Addis Ababa

**Addis Ababa** jẹ́ olú-ìlú Ethiopia, ó sì tún jẹ́ ìpínlẹ̀ àgbègbè Oromia Pẹ̀lú ìṣirò olùgbé tó tó 2,739,551 gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn Odún 2007, ó jẹ́ ìlú tó tóbi jù lọ ní orílẹ̀-èdè náà àti èyí kejìlá tó tóbi jù lọ ní Áfríkà.  Ní gíga 2,355 mítà (7,726 ẹsẹ̀ bàtà), ó jẹ́ olú-ìlú kẹrin tó ga jù lọ ní ayé àti èyí tó ga jù lọ ní Áfríkà.  Addis Ababa jẹ́ ibùdó ìdàgbàsókè tó ga gan-an àti ibùdó pàtàkì fún àṣà, iṣẹ́ ọnà, ìṣúná owó àti ìṣèlú ní Ethiopia

Ìtàn ìdásílẹ̀ Addis Ababa bẹ̀rẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún láti ọwọ́ Menelik II, Negus ti Shewa ní Odún 1886 lẹ́yìn tí ó rí Òkè Entoto pé kò dùn gbé ní ọdún méjì ṣáájú.  Nígbà yẹn, ìlú náà jẹ́ ìlú ìsinmi àti àyè ìgbáfé; ọ̀pọ̀ ìsun omi ìwẹ̀wẹ̀ tó wà níbẹ̀ fa àwọn ọlọ́lá ìjọba wá, wọ́n sì dá ibùgbé sílẹ̀.  Ó tún fa ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́ wá – pẹ̀lú àwọn oníṣẹ́ ọnà àti àwọn oníṣòwò – àti àwọn àlejò láti òde òkè.  Menelik II lẹ́yìn náà kọ́ ààfin ìjọba rẹ̀ ní ọdún 1887.  Addis Ababa di olú-ìlú ìjọba ní ọdún 1889, àwọn ilé-iṣẹ́ aṣojú àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn sì ṣí sílẹ̀ lẹ́yìn náà.  Ìdàgbàsókè ìlú bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún ogún, láìsí ètò kankan ṣáájú.

Addis Ababa rí ìdàgbàsókè ètò ìṣúná owó tó gbòòrò ní ọdún 1926 àti 1927, pẹ̀lú ìlọ́pọ̀ nọ́mbà ilé tí àwọn ará òṣìṣẹ́ tí wọ́n rí owó hó orí ni, pẹ̀lú àwọn ilé òkúta tí wọ́n kún fún àwọn ohun èlò ilé tí wọ́n kó wá láti Europe.  

Àwọn ará òṣìṣẹ́ tí wọ́n rí owó hó orí tún kó àwọn ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ tuntun tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣe wọlé, wọ́n sì mú kí àwọn ilé ìfowópamọ́ pọ̀ sí i.  

Nígbà ìṣàkóso àwọn ará Italy, ìdàgbàsókè ìlú àti ìmúrasílẹ̀ ń pọ̀ sí i lọ́nà yíyẹ láti inú ètò àkọ́kọ́ (masterplan); wọ́n retí pé Addis Ababa yóò di ìlú "àwọn aláwọ̀funfun" jù lọ, èyí sì tẹ̀síwájú lẹ́yìn ìṣàkóso náà.  

Àwọn ètò àkọ́kọ́ tí ó tẹ̀lé e ni àwọn olùdámọ̀ràn Faransé àti Gẹ̀ẹ́sì ṣe láti àwọn ọdún 1940 síwájú, tí wọ́n gbájú mọ́ àwọn ohun ìrántí, àwọn ilé ìṣèlú aráàlú, àwọn ìlú satellite àti àárín ìlú.  

Bákannáà, ètò àkọ́kọ́ Italo-Ethiopian lẹ́yìn náà (tí wọ́n tún ṣe ní 1986) kan ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìlú àti àwọn iṣẹ́ ibùgbé nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún ṣe é lẹ́yìn náà ní ètò àkọ́kọ́ 2003.

Addis Ababa jẹ́ ìlú tí ìjọba àpapọ̀ fi òfin ṣètò gẹ́gẹ́ bí Addis Ababa City Government Charter Proclamation No. 87/1997 nínú Òfin FDRE.  

Wọ́n ń pè é ní "olú-òṣèlú Áfríkà" nítorí ìtàn rẹ̀, ìjẹ́ òṣèlú àti ìjẹ́ òṣèlú fún gbogbo ilẹ̀ Áfríkà, Addis Ababa sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú ilé iṣẹ́ fún àwọn àjọ káríayé pàtàkì, bíi African Union àti United Nations Economic Commission for Africa.

Ìlú náà wà ní kìlómítà díẹ̀ sí ìwọ̀-oòrùn ti East African Rift, èyí tí ó pín Ethiopia sí méjì, láàárín Nubian Plate àti Somali Plate.  Ìlú náà yí i ká nípa Àgbègbè Àkànṣe ti Oromia, àwọn ènìyàn láti onírúurú àgbègbè Ethiopia sì ń gbé ibẹ̀.  
Ó jẹ́ ilé fún Yunifásítì Addis Ababa.  Ìlú náà ní ìwọ̀n ìdàgbàsókè ènìyàn tó ga, ó sì jẹ́ olókìkí fún àṣà rẹ̀ tí ó lágbára, ìṣòwò aṣọ tó ń gbòòrò, ìkópá àwọn èwe nínú ìṣèlú àti àwùjọ, ìṣẹ́ ọnà tí ń ru sókè, àti fún jíjẹ́ ọkàn orílẹ̀-èdè tí ó ní ọ̀kan lára ìdàgbàsókè ètò ìṣúná owó tó yára jù lọ ní ayé.

## Ìtàn

### Ìtàn Ṣáájú Ìtàn
 
Ìwádìí kan tí ó dá lórí ẹ̀rí DNA láti ọ̀dọ̀ ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ẹgbẹ̀rún ènìyàn káàkiri ayé dáhùn pé àwọn ènìyàn àkọ́kọ́ jáde kúrò ní Áfríkà nípasẹ̀ ibì kan tó sún mọ́ Addis Ababa, wọ́n sì tàn kálẹ̀ láti agbègbè yìí sí ìyókù ayé ní nǹkan bí 100,000 ọdún sẹ́yìn.  
Ìwádìí náà fi hàn pé onírúurú jínlẹ̀ (genetic diversity) ń dín kù ní ìtẹ̀lẹ́ bí àwọn baba ńlá ẹni ṣe jìnà sí Addis Ababa. 

### 1.2 Itan Akoko Àwọn Europe

Òkè Entoto, ilẹ̀ gíga kan sí àríwá ti Addis Ababa lónìí, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ibì díẹ̀ tí wọ́n fi síwájú gẹ́gẹ́ bí ibì tí ó ṣeé ṣe fún olú-ìlú ìjọba àwọn Lóba Lóba tí a mọ̀ sí Barara.  Ìlú yìí tí wọ́n róò digbí yí tí ó wà títí láé ni a dá sílẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ tàbí àárín ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún, ó sì jẹ́ ibùgbé àkọ́kọ́ fún ọ̀pọ̀ àwọn ọba tí ó tẹ̀lé ara wọn títí di ìṣàkóso ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kẹrìndínlógún ti Libne Dengel.  

Wọ́n yàwòrán ìlú náà ní ààárín Òkè Zuqualla àti Menegasha lórí àwòrán ilẹ̀ tí Fra Mauro, olùyàwòrán ilẹ̀ ará Italy, ya ní nǹkan bí 1450, Ahmed Gragn sì pa á run, ó sì kó o lólè nígbà tí ẹgbẹ́ ọmọ ogun ìjọba wà ní ìdẹkùn ní gúúsù Odò Awash ní Odún 1529, ìṣẹ̀lẹ̀ tí oníṣọ̀rọ̀ ará Yemen Arab-Faqih rí tí ó sì kọ ọ́ sílẹ̀ ní ọdún méjì lẹ́yìn náà.  Ìtọ́kasí pé Barara wà ní Òkè Entoto ní ìtìlẹ́yìn láti ìwádìí tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣẹlẹ̀ gan-an ti ìlú ńlá àwọn ọjọ́ àárín tí ó ń wo Addis Ababa lórí, tí ó wà láàárín Washa Mikael tí a gbẹ́ mọ́ àpáta àti ìjọ Entoto Maryam tí ó gbòòrò, tí a dá sílẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún.  
Wọ́n pè é ní Pentagon, ibì 30-hektari náà ní ààfin pẹ̀lú ilé ìṣọ́ méjìlá, pẹ̀lú 520 mítà ògiri òkúta tí ó ga tó 5 mítà.  
Wọ́n ṣe àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "ìlú ńlá", a sì ṣirò pé olùgbé Barara ju 160,000 lọ, èyí tí ó jọ ti àwọn ìlú Europe tó tóbi jù lọ ní 1500 CE, bíi Paris àti Naples.

## 1.3 Ipìlè

### 1.3.1 Ìdásílẹ̀
  
Ní Odún 1886, ìbùgbé bẹ̀rẹ̀ ní àfonífojì gúúsù òkè ní ibì kan tí wọ́n ń pè ní Finfinne, orúkọ tí ó tọ́ka sí wíwà àwọn ìsun omi gbígbóná.  Ibì náà ni Empress Taytu Betul yàn.  Lákọ̀ọ́kọ́, ó kọ́ ilé fún ara rẹ̀ nítòsí àwọn ìsun omi ìwẹ̀wẹ̀ gbígbóná "Filwuha", níbi tí òun àti àwọn ọmọ ilé ọba Shewa fẹ́ràn láti wẹ̀ nínú omi ìwẹ̀wẹ̀.  Empress Taytu rọ Emperor Menelik II láti kó olú-ìlú kúrò ní Entoto tí ó tutù àti tí afẹ́fẹ́ ń fẹ́ gan-an lọ sí àwọn pẹ̀tẹ́lẹ̀ ìsàlẹ̀, ó sì sọ orúkọ ìlú tuntun náà ní Addis Ababa.  Ní ọdún tí ó tẹ̀lé e, wọ́n ti pín àwọn ilẹ̀ ńlá (Amharic: ሰፈር , sefer) fún àwọn ọlọ́lá pàtàkì, àwọn ènìyàn pàtàkì mìíràn àti àwọn ìjọ kan.  Wọ́n gba ilẹ̀ àwọn ẹ̀yà Oromo àgbègbè, ọ̀pọ̀ lára wọn sì di aláìnílé.

Ìlú náà ní ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ katama (ibùdó ọba), pẹ̀lú sefer tí a tò lọ́nà tí ó ń ṣe àfarawe ẹgbẹ́ ọmọ ogun tí ń rìn.  Ilẹ̀ Fitawrari Habte Giyorgis wà ní ìwọ̀-oòrùn jù lọ, nígbà tí Ààfin Imperial ti Menelik wà ní àárín, tí àwọn olórí apá òsì (Qeñazmach) àti ọ̀tún (Grazmach) ti ẹgbẹ́ ọmọ ogun yí i ká ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì.  Apá ẹ̀yìn tàbí agbègbè sí ìlà-oòrùn ààfin ni a pín fún Dejazmach tàbí ọlọ́lá pàtàkì mìíràn.  Ọ̀pọ̀ lára àwọn ilẹ̀ àtijọ́ wọ̀nyí ni a ṣì lè tọpasẹ̀ padà sí ìpín ilẹ̀ ológun àkọ́kọ́.  Sefer kọ̀ọ̀kan ń tẹ̀síwájú láti máa gbé àwọn ìránṣẹ́ àti ẹrú ọlọ́lá kọ̀ọ̀kan, èyí tí wọ́n máa ń mú wá láti ilẹ̀ tí ó ń ṣàkóso.  Lára àwọn ẹ̀yà wọ̀nyí, àwọn Amhara, Oromo, Gurage Dorze àti Tigrayans ni ó wá pọ̀ jù lọ.  

Ìlú náà dàgbà ní ìyára púpọ̀.  Kì í ṣe fún àwọn ọlọ́lá nìkan, ṣùgbọ́n ibì náà tún fa ọ̀pọ̀ àwọn ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́ wá, pẹ̀lú àwọn oníṣẹ́ ọnà, oníṣòwò, àti àwọn àlejò láti òkèèrè.

Ìbùgbé àkọ́kọ́ jẹ́ àwọn ilé yíyipo; wọ́n fi cheka (Amharic: ጭቃ) àti koríko tí wọ́n fi pọ̀ mọ́ ìtì igi ṣe ògiri, wọ́n sì fi koríko dé òrùlé.  Ìdàgbàsókè Addis Ababa bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìdàgbàsókè ìlú tó yára gan-an láìsí ètò ṣáájú.  Èyí ni àkókò tí àwọn ọlọ́lá bẹ̀rẹ̀ sí í gbé ibùgbé yẹyẹ tó wà ní ìṣọ̀kan, tí àwọn ìlànà àwùjọ sì yí padà; ìyẹn àwọn agbègbè (sefer) kọ̀ọ̀kan wà ní ilẹ̀ gíga, tí kò ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ibùgbé tí ó sún mọ́ ọn.  Àyíká àwùjọ àkọ́kọ́ náà kó ìlòpọ̀ sí ìpọ̀ àwọn agbègbè àtọwọ́dọ́wọ́ lónìí.  Ọ̀kan lára ìlòpọ̀ Emperor Menelik tí a ṣì ń rí lónìí ni gbígbin ọ̀pọ̀ igi eucalyptus lẹ́bàá àwọn òpópónà ìlú.

Pẹ̀lú èyí, ìlú náà ní àwọn ìlànà ètò àwùjọ tó lágbára ṣáájú ìgbóguntì àwọn ará Italy.  Gẹ́gẹ́ bí Richard Pankhurst (1968) ṣe sọ, ìdàgbàsókè olùgbé ìlú tó yára gan-an jẹ́ nítorí àwọn kókó bíi àwọn gómìnà ìpínlẹ̀ àti àwọn ọmọ ogun wọn, ìyàn ọdún 1892, àti ní ìkẹyìn Ogun Adwa  Èyí mìíràn pẹ̀lú òfin ilẹ̀ ọdún 1907, ìṣèlú ìlú ní ọdún 1909, àti ìdàgbàsókè ojú ọ̀nà irin àti ètò ìrìnàjò ìgbàlódé tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún ogún, tí ó parí ní ìdàgbàsókè tí ó ń tẹ̀síwájú.  Àwọn àfikún mìíràn, fún àpẹẹrẹ fífí ojú ọ̀nà irin Ethio-Djibouti sílẹ̀ àti àwọn kókó ilẹ̀-ayé tún mú kí ààlà ìlú náà gbòòrò sí gúúsù.

### 1.4 Ọ̀rúndún Ogún

### 1.4.1 Ṣáájú Ìṣàkóso Àwọn Ará Italy (1916–1935)

Addis Ababa ní ìwo ojú ọ̀run (1934)  Gebrehiwot Baykedagn gba ipò ìpín ìṣèlú pàtàkì, àti ojú ọ̀nà irin Addis Ababa–Djibouti ní Odún 1916, èyí tí ó tún so Addis Ababa pọ̀ mọ́ èbúté Djibouti ní French Somaliland.  Ras Tafari Mekonnen, tí ó wá di Emperor Haile Selassie lẹ́yìn náà, ó di ènìyàn tó lágbára jù lọ ní ìlú náà lẹ́yìn ìyàn sípò rẹ̀ ní ọdún 1917.  Ó yí ìlú náà padà nípa mímọ̀ pé ìmúrasílẹ̀ àti ìdàgbàsókè ìlú ṣe pàtàkì, ó sì pín owó láti fi ṣe ìrànlówó fún àwọn ẹgbẹ́ tuntun tí ń yọ jáde.  Láti ìgbà yìí, Ras Tafari ní agbára tó tọ́ gẹ́gẹ́ bí ìgbìmọ̀ ìṣàkóso ní ọdún 1918.

Ní 1926 àti 1927, ìyípadà ètò ìṣúná owó tó gbòòrò ṣẹlẹ̀, ìṣèjáde kọfí tó pọ̀ jù bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbà nítorí ìkójọpọ̀ owó olú.  

Láti inú ọrọ̀ yìí, àwọn ará àárín gbòòrò rí àǹfààní, wọ́n sì ṣe ìlú náà láǹfààní nípa kíkọ́ àwọn ilé tuntun tí wọ́n fi òkúta ṣe, tí wọ́n sì kó àwọn ohun èlò ilé láti Europe wá, àti pé wọ́n kó àwọn ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ tuntun wọlé, pẹ̀lú ìfẹ̀ síwájú àwọn báńkì káàkiri àwọn agbègbè.  

Àpapọ̀ iye àwọn ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ jẹ́ 76 ní 1926, ó sì lọ sí 578 ní 1930.  

Ọ̀nà ìrìnàjò ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ àkọ́kọ́ tí ó gbajúmọ̀ ṣí sílẹ̀ láàárín Addis Ababa àti Djibouti, nǹkan bí 156 km (97 mílì) sí àríwá ní ìtòsọ́nà Dessie.  

Lákọ̀ọ́kọ́, a pinnu láti so Assab tí àwọn ará Italy gbà ní ìṣàkóso pọ̀ mọ́ Addis Ababa nínú Àdéhùn Italo-Ethiopian ti 1928, a sì ka ọ̀nà náà fún ìrìnàjò ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́.  

Ọ̀nà òpópónà yìí ṣe pàtàkì fún ojú ọ̀nà irin Faransé ti Djibouti, owó ìrìnàjò ẹrù sì ga gan-an pẹ̀lú àìsí ìdíje, àti ìlọ́pọ̀ ẹrù láàárín Ethiopia àti Assab.

Ní 1930, wọ́n dé Ọba náà ní Adé, ó sì tẹ̀síwájú pẹ̀lú àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tuntun àti kíkọ́ àwọn ohun èlò ìlú.  
Lára wọn, ó fi àwọn òkùta iná mànàmáná àti tẹlifóònù sílẹ̀, ó sì kọ́ ọ̀pọ̀ àwọn ohun ìrántí (bíi Meyazia 27 Square).

### 1.4.2 Ìṣàkóso Àwọn Ará Italy (1936–1941)

Lẹ́yìn gbogbo àwọn ìjà pàtàkì ti ìgbóguntì wọn, àwọn ọmọ ogun Italy láti ilẹ̀ Eritrea wọ Addis Ababa ní ọjọ́ kaarun Oṣu kaarun Odún 1936.  Pẹ̀lú Dire Dawa, wọ́n dẹékun kíkolu ìlú náà láti ojú ọ̀run (pẹ̀lú lílò àwọn ohun ìjà kẹ́míkà bíi mustard gas) tí wọ́n ṣe ní ìbò míràn ní Ethiopia.  Èyí tún jẹ́ kí ojú ọ̀nà irin rẹ̀ lọ sí Djibouti wà ní dáadáa.  Lẹ́yìn ìṣàkóso náà, ìlú náà ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú Duke ti Aosta fún Italian East Africa tí a so pọ̀ títí di ọdún 1941, nígbà tí wọ́n fi í sílẹ̀ fún Amba Alagi àti àwọn ibùgbé mìíràn nígbà Ogun Àríwá Ìlà Oòrùn Áfríkà ti Ogun Àgbáyé Kejì.  Gẹ́gẹ́ bí ìṣirò Soviet, 15,000 àwọn ará Ethiopia tí ó farapá jẹ́ àwọn tí àwọn ohun ìjà kẹ́míkà pa, pàtàkì jù lọ sulfur mustard. 

Ìfẹ́ àwọn ará Italy nípa Addis Ababa ni láti dá ìlú olú-ìlú aláwọ̀funfun kan tí ó rẹwà sílẹ̀ pẹ̀lú ètò àkọ́kọ́ tuntun tí àwọn ayàwòrán méje ṣe, bíi Marcello Piacentini, Alessandro Bianchi, Enrico Del Debbio, Giuseppe Vaccaro, Le Corbusier, Ignazio Guidi àti Cesare Valle. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èrò wọn kò bá ara wọn mu, ètò náà pinnu láti gbájú mọ́ ètò ayàwòrán gbogbogbò ti ìlú náà.  Wọ́n fọwọ́ sí ìmúrasílẹ̀ méjì láti inú ètò àkọ́kọ́ náà: ti Le Corbusier àti ti Guidi àti Valle.  Nígbà ìpè sí Mussolini, ayàwòrán ará Switzerland Faransé Le Corbusier ṣe àkájọ ètò àkọ́kọ́ náà nínú àwòrán ìtọ́sọ́nà tí ó ní ojú ọ̀nà tó ń kọjá lọ́nà ńlá pẹ̀lú boulevard ńlá kan láti àríwá sí gúúsù jákèjádò ìlú náà, gẹ́gẹ́ bí ó ti yọ jáde láti èrò Radiant City rẹ̀ ti Odún 1930–1933.  Àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ méjì, Guidi àti Valle, múra ètò àkọ́kọ́ sílẹ̀ ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn Odún 1936, ó sì ṣeé ṣe kí wọ́n tẹnu mọ́ ìmọ̀ ìṣèlú fascist pẹ̀lú ìṣètò ńlá àti láìsí ìkópa àwọn ará Ethiopia àbínibí nínú abala ìṣètò.  Wọ́n ya àwọn ìlà méjì tí ó jọra ní ìwà Europe tí ó so Arada/Giyorgis pọ̀ mọ́ ibùdó ojú irin ní ìhà gúúsù, èyí tí ó gùn sí kilomítà márùn-ún, pẹ̀lú ìfẹ̀ tó yàtọ̀ láti 40 sí 90 mítà.

Ní ọjọ́ kaarun Oṣu kaarun Odún 1941, ìlú náà gba òmìnira láti ọwọ́ Major Orde Wingate àti Emperor Haile Selassie fún Ethiopian Gideon Force àti àwọn ará Ethiopia tí ń gbógun tì í, ní àkókò tí ó yẹ láti jẹ́ kí Emperor Haile Selassie padà dé ní ọjọ́ kaarun oṣù kaarun Odún 1941, ọdún márùn-ún gan-an lẹ́yìn ọjọ́ tí ó ti kúrò.

### 1.4.3 Lẹ́yìn Ìṣàkóso Àwọn Ará Italy (1941–1974)
 
Lẹ́yìn náà, Addis Ababa jìyà ìdárogún ètò ìṣúná owó àti ìdàgbàsókè olùgbé tó yára gan-an, àárín ìlú náà ní ìpalára láti ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìlú tí ìṣàkóso Italy bẹ̀rẹ̀, àwọn agbègbè ìta sì wà nínú ìfẹ̀ síwájú ìlú tí kò ní ètò.  Ní 1946, Haile Selassie pe olùdámọ̀ràn ètò ìlú olókìkí ará Britain Sir Patrick Abercrombie pẹ̀lú àwọn ìfojúsùn láti ṣe àwòkọ́ṣe àti láti ṣe ìlú náà lẹ́wà láti di olú-ìlú Áfríkà.  Nípasẹ̀ ètò ìṣètò yìí, Abercrombie ṣe ìfilọ́lẹ̀ ètò àkọ́kọ́ pẹ̀lú àwọn ìpín agbègbè tí àwọn ọ̀nà ọgbà ewéko yí ká, ó sì ní ìgbàláyà láti ya àwọn òpópónà ìyípadà tí ó ní ìrísí òní ìyípo láti ṣe ìtọ́sọ́nà ìṣójú ọkọ̀ láti àárín gbùngbùn.   

Ètò àkọ́kọ́ rẹ̀ tí ó ṣe pẹ̀lú Sùúrù àti ìfojúsín fún ojú ọ̀nà ìṣójú ọkọ̀ tó pàtàkì ni a parí nípa yíyà àwọn ìpín agbègbè sílẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ó ti yọ jáde láti ìṣòro ìṣójú ọkọ̀ London ní Odún 1943.

Ní Odún 1959, ẹgbẹ́ olùdámọ̀ràn ará Britain tí a ń pè ní Bolton Hennessy and Partners gba iṣẹ́ láti ṣe ìmúrasílẹ̀ sí àwọn ìlú satellite ti Abercrombie ní 1954–1956.  Láti ibẹ̀, wọ́n kò fi àwọn agbègbè ìta bíi Mekenissa àti Ìwọ̀-oòrùn Papa Ọkọ̀ Òfuurufú àtijọ́ sínú ètò náà, nígbà tí wọ́n dáhùn pé Rapi, Gefersa, Kaliti àti Kotebe láti jẹ́ ẹnu ọ̀nà Jimma, Ambo àti Dessie lẹ́ẹ̀kan (àwọn ojú ọ̀nà àgbègbè mẹ́rin).  Àwòrán Hennessy and Partners yóò jẹ́ èyí tí ó tóbi jù lọ ní ti ara sí ìwọ̀n Addis Ababa lónìí pẹ̀lú àwọn ìlú satellite tí ó yí i ká.  Ní ọdún 1965, Ìfìfẹ́hónú Faransé fún Ìwádìí Ìlú àti Ibùgbé tí Luis De Marien darí ṣe ìfilọ́lẹ̀ ètò àkọ́kọ́ mìíràn tí ó ní ojúṣe láti dá ojú ọ̀nà ńlá kan sílẹ̀ nípasẹ̀ Ilé Ìgbìmọ̀ Ìlú Addis Ababa pẹ̀lú ìfẹ̀ síwájú sí Gofa Mazoria ní apá gúúsù ìlú náà.  Ìyàtọ̀ Marien sí ètò àkọ́kọ́ Italy tẹ́lẹ̀ ni lílò ojú ọ̀nà ńlá kan ṣoṣo nígbà tí àwọn kan náà lò èyí méjì.

Haile Selassie tún ran ìdásílẹ̀ Ìṣọ̀kan Àwọn Orílẹ̀-Èdè Áfríkà (Organisation of African Unity) lọ́wọ́ ní 1963, èyí tí wọ́n tú ká ní 2002 tí wọ́n sì fi African Union (AU) rọ́pò rẹ̀, èyí tí ó tún ní olú ilé iṣẹ́ rẹ̀ ní ìlú náà, pẹ̀lú àwọn papa ọkọ̀ òfuurufú àti àwọn ọgbà ilé-iṣẹ́.  
Ìgbìmọ̀ Ètò Ìṣúná Owó ti Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-Èdè (United Nations Economic Commission for Africa) tí a dá sílẹ̀ ní 1958, tún ní olú ilé iṣẹ́ rẹ̀ ní Addis Ababa.  Addis Ababa tún jẹ́ ibùdó Ìgbìmọ̀ Àwọn Ìjọ ti Oriental Orthodox ní 1965.  Pankhurst (1962) ṣàkíyèsí nínú ìwádìí pé lápapọ̀ ilẹ̀ tó jẹ́ 212 square kilometers, 58% jẹ́ ti 1,768 ènìyàn, nítorí 10,000 square meters, àti pé 12% ni a fún ìjọ nígbà tí àwọn agbègbè kéékèèké mìíràn ṣì wà ní orúkọ àwọn ọlọ́lá tí ó ti kú bíi Dejazmach Wube Haile Mariam, Fitawrari Aba Koran, àti afárá kan tí wọ́n pè ní "Fitawrari Habtegiorgis" lẹ́yìn Habte Giyorgis Dinagde.  Gẹ́gẹ́ bí ètò àkọ́kọ́ 1965, ìlú náà bo agbègbè 21,000 hectares, ó sì yóò pọ̀ sí 51,000 hectares ní ètò àkọ́kọ́ 1984.

Ní Odún 1965, ìrìnàjò ìfihèhonú hàn àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àkọ́kọ́ ṣẹlẹ̀ ní ìdáhùn sí ìjọba feudal imperial ti Haile Selassie, níbi tí wọ́n ń kígbe "Ilẹ̀ fún Tiller", èyí tí ó ṣe okùnfà ìgbòkègbodò Marxist–Leninist ní Ethiopia.  Pẹ̀lú èyí, ìṣòro epo ní ọdún 1973 ní ìpalára ńlá lórí ìlú náà.  Àwọn àgbẹ̀ 1,500 ní Addis Ababa rìnàjò láti bẹ̀bẹ̀ pé kí ọlọ́pàá padà fún wọn ní oúnjẹ, àwọn amòye láti Yunifásítì Addis Ababa sì fipá mú ìjọba láti gbé ìgbésẹ̀ lòdì sí ìyàn tí ń tàn kálẹ̀, ìròyìn èyí tí ìjọba Haile Selassie pè gẹ́gẹ́ bí "ìrò èké".  Haile Selassie dáhùn lẹ́yìn náà pé "Ọlọ́rọ̀ àti tálákà ti wà nígbà gbogbo yóò sì wà, Kí ló dé? Nítorí pé àwọn kan wà tí wọ́n ń ṣiṣẹ́...àti àwọn tí wọ́n fẹ́ràn láti má ṣe nǹkan kan...Olúkúlùkù ènìyàn ló ní ojúṣe fún ìbànújẹ́ rẹ̀, àyànmọ́ rẹ̀."  Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àyíká ìlú náà kó ara wọn jọ láti ṣe ìfẹ̀hónúhàn ní Ọṣù kejì Odún 1974; ní ìkẹyìn, wọ́n yọ Haile Selassie kúrò ní ipo rẹ̀ ní Odún 1974 láti ọwọ́ ẹgbẹ́ kan ti àwọn ọlọ́pàá.  Lẹ́yìn náà, ẹgbẹ́ náà sọ orúkọ ara wọn ní Derg, tí ó jẹ́ ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ "Ìgbìmọ̀ Ìṣèlú Ológun Ìpínlẹ̀" (Provisional Military Administrative Council - PMAC).  Ìlú náà ní woredas mẹ́wàá péré.

### 1.4.4 Ìṣèlú Derg (1974–1991)
  
Lẹ́yìn tí Derg dé ipò ìjọba, nǹkan bí ìdá méjì nínú mẹ́ta àwọn ilé gbígbé ni a yí padà sí ilé ìyàlò. 
Ìdàgbàsókè olùgbé dín kù láti 6.5% sí 3.7%.  Ní 1975, Derg sọ àwọn ilé ìyàlá "àfikún" tí àwọn olówó àdáni kọ́ di ti orílẹ̀-èdè.  Nítorí èyí, Òfin No. 47/1975 tí wọ́n gbé jáde mú kí àwọn ilé tí ó rẹwẹ̀sì pẹ̀lú ìwọ̀n ìgbé ayé kékeré wà lábẹ́ ìṣàkóso àwọn kebele, nígbà tí àwọn ilé ìyàlò tí ó ní didára ńlá wà lábẹ́ Àjọ Tó Ń Bójú Tó Ìṣèlú Ilé Ìyàlò (Agency for Rental Housing Administration - ARHA).  Bí iye àwọn ilé ìyàlò yẹn bá kéré ju 100 birr (US$48.31), wọ́n yóò fi wọ́n sábẹ́ ìṣàkóso kebele.  Àwọn ìpín ìṣèlú fi hàn pé iye woredas pọ̀ sí 25 àti 284 kebeles. 

Ayàwòrán ará Hungary C.K. Polonyi ni ènìyàn àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ ètò àkọ́kọ́ ìlú ní àkókò Derg pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ láti ọ̀dọ̀ Ministry of Urban Development and Housing.  Ó lo ìlànà méjì tí ó gbájú mọ́ ìṣọ̀kan Addis Ababa pẹ̀lú àwọn agbègbè ìta ìlú àti ìdàgbàsókè àárín ìlú.  Polonyi tún ṣiṣẹ́ láti tún ṣe Meskel Square, èyí tí wọ́n tún sọ orúkọ rẹ̀ ní Abiyot Square nígbà yẹn, tí wọ́n sì ṣe é ní kíákíá lẹ́yìn ìyípadà orúkọ náà.

Ní 1986, ètò àkọ́kọ́ Italo-Ethiopian ni a gbé kalẹ̀ láti ọwọ́ àwọn amòye ará Ethiopia tí wọ́n jẹ́ 45 pẹ̀lú àwọn onímò ará Italy tí wọ́n jẹ́ 75 pẹ̀lú ìwé ìròyìn abala 207 tí wọ́n kọ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìtọ́kasí.  Ètò náà dojú kọ ètò ìlú tí ó ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì àti àwọn iṣẹ́ ní àgbègbè ìlú bíi ìpèsè omi.  Wọ́n fi Akaki pọ̀ mọ́ Addis Ababa láti pèsè iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ àti ibùdó ìgbé ẹrù.  Ìjọba ìṣèlú Derg fa ìdádúró ètò àkọ́kọ́ náà fún ọdún mẹ́jọ títí di ọdún 1994, èyí tí ó fa ìkùnà àwọn ọ̀rọ̀ ìpìlẹ̀ nínú iṣẹ́ ìjọba àti ìdàgbàsókè tí kò ní ètò.

### 1.4.5 Orílẹ̀-Èdè Olómìnira Àpapọ̀ (láti 1991)
 
Ní ọjọ́ kejìdínlógbòn Oṣù karùn-ún ọdún 1991, Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front (EPRDF), ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan kan tí ó ń gbìyànjú láti lé àjo Derg kúrò lórí ipo, gba Addis Ababa.  Wọ́n wọ Menelik II Avenue, wọ́n sì pàṣẹ pé kí Onílé ó gbélé fún wákàtí mẹ́rìnlélógún gbáko.  
Gẹ́gẹ́ bí ẹlẹ́rìí kan ṣe sọ, àwọn olùgbé Addis Ababa kò mọ̀, wọn kò sì bẹ̀rù ìṣẹ̀lẹ̀ náà, nítorí àwọn ológun sọ fún wọn pé gbogbo nǹkan wà ní àlàáfíà.  
Àwọn ológun lọ sí àwọn ibì àárín gbùngbùn ìlú (bíi Hilton Hotel) wọ́n sì fi àwọn àwòrán hàn pé "Àlàáfíà, Ìfarakànra, Ọ̀rẹ́".  
Ní aago 5:30 àárọ̀, wọ́n gba ààfin ààrẹ, a sì rí ọ̀pọ̀ tanki ńlá tí wọ́n ń wọ agbègbè náà. 

Wọ́n gbé òfin tuntun kalẹ̀ ní ọdún 1994, wọ́n sì fi í ṣiṣẹ́ ní ọdún tí ó tẹ̀lé e; nígbà tí gbogbo ìlú ní Ethiopia wà lábẹ́ ìṣàkóso àwọn àgbègbè, Addis Ababa (Proclamation No. 87/1997) àti Dire Dawa (Proclamation No. 416/2004) ṣì jẹ́ àwọn ìlú chartered, pẹ̀lú àṣẹ fún ìṣèlú ara ẹni àti àwọn ibùdó ìdàgbàsókè.  
Òfin No. 112/1995 fi ìfọwọ́sí sí ìsọ̀tọ̀ àwọn ilé ìjọba lọ́pọ̀lọpọ̀, pẹ̀lú àwọn àyọkù díẹ̀, àwọn ilé kebele sì ṣì wà ní ìṣàkóso.  
Àwọn ibùgbé kebele àti àwọn àyíká wọn tí ó pọ̀ jù lọ tí kò ní ètò ń tẹ̀síwájú láti wà nínú àwọn agbègbè àkọ́kọ́ ti Addis Ababa.

### 1.5 Ọ̀rúndún Kọkànlélógún

Láti ìparí ọdún 1998, a ṣe ìfilọ́lẹ̀ iṣẹ́ tuntun láti ọ̀dọ̀ Ìṣèlú Ìlú Addis Ababa tí wọ́n ń pè ní Office for Revision of Addis Ababa Master Plan (ORAAMP), tí ó wà láti ọdún 1999 sí 2003.  
Ìfojúsùn ètò náà ni láti bá ìlànà ètò ìṣúná owó ọjà mu pẹ̀lú ètò ìṣèlú tí ó dára, èyí tí ó jọ ètò àkọ́kọ́ ọdún 1986 tí a tún ṣe ní ti agbègbè ìlú.

### 1.5.1 Ètò Àkọ́kọ́ Addis Ababa Odún 2014
 
Ètò tí ó fa àríyànjiyàn láti gbòòrò ààlà Addis Ababa, pẹ̀lú 1.1 million hectares sí àgbègbè àkànṣe Oromia ní Oṣù Kèrin ọdún 2014, fa àwọn ìfẹ̀hónúhàn Oromo ní ọjọ́ Karùn-ún Le ni ogún oṣù Kèrin ọdún 2014 lòdì sí ìfẹ̀ síwájú ààlà Addis Ababa.  
Ìjọba dáhùn nípa títà ibọn sí àti lílù àwọn aláfẹ̀hónúhàn tí ó wà ní àlàáfíà.  
Èyí pọ̀ sí i di ìdáwọ́lé gbogbo àti ìfẹ̀hónúhàn òpópónà ní ọjọ́ Kẹjìlá Oṣu Kọkànlá Odún 2015 láti ọwọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yunifásítì ní ìlú Ginchi, tí ó wà ní 80 km sí ìwọ̀-oòrùn gúúsù ìlú Addis Ababa, tí Àgbègbè Oromia yí i ká.  
Ètò àkọ́kọ́ tí ó fa àríyànjiyàn náà ni a fagi lé ní ọjọ́ Kẹjìlá oṣù kìíní ọdún 2016.  
Nígbà yẹn, àwọn aláfẹ̀hónúhàn 140 ti kú.

### 1.5.2 Ìtàn Àkókò
 
Gẹ́gẹ́ bí ìṣirò Olùgbé ti Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-Èdè (United Nations Population Projections) ṣe sọ, olùgbé àgbègbè metro Addis Ababa jẹ́ 5,228,000 ní Odún 2022, èyí tí í ṣe ìlọ́pọ̀ 4.43% láti Odún 2021.  Nígbà ìṣàkóso Prime Minister Abiy Ahmed, Addis Ababa àti àwọn agbègbè rẹ̀ rí ìyípadà nípasẹ̀ Beautifying Sheger.  Iṣẹ́ yìí ní ète láti mú kí ibùjẹ́ ewéko pọ̀ sí i àti láti mú kí ìlú náà rẹwà.  Ní Odún 2018, Abiy bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ kan tí wọ́n ń pè ní "Riverside" tí a pinnu láti fèlójú, àwọn etí odò fún 56 kìlómítà (35 máìlì), láti Òkè Entoto sí Odò Akaki.  Ní oṣù Kẹ̀wá ọdún 2022, ìjọba ṣe ìfilọ́lẹ̀ Sheger City, àwòkọ́ṣe ìdàgbàsókè ìlú tí ó ní àwọn ìlú abẹ́ méjìlá, àwọn àgbègbè 36 àti 40 kebele ni ìgbèríko pẹ̀lú ibùdó rẹ̀ ní agbègbè Saris ní Addis Ababa.  Èróngbà iṣẹ́ náà ni láti bọ́ àwọn ìlú satellite mìíràn sínú Addis Ababa àti láti kó ìlòpọ̀ sí ìdàgbàsókè ètò ìṣúná owó nínú àgbègbè tí ó wà ní ìhà kan.  Ọ̀pọ̀ àwọn ẹgbẹ́ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti àwọn olóṣèlú tako ìlànà kíkọ́ Sheger City nítorí pé ó fa ìwópalẹ̀ ilé lọ́pọ̀lọpọ̀ tí ó jẹ́ ti àwọn ẹ̀yà tí kì í ṣe Oromo, ìyàtọ̀ àgbègbè nípa rírú ẹ̀tọ́ òfin ti àwọn ará Oromo.

## 2 Àjososepò pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Àgbègbè Oromia

Addis Ababa wà ní àárín gbùngbùn Ìpínlẹ̀ Oromia, àwọn iṣẹ́ ètò ìbálẹ̀ pàtàkì fún ìlú náà sì wá láti Ìpínlẹ̀ Oromia.  Ìlú náà ni àwọn Oromo fi sílẹ̀ láti ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún nítorí ìṣẹ́gun Menelik.  Wọ́n lé àwọn Oromo kúrò ní àyíká ìlú náà ní ti ara nígbà ìṣàkóso Haile Selassie àti Derg.  Abala 49(5) ti Òfin Orílẹ̀-Èdè Olómìnira Àpapọ̀ Ethiopia sọ pé:

"Ìjọba Ìpínlẹ̀ Addis Ababa yóò ní ìsopọ̀ pàtàkì pẹ̀lú Oromia nípa mímúrà kí ìlú náà di ibùdó ìdàgbàsókè ètò ìṣúná owó àti ìṣèlú fún Oromia, àti nípa rírí i dájú pé àwọn àǹfààní pàtàkì tí Oromia ń rí láti ìlú náà jẹ́ mímú."

Ní Odún 2000, wọ́n yí olú-ìlú Oromia kúrò ní Addis Ababa lọ sí Adama.  Nítorí ìyípadà yìí fa àríyànjiyàn púpọ̀ àti ìfẹ̀hónúhàn láàárín àwọn akẹ́kọ̀ọ́ Oromo, Oromo Peoples' Democratic Organization (OPDO), èyí tí ó jẹ́ apá kan ìṣọ̀kan ìjọba EPRDF, ní ọjọ́ Kẹ̀wá oṣù kẹfà ọdún 2005, kéde ètò láti yí olú-ìlú àgbègbè padà sí Addis Ababa ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀.  Nítorí ìsopọ̀ ìtàn àti ti ẹ̀dá láàárín ìlú náà àti àwọn ará Oromo, Ìjọba Oromia ti sọ pé ìlú Addis Ababa jẹ́ tiwọn.  Àwọn méjèèjì Mayor lónìí ti Addis Ababa, Adanech Abebe, àti Mayor tẹ́lẹ̀, Takele Uma Banti, wá láti ẹgbẹ́ ìṣèlú tẹ́lẹ̀ ti Oromia.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Áfríkà