Ilú-ọba Ọ̀yọ́

**Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́** jẹ́ ilẹ̀ ọba Yorùbá ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà. Ó wà ní ibi tí a mọ̀ sí ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà lónìí (pẹ̀lú ẹkùn Gúúsù Ìwọ̀-oòrùn, Orílẹ̀-èdè Benin, àti ìdajì ìwọ̀-oòrùn ti ẹkùn Àárín Gbùngbùn). Ilẹ̀ ọba yìí dàgbà di ìpínlẹ̀ tí ó ń sọ èdè Yorùbá tí ó tóbi jùlọ nípasẹ̀ ìsapá ìṣètò àti ìṣàkóso ti àwọn ènìyàn Yorùbá, òwò, àti lílo ẹlẹ́ṣin ogun. Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nípa ìṣèlú ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà láti òpin ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún, kò sì gbayì lórí púpọ̀ nínú àwọn ìjọba mìíràn ní Ilẹ̀ Yorùbá nìkan, ṣùgbọ́n lórí àwọn ìpínlẹ̀ Áfíríkà tí ó súnmọ́ tòsí, ní pàtàkì Ìjọba Dahomey ti àwọn Fon ní Orílẹ̀-èdè Benin lónìí ní ìwọ̀-oòrùn rẹ̀.

## Ìtàn

### Ìtàn Ìwáṣẹ̀

Ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìtàn àròsọ ti Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Ọ̀rànmíyàn, ọmọ ọba ìkẹyìn ti Ìjọba Yorùbá ní Ilé-Ifẹ̀ (Ife). Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àtẹnudẹ́nu ṣe sọ, Ọ̀rànmíyàn ṣe àdéhùn pẹ̀lú ẹ̀gbọ́n rẹ̀ láti ṣe ogun ìjẹgàba sórí àwọn aládùúgbò wọn ní àríwá fún títàbùkù bàbá wọn Oòduà, Oòni Ifẹ̀ àkọ́kọ́. Ní ojú ọ̀nà sí ibi ogun náà, àwọn arákùnrin náà jà, wọ́n sì pín ẹgbẹ́ ogun náà sí méjì. Ẹgbẹ́ ogun Ọ̀rànmíyàn kéré jù láti ṣe ìkọlù tí ó yege, nítorí náà ó rìn kiri ní etíkun gúúsù ti Odò Ọya títí ó fi dé Bussa. Níbẹ̀, olóyè agbègbè náà ṣe àlejò rẹ̀, ó sì fún un ní ejò ńlá kan tí a so oògùn idán mọ́ ọ̀fun rẹ̀.

Olóyè náà sọ fún Ọ̀rànmíyàn pé kí ó tẹ̀lé ejò náà títí yóò fi dúró sí ibìkan fún ọjọ́ méje tí yóò sì wọ inú ilẹ̀ lọ. Ọ̀rànmíyàn tẹ̀lé ìmọ̀ràn náà, ó sì dá Ọ̀yọ́ sílẹ̀ níbi tí ejò náà dúró sí. Ibi yìí ni a mọ̀ sí Ajaka. Ọ̀rànmíyàn sọ Ọ̀yọ́ di ìjọba tuntun rẹ̀, ó sì di "ọba" àkọ́kọ́ pẹ̀lú oyè "Aláààfin Ọ̀yọ́" (Aláààfin túmọ̀ sí 'oní ààfin' ní èdè Yorùbá). Ó fi gbogbo àwọn ìṣúra rẹ̀ sílẹ̀ ní Ifẹ̀, ó sì gba ọba mìíràn láàyè láti jọba níbẹ̀.

Ní ìgbà kan, Ọ̀yọ́-Ilé wà ní ipò ogun pẹ̀lú àwọn Bariba ti Borgu, tí wọ́n fẹ́ láti tẹ ìlú tuntun tí a ń kọ́ náà lóríba. Òràngún Àjàgúnlà ti Ìlá, ẹ̀gbọ́n Ọ̀rànmíyàn, wọlé pẹ̀lú àwọn ọkùnrin rẹ̀ láti ṣèrànwọ́. Kò pẹ́ lẹ́yìn tí wọ́n ṣẹ́gun ogun náà, Ọ̀rànmíyàn bí ọmọkùnrin kan, Ajúwọn Àjàká, láti ọ̀dọ̀ Ọmọ Ọba Torosi ti Tápà (Nupe); lẹ́yìn náà ni Arabambi (Ṣàngó) pẹ̀lú jẹ́ bíbí láti ọ̀dọ̀ obìnrin kan náà. A gbàgbọ́ pé orúkọ náà "Ṣàngó" jẹ́ èyí tí bàbá ìyá rẹ̀ fún un tàbí pé ó yàn án láti inú orúkọ agbègbè fún Ọlọ́run Àrá. Èyí ó wù kí ó jẹ́, ìdílé ọba náà ya ara wọn sọ́tọ̀ fún Òrìṣà Àrá (Jàkúta) àti Ogun (Ògún).

### Ìgbà Ṣáájú Ilẹ̀ Ọba (Ọ̀rúndún kẹtàlá – 1535)
Ìdásílẹ̀ Ọ̀yọ́ jẹ́ èyí tí a kà sí ọdún 1300, ṣùgbọ́n èyí jẹ́ ìṣírò nípasẹ̀ títọpa àtòjọ àkókò sẹ́yìn.

Ọ̀rànmíyàn, ọba àkọ́kọ́ ti Ọ̀yọ́, jẹ́ èyí tí Ọba Àjàká, Aláààfin Ọ̀yọ́ rọ́pò. A yọ Àjàká lóyè nítorí pé ó kùnà nínú àwọn ìwà akin ogun Yorùbá, ó sì gba àwọn ìjòyè rẹ̀ láàyè òmìnira jù. Lẹ́yìn náà ni a gbé adarí fún àbúrò Àjàká, Ṣàngó, ẹni tí a sọ di òrìṣà àrá àti mànàmáná nígbà tó yá. A dá Àjàká padà sípò lẹ́yìn ikú Ṣàngó. Àjàká padà sórí oyè pẹ̀lú ẹ̀mí ogun jíjà tó lágbára sí i. Àrọ́lé rẹ̀, Kori, ṣàṣeyọrí láti ṣẹ́gun ìyókù ohun tí àwọn òpìtàn yóò tọ́ka sí nígbà tó yá gẹ́gẹ́ bí àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́.

#### Ìwọ́lú àwọn Tápà
Ọ̀yọ́ ti dàgbà di alágbára ní ilẹ̀ òkè ní òpin ọ̀rúndún kẹrinlá. Fún ohun tí ó lé ní ọgọ́run ọdún, ìpínlẹ̀ Yorùbá ti fẹ̀ síwájú nípasẹ̀ gbígba ilẹ̀ àwọn aládùúgbò rẹ̀. Nígbà ìjọba Onígbogí, Ọ̀yọ́ jìyà ìjatì ogun lọ́wọ́ àwọn Tápà (Nupe) tí Tsoede ń darí. Ní nǹkan bí ọdún 1535, àwọn Tápà gba Ọ̀yọ́, wọ́n sì fipá mú ìdílé ọba láti wá ààbò ní ìjọba Borgu. Àwọn Tápà ba olú-ìlú náà jẹ́, wọ́n sì pa Ọ̀yọ́ run gẹ́gẹ́ bí alágbára agbègbè títí di ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kვიtàdínlógún.

### Ìgbà Ilẹ̀ Ọba (1608–1800)
Àwọn Yorùbá ti Ọ̀yọ́ la àkókò àìsí-ọba ti ọgọ́rin ọdún kọjá gẹ́gẹ́ bí ìdílé ọba tí ó wà ní ìgbèkùn lẹ́yìn ìjatì wọn lọ́wọ́ àwọn Tápà. Wọ́n tún Ọ̀yọ́ gbé kalẹ̀ láti jẹ́ èyí tí ó ní ìjọba àpapọ̀ àti ìfẹ̀síwájú ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. Àwọn ènìyàn náà dá ìjọba kan sílẹ̀ tí ó fi agbára rẹ̀ múlẹ̀ lórí agbègbè tó fẹ̀.

Nígbà ọ̀rúndún kვიtàdínlógún, Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ àkókò ìdàgbàsókè pípẹ́, ó sì di ilẹ̀ ọba ńlá. Ìdàgbàsókè yìí ní í ṣe pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn okunfa bíi ipò ilẹ̀ tí ó dára fún iṣẹ́ àgbẹ̀, ètò ìṣèlú tí a tún kọ́, ọgbọ́n iṣẹ́ ọnà ti àwọn ènìyàn rẹ̀, nẹ́tíwọ́kì òwò kọjá Sàhárà, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣákọ́lẹ̀ tí ó ń gbà láti ọ̀dọ̀ àwọn ìjọba tí ó wà lábẹ́ ààbò rẹ̀. Ní ògo rẹ̀, àwọn ọmọ ọba àti àwọn ará ìlú láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba máa ń wá sí Ọ̀yọ́ láti yan àwọn aawọ̀ láàrin àwọn ètò ìṣèlú. Ọ̀kan lára irú ètò bẹ́ẹ̀ ni Great Ardra, tí àwọn ènìyàn rẹ̀ — ní ìgbà kan — wá ìrànlọ́wọ́ Ọ̀yọ́ nítorí ìwà ìkà tí Ọba Ardra ń hù sí àwọn ará ìlú. Ní ìgbà mìíràn, àwọn ọmọ ọba tí wọ́n ń sá láti ìjọba Wémè, tí Dahomey ṣẹ́gun, wá sí Ọ̀yọ́ fún ìtúnṣe. Ọ̀yọ́ dáhùn sí àwọn ìbéèrè wọ̀nyí pẹ̀lú agbára àwọn ẹlẹ́ṣin ogun rẹ̀ dé ibi pé ẹ̀rù bẹ̀rẹ̀ sí í ba àwọn ìjọba agbègbè fún Ọ̀yọ́.

Ìtànkálẹ̀ agbára Ọ̀yọ́ wá pẹ̀lú díẹ̀ lára àwọn ìjọba etíkun tí wọ́n ń kópa nínú òwò ẹrú ti Atlantic. Ọ̀yọ́ kò darí gbogbo àwọn ènìyàn Yorùbá rí, ṣùgbọ́n òun ni ìjọba tí ó ní ènìyàn púpọ̀ jùlọ nínú ìtàn Yorùbá.

#### Àtún-ṣẹ́gun àti Ìfẹ̀síwájú
Kọ́kọ́rọ́ sí àtúntò Ọ̀yọ́ láti ọwọ́ àwọn Yorùbá ni ìmúnilókun ẹgbẹ́ ogun àti ìjọba tí a sọ di ti àpapọ̀. Nípa kíkọ́gbọ́n lára àwọn ọ̀tá wọn Tápà (Nupe), àwọn Yorùbá tún ara wọn ṣe pẹ̀lú aṣọ ogun àti ẹlẹ́ṣin. Ọba Òfinràn, Aláààfin Ọ̀yọ́, ṣàṣeyọrí láti gba ilẹ̀ àtètèkọ́ṣe Ọ̀yọ́ padà láti ọwọ́ àwọn Tápà. A kọ́ olú-ìlú tuntun, Ọ̀yọ́-Igboho, èyí àkọ́kọ́ sì wá di Ọ̀yọ́-Ilé. Ọba tí ó tẹ̀lé e, Eguguojo, ṣẹ́gun feryẹ́ gbogbo Ilẹ̀ Yorùbá. Lẹ́yìn èyí, Ọba Orompoto darí àwọn ìkọlù láti pa àwọn Tápà run kí wọ́n má baà lè dẹ́rùba Ọ̀yọ́ mọ́ láéláé. Nígbà ìjọba Ọba Ajiboyede, ó ṣe àjọyọ̀ Bẹrẹ àkọ́kọ́, èyí tí í ṣe ayẹyẹ láti ṣèrántí àlàáfíà ní ìjọba náà. Ayẹyẹ tí a ń ṣe déédéé yìí yóò wá ní ìtumọ̀ púpọ̀ láàrin àwọn Yorùbá lẹ́yìn ìwóulẹ̀ Ọ̀yọ́.

Lábẹ́ àrọ́lé rẹ̀, Abipa, àwọn Yorùbá tún Ọ̀yọ́-Ilé tẹ̀dó wọ́n sì tún olú-ìlú àkọ́kọ́ kọ́. Ọ̀yọ́ gbìyànjú láti gba Ìjọba Benin láàrin ọdún 1578 sí 1608, ṣùgbọ́n ó kùnà nítorí àwọn òkè ní Èkìtì dènà ìrìn àwọn ẹlẹ́ṣin ogun láti kọlu Benin. Àwọn ìjọba díẹ̀ ní Èkìtì bọ́ sí abẹ́ Ọ̀yọ́, Òtun Èkìtì sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìlú ààbò òmìnira láàrin Ọ̀yọ́ àti Benin síbẹ̀, Ọ̀yọ́ ń tẹ̀síwájú láti fẹ̀. Ọ̀yọ́ fún àwọn agbègbè gúúsù-ìwọ̀-oòrùn ti àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́ ní òmìnira, níbi tí àwọn agbègbè tí kì í ṣe Yorùbá ti lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààbò láàrin Ọ̀yọ́ àti Benin. Ní òpin ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, àwọn ìpínlẹ̀ Ewe àti Aja ti Orílẹ̀-èdè Benin òde òní ń san ìṣákọ́lẹ̀ fún Ọ̀yọ́.

##### Ogun Dahomey
Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu gúúsù ní kùtùkùtù ọdún 1682. Ní òpin ìfẹ̀síwájú ogun rẹ̀, ààlà Ọ̀yọ́ yóò fẹ̀ dé etíkun, ní nǹkan bí  gúúsù-ìwọ̀-oòrùn olú-ìlú rẹ̀. Kò pàdé àtakò kankan tí ó lágbára títí di ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún. Ní ọdún 1728, Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ kọlu Ìjọba Dahomey nínú ogun ńlá tí àwọn ẹlẹ́ṣin rẹ̀ jẹ́ olórí. Àwọn jagunjagun Dahomey, ní tiwọn, kò ní ẹlẹ́ṣin ṣùgbọ́n wọ́n ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbọn. Ìró ìbọn wọn dẹ́rùba àwọn ẹṣin ogun Ọ̀yọ́ ó sì dènà ìkọlù wọn. Àwọn ọmọ ogun Dahomey tún kọ́ àwọn ibi ààbò bíi kòtò, èyí tí ó sọ lílo ẹlẹ́ṣin di asán. Ogun náà gba ọjọ́ mẹrin, ṣùgbọ́n Ọ̀yọ́ ló padà ṣẹ́gun lẹ́yìn tí àwọn olùrànlọ́wọ́ dé. A fipá mú Dahomey láti san ìṣákọ́lẹ̀ fún Ọ̀yọ́. Ọ̀yọ́ kọlu Dahomey ní ìgbà mọ́kànlá kí ó tó di pé ó tẹ ìjọba náà lóríba ní ọdún 1748.

##### Àwọn Ìṣẹ́gun tí ó tẹ̀lé e
Pẹ̀lú àwọn ẹlẹ́ṣin rẹ̀, Ọ̀yọ́ jagun káàkiri àwọn ibi jíjìn. Ẹgbẹ́ ogun Ọ̀yọ́ lágbára láti kọlu àwọn ibi ààbò, ṣùgbọ́n ó nira láti pèsè oúnjẹ fún ẹgbẹ́ ogun, wọ́n sì máa ń padà sẹ́yìn nígbà tí oúnjẹ bá tán. Ọ̀yọ́ kò lo ìbọn nínú àwọn ìṣẹ́gun ńlá rẹ̀. Ẹgbẹ́ ogun dúró títí di ọ̀rúndún kọkàndínlógún kí wọ́n tó bẹ̀rẹ̀ sí í lò ó. Ní ọdún 1764, ẹgbẹ́ ogun àpapọ̀ Akyem-Dahomey-Ọ̀yọ́ ṣẹ́gun ẹgbẹ́ ogun Ashanti tí ó wá gbógunta. Ìṣẹ́gun láàrin ẹgbẹ́ náà pinnu ààlà láàrin àwọn ìpínlẹ̀ aládùúgbò. Ọ̀yọ́ ṣe ogun tí ó yege sí ilẹ̀ Mahi ní àríwá Dahomey ní òpin ọ̀rúndún kejìdínlógún. Àwọn Yorùbá tún lo àwọn ọmọ ogun láti àwọn ilẹ̀ tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ fún wọn, fún àpẹẹrẹ, wọ́n ṣe ìdènà ojú omi ní Badagry ní ọdún 1784 pẹ̀lú ẹgbẹ́ ogun Ọ̀yọ́-Dahomey-Èkó.

### Ògo àti Agbára
Ní ọdún 1680, Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ fẹ̀ ju 150,000 square kilometers lọ. Ó dé òtéńté agbára rẹ̀ ní ọ̀rúndún kejìdínlógún. Láìka bí ó ṣe jẹ́ pé ìwà ipá ni a fi dá a sílẹ̀, ire ara ẹni lẹ́nìkọ̀ọ̀kan ló mú un dúró sọ̀kan. Ìjọba náà lágbára láti pèsè ìṣọ̀kan fún agbègbè ńlá nípasẹ̀ àpapọ̀ òmìnira agbègbè àti àṣẹ ilẹ̀ ọba.

Yàtọ̀ sí àwọn ilẹ̀ ọba savannah ńlá, èyí tí a kò lè pe Ọ̀yọ́ ní àrọ́lé wọn níwọ̀n bí ó ti jẹ́ àrọ́lé Ifẹ̀, agbára Ẹ̀sìn Mùsùlùmí kéré gan-an nínú ilẹ̀ ọba náà. A mọ̀ pé ó kéré jù díẹ̀ nínú àwọn òṣìṣẹ́ Mùsùlùmí ni a tọ́jú sí Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́, àti àwọn ọkùnrin tí wọ́n lè kọ̀wé àti tí wọ́n lè ṣe ìṣírò ní Èdè Lárúbáwá ni àwọn oníṣòwò Faransé ròyìn ní ọdún 1787. Àwọn àwùjọ Mùsùlùmí wà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú jákèjádò ilẹ̀ ọba náà nígbà ọ̀rúndún kọkàndínlógún.

### Ìwóulẹ̀

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ gbàgbọ́ pé ìwóulẹ̀ Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ ti bẹ̀rẹ̀ ní kùtùkùtù ọdún 1754 pẹ̀lú rìkíṣí ìdílé ọba àti ifipá-gba-ìjọba tí Bạṣọ̀run Gaha ṣe agbátẹrù rẹ̀. Nínú ìlépa rẹ̀ fún agbára gbede-gbeke, Gaha dìtẹ̀ pẹ̀lú Ọ̀yọ́ Mèsì àti bóyá dé àyè kan pẹ̀lú Ògbóni láti fipá mú àwọn Aláààfin mẹ́rin tí wọ́n tẹ̀lé ara wọn láti ṣe ìṣígbá (ìfara-ẹni-rúbọ) lẹ́yìn tí wọ́n gbé ẹyin odẹ́rẹ́kókò tí ó dúró gẹ́gẹ́ bí àmì síwájú wọn. Láàrin **Oṣù Òkúdu sí Oṣù Ọ̀wàrà, 1754** nìkan, Aláààfin méjì ni a ti fipá mú láti ṣe ìfara-ẹni-rúbọ láti ọwọ́ Gaha. Nítorí èyí, Aláààfin Awọ́nbíojú lo ọjọ́ 130 lórí oyè, nígbà tí Aláààfin Lábísí lo ọjọ́ mẹ́tàdínlógún péré lórí oyè. Ìwà ọ̀dàlẹ̀ Gaha kò dópin títí di ọdún 1774 nígbà ìjọba Aláààfin Abíọ́dún, Aláààfin karùn-ún tí ó sìn. Lẹ́yìn náà ni Abíọ́dún pa Gaha ṣùgbọ́n àìdúró-déédé tí àwọn rìkíṣí wọ̀nyí ti fà ti sọ Ọ̀yọ́ di aláìlágbára síwájú sí i.

Nígbà ìjọba rẹ̀, Aláààfin Abíọ́dún tún darí àwọn ogun tí kò yege sí Borgu ní ọdún 1783 àti Nupe ní ọdún 1789, ó pàdánù iye tó dógba pẹ̀lú àwọn ọ̀gá ogun 11 àti 13 àti àwọn ọmọ ogun wọn lẹ́sẹẹsẹ. Lẹ́yìn náà ni ọmọ rẹ̀ Awólẹ̀ pa Abíọ́dún, ẹni tí ó gorí oyè bàbá rẹ̀ lẹ́yìn náà.

Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó yọrí sí yíyapa Ìlọrin kúrò bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1793. Ìlọrin jẹ́ ibùdó ogun tí Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò Àfọ̀njá ń darí. Àfọ̀njá kọ̀ jálẹ̀ sí Awólẹ̀ nígbà tí èyí tí ó kẹ́yìn pàṣẹ fún un pé kí ó kọlu ilé ìyá Aláààfin Abíọ́dún, ìyẹn Ìwéré-Ilé. Àfọ̀njá, ẹni tí ó wà lábẹ́ ìbúra tí kò sì fẹ́ láti bọ́ sí abẹ́ ègún láti ọ̀dọ̀ Aláààfin tí ó kọjá pé èyíkéyìí Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò tí ó bá kọlu Ìwéré-Ilé (ilé bàbá rẹ̀) yóò kú ikú èébú, kọ̀ láti tẹ̀lé àṣẹ náà. Ìdí mìíràn tún wáyé ní ọdún 1795, nígbà tí Awólẹ̀ pàṣẹ fún Àfọ̀njá láti kọlu ìlú ọjà Apòmù, tí í ṣe apá kan Ilé-Ifẹ̀. Gbogbo àwọn Aláààfin, nítorí ìgbàgbọ́ Yorùbá pé Ifẹ̀ ni orísun tẹ̀mí ti àwọn Yorùbá, ti búra tẹ́lẹ̀ rí pé wọn kò ní kọlu Ifẹ̀ láéláé. Àfọ̀njá tẹ̀lé àṣẹ Awólẹ̀, ó sì pa Apòmù run, ṣùgbọ́n nígbà tí ẹgbẹ́ ogun náà ń padà láti ojú ogun, ó rìn lọ sí olú-ìlú Ọ̀yọ́-Ilé (èyí tí fúnra rẹ̀ jẹ́ èèwọ̀), ó sì béèrè pé kí Awólẹ̀ kọ̀wé fi oyè sílẹ̀. Nígbà tó yá, Awólẹ̀ ṣe ìṣígbá.

Lẹ́yìn ikú Awólẹ̀, rògbòdìyàn wà fún oyè náà láti ọ̀dọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ olùdíje; a ròyìn pé àwọn mìíràn lo èyí tí kò tó oṣù mẹ́fà lórí oyè; àkókò àìsí-ọba ti ogún ọdún tún wà níbi tí àwọn ẹgbẹ́ kò ti lè fohùn sọ̀kan lórí olùdíje kan. Àlàfo agbára yìí yọrí sí ìlọsókè àwọn ọ̀gá ogun alágbára àti àwọn alákòóso agbègbè bíi Adégún, Oníkòyí àti Ṣólágbadé, Ọ̀tún Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò. Shehu Alimi, olóyè Fulani kan tí ó jẹ́ aṣíwájú àwọn olùgbé Mùsùlùmí tí ń pọ̀ sí i ní Ọ̀yọ́, náà dìde sí ipò agbára ní àkókò yìí. Àwọn nǹkan tuntun wọ̀nyí ti sọ ọ̀wọ̀ tí wọ́n ní fún ọ́fíìsì Aláààfin nù nítorí onírúurú rògbòdìyàn ìṣèlú àti àìsí àṣẹ àpapọ̀ ní àkókò náà; ipò yìí ló yọrí sí pé Àfọ̀njá yọ Ìlọrin kúrò ní Ọ̀yọ́ ní ọdún 1817 pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àwọn Mùsùlùmí Ọ̀yọ́. Ní ọdún 1823, lẹ́yìn tí àwọn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ rẹ̀ tẹ́lẹ̀, Shehu Alimi àti Ṣólágbadé (ẹni tí ọmọ Alimi pa nígbà tó yá), pa Àfọ̀njá, Ìlọrin di apá kan Sokoto Caliphate. Nígbà tí Captain Hugh Clapperton ṣèbẹ̀wò sí Ọ̀yọ́-Ilé ní ọdún 1825 nígbà ìjọba Aláààfin Májòótù, ilẹ̀ ọba náà ti wà ní ipò ìwóulẹ̀ tẹ́lẹ̀. Ẹgbẹ́ Clapperton kọ ọ́ sílẹ̀ pé wọ́n kọjá ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ abúlé Ọ̀yọ́ tí àwọn Fulani ti Ìlọrin ti sun, nígbà tí Májòótù náà ti wá ìrànlọ́wọ́ ọba Gẹ̀ẹ́sì àti Ọba Benin láti dẹ́kun ìṣọ̀tẹ̀ Ìlọrin. Clapperton tún ṣàkíyèsí àìtó àwọn ẹṣin, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Ọ̀yọ́ jẹ́ gbajúmọ̀ fún agbára ẹlẹ́ṣin ńlá; èyí lè ní nǹkan ṣe pẹ̀lú òtítọ́ náà pé púpọ̀ nínú àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ ọba náà àti nítorí náà àwọn ẹlẹ́ṣin wà ní Ìlọrin lábẹ́ àṣẹ Àfọ̀njá (àti lẹ́yìn náà àwọn àrọ́lé Alimi).

Lẹ́yìn náà Ìlọrin dótì Ọ̀fà, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu, sun, àti ji àwọn abúlé Ọ̀yọ́, èyí tí ó yọrí sí pípa olú-ìlú Ọ̀yọ́-Ilé run ní ọdún 1835.

#### Pípàdánù Ọ̀nà Egbado
Bí Ọ̀yọ́ ṣe ń fa ara rẹ̀ ya pẹ̀lú rìkíṣí ìṣèlú, àwọn tí ó wà lábẹ́ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í lo àǹfààní ipò náà láti jà fún òmìnira. Àwọn Ẹ̀gbá, lábẹ́ ìdarí ológun kan tí a ń pè ní Líṣàbí, pa àwọn Ìlàrí tí a tọ́jú sí agbègbè wọn, wọ́n sì lé ẹgbẹ́ ogun Ọ̀yọ́ tí ó wá gbẹ̀san.

#### Ìṣọ̀tẹ̀ Dahomey
Ní ọdún 1823, a ròyìn pé Dahomey ti kọlu àwọn abúlé tí ó wà lábẹ́ ààbò Ọ̀yọ́. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ Ọ̀yọ́ béèrè fún ìṣákọ́lẹ̀ ńlá lọ́wọ́ Ọba Gezo fún ìwọ́lú aláìlẹ́ṣẹ yìí, gẹ́gẹ́ bí èsì Gezo rán igbákejì rẹ̀ ará Brazil, Chacha Francisco Félix de Sousa, sí Aláààfin ní Ọ̀yọ́ láti ṣe àlàáfíà. Àwọn ìjíròrò àlàáfíà náà wó lulẹ̀ nígbà tí ó yá, lẹ́yìn náà Ọ̀yọ́ kọlu Dahomey. Wọ́n ṣẹ́gun ẹgbẹ́ ogun Ọ̀yọ́ pátápátá, èyí tí ó fòpin sí ìjẹgàba Ọ̀yọ́ lórí Dahomey. Lẹ́yìn tí ó gba òmìnira rẹ̀, Dahomey bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu àwọn aládùúgbò wọn lọ́dọọdún láti mú àwọn ẹrú òkèèrè láti tà fún àwọn oníṣòwò Europe àti America. Àwọn ènìyàn Yorùbá, tí wọ́n wà láàrin Ọ̀yọ́ àti Dahomey, ni wọ́n jẹ́ olùfarapa pàtàkì nínú àwọn ìkọlù ẹrú wọ̀nyí.

#### Àgọ́ d'Ọ́yọ́

Lẹ́yìn ìparun Ọ̀yọ́-Ilé, a gbé olú-ìlú náà lọ sí gúúsù sí i, sí Àgọ́ d'Ọ́yọ́. Ọba Àtíbà wá ọ̀nà láti dáàbò bo ohun tí ó ṣẹ́kù nínú Ọ̀yọ́ nípa gbégbé ojúṣe dídáàbò bo olú-ìlú kúrò lọ́wọ́ Ìlọrin ní àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn lé Ìbàdàn lọ́wọ́. Ó tún gbìyànjú láti jẹ́ kí Ìjàyè dáàbò bo Ọ̀yọ́ láti ìwọ̀-oòrùn kúrò lọ́wọ́ àwọn Dahomey. Ibùdó agbára Yorùbá sún sí gúúsù sí i sí Ìbàdàn, ibùdó ogun Yorùbá tí àwọn ọ̀gá ogun Ọ̀yọ́ tẹ̀dó sí ní ọdún 1830.

#### Òpin
Ọgbọ́n Àtíbà kùnà, Ọ̀yọ́ kò sì gba ipò iwájú rẹ̀ padà ní agbègbè náà. Ọba náà, tí a tún ń pè ní Atiba Atobatele, kú ní ọdún 1859. Ọmọkùnrin àkọ́kọ́ rẹ̀, Adélù Àlàó Agúnloye, di Aláààfin lẹ́yìn rẹ̀, ó sì jọba láti 1859 sí 1876, lẹ́yìn rẹ̀ ni ọmọ rẹ̀ kẹrin Alowolodu Adéyẹmí kìíní, Aláààfin kẹta láti jọba ní Ọ̀yọ́ òde òní, ẹni tí ó tún kú ní ọdún 1905. Àwọn mìíràn tí wọ́n jọba lẹ́yìn Adéyẹmí kìíní ni Láwáni Agogo Ìjà, Ládìgbòlù kìíní, Adéyẹmí kejì, Gbádégesin, àti Lamidi Adéyẹmí, ẹni tí ó kú ní ọdún 2022.

Ní àkókò amúnisìn, àwọn Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ tí ó ní ìlú ńlá jùlọ ní Áfíríkà. Ní nǹkan bí 22% ti àwọn ènìyàn ń gbé ní àwọn agbègbè ńlá pẹ̀lú àwọn olùgbé tí ó ju 100,000 lọ, àti èyí tí ó ju 50% lọ ń gbé ní àwọn ìlú tí ó ní ènìyàn 25,000 tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Ìwọ̀n ìlú ńlá ní ọdún 1950 súnmọ́ ti Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, láì ka Ìlọrin sí. Àwọn Yorùbá tẹ̀síwájú láti jẹ́ ẹ̀yà Áfíríkà tí ó ní ìlú ńlá jùlọ lónìí. Àwọn ìlú ńlá gbajúmọ̀ ti òde òní pẹ̀lú Ọ̀yọ́, Ìbàdàn, Abẹ́òkúta, Òṣogbo, Ògbómọ̀ṣọ́, àti Ìlarò, tí wọ́n jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ìlú ńlá tí ó gbilẹ̀ lẹ́yìn ìwóulẹ̀ Ọ̀yọ́ àtijọ́.

Àwọn èyí tí ó kù nínú ọba aládé ṣì ń bá a lọ láti wà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ ìbílẹ̀ ti Nàìjíríà òde òní.

#### Òwò Ẹrú ti Atlantic
Ní òpin ọ̀rúndún kejìdínlógún, Ọ̀yọ́ wá gbẹ́kẹ̀lé òwò ẹrú pẹ̀lú àwọn òyìnbó púpọ̀ jù, dé ibi pé nígbà tí a fòfin de òwò náà, Ọ̀yọ́ pàdánù owó-wíwọlé àti àṣẹ. Èyí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìjọba tí ń san ìṣákọ́lẹ̀, bíi Dahomey, láàyè láti ṣọ̀tẹ̀ kí wọ́n sì gba òmìnira tiwọn, èyí tí ó jẹ́ àdánù fún Ọ̀yọ́. Ọ̀yọ́ tún di ẹni tí Ogun Ìsìn Fulani ti ọdún 1804 kọjú sí, èyí tí ó dá Sokoto Caliphate sílẹ̀ tí ó sì fa rògbòdìyàn lemọ́lemọ́ pẹ̀lú Ọ̀yọ́. Èyí mú kí Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ bọ́ sínú rúkèrúdò kí ó sì pàdánù agbègbè, agbára, àti ipa púpọ̀. Gẹ́gẹ́ bí àbájáde, àwọn ènìyàn Yorùbá di ẹni tí àwọn ìkọlù ẹrú láti ọ̀dọ̀ àwọn ìpínlẹ̀ aládùúgbò, bíi Dahomey àti Sokoto, ń kọbura. Èyí fa kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òǹdè Yorùbá wọ inú Òwò Ẹrú ti Atlantic ní ìdajì àkọ́kọ́ ti ọ̀rúndún kọkàndínlógún.

Àwọn àpẹẹrẹ àwọn ènìyàn Yorùbá tí a tà sínú Òwò Ẹrú ti Atlantic, lẹ́yìn ìwóulẹ̀ Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́, pẹ̀lú: Sarah Forbes Bonetta (Aina), Cudjoe Lewis (Oluale Kossola), Matilda McCrear (Abake), Redoshi, Seriki Williams Abass (Ifaremilekun Fagbemi), Remigio Herrera, Samuel Ajayi Crowther, Osifekunde ti Ìjẹ̀bú, àti John Baptist Dasalu.

Púpọ̀ nínú àwọn ẹrú Yorùbá, láti Ọ̀yọ́, ni a mú lọ sí Brazil (níbi tí a ti pè wọ́n ní Nàgó) àti Cuba (níbi tí a ti pè wọ́n ní Lukumí). A lè rí àwọn mìíràn ní gbogbo Latin America, pẹ̀lú díẹ̀ ní Trinidad, Saint Lucia, Jamaica, àti United States, láàrin àwọn ibòmíràn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹrú Ọ̀yọ́ ni Ọ̀wọ́ Ogun Ojú Omi ti Ọba Gẹ̀ẹ́sì (Royal Navy) tún dá sílẹ̀ láti inú àwọn ọkọ̀ ojú omi ẹrú, gẹ́gẹ́ bí apá kan Ìdènà ti Áfíríkà, tí wọ́n sì dá wọn padà sí British Sierra Leone, níbi tí wọ́n ti dá àwùjọ Creole (Krio) sílẹ̀ lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn Áfíríkà mìíràn tí a dá sílẹ̀. Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lú Samuel Johnson, pẹ̀lú bàbá rẹ̀ àti àwọn arákùnrin rẹ̀, àti ìbátan wọn Samuel Ajayi Crowther.

## Ètò Ìṣèlú
Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìṣèlú tí ó díjú gidigidi láti ṣe ìjọba àwọn agbègbè rẹ̀. Àwọn onímọ̀ kò tíì pinnu iye nínú ètò yìí tí ó wà ṣáájú ìkọlù àwọn Tápà. Lẹ́yìn tí ó padà dé láti ìgbèkùn ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kვიtàdínlógún, Ọ̀yọ́ gbé ìwà ogun wọ̀ tí ó hàn gbangba. Ipa ti àṣà Yorùbá tí ó kún fún jagidijagan hàn nínú àwọn ìlànà tí a gbé lé ọba àti àwọn ojúṣe ìgbìmọ̀ rẹ̀.

### Aláààfin Ọ̀yọ́

Ọba ní Ọ̀yọ́, tí a mọ̀ sí Aláààfin Ọ̀yọ́ (Aláààfin túmọ̀ sí 'oní ààfin' ní èdè Yorùbá), ni olórí ilẹ̀ ọba àti olú-ọba gbogbo àwọn ènìyàn. Ó jẹ́ ojúṣe rẹ̀ láti pa àwọn tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìkọlù, yíyanjú aawọ̀ abẹ́lé láàrin àwọn ọba abẹ́lé, àti dídà sí ọ̀rọ̀ láàrin àwọn ọba abẹ́lé wọ̀nyí àti àwọn ènìyàn wọn. A tún retí kí Aláààfin Ọ̀yọ́ fún àwọn tí ó wà lábẹ́ rẹ̀ ní ọlá àti ẹ̀bùn. Ní pàṣípààrọ̀, gbogbo àwọn ọba abẹ́lé gbọ́dọ̀ júbà fún Ọba kí wọ́n sì tún ìbúra ìdúróṣinṣin wọn ṣe níbi àwọn ayẹyẹ ọlọ́dọọdún. Èyí tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú àwọn wọ̀nyí ni Ayẹyẹ Bẹrẹ, tí ó ń sàmì sí ìtẹ́wọ́gbà ìjọba àṣeyọrí láti ọwọ́ Aláààfin. Lẹ́yìn Ayẹyẹ Bẹrẹ, àlàáfíà ní Ilẹ̀ Yorùbá gbọ́dọ̀ wà fún ọdún mẹ́ta. A kò lè yọ ọba lóyè ṣùgbọ́n a lè fipá mú un láti ṣe ìfara-ẹni-rúbọ bí wọn kò bá fẹ́ ẹ mọ́. A máa ń ṣe èyí nípa rírán Bạṣọ̀run (Olórí Ìjọba) láti gbé igbá òfo tàbí àwo tí ẹyin odẹ́rẹ́kókò wà nínú rẹ̀ síwájú rẹ̀ kí ó sì kéde ìkọ̀sílẹ̀, tí a mọ̀ sí *Àwọn Ènìyàn Kọ̀ Ọ́* (ìyẹn ni pé àwọn ènìyàn kọ̀ ọ́, ayé kọ̀ ọ́, àwọn òrìṣà náà sì kọ̀ ọ́). Gẹ́gẹ́ bí àṣà, a retí kí Aláààfin ṣe ìfara-ẹni-rúbọ lẹ́yìn náà.

#### Bạṣọ̀run

Bạṣọ̀run jẹ́ ọ́fíìsì ìṣèlú pàtàkì ní Ọ̀yọ́ (tí a sábà máa ń fi wé ipa Olórí Ìjọba) láàrin ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sí kejìdínlógún, tí àwọn ìdílé Ibariba ń darí. Gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn olóyè méje tí kì í ṣe ọmọ ọba tí wọ́n ga jùlọ ní ipò nínú ìgbìmọ̀ Ọ̀yọ́ Mèsì, Bạṣọ̀run kó ipa pàtàkì nínú gbígba ọba nímọ̀ràn àti sísojú fún àwọn ìfẹ́-ọkàn tí kì í ṣe ti ọmọ ọba. Agbára wọn pọ̀ gidigidi, pàápàá nínú yíyan ọba tuntun. Láti ọdún 1570 sí 1750, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Bạṣọ̀run ló ní ìpilẹ̀ṣẹ̀ Ibariba tàbí tí kì í ṣe Yorùbá bíi Bạṣọ̀run Mágájí, Wórúdà, Bírí, Yám̀bá, Jám̀bú, àti Gáhà.

Awọn ojúṣe Bạṣọ̀run ní í ṣe pẹ̀lú ogun, bí ó ṣe ń darí àwọn ogun fún ìpínlẹ̀. Ipò wọn tẹ̀lé ti Aláààfin.

#### Yíyàn Aláààfin
Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ kì í ṣe ìjọba ọba àjogúnbá pátápátá, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ti aláṣẹ-gbogbo-nìṣe. Ọ̀yọ́ Mèsì ló máa ń yan Aláààfin. Kò pọn dandan kí ó jẹ́ ìbátan tímọ́tímọ́ pẹ̀lú ẹni tí ó rọ́pò, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó gbọ́dọ̀ wá láti ìran Ọ̀rànmíyàn, ọmọ Oòduà, kí ó sì wá láti agbègbè Ọ̀nà Ìsokùn (èyí tí í ṣe ọ̀kan lára àwọn agbègbè ọba mẹ́ta). Ní ìbẹ̀rẹ̀ Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́, àrọ́lé Aláààfin sábà máa ń rọ́pò bàbá rẹ̀ lórí oyè. Èyí nígbà mìíràn máa ń mú kí àrọ́lé, tí a mọ̀ sí Àrẹmọ, mú kí ikú bàbá rẹ̀ yá kánkán. Láti dènà ìṣẹ̀lẹ̀ yìí, ó wá di àṣà fún àrọ́lé láti ṣe ìfara-ẹni-rúbọ nígbà ikú bàbá rẹ̀. Láì wo ti ìrọ́pò, Àrẹmọ fúnra rẹ̀ jẹ́ alágbára. Fún àpẹẹrẹ, nípa àṣà, Aláààfin kì í jáde kúrò ní ààfin, àyàfi nígbà àwọn ayẹyẹ pàtàkì, èyí tí ó dín agbára rẹ̀ kù. Ní òdì kejì, Àrẹmọ sábà máa ń jáde kúrò ní ààfin. Èyí mú kí òpìtàn gbajúmọ̀ S. Johnson sọ pé: "Bàbá ni ọba ààfin, ọmọ sì ni ọba fún gbogbo ènìyàn". Àwọn ìgbìmọ̀ méjì tí wọ́n ń ṣàyẹ̀wò Aláààfin sábà máa ń yan Aláààfin tí kò lágbára lẹ́yìn ìjọba èyí tí ó lágbára láti mú kí ọ́fíìsì náà má di èyí tí ó lágbára jù.

### Àwọn Ìlàrí
Aláààfin Ọ̀yọ́ máa ń yan àwọn òṣìṣẹ́ ẹ̀sìn àti ìjọba kan, tí wọ́n sábà máa ń jẹ́ bàòkú. Àwọn òṣìṣẹ́ wọ̀nyí ni a mọ̀ sí *Ìlàrí* tàbí olórí-àbọ̀, nítorí àṣà tí wọ́n ní láti fá ìdajì orí wọn kí wọ́n sì fi ohun tí wọ́n gbàgbọ́ pé ó jẹ́ oògùn sí i. Àwọn ọgọ́rọ̀ọ̀rún Ìlàrí ni a pín déédéé láàrin àwọn ọkùnrin àti obìnrin. Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ kékeré ti Ìlàrí máa ń ṣe àwọn iṣẹ́ pẹ́ẹ́pẹ̀ẹ̀pẹ́, nígbà tí àwọn àgbà máa ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ṣọ́ tàbí nígbà mìíràn oníṣẹ́ sí ayé mìíràn nípasẹ̀ ẹbọ. Àwọn oyè wọn ní í ṣe pẹ̀lú ọba, bíi *ọba l'olú* ("ọba ni olórí") tàbí **' ("má darí kàn án"). Wọ́n máa ń gbé afẹ́fẹ́ pupa àti aláwọ̀ ewé bíi ẹ̀rí ipò wọn.

Gbogbo àwọn kótù abẹ́lé ti Ọ̀yọ́ ní Ìlàrí tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí amí àti agbowó-orí. Ọ̀yọ́ máa ń yan àwọn wọ̀nyí láti ṣèbẹ̀wò àti nígbà mìíràn láti gbé ní Dahomey àti Ọ̀nà Egbado láti gba owó-orí àti láti ṣe amí lórí àwọn àṣeyọrí ogun Dahomey kí Aláààfin Ọ̀yọ́ lè rí ìpín tiwọn.

=== Àwọn Ìgbìmọ̀ ===
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Aláààfin Ọ̀yọ́ ni olú-ọba àwọn ènìyàn, kò sí láìsí àwọn tí ń ṣàyẹ̀wò agbára rẹ̀. [[Oyo Mesi|Ọ̀yọ́ Mèsì]] àti Ẹgbẹ́ Awo Ilẹ̀ Yorùbá tí a mọ̀ sí [[Ogboni|Ògbóni]] máa ń ṣàyẹ̀wò agbára [[Oba (king)|Ọba]]. Ọ̀yọ́ Mèsì ń sọ̀rọ̀ fún àwọn olóṣèlú nígbà tí Ògbóni ń sọ̀rọ̀ fún àwọn ènìyàn tí agbára ẹ̀sìn sì ń tì wọ́n lẹ́yìn. Agbára Aláààfin Ọ̀yọ́ lórí Ọ̀yọ́ Mèsì àti Ògbóni dá lórí ìwà rẹ̀ àti ọgbọ́n ìṣèlú rẹ̀.

==== Ọ̀yọ́ Mèsì ====
Ọ̀yọ́ Mèsì ni àwọn olùgbaninímọ̀ràn méje pàtàkì ti ìpínlẹ̀ náà. Wọn jẹ́ Ìgbìmọ̀ Ẹlẹ́yinjú tí wọ́n sì ní agbára láti ṣe òfin. Lábẹ́ ìdarí Bạṣọ̀run, tí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba, tí ó sì ni Àgbàakin, Sámù, Alápìní, Lágùná, Akínikú, àti Áṣípá, wọ́n ń sojú ohùn orílẹ̀-èdè náà, wọ́n sì ní ojúṣe pàtàkì láti dáàbò bo àwọn ire ilẹ̀ ọba. A béèrè lọ́wọ́ Aláààfin láti gba ìmọ̀ràn lọ́dọ̀ wọn nígbàkúgbà tí ọ̀ràn pàtàkì èyíkéyìí tí ó kan ìpínlẹ̀ bá ṣẹlẹ̀. Olúkúlùkù olóyè ní ojúṣe ìpínlẹ̀ láti ṣe ní ààfin ní gbogbo àárọ̀ àti ọ̀sán. Olúkúlùkù tún ní igbákejì tí wọ́n lè rán sí Aláààfin bí wọ́n bá ní ìdíwọ́ tí kò ṣe é yẹ̀ sílẹ̀. Ọ̀yọ́ Mèsì dàgbà gẹ́gẹ́ bí olùṣàyẹ̀wò agbára Aláààfin, láti dènà Aláààfin láti di [[autocracy|akúni-n-lérè]]; wọ́n fipá mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ Aláààfin láti ṣe ìfara-ẹni-rúbọ láàrin ọ̀rúndún kვიtàdínlógún àti kejìdínlógún.

Olórí ìgbìmọ̀ Ọ̀yọ́ Mèsì, Bạṣọ̀run, máa ń wádìí lọ́wọ́ [[Ifa|Ifá]] ṣáájú ìrọ́pò ọba fún ìfọwọ́sí láti ọ̀dọ̀ àwọn òrìṣà. Nítorí náà, a máa ń wo àwọn Aláààfin Ọ̀yọ́ tuntun gẹ́gẹ́ bí ẹni tí àwọn òrìṣà yàn. A kà wọ́n sí ''Èkejì Òrìṣà''. Bạṣọ̀run ló ní ọ̀rọ̀ àṣekágba lórí yíyan Aláààfin tuntun, agbára rẹ̀ sì ń bá ti ọba fúnra rẹ̀ díje. Fún àpẹẹrẹ, Bạṣọ̀run ló ń ṣètò ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ayẹyẹ ẹ̀sìn; ó ṣe èyí ní àfikún sí jíjẹ́ ọ̀gágun pátápátá ti ẹgbẹ́ ogun, èyí tí ó fún un ní àṣẹ ẹ̀sìn tí ó dúró dáadáa.

Pàtàkì nínú àwọn ojúṣe Bạṣọ̀run ni ayẹyẹ Ọ̀run tí ó ṣe pàtàkì gidigidi. Ìwádìí ẹ̀sìn yìí, tí a ń ṣe ní ọdọọdún, wà láti pinnu bí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Mèsì ṣì ní ojúrere lọ́dọ̀ Aláààfin. Bí ìgbìmọ̀ náà bá pinnu láti kọ Aláààfin, Bạṣọ̀run yóò gbé igbá òfo, tàbí ẹyin odẹ́rẹ́kókò, síwájú Aláààfin gẹ́gẹ́ bí àmì pé ó gbọ́dọ̀ ṣe ìfara-ẹni-rúbọ. Èyí nìkan ni ọ̀nà láti yọ Aláààfin nítorí pé a kò lè yọ ọ́ lóyè lábẹ́ òfin. Nígbà tí wọ́n bá ti fún un ní igbá tàbí ẹyin odẹ́rẹ́kókò, Aláààfin, àrọ́lé rẹ̀ Àrẹmọ, àti olùgbaninímọ̀ràn ara ẹni rẹ̀ nínú Ọ̀yọ́ Mèsì, Asámù, gbogbo wọn gbọ́dọ̀ ṣe ìfara-ẹni-rúbọ láti tún ìjọba ṣe. Ayẹyẹ ìfara-ẹni-rúbọ náà máa ń wáyé nígbà ayẹyẹ Ọ̀run.

==== Àwọn Ògbóni ====
Ọ̀yọ́ Mèsì náà kò ní agbára pátápátá. Nígbà tí Ọ̀yọ́ Mèsì ní ipa ìṣèlú, Ògbóni dúró fún èrò àwọn ènìyàn tí àṣẹ ẹ̀sìn ń tì lẹ́yìn, nítorí náà Ògbóni lè ṣe àtúnṣe sí àwọn èrò Ọ̀yọ́ Mèsì. Àyẹ̀wò àti àwọn ìwọ̀ntúnwọ̀nsì wà lórí agbára Aláààfin àti Ọ̀yọ́ Mèsì, nítorí náà kò sí ẹni tí a fún ní agbára pátápátá. Ògbóni jẹ́ ẹgbẹ́ awo alágbára tí ó kún fún àwọn òmìnira tí a mọ̀ fún ọjọ́-orí, ọgbọ́n, àti pàtàkì wọn nínú ọ̀ràn ẹ̀sìn àti ìṣèlú. Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀ ní agbára ńlá lórí àwọn mẹ̀kúnnù nítorí ipò ẹ̀sìn wọn. Ẹ̀rí sí bí ilé-iṣẹ́ náà ṣe gbilẹ̀ tó ni òtítọ́ náà pé àwọn ìgbìmọ̀ Ògbóni wà (tí wọ́n sì ṣì wà) ní feryẹ́ gbogbo àwọn kótù abẹ́lé láàrin Ilẹ̀ Yorùbá. Yàtọ̀ sí àwọn ojúṣe wọn nípa ìjọsìn ilẹ̀, wọ́n ní ojúṣe láti ṣe ìdájọ́ ẹjọ́ èyíkéyìí tí ó bá kan títàjẹ̀ sílẹ̀. Olórí Ògbóni, Olúwo, ní ẹ̀tọ́ láti rí Aláààfin Ọ̀yọ́ ní tààràtà lórí ọ̀ràn èyíkéyìí.

== Agbègbè ==
Ní ìbẹ̀rẹ̀, àwọn ènìyàn náà pọ̀ sí àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́. Pẹ̀lú ìfẹ̀síwájú ilẹ̀ ọba, Ọ̀yọ́ tún ara rẹ̀ to láti ṣàkóso àwọn ilẹ̀ rẹ̀ ńlá dáadáa láàrin àti lóde Ilẹ̀ Yorùbá. A pín in sí àwọn ìpele mẹrin tí a túmọ̀ nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ sí kókó ilẹ̀ ọba náà. Àwọn ìpele wọ̀nyí ni Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́, Gúúsù Ilẹ̀ Yorùbá, Ọ̀nà Egbado, àti Ajaland.

=== Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́ ===
Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́ bá ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ mu, díẹ̀ tàbí púpọ̀, ṣáájú ìkọlù Tápà. Ibí yìí ni ibùdó ilẹ̀ ọba, níbi tí àwọn Yorùbá ti ń sọ ẹ̀yà èdè Ọ̀yọ́. A pín Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́ sí ẹkùn mẹ́fà, pẹ̀lú mẹ́ta ní apá ìwọ̀-oòrùn [[Ogun River|Odò Ògùn]] àti mẹ́ta ní apá ìlà-oòrùn odò náà. Gómìnà kan tí Aláààfin Ọ̀yọ́ yàn tààràtà ló ń ṣe àbojútó ẹkùn kọ̀ọ̀kan.


Ọkàn Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́ ni olú-ìlú rẹ̀ ní **Ọ̀yọ́-Ilé** (tí a tún mọ̀ sí ***Ọ̀yá Kàtúngá***, ***Ọ̀yọ́-Orò*** tàbí ***Ọ̀yọ́ Àtijọ́***). Àwọn ilé méjì tí ó ṣe pàtàkì jùlọ ní Ọ̀yọ́-Ilé ni 'Ààfin,' tàbí ibùgbé Ọba, àti ọjà rẹ̀. Ààfin náà wà ní àárín ìlú nítòsí ọjà Ọba tí a ń pè ní 'Ọjà-Ọba'. Yípo olú-ìlú náà ni ògiri erùpẹ̀ ńlá fún ààbò pẹ̀lú bodè 17. Pàtàkì àwọn ilé ńlá méjì náà (ààfin àti Ọjà Ọba) ṣàpẹẹrẹ pàtàkì ọba ní Ọ̀yọ́.

=== Ilẹ̀ Yorùbá ===
Ìpele kejì ti ilẹ̀ ọba náà ni àwọn ìlú tí ó súnmọ́ Ọ̀yọ́-Ilé jùlọ, tí a kà sí arákùnrin. Agbègbè yìí wà ní gúúsù àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́, àwọn olùgbé Yorùbá rẹ̀ sì ń sọ oríṣiríṣi ẹ̀yà èdè tí ó yàtọ̀ sí ti Ọ̀yọ́. Àwọn ìpínlẹ̀ tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ wọ̀nyí ni àwọn ọba tiwọn ń darí, tí a fún ní oyè Ọba, tí Aláààfin Ọ̀yọ́ sì fọwọ́sí.

=== Ọ̀nà Egbado ===
Ìpele kẹta ti ilẹ̀ ọba náà ni Ọ̀nà Egbado ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Ilẹ̀ Yorùbá. Agbègbè yìí ni àwọn [[Egba people|Ẹ̀gbá]] àti [[Egbado|Ẹ̀gbádò]] ń gbé, ó sì ṣe ìdánilójú òwò Ọ̀yọ́ pẹ̀lú etíkun. A gba àwọn Ẹ̀gbá àti Ẹ̀gbádò tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ láàyè, bíi àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn Yorùbá, láti darí ara wọn. Bí ó ti wù kí ó rí, Ajẹ́lẹ̀ ló ń ṣe àbojútó wọn. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ aṣojú tí Aláààfin Ọ̀yọ́ yàn láti ṣe àbojútó ire rẹ̀ àti láti ṣe amí òwò. Olórí aṣojú Ọ̀yọ́ ní ọ̀nà náà ni Olú, ọba ìlú Ìlarò.

=== Ajaland ===
Ajaland ni ìpele tí ó kẹ́yìn tí a fi kún ilẹ̀ ọba náà. Òun ni èyí tí ó ní rògbòdìyàn jùlọ tí ó sì jìnnà jùlọ, tí a sì fi sí ipò pẹ̀lú ìhalẹ̀ ogun sí i. Agbègbè yìí fẹ̀ láti àwọn agbègbè tí kì í ṣe Yorùbá ní ìwọ̀-oòrùn Ọ̀nà Egbado títí dé agbègbè tí Ewe ń darí ní [[Togo]] òde òní. Agbègbè yìí, bíi gbogbo àwọn ìpínlẹ̀ tí ń san ìṣákọ́lẹ̀, ni a fún ní òmìnira díẹ̀ níwọ̀n ìgbà tí wọ́n bá ti san owó-orí, tí wọ́n tẹ̀lé àwọn àṣẹ láti Ọ̀yọ́ dáadáa, àti tí wọ́n pèsè àyè sí àwọn ọjà agbègbè fún àwọn oníṣòwò Ọ̀yọ́. Ọ̀yọ́ sábà máa ń béèrè fún ìṣákọ́lẹ̀ ní irú ẹrú. Àwọn ọba tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ ti àwọn ìjọba mìíràn nígbà mìíràn máa ń bá àwọn mìíràn jagun láti mú ẹrú fún ète yìí. A mọ̀ Ọ̀yọ́ fún fífi ìparun pátápátá ti àwùjọ tí ó ṣẹ̀ jẹni níyà, gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣe ní [[Allada]] ní ọdún 1698.

== Ogun ==
Ìjáfafa gíga wà nínú ẹgbẹ́ ogun ti Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́. Àṣeyọrí ogun rẹ̀ jẹ́ nítorí àwọn ẹlẹ́ṣin rẹ̀, àwọn [[Archery|ta-fà-ta-fà]] rẹ̀ tí wọ́n gbajúmọ̀, àti ìdarí àti ìgboyà àwọn ọ̀gá ogun àti jagunjagun Ọ̀yọ́. Àwọn ènìyàn Ọ̀yọ́ ní òkìkí fún jíjẹ́ "ta-fà-ta-fà tí ó dára jùlọ ní Áfíríkà", gẹ́gẹ́ bí [[Hugh Clapperton]] ṣe sọ. Bẹ̀rẹ̀ láti kékeré, àwọn ọmọkùnrin yóò máa ṣe ìdánrawò, wọn yóò sì tètè di ògbógi pẹ̀lú ọrun. Àwọn ìmúgbòòrò ọgbọ́n ni a fi sínú àṣà gẹ́gẹ́ bí eré níbi tí àwọn ènìyàn yóò ti gba iṣẹ́ láti ta ọfà sínú ihò kékeré láti ibi tí ó ju ogọ́rùn-ún yàrá lọ. Iṣẹ́ ribiribi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ṣe ní ọ̀pọ̀ ìgbà. Agbára eléwu yìí wà ní lílò láti ọwọ́ àwọn ẹlẹ́ṣin Ọ̀yọ́ àti àwọn ọmọ ogun lẹ́sẹ̀. Ìfojúsùn agbègbè ní àríwá igbó mú kí iṣẹ́ àgbẹ̀ rọrùn fún Ọ̀yọ́, àti nítorí náà ìdàgbàsókè déédéé nínú iye ènìyàn. Èyí ṣe àfikún sí agbára Ọ̀yọ́ láti pèsè ẹgbẹ́ ogun ńlá nígbà gbogbo. Àṣà ogun tí ó fìdí múlẹ̀ tún wà ní Ọ̀yọ́ níbi tí ìṣẹ́gun ti jẹ́ dandan tí ìjatì sì gbe ojúṣe ti ṣíṣe ìfara-ẹni-rúbọ dání. Ìlànà kú-tàbí-yè yìí láìsí àní-àní ṣe àfikún sí ìwà ogun tí ó lágbára ti àwọn ọ̀gágun Ọ̀yọ́.

=== Ẹlẹ́ṣin Ogun ===
Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá díẹ̀ tí ó lo [[cavalry|ẹlẹ́ṣin ogun]]; ó ṣe bẹ́ẹ̀ nítorí pé púpọ̀ nínú agbègbè rẹ̀ wà ní [[savannah|pápá]] àríwá. Orísun àwọn ẹlẹ́ṣin náà kò ṣe kedere; bí ó ti wù kí ó rí, àwọn [[Nupe people|Tápà]], [[Borgu]] àti [[Hausa people|Hausa]] ní àwọn agbègbè aládùúgbò náà lo ẹlẹ́ṣin, wọ́n sì lè ní orísun ìtàn kan náà. Ọ̀yọ́ lágbára láti ra ẹṣin láti àríwá kí ó sì tọ́jú wọn ní àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́ nítorí òmìnira díẹ̀ láti ọwọ́ [[tsetse fly|òkòtó]]. Ẹlẹ́ṣin ogun ni apá gígùn ti Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́. Àwọn ogun ti òpin ọ̀rúndún kẹrìndínlógún àti kვიtàdínlógún jẹ́ ti ẹlẹ́ṣin pátápátá. Àwọn àléébù wà fún èyí. Ọ̀yọ́ kò lè tọ́jú ẹgbẹ́ ogun ẹlẹ́ṣin rẹ̀ ní gúúsù ṣùgbọ́n ó lè ṣe ìkọlù bí ó ṣe fẹ́. Láìka àwọn àléébù rẹ̀ sí, Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ kó ẹgbẹ́ ogun ẹlẹ́ṣin jọ tí ó ju ọ̀kẹ́ márùn-ún (100,000) ẹlẹ́ṣin lọ, pẹ̀lú ẹgbẹ́ tí ó tóbi tó bẹ́ẹ̀ tí a ròyìn pé wọ́n kó jọ pàápàá fún àwọn ogun sí Ìjọba Dahomey. Agbára ogun ńlá yìí ṣe àfikún pàtàkì sí ìjẹgàba Ọ̀yọ́ àti ìtẹ́wọ́gbà agbára rẹ̀ jákèjádò Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà.

A pín ẹlẹ́ṣin ogun ní àwọn àwùjọ tí ó dagbà gidigidi bíi Ọ̀yọ́ sí fúyẹ́ àti wúwo. Ẹlẹ́ṣin tó wúwo lórí àwọn ẹṣin ńlá tí a kówọlé ti mú [[Bow and arrow|ọrun àti ọfà]] dání. Ẹlẹ́ṣin tó fúyẹ́ lórí àwọn ẹṣin kéékèèké ti ìbílẹ̀ ti mú kùmọ̀ dání. [[Chain mail|Ẹ̀wù irin]] ni a kówọlé sí Ilẹ̀ Yorùbá láti àríwá, ó sì lè jẹ́ pé àwọn ẹlẹ́ṣin Ọ̀yọ́ wọ̀ ọ́.

=== Ọmọ Ogun Lẹ́sẹ̀ ===
Àwọn ọmọ ogun lẹ́sẹ̀ ní agbègbè tí ó yí Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ ká jọra nínú aṣọ ogun àti ohun ìjà. Gbogbo àwọn ọmọ ogun lẹ́sẹ̀ ní agbègbè náà ń gbé apata, idà àti ọ̀kọ̀ ti irú kan tàbí òmíràn. Àwọn apata ga ní ẹsẹ̀ bàtà mẹrin, wọ́n sì fẹ̀ ní ẹsẹ̀ bàtà méjì, wọ́n sì ṣe é pẹ̀lú awọ erin tàbí màlúù. Idà dídì tí ó gùn ní  jẹ́ ohun ìjà pàtàkì fún ogun agbègbè. Àwọn Yorùbá àti àwọn aládùúgbò wọn lo ọ̀kọ̀ olórí mẹ́ta tí wọ́n lè sọ dáadáa láti ìgbésẹ̀ 30.

=== Ètò ===
Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́, bíi ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilẹ̀ ọba tí ó ṣáájú rẹ̀, lo àwọn ẹgbẹ́ ogun agbègbè àti ti ìṣákọ́lẹ̀ láti fẹ̀ sí i. Ètò tí ẹgbẹ́ ogun Ọ̀yọ́ ní kí ó tó di àkókò ilẹ̀ ọba rọrùn ó sì súnmọ́ ìjọba àpapọ̀ ní àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́. Èyí lè ti tó ní ọ̀rúndún kẹrinlá nígbà tí Ọ̀yọ́ ń darí àárín gbùngbùn rẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n láti ṣẹ́gun àti láti pa ìṣẹ́gun mọ́ ní ibi jíjìn, ètò náà ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àyípadà.

==== Ẹ̀ṣọ́ (Eso) ====
Ọ̀yọ́ tọ́jú ẹgbẹ́ ogun ẹlẹ́ṣin olóye tí a ń pè ní ''Ẹ̀ṣọ́'', tàbí gẹ́gẹ́ bí àṣà, [[Eso Ikoyi|Ẹ̀ṣọ́ Ìkòyí]]. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ọ̀gá ogun kékeré 70 tí Ọ̀yọ́ Mèsì yàn tí Aláààfin Ọ̀yọ́ sì fọwọ́sí. A yan àwọn Ẹ̀ṣọ́ nítorí ọgbọ́n ogun wọn láì wo ti ìdílé, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a mọ̀ pé àwọn ìdílé Ẹ̀ṣọ́ wà. Ààrẹ-Ọ̀nà-Kakanfò ló ń darí àwọn Ẹ̀ṣọ́, wọ́n sì gbajúmọ̀ fún gbígbé nípasẹ̀ [[Emi Omo Eso|òfin jagunjagun]] tí ó jọra pẹ̀lú ọ̀rọ̀ Latin [[infra dig]]nitatem.

==== Ààrẹ Ọ̀nà Kakanfò ====
Lẹ́yìn tí Ọ̀yọ́ padà dé láti ìgbèkùn, a dá ipò Ààrẹ-Ọ̀nà-Kakanfò sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olórí ọ̀gágun pátápátá. A béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ láti gbé ní ẹkùn ààlà tí ó ṣe pàtàkì gidigidi láti máa ṣọ́ ọ̀tá àti láti dènà rẹ̀ láti gba oyè. Nígbà àkókò ilẹ̀ ọba Ọ̀yọ́, Ààrẹ-Ọ̀nà-Kakanfò fúnra rẹ̀ ló máa ń darí ẹgbẹ́ ogun ní pápá lórí gbogbo ogun.

==== Ẹgbẹ́ Ogun Àárín Gbùngbùn ====



Níwọ̀n bí Ààrẹ-Ọ̀nà-Kakanfò kò ti lè gbé nítòsí olú-ìlú, a gbọ́dọ̀ ṣe ètò fún ààbò olú-ìlú náà bí ìjàm̀bá bá ṣẹlẹ̀. Àwọn ẹgbẹ́ tí ó wà nínú àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́ wà lábẹ́ àṣẹ Bạṣọ̀run, olórí ọmọ ẹgbẹ́ Ọ̀yọ́ Mèsì. Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ tẹ́lẹ̀, a pín Àárín Gbùngbùn Ọ̀yọ́ sí ẹkùn mẹ́fà tí a pín déédéé nípasẹ̀ odò. Nítorí náà a pín àwọn ẹgbẹ́ ogun ẹkùn sí ẹgbẹ́ ogun méjì, lábẹ́ ''Oníkòyí'' àti ''Òkèré'' fún ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn odò náà lẹ́sẹẹsẹ. Àwọn ọ̀gá ogun kékeré ni a mọ̀ sí Balógun, oyè tí àwọn ọmọ ogun ti ìpínlẹ̀ tí ó rọ́pò Ọ̀yọ́, [[Ibadan|Ìbàdàn]], ń lò.

==== Ẹgbẹ́ Ogun Ìṣákọ́lẹ̀ ====
Àwọn olórí ìṣákọ́lẹ̀ àti àwọn gómìnà ẹkùn ní ojúṣe láti gba ìṣákọ́lẹ̀ àti láti fi àwọn ọmọ ogun kún lábẹ́ ìdarí agbègbè sí ẹgbẹ́ ogun ilẹ̀ ọba nígbà ìjàm̀bá. Nígbà mìíràn, a máa ń pàṣẹ fún àwọn olórí ìṣákọ́lẹ̀ láti kọlu àwọn aládùúgbò paapaa láìsí àtìlẹyìn ẹgbẹ́ ogun ilẹ̀ ọba pàtàkì. A sábà máa ń lo àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí nínú àwọn ogun jíjìn Ọ̀yọ́ ní etíkun tàbí lòdì sí àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn.

== Àṣà ==

=== Òwò ===
Ọ̀yọ́ di ibùdó òwò gúúsù ti òwò kọjá Sàhárà. Pàṣípààrọ̀ wáyé nínú iyọ̀, awọ, ẹṣin, [[kola nut|obì]], [[ivory|eyín erin]], aṣọ àti ẹrú. Àwọn Yorùbá ti àárín gbùngbùn Ọ̀yọ́ tún ní ọgbọ́n gidigidi nínú iṣẹ́ ọnà àti iṣẹ́ irin. Yàtọ̀ sí owó-orí lórí àwọn ọjà òwò tí ń wọlé tí ó sì ń jáde ní ilẹ̀ ọba, Ọ̀yọ́ tún di olówó láti inú àwọn owó-orí tí a gbé lé àwọn tí ń san ìṣákọ́lẹ̀ fún un. Owó-orí lórí ìjọba Dahomey nìkan mú iye tí a fojúbù sí 14 million US dollars wọlé lọ́dọọdún. Ní àkókò ṣáájú ìjọba amúnisìn,  jẹ́ irú [[rotating savings and credit association|ẹgbẹ́ àjọ]] láàrin àwọn Yorùbá. A kọ ọ́ sílẹ̀ pé a ti ń ṣe èsúsú ní Ọ̀yọ́ nígbà ìjọba Aláààfin [[Abiodun (Oyo ruler)|Abíọ́dún]] ní ọ̀rúndún kejìdínlógún.

=== Iṣẹ́ Ìkọ́lé ===

Iṣẹ́ ìkọ́lé láàrin Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ ṣe àfihàn àyíká tí a kọ́ lọ́nà dídíjú. Àwọn ibùgbé àwọn ọlọ́lá ní Ọ̀yọ́-Ilé ṣe àfihàn àṣà ìkọ́lé tí ó yàtọ̀, tí a fi àwọn ère dídíjú hàn tí ó ṣàpẹẹrẹ ipò àwọn olùgbé náà. Àwọn agbẹ́gilére ṣe ọ̀ṣọ́ sí àwọn ilé àti àgbàlá pẹ̀lú àwọn òpó igi tí a gbẹ́ dáadáa àti àwọn ìlẹ̀kùn oní-àwòrán, tí wọ́n sábà máa ń ṣàpẹẹrẹ ìtàn àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì, tí ń fi agbára hàn, tí wọ́n sì ń sọ ìrírí àwọn olùgbé di mímọ̀. Bí ó ti wù kí ó rí, àwọn iṣẹ́ ọnà ìkọ́lé tí ó díjú jùlọ ni a tọ́jú fún àwọn ojúbọ tí a yà sọ́tọ̀ fún àwọn òrìṣà. Àpẹẹrẹ àkànṣe kan ni ojúbọ Ṣàngó. Ilé náà, tí ó jẹ́ onígun mẹrin pátápátá tí ó sì fẹ́rẹ̀ tó ogún yàrá ní ẹ̀gbẹ́ kọ̀ọ̀kan, ní àwọn ilẹ̀ àti ògiri tí a dán, tí wọ́n sì ní àwọ̀ pupa fòò. Hugh Clapperton pè é ní "Èyí tí ó tóbi jùlọ tí a sì ṣe lọ́ṣọ̀ọ́ jùlọ nínú irú rẹ̀ ní inú Áfíríkà."

Ní àwọn ẹkùn tí ó yí Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ ká, a dá àwọn àwòkọ kékeré ti iṣẹ́ ọnà ìkọ́lé tí a yà sọ́tọ̀ fún Ṣàngó sílẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, a ṣèjúwe ojúbọ kan ní [[Ilaro|Ìlarò]] gẹ́gẹ́ bí ilé ńlá onígun mẹrin tí àwọn òpó roboto gbé dúró, níbi tí a gbé àwọn ère àwọn ọkùnrin sí, díẹ̀ nínú wọn mú idà àti apata dání àti àwọn mìíràn mú ìbọn. Clapperton ṣàkíyèsí ọgbọ́n àwọn oníṣẹ́ ọnà náà, ó sọ pé díẹ̀ nínú àwọn ère wọn bá àwọn tí òun ti rí ní Europe díje nípa bí wọ́n ṣe dán tó.

Àwọn [[pillars|òpó]] tí ó gbé ààfin Ọ̀yọ́ dúró jẹ́ idẹ, wọ́n sì ga ní nǹkan bíi méjì mítà. A sọ pé òrùlé ààfin Ọ̀yọ́ Àtijọ́ nígbà ògo rẹ̀ wà lórí nǹkan bí 100 òpó idẹ ní ọ̀nà gígùn kí a tó kọlu ààfin náà tí Ìjọba Ìlọrin sì kó o ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún. A sọ pé a kọ́kọ́ gbé wọn dúró nígbà ìjọba Aláààfin Aganju ní nǹkan bí ọ̀rúndún kẹ́ẹ̀dógún, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé díẹ̀ nínú àwọn orísun sọ pé a ṣe wọ́n láàrin ọdún 1750 àti 1780.

Àwọn ìlẹ̀kùn tún jẹ́ èyí tí a ṣe lọ́nà dídíjú ní Ọ̀yọ́. Ìlẹ̀kùn irin ńlá kan tí a jí ní Ọ̀yọ́ ni a tọ́jú tí a sì gbé láti ọ̀dọ̀ àwọn Emir, a sì sọ pé Aláààfin kan láti ọ̀rúndún kejìdínlógún "ṣe ìlẹ̀kùn fàdákà méje sí àwọn ẹnu-ọ̀nà méje ti yàrá oorun rẹ̀".

[[Potsherd|Àwọn Àpáàdì]] [[Pavers (flooring)|Lítè]] ní Ọ̀yọ́ Àtijọ́ ni a ti tọ́ka sí láti ọ̀rúndún kẹtàlá sí kẹrinlá.

=== Àwọn Ẹgbẹ́ Ẹ̀sìn ===
Toby Green tọ́ka sí i pé ẹ̀sìn wọ inú àwọn àwùjọ Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà gidigidi, níbi tí agbára ìṣèlú àti àṣẹ ẹ̀sìn ti so pọ̀. Èyí farahàn pẹ̀lú ìdásílẹ̀ àwọn ẹgbẹ́ Egungun àti Ifá láti ọwọ́ Aláààfin Abípa ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kვიtàdínlógún àti ìdàgbàsókè ẹgbẹ́ Ṣàngó ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún. Green tún tọ́ka sí i pé àwọn ìdàgbàsókè ẹ̀sìn wà ní gbogbo ìtàn Ọ̀yọ́. 

Egungun àti Ifá ṣì jẹ́ pàtàkì nínú ìṣe ẹ̀sìn Yorùbá paapaa ní ọ̀rúndún kọkànlélógún. Pàtàkì Ṣàngó fún àwọn ẹrú ọba Ọ̀yọ́ lè ṣàlàyé ìdí tí ó fi padà di òrìṣà pàtàkì fún àwọn Áfíríkà tí a sọ di ẹrú ní Brazil tí wọ́n ń ṣe ẹ̀sìn Candomblé.       

=== Onírúurú Ẹ̀yà ní Ọ̀yọ́ ===
Lẹ́yìn rògbòdìyàn Tápà, Ọ̀yọ́ ní àwọn olùgbé tí ó yàtọ̀ síra. Àwọn Yorùbá ló ṣì jẹ́ olùgbé tí ó pọ̀ jùlọ nínú ilẹ̀ ọba tí a tún kọ́. Èyí tí ó tẹ̀lé wọn nípa ipa ni àwọn Ibariba, àti tí wọ́n darapọ̀ mọ́ orílẹ̀-èdè onírúurú ẹ̀yà yìí ni àwọn Tápà, Songhai, àti Mossi. Wíwà tí àwọn ilà ojú Ibariba, Songhai, àti Mossi wà láàrin àwọn ènìyàn Ọ̀yọ́ pèsè ẹ̀rí fún ìdarapọ̀ onírúurú ẹ̀yà àti àṣà nínú dídá ìdámọ̀ Ọ̀yọ́ sílẹ̀ lẹ́yìn ọdún 1570.

<gallery class="center" mode="packed" heights="155" classes="center" caption="Symbology">
File:Araldiz Manno 259.svg| **Ìbọ̀**, (''[[Solomon's knot]]''), àmì bíi ti [[heraldic]] ti ọba Yorùbá
File:Solomons-knot-quadruple.svg|  **Ìbọ̀ onígun mẹ́rin*', (Quadruple *Solomon's knot'').
File:VeveOgoun.svg|Veve ti Ògún, òrìṣà ogun ti Yorùbá àti àmì àwọn Aláààfin Ọ̀yọ́


## Wo pẹ̀lú
* Ìjọba Ìjẹ̀bú
* Ìjọba Òǹdó
* Ilẹ̀ Ọba Ifẹ̀
* Àwọn Ọba Ìpínlẹ̀ Yorùbá ti Ọ̀yọ́
* Oyotunji African Village
* Ìtàn Nàìjíríà

## Àwọn Àkíyèsí

## Àwọn Ìtọ́kasí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Easley, Dr. Larry. "The Four Forest States of Africa." Oyo Empire. Southeast Missouri State University, Cape Girardeau. 2 Mar. 2009.
* Kehnide Salami, Yunusa PhD "The Democratic Structure of Yoruba Political-Cultural Heritage." Department of Philosophy Obafemi Awolowo University Ile-Ife. 29 Apr. 2009.
* Shillington, Kevin. History of Africa. 2nd ed. New York: Macmillan Limited, 1995
* Fasanya, Akin (2004). "The Original Religion of the Yorubas." http://www.laits.utexas.edu/africa/2004/database/fasanya.html
* 

## Àwọn Ìjápọ̀ Òde
* Haffenreffer Museum of Anthropology