open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Áljẹ́brà onígbọrọ

[thumb|250px|right|A line passing through the [origin (mathematics)|origin (blue, thick) in '''R'''<sup>3</sup> is a linear subspace, a common object of study in linear algebra.]]

**Aljebra gbigboro** (linear algebra) je eka imo isiro ti o ni se pelu imo nipa awon atokaona (vector), aaye atokaona (vector space), maapu gbigboro (linear map) ati awon ona-eto idogba gbigboro (system of linear equation). Aaye atokaona se pataki ninu imo isiro ayeodeoni, nipa bayi aljebra alatele wulo lopolopo ninu aljebra afoyemo ati agbeyewo alabase (functional analysis). O tun wulo gidigidi ninu awon sayensi aladabaye ati sayensi awujo nigba t'oje pe awon apere alainitele (nonlinear) se mu sunmo eyi to je alatele (linear). 

## Ìtàn Áljẹ́brà gbigboro

Itan aljebra ayeodeoni bere ni arin odun 1843 ati 1844. Ni odun 1843, William Rowan Hamilton (eni ti o koko soro nipa *atokaona*) se awari *quaternions*. Ni odun 1844, Hermann Grassmann ko iwe ni ede Germani pelu akole *Die lineale Ausdehnungslehre*. Arthur Cayley mu apotinomba (matrix) wa ni odun 1857. Ilana Cramer to n fihan wa bi a se le s'ojutu awon idogba iseyato abo (partial differential equation) lo so aljebra alatele di eko ti a n ko ni awon ile-eko giga. Fun apere, E.T. Copson ko pe:

:*Ni odun 1922 ti mo di oluko kekere ni ile-eko giga Edinburgh, o yamilenu lati ri pe ilanaeto eko yato si ti ile-eko giga Oxford. Eka bi [[isodiodidi Lebesgue]] (Lebesgue integration), [[ero apotinomba]] (matrix theory), [[agbeyewo aminomba]] (numerical analysis), [[alawonile Riemannian]] (Riemannian geometry), lori awon eyi ti n ko mo nkankan nipa won....* E.T. Copson, Oro Isaju si *Idogba Iseyato Abo*, 1973

Ẹ̀ka:Áljẹ́brà
Algebra

Algebra (lati Larubawa: الجبر, romanized: al-jabr, lit. 'ijọpọ awọn ẹya ti o fọ,  tito egungun') jẹ ọkan ninu awọn agbegbe gbooro ti mathimatiki. Ni aijọju, algebra jẹ ikẹkọ awọn aami mathematiki ati awọn ofin fun ifọwọyi awọn aami wọnyi; o jẹ okun isokan ti o fẹrẹẹ jẹ gbogbo mathematiki. 

Oruko aljebra wa lati inu iwe ti onimo isiro ara ile Persia, Muhammad bin Mūsā al-Khwārizmī ko pelu akole (ni ede arabu كتاب الجبر والمقابلة) *Al-Kitab *'al-Jabr** wa-l-Muqabala'' (to tumosi **Iwe ekunrere fun isesiro nipa sisetan ati sisebamu'''). Eyi fi ona isojutu fun awon idogba alatele ati idogba alagbarameji han.

## Awon eka aljebra
Aljebra pin si orisirisi eka wonyi:

* Aljebra alakobere
* Aljebra afoyemo
** Áljẹ́brà gbígbọrọ
** Aljebra gbogbogbo
** Iro nomba onialjebra
** Jeometri onialjebra
** Isopo-nomba onialjebra

## Aljebra Ipilese

## Itokasi

Ẹ̀ka:Mathimátíkì
Ẹ̀ka:Áljẹ́brà
Ìwọ́ ìtanná

**Ìwọ́ ìtanná** tabi **ìwọ́ iná** ni bi àdìjọ ìtanná se n sàn kiri. Ẹyọ ìwọ̀n SI fun ìwọ́ iná ni ampere (A), to dọ́gba mọ́ sísàn kiri coulomb kan agbára iná ní ìsẹ́jú àáyá.

## Ìtumọ̀
Iye ìwọ́ iná (ti a wọ̀n ní ampere) ti o n gba òdeojú (surface) kan kọ já ni iye agbára iná (ti a wọ̀n ní coulombs) ti o n sàn kiri l'òdeojú na láàrin àsìkò kan. Tí Q bá jẹ́ iye agbára iná tó kọ já l'òdeojú na láàrin àsìkò T, nípa bayi àriniye (average) ìwọ́ iná I jẹ́:

:I = \frac{Q}{T}

Tí a bá jẹ́ kí ìwọ̀n àsìkò T kí ó dín títí títí dé òdo, á nìí ìwọ́ iná ẹ̀kanáà (instantaneous) *i(t)* gẹ́gẹ́ bi:

:i(t) = \frac{dQ}{dt}

## Ìwọ́ iná nínú wáyà onípánù (metal wire)

Nínú àwọn wáyà onípánù (Agbéiná – electrical conductor) tí wón gba agbára iná láàyè, ogunlọ́gọ̀ àwon atanná (electron) ni wọ́n rìn kiri lọ́fẹ̀ẹ́lófòò (atanná ọ̀fẹ́). Àwọn atanná wọ̀nyí kò sopọ̀ mọ́ átọ́mù kankan.

## Òfin Ohm

Òfin Ohm n tọ́kasí ìbásepọ̀ tó wà láàrin ìgbanná (Voltage), ìwọ́ iná ati ìdinà iná (electrical resistance):

:
I = \frac {V}{R}


nígbàtí,

:*I* jẹ́ ìwọ́ iná, ni ìwọ̀n ampere
:*V* jẹ́ ìgbanná (ìyàtọ̀ ìlókun) (potential difference), ní ìwọ̀n volt
:*R* jẹ́ ìdinà iná, ní ìwọ̀n ohm

## Àpẹrẹ

Àpẹrẹ ìwọ́ iná ti a le fojuri ni mọ̀nàmọ́ná (lightning) ati ìjì ojúòòrùn (solar wind). Bakana iwo ina ti a mọ̀ ni sisan atanna ninu okùn onírin, fun apere awon waya opo ina to n gbe ina lati ibikan de ibo miran ati awon waya kekeke ninu awon ero onina (electronics), ati bi atanna se n san koja ninu adena ina (resistor), sisan kiri ioni (ion) ninu bátìrì (battery) ati sisan kiri iho ninu agbeinadie (semiconductor).

[175px|thumb|Gẹ́gẹ̀ bi [òfin Ampère se sọ, ìwọ́ ìtanná n fa pápá onínágbérigbérin.]]

## Inágbéringbérin (electromagnetism)

Ìwọ́ iná n pese pápá gbéringbérin (magnetic field). A le wo papa gberigberin bii ọ̀pọ̀ ìlà to yi waya po.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìtanná
Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ìtẹ̀léntẹ̀lé Cauchy

Ninu imo isiro, **itelentele Cauchy**, ti a s'oloruko fun Augustin Cauchy, je itelentele ti awon afida (element) re n sunmo ara won bi itelentele ohun ba se n po si. Ni soki, ti a ba jusile nomba pato afida lati ibere itelentele ohun, a le so ijinnasi togaju larin afida meji di kekere bo ba se wu wa.

## Itelentele Cauchy fun awon nomba gidi

Itelentele kan,

:x_1, x_2, x_3, \ldots 

fun nomba gidi je ti **Cauchy**, ti fun gbogbo nomba gidi alapaotun ti *r > 0*, nomba odidi  *N* alapaotun yio wa fun won to je pe fun gbogbo awon nomba odidi *m*, *n*>*N* a ni 

:|x_m - x_n| 

Ẹ̀ka:Áljẹ́brà
Anígunmẹ́ta

**Anigunmeta** (triangle) je okan ninu ipilese irisi aniwonile: anigunpupo (polygon) pelu elenusonso (vertex) meta ati egbe meta ti won apa ila (line segment) gbooro. Irisi yi lo mu eka imo isiro ti a mo si Iwon anigunmeta (trigonometry) wa. Eyi fihan wa bi o se se pataki to.

## Orisirisi awon anigunmeta
A le se eka anigunmeta gege bi ibu awon egbe won se to:

* Anigunmeta onibukanna (equilateral triangle): gbogbo egbe meteta ni won ni ibu kanna.
* Anigunmeta onibumeji (isosceles triangle) : egbe meji nikan ni won ni ibu kanna.
* Anigunmeta onibumeta (scalene triangle) : ibu otooto ni egbe meteta ni.


Equilateral Triangle
Isosceles triangle
Scalene triangle


OníbùúkaánnàOníbùúméjìOníbùúmẹ́ta



A tun le se eka awon anigunmeta gege bi itobisi awon igun inu won se to:

* Anigunmeta onigunrege (right-angled triangle): o ni igun kan to je 90° (Aadorun iyi)
* Anigunmeta onigunsonso (acute triangle): igun meteta inu re kere ju 90° lo.
* Anigunmeta onigunfenfe (obtuse triangle) : o ni igun kan ti o tobi ju 90° lo. 



Right triangle
Obtuse triangle
Acute triangle


OnígunrégéOnígunfẹ̀nfẹ̀Onígunsonso



## Itokasi

Ẹ̀ka:Trigonomẹ́trì
Òbìrípo

thumb|Òbìrípo
Ninu mathimatiki **òbìrípo** (Circle) pelu **arin** C ati **ilatotan** r, je irisi aniwonile to je akojopo awon ojuami ati ijinasi won si arin ti a n pe ni ilatotan (radius).

Iyipo je Ila-alajapo (curve)ti o ti; ti o si pin pepe si apa inu ati ode. Ibu re ni a mo si ayika (circumference). Inu re ni a n pe ni abọ́ (disk). Ọfà (arc) si ni apa iwapapo pato kan lori iyipo na. 

## Agbeyewo

## Idogba fun iyipo
Ti a ba ni ona ipoidojuko *x-y*, iyipo to ni arin ni (*a*, *b*) ati ilatotan *r* je akojopo gbogbo ojuami (*x*, *y*) to fi je pe 

:
\left( x - a \right)^2 + \left( y - b \right)^2=r^2


Ti o ba je pe ni ojuibere (*0*, *0*) (origin) ni arin re wa, a le so afise dero bayi, 

:x^2 + y^2 = r^2 \!\ 

Be si ni tangenti yio je

:xx_1+yy_1=r^2 \!\ 

nigbati x_1, y_1 si je ipoidojuko ojuami kanna won.

:x = a+r\,\cos t,\,\!
:y = b+r\,\sin t\,\!

(*x*,&nbsp;*y*)

:
ax^2+ay^2+2b_1xz+2b_2yz+cz^2=0


## Itokasi

Ẹ̀ka:Jíómẹ́trì
Ẹ̀ka:Mathimátíkì
21 April

20 April | 21 April | 22 April
----

## Isele

## Ibi

## Iku
*2003 - Nina Simone, Olorin omo ile Amerika (ib. 1933).
11 May

10 May | 11 May | 12 May
---------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú
* 1981 - Bob Marley 
* 1996 - Nnamdi Azikiwe

Ẹ̀ka:May
5 June

4 June | 5 June | 6 June 
--------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú
* 2004 - Ronald Reagan, Ààrẹ ilẹ̀ Amẹ́ríkà.

Ẹ̀ka:June
25 June

24 June | 25 June | 26 June
------------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú
*2009 - Michael Jackson, olorin omo orile-ede Amerika
Oṣù Kínní 8

7 January | 8 January | 9 January
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀
* 1912 - Idasile egbe-oselu ANC.

## Ìbí

## Ikú

Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 9

8 January | 9 January | 10 January
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú

Ẹ̀ka:January
Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 13

12 January | 13 January | 14 January
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú
2010 - Teddy Pendergrass, akorin ara Amerika

Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 15

14 January | 15 January | 16 January
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1929 - Martin Luther King, Jr, onija fun eto omo ara-ilu omo ile Amerika. 

## Ikú

Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 17

16 January | 17 January | 18 January
----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1964 - Michelle Obama, ìyàwó Barack Obama

## Ikú

Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 20

19 January | 20 January | 21 January
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú
* 2012 - Etta James, olorin ara Amerika (ib. 1938)

Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 22

21 January | 22 January | 23 January 
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1561 – Sir Francis Bacon, English philosopher (d. 1626)
* 1729 – Gotthold Ephraim Lessing, German author and philosopher (d. 1781) 
* 1788 – George Gordon Byron, 6th Baron Byron (Lord Byron), English poet (d. 1824)
* 1869 – Grigori Rasputin, Russian monk (d. 1916) 
* 1891 – Antonio Gramsci, Italian philosopher, and political theorist (d. 1937)
* 1909 – U Thant, Burmese 3rd United Nations Secretary General (d. 1974)
* 1931 – Sam Cooke, American singer (d. 1964)
* 1965 – DJ Jazzy Jeff, American rapper and actor
## Ikú
* 1973 - Lyndon B. Johnson

Ẹ̀ka:January
Oṣù Kínní 25

24 January | 25 January | 26 January
-----

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1938 - Etta James, olorin ara Amerika. 
* 1981 - Alicia Keys, olorin ara Amerika.
* 1982 - Noemi, olorin omo ile Itálíà.

## Ikú

Ẹ̀ka:January
10 February

9 February | 10 February | 11 February
--------

## Awon Isele
* 1931 - New Delhi di oluilu orile-ede India

Ẹ̀ka:February
19 February

18 February | 19 February | 20 February
-------

## Isele

## Ibi
1473 - Nicolaus Copernicus

## Iku

Ẹ̀ka:February
21 February

20 February | 21 February | 22 February
----

## Isele

## Ibi
* 1933 - Nina Simone, Olorin omo ile Amerika (ik. 2003).

## Iku
* 1965 - Malcolm X

Ẹ̀ka:February
26 March

25 March | 26 March | 27 March
-----

## Isele

## Ibi
* 1950 - Teddy Pendergrass, akorin ara Amerika

## Iku

Ẹ̀ka:March
27 August

26 August | 27 August | 28 August
-------

## Isele
*1991 - Idasile ipinle tuntun mejila ni Naijiria lati mu apapo awon ipinle nigbana di 31 - Ipinle Abia, Adamawa, Anambra, Delta, Edo, Enugu, Jigawa, Kebbi, Kogi, Osun, Taraba, ati Yobe

## Ibi

## Iku

Ẹ̀ka:August
29 August

28 August | 29 August | 30 August
--------

## Isele

## Ibi
*1958 - Michael Jackson, olorin ara ile Amerika

## Iku

Ẹ̀ka:August
1 September

31 August | 1 September | 2 September
------

**1 Osu Kesan** tabi 

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú

Ẹ̀ka:September
25 August

24 August | 25 August | 26 August
-------

## Isele

## Ibi

## Iku
*2001 - Aaliyah, olorin omo ile Amerika

Ẹ̀ka:August
4 September

3 September | 4 September | 5 September
------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1908 - Richard Wright, olukowe ara Amerika.

## Ikú

Ẹ̀ka:September
13 September

12 September | 13 September | 14 September
------

## Ìsẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1930 - Bola Ige

## Ikú

Ẹ̀ka:September
17 September

16 September | 17 September | 18 September
------------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú

Ẹ̀ka:September
21 September

20 September | 21 September | 22 September
-------------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1938 - Olu Falae, olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Naijiria

## Ikú

Ẹ̀ka:September
30 September

29 September | 30 September | 1 October
----------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú

Ẹ̀ka:September
1 October

30 September | 1 October | 2 October
-------

## Isele
* 1960 - Naijiria gba ominira lat'owo Britani.

## Ibi

## Iku

Ẹ̀ka:October
14 October

13 October | 14 October | 15 October
-----------

## Isele

## Ibi

## Iku
* 1999 - Julius Nyerere

Ẹ̀ka:October
15 October

14 October | 15 October | 16 October
------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1938 - Fela Anikulapo Kuti

## Ikú
* 1987 - Thomas Sankara

Ẹ̀ka:October
16 November

15 November | 16 November | 17 November
------

## Isele

## Ibi
* 1904 - Nnamdi Azikiwe

## Iku

Ẹ̀ka:November
26 November

25 November | 26 November | 27 November
---------------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú

Ẹ̀ka:November
27 November

26 November - 27 November - 28 November
-------

## Isele

## Ibi
* 1942 - Jimi Hendrix

## Iku

Ẹ̀ka:November
28 November

27 November | 28 November | 29 November
------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí

## Ikú
* 1960 - Richard Wright, olukowe ara Amerika.

Ẹ̀ka:November
21 December

20 December | 21 December | 22 December
-------------

## Isele

## Ìbí
*1949 - Thomas Sankara

## Iku

Ẹ̀ka:December
23 December

22 December | 23 December | 24 December
------

## Isele

## Ibi

## Iku
* 2001 - Bola Ige, oloselu ara Naijiria

Ẹ̀ka:December
24 December

23 December - 24 December - 25 December
-----------

## Ìṣẹ̀lẹ̀

## Ìbí
* 1939 - Akinwumi Isola

## Ikú

Ẹ̀ka:December
31 December

30 December | 31 December | 1 January
-------

## Isele

## Ibi

## Iku
* 1891 - Samuel Ajayi Crowther

Ẹ̀ka:December
26 December

25 December - 26 December - 27 December
-------

## Isele

## ibi

## Iku
* 1999 - Curtis Mayfield, akorin ara Amerika

Ẹ̀ka:December
Yorùbá fún Sáyẹ́nsì àti Ìṣírò

*Slope = Ìtẹ̀         
*Length = Ìbú
*Volume = Ìkúnsi
*Mass = Ọ̀pọ̀
*Time = Àsìkò
*Distance = Jíjìnàsí
*Abstract = Àfòyemọ̀
*Rate = Ratio = Ìpín
*Degree = Ìyí
*Breadth = Iro
*Fraction = Ìdá
*Number = Nọ́mbà
*Triangle = Anígunmẹ́ta
*Motion = Ìgbéra
*Element = Àpilẹ̀sẹ̀
*Diameter = Ìlàrin
*Weight = Ìwúwo
*Electricity = Ìtanná
*Electronics = Ẹ̀rọ oníná
*Electron = Atanná
*Electric current = Ìwọ́ iná
*Field = Pápá
*Electromagnetism = Inágbéringbérin
*Magnetic field = Pápá gbéringbérin
*Solution = Ojútùú
*Solve = S'ojútùú
*Equation = Ìdọ́gba
*Equal = Dọ́gba
*Quantity = Ọ̀pọ̀iye
*Quality = Àwúlò
*Property = Àdámọ̀
*Area = Agbègbè
*Calculus = Ìsirò kálkúlọ́sì
*Trigonometry = Ìwọ̀n anígunmẹ́ta
*Sphere = Roboto
*Coordinate = Ipòìdojúkọ
*Surface = Òdeojú
*Plane = Pẹpẹ
*Science = Sáyẹ́nsì
*Average = Àriniye
*Decimal = Nọ́mbàmẹ́wàá
*Point = Ojúàmì
*Heat = Ooru
*Temperature = Ìgbónásí
*Planet = Plánẹ́tì
*Universe = Àgbàlá-ayé
*Earth = Ilẹ̀-ayé
*Solar = Tòòrùn 
*Energy = Okun
*Work = Isẹ́
*Polygon - Anígunpúpọ̀
*Physical science = Sáyẹ́nsì àfojúrí
*Physics = Ìmọ̀ aláfojúrí
*Acid = Omi-olóró
*Verb = Ase-ọ̀rọ̀
*Adverb = Alátise-ọ̀rọ̀
*Sky = òfuurufú
*Space = ààyè
*Alcohol = Otí
*Alphabet = Títò Lẹ́tà
*Algebra = Áljẹ́brà
*Amenities = Amáyédẹ̀rọ̀
*Anglican = Ìjọ àgùdà
*Ape = Akítì
*Velocity =
*Speed =
*Cube =
*Particle = 
*Radius = 
*Density = 
*Matter = 
*Solid =
*Acceleration =
Atom

**Átọ̀mù** je eyo kan ipile èlò ni a mo si ohun to kere julo fun awon apilese (element). Bo tile je pe atomu ni ede Griki tumosi eyi ti ko se fo si wewe, imo atomu nisinyi ni pe awon ohun abeatomu miran tun wa:

:* atanná (electron), eyi ni agbara ina alapaosi, ọ̀pọ̀ re si kere ju awon yio ku lo.
:* àkọ́wá (proton), eyi ni agbara ina alapaotun, opo re si je ni ona 1836 ju atanna lo.
:* alaigbara (neutron), eyi ko ni agbara ina kankan, opo re si to bi ti akowa.

Akowa ati alaigbara ni won po ti won kun inu inuikun atomu (atomic nucleus) a si n pe won ni abikun (nucleons). Nigbati atanna si parapo da ìsú atanna to yipo inuikun.

O se se ki atomu o yato nipa iye awon ohun abeatomu ti won ni. Atomu ti won ni apilese kanna ni iye akowa kanna (ti a mo si nomba atomu). Fun apilese kan pato, iye alaigbara yato, eyi si ni n so bi olojukanna (isotope) apilese na yio se ri. Atomu ko ni agbara ina kankan ti iye akowa ati atanna won ba dogba. Atanna ti won jinna julo si inuikun atomu se gbe lo si odo atomu miran to wa ni tosi won tabi ki won o je pin larin awon atomu o hun. Bayi ni awon atomu se n sopo lati di ẹyọ (molecule). Fun apere eyo kan omi je akopapo atomu meji hydrogen ati atomu kan oxygen. Atomu ti atanna won ku die kato tabi to po ju bose ye lo ni an pe ni ioni. Ona miran ti iye akowa ati alaigbara fi le yipada ninu inuikun atomu ni yiyo inuikun (nuclear fussion) tabi fífọ́ inuikun (nuclear fission).

Atomu je ipilese ti ẹ̀kọ́ egbò (chemistry) duro le lori, be ni won si kopamo (conserve) ninu adapo elegbo (chemical reaction).

## Atomu ati eyo

Fun awon elefufu (gas) ati onisisan (liquid) ati onilile (solid) eleyo (molecular) (fun apere omi ati suga), eyo je ipin to kere julo ohun ti o ni idamo elegbo.  
 

## Itokasi


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀lẹ́ktrọ́nù

**Atanná** (electron) je igbonwo inuatomu ti o ni agbára iná tonidaju, be sini opo re din ni ona egberun si atomu to kere ju lo.

## Akiyesile


## Itokasi

Atanná
Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Àwọn átọ̀mù
Àdìjọ ìtanná

thumb|Agbára ìtanná. 

**Àdìjọ ìtanná** tabi **àdìjọ iná** (electric charge) adamo ipilese ifipamo awon igbonwo abeatomu ti o n so bi abasepo inagberigberin won se je. Ohun ti o ba ni agbara ina n pese papa inagberingberin eyi si n nipa lori re. Ibasepo larin agbara ina to n gbera lo ati papa inagberingberin ni o n fa Ipa inagberingberin (electromagnetic force), ti o je ikan larin merin ipilese ipa. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:ìtanná
Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Prótọ̀nù

**Àkọ́wá** (proton) je owon abeatomu pelu agbára iná alapaotun pelu opo to je ona 1836 ju opo atanná lo. Akowa ati alaigbara ni a mo si abikun, to je pe ona ti a fi tipatipa de won mo inu inuikun atomu ni a mo si ipa atomu (atomic force). 

## Itokasi


Ẹ̀ka:Àwọn átọ̀mù
Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Físíksì
Sístẹ̀mù Òrùn

[upright=1.5|thumb|Awon eyi pataki ninu ona eto toorun (lati apaotun de apaosi): [Òrùn, Mẹ́rkúríù, Àgùàlà, Ilẹ̀-ayé àti Òṣùpá, Mársì, Júpítérì, Sátúrnù, Úránù àti Nẹ́ptúnù.]]

**Ọ̀nà ètò tòòrùn** (solar system) je Òòrùn ati awon ohun oke-orun ti o n yi ka.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Sístẹ̀mù Òrùn
Èrò mi l'órí ẹ́kọ́

**Èrò mi l'órí ẹ́kọ́** (1693) ni ìwé kan tí àmoye omo ilé Gèésì, John Locke kò. Fún ogórun - ọdún kan ó jẹ́ ìwé pàtàkì nípa òrò ẹ́kọ́ ni ilé Britani. A yí padà sí orísirísi èdè pàtàkì ni orílè Yúrópù ni arin ogórun - ọdún èjìdínlógún, bé sí ni òpòlopò omòwe ni orílè Yúrópù ni won tókasí ipa rè ni òrí òrò ẹ́kọ́ ni bé. Okan nínú won ni Jean-Jacques Rousseau.

Ẹ̀ka:Àwọn ìwé
Òṣùpá

thumb|Òṣùpá
[thumb|Òṣùpá ati [Ilé-ayé]]

**Òṣùpá** (aami: ) jẹ́ olùyípo (satellite) ilẹ̀-Ayé. Arinidaji jíjìnnà sí láti ilẹ̀-ayé títí dé orí òṣùpá jẹ́ kìlómítà 384,403. Ìwọ̀n ìdábùú òbírí yìí fi ìlọ́pò ọgbọ̀n jù ti ilẹ̀-ayé. Ìlà-àárín òṣùpá jẹ́ kìlómítà 3,474 - tó jẹ́ pé díẹ̀ ló fi jù ọ̀kan nínú mẹ́rin lọ sí ti ilẹ̀-ayé. Èyí sì jẹ́ pé kíkún-inú (volume) òṣùpá jẹ́ ìdá àádọ́ta péré ti ilẹ̀-ayé. Fífà ìwúwosí rẹ̀ jẹ́ ìdá mẹ́fà sí ti ilẹ̀-ayé. Òṣùpá ń yípo ilẹ̀-ayé ní ẹ̀ẹ̀kan láàárín ọjọ́ 27.3 (1 oṣù; ọjọ́ mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n ó lé ní wákàtí mẹ́ta).

## Itokasi


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ìsúlẹ̀ Òòrùn

right|thumb|Isule Oorun
**Ìsúlẹ̀ Òòrùn** (solar eclipse) n sele nigbati Òsùpá ba gba arin ile-aye ati oorun koja ti o si di ile-aye loju patapata tabi die lati ri oorun.

## Awon Iru Isule Oorun
* *Isule patapata* (total) n sele nigbati osupa ba di oju oorun patapata.
* *Isule oloruka* (annular) n sele nigbati osupa ati oorun ba wa ni ori ila kanna ti oorun si han bi oruka.
* *Isule ajapo* (hybrid) n sele larin isule patapata ati oloruka. Nibikan ni ori ile-aye o han bi isule patapata nibomiran bi isule oloruka. Isule ajapo kii fi be sele.
* *Isule eyidie* (partial) n sele nigbati osupa ati oorun ko wa ni ori ila kanna, ti osupa si di oorun loju die.

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Òrùn
Ayé

**Ayé**, tàbí **Ilé-ayé** ni ilé asán ilé tó kún fún wàhálà àti ìpayínkeke,  ilé ayé le gan pẹ̀lú walaha àfi kí elédùmarè ọba ṣàánú wa ni. Bákan náà Nàìjíríà tí ó jẹ́ ìlú ti a wà  yìí kò rọgba rárá,  wàhálà ló tún lọ sí, kò sì epo,  kò sì owó kò sì oúnjẹ. Ilé ayé jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kẹta sí òòrùn, ó sì jẹ́ èyí tí ó tóbi jùlo nínú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ní ilẹ̀ tí ó ṣe é tẹ̀. 16px|🜨

Ilé-ayé jé pílánẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́ tí ó ní omi tó ń sàn ní orí rẹ̀. Bẹ́ẹ̀ sìni Ilé-ayé nìkan ni pílánẹ́ẹ̀tì tí ìwádìí fidi rẹ múlẹ̀  pé o ní ojú-òrun (atmosphere) tí o jẹ́ kìkì nitrogen àti oxygen tí ó ń dà àbò bo ilé-ayé lọ́wọ́ àtaǹgbóná (radiation) tó léwu sí ènìyàn. Bákan náà ojú-òrun kò gba àwọn yanrìn-òrun láàyè láti jábọ́ sí ilé-ayé nípa sísun wọ́n níná kí wọ́n ó tó lè jábọ́ sí ilé-ayé. 

thumb|center|Òṣùpá ati Ilé-ayé

## Àwọn Ìtókasí
Plánẹ́tì

right|thumb|Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó wà nínú àgbájọ oòrùn

**Pílánẹ́tì** gẹ́gẹ́ bí i Ẹgbẹ́ìrẹ́pọ̀ ìmọ̀ Òfurufú Káàkiriayé (IAU) ṣe ṣè'tumọ̀ rẹ̀ jẹ́ ohun òkè-ọrùn tí ó ń yí ￼ìrànwọ́  ká tàbí aloku ọ̀run tí tíwúwosí rẹ̀ jẹ́ kí ó rí róbótó, tí kò tóbi púpọ̀ láti yíyọ́ ìgbónáinúikùn (anthothermonuclear fusion) láàyè nínú rẹ̀, tí ó sì ti gba àwọn oríṣiríṣi ìdènà kúra cartele dé santata lọ́nà tí ó ń gbà kọjá.

## Àwọn Pílánẹ́tì tí ó wà nínú Ètò Òòrùn
Gẹ́gẹ́ bí (IAU) ṣe sọ, pílánẹ́tì mẹ́jọ ni wọ́n wà nínú ètò òòrùn. Àwọn nìwọ̀nyìí bí wọ́n ṣe ń jìnnà sí Òòrùn:

### [[Èdè Yorùbá]]
# (14px|) **[[Mẹ́rkúríù (plánẹ̀tì)|Mẹ́rkúríù]]**
# (14px|) **[[Àgùàlà]]**
# (14px|) **[[Ilẹ̀-ayé]]**
# (14px|) **[[Mársì]]**
# (14px|) **[[Júpítérì]]**
# (14px|) **[[Sátúrnù]]**
# (14px|) **[[Úránù]]**
# (14px|) **[[Nẹ́ptúnù]]**

### [[Èdè Gẹ̀ẹ́sì]]
# 14px| **[[:en:Mercury_(planet)|Mercury]]**
# 14px| **[[:en:Venus|Venus]]**
# 14px| **[[:en:Earth|Earth]]**
# 14px| **[[:en:Mars|Mars]]**
# 14px| **[[:en:Jupiter|Jupiter]]**
# 14px| **[[:en:Saturn|Saturn]]**
# 14px| **[[:en:Uranus|Uranus]]**
# 14px| **[[:en:Neptune|Neptune]]**

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Àwọn plánẹ̀tì
Ẹ̀ka:Ile
M. K. O. Abíọ́lá

**Moshood Káṣìmawòó Ọláwálé Abíọ́lá** (August 24, 1937 - July 7, 1998)  tí ó túmọ̀ sí **M.K.O Abíọ́lá** jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. A bi ní ìlú Abẹ́òkúta ní Ìpínlẹ̀ Ògùn.  Ó jẹ́ oníṣòẁò,òǹtẹ̀wé, olóṣèlú àti olóyè ilẹ̀ Yorùbá Ẹ̀gbá pàtàpátá. Ó díje sí ipò Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1993, òun náà sì ni  gbogbo ènìyàn gbàgbọ́ tí  wọ́n sì fẹnukò sí jákè-jádò orílẹ-èdè Nàìjíríà wípé ó jáwé olúborí nígbà tí olóri ìjọba ológun ìgbà náà Ibrahim Babangida kò kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olúborí ètò ìdìbò náà tí ó sì tun  fi ẹ̀sùn àìṣòtítọ́ àti àìṣòdodo ètò ìdìbò kan.

M.K.O ku ní ọjọ́ keje, oṣù kẹjọ, ọdún 1998. Ìṣẹ̀lẹ̀ ikú rẹ̀ ya ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn lẹ́nu nítoríwípé ó bọ́ sí ọjọ́ tí wọ̀n ti kéde wípé wọn ó túu sílẹ̀ nínú àhámọ́ tí ìjọba ológun tí ó wà ní orí àpèrè nì ìgbà náà fi pamọ́ sì. Wọ́n kéde wípé ó kú sí ilé ìwòsàn lẹ́yìn àìsàn ráńpẹ́.  

## Igbesi Aye re
Moshood Abíọ́lá ni àkọ́bí  bàbá àti ìyá rẹ̀ lẹ́yìn ìkúnlẹ̀ ọmọ kẹtàlélógún (23), ìdí èyí ní ó fàá tí wọ́n fi dúró títí di ẹ̀yìn ọdún mẹ́ẹ̀dógún (15 years) kí àwọn òbí rẹ̀ tó fún lórúkọ rẹ̀ “Kasimawo” . Moshood fakọyọ nínú ìmọ̀ ìdágbálé (entrepreneur) láti ìgb̀a èwe rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ igi-ṣíṣẹ́ tà láti ọmọ ọdún mẹ́sàán.  Ó ma ń jí ní ìdájí lọ sóko igi láti wá igi tí yóò tà ṣáájú kí ó tó lọ sị́ ilé-ìwé kí òun àti bàbá rẹ̀ tó ti rúgbo pẹ̀lú àwọn àbúrò rẹ̀ tó lè ri ówó ná. Nígb̀a tí ó t́o ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀dógún (15 years), ó dá ẹgbẹ́ eré kan kalẹ̀ tí wọ́n ma ń kọrin kiri láti lè rí óúnjẹ jẹ níbi ìnáwo èyíkéyìí tí wọ́n bá lọ. Kò pẹ́, ó di gbajú-gbajà níbi orin rẹ̀ tó ń kó kiri, ó sì di ẹni tí ó ń bèerè fún owó iṣẹ́ kí wọ́n tó kọrin lóde ìnáwó . Àwọn owó tí ó ń rí níbi eré rẹ̀ yìí nị́ ó fi ń ran ẹbí rẹ̀ lọ́wọ́ tí ó sì ń san owó ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí ìjọ Onítẹ̀bọmi  tí ó wà ní Abéòkúta . Abíọ́́lá jẹ́ Olóòtú ìwé ìròyìn ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ ilé-ìwé wọn tí ó ń jẹ́ The Trumpeter tí Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ sì jẹ́ igbákejì rẹ. Ó dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ National Council of Nigeria and the Cameroons ní ìgbà tí ó di ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún nítorí ìfẹ́ tí ó ní sí ètò òṣèlú àwa arawa ó darapọ́ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Action Group, eléyìí tí olóògbè Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ jẹ́ olùdásílẹ̀ rẹ̀

Ní ọdún 1960, Moshood  jẹ àǹfàníi ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ ti ijọba láti lọ ka ìwé ní  University ti  Glasgow ní ìlú Scotland ni ibi tí ó  ti gba oyè nínú ìmọ̀ ìṣirò. Moshood jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Institute of Chartered Accountants of Nigeria (ICAN).

## Àwọn ìtọ́kasí
 

Ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Òrùn

= Kini Oorun? =
thumb|orun

right|thumb|Òòrùn
**Òòrùn** ni ìràwọ̀ tó wà láàárín ètò òòrùn. Ilẹ̀-ayé àti àwọn ohun mìíràn (àwọn pílánẹ́ẹ̀tì yoku, oníràwọ̀, olókùúta, òkúta iná àti eruku) wọ́n ń yípo òòrùn, tó ṣe fúnra rẹ̀ nìkan ni ìtóbi 99.8% gbogbo Ètò Òòrùn. Okun láti inú òòrùn gẹ́gẹ́ bíi ooruntitan ń pèsè fún àwọn ohun ẹlẹ́mìí lọ́nà tí a mọ̀ sí ikommolejo (photosynthesis), bẹ́ẹ̀ ni òòrùn ló ń sọ bí ìgbà àti ojú-ọjọ́ ṣe ń rí.
thumb|ẹyẹ fo ni orun
Pelu wale, oorun gbe gbogbo aye, awon iràwo, ati awon planeti lati lo ni ayika oorun. Laisi wale, ko si kankan ki o le ye tabi je laaye ni agbayé tabi aàjoorawò wa!

Orun pèlú je nibo awon ẹyẹ won ma fo.

Oorun fẹẹrẹ ni igba ọgọrun ju aiye lọ ati ni iwọn igba mẹwa fifẹ ju Jupiter aye ti o tobi julọ lọ

Lati aaye aye wa lori Earth, Oorun le han bi orisun ina ati ooru ti ko yipada ni ọrun. Ṣugbọn Oorun jẹ irawọ ti o ni agbara, iyipada nigbagbogbo ati fifiranṣẹ agbara si aaye. Imọ ti ikẹkọ Oorun ati ipa rẹ jakejado eto oorun ni a pe ni heliophysics.

Oorun jẹ ohun ti o tobi julọ ninu eto oorun wa. Iwọn ila opin rẹ jẹ nipa 865,000 maili (1.4 milionu kilomita). Walẹ rẹ di eto oorun papọ, fifi ohun gbogbo pamọ lati awọn aye aye ti o tobi julọ si awọn ege idoti ti o kere julọ ni yipo ni ayika rẹ.

Paapaa botilẹjẹpe Oorun jẹ aarin ti eto oorun wa ati pataki si iwalaaye wa, irawọ aropin nikan ni awọn ofin ti iwọn rẹ. Awọn irawọ ti o to awọn akoko 100 tobi ni a ti rii. Ati ọpọlọpọ awọn eto oorun ni diẹ ẹ sii ju ọkan star. Nipa kikọ ẹkọ Oorun wa, awọn onimo ijinlẹ sayensi le ni oye diẹ si awọn iṣẹ ti awọn irawọ ti o jinna.

Apakan ti o gbona julọ ti Oorun ni ipilẹ rẹ, nibiti awọn iwọn otutu ti ga ju egbélégbè metadinlogbon °F ( egbélégbè meedogun °C). Apakan Oorun ti a pe ni oju rẹ - fọtoyiya - jẹ itura ti o jo egberun mewaa °F (egberun marun-ó-lé-eedegbeta °C). Ninu ọkan ninu awọn ohun ijinlẹ ti o tobi julọ ti Oorun, oju-aye oorun ti oorun, corona, n gbona diẹ sii ti o na lati oke. Korona de  egbélégbè meta ati ilaji °F (egbélégbè meji °C) - pupọ, gbona pupọ ju fọtoyiya lọ.

Oorun ti walẹ di eto oorun papọ, fifi ohun gbogbo pamọ - lati awọn aye aye ti o tobi julọ si awọn patikulu ti o kere julọ ti idoti – ni yipo rẹ. Asopọmọra ati awọn ibaraenisepo laarin Oorun ati Earth ṣe awakọ awọn akoko, awọn ṣiṣan omi okun, oju ojo, oju-ọjọ, awọn beliti itankalẹ ati awọn auroras. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe pàtàkì gan-an fún wa, ọ̀pọ̀ bílíọ̀nù ìràwọ̀ ló wà bí oòrùn wa tí wọ́n fọ́n ká káàkiri ìṣùpọ̀ ìràwọ̀ Milky Way.

Oorun ni ọpọlọpọ awọn orukọ ni ọpọlọpọ awọn aṣa. Ọrọ Latin fun Sun jẹ “sol,” eyiti o jẹ ajẹtífù akọkọ fun ohun gbogbo ti o jọmọ Oorun: oorun.
## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Òrùn
Ẹ̀ka:Àwọn akórajọ inú Sístẹ̀mù Òrùn
Leonhard Euler

**Leonhard Euler** (April 15, 1707 – September 7, 1783) je onimo isiro ati onimo fisisi omo orile-ede Switzerland ti o gbe gbogbo ojo aye re ni Russia ati Jẹ́mánì.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1707
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1783
Ẹ̀ka:Mathimátíkì
Ẹ̀ka:Àwọn ará Swítsàlandì
Gbòngbò alágbáraméjì

Ninu imo isiro **gbòngbò alágbáraméjì** tabi **gbongbo ìlọ́poméjì** (square root) fun nomba *x* je nomba *r* ti yio je r^2=x tabi pe nomba *r* ti alagbarameji re (ti a ba so di pupo pelu ara re) je *x*.

Ẹ̀ka:Mathimátíkì
Adaba

ÀDÀBÀ

Àdàbà yí yọ lókè							
	80

Àdàbà yí yọ lókè

Àdàbà yí yọ lókè

Àdàbà yí yọ o

Sọ̀kalẹ̀ wá ò adaba							
	

Bàbá lọ ò sókè								
85

Edumarè wọlé ẹ ò

Bàbá mi délé ògo

Ojú ti júdasì dandan

Sìkàsìkà má sìkà mọ́							
	

Ojú baba níkàn ẹ ló yẹ́						
	90

Eléte lète ń yé

Ẹní deérú leérú ma tọ̀ dandan

Ará mi mo tọrọ gáfárà ná

Mo fẹ́ ki bàbá mì dada							

Aṣiwájú Onígbàgbọ́							
	95

Ìlá nilé babáà rẹ

Ọmọ ọ̀ràngún ọmọ ògóyè mi o 

Déyẹmí

‘Caretaker’ tó pawó							
	

Afínjú caretaker’ ni							
	100

Èrò tí ń lọ sílàá òràngún

Bẹ́ẹ dókè ìlá, ẹ bá mi yà kí baba

Bàbá Adéfolúṣọ́, ọkọ Àdùkẹ́ mi daada

Ọ̣̀kọ Táyélolú mì							
	

Òkè ìlá nilé bàbáà rẹ							
	105

Ọmọ Oyètáyọ̀ Bámigbádé

‘Reverened’ tó pawó gidi ni

Adéyẹmí, ọmọ afínjú ọlọ́jà o

Wọn a rìn gbẹndẹ́kẹ							
	

Wọ́n a rìn gbẹndẹ́kẹ							
	110

Ọmọ ọ̀bùn wọn a rìn ràdàràdà wọja

Ọ̀bùn ràdàràdà ní ó rẹrù afínjú wọlé

Adéyẹmi bàbá mi daada

Bá mi kí bàbá rẹ daada,						
	

Nínú Olúwa								
	115

Bàbá mi John Àjàyí atọ́nà,

Afínjú onígbàgbọ́ ni

Àrànse olúwa pàtàkì,

Kó máa bá bàbá mi dada							

Ìgò ńlá lorókè								
120

Edumaré wọlé ò

Júdásì ojú tí ẹ o,

Olùgbàlà ti jíǹde

Ẹ bá mi kí bàbá mi William Adétọ̀nà					

Àwọ̀n kan mí bẹ lókè							
125

Wọ́n ń kọrin àléluyà

Lílé:		E ké Hosánà

Ègbè:		Lelú, lèlu

Lílé:		Hosánà							
	

Ègbè:		Lelú, lèlu						
		130

Lílé:		Lelú

Ègbè:		Lelú, lèlu	

Lílé:		Lelúyà

Ègbè:		Lelú, lèlu						
		

Lílé:		Sákà sakà mi 						
		135

	Lelúyà

Ègbè:		Lelú, lèlu	

Lílé:		Lelúyà

Ègbè:		Lelú, lèlu
Charles Darwin

**Charles Darwin** jẹ́ onímọ̀ àdáyébá ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì (Ọjọ́ kejìlá Oṣù kejì Ọdún 1809 – Ọjọ́  ọkọkàndínlógún Oṣù kẹrin Ọdún 1882) tí ó mú àbá àti òfin tí ó de èrò ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ wipé gbogbo ohun ẹlẹ́mí pátá jọ wá láti ọ̀dọ̀ adẹ́dàá kan náà ni... 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1809
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1882
Ẹ̀ka:Àwọn ará Ilẹ̀gẹ̀ẹ́sì
Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
Émile Durkheim

**Émile Durkheim** (April 15, 1858 – November 15, 1917) je onimo awujo omo ile Fransi ti o ko ipa pataki ninu imo awujo ati imo eda. O ko opolopo iwe lori eko, iwa odaran, esin igbaemi araeni ati lori opolopo eka awujo. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1858
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1917
Ẹ̀ka:Àwọn amòye ará Fránsì
Max Weber

**Maximilian Carl Emil Weber** (21 April 1864–14 June 1920) je onimo eto inawole ati onimo awujo omo ile Jẹ́mánì ti a mo gege bi okan ninu awon oludasile eko nipa awujo ati iseijoba igboro.

## Itokasi

Weber Max
Jürgen Habermas

**Jürgen Habermas** (abi ni osu June ojo 18, odun 1929 ni ilu Düsseldorf) je amoye ati onimo awujo omo ile Jẹ́mánì nini eka imo oye to je mo agbeyewo ero ati asa amerika lori oyegangan. O gbajumo lati inu ise re lori igboro roboto ti o gbeduro lori ero ise ibanisoro.

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1929
Ẹ̀ka:Àwọn amòye ará Jẹ́mánì
Àdìtú Olódùmarè

Àdìtú Olódùmarè jẹ́ orúkọ iwe ti D.O. Fagunwa kọ.

Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ
	
Ìwé ìtàn-àròsọ yìí wà fún tọmọdé tàgbà lọ́kùnrin lóbìnrin tí wọ́n mọ èdè Yorùbá kà dáadáa. Òun pẹ̀lú àwọn ìyóòkù rẹ̀ bíi Ògbójú Ọdẹ nínú Igbo Irúnmọlẹ̀, Ìrèké Òníbùdó, Ìrìnkèridò nínú Igbo Elégbèje àti Igbó Olódùmarè, tí D.O Fagunwa kọ jẹ́ ọ̀kan gbòógì lára ìwé tí àwọn ọmọ Iléẹ̀kọ́ gíga yunifásítì tàbí Iléẹ̀kọ́ àwọn olùkọ́ni fún iṣẹ́ akadá lọ́pọ̀ ìgbà. Iṣẹ́ gbooro lórí ìwé bíi ìtúpalẹ̀, lámèyító, abbl bákan àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lè lo fún iṣẹ́ àpilẹ̀kọ fún àṣekágbá ẹ̀kọ́.  	

*D.O. Fágúnwà (2005)   Àdììtú Olódùmarè Ibadan; Evans Brothers (Nigeria publishers) Limited, ISBN 978-126-239-7. Ojú-iwé 148.

Ẹ̀ka:Yoruba
Ìràwọ̀

[thumb|right|300px|The [Pleiades (star cluster)|Pleiades, an open cluster of stars in the constellation of Taurus. *[[NASA]] photo*]]
**Ìràwọ̀** je agbajo plasma to n tan yindinyindin. Awon irawo korapo lati di galaksi.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ògún Lákáayé

= Kì ni Ògún n? =
right|thumb
**Ògún** nínú ìtàn àròsọ àtẹnu-dẹ́nu ní ilẹ̀ Yorùbá jẹ́ òrìṣà tó ní agbára lórí ina, irin, ìsọdẹ, ìṣèlú àti ogun.

	
“Ọmọ tí  yóò j’aṣàmú, kékeré ló ti ń jẹnu ṣámúṣámú lọ.” Owe àwọn àgbà yìí ló bá ẹni tí ó kọ ìwé yìí mu ọ̀gbẹ́ni Ọlátúbọ̀sún Ọládàpọ̀, nitori àkókò ti o ńkẹ́kọ̀ọ́ ni ilé-ìwé àwọn olùkọ́ ti Lúkù Mimọ́ ni ó kọ ìwé yìí, nílùú Ìbàdàn. 
	
Lákòókò yìí, mo ní  àǹfàní àti jẹ́ olùkọ́ọ rẹ̀ nínú ẹ̀ka ẹ̀kọ́ Yorùbá, àti láti tún jẹ́ alábòjútó Ẹgbẹ́ Ìjìnlẹ̀ Yorùbá ti Kọ́lẹ́ẹ̀jì náà. Lọ́nà méjèèji yii ni Ọ̀gbẹ́ni Ọládàpọ̀ ti fi ara rẹ̀ hàn bii akọni nínú èdèe Yorùbá. dé ibi pé ni ọdún kẹta rẹ̀ ni Kọ́lẹ́ẹ̀jì, òun ni a fi jẹ alága Ẹgbẹ́ Ìjinlẹ̀ Yorùbá ti Kọ́lẹ́ẹ̀jì náà. 
	
Nígbà tí ó sì dip é ki á máa wá eré ti ẹgbẹ́ yóò ṣe ní ọdún 1967, eré tirẹ̀ yii ni a yàn pé ó gbayì jù nínú gbogbo àwọn eré ti a yẹ̀wò nígbà náà. Àwọn ti ó wo eré náà nígbà ti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ṣe é ni Gbọ̀ngàn Sẹ̀ntínárì ní Aké, Abẹ́òkútà àti ni Gbọ̀ngàn Àpèjọ ti Ilé-Ẹkọ́ giga tí ìlú Ayétòrò ni, “àrímá -leèlọ àwò-padà-sẹ́hin” ni eré náà í-ṣe. Eyi ló fún mi ni ìdùnnú láti lè kọ ọ̀rọ̀ àsọsiwájú yìí lórí ìwé ÒGÚN LÁKÁAYÉ. Eré náà kọ́ ènìyàn ni ògidìi Yorùbá. o fi oriṣiriṣI àṣà Yorùbá hàn; ju gbogbo rẹ̀ lọ, ó kọ́ ènìyàn lọ́gbọ́n lóríṣiríṣi ọ̀nà.

* Ọlatunbọsun Ọladapọ (1983) Ògún Lákaayé Ibadan; Onibonoje Press and Book Industries (NIG) LTD. Ojú-iwé 138. 

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Òrìṣà
Ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà

[450px|thumbnail|right|[Tábìlì ìgbà awon apilese egbo]]
**Ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà** (chemical element) kan tabi **ẹ́límẹ̀ntì** ni soki ni iru átọ́mù ti nomba atomu re n fi han (iye protoni to wa ninu nukleu re).

Apere elimenti to gbajumo ni háídrójìn, náítrójìn ati kárbọ̀nù. Ni apapo 118 ni iye awon apilese ti ati se awari won titi de odun 2007, ninu awon eyi 94, eyun plutoniumu ati ni sale lo, wa fun ra ara won ni orile aye.

## Itokasi


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀wù Àgbà

Thomas Makanjuola Ilesanmi 

Thomas Mákánjúọlá Ilésanmí (2002)  Ẹ̀wù Àgbà Ibadan; University Press PLC Ibadan, ISBN 978-030-823-7 Ojú-iwé 68.

Ìfáárà

Ohun gún-ún mọ́ ń sọnù nílẹ̀ yìí. 

Àwọn ènìyàn ní ò fura. 

Ohun ràbàtà ń pòórá láwùjọ aṣùwàdà, 

Ọmọ adáríhunrun ni kò náání 

Àwọn àfín olókun wọlé tọ̀ wá wá. 

Wọ́n fara nù wá lára, 

Wọ́n ṣe bí eré bí eré, 

Wọ́n jí orí Olókun lọ. 

Wọ́n pọ́ mìnì mìnì bí ológìnní, 

Wọ́n gbé iṣẹ́-ọnà ìṣẹ̀ǹbáyé lọ 

Mọ́ gbogbo ọmọ Oòduà lọ́wọ́. 

Agọ̀ eégún ń pòórá nígbó ìgbàlẹ̀, 

Ilé orí ọlọ́jọ́ gbọọrọ ti báfẹ́fẹ́ wọn lọ. 

Ẹdan tó ní láárí ń bẹ ní mùsíọ́ọ̀mù, 

Ní ilé ààbò fún ìtọ́jú nǹkan ìṣẹ̀nbáyé, tí àwọn ẹni funfun 

Tí wọ́n dira bí asínwín 

Fi jí wa lóhun ribiribi lọ.
Ọ̀yọ́túnjí

**Oyotunji** Apejopo awon kan ni yi ti won n gbe ede ati asa Yoruba laruge. Won pe ibi ti won wa ni The kingdom of Oyotunji, Box 51, Yoruba Village, South carolina 29941. Oruko Oba won ni H.R.H. Oba Oseijeman Adefunmi 1. Ile-Ife ni oba yii ti wa gba ade ni ojo karun-un osu kefa, odun 1981 ni aafin Oba Okunade Sijuwade, Olubushe Keji. Eyi si ni igba akoko ti eni ti kii se omo ile Naijiria yoo gba ade ni Ile-Ife. Orisirisi orisa ile Yoruba ni won n bo ni ibi yii.

## Àwọn Ìtọ́kasí

* C.M. Hunt (1977), "Oyotunji Village: Yoruba Movement in America.", PhD Dissertation, West Virginia University.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ewì Ayaba

**EWÌ AYABA** ÀTI ÌLÀNÀ ÌGBÉKALẸ̀ LÁÀRIN ÀWỌN Ọ̀YỌ́ Ọ̀ṢUN

## KÍ NI EWÌ AYABA?
Ewì ayaba jẹ́ ewì tí a mọ̀ mọ́ àwọn ìyàwó ọba nìkan. Ọ̀kan pàtàkì lára ẹ̀yà ewì alohùn ilẹ̀ Yorùbá ni pẹ̀lú. Ààfin ọba ni a ti ń bá ewì ayaba pàdé. Ní pàtàkì jù lọ, ewì obìnrin ni ewì ayaba. Ohun tí à ń sọ ni pé àwọn obìnrin nìkan ló ń kópa nínú àgbékalẹ̀ ewì ayaba.

Ọjọ́ ewì ayaba ti pẹ́ láwùjọ Yorùbá. Láàrin àwọn Ọ̀yọ́ ni ewì yìí ti wọ́pọ̀ jù lọ. Ìwádìí jẹ́ kí á mọ̀ pé irú ewì yìí náà ń wáyé láàrin àwọn Èkìtì. (Aládésurú, 1985) Orúkọ tí a mọ̀ mọ́ ewì yìí ní agbègbè Èkìtì ni orin olorì. Yálà kí á pe ewì yìí ní “ewì ayaba” tàbí “orin olorì”, sibẹ́ iṣẹ́ kan náà ni wọ́n ń ṣe láwùjọ Yorùbá.
Ìwádìí jẹ́ kí á mọ̀ pé àwọn ayaba kì í gbé ewì yìí jáde kọjá àsìkò ayẹyẹ tàbí ìṣẹ̀ṣe inú ààfin ọba láyé àtijọ́. Lóde òní, ewì ayaba ti ń wáyé nínú ayẹyẹ tó jẹ́ ti ìdílé ọba. Bákan náà, ewì ayaba a tún máa wáyé nínú ayẹyẹ ìlú; tí ọba bá ti wà níbè.̣ Nípa àkíyèsí wọ̀nyìí, a rí i pé ewì ayaba wà fún ọba, ayaba àti ẹbí ọba lápapọ̀.

Gbogbo ewì alohùn Yorùbá ló ní kókó tí wọ́n má ń dá lé lórí. Lára kókó tí ewì ayaba  máa ń dá lé lórí ni ìjúwe àwọn ayaba gẹ́gẹ́ bí i aya aládé, àrẹ̀mọ ọba tàbí abọ́baṣèlú. Ọ̀rọ̀ nípa ìgbésí-ayé ayaba, àti ọba nínú ààfin.  Àlèébù to wà nínú ilé ọba. Ìwà òjòwú láàrin ayaba, ìṣàfihàn ipò ọba láàrin ìlú. Orúkọ àdàpè ọba. Ítàn àwọn ọba tó ti jẹ rí. Ọ̀rọ̀ nípa ìdàgbàsókè tó wọ inú ìlú lásìkò ọba kọ̀ọ̀kan. Àkíyèsí nípa ìwà ọba tàbí ìrísí ọba. Ọ̀rọ̀ nípa ọdún àti ìbọ tó ń wáyé láàrin ìlú tó jẹ́ ti ọba Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ìwúre fún ọba àti ẹbí ọba.

M. O. Oyewale, ‘Àgbéyẹ̀wò Ewì Ayaba láàrin Àwọn Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun’., Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹẹ́meè, DALL, OAU, Ifè, Nigeria. 

ÀṢAMỌ̀
	Iṣẹ́ yìí ṣe àgbéyẹ̀wò ewì ayaba láàrin àwọn Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ó sì jẹ́ kí á mọ̀ nípa àbùdá ewì ayaba, ìsọwọ́lò-èdè ewì ayaba, ọgbọ́n ìsèré ewì ayaba àti ìwílò rẹ̀ láwùjọ. 
	Ọgbọ́n ìwádìí tí a yàn láàyò nínú iṣẹ́ yìí ni gbígba ohùn ewì ayaba sínú fọ́nrán. Àwọn ìlú márùn-ún tí agba ohùn ewì ayaba wọn sínú fọ́nrán ni Òṣogbo, Ẹdẹ, Ìláwó-Èjìgbò, Ìwó àti Ìkòyí. Lẹ́yìn náà, a ṣe àdàkọ ewì wọ̀nyìí, a sì ṣe àtúpalẹ̀ rẹ̀. Síbẹ̀, a fi ọ̀rọ̀ wá àwọn ọba ìlú tí a mẹ́nubà yìí lẹ́nu wò. A tún ka àwọn ìwé tó bá iṣẹ́ yìí mu. Tíọ́rí ìbára-ẹni-gbépọ̀ láwùjọ ni a yan láàyò láti fi ṣe àtúpalẹ̀ àkòónú àti ìsọwọ́lò-èdè inú ewì ayaba yìí. 
	Ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí fi hàn pé ewì ayaba jẹ́ ẹ̀yà lítíréṣọ̀ alohùn Yorùbá tó jẹ́ ti àwọn obìnrin; ní pàtàkì jùlọ ìyàwo ọba olorì ọba tàbí ayaba. A jẹ́ kí ó di mímọ̀ nínú iṣẹ́ yìí pé àwọn ayaba a máa ké ewì wọn yìí láàfin tàbí nínú ayẹyẹ tó kan ọba ìlú dáradára. A sọ nínú iṣẹ́ yìí pé ìsọ̀rí ayaba méjì tí a mọ̀ sí ayaba àgbà àti ayaba kéékèèké ló ń lọ́wọ́ nínú ewì yìí. 
	Ní ìkádìí, iṣẹ́ yìí ṣàlàyé pé orin àti ìsàré ni ewì ayaba Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí sì jẹ́ kí á mọ̀ pé ewì ayaba yìí gbajúgbajà nínú ṣíṣe ìjíyìn nípa ayaba, ọba àti àwọn ìṣèṣe inú àwùjọ kọ̀ọ̀kan. Síbẹ̀ ewì ayaba yìí tún jẹ mọ́ ìwúre fún ọba àti ẹbi ọba 

Alámòójútó:Ọ̀mọ̀wẹ́ J.B. Agbájé 

Ojú Ewé:228

Ẹ̀ka:Yorùbá
Olúyọ̀lé

**Baṣọ̀run Olúyọ̀lé** jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn jagunjagun tí ó wá láti  ìlú Ọ̀yọ́ sí ìlú Ìbàdàn.
	
Wọ́n bí **Baṣọ̀run Olúyọ̀lé** ní Ọ̀yọ́ àtijọ́ sí inú ìdílé Olúkùoyè tí bàbá rẹ̀ sì jẹ́ Àrẹmọbìnrin  Àgbọ̀nyín tí ó jẹ́ ọmọ Aláàfin Abíọ́dún nígbà náà . Òun ni ó kọ́kọ́ rí ìlú Ìbàdàn gẹ́gẹ́ bí ìlú olókìkí yàtọ̀ sí ibùdó ogun. Ìdí rèé tí ó fi fi ìdí ìjọba tó gíríkì múlẹ̀ nígbà náà. 

Àsìko rẹ̀ ni àwọn ìlú tí wọ́n wà ní abẹ́ Ìbàdàn gbèrú si. Kò kùnà láti gbé iṣẹ́ àgbẹ̀ lárugẹ, bẹ́ẹ̀ ni ó fi ìpìlẹ̀ ọrọ̀ ajé tí ó nípọn múlẹ̀. Ìdí rèé tí a fi ń pe Ìbàdàn ní "ilé Olúyọ̀lé". 

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí jagunjagun
Látàrí họ́u họ́ù tí ogun dá sílẹ̀ láàárín àwọn àgbààgbà olóyè ìlú Ọ̀yọ́-ilé láti gorí àpèrè Aláàfin ti Ọ̀yọ́ nígbà náà tí ó ṣófo, èyí ni ó mú kí wàhálà  bẹ́ sílẹ̀ láàárín  Aláàfin àti Baṣọ̀run Gáà tí ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ Ọ̀yọ́ ìgbà náà sá àsálà fún ẹ̀mí ara wọn. Fífọ́nká tí àwọn ọmọ Ọ̀yọ́ fọ́n ká yí, tí wọ́n sì ti lọ tẹ̀dó sí oríṣìíríṣìí ibùgbé tí wọn kò sì fẹ́ san ìsákọ́lẹ̀ fún Ọ̀yọ́ mọ́, àsìkò yìí ni Iba Olúyọ̀lé di lààmì-laaka láàrín àwọn jagunjagun. Ó kọ́kọ́ di ìlúmọ̀ọ́ká látàrí ipa tí ó kó láàárín àwọn ọmọ ogun tí wọ́n borí ogun Òwu, ní èyí tí ó sì mú kí ìjọba ilẹ̀ Ẹ̀gbá àti àwọn ìlú bí Ìbàdàn ó ṣubú. Láti bu ọlá fún pẹ̀lú ipa rẹ̀ láti lè jẹ́ kí ìjọba Ọ̀yọ́ tí ó ti ń dẹnụ kọlẹ̀ ó tún gbìnà yá nínú àwọn ogun  tí ó mú Ọ̀yọ́ borí ilẹ̀ Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú-Rẹ́mọ yí ni ó mú kí wọ́n fi jẹ Ààrẹ Àgò ilẹ̀ Ìbàdàn. Òun náà sì fi ara rẹ̀ jẹ oyè Òsì-Kakaǹfò, tí ó sọ ọ́ di ológun apàṣẹ wàá kẹta fún ilẹ̀ Ìbàdàn.

## Ìwé àmúlò
*Akínwùmí Àtàndá (200)  Basọ̀run Olúyọ̀lé Ibadan; Rasmed Publications, ISBN 978-8024-75-0. Ojú-iwé 140.

## Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìbàdàn
Ẹ̀ka:Àwọn Olúbàdàn
Kurów

**[[Kurów]]**

Abule kan ni ila-oorun gusu ile Polandi ni o n je Kurów. O wa laarin Pulawi ati Lubiliini. Ilu ti awon kan jumo da sile ni. Ibe ni won ti n ta awon ounje ti won n pese ni agbegbe re. Awon ile-ise ti won ti n fi awo eran se nnkan wa ni ibe pelu. Ni senturi kerindinlogun, ibe ni awon ti o n se Kafinisiimu (Calvinism) ti maa n pe jo nitori pe ibe ni awon kan ti won n pe 'polish brethren' maa n gbe. nigba ti yoo fi di odun 1660, opolopo ninu awon eniyan ibe ti yi pada si esin arianisiimu (Arianism). Fun ekunrere liri abule kekere yii, wo ohun ti won ko nipa re ni http://en.wikipedia.org/wiki/Kur%C3%B3w  ni ede Geesi.

Ẹ̀ka:Europe
Twins Seven-Seven

Twins Seven-Seven tabi **Taiwo Olaniyi Bamidele Huseini Oyewale Toyeje Oyekale Osuntoki** (ojoibi 1941 ni Ogidi, Ipinle Kogi) je onise ona ati olorin omo ile Naijiria.

## Itoka
*Ulli Beier (1998), 'Chief Councillor Twins Seven-Seven: A Seamless Yoruba Personality', Bayreuth African Studies Series 12, oju-iwe 5-40.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ademola Onibonokuta

**Ademola Onibonokuta** je omo Nàìjíríà amoye ninu ede Yorùbá.

## Àwọn Ìtọ́kasí

* Ulli Beier (1998), "Ademola Onibonokuta: Survival Through Syncretism," Bayreuth African Studies Series 12, oju-iwe 41-68.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Dundun

Dundun

*Akin Euba (1990), Yoruba Drumming: The Dundun Tradition. Bayreuth: Eckard Breitinger. ISBN 3-927510-11-4; ISSN: 0178=0034. Oju-iwe = 434.

Oro nipa dundun ti o je ilu kan pataki ni ile Yoruba ni onkowe yii soro le lori. O menu ba ipo dundun ninu asa Yoruba, itan ti o je mo dundun, ibi ti a ti maa n lo o ti o si fi ibi aseye kan se apeere. O soro nipa bi won sen se e ati awon ilu miiran ti won maa n lu mo on. Aworan po ninu iwe naa. Ami ti awon onitilutifon maa n lo fun orin naa wa ninu re pelu.

Ẹ̀ka:Yoruba
Akin Euba

**Akin Euba** (born Olatunji Akin Euba, Lagos, Nigeria, April 28, 1935)

Ise Akin Euba ni onkowe ye wo ninu ise re yii. Loooto, ilana awon nGeesi ni Akin Euba fi n korin sugbon asa awon Yoruba ni o gbe ise re ka. Onkowe yii soro nipa iwadii ti Akin Euba se lori ilu. Onkowe yii ko saipin orin si isori. Gbogbo eni ti o ba ni nnkan se pelu tilutifon (music) ni iwe yii yoo wulo fun.

*Joshua Uzoigwe (1992), Akin Euba: An Introduction to the Life and Music of a Nigerian Composer (Bayreuth African Studies Series 25). Bayreuth: Eckhard Beitinger. ISBN 3-927510-16-5; ISSN: 0178-0034. Oju-iwe = 109.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Obafemi Awolowo University

## '''Ìkọ kedere'''{'''Ìkọ kedere'''{Infobox University
|Orúkọ           =Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀Obafemi Awolowo University
|image_name      = Faculty of Medicine, Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Osun State, Nigeria (12997773733).jpg
|motto           = For Learning and Culture
|established     = 1962
|chancellor      = |vice_chancellor = Professor Simeon Adebayọ Bamire
|city            = Ile-Ife
|state           = Osun
|country         = Naijiria
|students        = 
|undergrad       = 
|postgrad        = 
|colours         = 
|type            = Public
| Orúkọ tẹ́lẹ̀  = Yunifásítì Ilé-Ifẹ̀
|website         = http://www.oauife.edu.ng 

**Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀** jẹ́. Ilé-ẹ̀kọ́ gíga jùlọ, (yunifásítì) ti ìjọba àpapọ̀ ní Naijiria tó bùdó sí Ile-Ife. Wón dá ilé-ẹ̀kọ́ yí sílẹ̀ ní ọdún 1961, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ níbẹ̀ ní oṣù Kẹwàá ọdún 1962

## Ilepa Ilé Ẹkọ náà
Ìlépa 

Ẹ̀ka:Yunifásítì ní Nàìjíríà
Ìranraẹnilọ́wọ́

Self-Help

Iranraenilowo

Oludare Olajubu

Afolabi ojo
Ìwé Àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá tí Olóyè Olúdáre Ọlájubù jẹ́ Olóòtu, Ojú-iwé 1-11, Ikẹja; Longman Nigeria Limited, 1975.

Ọ̀jọ̀gbọ́n Afọlabí Òjó. Àṣà Ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́; Ojú-iwé 158-164.

Gẹ́gẹ́ bí gbogbo wá ṣe mọ̀ láti ọjọ́ tí aláyé ti dáyé ni àwọn èèyàn ti ńran ara wọn lọ́wọ́. Bí a ba nsọrọ nipa ọjọ tí alaye ti dáyé àwọn ti nka ìwé Bíbélì lára wa á fẹ́ mú ọkàn wọn lọ si àkókò tó jẹ pe ọkùnrin kan ṣoṣo ló wa lórílẹ̀ èdè ayé yìí, èyí ni Adamu. Mo rò pé a ò mọ gbogbo iṣẹ tó ṣe nínú ọgbà tí ó wà, ṣùgbọ́n tí ó bá ṣe ẹni ti ó mọ oúnjẹẹ́ jẹ nib í èèyan bíi tiwa ni, ó dáni lójú wí pé yíó máa gbìyànjú láti fi ọwọ ká èso igi jẹ ni. Ounjẹ sì nìyí kì í dùn tó bẹ́ẹ̀ tó bá ṣe èèyàn nìkan ṣoṣo ló ńjẹ́ ẹ́ láarọ̀, lọ́sàán àti lálẹ́ láti ọjọ kan dé ọ̀sẹ̀ kan, dé oṣù kan, dé ọdún kan. Itan Bíbélì náà sọ fun wa pé nígbà tí o bùṣe, Olúwa fi olùrànlọ́wọ́ kan jíǹkí rẹ̀, eléyìí náà ni obinrin tí a ńpè ni Éèfà. O dà bí ẹni pe inú ọgbà Ídẹ́nì náà gbádùn si i lẹ́hin tí àwọn méjèèjì ti wà níbẹ̀. Ṣùgbọ́n oríṣi ìrànlọ́wọ́ ti wọ́n rí náà kì í ṣe nkan ti kò ní ní ìfàsẹ̀hìn-in tirẹ̀. Mo fi ìyókù si ọkàn ẹ̀yin tí ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìwée ti Bíbélì. 

Ohun tí mo fẹ fàyọ nínú ifisíwájú ọ̀rọ̀ mi yìí ni pé ọwó kan kò gbé ẹrù dé orí, a sì ti mọ̀ dájú pé bi ọwọ́ ọmọdé kò ṣe tó pẹpẹ bákan náà ní ọwọ́ àgbàlagbà kò ṣe wọ akèrèbè. Bẹ́ẹ̀ náà ní àwọn olóye èèyàn ṣe máa ńsọ́ fún wa nígbà gbogbo pé ‘òsì wẹ ọ̀tun ọ̀tún wẹ òsì òun ni ọwọ́ fi ńmọ́’. Lọ́rọ̀ kan àwọn èèyàn ilẹ̀ẹ Yorùbá ti gbà á ni àṣà kan pàtàkí pé a ní láti máa ran ara wa lọ́wọ́, kó tó dip é a lè da ohunkóhun oníyebíye kankan ṣe. OríṣiríṣI iṣẹ́ ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́ ni ó wà. Ní ìṣẹ̀dálẹ̀ẹ wa àwọn ọdọmọkunrin tó bá ti ńfẹ́ aya, wọn a máa ran òbí àfẹ́sọnà wọn lọ́wọ́. Kó tó tilẹ̀ dip e a bẹrẹ si í ná owó, eeyan yíó tin a ara ṣáájú-ṣáájú. Èyí nip é àwọn èèyàn bẹ́ẹ̀ lè máa bá àna wọn lọ sí oko láti kọlẹ̀ tàbí láti tun ohun ọgbin-in wọn ṣe. Bákannáà ni wọn nṣe ìrànlọ́wọ́ nínú ilé láti kọ́ ilé tuntun tàbí láti tún ilé tí ó bá mbàjẹ́ ṣe, bóyá o ńjò ni, tàbí iganna rẹ̀ ńfẹ́ ki a túbọ̀ gbe oun dúró dáadáa. Ju gbogbo rẹ̀ lọ, nigbakugbà tí wọn bá ti ńṣe irú iṣẹ́ bi eléyìí kìí ṣe ẹni tí o ńfẹ́ àfẹsọ́nà nìkan ṣoṣo lo ńṣe iṣẹ́ bí eléyìí....
Ẹ̀gbá Owódé

Egba Owode

Oludare Olajubu

Babatunde Agiri

Ìwé Àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá tí Olóyè Olúdáre Ọlájubù jẹ́ Olóòtu, Ojú-iwé 1-11, Ikẹja; Longman Nigeria Limited, 1975. 

Babátundé Agírí. Gẹ́gẹ́ bí a ti ńní ilẹ̀ ní ẹkùn Ẹ̀gbá Owódé; Ojú-iwé 113-119.

Agbègbè kọ̀ọ̀kan ni ó ní òfin àti àṣà nipa bí ènìyàn ṣe lè ní ilẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ tàbí fún ìgbà pípẹ́. Ní àwọn àgbègbè tí ọ̀làjú ti gòkè ní gbogbo àgbáyé, ilẹ̀ nínú ṣe pàtàkì fún àǹfàní iṣẹ́ẹ jíjẹ, mímu àti òwò nìkan. Ọ̀rọ̀ òṣèlú kò ṣe dandan lóríi rẹ̀ bíkọ̀ṣe nínú àwọn ọ̀ràn tí ó da ìlú méjì pọ̀. 
	
Láti ilẹ̀ wá láàrín àwọn Yorùbá, ilẹ̀ nínú ṣe pàtàkì fún àǹfàní jíjẹ, mímú àti ti òwò. Láti kọ́lé àti láti ṣe oko ni ó ńmú kí gbogbo ènìyàn ní ìfẹ́ láti ní ilẹ̀. Ní ìwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ iṣẹ́ àgbẹ̀ ni kókó iṣẹ́ẹ wa, àwọn olóyè tàbí àwọn ọba ìlú tí wọn ní ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ ènìyàn lábẹ́ ìtọ́júu wọn máa ńní ilẹ̀ tó pọ̀ ní ikáwọ́ọ wọn ju ẹlòmíràn tí ẹbíi rẹ̀ kéré. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn tó wà lábẹ́ àṣẹ olóyè kan, tí wọ́n sì ńṣiṣẹ́ sìn í ti pọ̀ tó ni iyì àti ẹ̀yẹẹ rẹ̀ ṣe máa pọ̀ tó láàrín ẹgbẹ́ àti ìlú. Èyí ni ó mú ọ̀rọ̀ àwọn àgbà kan wá tí o sọ pé, ‘Ohun tó wunni ní ńpọ̀ nínú ọrọ̀ ẹni, ológún ẹrú kú, aṣọ ọ rẹ̀ jẹ́ ọkan.” Ọ̀nà tí ìjòyè yìí fi lè di aláṣẹ lórí àwọn irú ènìyàn wọ̀nyí ni nípa fífi ilẹ̀ fún àwọn ẹbí tàbí ìdílée rẹ̀, ìbátan tàbí àlejò fún ọ̀gbìn ṣíṣe àti àwọn nǹkan míràn gbogbo, àti nípa pínpín oriṣiriṣi ẹ̀bún lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan láàrín àwọn ènìyàn wọ̀nyí. Lílo ilẹ̀ tí a tọrọ yìí lè jẹ́ fún ìgbà díẹ̀ tàbí fífún láyéláyé. Fún ìdí èyí, a ní láti rí i pé kì í ṣe fún iyì láàrín ẹgbẹ́ tàbí ìlú nìkan ni ó mú kí àwọn ìdílé olóyè kan máa ní ilẹ̀ tó pọ̀, ṣùgbọ́n èyí jẹ́ ọ̀nà láti pín nǹkan jíjẹ, mímú àti ti òwò tí ó wọ́n eyíyìí ni ilẹ̀, ní ọ̀nà ìbámu pẹ̀lú ìfẹ́ orìíṣiríṣi ènìyàn tí ó wà ní ìlú tàbí abúlé. Nítorí náà, bí a bá wò ó láti ìhín lọ, ó ṣe é ṣe kí a sọ̀rọ̀ ilẹ̀ níní láàrín àwọn Yorùbá láti ipa jíjẹ, mímu àti ti òwò. Ṣùgbọ́n a ó mẹ́nu ba díẹ̀ nínú ètò ìlú ṣíṣe àti ẹgbẹ́ kíkó tí ó bá jẹ mọ́ tí ilẹ̀ nínú. ...

Ẹ̀ka:Yorùbá
Janet Olaide Sheba

Janet Olaide Sheba

Oluko ni Janet Olaide Sheba je ni eka-eko ede ati Litireso Aafirika ni OAU, Ife, Nigeria. Odun 1996 ni o gba oye omowe lori litireso Yoruba. Opolopo ise ni o ti se lori litireso ile Aafirika.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Olasope O. Oyelaran

**Olasope O. Oyelaran** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ọ̀jọ̀gbọ́n  ìmọ̀ ẹ̀dá-èdè ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásitì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, ní Ilé-Ifẹ̀. Láti ìgbà tí wọ́n ti dá ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí sílẹ̀ ní ọdún 1975 ó ti wà ní ibẹ̀.  Kí ó tó di àsìko ̀ yí, ó ti ń ṣiṣẹ́ ní Institute of African Studies, OAU, Ifẹ̀ láti ọdún 1970. Òun ni olùkọ́ àkọ́kọ́ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Afirika, OAU. Ó fẹ̀yìn tì lẹ́nu iṣẹ́ olùkọ́ni ní ọdún 1988.

## Àwọn ìtọ́ka sí
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Wande Abimbola

**Wándé Abímbọ́lá** (ọjọ́ ìbí Oṣù Kẹfà 26, 1932 ní. ìlú Ọ̀yọ́, Nigeria) ó jẹ́ olùkọ́ lítírésọ̀ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Èdè àti Lítírésọ̀ Aáfíríkà ní Yunifasiti Obafemi Awolowo ní Ile-Ife, Nigeria. Ó jẹ́ olórí ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí fún ọjọ́ pípé kí ó tó wá di 'Dean Faculty of Arts' ní ilé-ẹ̀kọ́ kan náà. Ìgbà tí ó ṣe ni ó di olórí oko fún Obafemi Awolowo University OAU. Sáà méjì ni ó fi je olórí oko yìí. Lẹ́yìn ìgbà tí ó fi ipò olórí oko yìí sílẹ̀ ni ó fẹ̀yìn tì. Ó se ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ lórí èdè Yorùbá ní pàtàkì jùlọ lórí Ifá.

## Ìkẹ́kọ̀ọ̀ rẹ́
Ní ọdún 1963, Abimbola kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmọ̀ nípa ìtàn ní University College, Ibadan.  Ní ọdún 1971, ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè Masters ní Northwestern University, Evanston, Illinois. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè Doctorate nípa ìtàn àròsọ láti University of Lagos ní ọdún 1966.  Abímbólá jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ gboyè PhD àkọ́kọ́ ní University of Lagos.  Ó di ọ̀jọ̀gbọ́n (Professor) ni3 1976.

Abimbola kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní Fáṣítì mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, awon náà ní; University of Ibadan láàrin ọdún 1963 sí 1965, University of Lagos láàrin 1966 sí 1972, University of Ifè láàrin ọdún 1972 sí 1991. Ó ti kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àwọn fásitì àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn bí Indiana University, Amherst College, Harvard University,  Boston University, Colgate University, University of Louisville.

Abimbola ti kọ àwọn ìwé lórí Ifá àti àsà Yórùbá. Ní ọdún 1977, NOK Publishers tẹ ìwé tí Abímbólá kọ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Ifá Divination Poetry*.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Segun Akeem Salawu

Segun Akeem Salawu jẹ́ olùkọ́ ìmọ̀ ẹ̀dá-èdè ní  ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà. Ó gba oyè ọ̀mọ̀wé ní ọdún 2006 lẹ́yìn tí ó kọ àpilẹ̀kọ lórí Yorùbá àti oko Osanyen. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni ó ti ṣe lórí èdè Yorùbá. 

## Àwọn ìtọ́ka sí
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
James Bode Agbaje

**James Bode Agbaje** je oluko ede ati Litireso ile Afrika ni OAU, Ife, Nigeria. Litireso ni o n ko ni eka-eko yii o si ti se opolopo ise lori litireso ede Yoruba.

Agbaje James Bode