open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
J. K. Randle

Oloye **Joseph Kosoniola Randle** MVO MBE (ọjọ kejidinlọgbọn oṣù keje ọdún 1909 - Oṣu kejila ọdún 1956) jẹ oníṣòwò Nàìjíríà ati alajọṣepọ láti Eko . O jẹ Chef de Mission ti ẹgbẹ Olimpiiki Nàìjíríà si Melbourne ati pe o ni asopọ si ọpọlọpọ àwọn iṣẹ ilu ni Ilu Eko. Randle jẹ́ akọni àwùjọ àti onifẹ ẹda ènìyàn tí ó bẹ̀rẹ̀ ẹka ilẹ̀ Nàìjíríà ti Ẹgbẹ́ Anti-TB Society sílẹ, ọmọ ìgbìmọ̀ Ìlú Èkó (Bíótilẹ̀jẹ́pé ìṣèlú rẹ̀ kó ìrẹ̀wẹ̀sì bá ìfẹ́ orílẹ̀-èdè ẹni) ó sì jẹ́ eléré ìdárayá kan tí ó jẹ́ agbẹ́kẹ̀lé fún pápá ìṣeré orílẹ̀-èdè ti apinu láti da. 

## Ìgbésí ayé
Randle ni a bi ni ọjọ kejidinlọgbọn oṣù Keje ọdún 1909; bàbá rẹ̀ ni John Randle, dókítà oníṣègùn Saro, ìyá rẹ̀ sì wá láti ẹ̀gbẹ́ Aguda ti Èkó. O kọ ẹkọ ni CMS Grammar School, Eko ati King's College, Eko . Ni kọlẹji, o nifẹ ṣiṣe ere Kiriketi bọọlu ati pe o jẹ ọmọ ẹgbẹ ati olori akọkọ ti ẹgbẹ elere idaraya ti Zik. Baba to dara ni o bíi, ṣùgbọ́n nígbàtí baba rẹ kú, pupọ ninu ohun-ini rẹ ni a fi silẹ ni ibòmíràn fun awọn idi alaanu. Ni akoko ti baba rẹ ku, Randle wà ni kílásì àgbà ni King College ti àwọn àlá rẹ láti wọ Fásítì di oun èrò nipaṣẹ owó.  Ó ṣiṣẹ́ fún ìgbà díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé kékeré pẹ̀lú ẹ̀ka ìṣúra, ní ọ́fíìsì kan náà pẹ̀lú Adeniji Adele .

Randle padà ko lọ si Ilesha láti gbìyànjú orire rẹ pẹlu iwakusa góòlù. Ko ṣe aṣeyọri ninu iṣowo iwakusa náà o sí pada si Eko láti ṣe isòwò, àdéhùn ati ìgbéga ìṣòwò nibiti o ti gba diẹ ninu owo. O jẹ akọle olori ti **Lisa** ti Eko. Oba Adeniji Adele lo fun un. O tun jẹ ọmọ ẹgbẹ ti o ṣẹda ti o sí padà di alaga ti ẹgbẹ Island. Ololufẹ eré ìdárayá eré idaraya, o jẹ igbakeji ààrẹ Olimpiiki Naijiria ati Ijọba Gẹẹsi ati Ẹgbẹ Awọn ere Agbaye ati alabojuto ti papa iṣere ti orilẹ-ede ti a pinnu láti da. Randle jẹ Chef de Mission ti ẹgbẹ Olimpiiki Nàìjíríà si Olimpiiki Igba ooru ọdún 1956.  A fun un ni ami-ẹri ti aṣẹ Victorian. O ṣaisan ni ọkọ ofurufu rẹ lati Melbourne, lẹhinna o ku ni Ile-iwosan Gbogbogbo ti Eko ni Oṣu kejila ọdun 1956.

O je alaga egbe Eya Eko ni ọdún 1956.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1956
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1909
Oliver Ogedengbe Macaulay

**Oliver Ogedengbe Macaulay** (ọjọ kẹẹ́dogun oṣù Kejìlá ọdún 1918 - ọjọ kẹrìnlá oṣù kẹ̀sán ọdún 1972), ti a npè ni **Oged Macaulay** jẹ olóṣèlú Nàìjíríà kan, àkóónú ìkàwé ìtàn, oníṣe ìròyìn, olùdámọ̀ràn ibaraẹnisọrọ ti ilu, ati akọwe ikọkọ si Ọba Adeyinka Oyekan . O jẹ ọmọ Herbert Macaulay .

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Oged Macaulay ni a bí ní ọjọ́ kẹẹdogun oṣù kejìlá ọdún 1918. Botilẹ̀jẹ́wipé, a ko mọ pupọ nipa iya Oged,  ti o ṣee ṣe ko jẹ Isabella Macaulay, ọmọ-binrin ọba ti Akure, nígbà ti o jẹwipe ko han si ẹnikẹ́ni boya baba rẹ, Herbert Macaulay  ṣe igbeyawo lẹhin ti o pàdánù ìyàwó rẹ , Caroline Pratt ni ọdún 1899. Ogede jẹ ọmọ ilè ìwé tẹlẹ̀ ri ti CMS Grammar School, Eko 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Oged jẹ akọroyin ti awọn iṣẹ rẹ han ninu Pilot West Africa.  Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ akọ̀wé NCNC, ẹgbẹ́ òṣèlú tí baba rẹ̀, Herbert Macaulay dá sílẹ̀. Oged jẹ apakan ti Ẹgbẹ Zikist laarin NCNC ti o wa ipo ti o ni ipa ti orilẹ-ede ju NCNC nla lọ. Ni ọjọ kẹtàdínlọ́gbọ̀n Oṣu Kẹwa Ọdun 1948, Osita Agwuna, Igbakeji Aare ti Zikist Movement, sọ ọrọ kan ti akole "Ipe fun Iyika" ninu èyítí àwọn ipe ti ṣe fun ko san owo-ori, àìgbọràn ara ilu, ati ìdádúró awọn ọja Britain.  Ìjọba amunisin ti Ilu Gẹ̀ẹ́sì gbìyànjú àwọn Zikists fun iṣọtẹ ati Oged ṣewọn ninu tubu fún ọdun kan. 

## Akojọpọ Oged ni Yunifasiti ti Ibadan
Ile-ipamọ ikọkọ ti Oged Macaulay (The Oged Collection) ni Yunifasiti ti Ibadan ṣe afikun *Macaulay Papers* baba rẹ ni Abala Africana ti Ile-ikawe Fasiti ti Ibadan. Gbigba Oged n tan imọlẹ si awọn gbongbo ati àwọn arọmọdọmọ Herbert Macaulay. O tun pèsè akopọ ti iṣelu ẹgbẹ lẹhìn iku Herbert Macaulay ati pẹlu awọn iwe lori ọpọlọpọ àwọn àríyànjiyàn ilẹ ni Ilu Eko, àríyànjiyàn ààlà ni Oshogun, itan idile ti awọn olórí ilu Eko ati awọn gbajumọ. Oriṣiriṣi awọn gige iwe iroyin, awọn iwe-itumọ ti ara ẹni, ati iwe-ifiweranṣẹ wa ninu ìwé akojọpọ ti Oged. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1972
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1918
Thomas King Ekundayo Phillips

**Thomas King Ekundayo Phillips** (ọdún 1884 – ọjọ kẹwa oṣù Keje ọdún 1969) jẹ elétò ará Nàìjíríà, adarí, olùpilẹ̀ṣẹ̀ ati olùkọ ti a ti ṣe àpèjúwe rẹ gẹgẹbi "baba olórin ìjọ Nàìjíríà" 

## Ìgbésí ayé
Thomas Ekundayo Phillips ni a bi ni ọdún 1884.  Baba rẹ ni Bishop Charles Phillips ti Ondo .  Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Gírámà CMS, ní Èkó, lẹ́yìn náà ló lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ìjọba fún àwọn afúnni-níṣẹ́, níbi tí ó ti yege gẹ́gẹ́ bí oníkẹ́míìsì .  O di ẹni tin ṣe ìgò ojú pẹlú iṣẹ. 

Àbúrò bàbá rẹ Archdeacon Nathaniel gba Phillips niyanju lati kawe orin.  ẹgbọn bàbá rẹ Johnson Phillips, alufaa Anglican kan, fun u ni awọn ẹkọ orin ọgaanu akọkọ rẹ.  Solomon Moses Daniels, agbabọọlu olokiki ni Ile-ijọsin Saint Paul, Aroloya, fun u ni awọn ẹkọ ni ṣiṣere ọgaanu. O jẹ Oluranlọwọ Organist ni Ile-ijọsin Saint Paul, Eko titi di ọdún 1914. 

Phillips lọ si Trinity College of Music ni Ilu Lọndọnu lati ọdún 1911 si 1914, nibiti o ti kọ ẹkọ orin ọgaanu, piano ati violin.  A fún ni Fellowship of Trinity College of Music, London (FTCML) ni ṣiṣere ọgaanu,  Phillips jẹ ọmọ Nàìjíríà keji lati gba oye baccalaureate ninu orin.  Nigbati o pada si Nàìjíríà ni ọdún 1914, Bishop Herbert Tugwell pe Phillips lati di olukọrin pẹlú ọgaanu ati Titunto si ti Orin ni Cathedral Church of Christ, Eko .  O di ipo yii fún fun ọdún mejidinlaadọta.  Alàgbà Phillips di Bishop ti Katidira, Bishop keji Afirika nibẹ lẹhin Archbishop Leslie Vining . 

Phillips kọ awọn ọmọ ile-iwe olokiki bii Fela Sowande, Ayo Bankole, Lazarus Ekwueme, Christopher Oyesiku ati ọmọ rẹ Charles Oluwole Obayomi Phillips, ti o tẹle e ni Ile ijọsin Cathedral ti Kristi. 

Ni ọdun 1964 Yunifasiti ti Nigeria, Nsukka fun Phillips ni oye àmì ẹ̀yẹ dokita orin fun awọn ilowosi rẹ si idagbasoke orin ìjọ Nàìjíríà.

Phillips ku ni ọjọ kẹwa oṣù keje ọdún 1969. O ni ọmọ marun.

## Iṣẹ
Ni ọdún 1926 Phillips ṣe àgbékalẹ̀ ìmọràn kan si Synod ti Diocese ti Eko, eyiti wọn gbà wọlé, lati lo "afẹfẹ abinibi" ni awọn iṣẹ ile ijọsin.  Pupọ ninu iṣẹ rẹ ni orin ìjọ ti o wa pẹlu awọn orin aládùn, orin àtakò, orin aládùn ni ede Yoruba ati awọn iṣẹ adaṣe meji, Passacaglia lori Orin Fọọki Afirika ati Variations lóri orin Fọọki Áfíríkà. 

Phillips kọ àwọn akọpọ adaṣe ètò ara kúkúrú mẹta, ṣugbọn ọ̀pọ̀ ninu àwọn orin ọgaanu rẹ da lori awọn akori abinibi ti o wa tẹlẹ.  Ó ṣe ètò ìgbàlódé àkọ́kọ́ ti *Ise Oluwa*, orin ìyìn Kristẹni tí ó gbajúmọ̀ jù lọ ní Yorùbá, fún SATB pẹ̀lú ẹ̀yà ara. 

Phillips ni òǹkọ̀wé *Orin Yorùbá* (Johannesburg: African Music Society, 1953), ìwé àfọwọ́kọ orin àkọ́kọ́ látọwọ́ olórin Áfíríkà kan tí ó ti dá lẹ́kọ̀ọ́ láti jíròrò orin Áfíríkà. Iwe naa ṣapejuwe awọn orin ibile Yoruba ni kikun o si fi bi àwọn ero inu aṣa àbínibí yii ṣe le dapọ mọ àwọn iṣẹ ode oni han. 

Phillips jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ti ìgbìmọ̀ tó yan Orin Orílẹ̀-Èdè Nàìjíríà ní ọdún 1960.  

## Awọn itọkasi

## Iwe akosile

*  
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1969
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1884
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
Ayo Bankole

**Ayo Bankole** (ọjọ kẹtàdinlogun oṣù kàrún ọdún 1935 – ọjọ kẹfà osù kọkànlá ọdún 1976)  jẹ olupilẹṣẹ ati olorin ọgaanu lati ẹya Yoruba ni gúúsù ìwọ̀-oòrùn Naijiria . 

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Ayo Bankole ti a bí ni Jos, Nàìjíríà, sí ìdílé orin: bàbá rẹ, Theophilus Abiodun Bankole jẹ olórin ọgaanu ati aṣaju Olorun ìjọ ní St Luke's Anglican Church ni Jos. Iya rẹ jẹ oluko orin fun ọpọlọpọ ọdun ni Queen's School, Ede, ipinle Osun, ile ìwé gíga ìjọba àpapọ.

Bankole kọ ẹkọ ni Ilu Lọndọnu ni Guildhall School of Music and Drama . Nibẹ ni o ti pade akẹkọ eré oro ìtàgé ati akewi Brian Edward Hurst o si ṣeto ọkan ninu awọn ewi Hurst, "Awọn ọmọde ti Oorun", si orin; eyi ni a ṣe ni Ile-iwe Guildhall ni ọdún 1960. O tun kọ ẹkọ ni Clare College, Cambridge ti  o sí gba Rockefeller Foundation Fellowship lati ṣe iwadi ethnomusicology ni  Fásítì California, Los Angeles . 

## Iṣẹ orin
Bankole pada si Nàìjíríà ni ọdún 1966 ati pe o jẹ Olupilẹṣẹ Agba ninu Orin ni Nigerian Broadcasting Corporation, Eko, nibiti o ti ṣiṣẹ titi di ọdun 1969, lẹhinna o jẹ olukọni ninu orin ni School of African and Asian Studies, Fasiti ìlú Eko . 

O ṣiṣẹ gẹgẹbi olukọni orin, olupilẹṣẹ, adaorin akọrin, oṣere ati akọrin pẹlu awọn ẹgbẹ akọrin òmìnira, pẹlu Choir of Angels (awọn ọmọ ilé-ìwé láti àwọn ilé-ìwé gíga mẹta ni Ilu Eko: Reagan Memorial, Lagos Anglican Girls Grammar School, ati Methodist Girls High School), Eko University Musical Society, Nigerian National Musico-Cultural Society, ati Chapel of the Lagos, gbogbo akọrin ìjọ ìlú Eko. Ó kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin ìsìn Kristẹni ní èdè Yorùbá àti àwọn àkójọ rẹ̀ fi àwọn èròjà orin ìbílẹ̀ Nàìjíríà àti orin ìbílẹ̀ Ìwọ̀ Oòrùn hàn. O tun kọ awọn orin akori fun diẹ ninu awọn  eléré tẹlifisiọnu Naijiria. 

## Ipaniyan
Ni odun 1976, Bankole ni wọn pa ní ipakupa ni ẹni ọdún mokanlelogoji pẹlú ìyàwó rẹ nígbà ti wọn wa ni ile wọn ni ilu Eko latowo omo egbe olorin kan ni Chicago ti o ti se orin kan nípa rẹ̀ ri.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1976
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1935
Talabi Braithwaite

**Talabi Adebayo Braithwaite** (ọjọ keji oṣù keje ọdún 1928 - ọjọ keji oṣù kàrún ọdún 2011) jẹ alákòóso ìṣòwò inisùràn Naijiria, ati ọkan nínú àwọn oludari ile-iṣẹ inisùràn ni Nàìjíríà. Oun ni Ààrẹ akoko ti Ile-iṣẹ inisùràn ti Nàìjíríà (IIN), bayi Chartered Insurance Institute of Nigeria (CIIN). 

## Ìgbésí ayé
A bi Talabi Braithwaite ni ojo keji oṣù keje ọdún 1928 ni ilu Eko .  O lọ si ile-iwe CMS Grammar School, Lagos. Ni ọdun 1946 o gba ìwé-ẹ̀rí Alagba giga Cambridge ipele àkọkọ pẹlú ìdásílẹ̀ láti Matriculation London. Ni ọdún 1949 o lọ si London nibiti o ti ni iriri nínú inisùràn gbogbogbò ni Royal Exchange, London . Oun ni ọmọ Afirika àkọkọ ti o yege nínú idanwo naa lati di alabaṣepọ ti Chartered Insurance Institute, London ni ọdún 1951. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Braithwaite pada si Nàìjíríà ni Oṣu Kẹwa Ọdún 1952 láti bẹrẹ ile-iṣẹ agba ti Law Union & Rock Insurance Company.  Ni awọn ọdun 1950 o fi ile kan hàn ni opopona Hawley pẹlu Sonny Odogwu, ẹniti yoo tún di aṣáájú ni àgbáyé ajọ Nàìjíríà, ati Michael Kubenje.  Ni ọdún 1958 o ṣe ifilọlẹ TA Braithwaite Insurance Brokers & Co. Ile-iṣẹ ti o ni amọja ni awọn ààyè tuntun, fun Nàìjíríà, ti Iṣeduro Marine ati akọọlẹ amudaju ìgbésí ayé.  Ni ọdún 1959 Braithwaite ṣe olori ipade ti Igbimọ Iṣeduro Nàìjíríà ti pinnu lati ṣe àgbékalẹ̀ Ile-iṣẹ Iṣeduro ti Nigeria, o si wa lori igbimọ idari ti o gbèrò fún ifilọlẹ ilè ẹkọ náà.  Ni ọdún 1960 Braithwaite ati àwọn alabaṣepọ Nàìjíríà míìràn ṣe ìpìlẹ̀ ile-iṣẹ Life Underwriting Company of African Alliance Insurance Company ni ajọṣepọ pẹlu Ile-iṣẹ Reinsurance Munich . 

Braithwaite gba ìjọba Ìwọ̀ Oòrùn ẹkùn Nàìjíríà nímọ̀ràn ní ọdún 1960 gẹ́gẹ́ bí olùgbaninímọ̀ràn nínú ewu nígbà tí ó dá ilé iṣẹ́ ìsúnniṣe ńlá Nàìjíríà sílẹ̀. O ṣe iranlọwọ pẹlu iṣeto awọn ile-iṣẹ iṣeduro míìràn pẹlu Ilé-iṣẹ́ Agbègbè Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ati Ile-iṣẹ Iṣeduro Áfíríkà.  Láàrin ọdún 1963 ati 1966 Braithwaite ni olori àbínibí akọkọ ti Ile-iṣẹ Iṣeduro ti Nigeria (IIN), ẹgbẹ alámọ̀dájú ti ile-iṣẹ iṣeduro. O tun jẹ ààrẹ akọkọ ti Nigerian Corporation of Insurance Brokers fun ọdún mẹrindilogun ti o bẹrẹ ni ọdún 1963. Ni ọdun 1969 o di ọmọ ẹgbẹ alakọsilẹ ti Lloyd ti Ilu Lọndọnu, ati lati ọjọ kínní Oṣu Kini ọdun 1970 o bẹrẹ kikọ silẹ lori Merrett Syndicate.  Ni ọjọ kẹrindínlógún oṣù kọkànlá ọdún 2000 Aare Olusegun Obasanjo fi jẹ Alakoso Agba orile-ede Niger (CON). 

Ọmọbinrin akọbi Braithwaite, Derin Braithwaite Disu, di alága ijọba ibilẹ Lagos Island, olùdámọ̀ràn fun gómìnà ipinlẹ Eko Babatunde Fashola ati olokiki awujọ.  Talabi Braithwaite ku ni ọjọ kejì Oṣu Kàrún ọdún 2011 ni ile-iwosan London kan, ẹni ọdun mejilélọ́gọrin.  O fi ore nla kan silẹ. 

## Awọn itọkasi

## Awọn orisun
 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2011
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1928
Wahab Goodluck

**Wahab Omorilewa Goodluck** (ọjọ kọkànlá oṣù keje ọdún 1923 &#x2013; ọjọ kẹwa oṣù kẹ̀sán ọdún 1991) jẹ Olùdásílẹ̀ Ààrẹ ẹgbẹ́ Nigeria Labour Congress (NLC). Nigba ijọba Olusegun Obasanjo ni àwọn ọdún 1970, wọn ti ni idiwọ fun iṣowo pẹlu Michael Imoudu, Samuel Bassey ati awọn diẹ miiran.

Ni ọdun 1974, awọn ajọ oṣiṣẹ ààrin-gbùngbùn mẹrin ti orílẹ-èdè Nàìjíríà ni Nigeria Trade Union Congress (NTUC) ti Goodluck jẹ olori, Labour Unity Front (LUF) ti Michael Imoudu dari, Igbimọ Awọn oṣiṣẹ ti Nigeria (NWC) ti Ramon dari ati United Labour Congress of Nigeria ti Kaltungo ati Odeyemi (ULCN) dari. ULCN nikan ni ijọba orílẹ-èdè Nàìjíríà  fọwọ si. Ni ọdún yẹn, àwọn ẹgbẹ́ mẹrin ti dapọ lati ṣe àgbékalẹ̀ ẹgbẹ aláṣẹ àárín kan, Nigeria Labour Congress ati ṣeto apejọ akọkọ rẹ ni ọjọ kéjìdínlógún oṣù Kejìlá ọdún 1975. 

Ni ọdún 2008, NLC gbalejo ikẹkọ aseye kẹẹ́dogbọ̀n (30th) kàn nínú èyítí o ṣe ìdánimọ̀ aṣaaju Wahab Goodluck ati ọgbọn ọdun ti ijakadi. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1991
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1923
John Otunba Payne

**John Augustus Otunba Payne** (ọdún 1839 – 1906) jẹ olùsakoso òfin ọmọ Nàìjíríà, alákóso ati akọwe ìròyìn ìtàn ti o jẹ ènìyàn to gbajugbaja ni ilu Eko lakoko ọ̀rúndún kọkàndínlógún (19th). O jẹ Alákóso Àgbà ti Ilé-ẹjọ́ giga ti Eko àti pe o tun ṣiṣẹ gẹgẹbi olùgbaorukọsilẹ̀ ni ọpọlọpọ awọn ẹka ijọba amunisin bii ilé-ẹjọ́ ọlọpa, kọọ̀tu Majisireeti àgbà, ẹjọ ilu ati idajọ ọdaràn ati ile-ẹjọ gbèsè kékèké.  O ṣe àgbéjáde lọdọdun ní Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà ati Lagos Almanac eyiti o ṣe atẹjade diẹ ninu àwọn àkọsílẹ̀ itan. Ó tún jẹ́ olùṣètò àpérò kan tí wọ́n ń pè ní Society for the Propagation of Religious Education.

## Ìgbésí ayé
Ọdún 1839 ni wọ́n bí Payne; baba rẹ wà lati ilé ọba ni Ijebu Ode .   O jẹ ọkan nínú àwọn ọja akọkọ ti CMS Grammar School, Lagos . O jẹ ọrẹ timọtimọ ti James Johnson ati pé o jẹ ọmọ ilé-ìgbìmọ̀ ati alabojuto ni Katidira Kristi Church, Eko. Bakan náà lo gbà àwọn Awujale ti ilu Ijebu ni imọran lati gbá àwọn òjíṣẹ Ọlọrun láàyè. Nipasẹ ipa rẹ, wọn gba oníwàásù Onígbàgbọ láàyè láti wàásù ni Ago Iwoye . 

Payne jẹ ẹni tí wọn mọn fun awọn nkán kikọ rẹ nínú almanac ọlọ́dọọdun rẹ. Ọkan ninu àwọn titẹ sii rẹ pẹlu ti farahàn ilé-ẹjọ́ ti atijọ- Oba Dosunmu, ti o ti pe. Wọ́n fi ẹ̀sùn kan Payne pẹ̀lú ṣíṣàkóso ìbúra ọ̀wọ̀ náà nípasẹ̀ olùtumọ̀. 

## Iku
Wọn pa Payne ni ilè rẹ ni ìlú Eko láti ọdọ apaniyan ti a ko mọ ni ọdún 1906.  Ipaniyan rẹ ko níyànjú rárá.

## Wo tun

* Akojọ awọn ipaniyan ti a ko yanju (1900–1979)

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1906
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1839
Oladele Ajose

**Oladele Adebayo Ajose** (ogunjọ oṣù kẹ̀sán ọdún 1907 – ọjọ kejì oṣù keje ọdún 1978) jẹ ọmọ ọba ilu Eko ti o jẹ igbakeji oga agba ilè ìwé giga Fásítì Obafemi Awolowo .  O jẹ olùkọ̀kọ̀ tí o bẹrẹ sini gbimọ itọju ìlera akọkọ ni Naijiria  ati olukọ ọjọgbọn àkọ́kọ́ ti Afirika ni Ile-ẹkọ giga ti Ibadan  ati ni Nigeria.  O jẹ ọkan ninu awọn ọmọ Afirika akọkọ lati di ipò ọjọgbọn mun.  

## Ẹkọ ati iṣẹ
O lọ si Methodist Boys High School, Eko ati King's College, Eko fun ẹkọ gírámà  . Lẹhinna o padà lọ si ilu òkèèrè o si lọ si ikẹkọ ni Fasiti Glasgow lati ọdún 1927 si 1932, o pari MB ChB ni ọdún 1932, o gba Diploma ni Ilera ni ọdún 1935 o si lọ si MD ni ọdún 1939.  Akori iwe-ẹkọ rẹ jẹ *Comparative study of Variola & Varicella ni Nigeria* . Nigba ti o wa ni Glasgow ni o pàdé ìyàwó rẹ: Beatrice Roberts.  Tọkọtaya naa pada si Nàìjíríà ni ọdún 1936, wọn sí padà tọ ọmọbìnrin mẹta ati ọmọkùnrin kan.

Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ oníṣègùn fún ìlera ní Èkó.  Lẹhinna o ri ìgbéga si ipò oṣiṣẹ iṣoogun fun ìlera. Gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ìlera, ó bẹ̀rẹ̀, ó sì ṣe ìgbéga fún Ẹgbẹ́ Alágbélébùú Red Cross ti Britain ti Nàìjíríà, èyí tí ó wá di mímọ̀ ní Nigerian Red Cross Society lónì.  Ó tún dá ilé ìwòsàn Àrùn sílẹ̀ ní Èkó.  Ni ọdún 1948, pẹlu idasilẹ ti Ile-ẹkọ giga Yunifasiti, Ibadan, o fi aṣọ iṣakoso rẹ silẹ fun ile-iwe giga ti ile-ẹkọ giga wọn si yan gẹgẹbi olukọ ilè ẹkọ gíga, ti o sí padà di ọjọgbọn ti oogun idena . 

### Àtètè tẹsiwaju ìtọjú ìpìlẹ
O jẹ ọkan nínú àwọn alatilẹyin akọkọ ti itọju ilera akọkọ . O gbagbọ pe awọn ọran ilera gbogbogbo ko yẹ ki o ni opin si awọn yara ti ile-ẹkọ giga ṣugbọn mu wa si awọn agbegbe. O da lori akitiyan ìlera agbègbè rẹ ni Ilora, ilu kan ni Ipinle Oyo lẹhinna. Nibe, o rii daju pe agbègbè ni ipa ninu gbogbo ìgbésẹ ti ṣiṣe ìpinnu ati yíyan iṣẹ ìtọjú ilera. Gẹ́gẹ́ bí ara iṣẹ́ náà, àdúgbò dá àwọn adágún ẹja tí ó kún fún ẹja tilapia ; A kọ awọn adagun omi lati pese amuaradagba pupọ fun awọn ara ilu. Idasile awọn adágún ẹja ni àyíká ira nigbamii yori si ẹda awọn ọna ti imukuro ààrùn èèmọ inú ara  ni Ilora ati pe o tun ṣe àgbékalẹ̀ ìlànà fun ìpèsè ounjẹ ni Nàìjíríà ati Áfíríkà. 

Ni odun 1964, o dije fun ite Oba ti ilu Eko pelu eni to jawe olubori, Oba Oyekan . 

Ọmọbinrin rẹ ni ambasadọ Audrey Ajose . 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* http://www.awori-kitigbe.org/ALSI.htm 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1978
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1907
Adeyinka Oyekan

**Adeyinka Oyekan II** (tí a bí ní ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹfà ọdún 1911 – tí o sì kú ní ọjọ kínní oṣù kẹta ọdún 2003) jẹ Oba ilu Eko lati ọdún 1965 sí ọdún 2003. Òun ní ọmọ ọmọ Ọba Oyekan I . 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Baba Adeyinka jẹ olukọ Methodist, ọmọ ọba Kusanu Abiola Oyekan.  Adeyinka Oyekan lọ si ilé-ìwé gíga Methodist Boys' High School, Eko, ati King's College, Eko ṣáájú ki o to kọ ẹkọ ìmọ̀n ògùn ni Yaba College of Higher Education. Onìgbàgbọ́ olufokansin, ọmọ ijọsin Methodist Tinubu ní ati olùkọ ilé-ìwé ọjọ ìsinmi tẹlẹ. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Lẹ́yìn tí Adeyinka jáde ní ilé ẹ̀kọ́ gíga Yaba Higher College, wọ́n fún ní iṣẹ ní ilé ìwòsàn General, Eko ní ọdún 1933. 

Ni ọdún 1965, wọn fi Adeyinka jẹ Ọba, lẹyìn náà o di ọmọ ẹgbẹ ilè àwọn olóyè ni iwọ̀ Oorùn; eyi ṣẹlẹ lasiko wahala kan ni ẹkun ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà ti o fa ìsọnù ẹmi lọ. Ó jọba gẹ́gẹ́ bí Ọba Èkó láti ọdún 1965 títí di ọdún 2003. Adeyinka Oyekan jẹ́ ẹlẹ́sìn Krístì Ọba Èkó kejì, àkọ́kọ́ ni Ibikunle Akitoye .  A kà á sí ẹni pacifist ati oluṣe afárá nígbà ijọba rẹ.  Adeyinka Oyekan tun jẹ oniwosan oogun labẹ Igbimọ Methodist ni Amachara ati Umuahia ni Ipinlẹ Ìlà-orùn ààrin ti Nàìjíríà nigbana. Lakoko Ogun Agbaye II, o ṣiṣẹ bi Ọga Ọlọpa ni Ẹka Ambulance Kẹta 81st (WA). Lẹ́yìn iṣẹ́ ológun rẹ̀, wọ́n fún nise ni  ilé iṣẹ́ ìlera ní ìpínlẹ̀ Èkó. 

## Awọn iran
Ojúlówó ọmọ kàn ni ọmọkùnrin rẹ, Oba Mobandele Oyekan ti Ilado, ti apẹja orúkọ rẹ njẹ *Onilado ti Ilado* .

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Adeyinka Oyekan's obituary
* Jeti irohin. Fọto ti Oyekan, 1971
Ẹ̀ka:Àwọn Ọba ìlú Èkó
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2003
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1911
Fatiu Ademola Akesode

**Fatiu Ademola Akesode** (oṣù kẹrin ọdún 1940 – ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹta ọdún 2001) jẹ ọmọ Nàìjíríà ọ̀jọ̀gbọn nípa eto omoeyin, alabojuto ètò ẹkọ, àti igbakeji ọgá agba tẹlẹ̀ fasiti Lagos State University  ipinlẹ Eko, Naijiria .   

## Ẹkọ
A bi ni Lagos Island, nínú ìdílé Bajulaiye. O  gbá ẹkọ alákọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ ni Ansar-Ud-Deen Primary School, Amuto Okepopo, o si lọ si ilé-ìwé gíga Methodist Boys' High School ni ọdún 1954 fún ẹkọ gírámà rẹ. Ni ọdún 1962, o tẹsiwaju si College of Medicine, Fasiti ìlú Eko .  Lẹhin ti oye akọkọ rẹ ni oogun, o gba oye Masita Sáyẹnsì (M.sc) ni ilera gbogbo eniyan láti Ile-ẹkọ giga Johns Hopkins ni ọdún 1968 ati oye  dokita (P.hD) ni imọ-ẹrọ ìtọjú àwọn ọmọdé lati Baltimore, Maryland, USA nibiti o ti gba ẹbùn American Heart Foundation Fellowship ni ọdún 1973.  

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olóyè Olùgbé ní Ẹ̀kọ́ ìtọjú àwọn ọmọdé ni Baltimore, Maryland, USA. Lẹhinna o di olukọni ti Ilera Awujọ ni University of British Columbia, Vancouver, BC, Canada ni ọdun 1978. O fi ile-ẹkọ giga silẹ fún University of Lagos  níbi ti o ti kọ ẹkọ gẹ́gẹ́bí Olukọni Agba ni Ẹkọ nipa Awọn ọmọde fun ọdún márún (1982-1987). Wọ́n yàn án ní Ọ̀jọ̀gbọ́n Ẹ̀kọ́ Ìṣègùn ìtọjú àwọn ọmọdé ni ọjọ́ kìíní oṣù kẹfà ọdún 1988 ní Yunifásítì ìpínlẹ̀ Ogun, tí ó di Olabisi Onabanjo University báyìí. Leyin naa ni wọn yán an gẹgẹ bi ọgá àgbà ileewosan yunifásítì ipinlẹ Ogun, ipo ti o wa titi di igba ti won fi yan gẹgẹ bi Igbakeji-oga àgbà of Lagos State University ni ọdún 1997.  O ku ni ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹta ọdún 2001.   

## Àmì ẹ̀yẹ ati idapo

* Aami Eye Iwadi Ilera ti Orilẹ-ede Amẹrika ni Ẹkọ Paediatrics (1975-1976).
* Ẹlẹgbẹ ti Ile-ẹkọ Iṣoogun ti Naijiria (Ilera Ilu) (1978)
* Ẹlẹgbẹ ti Ile-ẹkọ giga ti Iwọ-oorun Afirika ti Awọn oniwosan (1980)
* Ajo Agbaye ti Ilera, Eye Iwadi WHO lori Fifun Ọyan (1988-93)
* Ẹbun Ile-iṣẹ Idagbasoke Okeokun Ilu Gẹẹsi fun ikẹkọ ti Awọn Arun Ti a Titan Ibalopo (1996)

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2001
Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1940
Lateef Akinola Salako

**Lateef Akinola Salako** NNOM, CON (ọjọ kàrún oṣù keje ọdún 1935 – ọjọ kẹjọ oṣù kejìlá ọdún 2017) jẹ olùmójútó ẹkọ ọmọ orilẹ-ède Nàìjíríà tó jẹ ojogbon elegbogi ati oogun ni Fasiti ìlú Ibadan .

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé
A bí Lateef Akinola Salako ni ọjọ kàrún oṣù keje ọdún 1945 ni Ipinle Eko, gúúsù ìwọòrùn Naijiria . Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gíga Methodist Boys, ni Èkó, níbi tí ó ti gba ìwé ẹ̀rí ní West African Senior School ní ọdún 1953.  Ó gba ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ní ilé ìwòsàn University College Hospital, Ìbàdàn kó tó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ gíga Fásítì ìlú Sheffield ní ọdún 1969. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ọdún 1962 lo bẹrẹ iṣẹ rẹ, nílé ìwòsan fásítì ti Ibadan níbi to ti dide sipo ọgá agba ni ọdún 1965, nígbà to si di ọdún 1966 lo di ọmọ ẹgbẹ to n se iwadi nipa ìṣègùn ni Fásítì ìlú Ibadan. O jẹ akẹgbẹ ni Clinical Pharmacology ni ẹka to n mójútó ògùn àti ẹmi, ni Fasiti ìlú Sheffield fun ọdún meji, láàrin ọdún 1967 ati 1969.  Ni ọdún 1969, wọn yàn gẹgẹbi Oluko ni Clinical Pharmacology, Fásítì ìlú Ibadan, Ibadan ni ibi ti o ti dide si ipo ti oga olukọni ni ọdún 1977, ati 1970 Ọjọgbọn ni ọdún 1970. Isẹgun Pharmacology.  Ni ọdun 1997, o jẹ Alákóso Ile-ẹkọ Imọ-jinlẹ Naijiria lati rọpo Ọjọgbọn Awele Maduemezia . 

Salako ku ni ọjọ kẹjọ Oṣu kejila, ọdun 2017, ni ọmọ ọdun mejilélọ́gọrin. 

## Àmì ẹ̀yẹ ati ọlá

* Àmì ẹ̀yẹ ọmọ ìpínlẹ̀ Ogun to lọla, (1990) 
* Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà fún Ẹ̀yẹ Ọ̀yẹ (1992)
* Alakoso ti aṣẹ Niger (2004) 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2017
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1935
G. O. Olusanya

**Gabriel Olakunle Olusanya** (1936-2012) jẹ alamojuto ètò ẹkọ Nàìjíríà, alákóso ati aṣojú ipinlẹ okeere ti o jẹ aṣoju orilẹ-ede Naijiria si Faranse lati ọdún 1991 si 1996. Ni ile-ẹkọ giga, ọpọlọpọ awọn iṣẹ ile-ẹkọ giga rẹ ni idojukọ lori itan-akọọlẹ Naijiria ti ode oni ati awọn ajọṣepọ ilu òkèèrè. 

## Ìgbésí aye
Olusanya lọ si ile-iwe giga Methodist Boys' High School, Eko o si kọ ẹkọ itan ni University College, Ibadan (ni bayi Fasiti ìlú O tẹsiwaju awọn ẹkọ rẹ ni FasitiaBritish ti lẹhinna gba oye oye dokitaiókítà Fasiti ìlú Toronto . 

Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ olùkọ́ ní ẹkùn Àríwá Nàìjíríà ní Yunifásítì Ahmadu Bello, níbi tí olùkọ́ rẹ̀ tẹ́lẹ̀ rí, Abdullahi Smith ti ń ṣe ìdàgbàsókè ẹ̀ka ìtàn ABU . Bí ó ti wù kí ó rí, ìforígbárí ìṣèlú àti ẹ̀yà tí ó ṣáájú ogun abẹ́lé Nàìjíríà ló mú kí ó lọ sí Yunifásítì ti Èkó ní ọdún 1966. 

Olusanya nipasẹ awọn àtẹ̀jáde ti àwọn iṣẹ rẹ ati àwọn ìpinnu láti pàdé si awọn ilé-ìgbìmọ̀ ìrònú ijọba ti ni iwoye ti gbogbo eniyan bi ẹkọ ati ọgbọn. Ó kọ̀wé nípa ètò ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú àti àwọn ohun tó fà á láàárín ọdún 1939 sí 1945 tí ó fa ìdàgbàsókè ìfẹ́ orílẹ̀-èdè ẹni nínú iṣẹ́ tí a tẹ̀ jáde rẹ̀ *[[Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì|Ogun Àgbáyé Kejì]] àti Ìṣèlú ní Nàìjíríà 1939–1953* . Ni 1982, o ṣe atẹjade *The West African Students' Union and the Politics of Decolonisation, 1925–1958*, adaṣe kan nipa ipa ti Ijọ Awọn ọmọ ile-iwe Ìwọ̀-oòrùn Afirika ni iranlọwọ ti awọn ọmọ ilé-ìwé Afirika ati ipa lori ijidide aiji ti iṣelu láàrin àwọn ọmọ ilé-ìwé. 

Olusanya jẹ ọmọ ile-iwe ipilẹ ati oludari awọn ẹkọ ni National Institute of Policy and Strategic Studies .  Ni ọdun 1984, o jẹ olùdarí gbogbogbò ti ilé-ìgbìmọ̀ nipa ibatan òkèèrè ti orilẹ-ede Nàìjíríà, Institute of International Affairs Nigeria . 

## Awọn iṣẹ ti a yan

* *Ogun Agbaye Keji ati iṣelu ni Nigeria, 1939-1953* (Evans, 1973) 
* *Itankalẹ ti iṣẹ ilu Naijiria, 1861-1960 : awọn iṣoro ti orilẹ-ede Naijiria* (University of Lagos, 1975)
* *Ẹgbẹ́ Àwọn Akẹ́kọ̀ọ́ Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà àti ìṣèlú ti ìpakúpa, 1925-1958* (Daystar Press, 1982) 
* *Awọn iranti ti orilẹ-ede orilẹ-ede ti o rẹwẹsi* (Afremac, 2003) 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2012
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1936
Don Lake

**Donald** "**Don**" **Lake** (November 26, 1956) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ile-iwe giga Awọn ọmọbirin Methodist (Lagos)

**Methodist Girls' High School** jẹ ilé-ìwé gíga fún àwọn ọmọbìnrin ti o wa ni Yaba, ilu Eko, Naijiria . Wọn dasilẹ ni ọdún 1879 ati pe o somọ Ile-ijọsin Methodist . O jẹ ilé-ìwé alakọbẹrẹ obìnrin akọkọ ati ilé-ìwé girama ẹlẹkẹta ni Nàìjíríà. O jẹ ilé-ìwé arábìnrin ti Methodist Boys High School.   

## Àwọn tí o ti jáde níbẹ

* Oloye (Mrs) HID Awolowo, née Adelana (1915-2015), awọn obirin oniṣowo ati oloselu. 
* Professor Ibiyinka Fuwape, theoretical physicist. 
* Alhaja Lateefat Okunnu, née Oyekan (a bí ní ọdún 1939), iranṣẹ ilu ati alakoso. 
* Oloye (Iyaafin) Folake Solanke SAN, née Odulate (ti a bi 1932), amofin ati alakoso. 

## Awọn itọkasi
K. O. Mbadiwe

**Kingsley Ozumba Mbadiwe** // ⓘ (1915–1990) jẹ ọmọ orílẹ-èdè Naijiria, olóṣèlú, oloselu, aṣojú ipinlẹ, ati mínísítà fún ìjọba ni  Orile-ede Naijiria ati aṣoju Biafra nigba ogún abẹle.

## Ìbẹrẹ Ìgbésí aye
A bi Mbadiwe si idile Mbadiwe Odum lati Arondizuogu lẹhinna labẹ ipin Orlu ti Ipinle Imo ode oni.  Aburo re, Igwegbe Odum, je ọgá àgbà ni akoko amunisin .

## Ẹkọ
O bẹrẹ ẹkọ alakọ́ọ̀bẹ̀rẹ̀ ni St Mary's Catholic School, Port Harcourt, o si pari ẹ̀ ni ilé-ìwé ìjọba kàn ni Aba. O si lọ si Hope Waddell Training Institute, Calabar, Aggrey Memorial College, Arochukwu, Igbobi College, Lagos ati Baptist Academy, Lagos . Ni Baptist Academy, Samuel Akintola ati EE Esau jẹ oṣiṣẹ, nigba ti diẹ ninu àwọn ọmọ ilé-ìwé rẹ ni Igbobi ni Taslim Elias, Horatio Thomas ati Justice FO Coker. Lẹ́yìn ẹ̀kọ́ girama rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣòwò nípa dídásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Amújáde Mbádiwe ní ọdún 1937.  Ó kúrò ní Nàìjíríà láti lọ kẹ́kọ̀ọ́ ní Yunifásítì Columbia àti New York University fún ọ̀pọ̀ ọdún. Lakoko ti o wa ni Amẹrika, o ṣe iranlọwọ lati fi idi ẹgbẹ ọmọ ilé-ìwé Áfíríkà kàn múlẹ̀, nipasẹ eyiti o gba àkíyèsí ti US First Lady Eleanor Roosevelt, ti o gba òun ati ajọ rẹ ni White House. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Lẹhin ti o pada lati AMẸRIKA, o bẹrẹ iṣowo míìràn o si ṣeto ile-ẹkọ ìwádìí kan lori Iṣẹ ọna Afirika. Laipẹ o wọ ipò òṣèlú Nàìjíríà o si darapọ mọ National Council of Nigeria and Cameroons . Ni ọdún 1951, wọn dibo yán sínú Ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin Ìlà-orùn.  wọn tun dibò yán ní ọdún 1954, ati ni kété lẹhinna wọn yán ní Minisita fun Awọn ilẹ ati Awọn orisun Orilẹ-ede. Ni ọdún 1957, o jẹ Minisita fun Iṣowo. Bi o ti wu ki o ri, aṣeyọri oṣelu rẹ̀ ni lati dojukọ ipenija nla nigba ti oun ati Kola Balogun gbiyanju lati yọ Dokita Nnamdi Azikiwe gẹgẹ bii adari National Council of Nigeria and the Cameroons (NCNC).  Mbadiwe ṣeto iwe iroyin tirẹ, *The Daily Telegraph*, gẹgẹbi ẹya ara ti ẹ̀hónú.  Lẹhinna o tun darapọ mọ ẹgbẹ náà wọn si yan gẹgẹbi Minisita fun Iṣowo ati Ibaraẹnisọrọ  ati pe o tun jẹ olùdámọ̀ràn pàtàkì si Prime Minister, ni ìmọràn lori àwọn ọran Áfíríkà. Leyin ti won pinya ni Ìlà-orùn ni wọn yán gẹgẹ bi Aṣoju Roving lati owo Aare Biafra , Odumegwu Ojukwu, o si di ipo yii mún titi di opin ogun abele. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
 Mbadiwe ni ọmọ mẹfa ti o jẹ Betty, Greg, Paul, Chris, George, ati Francis. Ọmọkùnrin rẹ, James Green Mbadiwe jẹ oníṣòwò ti n ṣe lori akọọlẹ rẹ ni Northern Region, o ni Green's Hotel ti o ti wa ni bayi ni ọna Ahmadu Bello, Kaduna ti a ṣe ni ọdún 1939 ati ti Azikiwe ti ṣe igbimọ. Ohun-ini náà nigbamii di ile-itaja, J. Green Mbadiwe ku ni ọdún 1980. 

O kọ o si gbè ibugbe landimaaki, Ààfin àwọn ènìyàn, ni Ndianiche Uno. Olórí ìjọba Sir Abubakar Tafawa Balewa lo gbẹ e lẹsẹ ni ọdún 1965. O fẹ ìyàwó mẹ́ta.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1990
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1915
Igwegbe Odum

**Eze Igwegbe Odum** (eyiti a n pe ni **Oloye Igwebe Odum** ) jẹ olóṣèlú ọmọ Aro Igbo ti a bi ni ilu Mbaukwu ni Nàìjíríà ni Awka South LGA loni ni ipinle Anambra . Igwegbe Odum, kii ṣe ọmọ Aro nipasẹ ìpìlẹ, ṣugbọn aṣikiri ni bi ọpọlọpọ awọn àtìpó ni Arondizuogu . Paapọ pẹlu awọn arakunrin rẹ, o salọ si Arondizuogu ni opin ọdun 19th. Itan igbesi aye rẹ di koko ọrọ *[[Omenuko]]*  aramada Igbo akọkọ ti Pita Nwana kọ. Odum kú ni ọdún 1940. O tun jẹ àna fun Ojiako Ezenne ti Adazi. Igwegbe Odum ko pada si ilu abinibi rẹ Mbaukwu. Pẹ̀lú àwọn arákùnrin rẹ̀, ó tẹ̀dó sí Ndi-Aniche Uno ní Arondizuogu . Awọn idile wọn pẹlu arosọ KO Mbadiwe ati arákùnrin rẹ Green Mbadiwe .

## Awọn itọkasi

* http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol14num1/njoku.pdf  Archived  
* Article title 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1940
John Taylor (Adajọ Naijiria)

**John Idowu Conrad Taylor** (ọjọ kẹrinlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1917 &#x2013; ọjọ keje oṣù kọkànlá ọdún 1973) jẹ onídájọ́ ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà, Adájọ ile-ẹjọ giga julọ ti Nigeria (ọdún 1964 si 1967), ati Adajọ akọkọ ti Ipinlẹ Eko (ọdún 1967 si 1973). 

## Ẹkọ ati ìbẹrẹ ìgbésí aye
A bi John Taylor ni ilu Eko ati pe o jẹ ọmọ kẹrin ti Eusebius James Alexander Taylor (agbẹjọro olokiki ati ọmọ orílẹ-èdè) ati Remilekun Alice Taylor (ọmọ Williams). Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Olowogbowo àti ilé ẹ̀kọ́ gíga Methodist Boys’ High School fún apá kan ilé ẹ̀kọ́ girama rẹ̀. Ó lọ sí ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ọdún 1929 níbi tí ó ti parí ẹ̀kọ́ girama ní ilé ẹ̀kọ́ Culford ní Bury St. Edmunds láàrin oṣù kẹrin ọdún 1929 àti oṣù keje ọdún 1936.

O wọ King's College London ni ọdún 1936 lati ka ofin, ṣáájú gbigbe si Brasenose College, Oxford ni ọdún 1937 nibiti o ti jẹ Boxing Blue. O pari ile-iwe giga keji ni Ile-iwe Ọlá ti Jurisprudence ati pe lẹhinna wọn pe si Baa ni Temple Aarin ni ọjọ kẹrinla Oṣu Kini ọdun 1941. O pada si Nàìjíríà ni Oṣu Keji ọdun 1941 o darapọ mọ ile-iṣẹ agbẹjọro baba rẹ, lẹhinna o padà darí rẹ lẹyìn iku baba rẹ ni ọdún 1947.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Taylor ni dìde ni kiakia nipasẹ awọn ipo ofin Naijiria, ti o pari ni ipinnu gẹ́gẹ́bí Adajo ti Ile-ẹjọ Giga, Ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, ni ọmọ ọdun mọ́kàndínlógójì. Ni ọdún 1960 o di Idajọ ti Ile-ẹjọ Giga julọ ti Nàìjíríà ati, ni ọdún 1964, Olori Idajọ ti Federal Territory ti Lagos. Nigba ti won da ipinle Eko sile ni ọdún 1967, o di adajo akọkọ ni ipinlẹ titun náà.

Ni ọdún 1967 adájọ Taylor di Pro-Chancellor ti Fasiti ìlú Eko, ipò kan ti o wáyé titi o fi kú ni ọdún 1973 ni ọmọ ọdun merindinlọ́gọ́ta. Lẹhin iku rẹ, olórí Orílẹ-èdè Nàìjíríà, General Yakubu Gowon, sọ ọrọ kan ninu eyiti o sọ pe: "Ni àkókò ti ibajẹ, ìtanràn, ìtanú ẹ̀yìn àti ìfẹ́ sí ọ́fíìsì àti agbára ń di ohun tí wọ́n ń ka sí ìwà rere, Ọgá Justice Taylor dá sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó yà tì kúrò nínú ìpọ̀ ènìyàn, pẹ̀lú ìfarapa òtítọ́ tó mú kí ọlá ńlá wà lórí Ipo Gíga Alájọ́sìn."

O tun ni opopona nla kan ni Victoria Island, Eko ti a sọ  iorukọ rẹ. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1973
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1917
Pita Nwana

**Nwosu Pita Nwana** (1881 — 1968) jẹ onkọwe aramada ati oníṣe ìgi ará Naijiria.  A mọ̀ ọ́n sí pàtàkì gẹ́gẹ́ bí òǹkọ̀wé aramada Igbo àkọ́kọ́ *[[Omenuko]]* .    *[[Omenuko]]* ti Nwana ni a ka si ìpìlẹ nínú ìtàn àròsọ litireso Igbo . 

## Igbesi aye ati iṣẹ
Nwana ni a bi ni ọdún 1881. Òun ni ọmọ ti o kere julọ ninu ìdílé ọmọ méje.  O ṣiṣẹ bi gbẹnagbẹna ni Methodist College Uzuakoli ati nigbamii bi onitumọ fun Rev. J. Wood ni Ile-ẹkọ Ibo lẹhinna.  Ni ọdún 1933, o kọwe *Omenuko* ti o gba ẹbun kan nínú ìdíje ti International African Institute ti nṣe,  ati lẹhinna ti Longman gbejade ní ọdún 1935. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1968
Orishejolomi Thomas

**Ọ̀jọ̀gbọ́n Horatio Oritsejolomi Thomas** (1917–1979), jẹ́ aṣáájú-ọ̀nà oníṣègùn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó mọ̀ nípa àtúntò ojú àti iṣẹ́ abẹ ike . O ṣe ikẹkọ bi olùrànlọwọ si olókìkí Sir Archibald MacIndoe ni ibawi yii. Ọjọgbọn Thomas ti kọ ẹkọ ni Methodist Boys' High School ni Eko ati Fasiti Birmingham ni England. O jẹ ọmọ ile-ẹkọ Naijiria kan ati oludari aṣáájú-ọnà ti College of Medicine ni Fasiti ìlú Eko, bakanna o jẹ ọmọ Naijiria akọkọ ti wọn gba wọle si Royal College of Surgeons ti England.   O tun ṣiṣẹ gẹgẹ bi olori akọkọ ti Ile-iwosan Olukọni ti yunifasiti, LUTH . Ṣaaju ki o to lọ si Eko, o jẹ olukọni agba ati oniṣẹ abẹ ni Fasiti ìlú Ibadan, lati ibẹrẹ rẹ titi di ọdun 1962. Ni afikun, o jẹ olóòtú ti West African Medical Journal ati ọmọ ẹgbẹ ti Federal Electoral Commission ni ọdún 1958. Ni ọdún 1969, o jẹ olori igbimọ imọran fun idasilẹ ti Midwestern Medical Centre ti a mọ si University of Teaching Medical Centre bayi.

## Awọn itọkasi

* http://medicalnigeria.net/press_release_bashorun_j_k_randle.htm  Archived  
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1979
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1917
Ahmed Yerima

**Ahmed Parker Yerima** (ti a bi ni ọjọ kẹjọ oṣù kàrún ọdún 1957) jẹ ọmọ ile-ẹkọ Nàìjíríà, olùkọ ọjọgbọn ati oludari tiata . O jẹ olùdarí gbogbogbò ti Ile-iṣere ti Orilẹ-ede Naijiria, o si ti ṣiṣẹ tẹlẹ gẹgẹbi oludari ti National Troupe. Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ti tíátà àti ṣíṣe eré ati pe o jẹ adarí ti College of Humanities ni Yunifasiti Redeemers lati ọdun 2013.  Lọwọlọwọ, o jẹ igbakeji ọgá ilè ìwé ti Fásítì Redeemer.

## Ìbẹrẹ Igbesi aye
A bi Yerima ni ọjọ kẹjọ oṣù karùn-ún ọdún 1957 ni ilu Eko, nibi ti o ti gba ẹkọ alakọobẹ̀rẹ̀ rẹ̀. O tesiwaju si Baptist Academy ni Obanikoro, Eko, fun ẹkọ gírámà rẹ.

## Awọn iṣẹ
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé oríṣiríṣi ìwé ni Yerima kọ̀, eré ìtàn ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ rẹ̀. Àwọn to gbajúgbajà nínú rẹ ní: *The Trials of Oba Ovonramwen*, *Attahiru*, *Ameh Oboni the Great*, *The Angel*, *The Twist*, *Uncle Venyil*, *The Bishop and the Soul*, *The Wives*, *The Mirror Cracks*, *The Lottery Ticket*, *Kaffir's Last Game*, *Awọn Arabinrin*, *Dropji Okan Yeye*, *Kekere ti Okutabe*, *Mojagbe*, *Kekere* ti *Stonesbe*, *Otaelo*, ati *Ilẹ Lile' 'Mutter mimọ'. * *Owe re ninu meta ere re ni Taiwo Oluwaseun Ehineni ti se apejuwe ati atupale. *

## Siwaju kika

* Eruaga, Abigail Obiageli. "Ìjọba àwùjọ ọkunrin àti iroyin ìmúlò kanlẹ̀ fún àwọn obìnrin nínú jakadiya ti Ahmed ." *Ibadan Journal of English Studies* 7 (2018): 211-220.
* Odebunmi, Akin. "Iwe kika ti Ahmed Yerima ni adaṣe ni *Yemoja*, *Attahiru*, ati *awọn ewe gbigbẹ lori awọn igi Ukan* ." *Intercultural Pragmatics* 3.2 (2006): 153-169.
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1957
Michael Opeyemi Bamidele

**Michael Opeyemi Bamidele** CON (ti a bi ni ọjọ kọkàndinlọ́gbọ̀n oṣù keje ọdún 1963) ti gbogbo ènìyàn mọ si **MOB**, jẹ agbẹjọro ọmọ orílẹ-èdè Naijiria, ajafitafita fún ẹtọ ọmọ ènìyàn, ati olóṣèlú ti o n ṣiṣẹ lọwọlọwọ gẹgẹbi oludari pupọ julọ ti Sẹnetọ Naijiria lati ọdún 2023.  O ti ṣe aṣojú agbègbè Sénétọ Ekiti Central ni Sẹnetọ Naijiria lati ọdún 2019.   

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé
A bi Bamidele ni ọjọ kọkàndinlọ́gbọ̀n oṣù keje ọdún 1963, ni Iyin Ekiti, ilu kan ni Ipinle Ekiti, gúúsù ìwọ̀-oòrùn Naijiria si ìdílé Olóògbé Sir Stephen Ogunjuyigbe Bamidele ṣugbọn o lo àkókò ayé rẹ ni ipinle Eko níbi to ti lọ Baptist Academy secondary school lẹyìn náà University Obafemi Awolowo nibi ti o ti gba oyè ninu ẹ̀kọ ẹ̀sin .  Bamidele tún lọ si University of Benin nibi ti o ti gba oyè nipa òfin ni ọdún 1990. Lehin ti o ti pari ile-iwe òfin ti Naijiria, wọn pe si orí ipò ìdájọ ní ọdun 1992. 

Bamidele lo si ile iwe giga Franklin Pierce níbi ti o ti gba oye nipa òfin, ti wọn si pé si New York Bar ni oṣù kínní ọdún 1999. O jẹ ọkàn lára àwọn agbẹjọ́rọ̀, ti Oloye Godwin Olusegun Kolawole Ajayi dari siwaju si Moshood Abiola fún ti ẹjọ́ ẹsun iwa-odi. 

## Ìgbésí ayé òṣèlú
Ni oṣu kẹfa ọdún 1992, o díje ninu idibo alakọbẹrẹ si Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣoju ìjọba àpapọ ti o nsoju agbègbè Oshodi/Isolo Federal Constituency ni ipinlẹ Eko labẹ ipilẹ ẹgbẹ Social Democratic Party ṣugbọn o padanu.  Ó ṣíṣe gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ àkànṣe lórí ọ̀rọ̀ òfin fún Sẹ́nétọ̀ Bola Tinubu títí di oṣù kọkànlá ọdún 1993 nígbà tí Ọ̀gágun Sanni Abacha fagi lé ètò ìjọba tiwa-n-tiwa ní Nàìjíríà. 

Ni Oṣu Keje ọdún 2000, o jẹ olùrànlọwọ pàtàkì lóri ìbátan ìṣèlú ati ìjọba fún gomina Ipinle Eko . 

Lẹyìn náà ni wọn yán an gẹgẹ bi kọmísánnà fún ile ise ijoba fun awon ọ̀dọ́, eré ìdárayá àti ìdàgbàsókè àwùjọ nipinle Eko ni ìṣèjọba Gómìnà Bola Tinubu . Ni Oṣu Kẹrin ọdún 2011, o jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣofin keje (7th) Orílẹ-èdè lati sójú Ekiti Central Federal constituency 1. Ni Oṣu Kẹta ọdún 2015, ninu akọọlẹ tirẹ ti o ni akọle: “ikorira mi fun Asiwaju Bola Tinubu”, ṣofintoto itusilẹ **The Lion of Bourdilion**, fíìmù ti Africa Independent Television gbé sórí atẹgun ní ọjọ kínní oṣù kẹta ọdún 2015, ti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ alátakò sí kópa nínú rẹ, láti gbè fíìmù náà jáde 

### Awọn ọfiisi iṣaaju

* MHR (oṣù kẹfà ọdún 2011 si oṣù kẹfà ọdún 2015). 
* Kọmísánnà fun Àlàyé ati Ìlànà, Ipinlẹ Eko (Oṣu Keje ọdún 2007 si oṣù Kejì ọdún 2011). 
* Kọmísánnà fun Àwọn ọdọ, Àwọn eré ìdárayá ati Ìdàgbàsókè Àwùjọ, Ipinlẹ Eko (oṣù keje ọdún 2003 si oṣù kàrún ọdún 2007) 
* Olùdámọ̀ràn pàtàkì fún Gómìnà lóri Ọrọ Òṣèlú ati Aarin-Ijoba, Ipinlẹ Eko (oṣù keje ọdún 2000 si oṣù kàrún ọdún 2003). 

## Àmì ẹ̀yẹ ati iyin

* Life Bencher, Ara Benchers (Nigeria) Bamidele di Olutọju Igbesi aye
* Ẹlẹgbẹ, Chattered Institute of Arbitrators (Nigeria) 
* Ni Oṣu Kẹwa Ọdun 2022, ola orilẹ-ede Naijiria kan ti Alakoso Aṣẹ ti Niger (CON) ni a fun ni nipasẹ Alakoso Muhammadu Buhari . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1963
Olufemi Elias

**Olufemi Elias** jẹ agbẹjọro orílẹ-èdè Nàìjíríà kàn ti o nṣe iranṣẹ lọwọlọwọ bi adajọ *igbaduro* ni Ile-ẹjọ Idajọ Kariaye (ICJ).  O jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Institut de Droit International . 

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Elias kawe ni ilè ìwé Corona, ati lẹhinna Igbobi College, Eko, Nàìjíríà ṣaaju ki o to gba oyè òfin lati Fasiti ìlú Oxford, ẹ̀kọ iyẹwu kejì lóri òfin lati Fasitidìlú ati doctorate lókítà Fasiti Cambridge Ọdún 1988 ni wọn pe e si ilè ọgbà Nàìjíríà.

## Iṣẹ-ṣiṣe
O jẹ Alákóso Ile-ẹjọ Ìṣàkóso ti OPEC Fund fun Idagbasoke Kariaye, ati Alaga ti Idagbasoke Islam .  Ó jẹ́ Ààrẹ tẹ́lẹ̀ rí àti ọmọ ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀ Apetunpe ti Àjọ Àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ń kó epo jáde .  O ṣe ìmọràn àwọn ajọ àgbáyé ati àwọn ìpínlẹ̀ lóri àwọn ọran òfin, pẹlu ẹjọ ṣáájú àwọn ilé-ẹjọ́ àgbáyé àti àwọn ilé-ẹjọ́. O jẹ ọmọ ẹgbẹ́ ti Ìgbìmọ̀ ti oludajọ ti Ilé-iṣẹ́ idajọ Agbègbè Ìlú Hong Kong ti Àpéjọ Ijumọsọrọ Ofin ti Asia Áfíríkà. 

Elias jẹ olukọ abẹwo ni ofin àgbáyé ni Sàkání ti Ofin, Ile-ẹkọ giga Queen Mary ti Ilu Lọndọnu  ati pe o ti kọ ni King's College London ati Fasitigìlú m . O tun jẹ onkọwe ti ọpọlọpọ awọn atẹjade ni aaye ti Ofààyè riaye ati pe o fun ni Aami Eye Ẹgbẹ Ọla ti Ẹgbẹ Amẹrika ti Ofin Kariaye (ASIL) ni idanimọ awìdánimọ̀ àwọn  sọ ọfin kariaòfin 
áríayé
O jẹ Alákóso (Akowe-Agba Iranlọwọ ti Orilẹ-ede), ti Ilana Iṣeduro Kariaye fun Awọn Ẹjọ Ilufin (IRMCT) titi di ọgbọ̀njọ́ oṣù Okudu ọdún 2020.  Elias ti ṣe ọpọlọpọ awọn iṣẹ pẹlu jijẹ Adajọ fun Awọn ẹjọ apetunpe Oṣiṣẹ, Ile-ẹjọ pataki fun Lebanoni (STL); Olùdámọ̀ràn òfin ati Oludari, Ajo fun Idinamọ Awọn ohun ija Kemikali (OPCW), Hague; Akowe Alase (Alakoso), Ile-ẹjọ Isakoso Banki Àgbáyé, Washington DC; Oṣiṣẹ Ofin Àgbà, OPCW; Olùrànlọwọ pàtàkì si Akọwe Aláṣẹ, Igbimọ Ẹsan ti United Nations (UNCC), Geneva ati Olùdámọ̀ràn òfin, Akọ̀wé Ìgbìmọ̀ Alákóso, UNCC. Elias jẹ olùdíje ni idibo awọn onidajọ ti Ile-ẹjọ àgbáyé ti Ìdájọ ọdún 2020 . Wọn ko dibò yán.  Ni ibẹrẹ ọdún 2022, Elias ni a yán nipasẹ International Monetary Fund si igbimọ ita lati tẹramọ àwọn ààbò igbekalẹ ni jijẹ itanjẹ agbekalẹ kan ti o kan Alakoso IMF Kristalina Georgieva lakoko rẹ ni Banki Agbaye. 

## Gbólóhùn ati awọn ọrọ

## Akitiyan míìràn

* American Society of International Law, ọmọ ẹgbẹ tẹlẹ ri ti awọn Alaṣẹ kansu
* *[[International Arbitration Review|Atunwo Arbitration International]]*, Ọmọ ẹgbẹ ti Igbimọ ọ̀rọ̀ ìgbìyànjú 
* African Association of International Law, Akowe tẹlẹ Agba
* *African Journal of International ati Comparative Law*, Ọmọ óòtú  ti Igbimọ Olootu
* Awọn aṣaju akọ tabi abo ti kariaye (IGC), Ọmọ ẹgbẹ 
* International Law Association, ọmọ ẹgbẹ 
* Nigerian Society of International Law, ọmọ ẹgbẹ́ 
* Ebun Ayeye Omokunrin Agba ti kọlẹẹjì Igbobi  Fun Àṣeyọrí Ọjọgbọn 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Hezekiah Oluwasanmi

**Hezekiah Adedunmola Oluwasanmi** (ọjọ kejìlá oṣù kọkànlá ọdún 1919 – ọjọ kẹẹdogun oṣù kẹjọ ọdún 1983) jẹ ọmọ ilè ìwé gíga ọmọ Nàìjíríà ati ọjọgbọn ti o ṣíṣe gẹgẹ bi igbakeji oga agba ile iwe giga Obafemi Awolowo University láti ọdún 1966 si 1975. O jẹ ohun pataki ninu idasile yunifasiti naa.  Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ètò ọrọ̀ ajé àgbẹ̀  ní fásitì Ìbàdàn kí wọn tó yàn án ní Yunifásítì Obafemi Awolowo gẹ́gẹ́ bí igbákejì ọ̀gá àgbà .

## Ìbẹrẹ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Hezekiah Oluwasanmi ti a bi ni ọjọ kejìlá Oṣu kọkànlá ọdún 1919, fún awọn obi Kristiani ni Ipetu Ijesa, lẹhinna ẹkun Gusu, British Nàìjíríà . Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Anglican kan ní Ipetu Ijesa, ó sì parí ẹ̀kọ́ girama ní Abeokuta Grammar School . Lẹhinna o rin irin-ajo lọ si ilu òkèèrè fun eto-ẹkọ kọlẹji, o kawe ni Ile-ẹkọ giga Morehouse o si gba oye lati Ile-ẹkọ giga Harvard .

## Iṣẹ-ṣiṣe
Nigbati o pada si Nàìjíríà, Oluwasanmi di oṣiṣẹ ti kọlẹji kan ṣoṣo ni orílẹ-èdè naa, Ile-ẹkọ giga Fasiti, Ibadan . O dide nipasẹ àwọn ipele ẹkọ lati di ọjọgbọn ti eto-ọrọ aje-ogbin ni ọdún 1958.  Nigba ti o wa ni Ibadan, Oluwasanmi jẹ alakoso ilé-ìwé, o jẹ ọgá ti Gbongan Sultan Bello ati lẹhinna o jẹ olutọju ti Gbongan Mellanby. Laarin ọdún 1963 ati 1966, o jẹ olori ti Oluko ti ẹka ìmọn àgbẹ. Ni ọdun 1960, Oluwasanmi ati diẹ ninu awọn ẹlẹgbẹ rẹ ni Ilu Ibadan, kọ lẹta imọran si Alakoso agbègbè nipa ìlànà ti dida ile-ẹkọ giga tuntun silẹ láàrin agbègbè Òòrùn. Wọn yán an láti ṣíṣe pẹlú ìjọba nínú eto ati ìdàgbàsókè ile ìwé gíga ti wọn yóò wa ni Ile-Ife . Bibẹẹkọ, lakoko igbero ati ibẹrẹ awọn iṣẹ ikẹkọ, ile-ẹkọ giga tuntun ni a mu ninu idaamu iṣelu laarin agbègbè náà. Eyi lo mu ki àwọn ọjọgbọn olókìkí bii Sam Aluko ati Wole Soyinka fi kuro. 

Ni ọdún 1966, lẹyìn ìgbàtí ìṣèjọba yíì padà nipasẹ awọn ológun, Adekunle Fajuyi, gomina ológun tuntun yan Oluwasanmi láti rọpo Oladele Ajose . Ètò ìṣèjọba Oluwasanmi ni o tun mu ètò ilé-ẹ̀kọ́ giga náà padà ti ijọba iṣaaju ti ya sọtọ ti o si parí ọpọlọpọ awọn iṣẹ ile.  Lakoko ti o wa lori ipò náà, ile-ẹkọ gíga náà kó kuro ni ààyè ìgbà diẹ rẹ ni Ibadan si ààyè alálòpẹ́ ni Ile-Ife.

Ọdun marun-un lẹhin ikú rẹ, ẹgbẹ kan ti awọn ọrẹ ati ẹbi timọtimọ rẹ ṣeto HA Oluwasanmi Foundation gẹgẹbi iṣẹ-ijogunba pẹlu èrò lati jẹ ki ìrántí rẹ wa láàyè ati lati ṣe igbéláruge iranwọ rẹ "optimum" ti ipa irandiran ti a ko bi nipasẹ imudarasi àwọn agbègbè àgbẹ dídára ti igbesi aye nipasẹ àpapọ ilọsiwaju owó sisan; Apapọ owo ìwọlé; ilọsiwaju awọn iṣẹ gbogbogbò ati: ìṣàkóso àyíká agbègbè.

## Iku
O ku ni ọjọ kẹẹdogun Oṣu Kẹjọ ọdún 1983 ni ẹni ọdun metàlélọ́gọ́ta.

## Wo tun
HA Oluwasanmi foundation via website @ http://www.haofoundation.org  Archived   

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1983
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1919
Bashir Tofa

**Bashir Othman Tofa** (Ogúnjọ́ oṣù kẹfà ọdún 1947 – ọjọ kẹta oṣù kínní ọdún 2022) jẹ olóṣèlú ará Nàìjíríà. Musulumi Kanuri kàn lati àríwá ipinlẹ Kano, Tofa ni ẹni tí National Republican Convention (NRC) fa kalẹ̀ gẹgẹbi olùdíje ninu ìdìbò ààrẹ Naijiria ti wọn fagile ni ọjọ kejìlá oṣù kẹfà ọdun 1993, eyiti ijọba ológun ti Gbogbogbò Ibrahim Babangida ṣètò. 

## Ìgbésí ayé
Tofa tí a bí ní Kano, Naijiria, lati ìdílé Kanuri ni Ogúnjọ́ oṣù kẹfà ọdún 1947. O kọ ẹkọ alakọobẹ̀rẹ̀ ni Shahuci Special Primary School, Kano lẹyìn náà o tẹsiwaju nínú ẹkọ ni City Senior Primary School ni Kano. Lati ọdún 1962 si 1966, o lọ si Ile-ẹkọ giga Provincial, Kano. Lẹhin ti o pari awọn ẹkọ rẹ ni ile-iwe Agbegbe, o ṣiṣẹ fun Royal Exchange Insurance ile-iṣẹ láti ọdún 1967 si 1968.  Lati ọdún 1970 si 1973, o lọ si Ilu London College . Iduro Tofa sinu òṣèlú bẹrẹ ni ọdun 1976 nígbàtí o jẹ igbimọ ijọba ibilẹ Dawakin Tofa, ni ọdún 1977, o jẹ ọmọ ẹgbẹ kàn si Apejọ Agbègbè. Lakokò Orile-ede Olominira Keji ti Naijiria, Tofa ni ọpọlọpọ ìgbà ni akọwe ti ẹka Kano ti NPN, lẹhinna o di akọwe ètò ìnáwó orílẹ-èdè ti ẹgbẹ  o si jẹ ọmọ ẹgbẹ ti orilẹ-ede ti Igbimọ Orílẹ-èdè Green Revolution. 

Nígbà Ijọba àpapọ kẹta, o si wà lára àwọn Liberal Movement eyi ti o yípadà sí Liberal Convention nigba ti o ti kọ forukọsilẹ bi ẹgbẹ òṣèlú, Tofa darapọ mọn NRC ni ọdún 1990. Ni ọdún 1993, nígbà ti ijọba Babangida ṣe ifihan ìdíje option A4, aáyán Tofa gẹgẹbi olùdíje sípò ààrẹ láti Kano. Lakokò ìdíje àwọn ẹgbẹ alakọbẹrẹ, o ṣẹgun Pere Ajunwa, Joe Nwodo ati Dalhatu Tafida lati gba tikẹti NRC. O jẹ alabaṣepọ Halilu Akilu, olórí ààbò nígbà náà. Olùdíje rẹ nínú ìdìbò náà ni Sylvester Ugoh, ọmọ Igbo kan ati pe o ti jẹ gomina tẹlẹ ti banki aringbungbun ile-igbimọ Biafra ti wa ni bayii. Awọn méjèèjì jẹ ọmọ ẹgbẹ ti National Party of Nigeria ti o ti parẹ.

O han gbángba pe Tofa kọ jáwé olúborí ninu idibo aare lati ọdọ ẹnìkejì rẹ Moshood Abiola, ọrẹ kan fun Babangida  ati omo Yoruba kan lati gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, ṣugbọn esi ti ijoba Babangida ko jáde rárá. Babangida ti wọn fi tipatipa mu lati fi ipo silẹ ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1993 lẹhin awọn ẹ̀hónú ti n pe fun esi ìdìbò naa.

Tofa jẹ oníṣòwò, oníṣòwò epo ati oniṣẹ ẹrọ. O jẹ alága ti International Petro-Energy Company (IPEC) ati Abba Othman ati Sons Ltd.  O tun jẹ ọmọ ẹgbẹ igbimọ ni Impex Ventures, Century Merchant Bank ati General Metal Products Ltd.

Ó kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé ní èdè Hausa, díẹ̀ nínú wọn ni: 

* Tunaninka Kamanninka (Ọna ti o ro ṣe afihan ninu iwa rẹ)
* Sciencer Sararin Samaniya (Space Science) •Kimiyya da Al'ajaban Al-Kur'ani (The science and wonders of the Qur'an)
* Gajerun Labarai (Awọn itan kukuru)
* Amazadan a Birnin Aljanu (Amazadan in the land of the spirit)
* Amazadan da Zoben Farsiyas (Amazadan ati Farsiyas oruka),
* Igbesi aye Bayan Mutuwa (Laye after death), and Mu Sha Dariya (Jẹ ki a rẹrin)
* AREWA daga ina, zuwa ina?

Tofa ku ni Aminu Kano Teaching Hospital ni ọjọ 3 Oṣu Kini, ọdun 2022, ni ẹni ọdun 74. 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Nigeria akoole
* Tiransikiripiti "Nigeria" (PBS)
* Profile 
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ilé-Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2022
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1947
Bedopassa Buassat

**Bedopassa Buassat Djonde** (ti a bi ni Ogúnjọ́ oṣù kẹ̀sán ọdún 1992) jẹ Bissau-Guinean onijakadi . O díje nínú iṣẹlẹ ere idaraya 97 kg ti awọn ọkunrin ni Olimpiiki Igba ooru ọdún 2016, nínú èyítí wọn já kuro ni iyipo mejilelọgbọn nipasẹ Magomed Ibragimov .  

Ni ọdun 2021, o dije ni 2021 African &amp;amp; Oceania Wrestling Olympic Qualification Tournament ni ìrètí lati yege fun Olimpiiki Igba ooru ọdún 2020 ni Tokyo, Japan.

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1992
Xolisile Qayiso

**Xolisile Shinars Qayiso** (ti a bi ni ọjọ kẹjọ oṣù keji ọdún 1962) jẹ olóṣèlú South Africa kan ati ọmọ ẹgbẹ tẹlẹ ti Apejọ Orilẹ-ede ti South Africa . O jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Ile aṣòfin ti awọn Orilẹ-ede Afirika .

## Ìbẹrẹ Ìgbésí Ayé ati ẹkọ
A bi Qayiso ni ọjọ kẹjọ oṣù keji ọdún 1962. O bẹrẹ ile-iwe ni Byelkanderkoms Primary School ni Bloemfontein West ni ọdún 1972 o se ayẹyẹ ìwọlé sí Moemedi High School ni ọdún 1984.  Lẹhin ọdun kan ti ikẹkọ ati gbígbà iwe-ẹri, o gbaṣẹ gẹgẹbi olùrànlọwọ nọọsi ti o forukọsilẹ. Lẹhinna o ṣe diẹ ninu awọn iṣẹ ikẹkọ kukuru ni Fasiti ìlú South Africa o si gbà ìwé-ẹ̀rí ni ìṣàkóso imọ.  Qayiso n ṣe ikẹkọ lọwọlọwọ lori Ilana Ipilẹ ti Ofin Iṣẹ ni Ile-ẹkọ giga ti Free State . 

## Òṣèlú
Gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ òwò, Qayiso jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ẹ̀kọ́ orílẹ̀-èdè, Ìlera àti Ẹgbẹ́ Àwọn Oṣiṣẹ́ Àjọṣepọ̀ àti ìríjú ilé ìtajà kan.  Oun ni olupamowo agbègbè ti NEHAWU ni ìpele kan. O tun ṣiṣẹ bi alaga agbègbè ati bi igbákejì alága agbègbè ti Congress of South Africa Trade Unions (COSATU) ni Ipinle Ọfẹ . 

Qayiso tún jẹ́ òṣìṣẹ́ ẹ̀ka ọ́fíìsì, ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùṣekòkáárí àwọn agbẹjọ́rò ẹkùn. O jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Ile-iṣẹ Imọran Mangaung ni ibẹrẹ awọn ọdún 1990. 

Qayiso darapọ mọ Ile asofin ti Orilẹ-ede Afirika ni ọdún 1992 ati lẹhinna Ẹgbẹ Komunisiti South Africa . O jẹ ọmọ ẹgbẹ aláṣẹ ti ẹka ti o ṣiṣẹ pẹlu ètò ẹ̀kọ́ ìṣèlú.  Lọwọlọwọ o jẹ ọmọ ẹgbẹ ti igbimọ alaṣẹ agbègbè ti ANC. 

### Ile asofin
Qayiso duro bi olùdíje ile igbimọ aṣofin ANC lati Ipinle Ọfẹ ni awọn idibo ìjọba àpapọ ọdún 2019,  ati pe lẹhinna wọn dibo yan si Apejọ ti Orilẹ-ede wọn si bura fun ni ọjọ kéjìlélógún oṣù kàrún ọdún 2019.  

Ni ile igbimọ aṣofin, o jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Igbimọ Ìdúró Ajọpọ lori Ìṣàkóso Ìṣòwò ti Ilé-ìgbìmọ̀ ati Ìgbimọ to Duro lori Awọn ohùn èlò. 

Ko wa idibo ni ọdun 2024 o si fi ile igbimọ aṣofin silẹ.

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Xolisile Shinars Qayiso at People's Assembly
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1962
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Sphesihle Zondi

**Sphesihle Zondi** (ti a bi ni ọjọ kẹtàdinlogun oṣù Kọkànlá ọdún 1994) jẹ olóṣèlú South Africa kan ati Ọmọ ẹgbẹ ti Ile-igbimọ (MP) fun Democratic Alliance (DA). Wọn dibo yán sí Apejọ ti Orilẹ-ede South Africa ni idibo gbogbogbo ti South Africa ni ọdun 2024, nibiti o ti jẹ ẹlẹ kọkàndinláadọ́rín lori atokọ ẹgbẹ orilẹ-ede. Alága àpapọ tẹlẹ ri ti ẹgbẹ DASO.

## Ìbẹrẹ Ìgbésí aye
Zondi dagba bi ọmọ alainibaba ni ilu Sweetwater. 

## Iṣẹ
Zondi jẹ kánsílọ̀ ni agbegbe uMngeni. 

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Igbesiaye Apejọ orilẹ-ede

## Wo tun

* Akojọ ti awọn ọmọ ẹgbẹ Apejọ ti Orilẹ-ede ti Ile-igbimọ 28th ti South Africa
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1994