open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afi River Forest Reserve

**Afi River Forest Reserve** jẹ́ igbó tí ó wà lábẹ́ àbò ìjọba ìpínlẹ̀ Cross Rivers ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Igbó yí fẹ̀ nìwọn bàtà ọ̀ọ́dúnrúnléméjìlá .
Igbó yí ni ó jẹ́ igbó tí ó ṣẹ́kù nínú àwọn igbó tí ìjọba ìpínlẹ̀ Cross Rivers ń dáàbò bò yàtọ̀ sí Cross River National Park. 
Igbó yí wà láàrín Afi Mountain Wildlife Sanctuary àti Mbe Mountains Community Forest, tí méjèjì sì jẹ́ ilé ati ibùgbé fún àwọn ìnàkí ní ìpínlẹ̀ náà. Gẹ́gẹ́ bí abọ̀ ojú ìwòye kan ní ọdún 2008, wọ́n sọ wípé àwọn ìnakí tí wọ́n ń gbé nínú àwọn igbó wọ̀nyí ti ń ní ìpènijà láti ọmọ ọmọnìyàn látàrí bí àwọn ènìyàn ṣe ń lọ fi inú àwọn igbó wọ̀nyí dá oko tí wọ́n sì tú n ń dẹdẹ àwọn ẹranko wọ̀nyí.

Púpọ̀ àwọn ènìyàn ní orílẹ̀-èdè yí ati lókè òkun ni ni wọ́n ti ń ṣí'jú sí àwọn igbó tí wọ́n jẹ́ ibùgbé àwọn ẹranko lóríṣirí wọ̀nyí látàrí iṣẹ́ àkànṣe títì ọ̀nà márosẹ̀ ńlá tí ìjọba gbé gba ẹ̀gbẹ́ *Afi Mountain Wildlife Sanctuary*. Èyí sì mú kí àwọn ẹranko bí erin, ìnàkí, ọ̀nì, ọ̀yà àti àwọn ẹranko míràn ó fẹ́ wà nínú ewu tó lágbára nítorí ìdàgììrì ẹsẹ̀ ọmọ ènìyàn.

## Àwọn itọ́kasí

## Ẹ kà siwájú si
*Afi Mountain Wildlife Sanctuary
*Update on Nigeria: Recent Work by the Wildlife Conservation Society
*World Conservation Society: Nigeria
Àwọn ènìyàn Kalanga

**Kalanga** tàbí **Bakalanga** jẹ́ àwọn ènìyàn kan tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà Bantu tí ó ń gbé ní Matebeleland ní Zimbabwe, apá àríwá ìlà oòrùn Botswana àti agbègbè Limpopo ní orílẹ̀ èdè South Africa. Wọ́n tan mọ́ àwọn ọmọ Nambya, Karanga, Bapedi àti Venda.

Àwọn ọmọ BaKalanga wá láti ìran Leopard Kopje’s. Ìtàn wọn fihàn pé àwọn ni ó dá ìjọba Mapungubwe kalẹ̀ ní gúúsù Áfríkà. Àwọn ènìyàn BaKalanga ti Botswana jẹ́heya ìkejì tíró eóbi jùlọ àti èdè kejì tí wọ́n ń sọ jùlọ ní orílẹ̀ èdè náà.yÈdèhe TjiKalangtiof Zimbabwni èdè kẹea tí wọ́n ń sọ jùlọ ní orílẹ̀ èdè náà, àwọ́n oníròyìn kọ̀kan ní orílẹ̀ èdè náà tún ń lò ó láti fi ka ìròyìn
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ènìyàn Nambya

**Àwọn ènìyàn Nambya** jẹ́ àwọn ẹ̀yà kan tí iye wọn tó ọgọ́rùn-ún ẹgbẹ̀rún 100,000 people, tí wọ́n sì ń gbé ní apá àríwá ìwọ̀ oòrùn Zimbabwe àti ní apá àríwá ìlà oòrùn ti Botswana . Wọ́n wà ní Hwange, ní àyíká  Victoria Falls àti ní àwọn ìlú àríwá ìlà oòrùn Botswana bi: Pandamatenga, Chobe, Maremaoto, Gweta, Shorobe, Tsienyane, Zoroga, Chumo, Makalamabedi, Sankoyo, Lesoma, Xhumo, Mopipi, Broadhurst, Rakops, Shoshong, Palapye àti Maun.  Wọ́n so ìlú Hwange àti Hwange National Park lórúkọ tẹ́lé ọba BaNambya tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Sawanga , tí àwọn ènìyàn Nambya sì padà ń pè ní Hwange. 

Àwọn ènìyàn BaNambya tún ń gbé ní agbègbè Hwange National Park, èyí tí ó tóbi sìkejì jùlọ ní Áfríkà lẹ́yìn Kruger National Park ní South Africa. Àwọn ènìyàn Nambya tún tan mọ́ Kalanga. Wọ́n wá láti Zimbabwe, wọ́n sì ségun àwọn ẹ̀yà kọ̀kan bi àwọn ẹ̀yà Kalanga nígbà tí wọ́n ń kó lọ Hwange, Victoria Falls àti àríwá ìlà oòrùn Botswana. 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Volta Regional Museum

**Volta Regional Museum** jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní Ho, orílẹ̀ èdè Ghana. Musíọ́mù náà wà fún ìgbé lárugẹ ìtàn àti àsà agbègbè Volta. Musíọ́mù náà wà lábẹ́ ìdarí Ghana Museums and Monuments Board.
## Ìtàn
Kí wọ́n tó lò ó fún musíọ́mù, wọ́n ń lò fún ọ́fícì  àwọn olóyè agbègbè ibẹ̀. Wọ́n ta ilé náà fún ìjọba ní ọdún 1967 wọ́n sì ṣí musíọ́mù náà ní ọdún 1973. Ní oṣù kẹrin ọdún 2014, musíọ́mù náà so wọ́pọ̀ pẹ̀lú ilé ìwé Evangelical Presbyterian University College ṣe ayẹyẹ àwọn tí ó kọ́ nípa èdè Ewe. Ní ọdún 2018, aṣojú orílẹ̀ èdè Germany sí Ghana, Christoph Retzlaff, ṣe àbẹ̀wò sí musíọ́mù náà, ó sì sọ nípa ète rẹ̀ láti tún agbègbè Volta ṣe. Ní ọdún 2021, wọ́n parí àtúnṣe tí wọ́n ń ṣe síbẹ̀, ìjọba Germany àti Ghana ni ó parapọ̀ pèsè owó tí wọ́n fi tún ṣe. Ìjọba Germany gbé 25000 euros kalẹ̀, àjọ *Ghana Museums and Monuments Board* sì gbé 200000 Ghanaian cedi kalẹ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Cavafy Museum

thumb|Ẹnu ọ̀nà ilé Contantine P. Cavafy's, Egypt, ibi tí ó ti wá di Cavafy Museum.
**Cavafy Museum** jẹ́ musíọ́mù kan ní Alexandria, orílẹ̀ èdè Egypt, inú ilé tí musíọ́mù yìí sì wà jẹ́ ilé tí ó jẹ́ ibùgbé akéwì Griki kan, Constantine P. Cavafy nígbà ayé rẹ̀.

## Ibi tí ó wà
Ilé náà wà ní Alexandria Opera House (Fouad St.), ní Attarin division, Alexandria. Orúkọ òpópónà tí ilé náà wà ni *Lepsius* nígbà tí Cavafy sì wà láyé; wọ́n padà yí orúkọ rẹ̀ padà sí *Sharm El Sheikh*, lẹyìn ìgbà tí wọ́n sí musíọ́mù náà, wọ́n tún yí orúkọ òpópónà tí ó wà sí *Cavafy Street*, ó sì sún mọ́ òpópónà méjì tí ó ṣe pàtàkì jù ní ìlú náà, Fouad St. àti Safiya Zaghloul St.

## Àwọn ohùn tí ó wà nínú ibẹ̀
Àwọn ohun tí ó wà níbẹ̀ ni àwọn lẹ́tà, àkọọ́lẹ̀ àti ewì tí Cavafy kọ. Àwọn àwòrán àti fọ́tò Cavafy àti àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ tún wà níbẹ̀, musíọ́mù náà tún jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé àtijọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Egypt
National Museum of Ghana

**National Museum of Ghana** wà ní olú ìpínlẹ̀ Ghana, ìpínlẹ̀ Accra. Òun ni èyí tí ó tóbi jù tí a sì kọ́kọ́ sẹ̀dá nínú àwọn musíọ́mù tí ó wà lábẹ́ ìdarí Ghana Museums and Monuments Board (GMMB).

Wọ́n sí musíọ́mù náà kalẹ̀ ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹta ọdún 1957 gẹ́gẹ́ bi ara ayẹyẹ ìgbòmìnira Ghana. Duchess of Kent, Princess Marina ló ṣe àfilọ́lẹ̀ rẹ̀. Adarí àkọ́kọ́ musíọ́mù náà ni A.W. Lawrence.

Àwọn ohùn ayé ọjọ́ ọ̀hún tí wọ́n wú nílẹ̀ àti àwọn àwòrán wà nínú musíọ́mù náà.
## Àwọn ohun tí ó wà nínú musíọ́mù náà
Musíọ́mù náà jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ǹkan ayé àtijọ́ tí wọ́n padà wú jáde nínú ilẹ̀, àti àwọn ǹkan bi ohùn èlò orin ti órilè èdè Ghana, àwọn aṣọ Ìbílẹ̀, àwọn ǹkan tí wọ́n fi àmọ̀ ṣe láyé ọjọ́, àwọn eré àti oríṣiríṣi àwọn àwòrán. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àbójútó omíyalé

**Àbójútó ìṣẹ̀lẹ̀ omíyalé** ni ọ̀nà kan pàtàkì tí a lè gbà láti pagidínà tàbí dẹ́kun ìṣẹ̀lẹ̀ omíyalé àgbàrá yàgboro. Omíyalé lè wáyé látàrí ẹ̀kún omi láti àwọn ojú odò tí wọ́n ti kún lẹ́mú lẹ́mú. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé kíkọ́ ilé sí ojúnà omi lè ṣokùnfà kí omi ó pàrọ̀ ọ̀nà tí ó ń gbà tẹ́lẹ̀ pàá pàá jùlọ ọ̀gbàrá ńlá lásìkò òjò. Àwọn ọ̀nà tí a lè gbà dẹ́kun ìṣẹ̀lẹ̀ omíyalé ni kí a kọ́ àwọn kòtòdaminù tí wọ́n tóbi tí wọ́n sì gbòòrò dára dára. A sì lè mọ odi gíga sí etídò tàbí etí kòtòdaminù láti lè lé ọ̀gbàrá padà sínú kòtò. A sì lè wo bí ilẹ̀ bá ṣe tẹrí láti  ṣètò ìgbòkègbodò ọ̀gbàrá àti odò iṣàn. 

Ṣíṣabójútó ọ̀gbàrá  a máa jẹ́ ìtura fún ọmọnìyàn pàá pàá jùlọ lásìkò yí tí Ojú ọjọ́ ń yí padà tí òjò sì ń pọ̀  ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. 

## Àwọn itọ́kasí
Nyeri Museum

**Nyeri Museum** (Swahili: Makumbusho ya Nyeri) jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní Nyeri, orílẹ̀ èdè Kenya. Musíọ́mù náà wà fún ìgbé lárugẹ ìtàn Kenya àti àṣà Kikuyu.
## Ìtàn

Wọ́n kọ́ musíọ́mù náà ní ọdun 1924 gẹ́gẹ́ bi ilé ẹjọ́, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ń lòó láti pari ẹjọ́ ní ọdún 1925. Ní àwọn ọdún 1970s, lẹyìn tí wọ́n kọ́ ile ẹjọ́ Nyeri Law Courts, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ń lo ilé musíọ́mù yìí fún àwọn ìpàdé Nyeri Municipal Council. Ní ọdún 1997, wọ́n fa ilé ìwé náà lé  National Museums of Kenya lọ́wọ́. Nígbà náà, National Museums of Kenya gbèrò láti tún musíọ́mù ṣe. Ní ọdún 2001, wọ́n sọ musíọ́mù náà di ti ìjọba.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Awọn igbo kekere ti Naijiria

**Àwọn igbó ti o wa ni pẹtẹlẹ ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà** jẹ́ àtúnṣe igbó olóòrùn ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà àti gúúsù ìlà oòrùn Ilu Benin. Àwọn ènìyàn pọ̀ gan-an, àti ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlú ńlá tí ó fi mọ́ Eko, Ibadan, àti Ilu Benin. Ìbòjú igi pàtàkì ṣì wà, ṣùgbọ́n àwọn àgbègbè igbó tó kù ti pín sí i. Àtúnṣe náà tutù lẹ́gbẹ̀ẹ́ etíkun àti inú ilẹ̀ tó gbẹ, tí yóò yọrí sí àwọn ẹgbẹ́ àwọn agbègbè ewéko tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú etíkun fún gígùn 400 km agbègbè náà.  

## Geography
Àwọn igbó ilẹ̀ ìsàlẹ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà wà ní gúúsù nipasẹ awọn mangroves eti okun àti Gulf of Guinea, ní ìlà-oòrùn lẹ́bàá Odò Niger àti delta rẹ̀, ní àríwá lẹ́gbẹ̀ẹ́ igbó Guinean-savanna mosaic. Ní ìwọ̀-oòrùn Dahomey Gap so ó mọ́ra, agbègbè etíkun tí ó gbẹ níbi tí igbó-savanna mosaic ti gùn títí dé òkun, tí ó yà àwọn igbó Lower Guinea sọ́tọ̀, èyí tí igbó ìsàlẹ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà jẹ́ ara rẹ̀, láti inú igbó Upper Guinea ti Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà. 

## Afefe
Oju-ọjọ ti ecoregion jẹ *oju-ọjọ Tropical savanna - igba otutu gbigbẹ* ( Köppen afefe classification (Aw) ). Ojú ọjọ́ yìí jẹ́ ijuwe nipasẹ awọn iwọn otutu paapaa paapaa jakejado ọdun, ati akoko gbigbẹ ti a sọ. Oṣu ti o gbẹ ni o kere ju 60 mm ti ojoriro, ati pe o gbẹ ju oṣu apapọ lọ. 

## Ododo ati bofun
Ó tó 48% agbègbè náà tí wọ́n ti pa igbó, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn igi aláwọ̀ ewé tí ó fẹ̀. 36% mìíràn jẹ́ igbó ìṣísílẹ̀, 5% jẹ́ ìlú tí wọ́n sì kọ́ ọ, èyí tó kù sì jẹ́ ilẹ̀ omi àti ìbòjú herbaceous. Nítorí pé òjò ń dínkù pẹ̀lú ìjìnnà sí òkun, àtúnṣe náà ń ṣàfihàn àwọn ẹgbẹ́ ojú ọjọ́ pẹ̀lú àwọn agbègbè ewéko tí ó bá etíkun mu. Ohun tí ó súnmọ́ òkun jù ni agbègbè igbó òjò, lẹ́yìn náà agbègbè igbó tí ó yàtọ̀, àti pé inú ilẹ̀ tó jìnnà jù ni agbègbè ilẹ̀ ìgbafẹ́. Ni agbegbe igbo igbo awọn igi ti o wọpọ jẹ ti idile Leguminosae ( *Brachystegia* ), *[[Cylicodiscus gabunensis]]*, *Gossweilerodendron balsamiferum*, *Piptadeniastrum africanum*, ati nipasẹ idile *Meliaceae* ( *Entandrophragma*, *Guarea*, *Khaya* *ivorensis.* 

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ní gbogbogbò àwọn ìpele endemism ẹranko kéré nínú àtúnṣe, àwọn ẹ̀yà tí ó gbajúmọ̀ kan wà. Guenon funfun tí ó wà nínú ewu ( *Cercopithecus erythrogaster* ) ni a rii nikan ni ecoregion yii. Ibadan malimbe ( *Malimbus ibadanensis* ) ti o wa ninu ewu ni a ri ni agbegbe agbegbe parkland ariwa. Iwadi laipe kan ti Niger Delta ṣe igbasilẹ jiini crested ti o wa ninu ewu ( *Genetta cristata* ). Gecko crag Nigeria ( *Cnemaspis petrodroma* ) ati toad Perret ( *Bufo perreti* ) tun ti gbasilẹ ni agbegbe naa. 

## Awọn agbegbe idaabobo
Ni orukọ, nipa 17% ti ecoregion wa labẹ ọna aabo osise, pẹlu: 

* Akure Ofosu Forest Reserve
* Gilli-Gilli Game Reserve
* Ifon Game Reserve
* Kwale Game Reserve
* Okomu National Park
* Omo igbo
* Orle River Game Reserve
* Owo Forest Reserve

## Awọn itọkasi
Àwọn Ìkún omi Accra ní ọdún 2022

thumb|Ìkún omi dé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi ní Accra ní ìgbà òjò
Ní ọjọ́ Kàrún oṣù kéfa ọdún 2022 tí ó bọ́ sí ọjọ́ ìsinmi, ìkún omi ya wọ àwọn apá ibì kan ní ìlú ìpínlẹ̀ Accra lẹ́yìn ìgbà tí òjò rọ́ọ̀. Òjò náà tí ó rọ̀ fún wákàtí mẹrin ba àwọn jẹ́ ní agbègbè bi Kaneshie.

Àwọn ibòmíràn tí ìkún omi tún yawọ̀ ni Kwame Nkrumah Circle, Spintex Road, Tetteh Quarshe, Fiesta Royal àti Nsawam Road.

Nítorí ìkún omi tí ó ṣẹlẹ̀ ní Accra, ààrẹ Akufo-Addo darí àwọn District Assemblies (MMDAs) in the Greater Accra Region láti wó gbogbo ǹkan tí ó wà lọ́nà omi náà, eléyìí sì fa ìkún omi ní àwọn ìlú.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìkún omi Accra ọdún 2016

[thumb|[Fáìlì:Flooding_in_Ghana_6.jpg|thumb|Ìkún omi ma ń ṣẹlẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi ní Accra ní ìgbà òjò.]]
**Ìkún omi Accra ọdún 2016** ṣẹlẹ̀ nítorí òjò líle tí ó rọ̀ ní Accra, olú ìpínlẹ̀ Ghana ní oṣù kẹfà ọdún 2016. Ìkún omi náà ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹfà ọdún 2016. Ìgbà tí ó ṣe ma di ọjọ́ keedogun oṣù kẹfà ọdún 2016, ìkún omi náà ti pa tó ènìyàn mẹ́wàá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Wajir Museum

**Wajir Museum** (; ) jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní àríwá ìlà oòrùn Kenya. Musíọ́mù náà ń ṣe àfihàn àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà àti àsà àwọn tí ó gbé  Wajir. Musíọ́mù náà wà lábẹ́ ìdarí National Museums of Kenya Corporation. Òun ni musíọ́mù àkọ́kọ́ ní Wajir County.
## Ìtàn
Musíọ́mù náà wà ní Wajir, òun sì ni wọ́n kọ́kọ́ dálẹ̀ ní Wajir, àwọn ẹrú Italy tí wọ́n kó lógun sì ló kọ́ ilé náà. Ara ìdí tí wọ́n ṣe dá musíọ́mù náà kalẹ̀ ni láti fa àwọn arin ìrìn àjò mọ́ra sí àríwá Kenya. Mínísítà Mohammed Ibrahim Elmi ló ṣe àfilọ́lẹ̀ Musíọ́mù náà. Àjọ musíọ́mù ní Kenya fún musíọ́mù náà ni DVD player, solar power system àtí TV set. Ní oṣù Kejìlá ọdún 2015, wọ́n ṣe ayẹyẹ àṣà Wajir èkejì ní musíọ́mù náà, àjọ National Museums of Kenya àti ìjọba Wajir County ló ṣe igbá tẹrù rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Nairobi Railway Museum

**Nairobi Railway Museum** jẹ́ musíọ́mù rélíwè kan ní Nairobi, orílẹ̀ èdè Kenya, ní ẹgbẹ́ Nairobi railway station. Ó jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ère láti East African Railways tí ó daṣẹ́ sílẹ̀, East African Railways àti Harbours Corporation ni ó da kalẹ̀ ní ọdún 1971. Ó sì wà lábẹ́ ìdarí Kenya Railways.

left|thumb|Ara àwọn ǹkan tí ó wà ní Musíọ́mù náà.
Ara àwọn ǹkan tí wọ́n kọ́kọ́ kó sí musíọ́mù náà ni àwọn ìjọ̀kó àwọn ọkọ̀ ayé àtijó tí kò. Ẹgbẹ́ẹ Friends of the Railway Museum East Africa (FORM East Afi[[Friends of the Railway Museum East Africa|ṣe ìrànlọ́wọ́ fún musíọ́mù náà láti wá àwọn ǹkan tí ó wà níbẹ̀ lónìí. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Chama cha Kiswahili cha Taifa

***Chama cha Kiswahili cha Taifa*** (National Kiswahili Association, **CHAKITA**) jẹ́ àjọ Kenya kan tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 1998 láti  gbé Èdè Swahili lárugẹ ní Kenya. Alága àkọ́kọ́ àjọ náà ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Kimani Njogu, akẹ́kọ̀ọ́ gboyè láti ẹ̀ka Linguistics ti Yunifásitì Yale.

Àwọn isẹ CHAKITA ni láti ṣe ìwádìí èdè Kiswahili language àti láti sise pẹ̀lú àwọ̀n ilé ẹ̀kọ́ láti gbé èdè Kiswahili lárugẹ àti láti lòó fún ìdàgbàsókè orílẹ̀ èdè. Ní ọdún 2000, ilé ìgbìmò asofin Kenya ṣisẹ́ lórí ìgbìmọ̀ CHAKITA láti sọ Kiswahili di èdè orílẹ̀ èdè, tí wọ́n sì pọn kíkó rẹ̀ ní àwọn ilé ìwé ní dandan. Wọ́n fún Clara Momanyi, akọ̀wé CHAKITA ní íṣẹ ògbùfọ̀ Ìwé òfin Kenya sí èdè Kishwahili, a sì fọwọ́ sí ògbùfọ̀ náà ní 2010 referendum.

CHAKITA tún ti ran ìjọba lọ́wọ́ láti gbé àwọn èdè Kenya míràn lárugẹ. CHAKITA tún ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn àjọ míràn tí ó ń gbé èdè Kishwahili lárugẹ, àwọn bi as BAKITA ní Tanzania àti Uganda.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Nzhelele Dam

**Nzhelele Dam** (Èyítí tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀ tó ń jẹ́ **Njelele Dam**) jẹ́ irú arch type dam tí ó wà lórí Nzhelele River ní Limpopo Province, South Africa. Ó ní agbára ti 55.3 million m3. Wọ́n ṣẹ̀dá ẹ̀ ni ọdún 1948. Iṣẹ́ kókó pàtàkì tí dam ṣe ni láti jẹ́kí àwọn eweko dàgbàsókè ni ìrọ̀rùn àti ewu rẹ ti lọ sókè (3).

Àwọn Ìtọ́kasí
Ohrigstad Dam

**Ohrigstad Dam** jẹ́ irú dam tí ó kún fún òkúta tí ó súmọ́ Ohrigstad ní Mpumalanga, South Africa. Wọ́n ṣẹ̀dá ẹ̀ ní ọdún 1955 àti pé ó maá ń ran àwọn ewéko lọ́wọ́ láti dàgbà sókè. Ewu rẹ̀ wà ní ipò gíga (3).

Àwọn Ìtọ́kasí
Mandala House

right|thumb|àwòrán ilé náà
left|thumb
**Mandala House** jẹ́ ilé kan tí ó wà ní Blantyre, Malawi. Ilé náà jé ilé tí ilé ise African Lakes kọ́ fún àwọn adarí wọn. Wọ́n kọ́ ilé náà bi ilé àwọn òyìnbó, veranda sì yi ká, ọgbà wà ní ilẹ̀ tí wọ́n kọ́ sí. Lọ́wọ́lọ́wọ́, ó jẹ́ ilẹ̀ ìtàn, ó sì jẹ́ ibi tí "Mandala Cafe", "La Caverna" art gallery, àti ilé ìkàwé àti ọ́fícì Society of Malawi, Historical and Scientific wà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Muso Kunda Museum of Women

**Muso Kunda Women's Museum**, tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 1995, jẹ́ musíọ́mù tí wọ́n dá kalẹ̀ láti ṣe ìgbé lárugẹ àwọn obìnrin ní orílẹ̀ èdè Mali. Ajà fẹ́tọ̀ọ́ obìnrin àti òpìtàn Adame Ba Konaré ni ó da kalẹ̀ ní Bomako. Ète musíọ́mù náà ni láti mú ìdúró bá fífi ojú kó obìnrin kéré, láti ṣe ìdánimọ̀ àwọn ohun ribiribi tí àwọn obìnrin ti ṣe láwùjọ, àti láti jà fẹ́tọ̀ọ́ àwọn obìnrin.
## Idàkalẹ̀
Adame ló dá musíọ́mù náà kalẹ̀ ní ọdún 1995 Adame ni ìyàwó ààrẹ Alpha Oumar Konaré.

Ó dá musíọ́mù náà kalẹ̀ láti jà fẹ́tọ̀ọ́ obìnrin, àti láti jà fẹ́tọ̀ọ́ wọn. Ara ète fún ìdásílẹ̀ rẹ̀ ni láti ṣe ìgbé lárugẹ íṣẹ́ owó àwọn obìnrin ní ayé àtijọ́ àti ayé òde òní. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìyípadà afẹ́fẹ́ ní senegal

**Climate change in Senegal** will have wide reaching impacts on many aspects of life in Senegal. Climate change will cause an increase in average temperatures over west Africa by between 1.5 and 4 °C (3 °F and 7 °F) by mid-century, relative to 1986–2005. Projections of rainfall indicate an overall decrease in rainfall and an increase in intense mega-storm events over the Sahel. The sea level is expected to rise faster in West Africa than the global average. Although Senegal is currently not a major contributor to global greenhouse gas emissions, it is one of the most vulnerable countries to climate change.
National Museum of Mauritania

**National Museum of Mauritania**, tí àwọn ènìyàn tún mọ̀ sí **National Museum of Nouakchott** (), jẹ́ musíọ́mù àgbà orílẹ̀ èdè Mauritania, tí ó wà ní Nouakchott. Ó wà ní gúúsù apá ìwọ oòrùn Hotel Mercure Marhaba, ní ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà Hotel de Ville, àríwá ìwọ̀ oòrùn Parc Deydouh, àti àríwá Mosque Ould Abas.

Musíọ́mù náà jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohùn pàtàkì ayé àtijó tí wọ́n padà wú jáde láti inú ilẹ̀.
## Ilé Musíọ́mù náà
Ilé musíọ́mù náà jẹ́ ilé alájà méjì tí àwọn aráa China kọ́ in 1972. Ilé náà tún jé ilé fún *Mauritanian Institute of Scientific Research*, the *Mauritanian Manuscripts Conservation Centre* àti Ilé ìkàwé Mauritania.

## Àwọn Ìtọ́kasí
National Library of Mauritania

**Ilé** ìkàwé orílẹ̀ èdè Mauritania (English: National Library of Mauritania, Arabic: المكتبة الوطنية الموريتانية) jẹ́ ilé ìkàwé kan tí ó wà Nouakchott, Mauritania nínu ilé kan náà tí National Museum of Mauritania wà. Ó ní tó àwọn ìwé ẹgbẹ̀rún mẹ́wá àti òṣìṣẹ́ ọ̀kànlélógójì. Ilé ìkàwé náà ní ẹ̀ka méje.

## Àwọn Ìtókasí
Aalo ikun ati ekun

Àlọ́ oooo

Àlọ́ ọọọọ

Àlọ́ yìí dá lórí Ẹkùn àti Ikùn

Ní ìlú àwọn ẹranko, kìnnìún ni Ọba wọn. Nígbà tí ó di ọjọ́ kan, Ọba ẹranko pe gbogbo àwọn ẹranko jọ, ó sọ fún wọn pé òun fẹ́ dá ọjọ́ tí àwọn ẹranko yóò wa ṣe eré fún òun. Ó sọ pé ẹni tí ó bá lu ìlù dáadáa òun yóò da lọ́lá. Nítorí ìdí èyí ó ní kí ẹranko kọ̀ọ̀kan lọ kan ìlù. Gbogbo àwọn ẹranko gbọ́ ọ̀rọ̀ Ọba, wọ́n dárí lọ sí ilé wọn. 

Ẹni kọ̀ọ̀kan nínú àwọn ẹranko ń gbìyànjú à ti kan ìlù. Ṣùgbọ́n dípò kí ẹranko kan tí orúkọ rẹ ń jẹ ikún ó kan ìlù tie, ní ṣe ni ó lọ gbé ìlú ẹkùn níbi tí ẹkùn gbé e sí. Ẹkùn bẹ̀rẹ̀ sí wa ìlú rẹ, ó wàá títí kò ri. Nígbà tí ó di ọjọ́ aré, ẹkùn jí ni kùtùkùtù ó lọ dúró ní ọ̀nà tí ó lọ sí ilé kìnnìún ọba ẹranko. Bí ẹranko kọ̀ọ̀kan bá ti fe kọjá ni ẹkún yóò yọ sí i tí yóò sì sọ pé kí ó lu ìlù rẹ̀ kí òun gbọ́. Orin ni ẹkún fi ń sọ eléyìí fún wọn tí orin náà sì lọ báyì:

Ẹkùn________ Ríkíríkijàn

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________Ríkíríkijàn

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Ọba ló dájọ́ aré

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ Ọba ló dájọ́ ayò

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________Wọ́n ní á kànlù, mo kànlù

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Mo gbé ìlú mi s'àgbàlá

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ Ọmọ ẹranko gbé e lọ

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Lùlù rẹ kí n gbọ́

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________Lùlù rẹ kí n mọ

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Papakúkú rangbọndan

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ Papakùkù rangbọndan

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________Ìlù mi kọ́ùn ni

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Rékọjá o máa lọ

Agberin_____Àríkijàn

Báyìí ni ẹranko kọ̀ọ̀kan ṣe ń kọjá tí ẹkùn sì ń kọ orin bákan náà. Nígbà tí ó kan ikùn láti kọjá, ẹ̀rù ti bẹ̀rẹ̀ sí bàa. Ẹkùn tún bẹ̀rẹ̀ orin rẹ̀ :

Ẹkùn________ Ríkíríkijàn

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________Ríkíríkijàn

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Ọba ló dájọ́ aré

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ Ọba ló dájọ́ ayò

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________Wọ́n ní á kànlù, mo kànlù

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Mo gbé ìlú mi s'àgbàlá

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ Ọmọ ẹranko gbé e lọ

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Lùlù rẹ kí n gbọ́

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________Lùlù rẹ kí n mọ

Agberin_____Àríkijàn

Ẹkùn________ Papakúkú rangbọndan

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ Papakùkù rangbọndan

Agberin_____ Àríkijàn

Ẹkùn________ ìlù mi nùnun nì

Agberin_____ Àríkijàn

Bí ikùn tí gbọ́ pé ìlù ẹkùn ni òun gbé lọ́wọ́, pẹ̀ẹ̀ lójú ìlù sílè tí ó bẹ̀rẹ̀ sí sá lọ. Ẹkùn gbá tẹ́lẹ̀e,ṣùgbọ́n bí ẹkùn ṣe ni kí òun ó ki ikùn mọ́lẹ̀ ni ó ṣá wọ inú ihò lọ. Ikùn kò lọ láì f'arapa, èékánná ẹkùn ha ikùn ní ẹ̀gbẹ̀ méjèèjì. Bí ènìyàn bá rí ikùn lónìí, yóò rí pé ilà funfun wà ní ẹ̀gbẹ̀ méjèèjì ikùn di òní olónìí yìí. 
## Ẹ̀KỌ́ INÚ ÀÀLỌ́
Ààló yìí kọ wa kí a má maa ja, nítorí pé kì í bí ọmọ rere.
## ÀWỌN ÌTỌ́KASÍ
ÀÀLỌ́ AJÁ ÀTI IJAPA

Ààlọ́ ooo

Ààlọ ọọọ

Àlọ́ yìí dá fìrìgbagbò

Ó dá lórí Ìjàpá ìrókò ọkọYánníbo àti Ajá

Ní ìlú kan ni ayé àtijó, àwọn ẹranko méjì kan wà tí wọ́n jẹ́ ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́. Àwọn ọ̀rẹ́ méjì náà ni Ìjàpátìrókò ọkọ Yánníbo àti Ajá. Iyàn mú púpọ̀ ní ìlú yìí débi wípé gbogbo igi wọ́wé tán, àgbàdo kọ̀ kò gbó, àwọn ọlọ́mọge lóyún, oyún gbẹ mọ́ wọn lára. Gbogbo akérémọdò wọ ẹ̀wù ìràwé. Iyàn náà mú gan-an ni. Ṣùgbọ́n bí Iyàn tí mú tóo, Ajá kò mọ Iyàn kankan, ṣe ni ara rẹ̀ ń dán yọ̀ọ̀. Bí Ajá ṣe ń dán tí ó tún sanra nínú Iyàn yìí ń kọ Ìjàpá lóminù. Ìjàpá bẹ̀rẹ̀ sí ro ohun tí yíò ṣe.

Nígbà tí ó ṣe Ìjàpá tọ ọ̀rẹ́ rẹ̀ Ajá lọ. Ó bẹ̀ẹ́ pé kí ó dákun ṣàánú òun kí ebi má lu òun àti àwọn ẹbí òun pa. Ajá sọ fún Ìjàpá pé kò wu òun náà kí ebi máa paa ṣùgbọ́n ìwà àgàbàgebè rẹ̀ ni kó jẹ́ kí òun sọ àṣírí ibi tí òun ti ń rí oúnjẹ jẹ. Ìjàpá bẹ Ajá pé òun kò ní dá'lẹ̀, àti pé òun yíò fi ọwọ́ sí ibi tí ọwọ́ gbé.

Nígbà tí ẹ̀bẹ̀ pọ̀, Ajá gbà láti mú Ìjàpá lọ. Ajá mú Ìjàpá lọ sí oko iṣu kan tí a kò mọ ẹni tí ó ni oko náà. Bí wọ́n ṣe dé'bẹ̀ ni Ajá wa iṣu tí ó lerù, ó sì ti múra láti padà sílé. Ṣùgbọ́n ní ti Ìjàpá, ó wa iṣu títí ilẹ̀ fi kún. Nígbà tí ó dìí, ó rí wípé òun kò le gbé, ó ti pọ̀ jù èyí tí òun lè gbé lọ. Ajá bẹ̀rẹ̀ sí pariwo kí ó yára ṣùgbọ́n ọ̀kánjúà ojú rẹ̀ kò jẹ́ kí ó gbọ́ igbe Ajá. Ajá bá bẹ̀rẹ̀ si kọ orin:
## ORIN ÀÀLỌ́

Ajá:_________ Ìjàpá dì mọ ń bá

Agbeorin:____ Teremọ́bá-teremọ̀bà tere

Ajá:________ bí ó bá dì mọ́ n ba; Ma súré sẹ́sẹ́ p'oloko; Ma rìnrìn gbẹ̀rẹ̀ pọlọ́jà Ma sòkú ọlọ́jà l'égbèje

Agbeorin:______Teremọ́bá-teremọ̀bà tere

Bí Ajá ṣe ń kọ orin yìí ni ó ń sáré lọ tete, nígbà tí Ìjàpá ń bá iṣu tí ó dì kalẹ̀ yí. Níbi tí Ìjàpá tí ń bá ẹrú iṣu ja ni olóko dé tí ó sì mú Ìjàpá lọ sí ilé Ọba. Ní ilé Ọba, Ìjàpá jẹ́wọ́ pé Ajá ni ó mú òun lọ sí inú oko tí àwọn tí lọ jí iṣu wà. Bí Ajá tí dé ilé ni ó ti mọ̀ pé wàhálà tí dé, ó dá ọgbọ́n, ó di ẹyin adìye sí kọ̀rọ̀ ẹ̀rẹ̀kẹ́ méjèèjì, ó sì ṣe bí ẹni tí ara rẹ̀ kò yá, ó pirọrọ bí ẹni tí ó sùn lọ. Ọba si pàṣẹ pé kí wọ́n lọ mú Ajá tí wọ́n jíṣẹ́ fún un pé ọba ń pè é, ó fi ẹyin tẹ ọkàn nínú ẹyin tí ó fi sí kọ̀rọ̀ ẹ̀rẹ̀kẹ́, ẹyin fọ́, ó sì dà sílè bí ẹni tí èébì gbe. Wọ́n mú Ajá dé ilé ọba ní àpàpàǹdodo. Bí wọ́n ṣe dé ilé ọba tí ọba sì bí léèrè bóyá òun ni ó mú Ìjàpá lọ jí iṣu wà lóko olóko, Ajá ní kí í ṣe òun torí pé òun ti ń ṣe àìsàn fún bíi ọ̀sẹ̀ kan. Bí ó sì ti wí báyìí ni ó tún fi eyín tẹ ẹyin tí ó wà ní kọ̀rọ̀ ẹ̀rẹ̀kẹ́ kejì ó sì dà sílè gọ̀ọ̀rọ̀gọ̀, ó dà bí pé Ajá ń bì. Ọba gba ohun tí Ajá sọ pé ara òun kò yá fún bí ìgbà díè. Ọba wá pàṣẹ pé kí wọ́n ti ojú Ìjàpá yọ idà, kí wọ́n sì ti ẹ̀yìn rẹ̀ ti bọọ.

## Ẹ̀KỌ́ INÚ ÀÀLỌ́

Ìtàn yìí kọ́ wa wí pé kò yẹ kí á máa ṣe àṣejù sì gbogbo nǹkan.

## ÀWỌN ÌTỌ́KASÍ
Iyipada oju-ọjọ ni Ghana

[thumb| Ọpọlọpọ awọn ẹya ara [Aakrá|ilu Accra ni iṣan omi ni akoko ojo, ti o fa idaamu ayika ni Ghana.]]
**Iyipada oju-ọjọ ni Ghana** ń kan awọn ènìyàn níGhana ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ònà bí orílẹ̀ èdè naáà ti joko ní ìkòríta tì àwọn àgbègbè olomimẹta .  Àwọn ìyípadà niínú òjò,ojú oọjọ́ àti ẹ̀kún òkun    yóò ní ipa  lórí iyò Omi òkun. Èyí ní ó nípa òdì lórı ètò ọ̀gbìn àti ìpẹja.
Chemtou Museum

**Chemtou Museum** jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní  Chemtou, orílẹ̀ èdè Tunisia. Tunisian National Heritage Institute àti German Archaeological Institute tí ọ́fícì wọn wà ní Rome, Italy ló da kalẹ̀. Ó wà ní agbègbè ìlú old Roman ní Simmithu, ní ẹgbẹ́ ibi tí wọ́n ti ń wa kùṣà mábù  ní ibi tí ìjọba Berber ní Numidia ní ayé àtijọ́.
## Àwọn Ìtọ́kasí
AJA ỌDẸ

### Ààló Ajá Ọdẹ
Ààlọ oooooo

Ààlọ 

Ààlọ mi dá lórí ọdẹ àti ajá rẹ. 

Ẹ fi ààló àpagbè yìí ṣe ara rindin​ ​Ajá Ọdẹ​ Ní ayé àtijó, ọkùnrin kan wà, iṣẹ́ ọdẹ ni ó yàn láàyò. Ọkùnrin yìí gbóná nínú iṣẹ́ ọdẹ ṣíṣe. Ohun tí ó fún ní òkìkí nínú iṣẹ́ ọdẹ yìí ni ajá. Ọkùnrin ọdẹ yìí sí féràn ajá rẹ̀ púpò wọn kì í sì ya ara wọn nígbà kan. Àwọn ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí ṣe ìlara ọdẹ yìí àti ajá rẹ. Nígbà tí ó di ọjọ kan, ọdẹ yìí kò rí ajá rẹ̀ mọ́. Ó bẹ̀rẹ̀ sí wá ajá rẹ kiri. Nígbà tí ó pẹ́ tí ó ti ń wá ajá rẹ̀ kiri, ó sii gbúròó wípé àwọn kan ni wọn gbé ajá òun pamọ́. Ọkùnrin yìí gba ọ̀dọ̀ ọba ìlú lọ láti lọ f'ẹjọ́ sùn. Ọba gbọ́, ó si pe gbogbo ìlú jọ ó pe ọdẹ àti àwọn tí wọ́n gbé ajá ọdẹ yìí. Ọba sọ pé kí wọn ó wá pe ajá náà bí wọn ṣe máa ń pe tí ó fi máa ń dá wọn lóhùn. Àwọn tí ó jí ajá ni wọn kọ́ jáde, wọn bẹ̀rẹ̀ sí pe ajá yìí. Wọn pèé títí ajá na kò ṣe bí ẹni gbọ́ nǹkankan. Nígbà tí ó ṣe, ọba pe ọdẹ kí ó wa pe ajá rẹ̀.
## ORIN ÀÀLÓ
Ọdẹ: Ajáà mi da   

Àwọn ará ìlú: ​Ajá Ọde

Ọdẹ: ​Ajáà mi dà

Àwọn ará ìlú: ​Ajá Ọdẹ

Ọdẹ: ​Òsọ sàkà gbe mì

Àwọn ará ìlú: ​Ajá Ọdẹ

Ọdẹ  : ajá mi dà 

Ò gbálẹ̀ gbáràwé

Àwọn ará ìlú: ​Ajá Ọdẹ 

Ọdẹ: ​Ajáà mi da

Àwọn ará ìlú: ​Ajá Ọde

Bí Ọdẹ yìí ti ń kọrin bẹẹ ni ajá bẹ̀rẹ̀ sí gbó tí ó ń ké tí ó sì ń gbìyànjú àti tú ara rẹ̀ sílẹ̀. Bí Ọdẹ tún ti ń kọ orin yìí lẹ́ẹ̀kan sí ni ajá já'kùn, tí ó sì ń sá tọ olówó rẹ̀ ọdẹ lọ. Àwọn ènìyàn hó gèè, ọba sì pàṣẹ pé kí ọdẹ máa mú ajá rẹ lọ, kí wọn ó sì lọ ti ojú àwọn olè tí wọn jí ajá yọdà, kí wọn ó sì ti ẹ̀yìn wọn tibọ àkọ̀ rẹ̀. Eléyìí jásí pé wọn pa wọn.

## Ẹ̀KỌ́ INÚ ÀÀLỌ́

Ààlo yìí kọ́ wa pé kí á mọ́ máa jalè.

## ÀWỌN ÌTỌ́KASÍ
Central African mangroves

**Central African mangroves** ecoregion kún fún agbègbè ńlá tí o ní mangroveswamp ní orílè èdè Africa, tí ó wà ní coasts of West Africa pàápàá jù lọ ní orílẹ̀ èdè Nigeria.

A máa ń ṣe àwárí àwọn mangroves yí ní ẹnu odò Ọlọ́rà àti odò ńlá, ó sì kún fún igi tí ó ga tó 45m. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ igi bẹẹ wà ní orílẹ̀ èdè Nigeria, pàápàá jù lọ ní agbègbè Cameroon àti Equatorial Guinea/Gabonand patches ní Ghana, Democratic Republic of Congo àti northern Angola. Agbègbè tó tóbi jù ní ìgbèríko tí ó wà ní  delta tí Niger Riveron the Gulf of Guinea, Èyí tó kù wa ní eastern side tí Cross River delta ní orílẹ̀ èdè Nigeria àti Cameroon, the Wouri estuary ní Cameroon àti  Muni River estuary ní border tí Equatorial Guinea àti  Gabon pẹlu the ẹnu odò Congo.
2008 Benin flood

[right|thumb|The [Ouémé River as it flows into the Atlantic Ocean in Cotonou]]
**Ìṣẹ̀lẹ̀ ìkun Benin ọdún 2008**  gba gbogbo orílẹ̀-èdè Benin láàárín July sí October 2008, tí ó sì pa àwọn orílé-èdè tí ó fi ẹgbẹ kín-in bí Burkina Faso, Mali, Mauritania, Niger àti Togo lára . Gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ àwọn ẹgbẹ́ Red cross tí Benin, ìkun omi Benin yìí pa àwọn tí ó tó ẹ̀ẹ̀dẹ́gbàrin ènìyàn (7000) lára, tí àwọn ọmọ tí ó tó 1,560 sí pàdánù ibùgbé wọn tí wọn kò mọ ilé mọ. Ní ọjọ́ 19 August 2008 àjọ àgbáyé WHO ṣe òṣùwọ̀n pé ìkún omi yìí tí sọ àwọn tí ó tó 150,000 èèyàn di aláìní ilé lórí. 

Àwọn 500,000 èèyàn ni wọn wà ní inú fu àyà fu pé kí ìkun omi mìíràn kí ó má gbé wọn lọ.

Odò Mono River and Ouémé River tí ó ń ṣàn láti Central Benin sí olú ìlú ọrọ̀ ajé ti Cotonou ní agbọn ibí yìí ìṣòro kan wà níbẹ̀. Ọ̀̀sẹ̀ lẹ́yìn tí ìkun tí ó ṣẹlẹ̀ ni July 2008, ọ̀pọ̀ ní àwọn apá ibìkan ní Cotonou tí kò tí ì gbẹ, tí ó sì léwu fún ètò àgọ̀ ara. Àwọn ibi jàǹkàn-jàǹkàn ní inú ìlú yìí ní ó sì fara gbá a jù. Tí àwọn tí ó tọ́ ìdá mẹ́wàá inú ìlú náà sí fara gbá a. Aṣojú ẹ̀ka WHO tí ọ́fíìsì wọn wà ní Cotonou, WHO ọ́fíìsì Ministry fún tí Hygiene, public health and social affairs, gba àwọn èèyàn níyànjú láti kúrò ní agbègbè tí ìṣẹ̀lẹ̀ náà tí ń ṣẹlẹ̀, tí àwọn náà ó sì kó pa kékeré láti kó àwọn èèyàn kúrò níbi tí ìṣẹ̀lẹ̀ náà tí ń ṣẹ̀ .."

## Àwọn ìtọ́kasí.
Antoine de Saint-Exupery Museum

**Antoine de Saint Exupéry Museum ** jẹ́ musíọ́mù air mail kan tí ó wà ní Tarfaya, orílẹ̀ èdè Morocco. Wọ́n da kalẹ̀ ní ọdún 2004, wọ́n sì da kalẹ̀ láti ṣayẹyẹ ìgbé ayé Antoine de Saint-Exupéry (1900–1944), ẹni tí ó gbé ní ilé tí musíọ́mù náà wà fún ọdún méjì, láti ọdún 1927 sí 1929, ibẹ̀ sì ló ti kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé rẹ̀.

Ní ọdún 1927, wọ́n yan Saint-Exupéry gẹ́gẹ́ bi olóyè agbègbè Tarfaya tí a mọ̀ tẹ́lẹ̀rí sí Cape Juby. Wọ́n sí musíọ́mù náà ní ọdún 2004 láti ṣayẹyẹ ìgbé ayé Anthonie àti láti sọ ìtàn ilé isé ọ̀furufú Aéropostale àti ipa rẹ̀ láti Toulouse sí Saint-Louis, Senegal. Musíọ́mù jẹ́ ibi tí ọ̀pọ̀lopọ̀ àlejò sí ìlú náà ma ń wá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aswan Museum

**Aswan Museum** jẹ́ musíọ́mù kan ní Elephantine, tí ó wà ní gúúsù ìlà oòrùn Aswan, Egypt. Cecil Mallaby Firth ní ó da kalẹ̀ ní ọdún 1912. Àwọn ohun tí ó wà ní Musíọ́mù náà wá láti Nubia, tí wọ́n kó síbẹ̀ nígbà tí wọ́n ń kọ́ Aswan Dam. Ní ọdún 1990, wọ́n da ẹ̀ka kan kalẹ̀ nínú musíọ́mù náà láti ma ṣe igbá terù àwọn tí wọ́n wú ní ilẹ̀.
## Àwọn ǹkan tí ó wà nínú musíọ́mù Aswan
Musíọ́mù náà ní ère ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọba àti òtòkùlú ayé àtijó, wọ́n tún ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àwòrán àti àwọn ǹkan tí wọ́n wú ní òkè Elephantine.

Ó tún ní àwọn ère tí wọ́n gbé láti ara àpáta àti òkúta, ojúbọ fún òrìṣà satet àti haqanaan ayb.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Freedom Park (South Africa)

**Freedom Park** wà lórí Salvokop ní Pretoria. Wọ́n sì kọ orúkọ àwọn tí ó sọ èmí wọn nù nínú àwọn Ogun South African, Ogun Àgbáyé Kìíní, Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì àti ní ìgbà apartheid. 
thumb|Isivivani - Freedom Park. Pretoria, South Africa 
thumb|Memorial - Freedom Park 
thumb|Amphitheatre - Freedom Park 
thumb|Eternal Flame - Freedom Park 

## Kíkọ́ rẹ̀
Oríṣiríṣi àwọn alágbàṣe ni wọ́n gbà láti kọ́ ilé náà ní ìsòrí, àwọn bi Stefanutti Stocks, WBHO, Trencon, Concor àti àwọn mìíràn.

Mongane Wally Serote ni ó dárí kíkọ́ rẹ̀ pátápátá.
## Fífi orúkọ síbẹ̀
Ní Oṣù Kẹta ọdún 2009, wọ́n mú àbá wá láti fi orúkọ àwọn ènìyàn mẹ́rìnlélógún tí ó sọ èmí wọn nù nínú ìjà fún òmìnira sí pákì náà. Díè nínú wọn ni Steve Biko, Oliver Tambo, Helen Joseph, Albert Lutuli, àti Bram Fischer.

Wọ́n tún ka orúkọ àwọn adarí orílẹ̀ èdè míràn tí ó sa ipá wọn nínu òmìnira South Africa tàbí fún òmìnira fún àwọn mìíràn tí wọ́n wà nínú ìnira. Àwọn adarí yìí ni Samora Machel àti Amílcar Cabral. Àwọn orúkọ tí ó tún wà níbẹ̀ ni  Che Guevara, àti Toussaint Louverture, tí ó jà nínú ìjà òmìnira Haiti.

## Àwọn Ìtókasí
Idoti afẹfẹ ni India

thumb|294x294px| Eruku & Ikole ṣe alabapin nipa 59% si idoti afẹfẹ ni India, eyiti o jẹ atẹle nipasẹ sisun Egbin. Awọn iṣẹ iṣẹ-ọnà jẹ pupọ julọ ni awọn agbegbe ilu nigba ti Egbin Egbin wa ni awọn agbegbe igberiko (ogbin).
**Ìdọtí afẹ́fẹ́ ní India** jẹ́ ọ̀rọ̀ àyíká tó ṣe pàtàkì.  Nínú àwọn ìlú 30 tí ó ní ̀idòtí jùlọ ní àgbáyé, 21 wà ní India ní ọdún 2019.   Gẹ́gẹ́bí ìwádì tí ó dá lórí data 2016, ó kéré jù 140 mílíónù ènìyàn ni India simi afẹ́fẹ́ tí ó jẹ́ àwọn àkokò 10 tàbí díẹ̀ sii jù òpin ailewu WHO  àti 13 ti àwọn ìlú 20 àgbáyé tí ó ní àwọn ipele tí ó ga jùlọ lódodún ti ìdotí afẹ́fẹ́ wà ní India. 51% ìdòtí jẹ́ nítorí ìdòtí ilé-iṣẹ́, 27 % nípasẹ̀ àwọn ọkọ̀ ayọkẹlẹ, 17% nípasẹ̀ sísun irugbin ná àti 5% nípasẹ̀ àwọn orísun mìíràn.  Ìdòtí afẹ́fẹ́ ṣe alábapín sí iku tí tọ́jọ́ ti 2 milionu àwọn ara ìlú India ní ọdún kọ̀ọ̀kan. Àwọn ìtújáde wá láti àwọn ọkọ̀ àyọ́kẹ́lẹ́ àti ilé-iṣẹ́, lákokò tí ó wà ní áwọn agbègbè ìgbéríko, ́púpò ti ìdòtí jẹ́ láti jíjó baomasi fún síse àti mímú gbóná. Ní Ìgbà Ìrẹ́dànù Èwe àti àwọn oṣù orísun omi, àlokù irugbin nla ti n jo ni awọn aaye ogbin - yiyan ti o din owo si tilling ẹrọ - jẹ orisun pataki ti ẹfin, smog ati idoti patikulu.    Orile-ede India ni itujade kekere fun okoowo ti awọn gaasi eefin ṣugbọn orilẹ-ede lapapọ jẹ oluṣelọpọ gaasi eefin kẹta ti o tobi julọ lẹhin China ati Amẹrika.  Iwadi 2013 lori awọn ti kii ṣe taba ti rii pe awọn ara India ni iṣẹ ẹdọfóró 30% alailagbara ju awọn ara ilu Yuroopu lọ. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Índíà
Ẹ̀ka:Àyíká
Climate change in Algeria

**Ìyípadà ojú-ọjọ́ ní Algeria ni ipa tí ó gbòòrò lórí orílè èdè tí náà.**  Algeria kìí ṣe olùkópa pàtàkì sí ìyípadà ojú ọjó, ṣùgbọ́n bíi àwọn orílẹ̀ èdè tó kù lára àgbègbè MENA, ó yẹ kí o wá lára àwọn tí ó ní ipa nípa àyípadà ojú-ọjọ́. Nítorí ibi ńlá kan tí orílẹ̀ èdè náà wà ní ìgbèríko tí ó gbóná, pẹ̀lú apá tí Sahara tí ó gbóná. Ní ọdún 2014,àwọn onímọ̀ ẹ̀rọ ń kópa nínú wíwá àdíkù bá àyípadà ojú-ọjọ́ ní orílè èdè Algeria. Algeria wá ní ipò 46 tí àwọn orílẹ̀ èdè ní ìṣe àyípadà ojú-ọjọ́ tí ọdún 2020.
Ẹ̀gbin

**Ẹ̀gbin** (tàbi **àwọn** **ẹ̀gbin** ) jẹ́ àwọn ohun èlò àìfẹ́ tàbí tí kò ṣeé lò. Ẹ̀gbin jẹ́ èyíkèyí ǹkan tí a sọnù lẹ́hìn ìlò àkọ́kọ́, tàbí asán, ní àlébù àti tí kò ṣeé lò. Ọjà tí a túnṣe, lódìkejì jẹ́ ọjà àpapọ̀ ti iye ọ̀rọ̀-ajé tí ó kéré jù. Ọjà ẹ̀gbin lè di ọjà titun, ọjà àpapọ̀ tàbi ohun èlò nípasẹ̀ ẹ̀dá tí ó gbé iye ọjà ẹ̀gbin ga ju òdo lọ.

Àwọn àpẹẹrẹ pẹ̀lu ẹ̀gbin tó lágbára ní ìlú (ìdọ̀tí ilé / ìdọ̀tí), ẹ̀gbin tó léwu, omi ìdọ̀tí (gẹ́gẹ́bí omi èérí, èyí tí ó ní àwọn ìdòtí ti ara nínú ( imí ati ìtọ̀ ) àti ṣíṣàn ojú ilẹ̀ ), ẹ̀gbin àwọn ẹ̀rọ, àti àwọn òmíìràn.

## Awọn itumọ
 
Ohun tí ó jẹ́ ẹ̀gbin dá lórí ojú tí a fi wò ó; ẹ̀gbin ènìyàn kan lè jẹ́ ohun èlò fún ẹlòmíràn.  Bí ó tilẹ̀ jẹ́  pé  ẹ̀gbin jẹ́ ǹkan ti ara, ìran rẹ̀  jẹ́  ìlànà ti ara àti ti ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ Àwọn ìtumọ̀ tí àwọn ilé-iṣẹ́ oríṣiríṣi lò jẹ bí i:

### Ètò Àyíká a ti United Nations
Gẹ́gẹ́ bí Apejọ Basel lórí Iṣakoso ti Àwọn iṣípòpadà Ààlà ti Àwọn Ẹ̀gbin Eewu àti Sísọ wọn ti 1989, Art. 2(1), "'Àwọn ẹ̀gbin' jẹ́ ǹkan tàbí àwọn ohun èlò, tí a ti sọnù tàbí tí a pinnu láti sọnù tàbí ti a nílò láti sọnù nípasẹ̀ àwọn ìpèsè òfin orilẹ-ede". 

### United Nations Statistics Division
UNSD *Glossary of Environment Statistics*  ṣapejuwe egbin bi “awọn ohun elo ti kii ṣe awọn ọja akọkọ (iyẹn, awọn ọja ti a ṣe fun ọja) eyiti monomono ko ni lilo siwaju sii ni awọn ofin ti awọn idi tirẹ fun iṣelọpọ, iyipada tabi agbara, ati ti eyi ti o / o fe lati sọnu. Awọn egbin le jẹ ipilẹṣẹ lakoko isediwon ti awọn ohun elo aise, sisẹ awọn ohun elo aise sinu agbedemeji ati awọn ọja ikẹhin, agbara awọn ọja ikẹhin, ati awọn iṣẹ eniyan miiran. Awọn iyokù ti a tunlo tabi tun lo ni aaye ti iran ni a yọkuro."
Geography of the Democratic Republic of the Congo

Democratic Republic of the Congo (DRC) jẹ́ orílẹ̀-èdè tí ó tóbi jùlọ ní ihà ìsàlẹ̀ Sahara Africa, tí ó gba díẹ̀ nínú 2,344,858 square kilometres (905,355 sq mi). Púpọ̀ jùlọ ti orílẹ-èdè náà wà láàrin agbami ńlá ti Odò Congo. Agbègbè gbùngbùn tí ó gbòòrò, tí ó wà ní ìsàlẹ̀ jẹ́ agbada omi kan tí ó ní ìrísí pẹ̀tẹ́lẹ̀ tí ó rọ̀ síhà ìwọ̀-oòrùn, tí igbó kìjikìji bò, tí àwọn odò sì ń sọdá. Àárín igbó náà wà ní àyíká àwọn ilẹ̀ olókè ní ìwọ̀ oòrùn, tí àwọn pẹ̀tẹ́lẹ̀ ń dàpọ̀ mọ́ àwọn ilẹ̀ koríko ní gúúsù àti gúúsù ìwọ̀ oòrùn. Àwọn ilẹ̀ koríko tí ó nípọn gbòòrò kọjá Odò Congo ni àríwá. Àwọn òkè gíga ti Ruwenzori Range (díẹ̀ nínú wọn ga ju  lọ) wà ní àwọn ààlà ìla-òòrun pẹ̀lú Rwanda ati Uganda (wo àwọn igbó Albertine Rift montane fún àpèjúwe agbègbè yìí).
Ayman Cherkaoui

**Ayman Cherkaoui** jẹ́ onídàjọ́ kárí ayé ní òfin ìyípadà ojú-ọjọ́, Olùdarí aláṣẹ tí ̀Iwàpọ̀ Àgbáyé ti United Nations ní Ìlú Morocco, àti Ìgbìmọ̀ Alákòóso fún Ìyípadà Ojú-ọjọ́ ní Ilé-iṣẹ́ fún òfin Ìdàgbàsókè Alágbèéró Kárí ayé ní Montreal Quebec, Canada. Cherkaoui ní ọdún 2017 tí à ńpè ni sí Ètò Àwọn Alákòóso Ìmúdánilójú  ní Ilé-iṣẹ́ Àfihàn fún New South New , àti ní ọdún 2018 tí à ńpe ni sí àwọn Alákòóso Obama Foundation: Ètò Africa.

Cherkaoui parí ilé-ìwé gíga rẹ̀ àti àwọn ẹ̀kọ́ méwàá ní Montreal gbígba Bachelor of Mechanical Engineering ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga McGill, àtiBachelor of Laws láti Université de Montréal Faculty of Law . Cherkaoui tún gba Master of Science láti  EMLYON Business School ní Lyon, France . Ní àfikún, Cherkaoui ti parí Ìwé-ẹ̀rí ìbámu láti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Oxford, àti Ìwé-ẹ̀rí Ìṣàkóso Ìṣòwò láti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Cambridge .

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Mahdia Museum

**Bardo National Museum** (; ) jẹ́ musíọ́mù kan ní Tunis, Tunisia, tí ó wà ní ìlú  Le Bardo.

Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn musíọ́mù tí ó ṣe pàtàkì jù ní orílẹ̀ èdè náà àti musíọ́mù kejì lẹ́yìn Egyptian Museum of Cairo tí ó ní àwọn ǹkan nínú jùlọ ní ilẹ̀ Áfríkà. Ó so nípa Ìtàn ilẹ̀ Tùnísíà láti ọdún mọ́dún nípasẹ̀ àwọn ohun ayé ọjọ́ ohùn tí wọ́n wú nínú ilẹ̀.

Musíọ́mù náà wà ní ààfin beylical láti ọdún 1888, ó jẹ́ ibi tí ọ̀pọ̀lopọ̀ ti ń fi iṣẹ́ wọn hàn. Orúkọ tí wọ́n kọ́kọ́ fun ni **Alaoui Museum** (), wọ́n fun lórúkọ yìí tẹ́lé ọba tí ó jẹ́ nígbà náà, orúkọ rẹ̀ lẹ́yìn òmìnira orílẹ̀-èdè Tunisia ni  **Bardo Museum**.

Wọ́n ni àwọn ère láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀ èdè níbẹ̀, àwọn orílẹ̀ èdè bi Róòmù, Tunisia àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ó ní ẹ̀ka Islam tí ó jẹ́ ilé fún iṣẹ́ Blue Qur'an of Kairouan, àti àkójọ ceramic láti Maghreb àti Anatolia.

Ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹta ọdún 2015, ẹgbẹ́ agbésùnmọ̀mí kan ya wọ musíọ́mù náà, wọ́n sì kó ọ̀pọ̀ àlejò musíọ́mù náà ní ìgbèkùn, wọ́n pa ènìyàn méjìlélógún ní ọjọ́ náà. Àwọn ISIS padà ní pé iṣẹ́ owó àwọn ni.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Narok Museum

**Narok Museum** jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní Narok, orílẹ̀ èdè Kenya. Wọ́n dá musíọ́mù náà kalẹ̀ láti ṣe ìfihàn ère, àwòrán àti àwọn ǹkan míràn tí àwọn agbègbè tí ó ń sọ èdè Maa ń ṣe.

## Ìtàn
Ilé tí musíọ́mù náà wà jẹ́ ilé tí wọ́n kọ́ tẹ́lẹ̀rí fún àwọn ará ìlú. Musíọ́mù náà kún fún àwọn ǹkan tí wọ́n ti ń gbà láti ọdọọdún sẹ́yìn.
## Àwọn ohun tí ó wà níbẹ̀
Musíọ́mù náà ní àwọn èlò tí àwọn ènìyàn Maasai láyé àtijọ́, àti àwọn ère àwọn agbègbè tí ó ń sọ èdè Máa, pẹ̀lú pẹ̀lú àwọn Ndorobo, Samburu àti Njemps. Ó tún ní àwọn àwòrán Joy Adamson tí ó yà ní àwọn ọdún 1950s. Musíọ́mù náà ní àwọn àwòrán nípa àṣà àwọn ènìyàn Massai.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Narok

**Narok** (tí àwọn mìíràn mọ̀ sí **Ìlú Narok**) jẹ́ ìlú kan ní ìwọ̀ oòrùn Nairobi tí ó sì ń gbé ọ̀rọ̀ ajé Kenya ga ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn orílẹ̀ èdè náà. Narok jẹ́ Olú-ìlú Narok County ó sì jẹ́ àárín ètò ọ̀rọ̀ ajé agbègbè. Ìlú náà ní olùgbé tí ó tó ẹgbẹ̀rún ogójì ènìyàn. 
Ìlú Narok ni ìlú tí ó tóbi tí ènìyàn má kàn kẹ́yìn tí ènìyàn bá ń lọ láti Nairobi lọ sí pákì Maasai Mara àti Keekorok Lodge. Ọ̀nà tí owó fi ń wọlé ní ìlú Narok láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún sẹ́yìn ni iṣẹ́ àgbẹ̀, kùsà àti pápá ìṣeré bọ́ọ̀lù tí ó wà níbẹ̀

## Ètò ẹ̀kọ́ ìlú Narok

Ìlú Narok ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé ìwé aládàáni àti ti ìjọba.

### Ilẹ́ ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ti ìjọba

* Masikonde Primary School
* Ole Sankale Boarding School
* St. Mary's Primary School
* St. Peter's Primary
* Lenana Primary School
* Ilmashariani Primary School
**Private Primary Schools:**

* St. Peters Academy
* Narok County Academy 
* Ongata School
* Nasaruni Academy for Maasai Girls

### Ilé ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ aládàáni

* Narok Boys' High School.
* Maasai Girls' High School.
*Ole Tipis Secondary School
*St Mary's Secondary School.
**Private Secondary Schools:**
* St. Stephen Nkoitoi Secondary School 
* Limanet Secondary School

### Colleges

* Narok Teachers Training College 
* Narok West Technical Training Institute
* Ludepe Teachers College 
* Lusaka Institute of Science and Technology
* Narok West Institute of Professional Studies 
* WE College 

### Yunifásítì
* Maasai Mara University

### Ilé ìwé Kristíẹ́nì

* Bible College, Bisset Bible College

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ìlú àti abúlé ní Kẹ́nyà
Àfin Al-Gawhara

**Al-Gawhara Palace** ( *Qaṣr al-Gawhara*), jẹ́ àfin àti musíọ́mù ní Cairo, Egypt. Àfin náà wà ní gúúsù Mọ́sálásíi Muhammad Ali ní Cairo Citadel. Muhammad Ali Pasha ni ó ṣe àfilọ́lẹ̀ ní ọdún 1814. 

Àwọn àkọ́lé láti oríṣiríṣi orílẹ̀ èdè bi Gríkì, Turks, Bulgaria àti Albania ni ó kọ. Ní ọdún 

In 1822, iná ba apá kan àfin náà jẹ́, iná yẹn jó fún ọjọ́ méjì, àwọn ibi tí ó sì bàjẹ́ jẹ́ àwọn ibi tí a fi pákọ́ ṣe, Muhammad padà fe ilé náà nígbà tí ó kó apá míràn mọ, wọ́n fi ìṣàn omi, òdòdó àti àwọn míràn tings."

Lẹ́yìn ọdún méjì, ní ọdún 1824, iná tún ba àfin náà jẹ́. Muhammad Ali sì tún tun ṣe.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ìkún omi ní Nàìjíríà ní ọdún 2022

**Àwọn ìkún omi tí ó ṣẹlẹ̀ ní ọdún 2022** ya wo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi ní orílẹ̀ èdè. Gẹ́gẹ́ bí ìjọba àpapò ṣe sọ, ìkún omi náà mú kí àwọn ènìyàn tí ó lé ní mílíọ̀nù kan pàdánù ilé àti ọ̀nà wọn, ó pa àwọn ènìyàn ẹ̀ta lé ní ẹgbẹ́ta, ó sì ṣe àwọn ènìyàn tí ó tó ẹgbẹ́éjìlá léṣe. Àwọn ilé tí ó lé ní ẹgbẹ̀rún méjìlélógọ́rin sì ló ti bà jẹ́.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìkún omi ma ń ṣẹlẹ̀ ní Nàìjíríà ní ẹ̀kọ̀kan, ìkún omi ọdún 2022 jẹ́ èyi tí ó fa ìdààmú jù láti ìgbà tí ìkún omi ṣẹlẹ̀ ní ọdún 2012 ní Nàìjíríà..

Òjò líle wà lára àwọn ǹkan tí ó fa ìkún omi yìí àti ṣíṣí omi láti Lagdo Dam ní orílẹ̀ èdèCameroon. Ìkún omi, tí ó ṣẹlẹ̀ ní Nàìjíríà, Niger, Chad, àti àwọn agbègbè, bẹ̀rẹ̀ ní oṣù karùn-ún, ó sì dáwọ́ dúró ní oṣù kẹsàn-án.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìkún omi ní Benue ní ọdún 2017

**Ìkún omi Benue ti ọdún 2017** ṣẹlẹ̀ ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2017 ní Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé, orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó mú kí àwọn ènìyàn tí ó tó ọgọ́rùn-ún ẹgbẹ̀rún sọ ilé wọn nù, ó sì tún ba ilé tí ó tó ẹgbẹ̀rún méjì jẹ́.
## Okùnfà

Òjò tí ó rọ̀ léra fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀sẹ̀ mú kí àwọn odò ṣàn kọjá etí wọn, èyí fa ìkún omi. Ìjọba Ìbílẹ̀ kan lélógún nínú mẹ́talélógún ni ìkún omi náà dàmú. Ìkún omi ní agbègbè náà ma ń ṣẹlẹ̀ nítorí òjò líle àti odò Benue tí ó sàn kọjá ibẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
2020 African Sahel floods

**2020 African Sahel floods** jẹ́ àwọn ìkún omi ńlá tí ó dé bá àwọn orílẹ̀ èdè ní ìwọ̀ oòrùn, ìlà oòrùn àti àárín Áfríkà ní àárín oṣù kẹjọ sí ìkẹ́sán ọdún 2020 nítorí òjò líle. Àwọn ènìyàn tí ó tó ọ̀kẹ́ mèjì-dín-ní-ogójì(760,000) ni ó ní ìmò lára  ipa òjò náà ní àwọn orílẹ̀ èdè bi Burkina Faso, Cameroon, Chad, Congo Republic, Ghana, Mali, Niger, Nigeria, Sudan, Senegal, àti Tunisia , àwọn tí ó sì pa tó ìlọ́po ọgọ́rùn-ún ènìyàn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Igbó òkè Orashi

**Igbó òkè Urashi** jẹ́ igbó kan lábẹ́ àbò ìjọba ní Ìpínlẹ̀ Rivers ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà níbi òkè tí ó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ Odò Urashi, ní abúlé Ikodi ti Ahoada West. Igbó náà gba ilẹ̀ tí ó tó 25,165 ha (97.163 sq mi).  Àjọ Ramsar Convention ká mọ́ àwọn igbó tí ó ti ó ṣe pàtàkì ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹrin ọdún 2008.
## Ìgbà ní ibè
Ìgbà igbó òkè Urashi ní ìgbà òjò àti ìgbà ẹ̀rùn, ìgbà òjò ma ń wá láti oṣù kẹta títí di oṣù kọkànlá, ìgbà ẹ̀rùn sì ma ń wá láti oṣù Kejìlá sí oṣù kejì. Omi láti odò Urashi ma ń ya wo igbó náà láti oṣù kẹsàn-án sí oṣù kọkànlá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kainji National Park

**Kainji National Park** jẹ́ pápá ìṣeré ní Ìpínlẹ̀ Niger àti Kwara, orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Wọ́n da kalẹ̀ ní ọdún 1978, ó gba ilẹ̀ tí ó tó . Ó pín sí apá mẹ́ta: apá ti Adágún Kainji níbi tí wọn ò ti gba iṣẹ́ apẹja láyè, igbó Borgu tí ó wà ní apá ìwọ̀ oòrùn adágún náà, àti Igbó Zugurma.

Nítorí àìsí àbò tó péye ni àgbègbè náà, àwọn àjọ pápá ìṣeré ní Nàìjíríà dáwọ isẹ́ àti ìwádìí dúró ní pápá ìṣeré Kainji National Park ní ọdún 2021; wọ́n tún dáwọ isẹ́ dúró ní Chad Basin National Park àti ní Kamuku National Park.
## Àwọn Ìtọ́kasí
ÀÀLỌ́ ERINMI, ÌJÀPÁ ÀTI ERIN ÒKÈ

Apààlọ́: Ààlọ́ o

Agbe Ààlọ: Ààlọ̀

Apààlọ́: Ààlọ mi dá lórí Ìjàpá tó dá'jà ṣílẹ̀ láárín Erin òkè àti Erinmi.

Nígbà láíláí Erin Òkè àti Ìjàpá jẹ́ ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́, Ìjàpá jẹ́ àgbè nígbà tí Erin òkè jẹ́ ògbójú ọdẹ apẹran. Ìjàpá àti Erin a máa ṣe pàṣípààrọ oúnjẹ oko bíi iṣu, ikàn ẹ̀gẹ́ ṣùgbọ́n kò tẹ́ Ìjàpá lọ́run bíi kí Erin Òkè máa fún ní eran lọ̀fẹ́ gẹ́gẹ́ bíi ọ̀rẹ́ àti àgbà. Ijàpá ní lọ́kàn láti fi ìyà jẹ Erin òkè, Ìjàpá jẹ́ jomijòkè: ẹranko tó le gbé nílè àti nínú omi. Bíi Ìjàpá ṣe ń gba ẹran lọ́wọ́ Erin òkè bẹ́ẹ̀ lo ń gba eja lọ́wọ́ Erinmi.

Ní ọjọ́ kan, Ìjàpá lo bá Erin òkè pé kí ó bá òun wá ẹran ńlá ki òun fi se àsè fún àwọn ẹgbẹ́ òun, lèyí tí òun ṣe tán láti fi ẹja nla pààrò fun. Inú Erin òkè dùn láti bá Ìjàpá wá ẹran ńlá fi pààrò fún ẹja kí òun lè jẹ nkan mìíràn yàtọ̀ sí ẹran gbogbo ìgbà láì mọ̀ pé Ìjàpá fẹ́ fi ìyà jẹ òun ni.

Bákannáà, Ìjàpá tún lo bá Erinmi pé kí ó fún òun ní ẹja ńlá kí òun fi ẹran ńlá pààrò fun. Erinmi fun Ìjàpá ni ẹja bẹ́ẹ̀ ni Erin òkè fun Ìjàpá ni ẹran, ó sì dá ọjọ́ méje fún àwọn méjèèjì. Ìjàpá tòun taya àti àwọn ọmọ rẹ̀ ńṣe bẹ́ẹ̀ni wọ́n sọ. Kí ọjọ́ méje tó pe, ó twa i okùn àgbà to yii, o gbé lọ fún Erin òkè pe okùn náà ni yóò fi wọ́ ẹja ninu. Bẹ́ẹ̀ ó sọ fún Erinmi pé òun ti wá okùn tí yóò fi wọ́ ẹran láti òkè sinu omi

Nigbati ọjọ́ méje pe, Ìjàpá mú Erin òkè lọ sí etí odò lati fa eja jáde nínú ibu, bákan náà ó wọ inú omi lọ láti sọ okùn mó Erinmi lọ́rùn lát wọ́ ẹran sínú omi[3]. Bi Ìjàpá ṣe kúrò ni ọdọ Erinmi, tí ó rìn sókè díẹ̀ lo ti sọ fún àwọn méjèèjì pé ó yá o. Bẹ́ẹ̀ ni Erinmi n fa eran láti òkè tí Erin òkè sì ń ẹja láti inú ibú, gbogbo igi ń wo lókè bi Erin òkè ṣe ń jà fitafita láti fa eja bẹ́ẹ̀ ni odò n daru bí Erinmi náà se ń jà láti fa ẹran sínú omi. Àwọn méjèèjì gbìyànjú títí di ọ̀sán kí Erinmi tó so pé òun yóò gòkè lo wo ẹran naa. Báyìí ni o gán-án ní ọ̀rẹ́ re Erin òkè, wọ́n kí ara wọn pé Ìjàpá ló dá a ṣílẹ̀, inú bí Erin òkè ṣùgbọ́n Ìjàpá ti sa sábẹ́ ìràwé. Erinmi padà sínú omi bẹ́ẹ̀ni Erin Òkè padà sílé tí ó sì pinnu pé oun kò ṣíṣe ọdẹ mọ, bẹ́ẹ̀ ni ko jẹ eran mọ, ìṣe ọdẹ pípa ẹran ló fìyà jẹ òun lọ́wọ́ Ìjàpá. Láti ìgbà náà ni Erin ti ń jẹ koríko.

## Ẹ̀kọ́ Ààlọ

Àlọ́ yí kọ́ wa pé:

Kí á ní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú gbogbo ohun tí a bá ti ní.
## ÀWỌN ÌTỌ́KASÍ
Hilda Baci

**Hilda Effiong Bassey** tí ọ̀pọ̀lopọ̀ ènìyàn mọ̀ sí Hilda Baci (a bi ní Ọjọ́ ogún oṣù Kẹ́sàn-án , ọdun 1996) jẹ́ aláṣè àti òṣèrébìnrin ọmọ orilẹ-èdè Nàìjíríà.  Ní Osù Kẹ́jọ ọdún 2021, o jáwé olúborí nínú idije "Jollof Faceoff”.

## Ìpìlẹ̀ àti Iṣẹ́ rẹ̀
Hilda wá láti ìjọba ìbílẹ̀ Nsit Ubium, Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom, Nàìjíríà. Wọ́n bi ní ọjọ́ ogún oṣù Kẹsàn-án, ọdún 1996. Ó kàwé gboyẹ̀ pẹ̀lú àmì-ẹ̀yẹ nínú ìmò *sociology* ní Yunifásítì Madonna, Okija. Òun ni olóòtú ètò "Dine on A Budget" ní orí ìkànnì *Pop Central TV, [[DStv|Dstv]] Channel 189*.

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré
Èyí ni àtòjọ awọn fíìmù tí o tí kópa 

## Ìgbìyanjú rẹ̀ láti kọjá gbèdéke Guiness Record
Ní oṣù Kẹta 2023, Hilda fí léde pé òun yó gbìyànjú láti wákàtí tí ó pọ̀ jùlọ nínú ìtàn ọmọ ènìyàn. Ẹni tí ó dáná fún wákàtí tí ó pọ̀ jùlọ tẹ́lẹ̀ ni Lata Tondon ó dáná fún wákàtí ẹ̀ta dín ní àádọ́rùn àti àrún dín ní àádọ́ta ìṣẹ́jú (87 hours 45 minutes) ní ọdún 2019.

Ní ọjọ́ kọkànlá oṣù karùn-ún ọdún 2023, ó bẹ̀rẹ̀ iná dídá náà, ó sì pe àpèlé rẹ̀ ní "Cook-a-thon". Ó kọjá gbèdéke tí Lata Tondon gbé kalẹ̀ ní ọjọ́ kẹ̀ẹ́dógún oṣù karùn-ún ọdún 2023, ní dédé ago mẹ́jọ ku ìsẹ́jú mẹ́ẹ̀dógún àárọ̀ ọjọ́ náà, Hilda fi ìsẹ́jú márùn-ún kọjá gbèdéke Lata.

Hilta ni lọ́kàn láti dáná fún wákàtí mẹ́rìndínlọ́gọ́rùn-ún(96hrs). 

Àwọn òtòkùlú ènìyàn ní Nàìjíríà ni ó ti kàn sí Hilda láti ìgbà tí ó ti bẹ̀rẹ̀ iná dídá, àwọn bi: Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó, Babajide Sanwo-Olu; Olùṣọ́ àgùntàn àgbà ti ìjọ Harvester International, Bolaji Idowu; àti olórin Tiwa Savage.

Ígbákejì ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Ọ̀jọ̀gbọ́n Yemi Osinbajo tún pèé lórí ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀ láti gbá níyànjú nígbà tí ó ń dáná lọ́wọ́. Ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ Nàìjíríà ni ó ti ya wo ọgbà ilé tí ó ń ti dáná láti fi àtìlẹ́yìn wọn hàn, àwọn míràn sì ń kéde rẹ̀ lórí ẹ̀rọ ayélujára..

## Awọn Itọkasi
Diesel Locomotive Factory, Marhowrah

**The Diesel Locomotive Factory, Marhowrah jẹ́** àpapọ̀ ilé iṣẹ́ ọkọ̀ ojú-irin ti GE ti orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà pẹ̀lú àwọn reluwé ti orílẹ̀-èdè India fún ṣíṣe ọkọ̀ ojú irin tí ìwọ̀n agbára gíga rẹ̀ tó 1000 tí wọ́n rọ fún bíi ọdún mẹ́wàá síwájú si láti ṣiṣẹ́ lórí àwọn òpópónà ojú-irin orílẹ̀-èdè India. Ilé iṣẹ́ yìí wà ní Marhaura (tí wọ́n sì tún máa ń kọ ọ́ báyìí Marhowrah) tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ ṣíṣe ọkọ̀ náà ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2018.

Ilé iṣẹ́ náà sì tún ṣe ibi ìtúnkọ̀ ṣe méjì ni ìlú Gandhidham ní Gujarat àti Roza ní Uttar Pradesh.

## Àwọn ìtokasí

Ẹ̀ka:Índíà
Igbó òkè Cameroon

**** jẹ́ àwọn igbó tí ó wà ní àwọn òkè Gulf of Guinea tí ó sì pàlà láàrin orílẹ̀-èdè Cameroon àti Nàìjíríà. Agbègbè ibè kún fún àwọn igi àti koríko, àwọn igi ibè ń díkù si, àwọn koríko rẹ̀ ń sì pò si nítorí iṣẹ́ àgbẹ̀ tí wọ́n ń ṣe níbẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kamuku National Park

**Kamuku National Park** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn pápá ìṣeré Nàìjíríà tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Kàdúná, Nàìjíríà, pẹ̀lú ilẹ̀ tí ó tó a 1,120 km2. 

Nítorí àìsí àbò tí kò péye ní agbègbè náà, àjọ pápá ìṣeré fún orílẹ̀ èdè Nàìjíríà dáwọ́ iṣẹ́ dúró ní pápá ìṣeré náà, àti ní pápá ìṣeré Kainji National Park àti Chad Basin National Park.
## Ìtàn àti ibi tí ó wà
Pápá ìṣeré náà wà ní ìwọ̀ oòrùn Ìpínlẹ̀ Kaduna, ó sì wà lẹ́gbẹ̀ẹ́  Kwiambana Game Reserve.  Àjọ Native Authority Forest Reserve of Birnin Gwari ni ó da kalẹ̀ ní oin 1936 lábé ìjọba àríwá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Dam Sterkfontein

**Sterkfontein Dam**, tí ó wà ní ìta ìlù Harrismith, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀fẹ́, agbègbè tí South Africa, jé apákan ti Tugela-Vaal Water Project àti Drakensberg Pumped Storage Scheme, àti pé ó wà lórí Nuwejaarspruit, ìgbìmọ̀ ti Odò Wilge . ní agbègbè apeja òkè ti Odò Vaal .  Ó jẹ́ odi ìdídò omi kejì tí ó ga jùlọ ní South Africa àti ilẹ̀ tí ó ga jùlọ tí ó kún ìdídò.

## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀

### Ìtàn
Ìmúgbòòròsi ètò-ọ̀rọ̀ ní ìyàrá ti agbègbè Johannesburg ńlá ni àwọn ọdún 1960 àti àwọn 70s fi ìpèsè omi rẹ̀ sí eewu ìgbà pípẹ́ àti pé ó pinnu láti darí omi láti Odò Tugela ńlá èyí tí ó ńlò ní pàtàkì tí kò lọ  sínú òkun àti tọ́jú rẹ̀ ní ìlànà ìfiomipamọ́  tí ó tó bi pẹ̀lú tí ooru tàbí ìlàgún ún dí kù . Ààyè ìbẹ̀rẹ̀ tí a yàn fún iṣẹ́ àkànṣe yii wà ní àfónifójì nítòsí sí iwọ̀-òòrùn lórí Odò Elands. Èyí ni àṣayàn àyànfẹ́ láti abala imọ̀-ẹ̀rọ nitorí pé yóò kan ògiri ìdídò kékeré kan. Síbẹ̀ síbẹ̀ ní kété ṣáájú ki ikole ti fẹ́rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ààyè náà lórí Nuwejaarspruit ni a yàn fún àwọn ìdí ìṣèlú nítorí pé ó yàgò fún ìkún omi apákan ti Bantustan ti Qwaqwa tuntun tí a pinnu ni Phuthadichaba. Ó lè ti túmọ̀ sí àwọn orísun orílẹ̀-èdè ìlànà yii lé ti wà ní “orílẹ̀-èdè àjèjì” èyí tí yóò jẹ́ aláìfiaramọ́ tàbí aláìgbà bí a ti rii láti ìwò tí ìjọba lọ́wọ́lọ́wọ́ ní àkókò yẹn.

### Ìkọ́lé

### Naming
Orúkọ idido naa ni orukọ ọkan ninu awọn oko ti o wa ni agbegbe ti ikole rẹ. Ibugbe igba diẹ fun awọn oṣiṣẹ ile-iṣẹ ni a kọ sori oko Sterkfontein. Ọrọ *sterkfontein* tumọ si *orisun omi ti o lagbara* ni Afrikaans .
Cross River National Park

**Cross River National Park** jẹ́ pápá ìṣeré kan ní Ìpínlẹ̀ Cross River, Nàìjíríà. Ó pín sí apá méjì, apá Okwangwo (tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 1991) àti apá Oban (tí wọ́n dá kalẹ̀ ní ọdún 1988). Ilẹ̀ rẹ̀ tó 4,000&nbsp;km2, púpọ̀ nínú rẹ̀ sì kún fún igbó, pàápàá jùlọ ní àríwá, àárín pápá ìṣeré náà, àti apá pápá ìṣeré náà tí ó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ odò. Apá kan pápá ìṣeré náà wà lábẹ́ ìdarí ìjọba Congo.

Bákan náà, pápá yìí jẹ́ ilé fún oríṣríṣi ẹranko,  àwọn ẹranko bi common chimpanzees, drills àti Cross River gorillas. 

## Àwọn Ìtọ́kasí