Mary Abukutsa-Onyango

**Mary Oyiela Abukutsa-Onyango** (ti a bi 20 Kínní 1959) jẹ onimọ-jinlẹ ati aja fun ètò  omoniyan ati oni ìmò ogbin láti  orílè-èdè Kenya ti o ṣe amọja nípa  ètò  eko àgbè nípa pá  lórí  ẹka olericulture, agronomy, physiology ọgbin . Abukutsa-Onyango jẹ olukọ ọjọgbọn ti ẹ̀kọ́ horticulture ni Ile-ẹkọ gíga Jomo Kenyatta ti Agriculture ati Imọ-ẹrọ ti iṣẹ rẹ da lori awọn irúgbìn onjẹ abínibí ti ile adúláwò Afíríkà.  Abukutsa Onyango ti ṣe ìwádìí báwo ni a ṣe le lo awọn ẹfọ abínibí ile Áfíríkà lati kojú aarun ajẹsara ni Áfíríkà lákòókò ti o n ṣetọju ọna ti owo-wiwọle ti o ni aabo pàápàá lákòókò oju-ọjọ ti o nira àti oju-ọjọ diẹ sii..

## Ìgbésí  àyè  ibẹrẹ àti ọ̀rọ̀  ẹbí
Mary Oyiela Abukutsa-Onyango ni a bi ni 20 Kínní ọdún 1959 ni ìlú Ematsuli, ni orílè-èdè Kenya. O jẹ ẹkẹta ti a bi nínu ìdílé ti awọn ọmọ mẹjọ si Enos Abukutsa Masele ati Rosebella Amumbwe Abukutsa. O ṣe iribọmi ni ilé  ìjọsìn Ilungu  Seven  Day Adventist Church ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1975 nipasẹ Olusoagutan Washington Buka.  Lákòókò ti o ti dàgbà ni orílè-èdè Kenya, Abukutsa-Onyango ṣe àìsàn nítorí àjèjì si awọn ọlọjẹ ẹranko, nitorinaa idile rẹ ṣe ounjẹ awọn ẹfọ Afíríkà ti o lọpọlọpọ nibiti o ngbe bii African nightshade, jute mallow, ati ewe cowpeas . Ọkan nínu awọn iya-nla rẹ ti se awọn ewe elegede pẹlu ẹpa tàbi lẹẹ sesame. Bàbá Abukutsa-Onyango, Enos gba ọmọ rẹ ni ìyànjú o si ṣe atilẹyin lati di ọmọ-iwe, iya rẹ Rosebella si kọ ọ lati nifẹ ati abojuto.  Abukutsa-Onyango gbeyawo JC Onyango ni ojo keta osu kerin odun 1987 o si bi omokunrin meji, Douglas Ochieng' ati Anthony Okelo.

## Ẹkọ
Abukutsa-Onyango lọ si ile-iwe alakọbẹrẹ Ematsuli lati 1966 si 1972 ni Emuhya, Kenya. Lẹhinna o lọ si ile-iwe giga Awọn ọmọbirin Bunyore lati 1973 si 1976 ni Wekhomo, Kenya ati Ng'iya Girls High School ni 1977 ni Ng'iya, Kenya. O gba Apon ti Imọ-jinlẹ ni Iṣẹ-ogbin ni ọdun 1983 lati Ile-ẹkọ giga ti Ilu Nairobi . O gba Masters of Sciences ni Agriculture ni ọdun 1988 lati Ile-ẹkọ giga ti Nairobi. Nikẹhin, o gba Dokita rẹ ti Imọye ni Olericulture, Plant Physiology and Nutrition in 1995 lati Wye College, University of London.

## Iṣẹ ati iṣẹ
Ifẹ ati imọriri Abukutsa-Onyango ti awọn ẹfọ ile Afirika jẹ jijẹ nipasẹ aleji si awọn ọlọjẹ ẹranko ti o ni bi ọmọde. Eyi mu ki o lepa iṣẹ-ogbin bi o ṣe fẹ lati “ṣafihan agbara ti o farapamọ ni awọn ẹfọ abinibi Afirika,” o sọ. O ti kopa ninu iwadi ti awọn ẹfọ abinibi ile Afirika lati ọdun 1990 lori ipele ẹkọ ati ipele ti o wulo pẹlu awọn agbe. O ṣe iwadii awọn ohun ọgbin abinibi ti Kenya lati ṣe iwadii ṣiṣeeṣe awọn irugbin ti awọn agbe nlo. Iwadi rẹ ti yipada ati pe o dojukọ awọn ohun-ini ijẹẹmu ti awọn ẹfọ. Iwadi rẹ ti fihan pe awọn ọya amaranth, ọgbin Spider, ati African nightshade ni awọn iye ti amuaradagba ati irin ati pe o jẹ ọlọrọ ni kalisiomu, folate, ati vitamin A, C, ati E.  Sise ti awọn ẹfọ wọnyi gẹgẹbi iwadi nipasẹ Abukutsa-Onyango le ṣe iranlọwọ lati koju aiṣedeede ni Afirika bi wọn ṣe pese awọn ounjẹ pataki ati awọn ọlọjẹ fun awọn ti ko le ni ẹran. 

Abukutsa-Onyango jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Ẹgbẹ Awọn Obirin Afirika ninu Iwadi ati Idagbasoke Ogbin (AWARD), eto ti a ṣẹda lati mu alekun awọn obinrin ti o ni oye ti o n ṣe atilẹyin fun awọn agbẹ obinrin ni Afirika. Pẹlu profaili yii, Abukutsa-Onyango ti ni anfani lati ni ipa lori awọn oluṣe eto imulo Kenya. Fun apẹẹrẹ, Ile-iṣẹ Ilera ti gba awọn ile-iwosan niyanju lati lo awọn ẹfọ abinibi abinibi Afirika ni awọn ounjẹ ti awọn alaisan HIV . 

Abukutsa-Onyango ti ṣe atẹjade diẹ sii ju 20 awọn nkan imọ-jinlẹ atunyẹwo ẹlẹgbẹ ati pe o nkọ ni bayi bi olukọ ọjọgbọn ti horticulture ni Ile-ẹkọ giga Jomo Kenyatta ti Agriculture ati Imọ-ẹrọ ni Juja, Kenya.

## Awọn Ìpolongorẹ
Abukutsa-Onyango ti ṣeduro jijẹ awọn ohun ọgbin abinibi ile Afirika fun ọdun 20.  O ti ṣe itọsọna awọn ipolongo eto-ẹkọ ti gbogbo eniyan ati ṣiṣẹ pẹlu awọn ile ounjẹ ati awọn ile itaja nla lati le rii bi o ṣe le ṣafikun awọn ounjẹ diẹ sii, awọn ẹfọ abinibi sinu awọn ounjẹ ti awọn eniyan. Iṣoro pataki kan ni pe awọn eniyan ko mọ bi a ṣe le ṣe awọn ẹfọ naa. Abukutsa-Onyango wa awọn ilana ti o padanu nipasẹ awọn iran titun ati idanwo wọn fun iye ijẹẹmu. 

Abukutsa-Onyango gbagbọ pe awọn ẹfọ abinibi ti ile Afirika ni iye ijẹẹmu diẹ sii ju awọn ẹfọ nla lọ bi eso kabeeji ati owo.  O ṣe agbero ipadabọ awọn irugbin wọnyi lati koju awọn ọran ti ounjẹ, ilera, ati osi.  Ni ọdun 2010 o tun sọ nipa awọn iṣoro ti atẹjade awọn imọran rẹ ati pataki Wiwọle Ṣii silẹ ni Ile-ikawe University of Nairobi ti Bioline International ṣeto. 

Abukutsa-Onyango ti sọrọ ni TED@Nairobi fun wiwa Talent TED2013.  O funni ni ẹri ti aini jijẹ ẹfọ nipasẹ awọn ọmọ Afirika ati awọn ero fun iṣowo siwaju ati igbega awọn ẹfọ abinibi ile Afirika. O mẹnuba ni ṣoki awọn anfani ti dida awọn ẹfọ wọnyi gẹgẹbi akoko idagba kukuru wọn, iyipada si oju-ọjọ agbegbe, ifarada wahala, ati iye ijẹẹmu.

## Àwọn amin ẹyẹ

* Abukutsa-Onyango's research was showcased to US Secretary of State, Hillary Clinton on 5 August 2009 at NARL-KARI.
* She won first prize and RUFORUM trophy for a Young Professionals and Women Scientist Research Competition in Addis Ababa, Ethiopia and was recognized by the African Union.
* She received the CGIAR Science Award for Outstanding Communications by the Consultative Group in Agricultural Research (CGIAR) in 2007.
* She was awarded International Scientist of the year 2002 by the International Biographical Centre, Cambridge, England.
* She received the Edinburgh Medal in 2014 for dedication to finding sustainable solutions to obesity and malnutrition in Africa.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ