open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2007 African Flood

**2007 floods of Africa** je eyi ti ajo UN jabo iroyin pe o je agbara to lewu ju lo ninu itan. Àgbàrá naa bere pelu òjò ni September 14, 2007. Orile-ede to le ni merinla ni agbaye Africa ni agbara yi ti pa la ra,awon eniyan 250 ni won jabo iroyin wi pe won ti ku sinu agbara yi, o si ti pa eniyan 1.5 million lara. Ijo igbimo UN ti se ikilo aarun inu omi ati kokoro ti o maa n fa ewu fun ago ara eniyan.

## Iroyin lati orisun African
### Ghana
Eniyan 400,000 ni Ko ni ile Lori Mo pelu Ogun eniyan o Kerr ju ni o ti do ku ati ohun Ogbin ati awon nkan sin sin ni won ti ba Agbara lo.

*George Azi Amoo* - Ghana's national disaster management co-ordinator

### Sudan
Awon eniyan 64 ni won jabo iroyin wi pe won ti di oku.

### Ethiopia
Eniyan metadinlogun ni won ti di oku Ninu iroyin. Ni Afar Region,agbara ojo  Awash River fa iparun dam. Bi eniyan 4,500 ni won ta ku si ona ti omi si yi won ka.

### Uganda
Eniyan 150,000 ni won sonu ti awon eniyan ookanlelogun si ti di oku. Ile iwe 170 ni o si wa ni abe omi. 

### Rwanda
Awon eniyan mejidinlogun ti di oku,ile 500 si ti ba agbara lo.

### Mali
Afárá Marun ti parun bee si ni agbara ti wo ile 250 lo.

### Burkina Faso
Eniyan 33 ni iroyin jabo pe won ti di oku

### Kenya
Eniyan mejila ti di oku.

### Togo
Ogun eniyan ni o ti di oku.

## See also
*2009 West Africa floods
*Global storm activity of 2007
*Water scarcity in Africa

## Awon itokasi

## External links
*Africa Floods reported by BBC News
*Independent article on the floods
* Sunday Times article
* BBC News article
* Kansas City Star
* ABC.net.au article
* Africa Floods Appeal
* West Africa Floods (as of October 2007) - UN/ROWA
Kouga Dam

**Kouga Dam** jẹ́  ìdídò ńlá lórí i Odò Kouga ní ìwọ̀n   ní ìwọ̀-oòrùn ti Patensie ni  Agbègbè Kouga, South Africa . Ó pèsè omi irigéṣọ̀n sí àwọn àfonífojì òji Kouga ati Gamtoos bí dáradára bí i omi mímu sí i agbègbè Port Elizabeth nípasẹ̀ Loerie Balancing Dam.  Ó ti ṣe láàrín 1957 ati 1969. 

O lè e wọlé sí i ìdídò náà nípa  títẹ̀lé R330 àti lẹ́yìn in náá R331 láti N2 ni Humansdorp . Gbogbo ṣùgbọ́n àwọn  ní òpópónà ọ̀dà àti ti ojú èéfín kúkúrú kan wà ṣáájú odi ìdídò náà .

A pe orúkọ rẹ̀ ní *Paul Sauer Dam* lẹ́hìn Paul Sauer, ṣùgbọ́n ó tún lórúkọ rẹ̀ ní ọdún 1995. 

## Kouga Dam Power Station
Àwọn turbines hydroelectric 1200 kVA mẹ́ta wà ní ìpìlẹ̀ ìdídò náà , ṣùgbọ́n wọn kò sí ní lílò lọ́wọ́ lọ́wọ́ 

## Wo eléyìí ná

## Awọn itọkasi
Vanderkloof Dam

**Vanderkloof Dam** (ni ìpilẹ̀ṣẹ̀ PK Le Roux Dam) wà ní ìsúnmọ́  ìbọ́sílẹ̀ láti Gariep Dam àti pé odò Orange ní apá Gúúsù ilẹ̀ Áfíríkà ni ó ti ṣàn wá. Vanderkloof Dam jẹ́ ìdídò kejì tí ó tóbi jùlọ ní apá Gúúsù ilẹ̀ Áfíríkà (ìwọ̀n), tí ó ní odi ìdidò tí ó ga jùlọ ní Orílẹ̀-èdè ní 108 metres(ìwọn 354). Ọdún 1977 ni wọ́n ṣí ìdídò náà; ó ní agbára ti  àti agbègbè  pẹrẹsẹ ti  nígbàtí ó bá kún. Àwọn odò mìíràn tí ó ń ṣàn sínú ìdídò yìí ni Odò Berg, àwọn ìṣàn méjì tí kò ní orúkọ tí ó ń ṣàn láti ọ̀nà Reebokrand, Odò Knapsak, Paaiskloofspruit, OdòSeekoei , Kattegatspruit àti Odò Hondeblaf, ní ìtọ́sọ́nà aago.

Ìlú VanderKloof ti fi ìdí múlẹ̀ sí apá òsì etídò ti ìdídò náà, pẹ̀lú ọ̀nà àbáwọlé ti ìlú náà wà ní ọ̀nà tí ó wá láti odi ìdídò náà, pẹ̀lú àwọn ibi ìsinmi àti àwọn pápá ìtura bí i Rolfontein Nature Reserve ( Àwọn fọ́tò Wiki Commons )

## Àwọn àwòrán

Fáìlì:VanderKloof_Dam_Wall_1.jpg|Àwòrán apá ọ̀tún ìdídò náà.
Fáìlì:VanderKloofDamLookingLeftSide.jpg
Fáìlì:VanderKloofDamLookingLeftSideDownRiver.jpg
Fáìlì:VanderKloofDamLookingDownPanoramic.jpg
Fáìlì:VanderKloofDamLookingAcrossFromRight2.jpg
Fáìlì:VanderKloofDamLookingDownServicesTunnel.jpg
Fáìlì:VanderKloofDamLookingOverIt.jpg
Fáìlì:VanderKloofClose_u_from_the_right.jpg
Fáìlì:VanderKloofDamLookingDownPanoramic_(2).jpg


## Àwọn ìtọ́kasí
Lubaland

thumb|Àwòrán àwọn ibi tí ọba Leopold II dé
**Lubaland** jẹ́ igbó kan ní gúúsù Odò Congo níbi tí àwọn ẹ̀yà Luba ń gbé; ni gúúsù ìlà oòrùn orílẹ̀ èdè Democratic Republic of the Congo. Ní ìgbà 1500 CE, àwọn ilẹ̀ Luba parapò láti di ìjọba kan tí Leopold II, ọba Belgium, padà kógun wọ̀ ní 1885, Leopold II sì padà sọ́ di ara àwọn Congo Free State. Lubaland gùn láti odò Lwembe dé ìlà oòrùn Odò Congo, Ilẹ̀ náà kún fún igbó, yàtò sí Upemba Depression.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mandera triangle

**Mandera triangle** jẹ́ àgbègbè kan ní Ìlaòrùn Áfríkà níbi tí Ethiopia, Kenya àti Somalia ti pàdé. Agbègbè náà wà ní ìlú Mandera ní Mandera County.

Ọ̀pọ̀lopọ̀ awọn olùgbé àgbègbè náà jé ará Somalia. Àwọn olùsọ́ àgùntàn ma ń gbs ibè kọjá láti wá omi àti oúnjẹ fún àwọn ẹranko wọn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjà sì ni ó ma ń ṣẹlẹ̀ níbè nítorí ìjà abẹ́lé tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní Somalia, ìjà láàrin àwọn ológun Ethopia àti àwọn agbẹ́bon ní Somalia, Ìjà láàrin ẹ̀yà, kíkó àwọn ǹkan ọ̀sìn láàrin àwọn ada ẹranko àti àwọn ǹkan míràn ló mú kí United States Department of State ṣe àgbéjáde pé ibè jẹ́ ara àwọn ibi tí wàhálà tí ń ṣẹlẹ̀ jù ní àgbáyé. 

Wọ́n ní pé àwọn ǹkan ogun tí wón gbé wá láti orílẹ̀ èdè Yemen dé sí Somalia, wọ́n sì gbé wọn gba Mandera triangle kí wọ́n tó gbé wọn lọ àwọn orílẹ̀ èdè Áfríkà miran.
Ẹ̀ka:Regions of Africa
Ẹ̀ka:Divided regions
## Àwọn Ìtọ́kasí
Midmar Dam

**Midmar Dam** jẹ́ àpapọ̀ wálẹ̀ àti irú ìdídò kíkún ilẹ̀-ayé àti agbègbè eré ìdárayá tí ó wà nítòsí Howick àti Pietermaritzburg, South Africa . Wíwakọ̀ ojú omi, wíwẹdò, píkíníìkì àti ìpẹja jẹ́ àwọn eré ìdárayá  olókìkí ní Midmar Dam. Lọ́dún kọ̀ọ̀kan, eré-ìje odò Midmar Mile máa ń wáyé níbẹ̀, èyí tí àwọn olùṣètò pè ní “ìṣẹ̀lẹ̀ odò omi ṣíṣí ńlá jùlọ ní àgbáyé”.  àwọn títẹ̀ sí tó lé ní ẹgbààwá la gbà fún ìṣẹ̀lẹ̀ 2009 náà. Midmar Dam wà ní Midlands ti KwaZulu-Natal . 

Morgenzon ní ìbùdó àti àwọn ààyè ìrìn-àjò, àti èyí tó ní agbára àti èyí tí kò ní agbára. Ìdídò náà tún ní ìgbàlejò ọgbà-ọkọ̀ ọkọ̀ ojú omi kan,  àti títìpa àwọn ohun èlò ibi ìpamọ́ àwọn ọkọ̀ ojú omi.

Midmar Dam jẹ ìrọ̀rùn wíwọlé láti òpopónà N3 .

## Àwọn ìtọ́kasí
Spioenkop Dam

**Spioenkop Dam** ní àkójọ pọ̀ Tugela River ní KwaZulu-Natal. Ó wà ní ọ̀gangan Nature reserve gẹ́gẹ́ bí orúkọ rẹ̀.
, and a surface area of adágún odò náà wà ní idásílẹ̀ ní ọdún 1972, pẹ̀lú àyè tí ó tó 275,265 cubic metres (9,614,900 cu ft),

Àti ojú agbamin tí ó tó 15.314 square kilometres (5.913 sq mi) rírọ̀ rẹ̀ tó  ní ọ̀rọ́. Spion Kop (hill) ó wà ní 2.5&nbsp;km sí àríwá ọrùn odò náà. 

* 
## Àwọn ìtọ́kasí
Kilburn Dam,

**Kilburn Dam**, irú idido omi-ilẹ̀ àti apákan tí Tugela-Vaal Water Project àti Ètò Ibi ìpamọ́ Pumped Drakensberg, wá ní àwọn mítà  ní ìsàlẹ̀ ju Dam Sterkfontein, lórí Odò Mnjaneni, nitosi Bergville, KwaZulu-Natal , ẹkùn ilẹ̀ South Africa. Idido náà ti ní iṣẹ ní ọdún 1981, ni agbára ti ,  àti àgbègbè ilẹ tí saare , odi idido náà jẹ àwọn mítà   gíga.  Ìdí pàtàkì ti àpéjọ idido na.

## Àwọn ìtọ́kasí

* 

[none|thumb|Kilburn Dam's position in the [Drakensberg Pumped Storage Scheme]]
Windsor Dam

**Windsor Dam** ní àkókò tí a kọ́ ọ wà láti dẹ́kun ìṣàn omi ti Ladysmith, ni KwaZulu-Natal nípasẹ̀ Odò Klip, ṣùgbọ́n ìṣelọ́pọ̀ bíríkì yarayara se àdínkù ṣíṣe sẹ́ ẹ rẹ̀. Windsor Dam tí a fún ní àṣẹ ní ọdún 1950, ni ipá agbára tí ó tó , àti ìyànngbẹ ilẹ̀ tí ó tó , odi ìdídò náà jẹ́  ga.

Idimu Qedusizi siwaju si isalẹ ní Odò Klip di pí parí ní ọdún 1997 láti gba iṣẹ́-ṣiṣe ti ìṣàkóso àmójútó ìsàn-omi. 

## Awọn itọkasi
Sterkfontein Dam

The **Sterkfontein Dam**, tí ó wà ní ìta ìlù Harrismith, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀fẹ́, agbègbè tí South Africa, jé apákan ti Tugela-Vaal Water Project àti Drakensberg Pumped Storage Scheme, àti pé ó wà lórí Nuwejaarspruit, ìgbìmọ̀ ti Odò Wilge . ní agbègbè apeja òkè ti Odò Vaal .  Ó jẹ́ odi ìdídò omi kejì tí ó ga jùlọ ní South Africa àti ilẹ̀ tí ó ga jùlọ tí ó kún ìdídò.

## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀

### Ìtàn
Ìmúgbòòròsi ètò-ọ̀rọ̀ ní ìyàrá ti agbègbè Johannesburg ńlá ni àwọn ọdún 1960 àti àwọn 70s fi ìpèsè omi rẹ̀ sí eewu ìgbà pípẹ́ àti pé ó pinnu láti darí omi láti Odò Tugela ńlá èyí tí ó ńlò ní pàtàkì tí kò lọ  sínú òkun àti tọ́jú rẹ̀ ní ìlànà ìfiomipamọ́  tí ó tó bi pẹ̀lú tí ooru tàbí ìlàgún ún dí kù . Ààyè ìbẹ̀rẹ̀ tí a yàn fún iṣẹ́ àkànṣe yii wà ní àfónifójì nítòsí sí iwọ̀-òòrùn lórí Odò Elands. Èyí ni àṣayàn àyànfẹ́ láti abala imọ̀-ẹ̀rọ nitorí pé yóò kan ògiri ìdídò kékeré kan. Síbẹ̀ síbẹ̀ ní kété ṣáájú ki ikole ti fẹ́rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ààyè náà lórí Nuwejaarspruit ni a yàn fún àwọn ìdí ìṣèlú nítorí pé ó yàgò fún ìkún omi apákan ti Bantustan ti Qwaqwa tuntun tí a pinnu ni Phuthadichaba. Ó lè ti túmọ̀ sí àwọn orísun orílẹ̀-èdè ìlànà yii lé ti wà ní “orílẹ̀-èdè àjèjì” èyí tí yóò jẹ́ aláìfiaramọ́ tàbí aláìgbà bí a ti rii láti ìwò tí ìjọba lọ́wọ́lọ́wọ́ ní àkókò yẹn.

### Ìkọ́lé
Ìkún omi Mozambican ti ọdún 2007

right|thumb|200x200px| Mozambique
right|thumb|255x255px| Cyclone Favio ṣe ìṣubú ilẹ̀ ní Oṣu Keji ọjọ 22, Ọdún 2007.
**Ìkún omi Mozambique tI ọdún 2007** bẹ̀rẹ̀ ní ìparí oṣù kejìlá ọdún 2006 nígbàtí ìdídò  ti Cahora Bassa ti ṣan omi látara òjò ńlá ní Gúsù Âfíríkà. Ó burú si ní ọjọ́ kejìlélógún,oṣù Kejì,ọdún 2007, nígbàtí Ẹ̀ka kẹrin Cyclone Favio ṣe ilẹ̀ ní agbedeméjì ti Inhambane ; Àwọn alámọ̀dájú ti ń tọ́pa ìjì náà sọtẹ́lẹ̀ pé yóò burú sí ní àfonífojì Odò Zambezi.  Odò Zambezi fọ́ bèbè rẹ̀, ó sì ń ṣàn wọ àwọn agbègbè tó yí wọn ká ní Mozambique.   Àwọn odò Chire ati Rivubue tún kún. 

Àwọn èyàn 80,600 ló kúrò ní ilé wọn ní agbègbè Tete,Manica,Sofala àti Zambezia ní ọjọ́ kẹrìnlá,oṣù kejì.

## Àwọn ìtọ́kasí
Hartbeespoort dam

**Hartbeespoort Dam** (ti a tu mo si *Harties*) o je idido ti o wa ni  Ariwa-Ilaorun ni South Africa. Owa ni ipetele to koju si guusu oke Magaliesberg ati Ariwa oke Witwatersberg, ni 35 kilomita si Ariwa-ilaorun Johannesburg ati 20 kilomita ilaorun Pretoria. Oruko idido naa tumo si 'Idido ni inu hartebeest" (iru Igala kan) ni Afrikaani. "Poort" yii ni Magaliesberg je ibi ti awón ode feran lati gegun de awón hartebeest. Idi ti won se koko ko ididi yii ni ki I ma fun awón eso to won ti gbin ni omi, ati lati ma fun awón eranko ni omi. 

y.

## History
left|thumb|Plaque located at the dam wall gives a short history of the dam.
Ni 1906 ni won bere isewadi boya won le ko idido ti o ma fun awón eranko ati agbe ni omi. Isé. 32 fun 1914 ni awon Ijoba gba pe ki won bere ise. Ni 1909 ni won koko gbe iho ninu odo lati fi mo boya won le se idido si be.

## Àwọn ìtọ́kasí
2009 Angola, Namibia and Zambia floods

**2009 Angola, Namibia and Zambia floods** jẹ́ ì 

ṣẹ̀lẹ̀ ìparun tí ó wáyé ní ìṣẹ̀sẹ̀ bẹ̀re oṣù kẹta ọdún 2009 tí ó sì yọrí sí ikú àwọn tí ó tó ọkàn lè láàdóje tí ó sì tún pa àwọn tí ó tó 445,000 pe.

Ìṣẹ̀lẹ̀ ìkún omi yìí pa ẹ̀yà méje ìlú Namibia lára, ìsòrí mẹ́ta láti Zambia, méjì láti Angola àti apá àwọn ibì kan ní Botswana. Ìṣẹ̀lẹ̀ ìkún omi yìí wó ilé àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibùgbé tí ó sọ àwọn ènìyàn tí ó tọ́ 300,000 di aílà ní ilé lórí. Ìjọba sì kéde àkíyèsi pàjáwìrì ní apá ìwà ọrùn-ùn Namibia tí ìpayà sí wà pé àrùn àjàkálè léè bẹ́ kalẹ̀ ní ìlú yìí.

Àjọ Red cross àti àwọn ìjọba yòókù, wọ́n sì ràn wọ́n lọ́wọ́.

## Àwọn ìtọ́kasí
Roodeplaat Dam

**Roodeplaat Dam** jẹ́ ìdídò tó ńlá tí ó wà ní South Africa lórí Odò Pienaars (tí a tún mọ̀ ní àwọn apá kan tí  ìparí rẹ̀ bí Odò Moretele ati Moreleta Spruit  ), ṣíṣàn tí Odò Ooni, èyítí ó ń ṣàn sí àríwá sí Odò Limpopo . Ìdídò náà jẹ́ ìdààmú monomictic ti ó gbóná pẹ̀lú ìsọ̀dí ìgbóná ìdúróṣinṣin lákòókò ìgbà ooru. 

## Ìlò
Ìdídò Roodeplaat  jẹ́ ìdídò irigéṣọ̀n ní àkọ́kọ́, àti pé láìpẹ́ di olókìkí fún eré ìdárayá. Nígbà míì ó di orísun pàtàkì fún Omi Magalies, ìgbìmọ̀ omi tí ìjọba kan tí ó pèsè omi mímu sí agbègbè ńlá kan ní àríwá ti Pretoria.  Àgbàrá ewu ti ìdídò náà ti wà ní ipò gíga .  

Agbègbè Ìdídò Roodeplaat ní apá kan ńlá tí  ń pọ̀ sí ní iyàrà : agbègbè ti Tshwane, èyítí ó pẹ̀lú Pretoria . Àwọn iṣẹ́ ìtọ́jú omi ìdọ̀tí méjì jẹ́ ìfúńni ìtún omi tí a tọ́jú sí ìdídò náà , tí ó yọrí sì àwọn ipò eutrophic tí ó ga jùlọ ní àfiwé pẹ̀lú àwọn tí ó ní ìrírí ni Hartbeesport Dam . Àwọn ipò wọ̀nyí ti hàn tẹ́lẹ̀ ní àárín àwọn ọdún 1970  kò sì ní ìlọsíwájú.  Àwọn àbájáde tí eutrophication pẹ̀lú àwọn òdòdó tí ewé àti cyanobacteria, àti àwọn máàti ìpọ́n ti hyacinth omi ( *Eichhornia crassipes* ).

Ẹ̀ka ti Àwọn ọ̀ràn Omi 'Ìtọ́sọ́nà Àwọn iṣẹ́ Aláyè Dídára orísun wà ní ilé sí àwọn bèbè ti ìdídò Roodeplaat , nítòsí odi.  Abala yìí jẹ́ ìdúró fún ìbòjúwo orílẹ̀-èdè ti àwọn orísun omi dada ti South Africa.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìkún-omi Mozambique ọdún 2000

**Ìkún omi Mozambique ti ọdún 2000** jẹ́ àjálù ńlá ibi tí ó wáyé ní Osù Kejì àti Oṣù Kẹta ọdún 2000. Àjálù ìkún omi ńlá náà ṣẹlẹ̀ látàrí òjò ńlá tí ó wá nípasẹ̀ Cyclone Leon-Elineléyìí tó ṣẹ̀ fún ọ̀sẹ̀ mẹ́rin léyìí tí ó sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ di aláìnílé lórí. Ó fẹ́rẹ̀ tó àwọn ènìyàn ẹgbẹ̀rin(800) tó kú, tí 1400 km 2 ilẹ̀ ọlóràá ní ìpalára; àti pé ẹgbààwá (20,000) màálù àti óúnjẹ ló ṣòfò. Ó jẹ́ ìkún omi tí ó burújù ní orílẹ̀-èdè Mozambique ní àádọ́ta ọdún sẹ́yìn.  Ìjọba Mozambique pín mílíọ̀nù mẹ́ẹ̀ẹ́dógún dọ́là fún àwọn ọmọ ìlú rẹ̀ láti ṣe àkọọ́lẹ̀ fún ìbàjẹ́ ohun-ìní àti ìpàdánù owó-èrè wọn.

## Ìtàn ojú-ọjọ́
Ní Oṣù Kẹwàá àti Oṣù kọkànlá ọdún 1999, òjò ńlá kan pa Mozambique lára, lẹ́yìn náà ni òmíràn ní Oṣù Kìn-ín-ní ọdun 2000.  Nígbà tó fi máa di ìparí oṣù Kìn-ín-ní ọdún 2000, òjò náà mú kí àwọn odò Incomati, Umeluzi, àti Limpopo kọjá bèbè wọn, tí àwọn apá kan olú-ìlú Maputo sì ń farapa nínú ìkún náà.  Ní Chókwè, Odò Limpopo dé ìpele ìwọ̀n mẹ́fà ( ní ọjó kẹrìnlélógún oṣù kìn-ín-ní, lẹ́ẹ̀mejì ìpele dééde rẹ̀.  Díẹ̀ nínú àwọn agbègbè gba iye òjò ti ọdún kan ní ọ̀sẹ̀ méjì.  Àbájáde ìkún-omi yìí ni a kà pé ó jẹ́ èyí tó burú jùlọ láti pa àwọn orílẹ̀-èdè lára láti ọdún 1951. 

## Ipa
Ní ìparí Oṣù kejì, ìkún-omi yìí ti fa àwọn àlékún nínú àìsàn ibà àti ìgbuuru . Ìkún omi yìí tuń ṣe ìdálọ́wọ́dúró ìpèsè omi, ó sì tún dí ọ̀nà,  pẹ̀lú ọ̀nà òpópónà kéékèèké àríwá-gúúsú tó gé ní àwọn ipò mẹ́ta. Ìkún omi yìí ṣẹlẹ̀ ní àwọn agbègbè tó gbòòrò, èyítí ó ṣe ìpalágbègbèpadà fún àwọn ènìyàn tó tó 220,000,  tí ó sì pa ènìyàn bíi ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀jọ ṣáájú ị̀kọlù Eline. 

Àwọn àpapọ̀ ipa ti àwọn ìkún-omi tí ó ṣáájú wọ̀nyìí àti  ipa ti Eline fi àwọn ènìyàn tó tó 463,000 sílẹ̀ nípò ìpalágbègbèpadà tàbí àìnílélórí,  pẹ̀lú àwọn ọmọ ọdún márùn-ún tàbí tí kò tó bẹ́ẹ̀ tó tó 46, 000 .  Lápapọ̀, àwọn ìkún-omi tí ó ṣáájú yìí àti Eline fa ikú èèyàn bí i 700,  ìdajì ní Chokwe.  pẹ̀lú ìbàjé àti ìpalára tó tó ni $500 million (2000 USD) ní ìfojúwò.  Ìjì-líle àti àwọn ìkún-omi yìí ba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlọsíwáju ètò ọrọ̀-ajé tí Mozambique ṣe dàgbà ní àwọn ọdún 1990 láti òpin ogun abẹ́lé rẹ̀. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Steenbras Dam

**Steenbras Dam** ("STEE-un bruss"), tí a tọ́ka sí bí **Steenbras Lower Dam**, jẹ́ irú omi tí ń já tí ó wà ní àwọn òkè-ńlá Hottentots-Holland, lókè Gordons Bay, ní tòsí Cape Town ní South Africa. Ó jẹ́ ọkàn nínú àwọn ìdídò nlá mẹ́fà tí o jẹ Eto Ipese Omi Western Cape. Ó jẹ́ ohùn ìní Ilu Cape Town ó sì ń ṣe ìránṣẹ́ ní akọkọ láti pèsè omi sí ìlú yẹn. Òdì ìdídò náà jẹ́  gíga àti  gùn ; ó kó àgbará  lórí ìyàn gbé ilẹ̀  tí  nígbàtí ó bá kún.

Ní ọdún 1916 Ìgbìmọ̀ Àwọn Onímọ̀ - ẹ̀rọ tí a yàn làti ṣe ijabọ lórí ètò imú dára omi fún Ilu Cape Town. Ìmọ̀ràn wọn ní èrò Steenbras ètò èyí tí yóò kú fún èyí tí o dábu lé etí odò lórí Odò Steenbras. ìdíbò yíì yóò ní asopọ sí ifiomipamo Molteno nípasẹ̀ ojú èéfín kán ní òkè - ńlá Hottentots Holland àti ọ̀pá gígùn tí ìrìn simẹnti kìlómítà 64. Iṣẹ́ bẹrẹ lórí ẹ̀rọ náà ní ọdún 1918 àti pé wọn parí rẹ lẹhin ọdún mẹ́ta sẹ́yìn. Ètò Steenbras lé pèsè fún Cape Town pẹ̀lú 42 milionu liters tí omi fún ọjọ kan botilẹjẹpe iwọn lílọ àpapọ̀ wá ní agbègbè 29 milionu liters fún ọjọ kan. Lílọ sibẹsibẹ dàgbà ní ìyára àti pé kò pẹ tí gbà náà ní Cape Town si ni ìṣòro ìpèsè omi. Láti yanjú ìbéèrè fún àwọn ìpèsè omi ní àfikún òdì ìdídò Steenbras tí gbé sókè àti pé a gbé ọ̀pá gígùn tí wọn là si ìlú náà. Iṣẹ́ yíì parí ní ọdún 1928. Fún púpọ̀ nínú ìdajì àkọ́kọ́ ti ọgọ́rùn-ún ọdún ogún o jẹ ibí ipamọ akọkọ fún Cape Town ṣùgbọ́n ó jẹ́ ọkàn nínú ọpọlọpọ àwọn ìbídó ti o pèsè omi fún ìlú náà. Agbára eewu ti Steenbras ti wá ní ipò gíga (3).
right|thumb|Máàpù Steenbras Dams àti àwọn agbègbè rẹ̀.
Ìdídò náà wá lórí Odò Steenbras, èyí tí , ní wọ́pọ̀ pẹ̀lú ọpọlọpọ àwọn odo ní ìwọ ọrùn Cape, ní ẹrú èrò fò kékeré àti fífún omi tí dídára ga jùlọ. Orúkọ steenbras ní odò àti ìdíbò náà ń jẹ , a eja endemic sí South Africa.  

Ní ọdún 1977 Steenbras Oke Dam ní a ṣe tààrà ní òkè. Ó tí wá ní lílọ fún Steenbras fifa-fifun-ipamọ hydroelectricity ero èyí tí o ṣe àfikún ìpèsè iná Cape Town nígbà àwọn àkókò ti téńté eletan. 

Ìlú Cape Town n ṣe ìwádìí imú dúró àti igbega òdì láti mú agbára Steenbras Dam pọ si.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àríwá ìwọ̀-oòrùn Áfríkà

**Àríwá ìwọ̀ oòrùn Áfríkà** jẹ́ orúkọ tí wọ́n fi ń pé gbogbo àwọn orílẹ̀ èdè Áfríkà tí ó wà ní agbègbè òkun pupa. Agbègbè yìí wà láàrin Àríwá Áfríkà àti Ìlaòrùn Áfríkà, ó sì tún dé ara Ìho Áfríkà (Djibouti, Eritrea, Ethiopia àti Somalia) àti dé Egypt àti Sudan. Àwọn ènìyàn tí ń gbé ibè láti ìṣẹ̀bányé, wọ́n sì rí egungun àwọn Irúọmọnìyàn àti ti Ọmọnìyàn ayé ìsinsìnyí níbẹ̀. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ibi tí oríṣiríṣi èdè pò sí jù lọ ní àgbáyé.
## O tún le ka
* Ìlaòrùn Áfríkà
* Ìwo Orí ilẹ̀ Áfríkà
* Àríwá Áfríkà

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ashanti to Zulu

***Ashanti to Zulu: African Traditions*** jẹ́ ìwé àwòrán fún àwọn ọmọdé kan tí Margaret Musgrove ko tí Leo àti Diane Dillon sì ya àwórán rẹ̀ ní ọdún 1976. Òun ni ìwé àkọ́kọ́ tí Musgrove kọ, ṣùgbọ́n àwọn Dillons jẹ́ ògbóntarìgì ayaworán, ìwé yìí mú kí wọ́n gba àmì-ẹ̀yẹ Caldecott Medals lé kejì. (Ìwé àkọ́kọ́ tí wọ́n fún wọn ní àmì ẹyẹ yìí fún ni *[[Why Mosquitoes Buzz in People's Ears]]: A West African Tale*.)

Àwòrán mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n àwọn ọmọ Áfríkà ni ó wà nínú ìwé yìí, pẹ̀lú àwọn àkọ́lẹ̀ díẹ̀ tí ó ń ṣàlàyé àṣà àti ìṣe wọn.

Àwọn tó wà nínú ìwé náà ni:

*Ashanti
*Baule
*Chagga
*Dogon
*Ewe
*Fanti
*Ga
*Hausa
*Ikoma
*Jie
*Kung
*Lozi
*Masai
*Ndaka
*Ouadai
*Pondo
*Quimbande
*Rendille
*Sotho
*Tuareg
*Uge
*Vai
*Wagenia
*Xhosa
*Yoruba
*Zulu
 
## Àwọn Ìtọ́kasí
Asafotu

**Ayẹyẹ Asafotu** jẹ́ ayẹyẹ tí wọ́n ma ń ṣe àwọn ènìyàn Ga-Adangbe ní Ghana àti Togo ma ń ṣe lọ́dọọdún. Àwọn **Ada/Dangbe East** náà ma ń ṣe ayẹyẹ **Asafotu,** wọ́n sì ma ń pè ní '**Asafotufiam**'. Ayẹyẹ náà jẹ́ ayẹyẹ àwọn akíkanjú tí àwọn ènìyàn Ga-Dangbe ma ń ṣe láti ọjọ ọjọ́bọ̀ tí ó parí oṣù keje sí ìparí ọ̀sẹ̀ àkọ́kọ́ ní oṣù kẹjọ. Wọ́n fi ń ṣe ajoyọ̀ àwọn ìṣègùn wọn àwọn bàbà ńlá wọn lójú ogun, àti yẹ́ àwọn tó kú lójú ogun sí. Bí wọ́n bá fẹ́ ṣe ayẹyẹ yìí, àwọn ènìyàn a múra nínú aṣọ ogun, wọ́n á sì jà ìjà ọ̀rẹ́dọ́rẹ̀. Ìgbà yí náà ni wọ́n ma ń fi ojú àwọn ọ̀dọ́ kọ̀kan mọ ogun. 

Ayẹyẹ yìí náà ni wọ́n ma ń bẹ̀rẹ̀ kí wọ́n tó ṣe àwọn ayẹyẹ miran tí wọ́n ma ń ṣe ní àárín ìgbà náà.

Ẹ̀ka:Festivals in Ghana
Ẹ̀ka:African culture
Aluminium ní Áfríkà

Àwọn **Aluminium ní Áfríkà** búyọ láti ara àpáta bauxite, wọ́n sì ń rí wọn ní àwọn orílẹ̀-èdè bi Guinea, Mozambique àti Ghana. Guinea ni órílẹ̀ èdè tí ó ń ṣe aluminium jáde jù ní Áfríkà, òun sì tún lọ ṣàgbéjáde òkúta bauxite jùlọ. 

Ọ̀pọ̀lopọ̀ orílẹ̀ èdè ni ó wà nínú títà àti rírà aluminium ní Áfríkà. Àwọn bi:
## [[Cameroon]]

* Ngaoundéré - railhead
* Minim, Martap - Canyon Resources
## [[Ghana]]
* Ghana Bauxite, wọ́n ní ìbásepọ̀ pẹ̀lú Alcan
* Volta Aluminum Company (Valco) 

## [[Guinea]]
* Rio Tinto Alcan
* Compagnie des Bauxites de Guinée (CBG) - ní agbègbè Boké.
* Alumina Company of Guinea, ACG - wọ́n ṣiṣẹ́ ní Friguia bauxite-alumina complex ní Fria
* Societé des Bauxites de Kindia SBK. 
* Global Alumina Products Corporation. 
* Kinia - refinery 
* Sangaredi
*

## [[Mozambique]]
* Mozal - Mozambique aluminium

## [[South Africa]]
* South Africa
## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwùjọ àwọn agbowó òde ní Áfríkà

**** tí a tún mọ̀ sí **Association of African Tax Institutes** (AATI) jẹ́ àwùjọ tí ète wọn jẹ́ láti dá àwùjọ tí àwọn agbowó òde ní Áfríkà ti le se isé papọ̀.

## Ìdá

Stiaan Klue, alága àgbà fún ààjọ SA Institute of Tax Practitioners (SAIT) ni ó mú abá dídá àwùjọ agbowó òde ní Áfríkà kalẹ̀.

Wọ́n dá àwùjọ náà kalẹ̀ nígbà tí wọ́n ṣe ìpàdé olórí àwọn agbowó òde ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní oṣù kẹfà ọdún 2011. Àwọn orílẹ̀ èdè tí ó jẹ́ ara ẹgbẹ́ náà ni South Africa, Nigeria, Liberia, Sierra Leone, Ghana, The Gambia, Côte d'Ivoire, Libya àti Kenya. Sunday Jegede, ààrẹ Chartered Institute of Taxation of Nigeria (CITN) ní wọ́n yàn gẹ́gẹ́ bí ààrẹ àkọ́kọ́ fún ẹgbẹ́ náà. Wọ́n yan igbákejì ààrẹ méjì, ọkàn láti Ghana àti ìkejì láti South Africa. Akápò wọn jẹ́ ọmọ Liberia, akọ̀wé wọn sì jẹ́ ọmọ Côte d'Ivoi naare.

Àwùjọ náà bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní perewu ní oṣù kẹwàá ọdún 2011.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn àjálù àdáyébá ní Nàìjíríà

Àwọn àjálù àdáyébá ní ni orílẹ-èdè Nàìjíríà jẹ́ pàtàkì jùlọ sí ojú-ọjọ́ Nàìjíríà, èyítí a ròyìn pé ó fa ìsonù ẹ̀mi àti àwọn ohun-ìní.  Àjálù àdáyébá lè ṣẹlẹ̀ nípasẹ iṣàn omi, ilẹ̀, àti àwọn kòkòrò, láàrin àwọn mìíràn.  Láti jẹ́ ìpín bí àjálù, o nílò láti wà ní ipa àyíká ti ó jinlẹ̀ tàbí pípàdanù ènìyàn àti pé ó gbọ́dọ̀ já sí ìpàdánù ìnáwó.  Ìṣẹlẹ̀ yìí ti di ọ̀ràn ti ìdẹrúba àwọn olùgbé ńlá ti ngbé ní àwọn agbègbè oríṣiríṣi ní àwọn ọdún àìpẹ.

Nàìjíríà ti pàdé oríṣiríṣi irú ìjábá, èyí tí ó jẹ́ láti inú ìkún omi, ilẹ̀ àti ìparun etíkun, ilẹ̀, ìgbì omi òkun, ìjì líle etíkun, ìjì-iyanrìn, dída epo, eéṣú / kòkòrò àrùn, àti àwọn àjálù mìíràn tí ènìyàn ṣe.  A lè sọ pé orílẹ-èdè tí ó wà lábẹ́ ààbò àti agbègbè tí ó gbòòrò ṣé alábapín sí ṣíṣe àwọn ènìyàn ní pàtàkì ni ìpalára sí àwọn àjálù wọ̀nyí.  Àwọn ewu mìíràn pẹlú àwọn iji erùkù àríwá, èyítí o jẹ́ ìgbàgbogbo láti àwọn ìpínlẹ̀ àríwá sí gúsù;  ńfa àwọn bíbàjẹ́ nípasẹ àwọn idogo nlá tí erùkù àti erùkù láti àwọn àgbègbè wọnyí.  Yìnyín jẹ́ ohun mìíràn, èyítí ó ṣọ̀wọ́n ní àwọn apákan ni Nàìjíríà, èyítí ó fa ìbàjẹ́ àwọn irúgbìn àti àwọn ohun-ìní.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Gariep Dam

**Ìdídò Gariep** wà ní  South Africa, nítòsí ìlú Norvalspont, ó ya agbègbè  Ipinle Ọfẹ àti àwọn agbègbè Ìlà-oòrùn Cape . Ìwúlò àkọ́kọ́ rẹ̀ ni fún ìbomiwuko,ìlò ní ilé àti ilé-iṣẹ́ kódà fún iná-ọba.

## Orúkọ
**Ìdídò Gariep**, lórí ìṣẹ̀dálẹ̀ rẹ̀ ńi ọdún 1971, ni a kọ́kọ́ ti ń pè é ní  Ìdídò **Hendrik Verwoerd** lẹ́yìn Hendrik Verwoerd,tí ó jẹ́ ààrẹ ṣáájú àti lẹ́yìn ọjọ́ kọkànlélógún oṣù karùn-ún ọdún 1961, nígbàtí orílẹ̀-èdè náà yípadà láti Union of South Africa sí Orilẹ-ede South Africa . Síbẹ̀síbẹ̀, lẹ́yìn òpin ẹlẹ́yàmẹ̀yà, wọ́n wòye pé orúkọ Verwoerd kò yẹ. Lẹ́yìn ìfọwọ́sí,́ Orúkọ náà  yípadà sí Gariep ni ọjọ 4 Oṣu Kẹwa Ọdun 1996. *Gariep* jẹ Khoekhoe fun "odò", orukọ atilẹba ti Odò Orange.

## Àwọn àwòrán

Fáìlì:Gariep_dam_overflowing_in_Jan_2011.jpg|Gariep Dam tó kún àkúnwọ́nsílè ní January, ọdún 2011
Fáìlì:Sunset_at_Oviston_Gariep_photo_by_Siloam_Village.JPG|Àsìkò tí oòrùn wọ̀ ní Oviston Nature Reserve, ní apá Gúúsù odò náà.
Fáìlì:GC_Gariep_Dam_(7).JPG|Àmì ajúwèé-ọ̀nà tó kọrí sí odol náà.
Fáìlì:GC_Gariep_Dam_(11).JPG|Àwòrán odò náá
Fáìlì:GC_Gariep_Dam_(14).JPG|Forever Holiday Resort at Gariep Dam


## Àwọn ìtọ́kasí
Driekloof Dam

**Driekloof Dam** jẹ́ apákan kékeré ti Dam Sterkfontein, Ìpínlẹ̀ Ọfẹ, South Africa. Apá kan ti adágún omi Sterkfontein ti yà sọ́tọ̀ lẹ́yìn kíkọ Driekloof Dam, ìfomipamọ́ kékeré yìí ni agbára ti 35.6, papọ̀ pẹ̀lú Kilburn Dam férẹ  ìsàlẹ̀, Driekloof jẹ́ apákan ti Èrò Ibi ìpamọ́ ti Drakensberg ti Eskom àti Tugela-Vaal Water Project, àti pèsè fún tó tó.   ti ìpamọ́ ìtanná ni àwọn fọ́ọmu ti  omi . Omi náà ti fà sí Driekloof lákokò àwọn àkókò lílo agbára orílẹ-èdè kékeré (ní gbogbogbò ní àwọn ìparí ose) àti tu sílẹ padà sí Kilburn nípasẹ mẹ́rin   àwọn olùpìlẹ̀ṣẹ̀ tọ́báìnì ni àwọn àkókò ìbéèrè ẹlẹ́tíríkì gíga.

Ètò náà ń ṣiṣẹ́ lọ́nà tí fífi àwọ̀n pọ̀ tó /annum da lórí wiwà omi ní apeja Tugela (Woodstock Dam) àti ìwúlò fún àfikún ni wiwà Vaal Dam.

Driekloof Dam ni a fún ní àṣẹ ní ọdún 1979, ní agbára ti , àti agbègbè ojú ti , odi Dam jẹ́ mítà  gíga.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ènìyàn Lubimbi

Àwọn ènìyàn **Lubimbi** wà ní oríṣiríṣi ní Africa, pàápàá jùlọ ní gúúsù Áfríkà. Àwọn orílẹ̀ èdè tí wọ́n pọ̀ sí South Africa, Zimbabwe, Mozambique, Zambia, Democratic Republic of Congo, Tanzania àti Uganda.
## Ìtàn
The Lubimbi jẹ́ ọmọ ìran kan, ìran Mhlabawadabuka ọmọ Gasa àti àti arákùnrin Manukuza's [Soshangane]. Mhlabawadabuka ni ó dá ìran Lubimbi kalẹ̀, ó sì gbìyànjú láti gba òmìnira nípa dídá ẹ̀yà rẹ̀ kalẹ̀. Ìjàpadà Iẹ́lẹ̀ láàrin òun àti Manukuza [Soshangane], èyí mú kí wọ́n lé Manukuza kúrò láàrin wọn. Ó padà dara pọ̀ mọ́ Zwangendaba àti àwọn ọmọlẹ́yìn rẹ̀ tó kù, wọ́n sì lọ kalẹ̀ sí pẹ̀tẹ́lẹ̀ Zambezi níbi tí wón ti padà pínyà ní ọdún 1834.
## Ọ̀rọ̀ ajé
Ọ̀rọ̀ ajé Lubimbi  dá lórí isẹ́ àgbè, àgbàdo sì ni oúnjẹ tí wọ́n ń gbìn jù. Wọ́n tún ma ń ṣe àáké àti ọkọ̀ ojú omi.

## Àṣà wọn
Àwọn ènìyàn Lubimbi ní ìmò àti ìyẹ́sí púpò fún àwọn baba ńlá wọn, wọ́n gbàgbọ́ pé oníṣègùn Ìbílẹ̀. Ayaba Ntombazi, ìyàwó Langa kaXaba àti ìyá Gasa jẹ́ Babaláwo Dókítá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
National Museum fún orin (Burkina Faso)

**National Museum fún orin Music** jẹ́ musíọ́mù kan tí ó wà ní Ouagadougou, (Burkina Faso), ó wà ní Oubritenga Avenue ní ìwọ̀ oòrùn ilé-ìwé Phillipe Zinda Kabore.  

Ibi tí ó jẹ́ ilé tẹ́lẹ̀rí fún àwọn Association for the Development of African Architecture and Urban Planning (ADAUA) ni wọ́n padà sọ di Musíọ́mù. Ilé náà wà ní àárín ìlú, ó sì jẹ́ ibi tí àwọn ará ìlú le tètè dé.

Àwọn òun èlò orin bi aerophones, membranophones, idiophones àti chordophones tí ó ti fẹ́ ma párẹ́ ni ó wà níbẹ̀. Àwọn oun èlò orin yìí jẹ́ èyí tó kù nínú irú wọn. Àwọn míràn nínú wọn sì ti lé ní igba ọdún. 

Parfait Z. Bambara ni olórí musíọ́mù náà.
Ouagadougou Cathedral

thumb|Cathedral Ouagadougou
**Ouagadougou Cathedral** () jẹ́ cathedral ti ìjọ Roman Catholic Archdiocese ti Ouagadougou ní Ouagadougou, olú ìlú Burkina Faso. Apostolic vicar Joanny Thévenoud ni ó kọ́ ìjọ náà láàrin àwọn ọdún 1930s, nígbà tí àríwá Áfríkà sì wà lábẹ́ ìdarí orílẹ̀ èdè France, wọ́n sí ilé ìjọsìn náà ní ọjọ́ kàndínlógún oṣù kínní ọdún 1936, lẹ́yìn tí wọ́n fi ọdún méjì kọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Bùrkínà Fasò
Òmìnira ilẹ̀ Áfríkà

thumb|Àfiwé bí àwọn orílẹ̀-èdè Áfríkà ṣe gba òmìnira láàrin ọdún 1950 sí 2011
**** jẹ́ ǹkan tí ó ṣẹlẹ̀ láàrin àwọn ọdún 1950s sí 1975 nígbà Cold War, tí ọ̀pọ̀lopọ̀ orílẹ̀ èdè sì gba òmìnira. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ló mú wàhálà àti àìsimin dání, díè nínú wọn ni Mau Mau rebellion ní British Kenya, Algerian War ní French Algeria, Congo Crisis ní Belgian Congo, Angolan War of Independence ní Portuguese Angola, Zanzibar Revolution ní Sultanate of Zanzibar, àti Ogun Abele Nàìjíríà tí Biafra àti ìjọba Nàìjíríà jà.
## Bí àwọn orílẹ̀-èdè náà ṣe gba òmìnira
Tábìlì yí sọ bí àwọn orílẹ̀ èdè méjìdínlógọ́ta ṣe gba òmìnira.
} Gambia Colony and Protectorate
 | 18 February 1965
 | Dawda Jawara
 | -
|-
 | 40
 | **'<br />
 | 
 | ''11 November 1965''
 | ''[[Ian Smith]]''
 | ''[[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence]]''
|-
 | 41
 | 
 |  [[Bechuanaland Protectorate]]
 | 30 September 1960 – 1966
 | [[Seretse Khama]]
 | -
|-
 | 42
 | 
 |  [[Basutoland]]
 | 4 October 1966
 | [[Leabua Jonathan]]
 | -
|-
 |43
 | 
 |  [[British Mauritius|Mauritius]]
 | 12 March 1968
 | [[Seewoosagur Ramgoolam]]
 | -
|-
 | 44
 | 
 | [[Eswatini#British indirect rule over Swaziland (1906–1968)|Swaziland]]
 | 6 September 1968
 | [[Sobhuza II]]
 | -
|-
 | 45
 | 
 |  [[Spanish Guinea]]
 | 
 | 12 October 1968
 | [[Francisco Macías Nguema]]
 | -
|-
 | 46
 | 
 |  [[Portuguese Guinea]]
 | rowspan=3 | 
 | 24 September 1973 <br>10 September 1974 (recognised)<br>5 July 1975
 | [[Luís Cabral]]<br>[[João Bernardo Vieira]] <br>[[Aristides Pereira]]<br>[[Pedro Pires]]
 | [[Guinea-Bissau War of Independence]]
|-
 | 47
 | 
 |  [[Portuguese Mozambique]]
 | 25 June 1975
 | [[Samora Machel]]
 | [[Mozambican War of Independence]]
|-
 | 48
 | 
 |  [[Portuguese Cape Verde]]
 | 5 July 1975
 | [[Aristides Pereira]]
 | [[Guinea-Bissau War of Independence]]
|-
 | 49
 | 
 |  [[History of the Comoros#Colonial rule|French Comoros]]
 | 
 | 6 July 1975
 | [[Ahmed Abdallah]]
 | [[1974 Comorian independence referendum]]
|-
 | 50
 | 
 |  [[Portuguese São Tomé and Príncipe]]
 | rowspan=2 | 
 | 12 July 1975
 | [[Manuel Pinto da Costa]]
 | -
|-
 | 51
 | 
 |  [[Portuguese Angola]]
 | 11 November 1975
 | [[Agostinho Neto]]
 | [[Angolan War of Independence]]
|-
 | 52
 | 
 |  [[History of Seychelles#British rule|Crown Colony of the Seychelles]]
 | 
 | 29 June 1976
 |[[James Mancham]]
 | -
|-
| 53
| 
|  [[French Territory of the Afars and the Issas]]
| 
| 27 June 1977
| [[Hassan Gouled Aptidon]]
| [[1977 Afars and Issas independence referendum]]
|-
 | 54
 | **'
|  Spanish Sahara Southern Provinces   Western Tiris
 |  Mauritania 
| 27 February 1976*independence not yet effectuated*
 | El-Ouali Mustapha Sayed*[[Mohamed Abdelaziz (Sahrawi politician)|Mohamed Abdelaziz]]*
 | Western Sahara War*[[Western Sahara conflict]]*
|-
|55
|
|
|
|October 27, 1966 (de jure)21 March 1990
|Sam Nujoma
|U.N. Security Council Resolution 269
South African Border War
|-
|}

## Àwọn Ìtọ́kasí
2008 Namibia Floods

**Àgbàrà omi Nàmíbíà ti ọdún 2008** wáyé ní ìbẹ̀rẹ̀ Fẹ̀búárì 2008, èyí tí ó fa àgbàrà òjò nla fún bii Àádọ́ta ọdún.. Àgbàrá òjò náà pa ènìyàn tó ń lọ bíi méjìleníaadorin ní ìbẹ̀rẹ̀ oṣù kẹta,pẹ̀lú àpàpọ̀̀ èniyàn tó lé ní 65,000 tí wón farapa, ní àgbègbè Omusati, Oshikoto, Oshana, Ohangwena àti Çarpıcı. Namibia Red Cross ran bí Ọ̀ọ́gọ̀rín ènìyàn lówó. Èrò lapoju àti àìní ìmọ́tótó ló fa aìmójútó ní Káàmpù. 

Ọ̀gọ̀rọ̀ èniyàn tó wà ní kám̀pú náà ṣàkóbá bá ètò-ìlera ní ibẹ̀, ìtànkálẹ̀ àrùn ibà sì wáyé, èyí tí wọ́n kéde ní oṣụ̀ kẹta. Ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹta, àjọ United Nations Office for Outer Space Affairs ké sí International Charter for "Space and Major Disasters".

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Nàmíbíà
Àtòjọ àwọn agbègbè ní Áfríkà

[thumb|Agbègbè márùn-ún tó wà ní Áfríkà gẹ́gẹ́ bí àjọ [United Nations geoscheme for Africa ṣe fi léde]]
[thumb|àwọn [àgbègbè márùn-ún Africa Union.]]
[thumb|àgbègbè márùn-ún [Confederation of African Football.]]

Orílẹ̀ Áfríkà pín sí agbègbè ńlá márùn-ún, àgbègbè márùn-ún nínú rẹ̀ sì wà ní sub-Saharan Africa.
## Àtòjọ àwọn àgbègbè ní Áfríkà
Agbègbè márùn-ún gẹ́gẹ́ bí àjọ UN ṣe fi léde ni:

* **[[Àríwá Áfríkà]]**
* **[[Sub-Saharan Africa]]**
** **[[Ìlaòrùn Áfríkà]]**
** **[[Àrin Áfríkà]]**
** **[[Apágúúsù Áfríkà]]**
** **[[Ìwọòrùn Áfíríkà]]**

## Àwọn Ìtókasí
Àwọn agbègbè African Union

[thumb|250x250px|Àwọn àgbègbè AU:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />Note that the African Union includes the [African diaspora as a region and that Ceuta and Melilla in North Africa are part of Spain.]]
African Union (AU) pín àwọn orílẹ̀ èdè tó jẹ́ ara rẹ̀ sí márùn-ún. Wọ́n ti ka àwọn ọmọ Àwùjọ Áfríkà, èyí tó jẹ́ àwọn ọmọ Áfríkà ṣùgbọ́n tí wọn ń gbé ní orílẹ̀ míràn bi Amẹ́ríkà, Australia, Asia, àti Europe, gẹ́gẹ́ bi àgbègbè Africa Union kẹfà.
## Àtòjọ àwọn agbègbè Africa Union
### Àríwá

### Gúúsù

### Ìlà oòrùn

### Ìwọ̀ oòrùn

### Àríwá

## Àwọn Ìtókasí
Àwọn orílẹ̀-èdè tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ African Union

right|thumb|Àwọn Orílẹ̀ ède tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ AU ni àwọn tí wọ́n kùn ní àwọ̀ ewé

Àwọn Orílẹ̀ ède márùnléládọ́ta ni wọ́n jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ African Union (AU). AU jẹ́ ègbé tó rọ́pòOrganisation of African Unity (OAU), àyè sì ṣí ní AU láti gba àwọn tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ OAU.

Nígbà tí ó ṣe ma di ọdún 2017, àjọ AU ti dé gbogbo orílẹ̀ èdè ní Áfríkà, yàtò sí àwọn ilẹ̀ Spanish North Africa ti Ceuta, Melilla, àti Vélez de la Gomera.Iye olùgbé àwọn orílẹ̀ èdè AU jẹ́ 1,068,444,000 (ní ọdún 2013)
## Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Africa Union

## Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Africa Union tẹ́lẹ̀

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ìyípadà ojú-ọjọ́ ní South Áfíríkà

[thumb|Climate change will impact agriculture in South Africa (trellised vines in [Stellenbosch)]]
Ìyípadà ojú-ọjọ́ ní South Africa ń yọrí sí àwọn ìwọn òtútù tí ó pọ̀ si àti ìyípadà ọjọ́.  Ẹ̀rí fi hàn pé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́ tó burú jáì túbọ̀ ń di olókìkí nítorí ìyípadà ojú ọjọ́. Èyí jẹ́ ǹkan ìdàmú pàtàkì fún àwọn ọmọ orílẹ-èdè South Africa nítorí ìyípadà ojú-ọjọ́ yóò ní ipa lórí ipò gbogbogbò àti àlàfíà ti orílẹ-èdè náà, fún àpẹẹrẹ pẹ̀lú n ṣàkíyèsí àwọn orísun omi.  Gẹ́gẹ́ bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹyà mìíràn ti àgbáyé, ìwádìí ojú-ọjọ́ fihàn pé ìpénijà gidi ni South Africa ní ìbátan díẹ̀ síi si àwọn ọran àyíká jù àwọn ìdàgbàsókè. Ipá tí ó lágbára jùlọ yóò jẹ́ ìfọkànsí ìpèsè omi, èyítí ó ní àwọn ipá nlá lórí èka iṣẹ́-ogbin. Àwọn ìyípadà àyíká tí ó yàrá jẹ́ àbájáde ni àwọn ipá tí ó hàn gbangba lórí agbègbè àti ìpele àyíká ni àwọn ọnà oríṣiríṣi àti àwọn ààyè, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú dídára afẹ́fẹ́, sí ìwọn òtútù àti àwọn ìlànà ojú ojo, dé ọ̀dọ ààbò oúnjẹ àti ẹrù àrùn.

Àwọn ipá oríṣiríṣi tí ìyípadà ojú-ọjọ lórí àwọn àgbègbè ìgbèríko ni á níretí láti pẹ̀lú: ogbele, ìdínkù àwọn orísun omi àti ìpínsíyeleyele, ogbara ilé, ìdínkù àwọn ọrọ̀-ajé aláròjé àti ìdínkù àwọn iṣẹ́ àṣà.

South Africa ṣe alábapín àwọn itujáde  emissions tí ó jẹ́ emitter 14th ti  Lókè àpapọ̀ àgbáyé, South Africa ní àwọn tóònù 9.5 ti àwọn itujáde emissions per capita ní 2015. Èyí wà ní apákan nlá nítorí ètò agbára rẹ̀ ti ó gbẹ́kẹ̀lé èédú àti epo. Gẹgẹ bí apákan tí àwọn àdéhùn àgbáyé rẹ̀, South Africa ti ṣe àdéhùn láti gba àwọn itujáde láàrin 2020 ati 2025.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kel Ahaggar

**Kel Ahaggar** (Berber: ⴾⵍ ⵂⴴⵔ) (trans: "àwọn ènìyàn Ahaggar") ni àwọn ẹ̀yà Tuareg kan tí wọ́n gbé ní àwọn òkè Hoggar (àwọn òkè Ahaggar) ní orílẹ̀ èdè Algeria. Àwọn apìtàn gbàgbọ́ pé matriarch Tin Hinan ni ó dá ẹ̀yà náà kalẹ̀, ibojì rẹ̀ wà ní   Abalessa. Wọ́n dá kalẹ̀ láàrin ọdún 1750. Ẹ̀yà náà ni agbára lọ́wọ́ ara wọn, kí ó tó di ọdún 1977, nígbà tí ìjọba Algeria gba agbára lọ́wọ́ wọn. 

Èdè ẹ̀yà náà ni  *[[Tahaggart language|Tahaggart]]*.
Àwọn ènìyàn Mucubal

[right|thumb|Obìnrin ará Mucubal kan lẹ́gbẹ̀ẹ́ [Virei, Angola ní ọdún 2011]]
Àwọn **ènìyàn Mucubal**  (tí a tún mọ̀ sí **Mucubai**, **Mucabale** tàbí **Mugubale**) jẹ́ ara àwọn ènìyàn Herero ní apá gúúsù Angola. Bí àwọn Masai tí wọ́n bá tan, isẹ́ dídá Màlúù àti Iṣẹ́ àgbẹ̀ ni wọ́n ń ṣe. Ilẹ̀ wọn wà ní Asálẹ̀ Namib, òkè Serra da Chela  sì ni ó wà ní Àríwá wọn tí Odò Cunene sì wà ní gúúsù wọn.

Àwọn ènìyàn Mucubal kìí wọṣọ púpọ̀, wọ́n sì ma ń mú àdá tàbí òkò dání lọ ibi tí wọ́n bá ń lọ. Àwọn ènìyàn mọ àwọn Mucubal fún ẹ̀mí tí wọ́n ní, wọ́n le sá eré tí ó tó  ní ọjọ́ kan.

Ní àwọn ọdún 1930s, àwọn Portuguese sọ pé wọ́n pọ̀ tó ẹgbẹ̀rún márùn-ún, wọ́n sì gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilẹ̀ Portugal. Láàrin ọdún 1939 sí 1943, àwọn ọmọ ológun Portuguese bẹ̀rẹ̀ sì ń dójú ìjà kọ àwọn pẹ̀lú afisùn pé wọ́n jẹ́ ọlọ́tẹ̀ àti olè màálù, ìjà náà pa tó ará Mucubal ọgọ́rùn-ún. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Portuguese Angola

**Portuguese Angola** jẹ́ o Angola nígbà tí wọ́n wà lábẹ́ ìjọba Portuguese ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Áfríkà. Orúkọ ko rẹ̀ títí di ọdún 1951 ni **Portuguese West Africa** (tàbí **State of West Africa**).

Ní ṣẹ́ntúrì ogún ni Ìjàdù fún Áfríkà ni àwọn alágbara ní Europe tó kó gbogbo ìlú náà lẹ́rú.
## Ìtàn
Portuguese jọba lórí Angola láàrin ìgbà tí Diogo Cão jọba ní ọdún 1484 títí ti osù kọkànlá ọdún 1975. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ǹkan ni ó ṣẹlẹ̀ láàrin ọgọ́rùn-ún márùn-ún ọdún yìí. 

### Ìgbà tí wọ́n ko wọn lẹ́rú

Angola ò tí sí nígbà tí Diogo Cão àti àwọn tó kù rẹ̀ dé Ìjọba Kongo ní ṣẹ́ńtúrì kẹ̀ẹ́dógún. Ibi tí Angola wà lọ́wọ́ lọ́wọ́ jẹ́ ibi tí oríṣiríṣi àwọn ẹ̀yà àti ènìyàn wà nígbà náà. Ète àwọn ará Portugal nígbà náà ni láti kó ẹrú. Wọ́n sì ní ìbásepọ̀ tó da pẹ̀lú àwọn adarí àti òtòkùlú ìjọba Kongo, wọ́n fi ẹ̀sìn Kristẹ́nì lọ̀ wọ́n, wọ́n sì kọ́ wọn ní èdè Portuguese, wọ́n tún jé kí wọn jẹ àwọn ànfàní ọkọ òwò ẹrú tí wọ́n ń ṣe. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀yà Bishari

Àwọn **Bishari** (, tàbí , romanized: ; Beja: ) jẹ́ ẹ̀yà kan tí ó gbé ní apá Àríwá ìlà oòrùn Áfríkà. Wọ́n wà lára àwọn ènìyàn Beja. Yàtò sí èdè Arabic tí wọ́n ń sọ, àwọn ènìyàn Bishari tún ń sọ Beja language, èdè tí ó jẹ́ ara àwọn ìdílé Afroasiatic.

[thumb|263x263px|Àwòrán àwọn ará Bishari tí [Gabriel Lekegian|G. Lekegian, c. yà ní ọdún 1895]]
## Ibi tí wọ́n gbé
Àwọn ẹ̀yà Bishari gbé ní Asálẹ̀ Nubian ní Sudan àti apá Gúúsù Egypt. Wọ́n gbé ní Atabai (tàbí Atbai) láàrin Odò Nile àti Red Sea, àríwá Amarar àti gúúsù ibi tí àwọn ènìyàn Ababda wà, láàrin asálẹ̀ Nubian àti pẹ̀tẹ́lẹ̀ Nile, ibẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òkúta àti àpáta.

Iye àwọn tó jẹ́ ẹ̀yà náà tó ẹgbẹ̀rún méjìlélógójì (42,000).
## Èdè
Èdè abínibí awọn ẹ̀yà Bishari ni èdè Beja. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè ní ìdílé Afroasiatic. Àwọn Beja tí ó tún ń gbé ní orílẹ̀ èdè Sudan ń sọ èdè Sudanese Arabic.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Emirate of Say

**Emirate of Say** jẹ́ ilẹ̀ Mùsùlùmí kan tí Alfa Mohamed Diobo, adarí Qadiriyya Sufi kan dá kalẹ̀ ní ọdún 1825, Mohamed wá sí Say àti Djenné ( ni Mali) ní ọdún 1810. Bí ó tilè jẹ́ pé Diobo kìí ṣe akọ́gun wọ̀lú, ó sì láṣẹ lórí **Say** nítorí pé ó jẹ́ Alfa àti pé ó wà lára àwọn tí ó dà àbò bo Sokoto Empire, tí àlùfáà Qadiriyya Sufi, Usman Dan Fodio kalẹ̀.

Nígbà tí ó sì gbajúmọ̀, emirate of *Say* jẹ́ ibi tí àwọn ènìyàn mọ̀ láti Gao dé Gaya gẹ́gẹ́ bi ibi tí wọn ti ń kó nípa ẹṣin Islam. Àwọn adarí ìlú *[[Say, Niger|Say]]* láti ọdún mọ́dún jẹ́ àwọn ìran Diobo. Àwọn ni; **Alfa Mohamed Diobo** (1825—1834), **Boubacar Modibo** (1834–1860), **Abdourahman** (1860–1872),
**Moulaye** (1872–1874), **Abdoulwahidou** (1874–1878), **Saliha Alfa Baba** (1878–1885), **Amadou Satourou Modibo** (1885—1893), **Halirou Abdoulwahabi** (1893—1894).

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìtàn ilẹ̀ Áfríkà
Ìjọba Mbata

**Ìjọba Mbata** jẹ́ orúkọ tí wọ́n ń pe ìjọba Bantu kan ní àríwá Mpemba Kasi, kí wọ́n tó dà wọ́n pọ̀ mọ́ Ìjọba Kongo ní ọdún 1375 CE.

Gégé bí arobá, wọ́n dá ìjọba  Kongo kalẹ̀ nígbà tí Nima a Nzima fẹ́ Luqueni Luansanze, ọmọ Nsa-cu-Clau, olóyè àwọn ènìyàn Mbata. Ìgbéyàwó wọn sọ ìbásepọ̀ àárín Mpemba Kasi àti àwọn ènìyàn Mbata, ìbásepọ̀ yìí ni ó jẹ́ Ìpìlẹ̀ dídá ìjọba Kongo. Nima a Nzima àti Luqueni Luansanze, wọ́n ní ọmọ tí ó ń jẹ́ Lukeni lua Nimi, òun ni ó padà di ẹni àkọ́kọ́ láti di Mutinù (ọba) 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Cinithian

*Cinithians*' jẹ́ àwọn ẹ̀yà Berber ní Àríwá Áfríkà, tí wọ́n gbé níbi tí Algeria wà ní òde òní.

Ọ̀pọ̀lopọ̀ àwòrán àti àkọ́lẹ̀ ni ó jẹri sì pé wọ́n gbé ní ibẹ̀. Ní ẹgbẹ́ Githis, ní gúúsù Tunisia, wọ́n ṣe ère láti yẹ́ ìjọba Roman àti Memmius Pacatus sí. Àwọn onítàn gbàgbọ́ pé Memmius ni adarí ẹ̀yà Cinithians, òun sì ni ẹni àkọ́kọ́ nínú ìdílé rẹ̀ láti di Sẹ́nátọ̀.

Ní ègbẹ́ ìletò àwọn Sitifis, àkọlẹ̀ míràn tún wà nípa àwọn ẹ̀yà Cinithians.

Onítàn Cornelius Tacitus tún sọ nípa wọn pé wọ́n jẹ́ "...orílẹ̀ èdè tí kò ní ẹ̀gàn rárá".

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ogun Porédaka

**Ogun Porédaka** (ọjọ́ kẹtàlá oṣù kọkànlá ọdún 1896) jẹ́ ìjà tí ó ṣẹlẹ̀ láàrin àwọn ogun Fránsì àti àwọn ọmọ ogun Imamate of Futa Jallon, tí àwọn ọmọ ogun Fránsì sì ségun àwọn tí ó kù lára àwọn ọmọ ogún Jallon. Lẹ́yìn ìjà yí, wọ́n fi tipátipá da Fouta Djallon mọ́ ìjọba Senegambia.
## Ìṣẹ̀lẹ̀ tó fa ìjà
Ní ọdún 1890 Bokar Biro ṣe ọ̀tẹ̀ lòdì sí ìjọba nípa pípa ẹ̀gbọ́n rẹ̀ tí ó ó sì fi àwọn tí ó jẹ́ olóòótọ́ si sí ìjọba. Èyí fa ìjà fún ìjọba tí ó sì mú kí wọ́n lé Bokar Biro fún ìgbà díẹ̀ kí ó tó padà débẹ̀. 
Orílẹ̀ ède Fránsì gbìyànjú láti dá sí ìjà wọn ṣùgbọ́n àwọn Jallon fi ọ̀nà ẹrú bá wọn lọ̀.
## Ìjà
Ní àsìkò òjò ní ọdún 1896, orílẹ̀ èdè Fransi rán àwọn ọmọ ogun láti Senegal, Guinea àti ní Sudan, gbogbo wọn sì parapò ní Futa Jallon. Owó àwọn ọmọ ológun Fransi tẹ Timbo ní ọjọ́ kẹta oṣù kọkànlá ọdún 1896. Bokar Biro gbìyànjú láti ro àwọn olóyè láti rán lọ́wọ́ nínú lòdì sí Fransi ṣùgbọ́n akitiyan rẹ̀ já sí pàbo.

Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kọkànlá ọdún 1896, àwọn ọmọ ogun Bokar Biro jà pẹ̀lú àwọn ọmọ ogun Fransi ní Porédaka. Àwọn ọmọ ogun Fransi àti Fulbe(tí arákùnrin rẹ̀, Umaru Bademba Barry jẹ́ olórí wọn) . Gẹ́gẹ́ bí akéwì kan ṣe sọ, Bokar Biro kò sá lójú ogun, ṣùgbọ́n ìbon ni wọ́n fi pá.
Bokar Biro's son died with him.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn ní Somaliland

Òfin tí ó ń dáàbò bo Ẹ̀tọ́ àwọn ènìyàn ní Somaliland wà ní orí kínní, ẹsẹ kẹta ìwé òfin wọn Somaliland. Somaliland jẹ́ ìpínlẹ̀ Olómìnira ní Ìho Áfríkà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àjọ àgbáyé kà wọ́n gẹ́gẹ́ bi ara orílẹ̀ èdè Somalia. 

Amnesty International tí sọ lòdì lọ́pọ̀lọpọ̀ ìgbà sí dídá ọjọ́ ikú àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ tí ti àwọn ènìyàn mọ́ ẹ̀wọ̀n tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní Somaliland.

Ní Oṣù Kínní ọdún 2007, ìjọba kó àwọn akọ̀wé àti oníròyìn ìwé ìròyìn *Haatuf*  kan nítorí pé wọ́n "ba orúkọ ìdílé ààrẹ jẹ́" nítorí pé wọn kọ nípa ìwà jẹ gúdú jerá wọn nínú ìròyìn. Lẹ́yìn ìgbà tí ọ̀pọ̀lopọ̀ àwọn ọmọ ìlú dá sí ọ̀rọ̀ náà, ìjọba Somaliland fi àwọn oníròyìn náà kalẹ̀ lẹ́yìn ọjọ́ mẹ́fà lé lọ́gọ́rin ní ẹ̀wọ̀n.  

Ní ọdún 2009, Freedom House ṣe àbájáde àwọn àwọn ǹkan àìtó tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní Somaliland: ìwà jẹ gúdú jerá, ìwà àìtó sí àwọn oníròyìn, fifi òfin de ìwàásù tí ki ń ṣe nípa Islam, àti fífi òfin de ìwóde.
## Òfin
Ó ṣe lòdì sí òfin Somaliland láti fowó sí sísọ Somaliland di ara Somalia, tàbí láti wọ Àsìá ilẹ̀ Sòmálí, Ìwé òfin Somaliland ọdún 2001, sọ wípé Somaliland tí gba òmìnira lọ́wọ́ Somalia.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Centre International des Civilisations Bantu

Àjọ **Centre International des Civilisations Bantu** (**CICIBA**) àjọ ìbílè tí ó wà ní Libreville, Gabon. Wọ́n da kalẹ̀ lábé ìdarí Ààrẹ Gabon Omar Bongo ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kínní, ọdún 1983, wọ́n sì da àjọ náà kalẹ̀ láti kọ́ nípa àwọn ènìyàn Bantu.
 
Ní ọdún 2012, wón kéde pé wọ́n ma tún ilé tí àjọ náà ń lò kọ́, lẹ́yìn tí wọ́n pá tì ní 1988 nítorí àìsówó.

Àwọn orílẹ̀ èdè tí ó jé ara àjọ náà ni: Angola, Cameroon, Central African Republic, Comoros, Republic of the Congo, Democratic Republic of Congo, Equatorial Guinea, Gabon, Rwanda, São Tomé and Príncipe, and Zambia.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹ̀dè Lyélé

**Èdè Lyélé language** (Lele) jẹ́ èdè kan tí wọ́n ń sọ ní agbègbè Sanguié ní orílẹ̀ èdè Burkina Faso, àwọn tó ń sọ èdè náà tó ọ̀kẹ́ mẹ̀fà àbọ̀ (130,000), orúkọ tí wọ́n ń sì ń pe èdè yìí ni Lyéla, Léla, Gourounsi tàbí Gurunsi. Wọ́n ń só ní ìlú Réo, Kyon, Tenado, Dassa, Didyr, Godyr, Kordié, Pouni àti Zawara. Àwọn míràn tún ń pe èdè náà ní Gurunsi. Lyélé jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè SVO.
## Àwọn lẹ́tà áfábẹ́tì wọn

Wọ́n ma ń lọ àwọn àmì sí ara Áfábẹ́tì Lyele láti fi ṣe Ìyàtọ̀ láàrin ọ̀rọ. Ohùn òkè àti ìsàlẹ̀ ní àmì ṣùgbọ́n ti àárín kò ní.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Lyélé
Talansan

**Talansan** jẹ́ ibi tí àwọn Mùsùlùmí marabout ti ja ogun kan ní Futa Jallon, níbi ti a mọ̀ sí Guinea ní ayé òde òní, àwọn ogun Mùsùlùmí borí, ogun yí sì wà lára ìdí tí wọ́n fi dá ẹgbẹ́ ọmọ ogun Imamate of Futa Jallon kalẹ̀.

Àwọn adarí méjì ní agbègbè náà ló lòdì sí *[[marabout]]*, wọn kò fẹ́ yí padà sí Islam. Talansan wà ní ìlà-oòrùn Timbo àti ní etí Odò Bafing. Gẹ́gẹ́ bí àṣà wọn, àwọn ọmọ ológun Mùsùlùmí ọ̀kan dín ní ọgọ́rùn(99) ségun àwọn alátakò tí iye wọn pò tó ìlọ́po mẹ́wàá àwọn ogun Mùsùlùmí, wọ́n sì pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn. 
Síbẹ̀ síbẹ̀, àwọn ènìyàn ibẹ̀ sì kọ̀ láti yí padà sí Mùsùlùmí, pàápàá jùlọ, àwọn adaran Fulbe. Wọ́n bẹ̀rù pé àwọn *marabouts* ma lo ẹ̀sìn yí láti fi jẹ gàba lórí wọn.

Àwọn mìíràn gbàgbọ́ pé ìjà náà ti bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 1727&nbsp;AD (1140&nbsp;AH), nígbà tí ogun *jihad ṣẹlẹ̀*. Àwọn míràn sọ pé ó ṣẹlẹ̀ ní ọdún 1747 tàbí 1748, lẹyìn ìjà púpò fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún.

## Àwọn Ìtọ́kasí
**Ìtọ́kasí nínú ìwé** 

**Ìtọ́kasí lórí ẹ̀rọ ayélujára** 

*
*
*
*
*
*
*
*

Ẹ̀ka:History of Guinea
Ẹ̀ka:Fula history
Opha Pauline Dube

**Opha Pauline Dube** tàbí **Pauline Dube** (tí a bíi ní ọdún 1960) jẹ́ onímọ̀-jìnlẹ̀ àyíká Botswanan àti ọ̀jọ̀gbọ́n Alábaṣepọ̀ ní Sakaani ti Ìmọ Àyíká ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Botswana. Ó ṣe àkọ́we Ijabọ Àkànṣe IPCC lórí Imurugba Àgbáyé tí 1.5 °C.  Ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn onímọ̀-jìnlẹ̀ mẹ́ẹ̀dógún tí ó ṣẹ̀dá Ìròyìn Ìdàgbàsókè Alágberò Àgbáyé ti 2023 fún àwọn United Nations.

## Àtòjọ àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

* 2007: Co-recipient of the International Nobel Peace Prize Certification
* 2018: "International Alumni of the Year" in the University of Queensland’s annual Alumni Awards
* 2019: Listed in the top 100 "World's Most Influential People in Climate Policy"

## Àṣàyàn ìwé àtẹ̀jáde rẹ̀

* Allen, M.R., O.P. Dube, W. Solecki, F. Aragón-Durand, W. Cramer, S. Humphreys, M. Kainuma, J. Kala, N. Mahowald, Y. Mulugetta, R. Perez, M.Wairiu, and K. Zickfeld, 2018. Framing and Context. In: ''Global Warming of 1.5°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty'' [Masson-Delmotte, V. *et al*. (eds.)]. In Press.
* Maru, Y.T., M.S. Smith, A. Sparrow, P.F. Pinho, O.P. Dube, 2014. A linked vulnerability and resilience framework for adaptation pathways in remote disadvantaged communities. *Global Environmental Change*, 28, 337–350. 
* Dube, O.P., 2009. Linking fire and climate: interactions with land use, vegetation, and soil. *Current Opinion in Environmental Sustainability*, **1** (2), 161-169. 
* Fischlin, A., G.F. Midgley, J.T. Price, R. Leemans, B. Gopal, C. Turley, M.D.A. Rounsevell, O.P. Dube, J. Tarazona, A.A. Velichko, 2007. Ecosystems, their properties, goods, and services. In: ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.'' [Parry, M.L. *et al*. eds.]. Cambridge University Press, Cambridge, 211-272.

## Àwọn Ìtọ́kasí
2001 United Nations Climate Change Conference

**Àpéjọ Ìyípadà Ojú-ọjọ́ ti United Nations ti ọdún 2001** wáyé láti ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n (29) oṣù kẹwàá, sí ọjọ́ kẹwàá oṣù kọkànlá, ọdún 2001, ní Marrakech, ìlú Morocco. Àpérò náà pẹ̀lú àpéjọ ẹlẹ́ẹ̀keje ti àwọn ẹgbẹ́ (COP7) sí United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). Àwọn olùdúnàdúra náà parí iṣẹ́ náà lórí ètò iṣẹ́ ti Buenos Aires, tí wọ́n sì parí púpọ̀ nínú àwọn àlàyé ìṣiṣẹ́ àti ṣètò ìpele fún àwọn orílẹ̀-èdè láti fọwọ́ sí ìlànà Kyoto. Ìpinu àpapọ̀ tí wọ́n  ṣe ni a mọ̀ sí Marrakech Accords. Aṣojú àjọ ti United States ń wòye ọ̀rọ̀ náà, ó sì kọ̀ láti kópa tààrà nínú ìdùnàdúra náà. Àwọn ẹgbé mìíràn tẹ̀ siwájú nípa níní ìrètí pé United States máa dá sí ètò náà bó bá yá, àti pé wọ́n máa gbé ìgbésẹ̀ láti fọwọ́ sí ìlànà Kyoto nípasẹ̀ nọ́ḿbà àwọn orílẹ̀-èdè tó nílò láti mú un wá sínú agbára. Déètì àpéjọ àgbáyé lórí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láti mú ìdàgbàsókè wá tó jẹ́ oṣù kẹjọ sí oṣù kẹsàn-án, ọdún 2022 ni wọ́n sún síwájú láti ri dájú wípé èrò láti mú ìlànà Kyoto wá sí ìmúṣẹ. Àpéjọ àgbáyé lórí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ yẹ kó wáyé ní Johannesburg, ní South Africa.

*
Ìbùdó Agbára Oòrùn Ambatolampy

Ìbùdó Agbára Oòrùn Ambatolampy jẹ́ ilé-iṣẹ́ agbára oòrùn 40 MW ní Madagascar.  Ní Oṣù Kẹrìn ọdún 2022, ó jẹ́ àsopọ àkójọ àkọ́kọ́, ilé-iṣẹ́ agbára oòrùn tí ó ní owó ní ìkọkọ ní orílẹ-èdè náà. Ilé-iṣẹ́ agbára, èyítí a fún ni àṣẹ ní àkọkọ́ ní ọdún 2018, ṣe imugboroja láti 20 MW sí 40 MW, láàrin 2021 àti 2022. Olùtàjà ti agbára ti ipìlẹ̀sẹ̀ ní ilé-iṣẹ́ agbára ìsọdọ̀tún yìí ní Jirama, ilé-iṣẹ́ ohun èlò iná mọnamọna ti orílẹ-èdè..

## Àwọn Ìtọ́kasí
Èdè Northern Birifor

**Northern Birifor** tàbí **Malba Birifor** jẹ́ èdè Gur - ara àwọn ìdílé Niger–Congo. Egbegbẹ̀rún ọgọ́rùn-ún ènìyàn ni ó ń sọ́ èdè náà, pàápàá jùlọ àwọn agbègbè kan ní gúúsù ìwọ oòrùn Burkina Faso, àwọn agbègbè bi Bougouriba, Ioba, Noumbiel àti Poni ní ìwọ̀ oòrùn Ivory Coast.

## Lẹ́tà Álífábẹ́tì wọn
Àwọn Álífábẹ́tì wọn ni:

## Àwọn Ìtọ́kasí

Northern Birifor
Èdè Tem

**Tem**, tàbí **Kotokoli** (Cotocoli), jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè Gur tí wọ́n ń sọ ní Togo, Ghana, Benin àti Burkina Faso. Ó tún jẹ́ èdè tí àwọn kọ̀kan ní àyíká orílẹ̀ èdè yí ń sọ. Ní Ghana, àwọn ènìyàn Kotokoli wá láti àríwá agbègbè Volta ní ìlú kan tí wọ́n ń pè ní Koue. Koue pín àlà pẹ̀lú Togo, odò kékeré(odò Koue) sì ló wà láàrin Koue àti Togo.

Yàtò sí ilè abínibí wọn, àwọn Tem/Kotokoli yapa káàkiri àwọn ibi ní orílẹ̀-èdè Ghana. Wọ́n pọ̀ ní àwọn agbègbè bi Nima-Mamobi, Madina, Dodowa, Asaman, Jamasi, Aboaso àti àwọn agbègbè míràn. Orúkọ olóyè wọn ní Wuro, òun sì ni olórí ilẹ̀ Koue.
## Álífábẹ́tì wọn

Tem
Ìyípadà Àwọn Ìlànà Òjò Láti Ọdún 1970 ní Afónifójì Rift, Kenya

thumb|Àwọn ọmọdé tó ń ṣeré nígbà tí òjò ṣetán láti máa rọ̀ ní Kenya
Àwọn ìlànà òjò ní àkókò tí àwọn ohun ọ̀gbìn fẹ́ máa hù ti oṣù kẹrin àti oṣù karùn-ún ti ń sún mọ́lé tí ń yípadà ní àwọn ọdún díẹ̀ sẹ́yìn ní agbègbè Rift Valley, Kenya.  Láti àwọn ọdún 1970, níṣe ni òjò yìí ń pọ̀ níye àmọ́ ìdínkù wà nínú àwọn ọjọ́ tó fi ń rọ̀. Èyí ti yọrísí ìlọsókè tí kíkankíkan òjò.

## Àwọn ìlànà òjò lákokọ̀ àkókò ìdàgbàsókè
Khasso

**Khasso** tàbí **Xaaso** jẹ́ ìjọba kan ní Ìwọòrùn Áfíríkà láàrin ọdún ṣẹ́ńtúrì kẹtàdínlógún sí ọ̀kàndínlógún, ó wà níbi tí Senegal àti agbègbè Kayes ti Mali nísinsìnyí. Ní bí ẹgbẹ̀rún ọdún méjì sẹ́yìn, ó jẹ́ apá àgbègbè Serer. Láàrin ṣẹ́ńtúrì kẹtàdínlógún sí ọ̀kàndínlógún, Òun ni Olú-ìlú Medina títí di ìgbà tí wọ́n fi ṣubú.

Ó wà ní ẹgbẹ́ Odò Senegal, àwọn Fulas tún wà ní ara àwọn ìjọba Khasso local Malinké àti Soninké.  Séga Doua (ó jọba láàrin 1681 sí 1725) ni Fankamala (ọba) Khasso àkọ́kọ́.  Nítorí ogun abẹ́lẹ̀ tí ó ṣẹlẹ̀ láàrin àwọn ọmọ rẹ̀ Dibba Samballa àti Demba Maddy, ìjọba náà pín sí márùn-ún, èyí tó lágbára jù láàrin wọn ni Dembaya lábẹ́ ìjọba Hawa Demba Diallo (ó jọba láàrín ọdún 1810 sí 1833).

Ní ọdún 1857, Toucouleur El Hadj Umar Tall kógún wọ Khasso gẹ́gẹ́ bi ara jihad, ṣùgbọ́n wọ́n dojú ogun padà ko wọ́n ní Medina Fort pẹ̀lú àwọn Fransi, pàápàá jùlọ Louis Faidherbe. Síbẹ̀síbẹ̀, wọ́n sì ń kógún wọ Khasso títí tí wọ́n fi wọ́n fi borí àwọn ọmọ ogun wọn tí wọ́n sì dà wọ́n pò mọ́ French Sudan ní ọdún 1880.

Àwọn tí ó ń gbé ní ibẹ̀ láyé ìsinsìnyí ń pe ara wọn ní Khassonké.

## Àwọn Ìtọ́kasí