Àwọn ará Ìbàràpá

Àwọn ará **Ibarapa** jẹ́ ẹ̀ya Yorùbá tí ó wà ní apá Gúúsù Ìwọ̀-oòrùn ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Orúkọ àwọn ará ìlú yìí jẹ yọ láti ará èso bàrà, tí a mọ̀ sí **Egusi Ibara**, èyí tí ó jẹyọ nínú ìtàn tí àwọn alábàágbé wọn pa, bí i àwọn Egba, Ibadan àti àwọn Oyo, pé wọ́n ń dáko ní agbègbè náa.

## Agbègbè

Ìbàràpá jẹ́ agbègbè kan nínú ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Agbègbè Ìbàràpá wà láàrín 7°15′ N sí 7°55′ N àti 3°00′ E sí 3°30′ E. Ó wà ní nǹkan bí 100 km sí àríwá etíkun Lagos, àti ní nǹkan bí 95 km sí ìwọ̀ oòrùn olú ìlú ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ àti ìlú aládùúgbò Ibadan.

Wọ́n pààlà pò Pẹ̀lú àwọn ará Onko ní ìhà àríwá (àwọn ìpínlẹ̀ ìjọba ìbílẹ̀ Iwajowa, Kajola àti Iseyin), àwọn ará Ọ̀yọ́ ní ìhà ìlà-oòrùn (Ibadan), àwọn Yewa tàbí Egbado ní ìhà ìwọ̀ oòrùn, àti àwọn Egba ní ìhà gúúsù.

Agbègbè náà ní ìwọ̀n ilẹ̀ tó tó 2,496 km² ní ojú-òfurufú, èyí tó jẹ́ nǹkan bí 8.77% ti ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, ó sì ní pẹ̀tẹ́lẹ́ tí ó ń yí padà (rolling savannah) púpọ̀, pẹ̀lú àwọn igbó tí wọ́n wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ààlà gúúsù àti ní àwọn ibì kan pàtó lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn odò bíi Odò Ògùn.

Ohun ọ̀gbìn ti ibi náà ní ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ igbó Kiiji-Kiiji (rainforest), ṣùgbọ́n ní ọ̀pọ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn, ìṣe iṣẹ́ àgbẹ́ ti “gbé-kọ-gbẹ́” (slash-and-burn agriculture) ti yí padà di savannah tí a ti yí padà (derived savanna) fún ọ̀pọ̀lọpọ̀.

Òpó ilẹ̀ náà wà láàrín 120 sí 200 mita lókè ìpele omi òkun, ṣùgbọ́n àwọn òkè òkúta tí a mọ̀ sí inselberg àti àwọn òkúta tí wọ́n yọ jáde lè ga dé 340 mita (tó jẹ́ nǹkan bí 1,115 ẹsẹ̀bàtà).

## Itan

A rí gbó pé àwọn ènìyàn Ìbàràpá ti ṣí wá sí agbègbè náà, yálà gẹ́gẹ́ bí àwọn alágbàwí tàbí àwọn tí wọ́n yọ ara wọn kúrò nínú Ilẹ̀ Ọ̀yọ́ Àtijọ́, nígbà àwọn ìgbà tí ogun abẹ́nu ń jà láàrín àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá, tàbí gẹ́gẹ́ bí àwọn asálà tí wọ́n ń sá kúrò lọ́wọ́ ìṣòwò ìfipámúṣẹ ènìyàn sí òkun ìwọ̀ oòrùn àti ìhà àríwá Sahara nígbà yẹn.

Wọ́n tún sọ pé ẹ̀yà Tápà nínú olùgbé ibẹ̀ jẹ́ àwọn asálà Nupe tí Jihad ti fọ́ wọn túká láti àríwá Odò Niger, tí wọ́n ti pàdánù ìjọba ìbílẹ̀ wọn fún àwọn oní Jihad Fulani.

Iṣẹ́ pàtàkì tí àwọn ènìyàn ń ṣe jẹ́ iṣẹ́ àgbẹ́.

### Ìtàn Kí ó tó di ọdún 1960

Lẹ́yìn ìtúká ìpínlẹ̀ Ìwọ̀ Oòrùn Àtijọ́ kúrò, àti ìdásílẹ̀ àwọn ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, Ògùn àti Ondo tuntun, àwọn kan lára àwọn ènìyàn Ìbàràpá béèrè pé kí wọ́n yọ àwọn àgbègbè wọn kúrò nínú Ọ̀yọ́ kí wọ́n sì darapọ̀ mọ́ Ògùn.

Àwọn tí wọ́n fẹ́ ìdàpọ̀ náà sọ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Ìbàràpá ní ìtàn ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn wá láti ọ̀dọ̀ àwọn aládùúgbò Egba wọn, àti pé wọ́n ní ànfàní tó dára jù lọ fún ìdàgbàsókè yíyára ní Ògùn, èyí tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ ní ìpín mẹ́rin (Four divisions) nìkan, ní ìyàtọ̀ sí Ọ̀yọ́ tí ó ní méjìlá (Twelve) tí ó pọ̀ gan-an.

Àwọn ẹlẹ́yà Ọ̀yọ́ láàrín àwọn Ìbàràpá sẹ̀ pé kò sí ìsopọ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀ pẹ̀lú àwọn Egba, àti pé ọ̀kan nìkan lára àwọn mẹ́fà mẹ́fà tí ó wà nínú ìlú Ìgbò-Ọ̀rà ló ti wá láti ọ̀dọ̀ àwọn Egba.

Ní àfikún sí èyí, wọ́n tọ́ka sí òtítọ́ pé kò sí ìgbà rárá nínú ìtàn wọn tí wọ́n ti ń ṣe àkóso pọ̀ mọ́ tàbí láti Abeokuta.

Ìgbìmọ̀ náà wá rí i pé ìdígbẹ́ olóògùn agbègbè (local police divisional headquarters) tí wọ́n gbé sí ìlú Èrúwà ni òkùnkùn ìbéèrè náà, níbi tí àwọn tí wọ́n wà ní ìhà ìlà-oòrùn ti fẹ́ ìdàpọ̀ pẹ̀lú Ògùn, nígbà tí àwọn tí wọ́n wà ní ìhà ìwọ̀ oòrùn sì tẹ́lọ́rùn pẹ̀lú ipò tí ó wà.

Nígbẹ̀yìngbẹ́yín, wọ́n pinnu pé ilẹ̀ Ìbàràpá yóò dúró ní ibi tí ó wà (nínú ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́), èyí sì ni ìpinnu ìkẹyìn tí ìjọba àpapọ̀ gbà ní ọdún 1976.

### Ìlú àti abúlé Ìbàràpá

Ilẹ̀ Ìbàràpá ní ìtàn àṣà jẹ́ ti mẹ́je ìlú pàtàkì tí a mọ̀ sí Ìbàràpá Mẹ́je (Ibarapa Seven), àti àwọn abúlé àti ilé oko tí ó yí wọn ká.

Àwọn ìlú wọ̀nyí ni: Ìgàngàn, Èrúwà, Ayété, Tápà, Ìdéré, Ìgbò-Ọ̀rà, àti Ìlànláté.

Ìgàngàn, Tápà àti Ayété wà nínú agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìbàràpá Àríwá, Ìdéré àti Ìgbò-Ọ̀rà wà nínú Ìbàràpá Àárín, nígbà tí Ìlànláté àti Èrúwà wà nínú agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìbàràpá Ìlà-Oòrùn.

Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́ta yìí ni ìjọba àpapọ̀ Nàìjíríà dá sílẹ̀ ní ọdún 1996, nígbà tí wọ́n yọ Ìbàràpá Ìlà-Oòrùn jáde kúrò nínú ìjọba ìbílẹ̀ Ìbàràpá àtijọ́, nígbà tí Ìbàràpá Àárín àti Àríwá sì yọ jáde kúrò nínú ìjọba ìbílẹ̀ Ifẹ̀lọ́jù àtijọ́.

Àwọn ìlú pàtàkì mẹ́je náà tún lè pín sí àwọn ẹ̀ka síwájú sí i, ní ìdàbòsí àwọn abúlé tí wọ́n ṣètò yí wọn ká.

Ní gbogbogbòò, nǹkan bí abúlé mẹ́jọdínlọ́gọ́rùn-ún (120) ló tàn káakiri ilẹ̀ náà.

### Ìbejì Bíbí láàrín àwọn èyan Ìbàràpá

Ní àwọn ọdún 1960, Ọ̀jọ́gbọ́n PPS Nylander, oníṣègùn ìbímọ̀ àti oníṣègùn obìnrin (obstetrician and gynaecologist), ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwádìí lórí ìṣẹ̀lẹ̀ ìbejì bíbí lemó-lemó(twinning) àti ìbímọ̀ púpọ̀ nínú agbègbè Ìbàràpá.

Ó rí i pé àwọn Yorùbá ti Ìbàràpá ní ìwọ̀n ìbí ìbejì tó ga jù lọ ní àgbáyé (45.1 fún ẹgbẹ̀rún ìbímọ̀ alààyè) [3], àti pé àwọn ìbejì náà sábà máa ń jẹ́ ti irú ìbejì tí kò ní ìsopọ̀ ara (fraternal/dizygotic twins).

Èyí túmọ̀ sí pé àwọn obìnrin ń ní ìtújáde ẹyin púpọ̀ (multiple ovulations) nínú ìṣọ̀wọ̀n oṣù wọn, èyí sì lè jẹ́ kí àwọn ohun àyíká (environmental factors) fa á.

Ó tún dábà pé àwọn ohun tí ń bẹ ní àyíká wọ̀nyí lè wà nínú iṣu tí wọ́n ń jẹ ní agbègbè náà tí òun ṣe okùnfà Ìbejì bíbí òun.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ibarapa