open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emmanuel Yeboah (footballer)

**Emmanuel Kwaku Yeboah** (ti a bí ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n oṣù Kínní ọdún 2003) jẹ agbabọọlu alámọ̀dájú ọmọ orílẹ-èdè Ghana kan ti o gbá ègbẹ́ fun ẹgbẹ́ agbabọọlu Allsvenskan Halmstads BK, ní àwìn láti ọdọ ẹgbẹ́ Danish Superliga Brøndby IF . 

## Iṣẹ-ṣiṣe

### Ẹgbẹ́ Young Apostles
Yeboah bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ agbábọ̀ọ́lù rẹ̀ pẹ̀lú ẹgbẹ́ agbábọ́ọlu Young Apostles ará Ghana ní ọdún 2021, tí ó fi sílẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún tí o tẹle.

### Ẹgbẹ́ CFR
Ni ibẹrẹ ti a yàn si ẹgbẹ ìfiṣúra, Yeboah hàn ní ìgbà akọkọ rẹ fun CFR Cluj pẹlú àmì ayò 1 – 0 Liga I ní ìṣẹgun ẹgbẹ́ Rapid București ni ọjọ kẹrindínlógún Oṣu Keje ọdún 2022.  O di ọmọ ẹgbẹ akọkọ lò labẹ olùṣàkoso Dan Petrescu, ti o gba àwọn àmì ayò mẹta wọlé ni àwọn ifarahan Ajumọṣe mẹrindínlógún ni opin ọdun kalẹnda.

Ni ọjọ kàrún Oṣu Karun, Ọdún 2023, CFR kéde pe gbigbe Yeboah lọ si Slavia Prague ṣubu lulẹ lẹhìn ti a ti ríi ọ̀ran meniscus lakokò iṣoogun rẹ; ẹgbẹ Czech lẹhinna dabaa àwìn ọdún kan pẹlu àṣàyàn láti ra dipo gbígbé ni kikun, eyiti CFR kọ̀. 

### Brøndby
Ni ọjọ kọkàndínlógún Oṣu Kẹjọ ọdún 2023, Yeboah darapọ̀ mọ ẹgbẹ Danish Superliga Brøndby IF lóri àdéhùn kan titi di Oṣu Kàrún ọdun 2027.  O hàn nígbà àkọkọ rẹ fun ẹgbẹ naa ni ọjọ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣu Kẹsan, rọpo Yuito Suzuki ni iṣẹju 77th ti àmì ayò 3 – 0 Danish Cup ṣẹgun HIK . 

#### Àwìn lọsí Vejle
Ni ọjọ kejì Oṣu Kẹsan ọdún 2024 ẹgbẹ agbábọ́ọlu Danish Superliga Vejle Boldklub jẹrisi pe Yeboah darapọ mọ ẹgbẹ náà lóri àdéhùn àwìn kan titi di òpin àkókò ọdún 2024-25.  Lẹhin ti ìwà itiniloju ni Vejle, Yeboah pada si Brøndby nínú ìgbà ooru tí ọdún 2025. 

#### Àwìn si Halmstads BK
Ni ọjọ kéjìdínlógún Oṣu Keje ọdún 2025, Yeboah darapọ mọ ẹgbẹ agbábọ́ọlu Allsvenskan Swedish Halmstads BK lori àwín gígùn-àkókò lati Brøndby IF, pẹlu àṣàyàn fún ẹgbẹ Sweden lati jẹ ki gbígbé náà dúró.  

## Awọn iṣiro iṣẹ

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2003
Bernard Makufi

**Bernard Makufi** (ti a bí ní ọjọ́ kẹfà Oṣu Kini ọdún 1979) jẹ agbabọọlu afẹsẹgba tó ti fẹyìntì ará ilu Zambia . O jẹ ọmọ ẹgbẹ kan ni 2000 Africa Cup of Nations . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1979
Emeka Ifejiagwa

**Emeka Ifejiagwa** ( tí a bí ọgbọ̀njọ́ Oṣu Kẹwa Ọdún 1977) jẹ agbabọọlu afẹsẹgba Nàìjíríà tó ti fẹhinti . 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ifejiagwa gbá bọọlu fun Udoji United, Iwuanyanwo Nationale ati Bendel Insurance ní Nàìjíríà, fun Charlton Athletic ati Brighton &amp;amp; Hove Albion ni England, fún CA Osasuna ní Spain, ati fun VfL Wolfsburg ati Waldhof Mannheim ní Germany.

Lẹhin ti o ti fẹyìntì gẹgẹbi agbábọ́ọlu nítorí ìpalára, Ifejiagwa bẹrẹ si ṣiṣẹ fun Ipolowo Globalsports ni Ilu Barcelona, Spain.

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Emeka Ifejiagwa at National-Football-Teams.com
* Emeka Ifejiagwa at Soccerbase 
* Emeka Ifejiagwa at fussballdaten.de (in German)
* Emeka Ifejiagwa  at worldfootball.net
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1977
Akwaaba

***Akwaaba*** jẹ fíìmù Ghana ti ọdún 2019 ti a kọ tí olùdarí rẹ sì jẹ́ Cornelius Phanthomas, ti a tun mọ sí Kobi Rana.   

## Àwọn òṣeré

* Bishop Nyarko
* Gloria Osei Sarfo
* Efia Odo
* Moesha Boduong
* Ọmọ Blanche
* Afi Kpodo

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Fidio igbega lori Facebook
Winfred Kabunda

**Winfred Kabunda** jẹ afẹ̀ṣẹ́jà ará ilu Zambia kan. O díje nínú iṣẹlẹ iwuwo iyẹ awọn ọkunrin ní Àwọn Olimpiiki Ìgbà ooru 1980 . 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Winfred Kabunda at Olympedia 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Andrew Bateman

**Andrew Gordon Bateman** jẹ olóṣèlú South Africa kan àti ọmọ ẹgbẹ ti Ile-igbimọ (MP) fún ẹgbẹ́ òṣèlú Democratic Alliance (DA). Wọn dibò yán si Apejọ ti Orilẹ-ede South Africa fun Western Cape ni idibo gbogbogbò South Africa ọdún 2024, níbití ó ti jẹ́ ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlélọ́gọ́ta (63rd) lóri atokọ ẹgbẹ orílẹ-èdè náà. 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Igbesiaye Apejọ orilẹ-ede

## Wo tun

* Akojọ ti awọn ọmọ ẹgbẹ Apejọ ti Orilẹ-ede ti Ile-igbimọ 28th ti South Africa
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Iyawo

**Ìyàwó** ni obìnrin tí ó wà nínú ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ọkùnrin tí wọ́n jọ ń rin ìrìn-àjò ìfẹ́ tàbí tí wọ́n jọ wà nínú ìgbéyàwó títí di ìgbà tí wọn yóò fi kọ ara wọn sílẹ̀ lọ́nà ẹ̀tọ́ lábẹ́ òfin tàbí kí ikú ya ẹnìkan ninú wọn. Àmọ́, nígbà tí ọkọ ìyàwó bá kú ni wọ́n ma ń pe irúfẹ́ ìyàwó bẹ́ẹ̀ ní wọ́n ma ń pe ní opó. Iṣẹ́ àti ojúṣe ìyàwó sí ọkọ rẹ̀, ọmọ rẹ̀ àti ẹbí rẹ̀  gẹ́gẹ́ bí òfin ìlú àti agbègbè wọn bá ṣe rí.

## Ìyàtọ̀ lẹ́yìn  ìgbéyàwó
Lẹ́yìn ìgbéyàwó, púpọ̀ àwọn ènìyàn ni wọ́n ma ń retí kí aya tàbí ìyàwó àṣẹ̀ṣẹ̀gbé ó yí orúkọ rẹ̀ padà sí orúkọ ọkọ rẹ̀ tuntun. Èyí kìí sábà rí bẹ́ẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwùjọ nítorí ìṣẹ̀dálẹ̀ agbègbè kọ̀ọ̀kan. Àwọn gẹ̀ẹ́sì ní tiwọn lè lo òrùka gẹ́gẹ́ bí àmì tí àwọn ènìyàn fi lè mọ̀ wípé ó ti l'ọ́kọ. Àwọn ẹ̀yà mìíràn lágbàáyé a máa lo irúfẹ́ àmì àrà-ọ̀tọ̀ kan láti fi ṣe àdáyanrí omidan sí abilékọ obìnrin.

## Orúkọ mìíràn tí a ma ń pe ìyàwó tuntun
Oríṣiríṣi orúkọ ni wọ́n ma ń pe ìyàwó tuntun nínú àwùjọ àti agbègbè kọ̀ọ̀ kan bí àṣà wọn bá ti rí. Ní ilẹ̀ Yorùbá wọ́n a màá pe obìnrin tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ fẹ́ níṣu-lọ́kà ní: 
#Ìyàwó ọ̀sìngín
#Ìyàwó alárédè
#Abilékọ
#Aya àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
## Ipò àti ẹ̀tọ́ ìyàwó lábẹ́ òfin
Láyé àtijọ́, kí àwọn gẹ́ẹ̀sì ó tó gòkè odò wá ni ìran Yorùbá ti ń láyé lọ́kọ tí wọ́n di ti ń ṣ'abiyamọ. Ipò  tí ìran Yorùbá to àwọn obirin sí láwùjọ wọn kò kéré pàá pàá nínú ètò ìṣèlú àti ààtò àwùjọ. Lára àwọn ipò tí Yorùbá to àwọn obirin abilékọ sí ni: 
#Alámòójútó ẹbí,
#Adarí àwùjọ
#Olùkọ́
#Adarí okòwò
#Aṣáájú ẹ̀sìn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ; tí wọn kìí sì ń bá àwọn ọkùnrin akẹgbẹ́ wọn dupò tàbí jà sí ipò láàrín ìlú. Oníkálukú mọ ipò àti ààyè rẹ̀ láwujọ, gbogbo nkan sì ń lọ létò létò.
Àmọ́ láyé òde òní,  ọ̀làjú ti mú àwọn ẹ̀tọ́ àti àlàkalẹ̀ kọ̀ọ̀kan wọnú àṣà oríṣiríṣi àwùjọ lágbàáyé. Lara àwọn agbékalẹ̀ ẹ̀tọ́ wọ̀nyí ni ẹ̀tọ́ obìnrin lati pàṣẹ gẹ́gẹ́ bí i ti ọkọ rẹ̀ nínú ẹbí, ẹ̀tó láti ní ohun ìní láì fi ti ọkọ ṣe, ẹ̀tọ́ láti wà ní ipò kan náà pẹ̀lú ọkọ tàbí ọkùnrin láwùjọ, ẹ̀tọ́ láti fi obìnrin sípò ọkùnrin láwùjọ àti bbl. A lè rí irúfẹ́ àwọn ẹ̀tọ́ wọ̀nyí ní àwọn ilẹ̀ Yúróòpù bí Switzerland,  Greece, Spain, àti ilẹ̀ France ní ọdún 1980s. 

## Àwọn itọ́kasí
Kweku Eyiah

**Kweku Eyiah**, jẹ agbẹjọro ará Ghana ati alábojútó bọọlu. O jẹ olùjádé ti Ile-iwe Mfantsipim ati Ile-iwe Ofin Ghana . O ṣiṣẹ bi ọmọ ẹgbẹ ìgbìmọ̀ ti Cape Coast Ebusua Dwarfs . O jẹ ọkàn nínú àwọn alábojútó bọọlu mẹta ti o kọ àwọn ẹbùn ni ifihan Nọmba kejìlá (12) . Àwọn míìràn jẹ John Frederick Mensah ati Olóyè Ìlànà ni Ile-iṣẹ ti Àwọn ọdọ ati Àwọn eré ìdárayá, Diana Boateng. 

## Awọn itọkasi
Mohammed Naseehu Ali

**Mohammed Naseehu Ali** (tí a bí ní ọdún 1971)  jẹ Olùkọ̀wé ọmọ bíbi Ghana ti o tẹ̀dó sí Ilu New York . 

## Ìgbésíayé
A bí ni Kumasi, Ghana, Ali lọ si Amẹrika ni ọdún 1988 láti ṣe ìwádìí. 

Ìwé akọkọ rẹ, akojọpọ awọn ìtàn kúkurú ti àkọlé rẹ njẹ *The prophet of Zongo Street*, ti a tẹ̀jáde ni ọdún 2006 ati ki o gba awọn atunyẹwo rere.  Ali ti sọ pe o ni ipa ninu kikọ iwe yii nipasẹ VS Naipaul 's *Miguel Street* .  O ti ṣe atẹjade awọn itan kukuru ati awọn arosọ ti kii ṣe itan-akọọlẹ ni ọpọlọpọ awọn atẹjade, pẹlu *The New Yorker*,  *[[The New York Times|New York Times]]*,  *Mississippi Review*, *BOMB*, *[[Gathering of the Tribes|Gatherong of the Tribe]]*, ati *Essence* . Ali now lives in Brooklyn, New York .

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Mohammed Naseehu Ali, "'Orukọ Mi Ko Dara mọ'", *New York Times*, Oṣu kọkanla ọjọ 21, Ọdun 2004.
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1971
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹlẹ́rìí Jèhófà

Àwọn Ẹlẹ́rìí Jèhófà je ẹ̀sìn Krístẹ́nì kan tí a mọ̀ fún ìwàásù tí wọ́n máa ń ṣe, tí wọ́n máa ń fún àwọn ènìyàn ní àwọn ìwé won *Ilé Ìṣó* àti *Jí,* àti wípé won ò kìí gbé ìbọn wọn ò dẹ̀ kìí gba ẹ̀jẹ̀ sára. Wọ́n gbàgbọ́ pé ó ṣe pàtàkì wípé a lo orúkọ ọlọ́run nínú ìjọsìn.
 Wọn kìí se ayẹyẹ kérésìmesì, ọjọ́ ìbí àti àwọn ayẹyẹ míràn tí wọ́n gbà wípé kò sí nínu bíbélì. Àwọn ẹlẹ́rìí Jèhófà máa ń rọ àwọn ènìyàn wípé kí wón ka bíbélì tí wọ́n gbà wípé ó jé ọ̀rọ ọlọ́run. Wọ́n sábà máa ń pe ìgbàgbó wọn ní *òtítọ́.* 

## Ìgbàgbó wọn

### Jèhófà
Àwọn Ẹlẹ́rìí Jèhófà gbàgbó wípé Jèhófà ni orúkọ ọlọ́run, òun sì ni olórun tòótọ́ kan ṣoṣo tí ó dá ayé àti òrun.  wọ́n gbàgbó wípé Jèhófà nìkan ni a gbọ́dọ̀ sìn nítorí kìí se métalókan. Èrò wọn ni wípé ẹ̀mí mímọ́ jẹ́ agbára tí ó fi ń ṣisé.

### Jésù krístì
Àwọn Ẹlẹ́rìí Jèhófà gbàgbó wípé Jésù krístì jẹ́ ọmọ ọlórun tí a bí wá sí ayé nípasè wúńdíá kan tí Orúkọ rè ń jé Máríámù. wọ́n gbàgbó wípé ikú rè jé ebọ ìràpadà lọ́wọ́ ẹ̀ṣẹ̀ àti ikú. wọ́n gbàgbó wípé ó jí dìde sí ara tèmí lẹ́hìn ọjọ́ kẹta nínu ibojì.

### Ìjọba ọlọ́run
Àwọn Ẹlẹ́rìí Jèhófà gbàgbó wípé Ìjọba ọlọ́run nìkan ni ó jé ojútù sí gbogbo ìṣòro ayé. Jésù krístì dì ni ọlọ́run yàn láti jé ọba àti adájọ́ ìjọba náà.

## Ìtọ́kasí
Gloria Sarfo

**Gloria Osei Sarfo** jẹ oṣere ará Ghana ati olùsètò lórí amóunmáwòrán.   O gba Ààmì ẹ̀yẹ Òṣèré Alátìlẹ́yìn Ti o dára jùlọ ní Africa Magic Viewers' Choice Awards 2020 fún ipa rẹ nínú Aworan Pipe ti Shirley Frimping Manso - Ọdún mẹwàá Lẹhìn náà.  

## Iṣẹ́-ṣíṣe
Sarfo bẹrẹ iṣẹ òṣèré rẹ ni ààrin àwọn ọdún 2000, ti o hàn nínú Fíìmù Revele Hotel Saint James. O di olókìkí lẹhin ti o kó ipa ti Nana Ama nínú *Efiewura* .  

## Ẹkọ
Gloria ni ètò-ẹ̀kọ gírámà rẹ ni ile-iwe giga ti Ghana, Koforidua . O tun jẹ ọmọ ilé ìwé tí o ti jáde ti Ile-ẹkọ giga ti Awọn Ẹkọ Ọjọgbọn . 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ni ọjọ keje Oṣu kọkanla, Ọdún 2024, Sarfo sàlàyé ifẹ rẹ fun fífi àwọn ibatan ifẹ rẹ mọ ni ìkọ̀kọ̀ lakoko ifọrọwanilẹnuwo pẹlu Ayekoo Ayekoo lori Accra 100.5 FM.   

## Ìtakò
Ni ọjọ keji Oṣu kọkanla, ọdún 2024, òṣèré ará ìlú Ghana Gloria Sarfo ṣofintoto Africa Movie Academy Awards (AMAA) lóri àwọn ọran ọkọ òfurufú ti o fi àwọn òṣeré fíìmù Ghana dúró ni Papa ọkọ ofurufu Kotoka. 

## Àwọn àmì ẹ̀yẹ
Sarfo gba Òṣèré Alátilẹyin Ti o dara julọ ni Awọn ẹbun Aṣayan Awọn olùwò Africa Magic 2020.     A fun un ni ẹbun òṣèré ti Odun ni Awọn ẹbun yíyan Àwọn Obìrin ọdún 2021.  

## Àwọn eré

* *My Mother's Heart (2005)*
* *Darkness of sorrow(2006) gẹgẹbi  Ama*
* *Friday Night (2008) bi Abigaili*
* *Friday Night 2 (2008) bi Abigaili*
* *The Most Beautiful Hour (2012) bi Mansa*
* *Efiewura (2001)*
* *[[Akwaaba|Akwaaba (fiimu)]] (2019)*
* *Living with Tricia (2012-2015 TV Series) bi Tricia*
* *The Perfect Picture- Ọdun mẹwa lẹhinna (2019) bi Susanna Noye*
* *Bay is coming (2019)*
* *Somewhere in  Africa (2011) bi Yerima*
* *[[Aloe Vera (fíìmù)|Aloe Vera]] (2020) bi* *Verani*
* *In Exile (2021) bi Iyawo Amòfin Sims*
* *Eno (2022 TV Series) bi Abena*
* *Coming to Afirika: Kaabọ si Ghana (2023)*

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
John Benibengor Blay

**John Benibengor Blay** (ti a bí ní ọdún 1915) jẹ akọ̀ròyìn, ònkọ̀wé, olùtẹ̀jáde àti olóṣèlú ará ìlú Ghana kan, ti wọn pè ni “baba ti kíkọ olókìkí ti Ghana”.  Iṣẹ́ rẹ̀ ní àròsọ, oríkì àti eré tí a tẹ̀ jáde nínú àwọn ìwé ìkẹ́kọ̀ọ́ tí a fiwera pẹ̀lú Ọjà Lítírésò Onitsha . 

## Ìgbésí ayé ati iṣẹ
Blay ni a bí ni Half Assini, ìwọ̀-oòrùn Ghana, o si kọ ẹkọ ni Regent Street Polytechnic ni Ilu Linden . 

O bẹrẹ kikọ ewì ni ọdún 1937, titẹjade àwọn ìtàn lati ìbẹrẹ ọdún 1940s síwájú.  Diẹ ninu awọn iṣẹ rẹ ni a tẹ̀jáde nipasẹ ile-iṣẹ titẹjade tirẹ, Benibengor Book Agency, Aboso .

Lẹhinna o di olóṣèlú,  ati ni ọdún 1958 Blay ni a yan si Apejọ Orilẹ-ede Ghana. Lẹhinna o ṣiṣẹ gẹgẹbi Mínísítà fun Iṣẹ ọna ati Asa (1965–66)  labẹ Kwame Nkrumah,  nipa ẹniti o ṣe àtẹ̀jáde ìgbésí ayé rẹ ní ọdún 1973.

## Awọn iṣẹ

; Awọn itan

* Emelia's Promise, 1944
* Be Content with Your Lot, 1947
* Parted Lovers, 1948
* Dr Bengto Wants a Wife, ọdún 1953
* *Operation Witchcraft*, 1956
* *Tales for Boys and Girls*, 1966
* *After the Wedding* (Itẹsiwaju ti *Ileri Emelia* )
* *Emelia's Promise and Fulfilment*, Accra : Ile-itẹjade Waterville, 1967
* *Alomo*, Aboso, 1969
* *Coconut Boy, Accra*: Ile-iṣẹ Itẹjade Iwọ-oorun Afirika, 1970

; Oriki

* *Immortal Deeds*, Ilfracombe : Stockwell, 1940.
* *Memoirs of the War, Ilfracombe*: Stockwell, 1946
* *King of the Human Frame, Ilfracombe*: Stockwell, 1947
* *Thoughts of Youth, Aboso*: Benibengor Book Agency, 1961
* *Ghana Sings*, Accra: Waterville Publishing House, 1965. Pẹlu ifihan nipasẹ Kwame Nkrumah .

; Omiiran

* *The Gold Coast Mines' Union Employees' Union*, Ilfracombe: Stockwell, 1950
* *On The Air: (BBC Talks)*, Aboso, 1970
* *Legend of Kwame Nkrumah*, 1973
* *The story of Tata*,  c. Ọdun 1976

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1915
Anfoega

**Anfoega** jẹ ìlú kan ní Agbegbe Volta ti Ghana . Ìlú náà jẹ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Anfoega.   Ilé-ìwé náà jẹ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Àwọn ènìyàn olókìkí

* Eric Vlidzo

## Wo tun

* Asikoe Festival

## Awọn itọkasi
Adamma (masquerade)

thumb| Adamma Dance bi o ti gbasilẹ nipasẹ
**Adamma** jẹ bojú-bojú òmìdán ti ode oni ti o wá láti Igbo ti gúúsù ìlà-orùn Naijiria . Àwọn ìbòjú náà máà n wáyé nípasẹ̀ àwọn Ọkùnrin nìkan ó si man wá pẹlú orin ti àwọn oníbòjú máa n jó si. Kò dàbí àwọn ìbòjú Igbo míìràn Adamma ko ni iye ti ẹ̀mí kan lẹhin rẹ. 

"Adanma" tabi ohun tí àwọn ẹlòmíràn npè ní "Adamma" tun jẹ orúkọ àwọn ọmọbìnrin ni ilẹ̀ Igbo Nàìjíríà àti pé o túmọ̀ si, ọmọbìnrin àkọkọ ti ìdílé.

## Ita ìjápọ

* Fidio ti ''Adamma'' ijó lori YouTube .

## Awọn itọkasi
Alluolue Festival

**Alluolue (Yam, Eluo) Festival** jẹ ajọdun ọdọọdún ará ìlú Ghana ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Sefwi Wiawso ati Sefwi Bekwai ṣe ni agbegbe Ìwọ̀-oòrùn Ariwa, tín ṣe agbègbè Iwọ-oorun ti Ghana tẹlẹ.  Oṣù Keje ni a máa n ṣe ní gbogbo ìgbà.  Àwọn míìràn tún sọ pe o jẹ ayẹyẹ ni Oṣù kọkanla/Kejìlá. 

## Awọn ayẹyẹ
Lakoko àjọ̀dún, wọn a mọn ṣe tẹwọgbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ará ìlú gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn olóyè si wa. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pataki
A ṣe ayẹyẹ yii láti sàmìsí iṣẹlẹ ti o wáyé ni iṣaaju.  Àpéjọ náà ni ẹtọ lati mú àwọn ènìyàn jọpọ fún ètò ìdàgbàsókè ati ran awọn àsopọ iṣọkan ati ọrẹ. 

## Awọn itọkasi
Addee Tuntum Festival

**Addae Tuntum Festival** (Akwasidae Tuntum) jẹ ajọdun ọdọọdun ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Kukuom-Asunafo ṣe ni agbegbe Ahafo, agbegbe Brong Ahafo ti Ghana tẹlẹ.  wọn máa n ṣe ayẹyẹ yíì ní oṣù kínní  tàbí ni Oṣù Kejìlá. 

## Awọn ayẹyẹ
Lakoko àjọ̀dún, wọn a máa ṣètẹ́wọ́gbà àwọn àlejò ni láti pin ounjẹ ati ohun mímu. Àwọn ara ìlú gbé asọ ibilẹ wọ, durbar àwọn olóyè si wa. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pataki
Ayẹyẹ yii jẹ ayẹyẹ lati sàmìsí iṣẹlẹ ***ogun Ebirimoro*** láàrin àwọn Sefwis ati Ahafos ni ọ̀rúndún kejìdínlógún (18th).  A tun ṣe àjọ̀dún náà látí tún jẹrisi ìfaramọ́ ènìyàn si olóyè wọn. 

## Awọn itọkasi
Nkompo Festival

**Nkompo Festival** jẹ àjọ̀dún ọdọọdún ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Acherensua-Asutifi ṣe ni agbegbe Ahafo, ti tẹlẹ Brong Ahafo Region ti Ghana . Oṣù kínní ni wọn máa n ṣe ayẹyẹ náà.  Àwọn míìràn tún sọ pe wọn máa ná ṣe ayẹyẹ náà ni Oṣu Kẹsan. 

## Awọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ ati ohun mímu. Áwọn ará ìlú gbé asọ ibilẹ wo, durbar àwọn olóyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pataki
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí iṣẹlẹ ti o wáyé ní iṣaaju. 

## Awọn itọkasi
Cornerstone F.C.

**Kumasi Cornerstone** jẹ ẹgbẹ agbabọ̀ọlù alámọ̀dájú  ilu Ghana kan ti o wà ni Kumasi, Ashanti .  Wọn n díje lọwọlọwọ ni Ajumọṣe Ipin Meji Ghana. 

## Awọn ọlá

* **Ghana FA Cup**
** Awọn olubori (2): 1965, 1989 

## Awọn itọkasi
Asikoe Festival

**Asikoe Festival** jẹ ayẹyẹ ọdọọdún ti àwọn olóyè ati àwọn ènìyàn Anfoega ṣe ni Agbegbe Volta ti Ghana . Oṣù kẹta ọdún ni wọn máa n ṣe e.    

## Awọn ayẹyẹ
Lakokò ajọdun, àwọn àlejò ni a ṣe itẹwọgba láti pin ounjẹ ati ohun mímu. Awọn ará ìlú a má gbé asọ ibilẹ wọ, durbar àwọn olóyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pataki
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsi iṣẹlẹ ti o ti wáyé ni iṣaaju. 

## Awọn itọkasi
Adenta

**Adenta** jẹ ìlú kékeré kan àti pé o jẹ olú-ìlú ti agbegbe Adenta Municipal, agbegbe kan ni Agbegbe Accra Nla ti Ghana .  Ìlú náà jẹ olókìkí fún Ile-iwe Atẹle ti Ìwọ̀-oòrùn Afirika .   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  O tún jẹ́ mímọ fún SSNIT (Ààbò Àwùjọ àti Igbẹkẹle Iṣeduro Orílẹ-èdè) Ilé. O wà ni òpópó-ònà Accra - Aburi lẹhìn Madina .

## Awọn itọkasi
Kenny Solomon

**Kenneth Terence Solomon**  (ti a bí ní ọjọ́ kẹjọ Oṣu Kẹwa Ọdún 1979) jẹ oga àgbà eléré ayò South Africa kan. Oun ni akọkọ ati lọwọlọwọ ọgá àgbà eléré ayò South Africa nìkan ti o ti ṣejade. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
O gbá eré ayò ni ọmọ ọdun mẹtala, ti o ni àtìlẹ́yìn nípasẹ ijẹrisi arákùnrin rẹ fún Chess Olympiad ọdún 1992 ni Manila . Yíyá ìwé chess kan láti ọdọ arákùnrin rẹ lati kà, Solomoni laipẹ mu labẹ apakan arákùnrin rẹ lati kàwé ati láàrin ọdún meji, o jẹ aṣaju-ija labẹ-ọmọ ọdún mérìndínlógún tí South Africa.  

Solomoni gba idije South Africa ni ọdún 2003 ati South African Open ni igba mẹta, ni ọdún 1999, 2005 àti 2007, ati pé o tún jẹ eléré ayò South Africa ti o ga jùlọ ni ọdún 2003. O di Titunto si àgbáyé ni ọdún 2004. Nigba 40th Chess Olympiad ni Istanbul Solomoni gba iwuwasi GM ikẹhin rẹ. 

Botilẹjẹpe Solomoni ko ti de ipo 2500 ti o jẹ ìgbàgbogbo ti o nilò fun àkọlé oga àgbà, òfin FIDE pàtàkì kan gba àwọn olúborí nínú àwọn aṣáájú ìjọ òun láàyè láti gba àkọlé náà laibikita ìdíyelé, ati pe o ṣe bẹ nípasẹ gbígba idije Chess Afirika ni Oṣu Keji ọdún 2014.  Àṣeyọrí yíì jẹ ki o jẹ àgbà chess akọkọ láti South Africa,  ẹni àkọkọ wá lati orilẹ-ede Zambia  Afirika o sì bọ́sí South Africa  ati àgbà akọkọ ti Ẹya Awọ náà .

O yege fun 2017 Chess World Cup níbití o ti ṣẹgun nipasẹ Fabiano Caruana ni ìpele akọkọ.

## Sise
Solomoni han níbí fíìmù kúkurú ọdún 2015 A Great Day, oludari ni James Abinibi. 

## Wo tun

* Chess ni South Africa

## Awọn itọkasi


## Ita ìjápọ

* Kenny Solomon's website[usurped]
* Kenny Solomon rating card at FIDE 
* Kenneth T Solomon player profile and games at Chessgames.com
* Kenny Solomon chess games at 365Chess.com
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1979
Nkyifie Festival

**Nkyifie (Yam) Festival** jẹ ajọdun ọdọọdún tí àwọn olóyè ati àwọn ènìyàn ti Agbègbè Ibilẹ Prang ṣe ní agbegbe Ìwọ̀-oòrùn Pru ni agbegbe ibùyọ-oorun Bono, tẹlẹ ni agbegbe Brong Ahafo ti Ghana .    A máa n ṣe ni oṣù kẹsan-an ọdọọdún.  Àwọn míìràn tún sọ pé o jẹ ayẹyẹ ni Oṣu Kẹwa tàbí Oṣù Kejìlá.  Àwọn míìràn tún sọ pé o jẹ ayẹyẹ inú Oṣu kọkànlá. 

## Awọn ayẹyẹ
Lakokò ajọdun, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò lati pin ounjẹ ati ohun mímu. Àwọn ará ilu gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar awon olóyè si wa. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pataki
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí iṣẹlẹ ti o wáyé ni iṣaaju.  Àwọn ènìyàn Prang lo àjọ̀dún yìí láti tún ṣe atunwo iṣẹ ṣiṣe gbogbogbò wọn fún ọdún náà. 

## Awọn itọkasi
Achimota

**Achimota** jẹ ìlú kan ní Agbegbe Ilu Accra, agbegbe kan ti Agbegbe Accra Greater ti Ghana .  Achimota tumọ si "ko si orúkọ" ní ede Ga .  Ni Ghana ti o ṣaju ijọba-ijọba, igbo èèwọ̀ rẹ jẹ ibi ààbò “idakẹjẹ” fún àwọn ẹrú ti o sálọ. 

## Ẹkọ
Achimota jẹ olókìkí fún Ile-iwe Achimota olókìkí, bákannáà Ilé-ìwé Gírámà St. Achimota wà ni òpópó-ònà Accra ni kété lẹhìn Tesano ati pé o ni àwọn ilé ti o dára dáradára, àwọn ifi àti ìgbésí ayé alẹ́ to dára.   

## Ìtọjú Ìlera
Ile-iwosan Achimota, ti o wà nítòsí Achimota Golf Course, jẹ ilé-iṣẹ́ ìlera àkọkọ́ ni Achimota. 

## Gbígbé
Achimota ti wa ni iranṣẹ nípasẹ ibùdó kan lóri Awọn oju opopona Ghana .  

## Àwọn ohùn èlò

* Ibudo ọlọpa Achimota 
* Achimota Golf Course 
* Igbo Achimota

## Wo tun

* Achimota Transport ebute
* Reluwe ibudo ni Ghana

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Achimota - Google Map
Drobo, Ghana

**Drobo** jẹ ilu ti o wà ní Agbegbe gúúsù Jaman (èyítí o wà ni agbègbè Brong Ahafo tẹlẹ  ) ni bayi ni Bono Ekun ti Ghana .   

## Awọn ilè ìwé

* Drobo D/A Ile-iwe alakọbẹrẹ 

## Awọn itọkasi
Kpetoe

**Kpetoe** jẹ́ ìlú kan ní Agbegbe Agortime Ziope ni Agbegbe Volta ti Ghana .  Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Agotime.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Apomasu Festival

**Ayẹyẹ Apomasu (Yam)** jẹ ajọdun ìkórè ọdọọdun ti àwọn olóyè àti àwọn ènìyàn Ntotoroso-Asutifi ṣe ní agbegbe Ahafo, eyiti o jẹ apakan ti agbegbe Brong Ahafo ti Ghana tẹlẹ.      A máa nṣe ayẹyẹ yíì ni oṣù kínní. 

## Awọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún yìí, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ ati ohun mímu. Àwọn ará ìlú a gbé asọ ìbílẹ̀ wọ̀, durbar àwọn olóyè si wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pàtàkì
A t'in ṣe ayẹyẹ ajọdun yii fun ẹgbẹrun ọdun kán din lọ́gọ́run ọdún (900) ati láti fi ọla fún òrìṣà Apomasu àti pé o ni àwọn ènìyàn ti o wa nítòsí ati ìsúnmọ́ láti wá ojúrere rẹ̀. 

## Awọn itọkasi
Bunmi Davies

**Bunmi Davies** jẹ olùpilẹ̀ṣe eré ìdárayá Nàìjíríà àti Alákóso ti ilé iṣẹ́ iṣelọpọ Afrotainment, àwọn olupilẹṣẹ ti Stand Up Nigeria;   eré aláwàdà Nàìjíríà kan ni Ilu Eko fún àwọn apanilẹ́rin ìmúrasílẹ̀ ti n bọ láti ṣe àfihàn àwọn talẹnti wọn  ti o ti ṣe àgbéjáde ọpọlọpọ àwọn Apanilẹ́rin Nàìjíríà bíi Mc Bash,  Helen Paul  ati ọpọlọpọ àwọn míìràn.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Davies bẹrẹ iṣẹ rẹ ni àwọn ọdún 1990 gẹ́gẹ́bí olupilẹṣẹ tíátà àti lẹhinna di olókìkí ni ilé-iṣẹ́ eré ìdárayá Nàìjíríà. Awọn iṣẹ rẹ pẹlu:

* Standup Nàìjíríà: Ìfihàn eré Àwàdà kan tí ó ti di kókó pàtàkì nínú eré ìnàjú Nàìjíríà, tí ń fi àwọn ẹ̀bùn apanilẹ́rìn-ín tí ó ga jùlọ hàn ní orílẹ̀-èdè náà. Bunmi Davies ni Olùdásílẹ, olùsètò ati olùdarí eré náà. 
* Alibaba's January 1 Concert: Iṣẹlẹ Àwàdà ọlọ́dọọdun pàtàkì kan ti o ṣe ẹya àwọn iṣẹ ṣiṣe lati ọdọ awọn apanilẹrin aṣáájú àti àwọn akọrin. Bunmi Davies ínú èyàn pàtàkì ninu iṣelọpọ ati ìtọ́sọ́nà ti iṣafihan, ti n ṣe idasi si olókìkí rẹ. 
* Spontaneity: Àfihàn Àwàdà kan ti o fojusi orí aibikita, àrín tàkìtì lẹẹkọkan, síwájú ìfirinlẹ̀ orúkọ Bunmi Davies bi olùpilẹ̀ṣe gíga jùlọ ni ilé-iṣẹ́ náà. 
* Jekaplay: Ounjẹ ati ibùdó eré ìdárayá pẹlú àwọn ìtàn gbángba ni àyíká Eko ti n fúnni ni idapọpọ alailẹgbẹ ti ounjẹ àti àwọn ìrírí eré ìdárayá. 

## Awọn aṣeyọri ati idanimọ
Bunmi Davies ti gba ọpọlọpọ àwọn àmì ìyìn fún àwọn ilọwọsi rẹ si ilé-iṣẹ́ eré ìdárayá, pẹlú ẹbùn Naija FM Comedy 2011 fún eré Àwàdà to dára jùlọ ni Nigeria. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Bunmi Davies ni ìyàwó t'in jẹ́ Motunrayo Davies àti pé wọn ni ọmọbìnrin kan, Azeema Davies.  O jẹ ololufẹ orin Fela Kuti o si fẹràn ẹgbẹ agbaboolu Arsenal . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1973
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Nyakrom

**Nyakrom** jẹ́ ìlú kan ní Ìwọ̀-oòrùn Agona  Municipal District ti  Ekun ààrin gbùngbùn ti Ghana .   Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Ọjọ Nyakrom.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  Nyakrom ni ibugbe to pọju logota-meji jùlọ ní Ghana, nípa ìyè ènìyàn, pẹlú olùgbé 22,911 ènìyàn.  Nyakrom ní Ile-ijọsin Methodist ti Wesleyan kan. Catechist Henry Amoa Saah ṣe ipá pàtàkì nínú dídá àti ìdàgbàsókè rẹ̀ ní àwọn ìpele ìpìlẹ. Nyakrom ni a mọ̀ fún níní bánkì ìgbèríko akọkọ ni Ghana

## Awọn itọkasi
Alavanyo

**Alavanyo** jẹ́ ìlú kan ní Agbegbe Volta ti Ghana . Gẹgẹbi ìpínlẹ̀, o ni àwọn ilu méje. Eyun, Kpeme, Wudidi, Agorxoe, Abehenase, Agorme, Deme, Dzogbedze  . Ìlú náà jẹ olókìkí fún ìdàgbàsókè wọn àti iṣẹ takuntakun ti àwọn ọdọ ni fifi ilu / Agbègbè wọn sórí máàpù náà. Ilé-ìwé Atẹle Alavanyo ati EP Technical Vocational Institute.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Nsaba

**Nsaba** jẹ́ ìlú kan ní agbègbè ààrin gbùngbùn ti Ghana . Ilé-ìwé Atẹle ti Nsaba Presbyterian, ile-ẹkọ ọmọ keji,  wà ní ìlú náà.  

## Awọn itọkasi
Elvis Nolasco

**Elvis Nolasco** (December 19, 1968) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Afima Kpodo

**Afima Adzo Kpodo** (ti a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1987), ti a tun mọ si **MAMAGA1**, jẹ òṣèré ara Ghana kan, awoṣe ati otaja . Ni ọdún 2019, o ṣe eré ni Kobi Rana's *[[Akwaaba]]* .    

## Ìgbésíayé
A bí Afima ní Accra a dì tọ́ níbẹ̀ bákannáà. O lọ si OLA Girls Senior High School (Ho) ni ọdún 2006 ati lẹhinna yipada si IPMC lati ṣe iwadi apẹrẹ wẹẹbu lẹhin ilé-ìwé giga. O jáwé olúborí nínú Òṣèré Obinrin Ti o dára jùlọ ti GOWA ni hotẹẹli Alisa o si lọ siwaju láti ṣe ìràwọ ati gbalejo ọpọlọpọ àwọn fíìmù àti àwọn iṣafihan lẹsẹsẹ.  

## Iṣẹ-ṣiṣe
Afima gbajúmò gẹgẹbi “Norah” nínu fíìmù *Secret Desires* apá kínní àti keji nípasẹ yíyan 2020 Africa Magic Viewers' Choice Awards ati Olupilẹṣẹ , Uchenna Mbunabo, ipá kan ti o jẹ ki o jẹ “ yiyan awọn ami-ẹri obìnrin to laya”.  O tún gbajúmò nínú Fíìmù ti o gba ami-eye, *Drops of Happiness.* 

O tun jáwé olúborí nínú oṣere ti o dara julọ ni Ghana Entertainment Awards, USA ni ọdún 2021, oṣere ti o ṣe atilẹyin julọ ni "SDTA AWARDS" ni ọdún 2023. O ti lọ ṣiwaju lati gba awọn ami-ẹri pupọ, pẹlu African Youth Showbiz Awards 2022. Afima ti tún gbalejo ọpọlọpọ àwọn eré tẹlifisiọnu pẹlu *Hottest Spots TV* lori Ghana Broadcasting Corporation, GTV .   Mamaga tun jẹ agbawi ti o lágbára ti àwọn ìlànà iṣe ti o dára ni ile-iṣẹ fíìmù. 

## Àwọn eré

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1987
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Rex Quartey

**Rexford Quartey** jẹ akọwe ati akéwì ọmọ ìlú Ghana kan.   Ó ṣiṣẹ gẹ́gẹ́ bí ààrẹ Ẹgbẹ́ Àwọn Òǹkọ̀wé ní Ghana, àti aláṣẹ ìbáṣepọ̀ gbogbo ènìyàn ti Ilé-iṣẹ́ Iṣeduro SIC . 

## Ìgbésí ayé ibẹrẹ ati ẹkọ
Quartey ni a bi ní ọjọ kẹfà oṣù kàrún ọdún 1944 ni Accra .  O kọ ẹkọ ni Accra Academy láti ọdún 1959 si 1963, o sì lọ sí University of Cape Coast (lẹhinna University College of Cape Coast), níbití o ti kọ ẹkọ ìsirò, Fisiksi ati Ẹkọ láti ọdún 1966 si 1968.      Lakokò ti o wà ni yunifásítì òun ní ààrẹ àajọ àwọn ọmọ ilé-ìwé kírísítẹ́nì ní yunifásítì ní ọdún 1967. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Lakokò ti o wà ni ilé-èkọ́ giga, Quartey jẹ ọmọ ẹgbẹ ti o ṣẹda ti Writers' Club.  Ni atẹle àwọn ẹkọ rẹ̀ ni Ile-ẹkọ giga Fásítì ìlú Cape Coast, Quartey so mọ Ile-iṣẹ ti Ilera gẹgẹbi olùtẹ̀jáde láti ọdún 1968 si 1969. Ní ọdún 1969, o darapọ mọ apakan Àwọn ànfàní ti Ààbò Àwùjọ ti n ṣàjọ awọn iṣiro. O wà ni agbára yìí titi di ọdún 1972 nígbàtí o so mọ ẹka ìgbésí ayé ti Ile-iṣẹ Iṣeduro SIC (nigbanà Ile-iṣẹ Iṣeduro Ìpínlẹ̀). 

Ó jẹ́ Akọ̀wé Ìṣètò nígbà kan rí, lẹ́yìn náà Akápò, àti Ààrẹ Ẹgbẹ́ Àwọn Òǹkọ̀wé ti orílẹ̀-èdè lẹ́yìn náà.    O tun jẹ oluṣeto agbègbè ti Ẹgbẹ Awọn onkọwe ati Awọn Akéwì, Greater Accra. 

Awọn ewi rẹ ni a gbejade ni Ìwé ìròyìn *Tear-Gas*, ati *Redio ti osẹ-ọsẹ ati TV Times* . Diẹ nínú àwọn iṣẹ rẹ tun jẹ ìkéde lóri Awọn iṣẹ ita Radio Ghana .  Diẹ nínú àwọn iṣẹ rẹ ti tún ṣe àfihàn ni Àwọn *ohun Afirika*, *Ikore Ọkàn Wa*, *Awọn Ifẹ Awọn baba* (Akojọpọ Awọn Ewi), *Ipọnju Midnight* (ere), ati *Ọmọ Okun-Ọlọrun* (àwọn itan).   

Yato si kikọ, o jẹ oludaniloju. O jẹ Akowe ti SIC agbègbè Euroopu ní ọdún 1974, àti nigbamii, àwọn àkọsílẹ ajọṣepọ ti àwọn ile-.     O ṣiṣẹ gẹgẹbi Akowe Alase àti Alákóso Àgbà ti Ẹgbẹ́ Àwọn onkọwe Ghana títí di ọdún 2010.  O tún jẹ aṣojú Ẹgbẹ Ghana ti Àwọn onkọwe ni National Media Commission, ati ọmọ ẹgbẹ́ Olùdásílẹ ati ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ ti CopyGhana; ìgbìmọ̀ tó ń jà fún ẹ̀tọ́ àwọn akéde ní Gánà. 

## Awọn ọlá
O jẹ olùgbà ti ẹbùn ipò kíní fun Awọn ẹkọ Áfíríkà, ni ìdíje Gbogbo Afirika ni Fasiti ìlú California ni ọdún 1970.   

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Quartey fẹ Mavis Quenu ni ọdún 1976.  Ni ọdún 1979, wọn ni ọmọbìnrin kan.  O ku ni ọjọ kọkàndinlọ́gbọ̀n Oṣu kọkànlá ọdun 2015, a si sin i ni ọjọ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣu Kejì ọdún 2016. 

Awọn iṣẹ aṣenọju rẹ pẹlu; gbígbá tẹnisi, gbígbọ́ kilasika orin ode oni, ati kíkọ nkán. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2015
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1944
Potsin

**Potsin** jẹ ìlú kan ní agbegbe ààrin gbùngbùn ti Ghana . Ìlú náà jẹ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Potsin TI Ahmadiya.   Ilé-ìwé náà jẹ ile-ẹkọ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Fawoade

**Fawoade** jẹ ìlú kan ní Ẹkun Ashanti ti Ghana . Ìlú náà jẹ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Simms.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Maamobi

**Maamobi** jẹ ìlú kan ní Agbegbe Accra Nla ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Àwọn ọmọbinrin Accra.   Ilé-ìwé náà jẹ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Kokomlemle

**Kokomlemle** jẹ ìlú kan ní Agbegbe olù Ìlú Accra, agbegbe kan tí Agbegbe Greater Accra ti Ghana ati ṣe àkíyèsí ipò ti Joy FM àti Ile-iṣẹ Ikẹkọ Imọ-ẹrọ Accra (ATTC), láàrin àwọn ilé-iṣẹ́ míìràn.

Kokomlemle jẹ ìdánimọ̀ bi olu ìlú ti agbègbè ààrin gbùngbùn Ayawaso  .  O wà ní àyíká nípasẹ àwọn ìlú mìíran bíi, Newtown, Nima ati Asylum Down .

## Awọn itọkasi
Amasaman

**Amasama** jẹ ìlú kékeré kan àti pé o jẹ́ olú-ìlú ti Ga West Municipal District, MMDA kan ti o wà láàrin Agbegbe Greater Accra ti Ghana .   Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé Imọ-ẹrọ Atẹle Amasama.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ ọmọ ile-iwe keji . 

## Awọn itọkasi
Korle Gonno

## Ìpìlẹ
thumb|Accra, Korle Gonno Coastal ila
**Korle Gonno** jẹ́ ìlú kan ní agbegbe Greater Accra ti Ghana . Korle Gonno tí wọn dásílẹ̀ ní àwọn ọdún 1900 nípasẹ Ọba James Town, o jẹ agbègbè kékeré sùgbọ́n o lárinrin o sì wa ni isunmọtosi àwọn apá ètò ọrọ-aje pàtàkì ni ìlú, fún àpẹẹrẹ, Ile-iwosan Korle Bu ile-iṣẹ ìtọjú Ìlera olókìkí ni Ghana, ọmọ abínibí “Ọja Tuesday” ati agbègbè Ìṣòwò ààrin gbùngbùn. Korle Gonno ni a tun mọ láti jẹ ilé-iṣẹ́ fún àwọn iṣẹ iṣere nítorí isunmọ rẹ̀ si Lagoon Korle ati etí òkun. 

Ìlú náà jẹ olókìkí fun Atẹle Saint Mary.   Ilé-ìwé náà jẹ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  Ile-iwosan Ikẹkọ Korle-Bu wà ni Korle Gonno.

## Awọn itọkasi
Wamfie

**Wamfie** jẹ ìlú tí o wà ní Agbegbe Bono ti Ghana . O jẹ olú-ìlú ti Dorma East District . Ìlú náà jẹ olókìkí fún Ilé-ìwé gíga Ọjọ Iṣowo Mansen.     Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ eto iyipo keji .  O wà ní ibi gíga ti àwọn mítà 289 lókè ipele òkun àti pé iye ènìyàn rẹ jẹ 41,345. Àwọn ipò idojukọ rẹ jẹ́ 7°18'0" N àti 2°42'0" W. 

Nana Kwasi Ansu ni olórí tẹlẹ ti Wamfie. 

## Awọn itọkasi
Nkrankwanta

**Nkrankwanta** jẹ ìlú ti o wà ní agbegbe Bono ti Ghana, nítòsí ààlà ti Ivory Coast . Ìlú yìí ni olú-ìlú iwọ̀-òorùn Dorma  (agbegbe) . Ilé-ẹ̀kọ́ olókìkí ti o wà ní ìlú yìí ni Ilé-ìwé Atẹle Ìṣòwò Nkrankwanta.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .   

## Awọn itọkasi
Motuma Mekassa

**Motuma Mekassa** (*motuma mek’asa*; tí a bí ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù keje ọdún 1965) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Ethiopia. A yàn án sí ilé ìgbìmọ̀ asòfin ní ọdún 2010, ó fi ìgbà kan jẹ́ Mínísítà fún ètò omi, ibòmirin ọ̀gbìn àti iná ìjọba, àti gẹ́gẹ́ bi Mínísítà fún mines, Petroleum àti Natural Gas.  Ò di ipò Ethiopian Minister of Defense  fún ìgbà díẹ̀ ní ọdún 2018.
## Àwọn ìtọ́kasí
Island Dodi

**Dodi Island** jẹ erekusu kan ni Ghana, ti o wa ni  kuro ni eti òkun ti Lake Volta .  O jẹ́ ibi-ajo oniriajo áti pẹ ó jẹ́ ààyè ibalẹ fún ọkọ oju-omi kekere ti Ghana tẹlẹ Dodi Princess, eyiti a lo fun awọn ìrìn-àjò lórí adágún Volta, lati ọdún 1991 titi ọkọ oju-omi naa fi parun ninu ina ni ọdun 2013. 

Erekusu Dodi di ààyè aririn àjò pàtàkì ni Ghana ni atẹle ẹda rẹ ni ọdun 1961, ni atẹle ìdásílẹ̀ adágún Volta. Ni ọdun 2011, Alaṣẹ River Volta pin US $ 2.5 milionu lati ṣe Ìdàgbàsókè agbára ìrìn-àjò Dodi Island Nípasẹ̀ ọnírànlówó Àlejò gbigba, Volta Hotels Limited. 

## Ile aworan

## Tún wo

* Dodi Princess

Fáìlì:Dodi_Island_and_Rocky_Shore_−_Lake_Volta.jpg|Rocky shores of Dodi Island.
Fáìlì:Dodi_Island_Pier_and_Shoreline.jpg|Pier and shoreline of Dodi Island.
Fáìlì:Dodi_Island_Pier.jpg|Cruiseliner pier of Dodi Island.


## Àwọn ìtọ́kasí
Aiyetoro Town

***Aiyetoro Town*** Ó jẹ́ eré ìtàn apanilerin ti Nàìjíríà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 2019. Ó sì jẹ́ apá míràn (spin-off) láti inú *[[Jenifa's Diary]],* Ó dá lórí Ìlú bíbí Jenifa's  àti àwọn olùgbé ibẹ̀. Àkọkọ́ ìpele ìṣẹ̀dá yí jẹ́ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàrin FAAN.  (formerly SceneOne Productions) Àti Youtube. Àwọn alárìwísí ti ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí panilerin gan, pẹ̀lú lílo àwọn àfihàn ìgbèríko púpọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n kà á sí àfikún Pataki sí eka ere ti gbogbo eniyan feran sí.

Eré yìí ṣàfihàn ipadà wá Ireti Osayemi's nínú ére ná, Shakky, láti inú àwọn fíìmù akoko àti àwon fiimu  àtijọ́ Jenifa's ti se, sí ẹ̀ka eré náà láti ìgbà *[[The Return of Jenifa]]*, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òṣèré *Jenifa's Diary* tí wọ́n farahàn lọ́nà pàtàkì.

## Ìpilẹ̀ṣẹ̀
*Aiyetoro Town* n ṣàwárí ìrìn àjò ìdàgbàsókè, ìtọ́jú àṣà, àti ìforígbárí láàárín ìgbé-ayé òde-òní àti àṣà ìbílẹ̀ ní àgbègbè ìgbèríko Nàìjíríà.

## Ìtàn
Eré yìí ń tọ́pa ìgbésí-ayé Baálẹ̀ abúlé Aiyetoro, ẹni tí ó ti gbé ní Edinburgh, tí ó sì ti ní sí ìmọ̀-òde òkèèrè. Ó padà wá sí Aiyetoro pẹ̀lú ìran láti mú àdúgbò náà sunwọ̀n, tí yóò sì yí i padà di ìlú ńlá, nígbà tó ń bójú tó ìṣàkóso àṣà, ìbílẹ̀ àti ìlànà rẹ̀..

Eré yìí ń ṣe àfihàn àwọn ìforígbárí àwùjọ àti ìdíwọ̀ tí Baálẹ̀ ti dojú kọ láti ọ̀dọ̀ àwọn ará ìlu, tí wọ́n ṣiyèméjì nípa àwọn ìyípadà náà. Lára àwọn ìṣòro re ni ìwà ìbàjẹ́ àti ìgbésẹ̀ aláìlọ́gbọ́n ti àbúrò Jẹnífà àti àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ wu, àti àwọn éte Laide àti àwọn ọ̀dọ́ mìíràn,  ti àwọn ìgbéṣẹ̀ won saba  máa ń dá rúgúdùyan àti ìdààmú sílẹ̀ ní ìlú. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí di orísun ìdààmú nígbà gbogbo fún Baálẹ̀ àti àwọn ìgbìmọ̀ àwọn ìjòyè rẹ̀, tí ó sì ń mú kí ìgbìyànjú wọn láti mú ìṣọ̀kan wá àti láti mú ìdàgbàsókè bá agbègbè náà nira.

Pẹlu apanilẹrin, eré, àti àlàyé nípa àṣà, Aiyétòrò Town fi àwọn ìpọ́njú pàtàkì hàn tí ìlú kékeré kan ní Nàìjíríà ń dojú kọ nígbà tí ó ń tiraka láti gba ìgbésí-ayé òde òní wọlé láì sọ ìdánimọ̀ rẹ̀ nu. Eré náà tẹ̀numọ́ àwọn kókó bíi ìwá olórí, ìgbésí-ayé àwọn ọ̀dọ́, ìgbéraga àṣà, àti ìṣọ̀kan tó wà láàárín títọ́jú àṣà àti gbigba ìyípadà wọlé.

## Àwọn Òṣèré
* Femi Branch bi Baale
* Tope Adebayo bi  Waheed
* Alade Adebukola bi Risi
* Motunrayo Adegboye bi Laide
* Ayanfe Adekunle bi  Adigun
* Olulade Adeniyi bi  Kola
* Prince Adewale Adeyemo bi Otun
* Funke Akindele bi Jenifa
* Fisayo Akinnibosun bu Baale's guard
* John Atura bi Orji
* Esther Kalejaiye bi Amope
* Funmi Awelewa bi Yewande
* Nkechi Blessing bi Mama Chichi
* Timilehin Ibitoye bi Baale's guard
* Tobi Makinde bi Timini
* Efe Ohora bi Baale's wife

## Àwọn ìtókasi
Arun jejere

thumb|Types of cancers - In situ cancer Invasive cancer -- Smart-Servier
**Àrùn jẹjẹrẹ** jẹ̀ àrùn tí ó ma n gberu lai ní ìjánu láti inú àwọn sẹ́ẹ̀lì (cells) tí ó wà nínú àgọ́ ara tí ò sì tún ma n ràn káàkiri inú àgọ́ ara.

Àrùn Jẹjẹrẹ yíì le bẹ̀rẹ̀ níbi-kíbi nínú àgọ́ ara ọmọnìyàn, èyí tí ó jẹ́ wípé óní ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ tiriliọn sẹ́ẹ̀lì(cells). Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àgọ́ ara ènìyàn màa ń ní tó ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ tiriliọn sẹ́ẹ̀lì nípa ìgbésẹ̀ tí a mọ̀ sí ìpínsísọ̀rí *sẹ́ẹ̀lì* láti leè dá àwọn sẹ́ẹ̀lì míràn tuntun kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àgọ́ ara ṣe nílò wọn. Bi àwon sẹ́ẹ̀lí kan ṣe ń dàgbà tí wọ́n ń kú ni àwọn òmìràn ń gbapò wọn.

## Awon itokasi
Aworowa

**Aworowa** jẹ ìlú kan ní agbegbe ibùyọ-oorun Bono tí Ghana .  Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ẹ̀kọ́ Imọ-iṣe Aworowa.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Busunya

**Busunya** jẹ ìlú kan ní Bono Ẹkùn ibùyọ-oorun ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé gíga Busunya.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  Busunya tún ni ile-iṣẹ ìl3era kan. 

## Awọn itọkasi
Kwame Danso

**Kwame Danso** jẹ́ ìlú kan ní agbegbe ibùyọ-oorun Bono  ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé Imọ-ẹrọ gíga Kwame Danso.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  **Donkore** ni wọn n pe ìlú náà tẹ́lẹ̀. 

## Awọn itọkasi
Tuobodom

**Tuobodom** jẹ́ ìlú kan ní agbegbe ibùyọ-oorun Bono ti Ghana .   Tuobodom ní olú-ìlú fún agbègbè Àríwá Techiman ti a dá sílẹ̀ láti ọwọ́ Ààrẹ Ghana nigbanà Ọjọgbọn John Evans Atta Mills .  Àwọn olùgbé ìlú náà jẹ́ àgbẹ̀ ní pàtàkì jùlọ pẹlú ìpín díẹ nínú àwọn oníṣòwò àti àwọn oṣiṣẹ ìjọba míìràn. Tuobodom jẹ́ olú-ìlú agbegbe Àríwá Techiman ní agbegbe Bono East pẹlú diẹ nínú àwọn ìlú to sunmọ bí Aworowa, Buoyem, Offuman, Tano Boase àti agbègbè wọn.  Ohun ọgbin akọkọ ti àwọn àgbẹ̀ gbìn ni tomati àti ata aláwọ̀ ewe. Tomati ati ata aláwọ̀ èwe ni a gbin ní ìwọn nla ni ìlú èyítí o ṣe ìrànlọ́wọ́ láti ṣe atilẹyin ìgbésí ayé àwọn olùgbé.

## Ita ìjápọ

* BBC: Awọn ọmọ orilẹ-ede Ghana ṣe aabo fun orin 'ẹhin'
* Fidio: Nkasei - Tuobodom
* Ghana ode oni - Itan-akọọlẹ: Ipilẹ itan-akọọlẹ si ariyanjiyan Tuobodom lọwọlọwọ

## Awọn itọkasi
Ilekun

alt=|thumb|A door
**Ilẹ̀kùn** ni ohun  tí a kàn mọ́ ara ògiri tí ó ma ń wà lẹ́nu ọ̀nà Ilé, tí ó ma ń ṣí sínú tí ó sì ma ń ṣí sóde. Pàtàkì ilẹ̀kùn ni kí ó dáàbò bo inú ilé láti ìta. Ilẹ̀kùn lè jẹ́ ti ilé, ilẹ̀kùn ọkọ̀ ayọ́kẹ́lé, ilé-ìtajà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ tí a fi Igi, Irin, ayọ́, gíláàsì,  ewé tàbí fi ike ṣe ní èyí tí ó bá bá ohun tí a fẹ́ lòó fún mu. Wọ́n ma ń fi àlẹ̀mọ́ di ilẹ̀kùn mú mọ́ ara ogìri kí ó lè ma ṣí sínú síta; lóòrè-kóòrè wọ́n sì lè fi  táyà ìgbàlódé si kí ó ma sún lọ sún bọ̀. 

Púpọ̀ àwọn ilẹ̀kùn ni ó ma ní ohun tí a fi ń tì wọ́n bíi àgádágodo tí ó jẹ́ wípé ẹni tí ó ní Ilé ni yóò ní ẹ̀tọ́ láti ṣí ilé rẹ̀ pẹ̀lú Kọ́kọ́rọ́. Àwọn nkan mìíràn tí wọ́n tún ma ń wa lára ilẹ̀kùn ni pẹ́rẹ́ àti òǹfà, nígbà tí àwọn ilẹ̀kùn ìgbàlódé ma ń ní àwọn ẹ̀rọ tí a fi ń kan ilẹ̀kùn láti ì̀ta láì lo ọwọ́. Yàtọ̀ sí kí a tilẹ̀kùn ṣílẹ̀kùn, ilẹ̀kùn tún n dáàbò bo ilé lọ́wọ́ ìtànṣán oòrùn láti ìta, òtútù láti ìta, a sì má ń lòó fún dídarí ooru jáde láti inú ilé síta gbangba lásìkò oru.  Oríṣiríṣi ìtumọ̀ ni àwọn eǹìyàn ma ń fún ilẹ̀kùn, àwọn mìíràn lè fun ní ìtumọ̀ aya(Ìyàwó) lọ́ọ̀dẹ̀ ọkọ, àwọn mìíràn lè fi pa òwe fún ẹni tí a kò fẹ́ láti wáni wá àti bbl. 

= Àwọn ìtọ́kasí =
Jacobu

**Jacobu** jẹ́ olú-ìlú ti  ààrin gbùngbùn Amansie , agbegbe kan ni Ẹkun Ashanti ti Ghana . O wà nítòsí Bekwai, olú-ìlú ti Agbegbe Bekwai . Jacobu àti àwọn ìlú àdúgbo rẹ dá  ìṣèjọba Odotobri sílẹ.

Olórí lọwọlọwọ ti Jacobu ni Nana Fosu Kwadjobri. Jacobu jẹ ọlọrọ ní àwọn ohun èlò pẹlú góòlù àti igi, o tún gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn oúnjẹ ìlú Ghana jáde s'ilu òkèèrè, nítorí àwọn ènìyàn jẹ́ àgbẹ̀.  Ìlú náà ni a mọ̀ fún Ilé-ìwé Imọ-ẹrọ Atẹle Jacobu,   èyítí o jẹ igbekalẹ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Effiduase

**Effiduase** jẹ ìlú kan àti pé o jẹ olú-ìlú ibùyọ-oorun Sekyere, agbègbè kan ni Ẹkun Ashanti ti Ghana . Effiduase ni a mọ̀ fún Ilé-ìwé Ìṣòwò Atẹle Effiduase ni bayi Ilé-ìwé ẹkọ gíga Effiduase ati ile-iwe imọ-ẹrọ giga effiduasi .  Ilé-ìwé Ìṣòwò Atẹle ti Effiduase jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  Olórí Effiduase ni Nana Adu Ameyaw II, Olóyè ti ìgbimọ ibi-aṣa Ashanti .  Effiduase jẹ́ ti àwọn oníṣòwò púpọ jùlọ. Effiduase ni olú-ìlú agbègbè ti  ibùyọ-oorun Skyere . Effiduase ní ilé-ìwòsàn ti ó tóbi jùlọ ní agbegbe ibùyọ-oorun Sekyere.   

## Awọn itọkasi
Breman Asikuma

**Breman Asikuma** jẹ ìlú kan ní  agbègbè ààrin gbùngbùn Asikuma/Odoben/Brakwa , Ghana .  Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Breman Asikuma Agba ilé-ìwé gírámà .    Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ eto iyipo keji . 

## Awọn itọkasi
Ami Eye ti osere obinrin to dara ju ló ní Afirika

The **[[Africa Movie Academy Awards|Africa Movie Academy Award]] fún Oṣèré Obìnrin Tó Dára Jùlọ ** Ẹbun ni lati ọdọ Ile-ẹkọ **Africa Film Academy** lati san ẹsan fun oṣere obinrin ti o dara julọ ni Afirika.

## Àwọn Àtọ́kasi
Lydia Forson

**Lydia Forson** won bi lọ́jọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹwàá ọdún 1984 jẹ́ òṣèrébìnrin, akọ̀wé, àti olùgbé eré jáde ọmọ ilẹ̀ Ghanaian  Àmì-ẹ̀yẹ Akádẹ́mì Fiimu Áfíríkà(Africa Movie Academy Award)fun Òṣèré Obìnrin Tí ó Dára Jùlọ nínú Fiimu

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí Ayé re àti Ẹ̀kọ́
Wọ́n bí Forson ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹwàá ọdún 1984.
 ni Mankessim ni oríle éde Ghana]]. Ó bèrè ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Ilé-Ẹ̀kọ́ Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Wilmore ní Kentucky. Nígbà tó wà ní ọmọ ọdún mẹ́sàn-án, ìdílé rẹ̀ kó lọ sí Ghánà, níbi tó ti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Akosombo International School. Lẹ́yìn náà, ó lọ sí Ilé-ìwé Gíga St. Louis, Kumasi, láti parí ẹ̀kọ́ girama rẹ̀.

Lẹ́yìn náà, Forson lọ sí ilé-èkó gíga ní Ghana láti kẹ́kọ̀ọ́, ó sì gba ìwé-ẹ̀rí àkọ́kọ́ Bachelor’s Degree nínú ìmọ̀ Èdè Gẹ̀ẹ́sì àtí Information Studies.

## Isé rè
Iṣẹ́ òṣèré Forson bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ipa kékeré kan nínú fíìmù *Hotel St. James* ní ọdún 2005, *Run Baby Run* ní ọdún 2006, *Different Shades of Blue* ní ọdún 2007, àti pẹ̀lú ìfihàn rẹ̀ nínú ètò orí tẹlifíṣọ̀n tí ó jẹ́ *The Next Movie Star* ni Nàìjíríà ni odun 2007. Ní ọdún 2008, Forson kó ipa pàtàkì nínú fíìmù eré *Scorned,* tí Shirley Frimpong-Manso, Olórí ilé-iṣẹ́ Sparrow Productions darí, ẹni tó ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Forson tẹ́lẹ̀ nínú eré tẹlifíṣọ̀n ti orílẹ̀-èdè Ghánà ti n je*Different Shades of Blue*. .* Ipa ti oko nínú ere yii ló jẹ́ kó yàn fún àmì ẹ̀yẹ Africa Movie Academy Awards (AMAA) àkọ́kọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi Obìnrin Òṣèré Tuntun Tí Ó Dára Jùlọ. .

Ní ọdún 2009, Forson kó ipa nínú fíìmù tó gba àmì ẹ̀yẹ, *The Perfect Picture* tí Frimpong-Manso ṣe, níbi tó ti kó ipa gege bi aya tó fara pa nípá fifi iya je tó sì fẹ́ gbẹ̀san. Àwọn fíìmù míìràn tí ó tẹ̀lé ni *A Sting in a Tale* ni ọdún 2009, *Masquerades* ni ọdún 2011 eré apanilẹ́rìn-ín tí òun náà tún kọ́ pa, *Phone Swap* ni ọdún 2012, *Keteke* ni ọdún 2017, àti *Sidechic Gang* ni ọdún 2017.

==Fíìmù tó ti ṣe==

**Hotel St. James* ni odun 2005 – Ipa kékeré kan
**Run Baby Run* ni odun 2006 – Àtìlẹ́yìn
**Different Shades of Blue* ni odun 2007
**The Next Movie Star Reality Show* ni odun 2007 – Ẹni kẹrin
**Scorned* ni odun 2008 – Ipa pàtàkì - bi Dea Thompson
**The Perfect Picture (2009 film)|The Perfect Picture* ni odun 2009 – Ipa pàtàkì - bi Dede
**A Sting in a Tale* ni odun 2009 – Ipa pàtàkì - bi Frema
**Masquerades*  ni odun 2011 - bi Nana Yaa Boateng
**Phone Swap* ni odun 2012 - bi Gina
**Kamara's Tree* ni odun 2013 - bi Lucy
**Scandal* ni odun 2013 (South African series) – Aku
* *A Letter From Adam* ni odun 2014 – Olùkọ̀wé/Atọ́kùn
**Isoken* ni odun 2017 bi Kukua
**Keteke* ni odun 2017 - ipa pàtàkì - bi Atswei
**Side Chick Gang|Sidechic Gang* ni odun 2018 - bi Baaba
**The Perfect Picture: Ten Years Later* (2019) bi Dede
**Borga* ni odun 2021 - bi iyá
**For Love and Country'' ni odun 2025 - bi Anima Grant

## Àwọn Àmì Ẹ̀yẹ

## Àwọn ìtọ́kasí
Africa Movie Academy Awards (Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ Akádẹ́mì Fiimu Áfíríkà)

The **Africa Movie Academy Awards** Ó jẹ́ ayẹyẹ ìfúnni ní àmì-ẹ̀yẹ lọ́dọọdún, tí wọ́n fi ń dá àwọn òṣerẹ́ ilẹ̀ Áfíríkà àti àwọn tí kì í ṣe ọmọ Áfíríkà tó ti ṣe àfikún tó dára sí iṣẹ́ fíìmù ilẹ̀ Áfíríkà, Àmì ẹ̀yẹ náà jẹ́ èyí tí Peace Anyiam-Osigwe dá sílẹ̀, tí Africa Film Academy sì ń bójú tó. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àṣeyọrí tó gbajúmọ̀ jù lọ fún àwọn eré sinimá ní ilẹ̀ Áfíríkà, Tí wọ́n sì máa ń pè ní "Oscars ti Áfíríkà" nígbà mìíràn.

## Ípa
AMAA ti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí atinúdá fún sinimá Áfíríkà. O máa ń mú àwọn sinimá èdè ìbílẹ̀ wá sí gbangba, ó máa ń tìlẹyìn fún àwọn ìtàn àwọn ọmọ Áfíríkà tó ń gbé ni òkè-òkun, ó sì máa ń bu ọlá fún àwọn tí wọ́n jẹ́ olùdá sinimá tó dára. Àwọn àmì-ẹ̀yẹ yìí ń fún àwọn ènìyàn láyè láti ṣiṣẹ́ pọ̀ kọjá ilẹ̀ Áfíríkà, ó máa ń fi àwọn ènìyàn  tó ní ẹ̀bùn sinimá hàn jákèjádò àgbáyé, ó sì máa ń fún àwọn olùṣe sinimá tó ń bọ̀ ní ìwúrí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Asokore

**Asokore** jẹ́ ìlú kan ní Agbegbe Ashanti ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún ile Ilé-ìwé ẹkọ gíga ti awọn obìnrin TI Ahmadiyya,   ilè ìwé ẹkọ gíga Krobea-Asante,  Ilé-ìwé ẹkọ gíga Tijjania ati ilè ìwé àwọn ọmọ wẹrẹNasir ti o jẹ ọkan nínú Ilé-ìwé ìpìlẹ àgbáyé ti Àtijọ jùlọ ní Agbègbè ti iṣeto ní ọdún 1984. Àwọn ilé-ìwé wọnyí jẹ́ àwọn ilé-iṣẹ́ iyipo keji .  Asokore wà ní agbegbe ibùyọ-oorun Sekyere ti Ekun Ashanti . O jẹ ìlú ẹlẹẹkeji ti ó tóbi jùlọ ní agbègbè àti olú-ìlú rẹ̀ ni Effiduase ní agbègbè Ashanti. Asokore wà ní ibùsọ̀ ogójì láti Kumasi, olú-ìlú ti Ẹkun Ashanti. Asokore ni olú ilé-iṣẹ́ Banki agbègbè Asokore ti o ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ awọn ẹka ní Kumasi àti àwọn ìlú agbègbè.

## Àwọn ìtọ́kasí
Sene West (district)

**Agbegbe Ìwọ̀-oòrùn Sene** jẹ́ ọkan nínú àwọn agbègbè mọkanla ní agbègbè ibùyọ-oorun Bono, Ghana .      Ní àkọkọ o jẹ apakan tẹlẹ ti **agbegbe Sene** ti o tóbi jùlọ lẹhinna ni ọjọ kẹwa Oṣù Kẹta, Ọdún 1989, titi ti apá ìlà-orùn ti Agbègbè ti pin láti ṣẹda **agbegbe ìlà-orùn Sene** ní ọjọ́ kejidinlọgbọn oṣù kẹfà ọdún 2012; bayi ni apakan ti o ku ni a ti tun sọ ní **agbegbe Ìwọ̀-oòrùn Sene** . Àpéjọ agbègbè wà ní apá ìlà-orùn ti Agbègbè ìlà-orùn Bono àti Kwame Danso bí olu ìlú rẹ̀.

## Awọn itọkasi
Warapa (Epilepsy)

thumb|temporal lobe epilepsy comorbidity
**Wárápá** (Epilepsy) jẹ́ àrùn ọpọlọ tí ò ṣeé kó ràn yàn. Àrùn yìí ma ń mú gìrìgìrì bá ẹni tó bá ni l’ójijì. Gìrìgìrì yìí lè mú ẹ̀yà ara kan tàbí gbogbo ara, nígbà míràn ó lè mú èyàn dákú fún ìgbà díẹ̀.

Gìrìgìrì ma ń ṣẹlẹ̀ nígbàtí àwọn agbára tàbí iná-mọ̀nàmọ́ná díẹ̀ tí ó yẹ kí ó wà nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì (cell) ọpọlọ bá ti pọ̀ jù. Oríṣiríṣi ẹ̀yà ọpọlọ ni gìrìgìrì yìí ti lẹ̀ ṣẹ̀ wá. Fún àwọn kan, gìrìgìrì ma ń mú wọn tètè ronú ǹkan míràn tí wọ́n bá ń ṣe ǹkan l’ọ́wọ́, fún àwọn ẹlòmíràn ó ma ń mú wọn gbé'ra ṣán'lẹ̀. Bí gìrìgìrì ṣe tún ma ń wá fún àwọn èèyàn yàtọ̀, ó lè wá bíi ẹ̀kan l'ọ́dún fún àwọn kan, ó dẹ̀ lè ma wá l’ọ́pọ̀lọpọ̀ ìgbà l'ójojúmọ́ fún àwọn ẹlòmíràn.

Pé gìrìgìrì ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kan ò túmọ̀ sí pé èèyàn ní **Wárápá** (pàápàá, ìdá mẹ́wàá àwọn èèyàn l'ágbàáyé ni gìrìgìrì ma mú lẹ́ẹ̀kan ní ìgbésí ayé wọn.) A lè sọ pé èèyàn ní Wárápá tó bá ti ń ní gìrìgìrì bíi ẹ̀mejì sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà. **Wárápá** jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn àrùn tí àwọn èèyàn ti mọ̀ fún ọjọ́ pípẹ́. Fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún sẹ́hìn ni ẹ̀rù, àìmọ̀ àti ìtìjú ti wà l'óri ọ̀rọ̀ Wárápá. Ìtìjú yìí ṣíǹ ṣẹlẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè l'ágbàáyé, ó dẹ̀ ń mú ayé le fún àwọn tó ní àrùn Wárápá àti àwọn mọ̀lẹ́bí wọn.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Odoben

**Odoben** jẹ́ ìlú tí o wà ní agbegbe Asikuma Odoben Brakwa tí ààrin gbùngbùn ti Ghana .  Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún iṣelọpọ koko rẹ̀. O jẹ ìlú Kejì tó lókìkí jùlọ lẹhìn Breman Asikuma - olú-ìlú agbègbè wọn. Odoben jẹ́ olókìkí láti ọdọ Alákóso àkọkọ Ghana, Dokita Kwame Nkrumah ati lakoko àkọkọ rẹ̀, ìlú náà gba ìdàgbàsókè nlá. Tẹlifóònù àti àwọn laini teligirafu tí a fi sórí ẹrọ ni ọna àsopọ ìlú si Agona Swedru. Lára àwọn èèyàn olókìkí ti wọn n jáde láti ìlu Odoben ni, gbajúgbajà olóṣèlú àti olóṣèlú ìlú Ghana, PC Appiah Ofori ati gbajúgbajà Kumasi Asante Kotoko FC Alaga Ofori Nuako. Ìlú náà jẹ́ ilè sí Ilé-ìwé gíga Odoben, ilé-ẹ̀kọ́ gíga Kejì tí o lókìkí jùlọ ni Ghana.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji .  O jẹ ìlú tí olókìkí Ghana Blogger Bismark Botchwey, Alákóso ti Sintim Media.

## Awọn itọkasi
Sasabobirim Festival

**Ayẹyẹ Sasabobirim** jẹ́ àjọ̀dún ọlọ́dọọdun ti àwọn olórí àti àwọn ènìyàn Agbègbè Ìbílẹ̀ Awuah-Domase n ṣe nítòsí Sunyani ní Agbegbe Bono, ti agbegbe Brong Ahafo tí Ghana tẹ́lẹ̀. Oṣù kọkànlá ní wọn máa n ṣe e.    Àwọn míìràn tún sọ pé o jẹ ayẹyẹ ní Oṣù Kẹ̀sán. 

## Àwọn ayẹyẹ
Lakokò àjọ̀dún, wọn a máa ṣe ìtẹ́wọ́gbà àwọn àlejò láti pin ounjẹ àti ohun mímu. Àwọn ènìyàn gbé asọ ibilẹ wọ̀, durbar àwọn ìjòyè sí wà. Ijó àti ìlù tún wà. 

## Pataki
A ṣe ayẹyẹ yíì láti sàmìsí iṣẹlẹ tí o wáyé ní ìṣáájú.  Ayẹyẹ yíì wà fún ìrántí olóyè kan ti o darapọ mọ Yaa Asantewaa láti bá àwọn ará ìlú Yúrópù jà.   

## Awọn itọkasi
Ntotroso

**Ntotroso** jẹ́ ìlú kan ní Agbegbe Àríwá Asutifi ní Agbegbe Ahafo ti Ghana .   ìjìnnàsí rẹ̀ láti Ntotroso si Kenyasi, olú-ìlú agbègbè náà jẹ́ kìlómítà mẹ́tàlá nígbà tí Sunyani, olú-ìlú agbègbè Bono jẹ́ kìlómítà mọ́kànlélógójì. Ilé-ẹ̀kọ́ gíga olókìkí tí o wà ní ìlú yíì, ni Ilé-ẹ̀kọ́ Nọọsi Ntotroso. 

## Ajé
Oko dídá jẹ́ iṣẹ́ àkọkọ ní Ntotroso. Àwọn irúgbìn owó pàtàkì tí wọn gbìn ní agbègbè yíì jẹ́ kòkó ati ìrẹsì . Àwọn oúnjẹ ti a gbìn ní agbègbè yíì ni: kókò, iṣu, ọ̀gẹ̀dẹ̀ dòdò, ẹ̀gẹ.  Láti ọdún 2007 nígbàtí Newmont Ghana ṣe ìdásílẹ̀ iwakusa Ahafo wọn, ọ̀pọlọpọ àwọn ènìyàn ti n ṣiṣẹ ni o gba iṣẹ́ ni ilé-iṣẹ́ ìwakùsà. 

## Ọdún
Àwọn olórí àti àwọn ènìyàn Ntotroso ṣe ayẹyẹ Ọdún Apomasu . Ayẹyẹ yíì fa àwọn ènìyàn agbègbè àti awọn ajeji mọ́ra. 

## Awọn itọkasi
Acherensua

**Acherensua** jẹ́ ìlú kan ní Ẹkun Ahafo ti Ghana .  Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé Atẹle Acherensua.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Ajé
Oko dídá jẹ́ iṣẹ́ pàtàkì jùlọ ni Acherensua. Àwọn ọ̀gbìn olówó pàtàkì ti wọn gbìn ni agbègbè yíì ni koko ati ìrẹsì  wọn si tun gbin Àwọn oúnjẹ  gẹgẹbi Ọ̀gẹ̀dẹ̀ dòdò àti Ẹ̀gẹ nibẹ̀. 

## Awọn itọkasi
Kenyasi

**Kenyasi** jẹ́ ìlú kan ní Ghana àti pé ó jẹ́ olú-ìlú ti Agbegbe Àríwá Asutifi ní Ìpinlẹ̀ Ahafo . Kenyasi jẹ́ àpapọ̀ àwọn ìlú méjì: Kenyasi kínní àti Kenyasi Kejì ni ọ̀pọlọpọ àwọn orísun góòlù fún ìdí eléyìí Newmont, Ghana wíwa góòlù Ahafo ṣe awọn iṣẹ wọn ni agbègbè náà láti ọdún 2007. Kenyasi ní àwọn ọna tààrà sí àwọn ààyè bii Mim, Ahafo ( kìlómítà mẹrinlélógún); Hwidiem (kìlómítà márùn); Ntotroso (kìlómítà mẹ́tàlá). Ilé-ẹ̀kọ́ ètò-ẹ̀kọ gíga olókìkí ní ìlú yìí ni Ile-iwe giga Awọn ọmọbirin OLA (Kenyasi) . 

## Aje
Oko dídá jẹ iṣẹ akọkọ ni Kenyasi. Àwọn irúgbìn owó pàtàkì ti o gbìn ni agbègbè yíì jẹ koko . Ọ̀gẹ̀dẹ̀ dòdò, ẹ̀gẹ wà lára àwọn irúgbìn ounjẹ tí àwọn olùgbé agbègbè n gbìn lóri ìpìlẹ ìgbésí ayé.  Láti ọdún 2007 nígbàtí Newmont Ghana ṣe ìdásílẹ̀ iwakusa Ahafo wọn, ọ̀pọlọpọ àwọn olùgbé ti ni iṣẹ ni bayi ni ẹka ìwakùsà.  ilè iṣẹ ìgbàsílẹ̀ orin Hood Lyrics, àti ilè ìtura Alabama jẹ díẹ nínú àwọn ìṣòwò ti o funni ní iṣẹ́ ní Kenyasi.



## Awọn itọkasi
Wamahinso

**Wamahinso** jẹ́ ìlú kan ní   Agbègbè Àríwá Asutifi ní Ahafo Ekun ti Ghana . Ìlú náà jẹ́ olókìkí fún Ilé-ìwé ìmọ̀-ẹ̀rọ gíga Gyamfi Kumanin.     Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ eto iyipo keji . 

## Ajé
Gẹgẹbi ọpọlọpọ àwọn agbègbè míìràn ní Ẹkun Ahafo, iṣẹ-ogbin ní iṣẹ akọkọ. Síbẹ̀síbẹ̀, wíwá Newmont Goldcorp Ghana ní agbègbè Wamahinso ti gba ọpọlọpọ àwọn ọdọ sínú wíwa góòlù. Àwọn irúgbìn owó pàtàkì ti o gbìn ní agbègbè yíì jẹ koko . Ọ̀gẹ̀dẹ̀, Ẹ̀gẹ wà lára àwọn irúgbìn onjẹ ti àwọn olùgbé agbègbè n gbìn lóri ìpìlẹ ìgbésí ayé. 

## Awọn itọkasi
Odumase, Ghana

**Odumase** (tàbí **Odumase Sunyani West** ) jẹ́ ìlú kékeré àti pé ó jẹ́ olú-ìlú agbegbe Ìwọ̀-oòrùn Sunyani  ti Ekun Bono ti Ghana.   oùnkà àwọn olùgbé jẹ 16,542. 

Odumase ni a mọ̀ sí ilé-ìwé gíga Odomaseman.   Ilé-ìwé náà jẹ́ ilé-ẹ̀kọ́ iyipo keji . 

## Awọn itọkasi