open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olabiyi Yai

**Olabiyi Babalola Joseph Yaï** (ọjọ́-ìbí 1939) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Benin àti ọ̀jọ̀gbọ́n lítíréṣọ̀ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ni Yunifásítí Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ (Obafemi Awolowo University) ní ìlú Ifẹ̀, ní orilẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọdún 1988 ni olùkọ́ yìí fi ẹ̀yìn tì ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí. Yai tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi aṣojú orílẹ̀-èdè Benin sí UNESCO, bẹ́ẹ̀ sì ni ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi alága ìgbìmọ̀ apàṣẹ rẹ̀.

## Itokasi

Yai Olabiyi
Karin Barber

**Karin Barber**

Oluko litireso ni Karin Barber je ni eka-eko Ede ati Litireso Aafirika fun ojo pipe. Eka-eko yii ni o ti n sise nigba ti o n kawe oye omowe re lori litireso. 1984 ni o fi eka-eko yii sile. Ni odun 2001 o gba Ẹ̀bùn Herskovits fun ise re, *The Generation of Plays: Yoruba Popular Life in Theater.*

*Karin Barber (2000) Yorùbá dùn ún so, Ibadan; New Horn Press, ISBN 978-2266-32-9 Ojú-iwé 119.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Abiodun Abodunde

[Abíọ́dùn Abọ́dúndé]]

Olùkó lítírésò ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Abíọ́dùn Abọ́dúndé ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, Ilé ifẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí ṣe lórí  Àlọ́, kódà, púpọ̀ nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀ dá lé Àlọ́ onítàn. Ó síṣẹ́ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí kí ó tó fẹ̀yìntì. Léyìn rẹ̀ ni ó ṣe aláìsí lẹ́yìn àìsàn ráńpẹ́.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Phillip Adedotun Ogundeji

**Phillip Adédọ̀tun Ògúndèjì** jẹ́ olùkó ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà  Ó jẹ́ olùkọ́ lítíréṣọ̀ Èdè Yorùbá  ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdá-èdè Afíríkà ní ilé-ekọ́ UI Ìbàdàn, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  Púpọ̀ nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ló dá lé orí eré orí ìtàgé . Bakan náà ni ó  ti gba oyè ọ̀jọ̀gbọ́n ní Yunifasitì yí.

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Laide Adewale

thumb|right
**Laide Adewale** (tabi *Uncle Laide* 1944 - 17 May, 2007) je osere ori itage ati oluko omo ile Naijiria, osise ni eka-eko Dirama ni OAU, Ile-Ife ki o to se alaisi ni ojo ketadinlogun, osu karun-un odun 2007 (17/5/2007). Odun 1944 ni won bi i. Odun 1974 ni o bere ise ni eka-eko yii leyin igba ti o ti feyin ti lenu ise olopaa. Inu ere ti o ti gbajumo ju ni Kurumi ati Afonja. Odun 2006 ni o feyinti lenu ise ni Dramatic Arts Dept., OAU, Ife. Ki Olorun te e si afefe rere.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré
Adeola Faleye

**Adeola Adijat Faleye** (ọjọ́ìbí October 10, 1968) jẹ́ olùkọ́ ní Ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Imọ̀-èdè àti Litirésọ̀ Áfríkà ní Obafemi Awolowo University. Litireso apohun ni o ni ife si ju lo, ibe si ni pupo ninu awon ise re da le lori. Sasa ni ohun ti ko le pe, ijala ni o, alamo ni o, esa eegun ni o, gbogbo re ni o le pe daadaa.

## Itokasi

*https://www.latestnigeriannews.com/news/301994/adeola-faleye-becomes-yeye-asa-ila-orangun.html
*https://www.pmnewsnigeria.com/2018/04/13/feature-remains-of-prof-akinwumi-isola-laid-to-rest/
Ọlálékan Sàlámì

Ọlálékan Sàlámì

Lekan Salami

Ìdí odó la sìnlú  agúnyán; 

Ìdí ọlọ la sìnkú ìlọ̀gì; 

Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọ̀lẹ. 

Ìdi igbá la sìnkú asíngbá; 

Ìdí gi la sìnkú ìṣọ̀nà, 

Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọlẹ 

Ìdí ẹjọ́ la sìnkú ìbaka; 

Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọ̀lẹ.

Nígbà tỌ́mọlolú Oníkòyí kú lọ́jọ̀sí; 

Ẹ lọ inú yàrá, 

Ẹ gbẹ́lẹ̀ ken ìkótó-ikótó; 

Ẹ gbẹ́lẹ̀ ken ìkòkò ikòtò

S.M. Raji (2003), Igi Ń dá  Lektay Publishers, Ibadan, Oju-ìwé 83-86.
Ògún (Ọdúnjọ)

AWỌN ÒRÌṢÀ TI YORUBA NSÌN 

(1) Ògún 

(2) Oríkì Ògún Onírè 

(3) Ṣọ̀pọ̀nnọ́ 

(4) Ṣọǹgó Olúkòso 

(1)	Ògún
	
Òrìṣà ti o jẹ aláàbò fun àwọn ti o nṣe iṣẹ ogun jíjà, awọn ọlọ́dẹ, ati awọn alágbẹ̀dẹ ni Ògún; irin iṣẹ́ rẹ̀ sin i ohunkóhun ti a ba fi irin ṣe. Nitorináà, gbogbo awọn ti o ba nfi ohun ti a fi irin ṣe ṣiṣẹ wà labẹ ààbo rẹ̀ pẹlu. Fun àpẹẹrẹ, awọn ti o nfi áàké tabi ayùn gé igi; awọn gbẹ́nàgbẹ́nà ati awọn ti o nrán aṣọ; awọn ti o ti kọlà ati awọn ti o nrán awọ; awọn ti o nwa ọkọ̀ ilẹ̀, ati awọn ti o nlu irin; gbogbo awọn wọnyi gba Ògún bio aṣíwájú ati aláàbò wọn; nwọn a si maa bẹ̀ pe ki o máà jẹ ki nwọn rí ìpalára ninu iṣẹ́ wọn....

J.F. Ọdunjọ (1969), Ẹkọ Ijinlẹ Yoruba Alawiye, Fun Awọn Ile Ẹkọ Giga, Apa Keji, Longmans of Nigeria, Ojú-ìwé 88-94.
Ọlágúnsóyè Oyinlọlá

**Ọlágúnsóyè Oyinlọlá** (ojoibi February 3, 1951) je omo ologun to tifeyinti ati oloselu omo ile Naijiria. Ó jẹ́ alámóójútó ológun fún Ìpínlẹ̀ Èkó láti 1993 de 1996. Ní ìgbà òṣèlú ẹ̀ẹ̀kejì, wọ́n dìbò yàn bí Gomina Ipinle Osun lati 29 May, 2003 de 26 November 2010 nigbati ile-ejo fagile idiboyan re sipo fun igba keji gege bi gomina ninu idiboyan 2007.   

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Fáwẹ̀lì Yorùbá

## Fóníìmù

Fóníìmù ni òṣùwọ̀n ìró tó mú ìyàtọ̀ wá láàrin ọ̀rọ̀ méjì. Nínú orí yìí, a ó ṣe àgbéyẹ̀wò fóníìmù fáwẹ̀lì àti fóníìmú kọ́ńsónáǹtì. A ó yẹ fóníìmú ohùn wò ni orí kárùn-ún ìwé yìí. 

		Àpẹẹrẹ 		Fóníìmú èdè Yorùbá 

(a)(b)
bí					bọ́ 

		ká 					kó 

		sọ̀ 					sè

		fò 					fẹ̀...

## Yorùbá Èdè Olóhun
	
Àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá a máa dún bí orin nítorí pé èdè olóhùn ni èdè náà í ṣe. Àwọn ọ̀rọ̀ kan ní sípẹ́lì kan náà, ṣùgbọ́n ìtumọ̀ wọn yàtọ̀ nitorí ohùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí wọn gbérù. Bí àpẹẹrẹ: 

				agba 

				àgbà 

				àgbá ...

Rótìmí Ọláníyan ati Fẹ́mi Ọlọ́runfẹ́mi (2003), Àtùpà Àṣeyọrí, Àkọkún Ìsípayá Lórí Fònẹ́tíìkì pẹ̀lú ètò ìró Yorùbá ìwé Kìn-ín-ní. Ascent & Thrust Books Lagos, ISBN 978-32402-4-4, oju-iwe 8-25.

Ẹ̀ka:èdè Yorùbá
Sẹ́ríkí ń góómà

Seriki n gooma

## Sẹ́ríkí ń Góómà

Ọba mẹ́wàá ìgbà mẹ́wàá, 

Ìgbà kan ò lolé ayé gbó 

Sẹ́ríkí ń góómà, sànmọ́nì góómà 

Ìgbà ti lọ ńlẹ̀ yìí 

Ohun gbogbo ti yí padà ni wàràwàra. 

Ejò ìgbà ti wọ́ kúò níbi tàná, 

Ìgbà tó dé làwá ń lò ẹ̀bi wa kọ́ rárá,

Ọ̀pọ̀ èèyàn tí ò bá fẹ́ bágbà yí ló le máa jàgbùrín èṣí lọ́bẹ̀ 

Mo rántí lákòókò kan nílẹ̀ yí 

Mo kúkú ti gbọ́njú, ń  ò tí ì bàlágà ni. 

Pẹ́bẹ́ lọ, pẹ́bẹ́ bọ̀ àtẹ́lẹsẹ̀ ni láti Èkó títí dé ‘Bàdàn, 

Kò sí mọ́tò bẹ́ẹ̀ ni kò sí bàtà lẹ́sẹ̀ 

Bóòrùn ti ń pawọ ori, ...

Akinwumi feyin ti

## Akinwùmi Fẹ̀yìn tì

Òréré ilé ayé rèé, 

Kò sóhun tó nibẹ̀rẹ̀ tí ò ní í lópin jọjọ 

Bóòrùn ti lágbára to, 

Tiná ọmọ ọrara ń pa tẹru-tọmọ 

Bó pẹ́ bó yá ojú ọjọ́ a rọ̀ wọ̀ọ̀, 

Òòrùn a sì wọ̀ọ̀kùn, ààjin dùndùn. 

Òṣúpá jèréjèré, a-mọ́-láwọ̀ bí ọ̀kinkin, 

Nǹkan rìbìtì tó ń tànmọ́lẹ̀ lálẹ́.

Tí gbogbo wá fí ń tànmọ́lẹ̀ lálẹ́. 

Ti gbogbo wá fi ń gbáfẹ́ orí, 

Ìgbà tòṣù bá sì dàràn-mọ́jú, 

Ara kálukú a sì rọ̀ wọ̀ọ̀, 

A sì di wọ̀mù lórí ibùsùn. 

Bó ti wù kọ́mọdé gbádùn eréṣùpá tó.

Bóṣú bá paná, eré a sì dìkàsìn,...

Ori mi ape

## Ori mi àpé

Orí mi àpé, 

Àyà mi àkóbì-bọ 

Nígbà tórí ń gbeni 

Kín lòòṣà ń wò? 

Orí lẹja fi í labú já, 

Orí lọ̀kàsà fi í ṣe rere lálẹ̀ odò 

Orí la fi í mẹ́ran láwo 

Tá à kì í fì í méyìí tó léegun 

Orí lobìnrin fí í yan ọkọọre ńlé ayé, 

Orí lobìnrin fí í jókòó nílé ọkọ rẹ̀ 

Kó tóó dòpìtàn. 

Orí ló ṣọba tó fi dádé owò, 

Orí ló ṣèjòyè tó fi tẹ̀pá ilẹ̀kẹ̀. ...

Bi mo ba lowo

## Bí mo bá lówó

Onígbèsè mọ ọbẹ̀ẹ́ sè owó ni ò sí lọ́wọ́ 

Tálákà náà lè jẹ̀dọ̀ ẹran, 

Ó le jẹ Ṣàkì, jabọ́dìí, jẹ ibi iké inú ẹran. 

Ẹrú le ṣe bí Ọba, kò tún tẹ̀páàlẹ̀kẹ̀. 

Ẹni bá ń ṣe fújà láìlówó lọ́wọ́, 

Ṣe ló fẹ́ gbéra rẹ̀ sí kòtò 

Èèyàn ò lówó lọ́wọ́. 

Ó ní pẹ́tẹpẹ̀tẹ́ lè jábọ́ 

Bá a bá bẹ̀dí ọ̀rọ̀ wò, 

Onitọ̀hún fẹ́ ṣu bára ni. 

‘N ò nigbá, ń ò láwo’

Ẹni náà ò tí ì sọ ǹkan tí kò ní.  ... 
                                                                                                                                

Débọ̀ Awẹ́ (2004), Ẹkún Elédùmarè Elyon Publishers, ISBN 978 2148 17 
2, oju-iwe 1-20.
Ìjálá

## Ìjálá sísun nípa Àkókó
Ìjálá fún àkókò kan nípa ìgbésí ayé àwùjọ kan ni èyí Ma ń sábà bá mu. Asùnjàlá tún lè yi padà bí Ó bá fẹ́ lòó fún àwùjọ mìíràn.
Ìjálá tí Asùnjàlá bá sun Ma ń ṣàfihàn bí àwùjọ náà ṣe rí nípa ìrísí, ìhùwàsí àwọn ènìyàn ibẹ̀, àṣà, ìbáṣepọ̀ ètò ìṣèlú àti ètò ọrọ̀ ajé àwùjọ náà.
## Ewì nípa ẹyẹ àti ẹranko
Eranko, ẹyẹ, igi àti àwọn ńkan mìíràn wọ̀nyí ni asùnjálá ma ń mẹ́nu bà nínú ìjálá nígbà tí ó bá wà láàrín àwọn Ọdẹ ẹgbẹ́ rẹ̀ 

## Ihà tí àwùjọ kọ sí ewì alohùn
Nínú lítíréṣọ̀ Yorùbá, oríṣiríṣi ewì alohùn ni ó wà tí ó yàtọ̀ sí Ìjálá. Bí  Yorùbá ṣe ní ìjálá, ni wọ́n ní ègè, ọfọ̀, àásán, ìyẹ̀rẹ̀, rárà, ẹ̀sà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ 

## Oríkì nínú Ìjálá

Àwọn ohun tí ó máa ń Akéjàálá lógún ni ó wà ni orí yìí. Wónmáa ń fi Ìjálá ki eniyan a kii sii sabaa mo eni ti o seda iru ijala bee. Bi apeere, ijala ti o je mo oba Abiodun ni o wa ni ori yii. Lile ke ijala naa daadaa ni oriyin fun eni ti o ke ijala kii se ti pe boya ohun ni o seda re.

Nínú ìtàn àwọn olórin ìjálá, a maa n gbe àwọn ewi ìjálá ti o jẹ iyin lori awọn baba-nla kọọkan tabi ẹgbẹ awọn baba. Àwọn ewì ìyìn náà jẹ́ ògbólógbòó aláìlórúkọ tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ láti ìgbà ìṣàkóso ilẹ̀ Yorùbá lákòókò ìṣàkóso Ọba Abiọdun (1770-1830). Ni ṣiṣe àwọn kílásíkà wọnyi, Akéjàálá gba kírẹ́dìtì fun agbara rẹ lati ṣe iranti awọn ọrọ ni deede lati iranti ati fun agbara rẹ lati kọ wọn ni aṣa aṣa aṣa pataki. Kirẹditi fun akojọpọ awọn ọrọ jẹ ti awọn onkọwe ailorukọ ti awọn akoko ti o ti kọja…. 

## Àwọn Àwòrán kíkọ ni Awọn Ewì Ìjálá

Ẹnì kan tí akéwì mọ̀ daadaa ni o ke ìjálá nipa re ni ori yii. Lóòótọ́, akéwì yìí, yin-in dáadáa, síbẹ́ ó sọ àwọn òkódoro kan tí ó korò nípa rẹ̀.

Àkòrí ọ̀pọ̀lọpọ̀ oríkì ìjálá ni àkópọ̀ ènìyàn kan tí akéwì mọ̀ sí. Akéwì náà gbé àwòkẹ́kọ̀ọ́ ìhùwàsí ẹni náà hàn gẹ́gẹ́ bí ìkíni ọ̀rọ̀ ẹnu fún ẹni náà fúnra rẹ̀ nítorí náà àwòrán náà máa ń jẹ́ ojúsàájú fún un, ṣùgbọ́n, àwọn òtítọ́ kan tí kò lè dùn nípa rẹ̀ lè wà nínú ewì náà....

DR. Adeboye Babalọlá (1963),  Ìjálá(A Form of Oral Poetry in Nigeria) Programme : October Lectures 1963, oju-iwe 1-37.

## Àwọn Itọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Èṣù

thumb|A mask representing Eshu.
 
	**Èṣù** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Òrìṣà tí àwọn ìran Yorùbá ń bọ. Ó wà lára àwọn òrìṣà tí Olódùmarè rán láti ìkọ̀lé ọ̀run wá sí ayé. Èṣù ni a lè pè ní olópàá tàbí agbófiró àwọn òrìṣà yòókù tí Olódùmarè rán. Ìdí nipé òun ní o máa rí i dájú pé wọ́n tèlé òfin. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé orúkọ Eṣù tí yàtọ̀ láti orílè-èdè kan sí òmíràn, ọ̀nà tí wọ́n ń gbà sìn í kò yàtọ̀.

## Ìgbàgbọ́
Àwọn orúkọ mìíràn tí wọ́n ń pe **Èṣù** ni *Ẹlẹ́jẹ̀lú*, *Olúlànà*, *Ọbasìn*, *Láarúmọ̀*, *Ajọ́ńgọ́lọ̀*, *Ọba Ọ̀dàrà,* *Onílé Oríta*, *Ẹlẹ́gbára Ọ̀gọ*, *Olóògùn Àjíṣà*, *Láàlú Ògiri Òkò*, *Láàlù Bara Ẹlẹ́jọ́*, *Láaróyè Ẹbọra tí jẹ́ Látọpa*.

**Èṣù** jẹ́ alágbára, òrìṣà tó wúlò, bẹ́ẹ̀ sì ni o jẹ́ òrìṣà tó wà ní ibi gbogbo to bẹ́ẹ̀to jẹ́ pé nínú ọjọ́ mẹ́rin ti Yorùbá ní, gbogbo rẹ̀ ní wọ́n fi ń bọ Èṣù. Èyí yàtọ̀ sí àwọn òrìṣà mìíràn tó jẹ́ pé wọ́n máa ń ni ọjọ́ kan nínú ọ̀sẹ̀láti fi bo wọ́n, ọjọ́ gbogbo ni ti Èṣù Ọ̀darà"**.**

Wọ́n máa kí Èṣù báyìí **A-bá-ni-wá-ọ̀ràn-bá-ò-rí-dá** "'Onílé- oríta"' "'Láàlú"' "'Òkiri-oko"' àwọn oríkì tàbí orúkọ yìí fihàn irú ẹni tí Èṣù jẹ́. Oríta ní Èṣù máa ń gbé. Èṣù jẹ́ alárèékérékè èdá. Òun ni ó ń kọ́ àwọn ènìyàn láti máa pé ojú méjì ni gbogbo ọ̀rọ̀ máa ń ní. Ó máa ń ṣọ̀tún, ṣòsì má ba ìbìkan jẹ́, bẹ́ẹ̀ náà ni ó máa ń tọ́ni sọ́nà. Ìdí nì yìí tí wọ́n fi sọ pé Ẹ̀ṣù ṣe pàtàkì láti ní ayé tó létò.

Gg bí ohun tí **Oluwo Aderemi Ifaoleepin Aderemi láti Ọ̀yọ́ Aláàfin**, sọ, ó ní **Èṣù Láàlù** jẹ́ ẹ̀dá tó burú, tó kún fún ìkà, àrékérekè nígbà tí **Láaróyè Ajọ́ńgọ́lọ̀ Ọkùnrin Òde** jẹ́ ẹ̀dá tó dára, máa ń fẹ́ òtítọ àti ìwà Omolúàbí. Ìránṣẹ́ Olódùmarè nìkan kọ́ ni Èṣù jẹ́, óò máa ń jiṣẹ́ fún àwọn òrìṣà mìíràn. Bẹ́ẹ̀ náà ni ó jẹ́ alárinnà láàárín àwọn **Ajogun** àti àwọn èèyàn. Bẹ́ẹ̀ náà ni Èṣù lo wa nídìí gbígba ẹbọ àti pinpin ẹbọ fún àwọn  Ajogun.
## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Òrìṣà
Ajọfọ̀nàkò Àsìkò Káríayé

**UTC** ni ede geesi duro fun *universal time coordinated*. Eyi tumosi **Ajofonako Asiko Kariaye**.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Àsìkò
Ribonúkléù kíkan

[thumb|200px|right|A hairpin loop from a pre-mRNA. Highlighted are the [nucleobases (green) and the ribose-phosphate backbone (blue).]]

**Ribonúkléù kíkan**  tabi **ásìdì ribonúkléù** (*ribonucleic acid*) (), tabi **RNA**, je ikan ninu awon horogigun agba meta (lapapo mo DNA ati awon proteini) ti won se koko fun gbogbo iru awon ohun alaye. 

Bi DNA, RNA na je dida pelu ewon gigun to unje nukleotidi. Nukleotidi kookan ni ipilenukleu (pipe nigba mi ni ipile oloponitrojin), suga ribosi kan, ati adipo oniyofosforu kan.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Gẹ́nẹ́tíìkì
AIDS

**AIDS** ni ede geesi duro fun *Acquired immune deficiency syndrome*, eyi tumosi **Àrọ́lù àìsàn ìdébá àìtó àjẹ́sára** je arun sístẹ́mù àjẹsára ninu eniyan ti Èràn Àìtó-Ìgbóguntàrùn Ènìyàn n fa. 

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Àwọn àrùn aláàkóràn
Tẹlifísàn

## Kini Afigbebanisoro amohunmuaworan? (tẹlifísàn)
thumb|right|180px|
**Tẹlifísàn** tabi Àfigbéwòran (TV) je **afigbebanisoro amohunmuaworan** to un se igbejade ati to n se igbawole aworan arekoja, ki ba je alawo funfun ati dudu tabi ti alawo ati àwọ̀ orisirisi.

## Kini mo le wo lori afigbebanisoro amohunmuaworan tabi tẹlifísàn bi omo Nigeria tabi Yoruba?
O je orisirisi ohun ti o le wo lori afigbebanisoro amohunmuaworan (tẹlifísàn). O le wo "Mount Zion" o je eré (fiimu) gbajumo ni èdè Gẹ̀ẹ́sì ati ni èdè Yoruba.
## Itokasi
Oyo

**Oyo** ni Naijiria le je:

Ilẹ̀ọba Ọ̀yọ́ tabi Iluoba ayeijoun

Ipinle Oyo ipinle kan ni Naijiria

Ọ̀yọ́ ilu ni Naijiria

Tabi:
Oyo, Kongo
Èràn àìtóagbóguntàrùn ènìyàn

**HIV** (ni ede Geesi duro fun *Human immunodeficiency virus*, eyi tumosi **Èràn àìtóagbóguntàrùn ènìyàn** ni ede Yoruba) je erantiotio to n fa okunrun AIDS.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn àrùn aláàkóràn
Àìtóagbóguntàrùn ènìyàn
Fàájì

thumb|Agbo faaji - Ile Opera tele ni ilu New York
Àwon Yorùbá jé eni tí ó féràn fáàjì dárá dara. Won a maa se ere idaraya bii Tita Ayo Olopon, Ere Ijakadi ati bee bee lo.

## Itokasi
Kurt Waldheim

**Kurt Josef Waldheim** ti o je akowe agba fun United Nation Organisation (UNO) laarin odun 1972 - 1982 ti o si tun wa di Aare (president) Austria ni 1986 ku ni 14/6/2007 nigba ti o di omo odun mejidinlaaadorun-un (88).

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Austríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1918
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2007
Àwọn Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Èdè áti Lítíréṣọ̀ lédè Yorùbá

Yoruba Professors

Ojogbon Yoruba

Awon Ojogbon Onimo Ede Yoruba

* Òjògbón Ayo Bamgbose
* Ojogbon Oladele Awobuluyi
* Ojogbon Sope Oyelaran
* Ojogbon Kola Owolabi
* Ojogbon Olufemi Adewole
* Ojogbon Goke Akinlabi
* Ojogbon S. O. Oyetade
* Ojogbon Francis Oyebade
* Ojogbon Oladiipo Ajiboye
* Ojogbon Oye Taiwo
* Ojogbon Abidemi Fabunmi

Awon Ojogbon Onimo Litireso Yoruba

* Ojogbon Adeboye Babalola
* Ojogbon Wande Abimbola
* Ojogbon Akinwumi Isola
* Ojogbon Olatunde Olatunji
* Ojogbon Bade Ajunwon
* Ojogbon Olabiyi Yai
* Ojogbon Dare Olajubu
* Ojogbon Foluke aya Olutoye
* Ojogbon Thomas Ilesanmi
* Ojogbon Bisi Ogunsina
* Ojogbon Gboyega Alaba
* Ojogbon Adedotun Ogundeji
* Ojogbon Sola Adebajo
* Ojogbon Yinka Folorunso
* Ojogbon Bade Ajayi
* Debo Awe
* Ojogbon Olabode
* Ojogbon Oluyemisi Adebowale
* Ojogbon Olusola Olateju
* Ojogbon Tunde Akinyemi
* Ojogbon Arinpe Adejumo
* Ojogbon Duro Adeleke
* Ojogbon Laide Sheba
* Ojogbon Taiwo Olunlade
* Ojogbon Lere Adeyemi
* Ojogbon Harrison Adeniyi
* Ojogbon Olusola Ajibade
Michael Kearney

**Michael Kearney**
Òun ni ó kéré jù láti gba oyè ní Yunifásítì. Ọmọ ọdún mẹ́fà àti oṣù méje ni ó jẹ́ nígbà tí ó wọ santa Rosa Junior College, California ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà ní 1990. Ní ọdún 1994 ni ó gba oyè B.A. nínú Anthropology ní. University of South Alabama ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà nígbà tí ó jẹ ọmọ ọdún mẹ́wàá àti oṣù mẹ́rin.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Lichtenstein Castle

thumb|Agbala Lichtenstein
Lichtenstein Castle Legbee Honau ni Swabian Alb, Baden-Wurttemberg, Jẹ́mánì ni 'Castle' yii wa. Itumo oruko ti won n sapejuwe re yii ni ede Geesi ni 'light (cloured) stone', iyen ni okuta ti awo ara re ko po. Fun ekunrere alaye nipa 'castle' yii, wo link title
Odò Amasónì

**Odo Amasoni**ni odo to tobijulo lagbaye. Awon oniwadii kan ni ile Brazil ti so pe odo Amazon ni o gun ju ni agbaye. Teletele, odo Amazon ni a mo pe o ni omi ninu ju lo ni gbogbo agbaye ti o si je pe odo Nile ni o gun ju sugbon, awon oniwadii yii so pe Mismi ni ile Peru ni Amazon ti bere ati pe o gun ni iwon 6,800 km (4,250 miles) ni gba ti Nile si gun ni iwon 6,695 km.

## Itokasi
Sunita Williams

**Sunita Williams** (ojoibi September 19, 1965) jẹ́ ajagun ojú omi ti ìlẹ̀ Amẹ́ríkà tí ó sì tún jẹ́ òṣìṣẹ́  NASA.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn arìnlófurufú ará Amẹ́ríkà
Shannon Lucid

**Shannon Matilda Wells Lucid** (ojoibi January 14, 1943) je asekemistrialaye ati Arinlofurufu fun NASA ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn arìnlófurufú ará Amẹ́ríkà
Kathryn Thornton

**Kathryn Ryan Cordell Thornton** (Ph.D.) (ojoibi August 17, 1952 in Montgomery, Alabama) je onimosayensi ati arinlofurufu tele fun NASA ara Amerika to ti lo wakati 975 ni ofurufu. Lowolowo ohun ni Igbakeji Olori Eko fun awon Eto Iparieko ni Ile-Eko Iseero ati Sayensi Alamulo ti University of Virginia.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn arìnlófurufú ará Amẹ́ríkà
Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta

Leyin odun meta

## Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta

Ohun t’ó bá gba ni lọ́jọ́ ogun 

Òun l’ó yẹ ká wárí fún bíi gbanigbani 

Ohun t’ó bá gba ni sìlẹ̀ lọ́jọ̀ ọ̀ràn 

Òun ló yẹ ká sátọ̀ bíi olùgbèjà 

Ṣéb’Olùfọ̀n ni kò jógun ó jà l’Ẹ́rìn 

Ṣeb’Ájàlá Ṣàngó ni kò jógun ó kó Kòso 

Àní ‘hun t’ó bá gba ni làá sin 

Ṣùgbọ́n Òbìrí ayé ti yí bìrí 

Ọmọ adáríhunrun ò níran olóore ...

Asiri alabosi

## Àṣírí alábòsí

Bí abẹ́rẹ́ bí abẹ́rẹ́ là ń ṣèké 

Ojo t’ó bá tọ́kọ́ rọ ni í pa ni 

B’írọ́ bá fẹ́ k’ó máa báfẹ́fẹ́ siré 

Òtìítọ́ ò ní gbé ‘ṣè t’ó sì dunra 

Òtíìtọ́ kò ní sáré jù ‘gbín 

Ibi t’írọ́ bá ṣubú sí l’òtíìtọ́ ó ti kì í mọ́lẹ̀ 

Ẹ má jẹ ń f’àkàwé gbàgbé alábòsí 

Ẹ má jẹ ń sàròyé gbàgbé oníṣẹ́ ibi 

Bàbá àlùsì tí mo fẹ sọ̀rọ̀ bá l’Obìnrin ti jàrábà 

Wọn gba ṣòkòtò nídìí àgbààyà tán ...

Eyi fara, eyi foro

## Èyí fàrà tọ̀hún fòró

Ìran ajá kan kìí mọ baba t’ó bá wáyé 

Ẹjọ́ ajá kọ́, ohun a dá májá ni 

Ìran òbúkọ kì í m’ọkọ iyá rẹ̀ 

Itú ò lẹ́ṣẹ̀ rárá, kádàrá ìran wọn ni 

Ọmọ adáríhunrun tí kò lólú ni wọn ń pè ní t’àlè 

Baba alábẹ́ oró t’idìí Obìnrin jẹ lógún 

B’óo bá ti r’ábo l’abẹ́ẹ̀ rẹ ń dide

Aya aláya lo wò lásán loò gbádùn 

Ọjọ ọ̀kẹ́rẹ́ ti ń fọ epo...

## Ọ̀sọ́ òdì.

Ìran ajá kan kì í mọ baba t’ó bá wáyé 

Ẹjọ́ ajá kọ́, ohun a dá májá ni 

Ìran òbúkọ kì í m’ọkọ ìyá rẹ̀ 

Itú ò lẹ́ṣẹ̀ ràrá, kádàrá ìran wọn ni 

Ọmọ adáríhunrun tí kò lólú ni wọn ń pè ní t’àlè 

Baba alábẹ́ oró t’ídìí Obìnrin jẹ lógún 

B’óo bá ti r’ábo l’abẹ́ẹ̀ rẹ ń dide 

Aye aláya lo wò lásán loò gbádùn 

Ọjọ ọ̀kẹ́rẹ́ ti ń fọ epo 

Epo rẹ̀ ò kún ‘kòkò kan ṣoṣo 

Ọjọ́ t’ólógbò ti ń gbówùú arúgbó...

## Akẹ́kọ̀ọ́ t’ó ṣẹ̀ṣẹ̀ wọ Yunifásítì

Gbogbo ẹní ṣẹ̀ṣẹ̀ dé 

Ẹ kú ewu odò láì fara b’omi 

Ẹ kú oríire 

Ẹ kú àjàyè tẹ́ẹ mọ̀ ọ́n jà 

Àlááfíà kọ́ lẹ wà bí? 

Ará le tàbí kò le? 

Ṣ’ẹ́ṣin ń joko koro koro 

Ṣé bàbà  rẹ̀ ò yéé mì làbà làbà? 

Ede Yorùbá ti t’ámòójútó 

Nítorí afárá ìjọ́sí ti yí padà 

Afárá sì ti d’okinni ...

## Ọ̀gágun Múrítàlá dẹni àgbégbè

Mo dé ‘gbó mọláró 

N ò róye ọba Aláró 

Mo dé ‘gbó Màkẹfun 

N ò róye Ọba Ẹlẹ́fun 

Mo dé ‘gbó Màkosùn 

N ò róye Ọba Afosùndárà. 

Dọ̀dàani ni mo dé 

Mo ní Múrítàlá ńkọ́ 

Ẹ jọ̀wọ̀, ẹ bá mi wọ́gàá àwa lọ 

Ẹ bá ní wá Múrítàlá ọmọ Mọ̀nmọ́dù ...

## Iwe ti a yewo

Ọlátunjí Ọ́pédọ̀tun (2000),  Àròfọ̀ Eléwì-odò  Oníbonoje Press ISBN 978-145-069-X, oju-iwe 17-32.

Olatunji Opadotun

link title
Vilma Espin

**Vilma Lucila Espín Guillois** (tí a bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹrin ọdún 1930 tí ó sì kú ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹfà ọdún 2007) jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Kuba bẹ́ẹ̀ sì ni ó tún jẹ́ ìyàwó Raul Kastro Ààrẹ ilẹ̀ Kuba. Ó kó ipa tí ó ṣe kókó nínú ìjà gbára ilé Cuba.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Kúbà
Pẹ̀lẹ́

Pele

## Pẹ̀lẹ́

	Mo kí ìyáálé ilé kan pẹ̀lú ọ̀wọ̀ níjọ́sí, 

	Mo ní ‘Ẹ pẹ̀lẹ́, mà~’ 

	Ó bá bínú, ó ní, ‘Mo jẹ́gbẹ́ ẹ kọ́ bùọ̀dá, 

	Tó fi ń ṣe mí ní. “Ẹ pẹ̀lẹ́ mà.”

	Ó ṣe mí ní kàyééfi mo bẹ̀bẹ̀ gán-ín. 

	Mo ní, ‘Ẹ jọ̀wọ́, ẹ má mà bínú, 

	Tinútinú ni mo fi kí i yín kú akitiyan.’

	Èyí wá mú mi rántí ọ̀rọ̀ àwọn àgbà, ...

Irahun aja kan

Aja

Irahun

## Ìráhùn Àjá Kan

	Ìgbà tí mo kọ́kọ́ fojú bale ayé, 

	Mo gbà, ẹ ẹ̀ pọ́n mi lójú kankan.

	Ẹ̀ ń kẹ́ mi, ẹ̀ ń gẹ̀ mí. 

	Ẹ ẹ̀ sì ṣàìfúnmi lóúnjẹ. 

	Àgàgà tẹ́ ẹ tún rámì akọ nísàlẹ̀, 

	Bí i ká jẹ̀kọ ìdájí ni. 

	Níjọ́ eegun ẹran lásán, 

	Níjọ́ apẹ híha jẹ. ...

## Agbéraga, Lọ̀ ọ́ Ṣe Wọ̀

	A ti rẹ́ni tó gungi dé téńté tí ò jábọ́. 

	A tí réèyàn tó mòòkùn ọ̀sẹ̀ tí ò sì rì. 

	A ti rẹ́ni tó jẹgba aáyán láìpòkóló. 

	A ti réèyàn tó gbọ́kùnrùn mì láìbì. 

	A ti ródó ìrókò, a ti ródó idẹ. 

	Àyàfi ká tòkè múlé mọ wálẹ̀. ...

## Ọ̀nà Ọpẹ́ Pọ̀

	Ọ̀rọ̀ ọgbọ́n pọ̀ lẹ́nu Yorùbá. 

	Ọmọ Oòduà ló ni ká-sọ̀rọ̀-ìjìnlẹ̀. 

	Wọ́n ti pàṣamọ̀ àìmọnú-ún-rò ọmọ adáríhurun 

	Gẹ́gẹ́ bí okùnfà àìmọpẹ́-ẹ́-dú. 

	Béèyàn ò sì wáá mọ inú ún rò, 

	Tó ṣe pé torí ẹ̀ ni ò jẹ́ ó mọpẹ́ẹ́ dú, 

	Ṣebí ó lójú ti fi ń ríran. ...

## Olúgbóyèga Àlàbá
	
A bí Ọ̀jọ̀gbọ́n Olúgbóyèga Àlàbá ní ìlú Ìgàngàn ní ìwọ̀n àádọ́ta ọdún síwájú àkókò yìí. 
	
Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Ìjọ Elétò àti ilé-ẹ̀kọ́ mọdá ti Ìjọ yìí kan náà ní ìlú Ìgàngàn. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Olùkọ́ni Leo Mímọ́ ti Ìjọ Àgùdà ní ìlú Abẹ́òkúta. Ó tún lọ sí Yunifásítì ti Èkó ní Akọkà....

## Jìbìtì Dọ̀gá Ìṣekúṣe

	‘Ẹni a bá ní a ó jọ

	Jíjù là á jù ú!’

	Jìbìtì jọ Ìṣekúṣe 

	Ṣé níjọ́ tí ìṣekúṣe ń bọ̀ wálé ayé, 

	Ìjọ Jìbìtì kúkú ni. 

	Ẹni ńlá ni, kì í nìkan rìn. 

	Nígbà Ìṣekúṣe dáyé tán, 

	Ó gbé e lé Jìbìtì lọ́wọ́. ...

## Iwe ti a yewo

Ọlátúnjí Ọ̀pádọ̀tun (2005);  Àwọn Akéwì Ṣàṣàrò University Press PLC. ISBN 978-030-741-9, oju-iwe 20-35.

Olatunji Opadotun

link title
Ojú

**Oju** jẹ́ ẹ̀yà ara tí ẹranko àti ènìyàn ń lò láti ríran, ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo ẹranko ló ní ojú (ṣùgbọ́n àwọn ẹranko kan wà tí kò lójú)  Fún eniyan àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹranko, àwòrán tí ojú bárí á lọ sí ọpọlọ, ọpọlọ á sì túnmọ̀ àwòrán náà. Ènìyàn àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹranko ní ojú méji, àwọn ẹranko inú odò tí a tún ń pè ní "copepods" ní ojú kan , àwọn ẹranko mìíràn ní ojú mẹ́ta , àwọn mìíràn ní mẹ́rin. Ìjàm̀bá sí ojú le fa àìríran tàbí ìṣòro pẹ̀lú ìan rírí      

[thumb|Oju [eniyan.]]

## Àwọn Ìtọ́kasí
Etí

thumb|Eti Eniyan  
**Etí** jẹ́ ẹ̀yà ara, èyí tí ènìyàn àti ẹranko fi ń gbọ́ ọ̀rọ̀. Ènìyàn àti ẹran ọ̀sìn, (tí òyìnbó ń pè ní "mammals") ní etí méjì. A lè pín etí sí ẹ̀yà mẹ́ta; etí ìta, etí àárín àti etí inú, awon ẹ̀yà mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí ń ṣiṣẹ́ papọ̀ láti mú kí ènìyàn tàbí ẹranko gbọ́rọ̀. Ìjàm̀bá sí etí (pàápàá jù lo; ìlù etí) le fa àìgbọ́ràn tàbí ìṣòro pẹ̀lú ọ̀rọ̀ gbígbọ́.  
## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Etí
Ọkọ̀-àlọbọ̀ Òfurufú Atlantis

**Ọkọ̀-ayára Òfurufú ''Atlantis**'' ti o ti lo si inu ofurufu lati nnkan bi ose meji ni o pada si ile aye ni Edwards Airforce Base, California, U.S.A. ni oni ojo Ketalelogun osu kefa odun 2007. Gbogbo awon mejeeje ti won wa ninu re ni won ba a de. Sunita Williams naa ti gunle si ile aye. Oun ni obinrin ti o pe ju ni oju ofurufu. Ojo marundinlogowaa (195 days) ni o gbe ni oju ofurufu. Oun naa ni obinrin ti o rin ni oju ofurufu ju.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Atlantis
Alan S. Kaye

Alan S. Kaye

Kaye ti o je gbajugbaja onimo eda-ede ku ni 31/5/2007. Kaye ti sise ti o po lori ede Semitic. Ibi ti o ti n fi isinmi re se iwadii ni United Arab Emirate ni won ti ri i pe o ni kansa (Cancer) ni 1/5/2007 ti omo re, Jeremy Kaye, si gbe e wa si ile ni 22/5/2007.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Ali Hassan al-Majid

thumb|right|Ali Hassan al-Majid
thumb|Igbejo Ali Hassan Al-Majid ni ilu  Baghdad, Iraq (Dec. 18, 2004)
**Ali Hassan al-Majid** ti won maa n pe ni Chemical Ali ti o je ara ile ti o je ara ile Sadam Hussein ni won ti dajo iku fun ipa ti o ko nitori ipolongo ti o se tako awon Kurds ni 1988.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
William Lawrence Bragg

Sir **William Lawrence Bragg** CH OBE MC FRS (31 March 1890 – 1 July 1971) ni o kere ju ninu awon eni ti o ti gba Nobel Prize titi di odun 2001. Omo Australia ara Britani ni. Omo odun marundinlogbon ni o je nigba ti o gba Nobel Prize ninu fisiksi ni odun 1915.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel nínú Físíksì
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Brítánì
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Austrálíà
Colin Maclaurin

**Colin Maclaurin** (1698 - 14 June, 1746) ni ojogbon ti o kere ju lo. omo odun mokandinlogun ni nigba ti o di ojogbom matimatiiki ni Marischa College ni Aberdeen ni Scotland ni Ogbon-ojo osu kesan-an odun 1717. Leyin eyi ni o lo di ojogbon Matimatiiki ni Edinburgh ni scotland ni 1725. Sir Isaac Newton ni o ni ki won so o di ojogbon nibe.

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Tòmátò

**Tòmátò** ní irúgbìn tó po ti o si kéré. Ó da fún ara wa. Tí ó bá ti pón ó ma n pupa, bi ósͅe n pón lósì ma ma tóbi. Orísͅìrisì tòmátò ló wà ní àgbáyé. Wón ma n pe tòmátò ni èso nítorí pé ó ní ìrúgbìn tó pòͅ. Sͅùgbóͅn àwoͅn ènìyàn ma n pé tòmátò l’ágbàye ni èfóͅ, wóͅn sì dèͅ má n se bi èfóͅ.

 
## '''Bí Oúnje'''
**Tòmátò** je eso kan ti a fi maa n se obe. Ti o ba pon tan, kii pe ra nitori naa, awon oloja maa n fe tete ta a tan. Ile Hausa ni gbigbe tòmátò wopo si ju ni ile Naijiria. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gbìn
Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Ẹ̀ka:Àwọn ónjẹ
Àfin ilé-ìṣọ́ Egeskov

Egeskov Castle

Oruko miiran ti a n pe Egeskov Castle ni Danish Egeskov Slot. Castle yii wa ni gusu erekusu Funen ni Denmark. Omi ipamo igba 'renaissance' ti o wa nibe ni o dara ju ni ilu Oyinbo. Itan Castle naa ti bere lati nnkan bii Senturi kerinla. Eni ti o ya aworan castle naa ni Frands brockenhuus ni 1554.
Tony Blair

**Anthony Charles Lynton "Tony" Blair** (ọjọ́ìbí 6 May, 1953) jẹ́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Britani tó jẹ́ Alákòóso Àgbà orílẹ̀-èdè Ilẹ̀ọba Ìṣọ̀kan ti Britani Nínlá àti Irelandi Apáàríwá láti ọjọ́ 2 May ọdún 1997 títí di ọjọ́ 27 June ọdún 2007. 

## Itokasi

Blair Tony
Gordon Brown

**James Gordon Brown** (20 February, 1951) jẹ́ Alákòóso Àgbà orílẹ̀-èdè Ilẹ̀ọba Ìsọ̀kan ti Britani Nínlá àti Irelandi Apáàríwá (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) tele.   

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Brítánì
Èkánná

thumb|right|200px|Anatomy
**Èkánná** ri bi iwo ni ori ika-owo tabi ika-ese omo eniyan.

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Cameroon (orílẹ̀-èdè)

**Kamẹrúùnù** tàbí **Orile-ede Olómìnira ilẹ̀ Kamẹrúùnù** () ni orílẹ̀-èdè àsọdọ̀kan ni arin ati apaiwoorun Afrika. O ni bode mo Naijiria ni iwoorun; Tsad ni ariwailaorun; orile-ede Olominira Apaarin Afrika ni ilaorun; ati Guinea Alagedemeji, Gabon, ati orile-ede Olominira ile Kongo ni guusu.

## Itokasi
Omi

right|thumb|229x229px|Omi

**Omi** jẹ́ ohun  tí ó ṣe pàtàkì fún gbogbo ohun ẹlẹ́mìí. Omi ò lóòórùn, kò ní àwọ̀ àti bẹ́ẹ̀ ni kò ní adùn, ó jẹ́ èròjà tó pọ̀ nínú afẹ́fẹ́, ilẹ̀ àti òkun. Omi tún wà nínú ara gbogbo ohun ẹlẹ́mìí tí ó ma ń yòrò. 

"Omi" ni orúkọ àdàpè tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì ń pèé ní H20  ní ipò ṣíṣàn. Ní ipò yìí omi lè di ohun tí ń rọ̀ bíi òjò, tàbí ohun tí afẹ́fẹ́ ń gbé bí kùrukùru. A lè rí ìkùukùu nígbà tí omi àti omi dídì bá ṣù pọ̀ lójú sánmà. Nígbà tí omi náà bá ṣèpínyà, omi dídì oníkírísítálì lè já bọ́ gẹ́gẹ́ bí yìnyín. À ń pè omi onípò gáàsì ní oruku omi. Omi máa ń yí ipò rẹ̀ ní ìpele kọ̀ọ̀kan ti *ìyípoyípo omi*. Bí ìyípopyípo omi ṣe ń ṣẹlẹ̀ rèé: Kùrukùru omi yóò gòkè lọ sójú sánmà, yóò wá di òjò. Òjò náà yóò wá rọ̀, yóò sì wọnú àwọn adágún, àwọn ọ̀sà, àti àwọn odò, yóò sì “rin ilẹ̀ ayé gbingbin.” Lẹ́yìn èyí, omi sábà máa ń wọnú òkun lẹ́ẹ̀kan sí i.

## Pàtàkì omi fún ọ̀làjú ènìyàn
[thumb|229x229px|[Lagos Lagoon|Ọ̀sà Èkó]]
Ní ìgbà ìgbàanì, etí odò tàbí ìladò ni ọ̀lájú máa ń gbòòrò: Mesopotamia wà láàárín odò méjì tó ṣe pàtàkì — Odò Tígírísì àti Odò Yúfírétì; Odò Náílì ṣe kókó fún Íjíbítì ìgbàanì. Ọ̀làjú àfonífojì Indus ìjímìjí (c. 3300 BCE to 1300 BCE) dàgbàsókè lẹ́bàá Odò Indus àti àwọn odò míì tí ń ṣàn láti òkè Himalaya. Wọ́n kọ́ Ìlú Róòmù ìgbàanì ní bèrè Odò Táíbà tó wà lórílẹ̀-èdè Ítálì. Àwọn ìgboro ìlú ńlá ìgbàlóde bíi Èkó, Lọ́ńdọ́nù, Tokyo, Parisi, Montreal, Rotterdam, Shanghai, Buenos Aires, New York àti Ṣìkágò ti gbòòrò lápá kan nítorí wọ́n láǹfààní sí omi. Àwọn erékùṣù tó ní èbúté aláìléwu, gẹ́gẹ́ bí Singapore, ti dọlọ́rọ̀ nítorí ìdí ọ̀hún bákan náà. Ní ẹkùn ilẹ̀ aláìtó omi gẹ́gẹ́ bíi apá àríwá Áfíríkà àti Ilẹ̀ Lárúbáwá, àǹfààní omi tó ṣeé mu ti ń ṣe kókó fún ìdàgbàsókè ènìyàn.

### Ìlera àti Ìbàyíkájẹ́
thumb|227x227px|Ẹni tó ń ta omi tó ṣeé mu
"Omi tó ṣeé mu" là ń pe omi tí kò lárùn nínú. Bí omi kò bá ṣeé mu, àá sẹ́ ẹ, tàbí kí a sè é kí a tó mu ún. Nǹkan bí àádọ́ta ọ̀kẹ́ lọ́nà 660 ènìyàn wà tí kò láǹfààní sí omi tó ṣeé mu.

Omi tí a ò lè mu ṣùgbọ́n tí a lè lò ó láti wẹ̀ là ń pè é ní . Kiloríìnì ni wọ́n máa ń fi sínú omi kí a lè lò ó láti wẹ̀ tàbí mu ún.

### Ìgbàgbọ́ àti Ẹ̀sìn nípa omi
thumb|228x228px|Ojúbọ Ọ̀ṣun létí Odò Ọ̀ṣun
Nínú ẹ̀sìn púpọ̀, wọ́n ka omi sí ohun mímọ́. Lílo omi fún ìmọ́ra wà nínú àwọn ẹ̀sìn mélòó kan, bí àpẹẹrẹ: Ẹ̀sìn Ìmàle, Ẹ̀sìn Kírísítì, Ìsìn Júù, Ìṣẹ̀ṣe, Ẹ̀sìn Híńdù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní ẹ̀sìn Kírísítì, wọ́n máa ń ṣe *ìrìbọmi* gẹ́gẹ́ bíi *ìyàsímímọ́*. Ẹ̀sìn Ìmàle ń ṣe *ghusl* kí wọ́n tó gbàdúrà. 

Ní Ìṣẹ̀ṣe, àwọn òrìṣà olómi wà. Àwọn tí wọ́n ń sìn wọ́pọ̀ jù lọ jẹ́: Ọ̀ṣun, Yemọja àti Olókun. Òrìṣà Ọ̀ṣun àti Yemọja jẹ́ obìnrin, ṣùgbọ́n Olókun ò jẹ́ obìnrin tàbí ọkùnrin. Orúkọ *Odò Ọ̀ṣun* tó wà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni wọ́n fàyọ láti orúkọ òrìṣà yẹn. Odò Ọ̀ṣun ni àwọn olùjọ̀sìn Ọ̀ṣun máa ń ṣayẹyẹ Ọ̀ṣun Òṣogbo lọ́dọọdún.

## Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Omi
Martin Luther King, Jr.

**Martin Luther King, Jr.**(January 15, 1929 – April 4, 1968) jẹ́ ẹni ọ̀wọ̀, alákitiyan ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà,
bẹ́ẹ̀ ni ó sí jẹ́ olórí ẹgbẹ́-ìjíndé fún ẹ̀tọ́ ọmọ-àwùjọ ni ilé Amẹ́ríkà. Gẹ́gẹ́ bí oníwasú Ìjọ Onítẹ̀bọmi, King di alakitiyan fún ẹ́tọ́ 
ará-ìlú ní ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀.

## Ìgbà èwe rẹ̀

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1929
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1968
Ẹ̀ka:Àwọn ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn alákitiyan ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Amẹ́ríkà
Malcolm X

**Malcolm&nbsp;X** (; May 19, 1925 February 21, 1965), abiso **Malcolm Little** bakanna bi **El-Hajj Malik El-Shabazz** () je omo ile orile-ede Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Thabo Mbeki

**Thabo Mvuyelwa Mbeki** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹfà ọdún 1942 (18 June, 1942) jẹ́ Ààrẹ àná orílẹ̀-èdè Guusu Áfíríkà láti ọdún 1999 títí dé 2008. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Gúúsù Áfríkà
Ìgè

Opadotun

Olátúnjí Ọ̀pádọ̀tun   

Ewì Fún Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Ìwé Kejì

Ige

## Ìgè

	Ìgé Adùbí ìsa 

	Àdùbí oníkẹ̀ẹ́yẹ 

	Ẹni ti kò màdùbí 

	A lóníkẹ̀ẹ́yẹ̀ ṣánpọ́nná 

	Iké ṣeé yẹ̀ lẹ́yìn ẹni 

	Ìgè Àdùbí asaare 

	Èèyàn tó bẹ Ìgè Àdùbí níṣẹ́

Ojo

## Òjó

	Òjó olúkù-lóyè

	Igbe kíké níṣẹ́ ẹyẹ 

	Òjó Àdìó alájòóòsinmi 

	Tóo jó láruru 

	Tóo sì jó ní kọ̀bì 

Ajayi

## Àjàyí

	Àjàyí Ògídí olú 

	Oníkánga àjípọn 

	Ò bomi òsùùrù wẹdà 

	Ẹni Àjàyí gbà gbà tí ò le gbà tán 

	Aríléwọ́lá, ikú ní í gbolúwarẹ 

Irele

## Àwọn ewí àkàkọ́gbọ́n: Ìrẹ̀lẹ̀

	Títí tí n ó fi kú 

	N ò ní yéé hùwà ìrẹ̀lẹ̀ 

	N ò ní rágbà fún 

	N ò ní lanu mi bú ajunilọ 

## Oríkì Iṣẹ́ àárọ̀ Yorùbá: Ọdẹ

	Onígbérí kíjìpá 

	Alákò à ń kàdá bọ̀ 

	Anílàsà láàrin ìbọn 

	Alájá tí í lagogo kagbó 

	Ikú tí í pàmọ̀tẹ́kun 

	Ẹ̀rùjẹ̀jẹ̀ fún kìnnìhún 

	Eléṣù lẹ́yìn erin 

	Ìdágìrì àwọn ìmàdò 

	Olójú-iná à á sìnkú àgbọ̀nrín 

	Abàtàn íṣorọ́rí ẹfọ̀n 

## Àwọn oríkì orúkọ àmútọ̀runwá: Ìbejì

	Táyélolú, Kẹ́yìndé 

	Ẹélà Ọba ọmọ 

	Gbàbílà a-rinkinkin-lọ́ṣọ̀ọ́ 

	Olúwaà mi 

	Góńgó lórí ìgbágó 

	Tì-ẹ̀mì lórí ìyeyè 

	Ò-gbórí-ìyeyè nawọ́ sáboyún 

	Àlubọ́sà ẹgàn, agẹmọ eréwé 

	A-jí-folú-kẹ́ 

## Iwe ti a yewo

Olátúnjí Ọ̀pádọ̀tun (2001)   Ewì Fún Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Ìwé Kejì Rasmed Publications LTD. Ibadan, oju-iwe 1-12.

Olatunji Opadotun

Ẹ̀ka:yorùbá
Gúúsù Áfríkà

**Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Gúúsù Áfíríkà** wà ní ẹnu igun Apá guusu Áfíríkà. Ó ní ibodè pẹ̀lú orílẹ̀-èdè Namibia, Botswana àti Zimbabwe ní àríwá, mọ́ Mozambique àti Swaziland ní ìlà Òòrùn, 2,798 kilometres (1,739 mi) etí odò ní Okun Atlantiki àti Okun India, ti Lesotho si budo je yiyika pelu re.

## Àwọn Ìgbèríko Gúúsù Áfíríkà
Orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà pín sí igberiko 9.

## Ìrìn-àjò
South Africa jẹ orílẹ-èdè kan pẹlu ìtàn àkọọ́lẹ̀ ti ẹlẹ́yàmẹ̀yà; láti igba miiran ti iṣagbega iwa-ipa ti o kọja, orilẹ-ede yii ka lati jẹ idagbasoke julọ julọ lori ilẹ Afirika da duro diẹ ninu awọn aleebu irora.

Ṣugbọn a ko le dinku ilẹ ikọja yii si awọn abawọn itan rẹ: loni, orilẹ-ede jẹ ọkan ninu awọn irin-ajo ti o dara julọ julọ ni agbaye, ni ifamọra ẹgbẹẹgbẹrun awọn ọmọ ile-iwe, ati pe ọpọlọpọ awọn alejo ṣe irin ajo lati ṣe ẹwa si agbegbe ti o dara yii.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Òkun

right|thumb|250px|Aworan awon okun ile-aye 
**Òkun** je gbogbo omi oniyo, ati eyi to se pataki ara ile-aye. Bi 71% oju Ile-Aye ni okun bo mo le.
]

## Itokasi
Desmond Tutu

**Desmond Mpilo Tutu** (ojo ibi 7 October 1931 - 26 December 2021) je omo orile-ede Guusu Afrika

## Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1931
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel fún Àláfíà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Gúúsù Áfríkà
Òjò

**Òjò** jẹ́ ẹ̀tú wẹ́lẹ́ àsopọ̀ omi òfurufú èyí tí ó ń rọ̀ láti sánmọ̀ wa, tí ó sì ń di omi ní orí ilẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àǹfààní ni omi tí ó ń sọ̀kalẹ̀ yí ń ṣe fún ọmọ ènìyàn, lára rẹ̀ ni a ti ń pèsè iná mọ̀nàmọ́má, ó wúlò nínú ilé, ó wúlò fún mímu, ìdáná àti ìtọ́jú oúnjẹ, ó wúlò fún ìwẹ̀, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Síwájú si, omi òjò tún wúlò fún ìdàgbàsókè àwọn ǹkan ọ̀gbìn wa gbogbo. Àwọn díẹ̀ nínú àpẹẹrẹ òjò tí a ní ni ìwọ̀nyí:

**Àkọ́kọ́. Òjò ìrìnkèrindò** – òjò kékeré pẹ̀lú àtọ̀runwá kékeré, bíi erùpẹ̀ omi.

**Ẹ̀ẹ̀kejì. Òjò ìkùnkùn** – òjò tó máa ń bẹ̀rẹ̀ lojiji, tó sì tún máa ń dá dúró lojiji.

**Ẹ̀ẹ̀kẹta. Òjò àfaradà** – òjò tó ń rọ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ fún àkókò pípẹ́.

**Ẹ̀ẹ̀kẹrin. Òjò tó pọ̀** – omi tó pọ̀ tí ń ṣubú kíákíá, tó lè fa ìjì líle tàbí ìkún omi.

À gbá jọ omi òjò lè di ibú omi tàbí àgbàrá, èyí tó l'ágbára púpọ̀ tó bẹ́ẹ̀ ní ọ̀pọ̀lopọ̀ ìgbà tí ó lè ṣe ìjàmbá fún ènìyàn, tàbí ohun ìní.

Bí òjò bá fẹ̀ rọ̀, àwon àpẹẹrẹ bíi kí Ilẹ̀ ṣú, afẹ́fẹ́ tó tutù, mọ̀nàmọ́ná, àti bẹ̌ bẹ̌ lọ yíò ma fi ara hàn.

## Àwọn Ìtókasí
Ẹ̀bùn Nobel

**Ẹ̀bùn Nobel** (*Ẹ̀bùn Nobel ní èdè Gẹ̀̀ẹ́̀si àti Nobelpriset ní ède Sweden* Norwegian: *Nobelprisen*) ní àwọn èbùn odoódún káríayé tí àwọn ìgbìmọ̀ ará Scandinafia ń fún ni fún ìdámọ̀ ìmúlọsíwájú àṣà àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀. Wọ́n jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọdún 1895 latowo ara Sweden onímọ̀ ẹ̀kọ́ ẹ̀lá (kẹ́místri) Alfred Nobel, olúṣé dynamite. Àwọn èbún nínú Fisiksi, Kemistri, Ìwòsàn, Litireso, ati Alafia koko je bibun ni 1901. Ebun Sveriges Riksbank ninu ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ Okòwò ní Ìrántí Alfred Nobel jẹ́ dídìmúlẹ́ látọwọ́ Sveriges Riksbank ní ọdún 1968 ó sí kọ́kọ́ jẹ́ bíbùn ní ọdún 1969. Bótilẹ̀jẹ́pẹ́ èyí kìí ṣe ẹ̀bùn Nobel gangan, ìkéde àti ìfifún ré̀ ń sélẹ̀ nígbà kan náà mọ́ àwọn ẹ̀bùn yókù. Ẹ̀bùn kọ̀ọ̀kan jẹ́ dídámọ̀ ní pàápàá fún iṣé wọn. 

## Itokasi
Odò Ọya

Odò Niger (/ˈnaɪdʒər/ NY-jər; Faransé: (le) fleuve Niger [(lə) flœv niʒɛʁ]) ni oru pàtàkì ti ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà, tó gbòòrò nípa 4,180 kìlómítà (2,600 miles). Ilẹ̀ agbègbè rẹ̀ ni 2,117,700 km² (817,600 sq mi) ní agbègbè. Orísun rẹ̀ wà nínú àwọn Highlands Guinea ní gúúsù-ìlà Oòrùn Guinea nítòsí border Sierra Leone. O n ń lọ ní ò̩nà crescent kọjá Mali, Niger, lórí ààlà pè̩lú Benin àti lé̩yìn náà kọjá Nigeria, tí ó ń gbà sí inú delta ńlá kan, tí a mò̩ sí Niger Delta, sí Gulf of Guinea ní Ocean Atlantic. Niger ní odidi ẹsẹ̀ mẹta-ọrun ní Áfíríkà, tí Nile àti Odò Congo kọjá lọ. Ẹka àkó̩kọ́ rẹ̀ ni Odò Benue.

## Itokasi

Niger
Ọ̀sẹ̀

thumbnail|right|Weekday heptagram used for the planets or the days of the week

**Ọ̀sẹ̀** kan je ọjọ́ meje ninu kàlẹ́ndà Giringori. Awon ojo wonyi ni ede yoruba ni a mo si: Ojo-Aje, Ojo-Isegun, Ojoru, Ojobo, Ojo-Eti, Ojo-Abameta, Ojo-Aiku.
Ọ̀sẹ je eyo àsìkò ti o tobi ju ọjọ́ kan lo sugbon ti o kere ju osù kan lo.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹyọ àsìkò
Àsìkò

thumb|right|Ago apo, eyi je iwon fun asiko to ti re koja
**Àsìkò** tabi **àkókò** jẹ́ ìgbésẹ̀ ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé tí kò ṣe é yí padà láti ìgbà tí a kò mọ̀ sí àsìkò tí a wà lọ́wọ́ tí yóò sì tún yí wọ ọjọ́ iwájú tí kò tíì dé. 

Bí a bá wo ṣàkun gbogbo ìtàn pátá, a ó ri wípé ipa pàtàkì ni àkókò tàbí àsìkò kó; yálà nínú ẹ̀sìn, ìròrí tàbí ìmọ̀ ọgbọ́n inú tí a ń pè ní sáyẹ́nsì. Agogo tàbí àsìkò ni wọ́n tún fi ń ṣòdiwọ̀n lọ́dọ̀ àwọn onímọ̀ tekinọ́lọ́jì, bákan náà ni àsìkò kíkà ṣe kókó nínú ètò ìrìnà ilẹ̀ àti ti òfurufú. Bákan náà ni àsìkò ṣe pàtàkì nínú àwùjọ pẹ̀lú bí wọ́n ṣe fi ń ṣòdiwọ̀n ọrọ̀-ajé; èyí ni ó mú àwọn ènìyàn sọ wípé (*[[owó]] ni àsìkò*). Àsìkò yí náà ni wọ́n fi ń ní ìmọ̀sìlára ìgbà, ọ̀jọ́ orí àti ọjọ́ ayé.

## Oríkì àsìkò
Àsìkò túmọ̀ sí onírúurú ǹkan lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn, bákan náà ni ó ní ìtumọ̀ oríṣiríṣi nínú iṣẹ́ kọ̀ọ̀kan. Èyí ni kòjẹ́ kí àwọn onímọ̀ lè sọ ní pàtó wípé báyìí ni àsìkò ṣe jẹ́ tàbí oríkì báyí ni ó tọ́ kí a fún àsìkò.  Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé, agbọn ìmọ̀ eré ìdárayá, okòwò, iléṣẹ́ ńlá ńlá, sáyẹ́nsì tí ó fi mọ́ àwọn eléré ìtàgé ni wọ́n kò lè koyán àsìkò kéré. Tí a bá wá ní kí a fún àsìkò ní oríkì kan, a ní láti ṣàkíyèsí: *ìwòye ojú ọjọ́, yálà [[Òòrùn]] tàbí [[òṣùpá]] àti lílọ-bíbọ̀ [[sánmọ̀]]*.

## Itokasi
Tábìlì àyè àwọn ẹ́límẹ̀ntì

**Tábìlì àyè àwọn ẹ́límẹ̀ntì** je ona eleto agbehan awon apilese egbo. Bo tile je pe iru tabili yi ti wa tele, eni ti gbogbo eniyan gba pe o da ni onimo khemistry Ararussia Dimitri Mandeleev ni odun 1869. Mandeleev fe tabili yi lati s'afihan ("igba") isele bi a se n da awon apilese mo. Atunse ti bo si iyasile tabili yi, be ni o si ti fe si bi a ba se n seawari awon apilese tuntun be sini a ti se iko apere elero (theoretical model) tuntun la ti se alaye iwuwa egbo. 

Tabili igba ti je pataki nisinyi ninu imo eko Khemistry, nipa lati pin si owoowo, la si ona to mogbon wa ati lati safiwe awon orisirisi iru iwa egbo. Be na sini tabili yi n je lilo ninu eko Fisiki, Biology, imoero ati Ileise ero. Tabili ise (standard) isinyi ni 117 apilese ti a le fihan gege bi January 27, 2008 (nigbati apilese 118 ti je imudipo (synthesized) apilese 117 ko ti je be).

## Ilanaoye ti a fi n sagbekale tabili igba
### Tabili igba ise (Standard periodic table)

                  

### Alternative versions (''Layout/view of the table'')
* Iru tabili ise bi ti oke yi je apere ipile.
* Iru tabili anaro ti a le yi lo sile fun ojuewe to fun
* Iru tabili gbangba fun wa ni ipile ati oruko awon apilese lekunrere 
* Iru tabili totobi fun ni awon toke pelu iposi atomu awon apilese
* Iru tabili lekunrere 
* Iru tabili agbara imunawa
* Iru Tábìlì ìgbà (iseto atanna)
* Iru Tábìlì ìgbà (irin ati aije-irin)

## Atosile
Iyasile tabili igba n safihan (igba) isele fun idamo awon egbo. A se akojo awon apilese bi nomba atomu won se n po si (eyun àkọ́wá ati inuikun atomu). Lori ila kanna ni awon apilese ti won ni idamo kanna wa (**"akojopo"**) 

## Itokasi

* 
*
Tábìlì ìgbà (standard)

This is a standard display of the **periodic table of the elements**. For more information on its contents and history, see the article Periodic table.
----

}}"
|-
! width="1.0%" | Group&nbsp;→
! width="5.5%" | 1
! width="5.5%" | 2
! width="5.5%" | 3
! width="5.5%" | 4
! width="5.5%" | 5
! width="5.5%" | 6
! width="5.5%" | 7
! width="5.5%" | 8
! width="5.5%" | 9
! width="5.5%" | 10
! width="5.5%" | 11
! width="5.5%" | 12
! width="5.5%" | 13
! width="5.5%" | 14
! width="5.5%" | 15
! width="5.5%" | 16
! width="5.5%" | 17
! width="5.5%" | 18
|-
! ↓&nbsp;Period
| colspan="19"|
|-
! 1
| 
| colspan="16"|
| 
|-
! 2
| 
| 
| colspan="10"|
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! 3
| 
| 
| colspan="10"|
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! 4
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! 5
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! 6
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! 7
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| colspan="21"|
|-
| colspan="4" style="text-align:right"|* **[[Lanthanide]]s**
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| colspan="4" style="text-align:right"|** **[[Actinide]]s**
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|}


**Notes**
*Lanthanides are also known as "rare earth elements", a deprecated term.  Regarding group membership of these elements, see here.
*Alkali metals, alkaline earth metals, transition metals, actinides, lanthanides, and poor metals are all collectively known as "metals".
*Halogens and noble gases are also non-metals.
Orin fújì

**Fújì** jẹ́ orin tó gbajúgbajà láàárín àwọn Yorùbá. Ó jáde látara orin Wéré, tí wọ́n tún ń pè ní ajísàrí tó máa ń jí àwọn Musulumi nígbà àwẹ̀. Sikiru Ayinde Barrister ló sọ orin yìí di gbajúmọ̀ ní 1950 sí 1960, ó sì yí orúkọ rẹ padà sí Fuji. Barrister sọ ọ́ di mímọ̀ pé ìwé alẹ̀móde kan ni òun rí ní pápá ọkọ̀ òfurufú, tí wọ́n kọ "Mount Fuji sí, tí oh jẹ́ òkè tó ga jùlọ ni Japan. Wọ́n sì máa ń sọ pé kí a má ṣi Fuji gbé fún "fuja" tàbí "faaji".

## Ìtàn
Orin wéré jẹ́ orin tó gbajumọ̀ láàárín àwọn Musulumi, òun sì ni wọ́n máa ń lò láti fi jí àwọn Musulumi lásìkò àwẹ̀. Ní bíi ọdún 1950, Dáúdà Àkànmú Epo Àkàrà àti Ganiyu Kuti ló dá orin yìí sílẹ̀ ní ìlú Ìbàdàn. Wọ́n máa ń lo sakara àti goje láti fi gbéorin yìí jáde. Díẹ̀ lára àwọn olórin wéré ni; Sikiru Omo Abiba, Ajadi Ganiyu, Ayinde Muniru Mayegun, Ajadi BAshiru, Sikiru Onishemo, Kawu Aminu, Jibowu Barrister, Ayinde Fatayi, Kasali Alani, Saka Olayigbade, Ayinla Yekini àti Bashiru Abinuwaye.

Ní ọdún 1960, Sikiru Ayinde àti àwọn akọrin wéré yòókù di gbajúmọ̀ ní gbogbom Èkó.

Orin yìí wọ́pọ̀ láàrin àwọn ọkùnrin, àmọ́ èyí tí àwọn obìnrin máa ń kọ ni orin wákà. Àwọn obìnrin ló sìm máa ń gbe orin fún àwọn oní fuji.

### Ìdàgbàsókè
Àwọn gbajúgbajà olórin fuji ní orílè-èdè Naijiria ni; Rasheed Ayinde Adekunle Merenge, Abass Akande obesere (PK 1), Sir Shina Akanni, Alhaji Isiaka Iyanda Sawaba, Adewale Ayuba, Wasiu Alabi, (Oganla 1) King Dr.Saheed Osupa (His Majesty), Late Sunny T Adesokan (Omo Ina ton ko fújì), Alayeluwa Sulaimon Alao Adekunle Malaika (KS1, Original ), Shefiu Adekunle Alao (Omo Oko), Sule Adio (Atawéwé), Tajudeen Alabi Istijabah (Oju Kwara), Wasiu Ajani (Mr. Pure Water), Taiye Currency, Alhaji Komi Jackson, Remi Aluko(Igwe fújì), Muri Alabi Thunder, Karube Aloma, Oyama Azeez (Arabesa, Alapatinrin, The Modern Real Fuji Creator), Murphy Adisa Sabaika (Madiba 2), Abiodun Ike Minister (Aremo Alayeluwa), Tunde Ileiru, Karubey Shimiu, Adeolu Akanni (Paso Egba), Shamu Nokia, (Quintessential) Sunny Melody, Olusegun Ologo, Segun Michael, Bola Abimbola, àti Sulaimon Alao Adekunle (KS1 Malaika).

Orin fuji ṣì ń tà láyé òde-òní. Àwọn eléré tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ń wọ orin fuji ni; Shanko Rasheed, Wasiu Container, Cripsymixtee, Konkolo Wally G, Global T, àti Muri Ikoko. Lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí, Wasiu Ayinde, tí a tún mọ̀ si K1 De Ultimate ni ó jẹ́ gbajúgbajà jù lọ ńnú gbogbom àwọn olórin fuji. Láti ọdún 1990, àwọn òsèré bíi Abass Akande Obesere, Wasiu Alabi Pasuma (Oganla Fuji), àti King Saheed Osupa ṣì wà lójú ọpọ́n olórin fuji.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọjọ́ Ajé

**Ọjọ́ ajé** jẹ ọjọ́ tí ó wà láàrin ọjọ́ àìkú àti ọjọ́ ìṣẹ́gun. Gégé bí àjọ International Organization for Standardization's ISO 8601 se sọ, ọjọ́ ajé ni ọjọ́ àkọ́kọ́ nínú ọ̀sẹ̀, àwọn orílẹ̀-èdè míràn tí ó ka ọjọ́ àìkú sí ọjọ́ àkókò inú ọ̀sẹ̀ sì ka ọjọ́ ajé sí ọjọ́ kejì inú ọ̀sẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè ni ó sọ ọjọ́ ajé ní orúkọ tẹ̀lé òṣùpá.

## Ipò láàrin ọ̀sẹ̀
Ní ayé àtijó, ọ̀sẹ̀ àwọn Gíríìkì àti Róòmù bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọjọ́ àìkú(*dies solis*), tí ọjọ́ ajé sì jẹ́ ọjọ́ kejì ọ̀sẹ̀(*dies lunae*). Bẹ́ẹ̀ tún ni, ní ariwa America, wón ka ọjọ́ àìkú sí ọjọ́ àkọ́kọ́ inú ọ̀sẹ̀. Ṣùgbọ́n  

International Organization for Standardization fi ọjọ́ ajé sí ipò àkọ́kọ́ nínú ọ̀sẹ̀ ní ISO 8601. Àwọn ará China ma ń pe ọjọ́ ajé ní *xīngqīyī (*星期一) èyí tí ó túmọ̀ sí "ọjọ́ àkọ́kọ́ ọ̀sẹ̀".

## Ìbọ̀wọ̀ àwọn ẹṣin fún ọjọ́ ajé
Ẹ̀sìn Kristẹni, islam àti Judaism ka ọjọ́ ajé sí ọjọ́ tí ó wà fún àwẹ̀. Àwọn Hadith kọ̀kan wípé ọjọ́ ajé jẹ́ ọjọ́ tí wón bí Muhammadu, ọjọ́ ajé ṣì ní ọjọ́ tí ó rí ìṣípayá rẹ̀ àkọ́kọ́, èyí tí ó padà di Quran. 

## Àwọn Ìtókasí

Aje
Ọjọ́ Àìkú

**Ọjọ́ Àìkú** je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ti o tele ọjọ́ Àbámẹ́ta sugbon ti o siwaju ọjọ́ Ajé.

## Itokasi

Aiku
Ọjọ́ Ìsẹ́gun

**Ọjọ́ Ìsẹ́gun** je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ti o tele ọjọ́ Ajé sugbon ti o siwaju Ọjọ́rú.

## Itokasi

Isegun
Ọjọ́ Rú

[thumb|The [Norse religion|Norse god Odin or Wōden, in an 18th century Icelandic manuscript, after whom Wednesday is named]]
**Ọjọ́ Rú** je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ tí ó tẹ̀lé ọjọ́ Ìsẹ́gun ṣùgbọ́n tí ó ṣíwájú Ọjọ́bọ̀. Ní ìbámu pẹ̀lú àjọ àgbáyé ti ISO 8601, òun ni ọjọ́ kẹta nínú ọ̀sẹ̀. Àwọn orílẹ̀-èdè tó fi Ọjọ́ Àìkú ṣe ọjọ́ àkọ́kọ́, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà nínú Ẹ̀sìn Islam àti àwọn ará Júù, ọjọ́ Rú ni ọjọ́ kẹrin wọn. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ru
Ọjọ́ Ẹtì

**Ọjọ́ Ẹtì** jẹ́ ojú kan láàrin ọsẹ tí ó wà láàrin ọjọ́bọ̀ àti Ọjó àbámẹ́ta. Ní àwọn orílẹ̀-èdè èdè tí wọn ń ló Ọjọ ìṣẹgun gẹgẹ bí àkọkọ́ ọjọ́ nínú ọ̀sẹ̀, ọjọ ẹtì jẹ́ ọjọ karún nínú ọ̀sẹ̀. Amọ̀ ní àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn, ọjọ ẹtì ní ojú kẹfà nínú ọ̀sẹ̀ fún àwọn tí wọn ń ló ọjọ Àìkú gẹ́gẹ́ bí àkọkọ́ ọjọ nínú ọ̀sẹ̀.
Ọjọ́ Àbámẹ́ta

** Ọjọ́ Àbámẹ́ta** tabi **Satide** tí wọ́n tún ń pe ní  ("Saturn's Day") je òpin ọjọ́ ọ̀sẹ̀ tí ó wà láàrín  ọjọ́ Ẹtì àti Ọjọ́ Àìkú.  

Ọjọ́ Àbámẹ́ta ni ọjọ́ keje tí ó kẹ́yìn nínú ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá. 

## Itokasi

Abameta
Ọjọ́

thumb|Aago àgbáyé ti Greenwich wákàtí mérìnlélógún.
**Ọjọ́** kan je eyo asiko to je wakati 24. Ki i se eyo SI

## Itokasi


Ẹ̀ka:àwọn ẹyọ àsìkò
Gbéringbérin

right|thumb|250px|Iron filings that have oriented in the magnetic field produced by a bar magnet
**Gbéringbérin** je ohun yiowu ti ni papa gberigberin. Papa gberingberin yi ko se foju ri sugbon ohun ni un fa ini pataki gberingberin kan: agbara la ti fa awon eroja gberingberin ferro bi irin be ni o si un fa mora tabi sun sohun awon gberingberin miran.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìṣegbéringbérin
Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Dìde, Èyin Ará

Nigeria's present national anthem, "**Arise, O compatriots**" was adopted in 1978.

:Arise, O compatriots, Nigeria's call obey
:To serve our fatherland
:With love and strength and faith
:The labour of our heroes past
:Shall never be in vain
:To serve with heart and might
:One nation bound in freedom, peace and
:unity.

:Oh God of creation, direct our noble cause
:Guide our leaders right
:Help our youth the truth to know
:In love and honesty to grow
:And living just and true
:Great lofty heights attain
:To build a nation where peace and justice
:shall reign

It replaced the anthem "**Nigeria We Hail Thee**", adopted on independence in 1960. The words were written by a British expatriate, Lilian Jean Williams, while the music was composed by Frances Benda.

:Nigeria, we hail thee,
:Our own dear native land,
:Though tribe and tongue may differ,
:In brotherhood we stand,
:Nigerians all, and proud to serve
:our sovereign motherland.  

:Our flag shall be a symbol,
:That truth and justice reign,
:In peace or battle honoured,
:And this we count as gain
:To hand on to our children
:A banner without stain

:O Lord of all creation,
:Grant this our one request
:Help us to build a nation
:Where no man is oppressed
:And so, with peace and plenty,
:Nigeria may be blessed.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn àmì-ìdámọ̀ oníbínibí ilẹ̀ Nàìjíríà
Ìlú Ìgàngàn

**Ilu Igangan** je ilu kekere ni Ipinle Oyo ni Naijiria

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́
Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Kùrìtíbà

**Kùrìtíbà** je ilu ni Apaariwa ile Brasil ati oluilu ipinle Parana.

## Interneti
* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com 
* Commons:Curitiba
Èdè Gẹ̀ẹ́sì

**Èdè Gẹ̀ẹ́sì**

Lati Wikipedia yoruba, **Ibi ti o funni ni imọ ọfẹ**

Gẹẹsi jẹ ede Iwọ-oorun Iwọ-oorun ti o dagbasoke ni ibẹrẹ igba atijọ England ati pe o ti dagba lati ṣiṣẹ bi ede agbaye. Ede naa ni orukọ lẹhin awọn Angles, ọkan ninu awọn ẹya ara ilu Jamani ti o gbe ni Ilu Gẹẹsi lẹhin Ijọba Romu. Loni, Gẹẹsi jẹ ede ti a sọ julọ ni agbaye, ni pataki nitori arọwọto kariaye ti Ijọba Gẹẹsi (ati nigbamii Commonwealth of Nations) ati Amẹrika. O jẹ ede keji ti a kẹkọọ julọ ni agbaye, pẹlu awọn akẹkọọ diẹ sii ju awọn agbọrọsọ abinibi lọ. Sibẹsibẹ, Gẹẹsi wa ni ipo kẹta ni awọn ofin ti awọn agbọrọsọ abinibi, atẹle Mandarin Kannada ati Spani.Gẹẹsi jẹ ede osise, tabi ọkan ninu awọn ede osise, ni awọn orilẹ-ede 57 ati awọn agbegbe 30, ṣiṣe ni ede ti o tan kaakiri julọ ni agbaye.  Ni UK, Amerika, Australia, ati New Zealand, Gẹẹsi jẹ ede akọkọ nitori awọn ifosiwewe itan, botilẹjẹpe ko fi idi rẹ mulẹ nipasẹ ofin. O ṣiṣẹ bi ede alabaṣiṣẹpọ ni United Nations, European Union, ati ọpọlọpọ awọn ile-iṣẹ kariaye ati agbegbe miiran. Gẹẹsi tun ti di ede ti o wulo fun diplomacy, imọ-jinlẹ, imọ-ẹrọ, iṣowo agbaye, awọn eekaderi, irin-ajo, ọkọ ofurufu, ere idaraya, ati Intanẹẹti. Gẹgẹbi Ethnologue, diẹ sii ju awọn agbọrọsọ Gẹẹsi bilionu 1.4 wa ni agbaye ni ọdun 2021.

Ni opin ọrundun 18th, Gẹẹsi ti tan kaakiri Ijọba Gẹẹsi nipasẹ awọn ileto rẹ ati ipa oloselu. Iṣowo, imọ-jinlẹ ati imọ-ẹrọ, diplomacy, aworan, ati eto-ẹkọ gbogbo wọn ṣe iranlọwọ lati jẹ ki Gẹẹsi jẹ ede agbaye akọkọ. Gẹẹsi tun jẹ ki ibaraẹnisọrọ kariaye ni ipele agbaye. O ti gba ni awọn apakan ti Ariwa America, Afirika, Oceania, ati ọpọlọpọ awọn agbegbe miiran. Nigbati awọn agbegbe wọnyi gba ominira oloselu, diẹ ninu awọn orilẹ-ede ti o ni ọpọlọpọ awọn ede abinibi yan lati tọju Gẹẹsi bi ede osise lati yago fun awọn italaya ti iṣaju ede agbegbe kan lori awọn miiran. Ni ọrundun 20th, agbara eto-ọrọ ati aṣa ti Amẹrika ati ipa rẹ bi agbara nla lẹhin Ogun Agbaye II, pẹlu igbohunsafefe agbaye ni ede Gẹẹsi nipasẹ BBC ati awọn nẹtiwọọki miiran, tan ede naa siwaju si agbaye. **Ni ọrundun 21st, Gẹẹsi ni a sọ ati kọ diẹ sii ju eyikeyi ede miiran ninu itan-akọọlẹ.**

* xLingua: Onitumọ̀-Online Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá / Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì
* VocApp

Ẹ̀ka:Àwọn èdè