Fúnmiláyọ̀ Ransome-Kútì

Olóyè **Funmilayo Ransome-Kuti**,  tí a bí ní **Frances Abigail Olufunmilayo Olufela Folorunso Thomas**; ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣù Kẹwàá 1900 - ọjọ́ kẹtàlá Oṣù Kẹrin 1978), tí a tún mọ̀ sí **Funmilayo Aníkúlápó-Kuti**, jẹ́ olùkọ́, olóṣèlú, ajàfẹ́tọ̀ọ́ ìdìbò, ajàfẹ́tọ̀ọ́ àwọn obìnrin, àti olùtúnṣe àwùjọ ọmọ Nàìjíríà.https://thenationonlineng.net/funmilayo-ransome-kuti-rekindles-fight-for-justice-equality/

Wọ́n bí Fumilayo Ransome Kuti ní Abeokuta, níbi tí ó jẹ́ Ìpínlẹ̀ Ògùn báyìí, ní Nàìjíríà, òun sì ni akẹ́kọ̀ọ́bìnrin àkọ́kọ́ láti lọ sí Abeokuta Grammar School. Gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ̀, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́, ó ṣètò àwọn kíláàsì ilé-ìwé jéle-ó-simi àkọ́kọ́ ní orílẹ̀-èdè náà, ó sì ṣètò àwọn kíláàsì ìkọ̀wé-kàwé fún àwọn obìnrin tí kò rí owó tó bẹ́ẹ̀ ṣe.

Ní àwọn ọdún 1940, Ransome-Kuti dá Abeokuta Women's Union (Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin Abẹ́òkúta) sílẹ̀, ó sì jà fún ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin, ní bíbéèrè fún aṣojú tí ó dára jùlọ fún àwọn obìnrin ní àwọn àjọ ìṣàkóso ìbílẹ̀ àti òpin sí owó-orí tí kò tọ́ lórí àwọn obìnrin lọ́jà. Àwọn oníròyìn ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "Kìnìún Lisabi", ó darí àwọn ìwọ́de àti ìfẹ̀hónú-hàn ti àwọn obìnrin tó 10,000, tí wọ́n fipá mú Aláké tí ó wà lórí oyè láti kọ̀wé fi ipò sílẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ ní 1949. Bí ipa òṣèlú Ransome-Kuti ti ń pọ̀ sí i, ó kópa nínú ìrìn-àjò òmìnira Nàìjíríà, ó ń lọ sí àwọn àpéjọ, ó sì darapọ̀ mọ́ àwọn ikọ̀ òkè-òkun láti jíròrò lórí àwọn òfin ìjọba tí a dámọ̀ràn. Ó síwájú nínú dídá Nigerian Women’s Union àti Federation of Nigerian Women’s Societies sílẹ̀, ó jà fún ẹ̀tọ́ ìdìbò àwọn obìnrin Nàìjíríà, ó sì di ọmọ ẹgbẹ́ pàtàkì nínú àwọn ìgbésẹ̀ àlàáfíà àti ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin lágbàáyé.

Ransome-Kuti gba Lenin Peace Prize, wọ́n sì fún un ní ẹgbẹ́ nínú Order of the Niger fún iṣẹ́ rẹ̀. Ní àwọn ọdún ìkẹyìn rẹ̀, ó ṣe àtìlẹyìn fún ìríwísí àwọn ọmọ rẹ̀ lórí àwọn ìjọba ológun Nàìjíríà. Ó kú ní ẹni ọdún 77 lẹ́yìn tí ó fara pa nínú ìkọlù ológun lórí ilé ẹbí wọn. Àwọn ọmọ Ransome-Kuti pẹ̀lú olórin Fela Kuti (tí a bí ní Olufela Ransome-Kuti), oníṣègùn àti ajàfẹ́tọ̀ọ́ Beko Ransome-Kuti, àti mínísítà ìlera Olikoye Ransome-Kuti.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́
Frances Abigail Olufunmilayo Olufela Folorunso Thomas, ni a bí ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣù Kẹwàá 1900 ní Abeokuta, Ìpínlẹ̀ Ògùn, Nàìjíríà, èyí tí ó jẹ́ apá kan Southern Nigeria Protectorate, Protectorate kan ti Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì. A bí i fún Olóyè Daniel Olumeyuwa Thomas (1869–1954), ọmọ ẹbí ọlọ́lá Jibolu-Taiwo, àti Lucretia Phyllis Omoyeni Adeosolu (1874–1956). Bàbá rẹ̀ jẹ́ àgbẹ̀ ó sì tún ń ta epo pupa, nígbà tí ìyá rẹ̀ jẹ́ aránṣọ.

Bàbá Frances jẹ́ ọmọ Ebenezer Sobowale Thomas, ẹni tí wọ́n bí ní Freetown, Sierra Leone, àti Abigail Fakemi, ẹni tí wọ́n bí ní ìlú Yorùbá Ilesa. Baba-nlá Frances tí a mọ̀ jùlọ ní ti bàbá ni ìyá-nlá bàbá rẹ̀, Sarah Taiwo (ìyá Ebenezer Sobowale Thomas), obìnrin Yorùbá tí àwọn oníṣòwò ẹrú kó ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún kí ó tó padà sílé sọ́dọ̀ ẹbí rẹ̀ ní Abẹ́òkúta. Ọkọ Sarah àkọ́kọ́ ni Sobowale Thomas. Àwọn àtẹ̀lé Sarah nípasẹ̀ Thomas àti àwọn ọkọ rẹ̀ méjì yòókù – àwọn Jibolu-Taiwo – di díẹ̀ lára àwọn Kristiani àkọ́kọ́ ní agbègbè náà, wọ́n sì ní ipa ńlá lórí ìdàgbàsókè Ìsìn Kristiani ní Abeokuta.

Ìyá Frances jẹ́ ọmọ Isaac Adeosolu, ẹni tí ó wá láti Abẹ́òkúta, àti Harriet, ọmọbìnrin Adeboye, ẹni tí ó wá láti ìlú ìgbàanì ti Yorùbá Ile-Ife. Àwọn òbí rẹ̀ ṣègbéyàwó ní 1897, wọ́n sì bí ọmọ méjì tí wọ́n kú ní kékeré kí wọ́n tó bí Frances.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé, kò wọ́pọ̀ ní àkókò náà fún àwọn ẹbí Nàìjíríà láti náwó púpọ̀ sórí ẹ̀kọ́ àwọn ọmọbìnrin, àwọn òbí Frances gbàgbọ́ nínú pàtàkì ẹ̀kọ́ fún àwọn ọmọkùnrin àti àwọn ọmọbìnrin. Ó lọ sí Abeokuta Grammar School fún ẹ̀kọ́ sẹ́kọ́ńdírì rẹ̀. Ilé-ìwé náà wà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́kùnrin nìkan tẹ́lẹ̀, ṣùgbọ́n ó gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́bìnrin àkọ́kọ́ ní 1914, Frances sì jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ láàárín àwọn ọmọbìnrin mẹ́fà tí wọ́n forúkọsílẹ̀ fún ẹ̀kọ́ ní ọdún yẹn. Láti 1919 sí 1922, ó lọ sí Wincham Hall School for Girls ní Cheshire, England, níbi tí ó ti kọ́ ọ̀rọ̀-sísọ, orin, ríránṣọ, èdè Faransé, àti oríṣiríṣi iṣẹ́ ilé. Níbẹ̀ ni ó ti ṣe ìpinnu pípẹ́ láti lo orúkọ Yorùbá rẹ̀ tí a gé kúrú, Funmilayo, dípò orúkọ Kristiani rẹ̀ Frances, ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ nítorí ẹ̀yà-ìwòsí tí ó dojúkọ nígbà tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ ní Wincham Hall School. Lẹ́yìn náà, ó padà sí Abẹ́òkúta ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ní ọjọ́ ogún Oṣù Kínní 1925, Funmilayo fẹ́ Reverend Israel Oludotun Ransome-Kuti, ọmọ ẹbí Ransome-Kuti family. Israel ti kẹ́kọ̀ọ́ ní Abeokuta Grammar School ní ọdún díẹ̀ ṣáájú Funmilayo, nígbà tí ó sì wà ní ilé-ìwé, àwọn méjèèjì ti bẹ̀rẹ̀ ọ̀rẹ́ tí ó yọrí sí ìfẹ́. Israel rí iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀gá ilé-ìwé, ó sì gbàgbọ́ gidigidi nínú mímú àwọn ènìyàn papọ̀ àti bíborí àwọn ìpínyà ẹ̀yà àti agbègbè. Ó padà di ọ̀kan lára olùdásílẹ̀ Nigeria Union of Teachers àti Nigerian Union of Students. Ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú Funmilayo wà fún ọdún 30 – títí di ikú Israel – ó sì jẹ́ èyí tí ó kún fún ìmọ̀lára ìdọ́gba àti ọ̀wọ̀ jíjinlẹ̀ fún ara wọn.

Lẹ́yìn ìgbéyàwó, Funmilayo Ransome-Kuti fi iṣẹ́ olùkọ́ rẹ̀ ti tẹ́lẹ̀ sílẹ̀, ṣùgbọ́n ó tètè rí àwọn iṣẹ́ mìíràn. Ní 1928 ó dá ọ̀kan lára àwọn kíláàsì ilé-ìwé jéle-ó-simi àkọ́kọ́ sílẹ̀ ní Nàìjíríà. Ní àkókò náà, ó bẹ̀rẹ̀ ẹgbẹ́ kan fún àwọn ọ̀dọ̀bìnrin láti àwọn ẹbí ọlọ́lá láti ṣe ìwúrí fún "ìmúdàgbàsókè ara ẹni" wọn, nígbà tí ó tún ń ṣètò àwọn kíláàsì fún àwọn obìnrin tí kò kàwé. Láàárín 1935 àti 1936, tọkọtaya náà ra ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ ti ọwọ́-kejì wọ́n sì gbe e wá láti England. Ransome-Kuti ni obìnrin àkọ́kọ́ ní Abẹ́òkúta láti wa ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́.

Ransome-Kuti àti ọkọ rẹ̀ bí ọmọ mẹ́rin: ọmọbìnrin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Dolupo (1926) àti àwọn ọmọkùnrin Olikoye "Koye" (1927), Olufela "Fela" (1938), àti Bekololari "Beko" (1940).

## Ìjàfẹ́tọ̀ọ́

### Abeokuta Women's Union
Ní 1932, Ransome-Kuti ti ṣe ìrànlọ́wọ́ láti dá Abeokuta Ladies Club sílẹ̀. Ẹgbẹ́ náà dá lórí iṣẹ́-àánú, ríránṣọ, pípèsè oúnjẹ àti àwọn kíláàsì ẹ̀kọ́ àgbà, àti pé àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ Kristiani, àwọn obìnrin tí wọ́n kàwé Ìwọ̀-oòrùn láti kíláàsì àárín. Ní àwọn ọdún 1940, síbẹ̀síbẹ̀, ẹgbẹ́ náà bẹ̀rẹ̀ sí ní tẹ̀ síhà òṣèlú. Pẹ̀lú ìmísí láti ọ̀dọ̀ ọ̀rẹ́ rẹ̀ kan tí kò kàwé tí ó béèrè fún ìrànlọ́wọ́ láti kọ́ bí a ṣe ń kàwé, Ransome-Kuti bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣètò àwọn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ìkọ̀wé-kàwé fún àwọn obìnrin lọ́jà nípasẹ̀ ẹgbẹ́ náà, ó sì padà ní òye tí ó jinlẹ̀ nípa àìdọ́gba àwùjọ àti òṣèlú tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn obìnrin Nàìjíríà ń dojúkọ. Ní kíkọ̀wé nípa àwọn òmìnira tí ó rí gbà nítorí ibi tí ó ti wá tí ó ní àǹfààní, Ransome-Kuti sọ pé "ipo tòótọ́ ti àwọn obìnrin Nàìjíríà ni a ní láti wò láti ara "àwọn obìnrin tí wọ́n pọ́n ọmọ sí ẹ̀yìn tí wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ oko láti òwúrọ̀ kùtùkùtù títí di alẹ́ ... kìí ṣe àwọn obìnrin tí wọ́n ń lo tíì, ṣúgà, àti ìyẹ̀fun fún oúnjẹ àárọ̀". Ní 1944 ó ṣe àgbékalẹ̀ ìpolongo kan tí ó ṣàṣeyọrí láti dènà àwọn aláṣẹ ìbílẹ̀ láti gba ìrẹsì lọ́wọ́ àwọn obìnrin lọ́jà lábẹ́ ẹ̀tàn.

Ní 1946, wọ́n yí orúkọ ẹgbẹ́ náà padà sí Abeokuta Women's Union (AWU), tí ó wá wà ní sílẹ̀ fún gbogbo obìnrin ní Abeokuta. Ètò náà wá darí àkíyèsí rẹ̀ sí bíbá ìṣàkóso iye owó àti owó-orí tí kò tọ́ tí wọ́n gbé ka àwọn obìnrin lọ́jà jà, pẹ̀lú Ransome-Kuti gẹ́gẹ́ bí ààrẹ AWU. Ó dá ẹgbẹ́ náà sílẹ̀ pẹ̀lú Grace Eniola Soyinka (ọmọ-ẹ̀gbọ́n ọkọ rẹ̀ àti ìyá Eléèbùn Nobel Wole Soyinka), AWU sì dàgbà díẹ̀díẹ̀ láti ṣojú àwọn ọmọ ẹgbẹ́ 20,000, pẹ̀lú àwọn olùfọwọ́sowọ́pọ̀ mìíràn tí ó tó 100,000. Nínú ìgbìyànjú láti so àwọn obìnrin pọ̀ àti láti yẹra fún aáwọ̀ kíláàsì, Ransome-Kuti àti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ mìíràn tí wọ́n kàwé sọ Yorùbá wọ́n sì wọ aṣọ ìbílẹ̀ Yorùbá sí àwọn ìpàdé ẹgbẹ́ àti àwọn ayẹyẹ.

Ìgbòkègbodò òṣèlú àkọ́kọ́ tí ó sọ Ransome-Kuti di ìlúmọ̀ọ́ká wáyé nígbà tí ó darí AWU nínú ìfẹ̀hónú-hàn lòdì sí owó-orí lórí àwọn obìnrin. Ní Abẹ́òkúta, lẹ́gbẹ̀ẹ̀ àwọn owó-orí déédé fún owó-wiwọle àti omi, wọ́n tún fipá mú àwọn obìnrin lọ́jà láti san owó-orí pàtàkì kan tí ó ń lọ tààrà sí ọ̀dọ̀ àwọn alábojútó ọjà tàbí "parakoyi". Aláké Ademola II, olórí ìbílẹ̀ ti Abẹ́òkúta tí ó wá di apá kan ìṣàkóso amúnisìn nípasẹ̀ ìṣàkóso abẹ́lé, ti gbé owó-orí ka àwọn obìnrin lẹ́yìn tí wọ́n dá Egba Native Administration sílẹ̀ ní 1914. Lẹ́yìn tí ẹ̀bẹ̀ sí àwọn aláṣẹ Gẹ̀ẹ́sì láti yọ Aláké kúrò lórí oyè kí wọ́n sì dá owó-orí náà dúró kùnà, Ransome-Kuti àti AWU bẹ̀rẹ̀ sí ní kàn sí àwọn ìwé-ìròyìn àti láti pín ìwé-ẹ̀bẹ̀. Pẹ̀lú èrò láti fi ipá mú àwọn aláṣẹ, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ AWU kọ̀ ní gbangba láti san owó-orí wọn, wọ́n dúró pẹ́ ní ẹ̀yìn odi ààfin Aláké, wọ́n sì ṣètò àyẹ̀wò ìwé-owó Sole Native Authority System (SNA). Pẹ̀lú èrò wọn láti fòpin sí owó-orí lórí àwọn obìnrin, wọ́n béèrè fún aṣojú fún àwọn obìnrin lórí ìgbìmọ̀ aláṣẹ SNA.

Ní ìparí 1947, àwọn aláṣẹ Abẹ́òkúta bẹ̀rẹ̀ sí ní dènà àwọn obìnrin láti ṣètò ìwọ́de tàbí ìfẹ̀hónú-hàn, nípa kíkọ̀ láti fún wọn ní àwọn ìwé-àṣẹ tí ó yẹ. Láìbẹ̀rù, Ransome-Kuti àti àwọn alájùmọ̀ṣètò rẹ̀ kéde pé àwọn ń gbèrò "picnics" àti "àwọn ayẹyẹ" dípò bẹ́ẹ̀, tí wọ́n sì fa àwọn olùkópa tó 10,000 sí àwọn ìfẹ̀hónú-hàn wọn – díẹ̀ nínú èyí tí ó kan aáwọ̀ pẹ̀lú ọlọ́pàá. Ransome-Kuti kọ́ àwọn obìnrin ní bí a ṣe ń kojú ògùn-afòójú canisters tí wọ́n máa ń sọ sí wọn nígbà mìíràn, AWU sì lo owó ẹgbẹ́ rẹ̀ láti sanwó fún agbẹjọ́rò fún àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tí wọ́n mú. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn kan ṣe sọ, nígbà tí ẹ̀ṣọ́ agbègbè Gẹ̀ẹ́sì kan pariwo mọ́ Ransome-Kuti pé kí ó pa àwọn obìnrin rẹ̀ lẹ́nu mọ́, ó fèsì pé "Wọ́n lè bí ọ, ṣùgbọ́n wọn kò tọ́ ọ! Ṣé o lè bá ìyá rẹ sọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀?" *[[West African Pilot]]* ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "Kìnìún Lisabi".

Aáwọ̀ láàárín àwọn olùfẹ̀hónú-hàn AWU àti àwọn aláṣẹ dé òtéńté ní Oṣù Kejì 1948 nígbà tí Aláké fi àwọn obìnrin AWU wé "paramọ́lẹ̀ tí a kò lè tushẹ" ó sì dènà Ransome-Kuti láti wọ ààfin fún àwọn ìpàdé òṣèlú. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn náà, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ AWU dènà ẹnu-ọ̀nà ààfin wọ́n sì kọ̀ láti jẹ́ kí ẹ̀ṣọ́ agbègbè Gẹ̀ẹ́sì tí ó wá sàbẹ̀wò jáde. Ìṣẹ̀lẹ̀ náà parí pẹ̀lú gbolí-gbolí nígbà tí Ransome-Kuti di kẹ̀kẹ́-ìtukọ̀ ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ ẹ̀ṣọ́ agbègbè náà mú tí ó sì kọ̀ láti fi sílẹ̀ "títí tí ó fi gba ọwọ́ rẹ̀ kúrò". Àánú àwọn ènìyàn pọ̀ sí i ní àtìlẹyìn àwọn obìnrin náà. Ní gbogbo ìbẹ̀rẹ̀ 1948, àwọn ọmọ ẹgbẹ́ AWU tẹ̀síwájú láti fẹ̀hónú-hàn lòdì sí owó-orí, ní lílo ìwé-ẹ̀bẹ̀, ìpàdé oníròyìn, lẹ́tà sí àwọn ìwé-ìròyìn, àti ìfẹ̀hónú-hàn. Lẹ́yìn àwọn ìfẹ̀hónú-hàn sí i ní ìparí Oṣù Kẹrin ọdún yẹn, Aláké padà fèsì sí àwọn ibéèrè àwọn obìnrin, ó dá owó-orí lórí àwọn obìnrin dúró ó sì yan ìgbìmọ̀ pàtàkì kan láti wo àwọn ẹ̀hónú AWU.

Ní ìbẹ̀rẹ̀ 1949, àwọn ìgbìyànjú AWU yọrí sí ìfi-ipò-sílẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ ti Aláké. Àwọn ìwé-ìròyìn káàkiri Nàìjíríà tẹ ìtàn nípa ìṣẹ̀lẹ̀ náà jáde, iṣẹ́ Ransome-Kuti pẹ̀lú AWU sì di mímọ̀ káàkiri.

### Iṣẹ́ ti orílẹ̀-èdè
Ní 1947, ẹgbẹ́ National Council of Nigeria and the Cameroons (NCNC) rán ikọ̀ kan sí London, England, láti fẹ̀hónú-hàn lórí òfin Nàìjíríà tí a dámọ̀ràn. Ransome-Kuti ni obìnrin kan ṣoṣo nínú ikọ̀ náà. Nígbà tí ó wà ní London, Ransome-Kuti sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọ̀rọ̀ obìnrin Nàìjíríà ní London Women's Parliamentary Committee, National Federation of Women’s Institutes, àti àwọn àjọ mìíràn. Ó tún dá rògbòdìyàn sílẹ̀ lẹ́yìn tí ó kọ àpilẹ̀kọ kan fún *[[Daily Worker (UK newspaper)|Daily Worker]]* tí ó sọ pé ìjọba amúnisìn ti "tẹ àwọn obìnrin Nàìjíríà lórí ba" jakujaku nínú òṣèlú àti ọrọ̀-ajé. Nígbà tí wọ́n ṣe àpéjọ Western Provinces kan ní Nàìjíríà ní 1949 láti jíròrò òfin orílẹ̀-èdè tuntun, Ransome-Kuti ṣojú Abẹ́òkúta, òun sì tún ni obìnrin kan ṣoṣo tí ó kópa nínú àwọn ìjíròrò náà. Ó sọ̀rọ̀ gidigidi fún àfikún ẹ̀tọ́ ìdìbò àwọn obìnrin àti lòdì sí dídá ètò ìdìbò ẹlẹ́ẹ̀kejì sílẹ̀.

Ní Oṣù Karùn-ún 1949, Ransome-Kuti dámọ̀ràn dídá Nigerian Women's Union (NWU) sílẹ̀ láti lè ṣe àtìlẹyìn fún ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin àti ẹ̀tọ́ ìdìbò dáradára síi káàkiri orílẹ̀-èdè náà. AWU ṣe àtìlẹyìn fún àbá rẹ̀, àjọ náà sì di ẹ̀ka Abẹ́òkúta ti NWU. Ní àwọn ọdún tí ó tẹ̀lé e, Ransome-Kuti rin ìrìn-àjò káàkiri láti ṣèrànwọ́ láti dá àwọn ẹ̀ka NWU sílẹ̀ ní àwọn ìlú àti ìlú ńlá káàkiri Nàìjíríà. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààrẹ NWU àti ẹgbẹ́ ìlú rẹ̀ ní Abẹ́òkúta. NWU lépa àwọn góńgó ti rírí ẹ̀tọ́ ìdìbò fún àwọn obìnrin, pípa àwọn kọ́lẹ́jì ìdìbò run, àti ṣíṣe àtìlẹyìn fún aṣojú àwọn obìnrin tí ó dọ́gba nínú òṣèlú.

Ransome-Kuti jẹ́ ọ̀kan lára olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ NCNC, àti ní 1951 ó díje gẹ́gẹ́ bí olùdíje NCNC fún ilé-ìgbìmọ̀ agbègbè ṣùgbọ́n kò wọlé, ní apá kan nítorí pé ìbéèrè owó-orí pàtàkì kan fún àwọn olùdìbò túmọ̀ sí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùfọwọ́sowọ́pọ̀ rẹ̀ – pàápàá àwọn obìnrin – kò tóótun láti kópa. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akápò fún NCNC Western Working Committee àti nígbà tó yá Ààrẹ fún NCNC Women's Organization ní Agbègbè Ìwọ̀-oòrùn.

Ní 1953, Ransome-Kuti ṣètò àpéjọ kan ní Abẹ́òkúta láti jíròrò ẹ̀tọ́ ìdìbò àwọn obìnrin àti aṣojú òṣèlú, àwọn aṣojú obìnrin 400 sì wà níbi ìṣẹ̀lẹ̀ ọlọ́jọ́ méjì náà. Àwọn olùkópa náà dá Federation of Nigerian Women's Societies (FNWS) sílẹ̀ lẹ́yìn náà. FNWS polongo fún kíkó àwọn obìnrin mọ́ra nínú òṣèlú, àwọn àǹfààní ẹ̀kọ́ tí ó sunwọ̀n síi, àti dídá àwọn iṣẹ́ àwùjọ tuntun àti ìtọ́jú ìlera sílẹ̀.

Ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1950, Ransome-Kuti jẹ́ ẹni tí a yàn sí Western House of Chiefs, tí ó gba oyè ìjòyè ti *[[Oloye]]* àwọn ènìyàn Yorùbá àti oyè abẹ́lé ti *Beere*. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí a yàn sí Western House àti ọ̀kan lára àwọn obìnrin díẹ̀ tí wọ́n ní ipò ní èyíkéyìí Ilé Àwọn Olóyè ti Nàìjíríà ní àkókò náà. Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ fún Nigerian Union of Teachers.

### Ìfòfindè ìrìn-àjò àti òmìnira
Ní ọjọ́ kẹfà Oṣù Kẹrin 1955, Israel Ransome-Kuti kú nítorí àrùn jẹjẹrẹ pirositeeti lẹ́yìn àìsàn ọlọ́jọ́ pípẹ́. Ikú ọkọ rẹ̀ dun Funmilayo gidigidi, lẹ́yìn tí ó ti bá ìbéèrè jà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún nípa bóyá kí ó fi iṣẹ́ òṣèlú rẹ̀ sílẹ̀ láti lo àkókò púpọ̀ sí i pẹ̀lú rẹ̀. Ní àwọn ẹ̀wádún méjì tí ó tẹ̀lé e, lẹ́gbẹ̀ẹ̀ iṣẹ́ òṣèlú rẹ̀, Ransome-Kuti bẹ̀rẹ̀ sí ní ná àkókò àti owó láti dá àwọn ilé-ìwé tuntun sílẹ̀ káàkiri Abẹ́òkúta – iṣẹ́ kan tí ó wá láti inú ìgbàgbọ́ jíjinlẹ̀ nínú pàtàkì ẹ̀kọ́ àti ìkọ̀wé-kàwé tí òun àti ọkọ rẹ̀ ti pín.

Ransome-Kuti tẹ̀síwájú láti rin ìrìn-àjò káàkiri. Ní orílẹ̀-èdè Áfíríkà, ó ní ìbáṣepọ̀ tó lágbára pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ obìnrin Algeria, Egypt, àti Ghana, àti pé àwọn ìbẹ̀wò rẹ̀ sí òkè-òkun pẹ̀lú ìrìn-àjò sí England, China, the Soviet Union, Switzerland, Austria, Czechoslovakia, àti Poland.

Ní ìbẹ̀wò kan sí China ní 1956, Ransome-Kuti ṣe àwọn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ní gbangba lórí àwọn obìnrin Nàìjíríà àti àṣà ó sì pàdé Mao Zedong. Ransome-Kuti gbàgbọ́ nínú àwọn èrò sóṣíálísítì, ó sì pe ara rẹ̀ ní "Sóṣíálísítì Áfíríkà"; bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò ka ara rẹ̀ sí kọ́múnísítì, "kò bẹ̀rù tàbí kórìíra kọ́múnísìmù bákan náà". Nítorí pé ó ṣàbẹ̀wò sí China pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ owó ti Women's International Democratic Federation (WIDF), síbẹ̀síbẹ̀, Ransome-Kuti fa àkíyèsí àwọn aláṣẹ Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n bẹ̀rù pé WIDF ti gbà á wọlé láti tan àwọn èrò kọ́múnísítì kálẹ̀. Wọ́n kọ̀ láti sọ ìwé-ìrìn-àjò rẹ̀ di tuntun ní ọdún tí ó tẹ̀lé e. Ní 1958, nígbà tí wọ́n pe Ransome-Kuti láti wá sí àpéjọ ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin ní Amẹ́ríkà, wọ́n kọ̀ láti fún un ní fíísà Amẹ́ríkà nítorí àwọn aláṣẹ rò pé "ó ní àwọn ìbáṣepọ̀ Kọ́múnísítì púpọ̀ jù". Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Ransome-Kuti rí àtìlẹyìn gbà láti ọ̀dọ̀ àwọn ọ̀rẹ́ pàtàkì tí ó sì kọ lẹ́tà ìfẹ̀hónú-hàn sí àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba, tí ó tilẹ̀ ṣe ìpàdé oníròyìn láti kéde pé òun kìí ṣe kọ́múnísítì, wọ́n kọ etí ikún sí àwọn ìfẹ̀hónú-hàn rẹ̀. Títí tí Nàìjíríà fi gba òmìnira ní 1960 ni wọ́n tó sọ ìwé-ìrìn-àjò Ransome-Kuti di tuntun.

Ní 1959, nígbà tí wọ́n kọ̀ láti fún Ransome-Kuti ní àǹfààní kejì láti díje gẹ́gẹ́ bí olùdíje NCNC, ó díje gẹ́gẹ́ bí olùdíje dáwà dípò bẹ́ẹ̀, ṣùgbọ́n ìpolongo rẹ̀ pín ìbò náà ó sì ran alátakò NCNC lọ́wọ́ láti gba ipò náà. Lẹ́yìn náà, ẹgbẹ́ náà fagilé jíjẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ransome-Kuti. Ó tẹ̀síwájú láti dá ẹgbẹ́ òṣèlú kan sílẹ̀, Commoners' People's Party, ṣùgbọ́n ẹgbẹ́ náà kùnà láti gbilẹ̀, ó sì túká lẹ́yìn ọdún kan péré. Ní àkókò yìí, àwọn alátakò òṣèlú Ransome-Kuti dá National Council of Women's Societies sílẹ̀ nínú ìgbìyànjú láti rọ́pò FNWS.

Lẹ́yìn òmìnira ní 1960, Nàìjíríà ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀tọ́ ìdìbò fún gbogbo àgbàlagbà fún àwọn ọkùnrin àti obìnrin nípasẹ̀ òfin tuntun rẹ̀. Agbègbè Àríwá Nàìjíríà, èyí tí ó jẹ́ agbègbè Mùsùlùmí ní pàtàkì, kò mú ẹ̀tọ́ ìdìbò fún àwọn obìnrin ṣẹ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ (bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n padà fún àwọn obìnrin ní ẹ̀tọ́ ìdìbò ní agbègbè náà nípasẹ̀ àṣẹ ológun ní 1976).

Àwọn ọdún àkọ́kọ́ ti òmìnira Nàìjíríà kún fún aáwọ̀ òṣèlú láàárín àwọn olórí àti àwọn aṣojú. Nígbà tí ìfipágbajọba ológun ti 1966 mú ìyípadà agbára wá, Ransome-Kuti nímọ̀lára pé èyí jẹ́ ìgbésẹ̀ rere àti èyí tí ó pọn dandan fún orílẹ̀-èdè náà, ṣùgbọ́n ó dẹ́bi fún ìwà-ipá tí ó tẹ̀lé e lẹ́yìn ìfipágbajọba-padà ní ọdún kannáà. Ó kópa nínú Women's International League for Peace and Freedom (WILPF), ó sì jẹ́ ààrẹ fún ẹ̀ka Nàìjíríà ti àjọ náà láti 1963.

Ní 1965, Ransome-Kuti gba oyè orílẹ̀-èdè ti jíjẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ nínú Order of the Niger. University of Ibadan fún un ní oyè ọ̀mọ̀wé ẹ̀yẹ nínú ìmọ̀ òfin ní 1968, ó sì gba Lenin Peace Prize ní 1970.

Ní 1969, wọ́n yan Ransome-Kuti gẹ́gẹ́ bí alága Ìgbìmọ̀ Olùdámọ̀ràn lórí Ẹ̀kọ́ láti ọwọ́ ìjọba ìpínlẹ̀ Ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdámọ̀ràn fún Federal Ministry of Education lórí gbígba àwọn olùkọ́ láti àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn.

Pẹ̀lú ìmísí láti ọ̀dọ̀ ọmọ rẹ̀ Fela, ẹni tí ó ti yí orúkọ ẹbí rẹ̀ padà láti fi hàn pé òun ti kọ àwọn ipa amúnisìn Yúróòpù sílẹ̀, Ransome-Kuti yí orúkọ ẹbí rẹ̀ padà lọ́nà tí kò ṣe ìbátànpé sí "Anikulapo-Kuti" ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1970. Orúkọ "Anikulapo" jẹ́ ọ̀rọ̀ Yorùbá ó sì le túmọ̀ sí "ọdẹ tí ó gbé ikú sínú àpò" tàbí "ológun tí ó gbé ààbò tó lágbára dání".

## Ikú

Ní àwọn ọdún ìkẹyìn ìgbésí ayé Anikulapo-Kuti, ọmọ rẹ̀ Fela, olórin àti ajàfẹ́tọ̀ọ́, di gbajúmọ̀ fún ìríwísí gbígbóná rẹ̀ sí àwọn ìjọba ológun Nàìjíríà. Wọ́n ti mú Fela wọ́n sì sọ ọ́ sẹ́wọ̀n fún ìgbà díẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 1970, àwọn aláṣẹ sì ti kọlu ilé rẹ̀ àti àwọn ohun-ìní rẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà. Láti fi ìkórìíra rẹ̀ hàn sí àṣẹ Àpapọ̀ Nàìjíríà, ó sọ ilé rẹ̀ ní "Kalakuta Republic" ó sì sọ ọ́ di agbègbè níbi tí àwọn ọ̀rẹ́ àti olùfọwọ́sowọ́pọ̀ ti lè péjọ kí wọ́n sì lo àkókò láìsí ìbẹ̀rù àwọn aláṣẹ ológun. Ní Oṣù Kọkànlá 1974, ọlọ́pàá Nàìjíríà kọlu ilé-ijó rẹ̀ ní ìlú pẹ̀lú àáké àti ògùn-afòójú, tí wọ́n sì fi Fela sílẹ̀ pẹ̀lú ọgbẹ́. Ní 1976, Fela gbé àwo-orin kan jáde tí ó pè ní *Zombie*, nínú èyí tí ó fi àwọn ọmọ-ogun wé ẹ̀rọ tí kò ní ọpọlọ, ọ̀pọ̀lọpọ̀ sì gbàgbọ́ pé àwo-orin yìí ni ó fa ìforígbárí tí ó kẹ́yìn láàárín Fela àti ìjọba.

Anikulapo-Kuti máa ń ṣàbẹ̀wò sí ọmọ rẹ̀ ní ilé rẹ̀, ó sì wà níbẹ̀ ní ọjọ́ kejìdínlógún Oṣù Kejì, 1977, nígbà tí àwọn ọmọ-ogun tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 1,000 tí wọ́n hámọ́ra yí ilé náà ká tí wọ́n sì kọlù ú. Bí àwọn ọmọ-ogun náà ṣe wọlé ni wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní pa dúkìá run wọ́n sì ń lu àwọn olùgbé ibẹ̀. Wọ́n lu Fela àti Bekolari wọ́n sì fura pa wọ́n gidigidi. Wọ́n ju Anikulapo-Kuti láti fèrèsé ilé lókè. Lẹ́yìn ìkọlù náà, wọ́n gbé e lọ sí ilé-ìwòsàn, nígbà tí ó yá ó wọnú ipò hôn mê (coma). Ó kú ní ọjọ́ kẹtàlá Oṣù Kẹrin 1978 gẹ́gẹ́ bí àbájáde àwọn ọgbẹ́ rẹ̀.

Wọ́n sin òkú Anikulapo-Kuti sí Abẹ́òkúta nínú ibojì kan náà pẹ̀lú ọkọ rẹ̀. Ẹgbẹẹgbẹ̀rún ènìyàn ló wá sí ibi ìsìnkú rẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn obìnrin lọ́jà àti àwọn oníṣòwò sì ti ṣọ́ọ̀bù àti ọjà wọn pa káàkiri ìlú láti ṣàmì ikú rẹ̀. Àwọn ilé-iṣẹ́ ìròyìn pàtàkì ní Nàìjíríà tẹ oríkì jáde, tí wọ́n sì pe ajàfẹ́tọ̀ọ́ náà ní "olùyípadà onítẹ̀síwájú" àti "aríran Pan-African".

Ní ọjọ́ àjọyọ̀ ọdún kan tí Anikulapo-Kuti kú, Fela gbé pósí kan ó sì rin ìrìn-àjò tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó kìlómítà 20 sí Dodan Barracks ní Èkó (nígbà náà Olú-ilé-iṣẹ́ Ológun Gíga ti Nàìjíríà), ó sì fi pósí náà sílẹ̀ ní ẹnu-ọ̀nà láti fi dójú ti ìjọba. Ìkọlù náà, ikú rẹ̀, àti gbigbe pósí náà jẹ́ èyí tí wọ́n ṣe àlàyé rẹ̀ nínú orin rẹ̀ "Coffin for Head of State".

## Ogún
Olùkọ̀tàn Cheryl Johnson-Odim, ṣàkíyèsí pé orúkọ Funmilayo Ransome-Kuti ṣì gbajúmọ̀ káàkiri Nàìjíríà àti pé "kò sí obìnrin Nàìjíríà mìíràn ní àkókò rẹ̀ tí ó ní ipò gẹ́gẹ́ bí ẹni pàtàkì ní orílẹ̀-èdè tàbí tí ó ní ìfihàn àti ìbáṣepọ̀ kárí-ayé [tó bẹ́ẹ̀]". Ajàfẹ́tọ̀ọ́ Nàìjíríà Hajiya Gambo àti olóṣèlú Margaret Ekpo méjèèjì dárúkọ Ransome-Kuti gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó ní ipa ńlá lórí iṣẹ́ wọn, àti òǹkọ̀wé abo Nàìjíríà-Gẹ̀ẹ́sì Amina Mama ti tọ́ka sí ìjàfẹ́tọ̀ọ́ Ransome-Kuti gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìgbàgbọ́ àti ìwòye ara rẹ̀. Olóṣèlú Ghana Kwame Nkrumah (ẹni tí ó padà di Alákòóso Àgbà àkọ́kọ́ ti Ghana) gba ìmísí púpọ̀ láti ọ̀dọ̀ Ransome-Kuti nínú ìpilẹ̀ṣẹ̀ ètò Ghana Women's Association.

Ní 2012, ìjọba Nàìjíríà dámọ̀ràn fífi àwòrán Ransome-Kuti sí orí owó N5000 tuntun. Ní Oṣù Kẹjọ ọdún yẹn, ọmọ-ọmọ Ransome-Kuti, olórin Seun Kuti, sọ fún àwọn oníròyìn pé òun rí àbá náà gẹ́gẹ́ bí "ẹ̀rín", ní wíwo ipa tí ìjọba kó nínú ikú ìyá-nlá rẹ̀. Kuti sọ pé ẹbí òun kò tí ì gba àforíjìn kankan fún ìkọlù lórí ilé wọn, pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ ìjọba tí ó sọ pé "ẹgbẹ̀rún kan ọmọ-ogun tí a kò mọ̀" ló kọlu Ransome-Kuti.

Wọ́n ṣe ẹ̀dá Ransome-Kuti nínú sinimá ọdún 2014 *[[October 1 (film)|October 1]]* láti ọwọ́ òṣèré Deola Sagoe. Ní ọjọ́ kẹẹdọ́gbọ̀n Oṣù Kẹwàá 2019, wọ́n bu ọlá fún Ransome-Kuti lẹ́yìn ikú rẹ̀ pẹ̀lú Google Doodle tí ayàwòrán Nàìjíríà-Italy Diana Ejaita ṣẹ̀dá.

Ní 2022, Bolanle Austen-Peters darí sinimá ìgbésí ayé kan, *[[Funmilayo Ransome-Kuti (film)|Funmilayo Ransome-Kuti]]*, èyí tí ó sọ ìtàn Funmilayo; láti àwọn ọjọ́ aṣáájú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́bìnrin àkọ́kọ́ ní Abeokuta Grammar School títí dé ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú Israel Ransome-Kuti. Sinimá náà gba àmì-ẹ̀yẹ fún Sinimá Tí Ó Dára Jùlọ àti Ìwé-ìtàn Sinimá Tí Ó Dára Jùlọ níbi 2023 Africa International Film Festival. Ó ṣe àfihàn àwọn gbajúmọ̀ òṣèré bíi Joke Silva, Kehinde Bankole, Ibrahim Suleiman, Jide Kosoko, àti Dele Odule.

Ní ọjọ́ kვიtadilogun Oṣù Karùn-ún 2024, Tunde Babalola kọ eré-oníṣe kan tí wọ́n tún pè ní *Funmilayo Ransome -Kuti*. Gẹ́gẹ́ bí sinimá 2022, ó ṣe àpèjúwe ìgbésí ayé Funmilayo Ransome Kuti, bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọdún rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ ní Abeokuta Grammar School àti títẹ̀síwájú dé ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú Israel Ransome-Kuti. Papọ̀, wọ́n kojú àìṣedéédé nípa dídá Abeokuta Women's Union sílẹ̀, èyí tí ó yọrí sí ìforígbárí oníwà-ipá pẹ̀lú àwọn olórí ìbílẹ̀ àti amúnisìn tí wọ́n lòdì sí lílépa wọn fún ìdájọ́ òdodo àti ìdọ́gba.

## Wo eléyìí náà
* Àtòjọ àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ ìdìbò àti àwọn obìnrin ajàfẹ́tọ̀ọ́ ìdìbò

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn ìwé àkàsíwájú
Byfield, Judith A. (2003). "Taxation, Women, and the Colonial State: Egba Women's Tax Revolt". *Meridians* **3** (2). 

## Àwọn ìjápọ̀ ìta

* ''Funmilayo Ransome-Kuti and the Women's Union of Abeokuta''. Illustrations by Alaba Onajin, script and text by Obioma Ofoego, UNESCO, 2014

*Silent film of Funmilayo Ransome-Kuti and other Nigerian chiefs in London, England on YouTube

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí 1900
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí 1978
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn Saro
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú láti Abẹ́òkúta
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ́ obìnrin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ́ obìnrin Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ́ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ obìnrin Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ ẹ̀tọ́ obìnrin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ obìnrin Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ikú nípa jíju ènìyàn sílẹ̀ láti fèrèsé
Ẹ̀ka:Ẹbí Ransome-Kuti
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Àwọn abo-fẹ́gbẹ́ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olùgbà Lenin Peace Prize
Ẹ̀ka:Ọlọ́lá Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ọlọ́lá Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Order of the Niger
Ẹ̀ka:Àwọn ajàfẹ́tọ̀ọ́ ìdìbò Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn láti Nàìjíríà amúnisìn
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ́ ilé-ìwé Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìwà-ipá sí àwọn obìnrin ní Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Yorùbá nínú òṣèlú
Ẹ̀ka:Ìtàn àwọn obìnrin ní Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú obìnrin Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Ìtàn Abẹ́òkúta
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ́ Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Àwọn obìnrin Nàìjíríà ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Àwọn olùdásílẹ̀ àwọn ilé-ìwé àti kọ́lẹ́jì Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn sóṣíálísítì Kristiani Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn abo-fẹ́gbẹ́ sóṣíálísítì
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ́ obìnrin ní ọ̀rúndún 20
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn tí ó kàwé ní Abeokuta Grammar School
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn Women's International Democratic Federation