open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Village Headmaster

***The Village Headmaster*** (ltí wọ́n padà sọ di ***The New Village Headmaster***) jẹ́ fíìmù àgbéléwò ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tí Olusegun Olusola gbé kalẹ̀, èyí tí Dejumo Lewis ṣàgbéjáde. Láti ìbẹ̀rẹ̀, ètò orí rédíò ní ó jẹ́, tí ó wá padà di èyí tí wọ́n ń ṣá̀fihàn ní orí NTA láti ọdún 1968 wọ ọdún 1988. Lára àwọn òṣèrẹ́ tó kópa nínú fíìmù yìí ni Ted Muroko, tó jẹ́ olórí ilé-ìwé náà láti ìbẹ̀rẹ̀. FÍìmù yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àṣeyọrí tó wáyé nínú àwọn fíìmù tí wọ́n ń ṣàfihàn lórí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán, ní orílẹ̀-èdè náà

Ní ọdún 2021, wọ́n bẹ̀rẹ̀ àgbéjáde fíìmù náà, pẹ̀lú Chris Iheuwa gẹ́gẹ́ bí olórí ilé-ìwé tuntun.

## Àhunpọ̀ ìtàn
Ilẹ̀ Yorùbá, ní ìlú Oja ni ìbùdó ìtàn fíìmù yìí, tí ìtàn náà sì dá lórí ìṣẹ̀lẹ̀ inú àwùjọ àti ipa tí àwọn ìfilélẹ̀ ìjọba ìlú Oja ń ní sí i. Wọ́n ṣàgbéjáde fíìmù yìí lẹ́yìn tí Nàìjíríà gba òmìnira, ó sì jẹ́ fíìmù orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòran àkọ́kọ́ tó ní àwọn akópa láti ẹ̀yà oríṣiríṣi tó wà ní Nàìjiríà. Wọ́n lo pidgin English mọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì gan-an gan.

## Àwọn akópa
(Orísun)

* Ted Mukoro bí i Headmaster #1 
* Femi Robinson - Headmaster #2 (ó rọ́pò Mukoro)
* Justus Esiri - Headmaster #3 (ó rọ́pò Robinson)
* Dejumo Lewis - Kabiyesi, Oja's traditional ruler
* Elsie Olushola - headmaster's wife (Clara Fagade)
* Albert Egbe - Lawyer Odunuga
* Ibidun Allison - Amebo, olófòófó ìlú 
* Jab Adu - Bassey Okon
* Funso Adeolu - Senior Chief
* Joe Layode - Teacher Garuba
* Charles Awurum
* Albert Kosemasi - Gorimapa

## Àgbéjáde
Wọ́n ṣàgbéjáde eré-oníṣe yìí ní ọdún 1958, ó sì wà gẹ́gẹ́ bí ètò orí rédíò kí ó tó wá di ètò oeí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán ní NBC TV Lagos (tó wá di NTA). Ó bẹ̀rẹ̀ ní pẹrẹu ní ọdún 1968 pẹ̀lú apá mẹ́tàlá títí wọ ọdún 1988.

## Àwọn ìtọ́kasí
Doctor Bello

***Doctor Bello*** jẹ́ fíìmù orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jáde ní ọdún  2013, èyí tí Tony Abulu darí, tí àwọn ọ̀ṣèré bíi Isaiah Washington, Vivica A. Fox, Jimmy Jean-Louis, Genevieve Nnaji, Stephanie Okereke, Justus Esiri, Ebbe Bassey àti Jon Freda kópa nínú rẹ̀.
## Àwọn akópa
*Isaiah Washington
*Vivica A. Fox
*Jimmy Jean-Louis 
*Genevieve Nnaji
*Stephanie Okereke
*Justus Esiri
*Ebbe Bassey
*Jon Freda
*Bern Cohen
*Victor Browne
*Andrea Leigh
*Linda Perhach
*Evan Brinkman
*Femi Brainard
*Jide Kosoko
*Olumide Bakare
*Racheal Oniga

## Àwọn ìtọ́kasí
Isaiah Washington

**Isaiah Washington IV** jẹ́ òṣèrékùnrin ti ilẹ̀ American, àti aṣagbátẹrù fíìmù. Lẹ́yìn ìfarahàn rẹ̀ nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ fíìmù, bíi ṣíṣe ẹ̀dá ìtàn Dr. Preston Burke nínú apá kìíní ti fíìmù *Grey's Anatomy* láti ọdún 2005 wọ ọdún 2007, ó di gbajúmọ̀ òṣèré.

Washington bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ nípa àjọṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn olùdarí fíìmù bíi Spike Lee nínú fíìmù *Crooklyn* (1994), *Clockers* (1995), *Girl 6* (1996), àti *Get on the Bus* (1996). Ó tún farahàn nínú *Love Jones* (1997), *Bulworth* (1998), *Out of Sight* (1998), *True Crime* (1999), *Romeo Must Die* (2000), *Exit Wounds* (2001), *Ghost Ship* (2002), àti *Hollywood Homicide* (2003).

Ní ọdún 2020, Washington di olóòtú ètò kan lórí Fox Nation. Ní ọdún 2022, ó kópa nínú fíìmù *Corsicana* (2022).
## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Washington sí ìlú Houston, ní Texas, níbi tí àwọn òbí rẹ̀ ń gbé ní agbègbè Houston Heights.  Àwọn òbí rẹ̀ kó lọ sí Missouri City, ní Texas ní ọdún 1980, níbi tí ó ti jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ gboyè àkọ́kọ́ láti Willowridge High School, ní Houston, ní ọdún 1981. Washington sọ ọ́ di mímọ̀ nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò rẹ̀ pẹ̀lú Star Jones pé ọmọdún mẹ́tàlá ni òun wà, nígbà tí wọ́n pa bàbá òun. Ó darapọ̀ mọ́ He United States Air Force nígbà tí ó wà ní ọmọdún mọ́kàndínlógún, níbi tí ó sì ti ṣiṣẹ́ lórí Northrop T-38 Talon.
## Àtòjọ àwọn fíìmù rẹ̀

### Fíìmù àgbéléwò

### Fíìmù orí ẹ̀rọ ayélujára

## Àtòjọ àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
Yemoja

**Yemọja** jẹ́ òrìṣà inú omi gẹ́gẹ́ ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn àbáláyé tàbí ìṣẹ̀ṣe Yorùbá. Yorùbá ìgbàgbọ́ pé, Yemoja jẹ́ ìyá gbogbo àwọn òrìṣà pátápátá. Ó tun jẹ́ ìyá gbogbo ènìyàn adáríhunrun. Òun ni òrìṣà omi tí ó lágbára jù lọ tí ó fi Odò Ògùn ṣe ibùgbé ní Nigeria, bẹ́ẹ̀ náà òun ló fi odò Cuba ṣe ibùgbé nínú ìgbàgbọ́ ẹṣin òrìṣà Brazil. Àwọn mìíràn gbàgbọ́ pé òun ni Our Lady of Regla ẹ̀sìn àwọn Afro-Cuban diaspora tàbí Màríà wúńdíá nínú ẹ̀sìn ìjọ Kátólíìkì, àṣà tí a gbàgbọ́ pé ó bẹ̀rẹ̀ nígbà oko-owo ẹrú gba orí odò ilẹ̀-adúláwò Africa. Yemọja jẹ́ òrìṣà abo tó lágbára tí ó sì máa ń tọ́jú, tí ó sì máa dá ààbò bo gbogbo àwọn ọmọ rẹ̀ nípa fúnfúnwọ́n ní ìrọrùn, tí ó sì máa ń pawọ́n mọ́ nínú èwù tàbí ìbànújẹ́ gbogbo. Wọ́n gbàgbọ́ pé ó máa ń sọ àgàn di ọlọ́mọ. Owó-ẹyọ ni àmìn ọlá àti ọrọ̀ rẹ̀. Kìí tètè bínú, ṣùgbọ́n bí ó bá bínú, ó lè ba nǹkan jẹ́ lọpọlọpọ bí omi òkun ṣe máa ń rú. Àwọn ìyá-òrìṣà Yemọja kan gbagbọ pé òun ló fi omi ọsà rẹ̀ fi ṣe iranlọwọ fún Ọ̀bàtálá nígbà tí ó ń dá ènìyàn láti ara amọ̀. 
Àwọn mìíràn gbà pé Yemọja ni Màmíwọ̀tá, òrìṣà odò tí ó jẹ́ ìdajì ẹja àti ìdajì ènìyàn. Wọ́n gbà pé ó jẹ́ òrìṣà abo, òrìṣà òṣùpá láàárín àwọn ẹlẹ̀sìn rẹ̀ mìíràn ní ìlú ọba. Ó jẹ́ olùdáààbò bo àwọn obìnrin. Òun ni wọ́n gbà pé ó ń darí gbogbo ohunkóhun tí ó bá jẹ́mọ abo, wọ́n gbà pé abiyamọ ni, aláàbò, olùwòsàn àti olùfẹ́ràn àwọn ọmọdé. Wọn gbagbọ pé ìbínú rẹ̀ ni ó máa ń fa ẹ̀kún - omi tó lágbára. Bákan náà wọ́n gbagbọ pé láti ara rẹ̀ ni a ti dá ènìyàn àkọ́kọ́.

## Àwọn ìtọ́kasí
Dorcas Coker-Appiah

**Dorcas Ama Frema Coker-Appiah** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1946) jẹ́ àgbẹjọ́rò ti orílẹ̀-èdè Ghana àti a-jà-fẹ́tọ̀ọ́-obinrin àti olùdarí àgbà fún Gender Studies and Human Rights Documentation Centre, tí a tún mọ̀ sí "Gender Centre", ní Accra, Ghana. Ó ti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ojúṣe ní oríṣiríṣi ilé-iṣẹ́ tó ti ń ṣe ìgbélárugẹ jíjà fún ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin ní ìlú rè àti ní àgbááyé.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Dorcas Ama Frema Coker-Appiah tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1946 ní Wenchi, ní iletò àwọn ọmọ Britàin ní Gold Coast (tó ti wá di Ghana). Ní ọún 1970, Coker-Appiah gba oyè bachelor's degree nínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ òfin láti University of Ghana.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Ní ọdún 1974, Coker-Appiah jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ-ẹgbé FIDA Ghana, òun sì ni igbá-kejì Ààrẹ láti ọdún 1988 wọ ọdún 1989, lẹ́yìn náà ni ó di Ààrẹ ní ọdún 1990 wọ ọdún 1991. Òun ni Ààrẹ FIDA àti alámòójútó ìgbímọ̀ tó ń gbé ìwé jáde fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún.

## Àwọn ìtọ́kasí
Mariam Alhassan Alolo

Hajia **Mariam Alhassan Alolo** commonly known astí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí "Haji Mariam" jẹ́ oníṣòwò àti ajíhìnrere Mùsùlùmí tí wọ́n bí sí ìlú Changli, ní agbègbè Tamale, ní Ghana ní ọdún 1957. Ó ṣe ìdásílẹ̀ Mariam Islamic Center ní Sabonjida, ní ọdún 1981 láti ṣe ìdánilẹ́kọ̀ọ́ fún àwọn obìnrin oníwàásù.

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀
Haji Mariam was a recipient of the *Nana Asma'u Bint Fodio's Award for Excellence in Promotion of Literacy* granted to her in 2008 by the Al furqaan Foundation, an excellence awards organization that honours Muslim individuals and organizations in Ghana.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn ọmọ ilé-ìgbìmọ̀ aṣojú-ṣòfin Nigeria ti ọdún 2023 sí 2027

Wọ́n ṣe ìfilọ́lẹ̀ Ilé-ìgbìmọ̀ àwọn aṣòfin kẹwàá lọ́jọ́ kẹtàlá oṣù kẹfà ọdún 2023. Àpapọ̀ gbogbo wọn jẹ́ 360. 
Lọ́jọ́ tí ṣe ìfilọ́lẹ̀ yìí, ẹgbẹ́-ọ̀ṣèlú All Progressive Congress ní ìjókòó ọmọ ẹgbẹ́ aṣojú-ṣòfin 162,  Peoples Democratic Party ní 102, Labour Party ní 34, bẹ́ẹ̀ ni ẹgbẹ́-òṣèlú NNPP ní ìjókòó 18. APGA ní ìjókòó mẹ́rin; African Democratic Congress (ADC) àti Social Democratic Party ní ìjókòó méjì méjì; bẹ́ẹ̀ ni ẹgbẹ́ the YPP ní jíjókòó kan péré. Lọ́jọ́ náà, ayé ìjókòó ẹni méjì ṣófo nítorí pé wọn kò tíì ṣètò ìdìbò wọn tán. Àjọ Independent National Electoral Commission, INEC sì kéde pé wọn yóò ṣètò láti ṣe àtúndì-ìbò ní àwọn ẹkùn-ìdìbò méjèèjì tí ayé wọn ṣì ṣófo 

## Ádárì
## Àwọn olùdarí

### Olùdarí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tó pọ̀ jùlọ

### Olùdarí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tó kéré

## Àwọn ìtọ́kasí
Isaac Kwallu

**Isaac Kyale Kwallu** (wọ́n bí i lọ́jọ́ 29 oṣù kẹfà ọdún 1974) jẹ́ oníṣòwò àti òṣèlú ọmọ Nigeria. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ aṣojú-ṣòfin ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin Nigeria ẹlẹ́ẹ̀kẹwàá tó ṣojú fún ẹkùn-ìdìbò Mikang/Qua’an-Pan/Shendam ti Ìpínlẹ̀ Plateau.

## Òṣèlú
Kwallu jẹ́ alága ìjọba-ìbílẹ̀ Qua’an-pan ní Ìpínlẹ̀ Plateau lábẹ́ àsíyá ẹgbẹ́-òsèlú All Progressive Congress (APC). Àwọn aṣòfin ìjọba-ìbílẹ̀ Qua'an-Pan rọ̀ ọ́ lóyè lọ́jọ́ karùn-ún oṣù kẹjọ ọdún 2020 lẹ́yìn náà ni àwọn ọmọ ilé ìgbìmò aṣòfin Ìpínlẹ̀ Plateau náà dá a dúró ráńpẹ́. Ilé-ẹjọ́ Gíga ti Ìpínlẹ̀ Plateau dáa padà sípò lọ́jọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 2021.

Ní ìdìbò ọdún 2023, ó wọlé ìbò láti sójú ẹkùn-ìdìbò ìjọba àpapọ̀ Mikang/Qua’an-Pan/ Shendam láti ṣojú wọn nílé ìgbìmò aṣojú-ṣòfin lábẹ́ ẹgbẹ́ òsèlú People's Democratic Party (PDP). Hon. John Dafaan ti ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress kò gbà èsì ìdìbò rẹ̀ wọlé, nítorí ìdí èyí ó gbé e lọ sí iwájú ìgbìmọ̀ kòtẹ́milọ́rùn tí ìdìbò. ṣùgbọ́n ìgbìmọ̀ náà dá Kwallu láre pé òun gangan ló wọlé.  Ilé-ẹjọ́ kòtẹ́milọ́rùn ló wá padà da ìbò rẹ̀ nù pé kò wọlé, tí wọ́n sì pàṣẹ pé Hon. John Dafaan ló wọlé

## Ẹ wòyí náà
* Plateau State
* 2023 Nigerian House of Representatives election

## Àwọn ìtọ́kasí
Joana Foster

**Joana Foster** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ karùndínlógún oṣù kejì ọdún 1946, tí ó sì kú ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kọkànlá ọdún 2016) jẹ́ ajàfẹ́tọ̀ọ́-ọmọnìyàn ti orílẹ̀-èdè Ghana tó sì tún tan mọ́ orílẹ̀-èdè Britain. Iṣẹ́ agbẹjọ́rò ni arábìnrin yìí yàn láàyò.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Ìlú Ghana ní wọ́n bí Joana sí, ilé-ìwé Achimota School ni ó lọ.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò
Iṣẹ́ agbẹjọ́rò ni Joana yàn láàyò.

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀
Joana ṣe ìdásílẹ̀ African Women's Development Fund pẹ̀lú Bisi Adeleye-Fayemi àti Hilda M. Tadria ní ọdún 2000.

## Àwọn ìtọ́kasí
Nancy Charton

**Nancy Charton** Ph.D (tí wọ́n bí ní ọdún 1920, tó sì ṣaláìsí ní ọdún 2015) jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tí ó máa jẹ oyè àlùfáà ní Anglican Church of Southern Africa.

Charton jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùkọ́ tó wá padà di ọ̀jọ̀gbọ́n ní ẹ̀ka ẹ̀kọ́ ìṣèlú ní Rhodes University. Yàtọ̀ sí èyí, ó tún jẹ́ díkínẹ́ẹ̀sì ní St Bartholomew's Church, Grahamstown. Ní oṣụ̀ kẹsàn-án ọdún 1992, David Russell yàn án gẹ́gẹ́ bí i àlùfáà ní Grahamstown Cathedral.

## Àwọn iṣẹ́ rẹ̀

*
*
*
* 
*
*

## Àwọn ìtọ́kasí
Ingrid Andersen

**Ingrid Andersen** (tí wọ́n bí ní ọdún 1965) jé akéwì ti orílẹ̀-èdè South African.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Ìlú Johannesburg ni Andersen gbé jù, ó sì ń ṣiṣé ní Grahamstown ní Eastern Cape fún ọdún márùn-ún kí ó tó kó lọ sí KwaZulu-Natal Midlands ní ọdún 2007.

Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí i apolongo orí-ìtàgé láti ọdún 1980, lásìkò fífí ìfẹ̀hónú fún ìṣẹ̀lú, orí-ìtàgé ti ọjà àti PACT. Bí South Africa ṣe ń ṣètò ìdìbò olómìnira àkọ́kọ́, Andersen kópa nínú ètò ìdàgbàsókè ìlú, gẹ́gé bí i olùásílẹ̀ Rosebank Homeless Association àti alámòójútó Community Engagement ní Rhodes University. Ó ṣiṣẹ́ ní University of KwaZulu Natal ní ẹ̀ka ṣíṣe alágbàwí fún ẹ̀tọ́-ọmọnìyàn, ìwòsàn àti ìlàjà, ó sì ṣíjú sí Alternatives to Violence Project.

Àwọn ewì rè àkọ́kọ́ ni, *Excision*, tí ó gbé jáde ní National Arts Festival ní ọdún 2005. Wọ́n ṣe àtúnwò ìwé yìí ní *Wordstock*, nínú ìwé-ìròyìn Arts Festival WordFest, gẹ́gẹ́ bí i "èyí tí a ṣe dáradára, tó lọ tààrà...Andersen lo gègé rẹ̀ dáadáa bí i òǹkọ̀wé alátinúdá" (Warren 2005).

Láàárín ọdún márùndínlógún séyìn, South African literary journals ti ṣàfihàn àwọn ewì rẹ̀ bí i *Imprint, Green Dragon, Aerial, Slugnews, Carapace* àti *New Coin*. Ó ṣe àgbéjáde iṣẹ́ rẹ̀ ní  WordFest ní ọdún 2004 àti 2005. Bákan náà ní Hilton Arts Festival ní ọdún 2009. Ó ṣe ìrántí olùdámọ̀ràn rẹ̀, ìyẹn Lionel Abrahams, ní ilé-iṣẹ́ rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1990. *Piecework*, ni àkọ́lé ewì rè kejì, èyí tí Modjaji Books ṣàtẹ̀jáde, ní ọdún 2010.

Andersen ni olóòtú *Incwadi*, tó jẹ́ ìwé àkọsílẹ̀ àwọn ewì àti àwòràn ilẹ̀ South African ti orí ayélujára.

## Àwọn ìtọ́kasí

* LitNet: 20 December 2005: Michelle McGrane in conversation with Ingrid Andersen
* "Four powerful new EC poets". *Saturday Dispatch* 2 July 2005. p.&nbsp;14
* Warren, Crystal. "Out into the world" *Wordstock*, 7 July 2005. p 2
Rachel Baard

**Rachel Sophia Baard** jẹ́ ẹlẹ́kọ̀ó ẹ̀sìn ti orílẹ̀-èdè South African. Láti ọdún 2019, ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ti Theology and Ethics ní Union Theological Seminary ní Richmond, Virginia, United States. Ìwé rẹ̀ àkọ́kọ́, ìyẹn *Sexism and Sin-Talk: Feminist Conversations on the Human Condition* (2019) gba àmì-ẹ̀yẹ ti 2020 Andrew Murray / Desmond Tutu Book Prize. Àwọn iṣé-ìwádìí rẹ̀ dá lórí ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé, ẹ̀kọ́ ìwà ajẹmẹ́sìn, ìṣègbèfábo àti ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn ajẹmọ́-ìṣèlú.

Ilé-ẹ̀kọ́ Stellenbosch University ni ó ti jáde, pẹ̀lú oyè ẹ̀kọ́ nínú ìmọ̀ òfin àti ẹ̀kọ́ ìwà ajẹmẹ́sìn. Ó gba oyè Ph.D. ti ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé láti Princeton Theological Seminary. Lẹ́yìn náà ni ó lọ sí Richmond, ní kété tí ó ṣiṣẹ́ olùkọ́ ní Villanova University.

## Àtòjọ àwọn ìwé rẹ̀

* 
* Baard, Rachel (2022). Major Review: A Theology for the Twenty-First Century. ''Interpretation: A Journal of Bible and Theology''. 76 (2):165-167.
* 
* *Sexism and Sin-Talk: Feminist Conversations on the Human Condition*, Westminster John Knox Press, 2019.

## Àwọn ìtọ́kasí
Assouma Uwizeye

**Assouma Uwizeye** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹrin ọdún 1996) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù alájùsáwọ̀n ti orílẹ̀-èdè Rwanda, tó sì ń gbá bọ́ọ̀lù náà fún Rwanda Women's National Team.

## Iṣẹ́ rè gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìdíje àgbáyé
Uwizeye ṣojú orílẹ̀-èdè Rwanda ní ìdíje 2022 FIBA Africa Women's Champions Cup, níbi tí ó ti gba pọ́íǹtì 9.3 àti àtúnṣe 8.8 lórí ayò kọ̀òkan.

Lásìkò ìdíje 2023 Fiba women’s Zone V AfroBasket Qualifiers, wọ́n ṣe ìdánimọ̀ Uwizeye gẹ́gé bí ọ̀kan lára àwọn tó pegedé nínú gbígbá bọ́ọ̀lù yìí pẹ̀lú, Odile Tetero àti Marie Imanizabayo. Bákan náà ni ó kópa nínú ìdíje 2023 Women's Afrobasket níbi tí ó ti jẹ ayò mẹ́fà àti àtúnṣe méjì ní abala àkọ́kọ́ ti ìdíje náà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Maria Najjuma

**Maria Najjuma** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ karùndínlọ́gbọ̀n oṣù kejìlá ọdún 2003) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù alájùsáwọ̀n ti orílẹ̀-èdè Ugandan. Wọ́n pè é ní olùdíjebori ti 2019 FIBA U16 Women's African All-Star Five, nítorí ó pegedé nínú àwọn ìdíje tí ó kópa nínú pẹ̀lú Mariam Coulibaly, Maimouna Haidara, Sara Caetano àti Malak Sadek.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀

Wọ́n mú Najjuma wọ inú eré ìdárayá bọ́ọ̀lù alájùsáwọ̀n nígbà tí ó wà ní ọ̀dọ́. Àmọ́ nítorí ìpinnu rẹ̀ láti kàwé, wọ́n rán an lọ sí ìlé-ìwẹ́ Nations Changers Christian, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ tí ó sí ṣe ìdánwó. Ó tẹ̀síwájú láti lọ sí St. Noa girls secondary school, lẹ́yìn tó gba ètò ẹ̀kọ́ ọ̀fé. Ibí sì ni Ugandan National team ti pè é láti kópa nínú ìdíje U16, tí ó sì gba pọ́ìntì ọgbọ̀n nínú ayò náà. Lẹ́yìn èyí, ó gba ètò ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà USA, láti ìgbà náà sì ni ó ti ń ṣojú orílẹ́-èdẹ̀ rẹ̀ nínú ìdíje àárín ìlú àti ní àgbáyé.

## Iṣẹ́ tó yàn láàyò

Wọ́n pè Najjuma ní olùdíjebori ti 2019 FIBA U16 Women's African All-Star Five, nítorí ìkópa rẹ̀ nínú ìdíje náà àti yíyege tó yege. Èyí sì mu kí ó wọ NBA Academy Africa, láti fi kọ́ṣẹ́mọṣẹ́.

## Àwọn ìtọ́kasí
Mariam Coulibaly

**Mariam Coulibaly** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹwàá ọdún 1997) jẹ́ agbábọ́ọ̀lú alájùsáwọ̀n fún orílẹ̀-èdè Mali, tí ó sì gbá bọ́ọ̀lù náà fún ẹgbẹ́ Landerneau Bretagne Basket àti Malian national team.

Ó kópa níní ìdíje ti 2017 Women's Afrobasket.

## Àwọn ìtọ́kasí
Priscilla Abey

**Priscilla Abey** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kejìlá ọdún 1999) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù alájùsáwọ̀n ti orílẹ̀-èdè Uganda, tó ń gbá bọ́ọ̀lù náà fún Uganda women's National team.

## Iṣẹ́ rẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga
Gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ó ọlọ́dún kejì ní Grayson College, Priscilla ṣe ìfarahàn ní ẹ̀ẹ̀mẹfà, tó sì gba pọ́íǹtì 8.5 points àti àtúnṣe 8.0 lórí ayò kọ̀ọ̀kan, nínú ìdíje pẹ̀lú Oklahoma Wesleyan.

Ní ọdún 2023, ó tẹwọ́bọ̀wé pẹ̀lú UTEP, níbi tí ó ti darapọ̀ mọ́ẹgbẹ́ náà fún ìdíje ti ọdún 2024–25.

## Àwọn ìtọ́kasí
Akuoma Omeoga

**Akuoma Ugo Tracy Omeoga** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹfà ọdún 1992) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó tan mọ́ America, tó sì máa ń kópa nínú ìdíje Bobsleigh. Ó ṣojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nínú ìdíje eré-ìdárayá Bobsleigh, nínú Nigeria bobsled team, ní 2018 Winter Olympics. Wọ́n bí Omegoa sí Saint Paul, Minnesota, àwọn òbí rẹ̀ sì koó kúrò ní Nàìjíríà, láti lọ sí ìlú America, láti lọ sí ilé-ìwẹ́. Ó lọ sí University of Minnesota, nígbà tó dàgbà.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1992
Victoria Umunna

**Victoria Umunna** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kọkànlá ọdún 1973) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó máa ń kópa nínú ìdíje bọ́ọ̀lù aláfọwọ́gbá. Ó kópa nínú ìdíje àwọn obìnrin ní 1992 Summer Olympics.

## Àwọn ìtọ́kasí
Rita Williams

**Rita Williams** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kìíní ọdún 1976) jẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ agbábọ́ọ̀lù alájùsáwọ̀n ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, nígbà kan rí. Ó gbá bọ́ọ̀lù náà fún Women's National Basketball Association (WNBA). Ó gba ipò kẹtàlá ní 1998 WNBA draft, ní èyí tí Washington Mystics yàn. Ilé-ìwé Mitchell College ni ó lọ, ó sì gbá bọ́ọllù náà fún University of Connecticut.

## Àkọsílẹ̀ àwọn ìdíje rẹ̀

### WNBA

#### Regular season

#### Playoffs

|-
|style="text-align:left;"|2002
|style="text-align:left;"|Houston
| 3 || 0 || 23.0 || .320 || .286 || &ndash; || 2.0 || 2.3 || 1.0 || 0.0 || 0.3 || 6.7

## Àwọn ìtọ́kasí
Lagos Cougars

***Lagos Cougars*** jẹ́ fíìmù orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jáde ní ọdún 2013 tó jẹ́ fíìmù ajẹmọ́fẹ̀ẹ́, èyí tíDesmond Elliot. Ìṣàfihàn àkọ́kọ́ rẹ̀ wáyé ní ọjọ́ kẹta oṣù kejìlá ọdún 2013, ní Silverbird Galleria, Victoria Island. Fíìmù náà dá lórí àwọn òṣìṣébìnrin mẹ́ta; Elsie (Monalisa Chinda), Aret (Uche Jombo) àti Joke (Daniella Okeke) pẹ̀lú ìlàkàkà wọn láti ṣalábàápàdé ìfẹ́.

## Àwọn Òṣèré Akópa
* Monalisa Chinda kópa gẹ́gẹ́ bíi Elsie
* Uche Jombo kópa gẹ́gẹ́ bíi Aret
* Ifeanyi Kalu kópa gẹ́gẹ́ bíi Jite
* Daniella Okeke kópa gẹ́gẹ́ bíi Joke
* Shawn faqua kópa gẹ́gẹ́ bíi Vincent
* Benjamin Touitou kópa gẹ́gẹ́ bíi Lawrence
* Alex Ekubo kópa gẹ́gẹ́ bíi Chigo
* Musa Idris kópa gẹ́gẹ́ bíi Musa
* Temisan Etsede kópa gẹ́gẹ́ bíi Richard
* Katlong Dasac kópa gẹ́gẹ́ bíi Elsie's Homehelp
* John Akpan kópa gẹ́gẹ́ bíi Waiter
* Mackenpaule Eze King kópa gẹ́gẹ́ bíi Ruke
* Chichi Okafor kópa gẹ́gẹ́ bíi Tara
* Diana Yekinni kópa gẹ́gẹ́ bíi Chantelle

## Ìgbàwọlé
Fíìmù náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríwísí. Nollywood Reinvented fún fíìmù yìí ní ìṣedára 18%, nítorí pé àhùnpọ̀ ìtàn náà ó dára tó, bẹ́ẹ̀ sì ni ìṣedarí rẹ̀ ò dára tó.

YNaija bomi lu ọ̀rọ̀ ìfẹ́ tó wà láàárín Monalisa Chinda àti olólùfẹ́ rẹ̀ Benjamin Touitou. Wọ́n sọ ọ́ di mímọ̀ pé "Fíìmù *Lagos Cougars* panilẹ́rìn-ín ṣùgbọ́n àwàdá inú rẹ̀ ò bára mu".

Sodas àti Popcorn sọ ọ́ nínú àríwísí wọn pé "...ìtàn náà ò kẹnú, kò sí ní ẹ̀yà kankan tí a lè fi wé...".

## Ẹ tún lè wọ
* List of Nigerian films of 2013

## Àwọn Ìtọ́kasí
Reloaded (fíìmù ọdún 2009)

***Reloaded*** jẹ́ fíìmù ọdún 2009 ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ mọ́ eré-ìfẹ́, èyí tí Lancelot Oduwa Imasuen àti Ikechukwu Onyeka darí. Lára àwọn akópa fíìmù náà ni Ramsey Nouah, Rita Dominic, Desmond Elliot, Stephanie Okereke, Ini Edo àti Nse Ikpe-Etim. Wọ́n yàn án fún àmì-ẹ̀yẹ mẹ́ta ní ayẹyẹ Africa Movie Academy Awards ẹlẹ́ẹ̀karùn-ún.

## Àwọn akópa

* Ramsey Nouah bí i Femi
* Desmond Elliot bí i Osita
* Rita Dominic bí i Chelsea
* Stephanie Okereke bí i Weyinmi
* Ini Edo bí i Tayo
* Van Vicker bí i Bube
* Uche Jombo bí i Tracy
* Nse Ikpe-Etim bí i Omoze
* Monalisa Chinda bí i Abbey
* Enyinna Nwigwe bí i Edwin
* Mbong Amata (née Odungide) bí i Nira
* Temisan Isioma Etsede bí i Otis
* Emeka Duru bí i Gabriel
* Princess Anazodo bí i ìyá Bube
* Ahmed Aitity bí i Shola
* Martha Iwoo bí i Ifeyinwa
* Ikechukwu Onyeka bí i Doctor

## Ìgbàwọlé
Nollywood Reinvented fún fíìmù yìí ní ìṣèdára mẹ́ta nínú márùn-ún. Àwọn tó ṣe àríwísí sí fíìmù yìí sọ ọ́ di mímọ̀ pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ti wo fíìmù náà lọ́pọ̀lọpọ̀ ìgbà, kò ì sú àwọn. *NollywoodForever* fún ní ìgbóríyìn 93%. Wọ́n ṣe ìgbóríyìn púpọ̀ fún fíìmù yìí nítorí àhúnpọ̀ ìtàn àti ijó tí wọ́n jó kẹ́yìn nínú rẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn ilé-ìtura ní Nigeria

## Àwọn ilé-ìtura ní Nigeria

### Àìlábala
* Bogobiri House
* Dolphin Estate – àgbègbè kan tí ó ní ọgbà ní ìkòyí, n'ilu Èkó tí ó kún fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé-ìtura bii Oakwood Park Hotel, Casa Hawa-Safe Court, Le Paris Continental Hotel àti Pelican

## Àwọn ìtọ́kasí
Hyacinth Alia

**Hyacinth Iormem Alia** (wọ́n bí lọ́jọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún, oṣù karùn-ún ọdún, 1966) jẹ́ òṣèlú ọmọ Nigeria àti àlùfáà ìjọ Kátólíìkì tí ó di gómìnà Ìpínlẹ̀ Benue láti ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ́n oṣù karùn-ún ọdún 2023.

## Àwọn ìtọ́kasí
Kànnáfùrù

**Kànnáfùrù ** jẹ́ ìran igi ewé kan tí ó wá láti inú ẹbí igi  kan tí wọ́n ń pe ní Myrtaceae, tí orúkọ àdàmọ̀dì rẹ̀ ń jẹ́ ***Syzygium aromaticum*** (). Ìlú tí ewé yí ti tàn ká agbáyé ni Maluku Islands, tí a tún lè pè ní *Moluccas*, ìlú tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Indonesia. Won ma ń lo ewé tàbí igi kànáfùrù yí fún oríṣiríṣi ìwúlò ọmọnìyàn, wọ́n lè loo gẹ́gẹ́ bí ohun èlò amọ́bẹ̀ dùn, ohun olóòrùn àdídùn tàbí kí wọ́n fi kún ọṣẹ ifọ̀yín àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. èso  tàbí igi kànáfùrù ma ń so yíká ọdún yálà lásìkò ẹ̀rùn ni tàbí àsìkò òjò, idi nìyí tí a ṣe ma ń ri káàkiri orílẹ̀ agbáyé yàtọ̀ sí àwọn irúgbìn tókù.

## Ìwúlò rẹ̀

Wọ́n ma ń lo kànáfùrù gẹ́gẹ́ bí nkan ìsebẹ̀ tàbí gẹ́gẹ́ bí ohun amọ́bẹ̀ ta sánsán ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ ati ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀ káàkiri agbáyé. 

Wọ́n lè lo kànáfùrù fún ohun mímu ẹlẹ́rìndòdò nígbà tí wọ́n bá fi mọ́ ṣúgà àti ọsàn òronbó.) àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 

### Lílò rẹ̀ fún nkan mìíràn
Wọ́n ma ń fi kànáfùrù kún èso betel quids kí ó lè mú òórùn àdídùn wá nígbà tí wọ́n bá ń jẹẹ́. Wọ́n tún ma ń fi kànáfùrù kún egbògi táábà tí wọ́n fi ń ṣe sìgá tí wọ́n ń pe ní *[[kretek]]* ní orílẹ̀-èdè Indonesia. Àwọn ènìyàn olùgbé àwọn ìlú bíi Europe, Asia àti Amẹ́ríkà ni wọ́n sábà ma ń mu sígá tí wọ́n fi Kànáfùrù ṣe lọ́pọ̀lọp  látàrí ìfòfinde awọn sìgá tí wọ́n táábà olóró ṣe jáde ní awọn ìlú wọ̀nyí ní inú oṣù kẹsànán ọdún 2009.
Wọ́n lè lo Òróró kànáfùrù láti dáàbò bo oúnjẹ kúrò lọ́wọ́ onírúurú àwọn ìfúnfun tí wọ́n wọ́n ma ń ju lórí àwọn oúnjẹ.  Wọ́n tún ma ń fi òróró kànáfùrù ṣe itọ́jú oúnjẹ kí ó má ba bàjẹ́, bákan náà ni wọ́n ma ń loo fún ìdáàbò bo igi kúrò lọ́wọ́ àwọn kòkòrò ajẹgirun. Won le lo kànáfùrù láti fi ṣe ohun olóòórùn àdídùn sínú ilé nígbà tí wọ́n bá pa á pọ̀ mọ́ ọsàn mímu.

## Àwọn ìtọ́kasí
Adebayo Adelabu

**Adebayo Adelabu**  (tí wọ́n bí lọ́jọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1970) jẹ́ igbákejì gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà, Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà àti mínísítà fún nǹkan ìmúṣagbára (ètò iná mànàmáná) lorilẹ́ èdè Nigeria. Bẹ́ẹ̀ náà, òun ni adíje ipò gómìnà tí ẹgbẹ́ òsèlú All Progressives Congress tí Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lọ́dún. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Justine Burns

**Justine Burns** jẹ́ onímọ̀ ìṣòwò ti orílẹ̀-èdè South African, tó sì tún jẹ́ olùarí School of Economics, ní University of Cape Town (UCT), níbi tí ó ti ń ṣiṣẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n. Ó jẹ́ olùṣèwádìí ní Southern Africa Labour and Development Research Unit (SALDU) àti Research Unit in Behavioural Economics and Neuroeconomics (RUBEN).

Iṣẹ́-ìwádìí Burns dá lórí ìmọ̀ ìṣòwò, tó tún ní ṣe pẹ̀lú ìyàsọ́tọ̀, ìfọkàntán, owó ìṣòwò àti ọjà iṣẹ́. Ó sì tún ti ṣe àtẹ̀jáde àwọn ìwé ìwádìí rẹ̀ lórí  àwọn ètò tó ń ran àwùjọ lọ́wọ́. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ ti UCT fún olùkọ́ tó tayọ jù lọ ní ọdún 2006, tí wọ́n sì gbà á sí Academy of Science of South Africa, ní oṣù kẹwàá, ọdún 2021.

## Àwọn ìtọ́kasí
Doris Bozimo

**Doris Bozimo** (ti a bi ni ojo kẹrindilogun osu kejo odun 1942) jẹ oludrari ile-ikawe,ile iwe ati olumojuto ti orilẹ-ede Naijiria, .Nigba kan seyin o jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n àti akọ̀wé  fun ilé-ìkàwé fásitì  Kashim Ibrahim Library, Ahmadu Bello University ní Zaria, ìpínlẹ̀ Kaduna .    O soju orile ede naijiria ni electroniki Alaye fun Library *(EIFL)* ati pe o tun je omo egbe fun Ẹgbẹ Ile-ikawe Naijiria . 

## Eko
Bozimo gba oye Bachelor ti Arts lati Scripps College ni Claremont, California. O pari awọn oye master ati doctoral rẹ ni Ile-ẹkọ giga Columbia ni Ìlú New York, o gba wọn ni 1967 ati 1979. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Bọ́zimo ti ń ṣiṣẹ́ olùkọ́ ìwé fún ọ̀pọ̀ ọdún. O jẹ Oludari Ẹka ti ile ikawe ati alaye lati odun 1991 si 1995. Ó di Ọ̀gá Ẹ̀kọ́ Ìdánilẹ́kọ́ ní ọdún 1996. Bozimo wá sìn gẹ́gẹ́ bí Òǹkọ̀wé Ilé Ìwé Yunifásítì ní Yunifásítì Ahmadu Bello ní Zaria láti ọdún 2001 sí 2006. Bozimo ti kópa nínú ọ̀pọ̀ àjọ tó ń dá lórí ọ̀ràn ìwé, títí kan Àjọ Ìròyìn. O tun jẹ olutọju ti ẹka Zaria ti Association of Nigerian Women Academics. 

## Awọn atẹjade ẹkọ

* Bozimo, DO (1983). Awọn ile-ikawe ile-iwe giga ti orilẹ-ede Naijiria: iwadii ti awọn iwulo ile-ikawe ti a fihan ti awọn ọmọ ile-iwe bi ipilẹ fun igbero ifowosowopo. Iwe akosile ti Ikawe, 15 (2), 123-135. 
* Bozimo, DO (1983). Paraprofessional si ọjọgbọn ipo: ọkan igbelewọn ti awọn 'akaba opo. Ẹkọ fun Alaye, vol. 1, rara. 4, oju-iwe 335-344.
* Bozimo, DO (1983). (1983). Litireso ijinle sayensi Naijiria, Atunwo Ile-ikawe Kariaye, 15:1, 49-60,   
* Obuh, Alex Ozoemelem, & Bozimo, Doris O. (2012). Imọye ati Lilo Awọn Atẹjade Iwe-iraye si Ṣiṣiri nipasẹ Awọn olukọni LIS ni Gusu Naijiria. International Journal of Library Science, 1 (4), 54- 60.
* Blessing Amina Akporhonor Ph.D ati Doris O. Bozimo Ph.D (2011) Automation In Records Management In University Libraries Ni Nigeria. Onimọ-ẹrọ Alaye.  Vol.8 Awọn oju-iwe: Pp 1-7

## Wo eleyi na

* Kashim Ibrahim Library
* Ahmadu Bello University

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1942
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Margaret Legum

**Margaret Jean Roberts Legum** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹwàá ọdún 1933, sí ìlú Pretoria, South Africa, tí ó sì ṣaláìsí ní ọjọ́ kìíní oṣù kọkànlá ọdún 2007, sí ìlú Cape Town, South Africa) fìgbà kan jẹ́ ajàfétọ̀ọ́ ẹlẹ́yàmẹyà ti orílẹ̀-èdè South African àti a-tún-àwùjọ-ṣe, tí iṣé rẹ̀ dá lórí ìmọ̀ ìṣòwò.

Legum lọ sí Rhodes University àti Newnham College, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ ìṣòwò. Orúkọ ọkọ Legum ni Colin Legum, wọ́n sì fé ara wọn ni ọdún 1960, tí wọ́n sì kó lọ sí ìlú London.

Margaret Legum kú ní ọdún 2007, ní ọmọdún mẹ́rìnléláàádọ́rin (74), látàrí àrùn jẹjẹrẹ. Ó ní àwọn ọmọbìnrin mẹ́ta àti ọ̀pọ̀ ọmọ-ọmọ.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Legum ni olùdásílẹ̀ South African New Economics Network. Ìwẹ́ rẹ̀, ìyẹn, *It Doesn't Have To Be Like This: Global Economics - A New Way Forward* (2003), jẹ́ èyí tó kọ látàrí àwọn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ ní University of Cape Town.

Ó gbajúmọ̀ fún ìwé tí ó kọ ní ọdún 1963, tó dá lórí pàtàkì ìjẹniníyà ajẹmówò tó ń bá South Africa jìjà kadì. Àkọ́lé rẹ̀ ni *South Africa: Crisis for the West*, tí ó kọ pẹ̀lú ọkọ rẹ̀, Colin.

## Àwọn ìtọ́kasí
St. Thomas Anglican Primary School, Badagry

**St. Thomas Anglican Primary School** jẹ́ ilé-ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ tí wọ́n dá sílẹ̀ lórílẹ̀-èdè Nigeria lọ́dún 1845 ní ìlú Badagry, ní Ìpínlẹ̀ Èkó. 
Àlùfáà Rev. Golmer tí ìjọ Church Missionary Society (CMS) ni ó dá ilé-ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ St Thomas Anglican sílẹ̀ lọ́dún 1845. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé náà ni ibí tí ilé alájà àkọ́kọ́ wà ní Badagry. Ọ̀gbẹ́ni Philips ni olùkọ́ àti olùkọ́-àgbà àkọ́kọ́ ní ilé-ìwé náà láti ọdún 1845 sí 1867.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn àwọn ilé-iṣẹ́ tó tóbi jùlọ Ní Nigeria

Èyí ni **àtòjọ àwọn ilé-iṣẹ́ tó tóbi jùlọ ní Nigeria** nípa bí wọ́n ṣe ń powó sí àti owó ìdókowò wọn títí di ọdún 2024, gẹgẹ bí ìfisípò àwọn ilé-iṣẹ́ 500 tó tóbi jùlọ ní Africa tí Jeune Afrique àti African Business. Ó tó ọgbọ́n nínú 500 àwọn ilé-iṣẹ́ tó tóbi jùlọ Ní Africa nípa owó tí wọ́n ń pa wọlé ló wà ní Nigeria.

## Nípa iye owó tí wọ́n pa wọlé
Àwọn wọ̀nyí ni mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n àwọn ilé-iṣẹ́ tó tóbi jùlọ (láìsí ilé-ìfowópamọ́) nípa iye owó tí wọ́n ń pa wọlé lọ́dún 2022 (pàápàá jùlọ fún ìsúná-owó ọdún 2021).

## Nípa iye owó ìdókowò
Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ilé-iṣẹ́ tó tóbi jùlọ ogún nípa iye owó ìdókowò wọn lọ́dún 2022.

## Ẹ wò yí náà

* List of companies of Nigeria
* List of largest companies by revenue
* List of largest companies in Africa by revenue

## Àwọn ìtọ́kasí
Nancy Achebe

**Nancy Ekwulira Achebe** // jẹ ọjọgbọn fun ile ikawe ati imọ-ẹrọ alaye ni Naijiria.  O jẹ igbakeji akọkọ ti egbẹ awọn Ile-iwe naijiria (NSLA) ati oludari ti ẹka ti Ile-iwe ati Imọ-ẹrọ ni Ile-ẹkọ giga ti Nigeria, Nsukka (UNN). O tun jẹ oludari ile-iwe awọn ẹkọ gbogbogbo ni UNN, o si ti ko ayoka iwe iroyin to le laadorin.  

## Ipilẹ ẹkọ
Achebe gba oye akọkọ rẹ ni ẹkọ ni ọdun 1984 lati University of Nigeria, Nsukka (UNN) .  Nii Odun 1986 lo gba oye ikawe ni yunifasiti Ibadan ati oye miran. O gba oye fun ile-ikawe ati imọ-jinlẹ alaye lati University of Nigeria, Nsukka (UNN) ni ọdun 2000. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ni ọdun 2002, Nancy Achebe bẹrẹ iṣẹ ile-ẹkọ giga rẹ gẹgẹbi olutọju ile-iwe ti Ẹkọ Gbogbogbo ni University of Nigeria (UNN)  O di alaga fun eko Gbogbogbo, Igbimọ Ile-ikawe Ipinle Enugu lati 2005 si 2008  O tun je Alakoso, American Corner Ile-ikawe fun Gbogbo eyan .  Oludari-akoko, John & Lucy Bookcafe (NGO pelu ajọṣepọ The American Mission ni Nigeria). &#x5B; ** &#x5D; Iṣeduro iṣẹ akanṣe ọjọgbọn fun iranlọwọ awọn eniyan pẹlu imọwe ati idagbasoke alaye. 

### Ọjọgbọn ẹgbẹ
O Je omo egbe alamọdaju tii egbẹ Ile-ikawe Naijiria, International Federation of Library Associations and Institutions ati International Association of School Libraries laarin awọn miiran. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1962
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Nyakno Osso

**Nyaknno Osso** jẹ onipamọ, oniroyin, ati oludasile Biographical Legacy ati Research Foundation (BLERF).

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
Nyaknno Osso gboye ni Yunifasiti ti Ibadan (Ile-iwe ikawe pelu Kilasi ti 1975) 

## Iṣẹ́ Òjíṣẹ́
Iṣẹ̀ òṣìṣẹ́ Ọ̀gbẹ́ni Osso ní nínú iṣẹ́ ìkówèésí ní Yunifásítì Ibadan láti ọdún 1971 sí 1975 àti iṣẹ́ ìsìn ìjọba gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ìwé àti olùwádìí ní Cross River State Newspapers Corporation láti ọdún 1975 sí ọdún 1984. O beere si sise fun Ile-iṣẹ Newswatch ni ọdun 1984, o gba ipa ti ọmọ ẹgbẹ oṣiṣẹ iṣakoso giga ti iṣaaju papọ pẹlu awon ogbeni Dele Giwa ati Ray Ekpu, [1] o si ni ipari dide si ipo ti Oludari Iwadi. Nígbà tó parí iṣẹ́ rẹ̀ ní ọdún 1991, ó gba ojúṣe olùdarí ìwé-ìwé nínú ilé ìwé Newswatch, níbi tó ti pada dii olùdarí tí ilé ìwé Ìròyìn Newswatch ń pè ní "Who' s Who in Nigeria".

Láàárín ọdún 1999 àti 2007, Ọgbẹni Osso sìn Ààrẹ Olusegun Obasanjo gẹ́gẹ́ bí Olùrànràn akànṣe lórí Ilé Ìkówèésí, Ìwádìí àti Àkọsílẹ. Ni ọdun 2007, ni opin ijọba ti oludari rẹ, o gba ipa ti akọwe aṣofin ati Oludari Iṣeto ti Olusegun Obasanjo Presidential Library Foundation (OOPLF).  akoko rẹ ni OOPLF pari ni Oṣu Kẹta ọdun 2013.

### Awọn aṣeyọri iṣẹ
Awọn aṣeyọri ti Ọgbẹni Osso ni iwadii media ati iṣẹ iwe-ẹri rẹ ni Nigeria je: iṣeto ti Ile-ijọ Iwe iroyin ni Cross River Media Corporation, Calabar, lati ọdun 1975 si 1984. Ile-ijọsin iwadii Newsmedia ni Ile-iṣọ iroyin Newswatch, ti o wa ni Ikeja, Lagos, ṣiṣẹ lati ọdun 1984 si 1998, [1] pẹlu atejade ti Biographical Encyclopedia for Nigeria (Newswatch), ti a pe ni "Tani tani ni Nigeria?" ni odun 1990, ati ipilẹṣẹ ti a ṣe ati ifowosowopo pẹlu Alakoso tẹlẹ ti Naijiria, Chief Olusegun Obasanjo, lati ṣafihan ìkàwé aarẹ akọkọ ni Afirika, ìkàwé Alakoso Olusegum Obasanjo. Iṣẹ́ àṣeyọrí ti àwọn ìwé tí Dele Giwa kọ, òǹkọ̀wé ìròyìn Nàìjíríà àkọ́kọ́ tó kú sí ìṣẹ̀lẹ̀ ìfọ̀mí ẹ̀mí lórí ìṣẹ̀lẹ̀ àtẹ̀jíṣẹ́, lábẹ́ àkọlé "Parallax Snaps: The Writings of Dele Giwa (1998).[1]

#### Awards ati recognitions
Ni Oṣu Kẹsan ọdun 2022, o gba oye dokita ti imoye(PhD) nipasẹ ile-ẹkọ giga Afirika Amẹrika. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1952
Margaret Amosu

**Margaret Amosu** (August 3, 1920 - 2005) jẹ́ alakàwé ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Nàìjíríà. O jẹ alakàwé ni Ile-ẹkọ giga ti Ibadan lati ọdun 1963 si 1977. 

## Ìgbésí Ayé
Oṣu Kẹjọ Ọjọ 3, Ọdun 1920 ni a bi Margaret Amosu ni ilu Ilford, nitosi Ilu Lọndọnu . oko ẹkọ ni Harrow Weald County School, nibiti James Britten, Nancy Martin ati Harold Rosen ti kọ ni eko. Ni ọdun 1938 o darapọ mọ Army Land ati lẹhinna ṣiṣẹ bi riveter ni ile-iṣẹ ọkọ ofurufu kan. Komunisiti kan, alabaṣiṣẹpọ iṣowo ati alamọdaju kariaye, bi iriju itaja, o rii daju pe awọn oṣiṣẹ obinrin gba oṣuwọn ni kikun fun ile-iṣẹ wọn.  

Ni ọdun 1944 o nifẹ pẹlu Arthur Melzer, Komunisiti Czechoslovak kan. Ni ọdun 1945 o ṣe awari pe idile rẹ ti ye iṣẹ ilu Jamani, o si pada si ọdọ wọn, awọn ọjọ ṣaaju ibimọ ọmọbinrin rẹ Vaughan. Ijakadi lodi si ikorira gẹgẹbi iya ti ko tii se igbeyawo, Margaret di ọmọ alakàwé ni Chester Beatty Research Institute ni ọdun 1948. Ni ọdun 1957 o fẹ́ Nunasu Amosu ajafitafita ijọba Naijiria ti o n kọ ẹkọ ni Ilu Gẹẹsi. Ọmọbinrin wọn, Akwemaho, ni won bi ni ọdun 1960, ati ni ọdun 1963 o lọ si Ilu Ibadan o si di oṣiṣẹ alakàwé ni Yunifasiti ti Ibadan . Nibẹ ni o ṣe atẹjade iwe-kikọ kan ti kikọ ẹda ile Afirika, ṣe iranlọwọ lati ṣe agbekalẹ eto-ẹkọ ti o dojukọ Afirika, o si ṣe abojuto kikọ ile ikawe tuntun kan gẹgẹbi oṣiṣẹ ile-ikawe iṣoogun ti ile-iwosan ikọni akọkọ ti orilẹ-ede. 

Ni ọdun 1977 o pada si ilu England, o di oṣiṣẹ alakàwé ti Phaidon Press ni Oxford . 

## Àwọn iṣẹ́

* *Iwe-kikọ alakoko ti kikọ ẹda Afirika ni awọn ede Yuroopu*, 1960
* *Awọn wọnyi ni Naijiria; Àtòkọ àwọn kókó-ẹ̀kọ́ lórí àwọn kókó ẹ̀kọ́ Nàìjíríà àti àwọn ète láti ọwọ́ àwọn ọmọ Nàìjíríà*, 1965
* (ed. pẹlu O. Soyinka ati EO Osuniana) *25 ọdun ti iwadii iṣoogun, 1948-1973 Àkójọpọ̀ ìwé tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ẹ̀kọ́ ìṣègùn ti Yunifásítì Ìbàdàn àtijọ́ tí wọ́n tẹ̀ jáde láti ìgbà ìpilẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ títí di oṣù kọkànlá ọdún 1973*, 1973

## Awọn itọkasi

* Margaret Amosu: Ifọrọwanilẹnuwo Itan Oral, Ile ọnọ Ogun Imperial, 1996.
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2005
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1921
Ekei Essien Oku

**Ekei Essien Oku** ( ti a bini ojo keji-le-logun Oṣu Kini, odun 1924 – ojo kẹrindilogun Oṣu Kẹwa Ọdun 2004) jẹ olumojuto ile-ikawe ọmọ orilẹede Naijiria, ako itan, ati Akọwe . Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ ilé-ìkàwé àkọ́kọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti obìnrin àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ Olóye Ilé-ìkàwé ní Nàìjíríà. Ó ti tẹ ìwádìí rẹ̀ jáde nínú ìtàn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó dá lórí àkọsílẹ̀ àwọn mílosiọ́nnárì tí wọ́n ṣàkọsílẹ̀ àkókò tí wọ́n fi dá àwọn ìlú sílẹ̀ ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún. 

## Igbesi aye
Ilu Calabar ni won bi Oku si, ni osu kini odun 1924. O ti lo ile ẹkọ ni Nijiria, Queen's College, Lagos .  Ó kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́  kí ó tó lọ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé, wọ́n sì rán lọ Lọndọnu láti lọ kẹ́kọ̀ọ́ ní North Western Polytechnic (ti o je Yunifásítì ti North London ni isin). Ó padà sí Nàìjíríà níbi tí ó ti di obìnrin àkọ́kọ́ láti Nàìjíríà tí ó di òṣìṣẹ́ ilé-ìkàwé ní ọdún 1953. Eyi jẹ ọdun meji pere lẹhin ọkunrin akọkọ, Kalu Chima Okorie, ni ọdun 1951. O jẹ obinrin akọkọ olori ile-ikawe ni Nigeria ni ọdun 1964 .  ó sì di ipò náà mú ní Calabar àti ní Èkó . 

Oku ṣe iwadi osi  kọwe ti a pe akole re ni  "The Kings and Chiefs of Old Calabar (1785-1925)". Iwe naa  jade ni ọdun 1989.  Ó kẹ́kọ̀ọ́ akosile ise ti àwọn míṣọ́nnárì ṣe, títí kan ìgbà ẹrú, ó sì gbà pé àwọn ẹrú náà ṣè atìlẹ́yìn fún ọ̀gá wọn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹrú náà fẹ́ òmìnira lẹ́yìn tí awọn ọ̀gá wọn ba ku, wọ́n láti reti  ìdájọ́ òdodo tàbí ẹ̀san  fún àwọn tí ó pa ọ̀gá wọn. 

Oku jẹ eyan mimo ni ọdun 2000 nipasẹ The British Broadcasting Corporation (BBC) ni ikẹkọ idaji kan igbesi aye ati iṣẹ rẹ “Irisi Afirika”.  O ku ni ọjọ kẹrindilogun Oṣu Kẹwa Ọdun 2004, ni gba to pe ogorin . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2004
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1924
Zamfara State University

**Ile-ẹkọ giga ti Ipinle Zamfara** jẹ ile-ẹkọ giga ti o  wa ni Talata Mafara, Ipinle Zamfara, Nigeria . O ti dasilẹ ni ọdun 2018. gomina igba naa ni o da  ile iwe giga fasiti yi sile ipinle Zamfara, Abdul'aziz Yari fun fife eto eko giga ni ipinle naa.  

## Ile-ikawe
Ni Oṣu Kini Ọjọ kerin, Ọdun 2015, Ile-ikawe Federal University Gusau ṣii  ilẹkun rẹ fun gbogbo ero  ti ile-ẹkọ giga pẹlu  iwe to le ẹgbẹrun mẹrin ati awọn atẹjade igba le marun. (agbegbe ati kariaye). Pupọ awọn ẹbun fun ikojọpọ naa wa lati book Aid fun Afirika ati  idasile ti Sir Emeka Offor , nipasẹ awọn ifunni lati ọdọ Ọjọgbọn AD Forbes ati Allen Forbes, Ile-ẹkọ Gusau, ati awọn ajọ ati eniyan olokiki diẹ miiran.

Lọwọlọwọ, ile-ikawe akọkọ wa ni ile tuntun ti a ṣe Multipurpose Hall, eyiti o sunmọ Ile-iṣẹ Iṣoogun ti Ile-ẹkọ giga ati Oluko ti Awọn Eda Eniyan & Ẹkọ. Awọn ẹka mẹta ati awọn apa mẹtadinlogun laarin ile-ẹkọ giga jẹ iranṣẹ nipasẹ ile-ikawe. Paapaa gẹgẹbi ile-ikawe ọdọ, a ti le ṣogo tẹlẹ ti ikojọpọ ti o pẹlu bii ẹgbẹfa o le ẹdẹgbẹta o le ọgọrin mẹfa (21,686) awọn iwọn didun awọn iwe ati bii ẹgbẹrun kan ẹdẹgbẹta 555 (1,555) awọn ipele ti awọn iwe-akọọlẹ/serials, eyiti o jẹ ti a ṣe ninu awọn iwe iroyin inu ile ati ti kariaye, awọn iwe iroyin, awọn iwe iroyin, awọn iwe itẹjade, ati awọn atẹjade miiran. 

Awọn ibi ipamọ data ile-ikawe jẹ:

* EBSCOHOST
* HINARI
* AGORA
* OARE
* CALIBER (aisinipo)

## Awọn iṣẹ ikẹkọ ti a nṣe
Awọn sáyẹnsì Iṣoogun Ipilẹ.

# B.Sc. Ẹkọ-ara
# B.Sc. Nọọsi
# B.Sc. Ilera ti gbogbo eniyan
# B.Sc. Ounjẹ Eniyan ati Ounjẹ

## Wo eleyi na

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Zamfara
Roseline Adewuyi

**Roseline Adebimpe Adewuyi** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ń ṣiṣẹ́ olùkọ́ ẹ̀kọ́ àwùjọ àti aṣègbè fábo. Ní ọdún 2020, ó wà lára àwọn ọgọ́ta obìnrin tí BusinessDay Women's Hub ṣàfihàn rẹ̀ ní ayẹyẹ ìgbòmìnira ti ọgọ́ta ọdún. Bákan náà ni ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Dalai Lama Fellowship, èyí tí ó darapọ̀ mọ́ ní ọdún 2018, nítorí iṣé ribiribi rẹ̀ lórí ìdàgbàsókè àwọn ọmọdébìnrin.

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Adewuyi jẹ́ ọmọ ìlú Ògbómọ̀ṣọ́, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè B.A nínú ẹ̀kọ́ èdè Faransé láti Obafemi Awolowo University, àti oyè M.A láti University of Ibadan.

## Iṣẹ́ rẹ̀ àti jíjà fétọ̀ọ́-ọmọnìyàn
Iṣẹ́ tí Adewuyi yàn láàyò ni láti kọ́ àwọn ọmọdébìnrin láti wà ní pípé, tí wọ́n lè gbẹ́kèlé ara wọn, àti láti gba ara wọn sílẹ̀ lọ́wọ́ gbogbo àìṣedédé tó ní ṣe pẹ̀lú abo.

Ní ọdún 2018, Adewuyi bẹ̀rè sí ní kọ àyọkà sí orí ìtàkùn ayélujára rẹ̀ ní ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀. Àwọn àyọkà yìí sì dá lórí àwọn ọmọdébìnrin ilẹ̀ Africa, bẹ́ẹ̀ sì ni ó ń ṣètò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti kọ́ wọn ní àwọn iṣẹ́ tó máa wúlò fún wọn ní ọjọ́ iwájú láti jẹ́ aṣíwájú rere.

Àsìkò tí ó fi ń ṣe National Youth Service corps ló lò fún iṣẹ́ yìí, tó sì mu gba àmì-ẹ̀yẹ, gẹ́gẹ́ bí i agùnbánirọ̀ tó dára jù ní Ìpínlẹ̀ Kwara, látàti àwọn iṣẹ́ ribiribi rè fún ìdàgbàsókè àwùjọ.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Yobe State University

**Yunifasiti Ipinle Yobe** wa ni Damaturu, Ipinle Yobe, Nijiria. O ti dasilẹ labẹ ofin ipinlẹ Yobe ni ọdun 2006 nipasẹ Alh. Bukar Abba Ibrahim, Gomina Alase ti Ipinle Yobe (1999-2007).    Igbakeji Alakoso lọwọlọwọ ti yunifasiti ni Ọjọgbọn Mala Mohammed Daura 

## Awọn eto
Yunifasiti Ipinle Yobe funni ni awọn iṣẹ ikẹkọ ni ile-iwe giga  ipele ati  ile-iwe giga fun agba  . Awọn iṣẹ ile-iwe giga miran ni  iwe-ẹkọ giga Postgraduate, Masters ati PhD . awọn ipele naa re ni isale. 

* Iṣiro
* Ogbin
* Anatomi
* Awọn ẹkọ Larubawa
* Imọ-jinlẹ (awọn)
* Alakoso iseowo
* Ẹkọ Iṣowo
* Biokemistri
* Kemistri
* Imo komputa sayensi
* Oro aje
* Ẹkọ ati isedale
* Ẹkọ ati Kemistri
* Ẹkọ ati Economics
* Eko ati English Language
* Ẹkọ ati Geography
* Ẹkọ ati Itan
* Eko ati Islam Studies
* Ẹkọ ati Fisiksi 
* Ẹkọ Arts
* Ede Gẹẹsi
* Geography
* Geology ati iwakusa
* Hausa
* Itan
* Awọn ẹkọ Islam
* Ofin Sharia
* Ofin ilu
* Iṣiro
* Oogun ati abẹ
* Microbiology
* Fisiksi
* Ile elegbogi
* Imọ Oselu
* Isakoso ti gbogbo eniyan
* Ẹkọ-ara
* Sosioloji ati Anthropology
* Awọn iṣiro
* Ẹ̀kọ́ èdè (Gẹ̀ẹ́sì)
* Ẹ̀kọ́ èdè (Larubawa)
* thumb| Aworan ti a ṣafikun Ẹ̀kọ́ èdè (Hausa)

**Awọn eto ile-iwe giga ti Ile-ẹkọ giga ti Ipinle Yobe** .

* MA Larubawa (awọn igba ikawe mẹta)
* PhD. Larubawa (awọn igba ikawe mẹrin)
* Awọn ẹkọ Islam MA (awọn igba ikawe mẹta)
* Awọn ẹkọ  Islam PhD (awọn igba ikawe mẹrin)
* MA (Ed.) Ẹkọ Ede Gẹẹsi (awọn igba ikawe mẹrin)
* PhD. Ẹkọ Ede Gẹẹsi (awọn igba ikawe 6)
* Kemistri PGD (awọn igba ikawe meji)
* M.Sc. Kemistri (awọn igba ikawe mẹta)
* PhD. Kemistri (awọn igba ikawe 6)
* PGD GIS ati Imọran Latọna jijin (awọn igba ikawe meji)
* M.Sc. GIS ati Imọran Latọna jijin (awọn igba ikawe mẹrin)
* PhD. GIS ati Imọran Latọna jijin (awọn igba ikawe 6)
* M.Sc. Geography (Semesters 4)
* PhD. Geography (Semesters 6)
* Isakoso PGD (awọn igba ikawe meji)
* M.Sc. Isakoso (awọn igba ikawe mẹrin)
* PhD. Isakoso (awọn igba ikawe 6)
* PhD. Titaja (awọn igba ikawe 6)
* Ilana ati Isakoso Gbogbo eniyan PGD (awọn igba ikawe meji)
* PGD Banking ati Isuna (awọn igba ikawe meji)
* Ẹkọ PGD (awọn igba ikawe meji)
* Iṣiro PGD (awọn igba ikawe meji)
* Didara Ounjẹ PGD ati Aabo (awọn igba ikawe meji)
* Isakoso Ijọba Ibile PGD (awọn igba ikawe meji)

## Wo eleyi na
Awọn ile-ikawe ẹkọ ni Nigeria

## Awọn itọkasi

## Ita ìjápọ

* Yobe State University osise aaye ayelujara
* Oju opo wẹẹbu osise ti Ile-iwosan Ikọni ni Ile-ẹkọ giga ti Ipinle Yobe
 
Ẹ̀ka:State universities in Nigeria
Ẹ̀ka:Damaturu
Oshiotse Andrew Okwilagwe

Ọ̀jọ̀gbọ́n **Oshiotse Andrew Okwilagwe** jẹ́ akọ̀wé ilé-ìkàwé ọmọ Nàìjíríà, o je alákòóso àti Igbakeji Yunifásítì Westland ni Iwo, Ìpínlẹ̀ Ọ̀sun àti ọ̀jọ̀gbọ́n ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àkọ́kọ́ ní ti ìwé tẹ̀wé. 

## Igbesi aye ibẹrẹ ati ẹkọ
Ojogbon Okilagwe (ti a bi 17 Keje 1951) wa lati Jattu-Uzairue, Ipinle Edo . O gba oye B.A ni odun 1979, O gba oye M.A ni Ibaraẹnisọrọ ati ede lati Ile-ẹkọ giga ti Ilu Ibadan ni odun 1983, M.Litt (Ijinlẹ Itẹjade) lati Ile-ẹkọ giga ti Stirling ni odun 1984. O gba MLS ni Library, Archival and Information Studies ni odun 1987, ati ni 1995 o gba PhD ni titẹjade lati Ile-ẹkọ giga ti Ilu Ibadan   

## Awọn atẹjade
Ọjọgbọn Okwilagwe ti ṣiṣẹ pẹlu awọn onkọwe ti o ju 450 lori ọpọlọpọ awọn iṣẹ atẹjade ni Afirika . Pupo ninu iwadii rẹ wa lori ipa ti Itẹjade, ati Ile-ikawe ati Imọ-jinlẹ Alaye lori idagbasoke orilẹ-ede, pẹlu awọn nkan to ju àrún dín ní àádọ́rin ti a tẹjade ni awọn iwe iroyin. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1951
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Enugu State Library

**Enugu State Central Library** jẹ ile-ikawe ti o wa nibi ti èrò èèyàn po ní Ipinle Enugu. O jẹ ipilẹ nipasẹ ilowosi UNESCO ni ọdun 1958 ni idahun si iwulo fun ile-ikawe ti gbogbo eniyan ni Nigeria. Gẹ́gẹ́ bí oníròyìn kan, Patrick Egwu, tó ṣe bí ẹni tó ń lò ile-ikawe sọ wipe àwọn òrùlé tí wọ́n ń jó lára àwọn ilé ìkàwé náà bà jẹ́.  

## Ìtàn
Ile-ikawe Central State ti Enugu jẹ idasilẹ ni ọdun 1958 nipasẹ Ajo Agbaye ti Ẹkọ, Imọ-jinlẹ ati Asa (UNESCO) lati le ba ibeere awan eyan fun ile-ikawe ti gbogbo eniyan diẹ sii ni orilẹ-ede naa. Wọn tọka si bi ile-ikawe ti o dara julọ ni Iwọ-oorun Afirika ati pe wọn fi le Alakoso Ila-oorun Naijiria, Michael Iheonukara Okpara . Awọn ile ikawe mejeeji ti gbogbo eniyan ni Enugu ni Ile-ikawe Central State Central Enugu ati ẹka ti National Library of Nigeria.   

## Awọn akojọpọ
Lati lo ile-ikawe naa, owo iforukọsilẹ iye #1,000 ni a nilo, eyiti o fun laaye ni iwọle ni kikun si awọn iwe lori awọn selifu. Sibẹsibẹ, awọn iwe ti o wa ni ile-ikawe no je ti igba atijọ, pupọ julọ awọn atẹjade 1960–1970. 

## Àwọn Ìṣòro
Gẹgẹbi Oluṣọna, Ile-ikawe Enugu State Central Library, yatọ si aito awọn iwe lọwọlọwọ, jiya lati aini isanwo fun oṣiṣẹ ati awọn ile ti o bajẹ ti o nilo atunṣe. 

## Wo pẹ̀lú

* Akojọ ti awọn ikawe ni Nigeria
* Ipinle Enugu
* Akojọ ti awọn ile-ikawe ẹkọ ni Nigeria
* Ipinle Benue
* National ìkàwé ti Nigeria

## Àwọn ìjápọ̀ àgbáyé

* Enugu state Central ìkàwé
## Awọn itọkasi
Isolo Public ìkàwé

**Isolo Public Library** jẹ ọkan ninu awọn ile-ikawe 18 ti a ṣeto ni Ipinle Eko lati ṣe iwuri fun aṣa iwe kika ni awọn olugbe ipinle naa. O wa labẹ igbimọ ile-ikawe ti Ipinle Eko. Awọn ile-ikawe miiran pẹlu Ikeja Secretariat Library, Tolu Public Library, Borno House Library, ati Ipaja Public Library. 

## Ìtàn
Ile-ikawe naa ni a kọ nipasẹ K.A Junaid, ẹniti o jẹ alabojuto Aṣoju ti ijọba ibilẹ Oshodi-Isolo lati odun 98-99. 

## Awọn akojọpọ
Gẹgẹbi awọn iroyin ti o pejọ ni 2012 nipasẹ Olutọju, iwe to 168,812 ti o wa fun awọn oluka 177,573 ati 138,721 jẹ awọn iwọn didun ti awọn iwe kika ni awọn ile-ikawe ni Ilu Eko lapapọ. 

## Atunṣe
Awọn iyipada ti a ṣe si ile-ikawe lati ṣafihan awọn ohun elo titun gẹgẹbi awọn ege onijakidijagan, awọn ijoko, awọn tabili ati awọn amúlétutù lati le dinku ooru ti ko ni jẹ ki o ni imọran diẹ sii fun lilo. 

## Ilana
Isolo ìkàwé gbangba tobi to lati nipa eyan 120-150 ati ni ibamu si awọn iroyin lati awọn Guardian ká ibewo si ìkàwé, o ṣi ni 8 larọ  tit di aṣalẹ ni ayika 4 pm. 

## Wo eleyi na

* Akojọ ti awọn ikawe ni Nigeria
* Ile-ẹkọ giga ti Ilu Eko ti Imọ ati imọ-ẹrọ

## Ita ìtokasi

* Isolo Public ìkàwé ẹlẹri a oju-gbe

## Ita ìjápọ
Cross River State Library

thumb|257x257px| Odi tubu Bricksfield, apakan ti ikawe ti Ipinle Cross River.
**Ile-ikawe Ipinle Cross River** jẹ ile-ikawe ti gbogbo eniyan ni aarin Calabar, Ipinle Cross River, Nigeria.  Ikojọpọ ile-ikawe naa ni awọn ọrọ to ni ju 4,000 lọ.

## Itan
Aaye ti a ti kọ ile-ikawe Ipinle Cross River sori ile-ẹwọn Bricksfield tẹlẹ, ẹwọn aabo akọkọ akọkọ ni Nigeria, ti a kọ ni ọdun 1890. Ile naa baje lasiko Ogun Abele Naijiria ni opin odun 1960, ti won si tun gbe ewon naa pada; awọn nikan iyokù ti awọn tubu, Bricksfield Sẹwọn Wall, si tun duro loni ati ki o jẹ apakan ti awọn ìkàwé ká apade.  

Ikole ti Cross River State Library bẹrẹ labẹ abojuto Udokaha Esuene, nigbati o wa ni ipo Gomina ologun ti South-Eastern State. Ile ikawe naa sii pari labe Paul Omu, eni to je arọpo Esuene, sugbon idasile e sun siwaju titi di igba ti isejoba Babatunde Elegbede, ile ikawe naa ko si titi di asiko ti Clement Ebri fi wa nipo.  Ile-ikawe naa ṣii ni oṣu kerin ojọ 17 nii odun 1989.

## Àríyànjiyàn
Ile-ikawe Ipinle Cross River dojuko ọpọlọpọ awọn ipenija, pataki gbogbo ipenija yi je awọn amayederun ile ti ko dara pupọ ati aini awọn iṣẹ ti o wa nibe, bii ina, omi, ati ile-igbọnsẹ.  Ile-ikawe naa ti bajẹ pupọ ati pe o ni ibajẹ nla ti wo koti tun ṣe, pẹlu awọn ferese ti o fọ ati awọn orule ti n jo, ti o buru si nipasẹ bugbamu ina ni ẹka Central Bank of Nigeria ti o wa nitosi Calabar ni ọdun 2016.  Ile-ikawe naa tun jiya lati awọn ọrọ igba atijọ, awọn rodents ati awọn infestations reptile, ati ilokulo igbagbogbo ti awọn ohun elo ile-ikawe fun awọn idi ti ko jọmọ gẹgẹbi ki won lo fun igbeyawo. 

Gẹ́gẹ́ bí ''ìwé agbéròyìnjáde The Guardian Nigeria'' ṣe sọ, ọ̀pọ̀lọpọ̀ lẹ́tà ni wọ́n kọ sí ìjọba ìpínlẹ̀ náà láti fi sọ ipò ilé ìkàwé náà fún wọn, ṣùgbọ́n kò sí ohun tí a ṣe, nítorí pé ìjọba kàn fẹ́ràn àwọn iṣẹ́ akanṣe tí ń fa owó lọ sí ẹkùn náà. 

## Wo eleyi na

* Akojọ ti awọn ikawe ni Nigeria

## Awọn itọkasi
Tobi Makinde

**Tóbi Mákindé** (wọ́n bi lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1988) jẹ́ òṣèré àti olóòtú sinimá ọmọ Nigeria. Ó di ìlúmọ̀ọ́nká nípa ipa tó kó nínú eré àgbéléwò tẹlifíṣọ̀n, *[[Jenifa's Diary]]* gẹ́gẹ́ bí 'Timini'. Òun àti Funke Akindele ni wọ́n dìjọ darí eré sinimá Nollywood tí wọ́n wò gan-an lórí ìtàkùn ayélujára tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ 'Battle on Buka Street,* lọ́dún 2024, ó túnbọ̀ gbajúmọ̀ nínú ipa tí ó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn 'Shina Judah' tí ó jẹ́ jàǹdùkú nínú sinimá kan tó gbajúmọ̀ tí àkọlé rẹ̀ ń jẹ́ *A Tribe Called Judah''.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ìkẹ́kọ̀ọ́
Wọ́n bí Tóbi lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1991 ní Ìpínlẹ̀ Èkó l'órílẹ̀-èdè Nigeria, ṣùgbọ́n ọmọ bíbí Iléṣà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀sun. Wọ́n bí i sí ẹbí Tọkọtaya Akinjìmí Olúfisáyọ̀ Mákindé. Ìlú Age-Mowo ní agbègbè Badagry, ní Ìpínlẹ̀ Èkó ló ti lo ìgbésí-ayé rẹ̀ ní kékeré. Ó kàwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ni Odofa Children Home, ní Àgbárá ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, bẹ́ẹ̀ ló lọ sí ilé-ìwé gíga Supreme Pillars College, ní Age-Mowo, Badagry, ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Lọ́dún 2012,ó kàwé gboyè Bachelor's degree nínú ìmọ̀ eré ìtàgé ni University of Lagos. Lọ́dún 2016, ó kàwé gboyè Master's Degree ní University of Lagos bákan náà.

## Àwọn ìtọkásí
Ilé-ìkàwé Yunifásítì ti Ìpínlè kwara.

**Ile-ikawe Kwasu** jẹ ile-ikawe akọkọ fun Ile-ẹkọ giga ti Ipinle Kwara. Ati ọdun 2009 ni ati dasile lati pade awọn idi ekọ kiko ti KWASU. O ni awọn ile meji, ile ikawe onija mẹta ati ile ikawe onija mẹfa kan.  
alt=Books on the shelf at the Kwara State University Library|thumb| Awọn iwe lori selifu ni ile-ikawe fasiti ti Ipinle Kwara
alt=Circulation desk of the Kwara State University Library|thumb| Iduro Circulation ti Ile-ikawe Fasiti ti Ipinle Kwara

## Itan
Ile-ikawe igbekalẹ naa ti dasilẹ lati ọdun 2009. O ti ṣeto ni Oluko ti funfun & Imọ-iṣe ṣaaju gbigbe ile naa si Oluko ti Agriculture pẹlu ile-ikawe foju ti a mu wa ni ọdun 2012 leyin odun meta idasile fasiti. Ile-ikawe akọkọ wa ni Malete, apakan kika ni Oke Osi ati Ilesha-baruba. Ile ikawe naa ti ṣi silẹ fun gbogbo eniyan ni ọdun 2020 lẹhin ti o ti fi aṣẹ lelẹ ti a si sọ orukọ rẹ ni orukọ Alakoso Muhammad Buhari ni Oṣu Keje ọjọ 6, ni ọdun 2019. Eto naa wa ni ogba ile-ẹkọ giga ti Ipinle Kwara ni Malete. 

## Wo eleyi na

* Kwasu FM
* Akojọ ti awọn ikawe ni Nigeria

## Awọn itọkasi


## Ita ìjápọ

* Kwasu ìkàwé 
* Ààrẹ Buhari fi iṣẹ́ kwwasibrary
Simeon Adebo Library

thumb|Àwòrán Simeon Adebo Library
**Ile-ikawe Simeon Adebo**  jẹ́ ilé-ìkàwé gbogbogbò tí ó wà ní ìlú Abẹ́òkúta, ni Ipinlẹ Ògùn . Ilé-ìkàwé yìí ni a fi sọrí olóògbé Simeon Adébò tí ó tún jẹ́ agbẹjọ́rò àti aṣojú orílẹ̀-èdè Náíjíríà tẹ́lẹ̀. Ilé-ìkàwé náá jẹ́ olú ilé-ìkàwé fún gbogbo ilé-ìkàwé t'ókù ní ìpínlẹ̀ Ògùn.  Ìtàn ilé-ìkàwé  ní ìpínlẹ̀ Ògùn ni ó bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ kẹtá oṣù kejì ọdún 1976, tí wọ́n sì ṣe ì̀filọ́ọ́lẹ̀ rẹ̀ ní ọdún 1990.

## Ìtàn
Wọ́n dá ilé-ìkàwé Simeon Adébọ̀ sílẹ̀ ní ọjọ́ kínní osù kejì ọdún 1976 nígbà tí wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ látì ẹkùn ìwọ̀ oòrùn orílẹ̀-èdè Nàíjíríà. Wọ́n sì ṣí olú ilè-ìkàwé náà ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù keje ọdún 1990.  

## Awọn itọkasi