open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kẹ̀kẹ́ Alùpùpù

**Kẹ̀kẹ́ Alùpùpù**) ni kẹ̀kẹ́ ẹlẹ́sẹ̀ méjì tí ó ń lo ẹngìnì àti epo bẹntiróò láti fi rìn ní ojú pópó. Wọ́n fún kẹ̀kẹ́ alùpùpù yí ní orúkọ ìbílẹ̀ rẹ̀ **Ọ̀kadà** ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní àfijọ ọkọ̀ òfurufú kan Okada Air tí ó wà ní àrọko Ìpínlẹ̀ Benin amọ́ tí kò sí mọ́. Kẹ̀kẹ́ alùpùpù ni ó wọ́pọ̀ jùlọ ní apá Ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Adúláwọ̀, nítorí ìjá fáfá rẹ̀ láti gbéni dé ibi tí ènìyàn ń lọ lásìkò. 
 

## Àwọn orílẹ̀-èdè tí kẹ́ké alùpùpù ti wọ́pọ̀ jùlọ
Orílẹ̀-èdè [Togo]]
orúkọ tí wọ́n ń pèé : (*oléyia*).
Orílẹ̀-èdè Benin
orúkọ tí wọ́n ń pèé : (*[[zémidjan]]s*)
Orílẹ̀-èdè Burkina Faso
Orílẹ̀-èdè Liberia 
orúkọ tí wọ́n ń pèé : (*phen-phen*)
àti orílẹ̀-èdè Sierra Leone.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Epo Rọ̀bì

** Bẹntiróò** (/pəˈtroʊliəm/) jẹ́ ọ̀kan lára ohun àlùmọ́nì kan tí ó ní àwọ̀ méjì àwọ̀ dúdú àti omi ará yẹ́lò tí wọ́n ma ń wà jáde lábẹ́ ilẹ̀. Wọ́n ma ń fe ohun àlùmọ́nì yí sí oríṣiríṣi ọ̀nà, ní èyí tí a ti rí **Epo Bẹntiróò** àti àwọn mìíràn. Wọ́n ma ń ṣàdáyanrí oríṣiríṣi epo sọ́tọ̀ láti ara bẹtiróò nípa lílo ohun tí eọ́n ń pe ní (fractional distillation). Lára bẹntiróò ni wọ́n ti ma ń yọ Epo Karosíìnì, asphalt àti  kẹ́mìkà tí wọ́n ń pe ní reagent tí wọ́n ń lò láti fi pèsè àwọn ike, àti ògùn kòkòrò oríṣiríṣi.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Àwọn Ààrẹ orílẹ̀-èdè Cameron

Èyí ni **Àtòjọ Àwọn [[Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Cameron]]** láti ìgbà tí wọ́n ti gba òmìnira lọ́wọ́ Orílẹ̀-èdè Faransé lọ́dún 1960 títí di òní yìí. 

Ènìyàn méjì péré ló ti jẹ Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Cameron lẹ́yìn òmìnira wọn. 

Ààrẹ tó wà lórí àléfà lọ́wọ́́lọ́wọ́ ni Paul Biya. Ó ti wà lórí oyè láti Ọjọ́ kẹfà oṣù kọkànlá ọdún 1982 

## Àtòjọ Àwọn Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Cameron

### àrokò ìdámọ̀

; *Àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú* 

* 
* 
* 

### Àwọn Ààrẹ orílẹ̀-èdè Cameron

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn Ìwé ìròyìn Azerbaijan

**Àtòjọ́ àwọn Ìwé ìròyìn Azerbaijan** jẹ́ àwọn ìwé ìròyìn olójoojúmọ́ tí ó ń jáde ní àti orílẹ̀-èdè Azerbaijan. Wọ́n ń gbe àwọn ìwé ìròyìn yí tí ó tó 3500 jáde ni èdè Azerbaijani, tí wọ́n sì ń gbé ọgọ́rún àti ọgbọ̀n (130) jáde ní èdè Russian, tí wọ́n ń gbé àádọ́rin  (70) ní èdè  Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n sì ń gbé àádọ́ta (50) jáde ní àwọn èdè mírn bi:(Turkish, French, German, Arabic, Persian, Armenian, etc.).

## Àwọn ìwé ìròyìn Azerbaijan náà ni
:

### Àwọn tí kìí ṣe olójojúmọ

:

## Àwọn Ìwé ìròyìn ìbílẹ̀ ní Azerbaijan
*Lankaran
***[[Lankaran (newspaper)|Lankaran]]*
*Nakhchivan
***[[Şərq Qapısı|Sharg Gapisi]]*
*Shaki
***[[Shaki (newspaper)|Shaki]]*
***[[Shakinin Sasi]]*
*Sumgayit
***[[365 Gün]]*

## Àwọn Ìtọ́kasí
Eyín

**Eyín** jẹ́ ẹ̀yà ara kan tí ó le koko tí kìí rọ̀ tí ó ma ń hù jáde láti inú erìgì nínú ẹnu tí a ń lò láti jẹun tàbí fọ́ egungun. Gbogbo ẹranko tí ó ní egungun lẹ́yìn tí wọ́n sì ma ń rún oúnjẹ lẹ́nu ni wọ́n ma ní eyín. Nígbà tí pupọ̀ nínú wọn ma ń fi eyín ṣọdẹ tàbí dáàbò bo ara wọn lọwọ́ ewu. Àwọn onímọ̀ fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé eyín kìí ṣe egungun rárá bí ó ti wulẹ̀ kí ó mọ, amọ́ eyín jẹ́ àkójọ pọ̀ àwọn tíṣù kan tí wọ́n ń pè ní **ectoderm** ni wọ́n para pọ̀ di eyín.   

Ìrísí eyín ni ara gbogbo eranko elegungun ma n jọra wọn, bi o tileẹ̀ jẹ́ wípé ìyàtọ̀ ma n wà níbi títòjọ wọn. Eyín gbogbo àwọn ẹranko elégungun sábà ma ń fẹsẹ̀ múlẹ̀ ṣinṣin.  Bákan náà ni ó ma ń rí lára àwọn ẹja  àti àwọn ọ̀ọ̀nì. Àmọ́  lára àwọn ẹja kan tí wọ́n ń pè ní *teleost* ita egungun enu won ni eyin won ma n hu si, lara awon alangba inu apa kan ori egungun enu won ni eyin won ma wa.   

Lara awon eja oni kerekere bi eja saaki, eyin won sopo mo ligaments ti o nipon to si sopo mo kerekere arungbon won.    
## Híhù eyín láàrín àwọn ẹranko
Híhù eyín láàrín àwọn ẹranko elégungun ma ń sábà jẹ́ bá ká ń náà, àmọ́ ìyàtọ̀ ma ń wà láàrín ipò àti bí wọ́n ṣe ń hù láàrín ẹranko sí ẹranko. Kìí ṣe àwọn ẹranko nikan ni ó ma ń hu eyín, àwọn ẹja àti ẹran inú omi náà ma ń hu eyín.
Eyín kìí sábà hu nínú ẹnu nikan gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ́yà ẹranko kan ṣe ma hu ti wọn. Híhù eyín láàrín àwọn ẹja sábà ma ń wà ní pẹ̀tẹ́lẹ̀ ẹnu wọn, nígbà tí ti àwọn kan so mọ́ ẹ̀gbẹ́ erìgì wọn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Àwọn Ìwé-ìròyìn Lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

Èyí ni Àtòjọ Àwọn Ìwé-ìròyìn tí wọ́n ń tẹ̀ jáde tí wọ́n sìn ń tà lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

, iye ìwé ìròyìn ojoojúmọ́ tí wọ́n wà lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà jẹ́ 1,331.

## Mẹ́wàá tó gbajúmọ̀ káàkiri jùlọ nínú àwọn ìwé-ìròyìn Amẹ́ríkà

Àwọn wọ̀nyí ni mẹ́wàá nínú àwọn ìwé-ìròyìn Amẹ́ríkà tó gbajúmọ̀ jùlọ ní títàn káàkiri lóòjọ́ lọ́sẹ̀, tí kìí ṣe ọ̀fẹ́. 

## Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà tí wọ́n ti wà fún ìgbà pípẹ́

**[[The New Hampshire Gazette]]* (1756)
**[[Hartford Courant]]* (1764, the oldest continuously published newspaper in the United States)
**The Register Star* (Hudson, NY, 1785)
**[[Poughkeepsie Journal]]* (1785)
**[[The Augusta Chronicle]]* (1785)
**[[Pittsburgh Post-Gazette]]* (July 1786)
**[[Daily Hampshire Gazette]]* (September 1786)
**[[The Berkshire Eagle]]* (1789)
**The Daily Mail* (Catskill, NY, 1792)
**[[The Recorder (Greenfield)|The Recorder]]* (1792)
*Intelligencer Journal (1794, now LNP)
**[[Rutland Herald]]* (1794)
**[[Norwich Bulletin]]* (1796)
**[[The Keene Sentinel]]* (1799)
**[[New York Post]]* (1801)
**[[The Post and Courier]]* (1803)
**[[Press-Republican]]* (April 12, 1811)
**[[The Fayetteville Observer]]* (1816)
**[[Arkansas Democrat-Gazette]]* (1819)
**[[Cherokee Phoenix]]* (1828)
**[[Ledger-Enquirer]]* (1828, founded as *Columbus Enquirer*)
**[[The Post-Standard]]* (1829)
**[[The Philadelphia Inquirer]]* (1829, founded as *The Pennsylvania Inquirer*)
**[[The Barnstable Patriot]]* (1830)
**[[The Boston Post]]* (1831)
**[[Observer-Dispatch]]* (1817)
**[[Woodville Republican]]* (1824)

## Àwọn tó wà ní ìpínlẹ̀ àti àgbègbè kọ̀ọ̀kan

Àtòjọ Àwọn àtòjọ Ìwé-ìròyìn:

* Alabama
* Alaska
* Arizona
* Arkansas
* California
* Colorado
* Connecticut
* Delaware
* Florida
* Georgia
* Hawaii
* Idaho
* Illinois
* Indiana
* Iowa
* Kansas
* Kentucky
* Louisiana
* Maine
* Maryland
* Massachusetts
* Michigan
* Minnesota
* Mississippi
* Missouri
* Montana
* Nebraska
* Nevada
* New Hampshire
* New Jersey
* New Mexico
* New York
* North Carolina
* North Dakota
* Ohio
* Oklahoma
* Oregon
* Pennsylvania
* Rhode Island
* South Carolina
* South Dakota
* Tennessee
* Texas
* Utah
* Vermont
* Virginia
* Washington
* Washington, D.C.
* West Virginia
* Wisconsin
* Wyoming
----
* American Samoa
* Guam
* Northern Mariana Islands
* Puerto Rico
* US Virgin Islands

## Àwọn ìtọ́kasí

Amẹ́ríkà
Lúwòó Gbàgídà

**Lúwòó Gbàgídà** jẹ́ Ọba obìnrin àti Ọọ̀ni akọ́kọ́ fún ìlú Ilé-Ifẹ̀ tí ó jẹ́ orírun gbogbo ọmọ kóòtù-oòjíire. 
## Ìtàn rẹ̀
Lúwòó jẹ́ ẹni Abiyì, arẹwà, onímọ́-tótó àti akínkankú obìnrin. Gẹ́gẹ́ bí àjogúnbá àṣà àti ìṣe, àwọn Yorùbá gbà wípé ọmọ ọkùnrin níyì wọ́n sì tọ́ nípò àṣà ju obìnrin lọ ; nítorí wípé ọmọ obìnrin yóò relé ọkọ bópẹ́ bóyá, àmọ́ ọmọ ọkùnrin ni yóò jẹ́ òpómúléró tí kò sì níbì kan tí yóò filé baba rẹ̀ síléẹ̀ lọ. Ìtàn fi ye ni wípé Lúwòó jẹ́ ọmọ bíbí Ọ̀táátàá nínú agbolé ẹbí Ọba Owódé Okèréwé ní ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ó fẹ́ Ọbalọ̀ràn ti Ìlú Ilode tí ó sì bí ọmọ kan ṣoṣo Adékọ́lá Telu tí ó jẹ́ Olúwòó ti Ìwó àkọ́kọ́ tí ó sì ta ìlú Ìwó dó. Lúwòó ni obìnrin àkọ́kọ́ tí yóò tẹ́rí gbadé gẹ́gẹ́bí Ọọ̀ni obìnrin àkọ́kọ́ lẹ́yìn iku Ọọ̀ni Gíẹ̀sí ní ònkà ẹ̀ẹ́ẹ́gbẹ̀fà ọdún, ìyẹn (1100 AD), tí Ọọ̀ni Lúmọ̀bí sì jẹ lẹ́yìn rẹ̀. Ònkà àwọn Ọba Ifẹ̀ to Lúwòó sí ipò kọkàndínlógún nínú àtò Ọba jíjẹ ní Ilé-Ifẹ̀.

## Àwọn ohun mánigbàgbé Lúwòó Gbàgídà
Lúwòó jẹ́ arẹwà obìnrin tí ó kórira ìdíọ̀tí òun ẹ̀gbin, èyí ni ó jẹ́ kí ó pọn ọ́n ní dandan fún gbogbo ọmọ ìlú láti ma tún àyíká àti agbègbè wọn ṣe kí ó lè dùn ún wò. Gbàgídà kórira láti ma rìn wàṣà wàṣà nílẹ̀ lásán, yálà nílé ni tàbí ní àjò. Èyí ni ó mu pàá láṣe kí wọ́n ma fọ́ ìkòkò sílẹ̀ kí ó lè ma rí ohun gbẹ́sẹ̀ lé gẹ́gẹ́ bí àwo àlẹ̀mọ́lẹ̀ ode òní. Gbogbo ẹlẹ́ṣẹ̀ tàbí ọ̀daràn ni ó ma ń pàṣẹ fún kí wọ́n mọ Èkó kò kínwọ́n sì  ma tòó ìkòkò náà sílẹ̀ káàkiri ìlú lẹ́yìn tí wọ́n bá fe tán gẹ́gẹ́ bí ìjìyà ẹ̀ṣẹ̀ wọn ní gbogbo ibi tí ó bá ń lọ. Àwọn akoko tí wọ́n fọ́nsílẹ̀ kiri Ààfin Ọọ̀ni igbá náà ni wọ́n fi ṣe ọ̀ṣọ̀ sí Àárín náà títí dòní.
Iya tún sè fún wa pe gbogbo ènìyàn ni wọ́n bẹ̀rù rẹ̀ tó fi mọ́ àwọn olóyè láàfin, nítorí wípé ó kórira iwà imẹ́lẹ́, tí ó sì kórira àwọn arúfin gbogbo. Wọ́n tún fi kun wípé kò fi àyè sílẹ̀ kí ẹnìkẹ́ni ónfìyà jẹ ẹrú, nítorí ibi kò jùbí. Àwọn àgbààgbà ìlú wòye wípé agbára rẹ̀ ti pọ̀jù, kò sì sẹ́ni tó lè fọwọ́ padà rẹ̀ lójúni wọ́n ṣe pinu láti má fi obìnrin jẹ Ọọ̀ni ti Ifẹ̀ mọ́ láé láé.
Ìtàn àtẹnudẹ́nu àdáyébá ẹnu àwọn bàbá ńlá wa fo orúkọ Lúwòó Gbàgídà gẹ́gẹ́ bí Ọ̀ọ̀ni obìnrin.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ilé-Ifẹ̀
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Alabama

Èyí ni àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Alabama. Wọ́n ṣẹ̀dá àkọ́kọ́ lọ́dún 1811, ṣùgbọ́n kí ó tó di ọdún 1850, ìpínlẹ̀ **[[Alabama]]** tí ní ìwé-ìròyìn tó tó éjìlélọ́gọ́rin (82), tí mẹ́rin nínú wọn jẹ ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́. 

## Àwọn ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́ àti àwọn tí kìí ṣe ojoojúmọ́ (tí wọ́n ń tẹ̀ jáde lọ́wọ́)

Àwọn  wọ̀nyí ni ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́ àti àwọn tí kìí ṣe ojoojúmọ́ tí wọ́n ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alabama 

## Àwọn ìwé ìròyìn Ifáfitì
* *[[The Auburn Plainsman]]* – Auburn University 
* *[[The Crimson White]]* – University of Alabama, Tuscaloosa
**The Vanguard*-The University of South Alabama
**The Springhillian* - Spring Hill College

## Àwọn ìwé ìròyìn tí kò sí mọ́



## Àwọn àpilẹ̀kọ Ìtọ́kasí

* 
*  (+ List of titles 50+ years old)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Includes information about weekly rural newspapers in Alabama)
* Rhoda Coleman Ellison. History and Bibliography of Alabama Newspapers in the Nineteenth Century. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1954.
* 
* 
* 
* 
*  (Includes information about Alabama newspapers)



## Àwọn Ìtọ́kasí

Alabama
Ìwé-ìròyìn
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Alaska

Èyí ni **Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ [[Alaska]]**.

## Àwọn ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́ (tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde báyìí)

:*Èyí ni àwọn ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́ tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alaska lorílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. </includeonly>
* *Anchorage Daily News* – [[Anchorage, Alaska|Anchorage]]
* *Daily Sitka Sentinel* – [[Sitka, Alaska|Sitka]]<noinclude>
* *Fairbanks Daily News-Miner* – [[Fairbanks, Alaska|Fairbanks]]
* *Juneau Empire* – [[Juneau, Alaska|Juneau]]
* *Ketchikan Daily News* – [[Ketchikan, Alaska|Ketchikan]]
* *Kodiak Daily Mirror* – [[Kodiak, Alaska|Kodiak]]
* *Peninsula Clarion* – [[Kenai, Alaska|Kenai]]

==Àwọn ìwé-ìròyìn ọ̀sẹ̀-ọ̀sẹ̀ (tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde báyìí)==

*Èyí ni àwọn ìwé-ìròyìn ọ̀sẹ̀-ọ̀sẹ̀ tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alaska lorílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

* *[[Alaska Journal of Commerce]]* – Anchorage
* *[[Alaska Star]]* – Eagle River and Chugiak
* *[[Anchorage Press]]* – Anchorage
* *[[Arctic Sounder]]* – Northwest Arctic Borough and North Slope Borough
* *[[Bristol Bay Times]]* – Bristol Bay
* *[[Capital City Weekly]]* – Juneau
* *[[Chilkat Valley News]]* – Haines
* *[[Cordova Times]]* – Cordova
* *[[The Delta Discovery]]* – Bethel
* *[[Delta Wind]]* – Delta Junction
* *[[Dutch Harbor Fisherman]]* – Aleutians / Pribilofs
* *[[Homer News]]* – Homer
* *[[Mat-Su Valley Frontiersman]]* – Wasilla / Matanuska-Susitna Valley (tri-weekly)
* *[[The Nome Nugget]]* – Nome
* *[[Petersburg Pilot]]* – Petersburg
* *[[Petroleum News]]* – Anchorage
* *[[Seward Journal]]* – Seward
* *[[Seward Phoenix Log]]* – Seward, Moose Pass
* *[[Tundra Drums]]* – Bethel and Yukon-Kuskokwim Delta
* *The [[Valdez Star]]* – Valdez
* *[[Wrangell Sentinel]]* - Wrangell

## Àwọn ìwé-ìròyìn oṣooṣù (tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde báyìí)

*Èyí ni àwọn ìwé-ìròyìn oṣooṣù tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alaska lorílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

* "[[The Cordova Cogitator]]" [[Cordova, Alaska]] (monthly)
* *The Ester Republic* – [[Ester, Alaska|Ester]] (monthly)
* *The Skagway News* – [[Skagway, Alaska|Skagway]] (bimonthly)

==Àwọn ìwé ìròyìn Ifáfitì ní ìpínlẹ̀ Alaska==

* *The Northern Light* – [[University of Alaska Anchorage]] (weekly)
* *Sun Star* – [[University of Alaska Fairbanks]] (weekly)
* *The Whalesong* – [[University of Alaska Southeast]]

==Àwọn ìwé-ìròyìn tí kò sí mọ̀ ní ìpínlẹ̀ Alaska==
* *Anchorage Times* – [[Anchorage, Alaska|Anchorage]]
* *Insurgent49* – [[Anchorage, Alaska|Anchorage]]
* *Tundra Times* – [[Fairbanks, Alaska|Fairbanks]]
* *Homer Tribute'' -Homer

## Àwọn Ìtọ́kasí

Alaska
Ìwé-ìròyìn
Àwo Àlẹ̀mọ́lẹ̀

**Awo Àlẹ̀mọ́lẹ̀**ni ohun tí wọ́n fi àwọn èlò bí sẹ̀rámíìkì, òkúta láti ara àpáta, irin, amọ̀ tàbí díígí ṣe. 
## Lílò rẹ̀
Wọ́n ma ń lo àwo àlẹ̀mọ́lẹ̀ fún ṣíse ilẹ̀, ara ilé tàbí òrùlé ṣe lọ́jọ̀. 
## Ìrísí rẹ̀
Àwo àlẹ̀mọ́lẹ̀ ma ní igun mẹ́rin, mẹ́ta, tàbí kí ó rí róbótó nígbà tí wọ́n bá ṣeé tán. Ìrísí rẹ̀ dá lórí bí olùpèsè rẹ̀ bá ṣe fẹ́ kí ó rí. Pàtàkì àwo Alẹ̀mọ́lẹ̀ ni kí ó ma san gbinrin. Dídán yí ni yóò mú kí ẹwà ibi tí wọ́n bá lẹ̀ẹ́ mọ́ ó yọ. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Arkansas

Èyí ni **Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ [[Arkansas]] 
**, lórílẹ̀ èdè USA.

## Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn ojoojúmọ́ lórílẹ̀ èdè [[Amẹ́ríkà|USA]] Ní Ìpínlẹ̀ [[Arkansas]] (tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde lọ́wọ́)

## Àwọn ìwé ìròyìn ọlọ́sẹ̀-ọ̀sẹ̀ (tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde lọ́wọ́)

## Àwọn Ìwé-ìròyìn ifáfitì ní ìpínlẹ̀ [[Arkansas]]
* *[[The Arkansas Traveler (newspaper)|The Arkansas Traveler]]* &mdash; University of Arkansas, Fayetteville
* *[[The Echo (Conway)|The Echo]]* &ndash; University of Central Arkansas, Conway
* *[[The Arka Tech (newspaper)|The Arka Tech]]* &mdash; Arkansas Tech University, Russellville
* *[[The Oracle (newspaper)|The Oracle]]* &mdash; Henderson State University, Arkadelphia

## Àwọn ìwé ìròyìn ìpínlẹ̀ Arkansas tí kò sí mọ́



## Àwọn àpilẹ̀kọ Ìtọ́kasí

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Includes information about newspapers)
* 



## Àwọn Ìtọ́kasí

Arkansas
Ìwé-ìròyìn
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ California

Èyí ni **Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ [[California]]**, lójoojúmọ́ àti ọ̀sẹ̀-ọ̀sẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ààtò ìlú tí wọ́n ti ń tẹ̀ wọ́n jáde.

## Ìwé-Ìròyìn Ojoojúmọ́



## Àwọn Ìwé ìròyìn tí kìí ṣe ojoojúmọ́



## Àwọn ìwé ìròyìn tó ti foríṣánpọ́n
Ẹ wo Àtòjọ Àwọn Ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ìpínlẹ̀ California tó ti foríṣánpọ́n 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Àwọn Ìlú Ńlá Lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

Àwọn àpilẹ̀kọ yìí kún fún àtòjọ àwọn ìlú ńlá lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà 

* Àtòjọ àwọn ìlú ǹlá tí àwọn ènìyàn tí pọ̀jù lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà - Àtòjọ àwọn lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan. 
* Àtòjọ Àwọn Ìlú Ńlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà nípa àgbègbè wọn
* Àtòjọ Àwọn Ìlú Ńlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà nípa ìgbéga tàbí ìdàgbàsókè
* Àtòjọ àwọn ìlú ǹlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní àtò bí àwọn ènìyàn ṣe pọ̀ tó níbẹ̀ 
* Àtòjọ àwọn ìlú ǹlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní àtò bí àwọn ènìyàn ṣe pọ̀ tó ní àgbègbè wọn
* Àtòjọ àwọn ìlú ǹlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ní àtò àwọn ènìyàn tí ó ń sọ èdè Spain
* Àtòjọ orúkọ àwọn ibi tí ó gbajúmọ̀ jùlọ lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà
Àtòjọ àwọn ìlú ǹlá tí àwọn ènìyàn tí pọ̀jù lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

Èyí ni àtòjọ àwọn àtòjọ àwọn ìlú ńlá, ìlú àti àwọn abúlé lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà ní àtò ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan, àgbègbè tàbí àgbègbè àwọn ará Colombia

## A

###### 
* Àtòjọ àwọn àgbègbè tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ Alabama 
* Àtòjọ àwọn ìlú àti ìlú ńlá ní ìpínlẹ̀ Alabama

###### 
*Àtòjọ àwọn àgbègbè tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ Alaska
* Àtòjọ àwọn ìlú ńlá ní ìpínlẹ̀ Alaska

###### 
* Ẹ̀ka ètò ìṣéjọba tí American Samoa

###### 
* Àtòjọ àwọn àgbègbè tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ Arizona

* Àtòjọ àwọn ìlú àti ìlú ńlá ní ìpínlẹ̀ Arizona 

* Àtòjọ Àwọn àgbègbè ní Arizona

###### 
* Àtòjọ àwọn àgbègbè tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ Arkansas
* Àtòjọ àwọn ìlú àti ìlú ńlá ní ìpínlẹ̀ Arkansas
Àtòjọ àwọn àgbègbè tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ Alabama

Àwọn ibi ìyàsọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn  jẹ́ àwọn àgbègbè tí Ìjọba kò ì tí ì mú mọ́ra, tí wọ́n kò sìn ní asojú adìbòyàn àti àlà lábẹ́ òfin  Àpapọ̀ àwọn [Census-ibi ìyà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ [Alabama jẹ́ énìdínlógúnlélọ́gọ́rùn ún (118)

Semmes- Mobile County *2013
Àtòjọ àwọn ìlú àti ìlú-ńlá ní ìpínlẹ̀ Alabama

## Àtòjọ àwọn ìlú àti ìlú-ńlá ní ìpínlẹ̀ Alabama

Birmingham cityscape view 2010.jpg|alt=Skyline of Birmingham|Birmingham is Alabama's most populous municipality.
Alabama Capitol Building.jpg|alt= Alabama State Capitol, Montgomery|Alabama State Capitol in  Montgomery, Alabama's capital city and second largest city by population
Downtown Mobile 2008 01.jpg|alt= Skyline of Mobile|Skyline of Mobile, Alabama's third largest municipality
Downtown Huntsville, Alabama cropped.jpg|alt= Skyline of Huntsville|Skyline of Huntsville, Alabama's fourth largest municipality
Bama Theatre Tuscaloosa Alabama 2009.jpg|alt=Bama Theatre of Downtown Tuscaloosa|Downtown area of Tuscaloosa, Alabama's fifth largest municipality


## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Àwọn Ìlú Ńlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà nípa àgbègbè wọn

Àtòjọ yìí jẹ́ ti àádọ́jọ àwọn ìlú-ńlá nípa **ilẹ̀ àgbègbè** wọn. 
Àwọn ibi tí omi wà wà nínú àpapọ̀ 
Ìlẹ̀ àgbègbè yìí, ṣùgbọ́n bí a bá tò wọ́n nípa àpapọ̀ àgbègbè, àwọn ìlú-ńlá tí wọ́n wà létí omi yóò tóbi ju àwọn ìlú-ńlá tó kù lọ lọ́nà tó kọjá òṣùwọ̀n. San Francisco Gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ńlá: àpapọ̀ ibi tí omi wà níbẹ̀ tó ìdá ọgọ́rin (80) nínú àpapọ̀ ilẹ̀ àgbègbè náà tí ó jẹ́ igba àti méjìlélọ́gbọ̀n (232) máìlì ní ìwọ̀n ìbú àti Òró rẹ̀. (601&nbsp;km2). Àwọn àkọsílẹ̀ tí a lò jẹ́ àkọsílẹ̀ tí Ètò Ìkànìyàn tí orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà 2010.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọkọ̀ ojú-omi Akérò

**Ọkọ̀ ojú-omi Akérò** jẹ́ àgbàyanu ọkọ̀ akérò, akẹ́rù,  tí ó lé rin irin-àjò káàkiri àgbáyé lórí alagbalúgbú omi. Ọkọ̀ ojú-omi akérò tún jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára ohun ìrìnsẹ̀ tí ó ń ṣe ọmọnìyàn ní ànfàní pupọ̀, yálà fún iṣẹ́,okòwò tàbí ìṣèwádí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀.     

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bùkọ̀lá Awóyẹmí

**Bùkọ́lá Àwoyẹmí** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **[[Arugbá]]**, tí wọ́n bí lọ́dún 1988 jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Kwara lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni ìyàwó gbajúmọ̀ òṣèré mìíràn tí ó ń jẹ́ Dàmọ́lá Ọlátúnjí.Ó gba orúkọ ìnagijẹ rẹ̀, Arugbá látàrí ipa tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí ògbóǹtarìgì òní-sinimá, Túndé Kèlání gbé jáde lọ́dún 2008.

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Bùkọ́lá Arugbá ní ìpínlẹ̀ Kwara lọ́dún 1988. Láti ìgbà èwe ni Bùkọ́lá tí fẹ́ràn láti di eléré tíátà. Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní ifáfitì ìjọba àpapọ̀ ní Ìlọrin, University of Ilorin. Nígbà tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ ló ti ń gbìyànjú láti máa ṣeré tíátà, ṣùgbọ́n ìràwọ̀ rẹ̀ kò tàn àfi ìgbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò tí Túndé Kèlání dárí lọ́dún 2008,tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Arugbá. Lẹ́yìn náà o tún kópa nínú "Poisonous Affair" àti àwọn sinimá-àgbéléwò gbankọgbì mìíràn lédè Yorùbá. "Ìgbà Ǹ Bá Jó" ni sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí Bùkọ́lá Àwoyẹmí ṣe agbátẹrù rẹ̀ fún ara rẹ̀ lọ́dún 2013.

## Àtòjọ díè nínú àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀
* Arugbá
* Poisonous Affair
* Church on Fire
* Akpochereogu
* Ire Okùnkùn
* Ìgbà Ǹ Bá Jó

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Arugbá

***Arugbá*** jẹ́ gbankọgbì sinimá àgbéléwò kan tí gbajúmọ̀ olóòtú àti olùdarí, ọ̀jọ̀gbọ́n Túndé Kèlání gbé jáde lọ́dún 2008. Eré yìí dá lórí àṣà àti ìtàn tí ó wọpọ̀ nínú ìtẹ̀síwájú ẹ̀sìn àti ètò ìjọba ní ilẹ̀. Yorùbá Sinimá yìí dá lórí àṣà Arugbá tí ó máa ń wáyé nínú ọdún ìbílẹ̀ kan tí wọ́n máa ń ṣe ní ìlú Òṣogbo, ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, Ọ̀ṣun Òṣogbo. Gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin, Bùkọ́lá Awóyẹmí tí ó fẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré Dàmọ́lá Ọlátúnji ni ó kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn Arugbá nínú eré náà.

Nínú eré yìí, ọ̀jọ̀gbọ́n Tunde Kelani ṣe àfihàn ìlànà ohun tí a ń pè ní arugbá nínú Ayébọ̀, èyí tí ó jẹ́ àṣà Yorùbá. Arugbá ni àwọn obìnrin ti a yàn láti máa rú ẹrù Ifá tàbí ohun èlò ètùtù tí wọ́n á lò nínú àṣà ìbọrà. Ìtàn náà sọ́ nípa Arúgbá kan, Adetutu, ẹni tí ó jẹ́ ẹ̀dá ìtàn pàtàkì. 

Ohun tí eré yìí fi hàn ni bí àwọn àṣà àti ètò Yorùbá ṣe ní ipa tó ṣe pàtàkì nínú èdá àti ìgbàgbọ́, àti bí ó ṣe yẹ kí àwọn èwe máa tẹ̀ lé ètò náà bó ti yẹ. Eré náà tún sọ nípa ìyípadà àti ija nínú àwùjọ wa, nígbà tí àwọn aláṣẹ máa ń ṣe àtàtìpó àwọn ètò ìjọba àti àwọn àṣà àtàtà wọn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Dàmọ́lá Ọlátúnjí

**** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejì oṣù kejì (February 2nd) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Dàmọ́lá ní ọkọ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin, Bùkọ́lá Awóyẹmí , tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Arugbá. Kí Dàmọ́lá tó fẹ́ Arugbá, ìyàwó àkọ́fẹ́ rẹ̀ ni Raliat Abíọ́dún. Wọ́n ti pínyà.  

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Dàmọ́lá Ọlátúnjí jẹ́ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Wọ́n bí I lọ́jọ́ kejì oṣù kejì. Láti ìgbà èwe rẹ̀ ni ó ti fẹ́ràn ère tíátà. Ọ̀pọ̀ ìgbà ló ti kópa nínú eré orí ìtàgé. 
Ilé Ifẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lo tí kàwé ní kékeré rẹ̀. Ilé ìwé Yaba College of Technology (YABA TECH), ní ìpínlẹ̀ Èkó, níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Yọ̀mí Fash-Láńsò, nígbà náà ló kópa pàtàkì nínú eré tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Òjò", tí Ọpẹ́yẹmí Ayéọ̀la kọ. Lẹ́yìn èyí, Dàmọ́lá tí kópa, bẹ́ẹ̀ ó sìn ti kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Michael Bloomberg

**Michael Rubens  Bloomberg** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kejì ọdún 1942 (February 14, 1942) jẹ́ pàràkòyí olóṣèlú, oníṣòwò àti oǹkọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Òun ni Aláṣẹ àti ọ̀kan lára olùdásílẹ̀ Bloomberg L.P., Bloomberg ni Alákòóso Ìlú-ńlá New York láti ọdún 2002 sí 2013. Lọ́wọ́ báyìí, òun ní adíje dùpò Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Democratic Party tí yóò wáyé lọ́dún 2020.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Amẹ́ríkà
Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Orílẹ̀-èdè Ní Àgbáyé

Èyí ni àtòjọ **Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Orílẹ̀-èdè Ní Àgbáyé**, nínú rẹ̀, a lè rí tí àwọn olú-ìlú àwọn orílẹ̀-èdè Olómìnira, àwọn orílẹ̀ èdè tí kò ì tí ì dá dúró tàbí àwọn tí ó ṣì ń jìjà àlà-ilẹ̀ tàbí ibodè. 
Àwọn Olú-ìlú àwọn orílẹ̀-èdè lágbáyé tí wọ́n wà nínú àtòjọ yìí ni àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà ní àkọsílẹ̀ pẹ̀lú àjọ International Standard ISO 3166-1, tàbí tí wọ́n wà ní àtòjọ àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n dá mọ̀ ní ráńpẹ́. 

Àwọn Orílẹ̀ èdè Olómìnira àti àwọn tí wọ́n wà lábẹ́ àyẹ̀wò àjọ Àgbáyé, United Nations ní fihàn nípa títóbi àrokò-ìkọ̀wé 

## Àkíyèsí

## Àwọn Ìtọ́kasí
Agége

**Agége** jẹ́ ìlú kan tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Èkó, tí ó sì tún jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ kan tí wọ́n ṣe àfàyọ rẹ̀ láti ara ìjọba ìbílẹ̀ Ìkẹjà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Ìtàn Agége
Agége jẹ́ ìlú kan tí ó ti wà tipẹ́, wọ́n ọ ìlú náà ní orúkọ nígbà ti iná òwò òwò obì ṣe ń jo gerege níléẹ̀ [Nàìjíríà] Àwọn tí wọ́n ta ìlú yí do ni àwọn ènìyàn [Àwórì àmọ́, irú wá ògìrì wá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn pàá pàá jùlọ àwọn Hausa tí wọ́n ma ń ṣòwò Obì. Lára àwọn Hausa yí ni wọ́n ma ń gé igi tí wọ́n sì tún ma ń káà. Nígbà kúùgbà tí àwọn ènìyàn Yorùbá bá ti nílò láti gé tàbí la igi, wọ́n ma ń pe àwọn Hausa láti ṣe àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, ó pẹ̀ tí àwọn Hausa yí ti ń gbé ní ibẹ̀ tí wọ́n sì ti ní àdúgbò tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún wọn tí wọ́n pe ní " Ìlú Àwọn Agé igi" , tí wọ́n sè di "Agége" lóní. 

## Dídá Ìjọba ìbílẹ̀ rẹ̀ kalẹ̀
Wọ́n dá ìjọba ìbílẹ̀ Agége sílẹ̀ ní ọdún 1954,  tí ó sì dá wà títí di ọdún 1967 tí àwọn ológun kọ́kọ́ dìtẹ̀ gbàjọba, tí wọ́n sì dàá pọ̀ mọ́ ìjọba ìbílẹ̀ Ìkẹjà. Wọ́n tún yọ Agége kúrò lábẹ́ Ìkẹjà ní ọdún 1980 láboẹ́ ìjọba alágbádá tí ó sì tún dá wà fún ọdún mẹ́ta, lẹ́yìn tí àwọn ológun pa ohun tí ó ń jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ rẹ́ ní inú ètò ìṣèjọba wọn.  sí abẹ́ Ìkẹjà nígbà tí wọ́n tún dìtẹ̀ gbàjọba ní ọdún 1983. 
Lára àwọn ìjọba ìbílẹ̀ tí wọ́n tu dá sílẹ̀ láti ará ìjọba ìbílẹ̀ Agége lábẹ́ ìṣèjọba alágbádá ni: 
* Ìjọba ìbílẹ̀ Àlímọ̀ṣọ́, 
* Ìjọba ìbílẹ̀ Ìfàkọ̀-Ìjàyè àti
* Ìjọba ìbílẹ̀ Orílé-Agége
## Àwọn Àwòrán Nípa Ìlú Agége

Fáìlì:Oba Akron round about at Agege local government, Ogba town.jpg|Oba Akran roundabout Agege
Fáìlì:Agege Football Stadium.jpg|Agege Stadium
Fáìlì:Side view Agege Lagos.jpg|Apá kan ti eré pápá fún gbígbá bọ́òọ̀ù ní Agege
Fáìlì:2008 agege bread seller Lagos Nigeria 2655737752.jpg|Obìrin tó ń kiri búrẹ́dì ní Agége 
Fáìlì:Train journey. Via Agege to Lagos..webm|Ọgbà kan ní ìlú Agége 
Fáìlì:Taste Fried Chicken Agege.jpg|Raster fried chicken ní Agege
Fáìlì:Agege Guinness Rd Agege, Lagos.jpg
Fáìlì:AGEGE ROUND ABOUT 7, AGEGE LAGOS.jpg
Fáìlì:Agege Road, Agege Lagos.jpg
Fáìlì:Ajelogo market Lagos main land.jpg
Fáìlì:GUINNESS ROAD 3, AGEGE LAGOS.jpg
Fáìlì:GUINNESS ROAD 5, AGEGE LAGOS.jpg
Fáìlì:GUINNESS ROAD 9, AGEGE LAGOS.jpg
Fáìlì:Guinness road, Agege Lagos.jpg
Fáìlì:Guinness Road, Agege.jpg


## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Èkó
Laide Bakare

**** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ keje oṣù kẹwàá ọdún 1980 (7th October 1980) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré, olóòtú àti oníṣòwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, Láídé Bákàrè jẹ́ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ gírámà rẹ̀, Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ Ìtàn àti ẹ̀kọ́ nípa ète (History and Strategic Studies) ní Ifáfitì ìjọba Àpapọ̀ tí ó wà ní ìlú Èkó. Bákan náà, ó kàwé gbàwé ẹ̀rí Dípólómà nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní Ifáfitì Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. 

## Iṣẹ́ tíátà rẹ̀
Láídé bẹ̀rẹ̀ sí ní nífẹ̀ẹ́ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò nígbà tí àwọn oníṣẹ́ tíátà máa wá ń lo ilé ìtura bàbá rẹ̀ fún sinimá àgbéléwò. Bàbá rẹ̀ jẹ́ pàràkòyí oníṣòwò tí ó ní ilé-ìtura tó lẹ́wà.
Láídé bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1999 nígbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Muka Ray kọ tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Adéyẹmí". Lẹ́yìn ìgbà náà, ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tí ó ju àádọ́ta lọ.

## Àtòjọ díè nínú àwọn sinimá-àgbéléwò tí ó ti kópa
* *Jẹjẹrẹ* 
* *Ẹnu Ọpẹ́ mi*
* *Money Bag* 
* *Orí owó* 
* *Òkun ọmọ ìyá* 
* *Ọrẹ mẹta*
* Àṣírí owó 

## Àwọn Ìtọ́kasí
2Shortz

**William Orioha** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí  **2Shortz** ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹta oṣù Kẹta, ọdún 1979 (3 March 1979). Jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, olùkọ orin àti ọ̀kọrin ráápù tẹ́lẹ̀, àmọ́ tí ó ti di ayàwòrán àti olùgbéré ìtàgé jáde ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà báyí. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ fún Best Collaboration eré The Headies ní ọdún 2006. Àwo orin tí ó gbé 2Shortz jáde tí ó pè ní *Pirated Copy*  ni ó gbé jáde ní ọdún 2004, tí ó sì tún fi àwọn orin àdákọ mẹ́ta lée lórí tí ó pè àkọ́lé wọ́n ní: "Carry Am Go", "Odeshi" àti "Delicious". Ó gbe awo orin èkejì jáde ní ọdún 2005 tí ó pe ní 'Original Copy*, nígbà tí ó gbe awo Ìkẹjà tí ó pe ní  *Commercial Avenue* jáde ní ọdún 2007. Òun ló tún kọ  *Music Business* tí ó gbe jáde ní ọdún 2008. Ọdún 2010 ni ó kọ *I am William* tí ó sì kọ*Loud Silence'' ní ọdún 2016. Èdè Gẹ̀ẹ́sì, èdè Igbo àti èdè àdàmọ̀dì Gẹ̀ẹ́sì (pigin) ni 2Shortz fi ma ń kọrin ráápù rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Nàìjíríà
Beverly Osu

**Beverly Ada Mary Osu** tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹtàdínlọ́gbọ̀ oṣù Kẹjọ ọdún 1992  (September  27,1992) jẹ́ alájótà oníhòhò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. ó di ìlú mọ̀ọ́ká lórí àwọn ipa rẹ̀ ní oríṣiríṣi sinimá àti ipa tí oko ní inú Big Brother Africa ẹlẹ́kẹjọ Irú rẹ̀. Ó gba àmì-ẹyẹ ti Dynamix All Youth Awards ti ọdún 2011.

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Osu, jẹ́ ọmọ ìpínlẹ̀ Delta àmọ́ tí wọ́n bí sí Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ 
Daughters of Divine Love Convent, tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Enugu, nígbà tí ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì Babcock, láti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ Ibà ọ̀pọ̀ ènìyàn sọ̀rọ̀ (mass communication), àmọ́ kò parí níbẹ̀. Ẹ̀wẹ̀, ó darí ẹ̀kọ́ rẹ̀ sí  National Open University of Nigeria láti parí ìkẹ́kọ́ gboyè rẹ̀ láti ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì Babcock.  .

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Ìlú Muṣin

**Ìlú Muṣin** agbègbè àti ìjọba ìbílẹ̀ kan ní Ìpínlẹ̀ Èkó.  Ìlú yí wà ní àdojúkọ òpópó tó lọ sí ìlú Ìkẹjà. Muṣin jẹ́ ìlú kan tí ilé àt èrò pọ̀ sí gidi tí ètò ìmọ́ tótó sì mẹ́hẹ ní àárín Èkó, gẹ́gẹ́ bí ètò ìkànìyàn ọdún 2006 ṣe fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé àwọn ènìyàn tí wọ́n ń gbe níbẹ̀ tó 633,009 níye.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Muṣin
Charles Olúmọ

**** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Àgbákò** ṣùgbọ́n tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ **Abudul Salam Sànyàolú** (ti a bi ni Oṣu Keje ọdun 1923 o si ku ni Oṣu Kẹwa Ọjọ 31, Ọdun 2024) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Nínú sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá tí ó jẹ́ abala Nollywood ni ó ti gbajúmọ̀.

## Iṣẹ́ tíátà rẹ̀

Àgbákò bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà lọ́dún 1953 ní ilé ìjọsìn, The Apostolic Church ni ìpínlẹ̀ Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí ìta
* https://www.nigeriafilms.com/more/80-interviews/9635-my-only-regret-alhaji-abdulsalam-sanyaolu-a-k-a-charles-olumo-or-agbako 

* http://www.saharaweeklyng.com/im-not-pasumas-biological-father-charles-olumo-aka-agbako/

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Túndé Àlàbí-Hùndéyín

**** tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ **Dúdú** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà ọdún 1953 (6th June 1953) jẹ́ gbajúmọ̀ a yàwòrán, olùdarí àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Àgbádárìgì|Badagry ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 

## Iṣẹ́ rẹ̀
Ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀, Túndé Àlàbí-Hùndéyín jẹ́ gbajúgbajà afẹ̀rọ-yawòrán. Bẹ́ẹ̀ náà ló ń ṣiṣẹ́ olùdarí àti olóòtú sinimá àgbéléwò. Dúdú tún jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn tí ó máa ń yà sinimá àwọn gbajúmọ̀ àwọn olórin. Bẹ́ẹ̀, ó ti ṣíṣe ní ilé iṣẹ́ tẹlifíṣàn tí ìpínlẹ̀ Ògùn rí ní Abẹ́òkúta. Gbajúmọ̀ rẹ̀ gbòde gẹ́gẹ́ bí olùdarí sinimá-àgbéléwò lọ́dún 1983 nígbà tí ó darí sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń Ìrèké Oníbùdó. Òun ni Aláṣẹ àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ "Dudu Productions" tí ó ṣe agbátẹrù sinimá-àgbéléwò tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Ìyàwó Àlájì", èyí tí ó jẹ́ sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí ilé iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń ṣe àyẹ̀wò àwọn sinimá-àgbéléwò, National Film and Video Censors Board, (NFVCB)  yẹ̀wò, tí wọ́n sìn gbà á wọlé tó bójú mú láti ṣàfihàn lọ́dún 1994.

Túndé Alabi-Hundeyin tí fìgbà kan jẹ́ Alága Ìjọba Ìbílẹ̀ Badagry, ní ìpínlẹ̀ Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná

**** jẹ́ ọ̀dọ́mọbìnrin ọmọ ọdún mẹ́rìnlélógún tí ó jọba nípò Adelé ní ìlú Ààyè ní ìpínlẹ̀ Oǹdó lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó wà lọ́mọ ọdún méjìlélógún, ọmọ Ilé ẹ̀kọ́ gíga ifáfitì, Achievers University, ní ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó, tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìṣègùn òyìnbó lọ́dún 2017 tí ifá fi yàn án lẹ́yìn tí bàbá rẹ̀, tí ó jẹ́ Ọ̀ba, Kábíyèsí Aláàyè tí ìlú Aàyè, Ọba J. B. Agbóná wàjà lọ́jọ́ kẹrin oṣù karùn-ún ọdún 2017.. Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná ní ó wà nípò Ọba ìlú Aàyè, gẹ́gẹ́ bí Adelé, tí ó sìn ń pàṣẹ ìlú náà lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Bídèmí Kòsọ́kọ́

**** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kọ̀kàndínlógún oṣù kẹwàá ọdún 1988 (21st October 1988) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Èkó, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ gbajúgbajà òṣèré sinimá àgbéléwò, ọmọba Jídé Kòsọ́kọ́. Ẹbí wọn ní à bá má pè ní ẹbí sinimá àgbéléwò lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, nítorí yàtọ̀ sí bàbá rẹ̀, ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Ṣọlá Kòsọ́kọ́ àti ìyàwó bàbá rẹ̀, olóògbé Henrietta Kòsọ́kọ́ náà jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò.  

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Achievers University

**Achievers University** jẹ́ ilé ẹ̀kọ́ gíga ifáfitì tí wọ́n tẹ̀dó sí ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó , lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà 

Ó jẹ́ ifáfitì Aládàání tí wọ́n dá sílẹ̀ lọ́dún 2017, tí Ìjọba Àpapọ̀ sìn fọwọ́ sí. Ó gúnwà sí àgbègbè Ìdásẹ̀n ní ìlú Ọ̀wọ̀. 

Ifáfitì Achievers University jẹ́ ọ̀kan lára ilé iṣẹ́ ẹ̀kọ́, the Achievers Group of Education and Training Organization, tí ó gúnwà sí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọ̀gbẹ́ni Bọ̀dé Ayọ̀rìndé àti àwọn onímọ̀ nípa ìkẹ́kọ̀ọ́ mìíràn ní wọ́n dá a sílẹ̀. Ifáfitì yìí bẹ̀rẹ̀ lọ́dún 2007 sí 2008. Àjọ tí ó ń ṣe kòkárí ètò ẹ̀kọ́ ifáfitì lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà the Nigerian National University Commission kà á sí ipò mẹ́tàléláàádọ́ta nínú àwọn Ifáfitì tó pójúwọ̀n lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́dún 2013.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Yunifásítì ní Nàìjíríà
Mọsún Fìlání

** Mọsún Fìlání** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré-bìnrin sinimá àgbéléwò, sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀, àti olóòtú ètò orí rédíò ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ láti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìgbà-èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Wọ́n bí i n'ílùú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ṣùgbọ́n Ìpínlẹ̀ Èkìtì ni àwọn òbí rẹ̀ tí ṣẹ̀ wá. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ márùn-ún tí àwọn òbí rẹ̀ bí.  Mọsún lọ sí ilé ìwé gíga ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa olùkọ́, Abeokuta College of Education, bẹ́ẹ̀ náà ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ ètò okoòwò ṣíṣe ní ifáfitì Tai Solarin University of Education.

## Iṣẹ́ tíátà rẹ̀
Mọsún tí kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò, pàápàá jùlọ lédè Yorùbá. Bẹ́ẹ̀ náà ló jẹ́ olóòtú lórí ètò lórí rédíò láti ọdún 2005. Wọ́n sìn tí yàn án fún àmì ẹ̀yẹ fún òṣèrébìnrin tí ó dára jù ní ipò amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ olú-ẹ̀dá ìtàn lọ́dún 2009 àti 2011.

## Àwọn àṣàyàn sinimá rẹ̀
* *Ikú Ẹwà*
* *Amì Ayò*
* *Different Strokes (2023) as Dunni*
* *Imelda (2022) as Bisola*
* *Iyọ̀ Ayé (2011)*
* *Ọ̀gá Ọlápàá (2010)*
* *Ise Onise (2009)*
* *Iṣẹ́ Ìmọ́lẹ̀ (2009) as Sunmade*
* *[[Jenifa]] (2009) as Tracy*
* *Àjẹ́ mẹ́ta (2008) as Hadiza*

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Àtòjọ àwọn ifáfitì aládàání lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà

Àwọn wọ̀nyí ni àtòjọ àwọn Ifáfitì Aládàání tí National University Commission, (NUC) tí Ìjọba Àpapọ̀ fún láṣẹ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. A ṣe àtòjọ yìí nípa àtò álúfábẹ́ẹ̀tì.  

* Achievers University, Ọ̀wọ̀ , Ìpínlẹ̀ Oǹdó 
* Adeleke University, Ẹdẹ, Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
* Admiralty University, Ibusa Delta State
* Afẹ́ Babalọlá University, Adó-Èkìtì, Ìpínlẹ̀ Èkìtì 
* African University of Science & Technology, Àbújá 
* Ajayi Crowther University, Ìbàdàn, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ 
* Al-Hikmah University, Ìlọrin 
* Al-Qalam University, Katsina
* American University of Nigeria, Yólà, Ìpínlẹ̀ Adamawa
* Anchor University Ayobo Lagos State
* Arthur Javis University, Akpoyubo, Cross river State
* Atiba University, Oyo
* Augustine University 
* Babcock University, Ìliṣàn-Rẹ́mọ, Ìpínlẹ̀ Ògùn 
* Baze University 
* Bells University of Technolog Ọ̀tà, Ìpínlẹ̀ Ògùn 
* Benson Idahosa University, Benin, Ìpínlẹ̀ Ẹdó 
* Bingham University, New Karu
* Bowen University , Ìwó, Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun 
* Caleb University, Èkó, Ìpínlẹ̀ Èkó 
* Caritas University, Enugu
* CETEP City University, Èkó, Ìpínlẹ̀ Èkó 
* Chrisland University 
* Christopher University Mowe
* Coal City University, Enugu State
* Covenant University Ọ̀tà, Ìpínlẹ̀ Ògùn 
* Crawford University Igbesa
* Crescent University 
* Dominion University Ibadan, Oyo State
* Edwin Clark University, Kaigbodo
* Eko University of Medical and Health Sciences Ijanikin, Lagos
* Elizade University, Ilara-Mokin
* Evangel University, Akaeze
* Fountain University, Oshogbo
* Godfrey Okoye University, Ugwuomu-Nike – Enugu State
* Gregory University, Uturu
* Hallmark University, Ijebu Ìtèlè, Ògùn 
* Hezekiah University, Umudi
* Igbinedion University Okada
* Joseph Ayo Babalola University, Ikeji-Arakeji
* Katsina University, Katsina
* Kings University, Òde-Ọ̀mu, ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun 
* Kola Daisi University Ibadan, Oyo State
* Kwararafa University, Wukari
* Landmark University, Omu-Aran
* Lead City University, Ibadan
* Legacy University, Okija Anambra State
* Madonna University, Okija
* Mcpherson University, Seriki Sotayo, Ajebo
* Micheal And Cecilia Ibru University 
* Mountain Top University 
* Nigerian-Turkish Nile University, Abuja
* Novena University, Ogume
* Obong University, Obong Ntak
* Oduduwa University, Ipetumodu – Osun State
* PAMO University of Medical Sciences, Portharcourt
* Pan-African University, Lagos
* Paul University, Awka – Anambra State
* Precious Cornerstone University, Oyo
* Redeemer’s University, Mowe
* Renaissance University, Enugu
* Rhema University, Obeama-Asa – Rivers State
* Ritman University, Ikot Ekpene, Akwa Ibom
* Salem University, Lokoja
* Samuel Adegboyega University, Ogwa
* Skyline University, Kano
* Southwestern University, Oku Owa
* Spiritan University, Nneochi Abia State
* Summit University, Offa 
* Tansian University, Umunya
* University of Mkar, Mkar
* Veritas University 
* Wellspring University, Evbuobanosa – Edo State
* Wesley University of Science & Technology, Ondo
* Western Delta University, Oghara

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ikọ́

**Ikọ́** jẹ́ ọ̀nà gbígbé atẹ́gùn jáde pẹ̀lú agbára láti ọ̀nà ọ̀fun kí a lè fọ ọ̀nà ọ̀fun náà mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìdọ̀tí tí ó sá pamọ́ síbẹ̀. Ikọ́ wíwú lè jẹ́ lẹ́ẹ̀kan tàbí léra-léra tí yóò sì mú kẹ̀lẹ̀bẹ̀ dání.
Wíwúkọ́ léra-léra lè túmọ̀ sí wípé àìsàn tàbí àrùn kan wà ní àgọ́ ara nítorí wípé púpọ̀ lára àwọn àrùn àgọ́ ara ni a lè tàn kálẹ̀ tàbí pin fún ẹlòmíràn

## Ṣíṣe ìtọ́jú ikọ́
Ṣíṣe ìtọ́jú ikọ́ nííṣe pẹ̀lú wíwádí ohun tí ó fa ikọ́ fúnra rẹ̀, bí a bá ti mọ̀ọ́n, ìtọ́jú rẹ̀ yóò yá kánkán.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìlera
Èdè Àbèsàbèsì

**Àbèsàbèsì** tàbí **Akpes** jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Òndó).

## Dialect comparison
:*See also:  (Wiktionary)*

Àbèsàbèsì dialects and Èdè Yorùbá:

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè Nàìjíríà
Ìwé Ìrìnà

**Ìwé Ìrìnà** ni àkójọ pọ̀ ìwé ìdánimọ̀ tí ìjọba orílẹ̀-èdè kan sì fi òntẹ̀ lù fún ìrìn-àjò ọmọ orílẹ̀-èdè bẹ́ẹ̀. Àmọ́ èyí kìí ṣi ìwé àṣẹ ìgbélùú rárá. Ìwé yí wà fún ìrìn-àjò lọ sí orílẹ̀-èdè mìíràn. Àwọn ohun tí ó ṣe kókó jùlọ ni orúkọ ẹni tí ó ni ìwé ìrìnà náà, ibi tí wọ́n ti bíi, ọjọ́ ìbí, àwòrán ìdánimọ̀ pélébé, ìbuwọ́lù àti àwọn nkan tí a lè fi dá ẹni tí ó ni ìwé ìrìnà náà. Púpọ̀ nínú àwọn orílẹ̀-èdè ni wọ́n ti gùn lé ìpèsè ìwé ìrìnà onítẹ̀ka tí ó ní àmì ìdánimọ̀ chip nínú, tí yóò dènà ṣíṣe ayédèrú ìwé ìrìnà lọ sí ìlú mìíràn.

.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Èdè Ọ̀kọ́

**Ọ̀kọ́** jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Kogí).

## Vocabulary
:*See also:  (Wiktionary)*

Èdè Ọ̀kọ́, Èdè Yorùbá:

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè Nàìjíríà
Ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá

thumb|Èère Ọọ̀ni Ifẹ̀ ní sẹ́ńtúrì kejìlá/kẹtàlá tó kọlà
thumb|Ọ̀dọ́kùnrin Yorùbá láti ìlú Ìbàdàn tó kọ ìlà Ọ̀yọ́ s'ójú.
**Ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá** jẹ́ kíkọ tàbí fífa ìlà sí ojú, orí, apá tàbí itan gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà kan pàtàkì tí àwọn Yorùbá ń gbà láti ṣe ọ̀ṣọ́, dá ara wọn mọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ gẹ́gẹ́ bí àṣà àti ìṣe. 

## Ìwúlò Ilà
Kókó  ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá ni kí wọ́n lè mọ ènìyàn mọ́ ìdílé rẹ̀ ní gbogbo ibi tí ó bá lọ. Ilà yí lè jẹ́ ti ìdílé Ìyá tàbí ti Bàbá àmọ́ lọ́pọ̀ ìgbà, ti ìdílé bàbá ni wọ́n sábà ba ń kọ fún ọmọ. Lára Ìwúlò  Ilà tún ni láti fi ṣe ọ̀ṣọ́ tàbí ṣe ara lóge àti lọ́jọ̀. Wọ́n tún máa ń lo Ilà láti fi so ẹ̀mí ẹ̀mí ọmọ àbíkú ró kí ó má ba kú tàbi padà sọ́dọ̀ àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ mọ́.  Bí ó bá tilẹ̀ gbìyànjú láti padà, tàbí àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ wá mu tipá-tipá ilà yí ni yóò jẹ́ kí wọ́n kọ̀ọ́ sílẹ̀, nítorí ilà náà yóò dúró gẹ́gẹ́ bí àmì tí yóò jẹ́ kí irúfẹ́ ọmọ náà ó yàtọ̀. 

## Àwọn Orílẹ̀-èdè tí ilà kíkọ ti wọ́pọ̀
Àṣà ilà kíkọ wọ́pọ̀ láàrin àwọn ènìyàn 
*Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
* orílẹ̀-èdè Benin, 
* orílẹ̀-èdè Tógò. 

## Oríṣi ìlà
thumb|Oríṣi ilà

### Pélé
Ilà pélé ni ilà mẹ́ta-mẹ́ta sórí ẹ̀kẹ́ kọ̀ọ̀kan. 

Pélé pé oríṣi mẹ́ta, àwọn ni ; *Pele Ife*, èyí wọ́pọ̀ láàárín àwọn ará Ilé-Ifẹ̀. *Pélé [[Ìjẹ̀bú]]* àti *Pélé [[Ìjẹ̀ṣà]].* Gbogbo rẹ̀ pátá ló rí bákan náà.

### Òwu
Òwu ni ilà mẹ́fà lórí ẹ̀kẹ́ kọ̀ọ̀kan, tó sì wọ́pọ̀ láàárín àwọn ará Òwu, tó jẹ́ ọ̀kan lára ìlú tó gbajúmọ̀ ní Abẹ́òkúta, ẹ̀ka Ìpínlẹ̀ Ògùn. Olóyè Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ kọ ilà Owu

### Gò̩mbó̩
Ilà Gọmbọ ni a tún mọ̀ sí kẹkẹ. Kẹkẹ ni ilà bíi ókan àti ilà tó wọ́ tí wọ́n kọ sí ẹ̀kẹ́ kọ̀ọ̀kan. Àwọn ará Ògbómọ̀ṣọ́ ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ni ó sáábà máa ń kọ ilà yìí. 

### '''Àbàjà'''
Àbàjà máa ń jẹ́ ilà méjìlá, mẹ́fà ló máa ń wà ní ẹ̀kẹ́ kọ̀ọ̀kan. Èyí máa ń wọ́pọ̀ láàárín àwọn Oyo.   Òun sì ni ọba Lamidi Adeyemi III, tó fìgbà kan jẹ́ Aláàfin Ìlú Ọ̀yọ́   Àwọn ilà mìíràn ta ní ní èdè Yorùbá ni Ture, Mande, Bamu àti Jamgbadi.

## Orúkọ àwọn èèyàn ìlú-mọ̀n-ọ́n-ká tí wọ́n kọlà
* Ladoke Akintola
* Olusegun Obasanjo
* Lamidi Adeyemi III
* Ayo Ladigbolu
* Ayo Fayose
* Adegboyega Dosunmu Amororo II
* Christopher Alao-Akala
* Salihu Moddibo Alfa Belgore
* King Sunny Ade
* Brymo
* Olaniyi Afonja

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn orísun

*  

## Tún wo

*
Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀

**Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀** tí a lè ṣe ìkékúrú rẹ̀ sí (**TSP**) jẹ́ ilé iṣẹ́ tí ó eà ní ọ̀nà bí a ṣe lè rí ara ẹni bá sọ̀rọ́, yálà nípa lílo ẹ̀rọ ìpè ìléwọ́, tàbí ìtàkùn ayélujára. 

Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ tàbi 
TSPs, ni ó jẹ́ wípé nígbà kan rí, ìjọba orílẹ̀-èdè nìkan ló ma ń ṣàkóso lórí pípèsè irúfẹ́ ohun èlò ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀ nítorí owó tabua tí ó má ń náni láti pèsè rẹ̀. Àmọ́ nkan ti yí padà tí àwọn ilé-iṣẹ́ aládàáni náà ti ń pèsè àwọn ohun èlò yí. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Monalisa Chinda

**Monalisa Chinda** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹsàn-án ọdún 1974 (13th September 1974) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò, ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ olóòtú ètò orí tẹlifíṣàn àti gbajúmọ̀ olúgbóhùnsáfẹ́fẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìlà ìpè (Sìm Card)

**Ìlà ìpè** ni a lè pè ní **Àmì ìdánimọ̀ fún oníbàárà** (subscriber identity module) tí gbogbo ènìyàn ń pè ní **SIM card**, jẹ́ àmúpamọ́ circuit) kan tí ó wà fún títọ́jú orúkọ àti àwọn àmì ìdánimọ̀ gbogbo tí oníbàárà bá fi sílẹ̀ lásìkò tí ó fẹ́ gba ìlà ìpè rẹ̀. Àwọn ohun tí oníbàárà fi sílẹ̀ yí ni yóò jẹ́ ohun tí wọ́n lè fi ṣe ìdámọ̀ rẹ̀ lórí ìtàkùn tàbí lórí ẹ̀rọ ìpè ìléwọ́. Ó ṣe é ṣe kí a fi orúkọ àti ìlà ìpè àwọn ènìyàn bí ẹbí, ọ̀rẹ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ pamọ́ sórí ilà ìpè wa.

## Ibi tí a ti lè lo ìlà ìpè
A lè lo ìlà ìpè ní orí ẹ̀rọ ìléwọ́, sátáláìtì,, agogo ọrùn ọwọ́, ẹ̀rọ kọ̀mpútà tàbí àwọn ẹ̀rọ ayàwòrán tí óníkàápá irú rẹ̀.  
## Àwọn Ìtọ́kasí
Bright Chimezie

**Bright Chimezie** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá ọdún 1960 (1st October 1960) jẹ́ gbajúmọ̀ olórin ìgbà kan ọmọ bíbí Ìgbò lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Eṣinṣin ilé

**Eṣinṣin Ilé** tí wọ́n ń dà pè ní (*Musca domestica*) jẹ́ ohun tí ó ń fò, tí ó sì jẹ́ ọ̀ksn lára ẹbí Cyclorrhapha. Wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé eṣinṣin yí wá láti ayé Cenozoic, kí ó tó na fọ́n ká sí orílẹ̀ àgbáyé. Ó jẹ́ ọ̀kan lára kòkòrò tí ó wọ́pọ̀ nínú Ilé. 
## Ìrísí rẹ̀
Eṣinṣin ilé tí ó bá ti dàgbà ma ń ní àwọn olómi eérú sí àwọ̀ dúdú, tí ó sì ní ìlà olóòró ní ẹ̀yìn, ó nírun wẹ́rẹ́ wẹ́rẹ́ lára, pẹ̀lú ìyẹ́ méjì. Wọ́n ní ojú  pupa tí yọ kòngbà síta.  
## Ìbálòpọ̀ ìyẹ́yin àti ìpamọ rẹ̀
Eṣinṣin ilé tí ó jẹ́ abo ma ń sábà ní àṣepọ̀ ní ẹ̀ẹ̀kan, tí ó sì ma ń gbé àtọ̀ akọ kiri láti  lòó nígbà tí àsìkò àti yẹ́yin bá tó. Ó ma ń yé ẹyin tí ó tó ọgọ́rùn ún nípa sísàba lé ohun kan tí ó ti ń jẹrà bí ónjẹ bíbàjẹ́ tàbí ìgbẹ́. Àwọn ẹyin yí ni wọ́n ma ń yíra padà sí ohun abẹ̀mí tí kò lẹ́sẹ̀ tí a mọ̀ sí ìdin.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Kòkòrò
Ẹ̀ka:Àwọn eṣinṣin
Ilé

File:Teremok (Talashkino; 2013-11-10) 02.JPG

**Ilé** tí a tún ńndà pè ní **Ibùgbé** jẹ́ ibi tàbí àyè tí a lè ma sùn tàbí gbé pẹ̀lú àwọn ẹbí wa. 

## Ohun èlò ìkọ́lé
Ilé lọ́pọ̀ ìgbà máa ń jẹ́ ohun tí wọ́n máa ń fi igi àti  ikí kọ́ láyé àtijọ́. Irúfẹ́ ilé báyí ni wọ́n ń ń pè ní Abà. Àmọ́ láyé òde òní, oríṣríṣi ohun èlò ni wọ́n fi ń kọ́lé, àwọn ohun èlò bí:  iyẹ̀pẹ̀, sìmẹ́ntì, òkúta, páànù ìṣó àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
## Ìrísí rẹ̀
Ilé ma ń ga bí ó bá ṣe wu onílé kí ilé òun ṣe ga sí, ilé gbọ́dọ̀ ní fèrèsé, ẹnu ọ̀nà àbáwọlé, iyàrá kan tàbí púpọ̀, balùwẹ̀, ilé ìdáná, ilé ìgbọ̀sẹ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ
. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Hanks Anuku

**Hanks Anuku** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1960 (12 May 1960) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó máa ń kópa nínú sinimá àgbéléwò èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò   As of 2017, Anuku was naturalized and became a Ghanaian.

## Ìgbà èwe rẹ̀
Anuku lọ sí ilé-ìwé Loyola College, ní ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí ní ilé-ìwé Auchi Polytechnic in 1981, and he was born 1960 in Ibadan.

## Àtòjọ àwọn sinimá-àgbéléwò tí ó ti kópa
**Broad Daylight* (2001) 
**Bitter Honey* (2005)
**The Captor* (2006)
**Men on Hard Way (2007)*
**Fools on the Run*(2007) 
**Desperate Ambition*(2006)
**My Love*
**Wanted Alive*
**Rambo*

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Osita Iheme

**Osita Iheme**, MFR tí wọ́n bí ní ogúnjọ́ oṣù kejì ọdún 1982 (February 20, 1982) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí "Pawpaw" látàrí ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn Pawpaw nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń *[[Aki na Ukwa]]* pẹ̀lú Chinedu Ikedieze. Òun ni olùdásílẹ̀ Inspired Movement Africa, èyí tí ó dá sílẹ̀ láti ṣe móríyá fún àwọn màjèsín àti ọ̀dọ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti Áfíríkà lápapọ̀. 

Lọ́dún 1988, Iheme gba àmì ẹ̀yẹ *Lifetime Achievement Award*, èyí tí African Movie Academy Awards fún un. Wọ́n kà á sí ọ̀kan nínú àwọn òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó gbajúmọ̀ jùlọ. 

Lọ́dún 2011, ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nígbà ìṣèjọba Ààrẹ Goodluck Jonathan fún un ní àmì ìdálọ́lá ọmọ ẹgbẹ́ ọlọ́lá Order of the Federal Republic (MFR). 

## Ìgbà èwe
 Ó jẹ́ ọmọ bíbí Mbaitoli ní ìpínlẹ̀ Ímò lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ṣùgbọ́n ìpínlẹ̀ Abia ló gbé dàgbà, ó sìn kàwé gbàwé ẹ̀rí dìgírì nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ kọ̀m̀pútà ní ifáfitì Lagos State University.

## Àtòjọ àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀

* Games men play 5: Computer Games is our Game (2018)
* The Self-Destruction of Little Mark (2017)
* Double Mama (2015)
* Mirror Boy (2010)
* Tom and Jerry (ó kọ́kọ́ jáde lọ́dún 2003, wọ́n tún ṣe àtúnṣe rẹ̀ 2008)
* Markus D Millionaire (2008)
* Stubborn Flies (2007)
* Boys from Holland (2006)
* Brain Box (2006)
* Criminal Law (2006)
* Jadon (2006)
* Last Challenge (2006)
* Remote Control (2006)
* Royal Messengers (2006)
* Winning Your Love (2006)
* Young Masters (2006) 
* Colours of Emotion (2005)
* Final World Cup (2005)
* Holy Diamond (2005)
* I Think Twice (2005)

* My Business (2005)
* Reggae Boys (2005)
* Secret Adventure (2005)
* Spoiler (2005)
* Village Boys (2005)
* American Husband (2004)
* Big Daddies (2004)
* Columbia Connection (2004)
* Daddy Must Obey (2004)
* Mr.Ibu (2004)
* Baby Police 2 (2004)
* John and Johnny Just Come (2003)
* Green Snake (2003)
* 2 Rats (2003)
* Aki na ukwa (2003)
* I'm in Love (2003)
* Baby Police (2003)
* Back from America 2 (2003)
* Charge & Bail (2003)

* Tell Them (2003)
* Oke Belgium (2003)
* Good Mother (2003)
* Informant (2003)
* Johnny Just Come (2003)
* Nicodemus (2003)
* Nwa Teacher (2003)
* Twin Brothers (2003)
* Aka Gum (2002)
* Okwu na uka (2002)

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Chinedu Ikedieze

**Chinedu Ikedieze**, MFR tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Kejìlá oṣù Kejìlá ọdún 1977 (12 December 1977 ní ìlú Bende, ní ìpínlẹ̀ Abia, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó di gbajúmọ̀ nípa ipa tí ó máa ń kó pẹ̀lú Osita Iheme nínú àwọn sinimá àgbéléwò pàápàá jùlọ sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Aki na Ukwa]]*. 

Lọ́dún 2007, Ikedieze gba àmì ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá *Lifetime Achievement Award* ní African Movie Academy Awards.

## Àtòjọ àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Clem Ohameze

**Clem Ohameze** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ti ń ṣeré fún nǹkan bí ogún ọdún sẹ́yìn. Clem Ohameze bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1995. Ṣùgbọ́n ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ ní kété tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ *End TIME*. Ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tó ti to ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta (500) fún ọdún ogún tí ó ti ń ṣeré láti ọdún 1995 títí di àkókò yìí.

## Ìgbà èwe
Wọ́n bí Clem Ohameze lọ́jọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹfà ọdún 1965 (27 June 1965) nílùú Port Harcourt, ní ìpínlẹ̀ Rivers, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà.Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Holy Family College/Baptist High School fún ẹ̀kọ́ ilé-ìwé gírámà. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Institute of Management Technology, Enugu, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú Dípólómà nínú ìmọ̀ Ìbánisọ̀rọ̀. Bákan náà ó lọ sí University of Port Harcourt níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú dìgírì nínú Ìmọ̀ Àyíká àti Ènìyàn  (Ìṣeọ̀rọ̀àwùjọ àti Anthropology) lọ́dún 1989. Bákan náà, ó tún kàwé gboyè dìgírì kejì nínú ìmọ̀ ìṣègùn àbò àti àyíká ní òkè-òkun ní Buckingham University, ní London lọ́dún 2010.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Blessed Stars Football Academy

**Blessed Stars Football Academy** ile-ẹkọ ijinlẹ ere idaraya ti o da ni Ipinle Akwa Ibom, Nigeria. Ile-ẹkọ giga naa da ni 2002 o si fi aṣẹ nipasẹ Gomina ti tẹlẹ ti ipinle Akwa Ibom, Akpan Isemin. Ile-ijinlẹ yii da pẹlu ero-iṣe iṣere ati idagbasoke awọn elere idaraya ni Nigeria. Ile-ijinlẹ wa ni a mọ fun dida ọpọlọpọ awọn oṣere U-17 fun ẹgbẹ afẹsẹgba orilẹ-ede Naijiria labẹ-17. Ti yan ile-iwe giga fun Ile-ẹkọ giga Grassroot ti o dara julọ ni Ile-iṣere Ere idaraya ti Ilu Naijiria 2019.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Lafiaji Okuneye Bilikis

**Láfíàjí Okùnẹ́yẹ Bilikis** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n  ìlera, ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Èkó. A bí Bilikis ní ọjọ́ kejì oṣù kejì ọdún 1972 ní erékùṣù ìlú Èkó. Ó jẹ́ gíwá Ilé ẹ̀kọ́ olùkọ́ni àgbà ti Adéníran Ògúnsànyà College of Education‎.

## Awon itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Àsálà

***Àsálà*** ni èso igi èyíkéyí nínú àwọn ẹ̀yà igi tí àwọn gẹ̀ẹ́sì ń pè ní *[[Juglans]]* .
Àsálà jẹ́ ọ̀kan lára èso jíjẹ nígbà tí ó bá ti gbó.
## Ànfàní èso àsálà
Èso àsálà dára fún wíwo àìsàn ìtọ̀ ṣúgà, ó dára fún 
kí ọpọlọ ó pé.

## Ìrísí rẹ̀
Èso àsálà rí roboto, èpo rẹ̀ dúdú mìnì, àmọ́ tí a bá  fọ tàbí làá, inú rẹ̀ funfun báláú tí ohun kan fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ funfun sì pín èso kan tí a là yí sí ọ̀nà méjì. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àgbo

**Àgbo** jẹ́ ohun mímu àti ọ̀kan pàtàkì nínú ohun tí a lè fi ṣe ìwòsàn àgọ́ ara nípa kíkó egbògi, ewé, àti èpo ìbílẹ̀ pa pọ̀ láti lè fi tọ́jú àìsàn, àrùn àti Ooríṣríṣi ohun tí ó lè fa àìlera sí ara ẹ̀dá tàbí ẹranko.
## Ànfàní àgbo
Lára àwọn ànfàní àgbo ni 
* Ó rọrùn láti rí nítorí ó wà ní àrọ́wọ́tó wa ní àwọn agbègbè wa gbogbo.
* A kò nílò láti ní owó rẹpẹtẹ kí a tó se àgbo.
* Àgbo ma ń fọ  àìsàn kúrò lára pátá pátá.
## Àwọn Ìtọ́kasí