẹ̀ ọ̀hún ni Sokoto, Katsina, Zamfara, Kebbi, Kano, Jigawa, Kaduna, Gombe àti Plateau.
Nọ́mbà oníìpín

thumb|300px|right|Idamerin

Ninu imo Mathematiki, **nomba oniipin** (rational number) ni nomba ti a le ko le gege be ipin nọ́mbà odidi meji. Nomba bi \tfrac ab, to je pe *b* ki se odo. 

A le ko awon nomba oniipin ni opolopo ona, fun apere \tfrac 36=\tfrac 24=\tfrac 12, sugbon o d'ero julo nigbati *a* ati *b* ko ba ni nomba kanna ti a le fi pin won a fi 1.

Ẹ̀ka:Àwọn nọ́mbà
Àwọn Àdúgbò Ìlú Àkúrẹ́

Adugbo Ilu Akure

ÀKÚRẸ́: Àdúgbò 

1.	Àdégbọlá :- Ó jẹ́ ibi tí àwọn Ọlọ́lá má gbé jù ní ayé àtijọ́. Ó sí tún jẹ́ orúkọ ènìyàn. 

2.	Ìkóyí :- Ó jẹ́ ibi tí wọn ti má kó àwọn ìkó jo sí 

3.	Ayédùn :- Itúmọ̀ rẹ nipé ó jẹ́ orúkọ Akọni kan ní ìlú. Ẹni yìí ní ó má jagun fún nígbà náà 

4.	Òkè Àró:- Jẹ́ àwọn àdúgbò tí má sé ayẹyẹ Ọdún bí égún àti bẹ́ẹ̀ lọ ní ayé atijó. 

5.	Ìsólọ̀ :- Ó jẹ́ Ọba ti ogun lẹ́ wá sí Àkúrẹ́ ibi tí ó tẹ́ dó sí ni à pè ní ìsọ́lọ́, 

6.	Ẹrẹ̀kẹ̀sán:- Ó jẹ́ orukọ́ ọjá Ọba Àkúrẹ́. Ọjá yìí nìkan ni Ọba tí má se ọdún òlósùnta fún ọjọ́ méje.

7.	Gbogí:- Ó jẹ ibi tí wọn tí sé orò omi yèyé láyé àtijọ́, ó sí tún jẹ́ aginjù tí àwọn ẹranko búburú má gbé. 

8.	Ẹringbo:- Ibẹ̀ ní wọn ti má sin orísìíríṣìí àwọn ẹranko tí ó lágbára láwùjọ.

9.	Ìjọ̀kà:- Jẹ́ Ọ̀kan lárà àwọn orúkọ̀ ilẹ̀-iwé girama tí ó wá, ìdí níyí tí wọn fí pé orúkọ àdúgbò náà ní ìjọ̀kà 

10.	Olúwàlúyí :- jẹ́ ibi tí ènìyàn ńlá kan tẹ́dó sí 

11.	síjúwádé:- Jẹ́ ibi tí ọmọ-ọba Ilé-Ifẹ́ tẹ́dó sí, orúkọ́ rẹ si ni wọn fí pé. 

12.	Osínlé :- Ibẹ́ jẹ́ ibi tí àwọn òrìṣà sínlẹ̀ sí tàbí tí wọn rí sí. Ibẹ̀ sin i wọn wọlẹ̀ sí

13.	Okúntá eléńlá :- Ó jẹ́ ibi tí òkúnta ńlá ńlá pó sí.’

14.	Ìrò – Ó jẹ́ ibi tí wọn tí má sé orò láyé àtijọ́.

15.	Òkè ìjẹ́bú:- Ibi tí òkè pọ̀ sí jù ni Àkúrẹ́ ìdí níyí tí wọn fí pé ní ibi tí òkè fi ìdí sí 

16.	Ìdí àágbá:-jẹ ibi tí wọn má kó goro jọ sí. 

17.	Ọjà osódí:- jẹ́ ibi tí àwọn àgbààgbà olóyé ìlú má gbé láyé àtijọ́ ibẹ sì ni wọn tí má ṣe ìpàdé fún ètó ìlú. 

18.	Alágbàká:- jẹ Ibi tí omi ÀKÚRẸ̀ tí pín sí yẹ́lẹ́yẹ́lẹ́, ibẹ̀ ní orirún omi tí sàn lọ si oríṣìíríṣìí ọ̀nà. 

19.	Ijọmu :- Ó jẹ́ orúkọ́ ibi tí ìjọ kọ́kọ́ tí bẹ́rẹ̀, ìdí nìyí tí wọn fí pé ní ìjọmu. 

20.	Àrárọ́mì:- Ibẹ̀  ní àrálépó kọ́kọ́ tẹ̀dó sí. Ó sí tún jẹ ibi tí ó gba jù ní Àkúrẹ́. 

21.	Àlá:- jẹ ibi tí orirún omi ÀKÚRẸ́ ibẹ̀ sí ni omi mejiji Àkúrẹ́ tí pádé. 

22.	Odò ìjọ́kà:- ò jẹ̀ orúkọ́ àdúgbó tí ó lágbárá, ibẹ̀ sí ní àwọn àkínkánjú alejo ma tẹ̀dó sí 

23.	Ọba Adésida road:- Jẹ orúkọ ọba Ìlú Àkùrẹ́. 

24.	Ìlésá garage:- jẹ́ ibi tí ó já sí’ ọ̀nà ilésá. 

25.	Owódé :- jẹ́ ibi tí ó gbájúmọ́ ibẹ̀ sí ní ọ̀dọ́ ńgbé jù. 

26.	Isìnkàn:- Jẹ́ ibi tí wọn má sín òkú àwọn olóyé ńlá ńlá sí ní ayé àtijọ́. 

27.	Ondo road-Ó jẹ́ ọ̀nà tí ó lọ sí Ondo. 

28.	Orítáọ́bẹ́lẹ́:- Ó jẹ́ orítá mẹta ó sí tún jásí ibi tí ilé ẹ́rọ gbóhúngbáróyè Àkúré. 

29.	Iròwò:- Jẹ́ orúkọ Ilú kekéré kan láyé àtijọ ìlú yìí wà lára Àkúrẹ́.

30.	Àrákàlẹ́:- Jẹ́ òkìtí Ibẹ̀ ni wọn ti rí àwọn ènìyàn tí ó dí òkìtì láyé àtijọ́. Ibẹ̀ sí ní wọn ti má jẹ́ oyè jù.

Ẹ̀ka:yorùbá
Chinua Achebe

**Chinua Achebe** (, oruko abiso **Albert Chinualumogu Achebe**, 16 November 1930 – 21 March 2013) jẹ́ ọmọ orile ede Naijiria lati eya Igbo ni apa ila oorun Naijiria. Ojogbon ninu imo ikowe (literature) ni Achebe je, opo ni ile Afrika ni won si mo Achebe gege bi okan ninu awon omowe (intellectual) pataki ti a jade ni ile Afrika. Iwe re Igbesiaye Okonkwo (Things fall apart) ni o je eyi ti o gbajumo julo ni ile Afrika leyi igba ti a ti seyipada re si ogun logo ede ka kiri aye.

## Igbèsi Àyè Àràkunrin naa
Chinua Achebe ni a bini óṣu November ni ọdun 1930 si church ti Saint Simon, Nneobi ti wọn si wẹ si mimọ gẹgẹbi Albert Chinualumogu Achebe. Baba rẹ̀ Isaiah Okafo Achebe jẹ ólúkọ ati evangelist ti Iya rẹ Janet Anaenechi Iloegbunam jẹ àgbẹ ati ólóri ijọ awọn óbinrin ninu church.

Achebe fẹ Christie ni ọjọ kẹwa óṣu September ọdun 1961 ni Chapel of Resurrection ni ilè iwè giga ti ibadan ti wọn si bi ọmọ óbinrin kan Chinelo (a bini óṣu July, ọdun 1962) ati ọmọ ọkunrin mèji Ikechukwu (à bini óṣu December, ọdun 1964) ati Chidi (a bini óṣu May, ọdun 1967).

Achebe ku ni óṣu March, ọdun 2013 si Boston, Massachusetts, US ti wọn sin si ilú rẹ ni ogidi.

## Ẹkọ
Ni ọdun 1936, Achebe lọsi ilè iwè St Philips ti apapọ ni Akpakaogwe lẹyin naa lo lọsi Ilè iwè ti ijọba ni Umuahia ni ipinlẹ Abia. Ni ọdun 1942, Achebe lọsi Ilè iwè ti Nekede apapọ.

Ni ọdun 1948, Achebe lọsi ilè iwè giga ti ilú ibadan lati kẹẹkọ lóri imọ iṣègun ṣugbọn o fi silẹ lati kẹẹkọ lori imọ èdè gẹẹsi, itan ati theology.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ígbò
Àwọn Àdúgbò Oyé-Èkìtì

Adugbo Oye-Ekiti

Oyé-Èkìtì : Àdúgbò

1.	Ijisẹ:- 	Àdúgbò ti a n pen i Ijisẹ ni o fẹ ilu Ọye do lati Ile Ifẹ wa. Wọn pa erin ibi 
ti ẹrin náà ku si iba ni wọn pe ni atẹba ẹni to pa erin náà ni ọlọta aburo ijise ibi ti wọn pa erin náà si ni wọn pe ni ijisẹ. Ijisẹ lo pa àwọn ara Ọyẹ wa lati ile ifẹ pe wọn ti ri ibi tí wọn magbe. Ijisẹ ni orisu ilu Ọyẹ lati ile-ifẹ wa. 

2.	Ọgbọ mẹta :- 	Ọ̀nà mẹta ni àwọn ara ọgbọ mẹta ti si wa ki wọn to tẹ̀dó si ilu Ọyẹ. 

3.	Ọmọdọwa:-	Ibi jẹ agbegbe ti ọba ilu maa n gbe. 

4.	Ire:- 	Aburo Oloye ni Àdúgbò to wa ni Iyeni, Ọde ni se idi ti o fi ń de ade ogun 

5.	Ulọdo:-	Ibe ni wọn ti se ọdẹ 

6.	Ilẹsẹ:- Àdúgbò yi kọ de igọsi ko si de ilu Ọyẹ wọn wa ni arin meji. 

7.	Ilẹdara:- Orukọ ti àdúgbò yi jẹ wa lati ile-ifẹ wa ni wọn tun jẹ ni ìgba ti wọn de ilu Ọyẹ. 

8.	Odo:- ibi ti àdúgbò yi deto si je egbe odọ. 

9.	Iwaro:-		Oni imọlẹ kan ti wọn máa ń jo ni ibẹ ìdí ti wọn fi pe ni ìwarọ ni 
yẹn.

10.	Ijagun:-	Awọn ti on jagun ni wọn gbe ni àdúgbò yìi. 

11.	Oke-Ọfa:-	Apa oke ni àdúgbo naa wa 

12.	Ayegbaju:-	Wọn tun pe àdúgbò yi ni odo-oje nitori pe ẹgbẹ odo ni ilu náà wa. 

13.	Ẹgbẹ:-		 Ọ̀nà mẹta ni àwọn ara ẹgbẹ ti si wa ki wọn to wa si mọ àwọn ara 
ijisẹ. 

14.	Ijagẹmọ:-	Àwọn ara àdúgbò yin i a mọ si ologun tàbí onija láti ìle-ifẹ wa. 
Igbati wọn de ilu Ọyẹ wọn sit un pe wọn ni ijagẹmọ nitorí ija wọn. 

15.	Ilogbo:- àdúgbo yi jẹ pàtàkì ni ìlú Ọye, Ijalọ po púpọ̀ si arin wọn itorí náà ni wọn 
ni ọmọ orin yọyọ ilugbo. 

16.	Ilupeju:-	Ireko ilu Ọyẹ ni, àwọn ni wọn máa ń sin ọba Ọyẹ wọn máa ń pe jọ 
si ilu Ọyẹ láti ba ọba ji roro, ìdí ti wọn fi pe wọn ni ilupeju. 

17.	Orisunmíbare:- Wọn jẹ àdúgbò ti o ko owo ati oríṣìíríṣìí dukiya wa si ilu Ọyẹ, 
àwọn ara Ọyẹ ri pe ọlọrọ ni wọn jẹ ni wọn se pe wọn ni orísunmibare. 

18.	Esọ sin :- 	àdúgbò yi ti wọn pe ni esọ sin jẹ ara àwọn ti ogun ko wa lati ile-
ifẹ.

19.	Ile ya o :- 	Ogun ko wọn láti Iyao wa si ìlú Ọyẹ ti wọn wa ya ile gbe ni ilu Ọyẹ ni 
wọn fi ń pe ni ile-yao. 

20.	Ileesa:- 	Wọn jẹ àdúgbò to ji náà si ìlú nitorí wọn ko ogùn ba ilu púpọ̀. 

21.	Ilẹmọ:- 	O wa lati ile-ifẹ wa si ilu Ọyẹ wọn si kin jẹ iyọ ni àdúgbọ̀ yi. 

22.	Ipamọ:- 	wọn jẹ ọmọ ìya si ilẹmọ, wọn jẹ ara ilẹmọ ìdí ti wọn fi ń pe ni 
ilẹmọ ni yen.

23.	Idọfin:- 	Ọ̀nà mẹrin ni àwọn ara àdúgbò yi ti si wa kì wọn to para po wa si 
Ijisẹ. 

24.	Irare:-		Ilare ni wọn jẹ ni ilẹ-Ifẹ wọn wa ń jẹ́ irare ni ìgbati wọn de ilu 
Ọyẹ. 

25.	Oke ìyin-Araroni:- 	Ọ̀nà mẹta ni wọn ti si wa 

26.	Iyeni:- 	jẹ àdúgbò ti wọn ti jẹ orogun ni ilu Ọyé. 

27.	Asara:-	àdúgbò yìí jẹ ibi àwọn ìransẹ ọba ń gbe. 

28.	Oloyagba:-	Iya gba ni ogun tí ki wọn wa sí ilu Ọyẹ ni wọn se ń jẹ oloyagbe.
29.	
Ibẹru:- 	Ọlota ni aburo Ijise lati ile ifẹ wa nígbati wọn de Ọyẹ iberu ati Ijisẹ wa yapa o sit un jẹ àdúgbò ti o bẹru ogun tàbí ija púpọ̀. 

30.	Imijẹ:-	 	Àdúgbò yii wa láti ilu Itapu iṣẹ ọdẹ ni baba ń la wa n se. Iṣẹ yii lo 
se wa si ilu Ọyẹ ìdí ti wọn fi tẹ̀dó si ìlú Ọyẹ ni èyí.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Iṣẹ́ẹ̀rọ onítanná

**Iṣẹ́ẹ̀rọ onítanná** (*Electrical engineering*) ni papa eko iseero to un da lori agbeka ati imulo itanna, isiseonina ati iseonigberingberin onina. Papa eko yi koko di ise sise ni opin orundun okandinlogun leyin isodidunadura  telegrafu itanna ati ipese agbara onitanna. Loni o ti de oro bi agbara, isiseonina, awon sistemu ijannu, igbese alamioro ati awon ibanisoroelero.

Iseero onitanna le tun je mo iseero onina. Iseero onitanna je gbigba pe o da lori awon isoro to je mo awon sistemu onitanna gbangba bi ifiranse agbara itanna ati ikojannu oko, nigbati iseero onina da lori agbeka awon sistemu onina kekere bi komputa ati awon asoyipo olodidi. Tabi, a le so pe awon oniseero onitanna unda ise won lori lilo itanna lati fi safiranse okun onitanna, nigbati awon oniseero onina unda ise won lori lilo itanna lati se igbese aroye. Loni, ko fi be si iyato larin awon mejeji nitori idagbasoke to ti ba isiseonina agbara.

## Ẹ tún wo
*Iṣẹ́ẹ̀rọ oníná
*IEEE
## Itokasi

## Ajapo ode

*IEEE Global History Network A wiki-based site with many resources about the history of IEEE, its members, their professions and electrical and informational technologies and sciences.
*International Electrotechnical Commission (IEC)
*MIT OpenCourseWare In-depth look at Electrical Engineering with online courses featuring video lectures.


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Nọ́mbà tíkòsí

Ninu imo Mathematiki, **nọ́mbà tíkòsí** (imaginary number) ni a mo si nomba tosoro ti alagbarameji (square) re je nomba gidi alapaosi. Rafael Bombelli ni o se itumo won ni odun 1572. Laye igbana ko seni to gba pe awon nomba ba hun wa, gege bi won se ro pe odo ati nomba apaosi ko si tabi ko wulo. Descartes ni o koko pe won be ninu iwe re isiro alawonile (La Geometrie]] lati fi re won sile

Ẹ̀ka:Àwọn nọ́mbà
Nọ́mbà

= Àwọn Nọ́mbà =
thumb|Awon nómbà

**Nọ́mbà** jẹ́ ohun afòyemò tó dúró fún iye tàbí ìwòn. Àmì-ìsojú fún nọ́mbà ní àn pé nì àmìnọ́mbà (numeral). Nì èdè ojojúmọ́, à n lo àwọn àmìnọ́mbà bí àkólé (fún àpẹrẹ nọ́mbà tẹlífònù, nọ́mbà ilé). Nínú ìmọ̀ ìṣirò ìtumò nọ́mbà tí s'àkomọ̀ àwọn nọ́mbà afóyemọ̀ bí idà (fraction), nọ́mbà apáòsì (negative), tíkòníònkà (transcendental) àti nọ́mbà tósòro (complex).

Àwọn ònà ìṣèṣirò nọ́mbà bí àropò, ìyokúrò, ìsodípúpò, àti ìṣepínpín ní a n sewadi wón nínú ẹ̀ka ìmọ̀ ìṣirò tí a mò sí aljebra afòyemọ̀ (abstract algebra), níbití a tí n sewadi àwọn ònà nọ́mbà afóyemọ̀ bí ẹgbẹ́ (group), òrùka (ring) àti pápá (field).

## Awon iye tabi nọ́mbà lati 1 - 1,000,000,000 (Ọkan si egbélégbè ati àìníye)
Awa nilo ranti pé a ni orisirisi ona lati awon iye, apeere je 230, ni ede Yoruba e le so "ojì-din-lẹwá-lé-nígba" tabi " Ọgbọnwolerugba"

0 - Òdo

1 - Ọkàn

2 - Méjì

3 - Mẹ́ta

4 - Mẹ́rin 

5 - Márùn

6 - Mẹ́fà 

7 - Méje

8 - Mẹ́jọ 

9 - Mẹ́sàn

10 - Mẹ́wàá 

11 - Mọ́kànlá 

12 - Méjìlá

13 - Mẹ́tàlá 

14 - Mẹ́rìnlá 

15 - mẹ́ẹ̀ẹ́dógún / Marundinlogun

16 - Mẹ́rìndínlógún 

17 - Mẹ́tà-dínlógún 

18 - Méjì-dínlógún

19 - Mọ́kàn-dínlógún

20 - Ogún

21 - Ọkànlélógún

22 - Méjìlélógún 

23 - Mẹ́tàlélógún 

24 - Mẹ́rìnlélógún 

25 - Marundinlogbon / Mẹẹdọ́gbọ̀n 

26 - Mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n 

27 - Mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n 

28 - Méjì-dínlọ́gbọ̀n

29 - Mọ́kàn-dínlọ́gbọ̀n

30 - Ọgbọ́n 

40 - Ogójì 

50 - Àádọ́ta

60 - Ọgọ́ta 

70 -  Àádọ́rin 

80 - Ọgọrin

90 - Àádọ́rùn

100 -  Ọgọ́rùn  

110 - Àádọfà

120 - Ọgọfà

130 - Àádóje 

140 - Ọgóje

150 - Àádójo

160 - Ọgọjọ

170 - àádọ́sàn  / àádọ́sàn án / Igba kan ó-dinógbòn

180 - Ọgọsàn- / Ọgọsàn-án

190 - àádọ́wá  

200 - Igba

300 - ọ̀ọ́dúnrún

400 - Irínwó

500 - ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta

600 - ẹgbẹ̀ta

700 - ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rin

800 - ẹgbẹ̀rin

900 - ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rún

1,000 - ẹgbẹ̀rún

2,000 - ẹgbàá 

3,000 - ẹgbẹ̀ẹ́dógún

4,000 - ẹgbàajì

5,000 - ẹgbẹ̀rún márùn-ún / ẹgbẹ̀rún márùn

6,000 - ẹgbẹ̀ta 

7,000 - ẹ̀ẹ́dẹ́gbàárin 

8,000 - ẹgbàá-mẹ́rin 

9,000 - ẹ̀ẹ́dẹ́gbàárún  

10,000 - ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá / ẹgbàarùn-ún

20,000 - ọ̀kẹ́ / ẹgbàáwá 

100,000 - ọ̀kẹ́ márùn-ún / ẹgbẹ̀rún ọgọ́rùn-ún

200,000 -  ọ̀kẹ́ mẹ́wàá

1,000,000 - ẹgbẹ̀rún ẹgbẹ̀rún / àádọ́ta ọ̀kẹ́ / egbélégbè

10,000,000 - ẹgbẹ̀rún ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá / egbélégbè mẹ́wàá

100,000,000 - ẹgbẹ̀rún ẹgbẹ̀rún ọgọ́rùn / egbélégbè ọgọ́rùn

1,000,000,000 - egbélégbèji

10,000,000,000 - egbélégbèta

100,000,000,000 - egbélégbèrin

1,000,000,000,000 - egbélégbàrun

10,000,000,000,000 - egbélégbèfa

100,000,000,000,000 - egbélégbèje

1,000,000,000,000,000 - egbélégbèjo

10,000,000,000,000,000 - egbélégbèsan

100,000,000,000,000,000 - egbélégbèwa

1,000,000,000,000,000,000 - egbélégbokonla

10,000,000,000,000,000,000 - egbélégbèjila

100,000,000,000,000,000,000 - egbélégbètala

1,000,000,000,000,000,000,000 - egbélégbarundinlogun

*∞*  *tabi (infinity)* - àìníye 

## Àwọn ìtọ́kasí
Onímọ̀ ìsirò

thumb|Onímọ̀ ìsirò
**Onimo isiro** je enikeni ti n se kika ati iwadi ninu papa imo isiro.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Mathimátíkì