open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jẹ̀dí jẹ̀dí

**Jẹ̀dí jẹ̀dí**, tí a tún mọ̀ sí **Ìròbo**, jẹ́ àìsàn tí ní ṣe pẹ̀lú iṣan pàá pàá jùlọ iṣan inu ihò ìdí. ní ibẹ̀rẹ̀, jẹ̀dí ma ń fa kí ènìyàn ó Ma rígbẹ̀ẹ́ yà tàbí kí ó ma yàgbẹ́ gbuuru ní kòṣẹ kòṣẹ.. Tí àìsàn yí bá ti dàgbà tàbí gbó sí ènìyàn lára ni ó ma ń jẹ́ kí ihò ìdí [swelling (medical)|wú]] tàbí  pọ́n bí ẹ̀jẹ̀; tí yóò sì ma ye síta bí ìgbà tí ènìyàn ń ṣègbọ̀sẹ̀. Ipò tí ihò ìdí wà yí ni àwọn onímọ̀ọ̀ ìṣègùn òyìnbó ń pe ní "hemorrhoid", nígbà yí ni àìsàn yí tó di àrùn.
Tí Ìròbo bá yọ sínú, eléyí lè má mú ìnira bá aláìsàn náà rárá. Amọ́, ìdí rẹ̀ yóò ma ṣẹ̀jẹ̀ síta nígbà tí ó bá ńnṣe ìgbọ̀nsẹ̀. 
Tí Ìròbo bá yọ síta, ó sábà ma ń mú ìnira dáni lọ́pọ́ ìgbà ní ẹnu ihò ìdí, ẹ̀jẹ̀ tí yóò sìma dà jáde níbẹ̀ yóò dúdú níye.

## Ohun tí ó ń fàá
Àwọn onímọ̀ kò ì tíì fìdí ohun tí ó ń fa àìsàn jẹ̀dí múlẹ̀ ní pàtó. Àmọ́, ó ṣe é ṣe kí ó jẹ́ pé àwọn ohun tí ó lè ma ṣokùnfà inú gbígbóná tàbí inú rírun ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tí ó ń fa jẹ̀dí.

. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Yẹmí Ayébọ̀

**Yẹmí Ayébọ̀** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Yẹmí My Lover** jẹ́ òṣèré orí-ìtàgé òun sinimá, ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Òndó. 

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà ní ọdún 1983, lásìkò tí ó wà ní ilé-ẹ̀kọ́ oníwé Mẹ́wá, tí ó sì ko pa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ eré sinimá àgbéléwò Yorùbá. Eré sinimá tí ó gbe jáde ní àsìkò ọdún 1990s ni **Yẹmí My Lover** tí ó sì padà di orúkọ orí ìtàgé rẹ̀ títí dòní.

## Àwọn eré sinimá rẹ̀
Lára àwọn eré tí ó ti gbe jáde ni 
#**Yẹmí My Lover**
#**Yẹmí in the Moon**
#**Má danwò** àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Fàrándà

**Fàrándà** jẹ́ àyè gbangba  tí a fi sílẹ̀ ní ẹnu àbáwọlé inú ilé wa láti ìta, tí ó sì wà lára ibi tí a fi òrùlé bò mọ́ ara ilé wa.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ọbáfẹ́mi Martins

**Ọbáfẹ́mi Akínwùnmí Martins** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1984 (28th October 1984) jẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí ó máa ń gbá Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá ni ipò Agbábọ́ọ̀lù-sáwọn. 

O gbajúmọ̀ látàrí eré sísá rẹ̀ bí ehoro bí ó bá ń gbá Bọ́ọ̀lù. Martins wà lọ́mọ ọdún mẹ́rìdínlógún nígbà tí ó lọ sí òkè òkun lórílẹ̀ èdè Italy, láti ìgbà náà, ó ti gbá Bọ́ọ̀lù fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù ní ilẹ̀ Europe. Lọ́dún 2002 ni ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbá Bọ́ọ̀lù fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá àgbà ní orílẹ̀ èdè Italy, ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Inter Milan ló ti kọ́kọ́ wà kí ó tó wá sí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì, tí ó sìn dara pọ̀ mọ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Newcastle United lọ́dún 2006, lẹ́yìn èyí ó kọjá sí orílẹ̀ èdè Germany níbi tí ó ti gbá Bọ́ọ̀lù fún VfL Wolfsburg lọ́dún 2009. Lọ́dún 2010, ó dara pọ̀ mọ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Rubin Kazan lorílẹ̀ èdè Russia. Lọ́dún 2011, Rubin Kazan yá a ṣí ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Birmingham City lórílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ní àsìkò yìí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni àmìn àti ife ẹ̀yẹ tí Ọbáfẹ́mi Akínwùnmí Martins tí gbà káàkiri àwọn ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá tí ó ti gbá Bọ́ọ̀lù jẹun títí dé orílẹ̀ èdè China. Yàtọ̀ sí èyí, Martins jẹ́ gbajúmọ̀ Agbábọ́ọ̀lù fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá Super Eagles ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó wà lára àwọn ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Super Eagles tí Nàìjíríà fún ìdíje ife ẹ̀yẹ tí ilẹ̀ Áfíríkà lọ́dún 2006,2008 àti 2010. Bẹ́ẹ̀ náà ó wà lára ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Super Eagles tí Nàìjíríà tí wọ́n lọ díje ife àgbáyé lórílẹ̀ èdè South Africa lọ́dún 2010
Ọbáfẹ́mi Martins ní ọmọ ìyá méjì tí àwọn náà ń gbá Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá jẹun. Ẹ̀gbọ́n rẹ̀ ni Ọládipúpọ̀ Martins, tí ó fìgbà kan gbá Bọ́ọ̀lù fún Reggiana, Partizan àti Innsbruck kí ó tó fẹ̀yìntì lọ́dún 2009 nítorí àìsàn ọkàn tí ó ní. Martins' younger brother is John Ronan Martins. The name "Obafemi" translates literally to "the king loves me" in the Yoruba language.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn agbábọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀ ará Nàìjíríà
Ọjà Balógun

**Ọjà Balógun Ajéníyà** jẹ́ ọjà kan tí ó wà ní ere-kùṣù Ìpínlẹ̀ Èkó.  Ọjà yí kò ní atọ́nà ina pàtó, nítorí wípé ó wọnú pupọ̀ àwọn àdúgbò lọ́tún lósì ni. Ṣùgbọ́n, oríṣiríṣi aṣọ tàbí bàtà igbá-lódé èyíkéyí tí ẹnikẹ́ni bá fẹ́ tàbí wà ni wọ́n yóò rí ra níbẹ̀. 

## Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ti wáyé níbeẹ̀
Àwọn oríṣiríṣi ríṣi ìṣẹ̀lẹ̀ lò ti ṣẹ̀ ní, láìpẹ́ yí ni àwọn ìwé ìròyìn gbe wípé ìṣẹ̀ ina wáyé níbẹ̀, tí ó sì ṣọṣẹ́ gidi gidi.
Pupọ̀ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ yí ni ó ma ń wáyé láti ọwọ́ àwọn ọmọ ènìyàn.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkó
Ọjà

**Ọjà** jẹ́ àwùjọ kékeré tàbí ńlá tí ètò kárà-kátà tàbí ìdókowò pọ̀ láàrín olùtajà àti olùrajà ti ma ń wáyé, yàlà ní àrín ìlú ni tàbí lẹ́yìn odi.
## Oríṣi Ọjà tó wà
Ní aye àtijọ́, ọjà pin sí oríṣi méjì. 
#Ọjà ìlú 
#Ọjà oko
### Ọjà ìlú tàbí Ọjà Ọba
ni ibi tí Kárà-kàtá lórí oríṣiríṣi lórí ohun kóhun tí ènìyàn bá fẹ́ ra ti ń wáyé nípa lílé ọjà síléẹ̀ fún títà. Látorí gbogbo ohun tí ẹnu ń jẹ bi ata ẹ̀fọ́ gàrí àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ohun tí ara ń wọ̀ bí bàtà, fìlà, aṣọ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Irúfẹ́ ọjà yí ma ń sábà wà ní iwájú Afin Ọba.
### Ọjà Oko
Èyí ni ọjà tí ó dá lórí ohun Ire oko lásán. Irè oko yí lè jẹ́ ẹ̀fọ́, ata, iṣu àti   bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ọjà wọ̀nyí ni wọ́n ma ń kò wà láti ta ní inú ọjà àárín ìlú.
### Ọjà Igbá-lódé
Èyí jẹ́ ọjà tí wọ́n ma ń ra lá orí ẹ̀rọ aye-lu-jára láti inú ilé ẹni. Ẹ̀wẹ̀, wọ́n tún ma ń kọ́ àwọn àgbàọ́ kan lọ́nà ará ọ́tọ̀ tí wọn yóò sì pàtẹ ọjà tí wọ́n fẹ́ ta síbẹ̀, àwọn ọjà wọ̀nyí ma ń yàtọ̀ sí Irúfẹ́ ọjà tí a lè bá pàdé ní ọjà ìlú tàbí ọjà Ọba, nítorí àwọn ọjà tí oo bá pàdé níbeẹ̀ kii ṣe ọjà àtoko wà, bí kìí ṣe àwọn ọjà inú ọ̀rá (nylon) tàbí ọjà inú Ike tí wọn  kii lé sílẹ̀ lásán. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Fàájì FM

**Fàájì FM** jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìgbóhùn-sáfẹ́fẹ́ kan tí ó jẹ́ ẹ̀ka ilé-iṣẹ́ Daar Communications tí ó jẹ́ ti ọ̀gbẹ́ni Raymond Dokpesi jẹ́ olùdásílẹ̀ rẹ̀.  Ilé-iṣẹ́ Fàájì  wà ní ìlú Alágbàdo ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  Fàájì FM bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní ọjọ́ Kíní oṣù Kejìlá, ọdún 2012, tí olùdarí àgbà fún ẹ̀ka ti rédíò, ìyẹn ọ̀gbẹ́ni Kenny Ogungbe jẹ́ ẹni tí ó kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ ìgbóhùn-sáfẹ́fẹ́ẹ́fẹ́ níbẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ambrose Olútáyọ̀ Ṣómidé

**Ambrose Olútáyọ̀ Ṣómidé** jẹ́ olóòtú ètò lórí ẹ̀rọ TV/Radio. Ó kàwé gboyè nínú ẹ̀kọ́ Urban and Regional Planning ní ilé-ẹ̀kọ́ Ọbáfẹ́mi Awolọ́wọ̀ University ní ìlú Ilé Ifẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni Adarí àgbà fún ilé iṣẹ́ ìgbóhùn-sáfẹ́fẹ́ ti DAAR Communications Plc (DCP), tí ó sì dá ìkànì Fàájì FM sílẹ̀ .

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Olútáyọ̀ ní ìlúAbẹ́òkúta,ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Baptist tí ó wà ní ìlú Abẹ́òkúta. Ní ọdún 1976, wọ́n gbàá wọlé sí Fásitì Ilé-Ifẹ̀ láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa bí a ti ń ṣe ààtò ìlú (urban and regional planning). Olútáyọ̀ sè wípé òun fẹ́ràn láti ma wà láàrín àwọn obìnrin jùlọ.  Ó dara pọ̀ mọ́ ilé iṣẹ́ Ìgbóhùn-sáfẹ́fẹ́ ti Raypower 100.5 FM ní ọdún 1994.

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀
Ó bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ ní ọdún 1982, ní ilé iṣẹ́ Radio Nigeria (RN)  ti ìjọba àpapọ̀ tí ó wà ní ìlú Abẹ́òkúta gẹ́gẹ́ bí oníṣirò ìròyìn (news accountant), lẹ́yìn tí ó jáde ìwé mẹ́wá. Ní ọdún 1984, ìjọba ológun tí ọ̀gágun Muhammadu Buhari ń ṣàkóso rẹ̀ ti ilé-iṣẹ́ Rédíò náà pa.  Ní ọdún 1985, Olútáyọ̀ tún bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ pẹ̀lú àjọ OPIC ìyẹn (Ogun State Property and Investment Corporation) ní ìlú Abẹ́òkúta kan náà ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ṣájú kí ó tó wọ ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì. Ní ọdún 1994. Ambrose pàdé ọ̀rẹ́ rẹ̀ Bashiru Àdìsá  tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Bàbá Gbọin**.  Ní ọdún 2006, ó ṣèrìn-àjò lọ sí [United Kingdom]] láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa okòwò talk show nílé iṣẹ́  BBC. Ó bẹ̀rẹ̀ ilé-iṣẹ́ Faaji 106.5 FM ní ọdún 2012, tí ó jẹ́ ẹ̀ka ti DCP.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Yorùbá

## Àwọn ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Yorùbá
jẹ́ ònkà tí à fi ń ṣe ìṣirò iye ọjọ́, ọ̀sẹ̀, oṣù àti ọdún ní ilẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí àwọn elédè tó kù lágbàáyé ti ní tiwọn náà. 
*Ọjọ́ Àìkú. Jẹ́ ọjọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ ọjọ́ ọ̀sẹ̀ Yorùbá, nítorí wípé ó jẹ́ ọjọ́ Kíní nínú ọ̀sẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ó ti wà ní ìbámu pẹ̀lú ònkà ọjọ́ ọ̀sẹ̀ Lárúbáwá bí ti ó wà nínú ìtàn àtẹnudẹ́nu Yorùbá wípé ìrànwọ́ Yorùbá ṣẹ̀ wá láti ilẹ̀ Lárúbáwá.

### Ọjọ́ Aje
Ọjọ́ ajé ni ọ jọ́ tí a ma ń dájú iṣẹ́ ajé tí a sì ma ń mú iṣẹ́ owó pẹ̀lú ní ilẹ̀ Yorùbá, òun sì ni ọjọ́ kejì nínú ọ̀sẹ̀.

### Ọjọ́ Ìṣẹ́gun
Èyí ni ọjọ́ kẹta nínú ọjọ́ ọ̀sẹ̀ Yorùbá. 

### Ọjọ́ Ọjọ́rú
Èyí náà ni ọjọ́ kẹrin tí àwọn ènìyàn ma ń sábà pe ní ọjọ́ Àlàrùba.

### Ọjọ́ Ọjọ́bọ
Jẹ́ ọjọ́ tí ó ṣe ìkarún ún ní nínú àwọn ọjọ́ ọ̀sẹ̀ Yorùbá.

### Ọjọ́ Ẹtì
Èyí ni ọjọ́ kẹfà tí gbogbo ènìyàn ma ń pè ní ọjọ́ Jímọ̀.

### Ọjọ́ Àbámẹ́ta
Èyí ni ọjọ́ tí ó kẹ́yìn nínú ọjọ́ ọ̀sẹ̀ Yorùbá.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ọjọ́ ọ̀sẹ̀
Ọṣẹ

**Ọṣẹ**ohun èlò tí a ń lò láti fi fọ ohun tí ó bá ṣeé ṣe imọ́ tótó, gẹ́gẹ́ bí imọ́ tótó ara, aṣọ, ilẹ̀, abọ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ohun èlò yí lè jẹ́ ohun tí  a ń lò nínú ilé tàbí ní ìta, ilé tàbí ilé iṣẹ́. 
Bí a bá lo ọṣẹ́ fún imọ́ tótó, ó ma ń yọ ìdọ̀tí òun ẹ̀gbin kúrò nínú ohun tí a bá fi ọṣẹ fọ̀ tàbí kí ó mú àdínkù bá irúfẹ́ ìdọ̀tí bẹ́ẹ̀. 
A ma ń lo ọṣẹ fún imọ́ tótó pẹ̀lú ìrànọ́wọ́ omi, nítorí ọṣẹ nìkan kò ṣeé dá lò láti fi fe nkan.
## Oríṣi ọṣẹ tó wà
Láyé àtijọ́, ọṣẹ ìgbámú ni gbogbo ènìyàn mọ̀ tí wọ́n sì ń lò. Àmọ́ laye òde òní, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ti jẹ́ kí á ma lo ọṣẹ olómi, àti ọṣẹ òníyẹ̀fun.
, 
Ọmọ ènìyàn ti ń lo ọṣẹ láti ayébáyé fún ìṣe ìmọ́ tótó àyíka òun ara wọn.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àjàkálẹ̀ àrùn Nipha

**Àjàkálẹ̀ àrùn Nipha ** jẹ́ àrùn kan tó jákè jáko ní kòkò àìfojúrí **Nipha** ń ṣokùfà rẹ̀. Àrùn yí ma ń fojú han lára ẹni tí ó ba ko nípa kí ẹni náà ó ní àìsàn Ibà,Ikọ́, Orí fífọ́, Àìlè mí Kanlẹ̀ àti Iye méjì  Èyí tún lè mú kí alásìn yí ó dákú lọ gbọnrangandan.

## Ohun tí ó ń ṣokùnfà àrùn yí
Kòkòrò àrùn Nípha ni ó jẹ́ ọ̀kan nínú ẹbí  kòkòrò tí  Ẹnipafírọ́ọ́sì tí má ń gbe nínú ẹjẹ̀ ohun abẹ̀mí. Kòkòrò arùn àìfojúrí yí  ni ó a lè kó nípa jíjẹ lalára èso tí ẹyẹ Àdán bá ti fẹnu bà. Ẹ̀wẹ̀, àrùn yí lè tàn kálẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ọmọnìyàn sí ọmọnìyàn tàbi ẹranko sí eranko, bákan náà láti ọ̀dọ̀ ẹranko sí ènìyà àti ènìyàn sí ẹranko nígbà tí a bá ní ìfaragbà yálà èémí, ẹ̀jẹ̀, sínsín ẹni tí ó àrùn yí àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ . Ìṣèwádí àrùn yí lò m ń dá lè orí ììfiléde ìwádí tí ó bá jáde láti iyàrá ayàfiẹ̀wò jáde.

## Ṣiṣẹ́ Ìwòsàn àti ọ̀nà ìpèsè Oògùn rẹ̀
Títọ́jú aláìsàn tí ó ní àrùn Nipha ni pípèsè ìtọ́jú tó péye. Ní àsìkò ọdún 2018, kòì tíì sí Oògùn kan pàtó fún ìtọ́jú àrùn náà. Àmọ́, ṣíṣọ́ra-ẹni nípa sísúnmọ́ ẹyẹ àdán, Ẹlẹ́dẹ̀ àti kí a má jẹ dàbínù tútù ni ọ̀nà kan pàtàkì tí a fi lè ṣọ́ ara wa kúrò níbi ìkọlù àrùn náà.  Àwọn tí wọ́n kò àrùn  Nípa ni ọdún 2018 ń lọ sí nkan bí ọgọ́ta ó lè mẹ́wàá tí ìdá 75 nínú àwọn wọ̀nyí sì dèrò ọ̀run. Ní inú oṣù Karùn ún ọdú 2018, yí kan náà, àwọn  .ẹ́tàdínlógún ni wọ́n gbèkuru jẹ lọ́wọ́ ẹbora ní Ìpínlẹ̀ Ke ra la ní orílẹ̀-èdè India. 

## Ìtàn bí àjàkálẹ̀ àrùn yí ṣe bẹ̀rẹ̀
Wọ́n kọ́kọ́ kẹ́fín sí àrùn yí ní ọdún 1988, nígbà tí ó bẹ́ sílẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Malaysia, tí wọ́n sì àmúpamọ́ rẹ̀ ní ọdún 1999. . 

## Àwọn àmì tí a fi lè mọ ẹni tí ó bá ní àrùn Nipha
Lẹ́yìn ọjọ́ mẹ́rìnlá tí aláìsàn bá ti lùgbàdì àrùn yí ni yóò ma bẹ̀rẹ̀ sí ní àìsàn Ibà, orí- fífọ́, ìṣe iyè méjì àti sise ségesège ọpọlọ aláìsàn náà. Àwọn àmì yí lè sun síwájú kí ó sì di ara wíwú, tí ó sì lè fa kí ọpọlọ ẹni náà ó pajúdé. Èyí ni àmì tó búrú jùlọ tí àrùn Nípa ń fún ni. Ẹ̀wẹ̀, aláìsà náà tún lè ma kojú ìṣòro níbi ọ̀rọ̀ sísọ, àti àwọ ibi kọ́lọ́fín ara.  Àwọn aláìsàn tí wọ́n ní kòkòrò àrùn Nipha tí wọn kò lè má kanlẹ̀ ni wọ́n ní ànfàní àti kò àrùn náà bá èlò mìíràn kíá kíá.

## Àwọn ewu rẹ̀
Àwọn òṣìṣẹ́ ilé Ìwòsàn ni wọ́n ní wà ní ipò ewu jùlọ nítorí wípé àwọn ni wọ́n ń ṣètọ́jú àwọn aláìsàn fúndí èyí, ó ṣeé ṣe kí wọ́n tètè kò àrùn yí lára àwọn aláìsàn tí wọ́n ń tọ́jú.

File:How the Nipah Virus spreads.png|How the Nipah virus spreads
File:Pteropus vampyrus2.jpg|Fruit bats are the natural reservoirs of Nipah virus


## Dídẹ́kun Àjàkálẹ̀ àrùn
Ìdẹ́kun àjàkálẹ̀ àrùn Nipha ni ó ṣe pàtàkì jùlọ nígbà tí kò tíì sí Oògùn tí a lè fi dẹ́kun àrùn náà. Láti ṣe èyí, a gbọ́dọ̀ yálà fún jíjẹ àwọn èso èyíkéyí tí ẹyẹ bá ti jẹ, kí á yẹra fún sísúnmọ̀ àwọn ẹlẹ́dẹ̀ àti lílọ sí àyè tí àrùn yí bá ti wà. Kíkó àwọn ohun jíjẹ sínú àpò ìpamọ́ tí ó lè dáàbò bò àwọn ohun jíjẹ wa. Ṣíṣe ìfiléde nípa àjàkálẹ̀ àrùn yí kí a lè dẹ́kun ìtànkálẹ̀ rẹ̀. 

,  .

## Àwọn ìtọ́kasí

Nipha
Patrick Seubo Koshoni

**** tàbí **Patrick Sẹ́húbò Koshoni** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹrin ọdún 1943 tí ó sìn kú ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kìíní ọdún 2020 (April 17, 1943- 25 January, 2020) jẹ́ ajagun-fẹ̀yntì orí omi Nigerian Navy Vice Admiral, ọ̀gágun yányán Chief of Naval Staff àti mínísítà-ana fún ìlera nígbà ìṣèjọba ológun Ààrẹ Muhammadu Buhari.  Nígbà ìṣèjọba rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí mínísítà-ana fún ètò ìlera, ó gbìyànjú láti ṣe ìdásẹ̀lé ètò Máàdámidófò lórí ìlera láìsí owó sísan kalẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọṣẹ́ ológun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Abia Warriors F.C.

**Abia Warriors Football Club** jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá jẹun lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n wà ní ìlú Umuahia, ní ìpínlẹ̀ Abia.

Lọ́dún 2005 sí ọdún 2010, "Orji Uzor Kalu FC" ni orúkọ tí wọ́n ń jẹ́. Wọ́n ṣe èyí láti bọlá fún Gómìnà ìpínlẹ̀ Abia nígbà náà Orji Uzor Kalu fún ìrànlọ́wọ́ àti akitiyan rẹ̀ tí wọ́n fi gba ìgbéga sí ikọ̀ Agbábọ́ọ̀lù Àgbábuta àgbà ti Nàìjíríà. Wọ́n padà sí orúkọ wọn àná lọ́dún 2010.

Wọ́n ní ìgbéga sì ìdíje Agbábọ́ọ̀lù   àgbà ti Nàìjíríà fún ìgbà àkọ́kọ́ lọ́dún 2013 lẹ́yìn tí wọ́n pegedé nínú ikọ̀ adíje Àgbábuta ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá kékeré.

## Àwọn Ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Nàìjíríà
Abiola Babes

**Abiola Babes** jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá jẹun nígbà kan rí, ní ìlú Abẹ́òkúta lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Àgbà òṣèlú, olóògbé Bashorun Moshood K  Abiola ní ó ni ín. Wọ́n gba ìgbéga sí ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lọ́dún 1984.

Lodun 2000, àtúnṣe dé bá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá náà, ṣùgbọ́n wọ́n gbé ààlè lé wọn lọ́dún 2001 nítorí ìṣòro àìlówó. 
Their last game was in the 2001 Challenge Cup against NIPOST FC.

## Àwọn Àṣeyọrí
*Olùbórí nínú ìdíje ipele kejì lọ́dún 1983(Nigeria 2nd Division Champion
1983) 
***Olùbórí nínú ìdíje ife ẹ̀yẹ tí FA tí orílẹ̀-èdè [[Nàìjíríà]] lọ́dún 1985 àti 1987. [[Nigerian FA Cup]]: 2** 1985, 1987

## Akitiyan wọn nínú ìdíje  CAF
***[[African Cup Winners' Cup]]: wọn kópa ní ẹ̀mẹjì**
::1986: Wọn já kulẹ̀ lábala àkọ́kọ́ 
::1987: Wọn pegedé sí aba tó ká gún sí àṣekág á (Semifinals)

## Àwọn Ìtọ́kasí

ẹ̀ka:Nàìjíríà
ABS F.C.

**** tí àpèjá rẹ̀ ń **Abubakar Bùkọ́lá Saraki FC** jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá tí ó fìkàlẹ̀ sí ìlú [Ìlọrin] lórílẹ̀-èdè [Nàìjíríà. Wọ́n gba ìgbéga sí ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà sáà ìdíje tí 2009-2010. Wọ́n gbá ìdíje Àgbábuta bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá àkọ́kọ́ tí Nàìjíríà ní ìlú Ọ̀fà àti Bauchi nígbà tí àtúnṣe ń lọ lọ́wọ́ lórí gbọ̀ngàn ìdárayá tí ìpínlẹ̀ Kwara Kwara State Stadium. Ọdún 2011 ní Bùkọ́lá Sàràkí, tí ó jẹ́ Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kwara nígbà náà ra ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá-jẹun yìí ní N250,000:00

Èyí ni ó sọ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí di àti JUTH F.C. di ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá tí kìí ṣe tí Ìjọba ìpínlẹ̀ kankan.

Lọ́dún 2011 ni wọ́n pàrọ̀ orúkọ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí kúrò ní **Bukola Babes** sí **ABS** (Abubakar Bukola Saraki) FC.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Abuja F.C.

**Abuja FC** jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá-jẹun lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó ń díje ni abala ìdíje Nigeria Nationwide League. Wọ́n dá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí sílẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Kano, kí wọ́n tó darí rẹ̀ sí Olú ìlú Nàìjíríà, Àbújá. Wọ́n máa ń lo pápá ìṣeré Old Parade Ground gẹ́gẹ́ bí gbọ̀ngàn ìdíje nílé wọ́n.

## Ìtàn Ìṣẹ̀dálẹ̀ Rẹ̀
Olùkọ́ èdè Faransé kan tí orúkọ rẹ ń jẹ́ Luc Lagouche ló dá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí sílẹ̀ lọ́dún 1998 nílé ẹ̀kọ́ èdè Faransé ní ìlú Kano. Buffalo FC ni orúkọ tí ó fún un ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣeyọrí ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí ni abala àwọn ìdíje Àgbábuta kéréje, Abuja FC gba ìgbéga sí abala ìdíje tó ga. 

Buffalo FC dèrò olú ìlú Nàìjíríà, Àbújá lọ́dún 2006,wọ́n sìn yí orúkọ rẹ̀ padà sí Àbújá FC, lẹ́yìn tí ilé iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń gbógun ti ìwà ìkówó jẹ EFCC bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣe onígbọ̀wọ́ fún wọn. Wọn gbìyànjú púpò nínú ìdíje abala tí wọ́n wà nígbà náà pẹ̀lú àmìn ìfẹ́ ẹ̀yẹ méjì léraléra (Federal Capital Territory Cups) 

Àbújá FC gba ìgbéga sí ìdíje Àgbábuta bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá àgbà Nigeria Premier League nígbà tí wọ́n pegedé ni ipò kejì nínú ìdíje Àgbábuta bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá ipele kìíní Division 1A.

## Àwọn Àṣeyọrí wọn
*Wọ́n gba ife ẹ̀yẹ tí **[[Nigeria Amateur League Division Two|National Amateur Division 2]] Champions: 1**
::2002

*Wọ́n gba ife ẹ̀yẹ tí **[[Nigeria Amateur League|National Amateur Division 1]] Champions: 1**
::2003

*Wọ́n gbé ipò kejì ní **Professional Division 1A Runners-up: 1**
::2008

## Àwọn Ìtọ́kasí

* FC Abuja Gains Premiership Promotion
Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Ìpínlẹ̀ Ní Nàìjíríà

Àwọn wọ̀nyí ni Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Ìpínlẹ̀ Ní Nàìjíríà

   

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Ikọ̀ Ẹgbẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Jẹun Lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà

Àwọn wọ̀nyí ni Àtòjọ Orúkọ Àwọn Ikọ̀ Ẹgbẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Jẹun Lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà

## A
*Abia Comets
*Abia Warriors F.C.
*Abiola Babes
*ABS F.C.
*Abuja F.C.
*ACB Lagos
*Adamawa United F.C.
*Akpor United F.C.
*Akwa Starlets FC
*Akwa United F.C.
*Anambra Pillars F.C.
*Anambra United F.C.
*Apa United FC
## B
*Babanawa F.C.
*Bayelsa United F.C.
*BCC Lions
*Bendel Insurance F.C.
*Bridge Boys F.C.
*Bussdor United F.C.
*bravos knights F.C

## C
*C.O.D United football club of Lagos
*Calabar Rovers
*Crown F.C.
*Cynosure FC of Ebonyi state
## D
*Dalhatu United
*DSS FC
*DaltaForce fc 
## E
*El-Kanemi Warriors
*Enugu Rangers
*Enyimba International F.C.
*Esan F.C.
*First Bank F.C.
*Fountain FC
## G
*Gateway United F.C.
*Giwa FC
*Go Round F.C.
*Gombe United F.C.
## H
*Heartland F.C.
## I
*Ifeanyi Ubah F.C
*Ikorodu United F.C.
*Ilesa Dynamos F.C.
*FC Inter Enugu
## J
*Jasper United
*Jigawa Golden Stars F.C.
*JUTH F.C.
## K
*Kada City F.C.
*Kaduna United F.C.
*Kano Pillars F.C.
*Kogi United
*Kwara United F.C.
*Knights F.C. Ife
## L
*Leventis United
*Lobi Stars F.C.
## M
*MFM FC
*Mighty Jets F.C.
*My People FC
*MILARS F.C
## N
*NAF Rockets F.C.
*Nasarawa United F.C.
*Nembe City F.C.
*NEPA Lagos
*New Nigeria Bank F.C.
*Niger Tornadoes F.C.
*NITEL Vasco Da Gama F.C.
## O
*Oasis Football Club
*Ocean Boys F.C.
*Owazi F.C
## P
*Plateau United F.C.
*Prime F.C.
## R
*Racca Rovers
*Ranchers Bees FC
*Remo FC
*Rising Stars F.C.
*Rivers United F.C.
## S
*Sharks F.C.
*Shooting Stars SC
*Sokoto United
*Spotlight F.C.
*Stationery Stores F.C.
*Sunshine Stars F.C.
*Super 11 F.C.
## T
*Taraba F.C.
*TEAP FC
## U
*Udoji United F.C.
*Union Bank F.C.
*[Udala F.C. Uke]] 

## W
*Warri Wolves F.C.
*Westside F.C.
*Wikki Tourists F.C.
*Wolonso United F.C.
## Y
Yankari Babes FC
## Z
*Zabgai Fc of bauchi
*Zamfara United F.C.
Máàdámidófò

**Máàdámidófò** jẹ́ ètò láti dá ààbò bo òfò owó tàbí dúkìá. Ó jẹ́ ètò láti máa ṣòfò owó dúkìá tí ìjàm̀bá àìròtẹ́lẹ̀ bá dé sí ní. Ènìyàn lè ṣètò Máàdámidófò lórí ẹ̀mí, dúkìá tàbí ìlera   

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ronke Odusanya

**Ronke Odusanya** tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹta oṣù karùn-ún ọdún 1973 (3rd May 1973) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá, ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, film producer and stage performer.

## Ìgbé-ayé àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀
Wọ́n bí Rónkẹ́ ní ọjọ́ kẹta oṣù karùn-ún ọdún 1973, (3rd May 1973) ní Ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó kàwé ní St. Benedict Nursery & Primary School àti Federal Government Girls College, Akure. Rónkẹ́ tún tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ ní Ifáfitì Ọlábísí Ọnàbáńjọ, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹri nínú ìmọ̀  Iṣẹ́ Ìròyìn.

## Aáyan nínú iṣẹ́ tíátà
Rónkẹ́ Òdúsànyà bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún, lẹ́yìn tí ó kàwé gbàwé ẹ̀rí. Wọ́n fún un ní **Flakky Idi Dowo** gẹ́gẹ́ bí orúkọ ìnagijẹ lágbo àwọn òṣèré sinimá àgbéléwò lẹ́yìn tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Fathia Balogun kọ, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Folúkẹ́" lọ́dún 2006. Lẹ́yìn èyí, Rónkẹ́ kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Adébáyọ̀ Sàlámì, tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Ọ̀gá Bello kọ, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Kerikeri". Lọ́dún 2001 ni ó kọ́kọ́ kópa gẹ́gẹ́ bí òṣèré Nollywood, nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Baba Ologba". Lẹ́yìn ìgbà náà, ó ti kópa nínú ẹgbẹlẹmùkú sinimá àgbéléwò, lára wọn ni **Jenifa* níbi tí ó ti kópa gẹ́gẹ́ bí *Becky*, *Twisted*, àti *A Girl's Note*, àti àwọn sinimá-àgbéléwò mìíràn. Lọ́dún 2017, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí òṣèrébìnrin tí ó dára jù gẹ́gẹ́ bí [[olú-ẹ̀dá ìtàn]] nínú sinimá àgbéléwò èdè [[Yorùbá]], fún ipa tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Àìlátúnṣe*.

== Àtòjọ àwọn sinimá àgbéléwò tí ó ti kópa ==
* *Twisted* (2007)
* *Jenifa* (2008)
* *Láròdá òjò* (2008)
* *Ẹ̀ẹ̀kan ṣoṣo* (2009)
* *Astray (Ìṣìnà) * (2016) 
* *A Girl's Note* (2016)
**Àṣàkẹ́ Òní Bread* (2016)
**The Stunt* (2017)
**Ayọ̀mídé* (2017)
**Obsession* (2017)
**Àìlátúnṣe* (2017)
**Olóríire* (2018)
**Owó Agbára'' (2018)

## Ebun

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Joaquin Phoenix

**Joaquin Rafael Phoenix** (; né **Bottom**; tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1984 (October 28, 1974) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò àti olóòtú ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà
Ó ti gba ẹgbẹlẹmùkú àmìn ẹ̀yẹ nínú iṣẹ́ rẹ̀, pàápàá jùlọ àmìn ẹ̀yẹ BAFTA Award, a Grammy Award, Golden Globe Awards méjì, Screen Actors Guild Award, wọ́n sìn yàn án fún àmìn ẹ̀yẹ Academy Awards nígbà mẹ́rin. 

Phoenix bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn pẹ̀lú àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀, River àti Summer. Ipa gbòógì àkọ́kọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá ni nínú sinimá *[[SpaceCamp]]* lọ́dún (1986). Ní àkókò náà, ó sọ ara rẹ̀ ní Leaf Phoenix. Nígbà tí ó ṣe fẹ̀ẹ̀rẹ̀, ó tún lọ ṣe ìyípadà sí orúkọ àbísọ rẹ̀. Ó sìn gba lámèyítọ́ tó dára nínú sinimá aláwàdà rẹ̀, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[To Die For]]* lọ́dún (1995) àti sinimá mìíràn tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Quills]]* lọ́dún (2000). Ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ si nígbà tí ó kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ìtàn tí wọ́n pè ní Commodus nínú sinimá tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Gladiator (2000 film)|Gladiator]]*  lọ́dún (2000), ó gba àmìn ẹ̀yẹ Academy Award for Best Supporting Actor fún sinimá yìí. Bẹ́ẹ̀ náà wọ́n yàn án fún àmìn ẹ̀yẹ Best Actor fún ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ìtàn olórin  Johnny Cash nínú *[[Walk the Line]]* lọ́dún (2005), ọ̀mùtí ajagun fẹ̀hìntì nínú sinimá *[[The Master (2012 film)|The Master]]* lọ́dún (2012), nínú èyí tí ó ti gba àmìn ẹ̀yẹ ti Volpi Cup for Best Actor, àti the title character ní *[[Joker (2019 film)|Joker]]* lọ́dún (2019). Àwọn fíìmù rẹ̀ mìíràn ni; *[[Signs (film)|Signs]]* (2002) àti *[[The Village (2004 film)|The Village]]* (2004), gbajúmọ̀ sinimá nì *[[Hotel Rwanda]]* lọ́dún (2004), sinimá olólùfẹ́ *[[Her (film)|Her]]* lọ́dún (2013), *[[Inherent Vice (film)|Inherent Vice]]* lọ́dún (2014), àti *[[You Were Never Really Here]]* lọ́dún (2017), èyí tí ó fi gba àmìn ẹ̀yẹ  Cannes Film Festival Award for Best Actor.

Phoenix máa ń ṣiṣẹ́ olóòtú, olùdarí sinimá àgbéléwò àti tẹlifíṣàn. Ó sìn gba àmìn ẹ̀yẹ Grammy Award for Best Compilation Soundtrack for Visual Media lórí *Walk the Line*.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Amẹ́ríkà
Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Nílẹ̀ Asia Nípa Àgbègbè Wọn

Lábẹ́ yìí **Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Nílẹ̀ Asia Nípa Àgbègbè Wọn** ní àtò álúfábẹ́ẹ̀tì. Àpapọ̀ ìwọ̀n nípa ìbú àti Òró ilẹ̀ Éṣíà jẹ́ 44,579,000&nbsp;km².

## A
*Afghanistan 
*Armenia 
*Azerbaijan

## B
*Bahrain 
*Bangladesh 
*Bhutan 
*Brunei

## C
*Cambodia 
*China 
*Cyprus

## G
*Georgia

## I
*India 
*Indonesia 
*Iran 
*Iraq 
*Israel

## J
***[[Japan]]** 
***[[Jordan]]**

## K
*Kazakhstan 
*Kuwait 
*Kyrgyzstan

## L
*Laos 
*Lebanon

## M
*Malaysia 
*Maldives 
*Mongolia 
*Myanmar (formerly Burma)

## N
*Nepal 
*North Korea

## O
*Oman

## P
*Pakistan 
*Palestine 
*Philippines

## Q
*Qatar

## R
*Russia

## S
*Saudi Arabia 
*Singapore 
*South Korea 
*Sri Lanka 
*Syria

## T
*Taiwan 
*Tajikistan 
*Thailand 
*Timor-Leste 
*Turkey 
*Turkmenistan

## U
*UAE 
*Uzbekistan

## V
*Vietnam

## Y
*Yemen

## Àtẹ

Àkíyèsí: Àwọn kan nínú àwọn orílẹ̀ èdè yìí jẹ́ orílẹ̀ tí wọ́n wọnú ilẹ̀ mìíràn, tàbí tàn ká sí ilẹ̀ mìíràn yàtọ̀ sí Éṣíà. Àwọn wọ̀nyí ni a fi àmìn ìràwọ̀ (*) yìí fi ṣàfihàn wọn. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Áfíríkà Nípa Bi Wọ́n Ṣe Pọ̀ Tó Níye

Èyí ni **Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Àfíríkà Nípa Bí Wọ́n Ṣe Pọ̀ Tó Níye**, a kọ èyí sílẹ̀ nípa lílo ìwòye iye ènìyàn tí ó wà lórílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú Ìtọ́kasí ètò ìkànìyàn tí wọ́n ṣe lẹ́yìn lórílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan. Láìsí àní-àní, ilẹ̀ Áfíríkà ṣì ní ilẹ̀ tí ó ń dàgbà jùlọ níye ènìyàn ní gbogbo àgbáyé lẹ́yìn ilẹ̀ Asia.  Ìdá ọgọ́ta (60%) àwọn ènìyàn Áfíríkà ní wọ́n wà ní ọmọ ọjọ́ orí mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n tàbí kéré sí iye ọjọ́ orí yẹn sí ọjọ́ orí wọn, èyí wá mú kí ṣíṣe àtẹ ìdàgbàsókè iye ènìyàn tí ó wà lórílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan dá lé bí ètò ìṣèjọba àti ìdàgbàsókè ètò ọ̀rọ̀-ajé ṣe ṣe pàtàkì tó.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àrùn Kòkòrò jẹjẹrẹ

**Àrùn kòkòrò jẹjẹrẹ** jẹ́ àkójọpọ̀ àrùn tí ó kódà je pọ̀ tí wọ́n sì ń dàgbà lọ́nà àtiọ́ nínú apá ibìkan nínú ara tí ó sì lánfàní láti tan ká gbogbo oríkèríkè ara tó kù..  Àrùn jẹjẹrẹ yàtọ̀ sí benign tumor, èyí tí kìí tan ká ara.
## Bí a ṣe lè mọ̀ wípé a ní àrùn jẹjẹrẹ
Lára àwọn ọ̀nà tí a lè gbà mọ̀ wípé a ní àrùn kòkòrò yí ni kí apá ibi kan ó wú, kí ó pupa, kí ó sì lè gbàgìdì, kí ẹ̀jẹ̀ ó ma ya láì dúro, ikọ́ ẹ̀gbẹ, kí ènìyàn ó dé dé ma re láì nídí àti kí ìyàtọ̀ ó dé bá bí eniyan ṣe ń ṣègbọ̀nsẹ̀. Àwọn  tí a kà sílẹ̀ yí ń tọ́ka sí níní àrùn kòkòjẹjẹrẹ, àwọn àmì mìíràn náà tún lè sọni yànọ̀ sí àwọn wọ̀nyí. Over 100 types of cancers affect humans.

## Àwọn ohun t í ó ń fa àrùn kòkòrò jẹjẹrẹ
Lára àwọn ohun tí ó ń fa ni 
# mímu Tobacco ni ó ń fa iku tí ó èdè Méjìlélógún nínú eda ọgọ́rún tí ó ń pa àwọn ènìyàn. 
# Ara sísan. 
#Àì rónjẹ gidi jẹ.
#Àì ma ṣeré ìdárayá.
# Ìmútí para.
# Àṣìlò Oògùn olóró.
 Àwọn ohun tí ó ń ṣokùnfà àrùn yí mìíràn ni Kàkà àìsàn mìíràn.  
## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìfètò sọ́mọ bíbí

**Ìfètò sọ́mọ bíbí** ni a lè pe ní ìlànà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tí ó ní ṣe pẹ̀lú bí a ṣe lè pinu lórí iye ọmọ tí ó bá wuni láti bí, láì kò sí ìjẹni nípa lórí bí a ṣe lè fi àsìkò sí àárín àwọn ọmọ tí a fẹ́ bí náà lọ́nà tí kò ní pa wá lára, yálà ní Oògùn lílò, ìgbé ayé tí ó dára nínú àwùjọ fún ẹnì kọ̀ọ̀kan ni àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ . Ètò ìlànà ìfètò sọ́ọ́mọ bíbí tún dá lórí pípinu lórí bóyá kí obìnrin ó me iye ọmọ tí ó bá fẹ́ bí kí ó sì fi àsìkò sí àárín wọn, tàbí kí ó pinu lá má tilẹ̀ dábàá àti bímọ kankan rárá láyé rẹ̀, tàbí kí ó fi aye sílẹ̀ fún ọmọ bíbí nínú ònkà ọjọ́ ayé rẹ̀ tí ó fẹ́ fi bímọ. Àwọn ìpinu tí a ká sókè yí ni àyípadà ma ń dé bá látàrí àwọn kókó bí : 
#àìlówó lọ́wọ́
#uṣẹ́ òòjọ́ obìnrin (career),
#ipo Ìgbéyàwó
#àwọn kùdìẹ̀-kudiẹ tí ó lè mú kí lọ́kọ-láyà ó má lè rọ́mọ bí nínú Ìgbéyàwó wọn, tàbí kí wọ́n má lè tọ́ àwọn ọmọ tí wọ́n bá bí.
## Àwọn Ìlànà ìfètò sọ́mọ bíbí
Tí lọ́kọ-láyà bá sì wà nípò àti bímọ, tí wọ́n sì ti ní àwọn ọmọ nílẹ̀ rẹpẹtẹ, àmọ́ ayé sì tún wà láti bímọ si, ayé wà fún wọn láti lo oògùn tí wọ́n lè fi fètò sọ́mọ bíbí wọn, tàbí kí wọ́n lo àwọn ọ̀nà mìíràn láti fi fètò sọ́mọ bíbí wọn pẹ̀lú.
Àwọn ìlànà míràn ni ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìbálòpọ̀ , Ìdáàbòbò àbójútó àwọn àrùn ìbálòpọ̀ ọlọ́kan ò jọ̀kan. ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ṣáájú kí obìnrin tó lóyún,àti àbójútó Oyún.

## Àṣìgbọ́ ọ̀rọ̀ nípa ìfètò sọ́mọ bíbí
Oyún ṣíṣẹ́ kìí ṣe dandan la lára ìlànà ìfètò sọ́mọ bíbí, lóòtọ́, oògùn lílò àti àwọn ìlànà míràn ti a ti la kalẹ̀ ma ń dènà kí obìnrin ṣẹ́yún.
Family planning, as defined by the United Nations and the World Health Organization, encompasses services leading up to conception. Abortion is not considered a component of family planning, 
Pupọ̀ nínú àwọn obìnrin tí wọ́n ń lo oògùn láti fi de na oyún ni wọ́n ń ṣe ìfètò sọ́mọ bíbí. Àwọn bí wúndíá, ọ̀dọ́mọ bìnrin tí kò tíì lọ́kọ, àwọn lọ́kọ-láyà tí wọ́n fẹ́ ṣiṣẹ́ lówó lọ́eọ́ kí wọ́n tó bímọ, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Fùrọ̀ / Ihò ìdí

**Fùrọ̀** túmọ̀ sí ihò róbótó tí jásínú tí ó wà ní ẹ̀gbẹ́ àpò-àjẹsí ẹranko tàbí tènìyàn, tí ó sì já sóde tí ó ń ṣiṣẹ́ fún yíya tàbí ṣíṣe igbáọ̀nsẹ̀ àwọn ohun burúkú tí kò wúlò fún ara mọ́ tó wà ní àgbàọ́ ara.   
## Àwọn Ìtọ́kasí
Jídé Ògúnsànyà

## Jídé Ògúnsànyà
 ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹrìndínlógún oṣù Kẹrin jẹ́ oníṣòwò, ìlú bá ní tajà, aláṣe àti olùdarí búlọ́ọ́gì Ògbóngẹ́ ti orí ẹ̀rọ alátagbà níb i tí ó ti ń dá àwọn ènì😨 nípà bí a ṣe lè lówó-jèrè.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Rọ́bà Ìdáàbòbò

**Rọ́bà Ìdáàbòbò** jẹ́ ohun èlò kan tí a lè fi dènà oyún àbadì, àìsàn, àrùn àti ìfara-káṣá tí ó lè  ṣàkóbá fún àgọ́ ara ọkùnrin tàbí obìnrin nípasẹ̀ Ìbálòpọ̀ lásìkò tí a bá ń ní ìbòpọ̀ lọ́wọ́ tàbí lẹ́yì ìbálòpọ̀ ọ̀hún.   (STI). Tọkùnrin tobìnrin ni wọ́n ní rọ́bà ìdáàbòbò tiwọn.  
## Àwọn  ẹ̀rí máajẹ́mi nìṣó rẹ̀
Ìwádi fi yéni wípé ó kéré tán ìdá méjì obìnrin ni wọ́n ma ń lóyún lọ́dún, nígbà tí ìdáná méjìdínlógún %18 l ó ma ń lóyún lọ́dún nígbà tí ọkọ wọn tàbí olólùfẹ́ wọn bá lo rọ́bà Ìdáàbòbò.  With typical use the rate of pregnancy is 18% per-year. Lílo rọ́bà Ìdáàbòbò ti mú àdínkù bá kíkó àrùn àtọ̀sí, àrùn Eèdì àti àwọn mìíràn  jọjọ. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìbálòpọ̀

**Ìbálòpọ̀** tàbí  **Iyàrá ẹni lòpọ̀**) 
Jẹ́ gbólóhùn kan tí ó ń tọ́ka sí ìdàpọ̀, ìwọ̀nú-bọ̀nú akọ àti abo (ọkùnrin àti obìnrin), nípa kí akọ ó ki nkan ọmọkùnrin rẹ̀ bọ inú ojú nkan ọmọbìrin abo yálà léte àti ṣòwò ọmọ ni tàbí fi ṣeré lákọ-lábo tàbí méjèèjì A tún mo eléyí sí **vaginal intercourse** or **vaginal sex**. 
## Àwọn ọ̀nà ìbálòpọ̀
Lára àwọn ọ̀nà míràn tí ènìyàn lè gbà ní àṣepọ́ ni:
# kí wọ́n ní ìbálòpọ̀ láti fùrọ̀ tí ó túmọ̀ sí wípé àkọ tàbí ọkùnrin yòó ki nkan ọmọkùnrin rẹ̀ bọ ojú ilé-ìgbẹ́ abo láti ba ní àṣepọ̀. 
# kí wọ́n ní ìbálòpọ̀ láti ẹnu, èyí túmọ̀ sí wípé àkọ tàbí ọkùnrin yòó ki nkan ọmọkùnrin rẹ̀ bọ ẹnu olólùfẹ́ rẹ̀ láti ní àṣepọ̀.
# kí wọ́n ní ìbálòpọ̀ nípa fífi ìka ro abẹ́ obìnrin. 
#kí wọ́n ní ìbálòpọ̀ nípa lílo àwọn ohun èlò ìbálòpọ̀ tí wọ́n gbẹ́ bí nkan ọmọkùnrin.
Àmọ́ irúfẹ́ àwọn ọ̀nà ìbálòpọ̀ tí a kà sílẹ̀ yí kò bá ìlànà àṣà Yorùbá mu yàtọ̀ sí kí á bára ẹni lò pọ̀ láti ojú ara, èyí tí ó tọ̀nà jùlọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Gozel Green

**Gozel Green** jẹ́  ilé iṣẹ́ ìránṣọ ti 
àwọn obìnrin ìgbàlódé tí àwọn ìbejì tí orúkọ wọn ń jẹ́ Sylvia Enekwe àti Olivia Okoji dá sílẹ̀ ní ọdún 2012, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìránṣọ ti ìgbàládé yí pẹ̀lú ìwúrí ará ọ̀tun láti ọ̀dọ̀ Ìyá tó bí wọn lọ́mọ tí òun náà jẹ́ aránṣọ jẹun. Pupọ̀ nínú aṣọ tí àwọn ìbejì yí ń ran ni ó ma ń sè ìtàn kan tàbí òmíràn.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Rose Odika

**** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti oníṣòwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Delta lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà ṣùgbọ́n tí àwọn òbí rẹ̀ bí sí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà lọ́dún 1988. Ó ti tó ọgbọ̀n (30) tí ó ti ń ṣiṣẹ́ sinimá-àgbéléwò lédè Yorùbá. Òun ni Gómìnà ẹgbẹ́ tíátà tí wọ́n ń pè ní Theater Arts and Motion Pictures Practitioners Association of Nigeria (TAMPAN) tí èka ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Waaris

***Waaris*** tí ìtumò rẹ̀ lédè Yorùbá jẹ́ *Àrólé* ni eré sinimá onípele aládùn lédè Hindu láti orílẹ̀ èdè Indian tí wọ́n gbé jáde lọ́dún 2016, tí wọ́n máa ń ṣe àfihàn rẹ̀ lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn. Àwọn olórin Nooran Sisters ti kọrin nípa àkọ́lé eré yìí. Gẹ́gẹ́ bí ìṣe àwọn Bacha posh, Olú-ẹ̀dá ìtàn eré yìí, Arti Singh àti Sania Touqueer tí ó tún kópa pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ìtàn nínú eré yìí. Àwọn tí wọ́n tún kópa pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn nínú Waaris ni;  Anand Suryavanshi, Akshay Dogra, Swati Bajpai

## Àwọn Ẹ̀dá-Ìtàn
### Àwọn Olú-Ẹ̀dá ìtàn
*Arti Singh kópa bí Amba Pawaniya
*Farnaz Shetty kópa bí Manpreet Singh Pawaniya (Preet/Mannu)
*Neel Motwani kópa bí I Raj Bajwa

### Àwọn ẹ̀dá-ìtàn pàtàkì
*Anand Suryavanshi as Harjeet Singh Bajwa
*Jasveer Kaur kópa bí Mohini Bajwa
*Akshay Dogra kópa bí Jagan Singh Pawaniya
*Farhina Parvez kópa bí Simran Pawaniya (Simmi)
*Kaivalya Chheda as Sukhveer Pawaniya (Sukkhi)
*Sanket Choukse kópa bí Rohan Bajwa
*Ankita Bahugana kópa bí Gunjan Pawaniya
*Nitin Goswami/Unknown kópa bí Aman Pahuja
*Swati Bajpai kópa bí Raavi Pawaniya
*Vandana Lalwani kópa bí Amrit Bajwa
*Unknown kópa bí Babli Pawaniya
*Kushabh Manghani kópa bí Nihaal Bajwa
*Angad Hasija kópa bí Chandar
*Mohammed Iqbal Khan as Charan Singh Pawaniya (Cameo)
*Sania Touqueer kópa bí ọmọdé Manpreet Pawaniya (Mannu)
*Wahib Kapadia kópa bí ọmọdé Raj Bajwa
*Unknown India kópa bí ọmọdé Rohan Bajwa
*Yatin Mehta kópa bí Raman Bajwa
*Unknown as young Gunjan Pawaniya
*Roop Durgapal/Vindhya Tiwari kópa bí Sakshi
*Lavina Tandon kópa bí Swaroop Bajwa
*Mukesh Khanna kópa bí Lala Pratap Singh Bajwa
*Sucheta Shivkumar kópa bí Deena Pawaniya 
*Rahul Verma Rajput kópa bí ọ̀rẹ́ Raj
*Lakshya Wahi kópa bí Yuvraaj
*Dolly Bindra kópa bí Dumroo Daayan
*Pankaj Berry kópa bí Suraiya
*Gaurav Sharma kópa bí Bheeru Bhairav Singh
*Bhavana Balsavar kópa bí Sushila  
*Sneh Mirani kópa bí ọmọdé Sukhveer Pawaniya (Sukkhi)
*Ashish Kapoor kópa bí Jai
*Eza Sumbul touqeer kópa bí Gunjan

## Àwọn Ìtọ́kasí
Fúrá

**Fúrá** jẹ́ ónjẹ́ tí a fi ọkà bàbà àti àwọn èròjà míràn ṣe tí ọ́ wọ́pọ̀ láàrín àwọn ẹ̀yà Fúlàní àti Hausa ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti Niger.
Àwọn Fúlàní ni wọ́n ni ẹ̀yà ónjẹ ìbílẹ̀ yí. Wọ́n sì ma ń ṣe Fúrá dà nunù pẹ̀lú lílọ àgbàdo tàbí ọkà bàbà  tí wọn yóò sì fi wa ra tí wọ́  fún láti ara màlúù pòó pọ̀ fún mi mu.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ónjẹ
Lẹ́tà gbẹ̀fẹ̀

**Lẹ́tà gbẹ̀fẹ̀** ni irúfẹ́ lẹ́tà tí a ma ń ká sí àwọn ará, ẹbí, ọ̀rẹ́ àti iyèkan ẹni. Ìdí tí wọ́n fi pe lẹ́tà yí ní gbẹ̀fẹ̀ ni wípé àyè gbà wá gidi-gidi láti dá àpárá, ṣẹ̀fẹ̀, ṣòfófó àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ nítorí ẹni tí a ń ke lẹ́tà náà sí jẹ́ a mọ̀ tẹ́lẹ̀ tí a sì ma ń bá ṣàwàdà.
## Àwọn ohun tí ó ṣe kókó nínú lẹ́tà yí
Ohun anọ́kọ́ tí ó ṣe pàtàkì nínú lẹ́tà èyíkéyí tí a bá fẹ́ kọ ni
# **Adaríẹ́sì** : Èyí ni a lè pe ní atọ́ka olùkọ lẹ́tà, nítorí wípé adaríẹ́sì yí ni yóò sọ ní pàtó fún ẹni tí ó fẹ́ gba lẹ́tà ibi tí lẹ́tà náà ti ń bọ̀. Àdírẹ́sì kan ṣoṣo ni ó ma ń wà nínú lẹ́tà gbẹ̀fẹ̀, tí àdírẹ́sì náà yóò sì jẹ́ ti olùkọ lẹ́là ní a pa ọ́tún ojú-ewé ìwé wa. Ònkọ lẹ́tà lè ká àdírẹ́sì rẹ̀ ní ìlànà méjì; àkọ́kọ́ ni **Ìlànà Olóòró ** àti **Ìlànà Oníbú. Àpẹẹrẹ: 
                         
                         
**Ìlànà Olóòró**      
             Ojúlé Kẹwàá,
             Òpópónà Kalẹ̀jayé,
             Òṣogbo,
             Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun.
             22 May,2017.

**Ìlànà Oníbú**    
             Òpópónà Kalẹ̀jayé,
              Òṣogbo,
               Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun.
                22 May,2017.

Amọ́ ṣá, ìlànà Olóòró ni àwọn ènìyàn fẹ́ràn jùlọ.
Lẹ́yìn àdírẹ́sì ni ó kan **Ìkíni**. Àpẹẹrẹ:  "Ìyá mi ọ̀wọ́n, Àbúrò mi àtàtà, Ọ̀rẹ́ mi ọ̀wọ́n" àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Lẹ́yìn Ìkíni ni ó kan **Ìfáàrà'''. Èyí lè gba ọ̀nà oríṣiríṣi wá bí ònkọ lẹ́tà bá ṣe fẹ́. Yálà ó fẹ́ pilẹ̀ lẹ́tà kíkọ ni tàbí ó fẹ́ fèsì sí lẹ́tà tí àwọn ènìyàn rẹ̀ kọ si bóyá látòkèrè ni tàbí nítòsí. Àpẹẹrẹ Ìfáàrà: 

"Bàbá mi ọ̀wọ́n, inú mi dun láti kọ iwé yí sí yín, mo sì mọ́ wípé ayọ̀ àti àláfíà ni yóò ba yin gẹ́gẹ́ bí èmi náà ṣe wà? Ṣe dáadáa ni gbogbo ilé wà, àwọn àbúrò mi ń kọ́; ṣálàfíà ni wọ́n wà?
Èyí ni bí ònkọ lẹ́tà gbẹ̀fẹ́ bá fẹ́ pilẹ̀ lẹ́tà kíkọ.

Bí ònkọ lẹ́tà bá fẹ́ fèsì sí lẹ́tà tí ó ti rí gbà, yóò gbe kalẹ̀ bayi:

"Ìyá mi àtàtà, ṣe àlááfiá ni? Inú mi dun láti fèsì sí lẹ́tà tí ẹ ke sí mi ní ọjọ́ Kejì oṣù Kẹri, ọdún 2017 lórí owó ilé-ẹ̀kọ́ mi tí ẹ fi ránṣẹ́ sí mi"

Lẹ́yin èyí,ònkà lẹ́tà yóò sè gbogbo ohun tí ó bá fẹ́ sọ, tàbí ṣàlàyé sínú lẹ́tà rẹ̀ láàrín ola mẹ́ta sí mẹ́rin. Láti Ìfáàrà sí ibi tí ó pin sí ni àárín lẹ́tà

Lẹ́yìn èyí ni olùkọ lẹ́tà yóò ṣe ìkádí lẹ́tà rẹ̀ pẹ̀lú "Emi ni ọmọ yin tòótọ́ tàbí Temi ni ti yin ní tótóọ́, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Àsùnmọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Lẹ́tà Àìgbẹ̀fẹ̀

**Lẹ́tà àìgbẹ̀fẹ̀** ni oríṣi lẹ́tà kejì tí a ma ń kọ  sí àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní ilé iṣẹ́ àdáni tàbí ti ìjọba, yálà nígbà tí a  bá ń wáṣẹ́ tàbí fẹ́ gba ohun kan tàbí òmíràn ní ọwọ́ irúfẹ́ ènìyàn bẹ́ẹ̀. Ó fi han wípé irúfẹ́ ènìyàn yí kò ní ra ye láti ma ka ìtàn tàbí ka yẹ̀yẹ́ tàbí àwàdà èyíkéyí, nítorí iṣẹ́ wọ́n pọ̀ ju àwọn nka wọ̀nyí lọ. Fúndí èyí ṣókí lọbẹ̀ oge lọ̀rọ̀ inú lẹ́tà yí. . Àwọn ènìyàn yí lè jẹ́ Ọ̀gá àgbà, Olóòtú àgbà, ọ́gá Ọlọ́pá, Gómìnà, Ààrẹ orílẹ̀-èdè àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
## Àwọn ohun tí ó wà nínú lẹ́tà àìgbẹ̀fẹ̀ ni
**Àdírẹ́sì mèjì** èyíọ̀kan la pa ọ̀tún, ọ̀kan lósì. Èyí tí yóò  wà ní apá ọ̀tún yóò jẹ́ ti olùkọ lẹ́tà, tí èyí tí yòó wà ní apá òsì yóò jẹ́ àdírẹ́sì ẹni tí ó fẹ́ gba lẹtà ká. Àpẹẹrẹ:
              Ojúlé Kẹwàá,
              Òpópónà Kalẹ̀jayé,
              Òṣogbo,
              Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun.
              23 May,2017.

  Adarí Àgbà,
  Ilé-iṣẹ́ Ìkà lejò,
  Ojúlé Kejì,
  Ìpínlẹ̀ Èkó

  Ọ̀gá Àgbà, --------- **Ìkíni**

                 **Ìfáàrà**
                      :
                      :
 Ìkọ̀wé wáṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alámòójútó ilé ónjẹ
                 tàbí 
 ÌKỌ̀WÉ WÁṢẸ́ GẸ́GẸ́ BÍ ALÁMÒÓJÚTÓ ILÉ ÓNJẸ
         
Lẹ́yìn Ìfáàrà ni olùkọ lẹ́ta yóò sè bí ó ti jẹ́ tí yóò sì ṣàlàyé ohun tí ó torí rẹ̀ kọ lẹ́tà náà ní ṣókí.
Lẹ́yìn èyí ni ó kan **ìkádí** tí ó dúro fún opin lẹ́tà rẹ̀.
Oní lẹ́tà yóò kádí rẹ̀ báyí:
 Ẹ ṣeun pọ́pọ̀,
 Lódodo, tàbí temi ni ti yin tòó tọ́,
 Dáre Amújó.
Yóò wá sign sí abẹ́ orúkọ rẹ̀. 
## Àwọn àkíyèsí pàtàkì
Lẹ́tà àìgbẹ̀fẹ̀ ní **àdírẹ́sì  méjì'', àdírẹ́sì **Olóòró ni a gbọ́dò lò'''. Gbogbo ìparí ọ̀rọ̀ nínú àdírẹ́sì ni ó gbọ́dọ̀ àwọn àmì ìdánu dúro diẹ̀ àti ìdáná-dúro pátá pátá. Ìfáàrà tí ó ń tọ́ka ohun tí a fẹ́ kí wọ́n ṣe fún wa  gbọdọ̀ dá dúro.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Sílábọ́ọ́sì

**Sílábọ́ọ́sì** (; jẹ́ **ìlapa-èrò iṣẹ́** ) tàbí àkóónú kókó iṣẹ́ inú ètò ẹ̀kọ́ kan tí a fẹ́ fi kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́. Kéré àti jẹ́ kí olùkọ ó ní ìkápá lórí ohun tí ó fẹ́ kọ́, kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ náà ó sìn lè gbaradi fún kókó ẹ̀kọ́ tó kan kí Won lè ṣe àṣeyege kẹ́yìn ẹ̀kọ́ náà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù

Nínú ètò ẹ̀kọ́,  **Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù** ni ó túmọ̀ sí pààpin kókó ètò-ẹ̀kọ́ nínú ìlànà ikọ́ni.  Ó tún lè jẹ́ àgbékalẹ̀ pàtó tí ó dá lé ìrírí àti òye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ fún ìkọ́ni tààrà.. Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù ma ń kó kókó iṣẹ́, ohun èlò ìkẹ́kọ́ àti ọ̀nà ìṣe ìgbéléwọ̀n fún ètò ìkẹ́kọ̀ọ́ náà.
## Ọ̀nà tí Kọ̀ríkúlọ́ómù pin sí
# Kọ̀ríkúlọ́ọ́mù alákọsílẹ̀. Èyí ni kọ̀ríkúlọ́ọ́mù tí a kọ sílẹ̀, ṣe àgbéyẹ̀wò rẹ́, tí a sì pọn ní dandan láti máa tẹ̀lé nínú ìlànà ètò ẹ̀kọ́ wa gbogbo, yálà ní ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀, girama, tàbí Fásitì.  
#Kọ̀ríkúlọ́ọ́mù aláìkọsílẹ̀. Èyí ni kọ̀ríkúlọ́ọ́mù tí a kò ke gẹ́gẹ́ bí orúkọ rẹ̀ ti dún, àmọ́ òun ni ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ tí a kọ́ lọ́nà àìfojúrí. Àwọn ẹ̀kọ́ tí a lè kọ́ ní abala ètò ẹ̀kọ́ àìfojúrí ni **àṣà** , **ìṣe**àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ yálà nínú ilé-ẹ̀kọ́ ni tàbí iyàrá ìkẹ́kọ̀ọ́.
# Kọ̀ríkúlọ́ọ́mù tí ó yàtọ̀ sí ìkọ́ni. Èyí ni ṣe pẹ̀lú eré ìdárayá, orin kíkọ, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ, tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò rí ẹ̀kọ́ kan tàbí òmíràn mú níbi ìṣe náà.  

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àgbékalẹ̀ Ẹ̀kọ́

**Àgbékalẹ̀ Ẹ̀kọ́** ni ó dá lè ìfọ́sí wẹ́wẹ́ ìlapa èrò olùkọ tí ol ùkọ́ ti pèsè kalẹ̀ ní kíkùn lórí ìgbékalẹ̀ bí ẹ̀kọ́ yóò ṣe ye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nínú iyàrá ìkẹ́kọ́. Ẹ̀wẹ̀, ojojúmọ́ ni olùkọọ́ gbọdọ̀ ma kọ ìlapa èrò ẹ̀kọ́ fún àsìkò ìkẹ́kọ́ kọ̀ọ̀kan ṣáájú kí ó tó wọ iyàrá ìkẹ́kọ̀ọ́. Èyí yóò mú kí ẹ̀kọ́ ó ye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lásìkò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọn.
Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ma ń dá lè orí nkan mẹ́ta.
 Àkọ́kọ́ ni: **Kí ni àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní láti mọ̀**?
 Èkejì: ** Ọ̀nà wo ni ẹ̀kọ́ yòó gbà yé àwọn akẹ́kọ̀ọ́  tàbí mọ ẹ̀kọ́ náà**?
 Ẹkẹta ni: **Báwo ni olùkọ́ yóò ṣe ṣe ìgbéléwọ̀n àgbọ́yé àwọn akẹ́kọ̀ọ́**?
Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ yí ni yóò ran olùkọ lọ́wọ́ láti ṣe àṣeyọrí lórí ètò ìkọ́ni rẹ̀ gbogbo.  A 
## Àpẹẹrẹ Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́
Nínú ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá a ó ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ wa báyí :
 Orúkọ Olùkọ́ : Músá Adégúnjú

 Orúkọ Ilé-ẹ̀kọ́ : Agóló High School

 Iṣẹ́         : Èdè Yorùbá

 Déétì       : 12-01-2016

 Àkókò       : Ogójì Ìṣẹ́jú

 Kókó Iṣẹ́    : Àṣà

 Ìsọ̀rí Iṣẹ́   : Àṣà Ìkíni

 Ìwé Ìtọ́kasí : Ìwé Ẹ̀kọ́ Èdè Yorùbá Titun

 Èròngbà     : Olùkọ́ yóò kọ èròngba ẹ̀kọ́

 Ohun Èlò Àmúṣe ye ni : Olùkọ yóò kọ́ síbẹ̀

 Ìmọ̀ Àtiẹ̀yìn wá: Olùkọ yóò kọ ohun tí ó yẹ 
               kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ti mọ̀ tẹ́lẹ̀

 Ìfáàrà      : Olùkọ yóò ṣe Ìfáàrà ẹ̀kọ́

 Ìgbésẹ̀ Kíní : Olùkọ́ yóò ṣe ṣàlàyé Àṣà

 Ìgbésẹ̀ Kejì : Olùkọ yóò sọ pàtàkì Àṣà

 Ìgbésẹ̀ Kẹta : Olùkọ yóò kọ́ nípa ìkíni

 Ìgbésẹ̀ Kẹrin: Olùkọ yó sèyàtọ̀ láàrín 
    àwọn oríṣi ìkíni tí ó wà

 Ìkádí       : Ìbéèrè àti ìdáhùn

 Ìgbéléwọ̀n   : Olùkọ yó bèrè àwọn Ìbéèrè 
    bóyá ẹ̀kọ́ náà ye àwọn akẹ́kọ̀ọ́

 Iṣẹ́ Àmúrelé   : Olùkọ á fún wọn ní àmúrelé

Nígbà tí Olùkọ yóò bá fi ṣe gbogbo ìwọ̀n yí Ogójì ìṣẹ́jú àt àbọ̀ yóò ti re kọjá.
Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ gbọ́dọ̀ wà ní ìbámu pẹ̀lú àlàklẹ̀ ètò Sílábọ́ọ́sì àti Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ẹ̀kọ́
Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Lédè Yorùbá

## Ìṣẹ̀dálẹ̀ rẹ̀
Wọ́n gba orin-ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Arise O Compatriots" tí ìtumọ̀ lédè Yorùbá jẹ́ "Ẹ dìde Ẹ̀yin Ará" wọlé gẹ́gẹ́ bí orin-ìyìn orílẹ̀ èdè náà lọ́dún 1978, tí wọ́n sìn fi í rọ́pò orin ìyìn àtijọ́ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Nigeria, We Hail Thee", tí ìtumò rẹ̀ lédè Yorùbá jẹ́ "Nàìjíríà, Ayìn Ọ́" 
It was adopted in 1978 and replaced the previous national anthem, "Nigeria, We Hail Thee". 

Ohùn orin-ìyìn jẹ́ àpapọ̀ ọ̀rọ̀ àti awẹ́-gbólóhùn tí wọ́n pò pọ́ láti márùn-ún àwọn orin ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n fi díje àpapọ̀ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ẹgbẹ́ akọrin àwọn Ọ̀lọ́pàá lábẹ́ ìṣàkóso Benedict E. Odiase ni wọ́n pawọ́n pọ̀ tí wọ́n sọ ọ́ di Orin-ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí à ń kọ́ báyìí. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé abala méjì ni Orin-ìyìn yìí wà, abala àkọ́kọ́ ni wọ́n sáàbà máa ń kọ, ṣùgbọ́n nígbà mìíràn ẹ̀wẹ̀, wọ́n máa ń kọ abala kejì gẹ́gẹ́ bí "Orin Ìwúre fún Nàìjíríà" ní àwọn ayẹyẹ mìíràn. 

## Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Lédè Yorùbá, Abala Àkọ́kọ́

:** Dìde ẹ̀yin ara**
:** Wá jẹ́ ìpè [[Nàìjíríà]] **
:** Ká fìfẹ́ sin ilẹ̀ wa**
:** Pẹ̀l'ókun àti ìgbàgbọ́ **
:** Kí iṣẹ́ àwọn Akoni wa,
:** kó má ṣe já sásán**
:** Ká sìn ín tọkàn tara**
:** Ìlẹ̀ tómìnira, àtàlàáfíà **
:** Sọ dọ̀kan**

==Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Lédè Yorùbá Abala Ìkejì==
:**Ọlọ́run Ẹlẹ́dàá**
:**Tọ́ ipa ọ̀nà wa**
:**Fọnà han aṣáájú** 
:**Kọ́dọ̀ Ọ́ wa mòtítọ́**
:**Kódodo àtìfẹ́ pọ̀ sí i**
:**Káyé won jẹ́ pípé**
:**Sọ wọ́n dẹni gíga **
:**Kálàáfíà òun ẹ̀tọ́ lè** 
:**Jọba nílẹ̀ wá.'''

### Àkálẹ̀ Orin-ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà L[[édè Gẹ̀ẹ́sì]]


## Àwọn Ìtọ́kasí
Àjọ̀dún Fanti Ní Ìpínlẹ̀ Èkó

**** tí wọ́n tún máa ń pè ní **Àjọ̀dún Kàrétà [[Èkó]]** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Lagos Carnival** lédè Gẹ̀ẹ́sì, jẹ́ Àjọ̀dún tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ìwọ oòrùn Afíríkà. Àjọ̀dún yìí máa ń wáyé nígbà Àjọ̀dún  Lagos Black Heritage Festival, èyí ni Àjọ̀dún alárinrin  agbáṣà àti ìṣe ìbílẹ̀ ga tí ó máa ń wáyé lọ́dọọdún. Ìṣẹ̀dálẹ̀ Àjọ̀dún Fanti bẹ̀rẹ̀ ní Erékùṣù Èkó nígbà ìṣèjọba àwọn òyìnbó amúnisìn àti àsìkò okoowò ẹrú ní sẹ́ńtúrì ókàndínlógún sẹ́yìn, nígbà tí àwọn ẹrú tí wọ́n kó lọ sí orílẹ̀ èdè Brazil padà bọ́ sí ilé. Ọdún 2010 ni wọ́n tún bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣodún yìí padà lẹ́yìn tí wọn kò ṣe é fún ẹgbẹlẹmùkú ọdún.  Erékùṣù Èkó ní ìpínlẹ̀ Èkó ni Àjọ̀dún yìí tí máa ń wáyé. Oríṣiríṣi ìmúra àṣà pẹ̀lú aṣọ aláràǹbarà ni àwọn ènìyàn máa ń wọ̀ lásìkò Àjọ̀dún yìí. Oríṣiríṣi ijó, ìlù àti orin ìbílẹ̀ ni ó máa ń wáyé lásìkò ọdún yìí. Àmúlùmálà àṣà Yorùbá àti Brazil ni wọ́n máa ń gbé lárugẹ nígbà ọdún Fanti ni erékùṣù Èkó. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Allwell Adémọ́lá

**Allwell Adémọ́lá** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Ọjọ́ Kẹ̀sán-án oṣù kẹjọ ọdún 1983 jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin, olùdarí ó sì kú ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù Kejìlá, ọdún 2025, oǹkọ̀tàn, akọrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ-ọmọbìnrin adájọ́-àgbà jùlọ àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà, Adájọ́-Àgbà, Olóògbé Adétòkunbọ̀ Adémọ́lá . 

## Ìkẹ́kọ̀ọ́ àti ìgbà èwe rẹ̀
Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí ní ifáfitì ìjọba àpapọ̀ tó gúnwà sí Ilé-Ifẹ̀, OAU. Allwell bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò láti èwe ṣùgbọ́n ní ọdún 2008 ni ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá àgbéléwò. Láti ìgbà náà, ó ti kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò, lára àwọn sinimá-àgbéléwò tó gbé ìràwọ̀ rẹ̀ síta ni; Láródó Ọjọ́, Etí kẹta, Ọmọ Ẹ̀mí, You. Or I, Ayé Kejì.

## Àtòjọ díè nínú àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀
*[Ayé Kejì] 
*[Ìdájọ́ 
*Tiwa's Baggage 
*(Àmódí) 
*Òdèré Olóńjẹ 
*Ọmọ Ẹ̀mí 
*Side Chic Squad 
*False Flag 
*Kílà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìkẹ́kọ́ Òkèrè

**Ìkẹ́kọ̀ọ́ Òkèrè** ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ yí wà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ọ̀nà wọn jìn, tí wọ́n sì kò sì ní ànfàní láti dara pọ̀ mọ́ àwọn akẹgbẹ́ wọn nílé ẹ̀kọ́.
Ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ yí ma ń dá lé fífi àwọn àkóónú, kókó, àti àwọn àtúpalẹ̀ ẹ̀kọ́ gan an ránṣẹ́ sí akẹ́kọ̀ọ́ ní ibi kíbi tí ó bá wà lórílẹ̀ àgbáyé, nípa lílo àpò ìfìwé -ránṣẹ.́  Àmọ́, láyé ode òní, ìlànà Ìkíniẹ́kọ̀ọ́ yí ti gbọ̀nà ará ọ̀tọ̀ nípa  kíkẹ́kọ̀ọ́órí ẹ̀rọ ayélujára. 
Ikẹ́kọ̀ọ́ òkèrè lè jẹ́  alásínpọ̀ tí akẹ́kọ̀ọ́ yóò ma kẹ́kọ̀ọ́ láti ọ̀nà jíjìn tí yóò sì tún ní ànfàní láti dara pọ̀ mọ́ àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ nínú iyàrá ìkẹ́kọ̀ọ́.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ẹ̀kọ́
Aliyu Mai-Bornu

Mallam **Aliyu Mai-Bornu** tí wọ́n bí ní ọdún 1919, tí ó sì ṣaláìsí lọ́jọ́ kẹtàlélógún oṣù kejì ọdún 1970 (1919 - 23 February 1970) jẹ́ òkúná-gbòǹgbò onímọ̀ nípa ètò ọ̀rọ̀ ajé ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àkọ́kọ́ tó jẹ́ Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Clement Nyong Isong

**Clement Nyong Isong**, CFR  tí wọ́n bí ní ogúnjọ́ oṣù kẹrin ọdún 1920, ó sìn kú ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2000 (20 April 1920 – 29 May 2000). O jẹ́ gbajúmọ̀ olóṣèlú àti onímọ̀ ilé-ìfowópamọ́ tí ó jẹ́ Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà lọ́dún 1967 sí 1975  nígbà ìṣèjọba ológun Ọ̀gágun Yakubu Gowon. Wọ́n wá padà dìbò yàn án gẹ́gẹ́ bí gómìnà ìpínlẹ̀ Cross River lọ́dún 1979 sí 1983.

## ìgbé ayé rẹ̀
A bí Isong ní ọjọ́ ogún oṣù kẹrin ọdún 1920 ní Eket, Ipinle Akwa Ibom. Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Fásìtì kọ́lẹ́ẹ̀jì Ibadan, lowa Wesleyan College, Mount Pleasant, Iowa, àti Havard Graduate School of Arts and Sciences, nibi ti o ti gba Ph.D. ni Iṣowo. O jẹ olukọni  nipa ọrọ -aje ni University of Ibadan ṣaaju ki o to darapọ mọ Central Bank of Nigeria (CBN) gẹgẹbi akọwe, titi ti o fi di oludari iwadii. Otun wa pẹlu  International Monetary Fund gẹgẹbi onimọran ni Ẹka Afirika

## Àsìkò rẹ gẹgẹ bí Gómìnà banki CBN
Yakubu Gowon yan Isong gomina CBN ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1967, ọfiisi ti o wa titi di Oṣu Kẹsan ọdun 1975. Ohun kan na lo je Gomina banki Naijiria ni àsìkò ogún abele ti Biafra (1967-1970) àti nígbà tí èpò robi burẹkẹ ni orile-ede Naijiria. Ní akoko rẹ Naijiria yago fun  jíjẹ gbèsè.O takò bi orile-ede Naijiria ṣe n ṣe ikojọpọ isura jọ sí òkè okun  lai fi se idoko owo sí bí to yẹ, bi ọ tile je wipe  iyato wa ni eto amayederun ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Cross River
Babagana Umara Zulum

Ọ̀jọ̀gbọ́n **Babagana Umara Zulum**  tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1969 (August 26th, 1969) jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n àti olóṣèlú ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Borno lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Gómìnà Ìpínlẹ̀ Born Lọ́wọ́lọ́wọ́. Wọ́n dìbò yàn án lọ́dún 2019 lábẹ́ àsíyá ẹgbẹ́ òṣèlú APC.

## Ìgbà èwe rẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú, wọ́n bí Babagana lọ́jọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1979 ní Ìjọba Ìbílẹ̀ Mafa ní Ìpínlẹ̀ Borno .

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1969
Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó
Ìjọba ìbílẹ̀

**** jẹ́ ìṣèjọba tí ó kéré jùlọ, tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ìpín ágbègbè kọ̀ọ̀kan láti jẹ́ kí ètò ìṣèjọba pẹ́ẹ́pẹ̀ẹ̀pẹ́ẹ́ sún mọ́ àwọn ará ìlú.  Ó jẹ́ ìpín ìṣèjọba tó kéré sí Ìjọba Ìpínlẹ̀ àti ìjọba Àpapọ̀, pàápàá pàápàá jùlọ lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  Lábẹ́ ètò ìṣèjọba Àpapọ̀ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Ìjọba Ìbílẹ̀ máa ń wà lábẹ́ àkóso yálà ìjọba Ìpínlẹ̀ tàbí Ìjọba Àpapọ̀. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìgbìmọ̀ Òpútà

**Ìgbìmọ́ Òpútà** ni ìgbìmọ̀ tí ó túmọ̀ sí "Ìgbìmọ̀ tí ó ń rí sí ìwádí ìlòdì sí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn. Jẹ́ ìgbìmọ̀ tí ọ̀gágun àti Ààrẹ tẹ́lẹ̀ rí Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ fu lọ́lẹ̀ lẹ́yìn  ìṣubú ìjọba ológun tí ó ti jẹ gàba ní orí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà títí di ọdún 1998.   In terms of reconciliation, the commission also worked towards unifying communities previously in conflict. Ojú ṣe ìgbìmọ̀ yí ni láti ṣe ìwádí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí àwọn ìjọba ológun ti tẹ̀ lójú lásìkò tí wọ́n ń jẹ gàba, kí wọ́n sì pẹ̀tù sí aáwọ̀ náà, pàá pàá jùlọ kí wọ́n mú Irẹ́pọ̀ wà láàrín ìlú, agbègbè àti àwùjọ tí yánpọn yánrin ti wà tẹ́lẹ̀.  
 

## Ìpìlẹ̀
Wíwà tí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà wà lábẹ́ ìjọba amúnisìn títí di ọdún 1960 tí a gba òmìnira lọ́wọ́ ìjọba HGẹ̀ẹ́sì. Lẹ́yìn ìgbòmìnira yí, oríṣiríṣi dàgbà-dìyàn  ogun abẹ́lé ni ó bẹ́ sílẹ̀ tí ó sì mú ìfàsẹ́yìn bá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti wà ní ìrẹ́pọ̀ àti ìṣọ̀kan. Àwọn ìṣòro bí ìjà ẹ̀sìn, ẹlẹ́yà-mẹ̀yà, tí ó mú kí ogun abẹ́lé tí ó bẹ́ sílẹ̀ pẹ́ nílẹ̀ títí di ọdún 1970, ní èyí tí ó mú kí orílẹ̀-èdè náà ó wà ní abẹ́ ìṣàkóso ìjọba ológun, tí ogunlọ́gọ̀ ẹ̀mí sì ṣòfò.  Bí orílẹ̀-èdè yí ṣe wà láboẹ́ ìṣàkóso ìjọba ológun apàṣẹ wàá, oríṣiríṣi ìdìtẹ̀ gbàjọba ni ó ṣẹlẹ̀, ní èyí tí ìdìtẹ̀-gbàjọba ọdún 1966 bẹ̀rẹ̀ rẹ̀, títí di àsìkò ìjẹ gàba Ọ̀gágun Ibrahim Babangida tí rògbòdìyàn ìdàbònù tí gbogbo ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà dì yan ní ọdún Olóyè MKO Abiọ́lá. Ìṣẹ̀lẹ̀ yí ni ó sì lé Babangida kúrò lórí ìtẹ́ ní ọdún 1993.    Wàhálà òun rògbòdìyàn tún tẹ̀ síwájú nígbà tí Ọ̀gágun Sani Abacha gba ìjọba lẹ́yìn Bàbángídá tí òun náà sì papò dà ní ọdún 1998. Iku Abacha ni ó sì gbe Ọ̀gágun Oluṣẹ́gun Ọbásanjọ́ dé ipò gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ nínú ìjọba Awa arawa.
## Àwọn Ìtọ́kasí