open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Samuel Ọlásẹ̀hìndé

**Samuel Ọláolúwa Ọlásẹ̀hìndé** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹfà (16th July) jẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Bàbá rẹ̀ ni gbajúgbajà aláwàdà òṣèré sinimá àgbéléwò, Káyọ̀dé Ọlásẹ̀yìndé tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Pa James. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà nígbà tí ó wà lọ́mọ ọdún márùn-ún nígbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń **Arówólò**. Kódà, ó gba àmìn ẹ̀yẹ fún ipa tí ó kó nínú sinimá yìí. Lẹ́yìn náà, ó tún kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò nígbà èwe rẹ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Akátá

**Akátá** (*Acinonyx jubatus*; ) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹbí ológbò tó tóbi jùlọ tí wọ́n sì pọ̀ lórílẹ̀ alààyè. ológbò Ẹ̀yà ẹranko yí wópọ̀ jùlọ ní agbègbè Sàhárà Àríwá ilẹ̀ Adúláwọ̀,Southern, East Africa, àti àwọn díẹ̀ lára ìletò ní orílẹ̀ -èdè Iran. Ẹranko yí fẹ́ràn láti máa gbé ní àwọn orílẹ̀ gbígba, níbí tí koríko pẹ́ṣẹ́pẹ́ṣẹ́ wà. 

## Ìrísí rẹ̀
Akátá jẹ́ ẹranko tí ó ní àwọ̀ àmúlù-málà oríṣiríṣi bí awọ̀ Yẹ́lò, funfun, tí awọọ̀ dúdú ara rẹ̀ sì tó ẹgbẹ́ẹ̀rún méjì níye. Ẹranko yí kìí fi bẹ̀ẹ́ sanra, orí rẹ̀ kò tàbí ó sì rí roboto. Awọ̀ irun dúdú ni ó pààlà tí ó sì yí ojú rẹ̀ po. Àyà ẹranko yí fẹ̀ ó sì jìn sínú díẹ̀ ní ìwọ̀n  . Ó ga nílẹ̀, ẹsẹ̀ rẹ̀ sì tíínrín, Bákan náà ni ó ní ìrù aláwọ̀ kànákìní tí ó gùn níwọ̀n ẹsẹ̀ bàtà. Èyí tí ó bá tàbí jùlọ lò ma ń gbésìọ̀n tó 

## Bí wọ́n ṣe ń ṣọdẹ
Gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ wípé ẹranko yí ni ó yára , tí ó mọ eré sá ju ohunkóhun lọ ní orí ilẹ̀. Ó lè sá iye kìlómítà Mẹ́rìnlélọ́gọ́ta láàrín wákàtí kan, àyà fún ìdinwọ̀n ọ̀nà jíjìn  lásìkò tí ó bá fẹ́ pẹran jẹ,ó sì lè sa ìwọ̀n  fún ọ̀nà tí kò jìn . Látàrí ìjáfáfá rẹ̀ yí ni kò fi sí ẹranko tó ṣòro fun láti kọlù láì pa.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Operation Àmọ̀tẹ́kùn

**Operation Àmọ̀tẹ́kùn** jẹ́ àgbáríjọ pọ̀ ẹ́ṣọ́, ọ̀tẹlẹ̀-múyẹ́ àti ọlọ́pàá gbogbo ìpínlẹ̀ Iléẹ̀ Yorùbá lápapọ̀ tí olú ilé iṣẹ́ wọn wà ní ìlú Ìbàdàn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tí gbogbo àwọn Gómìnà Ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà gbé kalẹ̀ láti ró ilẹ̀ Yorùbá lágbára ní abala ètò àbò.  

## Kókó iṣẹ́ wọn
Wọ́n gbé Amọ̀tẹ́kùn kalẹ̀ léte àti gbógun ti ìpànìyàn lọ́nà àtiọ́,   ìdígùn-jalè, ìjínigbé gbowó-ipá ìfi ohun ìní àti dúkìá ṣòfò tí ó ń ti ọwọ́ àwọn àtiọ̀húnrìnwá tínwọ́nbjẹ́ afura sí wípé wọ́n jẹ́ àwọn fúlàní dáran-daran. Kìí ṣe láti fi tako iṣẹ́ àwọn àjọ ọlọ́pàá tàbí àwọn ológun orí-ilẹ̀ ti ìjọba àpapọ̀, bí kò ṣe láti ṣe ìkúnlápá kí ètò àbò tó mẹ́hẹ ní pàá pàá jùlọ agbègbè àti àwọn ìlú apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà ó lè dúró ṣinṣin.    

## Àwọn ìpínlẹ̀ tó ni Àmọ̀tẹ́kùn
Gbogbo àwọn ìpínlẹ̀ ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà tí wọ́n dá Àmọ́tẹ́kùn sílẹ̀ẹ̀ ni:  
*Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́
*Ìpínlẹ̀ Èkó, 
*Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, 
*Ìpínlẹ̀ Èkìtì, 
*Ìpínlẹ̀ Òndó, 
*Ìpínlẹ̀ Ògùn.
Gbàgbé àjọ ẹ̀ṣọ́ Àmọ̀tẹ́kùn kalẹ̀ fi bí ìfẹ́ àti ìdàgbàsókè òun àbò ilẹ̀ Yorùbá ṣe jẹ àwọn ọmọ Ódùduwà lógún sí.   

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọlọ

**Ọlọ** ni ó jẹ́ ọ̀kan lára ohun èlò Ilé ìdáná tí wọ́n ma ń lò láti pèsè tàbí lọ oríṣiríṣi nkan bí ata, ẹ̀wà, ẹ̀gúsí, àlùbọ́sà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́é lọ.
## Ìrísí rẹ̀
Ọlọ ní ojú tó tẹ́ pẹrẹsẹ, tí ó sì mọ níwọ̀n tí ó ṣeé gbé láti ibìkan sí ibòmíràn. 
Ẹ̀wé, ọlọ ma ń ní ọmọ ọlọ tí ó ṣé gbámú lẹ̀lú ọeọ́ kna tàbí ọwọ́ méjèèjì nígbà tí a bá fẹ́ lòó. 

## Ohun tí wọ́n fi ń ṣe Ọlọ
Láyé àtijọ́, àpáta tí ó sàn ni wọ́n ma ń lò láti fi ṣe ọlọ, tí wọn yóò sì wá òkúta tí ó tóbi mọ nìwọ̀n tí wọ́n lè fi ṣe ọmọ ọlọ. Àmọ́ láyé òde òní, diẹ̀ nínú àwọn ènìyàn ni wọ́n tún bìkítà láti máa lo àpáta láti fi ṣe ọlọ tàbí ọmọ ọlọ mọ́, wọ́n ti ń lo ẹ̀rúnrún tàbí àfọ́kù àpáta tó ti di iyẹ̀pẹ̀ àti símẹ́ntì ìkọ́lé ṣe ọlọ ní ọ̀nà àrà àti ti ìgbà lódé tí ó s8 ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ti àpáta ayé àtijọ́. Ó kan jẹ́ wípé àwọn ẹ̀rún iyẹ̀pẹ̀ kọ̀ọ̀kan ma ń wà nínú ohun tí a bá lọ̀ lórí ọlọ ìgbà lódé ni.  

 .

## Àwọn Ìtọ́kasí
.
Benjamin Káyọ̀dé Ọ̀ṣúntókun

Ọ̀jọ̀gbọ́n **Benjamin Olúwakáyọ̀dé Ọ̀ṣúntókun** tí wọ́n bí ní ọdún 1935, tí ó sìn di olóògbé lọ́dún 1995 (1935–1995), jẹ́ onímọ̀ ìjìnlẹ̀ sáyẹ́nsì àti olúṣèwádìí ìjìnlẹ̀ researcher àti neurologist ọmọ bíbí ìlú Okemesi,ní ìpínlẹ̀ Ekiti, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà .

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹgbẹ́ Oòduà (OPC)

**Oòduà Peoples Congress** tí a ń pè ní Oòduà Peoples Congress (OPC) jẹ́ agbaríjọ pọ̀ àwọn ọmọ Yorùbá tí wọ́n jẹ́ ajìjàngbara ilẹ̀ Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Àwọn ọmọ Yorùbá ló jẹ́ pé wọ́n wà ní apá Ìwọ̀ Oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, àti ní púpọ̀ọ̀ lára àwọn orílẹ̀-èdè bíi Benin àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ tí wọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn sì ń sọ èdè Yorùbá. OPC ni a tún mọ̀ sí Oòduà Liberation Movement (OLM) tàbí Revolutionary Council of Nigeria (RCN).
## Ìtàn OPC
Àwọn ọmọ Yorùbá tí wọ́ lààmì-laaka ni wọ́n dá ẹgbẹ́ Oòduà sílẹ̀. Ẹni tí ó dá ẹgbẹ́ náà sílẹ̀ ni ọ̀gbẹ́ni Frederick Fáṣeun. Ó dá ẹgbẹ́ náà sílẹ̀ láti lè mú Alábà àti ìran Ìbò òṣèlú  tí wọ́n di yan olóògbé olóyè M.K.O Abíọ́lá ní Ọjọ́ Kejìlá oṣù Kẹfà ọdún 1999, amọ́ tí ìjọba ológun ìgbà náà tí ọ̀gágun Ibrahim Babangida dárí rẹ̀ dànù bí omi ìṣànwọ́.  
Lóòtọ ni Fáṣeun jẹ́ Alága gbogbo gbo fún ẹgbẹ́ Oòduà, ṣùgbọ́n ní ọdún 1999 ọ̀gbẹ́ni Gani Adams yapa kúrò nínú ẹgbẹ́ náà gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ tí ó sì lọ dá dúró àmọ́ tí ó sì ń gbé orúkọ ẹgbẹ́ náà ga. Ṣáájú ikú ọ̀gbẹ́ni Fáseun ní ọdún 2018, òun ni gbogbo ọmọ Yorùbá gbà wípé ó jẹ́ adarí ẹgbẹ́ Oòduà.
Lẹ́yìn ikú Fáseun, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Oòduà yan Ọmọba Òṣíbọ́tẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Alága àti adarí tuntun fún ẹgbẹ́ náà gẹ́gẹ́ bí Fà ṣeun ṣe fi lọ́ọ́lẹ̀ kí ó tó kú.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Frederick Fáṣeun

**Frederick Isiotan Fáṣeun**  ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kọkànlélógún oṣù Kẹsàán ọdún 1935,(21-9-1935 – 1-12-2018) jẹ́ onímọ̀ ìṣègùn òyìnbó, adarí àti Alága gbogbo gbò fún Ẹgbẹ́ Oòdua (OPC) ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Ètò ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Onímọ̀ ìṣègùn Òyínbó
Ó kẹ́kọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Blackburn College tí ó sì tẹ̀ síwájú ní Ilé-ẹ̀kọ́ Aberdeen University tí ó jẹ́ Ilé-ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ìṣègùn . 
Ó tún kẹ́kọ́ ní ìlú Liverpool ní ilé-ẹ̀kọ́ alafikún (Postgraduate School),ṣáájú kí ó tó di ọmọ ẹgbẹ́ ní Royal College of Surgeons. Ní ọdún 1976,ó lọ kẹ́kọ́ nípa acupuncture ní ílù China nípasẹ̀ ètò ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ tí àjọ Àjọ Ìlera Àgbáyé gbé kalẹ̀ pẹ̀lú ífọwọ́sowọ́pọ àjọ United Nations .

## Ipa rẹ̀ nínú Ìṣèlú
Ní ọdún 1977, ó gbé ẹ̀ka ẹ̀kọ́ Acupuncture lọ sí Lagos University Teaching Hospital. Ó kọ̀wé fiṣẹ́ sílẹ̀ ní ọdún 1978, tó si da Ilé ìwòsàn (Besthope Hospital and Acupuncture Centre) ní ìpílẹ̀ Èkó. Ilé ìwòsàn yí gbayì gẹ́gẹ́ bí àkọ́kọ́ irú rẹ̀ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀.
Ó dá Ẹgbẹ́ Oòduà (OPC) sílẹ̀ láti mú ìran ìjáwé olúborí olóògbé Moshood Káṣìmawó Ọláwálé Abiọ́lá, tí ó jẹ́ ọmọ Yorùbá tí ó ja we olúborí nínú ètò ìdìbò Ọjàọ́ Kejìlá oṣù Kẹfà ọdún 1993. Àmọ́ tí ìjọba ológun tí Ibrahim Babangida dojú ìborí náà délẹ̀.   
Wọ́n gbé Fáṣeun, wọ́n sì tí mọ́lẹ́ fún oṣù mọ́kàndínlógún láti ọdun 1996-1998, lábẹ́ ìjọba ọ̀gágun Sani Abacha. 

## Ikú rẹ̀
Fáṣeun dolóògbé ní Ilé ìwòsàn Lagos State University Teaching Hospital, ní ìlú Ikeja, ní Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Akanu Ibiam

**Alàgbà Francis Akanu Ibiam** tí a bí ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1906, tí ó sì kú ní ọjọ́ kìíní oṣù keje ọdún 1995 jẹ́ ẹni tó ń polongo ìlera pípé tí wọ́n sì yàn gẹ́gẹ́ bíi gómìnà apá ìlà-oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní oṣù kejìlá ọdún 1960 títí wọ oṣù kìíní ọdún 1966.
Láti ọdún 1919 wọ ọdún 1951, **Francis Ibiam** ni a mọ̀ ọ́ sí àmọ́ ó di **Alàgbà Francis Ibiam** ní ọdún 1951 títí wọ ọdún 1967.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
A bí Ibiam ní ìlú Unwana, ìpínlẹ̀ Ebonyi ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá. Ó jẹ́ ọmọkùnrin kejì tí olóyè Ibiam Aka tí ó jẹ́ adarí ìlú Unwana bí.
Ibiam padà di adarí ìlú Unwana, ó di Eze ogo Isiala I ti Ìlú Unwana àti Osuji ti Uburu. Ó lọ sí Hope Waddell Training Institute ní ìpínlẹ̀ Calabar àti King's College ní ìpínlẹ̀ Èkó kí ó tó wá lọ University of St. Andrews, tí ó sì jáde pẹ̀lú ìwé-ẹ̀rí nínú ètò ìlera ní ọdún 1934.
A gbà á ṣíṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi apolongo ètò ìlera sínú ilé ìjọsìn tí ìlú Scotland. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Àtòjọ àwọn Ilé-Ìwòsàn ti ìjọba àpapọ̀ Ilẹ̀ Nàìjíríà

**Àtòjọ àwọn Ilé-Ìwòsàn ìjọba àpapọ̀ ti Ilẹ̀ [[Nàìjíríà]]** ni :

* University of Abuja Teaching Hospital ti Abuja

*University of Nigeria Teaching Hospital
* University of Benin Teaching Hospital ti ìlú Benin.
* University College Hospital ti ìlú Ìbàdàn
* Ahmadiyya Hospital Newbussa
* Federal Health Medical Center (FHMC) ti ìlú Ọ̀wọ̀.
* National Hospital ti ìlú Àbújá 
* Abia State University Teaching Hospital, ti ìlú Aba
* Imo State University Teaching Hospital, ti ìlú Orlu
* Sir Yahaya Memorial Hospital Kebbi
* ECWA Hospital ti ìlú Ẹ̀gbẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Kogí.
* Federal Medical Center ti ìlú Abẹ́òkúta Ìpínlẹ̀ Ògùn
* ECWA Evangel Hospital, ti ìlú Jos Ìpínlẹ̀ Plateau
* Lagos University Teaching Hospital ti Ìpínlẹ̀ Èkó.
* Lagos State University Teaching Hospital Ìpínlẹ̀ Èkó.
* Federal Teaching Hospital, ti ìlú Ìdó-Èkìtì ní ìpínlẹ̀ Ekiti.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Gbajúmọ̀ Òṣèré Sinimá Àgbéléwò Nàìjíríà

Àtòjọ yìí ni orúkọ àwọn gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ Nàìjíríà 

## Àwọn gbajúmọ̀ òṣèrékùnrin

* Déyẹmí Ọ̀kánlàwọ́n
* Fẹ́mi Adébáyọ̀
* Francis Odega
* Ọdúnladé Adékọ́lá
* Múyìíwá Adémọ́lá
* Gbénró Ajíbádé
* Yẹmí Ajíbádé
* Adéwálé Akinnùoyè-Agbájé
* Jímọ̀h Àlíù
* Fred Amata
* Chet Anekwe
* Okey Bakassi
* Saheed Balógun
* Joseph Benjamin
* John Bóyèga
* Fẹ́mi Branch
* Umar M Shareef
* Richard Mofẹ́ Dámijọ̀
* Pete Edochie
* Yul Edochie
* Chiwetel Ejiofor
* Alex Ekubo
* Ken Erics
* Mike Ezuruonye
* ṣọlá Fòsùdó
* Osita Iheme
* Chinedu Ikedieze
* Jim Iyke
* Olú Jacobs
* Hakeem Kae-Kazim
* Jídé Kòsọ́kọ́
* Ayọ̀ Mákùn-ún
* Chuma Mmeka
* Délé Mọ̀mọ̀dú
* Ramsey Nouah
* Ali Nuhu
* Saint Obi
* Délé Ọdúlé
* Dede One Day
* Clem Ohameze
* John Okafor
* Dayo Okeniyi
* Babátúndé Omídínà
* Emeka Ossai
* Nkem Owoh
* David Oyèélọ́wọ̀
* Afeez Oyètòrò
* Kọ́lá Òyéwọ̀
* Adebayo Salami
* Yẹmí ṣódìímú
* Tọ́pẹ́ Tedélà
* O. C. Ukeje
* Ime Bishop Umoh    

## Àwọn gbajúmọ̀ Òṣèrébìnrin

* Nafisa Abdullahi
* Adùnní Ade
* Ayọ̀ Adésànyà
* Uzo Aduba
* Fúnunkẹ́ Akíndélé
* Táíwò Àjàí Lycett
* Nikki Amuka-Bird
* Regina Askia
* Kẹ́hìndé Bánkọ́lé
* Liz Benson
* Monalisa Chinda
* Chioma Chukwuka
* Tonto Dikeh
* Rita Dominic
* Megalyn Echikunwoke
* Ini Edo
* Carmen Ejogo
* Omotola Jalade Ekeinde
* Tamara Eteimo
* Nse Ikpe Etim
* Hadiza Gabon
* Regina Daniels
* Rahama Sadau
* Muma Gee
* Shan George
* Kate Henshaw
* Osas Ighodaro
* Chika Ike
* Mercy Johnson
* Carol King
* Bísí Kọ́mọláfẹ́
* Annie Macaulay–Idibia
* Lọlá Margaret
* Genevieve Nnaji
* Ìyábọ̀ Ọjọ́
* Stephanie Okereke
* Sophie Okonedo
* Chioma Okoye
* Oge Okoye
* Mojí Ọ̀láìyá
* Kiki Omeili
* Racheal Onígà
* Bím̀bọ́ Ọ̀ṣìn
* Patience Ozokwor
* Helen Paul
* Ìdòwú Philips
* Tiwa Savage
* Toni Tones
* Mary Uranta
* Bukky Wright 

## Àwọn Ìtọ́kasí

https://nigerianfinder.com/list-of-nollywood-actors-and-actresses/
Ogedengbe Agbogungboro

**Ògèdèngbé Agbógungbórò** jẹ́ ìnagijẹ fún  jagun jagun tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ **Ọ̀rìṣàráyíbí Ògúnmọ́lá**. Ògèdèngbé jẹ́ akínkanjú, alágbára àti jagun jagun ọmọ bíbí ìlú Iléṣà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Ó jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú àwọn olórí ogun nínú ìtàn ilẹ̀ Yorùbá. Òun ni adarí ogun àwọn ọmọ ogun  Èkìtì-Parapọ̀. 
## Ìgbé ayé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ológun
Wọ́n bi ní ìlú **Ijọ̀kà** kí wọ́n tó gbe lọ sí **Àtorin** ní ìtòsí ìlú Iléṣà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ní ọdún 1822. Orúkọ rẹ̀ **Ògèdèngbé** ní ó gbà níbí ìṣe akínkanjú rẹ̀ ní eré Ìjàkadì tí ó jẹ́ ọ̀kan lára eré ìdárayá tí àwọn ọ̀dọ́ ma ń ṣe láti fi kọ́ nípa ìwà ìgboyà àti akínkanjú láyé àti àtijọ́. Agbógungbórò ni àwọn ènìyàn fi kun nígbà tí ipò ogun jíjà rẹ̀ gòkè àgbà si. Ògèdèngbé dàgbà nígbà tí ìjà òun ogun abẹ́lé ń ṣẹlẹ̀ látàrí ìjà àgbà  láàrín àwọn ọmọ Oòduà. Ọ̀Pọ̀ ìgbà ni òun náà ti báwọn fẹ̀hónú hàn sí ìwà ìrẹ́jẹ àti ìjẹ gàba ilẹ̀ Ìbàdàn tí ó Ma ń kógun ja ilẹ̀ Ìjẹ̀ṣà. Nínú ikan nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí ni oguu Ìgbájọ tí ó ṣẹlẹ̀ ní 1867, nínú ogun yí ni wọ́n ti mú Ògèdèngbé lẹ́rú, ní àsìkò ìṣẹrú sìn rẹ̀ yí ni a ti gbọ́ wípé ọ̀kan nínú àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Ìbàdàn ti bẹ́ Ògèdèngbé lórí, àmọ́ tí ó ta gọ̀ọ́ gọ̀ọ́ lọ gbé orí rẹ̀ tí wọ́n ti be kúrò tí ó sì gbe sí ọr ún rẹ̀ padà. Èyí ya gbogbo àwọn jagun jagun ilẹ̀ Ìbàdàn lẹ́nu púpọ̀, èyí ló mú Náàọ̀run Ògúnmọ́lá mu lọ sí ilẹ̀ Ìbàdàn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ogun tí ó sì ja fita fita fún ilẹ̀ Ìbàdàn tó fi dépò adarí ogun ilẹ̀ Ìbàd. Wọ́n kọ ilà Ìbàdàn fun kí àwọn ọ̀tá Ìbàdàn lè pa sógun lérò pé ọmọ bíbí ilẹ̀ Ìbàdàn ni.  

## Ogun Kírìjí
Lẹ́yìn tí Yorùbá ìṣubú ìjọba Ọ̀yọ́ Ilé, ilẹ̀ Ìbàdàn dìde ní nkan bí ọdún 1820s tí wọ́n sì ń jẹ gàba lórí àwọn ọmọ Yorùbá tókù. Ìjẹ gàba yí ni ó dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ogun sílẹ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá, lára àwọn ogun náà ni Ogun Kírìjí. Ogun yí wọ́n sọ lórúkọ **Kírìjí** látàrí iró Bọ́mbù oníkẹ̀kẹ́ tí àwọn ọmọ ogun Èkìtì àti Ijẹ́ṣà ń yín tí ó sì ń ro Kiri.

Lábẹ́ ìdarí Ògèdèngbé.  Ogun Kírìjì ni ó wáyé láàrín  ilẹ̀ Ìbàdàn, Modákẹ́kẹ́, Ọ̀yọ́, àti Ọ̀fà gẹ́gẹ́ bí ikọ̀ kan, nígbà tí ilẹ̀ Ijẹ̀ṣà, Èkìtì, Àkókó, Ifẹ̀, Ìgbómìnà, Kàbbà, Ẹ̀gbẹ̀ àti Lọ́kọ́ja náà jẹ́ ikọ̀ mìíràn. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka: Ìtàn ilẹ̀ Yorùbá
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Agbẹnusọ Ilé-Ìgbìmọ̀ Aṣojú-ṣòfin Ní Nàìjíríà

Àwọn wọ̀nyí ni orúkọ, ẹgbẹ́ òṣèlú àti àkókò Àwọn Agbẹnusọ Ilé-Ìgbìmọ̀ Aṣojú-ṣòfin Ní Nàìjíríà

## Àtòjọ Orúkọ Àwọn Agbẹnusọ Ilé-Ìgbìmọ̀ Aṣojú-ṣòfin Ní Nàìjíríà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Femi Gbajabiamila

**Fẹ́mi Gbàjàbíàmílà** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kẹfà ọdún 1962 (June 25, 1962) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèlú, Agbẹjọ́rò àti Agbẹnusọ Ilé-Ìgbìmọ̀ Aṣojú-ṣòfin ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú, All Progressives Congress tí ó ń ṣojú ìjọba ìbílẹ̀ Sùúrùlérè ni ìpínlẹ̀ Èkó láti ọdun 2019   

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Olufemi "Femi" Hakeem Gbajabiamila ní 25 June 1962 sí ìdílé Mr àti Mrs Lateef Gbajabiamila àti Olufunke Gbajabiamila ni Ìpínlè Èkó, Nàìjíríà. Ó lọ ilé ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ti Mainland fún àkọ́bẹ̀rẹ̀ àti Igbobi College ní ọdún 1973, níbi tí ó ti parí ẹ̀kọ́ girama rẹ̀. Ó tún padà lọ King's William's College ni Isle Of Man, orílè-èdè United Kingdom fún ìwé-ẹ̀rí A-Level rẹ̀. Wọ́n gbà sí Yunifásítì Ìlú Èkó, Nàìjíríà. níbí tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ nínú ìmò òfin(LL.B) pẹ̀lú ẹ̀yẹ ní ọdún 1983, a sì pé é láti wá ṣiṣẹ́ òfin(call to bar) ní ọdún 1984.

Ó kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ ni ilé-ìṣẹ́ agbẹjọ́rò Bentley Edu &Co., ní ìpínlè Eko, kí ó tó dá ilé-iṣẹ́ agbẹjọ́rò kan, Femi Gbaja & Co. kalẹ̀.

## Ipa rẹ̀ nínú òṣèlú
A yan Gbajabiamila sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ní ọdún 2003, ó sì ń ṣe aṣojú Surulere I ní ìpínlẹ̀ Èkó. 

Gbajabiamila máa ń sọ̀rọ̀ lòdì sí bí àwọn ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ṣe máa ń yí láti ẹgbẹ́ òṣèlú kan sí òmíràn. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Mínísítà Ètò Ìlẹ̀-Òkèrè Ní Nàìjíríà

## Àtòjọ Orúkọ Àwọn Mínísítà Ètò Ìlẹ̀-Òkèrè Ní Nàìjíríà Láti Ọdún 1961 sí 2020

* Jaja Wachuku (1961–1965)
* Nuhu Bamalli (1965–1966)
* Yakubu Gowon (1966–1967)
* Arikpo Okoi (1967–1975)
* Joseph Nanven Garba (1975–1978)
* Henry Adéfọpẹ́ (1978–1979)
* Ishaya Audu (1979–1983)
* Emeka Anyaoku (1983)
* Ibrahim Gambari (1984–1985)
* Bọ́lájí Akínyẹmí (1985–1987)
* Ike Nwachukwu (1987–1989)
* Rilwan Lukman (1989–1990)
* Ike Nwachukwu (1990–1993)
* Matthew Mbu (1993)
* Babagana Kingibe (1993–1995)
* Tom Ikimi (1995–1998)
* Ignatius Olisemeka (1998–1999)
* Sule Lamido (1999–2003)
* Olúyẹmí Adéníji (2003–2006)
* Oluchi Nwachukwu Bamidele (2006)
* Joy Ogwu (2006–2007)
* Ojo Maduekwe (2007–2010)
* Martin Ihoeghian Uhomoibhi (Supervising) (2010)
* Henry Odein Ajumogobia (2010–2011)
* Olugbenga Ashiru (2011–2013)
* Viola Onwuliri (Supervising) (2013–2014)
* Aminu Bashir Wali (2014–2015)
* Geoffrey Onyeama (2015–present)

## Àwọn Ìtọ́kasí
Uche Azikiwe

**Uche Ewah Azikiwe** tí a bí ní ọjọ́ kẹrin oṣù kejì ọdún 1947 jẹ́ Ọ̀mọ̀wé ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, olùkọ́ àti òǹkòwé. Òun ni opó Nnamdi Azikiwe Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nígbà kan rí.  
Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ti Ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ tí ìmọ̀ Ìpìlẹ̀-ẹ̀kọ́ (the department of Educational Foundation, Faculty of Education), ní University of Nigeria, Nsukka. Lọ́dún 1999, wọ́n yàn án mọ́ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ adarí ilé ìfowópamọ́-àgbà (member, board of directors of Central Bank of Nigeria )

## Ìgbésí ayé àti ètò-èkó rẹ̀
A bí i ní ọjọ́ kẹrin oṣù kejì ọdún 1947 ni ìlú Afikpo ní ìpínlẹ̀ Ebonyi. A bí i sínú ìdílé Sergeant Major Lawrence A. àti Florence Ewah.

Ó gboyè Bachelor of Arts nínú English ní University of Nigeria, Nsukka (UNN) kí ó tó tẹ̀ síwájú láti gba ìwé-ẹ̀rí Masters nínú Curriculum Studies and Sociology of Education. Ní ọdún 1992, ó gboyè  Ph.D. ninu Sociology of Education/Gender Studies ní Fásitì kan náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà

**** jẹ́ Ilé-ìfowópamọ́-àgbà tí ó ń ṣe kòkárí àti ìmójútó àwọn ilé Ìfowópamọ́ káràkátà lábẹ́ òfin Ìfowópamọ́ tí Ìjọba Àpapọ̀ gbé kalẹ̀ lọ́dún 1958, tí ó sìn bẹ̀rẹ̀ lọ́jọ́ kìíní oṣù keje ọdún 1959. Ó. Jẹ́ Ilé-ìfowópamọ́ fún àwọn Ilé-ìfowópamọ́. Gómìnà ní orúkọ oyè tí Adarí yànyàn tí ó máa ń darí Ilé Ìfowópamọ́-àgbà máa ń jẹ́. Godwin Emefiele ní Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí ó wà lórí àléfà lọ́wọ́́lọ́wọ́. Ààrẹ àná, Goodluck Jonathan ló yàn án lọ́dún 2014, lẹ́yìn èyí, Ààrẹ Muhammadu Buhari tún ṣe àtúnyàn rẹ̀ lọ́dún 2018 fún sáà Elékejì. .

## Àtòjọ Àwọn Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́ àgbà ti Nàìjíríà

Àwọn wọ̀nyí ni Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́ àgbà ti Nàìjíríà tí ó ti jẹ láti ọdún 1960 títí di àkókò yìí:

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Mínísítà Ètò Ẹ̀kọ́ Ní Nàìjíríà

Àwọn wọ̀nyí ni orúkọ **Mínísítà-àgbà**àti **Mínísítà-abẹ́lé** tí wọ́n ti jẹ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà :

* Aja Nwachukwu (1958 to 1965)
* Richard Akínjídé (1965 to 1967) 
* Wenike Briggs (1967 to 1970)
* A. Y. Eke (1970 to 1975)
* Ahmadu Ali (1975 to 1978)
* G. B. Leton (1978 to 1979)
* Sylvester Ugoh (1979 to 1982)
* Alhaji B. Usman (1979 to 1982)
* Elizabeth Iyase (1979 to 1982)
* I. C. Madubuike (1982 to 1983)
* L. A. Bamigbaiye (1982 to 1983)
* Sunday Afọlábí (September to December 1983)
* Alhaji Y. Abdullahi (1984 to 1985)
* Alhaji Ibrahim (1985)
* Jubril Aminu (1985 to 1989)
* Babátúndé Fáfúnwá (1990 to 1992)
* Ben Nwabueze (January 1993 to August 1993) 
* A. I. Imogie (January 1993 to November 1993)
* Alhaji Dongodaji (January 1993 to January 1994)
* Iyorchia Ayu (January 1994 to February 1995)
* Alhaji Wada Nas (January 1995 to February 1995)
* M. T. Liman (February 1995 to December 1997)
* Ìyábọ́ Aníṣulówó (February 1997 to December 1997)
* Alhaji D. Birmah (December 1997 to June 1998)
* A. N. Achunine (December 1997 to June 1998)
* Oláìyá Òní (August 1998 to May 1999)
* Alhaji S. Saadu (August 1998 to May 1999)
* Túndé Adéníran (June 1999 to January 2001)
* Alhaji Lawam Batagarawa (June 1999 to 2001)
* Babalọlá Bórìṣàdé (February 2001 to June 2003)
* Alhaji Bello Usman (February 2001 to June 2003)
* F. N. C. Osuji (July 2003 to February 2005)
* Hajia Bintu Musa (July 2003 to June 2005)
* Chinwe Obaji (June 2005 to June 2006)
* Halima Tayọ Àlàó (June 2005 to 2006)
* Grace Ogwuche (February 2006 to June 2006)
* Oby Ezekwesili (June 2006 to April 2007)
* Sayadi Abba Ruma (June 2006 to April 2007)
* Adéwùnmí Abítóyè (June 2006 to May 2007)
* Igwe Aja Nwachukwu (June 2007 to December 2008)
* Jerry Agada (June 2007 to December 2008)
* Hajia Aishatu Jibril Dukku (June 2007 - 2010)
* Sam Egwu (December 2008 to March 2010)
* Ruqqayat Rufai (April 2010 – September 2013)
* Mallam Ibrahim Shekarau (2014 - 2015)
* Adamu Adamu (November 2015 – Present) 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Regina Daniels

**Regina Daniels** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹwàá ọdún 2000 (October 10th, 2000) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 

## Ìgbé-ayé àti ẹ̀kọ́ kíkà rẹ̀
Regina kàwé ní Hollywood International School bẹ́ẹ̀ náà ló kàwé gboyè nínú ìmọ̀ iṣẹ́ ìbánisọ̀rọ̀ Mass Communication lọ́dún 2018  ní ifáfitì Igbinedion University.

## Àtòjọ díẹ̀ nínú àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀
Regina Daniels jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò lédè Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn wọ̀nyí ni díè nínú àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀ 
**[[Dumebi (film)|Dumebi in School]]
**Python Girl*
**The Bat-Man*
**The Jericho*
**Plantain Girl*
**Jaja the Great*
**The Jericho* (as producer)
**Twins Apart* (as producer)
**Tears of Ojiugo*
**Wipe your Sorrows*
**Royal Covenant*
**Traditional War (Part 1)*
* *Stronger Than the Gods*
**The King and The Python*
**Hanging Coffin*
* *Evil messenger* 1 and 2
* *Queen Rebeca''

## Àwọn Ìtọ́kasí
Niniola

**Níníọlá Àpáta** (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kejìlá ọdún 1986), tí a mọ̀ sí **Niniola**, jẹ́ olórin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti akọrin sílẹ̀. Ó kópa nínú *[[Project Fame West Africa]]* ẹlẹ́ẹ̀kẹfà ni ọdún 2013. Lẹ́yìn tí ó gbé orin àdákọ rẹ̀ "Ibadi" jáde, wọ́n yàn án bíi Most Promising Act to Watch ní 2015 Nigeria Entertainment Awards.

## Ìgbésí ayé àti ètò-èkó rẹ̀
A bí Níníọlá sí ìpínlẹ̀ Èkó, ibẹ̀ sì ni ó dàgbà sí. Apata Memorial High School ni ó ti gba ètò-èkó alákòóbẹ̀rẹ̀ àti èyí tó tẹ̀le. Fásitì ti ìjọba àpapọ̀ ní ìpínlẹ̀ Èkó ni ó ti gboyè Bachelor of education,

## Àtòjọ àwọn orin rẹ̀
### Orin tí ó dá kọ

## Ààtò Àwọn Àmì Ẹ̀yẹ tí ó ti gbà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Agbábọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá Ìdíje Àgbábuta Orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì

Èyí ni **Àtòjọ Orúkọ Àwọn Agbábọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá Ìdíje Àgbábuta Orílẹ̀-èdè [[Gẹ̀ẹ́sì]]** tí wọ́n ti kópa nínú ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì fún ìgbà ọ̀ọ́dúnrún tàbí jù bẹ́ẹ̀.

## Àtòjọ Orúkọ Àwọn Agbábọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá Ìdíje Àgbábuta Orílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì

A ṣe Àtòjọ yìí nípa wíwò iye ìgbà tí agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá kópa. Bí èyí bá dọ́gba láàrin agbábọ́ọ̀lù méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, àtòjọ yìí yóò wá wáyé nípa wíwo ọdún tí wọ́n kọ́kọ́ kópa nínú ìdíje náà, bí èyí bá tún dọ́gba, àtòjọ yóò wáyé nípa àtò alúfábẹ́ẹ̀tì tí ó bẹ̀rẹ̀ orúkọ wọn. Àtúnṣe lórí àtò yìí wáyé kẹ́yìn lọ́jọ́ Kejìlá oṣù kìíní ọdún 2020. .

## Àwọn Ìtọ́kasí
Arsenal F. C.

**Arsenal Football Club** jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá ṣiṣẹ́ tí ó fìkàlẹ̀ sí ìlú Islington ni London lorílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì, tí ó ń díje nínú Ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì, ìdíje Bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá  tí ó ga jùlọ lorílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí tí gba ìfẹ́-ẹ̀yẹ mẹ́tàlá nínú Ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù-Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì, bẹ́ẹ̀ náà ni ó gba ife ẹ̀yẹ FA Cup mẹ́tàlá àti àwọn àṣeyọrí mìíràn nínú ìdíje Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá. Arsenal F. C. jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá àkọ́kọ́ láti apá gúúsù orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì láti darapọ̀ mọ́ Ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì lọ́dún 1893,  wọn sìn tún jẹ́ ipò kejì nínú àwọn ikọ̀ tó pegedé jùlọ nínú àwọn ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá jẹun lórílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì. Lọ́dún 1930 àti jù bẹ́ẹ̀ lọ, Arsenal F. C. gba ife ẹ̀yẹ márùn-ún, àti àwọn ife ẹ̀yẹ mìíràn tó tó márùn-ún. Lẹ́yìn náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ife ẹ̀yẹ, pàápàá jù lọ Ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù-Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì

**** tí ògbufọ̀ rẹ̀ lédè Gẹ̀ẹ́sì jẹ́ **English Premier League, EPL** jẹ́ ìdíje Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá tí ó ga jùlọ lorílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì tí ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá okòó (20) máa ń díje fún lọ́dọọdún. Ó jẹ́ okowò pàtàkì lórílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì tí gbogbo ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá ní ipin-ìdókowò. Ìdíje yìí máa ń bẹ̀rẹ̀ ní oṣù kẹjọ, ó sì máa ń parí ní oṣù karùn-ún ọdún tó tẹ̀ lé. Odidi ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀ méjìdínlógójì ló máa ń wáyé láàrin àwọn ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá okòó. Lọ́pọ̀ ìgbà, ọjọ́ Àbámẹ́ta àti ọjọ́ Àìkú ni ìfẹsẹ̀wọnsẹ̀ láàárín àwọn ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá wọ̀nyí máa ń wáyé. Ṣùgbọ́n nígbà mìíràn, ó máa ń wáyé láwọn ọjọ́ mìíràn. Ẹgbẹlẹmùkẹ́ owó ilẹ̀ Òkèrè ni wọ́n máa ń rí nínú ìdíje yìí, pàápàá jùlọ nínú ìṣàfihàn rẹ̀ lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn káàkiri gbogbo àgbáyé. The deal was worth £1&nbsp;billion a year domestically as of 2013–14, with Sky and BT Group securing the domestic rights to broadcast 116 and 38 games respectively. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Vlado Goreski

**Vlado Goreski** (1958) jẹ oṣere ara Makedonia, oluṣeto ipele.

O pari ile-iwe giga ti Ile-iwe Fine Arts ni Ljubljana, Slovenia,,,,.

O jẹ oludari aworan ti International Graphic Triennial - Bitola. 

O si ti kopa ninu lori ọgọrun aworan ifihan: Slovenia, Kroatíà, Fránsì, Ilẹ̀gẹ̀ẹ́sì, Itálíà,Mẹ́ksíkò, 
Pólàndì, Rọ́síà, Japan...

O si ti gba lori ogun okeere Awards fun aworan iṣẹ.

## Gallery


File:01 let tus.JPG
File:02 posleden ostrov,bakropis.jpg
File:Let,maslo.JPG
File:XVII,moliv.jpg


## Litireso

* Vlado Goreski, Drypoint I, Galerie Jan SENNY, 2019.
* Vlado Goreski, Nocturne, variationer, Galerie Van Gis, 2018.
* Vlado Goreski, Cathedral – 2.
* Vlado Goreski, Drypoint I, 2019.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Awọn olorin Graphics
Reece James

**Reece James** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹjọ oṣù Kejìlá ọdún 1999 (8th December 1999) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ṣiṣẹ́ ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì is footballer tí ó máa ń gbá àyè ìdáàbò bo ojúlé fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Chelsea F.C..

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ovie Omo-Agege

**Obarisi Ovie Omo-Agege** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1953 (23rd August 1953) jẹ́ amọ̀fin, olóṣèlú ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Delta lorílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Igbákejì-Ààrẹ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin àgbà ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti asojú agbègbè àárín Delta ní ilé Ìgbìmò Asòfin láàrin ọdún 2015 sí 2023.  Wọ́n dìbò yàn án gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Ààrẹ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin àgbà ti Nàìjíríà lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress(APC), lọ́jọ́ kọkànlá oṣù kẹfà ọdún 2019 nígbà tí ó borí alátakò rẹ̀, Ike Ekweremadu, tí ẹgbẹ́ òṣèlú People’s Democratic Party, PDP. Omo-Agege ni aṣòfin àgbà àkọ́kọ́ láti ìpínlẹ̀ Delta tí ó dórí òye òṣèlú yìí. 

## Otún le ka
Stella Oduah-Ogiemwonyi

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Omawumi

**Omawumi Megbele** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlá, oṣù kẹrin ọdún 1982), tí a mọ̀ sí **Omawumi** jẹ́ olórin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, akọrin sílẹ̀ àti òṣèré tí ẹ̀yà Itsekiri. Ó jẹ́ brand ambassador fún Globacom,, Konga.com, àti Malta Guinness. Ó dara pọ̀ mọ́ kàm̀páìnì kan tí ń jẹ́ "Rise with the Energy of Africa". Ní ọdún 2007 tí ó kópa nínú West African Idols tí ó sì yege pẹ̀lú ipò kìíní ní àwọn èèyàn bẹ̀rẹ̀ sí ní mọ̀ ọ́. Album rẹ̀ *The Lasso of Truth* tí ó ṣìkejì ṣe já sí àṣeyọrí ńlá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
### Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ètò-èkó rẹ̀
A bí Omawumi sínú ìdílé Chief Dr. Frank àti Mrs. Aya Megbele ní ọjọ́ kẹtàlá, oṣù kẹrin ọdún 1982. Ó lọ sí Nana Primary School nígbà tí ó wà ní kékeré, kí ó tó wá lọ sí College of Education Demonstration Secondary School. Ó lọ sí Ambrose Alli University ó sì jáde pẹ̀lú degree nínú Law. Lẹ́yìn tí ó jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní ọdún 2005, ó kó lọ sí ìlú Port Harcourt ní ìpínlẹ̀ Rivers State, níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ilé-iṣẹ́ amòfin "O.S Megbele & Associates" ti ẹbí rẹ̀. Ó tún lọ sí Alliance Francaise níbi tí ó ti gboyè nínú French. Ní ọjọ́ kẹtàlá, oṣù kìíní ọdún 2018, Toyin Yusuf gbé e níyáwòó.

## Ààtò àwọn àmì ẹ̀yẹ tí ó gbà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ata

**Ata** ni ohun èso tí a ká tí a sì fi pèsè yálà ohun jíjẹ bí Ọbẹ̀ tàbí mímu mìíràn kí ó le ta lẹ́nu kí ó sì lè ṣe ànfàní fún ará. Pàá pàá jùlọ lásìkò òtútù tàbí ọ̀gìnìntìn. 

## Oríṣi ata to wà
*Ata rodo
*Ata ṣọ̀mbọ̀
*Ata gbígbẹ
*Ata ilẹ̀
*Ata Tàtàṣé 
*Tìmọ́ọ̀tì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gbìn
Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Tajudeen Oyèwọlé (Abìjà)

**Tajudeen Oyèwọlé** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Abìjà** ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹrìndínlọ́gbọ̀n  oṣù Kẹwá , ọdún 1957 jẹ́ gbajú-gbajà òṣèré orí-ìtàgé àti sinimá àgbéléwò, ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó sábà ma ń kópa nínú eré sinimá gẹ́gẹ́ bí ògbójú babaláwo àti oníṣègùn tó gbóná tí ó sì ma ń fi agbára rẹ̀ gba àwọn ènìyàn sílẹ̀ nínú eré.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Fàsáásí Ọlábánkẹwin (Dágunró)

**Fàsáásí Ọlábánkẹwin** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Dágunró** jẹ́ òṣèré orí ìtàgé oun sinimá àgbéléwò,ọmọ bíbí ìlú Òṣogbo ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 
## Àwọn sinimá tí ó ti ṣe
*Màlúù funfun
*Kàkà kí'lẹ̀ kú(2008)
*Inúnibíni (2007)
Ìkìlọ̀ agba (2008)
àti bẹ́ẹ̀ beẹ̀ lọ.

## Ikú rẹ̀
Fàsáásí si olóògbé ni ọjọ́ Kẹtàlá oṣù Kẹfà ọdún 2019. Sílú Eko.
## Àwọn Ìtókasí
Benedict Peters

**Ìkọ kedere**

**Benedict Peters** jẹ́ olówó billionaire, ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Oun ni ó dá ilé iṣẹ́  Aiteo Group sílẹ̀. Ilé iṣẹ́ tí ó níṣe pẹ̀lú iṣẹ́ epo rọ̀bì tí ó jẹ́ ti àdáni tí  ó sì tóbi jùlọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ní nkan bí oṣù Kọkànlá ọdún 2014, Benedict ti ní to iye owó tí ó to bílíọ́nù méjì ó lé ọwọ́ méje Dólà ($2.7 billion), gẹ́gẹ́ bí owó ara ẹni Oun ni ó wà nípò Kéje gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó lówó jùlọ nileẹ̀ Adúláwọ̀, gẹ́gẹ́ bí àjọ Ventures Africa ṣe tòó sí. "The Richest People in Africa" .

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́̀ rẹ̀
Peters jẹ́ ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Delta, tí wọ́n sì bi ní ìlú Abakaliki, ní  Ìpínlẹ̀ Ebonyi, sí inu ẹbí oníṣẹ́ ilé ìfowópamọ́. Ó lọ sílé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti  Ekulu ní ìlúEnugu, ṣáájú kí ó tó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ oníwé mẹ́wàá ti Federal Government College Enugu, tí ó sì tẹ̀ síwájú ní  after which he proceeded to Fásitì Benin,  níbi tí ó ti gba ìwé ẹ̀rí Dìgírì (B.Sc) nínú ìmọ̀ Jọ́gíráfì àti Ìfètò sí àwùjọ (Geography and Town Planning).

## Ìgbòkègbodò iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí elépo rọ̀bì
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní inẹ̀rẹ̀ ọdún 1990, nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn olùdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ Ocean Oil tí ó yí padà sí Oando Nigeria Plc nísìín, Iyán àwọn bí Adéwálé Tinubú, Mofẹ́ Báyọ̀ àti Onajite Okoloko. 
 Ó tun bá ilé-iṣẹ́ MRS Oil Nigeria PLC ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí adarí àgbà, ṣáájú kí ó tó kúrò lọ dá ilé-iṣẹ́ Sigmund Communecci sílẹ̀ ní ọdún 1999. .
Ó dá ilé-iṣẹ́ Aiteo  sílẹ̀  ní ọdún 2008, èyí tí ó jẹ́  ẹ̀ka Sigmund Communecci. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Richest people in Africa
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ọbẹ̀

**Ọbẹ̀** ni ohun jíjẹ tí a fi oríṣiríṣi ohun èlò ìsebẹ̀ pèsè, láti fi jẹun lájẹ gbádùn. Ọbẹ̀ ni ó ṣeé jẹ ní gbígbóná tàbí kí ó lọ́ wọ́ọ́rọ́, a sì lè jẹẹ́ ni tútù pẹ̀lú.
## Àwọn èròjà ọbẹ̀
Lílo èròjà ọbẹ̀ dá  lórí irúfẹ́ ọbẹ̀ tí a bá fẹ́ sè. Díẹ̀ lára àwọn èròjà ọbẹ̀ ni :
*Ata
*Epo
*Omi
*Iyọ̀
*Irú
*Ẹja
*Eran
*Àlùbọ́sà
*Magí 
*Ẹ̀fọ́, àti bẹ́ẹ̀ beẹ̀ lọ.

## Oríṣi ọbẹ̀ tó wà
Ó yẹ kí a pààlà rẹ̀ wípé oríṣiríṣi ọbẹ̀ lò wà ní oríṣiríṣi ìlú tàbí ilẹ̀ àgbáyé, kódà ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ pàá pàá jùlọ ní ilẹ̀ Yorùbá. Ọbẹ̀ sísè dá lórí bí ìlú tàbí àwọn ènìyàn ibẹ̀ bá ṣe gbáfẹ́ nípa ónjẹ sí ni. Díẹ̀ lara àwọn ọbẹ̀ ilẹ̀ Yorùbá ni :
***[[Omi ọbẹ̀]]**
***[[Ọbẹ̀ ata]]**
***[[Ọbẹ̀ ẹ̀fọ́]]**
***[[Ọbẹ̀ ẹ̀gúsí]]**
***[[Ọbẹ̀ yíyọ̀]]**àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ónjẹ
Ìjàpá

**Ìjàpá** jẹ́ ẹranko tí ó máa ń gbé nínú omi,  tàbí ìyàngbẹ ilẹ̀. Ó jẹ́ ẹranko tó ní ọgbọ́n tí ó fi ń dá ààbò bo ara rẹ̀. Ìjàpá lè wà láàyè fún ọgọ́rin sí àádóje ọdún. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ẹranko afàyàfà
Odó

**Odó** ni ohun-èlò ilé ìdáná kan tí a má ń sábàá lò láti fi lọ ata, gún ẹ̀wà, èlùbọ́ Iyán àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ nípa fífi ọmọ odó gún wọn pọ̀ títí yóò fi rí bí a tí ń fẹ́.
## Ìrísí rẹ̀
Odó () tí a ń wí yí ni ìrísí rẹ̀ dà bí igbá roboto.
## Ohun tí wọ́n fi ń ṣe odó
Wọ́n ma ń ṣe odó láti ara akọ igi, irin,sẹ̀rámíìkì, tàbí akọ òkúta bí àpáta  
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ata rodo

**Ata rodo** () jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ewébẹ̀ tí ó ṣe pàtàkì nínú ohun èlò ìsebẹ̀ jákè-jádò orílẹ̀ àgbáyé. Oríṣiríṣi ata rodo ni ó wà ní wà pàá pàá jùlọ ní àwọn ọjà ilẹ̀ Nàìjíríà. 

## Ànfàní ata rodo
Ata rodo ni ó ní àwọn èròjà aṣara lóore Fítàmì bii : (C, A, B6 àti folate), ó tún ní èròjà (lycopeine àti capsaicin). Àwọn èròjà yí ni wọ́n wúlò fún mímu ìrora kúrò fúni, tí ó sì ma ń jẹ́ kí kẹ̀lẹ̀bẹ̀ ó dúrò ní ihò tàbí káà imú àti káà ọ̀fun. Ata rodo tun ń ṣèkúnlápá fún àwọn ọmọ ogun ara kí wọ́n lè lagbara si. Ti ta ata rodo ni ó tun ma ń jẹ́ kí ẹ̀fọ́rí oun kàtá ó fi àgbàọ́ ara sílẹ̀, kódà tó fi mọ́ àìsàn arọmọléegun, àti àwọn àìsàn mìíràn. 

## Bí wọ́n ṣe ń jata rodo
Ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Ko fi bẹ́ẹ̀ sí ónjẹ kan tí a lè sè láì sí ata rodo.A lè lọ̀ọ́ mọ́ àwọn èròjà ọbẹ̀ tókù, a lè lọ̀ó lásán kí á fi ṣe kurumbúsú, a lè jẹ́ lásán a sì lè fi se ohun k lohun tó bá wùwá. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka: Àwọn ọ̀gbìn
Ata ṣọ̀mbọ̀

**Ata ṣọ̀mbọ̀** tàbí (**chili**)
. 
Ata ṣọ̀mbọ̀ ni wọ́n ma ń lo láti lè jẹ́ kí ónjẹ ó ta lẹ́nu. Èròjà (Capsaicin) ni ó ma ń fún ata ṣọ̀mbọ̀ ní agbára láti ṣe iṣẹ́ títa lẹ́nu. 

## Ibi tí ṣọ̀mbọ̀ ti ṣẹ̀ wà
Ata ṣọ̀mbọ̀ lò ni ó ṣẹ̀ wá láti orílẹ̀-èdè Mẹ́síkò . Ata ṣọ̀mbọ̀ lò tan kalẹ̀ àgbáyé láti ilẹ̀ Mẹ́síkò látàrí ìdòwòpọ̀. Wọ́n máa ń lò ó fún oúnjẹ sísè àti òògùn ìbílẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka: Àwọn ọ̀gbìn
Ata Tàtàṣé

**Ata Tàtàṣé** () ni wọ́n tún ń dà pe ní **sweet pepper**, **bell pepper**, **paprika** tàbí ní èdè Gẹ̀ẹ́sì ) Ata yí ma ń ní ẹ̀yà ewébẹ̀ tí a fi ń ṣe ohun jíjẹ, tí ó ma ń ní oríṣiríṣi àwọ̀ bí :àwọ̀ pupa, funfun, àwọ̀ ewé, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ata tàtàṣé kìí sábà ta ní tirẹ̀, nítorí wípé ó ma ń dùn ní tirẹ̀
. agbègbè tí ata yí ti fẹ́ràn jùlọ láti màa dàgbà aí ni ibi tí ó bá lọ́ wọ́rọ́ bí ìwòn .

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka: Àwọn ọ̀gbìn
Tìmọ́ọ̀tì

**Tìmọ́ọ̀tì** jẹ́ èso ewébẹ̀ àti ohun ọ̀gbìn tí a lè jẹ lásán, tàbí kí á slọ̀ọ́ pọ̀ mọ́ àwọn èròjà ìsebẹ̀ tó kù bí 
*Ata rodo
*Ata ṣọ̀mbọ̀
*Ata gbígbẹ
*Ata ilẹ̀
*Ata Tàtàṣé àti 
*Àlùbọ́sà.    
## Lílo Tìmọ́ọ̀tì
lílo tìmọ́ọ̀tì dá lórí irúfẹ́ Ọbẹ̀ tí a bá fẹ́ sè, àmọ́ tí a bá fi èròjà ìsebẹ̀ yí kún àwọn èlò ọbẹ̀ tókù, yóò mú kí Ọbaẹ̀ náà ó ní àádùn tó peregedé. commonly known as a tomato plant.  The species originated in western South America and Central America.
  
## Bí a ṣe ń jẹ tìmọ́ọ̀tì
Wọ́n ma ń lo tìmọ́ọ̀tì ní oríṣiríṣi ọ̀nà bí kí á fi á jẹ́ ní tútù tàbí kí a sèé lọ́bẹ̀, a lè fi se ónjẹ Salad, wọ́n sì tun ma ń fi ṣe ohun mímu ẹlẹ́rìn-dada. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Helen Paul

**Helen Paul** jẹ́ aláwàdà, ólórin àti òṣèré orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó tún máa ń ṣiṣẹ́ ìpanilẹ́rìn-ín rẹ̀ lórí ètò "stand up Nigeria", **Tatafo** sì ni a mọ̀ ọ́ sí lórí ìtàgé. Ohun tó yà á sọ́tọ̀ ni óhùn rẹ̀ tí ó dà bí ti ọmọdé bírín tí ó máa ń lò láti fí p

anlẹ́rìn-ínn.

Àìpẹ́ yìí ni ó gbóyè Doctorate nínú Theater Arts láti yunifásítì ilu-ékó

3

eko University of Lagos.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Paul ti ṣiṣẹ́ ìgbétò sáfẹ́fẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé-iṣẹ́ ìgbétò sáfẹ́fẹ́ bíi Lagos Television (LTV 8),Continental Broadcasting Service (CBS), àti MNet (níbi tí ó ti jùmọ̀ pẹ̀lú àwọn mìíràn gbé ètò *JARA* sí orí Africa Magic) ní Nàìjíríà.

Ó di gbajúmọ̀ látipasẹ̀ ṣísáwàdà rẹ̀ lórí ètò orí rédíò *Wetin dey* lórí Rédíò Continental 102.3FM ní ìpínlẹ̀ Èkó. Àwọn èèyàn mọ̀ ọ́ sí "Tatafo" lórí ètò orí rédíò náà.

## Iṣẹ́ orin kíkọ rẹ̀
Ní oṣù keje ọdún 2012, ó gbé orin rẹ̀ *Welcome Party*jáde. Àwọn orin Afro-Pop bíi "Bojú Bojú", "Vernacular", "Gbedu", "God forbid", orin Afro RnB "Children of the World" àti "Use Calculator(orin ẹ̀kọ́ kan nípa HIV/AIDs)" wà nínú àwo orin náà. Ní ọdún 2018, ó gbé orin audio àti video rẹ̀ "Never Knew" jáde.

## Àtòjọ àwọn eré tí ó ti ṣe
*2011 - *The Return of Jenifa* – role of Tunrayo
*2012 - *A Wish* – lead role, a woman who battles cancer
*2011 - *Damage* – cameo role
*2012 - *The Place: Chronicle of the Book*
*2014 - *Alakada2* – supporting role
*2014 - *Akii The Blind* – supporting role
*2012 - *Osas* (Omoge Benin) – comic act
*2012 - *Igboya*
**Mama Put* – lead role

## Ààtò àwọn àmì ẹ̀yẹ rẹ̀
*2012 African Film Awards (Afro-Hollywood, UK) – Comedienne of the Year
*2012 Exquisite Lady of the Year Award (Exquisite Magazine) – Female TV Presenter of the Year
*2014 Exquisite Lady of the Year Award (Nominated) – TV Presenter of the Year (Jara, Africa Magic)
*2014 Nigerian Broadcasters Merit Awards (NBMA) – Outstanding TV presenter (Female) (Entertainment/Talk Show)
*2011 City People Entertainment Magazine Award – Female Comedian of the Year

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀ka aláwàdà
Ìwà Àjẹbánu

link=Fáìlì:%22Blasts%22_from_The_Ram's_Horn_(1902)_(14598007498).jpg|right|thumb|300x300px|A 1902 cartoon depicts a police officer whose eyes are covered with a cloth labelled "bribes",
thumb|

**Ìwà Àjẹbánu** jẹ́ abala ìwà àìṣòdodo tàbí ìwà ọ̀daràn tí àwọn aláṣẹ ilé iṣẹ́, àwọn òṣèlú tó wà nípò àṣẹ tàbí agbára máa ń hù fún àǹfàní ara wọn. Ó jẹ́ ìwà ìṣagbáralò fún àǹfàní ara ẹni. Lára àwọn ìwà Àjẹbánu ni Ẹ̀gúnjẹ gbígbà, ìwà ìkówójẹ nípò àṣẹ, ìṣègbè fún ẹ̀bí, ará tàbí ọ̀rẹ́ ẹni fún àǹfàní láìtẹ̀lé ìlànà tàbí òfin. Ìwà Àjẹbánu máa ń ṣẹlẹ̀ ní orísirísi ìwọ̀n. Ó lè wáyé níbi ìṣe kéréje  ṣùgbọ́n èyí tí ó bá wáyé láàárín àwọn olóṣèlú tàbí àwọn tó wà nípò àṣẹ jẹ́ èyí tí ó gbajúmọ̀ jùlọ. Bí ó tilẹ̀ wù kí ó kéré tó, ohun tí kò dára, kò lórúkọ méjì.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìjọba
Owó-ẹ̀yìn

**** tàbí **Ẹ̀gúnjẹ** ni gbígba owó tàbí ẹ̀bùn mìíràn lọ́nà àìtó láti ṣẹ̀gbẹ̀ fúnni fún èyíkéyìí àǹfàní. Ó jẹ́ ọ̀kan lára ìwà àjẹbánu tó burú jáì. Àwọn ọ̀gá ilé-iṣẹ́, àwọn olórí, Aláṣẹ tàbí àwọn olóṣèlú ni aje ìwà ìbàjẹ́ yìí sáàbà máa ń sẹ́ lórí jùlọ. Àwọn àwọn Adájọ́, Ọ̀lọ́pàá àti àwọn agbófinró mìíràn a máa gba Ẹ̀gúnjẹ láti ṣẹ̀gbẹ̀ fún ọ̀daràn tàbí láti gbẹ́bi fún aláre. Owó-ẹ̀yìn, tí a tún lè pè ní owó-àbẹ̀tẹ́lẹ̀ tún máa ń wáyé àwọn ilé ẹ̀kọ́. Àwọn olùkọ́ mìíràn a máa Ẹ̀gúnjẹ láti fún akẹ́kọ̀ọ́ ní máàkì tàbí fún un ní èsì ìbéèrè ìdánwò.    

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìwàìbàjẹ́
Ewúro

**Ewúro** tí ó sì tún jẹ́ ọ̀kan lára ẹbí asteraceae, jẹ́ ewébẹ̀ tí ó wọ́pọ̀ jù lọ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀.
## Ìrísí rẹ̀
Igi ewúro máa ń ga nílẹ̀ tó iye bàtà  . Tí ewé rẹ̀ sì máa ń gùn tó  níye, ẹ̀yìn ewé náà kò sì dán mọ́rán..
## Àwọn orúkọ tó ń jẹ́
Ewúro ni wọ́n máa ń pè ní **bitter leaf** ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, nítorí adùn kíkorò tó ní. Wọ́n máa ń pè ní **grawa** ní èdè Amharic, **etidot** ní èdè Ibibio, **onugbu** ní èdè Igbo, **ityuna** ní èdè Tiv, **oriwo** ní èdè Ẹdó, **awɔnwono** ní èdè Akan, **Shuwaka**/**Chusar doki** ní èdè Haúsá, **mululuza** ní èdè Luganda, **labwori** ní èdè Acholi, **olusia** ní èdè Luo, àti **ndoleh** ní orílẹ̀-èdè Cameroon.

## Ìwúlò Ewúro
### Fún ìpèlò ọbẹ̀
Wọ́n máa ń fi ewúro se ọbẹ̀ jẹ nígbà tí wọ́n bá ti gbo adùn kíkorò inu rẹ̀ kúrò pẹ̀lú iyọ̀ àti epo pupa. Lẹ́yìn èyí, kò sóhun tí wọn kò lè fi dá lárà. Wọ́n lè fi se ọbẹ̀, tàbí kí wọ́n sèé pọ̀ mọ́ àsáró iṣu tàbí òmíràn.
### Fún ìwòsàn
Wọ́n máa ń lo ewé yìí fún ìwòsàn àìsàn Ibà, àárẹ̀ inú, inú rírun, jẹ̀dí-jẹ̀dí, igbẹ́ gbuuru, inú kíkùn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

## Ìwúlò rẹ̀ mìíràn
Ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, wọ́n sábà máa ń jẹ egbò tàbí ẹ̀ka igi yí láti fi ṣe inọ́-tótó èyí, àti láti fi pa àwọn kòkòrò búburú tí ó bá ń ṣàkóbá fún wa lẹ́nu. Ẹ̀wẹ̀, wọ́n ń lo ẹ̀ka igi yí láti fi ṣe ọṣẹ ní orílẹ̀-èdè Ùgáńdà, tí àwọn Gánà náà sì ń lò ó láti fi dènà àrùn ìtọ̀ ṣúgà.
 

## Òwe nípa rẹ̀

* **' - èyí túmọ̀ sí wí pé lẹ́yìn tí a bá ṣiṣẹ́, adùn àti fàájì á tẹ̀lé.

* **' - èyí túmọ̀ sí wí pé a ṣe nǹkan tí a gbọdọ̀ ṣe láìka iṣẹ́ tàbí ìfẹ́-ọkàn ẹlòmíì.

* ** - èyí túmọ̀ sí wí pé ìhùwàpadà ló ń fi ìwà ẹnì kan hàn; lọ́pọ̀ ìgbà, ìkanra ni ìpinnu.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gbìn
Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Bíọ́dún Ọ̀kẹ́owó

**** tí ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ **Ọmọ Butty** ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1971 (26th December 1971)  jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin ọmọ bíbí Rẹ́mọ ni ìpínlẹ̀ Ògùn, ṣùgbọ́n ó dàgbà sí ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú, Bíọ́dún jẹ́ ọmọ bíbí Rẹ́mọ ni ìpínlẹ̀ Ògùn, ṣùgbọ́n Fádèyí ní ìpínlẹ̀ Èkó lo gbé dàgbà. Ó kẹ́kọ̀ọ́ àkóbẹ̀rẹ̀ ni ìpínlẹ̀ Èkó, ó kàwé gbàwé ẹ̀rí dìgírì àkọ́kọ́ (First Degree) nínú ìmọ̀ èdè ìjìnlẹ̀ Yorùbá àti ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ (Yorùbá and Communication Arts) ní Ifáfitì ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos State University). 

## Aáyan rẹ̀ gẹ́gẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò

Bíọ́dún Ọ̀kẹ́owó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 2006 nígbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Ẹníyẹmí", ṣùgbọ́n nínú "Tọ́lání Ọ̀ṣìnìnrín", ni sinimá àgbéléwò tí ìràwọ̀ rẹ̀ ti tàn. "Ọmọ Butty" ni sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí Bíọ́dún Ọ̀kẹ́owó gbé jáde fún ara rẹ̀. Sinimá yìí ni ó ti gba orúkọ ìnagijẹ rẹ̀, "Ọmọ Butty". Lọ́dún 2010, ilé iṣẹ́ Global Excellence fún ní àmìn ẹ̀yẹ gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá àgbéléwò tó dára jù. Àìmọye àmìn ẹ̀yẹ ló ti gbà láti àkókò tí ó dara pọ̀ mọ́ àwọn eléré tíátà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Instagram

## Kini Instagram?

**** tí wọ́n tún máa ń pè ní kúkúrú ní **IG** tàbí **Insta**)  jẹ́ ìkànnì ayélujára abánidọ́rẹ̀ẹ́ aláwòrán àti fídíò tí  ilé iṣẹ́ Facebook ní tí ó gúnwà sí orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà . Ọ̀gbẹ́ni Kevin Systrom àti Mike Krieger ní wọ́n ṣẹ̀dá rẹ̀ lọ́dún 2010 kí ilé iṣẹ́ Facebook tó wà rà á lọ́wọ́ wọn. Orí ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ alágbèéká tí ó ní èròjà ayélujára Áńdọ́rọ́ídì ní wọ́n tí máa ń lo Instagram. Àwòrán àti fídíò ni àwọn ènìyàn máa ń ṣáfihàn àti dọ́rẹ̀ẹ́ lé ní ìkànnì Instagram. Instagram jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn ìkànnì ayélujára abánidọ́rẹ̀ẹ́ tí ó gbajúmọ̀ jùlọ. Àwọn ènìyàn jàǹkọ̀jàǹkọ̀, pàápàá jùlọ àwọn eléré ìdárayá, agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá, àwọn olórin ni wọ́n atẹ̀lé jùlọ lórí Instagram. Cristiano Ronaldo, gbajúmọ̀ ìlúmọ̀ọ́kà agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá ló ní atẹ̀lé jù ní Instagram.  

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Internet
Àgbọn

**Àgbọn** jẹ́ èso tí Igi Àgbọn máa ń so. Ó jẹ́ èso tí ó wúlò lọ́pọ̀lọpọ̀, pàápàá jùlọ fún jíjẹ, ìwòsàn ṣíṣe, àdí-àgbọn àti àwon ohun èlò mìíràn tí wọ́n máa ń fi Àgbọn ṣe.  

## Ìwúlò àgbọn

Oríṣiríṣi nǹkan ni Àgbọn wúlò fún. Bí wọ́n ṣe ń jẹ Àgbọn bẹ́ẹ̀ náà ni wọ́n ń fi í ṣe oríṣiríṣi nǹkan mìíràn. 

### Àgbọn wà fún jíjẹ
Ènìyàn lè jẹ funfun inú èso àgbọn tí ó bá gbó kákạ́. Kódà, àwọn mìíràn máa ń jẹ́ funfun inú èso àgbọn tí kò gbó. Ní jíjẹ, a máa ń fi Àgbọn mú gaàrí, wọ́n ń fi Àgbọn se ìrẹsì (coconut rice) àti àwọn oúnjẹ mìíràn. 

### Àdí Àgbọn
Àdí Àgbọn jẹ́ epo tí wọ́n máa ń ṣe láti ara funfun inú èso Àgbọn. A lè fi àdí-àgbọn se ọbẹ̀, a lè fi jẹ iṣu, kókò, gbágùúdá sísè àti àwọn oúnjẹ mìíràn. Wọ́n máa ń fi àdí-àgbọn ṣe ọṣẹ àti àwọn ohun èlò mìíràn.

### Ìwòsàn
Ìwádìí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ fihàn pé ẹgbẹlẹmùkú ìwòsàn ni wọ́n lè fi Àgbọn ṣe.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Samuel Ortom

**Samuel Ioraer Ortom** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹrin ọdún 1961 (23rd April 1961) jẹ́ òṣèlú, oníṣòwò àti aláàánú ọlọ́rẹ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Benue lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Gómìnà Ìpínlẹ̀ Benue kí ó tó di ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ́n oṣù karùn-ún ọdún 2023, tí àlùfáà ìjọ Kátólíìkì Hyacinth Iormem Alia dípò rẹ̀ lẹ́yìn ìdìbò gbogboògbò ọdún 2023. Lọ́dún 2015 ló wọlé gẹ́gẹ́ bí gómìnà lábẹ́ àsíyá ẹgbẹ́ òṣèlú APC, nígbà tó di ọdún 2019, ó tún wọlé gẹ́gẹ́ bí gómìnà ìpínlẹ̀ Benue fún sáà kejì ṣùgbọ́n lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú PDP. Nígbà ìṣèjọba Ààrẹ ana, Goodluck Jonathan, Samuel Ortom ni Mínísítà abẹ́lé fún karai àti dídá Okowò sílẹ̀.

## Ìgbé-ayé àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀

Gẹ́gẹ́ bí a t sọ ṣáájú, wọn bí Samuel Ortom lọ́jọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹrin ọdún 1961 (23rd April 1961) ní ìjọba ìbílẹ̀ Guma ní ìpínlẹ̀ Benue , lorílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 
Ó bẹ̀rẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ ni St. John's Primary School, ní ìlú Gboko lọ́dún 1970, àti St. Catherine's Primary School, ní ìlú Makurdi, olú ìlú ìpínlẹ̀ Benue lọ́dún 1974, ó parí ẹ̀kọ́ àkóbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ lọ́dún 1976. Ortom tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ni Idah Secondary Commercial College, Idah ní ìpínlẹ̀ Kogí, ṣùgbọ́n kò parí rẹ̀ nítorí àìsówó lẹ́yìn tí bàbá rẹ̀ fẹ̀yìntì lẹ́nu iṣẹ́. Ní àkókò yìí ló di awakọ̀ èrò jẹun.  He became a professional driver.. Samuel Ortom kò jẹ́ kí èyí fà á sẹ́yìn, nígbà tí ó lówó, ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ títí ó fi gba ìwé ẹ̀rí ọ̀mọ̀wé, Doctor of Philosophy (Ph.D) ní Commonwealth University, Belize, nípa ètò gbélé-kàwé. Ṣíwájú àkókò yìí, ó kàwé gboyè Dípólómà nínú ìmọ̀ ọjà títà ni Ahmadu Bello University, ní ìlú Zaria àti ní Benu State University, níbi tí ó ti kàwé gboyè Dípólómà nínú iṣẹ́ ìròyìn lọ́dún 1998. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Eré Òṣùpá

**** jẹ́ erémọdé tí àwọn ọmọdé máa ń fi dára yà tàbí kẹ́kọ̀ọ́ lálẹ́ nígbà tí ìmọ́lẹ̀ òṣùpá bá tàn láyé àtijó. Àwọn ọmọdé àdúgbò á máa kó ara wọn jọ lálẹ́ láti dára yá nípa ṣíṣe àwọn eré òṣùpá bíi; bojúbojú, Onídè Ré àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Nígbà mìíràn ẹ̀wẹ̀, àgbà àdúgbò kan ni yóò kó àwọn ọmọdé jọ láti pa Àlọ́ fún wọn. Ó lè jẹ́ Àlọ́ Àpamọ̀ tàbí Àlọ́ Àpagbè . Ìdárayá, ẹ̀kọ́ àti Ọgbọ̀n kíkọ́ ni àwọn wọ̀nyí wà fún.

## Àwọn Eré Òṣùpá Ilẹ̀ Yorùbá tí àwọn ọmọdé máa ń ṣe láyé àtijó

*Bojú bójú 
*Taló wà Nínú Ọgbà Náà 
*Onídè Ré 
*Àlọ́ Àpamọ̀ 
*Àlọ́ Àpagbè

## Àwọn Ìtọ́kasí

https://www.independent.ng/cultural-education-stimulates-mental-development-children-adesanya/
Èrànkòrónà

Àwọn **ẹ̀rànkòrónà** jẹ́ àwọn èràn tọ́ ń kó àrùn ran àwọn ẹranko afọ́mọlọ́yàn bíi ènìyàn, àti àwọn ẹyẹ. Bí ó bá jẹ́ ènìyàn, Coronavirus tàbí Koronafáírọ́ọ̀sì yìí a máa fa àrùn sí àwọn ẹ̀yà ara inú tí ènìyàn fi ń mí, tí ó sìn lè pànìyàn kíákíá. Ó lè fa irú àrùn yìí tàbí ìgbẹ́-gbuuru (diarrhea) fún ẹyẹ, Ẹlẹ́dẹ̀ tàbí Màlúù. Lọ́wólọ́wọ́ báyìí kò sí ẹ̀rọ̀ tàbí oògùn ìwòsàn tàbí Ìdènà tí ó lè wo àrùn tí Coronavirus yìí máa ń fà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Kòrónà
Ẹ̀ka:Kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn kòrónà
EkoEXCEL

**** jẹ́ ìlànà ètò Ìkẹ́kọ̀ọ́ tuntun tí Ìjọba Ìpínlẹ̀ Èkó ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ lọ́dún 2020 nípa lílo ẹ̀rọ Ìléwọ́ kọ̀m̀pútà fún ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ ní àwọn ilé ìwé àkóbẹ̀rẹ̀. . Ó jẹ́ ètò ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ tí ìṣèjọba Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó, Babájídé Olúṣọlá Sanwó-Olú ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀ lọ́dún 2020. Nínú ìlànà Ekoexcel yìí, gbogbo àwọn olùkọ́ ni ilé ìwé àkóbẹ̀rẹ̀ ni Ìjọba ìpínlẹ̀ Èkó tí pín ẹ̀rọ Ìléwọ́ kọ̀m̀pútà fún láti kómọ lẹ́kọ̀ó.  Nínú ẹ̀rọ yìí, gbogbo àwọn ẹ̀kọ́ tí wọ́n máa kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti ìlànà bí wọn yóò ti kọ́ wọn ti wà nínú rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Olóòtú Sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ Ètò Orí Tẹlifíṣàn

Ní ìsàlẹ̀ yìí ni àtòjọ Orúkọ Àwọn Olóòtú Sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ Ètò Orí Tẹlifíṣàn tí a tò orúkọ bàbá wọn ní àtòjọ ábídí èdè Gẹ̀ẹ́sì.

## A
} Egypt || *[[Elbeet Betak]]*
|-
| Faisal al-Qassem ||  Syria || *[[The Opposite Direction]]*
|-
| Nancy Alvarez ||  United States || *[[¿Quién Tiene la Razón?]]*
|-
| Eric Andre ||  United States || *[[The Eric Andre Show]]*
|-
| Kris Aquino  ||  Philippines || *[[Kris TV]]*
|-
| Fernando Arau ||  Mexico || *[[¡Despierta América!]]*
|-
| Raymond Arrieta ||  Puerto Rico || *[[Día a Día con Raymond y Dagmar]]*
|-
| Scott Aukerman ||  United States || *[[Comedy Bang! Bang! (TV series)|Comedy Bang! Bang!]]*
|}
## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## Y

## Z

## Àwọn Ìtọ́kasí
Efinrin

**Efinrin** () ni wọ́n tún ń pè ní 
"clove basil", tàbí "African basil", tí àwọn Hawaii mọ̀ sí "wild basil", jẹ́ ẹ̀yà ewé kan tí ó wà, tí ó sì wọ́pọ̀ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀, Madagascar, apá Gúsù ilẹ̀ Ásíà, ilẹ̀ Bismarck Archipelago, wọ́n ń gbìn ín ní Polynesia, Hawaii, Mẹ́síkò, Panama, West Indies, Bìràsílì, àti orílẹ̀-èdè Bolivia.

## Orúkọ rẹ̀ ní àwọn èdè mìíràn
**Efinrin** ni wọ́n ewébẹ̀ tàbí egbògi tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ní ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Adúláwọ̀, tí wọ́n sì ń pèé ní àwọn orúkọ wọ̀nyí nínú èdè wọn.

* Èdè Ẹdó  **Ebe-amwonkho**
* Èdè Fon **Tchayo** 
* Èdè Ewe **Dogosui** 
* Èdè Yorùbá  **Efirin**
* Èdè Igala  **Añyeba** 
* Èdè Tápà  **Tamwṍtswã́gi**
* Èdè Haúsá  **Daidoya**
* Èdè Ìgbò **Nchuanwu tàbí Arimu**
* Èdè Ibibio **Ntong** 
* Èdè Efik **Ntong** 
* Ní Nàìjíríà àti àwọn ọmọ Adúláwọ̀ tó wà lájò **Scent leaf** 
* Èdè Okrika **Kunudiri**
* Èdè Akan **Nunum**
* Èdè Papiamento **Yerba di holé**
* Ní Haiti **Fobazen**
* Ní Ùgáńdà **Mujaaja**
* Ní Sri Lanka **Maduruthala මදුරුතලා**
* Èdè Kerala **Kattutulasi මදුරුතලා**
* Èdè Thai **Bai yeera ใบยี่หร่า**
* ÈdèGeorgia **Rehani რეჰანი**

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gbìn
Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Àlìmájìrín

**Àlìmájìrí** jẹ́ ìlànà ikẹ́kọ̀ọ́ tí àwọn ará ilẹ̀ Hausa ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ń lò láti kọ́ àwọn Ìkọ kedere Ìkọ kedere ọmọ wọn lẹ́kọ̀ọ́ ẹ̀sìn Islam. Wọ́n ṣe àfàyọ orúkọ ìlànà ikẹ́kọ̀ọ́ yí láti ara ọ̀rọ̀ Lárúbáwá "al-muhajirun" tí ó túmọ̀ sí "A rìn rìn-àjò" 

## Bi ó ṣe bẹ̀rẹ̀ laye àtijọ́
Wọ́n bẹ̀rẹ̀ ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ yí ìlú Kanem Borno, níbi tí pupọ̀ nínú àwọn adarí wọn jẹ́ onímọ̀ nípa Alùkùránì tí ó jẹ́ ìwé mímọ́ ẹ̀sìn Islam. Lẹ́yìn ọgọ́rin mẹ́rin ọdún ó dìn mẹ́wá (700), tí wọ́n dá ìlú Sokoto sílẹ̀ ni wọ́n pọọ́n ní dandan láti máa lo ìlànà ìkẹ́kọ́ ẹ̀sìn Islam. Àwọn Ọba ilẹ̀ Sokoto àti Borno ni wọ́n wa ń ṣàkóso ẹ̀kọ́ **Al-májìrí**. Lásìkò yí, àwọn ọmọ  akẹ́kọ̀ọ́ ma ń wa lọ́dọ̀ àwọn òbí wọn ni, tí àwọn ilé-ẹ̀kọ́ wọn gbogbo si wà ní ìtòsí ìletò wọn gbogbo. Àwọn olùbẹ̀wò aṣojú Ọba si ma wà ń ṣèbẹ̀wò, tí wọ́n si ń jábọ̀ fun Ọba. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ wọ̀nyí ni ó jẹ́ wípé owó àpò  ìlú, òbí, ọrẹ àtinúwá (sadaqqah) , owó orí (Zakat) ni wọ́n fi ń tọ́jú ilé-ẹ̀kọ́ náà. 

## Àlìmájìrí ayé òde óní
Ní ọdún 1904, àyípadà dé bá ètò ẹ̀kọ́ Almájìrí nígbà tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì fi agbára wọ ilẹ̀ Hausa tí wọ́nnsì fipá gbàjọba lọ́wọ́ àwọn Emir. Fífipá gbàjọba yí mú kí àwọn Gẹ́ẹ̀sì ó pa ọ̀pọ̀ nínú àwọn Emir, tí púpọ̀ wọ́n si pàdánù ìjọba ilẹ̀ wọn sí ọwọ́ àwọn Gẹ̀ẹ́sì, fúndí èyí ètò ẹ̀kọ́ àlìmájìrí kò ri ìtọ́jú to péye mọ́. Lẹ́yìn èyí, wọ́n dá **Bókò** sílẹ̀, tí ó túmọ̀ sí "ìmọ̀ ẹ̀kọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì". ÌjọbaGẹ̀ẹ́sì tuntun fòpin sí ìnáwó sí ètò ẹ̀kọ́ Almájìrí láti àpò ìjọba tí kò sì sí ìrànwọ́ kankan mọ́ fún ètò ẹ̀kọ́ àlìmájìrín mọ́. Èyí ni ó mú kí àwọn olùkọ́ àti akẹ́kọ̀ọ́ ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gba  bárà láti fi jẹun. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìmàle