open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paul Kehinde

**Paul Kehinde** (tí wọ́n bí ní 7 July 1988 – tó sì kú ní 18 November 2021) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó fìgbà kan jẹ́ eléré-ìdárayá tó máa ń gbé nǹkan tó wúwo. Ìlú Epe, ní Ìpínlẹ̀ Èkó, ní Nàìjíríà ni wọ́n bi sí. Ó parí kíláàsì ti àwọn ọkùnrin ti 65&nbsp;kg àti ti 72&nbsp;kg. Ní 2014 Commonwealth Games ó parí ìdíje àwọn ọkùnrin fún 72 kg, níbi ayẹyẹ náà, níbi tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ oníwárà. Kehinde kú ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kọkànlá ọdún 2021 ní Eko, lẹ́yìn àìsàn ráńpẹ́ kan.

* **Àwọn àṣeyọrí rẹ̀:** 
* 2011 – World Championships Silver medalist
* 2014 – Commonwealth Games Gold medalist
* 2015 – Malaysia World Cup Gold medalist
* 2015 – All Africa Games Gold medalist setting an African Record of 214&nbsp;kg.
* 2016 – Rio Paralympics- Broke the World Record twice with lifts of 218&nbsp;kg & 220&nbsp;kg
* 2017 – Mexico World Championships Gold medalist with another World Record lift of 220.5&nbsp;kg.
* 2018 – World Para-Power lifting Championships, Fazza, Dubia. Gold medal with Record breaking lift of 221&nbsp;kg .
* 2018 – Commonwealth Games, Gold Coast, Australia. Silver medalist in +65&nbsp;kg Para-Power lifting
* 2018 August – African Para-Power lifting Championships +65&nbsp;kg Gold medalist
* 2018 December – Nigerian National Sports Festival +65&nbsp;kg Silver medalist.

## Àwọn ìtọ́kasí
Nneka Ezeigbo

**Nneka Ezeigbo** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń gbá bakẹtibọ́ọ̀lù. Arábìnrin jẹ́ ọkàn lára àwọn Òṣeré márùn-ún tí orúkọ rẹ yóò yọ ní Roll Academic Honor Roll NEC fún ìgbà mẹ́rin,  Òṣèré kan ṣoṣo nínú àwọn ètò ìtàn-akọọlẹ láti kópa nínú mẹ́rin àwọn ẹgbẹ́ aṣáájú ìgbà déédéé NEC mẹrin. 

## Ìgbésí ayé ibẹ̀rẹ̀
Ìyá rẹ jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Jamaika tí bàbá rẹ̀ jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Nàìjíríà. Tí ó dàgbà ní Ilu Ewing, New Jersey, bàbá rẹ̀ kú nípa àrùn kásà nígbà tí ó jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ ní ilé-ìwé Ile-iwe giga Notre Dame . Ó ní àwọn àbúrò méjì tí orúkọ wọ́n jẹ́ Chukwuka (Ẹ̀gbọ́n obìnrin tí ó gbá bakẹtibọ́ọ̀lù ní Yunifasiti Marshall àti Obi ( Àbúrò ọkùnrin tí o ń gbá bọ́ọ̀lù ní Gannon lọ́wọ́lọ́wọ́).  

## Àwọn ìtọkasi

#
##

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Jane Asinde

**Jane Asinde** jẹ́ agbábọ́ọ̀lù bakẹtibọ́ọ̀lù ti Ugandan tí ó ń gbá bọ́ọ̀lù gẹ́gẹ́ bí iwájú. Ó gbá ayọ̀ ìkankanlógún East Carolina (1/25/22). Ó je èrè WBCA NCAA First Team All-American honors gẹ́gẹ́ bí ìkejì ní Grayson College . 

 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1996
Endurance Abinuwa

**Endurance Abinuwa** (tí wọ́n bí ní 31 July 1987) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ eléré-ìdárayá tó máa ń sáré. Ó kópa nínú ìdíje 2012 Summer Olympics.

## Àwọn ìtọ́kasí
Rose Aboaje

**Rose Aboaje** (tí wọ́n bí ní ọdún 1977) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdẹ̀ Nàìjíríà, tó sì fìgbà kan jẹ́ eléré-ìdárayá tó máa ń sáré fún Nàìjíríà nínú àwọn ìdíje àárín ìlú àti ti àgbáyé. Ó ti gba àwọn àmì-ẹ̀yẹ oníde àti onífàdákà nínú ìdíje ọgọ́rùn-ún mítà (100) àti igba (200) mítà níbi ayẹyẹ 1998 African Championships in Athletics.

## Ìdíje àgbáyé

## Ìkópa rẹ̀ nínú ìdíje tó pegedé

* Ọgọ́rùn-ún mítà – 11.31 (1998)
* Igba mítà – 22.83 (1998)

## Àwọn ìtọ́kasí
Amòfin

thumb|Àwòrán Amòfin kan
**Amòfin** ni a lè pè ní ẹni tí ó ń ṣísẹ́ òfin tàbí tí ó ń fi òfin ṣiṣẹ́ ṣe. Ipa tí amòfin ń kò kò kéré láàrín ìlú sí ìlú ati orílẹ̀-èdè sí orílẹ̀-èdè. Amòfin lè jẹ́ agbèfúni (solicitor), ó lè jẹ́  amòfin níwájú adájọ́, ó lè jẹ́  amòfin ajàfẹ́tọ́ẹni àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ. Èyíkéyí tí kò báà jẹ́ nínú iṣẹ́ wọn ni ó ní ojúṣe tìrẹ àti ànfaní rẹ̀ pẹ̀lú.Ṣíṣe iṣẹ́ amòfin ni ó ní kíkọ́ ati mímọ̀ nípa àpadé-àludé bí ofin ìlú tabi orílẹ̀-èdè bá ṣe rí àti ìmọ̀ nípa bí a ṣe lè lo òfin náà láti fi yanjú ìṣòro.

## Èdè ìperí wọn
Onírúurú nkan ni oríṣiríṣi ìlú tàbí orílẹ̀-èdè ma ń wo ṣàkun rẹ̀ kí wọ́n tó lè pe enìkan ni amòfin, fúndí èyí, orúkọ tí wọn a máa pe amòfin ní ibìkan sí òmíràn a máa yàtọ̀ sírawọn.

Àwọn ìlú mìíràn ní osíṣi iṣẹ́ amòfin méjì tí wọ́n sì pè wọ́n ní barrister ati solicitor, nígbà tí àwọn kan jan orúkọ méjèèjì pọ̀. Bí wọ́n bá pe ènìyàn ní Barrister, ó túmọ̀ sí wípé irúfẹ́ ẹni bẹ́ẹ̀ jẹ́ akọni níwájú adájọ́, nígbà tí Solicitor túmọ̀ sí ẹni tí kọ́ nípa bí wọ́n ṣe ń gbé ẹjọ́ kan tàbí òmíràn lọ síwájú adájọ́ nílé-ẹjọ́. Agbègbè tàbí ìlú ni ó lè sọ bí Solicitor bá lè ṣègbè fúnni nílé ẹjọ́ bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé wọn kò fi bẹ́ẹ̀ ní ẹ̀tọ́ láti dúró ṣègbè tàbí tako ẹjọ́ níwájú adájọ́. Lóòtọ́ ni Barrister àti Solicitor kọ́ ẹ̀kọ́ nípa ìmọ̀ òfin síbẹ̀, iṣẹ́ wọn yàtọ̀ sírawọn.
Ìyàtọ̀ láàrín Barrister àti Solicitor ni ó jẹyọ nínú ìmọ̀òfin awọn gẹ̀ẹ́sì, tí ó sì jẹ́ wípé púpọ̀ nínú àwọn orílẹ̀-èdè tí Won gba òmìnira kúrò lọ́wọ́ ìmúnisìn àwọn gẹ̀ẹ́sì ni wọ́n ń lo ìlànà òfin gẹ̀èsì, síbẹ̀ wọ́n sọ orúkọ méjèèjì di ọ̀kan. Àwọn orílẹ̀-èdè bíi: New Zealand, Kánádà, India Pakistan, àti US ni wọ́n sọ Barrister àti Solicitor (agbẹjọ́rò) di ọ̀kan ṣoṣo.   Àwọn mìíràn náà tún pa iṣẹ́ àwọn agbẹjọ́ró méjèèjì náà pọ̀ di ẹyọkan tí wọ́n sì sọniṣẹ́ wọn fi ẹyọkan pẹ̀lú. Ní USA, wọn a máa pe Barrister àti Solicitor ní *attorneys", *tí ó túmọ̀ sí agbẹjọ́rò tí ó lè jà fúnni tàbí takoni níwájú adájọ́.  Amọ́ ní orílẹ̀-èdè India àti Pakistan, wọn a máa pe amòfin agbẹjọ́rò ní advocates. Nígbà tí àwọn mìíràn jan àwọn orúkọ amòfin agbẹjọ́rò bíi :"barrister àti solicitor" tàbí "attorney àti counselor" láti fi júwe oníṣẹ́ òfin tí a mọ̀ sí agbẹjọ́rò lápapọ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Esther Oyema

**Esther Oyema** (tí wọ́n bí ní 20 April 1982) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti eléré-ìdárayá tó máá ń gbé nǹkan tó wúwo.

Oyema parí ìdíje ti ayẹyẹ 61 kg fún àọn obìnrin ní 2014 Commonwealth Games, ibẹ̀ sì ni wọ́n ti fún ní àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà fún títayọ rẹ̀ nínú eré-ìdárayá náà fún gbígbé ohun tó tó ìwọ̀n 122.4&nbsp;kg. Ní ọdún 2015, ó gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà ní All-Africa Games, nípa gbígbé ohun tó tó ìwọ̀n 133&nbsp;kg, èyí tó ju àṣẹyọrí rẹ̀ nígbà kan rí tó gbé 126&nbsp;kg. Ní ọdún kan náà, ó rin ìrìn-àjò lọ sí ìlú Almaty, Kazakhstan níbi tó ti gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà mìíràn ní IPC Powerlifting Asian Open Championships fún gbígbé ìwọ̀n tó tó 79&nbsp;kg. Lásìkò 2016 Summer Paralympics, ó gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdá́kà nígbà tó díje dupò pẹ̀lú Amalia Perez ní women's 55 kg, tó sì borí. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà, ó sì fi àkọsílẹ̀ tuntun lélẹ̀ nígbà tó gbé 131&nbsp;kg ní ayẹyẹ women's lightweight event ní 2018 Commonwealth games.

Ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù karùn-ún, ọdún 2020, International Paralympic Committee (IPC) dá a dúró fún kíkópa nínú ìdíje fún ọdún márùn-ún lẹ́yìn tó fìdí rẹmi nínú ìdánwò kan. Ó parí ìdíje ti ọdún 2019 International Paralympic tí ó wáyé ní Oriental Hotel, ní Victoria Island ní Eko, níbi tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà mìíràn, àmọ́ wọ́n gbadà gbà á. Wọ́n gba ìtọ̀ rẹ̀ láti fi ṣe àyẹ̀wò, wọ́n sì ri pé ó ní àrùn19-norandrosterone.

## Àwọn ìtọ́kasí
Bukola Abogunloko

**Bukola Dammy Abogunloko** (tí wọ́n bí ní 18 August 1994) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ eléré-ìárayá tó ń sáré. Ó kópa nínú ìdíje ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nínú 4 × 400 metres relay, ní 2012 Olympics, tó sì jáwé olúborí. Àmọ́ wọ́n já wọn bọ́ nínú ìdíje tó kẹ́hìn.

## Àwọn ìtọ́kasí
Margaret Adeoye

**Margaret Adetutu Adeoye** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹrin ọdún 1985  jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Britain tó máa ń sáré nínú ìdíje eré-ìdárayá, tó sì máa ń kópa nínú ìdíje onígba mítà.Ó ṣojú ìlú Britain nínú ìdíje igba mítà ní ìlú London, ní ọdún 2012.

Ìdíje rẹ̀ tó dára jù fún eré igba mítà wáyé ní ọjọ́ kẹfà oṣụ̀ kẹjọ, ọdún 2012, nígbà tí ó sá eré náà fún ìṣẹ́jú àáyá 22.94s, èyí sì mu kí ó kópa nínú ìdíje tó tẹ̀le. Àmọ́ ó gbé ipò keje nínú ìdíje náà, kò sì lè tẹ̀síwájúsí ìpele tó kan. Ní ọdún 2013, ó sá eré igba mítà láàárín ìṣẹ́jú àáyá 22.88.

## Àwọn ìdíje agbáyé tí ó ti kópa

## Àwọn ìtọ́kasí
Tosin Adeloye

**Tosin Adeloye** (tí wọ́n bí ní 7 February 1996) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ eléré-ìárayá tó ń sáré. Ó kópa nínú ìdíje irinwó mítà ní ayẹyẹ 2015 World Championships in Athletics, ní Beijing, China.

## Ìlo oògùn olóró
Wọ́n ṣe àyẹ̀wò fún Adeloye ní National Sports Festival, Eko, ní oṣù kejìlá ọdún 2012, nígbà tí ó wà ní ọmọdún mẹ́rìndínlógún (16). Èsì àyẹ̀wò náà fi hàn pé ó ní anabolic steroid Metenolone lágọ̀ọ́ ara rẹ̀, èyí sì mu kí ó pàdánù àǹfààní láti máa kópa nínú eré-ìdárayá fún ọdún méjì. Ní ọjọ́ kẹfà oṣù kìíní ọdún 2015, wọ́n fun ní ààyè náà padà. 

Ó tún pàdánù àǹfààní láti máa tẹ̀síwájú nínú ṣíṣe eré-ìdárayá nígbà tí wọ́n tún ṣe àyẹ̀wò mìíràn fun ní ọdún 2016, tí wọ́n sì bá oògùn olóró ní ara rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Folashade Abugan

**Folashade Abigeal Abugan** (tí wọ́n bí ní 17 December 1990) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ eléré-ìárayá tó ń sáré irinwo (400) mítà. Òun ló gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ fún ìdíje irinwo míta ní 2007 All-Africa Games, tó sì tún wa padà gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdákà nínú ìdíje 2008 African Championships, níbi tí ó ti fi àkọsílẹ̀ tuntun kalẹ̀, tó sáré fún ìṣẹ́jú àáyá 50.89. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà nínú ìdíje 2008 World Junior Championships in Athletics àti 2009 African Junior Athletics Championships.

Ó fara hàn nínú ìdíje ti ọdún 2010 Commonwealth Games ní ìlú Delhi, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdákà fún Nàìjíríà nínú ìdíje irinwó (400) mítà àti mítà 4x400. Àmọ́ wọ́n já Abugan kúrò nínú ìdíje náà, tí wọn ò sì gbà á láyè láti kópa nínú ìdíje mọ́ nítorí wọ́n bá oògùn olóró nínú ẹ̀jẹ̀ rẹ̀ nígbà tí wọ́n ṣe àyẹ̀wò fun, tí wọ́n sì ri dájú pé ó ní testosterone prohormone, nínú èsì àyẹ̀wò náà.

## Àwọn àṣeyọrí rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Sekinat Adesanya

**Sekinat Adesanya Akinpelu** (tí wọ́n bí ní 25 July 1987) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó máa ń kópa nínú eré sísá, fún irinwó mítà.

Ìdíje rẹ̀ tó dára jù ni èyí tó parí eré náà, láàárín ìṣẹ́jú àáyá 52.48, tó wáyé ní ìdíje 2006 World Junior Championships.

## Àwọn àṣeyọrí rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Yinka Ajayi

**Yinka Ajayi** (tí wọ́n bí ní 11 August 1997) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje eré sísà ti irinwó mítà. Òun ló gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ fún ìdíje 2018 African Championships in Asaba. Nínú ìdíje tó kópa nínú, ó gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ nínú ìdíje 2017 Islamic Solidarity Games, tó jẹ́ àfikún sí àwọn ìdíje mìíràn. Ọmọ ìyá kan náà ni oùn àti Miami Dolphins tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́; Jay Ajayi.

Òun ló gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdákà fún ipò keji tó gbé nínú ìdíje irinwó mítà ní 2018 Commonwealth Games, Ó sì tún kópa nínú ìdíje 4 × 400 m (Patience George, Glory Nathaniel, Praise Idamadudu, Ajayi), èyí sì mu kí ó gé ipò kejì, tí ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdákà.

Ó gbé ipò kejì nínú ìdíje 2017 Nigerian Championships, èyí sì ní ìdíje rẹ̀ tó dára jù, tó sá eré fún ìṣẹ́jú àáyá 51.57, pẹ̀lú Patience George ní ẹ̀yìn rẹ̀. Ó kópa nínú ìdíje irinwó mítà nínú 2017 IAAF World Championships. Ìdíje rẹ̀ tó dára jù ni èyí tó sá fún ìṣẹ́jú àáyá 51.22 ní ìlú Abuja, ní 2018 Abuja Golden League.

## Àwọn ìdíje rẹ̀ nínú ìdíje àgbáyé

## Àwọn ìtọ́kasí
Kudirat Akhigbe

**Kudirat Akhigbe** (tí wọ́n bí ní 29 December 1981) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje eré sísá, tó sì máa ń sá eré irinwó mítà.

Ó gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ nínú ìdíje 4 × 400 metres relay ní 2002 àti 2006 Commonwealth Games, bẹ́ẹ̀ náà ni ó kópa nínú ìdíje ti ọdún 2002, tí kò sì dé eré àṣekágbà. Nínú ìdíje 2002 African Championships, ó parí pẹ̀lú ipò karùn-ún, nínú irinwó mítà, tó sì gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdákà nínú ìdíje 4 × 400 metres relay.

Ìdíje rẹ̀ tó dára jù ni eré tó sá fún ìṣẹ́jú àáyá 51.60, èyí tó wáyé ní oṣù kẹfà ní ọdún 2001 ní ìlú Seville.

## Àọn ìtọ́kasí
Glory Alozie

**Gloria “Glory” Alozie Oluchi** (tí wọ́n bí ní 30 December 1977) fìgbà kan jẹ́ eléré-ìdárayá tó máa ń kópá nínú eré-sísá. Wọ́n bí i sí orílẹ̀-èdẹ̀ Nàìjíríà, ó sì máa ń ṣojú orílẹ̀-èdè rẹ̀ àti ìlú Spain

Nígbà tó kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ ìkópa rẹ̀ nínú ìdíje ní ọdún 1996, ó di ẹni tó ní àṣeyọrí ńlá nínú iṣẹ́ tóyàn láàyò yìí. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò fìgbà kan jáwé olúborí nínú ìdíje àgbáyé rí, àmọ́ ó ti fìgbà márùn-ún gbé ipò kejì. Látàri ṣíṣe aṣojú fún Nàìjíríà, ó di ajáwé olúborí nínú àwọn ìdíje Africa ní ẹ̀ẹ̀mejì.

## Ìkópa rẹ̀ tó dára jù

## Ìkópa rẹ̀ nínú ìdíje àgbáyé

## Àwọn ìtọ́kasí
Patience Okon George

**Patience Okon George**  (tí wọ́n bí ní 25 November 1991) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje eré-sísá. Ó kópa nínú ìdíje irinwó mítà ní 2015 World Championships in Athletics, ní ìlú Beijing, China àti ní 2016 Rio Olympic Games. George ti gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ ní ẹ̀ẹ̀mejì ọ̀tọ̀tọ̀, nínú ìdíje African Championships fún irinwó mítà. Ó sì ti fìgbà mẹ́ta jáwé olúborí nínú ìdíje ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, fún irinwó mítà.

Ní ọjọ́ kejì oṣù kẹjọ ọdún 2014, ó sá eré àkósá fún ìdíje 4 × 400 m relay fún ẹgbẹ́ Nàìjíríà, ó sì gbé ipò kejì, ní Glasgow Commonwealth Games. Bákan náà ni ó kópa nínú ìdíje 4 × 100 m fún Nàìjíríà.

Okon George gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ nínú ìdíje 2014 African Championships in Marrakesh, pẹ̀lú Sade Abugan àti Kabange Mupopo ti ìlú Zambia. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà fún gbígbé ipò kìíní nínú ìdíje 4 × 400 m pẹ̀lú Regina George, Ada Benjamin, àti Sade Abugan.

## Àwọn ìkópa rẹ̀ nínú ìdíje àgbáyé

## Àwọn ìtọ́kasí
Adijat Gbadamosi

**Adijat Gbadamosi Jẹ́ abẹṣẹku-bi-ojo nínú ìpele bantamweight, ó sì gba àmi ẹ̀yẹ fàdákà nínú ìdíje òlíḿpíkì tí àwọn ọ̀dọ́ ni Buenos Aires ọdún 2018. Ó jẹ́ ọmọbìnrin àkọ́kọ́ tí yóò gba oyè ẹni aláwọ̀ dúdú tí ó mọ ẹsẹ̀ jà jùlọ lẹ́hìn ìgbà tí ó jáwé olúborí lórí ọmọ orílẹ̀ èdè Zimbabwe Patience Mastara nínú ìdíje náà**    .

Adijat Gbadamosi, Wọ́n bí ni ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n, oṣù Kejìlá, ọdún 2001 ní Orílẹ̀-èdè Nigeria. 

Adijat Gbadamosi bẹ̀rẹ̀ eré ẹ̀ṣẹ́ kíkàn rẹ̀ fún kíkópa nínú àwọn ìdíje tí ẹsẹ̀ kùkú, kí ó tó di pé ó sojú Nàìjíríà ní ọdún 2018 nínú ìdíje Olimpiki àwọn ọ̀dọ́ tí ó wáyé ni Buenos Aires ní ìlú Argentina, tí ó sì gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà léhìn ìgbà tí ó pàdánù sí owó ìkejì rẹ̀, arábìnrin ọmọ ilẹ̀ Italy, Martina La Piana. 

 

Ní ọdún kan náà, ó gba àmì ẹ̀yẹ Wúrà nínú ìdíje African Youth Boxing Championship ní ìlú Morocco. Ní ọdún 2019, Gbadamosi gba àmì ẹ̀yẹ ẹni tí ó mọ ẹ̀ṣẹ jà jùlọ, tí ọ̀kànlélọ́gọ́rùn-ún irú rẹ̀, tí ó máa ń wáyé ní ọjọ́ Sátisé tí ó ń gbéyìn oṣù. Tí ó wáyé ní ibi ìṣeré Mobolaji Johnson, ìlú Èkó. 

[6]
Ede Angas

**Ẹ́dẹ̀ Ngas**, tàbí **Angas**, jẹ́ èdè Áfríkà-mọ́-Ásíà tí wọ́n ń sọ ní Ìpínlẹ̀ Plateau, Nàìjíríà. Èdè náà pín sí méjì: Hill Angas àti Plain Angas. Èdè Ngas jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè gbòógì ní Ìpínlẹ̀ Plateau, gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ ìkànìyàn ọdún 1952, àwọn ènìyàn Ngas ní ẹ̀yà tí ó tóbi jù lọ ní Ìpínlẹ̀ Plateau. Balogun tí ó fẹ̀yìntì, Yakubu Gowan jẹ́ ọ̀kan lára àwọn gbajúmọ̀ ní Nàìjíríà tí ó jẹ́ ọmọ Ngas.

## Àwọn Èdè
Èdè Angas ni :

;Angas
*Ngasic: Ngas (Angas), Belnəng; ?Miler
*Mwaghavulic: Mwaghavul, Mupun (Mapun), Takas (Toos); Cakfem-Mushere
*Miship (Chip)
*Pan cluster
**Chakato; Jorto (spurious)
**Jipal, Mernyang (Mirriam), Kwagallak, Kofyar (Doemak), Bwol, Goram, Jibyal
*Nteng
*Tel (Tɛɛl, Montol)
*Talic: Tal, Pyapun, Koenoem
*Goemaic: Goemai
*Yiwom (Ywom, Gerka)

Àkíyèsí wá pé nínú àwọn orúkọ èdè yìí, Àkọtọ́ wá fún *[[oe|oe]]* tí ó dúró fún mid central vowel **ə**, èyí tó jẹ́ pé lọ́dọ̀ àwọn onísìn ni Alàgbà E. Sirlingerni agbègbè Shendam ni ọdún  1930 ni wọ́n ṣe Àkọtọ́ bẹẹ̀.

Èdè Angas yàtọ̀ sí àwọn èdè  tí ó wà ní ìwọ̀ oòrùn Chad nítorí kò ní Ẹ̀ka èdè tàbí mofọ́lọ́jì tí ó nira.

Onírúurú ni Ede Ywom Ywom jẹ́.

## Fonọ́lọ́jì
Àwọn àbùdá fonọ́lọ́jì tí ó  jọ mọ Èdè Chad ni àwọn ohun wọ̀nyí:
*Palatalised consonants
*Implosive consonants ɓ, ɗ
*àwọn Fáwẹ́lì  i, ɨ, u, ɛ, ɔ, a
*ìró ohun mẹ́ta 

## Orúkọ àti àwọn Àgbègbè
Ní ìsàlẹ̀ ni àtòpò àwọn Orúkọ Èdè Angas, eye àti àgbègbè tí a ti lè bá wọn pàdé gẹ́gẹ́ bí Blench (2019) tí sọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Omotayo Akinremi

**Omotayo Akinremi** (tí wọ́n bí ní 13 September 1974) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-edè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje eré-sísá. Ó kópa nínú ìdíje àárín orílẹ̀-èdè àti ní àgbáyé, tó ṣojú Nàìjíríà. Ó gbé ipò kìíní, tó sì mu gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà nínú ìdíje1992 àti 1993 African Championships in Athletics ní eré sísá onírinwó mítà. Bákan náà ni ó gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ ní ìdíje ti ọdún 1990 àti ní àsìkò 1991 All-Africa Games, níbi tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ nínú ìdíje irinwó mítà. Síwájú si, ó kópa nínú ìdíje ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà fún 4 × 400 m relay team, tó sì gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ nínú ìdíje 1993 Summer Universiade pẹ̀lú Olabisi Afolabi, Omolade Akinremi àti Onyinye Chikezie.

## Àwọn àṣeyọrí rẹ̀

### Ìdíje ti àgbáyé

### Àwọn ìdíje ti ilẹ̀ Africa

### African Games

### Summer Universiade

## Ìkópa rẹ̀ tó dára jù

* 400 metres hurdles – 57.59 s (1992)
* 400 metres – 52.53 s (1993)

## Àwọn ìtọ́kasí
Mary Akor

**Mary Adah Akor Beasley** (tí a bí ní ọjọ́ kerinlelogun  Oṣù Kẹsàn-án , ọdún 1976) jẹ́ eléré-ìjẹ ọmọ orílẹ̀- èdè Nàìjíríà-Amẹ́ríkà tí o díje fún orile ede AMẸRIKA ní Odun 2005 àti Odun 2007 Marathon Championships ti gbogbo Agbaye .  Ní ọdún 2006, o wà ní ipò keje ninu awon obinrin orile ede US tí o yára ju lo; ninu odun 2007, o se ipo Kefa.  Ó ma un kopa ninu ere sisa (àti pé ó má borí ni òpò ìgbà) ati ninu orisirisi idije marathon ní agbègbè United States, Mexico ati Africa. Lẹ́hìn tí ó sáré ti Gobernador Marathon ní Mexicali, Mexico, ní oṣù Kejìlá ọdún 2012, wọn ri pé ó ń lo ohùn èlò ohun ti a gbé ṣẹlẹ̀.  Ó gba ìjiya ti o to si, o si padà sí ìdíje ni ọdún 2015.

Ó jẹ́ obinrin ti o mon ere sa ju lo ninu idije marathon fun Orile Nigeria.

## Ibẹrẹ iṣẹ
Gẹgẹbi ọpọlọpọ awọn akegbe rẹ, Akor bẹrẹ ere sisa ni ọdọ ni orile ede Nigeria. Ó yan ere sisa onan jíjìn réré laayo, ó sì sáré eré ìdárayá àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ọmọ ọdún metala. Nigbati o wa ni omo ọdun marundinlogun, o ti yẹ fun Awọn ere Olimpiiki 1992, ṣugbọn Igbimọ Olympic ti Nigeria pinnu lati denan lilo re si Ilu Barcelona, Spain (ati nikẹhin won ko fi enikeni ranse ninu awon obinrin ayafi ẹgbẹ mita 4x100, eyiti o gba fadaka kan).  

Ni ọdun 1993, Mary Akor, ọmọ ọdun merindinlogun wa si orile ede Amẹrika lati gbe nitosi awọn ibatan re ni Pasadena, California . Arabinrin Mary Akor nikan ni asare ninu gbogbo awon oludije Cross Country ti Ile Iwe giga John Muir, o si jawe olubori titi di ipinle non.

Lẹhinna o lọ si kọlẹji California State-Dominguez Hills o si sare cross country, ṣugbọn o yipada si  El Camino college ni Alondra Park, California . O sare lati 1997 si 1999 o si dije ni 10,000-mita ati 5,000-mita ati 3,000-mita ti ipinle.  Ni ọdun akọkọ rẹ, o di aṣaju CCCAA ni gbogbo awọn idije mẹta bi o ti ṣe amọna awọn egbe Warriors titi ti won fi jawe olubori.  

O pari ile-iwe giga, o si keko gba oye ni Social Work. Ni ọdun 2006, a ṣe ifilọlẹ re sinu Hall of Fame Ile Iwe Giga ti  El Camino. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1976
Ifeoma Mbanugo

**Ifeoma Mbanugo** (jẹ́ ọmọ ọjọ́ kẹta oṣù kẹta ọdún 1952) jẹ́ ọmọ orílẹ̀ - èdè Nàìjíríà tí ó sáré eré gún gùn. Ó díje nínú eré ìdíje ní  àwọn Olimpiki ti Ọdún 1984. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1952
Tuedon Morgan

**Tuedon "Tee" Omatsola-Morgan,** tí a bí ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹrin ọdún 1973 jẹ́ olùsáré tí ọmọ Nàìjíríà.O ti jí de ní etaleledegbeta àti pé ó ti díje ní ultramarathon méjì. 

## Igbesi aye ibẹrẹ
Wọ́n bí i nílùú Warri ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, wọ́n bí i sí ẹ̀yà Itsekiri . Morgan gbe lọ si UK ni ọmọ ọdun 16 lati lepa awọn ẹkọ rẹ.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Okan lara awon agbaboje obinrin Naijiria ti won ni ifesewonse julo nigba re lo ti gba opolopo ami eye bii rekoodu Guinness 2 eleyii ti won ti n waye fun nnkan bi odun meji seyin. O ti pari Awọn Ere-ije gigun ati Idaji Marathon lori Antarctica ati Ere-ije gigun kan lori ọpa Ariwa . Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà tó parí eré ìdárayá kan ní Òpópónà Àríwá.  Morgan jẹ oludimu Igbasilẹ Agbaye ti awọn igbasilẹ agbaye oriṣiriṣi meji : akoko ti o yara ju fun obirin lati ṣiṣe ere-ije idaji kan ni ilẹ kọọkan (ọjọ 10, wakati 23 ati iṣẹju 37)  ati akoko ti o yara ju fun obirin lati ṣiṣe ere-ije idaji kan ni kọnputa kọọkan ati ọpa ariwa (ọjọ 62, 12) wakati, iṣẹju 58 ati awọn aaya 49).  Ogbologbo ti awọn igbasilẹ meji naa ni a ṣe gẹgẹ bi apakan ti ipenija Triple 7 Morgan nibiti o gbiyanju lati ṣiṣe awọn ere-ije idaji 7 ni awọn kọnputa 7 ni awọn ọjọ 7 ṣugbọn nitori awọn ipo oju ojo ti ko dara nigbati o ngbiyanju lati de ni Antarctica fun awọn ere-ije ti o kẹhin ko lagbara lati pari. o ni 7 ọjọ ṣugbọn awọn 10 ọjọ ti o ti a ka fun ni aye gba.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1973
Grace Ebor

thumb|Grace Ebor ní ọdún 2002, tó ń gbáradì ní Calabar pẹ̀lú akẹgbẹ́ rẹ̀, ìyẹn Nwokeye àti Sooter
**Grace Ebor** (tí wọ́n bí ní 8 August 1977) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó fìgbà kan jẹ́ eléré-ìdárayá tó máa ń sáré. Ó jáwé olúborí nínú eré ẹgbẹ̀rin mítà ní ìdíje 2003 All-Africa Games.

Àkọsílẹ̀ rẹ̀ tó dára jù ni 2:02.04 nínú ẹgbẹ̀rin mítà ní ọdún 2003 àti 4:28.17 ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀jọ (1500) mítà ní ọdún 2005.

## Àkọsílẹ̀ àwọn ìdíje rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Joy Eze

**Joy Amechi Eze** (tí wọ́n bí ní 23 April 1988) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje eré sísá, tí irinwó mítà. Àkọsílẹ̀ ìdíje rẹ̀ tó dára jù ni èyí tó sá ní ìṣẹ́jú àáyá 51.20 nínú ìdíje 2007 All-Africa Games.

Ní ọdún 2006, ó gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdá́kà nínú ìdíje 4x400 metres relay, ní 2006 Commonwealth Games àti 2006 World Junior Championships. Ní ìdíje 2007 All-Africa Games, ó gba àmì-ẹ̀yẹ onífàdákà ní 400 m àti 4x400 metres. Nínú ìdíje 2008 African Championships, ógbé ipò kẹfà nínú ìdíje 400 m, ó sì tún jáwé olúborí nínú ìdíje 4x400, tó fi gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà.

## Àwọn àṣeyọrí rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
93 Days

***93 Days*** jẹ́ fíìmù orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó jáde ní ọdún 2016. Ó jé fíìmù ajẹmọ́-ìṣẹ̀lẹ̀-tó-le, èyí tí Steve Gukas darí. Fíìmù náà sọ ìtàn àrùn Ebola tó wáyé ní ọdún un 2014 ní Nàìjíríà àti bí àwọn òṣìṣẹ́ elétò ìlera ṣe kojú rẹ̀, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ ní ilé-ìwòsàn kan ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Lára àwọn òṣèré tó kópa nínú rẹ̀ ni Bimbo Akintola, Danny Glover àti Bimbo Manuel, pẹ̀lú àjọṣepọ̀ Native FilmWorks, Michel Angelo Production àti Bolanle Austen-Peters Production. 

Wọ́n fi fíìmù *93 Days* yìí sọrí Ameyo Adadevoh, tó jẹ́ oníṣègùn Nàìjíríà kan tó kó ipa ribiribi nínu gbígbógun ti àjàkálẹ̀ àrùn  Ebola ní Nàìjíríà.

## Àhunpọ̀ ìtàn
Ní 20 July 2014, Patrick Sawyer, tó jẹ́ ọmọ Liberia tó tan mọ́ ìlú America dé sí ìpínlẹ̀ Èkó, ní Nàìjíríà. Ẹ̀sẹ̀kẹsẹ̀ ni wọ́n gbe lọ sí First Consultants Medical Center, lẹ́yìn àìsàn rẹ̀. Ọ̀kan lára àwọn oníṣègùn tó wà pẹ̀lú rẹ̀, ìyẹn, Dr. Ameyo Adadevoh, ń rò ó pé ó ti ní àrùn Ebola, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Sawyer ní òun ò ní àrùn náà. Oníṣègùn náà pinnu láti tì í mọ́ yàrá kan pẹ̀lú ìbójútó àwọn òṣìṣẹ́ ilé-ìwòsàn náà.

Ní ọ̀sàn ọjọ́ kejì, èsì àyẹ̀wò tí wọ́n ṣe jáde, wọ́n sì ri pe Sawyer tí kó àrùn Ebola. Ìròyìn yìí jáde síta, ó sì jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ tó máa kó àrùn náà ní Èkó, èyí sì mú kí àwọn ilé-iṣẹ́ ìròyìn bẹ̀rẹ̀ sí ní kéde rẹ̀. Nàìjíríà sì bẹ̀rẹ̀ sí ní gbáradì fún ìtànká àrùn náà.

Dr. Adadevoh pàdé Dr. Wasiu Gbadamosi, tó ń ṣàmójútó Yaba infectious facility, àti Dr. David Brett-Major láti World Health Organization. Ó ṣàkíyèsi pé Yasu facility ò ní àwọn irinṣẹ́ tó pé ye láti fi kojú àrùn náà. Ní July 25, àwọn oníṣègùn náà ṣàkíyèsi pé Sawyer ti kú. The First Consultants Medical Center sì bẹ̀rẹ̀ sí ní wá ojútùú sí ìṣòro yìí, àti láti dáàbò bo àọn òṣị̀ṣẹ́ wọn.

Ìtàn náà dá lórí ìfarajìn tọkùnrin-tobìnrin tí wọ́n fi ẹ̀mí wọn lélẹ̀, láti ri dájú pé wọ́n borí àrùn náà, kí ó tó di àjàkálẹ̀ àrùn.

## Àwọn Òṣèré akópa

* Seun Ajayi kópa gẹ́gẹ́ bíi Dr. Niyi Fadipe
* Bimbo Akintola kópa gẹ́gẹ́ bíi Doctor Ameyo Adadevoh
* Zara Udofia Ejoh kópa gẹ́gẹ́ bíi Nurse Justina Echelonu
* Keppy Ekpeyong Bassey kópa gẹ́gẹ́ bíi Patrick Sawyer
* Charles Etubiebi kópa gẹ́gẹ́ bíi Bankole Cardoso
* Danny Glover kópa gẹ́gẹ́ bíi Dr. Benjamin Ohiaeri
* Somkele Iyamah-Idhalama kópa gẹ́gẹ́ bíi Dr. Ada Igonoh
* Seun Kentebe kópa gẹ́gẹ́ bíi Godwin Igonoh
* Alastair Mackenzie kópa gẹ́gẹ́ bíi Doctor David Brett-Major
* Bimbo Manuel kópa gẹ́gẹ́ bíi Wasiu Gbadamosi
* Charles Okafor kópa gẹ́gẹ́ bíi Afolabi Cardoso
* Gideon Okeke kópa gẹ́gẹ́ bíi Dr. Morris Ibeawuchi
* Sola Oyebade kópa gẹ́gẹ́ bíi The Ambassador
* Tim Reid kópa gẹ́gẹ́ bíi Dr. Adeniyi Jones

## Àwọn ìtọ́kasí
Steve Gukas

**Steve Gukas** jẹ́ ẹni tó ń ṣe fíìmù ilẹ̀ Nàìjíríà olùdarí fíìmù àti àṣagbátẹrù fíìmù tó gbàgbọ́ pé àwọn fíìmù tí à ń gbé jáde gbọdọ̀ rí ojútùú sí àwọn ìṣẹ̀lẹ́ inú àwùjọ.

## Ètò èkọ́ rẹ̀
Gukas kọ́ ẹ̀kọ́ nípa Television Production ní NTA TV College ní Jos. Ó sì tún kẹ́kọ̀ọ́ nípa Theatre Arts ní University of Jos àti nípa Film production ní London Film School, United Kingdom.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Ó fìgbà kan jẹ́ olùdarí ọ̀kan lára àwọn ilé-iṣẹ́ rédíò ní Nàìjíríà, ìyẹn WE FM.

Ní ọdún 2002, ó darí fíìmù kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "*Keeping Faith*". Ní ọdún 2007, ó ṣàgbéjáde fíìmù "**", èyí tí òṣèrẹ́kùnrin ilẹ̀ America kan kópa nínú rẹ̀, ìyẹn Danny Glover; fíìmù yìí jẹ́ iṣẹ́ rẹ̀ àkọ́kọ́.

Ní ọdún 2014, wọ́n ṣàgbéjáde fíìmù kan tó jẹ́ darí, tó sì ṣagbátẹrù, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́, "*[[A Place in the Stars]]*" . Lára àwọn akópa fíìmù náà ni Segun Arinze, Dejumo Lewis, Matilda Obaseki, Gideon Okeke, Yemi Blaq àti Femi Branch. Lẹ́yìn náà, ní ọdún 2015, fíìmù náà gba amì-ẹ̀yẹ Africa Magic Viewers Choice Awards (AMVCA), gẹ́gẹ́ bí i fíìmù tó dára jù lọ.

Ní ọdún 2016, ó darí fíìmù kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "*[[93 Days]]*", tó dá lórí oníṣègùn ilẹ̀ Nàìjíríà kan, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Dr. Stella Ameyo Adadevoh, tó ṣiṣẹ́ takuntakun láti kojú àrùn Ebola tó bẹ̀ sílẹ̀ sí Nàìjíríà ní ọdún 2014. Lára àwọn akópa fíìmù náà ni Bimbo Akintola, Danny Glover, Seun Ajayi, Keppy Ekpeyong àti Bimbo Manuel. 

Òun náà ló ṣàgbéjáde fíìmù "*Keeping The Faith*" àti "*Mr. Johnson*".

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Millicent Agboegbulem

**Millicent 'Milli' Agboegbulem** (tí wọ́n bí ní 18 June 1983) jẹ́ afẹ̀ṣẹ́jà ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ń gbé ní ìlú Australia. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ ní 2018 Commonwealth Games.
## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Millicent kópa nínú ìdíje àwọn afẹ̀ṣẹ́jà ti Commonwealth ti ọdún 2018. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ onídẹ ní ìdíje náà.

Ní oṣù kẹta ọdún 2023, Agboegbulem díje dupò oyè Australian Super Welterweight Champion pẹ̀lú Desley Robinson, ó sì borí. Ní oṣù keje ọdún 2023, Agboegbulem jìjàkadì pẹ̀lú Tayla Harris láti di oyè náà mú. Harris tóbi, kò sì sí ẹni tó borí nínú ìjà pẹ̀lú rẹ̀ rí, àmọ́ Agboegbulem jáwé olúborí nínú ìdíje náà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Seun Ajayi

**Ṣeun Àjàyí** jẹ́ òṣèrékùnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìlú Ijebu Ibefun, ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó gbajúmọ̀ fún ìkópa rẹ̀ nínú fíìmù orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Hustle (Nigerian TV series)|Hustle]].* Wọ́n bí Ajayi ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹta, ní Ìpínlẹ̀ Kaduna, òun sì ní àbígbẹ̀yìn láàárín àwọn ọmọ márùn-ún tí àwọn òbí rẹ̀ bí. Nígbà tí ó wà ní ọmọdún mẹ́sàn-án, àwọn òbí rẹ̀ kó kúrò ní Eko. Bàbá rè jẹ́ òṣìṣẹ́ ìjọba tó ti fẹ̀yìntì, ìyá rè sì jẹ́ oníṣòwò. Ìpínlẹ̀ Èkó ló ti bẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ̀, títí tí ó fi wọ University of Lagos, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè B.A nínú ìmọ̀ Theatre Arts.

## Ayé àti iṣé rè
Wọ́n ti yan Ajayi fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì-ẹ̀yẹ ní Africa Movie Academy Awards (AMAA) àti ní Africa Magic Viewer’s Choice Award gẹ́gé bí i òṣèrékùnrin tó dára jù lọ.

Ó ní ju wákàtí 136 lórí ìwòran Pan-African nínú fíìmù *[[Hustle (Nigerian TV series)|Hustle]]*, ẹ̀bùn Ajayi náà ti farahàn nínú àwọn fíìmù bí i *[[Ojukokoro|Ojukokoro: Greed]]*, *God Calling*, *The Ghost and the House of Truth*, àti 93 Days. Àwọn fíìmù mìíràn tó kópa nínú ni The Maze, Gidi Culture, Have a Nice Day, Crimson àti Gidi Up.

Ajayi ti lo ohùn rẹ̀ fún ìpolongo oríṣiríṣi ọjà, fíìmù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Lára àwọn ilé-iṣẹ́ tó ti fi ohùn rẹ̀ polówó fún ni; Uber, Keystone bank, First Bank, The Guardian, Ndani Communications, Total, Olam, Temple Productions, Telemundo, àti DSTV.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Arábìnrin Damilola Oluwabiyi ni ìyàwó Ajayi, ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹsàn-án, ọdún 2017 sì ni wọ́n ṣe ìgbeyàwó. Fọ́nrán Ajayi bọ́ sí gbàgede, níbi tí ó ti ń ṣàjọyọ̀ pẹ̀lú ìyàwó rẹ̀ ní ọjọ́ ìgbéyàwó wọn. Ní oṣù kìíní ọdún 2019, òun àti ìyàwó rẹ̀ bí ọmọ àkọ́kọ́ wọn, tó jẹ́ ọkùnrin.

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

### Fíìmù àgbéléwò

* *[[Ojukokoro|Ojukokoro (Greed)]]* (2016, as Monday)
* *[[Suru L'ere]]* (2016, as Arinze)
* *Black Val* (2016)
* *God Calling* (TBA)
* 93 Days
* The Ghost and The House of Truth
* The Lost Okoroshi
* Ije Awele

### Fíìmù kékeré

* *Erased* (2016)
* *Stuck* (2019)
* Closed

### Fíìmù orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán

* *[[Hustle (Nigerian TV series)|Hustle]] (as Dayo)*
* *[[Gidi Up]]* (as Wole)
* The Smart Money Woman
* Becoming Abi

### Àwọn fíìmù orí ẹ̀rọ-ayélujára

* *Crimson* (as Akin)

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀
Wọ́n ti yan Seun Ajayi fún àwọn àmì-ẹ̀yẹ bí i:

* The Future awards Africa prize for acting,
* Best actor in a supporting role at Africa Movie Academy Award
* Best Actor in a comedy series at the Africa Magic Viewer's Choice Awards
* Revelation of the year at City People Movie Award.

## Àwọn ìtọ́kasí
Alastair Mackenzie

**Alastair Mackenzie** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kejì, ọdún 1970) jẹ́ òṣèrékùnrin ilẹ̀ Scotland àti òǹkọ̀wé.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Alastair Mackenzie sí ìlú Trinafour, ní tòsí Perth, ó sì kàwé ní Westbourne House School àti Glenalmond College ní Perthshire. Ó kúrò nílẹ̀ nígbà tí ó wà ní ọmọdún méjìdínlógún, ó sì lọ sí ìlú London.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Mackenzie ṣe èdá-ìtàn Archie MacDonald nínú eré-oníṣe ti BBC drama, tí àkọ́lé rè ń jẹ́ *Monarch of the Glen*.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Ìlú Islington ló ń gbé, pẹ̀lú ìyàwò rẹ̀, tó jẹ́ òṣèrébìnrin ti ilẹ̀ Scotland, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Susan Vidler, tí wọ́n sì jọ bí ọmọ méjì, ọmọbìnrin kan Martha, tí wọ́n bí ní oṣù kejìlá ọdún 1999, àti ọmọkùnrin kan, Freddie, tí wọ́n bí ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2004.

Ẹ̀gbọ́n rẹ̀ ni David Mackenzie, tó jẹ́ olùdarí fíìmù àti ọ̀kan lára àwọn olùásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ Sigma Films.

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

### Fíìmu àgbéléwò

### Fíìmù orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán

### Tíátà

### Àwọn ìwé rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Gideon Okeke

**Gideon Okeke** jẹ́ òṣèrékùnrin ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, gbajúmọ̀ àti olóòtú ètò lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán. Ó di gbajúmọ̀ ní ọdún 2006, nígbà tí ó kópa nínú ìdíje ti *Big Brother Nigeria*. Ní ọdún 2008, Gideon dara pọ̀ mọ́ àwọn akópa ti fíìmù M-NET tí wọ́n máa ń ṣàfihàn lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán, ìyẹn *[[Tinsel (TV series)|Tinsel]]*.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Gideon jẹ́ ọmọ kan ṣoṣo tí àwọn òbí rè bí, ó sì dàgbà sí Ajegunle, èyí tó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìlú tó kún fún jàgídíjàgan ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Nnamdi Azikiwe University, níbi tí ó ti kọ́ nípa applied bio-chemistry. Lẹ́yìn náà ni ó forúkọ sílẹ̀ ní Lee Strasberg Institute, ní New York, níbi tí ó ti gba ẹ̀kọ́ nípa eré ṣíṣe.

## Iṣẹ́ rẹ̀

### Iṣẹ́ rẹ̀ lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán
Lẹ́yìn tó farahàn nínú ìdíje *Big Brother Nigeria Àkọ́kọ́*, Gideon darapọ̀ mọ́ àwọn akópa eré *Tinsel*, èdá-ìtàn Phillip Ade Williams, sì ló ṣe. Gideon ti farahàn nínú fíìmù ilẹ̀ South Africa kan tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ *Jacobs cross*. Ní ọdún 2014, ó ṣe ẹ̀dá-ìtàn Bernard nínú fíìmù irokotv kan, tí àkọ́lé rè ń jẹ́ *Poisoned Bait*, èyí ti Leila Djansi darí. Bákan náà, Gideon ni olóòtú ètò DSTV kan tó ń jẹ́ *Money Drop*.

### Eré Àgbéléwò
Eré Àgbéléwò àkọ́kọ́ tí Gideon máa ṣe ní Agbo Òseèré Nàìjíríà kan, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Relentless,* ní ọdún 2010. Lára àwọn akópa mìíràn tí wọ́n jìjọ ṣe fíìmù náà ni Jimmy Jean-Louis àti Nneka Egbuna. Fíìmù ẹ̀kejì rẹ̀ ni fíìmù ọdún 2014 kan, tó jẹ́ mọ́ ìwá̀-ọ̀daràn, tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ *[[A Place in the Stars]]*. INí ọdún kan náà, ó ṣe ẹ̀dá-ìtàn Tobena, nínú fíìmù ajẹmọ́fẹ̀ẹ́ kan, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ When Love Happens. Àwọn fíìmù mìíràn tí ó ṣe ni Gbomo Gbomo Express, àti *[[93 Days]]*.

## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

### Eré orí-ìtàgé

### Eré orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán

### Fíìmù àgbéléwò

### Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Ojukokoro

***Ojukokoro: Greed***, jẹ́ fíìmù orílè-èdè Nàìjíríà tó jáde ní ọdún 2016. Ó jẹ́ fíìmù ajẹmọ́-ìà-ọ̀daràn àti ajẹ́mọ́-àwàdà, èyí tí àwọn òṣèré bí i Wale Ojo, Tope Tedela, Charles Etubiebi, Seun Ajayi, Shawn Faqua, Ali Nuhu, Somkele Iyamah, Emmanuel Ikubese àti Afeez Oyetoro kópa nínú rẹ̀. Orúkọ ẹni tó kọ ọ́, tó sì darí rẹ̀ ni Dare Olaitan, Olufemi D. Ogunsanwo sì ló gbe jáde.

Olaitan kọ ìtàn Ojukokoro ní ọdún 2014, èyí sì jẹ́ fíìmù rẹ̀ àkọ́kọ́ tí wọ́n máa gbé jáde. Ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹta ọdún 2017 ni wọ́n gbé fíìmù náà jáde.

## Àhunpọ̀ ìtàn
"*Ojukokoro* dá lórí ìtàn alábòójútó ilé epo kan tó pinnu láti ja àwọn òṣìṣẹ́ rè lólè. Nínú ìrìn-àjò yìí ló ti ṣàwárí pé òun nìkan kọ́ ló ní irú èrò yìí lọ́kàn, tí ó sì tún kíyèsi pé tí ènìyàn bá ní ìdí pàtàkì láti ṣe nǹkan, ìyẹn ò ní kó jẹ́ ohun tó dára."

## Àwọn akópa

* Tope Tedela gẹ́gẹ́ bí i Sunday
* Charles Etubiebi gẹ́gẹ́ bí i Manager
* Wale Ojo gẹ́gé bí i Mad Dog Max
* Seun Ajayi gégẹ́ bí i Monday
* Ali Nuhu gẹ́gẹ́ bí i Jubril
* Shawn Faqua gẹ́gẹ́ bí i Rambo
* Somkele Iyamah gẹ́gẹ́ bí i Sade
* Afeez Oyetoro (Saka)
* Emmanuel Ikubese gẹ́gẹ́ bí i The Accountant
* Sammie Eddie gẹ́gẹ́ bí i DJ
* Gbolahan Olatunde
* Kayode Olaiya (Aderupoko)
* Linda Ejiofor
* Kunle Remi
* Zainab Balogun

## Àgbéjáde
Ìyàwòrán bẹ̀rẹ̀ ní oṣù kẹrin ọdún April 2016. Wọ́n sì ṣàgbéjáde ìpolówó lérèfé ti fíìmù náà ní oṣù kẹwàá ọdún 2016. Ní oṣù kìíní ọdún 2017, wọ́n ṣàgbéjáde ìpolówó fíìmù náà ní kíkun.

## Ìgbéjáde fún ìwòran
Wọ́n ṣàgbéjáde fíìmù Ojukokoro ní àwọn sinimá káàkiri ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹta ọdún 2017.

Wọ́n ṣá̀fihàn Ojukokoro ní Metrograph, ní New York, ní osù kẹrin, láti ọjọ́ kẹtàlá títí wọ ọjọ́ karùndínlógún ọdún 2018.

Ní oṣù kẹrin ọdún 2021, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣàfihàn rẹ̀ lórí Netflix, ní USA.

## Àwọn ìtọ́kasí
Simidele Adeagbo

**Simidele Adeife Omonla Adeagbo** (tí wọ́n bí ní July 29, 1981, sí ìlú Toronto, Ontario, Canada) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje eré-sísá. Ó kópa nínú ìdíje ti 2018 Winter Olympics. Ó jẹ́ ọmọbìnrin Nàìjíríà àti Africa àkọ́kọ́ tó jẹ́ skeleton athlete. Òun sì ní ọmọbìnrin aláwọ̀ dúdú àkọ́kọ́ tó máa kópa nínú eré-ìdárayá Olympic. Ní ọdún 2022, ó jáwé olúborí nínú ìdíje EuroCup ti ọdún 2022, tó wáyé ní ìlú Germany. Látàrí èyí, ó di ọmọ Africa àkọ́kọ́ tó gba jáwé olúborí nínú ìdíje àgbáyé.  Kí ó tó kópa nínú ìdíje skeleton, Adeagbo kópa nínú ìdíje triple jump, ní ọdún 2008.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Adeagbo sí ìlú Toronto, ní Ontario, Canada, sínú ìdílé àwọn ọmọ Nàìjíríà. Ó kó lọ sí ìlú Ìbàdàn, ní Nàìjíríà nígbà tí ó wà lọ́mọ́dé, ó sì gbé níbẹ̀ fún ọdún mẹ́fà kí ó tó lọ sí United States.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Adeagbo ṣiṣẹ́ fúnNike body double fún Serena Williams. Adeagbo sì jẹ́ alábòójútó ètò ọrọ̀-ajé ti South Africa, láti ọdún 2012.

Ní August 18, 2018, Adeagbo sọ̀rọ̀ níbi ayẹyẹ TEDxLagos ní Muson Centre, pẹ̀lú àwọn ènìyàn ńlá mìíràn bí i  Supo Shasore, Ade Olufeko, Tokini Peterside àti Banky W.

## Àwọn ìdíje rẹ̀

### Lórí pápá àti abẹ́lé

### Skeleton

## Àwọn ìtọ́kasí
Grace Anigbata

**Grace Chinonyelum Anigbata** (tí wọ́n bí ní 16 September 1998) jẹ́ ọmọ Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú eré-ìdárayá orí pápá àti abẹ́lé. Ó kópa nínú ìdíje triple jump ti 2019 African Games, níbi tí ó sì ti gba àmì-ẹ̀yẹ oníwúrà. Ní ọdún 2016, Grace Anigbata di ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó dára jù lọ nínú eré-ìdárayá high jump, nígbà tó wà ní ọmọdún méjìdínlógún, tó sì fo ìwọ̀n 1.70 m.

Ní ọdún 2018, ó jáwé olúborí nínú ìdíje ti African championships ní ìlú Asaba.

## Àwọn ìtọ́kasí
My Siblings and I

***My Siblings and I*** jẹ́ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jáde ní ọdún 2018, tó sì jẹ́ fíìmù ajẹmọ́-àwàdà, tí Funke Akindele gbé jáde, tí JJC Skillz àti Olasunkanmi Adebayo dìjọ̀ darí. Fíìmù náà dá lórí ayé ìdílé Aberuagba, tó jẹ́ ìdílé ńlá, èyí tí àwọn òbí, Solomon tó jẹ́ afẹ̀yìntì ológun àti ìyàwó rẹ̀ Rosemary tó jẹ́ olùkọ́. Apá kẹrin ti fíìmù yií jáde ní 6th of August 2018, ó sì ń lọ lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Ayika
Eto naa  fihan awọn iwa yeye, asan ati awọn iwa apanilẹrin ti ọmọ ẹgbẹ kọọkan fihan pẹlu awọn ọrẹ ti ẹbi ati awọn oṣiṣẹ ile, laisi awọn ariyanjiyan gbigbona ati aiyede igbakọọkan eyiti o n lọ ninu idile Aberuagba, ṣugbọn laibikita wahala naa. ninu idile Aberuagba, won maa n duro ti ara won ni ife otito. 

## Àwọn akópa

* Funke Akindele bí i Vivian Aberuagba
* Chinelo Ejianwu bí i Lily Aberuagba
* Babaseun Faseru bí i Stanley Aberuagba
* Soma Anyama bí i Dave Aberuagba
* Jessica Orishane bí i  Nnena Aberuagba
* Tomiwa Tegbe bí i James Aberuagba
* Patrick Doyle bí i Solomon Aberuagba
* Vivian Metchie bí i Mrs Aberuagba

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ

* Ní ọdún 2019, wọ́n yan fíìmù yìí fún *City People* Entertainment Awards.

## Àwọn ìtọ́kasí
Namibia: The Struggle for Liberation

***Namibia: The Struggle for Liberation*** jẹ́ fíìmù ìlú Namibia tó jáde ní ọdún 2007. Fíìmù yìí dá lórí ìgbòmìnira orílẹ̀-èdè Namibia ní ìtako pẹ̀lú South Africa. Ó sọ ìtàn Sam Nujoma, tó jẹ́ olórí SWAPO, ìyẹn South West Africa People's Organisation àti Ààrẹ àkọ́kọ́ ti ìlú Namibia. Charles Burnett ló kọ fíìmù yìí, tó sì dárí rẹ̀. Lára àwọn ọ̀ṣèré fíìmù náà ni Carl Lumbly àti Danny Glover. Ìjọba Namibia ló gbé gbogbo owó tí wọ́n fi ṣe fíìmù yìí. Stephen James Taylor ló kọ orin tí wọ́n lò nínú fíìmù yìí. Fíìmù yìí gba àmì-ẹ̀yẹ fún fíìmù ilẹ̀ Africa tó dára jù lọ ní Kuala Lumpur International Film Festival, níbi tí ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fún orin inú fíìmù tó dára jù àti olùdarí tó dára jù.

Wọ́n tú fíìmù yìí sí èdè Gẹ̀ẹ́sì, Afrikaans, Oshiwambo, èdè Herero, Otjiherero, àti German.

## Àhunpọ̀ ìtàn
Carl Lumbly ló ṣe ẹ̀dá-ìtàn ajà-fún-ètò-òmìnira ti ilẹ̀ Namibia, àti Ààrẹ̀ àkọ́kọ́, ìyẹn Sam Nujoma. Joel Haikali ni wọ́n lò láti ṣe ìgbà èwe Sam Nujoma. Danny Glover ló ṣe priest Elias, tó padà di ọ̀rẹ́ Sam Nujoma nínú erẹ́ náà.

## Àgbéjáde
Owó tí wọ́n fi gbé fíìmù yìí jáde tó 100 million, tí iye rẹ̀ ní dọ́là tó US$ 15 million. Ìjọba Namibia ló sì gbé gbogbo owó tí wọ́n fi ṣe fíìmù yìí. Àwọn èdè tí wọ́n tú fíìmù náà sí ni èdè Gẹ̀ẹ́sì, Afrikaans, Oshivambo, Otjiherero àti German.

## Àwọn ìtọ́kasí
Berom language

**Berom** tàbí **Birom** (*Cèn Bèrom*) jẹ́ èdè tí ó àwọn ènìyàn ń sọ julọ nínú àwọn èdè Plateau ní Nàìjíríà. Èdè Berom jẹ́ èdè tí ó wọ́pọ̀ láàrin àwọn ènìyàn Berom ní ìgbèríko. Ṣùgbọ́n, àwọn ènìyàn Berom ní ìlú ńlá ti ń sọ èdè Hausa. Àwọn ènìyàn tí ó tó mílíọ̀nù kan (ní ọdún 2010) ni ó ń sọ èdè náà.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Betty Acquah

**Betty Acquah** (tí wọ́n bí ní 20 March 1965) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Ghana àti ayàwòrán aṣègbèfábo. Ó máa ń lo ọ̀dà àti òróró fún àwọn àwòrán rẹ̀.

## Ìbẹ̀rèpẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Cape Coast ní Ghana, ó sì lọ sí Wesley Girls' Senior High School àti Holy Child School. Lẹ́yìn náà ni ó lọ sí Kwame Nkrumah University of Science and Technology, níbi tí ó ti gboyè master's degree nínú ìmọ̀ Visual Arts, tó sì sojú dé yíya àwòrán. Ní Japan, ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ ọnà ní Tokyo School of Art.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Acquah ti ń ṣiṣẹ́ fún ọdún méje ní yàrá àwọn àwòrán fún Center for National Culture ní ìlú Accra, ó sì ti ń ṣàfihàn àwọn iṣẹ́ rè ní Berj Art Gallery láti ọdún 2002 wọ 2005. Ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ *Ghana Association of Visual Artists*. Ní oṣù kẹfà ọdún 2019, ó sọ ọ́ di mímọ̀ nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan tí Newsday BBC ṣe fún un pé ó wu òun láti ṣi national art gallery kan sí ìlú Ghana.

Acquah ti ṣàfihàn àwọn iṣẹ́ rè ní Ghana, Nàìjíríà, United Kingdom, India, Germany, Spain, Japan àti United States of America.

## Àwọn ìtọ́kasí
A Place in the Stars

***A Place in the Stars*** jẹ́ fíìmù orílẹ̀-èdẹ̀ Nàìjíríà ti ọdún 2014, tó jẹ́ mọ́ ìwà-ọ̀daràn. Ita Hozaife ló kọ fíìmù yìí, tí J. K. Amalou, sì ṣe àgbéjáde rè, Steve Gukas sì ni olùarí eré náà. Lára àwọn akópa inú fíìmù yìí ni Gideon Okeke, Segun Arinze, Matilda Obaseki, Yemi Blaq, Femi Branch àti Dejumo Lewis. Ìwúnilórí láti gbé fíìmu ̀ yìí jáde wá látara Professor Dora Akunyili (olóògbé), gẹ́gẹ́ bí i Director General fún àjọ tó ń rí sí ìmójútó àti ìdarí oúnjẹ àti oògùn, ìyẹn (NAFDAC).

## Àhunpọ̀ ìtàn
Ọdún 2006 ni wọ́n fi sọrí fíìmù yìí, ó sì sọ ìtàn Kim Dakim (Gideon Okeke), tó jẹ́ agbẹjọ́rò tó ní ìròyìn nípa ìgbé oògùn ẹ̀bùrú kiri lọ́nà àìtọ́, tí ó sì wà nípò láti rí ọ̀pọllọpọ̀ owó bí kò bá gbé ìròyìn yìí jáde sí gbangba. Àmọ́ ṣáá, Diokpa Okonkwo (Segun Arinze) ṣe tán láti pa ẹnikẹ́ni tó bá máa dè é lọ́nà. Kim sì ń jìjàkadì pẹ̀lú ẹ̀rí-ọkàn rẹ̀ àti gbogbo ìwà-ọmọlúàbí tó mú ní òkúnkúndùn.

## Àwọn akópa

* Gideon Okeke bí i Kim Dakim
* Segun Arinze bí i Diokpa Okonkwo
* Dejumo Lewis bí i Pa Dakim
* Matilda Obaseki bí i Tari
* Femi Branch bí i Young Pa Dakim
* Yemi Blaq bí i James
* Julian Mcdowell bí i MD Rasco Mining
* Armajit Deu bí i Veejay
* Amaka Mgbor bí i Vickie
* Ladi Alpha bí i Simi Dakim
* Zubairu J. Attah bí i Charles Coker
* Lantana Ahmed bí i Ngo Simi

##### Ìgbóríyìn fún
Wọ́n yan fíìmù *A Place in the Stars* fún àmì-ẹ̀yẹ mọ́kànlá ní 2015 Africa Magic Viewers Choice Awards, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ "Best Drama Film".

## Àwọn ìtọ́kasí
J. K. Amalou

**J. K. Amalou** jé aṣàgbéjáde fíìmù, olùdarí àti òǹkọ̀tàn ọmọ orílẹ̀-èdè France, tó gbajúmọ̀ fún fíìmù rẹ̀ ti ọdún 2012, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Deviation*.

## Àwọn fíìmù rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Aisha Abdulraheem

**Aisha Abdulraheem** (ọjọ́ ìbí Ọjọ́ kìnní oṣù kínní, ọdún 2004) jẹ́ éléréìdárayá bọ́ọ̀lù aláfọ̀wọ́gbá ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí o n sojú Chief of Naval Staff (CNS) Spikers.

## Awon ìdíje tí o ti kopa
Ní ọdún 2023, Aisha ati awọn akẹ́gbẹ́ rẹ lọ sojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni Niamey, Niger Republic fún ìdíje 2023 Africa U-21 Girls Zone 3 Nations Championship.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka :Àwọn ọjọ́ìbí ní 2004
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Dora Francisca Edu-Buandoh

**Francisca Dora Edu-Buandoh** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́nbìnrin ti èdẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, tó wá láti orílẹ̀-èdè Ghana, tó sì tún jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tó di ipò Vice-Chancellor ti University of Cape Coast mú. Wọ́n yàn án sípò ní ìpàdé ìkọkọ̀ndínlọ́gọ́rùn-ún (99th) ti àwọn ìgbìmọ̀ ìṣèjọba ti UCC, tó wáyé ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kọkànlá, ọdún 2018. Lẹ́yìn tí Ọ̀jọ̀gbọ́n George K.T Oduro kúrò lórí ipò náà ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kejìlá, ọdún 2018, ni ó gún orí ipò yìí.

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ọ̀jọ̀gbọ́n Dora Edu-Buandoh gba oyè PhD láti University of Iowa, USA, MPhil àti Bachelor's degree nínú ẹ̀kọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní University of Caoe Coast. Bákan náà ni ó gba ìwé-ẹ̀rí láti kọ́ èdẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì sí àwọn tó ń kọ́ èdè náà gẹ́gẹ́ bí èdè àkọ́kúntẹnu ti (TESOL) láti University of Wisconsin, ní Madison, USA. Yàtọ̀ sí èyí, ó jẹ́ olùkọ́ akọ́ṣẹ́mọsẹ́, láti Komenda Training College, tó jáde pẹ̀lú 'A' tó jẹ́ èsì ìdánwò tó dára lọ́pọ̀lọpọ̀ ó tún gba oyè Diploma nínú ètò ẹ̀kọ́ láti University of Cape Coast. Ó kópa níní èkọ́ ti DAAD gbé kalẹ̀ láti lọ ní ìmọ̀ kún ìmọ̀ nínú Higher Education Management, ní Galilee International Management Institute.

## Iṣé tó yàn láàyò
Òun ni Vice Chancellor University of Cape Coast lọ́wọ́lọ́wọ́. Láti ọdún 2016 wọ ọdún 2018, òun ni Provost ti College of Humanities and Legal Studies.   Iṣé ìṣakóso rẹ̀ ní ṣe pẹ̀lú ìdá mẹ́ta nínú iye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti ìdá ọgbọ̀n nínú iye àwọn ènìyàn ní ẹ̀ka tó ń rí sí ìmọ̀ ẹ̀kọ́ ní University of Cape Coast. Ó ṣe ìdásílẹ̀ ètò àkọ́kọ́ tó dá lórí ilé-iṣẹ́ àti ilé-ẹ̀kọ́ tó sì la ojú àwọn akẹ́kọ̀ọ́ sí àwọn ilé-iṣé tó wà ní àwùjọ bí i epo rọ̀bì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ó sì tún ṣètò iṣẹ́-ìwádìí fún GNPC, tí wọ́n lo mílíọ́ọ̀nù kan dọ́là fún ìṣàkóso epo rọ̀bì. Bákan náà ni ó ṣe akitiyan láti ṣe ìdásílẹ̀ ẹ̀ka Institute for Law and Governance ní ilé-ẹ̀kọ́ náà.
## Iṣẹ́-ìwádìí
Ọ̀jọ̀gbọ́n Edu-Buandoh ṣojú dé English Linguistics, English Language, Literacy nínú ẹ̀ka ẹ̀kọ́ rẹ̀, ìwádìí rẹ̀ sì dá lórí Discourse Studies, Multilingualism, Language àti Ideology pẹ̀lú Literacy.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ó ní ọmọkùnrin kan, ọmọ-ọmọbìnrin mẹ́ta àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ tó gbà tọ́.

## Àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀
Professor Edu-Buandoh ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì-ẹ̀yẹ bíi ti T. Anne Cleary International Dissertation láti ọwọ́ University of Iowa, Fulbright Award láti ọwọ́ United States Government, Government of Ghana Scholarship, Graduate Fellowship láti Ohio University, AILA Solidarity Award láti ọwọ́ Association Internationale de Linguistique Appliquée (International Association of Applied Linguistics) àti Alpha Delta Kappa International Women Educators Award.
## Ìfitọrẹ
Ó ṣe ìpèsè shopping vouchers, àti àwọn ohun èlò fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti University of Cape Coast, nítorí àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Gómìnà

**Gómìnà** jẹ́ ẹni tí a fi ìbò yàn sí orí ipò adarí ìlú tàbí Ìpínlẹ̀ kan lábẹ́ àṣẹ orílẹ̀-èdè tí ó rọ̀ mọ́ ìsèlú.  Èyí dá lórí irúfẹ́ orílẹ̀-èdè àti irúfẹ́ ìsèlú tí Won báà ṣe àmúlò rẹ̀ ní orílẹ̀-èdè náà. Ó ṣe é ṣe kí wọ́n fìbò yan gómìnà, bákan náà ni wọ́n lè yànán láì lo ìbò rárá. Agbára tí ó wà lọ́wọ́ àwọn gómìnà ma ń ju ara wọn lọ gẹ́gẹ́ bí òfin orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti ń ṣe aláṣẹ bá dálé lórí.

## Àwọn ìtọ́kasí
Saadatu Hassan Liman

**Saadatu Hassan Liman** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà  ti ilé-ẹ̀kọ́ ìkẹ́kọ̀ọ́ Ìsìláàmù tó sì tún jẹ́  ọ̀gá àgbà ní Yunifásítì  Ìpínlẹ̀ Nasarawa ní Ìlú Keffi.  

Ó gba ìwé-ẹ̀rí àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú ìmò Ìslàmí ní Yunifsaiti Jos ní ọdún 1998.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Adájọ́

**Adájọ́** ni ẹni tí ó ń gbọ́ ẹjọ́ àwọn olùpẹ̀jọ́ yálà gẹ́gẹ́ bí adájọ́ kan ṣoṣo tàbí akójọ àwọn adájọ́ láti ẹnu àwọn agbẹjọ́rò tí wọ́n bá dúró fún nílé ẹjọ́.  Adájọ́ ni yóò gbọ́ atótónu awọn agbẹjọ́rò tabi awọn olùpẹ̀jọ́ tí ó fi mọ́ ẹjọ́ lẹ́nu àwọn ẹlẹ́rìí tàbí ẹ̀rí, yóò ṣe ọ̀rínkiniwín àgbéyẹ̀wò sí ẹjọ́ àti agbékalẹ̀ wọn lẹ́nu àwọn agbẹjọ́rò tí ó fi mọ́ àwọn ẹ̀rí máajẹ́mi nìṣó.Adájọ́ yóò wá dá ẹjọ́ gẹ́gẹ́ bí ohun tí òfin orílẹ̀-èdè tí wọ́n ti fẹ́ dájọ́ bá la kalẹ̀ fún irúfẹ́ ẹjọ́ bẹ́ẹ̀ àti ìmọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí adájọ́. Ilé-ẹjọ́ tí gbogbo ènìyàn mọ̀ ni adájọ́ gbọ́dọ̀ ti gbọ́ ẹjọ́ tàbí da ẹjọ́, kìí ṣe inú kọ̀rọ̀ kan.  Agbára, iṣẹ́, ìyànsípò àti ìgbẹ̀kọ́ àwọn adájọ́ ni ó yàtọ̀ sírawọn jákè-jádò agbáyé. Láwọn orílẹ̀-èdè kan, àwọn ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ adájọ́ tí wọ́n jọ ń gbọ́ ẹjọ́ kan náà lè jọ wà ní abẹ́ àṣẹ agbára kan náà. Lásìkò míràn tí wọ́n bá ń ṣe Igbóẹ́jọ́ ìwà ọ̀daràn, adájọ́ lè ṣisẹ́ gẹ́gẹ́ oníwádí ẹ̀rí nílé ẹjọ́. Àmọ́ ṣá, bí adájọ́ yóò bá gbọ́ ẹjọ́, ó ní láti ri wípé ilé-ẹjọ́ wà ní ìdákẹ́-rọ́rọ́ ní ìbámu pẹ̀lú òfin ṣáájú kí Igbóẹ́jọ́ tàbí Ìdájọ́ tó wáyé. 

## Ìjápọ̀
* Carlo Biotti

## Àwọn ìtọ́kasí
Ketia Mbelu

**Ketia Mbelu** (ọjọ́ ìbí Ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹ̀rin, ọdún 2001) jẹ́ éléréìdárayá bọ́ọ̀lù aláfọ̀wọ́gbá ọmọ orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú ilẹ̀ Kóngò tí o n sojú CNSS (DR Congo-D1) ẹ́gbé obìnrin bọ́ọ̀lù aláfọ̀wọ́gbá ti  Orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú ilẹ̀ Kóngò.

## Awon ìdíje tí o ti kópa
Ní ọdún 2023, Ketia ati awọn akẹ́gbẹ́ rẹ lọ sojú orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú ilẹ̀ Kóngò níbi ti o gba àmì mẹẹdogun, pelu ìránlọ́wọ́ mẹ́rin láti borí orile-èdè Gabon ti o si mu orile-ede rẹ̀ pegédé fún ìdíje Women's AfroBasket ti ọdún 2023

## Awọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka :Àwọn ọjọ́ìbí ní 2001
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Sesi Oluwaseun Whingan

**Sesi Oluwaseun Whingan** jẹ́ òṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nigerian. Ó jẹ́ ọmọ ilẹ̀-ìgbìmọ̀ aṣojú-ṣòfin lọ́wọ́lọ́wọ́, tí ó ń ṣojú fún ẹkùn-ìdìbò tí Badagry nílé ìgbìmọ̀-aṣòfin ẹlẹ́kẹwàá tí Nigeria láti oṣù kẹfà ọdún 2023.  Ó ti dábàá àbádòfin mẹ́ẹ̀ẹ́dógún nílé igbimọ̀-aṣòfin.

## Iṣẹ́ òṣèlú
Sesi Oluwaseun Whingan jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́-òṣèlú All Progressive Congress (APC). Lọ́dún 2023, ó dárapọ̀ mọ́ òṣèlú, ó díje ó sì wọlé gẹ́gẹ́ bí ọmọ-ẹgbẹ́ aṣojú-ṣòfin láti ṣojú ẹkùn-ìdìbò Badagry Federal Constituency pẹ̀lú ìbò tí iye rẹ̀ jẹ́ 34,970 votes. Òun ni igbá-kejì alága fún ìgbìmọ̀ lórí ọ̀rọ̀ wíwàkùsà epo-rọ̀bì (Deputy Chairman of the House Committee on Petroleum Resources (upstream)) nílé ìgbìmọ̀ aṣòfin kẹwàá lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ikú

**Ikú** jẹ́ ìdáwọ́ iṣẹ́ dúró gbogbo éyà ara tí wọ́n ń ṣisẹ́ nínú àgọ́ ara tí wọ́n fi ń pe ènìyàn tàbí ẹranko ní abẹ̀mí  Lẹ́yìn tí ẹ̀dá kan bá ti kú ni àwọn ẹ̀yà ara t'ókù yóò wá bẹ̀rẹ̀ sí ń jẹrà lẹ́yìn wákàtí díẹ̀.
Ikú tún jẹ́ ohun kan tí kò ṣe é yẹra fún; tí yoo sì ṣẹlẹ̀ sí gbogbo abẹ̀mí.
Àwọn onímọ̀ sọ wípé iye ènìyàn tí wọ́n ń kú ní ọdọdún láti  ìbẹ̀rẹ̀ 21st century ni wọ́n ń tó mẹ́rìndínlọ́gọ́ta mílíọ́nù, ohun tí ó sì ń ṣe sábàbí ikú wọn náà ni àrùn ọkàn tí ó ń jẹyọ látara àìṣe déédé ọ̀pá iṣan agbẹ́jẹ̀rinra tí ó sì ń ṣe ṣakóbá fún lílù-kìkì ọkàn.  Nígbà tí yóò fi di ọdún  2002,  iye àwọn ènìyàn tíọ́n ti kú ti tó bílíọ́nù. 
Orísiríṣi àwọn elédè àti ẹ̀yà ènìyàn láyé ni wọ́n ní ìgbàgbọ́ nípa ayé lẹ́yìn ikú, tí wọn yóò sì gba ìdájọ́ ẹ̀san ire tabi ibi  lórí iṣẹ́ ọwọ́ wọn tí wọ́n ti gbé ilé ayé ṣe. Onírúurú ọ̀nà ni àwọn ènìyàn tí gbé kalẹ̀ láti ma fi ṣe ẹ̀yẹ fún àwọn òkú wọn, lára rẹ̀ ni ìsìnkú, òkú jíjó tàbí súnsun, òkú síso rọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
## Àwọn ìtọ́kasí
Dejumo Lewis

**Dejumo Lewis** (tí wọ́n bí ní ọdún 1943, tó sì kú ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kejìlá ọdún 2023) fìgbà kan jẹ́ òṣèrékùnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó gbajúmọ̀ fún ṣíṣe ẹ̀dá-ìtàn Kabiyesi, nínú fíìmù àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[The Village Headmaster]].* Fíìmù yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwon fíìmù orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán tí wọ́n máa ń ṣàfihàn lórí NTA láti ọdún 1968 wọ ọdún 1988, èyí tí àwọn òṣèré bí i Justus Esiri àti Femi Robinson kópa nínú rẹ̀.  Lewis kú ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kejìlá ọdún 2023, ní ọmọdún ọgọ́rin (80).

## Àwọn ìtọ́kasí