Leptospirosis

**Leptospirosis** (tí a tún mọ̀ sí **ibà orí pápá**, **àwọ̀ ìyeyè méku-méku**, àti **ibà inú egungun ńlá tó lọ láti orúnkún sí kókósẹ̀** láàárín àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ orúkọ mìíràn) jẹ́ àkóràn àrùn tí àwọn kòkòrò kékèké àìlèfojúrí corkscrew-shaped tí à ń pè ní *[[Leptospira]]* ń ṣe òkùnfà rẹ̀. Àmì àrùn lè má sí rárá, wọ́n lè wà níwọ̀nba, bíi orí-fífọ́, ẹran ara dídunni, àti ibà; wọ́n sì lè nira púpọ̀ ẹ̀dọ̀fóró tí nṣẹ̀jẹ̀ tàbí meningitis. Bí àkóràn àrùn  náà bá ṣe òkùnfà àyípadà àwọ̀ ẹni sí àwọ̀ ìyeyè, tó bá ní ìkùnà kídìnrín, tó sí ń da ẹ̀jẹ̀ lára, a ń pe èyí ní ** àìsàn Weil**. Bí ó bá ṣe òkùnfà ẹ̀jẹ̀ ṣíṣe lọ́pọ̀lọpọ̀ láti inú ẹ̀dọ̀fóró, a ń pè é ní **àkópọ̀ àmì àrùn ẹ̀jẹ̀ ṣíṣe láti inú ẹ̀dọ̀fóró tó burú púpọ̀**.

## Òkùnfà àti Ìwádìí àrùn
Oríṣi 13 ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ kòkòrò àrùn *Leptospira* ni ó lè fa àrùn náà lára ènìyàn. Àwọn ẹranko ìgbẹ́ àti ti ilé ni ó lè tan àrùn náà káàkiri. Àwọn ẹranko tó wọ́pọ̀ jùlọ, tí wọ́n má a ń sábà tan àrùn náà kiri ni àwọn oríṣiríṣi èkúté àti asín. A má a ń sábà tàn-án káàkiri nípasẹ̀ ìtọ̀ àwọn ẹranko tàbí nípasẹ̀ omi tàbí erùpẹ̀ tó ní ìtọ̀ ẹranko nínú, tí ó sì kan ojú egbò tó wà lára awọ ara, ojú, ẹnu, tàbí imú. Ní àwọn orílẹ̀-èdè tí ìdàgbàsókè ṣẹ̀ṣẹ̀ ń dé, àrùn náà a má a sábà wáyé lára àwọn àgbẹ̀ àti àwọn tálákà tí ń gbé ní àwọn ìlú náà. Ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ti ní ìdàgbàsókè, a má a sábà wáyé lára àwọn tí ń ṣiṣẹ́ ní ìta gbangba ní àwọn agbègbè tó má a ń lọ́wọ́rọ́ àti àwọn ibi tó má a ń tutù káàkiri àgbáyé. Ìwádìí àrùn jẹ́ nípasẹ̀ wíwá àwọn àkóónú inú ẹ̀jẹ̀ tí ń gbógun ti kòkòrò àrùn, tí à ń pè ní antibodies àwọn èyítí ó lòdì sí kòkòrò àrùn náà tàbí nípa wíwá àwọn ohun tí a fi ń dá àwọn ohun ẹlẹ́ẹ̀mí kọ̀ọ̀kan mọ̀, tí à ń pè ní DNA nínú ẹ̀jẹ̀ àwọn kòkòrò àrùn náà.

## Ìdènà àrùn àti Ìtọ́jú
Akitiyan láti dènà àrùn náà jẹ́ nípa lílo ohun èlò ìdáàbòbò láti dènà fífarakanra nígbàtí ènìyàn bá ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ẹranko tó ti ní àrùn náà lára, fífọwọ́ ẹni lẹ́yìn irú ìfarakanra báyìí, àti nípa dídín àwọn èkúté àti asín kù ní àwọn agbègbè ibi tí ènìyàn ń gbé tàbí tí wọ́n ti ń ṣiṣẹ́.  Egbògi agbógun ti àkóràn doxycycline, bí a bá lòó láti fi dènà àkóràn àrùn láàárín àwọn arìnrìnàjò, kò ní ànfààní kan pàtó tó yanjú. Àwọn àjẹsára fún àwọn ẹranko kan wà fún àwọn oríṣi *Leptospira* kan, èyí tó lè dín ewu àtànká àrùn náà sára àwọn ènìyàn kù. Ìtọ́jú, bí ènìyàn bá ti kó àrùn náà, jẹ́ nípasẹ̀ àwọn egbògi agbógun ti àkóràn, gẹ́gẹ́ bíi: doxycycline, penicillin, tàbí ceftriaxone. Àrùn Weil àti àkópọ̀ àmì àrùn ẹ̀jẹ̀ ṣíṣe láti inú ẹ̀dọ̀fóró tó burú púpọ̀ a má a fa ikú tó ju 10% àti 50% lọ lọ́kọ̀ọ̀kan, bí a bá tilẹ̀ ṣe ìtọ́jú pàápàá.

## Àtànká àti Ìṣàkóso àtànká àrùn
A ti ṣe ìṣirò pé ó fẹ́rẹ̀ tó ènìyàn mílíọ̀nù méje sí mẹ́wàá tó má a ń ní àkóràn àrùn leptospirosis lọ́dún. Iye ikú tí èyí ń fà kò tíì yé ni dáradára. Àrùn náà wọ́pọ̀ jùlọ ní àwọn agbègbè ipa ọ̀nà òòrùn ní àgbáyé ṣùgbọ́n ó lè wáyé níbikíbi. Àjàkálẹ̀ lè wáyé ní àdúgbò àwọn tálákà ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ṣì  ń dàgbàsókè. Ẹnití ó kọ́kọ́ ṣàpèjúwe àrùn náà ni Weil ní ọdún 1886 ní Germany. Àwọn ẹranko tó ti ní àkóràn àrùn náà lè máṣe ní àmì àìsàn kankan rárá, wọ́n lè ní àmì àìsàn níwọ̀nba, tàbí kí wọ́n ní àmì àìsàn tó burú púpọ̀. Àwọn àmì àìsàn lè yàtọ̀ sí ara wọn nítorí ara ẹranko tí wọ́n ti wáyé a má a yàtọ̀.  Làra àwọn ẹranko mìíràn *Leptospira* a máa gbé nínú ilé-ọmọ, èyí tó má a ń ṣe òkùnfà àtànká lásìkò ìbálópọ̀.

## Ìtọ́kasí