Àmì ẹ̀yà Yorùbá

[thumb|Sìgìdì ọba [Ilé-Ifẹ̀|Ile-Ife ti 12th/13th Century pẹlu awọn ami ìlà èké]]
**Àmì ẹ̀yà Yorùbá** jẹ́ ilà èké  tí ó jẹ́ àmì ìdánimọ̀ àti àmì ẹ̀wà tí a ṣe sí ojú tàbí ara àwọn ènìyàn Yorùbá . Àmì ẹ̀yà jẹ́ ara àṣà Yorùbá, wọ́n sì máa ń fi jóná tàbí gé awọ ara nígbà èwe.  Iṣẹ akọkọ ti awọn ami ẹya jẹ fun idanimọ ẹya eniyan, idile tabi ibi toti sè wá lápá odo bàbá patrilineal .   lára àwọn iṣẹ́ mìíràn ti awọn ami ila ńṣe  ni ẹwà, 
a
Bí ó ti wù kí ó rí, lílo àmì ẹ̀yà ń pòórá ní ilẹ̀ Yorùbá nítorí ìmúnisìn àti òlayé.

## abẹlẹ
[thumb|Ọmọ Yorùbá (bóyá ó jẹ́ odó) ìlú [Ìbàdàn|Ibadan ti o kọ ilà ami oju Oyo.]]
Nínú àṣà àwùjọ àwọn Yorùbá, gbọgbọ ọmọ tí a bí ìdílé bàbá ni èdè Yorùbá. Awọn ìdílé ni wọn jọ má ǹjẹ́ awọn orúkọ ìdílé (orílẹ̀), oríkì (oríkì), èèwò ati awọn àmì ojú (ila). Àwọn Àamì ojú ọmọ naa fún ni awọn ètó ọmọ ẹgbẹ́ ní kíkún. Àwọn ọmọdé tí ó ní Àamì ojú ni a ńpè ní Òkọlà. Àwọn ìdílé tabi awọn ẹni-kọọkan ti ko ni awọn ilà tàbí apeye tó je ti ẹya re ni kọ́nì ni iduro ni kikun gẹgẹbi aṣoju ni àwùjọ Yorùbá. Wọn yoo tun ni adinku ihuwasi ti o nilari, gẹgẹbi ikini, sisọ ati pipaṣẹ.  Ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan nínú ẹ̀yà Yorùbá ní oríṣiríṣi ọ̀nà ìkọlà tí ó lè farahàn ní oríṣiríṣi ìtóbi àti ìrísí ní onírúurú ibi ní ojú tàbí ara. Ipo ìlà àti àkólé Àamì naa da lórí ẹ̀yà àti àṣà.  Awọn Àamì ẹ̀yà le jẹ kíkọ si igbáya, apá, itan tàbí ibadi, ṣugbọn ojú no wọn maa ń sábà wa. 

## Ara
thumb|Awọn Àamì ìlà ojú

### Pélé
Ìlà Pélé je àmì ẹ̀yà ila ìnàró mẹ́ta tí a kọ si àwọn èrèké. 

Pélé má ńwà ni oríṣiríṣi ọ̀nà. Àwọn ọ̀nà na pẹlu; *Pélé Ifè*, ila inaro mẹta ti a kọ si ẹrẹkẹ. O jẹ pataki si awọn eniyan Ile-Ife . *Pélé Ìjẹ̀bú* àti *Pélé Ìjẹ̀sà* jẹ́ àwọn ọ̀nà miiran tí wọ́n gba ko Pélé. Àwọn ìyàtọ̀ mejeeji jẹ àwọn laini ìnàró kúkurú mẹta ti a kọ si awọn ẹrẹkẹ.  

### Òwu
Ìlà èké òwú je oriširiši mẹfa tí alà sí èrèké kọọkan ti o si je ti àwọn ará ìlú Owu, ìlú onitan ńlá kan ni ìlú Abeokuta,olu ìlú ti Ipinle Ogun, Nigeria . Ami eya Owu ni won ko si ẹrẹkẹ Oloye Olusegun Obasanjo ti o jẹ aarẹ orilẹede Naijiria tẹlẹri.  

### Gòmbò
Ọ̀nà Gòmbo, tí a tún mọ̀ sí Kẹ́kẹ́, ní ọ̀pọ̀ ìlà títọ́ àti títẹ̀ ní nǹkan bí ìdajì owó kan tí a kọ sí ẹ̀rẹ̀kẹ́ ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì ẹnu. Àwọn ọmọ ìbílẹ̀ Ògbómọ̀ṣọ́ ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ni a sábà máa ń dá mọ̀ nípa ọ̀nà Gombo tàbí Kẹkẹ́ ti àwọn àmì ẹ̀yà Yorùbá. 

### Àbàjà
Abaja le jẹ ìlà to rọrùn tàbí èyí tó ní ìlànà onírúurú. Ni irisi èyí tí ó rọrùn, o lè jẹ ila petele mẹta tabi mẹrin lori awọn ẹrẹkẹ. Ìlà Abaja tun ni awọn ila petele mejila, awọn ila mẹfa fun ẹrẹkẹ. A maa n pe ni “Abaja Alaafin Mefa Mefa”. Aami ẹya yii jẹ èyí tiwọn fi ń dá awọn ọmọ abinibi Oyo, Nigeria mo.  Ilà Abaja ti ẹya Yorùbá ni nbẹ ni èrèké Lamidi Adeyemi III, Alaafin of Oyo .  Awon ami eya Yoruba miiran ni Ture, Mande, Bamu ati Jamgbadi. 

## Lilo awọn aami ẹya loni
Lilo awọn aami ẹya gẹgẹbi ọna idanimọ ati ẹwa laarin ẹya Yorùbá kò wọ́pọ̀ mo ati pe diẹ ninu awọn ipinlẹ Yoruba ti ṣe awọn ofin kan ti o ṣe idiwọ lilo awọn aami.  Tí Awọn ti o ba ru ofin yóò si san ọwó ìtanràn ati/tabi ẹwọn.  Ni Ipinle Oyo, fun apẹẹrẹ, idinamọ awọn ami ẹya jẹ apakan pataki ti Ofin Ẹtọ Ọmọ ni ipinlẹ, ofin ti o fa itanran tabi ẹwọn oṣu kan tabi mejeeji fun irufin.  Ni ibamu si ofin, "Ko si eniyan ti o gbudọ tatuu tabi ṣe aami awọ tabi fa eyikeyi tatuu / aami awọ fún ọmọde".  Oriṣiriṣi awọn awọ aró ni a maa fii sinu awọ ara lati ṣẹda awọn ami ẹya. Ilana yiyọkuro ti o munadoko julọ jẹ lesa ti o yipada q. 

## Pàtàki àmì ẹ̀yà ní àṣà ilẹ̀ Yorùbá
Awọn aami ẹya kan ni o ni nkan ṣe pẹlu awọn ìté ọba ti awọn ilu kan, nitori pe ẹnikẹni ti o ba di ọba ni a reti lati ni aami ẹya ti o ni nkan ṣe pẹlu ọfiisi ibile yii. Fun apẹẹrẹ, o tun n reti pupọ ni ilu Iseyin, nipinlẹ Ọyọ pe ọba tuntun yoo ni ami ẹya Pele. 

## Ọmọ Yorùbá gbajúgbajà Pẹ̀lú àmì ẹ̀yà

* Ladoke Akintola
* Olusegun Obasanjo
* Lamidi Adeyemi III
* Ayo Ladigbolu
* Ayo Fayose
* Adegboyega Dosunmu Amororo II
* Christopher Alao-Akala
* Salihu Moddibo Alfa Belgore
* King Sunny Ade
* Brymo
* Olaniyi Afonja
* Afeez Aremu
* Lamidi Adedibu

## Wo tun

* Ichi (scarification)
* akojọ awọn ipinlẹ ti Naijiria ti o wa ni ilẹ Yoruba

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá