Efunroye tinubu

**Efunroye Tinubu** ( c. 1810 – 1887), tí a bí ní Efúnpọ̀ríyè Ọ̀ṣuntinúbú, jẹ́ obìnrin alágbára, oníṣòwò, àti oníṣòwò ẹrú ní ilẹ̀ Yorùbá kí ìjọba ìjọ́ba àti ti ìjọba ìbílẹ̀ Nàìjíríà tó bẹ̀rẹ̀.

Ó jẹ́ ẹni tí ó ní ipa lórí ìṣèlú àti ọrọ̀ ajé ní Èkó nígbà ìjọba àwọn ọba (àwọn ọba) Adele, Dosunmu, Oluwole, àti Akitoye, ó sì ran àwọn ọba méjì tó gbẹ̀yìn lọ́wọ́ láti gba agbára ìṣèlú. Ó fẹ́ Oba Adele, ó sì lo àwọn ìbáṣepọ̀ rẹ̀ láti dá àjọṣepọ̀ ìṣòwò pẹ̀lú àwọn oníṣòwò ará Yúróòpù sílẹ̀, nínú àwọn ẹrú, tábà, iyọ̀, owú, epo ọ̀pẹ, epo àgbọn, àti ìbọn. Wọ́n sọ pé ó ní àwọn ẹrú tó lé ní 360.

Lẹ́yìn ìṣẹ́gun ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì nínú ìdínkù ìlú Èkó, àwọn ará Gẹ̀ẹ́sì yọ Oba Kosoko kúrò lórí ìtẹ́ rẹ̀ wọ́n sì fi Akitoye rọ́pò rẹ̀, ẹni tí Tinubu ń tì lẹ́yìn. Àwọn ará Gẹ̀ẹ́sì ní kí Akitoye fọwọ́ sí àdéhùn ọdún 1852 láàrin ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Èkó, èyí tí ó béèrè pé kí àwọn ará Èkó pa òwò ẹrú run ní Àríwá . Síbẹ̀síbẹ̀, Tinubu fi ìkọ̀kọ̀ tẹra mọ́ ṣíṣe òwò ẹrú pẹ̀lú àwọn oníṣòwò ará Brazil àti Yúróòpù, èyí tí ó lòdì sí àdéhùn náà, àti pé Akitoye fi tinútinú gbà èyí láàyè.  Aṣojú ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, Benjamin Campbell, fẹ̀sùn kan ìṣàkóso ọrọ̀ ajé Tinubu lórí Èkó àti ìtajà ẹrú ìkọ̀kọ̀ rẹ̀, ó sì wọ inú ìjà pẹ̀lú àwọn oníṣòwò ará Gẹ̀ẹ́sì àti àwọn alátakò Èkó.  Lẹ́yìn ìdìbò Oba Dosunnu, Dosunmu lé Tinubu lọ sí Abeokuta lábẹ́ ìkìlọ̀ Campbell lẹ́yìn tí Tinubu gbèrò àwọn ìdìtẹ̀ tí kò já sí pàbó láti mú agbára ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì kúrò ní Èkó kí ó sì pa Campbell. Nígbà tí ó wà ní Abeokuta, ó ran ìlú náà lọ́wọ́ pẹ̀lú àwọn ohun ìjà nígbà ogun tí ó ṣẹ́gun sí Ìjọba Dahomey, èyí sì mú kí ó ní orúkọ olórí gẹ́gẹ́ bí Iyalode ti àwọn Egba.

Ó kú ní Abeokuta ní ọdún 1887. Orúkọ rẹ̀ ni wọ́n fi sọ orúkọ Tinubu Square, ìlú Lagos, ní Nàìjíríà, ó sì tún ní ère rẹ̀. Ó tún ní ère kan ní Abeokuta, Nàìjíríà.

## Ìgbé-ayé Efunroye Tinubu

Tinubu, tí a bí ní Efúnpọ̀róyè "Ìwà mímọ́ ni orísun ọlá" Ọṣùntínúúbú "Ọṣùn ti wá sínú omi jíjìn" ni a bí ní ìlú Ijokodo (tí a mọ̀ sí Ojokodo báyìí), tí ó wà ní 'Igbó Egba' ní ọdún 1805 tàbí 1810. Ìlú Ijokodo jẹ́ ìlú Egba Gbagura . Orúkọ baba rẹ̀ ni Olumosa, ọkùnrin Egba, tí ó wá láti ìlú Ido, olú ìlú Egba Gbagura ní àkọ́kọ́. Nígbà tí wọ́n pa Ido run, wọ́n tún gbé ìlú Ibadan sí ibìkan náà lẹ́yìn náà, Olumosa sì kó lọ sí Ijokodo. Olumosa jẹ́ olùjọ́sìn Obatala, ọlọ́run ẹlẹ́dàá Yorùbá, àti ọlọ́run mímọ́, nítorí náà "Ẹfun" ní orúkọ Tinubu, gẹ́gẹ́ bí Ẹfun (ẹfun funfun), jẹ́ àmì Obatala.

Ìyá Tinubu ni Níjẹ̀ẹ̀dé (tàbí Líjẹ̀ẹ̀dé) “Ẹni tí ó bá dá mi lóhùn ti dé” jẹ́ ti àwọn ìdílé onírúurú. Baba Nijeede, Oguntayo, wá láti ìlú Iwo, nígbà tí ìyá rẹ̀, Osunsola, jẹ́ Owu.  Èyí ló ṣeé ṣe kí wọ́n sọ pé Tinubu jẹ́ ti ìdílé Owu. Osunsola jẹ́ oníṣòwò tí ó ń ta ewébẹ̀, gbòǹgbò, àti awọ. Nítorí èyí, ó jẹ́ ọlọ́rọ̀ gan-an, ó sì sábà máa ń lọ sí etíkun ( Badagry ) nípasẹ̀ ọkọ̀ ojú omi láti ṣòwò. Wọ́n sọ pé nígbà ìrìn àjò kan tí Osunsola ń ṣe ni ọmọbìnrin rẹ̀, Nijeede, rọbí, ó sì bí Tinubu. Ìdí nìyí tí wọ́n fi sọ ọ́ ní Ọṣun, nítorí wọ́n gbàgbọ́ pé Ọṣun, abo-ọlọ́run odò Ọṣun tí wọ́n ń rìnrìn àjò, ló fún wọn ní ọmọbìnrin.
Tinubu ni àkọ́bí ọmọ baba rẹ̀. Ìyá rẹ̀ Nijeede ni ó kọ́kọ́ fẹ́ ọkùnrin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Degolu (ọmọ Fajinmi àti Osunkoolu), ó sì bí ọmọ kan, ẹ̀gbọ́n Tinubu, Sobowale. Nígbà tí Degolu kú, Nijeede fẹ́ baba Tinubu, Olumosa, ó sì di ìyàwó kejì rẹ̀, wọ́n sì bí Tinubu. Olumosa ní ìyàwó méjì mìíràn, ìyàwó àkọ́kọ́ rẹ̀ bí ọmọkùnrin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Okukan. Ìyàwó kẹta Olumosa ní àbúrò Tinubu, Akinwunmi. Òun ni ọmọbìnrin kan ṣoṣo tí a mọ̀ sí baba rẹ̀.

Ní ọdún 1821, nígbà tí ó wà ní ọmọdébìnrin, àwọn agbègbè Egba àti Owu ni wọ́n wó lulẹ̀ nígbà tí ìjọba Owu ṣubú, gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú Ogun Yorùbá ńláńlá. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlú, títí kan Ijokodo ni wọ́n parun, ìdílé wọn sì ní láti sá lọ kí wọ́n má baà mú wọn kí wọ́n sì fi wọ́n ṣe ẹrú, gẹ́gẹ́ bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ará Egba àti Owu ti rí. Níkẹyìn, lábẹ́ ìdarí Sodeke, wọ́n ṣí lọ sí ìlú tuntun Abeokuta ní ọdún 1830. Nígbà náà, ó ti fẹ́ ọkùnrin Owu kan, ó sì bí ọmọkùnrin méjì. Kò pẹ́ lẹ́yìn náà, ìyá rẹ̀ Nijeede kú Kò pẹ́ lẹ́yìn tí ìyá rẹ̀ kú, ọkọ Tinubu tí ó jẹ́ Owu kú. Lẹ́yìn náà, ó tún fẹ́ Oba Adele ó wà ní ìgbèkùn ní ọdún 1833, ẹni tí Tinubu sọ pé ó fi ẹ̀yẹ fún un nígbà tí ó ń ṣèbẹ̀wò sí Abeokuta, tí ó jẹ́ opó ọ̀dọ́ tí ó yẹ. Ó kó lọ pẹ̀lú Oba tí wọ́n ti kó lọ sí ìgbèkùn lọ sí Badagry, èyí tí ó jẹ́ ibi ààbò fún àwọn ọba ìlú Lagos ní àṣà. Ní Badagry, ó lo ìrírí ìṣòwò rẹ̀ tí ìyá-ìyá rẹ̀ Osunsola kọ́, ó lo àwọn ìbáṣepọ̀ Adele láti kọ́ iṣòwò tó lágbára nínú lílo tábà, iyọ̀, àti àwọn ẹrú.
### Èkó
Oba Adele tí wọ́n lé kúrò ní ìlú náà ṣì wà ní Badagry nígbà tí Oba Idewu, ẹni tí ó gba ipò rẹ̀, kú. Ọmọba Kosoko, arákùnrin Idewu Ojulari, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùdíje pàtàkì fún ìtẹ́ tí ó ti ṣófo báyìí. Eletu Odibo, olórí olùdá ọba, da ìfẹ́ ọkàn Kosoko rú, ó sì pè Adele láti di Oba lẹ́ẹ̀kan sí i. Tinubu bá Adele lọ sí Èkó, ṣùgbọ́n Oba kú ní ọdún méjì lẹ́yìn náà. Lẹ́yìn ikú Adele ní ọdún 1837, wọ́n ròyìn pé Tinubu ti Oluwole (ọmọ ìyàwó rẹ̀) lẹ́yìn nínú ìdìbò rẹ̀ fún Obaship ti Èkó ju ti Kosoko lọ.

Oba Oluwole ni ija ti o nwaye leralera pelu Kosoko, ti o ro pe oun ni arole otito. Nitori naa, Kosoko ni a lé lọ si Ouidah . Lasiko ijoba Oluwole, Tinubu tun fe Jesufu Bada kan, ti oruko re n je Obadina, eni ti o je ogagun Oluwole ati pelu atileyin Oluwole, Tinubu ati Jesufu ni ise iṣowo ni Egbaland dagba.

Nígbà tí Oluwole kú ní ọdún 1841, Tinubu ti Akitoye (ẹ̀gbọ́n ọkọ rẹ̀ tẹ́lẹ̀) lẹ́yìn nínú ìdìbò rẹ̀ fún Obaship dípò ti Kosoko. Lẹ́yìn tí Akitoye di Oba, ó fún Tinubu ní àǹfàní ìṣòwò tó dára. Láìka ìfẹ́ àwọn olórí rẹ̀ sí, Akitoye pe Kosoko padà sí Èkó ó sì gbìyànjú láti tù ú nínú. Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, Kosoko lé Akitoye kúrò lórí ìtẹ́. Nígbà tí ó ronú nípa àjọṣepọ̀ Tinubu pẹ̀lú Akitoye, òun àti àwọn olùrànlọ́wọ́ Akitoye mìíràn sá lọ sí Badagry nígbà tí Kosoko di Oba ní ọdún 1845. Gẹ́gẹ́ bí obìnrin ọlọ́rọ̀, Madam Tinubu lè nípa lórí ìpinnu ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú nígbà tí ó wà ní Badagry. Ó gbìyànjú láti kó àwọn olùrànlọ́wọ́ Akitoye jọ láti bá Kosoko jà.

Ní oṣù Kejìlá ọdún 1851, lábẹ́ ìdí tí àwọn ará Britain fi fòpin sí ìsìnrú, wọ́n kọlu ìlú Eko, wọ́n lé Kosoko kúrò lórí ìtẹ́, wọ́n sì fi Akitoye kan tí ó rọrùn fún wọn sí ipò Oba ìlú Eko. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Akitoye fọwọ́ sí àdéhùn kan pẹ̀lú ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó fòfin de òwò ẹrú, Tinubu yí àdéhùn ọdún 1852 padà ó sì fi ìkọ̀kọ̀ ta àwọn ẹrú fún ìbọn pẹ̀lú àwọn ará Brazil àti àwọn oníṣòwò ará Portugal. Síwájú sí i, ó gba ilẹ̀ kan láti Akitoye tí ó jẹ́ apá kan Tinubu Square àti Kakawa Street lónìí. Nígbà tó yá, ìjà bẹ́ sílẹ̀ láàrín Tinubu àti àwọn oníṣòwò ẹrú kan títí kan Possu, ọ̀kan lára àwọn olùṣòwò Kosoko. Nítorí náà, Possu, Ajenia, àti àwọn oníṣòwò mìíràn gbìyànjú láti dá ìdìtẹ̀ sílẹ̀ lòdì sí Akitoye nítorí ipa Tinubu ní ìlú Eko. Nítorí àlàáfíà, Benjamin Campbell, Consul ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ìlú Eko, ní kí Akitoye lé Tinubu kúrò ní ìlú. Lẹ́yìn tí Akitoye kú, Tinubu padà sí ìlú Eko ó sì fún àrọ́pò rẹ̀, Dosunmu ní ìtìlẹ́yìn. Láàárín ìjọba Dosunmu, Tinubu ní àwọn ọmọ ogun ààbò tó pọ̀ tí wọ́n jẹ́ ẹrú, ó sì máa ń ṣe àṣẹ tí ọba sábà máa ń fúnni. Nítorí náà, Dosunmu bẹ̀rẹ̀ sí í bẹ̀rù ipa rẹ̀ ní Èkó. Ìdàgbàsókè tuntun kan ni ìtìlẹ́yìn ìjọba àkóso fún àwọn arìnrìn-àjò láti Brazil àti Sierra Leone láti tẹ̀dó sí Èkó. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn arìnrìn-àjò náà, tí a tún ń pè ní Saro àti Aguda, ni àwọn ará Gẹ̀ẹ́sì fẹ́ràn ní ìṣòwò, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàkóso ìṣòwò tó tọ́ ní Èkó láìpẹ́.

Ní ọdún 1855, nígbà tí Campbell rìnrìn àjò lọ sí England, Tinubu gbìyànjú láti darí Dosunmu láti dín ipa àwọn tí wọ́n padà sílé kù. Dosunmu kò fara mọ́ ìbéèrè rẹ̀, nítorí náà, wọ́n sọ pé Tinubu kópa nínú ìdìtẹ̀ sí àwọn tí wọ́n padà sílé, èyí tí ọkọ rẹ̀, Yesufu Bada, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó kópa pàtàkì nínú rẹ̀. Nígbà tí Campbell padà dé ní ọdún 1856, ó ní kí Dosunmu lé Tinubu kúrò. Ní oṣù karùn-ún ọdún 1856, wọ́n lé Tinubu lọ sí Abeokuta.

### Abẹ́òkútà
Ní Abeokuta, Tinubu ta ohun ìjà, ó sì fún Abeokuta ní ohun ìjà nígbà tí wọ́n ń bá Dahomey jagun. Àwọn ìgbòkègbodò rẹ̀ nínú ogun náà mú kí ó ní oyè olórí gẹ́gẹ́ bí Iyalode ní gbogbo Egbaland. Nígbà tí ó wà ní Abeokuta, wọ́n sọ pé ó tako ìlànà ìjọba amúnisìn ní Eko. Ní ọdún 1865, iná jó àwọn ilé ìtajà kan pẹ̀lú àwọn dúkìá rẹ̀ ní Abeokuta. Síbẹ̀síbẹ̀, èyí kò dà bí ẹni pé ó sọ ọ́ di aláìlera nípa owó. Tinubu tún bẹ̀rẹ̀ sí í kópa nínú àwọn iṣẹ́ ọba ní Abeokuta, ó ń ṣètìlẹ́yìn fún Prince Oyekan dípò Ademola fún ipò Alake ti Egbaland ní ọdún 1879. Ó dà bíi pé Tinubu ti ṣe ìgbéyàwó mìíràn pẹ̀lú Momoh Bukar kan, ọ̀mọ̀wé èdè Lárúbáwá. Àwọn ọmọ Momoh láti ọ̀dọ̀ àwọn ìyàwó mìíràn gba orúkọ Tinubu lẹ́yìn náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí