Uganda

Uganda (Yuganda ni àwọn èdè Ugandan), tí ìjọba olómìnira ti Uganda (Swahili: Jamhuri ya Uganda[11]), jẹ́ orílẹ-èdè tí kò ní ilẹ̀ ní Ilà-oòrùn Áfíríkà. Orílẹ-èdè náà ní Bodè sí ilà-oòrùn nípasẹ Kenya, siu àríwá nípasẹ South Sudan, sí ìwọ̀-oòrùn nípasẹ̀ Democratic Republic of Congo, sí gúúsù-iwọ̀-oorun nípasẹ̀ Rwanda, àti sí gúúsù nípasẹ Tanzania. Apá gúúsù tí orílẹ-èdè pẹ̀lú ìpín idaran ti adágún Victoria, tí ó pín pẹ̀lú Kenya àti Tanzania. Uganda wà ní agbègbè Àwọn Adágún ńlá Áfíríkà. Uganda tún wà láàrin agbada Nile àti pé ó ní oríṣiríṣi sùgbọ́n gbogbo ojú-ọjọ́ equatorial tí a yípadà. Ó ní olùgbé tí ó tó mílíọ̀nù 46, èyítí 8.5 milionu ǹ gbé ní olú-ìlú àti ìlú ńlá tí Kampala.

Uganda ní orúkọ lẹyìn ìjọba Buganda, èyítí ó ní ìpín ǹlá ti gúúsù tí orílẹ-èdè náà, pẹ̀lú Kampala olú-ìlú àti tí èdè Luganda rẹ̀ ti sọ jákèjádò orílẹ-èdè náà.

Bíbẹẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1894, agbègbè náà ní ìjọba bí ààbò nípasẹ̀ United Kingdom, èyítí ó ṣètò òfin ìṣàkóso ní gbogbo agbègbè náà. Uganda gba òmìnira láti UK ni 9 Oṣù Kẹwa Ọdún 1962. Àkọkọ láti ìgbà náà ni a ti sàmì sí nípasẹ̀ àwọn rògbòdìyàn iwa-ipa, pẹ̀lú ìjọ̀ba olóògùn ti ọdún mẹ́jọ ti Ìdí Àmín mú.

Èdè òṣìṣẹ́ jẹ́ Gẹ̀ẹ́sì, botilẹjẹ pé òfin ti sọ pé “èyíkèyí èdè mìíràn le ṣeé lò bí alabọde ìtọ́nisọ́nà ni àwọn ilé-ìwé tàbí àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ètò-ẹ̀kọ́ mìíràn tàbí fún ìsòfin, ìṣàkóso tàbí àwọn ìdí ìdájọ bí ó ti le pàṣẹ nípasẹ̀ òfin.”[2][1] ] Luganda, èdè tí ó dá ní agbègbè àárín, jẹ́ èyítí a sọ ní gbogbo agbègbè Central àti South Eastern ti orílẹ-èdè náà, àti pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èdè mìíràn tún sọ, pẹ̀lú Ateso, Lango, Acholi, Runyoro, Runyankole, Rukiga, Luo, [4] Rutooro, Samia, Jopadhola, àti Lusoga. Ní ọdún 2005 Swahili, tí ó jẹ́ àjèjì àti le a wo bí ẹni tí kìí ṣeo didoju, ni a dábàá gẹ́gẹ́ bí èdè ìjọba kejì ti Uganda. Sùgbọ́n èyí kò tíì fọwọ́sí nípasẹ̀ ilé aṣòfin.[12] Síbẹ̀síbẹ̀, ní kùtùkùtù 2022 Uganda ti pinnu láti jẹ́ kí Swahili jẹ́ kókó-ọ̀rọ̀ tí ó jẹ́ dandan nínú ìwé-ẹ̀kọ́ ilé-ìwé.[13]

Alákóso Uganda lọ́wọ́lọ́wọ́ Ni Yoweri Kaguta Museveni, ẹni tí ó gba agbára ní Oṣù Kìíní ọdún 1986 lẹyìn ogun ìjà ọlọ́dún mẹ́fà ti pé. Ní àtẹ̀lé àwọn àtúnṣe t’ólófin tí ó yọ àwọn òpin àkókò kúrò fún ààrẹ, ó ní àǹfààní láti dúró àti pé ó di ààrẹ Ùgándà ní ọdún 2011, 2016 àti ni àwọn ìdìbò gbogbogbò 2021.[14]

## Ìtàn
Púpọ̀ tí Ùgándà jẹ́ olùgbé nípasẹ̀ Central sudanic àti Kuliak tí ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn agbe àti àwọn darandaran ṣáájú kí àwọn agbọrọsọ Bantu dé gúúsù àti àwọn agbọ̀rọ̀sọ Nilotic ní àríwá Ilà-oòrùn ọdún 3,000 sẹ́yìn ní 1,000 BC. Ní ọdún 1500 AD, wọ́n ti darapọ̀ mọ́ àwọn àṣà sísọ Bantu ní gúúsù tí Oke Elgon, odò Nile, àti Adágún Kyoga.[17]

Gẹ́gẹ́ bí àṣà àtọwọ́dọ́wọ́ àti àwọn ìwádìí ìgbà àtijọ́, Ìjọba ti Kitara bo apákan pàtàkì ti agbègbè adágún nlá, láti àwọn adágún àríwá Albert àti Kyoga sí adágún gúsù Victoria àti Tanganyika.[18] Bunyoro-Kitara ní a ń pe ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpilẹ̀ṣẹ̀ tí àwọn ìjọba Toro, Ankole, àti Busoga.[19]

Díẹ̀ nínú àwọn Luo yabo sí àgbègbè Bunyoro tí wọ́n sì darapọ̀ mọ́ àwùjọ Bantu nibẹ, tí ó ṣètò ìjọba Babiito ti Omukama (alaṣẹ) lọ́wọ́lọ́wọ́ ti Bunyoro-Kitara.[20]

Àwọn oníṣòwò Arab gbé lọ sí ilẹ̀ láti Òkun India ní etíkun Ilà-oòrùn Áfíríkà ní àwọn ọdún 1830 fún ìṣòwò ati ìṣòwò.[21] Ni ìparí àwọn ọdún 1860, Bunyoro ní Mid-Western Uganda ri ara rẹ̀ tí ó halẹ̀ láti àríwá nípasẹ̀ àwọn aṣojú tí ará Egipti ṣe àtìlẹ́yìn.[22] Kò dàbí àwọn oníṣòwò Arab láti etíkun Ilà-oòrùn Áfíríkà tí ó wà ìṣòwò, àwọn aṣojú wọ̀nyí ń ṣe ìgbéga ìṣẹ́gun àjèjì. Ní ọdún 1869, Khedive Ismail Pasha ti Egipti, ń wá láti fi àwọn agbègbè kún àríwá ti àwọn ààlà ti Lake Victoria àti ilà-oòrùn tí Lake Albert àti "gúúsù ti Gondokoro,"[23] fi olùṣewádìí ará ìlú Gẹ̀ẹ́sì kan, Samuel Baker, ráńṣẹ́ sí ìrìn-àjò ológun sí Ilẹ̀-ìlú. àwọn ààlà ti Northern Uganda, pẹ̀lú ìpinnu láti dínkù ìṣòwò-ẹrú níbẹ̀ àti ṣíṣí ọ̀nà sí ìṣòwò àti "ọ̀làjú." Banyoro kojú Baker, ẹni tí ó ní láti ja ogun tí ó ní ìrètí láti ní ààbò ìpadàsẹ́yìn rẹ̀. Baker ka àtakò náà gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àrékérekè, ó sì tako Banyoro nínú ìwé kan (Ismailia – A Narrative Of The Expedition To Central Africa For The Suppression of Slave Trade, Organized By Ismail, Khadive Of Egypt (1874))[23] èyí tí wọ́n kà ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Lẹ́yìn náà, àwọn ará Gẹ̀ẹ́sì dé sí orílẹ̀-èdè Uganda pẹ̀lú àròjinlẹ̀ kan lòdì sí ìjọba Bunyoro wọ́n sì bá ìjọba Buganda lọ́wọ́. Eléyìí yóò bàjẹ́ na Bunyoro ìdajì tí àwọn oníwèé-agbègbè, èyí tí a ti fi fún Buganda bí ẹ̀san láti British. Méjì nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ “àwọn agbègbè tí ó sọnù” ni a tún padà sí Bunyoro lẹ́yìn òmìnira.

Ní àwọn ọdún 1860, ní àkókò tí àwọn ará Arabia ń wá ipa láti àríwá, àwọn aṣàwákiri Ìlú Gẹ̀ẹ́sì ti ń wá orísun ti Nile[24] dé Uganda. Àwọn míṣọ́nnárì Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n dé sí ìjọba Buganda ní 1877 àti àwọn míṣọ́nnárì Kátólíìkì ilẹ̀ Faransé tẹ̀ lé wọn lọ́dún 1879. Ipò yìí fa ikú àwọn Ajẹ́rìíkú Uganda ní 1885—lẹ́yìn tí Muteesa Kìíní àti ọ̀pọ̀ jù lọ ààfin rẹ̀ ti yí padà, àti Atẹle ọmọ rẹ ti o lodi si Kristiani Mwanga.[25]

Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì ṣe àdéhùn fún ilé-iṣẹ́ Imperial British East Africa Company (IBEAC) láti ṣe àdéhùn àwọn àdéhùn ìṣòwò ní agbègbè tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1888.[26]

Láti 1886, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ogun ẹ̀sìn wà ní Buganda, ní àkókò láàrin àwọn Mùsùlùmí àti àwọn Kristiani àti lẹ́hìn náà, láti 1890, láàrin àwọn Protestant ba-Ingleza ati ba-Fransa Catholics.[27] Nítorí rògbòdìyàn ìlú àti àwọn ẹrù ìnáwó, IBEAC sọ pé kó le “tọ́jú iṣẹ́ wọn” ní agbègbè náà.[28] Àwọn ànfààní ìṣòwò Ìlú Gẹ̀ẹ́sì jẹ́ ìtara láti dáàbò bo ipa-ọ̀nà ìṣòwò ti Nile, èyítí ó jẹ́ kí ìjọba Gẹ̀ẹ́sì fi kún Buganda àti àwọn agbègbè agbègbè láti ṣẹ̀dá Ìdáàbòbò Ugyanda ní 1894.[26]: 3–4 [29]

Protectorate ti Ùgándà jẹ́ ààbò ti Ìjọba Gẹ̀ẹ́sì láti ọdún 1894 sí 1962. Ní ọdún 1893, Ilé-iṣẹ́ Imperial British East Africa gbé àwọn ẹ̀tọ́ iṣakoso rẹ̀ ti agbègbè tí ó jẹ́ pàtàkì ti Ìjọba Buganda sí ìjọba Gẹ̀ẹ́sì. IBEAC ti fi àṣẹ rẹ̀ sílẹ̀ lórí Ùgándà lẹ́hìn àwọn ogun ẹ̀sìn ti inú Ùgándà ti sọ ọ́ sínú ìdíwọ́.[30]

Ní 1894, Ààbò Ìdáàbòbò Ùgándà ti dá sílẹ, àti pé agbègbè náà ti gbòòrò síi ju àwọn ààlà ti Buganda nípa fọwọ́sí àwọn àdéhùn díẹ̀ síi pẹ̀lú àwọn ìjọba mìíràn (Toro ni 1900, [31] Ankole ní 1901, àti Bunyoro ní 1933[32]) sí agbègbè kan. tí ó ní àìjọjú ní ìbámu sí ti Uganda òde òní.[33]

Ipò tí Protectorate ni àwọn àbájáde tí ó yàtọ̀ púpọ̀ fún Ùgándà ju ti agbègbè náà ti jẹ́ ìletò bíi Kenya àdúgbò, níwọ̀n ìgbà tí Ùgándà ti ní ìwọ̀n ìjọba ti ara ẹni tí yóò jẹ́ bí bẹ́ẹ̀ kọ́ ti ní òpin lábẹ́ ìṣàkóso amúnisìn ní kíkún.[34]

Ní àwọn ọdún 1890, àwọn alágbàṣe 32,000 láti Ìlú Gẹ̀ẹ́sì India ni a gbà ṣẹ sí Ilà-oòrùn Áfíríkà lábẹ́ àwọn àdéhùn iṣẹ́ iṣẹ́ indentured láti kọ́ Ọ̀nà Railway Ùgándà.[35] Púpọ̀ jùlọ àwọn ará India tí ó yé wọn padà sí ilé, sùgbọ́n 6,724 pinnu láti wà ní Ilà-oòrùn Áfíríkà lẹ́hìn ìparí ilà náà.[36] Lẹ́yìn náà, díẹ̀ nínú àwọn di oníṣòwò àti kí ó gba ìṣàkóso tí owu ginning àti sartorial sọ́ọ̀bù.[37]

Láti ọdún 1900 sí 1920, àjàkálẹ̀ ààrùn òòrùn kan ní apá gúúsù Ùgándà, l'ẹ́bàá àríwá etí òkun adágún Victoria, ti pa díẹ̀ síi ju 250,000 ènìyàn.[38]

Ogun Àgbáyé II gba ìṣàkóso amúnisìn ti Ùgándà ní iyànjú láti gba àwọn ọmọ ogun 77,143 láti ṣiṣẹ́ ní Àwọn ìbọn Áfíríkà Ọba. Wọ́n ríi ní ìṣe ní ìpolongo Aginjù Òòrùn, ìpolongo Abyssinian, Ogun Madagascar àti ìpolongo Burma.

Òmìnira (1962 si 1965)

Ùgándà gba òmìnira láti UK ní 9 Oṣù Kẹwàá ọdún 1962 pẹ̀lú Queen Elizabeth II gẹ́gẹ́ bíi olórí ìlú àti Queen ti Ùgándà. Ní Oṣù Kẹwàá Ọdún 1963, Ùgándà di olómìnira ṣùgbọ́n ó tọ́jú ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀ ní Àgbáyé tí Àwọn Orílẹ-èdè.

Ìdìbò ìgbà òmìnira àkọ́kọ́, tí ó wáyé ní ọdún 1962, jẹ́ borí nípasẹ̀ àjọṣepọ̀ láàrin Ùgándà People's Congress (UPC) àti Kabaka Yekka (KY). UPC àti KY ṣe àgbékalẹ̀ ìjọba àkọ́kọ́ lẹhìn òmìnira pẹ̀lú Milton Obote gẹ́gẹ́ bí Alákóso Alákóso, pẹ̀lú Buganda Kabaka (Ọba) Edward Muteesa II di ipò ayẹyẹ ńlá ti Ààrẹ.[39][40]

Àwọn ọdún tí òmìnira lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ti Ùgándà jẹ́ gàgba lórí nípasẹ̀ ìbátan láàrin ìjọba ààrin-gbùngbùn àti ìjọba agbègbè tí ó tóbi jùlọ – Buganda.[41]

Láti àkókò tí Ìlú Gẹ̀ẹ́sì ti ṣẹ̀dá ààbò ààbò Ùgándà, ọ̀rọ̀ bí ó ṣe le ṣàkóso ìjọba ọba tí ó tóbi jùlọ láàrin ìlànà tí ìpínlẹ̀ ìṣọ̀kan kan ti jẹ́ ìṣòro nígbà gbogbo. Àwọn Gómìnà amúnisìn ti kùnà láti wá àgbékalẹ̀ kan tí ó siṣẹ́. Èyí jẹ́ ìdijú síwájú síi nípasẹ̀ ìwà àìṣedéédé Buganda sí ìbátan rẹ̀ pẹ̀lú ìjọba ààrin-gbùngbùn. Buganda kò wá òmìnira ṣùgbọ́n kúkú hàn pé ó ní ìtùnú pẹ̀lú ètò alaimuṣinṣin tí ó ṣe ìṣedúró àwọn ànfààní wọn lókè àwọn kókó-ọ̀rọ̀ mìíràn láàrín ààbò tàbí ipò pàtàkì nígbà tí Ìlú Gẹ̀ẹ́sì lọ. Èyí jẹ́ ẹ̀rí ní apákan nípasẹ̀ àwọn ìjà láàrin àwọn aláṣẹ amúnisìn Ìlú Gẹ̀ẹ́sì àti Buganda ṣáájú òmìnira.[42]

Láàrin Buganda, àwọn ìpín wà - láàrin àwọn tí ó fẹ́ kí Kabaka wà ní ọba aláṣẹ àti àwọn tí ó fẹ́ darapọ̀ mọ́ pẹ̀lú ìyókù Ùgándà láti s'ẹ̀dá ìpínlẹ̀ aláìlẹ́sín òde òní. Ìyapa náà yọrí sí ẹ̀dá tí àwọn ẹgbẹ́ tí ó dá lórí Buganda méjì - Kabaka Yekka (Kabaka Nikan) KY, àti Democratic Party (DP) tí ó ní àwọn gbòǹgbò nínú Ilé ìjọsìn Kátólìkì. Ìbànújẹ́ láàrin àwọn ẹgbẹ́ méjéèjì wọ̀nyí le gidigidi pàápàá bí àwọn ìdìbò àkọ́kọ́ fún ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin lẹ́hìn-Colonial ti súnmọ́. Àwọn Kabaka pàápàá kórira olórí DP, Benedicto Kiwanuka.[43]

Ní ìta Buganda, olóṣèlú alarọ-ọrọ kan láti Northern Uganda, Milton Obote, ti ṣe àjọṣepọ̀ kan tí àwọn olóṣèlú tí kìí ṣe Buganda láti ṣe àgbékalẹ̀ Ẹgbẹ́ Àwọn ènìyàn Uganda (UPC). UPC ni ọkàn rẹ̀ jẹ gàba lórí nípasẹ̀ àwọn olóṣèlú tí ó fẹ́ láti ṣe àtúnṣe ohun tí wọ́n rí bíi àìdọ́gba agbègbè tí ó ṣe ojú rere sí ipò pàtàkì Buganda. Èyí fa àtìlẹ́yìn ìdáràn láti ìta Buganda. Ẹgbẹ́ náà síbẹ̀síbẹ̀ jẹ́ ìfọ̀kànbalẹ̀ alaáìmúniṣìn tí àwọn ìfẹ́, sùgbọ́n Obote ṣe àfihàn ọgbọ́n ńlá ni ìdúnàdurà wọn sínú ilẹ̀ tí ó wọ́pọ̀ tí ó dá lórí àgbékalẹ̀ Federal.

Ní Òmìnira, ìbẹ̀rẹ̀ Buganda kò ní ìpinnu. Uganda jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn agbègbè amúnisìn díẹ̀ tí ó gba òmìnira láìsí ẹgbẹ́ òṣèlú tí ó ní agbára tí ó pọ̀ jùlọ ní ilé Aṣòfin. Nínú àwọn ìdìbò ìṣaájú-òmìnira, UPC kò ṣe àwọn Olùdíje ní Buganda àti borí 37 tí àwọn ìjókòó 61 tí ó yàn tààrà (ní ìta Buganda). DP gba awọn ijoko 24 ni ita Buganda. “Ipo pataki” ti a fun Buganda tumọ si pe awọn ijoko Buganda 21 ni a yan nipasẹ aṣoju iwọn ti o ṣe afihan awọn idibo si ile igbimọ aṣofin Buganda - Lukikko. KY gba a resounding gun lori DP, gba gbogbo 21 ijoko.

UPC de ipo giga ni opin ọdun 1964 nigbati adari DP ni ile igbimọ aṣofin, Basil Kiiza Bataringaya, kọja ilẹ ile igbimọ aṣofin pẹlu awọn ọmọ ile-igbimọ marun miiran, ti o fi DP silẹ pẹlu awọn ijoko mẹsan nikan. Inu awọn ọmọ ile igbimọ aṣofin DP ko dun ni pataki pe ikorira ti olori wọn, Benedicto Kiwanuka, si Kabaka n ṣe idiwọ awọn aye wọn lati fi ẹnuko pẹlu KY.[45] Awọn ẹtan ti awọn abawọn ti yipada si ikun omi nigbati awọn ọmọ ẹgbẹ KY 10 kọja ilẹ nigbati wọn rii pe iṣọpọ deede pẹlu UPC ko le ṣee ṣe mọ. Awọn ọrọ ifarabalẹ ti Obote kaakiri orilẹ-ede n gba gbogbo niwaju rẹ, ati pe UPC n bori fere gbogbo idibo agbegbe ti o waye ati jijẹ iṣakoso rẹ lori gbogbo awọn igbimọ agbegbe ati awọn aṣofin ni ita Buganda.[46] Idahun lati ọdọ Kabaka jẹ odi - boya akoonu ni ipa ayẹyẹ rẹ ati aami aami ni apakan orilẹ-ede rẹ. Sibẹsibẹ, awọn iyapa nla tun wa laarin aafin rẹ ti o jẹ ki o ṣoro fun u lati ṣe adaṣe daadaa si Obote. Ni akoko Uganda ti di ominira, Buganda “jẹ ile ti o pin pẹlu awọn ologun awujọ ati ti iṣelu”[47] sibẹsibẹ awọn iṣoro wa ni pipọnti inu UPC. Bi awọn ipo rẹ ti n pọ si, awọn ẹya, ẹsin, agbegbe, ati awọn anfani ti ara ẹni bẹrẹ si mì ẹgbẹ naa. Agbara ti ẹgbẹ ti o han gbangba ti bajẹ ni ọna ti o nipọn ti awọn ija ẹgbẹ ni aarin ati awọn ẹya agbegbe. Ati nipasẹ ọdun 1966, UPC ti ya ara rẹ ya. Awọn ija naa tun pọ si nipasẹ awọn tuntun ti o ti kọja ilẹ ile igbimọ aṣofin lati DP ati KY.[48]

Awọn aṣoju UPC de Gulu ni ọdun 1964 fun apejọ awọn aṣoju wọn. Eyi ni afihan akọkọ bi Obote ṣe n padanu iṣakoso ẹgbẹ rẹ. Ija lori Akowe-Agba ti ẹgbẹ naa jẹ idije kikoro laarin oludije oniwọntunwọnsi tuntun - Grace Ibingira ati John Kakonge ti o jagun. Ibingira lẹhinna di aami ti alatako si Obote laarin UPC. Eyi jẹ ifosiwewe pataki nigbati o n wo awọn iṣẹlẹ ti o tẹle ti o yorisi aawọ laarin Buganda ati ijọba Central. Fun awọn ti ita UPC (pẹlu awọn olufowosi KY), eyi jẹ ami kan pe Obote jẹ ipalara. Awọn alafojusi Keen rii pe UPC kii ṣe ẹyọ kan ti o ni iṣọkan.[49]

Iparun ti ẹgbẹ UPC-KY ni gbangba ṣafihan ainitẹlọrun Obote ati awọn miiran ni nipa “ipo pataki” Buganda. Ni ọdun 1964, ijọba dahun si awọn ibeere lati awọn apakan ti ijọba Buganda nla ti wọn kii ṣe ọmọ abẹlẹ Kabaka. Ṣaaju ijọba amunisin, Buganda ti ni idije nipasẹ ijọba Bunyoro adugbo rẹ. Buganda ti ṣẹgun awọn apakan ti Bunyoro ati pe awọn amunisin Ilu Gẹẹsi ti ṣe agbekalẹ eyi ni awọn adehun Buganda. Ti a mọ si "awọn agbegbe ti o sọnu", awọn eniyan ni awọn agbegbe wọnyi fẹ lati pada si jije apakan ti Bunyoro. Obote pinnu lati gba idibo, eyiti o binu awọn Kabaka ati pupọ julọ awọn iyokù Buganda. Awọn olugbe ti awọn agbegbe ti dibo lati pada si Bunyoro pelu awọn igbiyanju Kabaka lati ni ipa lori idibo naa.[50] Lẹhin ti o padanu idibo naa, KY tako owo naa lati gbe awọn agbegbe lọ si Bunyoro, nitorinaa fi opin si ajọṣepọ pẹlu UPC.

Iwa ti ẹya ti iṣelu Uganda tun n farahan ni ijọba. UPC ti o ti jẹ ẹgbẹ orilẹ-ede tẹlẹ bẹrẹ si ya pẹlu awọn ila ẹya nigba ti Ibingira koju Obote ni UPC. Ìpín ẹ̀yà “Àríwá/ Gúúsù” tí ó ti hàn gbangba nínú ètò ọrọ̀ ajé àti láwùjọ nísinsìnyí ti fìdí ara rẹ̀ múlẹ̀ nínú ìṣèlú. Obote yi ara rẹ ka pẹlu awọn oloselu ariwa julọ - A. A. Neykon, Felix Onama, Alex Ojera - nigba ti awọn alatilẹyin Ibingira ti wọn mu ati sẹwọn pẹlu rẹ, paapaa lati Gusu - George Magezi, B. Kirya, Matthias Ngobi. Ni akoko, awọn ẹgbẹ meji gba awọn aami eya - "Bantu" (eyiti o jẹ apakan Gusu Ibingira) ati "Nilotic" (eyiti o jẹ ẹya Northern Obote). Èrò náà pé ìjọba ń bá àwọn Bantu jagun tún pọ̀ sí i nígbà tí Obote mú tí ó sì fi àwọn minisita Bantu tí wọ́n jẹ́ alátìlẹyìn Ibingira sẹ́wọ̀n.[51]

Awọn aami wọnyi mu wa sinu idapọ awọn ipa agbara meji pupọ. Buganda akọkọ - awọn eniyan Buganda jẹ Bantu ati nitorinaa ṣe deede si ẹgbẹ Ibingira. Ẹgbẹ Ibingira siwaju si ilọsiwaju ajọṣepọ yii nipa ẹsun Obote pe o fẹ lati bori Kabaka.[51] Wọn ti wa ni ibamu si Obote ti o tako. Ẹlẹẹkeji - awọn ologun aabo - awọn amunisin Ilu Gẹẹsi ti gba ọmọ ogun ati ọlọpa ti o fẹrẹẹ jẹ iyasọtọ lati Northern Uganda nitori pe wọn yẹ fun awọn ipa wọnyi. Ni ominira, ọmọ ogun ati ọlọpa jẹ gaba lori nipasẹ awọn ẹya ariwa - ni pataki Nilotic. Wọn yoo ni imọlara diẹ sii ni ibatan si Obote, ati pe o lo anfani ti eyi ni kikun lati fikun agbara rẹ. Ni Oṣu Kẹrin ọdun 1966, Obote jade ni ẹgbẹrin awọn ọmọ ogun tuntun ti o gba ni Moroto, eyiti ida aadọrin ninu wọn wa lati Ẹkun Ariwa.[52]

Ni akoko ti o wa ni ifarahan lati woye ijọba aringbungbun ati awọn ologun aabo gẹgẹbi awọn "awọn ara ariwa" ti jẹ gaba lori - paapaa Acholi ti o nipasẹ UPC ni aaye pataki si awọn ipo ijọba ni ipele orilẹ-ede.[53] Ni ariwa Uganda awọn iwọn oriṣiriṣi tun wa ti awọn ikunsinu anti-Buganda, ni pataki lori “ipo pataki” ti ijọba ṣaaju ati lẹhin ominira, ati gbogbo awọn anfani eto-ọrọ ati awujọ ti o wa pẹlu ipo yii. "Obote mu awọn nọmba pataki ti awọn ara ariwa wa si aarin ilu, mejeeji nipasẹ iṣẹ ilu ati ologun, o si ṣẹda ẹrọ ti o ni atilẹyin ni Northern Uganda".[53] Sibẹsibẹ, mejeeji "Bantu" ati awọn aami "Nilotic" jẹ aṣoju awọn ambiguities pataki. Ẹka Bantu fun apẹẹrẹ pẹlu mejeeji Buganda ati Bunyoro – awọn abanidije kikoro itan-akọọlẹ. Aami Nilotic pẹlu Lugbara, Acholi, ati Langi, gbogbo wọn ni awọn idije kikoro ti o jẹ asọye iṣelu ologun Uganda nigbamii. Pelu awọn aibikita wọnyi, awọn iṣẹlẹ wọnyi laimọọmọ mu wa si iwaju ipinya iṣelu ariwa/guusu eyiti o tun ni ipa lori iṣelu Ugandan ni iwọn diẹ.

Pipin UPC tẹsiwaju bi awọn alatako ṣe akiyesi ailagbara Obote. Ni ipele agbegbe nibiti UPC ti jẹ gaba lori pupọ julọ aibalẹ awọn igbimọ bẹrẹ lati koju awọn oludari igbimọ ti o wa ni ipo. Paapaa ni agbegbe ile Obote, igbiyanju ni a ṣe lati yọ olori igbimọ agbegbe ni ọdun 1966. Otitọ ti o ni aniyan diẹ sii fun UPC ni pe awọn idibo orilẹ-ede ti o tẹle ni 1967 - ati laisi atilẹyin ti KY (ti o ṣee ṣe bayi lati ṣe). ṣe afẹyinti DP), ati ẹgbẹ ti o dagba ni UPC, o ṣeeṣe gidi pe UPC yoo jade ni agbara ni awọn oṣu.

Obote tẹle KY pẹlu iṣe tuntun ti ile igbimọ aṣofin ni ibẹrẹ ọdun 1966 ti o ṣe idiwọ eyikeyi igbiyanju KY lati faagun ni ita Buganda. KY farahan lati dahun ni ile igbimọ aṣofin nipasẹ ọkan ninu awọn ọmọ ile-igbimọ wọn diẹ ti o ku, Daudi Ochieng ti o ni aisan ti o gbẹhin. Ochieng jẹ ohun irony – botilẹjẹpe lati Northern Uganda, o ti dide ni ipo giga ti KY o si di alamọde timọtimọ si Kabaka ti o fun u ni awọn akọle ilẹ nla ni Buganda. Nigba ti Obote ko si ni ile igbimo asofin, Ochieng fi han gbangba bi ole jibiti ehin-erin ati wura ti ko lodi si orileede Congo ti oga agba awon omo ogun Obote, Colonel Idi Amin ti se. O tun fi ẹsun kan pe Obote, Onama ati Neykon ni gbogbo wọn ni anfaani eto naa.[54]. Awọn ile-igbimọ aṣofin ti dibo pupọju fun ipinnu lati fi ẹsun kan Amin ati ṣe iwadii ipa ti Obote. Eyi gbon ijọba naa o si gbe wahala soke ni orilẹ-ede naa.

KY tun ṣe afihan agbara rẹ lati koju Obote lati inu ẹgbẹ rẹ ni apejọ UPC Buganda nibiti Godfrey Binaisa (Agbẹjọro Gbogbogbo) ti yọ kuro nipasẹ ẹgbẹ kan gbagbọ pe o ni atilẹyin KY, Ibingira ati awọn eroja anti-Obote miiran ni Buganda.[47] ] Idahun Obote ni lati mu Ibingira ati awọn minisita miiran ni ipade minisita ati lati gba awọn agbara pataki ni Kínní 1966. Ni Oṣu Kẹta ọdun 1966, Obote tun kede pe awọn ọfiisi ti Alakoso ati igbakeji aarẹ yoo dẹkun lati wa - ti yọ Kabaka kuro ni imunadoko. Obote tun fun Amin ni agbara diẹ sii - fifun u ni ipo Alakoso Ogun lori ẹniti o ni iṣaaju (Opolot) ti o ni ibatan si Buganda nipasẹ igbeyawo (o ṣee ṣe gbagbọ pe Opolot yoo lọra lati gba igbese ologun lodi si Kabaka ti o ba wa si eyi). Obote pa ofin ofin run ati pe o da awọn idibo duro ni imunadoko nitori oṣu diẹ. Obote lọ lori tẹlifisiọnu ati redio lati fi ẹsun kan Kabaka fun ọpọlọpọ awọn ẹṣẹ pẹlu bibeere fun awọn ọmọ ogun ajeji eyiti o dabi ẹni pe o ti ṣawari nipasẹ Kabaka lẹhin awọn agbasọ ọrọ ti Amin n gbero igbimọ kan. Obote tun tu aṣẹ ti Kabaka kuro nipa ikede laarin awọn igbese miiran:

Imukuro ti awọn igbimọ iṣẹ ti gbogbo eniyan ti ominira fun awọn ẹya apapo. Eyi yọ aṣẹ Kabaka kuro lati yan awọn oṣiṣẹ ilu ni Buganda.

Imukuro ti Ile-ẹjọ giga ti Buganda - yiyọ eyikeyi aṣẹ idajọ ti Kabaka ni.

Gbigbe iṣakoso owo Buganda labẹ iṣakoso aarin siwaju siwaju.

Abolition ti awọn ilẹ fun Buganda olori. Ilẹ jẹ ọkan ninu awọn orisun pataki ti agbara Kabaka lori awọn ọmọ abẹ rẹ.

Ila naa si won bayi kale fun a show mọlẹ laarin Buganda ati Central ijoba. Awọn opitan le jiyan nipa boya eyi le ti yago fun nipasẹ adehun. Eyi ko ṣeeṣe bi Obote ṣe ni igboya bayi o si rii Kabaka bi alailera. Loootọ, nipa gbigba ipo aarẹ ni ọdun mẹrin sẹyin ti wọn si ba UPC, Kabaka ti pin awọn eniyan rẹ ti wọn si gba ẹgbẹ kan si ekeji. Laarin awọn ile-iṣẹ iṣelu Buganda, awọn idije ti ẹsin ati ifẹ ti ara ẹni jẹ ki awọn ile-iṣẹ jẹ ailagbara ati lagbara lati dahun si awọn gbigbe ijọba aringbungbun. Awọn Kabaka ni igbagbogbo ni a gba bi aibikita ati aibikita si imọran lati ọdọ awọn oloselu Buganda ti o jẹ ọdọ ti o loye dara julọ iṣelu lẹhin Ominira tuntun, bii awọn aṣaaju ti o jẹ ambivalent si ohun ti n ṣẹlẹ niwọn igba ti awọn anfani ibile wọn ti tọju. Awọn Kabaka ṣe ojurere fun awọn aṣawakiri tuntun.[55]

Ni May 1966, awọn Kabaka gbe rẹ. Ó béèrè fún ìrànlọ́wọ́ láti ilẹ̀ òkèèrè, ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin Buganda sì sọ pé kí ìjọba Uganda kúrò ní Buganda (títí kan olú ìlú náà, Kampala). Ni idahun Obote pase fun Idi Amin lati kolu aafin Kabaka. Ija fun aafin Kabaka jẹ lile - awọn oluso Kabaka ti nfi idiwọ diẹ sii ju ti a ti ṣe yẹ lọ. Olori ikẹkọ ti Ilu Gẹẹsi - Kabaka pẹlu awọn ologun bi 120 ti o ni ihamọra tọju Idi Amin ni eti okun fun wakati mejila.[56] Wọ́n fojú bù ú pé nǹkan bí ẹgbẹ̀rún méjì [2,000] èèyàn ló kú nínú ogun tó parí nígbà tí àwọn ọmọ ogun ké sí àwọn ìbọn tó wúwo, tí wọ́n sì borí ààfin náà. Idagbasoke igberiko ti a ti nreti ni Buganda ko waye ati pe awọn wakati diẹ lẹhinna Obote ti o ni imọlẹ pade awọn oniroyin lati gbadun iṣẹgun rẹ. Kabaka naa salọ lori awọn odi aafin ati pe awọn olufowosi gbe wọn lọ si igbekun ni Ilu Lọndọnu. Ó kú níbẹ̀ ní ọdún mẹ́ta lẹ́yìn náà.

Ọdun 1966–1971 (ṣaaju ki o to gbajọba)

Ni ọdun 1966, lẹyin ija agbara laarin ijọba ti Obote dari ati Ọba Muteesa, Obote da ofin ofin duro o si yọ aarẹ ayẹyẹ ati igbakeji aarẹ kuro. Ni ọdun 1967, ofin titun kan kede Uganda ni ilu olominira o si pa awọn ijọba ibile run. Obote ni won so gege bi aare.[25]

1971 (lẹhin igbasilẹ) -1979 (ipari ijọba Amin)

Nkan akọkọ: Itan Ilu Uganda (1971–79)

Lẹhin igbimọ ologun ni ọjọ 25 Oṣu Kini ọdun 1971, Obote ti yọ kuro ni agbara ati Gbogbogbo Idi Amin gba iṣakoso orilẹ-ede naa. Amin ṣe akoso Uganda gẹgẹbi alakoso ijọba pẹlu atilẹyin ti ologun fun ọdun mẹjọ to nbọ.[57] O ṣe ipaniyan pupọ laarin orilẹ-ede lati ṣetọju iṣakoso rẹ. O fẹrẹ to 80,000–500,000 awọn ara ilu Ugandan ku ni akoko ijọba rẹ.[58] Yàtọ̀ sí ìwà ìkà rẹ̀, ó fi tipátipá mú àwọn ọmọ ilẹ̀ Íńdíà tó jẹ́ oníṣòwò láti orílẹ̀-èdè Uganda.[59] Ni Oṣu Karun ọdun 1976, awọn onijagidijagan Palestine ji ọkọ ofurufu Air France kan ti wọn si fi agbara mu lati balẹ ni papa ọkọ ofurufu Entebbe. Ọgọ́rùn-ún lára ​​àwọn 250 arìnrìn àjò tí ó wà nínú ọkọ̀ náà ní ìpilẹ̀ṣẹ̀ ni wọ́n gbá wọn mọ́ra títí ìjagunbalẹ̀ Commando kan ní Ísírẹ́lì fi gbà wọ́n ní ọjọ́ mẹ́wàá lẹ́yìn náà.[60] Ìjọba Àmín ti parí lẹyìn Ogun Uganda-Tanzania ní ọdún 1979, nínú èyítí àwọn ọmọ ogun Tanzania ṣe ìrànlọ́wọ́ nípasẹ̀ àwọn ìgbèkùn Ugandan yabo sí Uganda.

**1979-lowolowo**

Yoweri Museveni ti jẹ aarẹ lati igba ti awọn ọmọ ogun rẹ ti bori ijọba iṣaaju ni Oṣu Kini ọdun 1986.

Awọn ẹgbẹ oṣelu ni Uganda ni ihamọ ninu awọn iṣẹ wọn ti o bẹrẹ ni ọdun yẹn, ni iwọn kan ti a ṣe apẹrẹ lati dinku iwa-ipa ẹgbẹ. Ninu eto ti kii ṣe ẹgbẹ “Movement” ti Museveni fi lelẹ, awọn ẹgbẹ oselu tẹsiwaju lati wa, ṣugbọn ọfiisi ile-iṣẹ nikan ni wọn le ṣiṣẹ. Wọn ko le ṣi awọn ẹka, ṣe apejọ, tabi awọn oludije ni taara (botilẹjẹpe awọn oludije idibo le jẹ ti awọn ẹgbẹ oṣelu). Ifọrọwewe t’olofin kan fagile wiwọle-ọdun mọkandinlogun yii lori iṣelu awọn ẹgbẹ pupọ ni Oṣu Keje ọdun 2005.

Ni ọdun 1993, Pope John Paul Keji ṣabẹwo si Uganda lakoko irin-ajo oluṣọ-agutan ọlọjọ mẹfa rẹ lati rọ awọn ara Uganda lati wa ilaja. Nígbà ayẹyẹ ọlọ́pọ̀ èèyàn, ó bọ̀wọ̀ fún àwọn Kristẹni ajẹ́rìíkú tí wọ́n pa.

Ni aarin-si-opin 1990s, Museveni ti ni iyìn nipasẹ awọn orilẹ-ede iwọ-oorun gẹgẹbi apakan ti iran tuntun ti awọn oludari ile Afirika.[62]

Alakoso ijọba rẹ ti bajẹ, sibẹsibẹ, nipa ikọlu ati gbigba ni Democratic Republic of Congo lakoko Ogun Kongo Keji, eyiti o fa iku iku 5.4 milionu lati ọdun 1998, ati nipa ikopa ninu awọn ija miiran ni agbegbe Awọn Adagun Nla ti Afirika. Ó ti jà fún ọ̀pọ̀ ọdún nínú ogun abẹ́lé lòdì sí Army Resistance Army, tí ó jẹ̀bi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwà ọ̀daràn lòdì sí ẹ̀dá ènìyàn, títí kan ìfirú ọmọdé, ìpakúpa Atak, àti ìpànìyàn púpọ̀ mìíràn. Ìforígbárí ní àríwá Uganda ti pa ẹgbẹẹgbẹ̀rún ó sì ti lé àwọn mílíọ̀nù kúrò nípò.[63]

Ile-igbimọ aṣofin fagile awọn opin akoko alaarẹ ni ọdun 2005, ni ẹsun nitori pe Museveni lo awọn owo ilu lati san US $ 2,000 fun ọmọ ẹgbẹ ile-igbimọ kọọkan ti o ṣe atilẹyin iwọn naa.[64] Awọn idibo Aare waye ni Kínní 2006. Museveni ti njijadu lodi si ọpọlọpọ awọn oludije, eyiti o ṣe pataki julọ ninu wọn ni Kizza Besigye.

Ni 20 Kínní 2011, Igbimọ Idibo Uganda sọ pe Aare ti o wa ni ipo Yoweri Kaguta Museveni ni oludibo ti o ṣẹgun ti awọn idibo 2011 ti o waye ni 18 Kínní 2011. Awọn alatako sibẹsibẹ, ko ni itẹlọrun pẹlu awọn esi, ti o da wọn lẹbi bi o kún fun ẹtan ati ẹtan. . Gẹgẹbi esi ti oṣiṣẹ naa, Museveni bori pẹlu ida mejidinlọgọta ninu awọn ibo. Eyi ni irọrun gbe olutaja ti o sunmọ julọ, Besigye, ti o ti jẹ oniwosan Museveni ti o si sọ fun awọn onirohin pe oun ati awọn alatilẹyin rẹ “fifẹ palẹ” abajade naa bakanna bi ofin ailopin ti Museveni tabi eyikeyi eniyan ti o le yan. Besigye fikun pe awọn idibo ti o ni ilodisi yoo daaju si adari aitọ ati pe o wa si awọn ara Uganda lati ṣe itupalẹ eyi. Aṣoju Ifojusi Idibo ti European Union royin lori awọn ilọsiwaju ati awọn abawọn ti ilana idibo Uganda: "Ipolongo idibo ati ọjọ idibo ni a ṣe ni alaafia. ti awọn ara ilu Ugandan ti a ko ni ẹtọ.”[65]

Lati Oṣu Kẹjọ ọdun 2012, ẹgbẹ Anonymous hacktivist ti halẹ mọ awọn oṣiṣẹ ijọba Ugandan ati ti gepa awọn oju opo wẹẹbu ijọba osise lori awọn owo-owo onibaje rẹ.[66] Diẹ ninu awọn oluranlọwọ agbaye ti halẹ lati ge iranlowo owo si orilẹ-ede naa ti awọn owo-owo ilodisi onibaje tẹsiwaju.[67]

Awọn afihan eto fun itẹlera nipasẹ ọmọ ààrẹ, Muhoozi Kainerugaba, ti pọ si awọn aifokanbale.[68][69][70][71]

Alakoso Yoweri Museveni ti ṣe akoso orilẹ-ede naa lati ọdun 1986 ati pe o jẹ atundi ibo tuntun ni Oṣu Kini ọdun 2021 awọn idibo aarẹ. Gẹgẹbi awọn abajade osise ti Museveni gba awọn idibo pẹlu 58% ti ibo lakoko ti Bobi Wine ti o yipada-popstar ni 35%. Atako tako abajade naa nitori awọn ẹsun jibiti kaakiri ati awọn aiṣedeede.[72][73] Oludije alatako miiran jẹ ọmọ ọdun 24 John Katumba.

## Agbègbè
1,465 / 5,000

## Translation results
Uganda wà ní gúúsù ilà-oòrùn Áfíríkà láàrin 1º S ati 4º N latitude, àti láàrin 30º E àti 35º E longitude. Ilẹ-ilẹ rẹ̀ jẹ́ onírúurú púpọ̀ tí ó ní àwọn oke òkè-ńlá, àwọn òkè-ńlá, àti àwọn adágún. Àwọn orilẹ-ède jókòó ní àròpin 900 mítà lókè òkun ìpele. Méjèèjì àwọn ààlà ilà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn ti Uganda ni àwọn òkè-ńlá. Òkè Ruwenzori ní téńté òkè gíga jùlọ ní Uganda, èyítí à ń pè ní Alexandra àti ìwọn àwọn mítà 5,094. Adágún àti odò Púpọ tí gúúsù ti orílẹ-èdè náà ní ipa nlá nípasẹ̀ ọkàn nínú àwọn adágún nlá tí àgbáyé, Adágún Victoria, èyí tí ó ní àwọn erékùṣù púpọ nínú. Àwọn ìlú tí o ṣe pàtàkì jùlọ wà ní gúúsù, nítòsí adágún yìí, pẹ̀lú Kampala olú-ìlú àti ìlú Entebbe tí ó wà nítòsí.[75] Adágún Kyoga wà ní àárín orílẹ-èdè náà àti pé ó wà ní àyíká nípasẹ̀ àwọn agbègbè alárinrin ńlá.[76] Biotilẹjẹpe ó wà ní ilẹ̀, Uganda ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn adágún ńlá ǹlá nínú. Yàtọ̀ sí Adagun Victoria àti Kyoga, Adágún Albert, Adágún Edward, àti Adágún George tí ó kéré jùlọ wà.[75] Uganda dá fèrè pátápátá láàrin àwọn Nílé agbádá. Omi Victoria Nile ń sàn láti Adágún Victoria sínú adágún Kyoga àti lẹhinna sínú Adagun Albert ní ààlà Congo. Léyìn náà ó lọ sí àríwá sí South Sudan. Agbègbè kan ní ilà-oòrùn Uganda jẹ́ ṣiṣàn nípasẹ̀ Odò Suam, apákan ti agbada omi inú tí Adágún Turkana. Apá àríwá ilà-oòrùn tí Uganda tí ó ṣàn lọ sí Basin Lotikipi, èyítí ó jẹ́ àkọkọ ní Kenya.[75] Onírúurú àti ìtọ́jú 

Nkán àkọ́kọ́: Ìtọ́jú ní Uganda.

Onírúurú àti ìtọ́jú 

Nkán àkọ́kọ́: Ìtọ́jú ní Uganda

Uganda ní àwọn agbègbè ìdáàbòbò 60, pẹ̀lú àwọn ọgbà ìṣeré orílẹ-èdè mẹwa: Egan Orílẹ-èdè Bwindi Impenetrable àti Egan Orílẹ-èdè Rwenzori (mejeeji Àwọn ààyè Ajogunba Ayé UNESCO[77]), Egan Orílẹ-èdè Kibale, Egan Orílẹ-èdè Orilẹ-ede Kidepo, Egan Orile-ede Lake Mburo, Egan Orilẹ-ede Mgahinga Gorilla, Oke Elgon National Park, Murchison Falls National Park, Queen Elizabeth National Park, àti Semuliki National Park.

Uganda jẹ́ ile sí nọ́ḿbà ńlá tí àwọn ẹ̀yà, pẹ̀lú olùgbé tí àwọn gorilla oke ní Egan Orilẹ-ede Bwindi Impenetrable, gorillas àti àwọn obo góòlù ní Egan Orílẹ-èdè Mgahinga Gorilla, àti àwọn erinmi ní Egan Orilẹ-uede Murchison Falls.[79]

Orílẹ-èdè náà ni Atọ́ka Iṣeduro Ilẹ-ilẹ Ilẹ̀ igbó kan tí 2019 túmọ̀ si Dimegilio ti 4.36/10, ni ipo 128th ni kariaye ninu awọn orilẹ-ede 172.

## Iokasi