Àwọn Ailanfani ti Ọgbọn Atọwọda (AI)

**Àkọọlẹ̀ Kúkúrú**

Ọgbọn atọwọda (AI) ti gba orí-ayé ní ọ̀pọ̀ ilé iṣẹ́, pàápàá jùlọ nípa bí a ṣe ń yan oṣiṣẹ́ tuntun. Ó ràn àwọn ilé iṣẹ́ lọ́wọ́ láti ṣàtúnṣe iṣẹ́, dín owó-ṣiṣe kù, kí ó sì yara ju títọ́jú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Ṣùgbọ́n, pẹ̀lú gbogbo ànfààní wọ̀nyí, púpọ̀ àilanfani àti ewu tún wà tó ní ipa burú lórí àwọn olùṣàbẹwò, ìdájọ́ òdodo, àti ìbòwò fún ẹ̀tọ́ ènìyàn.

Àpilẹ̀kọ yìí ṣàlàyé àwọn ewu wọ̀nyí ní kíkọ, ó sì fi àwọn àtọkasi aṣẹ jẹ́ kedere.

**1. Ìfarahàn Ẹ̀kẹ̀ — Aṣìṣe, Àìdọgba àti Ikọ̀sí Látàrí AI**

**Ohun tí ó n ṣẹlẹ̀**

Ọpọlọpọ AI n ṣiṣẹ́ lórí data atijọ́ tí ara ènìyàn dá, tí ó sì lè kó ìṣekúṣe wá. Bí data atijọ́ bá ní àìmúlò tàbí ikọ̀sí sí ẹgbẹ́ kan, AI máa gba a gẹ́gẹ́ bí ìlànà tuntun.

**Àpẹẹrẹ**

* AI tí Amazon ṣe nígbà kan bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ àwọn obìnrin nípa bí àwọn data tó kó jọ ṣe dá lórí ìfarahàn ọkùnrin ní ilé iṣẹ́ imọ̀-àyàfi.
* Ọ̀pọ̀ ìwádìí ti fi hàn pé AI tí ń ṣàtẹ̀jáde ede (speech AI) kò mọ̀ ohùn àwọn ènìyàn tí kì í ṣe ti ẹ̀yà funfun dáadáa, pàápàá jùlọ àwọn aṣáájú ede Afirika.

**Ìpa Rẹ̀**

* Ó lé fa kí olùṣàbẹwò tó péye má gba iṣẹ́.
* Ó le di ilé iṣẹ́ mọ́lẹ̀ lórí ẹ̀sùn àìdọgba níwájú òfin.
* Ó le mú kí ẹgbẹ́ kan ní agbára ju omi-in lọ lórí dida iṣẹ́.

**2. Ìṣòro Ìmọ̀lára — AI jẹ́ “Àpótí Dúdú”**

AI púpọ̀ kì í ṣàlàyé idi tí ó fi kọ́ olùṣàbẹwò tàbí idi tí ó fi yan ẹlòmíì, nítorí pé ọ̀pọ̀ nínú wọn jẹ́ algorithm tí kò ní àlàyé kedere.

**Ìdí tí ó fi burú**

* Olùṣàbẹwò kò mọ ohun tí wọ́n ṣe dáadáa tàbí ohun tí wọ́n ṣe aṣìṣe.
* Ó le jẹ́ kí ilé iṣẹ́ padanu ìgboyà àwọn tó fẹ́ ṣiṣẹ́ síbẹ̀.
* Ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè nílò ìmúlò tí ó ṣàlàyé (explainability) nísinsin yìí, ó sì le dà bíi pé ilé iṣẹ́ ń ṣẹ̀sìn òfin.

**3. Àròkọ Tí Kò Dáa — Ìbòwò Fún Data àti Ẹ̀tọ́ Aládani**

AI n gba data tó pọ̀ gan-an:

* àwòrán
* ohùn
* àkọọ́lẹ̀ àwùjọ
* abẹ́lé ẹ̀kọ́
* fídíò ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò

Data báyìí lè jẹ́ ewu tó lágbára.

**Ìṣòro tó wà**

* Ilọ́síwájú cybersecurity kò péye, data lè jọba.
* AI le fi data tí wọ́n gba fún ohun tí a kò sọ jẹ́ (function creep).
* Ofin bíi GDPR ní Yúróòpù n sọ pé ilé iṣẹ́ gbọ́dọ̀ jẹ́ kedere ní ohun tí wọ́n ṣe pẹ̀lú data.

**Ìpa**

* Èrò ọdaràn lè ji data ènìyàn.
* Ó le mu ìyàwèrẹ̀ fún ilé iṣẹ́ ní ọwọ́ òfin.

**4. Ìṣàkóso Ilúmọọṣẹ (Fraud) — Bí AI ṣe Rọrùn fún Ènìyàn Láti Ṣàtan**

AI ti mú kí ríròpo ara ẹni rọrùn:

* àwọn ènìyàn n lo ChatGPT tàbí generator míì láti kọ́ CV tí kò tọ́nà,
* díẹ̀ lo deepfake fún fídíò ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò.

**Ìpa**

Ibi tí AI yẹ kí ó ṣe iranlọwọ ni ó di ọ̀nà tí ẹnikẹ́ni fi lè ṣe èké, tí ó fi mú kí ilé iṣẹ́ ṣe aṣìṣe ní yíyan ẹni tí kò tọ́nà.

**5. Ìdàgbàsókè Aiyé — Dín Iṣẹ́ Ọmọ-Eni Kù**

Nigbati ilé iṣẹ́ bá gbèrò AI ju, wọn kọ́ láti:

* mọ̀ ìwà ènìyàn,
* ṣe àfihàn ọgbọ́n ara ẹni,
* gbọ́ ohun tí olùṣàbẹwò fẹ́ sọ ní dákẹ́dákẹ́.

Ó dín:

* ọgbọ́n ìmúlò HR kù,
* àkóso ọpọlọ ènìyàn lórí iṣẹ́.

**6. Ẹ̀sùn Òfin — AI Fi Ilé iṣẹ́ sí Ẹ̀sùn Lábẹ́ Òfin**

AI tí ó ṣe:

* ikọ̀sí,
* ibajẹ data,
* tàbí àìfihàn ìlànà

le fa kí ilé iṣẹ́:

* jẹ́ gbèsè lórí ẹ̀sùn discrimination,
* jiya ìfine,
* padanu orúkọ rere.

Ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe òfin tuntun fún AI nínú hiring.

**7. Aṣiṣe Imọ̀ — Ìfarapa Ohùn àti Ede**

Ohùn tí a sọ yàtọ̀ síra ní agbègbè àti ní ìran. Ọ̀pọ̀ AI tí ń gbọ́ ohùn:

* kò mọ̀ Yorùbá dáadáa,
* kò mọ̀ èdè tí kò wọpọ̀,
* ní aṣiṣe fún ohùn tí kì í ṣe ti “accent” Gẹ̀ẹ́sì dídán.

**Ìpa**

Gbogbo olùṣàbẹwò tí ó ní ìsọ̀rọ̀ ede tàbí ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò tí kò péye lè jẹ́ kí AI dá wọn lóró, kí ó sì sọ wọ́n di aimúlò — bí wọ́n tilẹ̀ péye.

**8. Ìfarapa Orúkọ Ilé iṣẹ́ — Irírí Àdánidá Tí Kò Dáa**

Ọ̀pọ̀ ènìyàn kò nífẹ̀ sí kí robot tàbí algorithm dá ìgbésí ayé wọn lórí. Bí AI bá jẹ́ kó ṣòro fún ènìyàn láti mọ ohun tí a ròyìn wọn, wọn le sọ̀rọ̀ burú nípa ilé iṣẹ́.

Èyí le:

* dín ènìyàn tí ń wá iṣẹ́ kù,
* fa ìbànújẹ̀,
* wó orúkọ ilé iṣẹ́ lówọ́.

**IPARI**

Láìka gbogbo ànfààní AI, púpọ̀ àilanfani nla ṣì wà:

* ikọ̀sí,
* àìmọ̀dájú nínú aláyé,
* ewu data,
* rirọrùn fún èké,
* ewu òfin.

AI kò gbọ́dọ̀ rọ́pò ìmúlò ọgbọ́n ènìyàn nínú yíyan oṣiṣẹ́. Dípò bẹ́ẹ̀, ó yẹ kí a lo o gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ tí ìmúlò ènìyàn ń ṣàkóso.