open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sílébù

**Silébu** ni ègé ọ̀rọ̀ tí ó kéré jùlọ tí a lè pè jáde ní ẹnu ní orí ìsẹ́mií kan ṣoṣo. Iye ibi tí ohùn bá ti jẹ yọ nínú ọ̀rọ̀ kan ní yóo fi iye sílébù tí ọ̀rọ̀ náà ní hàn. Bí àpẹẹrẹ:

Kú - sílébù kan - Ibi kan soso ni ohùn ti jẹ yọ (Ohun òkè)

Ì-wé - sílébù méjì - Ibi méji ni ohùn ti jẹ yọ. (Ohùn ìsàlẹ̀ àti òkè) 

Wọ́n ti dé.- sílébù mẹ́ta - Ibi mẹ́ta ni ohùn ti jẹ yọ (Ohùn òkè, àárín àti òkè). 

## Ìhun Sílébù
Apá méji ni ó wà nínú ìhun sílébù. Apá bẹ́ẹ̀ nìwọ̀nyí:

### Odò Sílébù
Èyí ni ipín tí a máa ń gbọ́ jù lọ tí a bá pe sílébù síta. Òun niagbáterù ohùn nínú ihun sílébù. Kò sí sílébù tí ki í ní odò nínú ihun rẹ̀. Fáwẹ̀lì tàbí kọ́ńsónánti àránmú aṣesílébù 'n' ni wọ́n ń dúró bíi odò sílébù. Àpeere: 

Ì-wé = 'i' àti 'é' ni odò sílébù

### Apààlà Sílébu
Èyí ni àwọn iró tí a ki í  gbọ́ ketekete tí a bá pe ọ̀rọ̀ síta. Kọ́ńsánánti ni ó máa ń dúró bíi apààlà sílébù. Àpeere: Ì-wé = 'w' ni apààlà sílébù Ì-tàn = 't' ni apààlà sílébù dù-n-dú = 'd' àti 'd' ni apààlà sílébù.

***Ara apá méji yií ni abẹ̀rẹ̀ àti apẹ̀kun sílébù ti ṣú yọ. Àpẹẹrẹ:***

(i) *Abẹ̀rẹ̀ Sílébu:* Èyí ni iró tó bere sílébu. Wón lè jé kóńsónántì tàbí fáwèli. Àpẹẹrẹ: Kan-ga = 'k' àti 'g' ni abẹ̀rẹ̀ sílébù.

(ii) *Apẹ̀kun Sílébu:* Èyí ni iró fáwẹ̀lì tí ó parí sílébù. Àpẹẹrẹ: wá = 'á' ni apẹ̀kun sílébu kún = 'ún' ni apẹ̀kun sílébù.

## Ẹ̀yà ìhun sílébu
Oríṣi ẹ̀yà ìhun sílébu mẹ́ta ni ó wà ní èdè Yorùbá. Ẹ̀yà ìhun sílébù mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ni àfihàn báyií: F, KF, N: F (Silébù onífáwẹ̀lì kan); KF (Sílébù alákànpọ̀ kọ́ńsónánti àti fáwẹ̀lì); Ń (Kọ́ńsónánti àránmúpe aṣesílébù). Bí àpeere: àlàyé (à-là-yé) F KF KF dùndú (dù-n-dú) KF N KF

### Sílébù ẹlẹ́yọ Fáwẹ̀lì
Sílébù lè ní ègé iró kan ṣoṣo nínú ihun. Àpeere:

*Ìhun ọ̀rọ̀ ẹlẹ́yọ sílébù; Alàyé àti Àpẹẹrẹ..*.

(i) Ẹyọ fáwẹ̀lì kan ṣoṣo lè dúró bíi sílébù: (F)

(ii) Àkànpọ̀ kọ́ńsónánti àti fáwèli le dúró bíi sílébù: (KF)

(iii) Ẹyọ kọ́ńsónánti àránmúpè aṣesílébù lè dá dúró bíi sílébù. (N)
Kọ̀nkọ̀ = kọ̀-n-kọ̀
gbangba = 
gba-n-gba
bànkù = bà-n-kù
Bánkólé = Bá-n-kó-lé
Bánké = Bá-n-ké
géndé = gé-ń-dé
sóńsó = só-ń-só
síńdódó = sí-ń-dó-dó

### Ọ̀rọ̀ ọlọ́pọ̀ sílébù
Ìwọ̀nyí ni àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n ní ju sílébù kan lọ nínú ìhun. Ìpín wọn sí iye sílébù àti ihun wọn.

Onísílébù Méjì 

Adé = A-dé - f-kf ; Ṣùgbọ́n = ṣù-gbọ́n - kf-kf

Onísílébù mẹ́ta 

Nǹkan = N-ǹ-kan - k-n-kf;  Ọ̀gẹ̀dẹ̀ = ọ̀-gẹ̀-dẹ̀ - f-kf-kf

Onísílébù mẹ́rin

Àpẹẹrẹ = à-pẹ-ẹ-rẹ - f-kf-f-kf; Ọ̀kọ̀ọ̀kan = ọ̀-kọ̀-ọ̀-kan - f-kf-f-kf

Onísílébù márùn-ún

Àkátàǹpò = à-kà-tà-ǹ-pò - f-kf-kf-n-kf; Alagbalúgbú = a-la-gba-lú-gbú = f-kf-kf-kf-kf

## Àwọn ìtọ́kasí
ÌSỌ̀RÍ Ọ̀RỌ̀

**ÌSỌ̀RÍ Ọ̀RỌ̀ NÍNÚ ÈDÈ YORÙBÁ** 

Orísìí ìsọ̀rí ọ̀rọ̀ mẹ́jọ ni ó wà nínú èdè Yorùbá. Àwọn ni:

# Ọ̀rọ̀ orúkọ 
# Ọ̀rọ̀ Arọ́pò orúkọ 
# Ọ̀rọ̀ Arọ́pò Afarajórúkọ 
# Ọ̀rọ̀ ìṣe 
# Ọ̀rọ̀ Àpèjúwe 
# Ọ̀rọ̀ Àpọ́nlé 
# Ọ̀rọ̀ Atọ́kùn 
# Ọ̀rọ̀ Àsopọ̀
Ìhun sílébù

Tí a bá ń sọ̀rọ̀ nípa **ìhun sílébù**, odo àti apààlà sílèbù ni à ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀. Owólabi (2013:137) ṣàlàyé pé bí a bá pe sílébù sí ìta, odo sílébù ni a máa ń gbọ́ ju apààlà sílébù lọ. Ó tún ṣàlàyé pé, odo sílébù yìí ni agbátẹrù ohùn àti pé, kò sí sílébù tí kò ní odo sílébù nínú ìhun rẹ̀. Nítorí náà bí sílébù bá ní ègé ìró kan soso, ègé ìró náà ni yóó dúró gẹ́gẹ́ bí odo sílébù. 

Sílébù lè ní apààlà sílébù nínú ìhun rẹ̀ tàbí kí ó máà ní. Àmọ́ sá, bí a bá ń sọ̀rọ̀ nípa ìhun sílébù èdè Yorùbá, ìró kọ́nsónáǹtì ni ó máa dúró gẹ́gẹ́ bí apààlà sílébù nígbà tí ìró fáwẹ́lì àti ìró kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù sì máa ń dúró gẹ́gẹ́ bí odo sílébù. Wà á ṣàkíyèsí pé ìró fawẹ́lì ni ó máa ń gba ohùn, ìró kọ́nsónáǹtì kìí gba ohùn  àyàfi ìró kọ́nsónáǹtì aránmú asesílébù. Nítorí ìdí yìí ni ìró kọ́nsónáǹtì àti fáwẹ́lì fi gba oríkì Fonọ́lọ́jì gẹ́gẹ́ bí a ti fi hàn saájú ní ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Móòdù ìkínní, ìkejì àti ìkẹta tí a ó tún ṣe ìtẹnumọ́ rẹ̀ níbí kí ó lè rọrùn láti rántí. 

Ìró kọ́nsónáǹtì ni ó máa ń siṣẹ́ apààlà sílébù

Ìró fáwẹ́lì ni ó máa ń síṣẹ́ odo sílébù 

Nǹkan pàtàkì tí oríkì òkè yìí fi yé wa ni pé, kò fàyè gba ìró kọ́nsónáǹtì aránmú asesílébù gẹ́gẹ́ bí i ìró kọ́nsónáǹtì nítorí pé kò lè síṣẹ́ apààlà sílébù bí i àwọn kọ́nsónáǹtì yòókù. Ìdí gan-an tí ó fi yàtọ̀ sí àwọn kọ́nsónáǹtì tókù nìyẹn. bí ó tilẹ̀ jẹ́ kọ́nsónáǹtì, òun nìkan ni kọ́nsónáǹtì tí àyè gbà láti síṣe odo sílébù. 

## Ẹ̀ya Ìhun Sílébù
Ẹ̀yà ìhun sílébù mẹ́ta ni ó wà ní èdè Yorùbá, àwọn náà ni:

Fáwẹ́lì

Kọ́nsónáǹtì àti Fáwẹ́lì

Kọ́nsónáǹtì Arámú Asesílébù

A lè fi lẹ́tà rọ́pò gẹ́gẹ́ bí àrokò tí yóó máa dúró fún wọn báyìí

F= Fáwẹ́lì 

KF = Kọ́nsónáǹtì àti Fáwẹ́lì

N = Kọ́nsónáǹtì Arámú Asesílébù

Àpẹẹrẹ tí a ó lò láti fi ẹ̀yà ìhun sílébù hàn nínú èdè Yorùbá ni

A  dé  wá    lé

F   KF  KF  KF

A  lá     ǹ  gbá

F   KF  N  KF

A  bí   m  bọ́  lá

F  KF N  KF KF

Àwọn ìwọ̀nyí dájú nipa ẹ̀yà ìhun sílèbù tí a ṣàlàyé yìí:

Sílébù lè ní ègé ìró kan soso nínú ìhun rẹ̀, bí èyí bá rí bẹ́ẹ̀, ègé ìró yóó jẹ́ ìró fáwẹ́lì tàbí kí ó jẹ́ kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù. Àmọ́ sá, bí sílébù bá ní ju ègé ìró kan soso lọ, a jẹ́ pé ègé ìró náà yóó jẹ́ ìró kọ́nsónáǹtì àti fáwẹ́lì ní tẹ́léǹtẹ̀lé.

Kọ́nsónáǹtì kìí parí sílébù èdè Yorùbá, 

Èdè Yorùbá kò fàyè gba ìsùpọ̀ kọ́nsónáǹtì (ìyẹn ni kí kọ́nsónáǹtì méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ tẹ̀lé ara wọn ní tẹ̀léǹtẹ̀lé).

## Àwọn ìtọ́kasí
Kọ́ńsónáńtì aránmú asesílébù

**Kọ́nsónáǹtì Aránmú aṣesílébù** ni kọ́nsónáǹtì tí a lè dá fi ohùn pè gẹ́gẹ́ bíi fáwẹ́lì. Fọ́nrán èdè tí a mọ̀ sí odo sílébù ni fáwẹ́lì ṣùgbọ́n àwọn kọ́nsónáǹtì aránmú tí à ń wí yìí náà ń ṣiṣẹ́ odo sílébù nítorí náà ni a ṣe ń pè wọ́n ní kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù gẹ́gẹ́ bí a ṣe fi hàn nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kìnní àti ikèjì móòdù yìí. 

Orísìírísìí ni ìrísí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù, Owólabí (2011:115) ṣàlàyé pé nínú èdè Yorùbá, kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù a máa ní ìrísí mẹ́fà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ èyí tí ó sábà máa ń dúró lórí ibi ìsẹ́nupè tí ìró tí ó tẹ̀lé kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá ní. Èyí já sí pé àwọn kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù mẹ́fẹ̀ẹ̀fà wọ̀nyí wà ní ìfọ́nká aláìṣèyàtọ̀. Nítorí ìdí èyí, gbogbo wọn jẹ́ ẹ̀dà-fóníìmù tí a gbọdọ̀ fi sí abẹ́ fóníìmù kan ṣoṣo. Àrokò tí a lò fún fóníìmù kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù nínú èdè Yorùbá ni èyí: /m(/. 

Bí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá jẹyọ sáájú ìró àfèjì-ètè-pè ([b] àti [m]) òun náà yóó ní àbùdá àfèjì-ètè-pè [m(] nínú àpẹẹrẹ bí i:

ó ń bọ̀		ó ń bú ramú ramù

[ó ḿ́ (bↄ̀] 	[ó ḿ( bú ramú᷈ ramù᷈]

/ ó ḿ(  bↄ̀/	/ ó ḿ( bú ramú᷈ ramù᷈/

Bí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá jẹyọ sáájú ìró àfeyínfètèpè ([f]) òun náà yóó ní àbùdá àfeyínfètèpè nínú àpẹẹrẹ bí i:

ó ń fẹ́ ọwọ́		ó ń fọsọ

[ó (́( fɛ́ ↄwↄ́] 		[ó (́( fↄʃↄ]

/ó ḿ( fɛ́ ↄwↄ́/		/ó ḿ( fↄʃↄ/

Bí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá jẹyọ sáájú ìró afèrìgìpè ([d], [t], [n], [s], [r], [l]) àti ìró afàjàjàfèrìgìpè ([(], [d(]) yóó ní ìrísí ìró afèrìgìpè àpẹẹrẹ ni 

ó ń sín	ọmọrí náà ń ṣí		kòkòrò náà ń dún 

[ó ń sí᷈]	[ↄmↄrí ná᷈à᷈ ń (í]		[kòkòrò ná᷈à᷈ ń dú᷈] 

/ ó ḿ(  sí᷈/ 	/ↄmↄrí ná᷈à᷈ ḿ((í/ 		/kòkòrò ná᷈à᷈ ḿ( dú᷈/

Bí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá jẹyọ sáájú ìró afàjàpè ([(], [j]), òun náà yóó ní ìrísí afàjàpè. Àpẹẹrẹ ni

Adé ń yọ̀

[adé  (́( jↄ̀] 

/adé ḿ( jↄ̀/

Bí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá jẹyọ sáájú afàfàsépè ([k], [g]) àti afitán-ánnápè ([h]) yóó ní àbùdá afàfàsépè [((] nínú àpẹẹrẹ bí i

ó ń ké 		ọṣẹ náà ń hó

[ó  (( ké]		[ↄ(ɛ ná᷈à᷈ ( hó]

/ ó  ḿ( ké /		/ ↄ(ɛ ná᷈à᷈ ḿ(  hó /

Bí kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù bá jẹyọ sáájú ìró afàfàséfètèpè ([k(p], [g(b]), òun náà yóó ní àbùdá afàfàséfètèpè ([((m(]) àpẹẹrẹ ni 

Ọlọ́run ń gbọ́

[ↄlↄ́ru᷈ ((m( gbↄ́]

/ ↄlↄ́ru᷈  ḿ( gbↄ́/

3.1 Dídárúkọ kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù Ọlọ́rọ̀ ìperí mẹ́rin

Bí a ti ṣe fún kọ́nsónáǹtì àti fáwẹ́lì náà ni a ó ṣe fún kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù, àwọn ohun tí wà á tẹ̀lé ni ó wà ní ìsàlẹ̀ yìí. 

Ipò tí alàfo tán-an-ná wà

Ibi Ìsẹ́nupè

Ọ̀nà Ìsẹ́nupè

Ohùn ni a fi pè é (Aṣesílébù).

[n] akùnyùn afàrìgìpè aránmú aṣesílébù 

[((] akùnyùn afàjàpè aránmú aṣesílébù 

[(] akùnyùn afàfàsépè aránmú aṣesílébù 

[(] akùnyùn afeyínfètèpè aránmú aṣesílébù 

[((m(] akùnyùn afàfàséfètèpè aránmú aṣesílébù 

[ḿ(] akùnyùn afèjì-ètè-pè aránmú aṣesílébù

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìsọdaránmúpè

**Ìsọdàránmúpè** ni ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì ní ibi tí ìró àìránmúpè ti máa ń gbà àbùdá ìránmúpè. Àwọn onímọ̀ kan rí i gẹ́gẹ́ bí àrànmọ́, nítorí pé, ìró tí kìí ṣe aránmúpè yìí gba àbùdá ìró mìíràn ni láti ní àbùdá ìránmúpè. A lè ṣe àpẹẹrẹ ìró kọ́nsónáǹtì ati fáwẹ́lì. A ó kọ́kọ́ wo àpẹẹrẹ ìró kọ́nsónáńtì ná, kí a tó wo àpẹẹrẹ ìró fáwẹ́lì.

## Ìsọ-kọ́nsónáǹtì-di-aránmú
Gẹ́gẹ́ bí àlàyé Oyelaran (1971) àti Pulley blank (1988:258), wọ́n ṣàlàyé pé àwọn ìró adún (b.a [r,w,y,h]) a máa gba ìránmú bí wọ́n bá jẹyọ ni àgbègbè tí ìránmú bá wà. Ìyẹn ni pé bí ìró [r], [w], [y] àti [h] bá jẹyọ saájú ìró fáwẹ́lì aránmúpè, wọ́n yóó yípadà di [r᷈], [w᷈], [y᷈] àti [h᷈] nínú àpẹẹrẹ bí i

rìn  		/ri᷈/	 ==>  [r᷈ i᷈]

wọ́n		/wↄ᷈/	==>	[w᷈ↄ᷈]

yún		/jú᷈/	==>	[j᷈ ú᷈]

hun 		/hu᷈/	==>	[h᷈ u᷈]

A ó ṣàkíyèsí pé, àwọn ìró fáwẹ́lì aranmúpé tí wọ́n jẹyọ saájú àwọn ìró adún yìí ni ó fà á tí àwọn ìró kọ́nsónáǹtì yìí náà fi gba àbúdá aránmú. Èyí sì ni a lè pè ni ìsọ-kọ́nsónáǹtì-di-aránmúpè.

## Ìsọ-fáwẹ̀lì-di-aránmúpè
Èyí ni sísọ ìró fáwẹ́lì tí ó jẹ́ àìránmúpè dí aránmúpè nítorí pé ó gba àbúdá ìránmú yìí lára ìró aránmú tí ó fẹ̀gbẹ́kẹ̀gbẹ́ pẹ̀lú rẹ̀. A ó wo àpẹẹrẹ níbi tí ìró fáwẹ́lì ti gba ìránmú láti ara kọ́nsónáǹtì aránmúpè. A ó sì tún wò ó níbi tí wọ́n ti gba ìránmú láti ibi ti ọ̀rọ̀ méjì ti pààlà. 

Ìsọ-fáwẹ́lì-di-arámúpè-àárín-ọ̀rọ̀

Ìgbésẹ̀ yìí ni sísọ ìró fáwẹ́lì tí ó jẹ́ pé ó jẹ́ àìránmúpè di aránmúpè ní àárín ọ̀rọ̀ kan ní ibi tí ìró kọ́nsónáǹtì aránmúpè ti ń sọ fáwẹ́lì àìránmúpè di aránmúpè. Àpẹẹrẹ ni 

ọmọ	/ↄmↄ/ 	==> 	[ↄmↄ᷈]

omi	/omi/		==>	[omi᷈]

iná	/ina/		==>	[iná᷈]

mu 	/mu/		==>	[mu᷈]

A ó ṣàkíyèsí pé, gbogbo ìró tí ó tẹ̀lé ìró kọ́nsónáǹtì aránmúpè gba ìránmú láti ara wọn, awọn náà sì di ìró aránmu. Èyí ni a lè pè ní àpẹẹrẹ ìsọfáwẹ́lìdàránmúpè. 

## Ìsọ-fáwẹ́lì-di-arámúpè-ààlà-ọ̀rọ̀
Awobuluyi àti Oyebade (1995) wòye pé bí a bá pa ìró aránmúpè kan jẹ ni ààlà ọ̀rọ̀ méjì, àbúdá ìránmú kìí sábà di pípajẹ. Àbùdá ìránmú yìí sì máa ń ràn mọ́ ìró fáwẹ́lì tí ó bá tẹ̀lé e. Èyí sáabà máa ń ṣẹlẹ̀ nínú ìhun tí ọ̀rọ̀-ìṣe ti pààlà pẹ̀lú Àpólà Orúkọ. Ẹ jẹ́ kí a wo àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí:

pín ẹja	/kpi᷈ ɛja/ => [kp ᷈  ɛja]	=> [kpɛ᷈ja]

rán ẹ̀wù	/rá᷈ ɛ̀wù/ => [r ᷈  ɛ̀wù]	=> [rɛ́᷈wù]

dín ẹja	/dí᷈ ɛʤa/ => [d ᷈  ɛʤa]	=> [dɛ᷈ʤa]

Á ó ṣe àkíyèsí pé ìró fáwẹ́lì ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó jẹ́ fáwẹ́lì aránmúpè ni a pàjẹ nínú àwọn àpẹẹrẹ òkè yìí. a tún rí i pé, ní ìgbà tí a pa àwọn ìró fáwẹ́lì náà jẹ tán, àbùdá ìránmú àwọn fáwẹ́lì náà kò di pípajẹ. Àbùdá yìí ni ó sì ràn mọ́ fáwẹ́lì àìránmúpè tí ó bẹ̀rẹ̀ ọ̀rọ̀-orúkọ tí ọ̀rọ̀-ìṣe bá pààlà. Èyí mú kí fáwẹ́lì tí kií ṣe aránmúpè gba àbùdá aránmú gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hànde níbi àbájáde àyọrísí ìgbésẹ̀ ìpajẹ tí ó wáyé.

## Àwọn ìtọ́kasí
Gbólóhùn alakanpo

**Gbólóhùn alákànpọ̀** ni èyí tí a fi ọ̀rọ̀ asopọ̀ so àwọn gbólóhùn mìíràn pọ̀ láti di ẹyọ kan. Àwọn ọ̀rọ̀ asopọ̀ tí a fi ń sọ gbólóhùn pọ̀ ni:

ṣùgbọ́n, tàbí/àbí, yálà.... tàbí, àmọ́, bẹ́ẹ̀ ni.

Ọ̀rọ̀ kan tún wà tí a máa ń lò bí ẹni pé ọ̀rọ̀ asopọ̀ ni. Ọ̀rọ̀ náà ni aṣáájú ọ̀rọ̀ ìṣe sì/dẹ̀ tí ìtumọ̀ rẹ̀ bá ọ̀rọ̀ asopọ̀ lọ, ṣùgbọ́n tí ìṣe sí rẹ̀ jẹ́ ti aṣáájú ọ̀rọ̀ ìṣe. Oríṣi gbólóhùn alákànpọ̀ mẹ́ta ni ó wà: oníṣọ̀kan, onílòdìsí àti apààrọ̀.

## Oníṣọ̀kan
Gbólóhùn alákànpọ̀ oníṣọ̀kan ni èyí tí a so gbólóhùn méjì pọ̀ tí èrò wọn wà ní ìṣọ̀kan pẹ̀lú ara wọn. Àwọn wúnrẹ̀n tí wọ́n jẹ́ àbùdá gbólóhùn yìí ni - sì/dẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni...sì. 

B.a - ó lówó; ó sì kọ́lé

ó ra aṣọ; ó sì wọ̀ ọ́

Oríṣi méjì ni gbólóhùn alákànpọ̀ oníṣọ̀kan. Oríṣi kìíní ni ajàjọgún nínú èyí tí gbólóhùn tí a so pọ̀ jàjọgún. Ọ̀nà tí a fi mọ èyí ni pé, a lè ṣe ìyípadà tẹ̀léǹtẹ̀lé àwọn gbólóhùn tí a so pọ̀ láìfa ìyàtọ̀ ìtumọ̀. Bí àpẹẹrẹ: Ó tóbi; ó sì sanra = ó sanra; ó sì tóbi

Oríṣi kejì ni aláijàjọgún nínú èyí tí tẹ̀léǹtẹ̀lé gbólóhùn tí a so pọ̀ kò ṣeé yípadà láìfa ìyàtọ̀ ìtumọ̀. Bí àpẹẹrẹ - ó ra búrẹ́dì; ó sì jẹ ẹ́ ¦ ó jẹ ẹ́; ó sì ra búrẹ́dì 

## Onílòdìsí
Gbólóhùn alákànpọ̀ onílòdìsí ni èyí tí a so gbólóhùn méjì pọ̀ tí èrò wọn lòdì sí ara wọn. Àwọn wúnrẹ̀n tí wọ́n jẹ́ àbùdá gbólóhùn yìí ni: ṣùgbọ́n, àmọ́ sì, bẹ́ẹ̀ ni, bẹ́ẹ̀ kọ...sì. Bí àpẹẹrẹ 

Ó bímọ ṣùgbọ́n kò lọ́kọ

Ó lówó àmọ́ kò kọ́lé

## Apààrọ̀
Gbólóhùn alákànpọ̀ apààrọ̀ ni èyí tí a so gbólóhùn méjì pọ̀ tí èrò wọn jẹ́ apààrọ̀ sí ara wọn. Àwọn ọ̀rọ̀ asopọ̀ tí a máa ń lò fún gbólóhùn yìí ni: tàbí/àbí, yálà..tàbí. Bí àpẹẹrẹ:

 Ẹ lè dúró dè wá tàbí kí ẹ máa lọ sílé. 

Ó ṣeé ṣe kí a pa yálà...tàbí jẹ nínú gbólóhùn alákànpọ̀ apààrọ̀. Bí àpẹẹrẹ:

 Ẹ wá, ẹ ò wá, à á ṣe é. 

Bí a ti tọ́ka sí i ṣáájú, nígbà tí àwọn gbólóhùn apààrọ̀ tí a so pọ̀ bá lódi sí ara wọn tàbí tí a bá ṣe àgékúrú tó bẹ́ẹ̀ tí tàbí/àbí bá fi bẹ̀rẹ̀ gbólóhùn, ìtumọ̀ ìbéèrè ni gbólóhùn alákànpọ̀ yìí máa ń ní. Bí àpẹẹrẹ:

Ó ti lọ àbí kò í tí ì lọ? 

Ó tán tàbí ó kù? 

Àbí ẹ fẹ́ẹ́ bá wa lọ?

## Àwọn ìtọ́kasí
Idíófóònù

**Idíófóònú** ni ọ̀rọ̀ tí a fi máa ń ṣe àpèjúwe lọ́nà tí ó jẹ́ pé ìrísí tàbí ìtumọ̀ ohùn tí a ń ṣe àpèjúwe yóò yé ni dáadáa. Àwọn wọ̀nyí ni àbùdá Idíófóònú:

1. Idíófóònù gbọ́dọ̀ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú kọ́ńsónáńtì.

2. Ìró ṣe pàtàkì nínú Idíófóònù yálà nípa fífarajọ ìró tí a ń ṣe àpèjúwe rẹ̀ tàbí nípa ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tí a ń ṣe àpèjúwe. 

3. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Idíófóònù ni a fi àpètúnpè ṣe ẹ̀dá wọn. 

4. Idíófóònù kì í ṣe ìsòrí ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ nínú gírámà nítorí pé Idíófóònù lè jẹ́ ọ̀rọ̀ àpọ́nlé, ọ̀rọ̀ àpèjúwe tàbí nígbà mìíràn ọ̀rọ̀ orúkọ. Bí àpẹẹrẹ:

 orí kọ̀bìtì - ọ̀rọ̀ àpèjúwe 

 ó ń jà kìtìkìtì - ọ̀rọ̀ àpọ́nlé 

 wọ́n ń ta wòsìwósì - ọ̀rọ̀ orúkọ 

## Oríṣi Idíófóònù
Oríṣi mẹ́ta ni Idíófóònù: firósínròójẹ, firómọ̀rísí àti àìfirómọ̀rísí. 

### Ídíófóònù Firósínròójẹ
Ó jẹ́ èyí tí ìró Idíófóònù fara jọ ti nǹkan tí a ń ṣe àpèjúwe rẹ̀. Oríṣi mẹ́ta ni ìrísí Idíófóònù yìí. 

A) Onísílébù kan tí ó ní kọ́ńsónáńtì àti fáwẹ́lì kan (KF)

Ó já bọ́ gbì

Ó ń ro tó 

B) Onísílébù méjì tí ó ní kọ́ńsónáńtì kan àti fáwẹ́lì méjì (KFF) 

Ó pupa fòò 

Ó dá páú

D) Onísílébù méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ nínú èyí tí kọ́ńsónáńtì tí ó ju ìkan wà 

Ọbẹ̀ náà ń sọ ṣọ̀ṣọ̀

### Idíófóònù Firómọ̀rísí
Idíófóònù firómọ̀rísí ni èyí tí ìró Idíófóònù fara jọ ìrísí ohun tí a ń ṣe àpèjúwe rẹ̀. Oríṣi méjì ni irú Idíófóònù yìí.

A) Ìfarajọra dá lérí kọ́ńsónáńtì àti fáwẹ́lì - kọ̀ǹtì, gọ̀lọ̀tọ̀, wọrọkọ

B) Ìfarajọra dá lérí ohùn - játijàti, pálapàla, réú rèù

### Idíófóònù Àìfirómọ̀rísí
Àwọn Idíófóònù kan wà tí ìró wọn kò fi bẹ́ẹ̀ tọ́ka sí ìtumọ̀ wọn. Bí àpẹẹrẹ -

Ó dúró ṣinṣin 

Ó dùn ṣinṣin 

## Ìṣẹ̀dá Idíófóònù
Àpètúnpè ni a fi máa ń ṣẹ̀dá Idíófóònù, pàápàá àwọn Idíófóònù tí wọ́n ní ọ̀pọ̀ sílébù. Oríṣi méjì ni ó wà:

### Idíófóònù oní-àpètúnpè kíkún
Oríṣi mẹ́ta ni èyí 

A) Àpètúnpè sílébù ẹyọ kan - ọkan rẹ̀ ń dún ki ki ki

B) Àpètúnpè sílébù tí ó ju ẹyọ kan láìsí àyípadà ohùn - ṣàmùṣàmù, wàìwàì

D) Àpètúnpè sílébù tí ó ju ẹyọ kan pẹ̀lú àyípadà ohùn. Irú yìí máa ń fún Idíófóònù ni ìtumọ̀ rẹ̀. Bí àpẹẹrẹ - wérewère, pálá pàlà pálá 

Ṣùgbọ́n kòbẹ́gbẹ́mu ni àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ wọ̀nyí nítorí pé àyípadà ohùn kò fún wọn ní ìtumọ̀ ọ̀tọ́: fùkùfúkù, wòsìwósì. 

### Idíófóònù oní-àpètúnpè ẹlẹ́bẹ
Apá kan irú Idíófóònù báyìí ni a máa ń ṣe àpètúnpè fún. Bí àpẹẹrẹ 

 geere - geerege

 wọ́ọ́rọ́ - wọ́ọ́rọ́wọ́

### Ìsọdorúkọ Idíófóònù
Ọ̀nà tí a fi ń ṣe ìsọdorúkọ láti ara Idíófóònù ni kí a fi àfòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀ ò/ọ̀ tàbí a kún Idíófóònù. Bí àpẹẹrẹ 

 rara - ọ̀rara

 rinrin - ọ̀rinrin 

 bọ̀rọ̀kọ̀tọ̀ - ọ̀bọ̀rọ̀kọ̀tọ̀ 

Ìfarajọra máa ń wà láàárín Idíófóònù àti àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ kan ṣùgbọ́n a ó lè ka àwọn eléyìí sí ìsọdorúkọ nítorí ìyàtọ̀ ìtumọ̀ tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ láàárín wọn. Bí àpẹẹrẹ 

 ṣìgìdì (kí nnkan tóbi); ṣìgìdì (ère amọ̀) 

 pàkìtì (kí nǹkan nípọn); pàkìtì (irú ẹni kan ti ó nípọn)

## Àwọn ìtọ́kasí
Àpètúnpè

Nínú ìhun tí a ṣẹ̀dá láti ara mìíràn ni a ti máa ń rí àpètúnpè ṣùgbọ́n àwọn ẹyọ ọ̀rọ̀ kan wà nínú èyí tí àpètúnpè máa ń jẹ yọ, bóyá ń ṣe ni a ṣẹ̀dá wọn tẹ́lẹ̀ ṣùgbọ́n a ó lè mọ orírun wọn mọ́. Bí àpẹẹrẹ - egungun, òkùnkùn, eṣinṣin, agogo. Àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí ní àpètúnpè kíkún nínú ìrísí wọn. Oríṣi àpètúnpè méjì l'ó wà. 

## Àpètúnpè ẹlẹ́bẹ
A máa ń rí àpètúnpè yìí nínú ìsọdorúkọ láti ara ọ̀rọ̀ ìṣe àti ìsọ-ọ̀rọ̀-ìṣe-dí-ọ̀rọ̀-àpèjúwe. Fún ìsọdorúkọ, a ṣe àpètúnpè fún kọ́ńsónáńtì àkókò, a sì fi fáwẹ́lì 'í'  olóhùn òkè kún un. Bí àpẹẹrẹ 

 lọ - lílọ

 rìn - rírìn

Fún ìsọ-ọ̀rọ̀-ìṣe-di-ọ̀rọ̀-àpèjúwe, a tẹ́lẹ̀ ìlànà kan náà àfi pè fáwẹ́lì 'u' lè gba ipò fáwẹ́lì 'i' nínú àwọn ọ̀rọ̀ àpèjúwe kan. Bí àpẹẹrẹ 

 rùn - rírùn

 kúrú - kúkúrú 

## Àpètúnpè kíkún
A máa wáyé nínú àwọn ìhun wọ̀nyí 

A) Ìsọdorúkọ - nínú oríṣi ìsọdorúkọ mẹ́rin ni a ti ń rí àpètúnpè kíkún 

 ọ̀rọ̀ orúkọ + ọ̀rọ̀ orúkọ: ará ọkọ = aróoko

 àpólà ọ̀rọ̀ ìṣe + àpólà ọ̀rọ̀ ìṣe: wolé = woléwolé

 ọ̀rọ̀ orúkọ + àfòmọ́ àárín + ọ̀rọ̀ orúkọ: oríṣi méjì ni èyí 

- oní 'kí': ẹja kí ẹja = ẹjakẹ́ja

- òní 'ní': àgbà ní àgbà = àgbàlagbà 

## Àpètúnpè Ìsòrí Ọ̀rọ̀
Oríṣi méjì àpètúnpè yìí ni ó wà 

### Àpètúnpè tí kò ní ìyípadà ohùn: a ní oní ọ̀rọ̀ àpèjúwe, òǹkà abbl
 burúkú - burúkú burúkú (ọ̀rọ̀ àpèjúwe) 

 mẹ́ta - mẹ́ta mẹ́ta (òǹkà) 

 kíá - kíákíá (ọ̀rọ̀ àpọ́nlé) 

### Àpètúnpè oníyìípadà ohùn: ìsòrí ọ̀rọ̀ lè jẹ́ ọ̀rọ̀ àpèjúwe, ọ̀rọ̀ àpọ́nlé tàbí ọ̀rọ̀ orúkọ
 làǹtì - làǹtì lanti (ọ̀rọ̀ àpèjúwe) 

 wúru - wúru wùru (ọ̀rọ̀ àpọ́nlé) 

 fùkù - fùkùfúkù (ọ̀rọ̀ orúkọ)

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìpajẹ

Ìpàrójẹ máa ń wáyé nígbà tí ìró bá sọ nù nínú ọ̀rọ̀, àpólà tàbí gbólóhùn bí a ti hun ìsọ (Oyèbádé 2001:72). Ẹ̀wẹ̀, Owólabí (2013:172) rí ìpajẹ gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì kan, tí fifo àwọn ìró tàbí sísọ àwọn ìró nù nígbà tí a bá ń safọ̀ geere. Fáwẹ́lì, kọ́nsónáǹtì, ohùn àti àpapọ̀ wọn ni a lè pa jẹ.

## Ìpajẹ Kọ́nsónáǹtì
Oyèbádé (2001) sọ pé Oyèláràn (1971) ní ìró kọ́nsónáǹtì r, w, àti y ni a máa ń pa jẹ jù lédè Yorùbá. Àpẹẹrẹ ni 

Ìpajẹ r

(a) 								(b)

kúrò → kúò							dára → dáa

koríko → koóko						fẹ́rẹ̀ → fẹ́ẹ̀

orúkọ → oókọ 						àkàrà → àkàà

Oyèbádé ni Oyèláràn kò fún wa ní ofìn tí a lè tẹ̀lé láti ṣe ìpajẹ. Ó wa sọ pé Akinlabí (1990) gbé òfin méjì kalẹ̀:

Pa r jẹ bí ó bá sú yọ láàrin fáwẹ́lì méjì tí ó jọ ara wọn;

Pa r jẹ láàárín fáwẹ́lì méjì bí ọ̀kan nínú wọn bá jẹ́ àhánupè

Àpẹẹrẹ ni:

a						b

kúrò		→	kúò				dára	→	dáa

koríko	→	kóoko				fẹ́rẹ̀	→	fẹ́ẹ̀

òrìsà		→	òòsà				oríkì	→	oókì

àdúrà		→	adúà				ẹ̀rẹ̀kẹ́	→	ẹ̀ẹ̀kẹ́

Akinlabí wá tọ́ka sí àwọn àyàfi kan, ọ̀kan lára wọn sì ni pé, a kò lè pa r jẹ bí ó bá jẹ́ pé òun nìkan ni kọ́nsónáǹtì tí ó wà nínú ọ̀rọ̀ náà:

ara → * aa

ọ̀rọ̀ → *ọ̀ọ̀

ìró → *ìó

àwọn kòbẹ́gbẹ́mu mìíràn ni

ewúrẹ́ → *ewúẹ́

yàrá → * yàá

ọgọ́rin → *ọgọ́in abbl

Ìpajẹ w

Ìró kọ́nsónáǹtì mìíràn tí a lè pajẹ ni w nínú ọ̀rọ̀ bí i:

báwo → bá o → bóo

kéwú → kéú

ọmọlúwàbí → ọmọl;upabí

Ìpajẹ y

Ìró kọ́nsónáǹtì mìíràn tí a lè pa jẹ ni ìró y

Àjàyí → Àjàí

láyé → láé

gbáríyẹ̀ → gbáríẹ̀

adìyẹ → adìẹ 

Ìpajẹ h

Ìró kọ́nsónáǹtì mìíràn ti a lè pajẹ ni ìró h

gbohungbohùn → gboungbou

kẹ́hìndé → kẹ́ìndé

Ìpajẹ l

Méjìlélógún → méjìélógún

tilẹ̀ → tiẹ̀

Ìpajẹ k

kò → ò

ọlákìítán → ọláìítán

àkíké	→ àíké → àáké

èkíkánná → ìíkánná → èékánná

ọ̀kánkán → ọ̀ánkán → ọ̀ọ́kán

## Ìpajẹ Fáwẹ́lì
Nígbà tí fáwẹ́lì méjì bá dúró ti ara wọn pẹ̀lú ohùn orí wọn ní tẹ̀léǹtẹ̀lé ní ààlà mọ́fíìmù, a lè pa ọ̀kan lára àwọn fáwẹ́lì méjéèjì jẹ pẹ̀lú ohùn orí wọn

Kó ẹja → kẹ́ja

ta ẹran → tẹran 

fẹ́ owó → fówó

fẹ́ ọwọ́ → fẹ́wọ́

Ìhun tí Ìpajẹ Fáwẹ́lì ti lè Wáyé

Oyèbádé (2001) tọ́ka sí Owólabí (1989) tí ó ti di àtúntẹ̀ ní (2013)  pé àwọn wọ̀nyí ni ìhun tí ìpajẹ fáwẹ́lì ti máa ń wáyé

Inú Àpólà Orúkọ:

Ìdí ọkọ̀ → ìdíkọ̀

etí odò → etídò

ìyá ọkọ → ìyakọ

ewé oko → ewéko

Inú àsopọ̀ oní pẹ̀lú ọ̀rọ̀ orúkọ 

Oní iṣu → oníṣu

Oní ìwàásù → oníwàásù

Oní ìgbàgbọ́ → onígbàgbọ́

Oní ijàngbọ̀n → onígbàgbọ̀

Àlàfo ọ̀rọ̀-ìṣe àti ọ̀rọ̀ orúkọ

ṣẹ́ oyún → sẹ́yún

dá owó → dáwó

tẹ́ ewé → tẹ́wé

ọ̀rọ̀ ìṣe àti ọ̀rọ̀ arọ́pò-orúkọ 

gbé e → gbe

tu ú → tu 

pa á → pá

àwọn ìhun mìíràn 

àfi ẹ̀yin náà → afẹ̀yin náà

àti àwọn náà → àtàwọn náà

Ṣé Adé wá? → Ṣádé wá

oní itumọ̀ àkànlò 

rán etí → rántí

fẹ́ ọwọ́ → fẹ́wọ́

yí owó → yíwó

gbé ẹsẹ̀ → gbésẹ̀

## Ìpajẹ Ohùn
Owólabí (2013: 178) ṣàlàyé pé lẹ́yìn ìpajẹ fáwẹ́lì ni ipajẹ ohùn máa ń wáyé. O fi kún un pé ní ìgbá mìíràn ìpajẹ ohùn lè wáyé lẹ́yìn ìgbésẹ̀ ìsóhùnnípò àti ìgbohùnnípò. Ó tún ṣàlàyé àwọn ìhun tí ìpajẹ ohùn ti máa ń wáyé ṣùgbọ́n àyè kò ní gbà wá láti wò àwọn ìhun yìí a ó kan ṣe àpẹẹrẹ ni. 

bí ó →  bó (bí o bá lọ → bó bá lọ)

bátà ó pọ̀ →  bàtà pọ̀ 

ní ìmọ̀ →  nímọ̀

## Àwọn ìtọ́kasí
KÍ NI ÌWÚRE?

**KÍ NI ÌWÚRE?**

Àwọn Yorùbá bọ̀, wọ́n ní, *<nowiki/>'Yóò ṣẹ̀; kó ṣẹ; àdúrà tu ni lára ju èpè lọ*'. Ìjìnlẹ̀ àdúrà ẹnu àwọn Yorùbá ni ìwúre jẹ́. Nílé ni, lóko ni, àti lájò pẹ̀lú, àdúrà kọjá ohun tí à á fọwọ́ rọ́ sẹ́yìn. Ènìyàn le lówó, kó kọ́lé, kó là bíi Eléwì-odò, gbígbà àdúrà ni.

Kò sí ibi tí àwọn Yorùbá kò ti le wúré tàbí ṣe àdúrà. Wọ́n le wúre nígbà tí wọ́n wà nínú ilé, lọ́nà oko, nídìí ọjà tí wọ́n ń tà, nírìn-àjò, abbl. Ìdí tí wọ́n fi ń ṣe èyí kò ṣòro láti mọ̀. Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé kò sí ibi tí ojú Olódùmarè kò tó. Wọ́n tún gbàgbọ́ pé kò sí ibi tí Àláwùràbí kò wà nígbàkúùgbà. Elétí gbáròyé ni Olódùmarè pẹ̀lú kì í gbọ́ ti ẹnìkan kó dá ti ẹnìkejì sí. Àdúrà sì jẹ́ ohun-ó-wù-mí-kò-wù-ọ́ tí kò jẹ́ ká pawọ́pọ̀ fẹ́ obìnrin. Fún ìdí èyí olúkúlùkù ni Olódùmarè fún láàyè láti béèrè ohun tí ó bá ń fẹ́ tàbí kí ó tọrọ àdúrà rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ irúmalẹ̀ sí Olódùmarè.

Yàtọ̀ sí gbogbo àwọn àdúrà tí a le nìkan ṣe, àdúrà mìíràn wà tó jẹ́ pé a máa ń péjọ ṣe é ni. A ó pé àwọn ẹbí, ọrẹ́ àti àwọn ojúlùmọ̀ láti wá bá wa dúpẹ́ lọ́wọ́ Olódùmarè fún oore ńlá tó ṣe tàbí fún àṣeyọrí rere kan, kí á má baà di aláramóorejẹ. Irú àkànṣe àdúrà báyìí ni wọ́n ń pè ní ìwúre. Ó le wáyé níbi ayẹyẹ ìgbéyàwó, ìsọmọlórúkọ, ayẹyẹ ìkọ́ṣẹ́ parí, ilé ṣíṣí, abbl.

Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé bí a bá ṣe ni lóore, ọpẹ́ là á fún. Bí Olódùmarè bá sì ṣe oore ńlá kan fún ẹnìkan, kò yẹ kí ó da ọwọ́ boore náà. Ó yẹ kí ó tọrọ àkànṣe àdúrà lórí rẹ̀, kí ó ba le tùbà-tùṣẹ fún un.
Ìsọdàìránmúpè

**Ìsọdàìrá́nmúpè** ni ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì ní ibi tí ìró aránmúpè yóó ti sọ àbùdá ìránmú rẹ̀ nù tí yóó sì di ìró àìránmúpè. Ìpajẹ àti àrànmọ́ ni ó sábà máa ń fa ìgbésẹ̀ yìí. 

## Ìsọdàìránmúpè alárànmọ́
Ìgbésẹ̀ yìí má ń wáyé nínú mọ́fíìmù kan. Ẹ jẹ́ kí a wo àpẹẹrẹ

ènìyàn 	 = /ènì᷈ja᷈/	 = [èì᷈jà᷈] 	==> [èèjà᷈]

esinsin 	= /esi᷈si᷈/	 = [ei᷈sin] 	==> [eesi᷈] 

egúngún	= /egú᷈gú᷈/ 	= [eú᷈gú᷈]	==> [eégún]

A ó ṣàkíyèsí pé ìpajẹ́ kọ́nsónáǹtì ni ó kọ́kọ́ sẹlẹ̀. Èyí mú kí àwọn fawẹ́lì aránmúpè àti àìrànmúpè fẹ̀gbẹ́kẹ̀gbẹ́, lẹ́yìn náà ni fáwẹ́lì àìránmúpè sọ fawẹ́lì aránmúpè di irú ara rẹ̀ tó bẹ́ẹ̀ tí ìró àránmúpè sọ ìránmú rẹ̀ nù, tí ó sì di àìránmúpè gẹ́gẹ́ bí a ti rí i nínú àpẹẹrẹ òkè yìí

Ó tún ṣe é ṣe kí irú ìgbésẹ̀ yìí wáyé láàárín mọ́fíìmù méjì nínú ọ̀rọ̀ bí i:

ọdúnọdún		=/ↄdú᷈ↄdú᷈/		=[ↄdↄↄdú᷈]

ọgbọ́nọgbọ́n		= /ↄgbↄ᷈ↄgbↄ᷈/	= [ↄgbↄↄgbↄ᷈]

ọ̀kanọ̀kan		=/ↄ̴ka᷈ↄkaↄ/		= [ↄkↄↄka᷈]

Ni ibi àwọn àpẹẹrẹ yìí, a ṣàkíyèsí pé, kò sí ìpajẹ kankan bí ó tilẹ̀ wù kó mọ. Ìgbésẹ̀ àrànmọ́ níkan ni ó fà á tí àwọn ìró aránmúpè fi sọ àbùdá ìránmú wọn nù láti di àìránmúpè. 

Ìgbésẹ̀ ìsọdàìránmúpè tún lé wáyé lẹ́yìn àwọn ọ̀rọ̀ kan. Ẹ jẹ́ kí a wo àpẹẹrẹ bí i:

rà  ú᷈	==>  rà á 

tà ú᷈	==> tà á 

kà ú᷈	==> kà á 

ʃe fú᷈ mi =  ʃe ú᷈ mi ==> ʃe é mi

jà fú᷈ mi = jà ú᷈ mi ==> jà á mi

Ohun tí ó fojú hàn ni pé, gbogbo ibi tí ìsọdàìránmúpè ti wáyé nínú àpẹẹrẹ òkè yìí ni a ti rí ìfarahàn àrànmọ́. 

## Ìsọdàìránmúpè onípajẹ
Ìgbésẹ̀ yìí ni ibi tí a ti sọ ìránmú nu nípa ìpàrójẹ. Èyí lè wáyé nínú ẹyọ ọ̀rọ̀ tàbí láàárín àkójọpọ̀ ọ̀rọ̀. 

oní + èdè = elédè 

oní + ata = aláta

oní + ɛʤa = ɛlɛ́ʤa

kò yẹ kí á gbàgbé pé ìró aránmúpè [í́] ni a pajẹ nínú àpẹẹrẹ òkè yìí. Ní ìwọ̀n ìgbà tí àrànmú ti kúró ní àgbegbe tí ìró [n] ti jẹyọ, ìró náa yí padà di irú rẹ̀ tí kìí ṣe aránmúpè (ìró [l]). Èyí gan-an sì ni ìsọdàìránmú tí ó wà nínú àwọn àpẹẹrẹ náà. Àwọn ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì mìíràn tí ó wáyé láti ni àyọrísí àbájáde òke yìí ni àrànmọ́, ìsóhùnnípò àti ìgbohùnnípò. 

Bí a bá tún wo àpẹẹrẹ bí i

fú᷈ olú kɛ́  	= f olú kɛ́	==> fólúkɛ́

fú᷈ olú ʃↄ́	= f olú ʃↄ́	==> fólúʃↄ́

bù kú᷈ ↄlá	= bù k ↄlá	==> bùkↄ́lá

Nínú àpẹẹrẹ yìí, ìgbésẹ̀ ìpajẹ nìkan ni ó wàyé, ìró aránmúpè sì ni a pajẹ bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ohun orí ìró ti a pajẹ ni a fi ààyè gba lórí ìró mìíràn. 

A tún lè wo àpẹẹrẹ bí i:

mú᷈ owó 	==> mówó

fú᷈ ewúrɛ́ 	==> féwúrɛ́

fú᷈ àgùtà᷈	==> fágùtà᷈

ìpajẹ ìró aránmú ló mú ìránmú kúrò nínú àwọn ìpèdè òkè yìí.

## Àwọn ìtọ́kasí
TA NI OLÙWÚRE?

***Ta ni Olùwúre?***

Ní àkókó iwúre, ẹni tó bá dàgbà jùlọ nínú ẹbí tabí ninú àpèjo ni àwọn Yorubá máa n fi í sí lẹ́nu láti wúre. Ṣé irírí ni ki í jẹ́ ki a pe àgbà ní wèrè. Yàto sí èyí, àwọn tí wọ́n bá ń ṣe ayeye le yan ẹnìkan ki wọ́n mú ti ọjọ́ orí kúrò tí wọ́n rò pé ó ní irírí nípa à ń wúre nítorí pé ó jẹ́ ọmọ ọ̀dọ̀ àgbà. Irú ẹni bẹ́ẹ̀ ni yóó wúre.

Níbi ayẹyẹ ìgbéyàwó, bàbá tàbí ìyá ọmọ tí à ń sìn lọ sí ilé ọkọ le wúre fún ọmọ. Nígbà miíràn ẹ̀wẹ̀, ìyá àti bàbá ọmọ a máa wúre fún ọmọ wọn. Àwọn àgbààgbà nínú mọ̀lẹ́bí máa ń lọ́wọ́ nínú iwúre báyií. Ṣé ọ̀pọ̀ irú ni àdúà, kì í ba ọbẹ̀ jẹ́. Ọ̀gá níbi iṣẹ́ ní sáábà wúre fún ọmọ abẹ́ rẹ̀ tí ó bá kọ́ṣẹ́ parí níbi ayẹyẹ iwúre. Nígbà miíràn ẹ̀wẹ̀, eni ọ̀rá kàn le fi orí ara rẹ̀ wúre fún ara rẹ̀. Àwọn òbí, ará, ọ̀rẹ́ àti ojúlùmọ̀ tó fẹ́ràn irú ọmọ bẹ́ẹ̀ le wúre fún un.
Ìsohùnnípò àti Ìgbohùnnípò

**Ìsóhùnnípò** ni gbígbé ohùn kan láti ipò tí ó wà ló sí ipò mìíràn (ì-sí-ohùn-ní-ipò). Nígbà tí ìgbohùnnípò jẹ́ fífi ayè gba ohun tí a sí nípò ní ipò mìíràn (ì-gba-ohùn-ní-ipò). Mọ́yàmí ni àwọn méjéèjì, wọ́n sábá jọ máa ń wáyé ni. Amọ́ sá, ó ṣe é ṣe kí isóhùnnípò nikan wáyé láì sí ìgbohùnnípò ṣùgbọ́n ìgbohùnnípò kò lè wáyé láì sí ìsóhùnnípò.

       (1)				            (2)				(3)

i. gbé àga				gb́́ àga  			gbága

ii. kọ ìwé				kọ `wé			kọ̀wé

iii. wọ́n wà nílé			wọ́n wà n ́ lé			wọ́n wà ńlé

iv. èmi ni mo lọ			emi n ́ mo lọ			emi m mo lọ

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí ìgbésẹ̀ (1) fi ohùn tí a ó sí nípò hàn àti pàá pàá orí fáwẹ́lì tí ó ti jẹyọ. Ìgbésẹ̀ (2) fi hàn pé a pa fáwẹ́lì tí a ó si ipò rẹ̀ jẹ, èyí tí ó mí kí ohùn náà máa léfòó. Ìyẹn ni pé, ohùn náà kò ní fáwẹ́lì tí ó gbà á nítẹ̀ẹ́. Níwọ̀n ìgbà tí èdè Yorùbá kò sì fàyè gba ohùn aléfòó, a ní láti sí i nípò lọ ibi tí àyè yóó ti gbà á. Ní ìgbá tí ìgbésẹ̀ (3) fi hàn pé ohùn aléfòó tí ó jẹ́ àbájáde ìgbésẹ̀ (2) gbà ipò mìíràn. Ní àpẹẹrẹ (i) ohùn aléfòó gba ipò ọ̀rọ̀ tí ó tẹ̀lé ọ̀rọ̀ tí ìpajẹ ti wáyé tààrà ṣùgbọ́n ní àpẹẹrẹ (ii) ohùn aléfòó gba ipò ohùn tí ó saájú rẹ̀. Ó yẹ kí a fi kún un pé ohùn tí ohùn aléfòó gba ipò rẹ̀ yóó pòórá. Ní àpẹẹrẹ (iii-iv) a sí ohùn nípò lọ sí orí kọ́nsónáàtì tí kò ní ohùn kankan tẹ́lẹ̀ ṣùgbọ́n tí a sọ di Kọ́nsónáǹtì aránmú aṣesílébù tí ó sì gba ohùn báyìí. Ìyẹn túmọ̀ sí pé, nínú àpẹẹrẹ yìí ìsóhùnnípò nìkan ló wáyé, ìgbésẹ̀ ìgbohùnnípò kà wáyé. 

Ohun kan pàtàkì tí a gbọdọ̀ dì mú pẹ̀lú àlàyé òkè yìí ni pé, lẹ́yìn ìpajẹ ni ìgbésẹ̀ ìsóhùnnípò àti ìgbohùnnípò máa ń wáyé. Èyí sì ni ìyàtọ̀ kan pàtàkì láàrin ìgbésẹ̀ méjéèjì yìí àti ìyípadà ohùn. Kò di dandan kí ìpajẹ fáwẹ́lì wáyé kí ìyípadà ohùn tó wáyé. 

## Lílo Ohùn
Ọ̀nà méjì ni Yorùbá ń gbà lo ohùn:

Fífi ìtumọ̀ àdámọ́ hàn

Fífi ìtumọ̀ gírámà hàn

Fífi Ìtumọ̀ Àdámọ́ Hàn 

A máa ń lo ohùn láti fi ìyàtọ̀ itumọ̀ ọ̀rọ̀ tàbí wúnrẹ̀n tí kọ́nsónáǹtì àti fáwẹ́lì wọ́n jẹ́ ìkan-ùn. Apẹẹrẹ

bú 		gbá		igbá

bù 		gbà		igbà

bu		gba		igba

ìgbá

ìgbà

ìfi ohùn kan rọ́pò èkejì yóó fa ìyàtọ̀ itumọ̀ fún àwọn ọ̀rọ̀ òkè yìí. Ohùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí wọ́n ní ni ó jẹ́ kí á mọ̀ pé wọ́n jẹ́ ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ pẹ̀lú ìtumọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. 

## Fífi ìtumọ̀ gírámà hàn
Ohùn tún ṣe é lò láti fi ìyàtọ̀ ẹ̀hun gírámà kan hàn sí òmíràn.

Ayìẹ funfun

Adìẹ́ funfun

Ìyàtọ̀ wo ni ó wà nínú ẹ́hun gírámà òkè méjéèjì yìí? Nígbà tí àkọ́kọ́ jẹ́ àpólà orúkọ, ní ibi tí a ti rí ọ̀rọ̀ orukọ (Adìẹ) àti ẹ̀yán rẹ̀ (ẹ̀yán asàpèjúwe). Ìkejì jẹ́ odidi gbólóhùn ní ibi tí a ti rí Àpólà orúkọ (Adìẹ) àti kókó gbólóhùn (funfun). Ohun tí ó fà ìyàtọ̀ yìí gan ni ohùn. Ohùn sílébù tí ó párí adìẹ nínú àpẹẹrẹ méjéèjì yàtọ̀, èyí ni ó sì fa ìyàtọ̀ ẹ̀hun gírámà wọn.

## Àwọn ìtọ́kasí
KÍ NI ÀWỌN NǸKAN ÌWÚRE?

***Ki ni àwọn nǹkan Ìwúre?***

Àwọn ohun èlò ti a máa ń lò nígbà ti a bá fe wúre ni ìwọ̀nyí: Ọtí Òyìnbó, epo, iyọ̀, orógbó, ataare, oyin, ṣúgà, irèké, àádún, ẹ̀ja, omi, ilẹ̀, abbl. Ki í se níbi gbogbo iwúre ni gbogbo àwọn ohun èlò tí a dárúkọ sókè wọ̀nyí ní láti péjú. Nígbà ìgbéyàwó tàbí níbi ìsọmọlórúkọ̀, ẹsẹ̀ gbogbo àwọn ohun èlò wònyí kìí sáábà yẹ̀. Èyí to jẹ́ pé kò-sí-lájo-àjo-ò-kún nínú àwọn ohun èlò wọ̀nyí ni ọtí. Àní wọn a máa dá ọtí nìkan lò, yálà níbi ifi ìpilẹ̀ ilé lélẹ̀, níbi ìṣélé tàbí níbi àjọyọ̀ ẹni tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ra okọ̀ tuntun sójú ọ̀nà abbl.

Bí olúware bá ti wúre si ọtí tan, ọtí yií ti di ọtí tí a yà sọ́tọ̀: ó ti di ọtí àdúà. Wọn a bẹ̀rẹ̀ sí í gbé e fun gbogbo èniyàn tó yẹ láti tówò nínú rẹ̀. Ọtí àdúa ni èyi, kì í ṣe ọtí àmuyó. Wọn a máa fi irú ọtí báyií pamọ́ fún àwọn ọ̀rẹ́ tí wọ́n bá pẹ́ lẹ́yìn kí wọn tó dé. Wọ́n a máa fi ọtí yií kan náà ránṣẹ́ si àwọn ìbátan tí kò ráye mésèwá síbi àseye. Bi àwọn eniyàn bá ti n tọ́ irú ọtí báyií wò, àdúà yóó máa gorí àdúà ni.

***Àròfọ̀ ẹnu àwọn Yorùba tó máa ń jẹyọ nínú Ìwúre***

Nínú iwúre, àròfọ̀ ẹnu àwọn Yorùbá tí í sáábà jáde ni ọfọ̀. A ó rí i pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ni àwọn gbólóhùn tó jẹ́ mó ọfọ̀ sáábà máa ń wáyé, Kò yẹ kí èyí yà wá lẹ́nu tó bẹ́ẹ̀ ju bẹ́ẹ̀ lọ. Ìdí pàtàkì tí a lèrí tọ́ka sí fún èyi ni wí pé àwọn Yorùbá gbàgbọ́ nínú agbára ọ̀rọ̀. Bí wọ́n bá fẹ́ kí ohun kan ṣelè fún idí pàtàkì kan, wọ́n ní láti ṣe é bí wọ́n tí í ṣe é, kí ó baà lè rí bí í ti í rí. Gbogbo àwọn ohun èlò tí wọ́n kó kalẹ̀ láti fi wúre ni wọn yóò sì máa pè lórúkọ lọ́kọ̀ọ̀kan bí ìgbà tí ẹni tí ń pọfọ̀ ń ka gbogbo àwọn nǹkan tó kó jọ láti fi ṣe ọfọ̀.
ÌWÚRE NÍBI ÌDÁNÁ ÌYÀWÓ

***ÌWÚRE NÍBI ÌDÁNA ÌYÀWÓ*** 

Kí Ọlọ́run kó fire kárí gbogbo wa.
 
Ogun tú ọkọ ká, tú aya ká,

Kó má mà ṣẹ̀ sórí wọn o.

Ọmọ tí ó wúlò, tí ó dára

Ni kí Olódùmarè fún wọn o.

Orógbó tí wọ́n gbé wá nìyí,

Obi rèé o,

Owó tí wón gbé wá náà rèé o,

Kí iyàwó, ọkọ, náà gba irú rẹ̀;

Lórí ọmọ tí wọ́n bá bí o.

Ọmọ wọn ọkùnrin náà,

Kí àwọn náà tún ṣe irú rẹ̀ lórí wọn. 

Irú eléyií ni ká máa péjọ ṣe o,

Ká má péjọ ṣọ̀fọ̀ o.

Kí okó gbó,

Bórógbó ti í gbó.

Káya náà gbó,

Bórógbó ti í gbó.

Kí Ọlọ́run rán àánú sí wọn ò,

Kí ọkọ́ ọba àwọn èṣù,

Kó má kọ́ wọn lẹ́sẹ̀ o.

K'ọ́mọ inú wọn pọ̀, 

Bíi tatare yií ṣe pọ̀.

Kí wọ́n má bí emèrè. Àṣẹ.
ÌWÚRE NÍBI ÌFỌBA ALÁDÉ JẸ

**ÌWÚRE NÍBI ÌFỌBA ALÁDÉ JẸ**

Oyè jíjẹ tí ó jẹ́ ti Ọba aládé ni ó jẹ́ olúborí gbogbo àwọn oyè yòókù. Ṣé ọba Aladé ni yóo fi àwọn ti yóó bá jẹ oyè kékéèké yòó kù jẹ, kì báà ṣe oyè àdúgbò ní ìlú ni, tàbí èyí tó jẹ mọ́ baálẹ̀ ní àwọn ìlú kéréje. Tí a bá sì fẹ́ fi oyè dá èniyàn lọ́lá, Ọba Aládé ní àṣẹ láti fi oyè dá ẹni tó bá wù ú lọ́lá. 

Ní ayé àtijọ́ àwọn tí a mọ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí Ọba, Aládé kò pọ̀. Nínú wọn ni Aláàfin, Aláké, Ọ̀ràngún, Ọọ̀ni, abbl.

Ní ayé òde-òní , ìjọba ti bẹ̀rẹ̀ si fún ọ̀pọ̀ àwọn ọba ní adé. Eléyìí tó mú àwọn Ọba tí ń dádé pọ̀ si i. Ẹni tí wọn yóó bá fi joyè ní láti jẹ́ akọni, kí ó sì ní iwà rere. Yàtọ̀ sí èyí, ó ní láti ti ìdílé tí ó n jẹ oyè wá. Àwọn Ọba aládé ni ó ń ṣe àkóso ìlú ńláńlá, àṣẹ wọn sì tún múlẹ̀ ní àwọn ìletò pẹ̀lú. 

Ìgbadé ọba kì í ṣe nǹkan tó máa n wáyé nígbà gbogbo, nítorí wí pé bí ọba kan kò bá kú tàbí kí àwọn ará ìlú kọ̀ ọ́ kí wọn ó sì rọ̀ ọ́ lóyè, ọba kan kò jẹ. Lẹhin tí ọba kan bá ti gbésẹ̀, àwọn ìdílé tí ń fọba jẹ yóò fi ọmọ oyè sílẹ̀. Its
Ìta yóò sì jẹ́rìí sí i wí pé wọn tọ̀nà. Lóde òni, ìjọba ní ń fi àṣẹ sì i. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ igbésẹ̀ ni ó wà tí ọba yóò gbé kí ó tó di wi pé ó jẹ ọba, èyi sì yàtọ̀ láti ilú kan sí èkeji. Ohun tó dájú ni wí pé nígbà tí wọ́n bá fẹ́ fi adé fún ọba, wọn yóò wúre fún un.

***ÌWÚRE NÍBI ÌFỌBA JẸ̀***

Ìbà àwọn ará ìṣáájú,
 
Kábiyèsi. 

Adé á pẹ́ lórí,

Bàtà á pẹ́ lẹ́sẹ̀, 

Ìrùkẹ̀rẹ̀ á pé lọ́wọ́ o.

Aláṣekù yóó ba yín ṣe é;

Ẹ ò ní fi ọ̀kùnrùn s'Ọba,

Àlàáfíà lo ó máa fi ṣe é.

O ó ṣe é pẹ́ títí o.

Àláṣekù yóò máa ba yín ṣe é.

Àwọn ìlú, wọn ò ní kọhùn yín;

Ẹ̀yin náà, ẹ ò ní kohùn àwọn ilú o.

Adé á pẹ́ lórí,

Bàtà á pẹ́ lẹ́sẹ̀

A ò ní fi elòmíràn ṣe yín o.

Ìgbà ẹrù, ìgbà òṣùká,

Ọlọ́run ní í bá ni gbé e;

Ẹ é rù ú lárùyè o,

Kò ní wọ̀ yín lọ́rùn o.

Asikò tiyín, ìlú á tòrò,

jlú á rójú,

Gbogbo ọmọ ìlú tí ń bẹ ní ìdálẹ̀,
 
Wọn ó máa kóre délé.

Wọn ó máa lọ láyọ̀, 

Wọn ó máa bọ̀ láyọ̀

Ẹ ẹ̀ ní sìṣe,

Àwọn áboyún, wọn á bí tibi tire,

Àwọn àgàn, wọn á tọwọ́ ààlà bosùn.

Àwọn abiyamọ, Olúwa á dá ọmọ wọn sí.

Kábíyèsí,

Ìlú á tòrò lásìkò tiyín,

Asikò tẹ́ ẹ wà lórí oyè yií,

llú á máa gbòòrò ni.

Ẹ ẹ̀ ní ṣíṣe,

Àwọn tó ń lọ, tó ń bọ̀,

Àti ará ilé,

Àti ará oko,

Àti èrò ìdálẹ̀, 

Asikò tiyín,

Wọn yóo mọ̀ ọ́n sí rere.

Kígbà tiyín ó tù wá lára;

Àwọn aláṣekù, wọn ó máa ba yín ṣe o.

Àṣẹ.
Ìwúre Níbi Ilé Ṣíṣí

**ÌWÚRE NÍBI ILÉ ṢÍṢÍ**
  

llé yìí yóò tú ọ́ lára,

Ire ni yóò máa bá ọ gbé inú ilé náà.

Kí ikú rí ilé yií sá,

Kí àrùn rí ilé yií sá

Kí òfò rí ilé yií sá,

Ki ẹ̀gbà gbe ìgbẹ́ wo àwọn tí ń gbé inú ilé yìí.

Ẹni lóyún sínú, á bí tibi tire,

Àgàn á tọwọ́ àlà bosùn;

Ire owó, ire ọmọ, ire àlàáfíà,

Ni yóó máa ba yín gbé ilé yìí.

Àgbàrá kì í fo kòtò,

Ire tí àwọn tí yóo máa gbé inú ilé yií ń fẹ́, kò ní fò wọ́n

Ẹ ò ní rùkú wọlé yìí,

Ẹ ò ní rùkú jáde;

Ẹ ò ní róhun gbé sọnù bí kò ṣe ibi ọmọ. 

Ẹnìkan kì í dálé kọ́,

Ọlọ́run náà ní í kọ́ ọ fún ni;

Ọlọ́run tí ó kọ ilé náà fún ọ, 

Kò ní ṣẹ̀rù bà ọ́ níbẹ̀.

Àṣẹ.
Ẹ̀KA ÈDÈ YORÙBÁ

A pe ẹ̀ka-èdè ní ‘dialect’ nínú èdè Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ṣe àlàyé pé ọ̀rọ̀ yìí jẹyọ nínú ‘Èdè Gíríkì’ (Greek Language), tí a pè ní ‘Dialecto’, tí ó túmọ̀ sí ọ̀rọ̀-ẹnu, ọ̀nà-ìgbà-báni-sọ̀rọ̀ tàbí ‘àrà ọ̀tọ̀’ nípa ìsọ̀rọ̀. Ẹ̀ka-èdè jẹ́ ìmọ̀ ẹ̀dà-èdè tí ó sọ nípa àwọn ìyàtọ̀ tí ó wà nínú èdè kan nípa bí a ṣe ṣe àtúnpín rẹ̀ sí ìsọ̀rí. Àwọn òǹkọ̀wé Chambers àti Trudgil (1994: 3) pe ẹ̀ka-èdè ní ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ àwọn ará oko, àwọn tí kò rí ọ̀ọ́kán tàbí àwọn tí ó ń dá gbé apá ibìkan tí ó jìnà sí ìlú. A gbà wí pé ẹ̀ka-èdè jẹ́ ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ kan pàtó tí ó jẹ́ ti àwọn ẹ̀yà kan tí wọ́n ń gbé ní agbègbè kan sí àwọn tí ó wà ní ìlú kan.

Ṣùgbọ́n a kò fi ara mọ́ ọ̀rọ̀ bí ‘ará oko’, ‘àwọn tí kò rí ọ̀ọ́kán’ Ìdí ni pé àwọn tí ó ń sọ èdè àjùmọ̀lò (standard variety), ẹ̀ka-èdè náà ni àwọn onímọ̀ gbà pé wọ́n ń sọ.
Olúmúyíwá (1994: 2) sọ pé ẹ̀ka-èdè jẹ́ ọ̀kan lára èdè àjùmọ̀lò àwọn ẹ̀yà kan tí okùn èdè so pọ̀. Awóbùlúyì́ (1981: 1) sọ pé ẹ̀ka-èdè jẹ́ ẹ̀yà-èdè kan tí wọ́n ń sọ ní àwùjọ kan tí irú àwùjọ ènìyàn bẹ́ẹ̀ gbọ́dọ̀ jẹ́ ara àwùjọ ńlá mìíràn tí èdè kan papọ̀. Ẹ jẹ́ kí á di àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyìí mú – ‘ẹ̀dà-èdè’ àti ‘ẹ̀yà-èdè’.

Adéníyì àti Òjó (2005: 25) ṣe àpèjúwe ẹ̀ka-èdè gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dà-èdè ńlá kan tàbí ọ̀nà ìbára-ẹni-sọ̀rọ̀ tí àwọn àdúgbò tàbí agbègbè kan ń ṣe àmúlò rẹ̀ láti fi gbé èrò ọkàn wọn jáde lọ́nà tí ó yàtọ̀ sí ti agbègbè mìíràn tí gbogbo wọn wà ní ẹkùn kan náà, ṣùgbọ́n tí àwọn ará agbègbè méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ yìí gbọ́ ara wọn ní àgbọ́yé.

Síwájú síi, ẹ̀dà-èdè ti àdúgbò kọ̀ọ̀kan ń sọ yìí ní àwọn àbùdá ètò ìró (fọnọ́lọ́jì), ìhun gírámà àti pípe ọ̀rọ̀ tí ó yàtọ̀ sí ti ẹ̀ka mìíràn. Àwọn òǹkọ̀wé yìí ṣe àlàyé pé: Èdè kédè tí àwọn tí ó ń sọ ọ́ bá pọ̀ díẹ̀, tí wọ́n sì takété sí ara wọn gbọ́dọ̀ ní ẹ̀ka, pàápàá jùlọ tí omi kíkún, igbó dídí tàbí òkè ńlá bá là wọ́n láàárín.
Ìwúlò Ẹ̀ka Èdè Yorùbá

Àwọn ọ̀nà tí èdè àjùmọ̀lò (language/standard variety) gbà wúlò ní ẹ̀ka-èdè fúnra rẹ̀ náà gbà wúlò. Ní àkọkọ́, bí èdè fúnra rẹ̀ ṣe jẹ́ ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ ní ẹ̀ka-èdè náà jẹ́ ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ kan tí ó jẹ́ àrà ọ̀tọ̀.
Ṣáájú, bí a ṣe ń fi èdè gbé èrò ọkàn wa jáde, bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni a ń fi ẹ̀ka-èdè gbé èrò ọkàn wa jáde (medium of expression). Ohunkóhun tí a bá lè rò l’ọ́kàn ni a lè fi ẹ̀ka-èdè gbé jáde lọ́nà tí ó yéni yéké.

Ìpolówó ọjà jẹ́ ọ̀kan gbòógì lára ìwúlò èdè, bẹ́ẹ̀ náà ni ẹ̀ka-èdè ṣe wúlò fún ìpolówó ọjà. Eléyìí wọ́pọ̀ púpọ̀ lórí èrọ rédíò àti móhùn-máwòrán (television). Gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ wí pé ìpolówó ọjà ni àgúnmu òwò, ẹ̀ka-èdè agbègbè kọ̀ọ̀kan wúlò fún ìpolówó ọjà ní ẹkùn kọ̀ọ̀kan tí a ti ń sọ ọ́. (Advertisement).

A má a ń lo ẹ̀ka-èdè fún sísọ ọ̀rọ̀ àṣírí (secret conversation) tí a bá wà ní àárín ọ̀pọ̀ ènìyàn tí wọ́n ń sọ oríṣìíríṣìí ẹ̀ka-èdè tí ó pọ̀. Eléyìí wúlò ní àwùjọ tí a bá fura (suspect) pé ọ̀tẹ̀, rìkíṣí àti tẹ̀m̀bẹ̀lẹ̀kun wọ́pọ̀ sí. Tí a bá fẹ́ láti sọ ọ́ lọ́nà tí gbogbo ènìyàn yóò gbọ́, a lè sọ èdè àjùmọ̀lò.

Ẹ̀ka-èdè wúlò púpọ̀ fún ìpanilẹ́rìn-ín (comedy). Eléyìí wúlò púpọ̀ nínú eré orí ìtàgé Yorùbá àti àwọn èdè mìiràn. Àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá kan wà tí wọ́n pani lẹ́rìn-ín púpọ̀. Fún àpẹẹrẹ, Ìjẹ̀bú, Ìjẹ̀ṣà, Èkìtì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Èyí tí ó fara pẹ́ eléyìí ni lílo ẹ̀ka-èdè fún eré orí ìtàgé. Eléyìí jẹyọ nínú iṣẹ́ Bàbá Sàlá ní ayé ìgbà kan. Láyé òde òní, tí a bá wo àwọn eré orí ìtàgé tí Ọ̀gbẹ́ni Ọdúnladé Adékọ́lá àti Arákùnrin tí a ń pè ní Ìjẹ̀bú ti kópa, a ó rí i wí pé ọ̀pọ̀ ìgbà ni wọ́n má a ń lo ẹ̀ka-èdè Ìjẹ̀bú. Fún àpẹẹrẹ, ‘Sàámú Alájo.’

Ẹ̀ka-èdè tún wúlò púpọ̀ fún ìròyìn ẹsẹ̀ kùkú. Fún àpẹẹrẹ, lórí ẹ̀rọ móhùn-máwòrán ti ìpínlẹ̀ Ògùn, wọ́n má a ń sọ ẹ̀dà ìròyìn ní ẹ̀ka-èdè Ègùn. Eléyìí má a ń ṣẹlẹ̀ náà ní àwọn ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun (Ìjẹ̀ṣà) àti Ìpínlẹ̀ Èkìtì níbi tí wọ́n ti má a ń sọ ẹ̀dà ìròyìn ní ẹ̀ka-èdè Ìjẹ̀ṣà àti ẹ̀ka-èdè Èkìtì.

Ẹ̀ka-èdè tún wúlò fún ìsọmọlórúkọ. Fún àpẹẹrẹ, tí a bá gbọ́ àwọn orúkọ bí i Elúfisan, Elújọba abbl, a ó mọ̀ wí pé àwọn tí ó ń jẹ́ orúkọ bẹ́ẹ̀ ti Ilé-Ifẹ̀ wá. Àwọn Ìjẹ̀bú a má a sọ ọmọ ní Ṣóyínká, Ṣówándé, Ṣówọlé àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Bákan náà, ẹ̀ka-èdè wúlò fún iṣẹ́ ìwádìí ìjìnlẹ̀ lórí èdè. Fún àpèjúwe iṣẹ́ lórí i Àńkòò fáwẹ́lì (vowel harmony), wọ́pọ̀ nínú àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá ààrin gbùngbùn. A tún rí àwọn òǹkọ̀wé tí wọ̣́n má a ń kọ iṣẹ́ wọn ní ẹ̀ka-èdè. Fún àpẹẹrẹ, òǹkọ̀wé tí ó pe ara rẹ̀ ní Ṣóbò Aróbíodù. Bákan náà ni òǹkọ̀wé tí ó lo Kúnlé Ológundúdú.

Lákòótán, ẹ̀ka-èdè wúlò fún ìdánimọ̀ (identity). Ìdí ni èyí, tí ó fi jẹ́ pé tí a bá ti gbọ́ àwọn orúkọ kan, a lè sọ agbègbè tí ẹni tí ó ń jẹ́ orúkọ náà ti wá. Bẹ́ẹ̀ ni àwọn àgbà a má a wí pé: A má a ń fún ọmọ ní orúkọ torí ọjọ́ tí yóò bá dáràn.
Ìwúre Fún Aláboyún

**Ìwúre fún aláboyún** ni àwọn ìwúre tí a máa ń wú fún obìnrin tó bá ní oyún. Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé ipò ẹlẹgẹ́ ni ipò ìlóyún, torí náà sì ni wọ́n máa ń ṣe ìtọ́jú tó yàtọ̀ fún wọn. Bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n mọ̀ pé oríṣiríṣi ibi ni ó lè máa wá sí ojú ọ̀nà wọn, ìdí nìyí tí wọ́n fi máa ń ṣe ìwúre fún aláboyún.

## Ìwúre aláboyún
Ẹsẹ̀ yóo tẹ́lẹ̀ láyọ̀ o,

A ó gbóhùn lyá;

A ó gbóhùn ọmọ;

Àsọ̀kalẹ̀ àlàáfià.

Ewé ki í bọ́ lára igi kó nigi lára,

Wẹ́rẹ́ ni a ó gbọ́ ó.

A kì gbẹ́bí ewúré,

A kì í gbẹ̀bí eku,

A kì í gbẹ̀bí ẹyẹ,

A kò ní gbẹ̀bí rẹ̀.

Ẹ̀kún rẹ́rẹ́ ni à ń bá omi òkun,

Ẹ̀kún rẹ́rẹ́ ni à ń bá omi ọ̀sà;

Ẹ̀kún rẹ́rẹ́ ni a ó máa ba oyún náà;

Títí ọjọ́ yóò fi pé.

Àfọ̀n yóo gbó kí ó tó wọ̀

Bí àfọ̀n kò bá gbó kì í wọ̀,

Omi kò ní í pọ̀ ju omi,

Ẹ̀jẹ̀ kò ní í pọ̀ ju ẹ̀jẹ̀.

A ó gbọ́ ohùn ìyá,

A ó sì gbọ́ t'ọmọ.

Èdùmàre kò ní fi ọjọ́ ìkúnlẹ̀ dá ọ lẹ́jọ́,

Ewé abíwẹ́rẹ́ ni o ó jàá lọ́jọ́ ìkúnlẹ̀.

Lágbárá àwọn iya tó sẹ̀ wá sílẹ̀,

Tiwa ò ni sòro ó o se.

Àṣẹ.

## Àwọn ìtọ́kasí
Orin Ìmọ́tótó

***ORIN ÌMỌ́TÓTÓ***

Wẹ̀ kí o mọ́

Gé èékánná rẹ

Jẹun tó dára lásìkò

Má jẹun jù.

Ìmọ́tótó ló le ṣẹ́gun ààrùn gbogbo

Ìmọ́tótó ló le ṣẹ́gun ààrùn gbogbo

Ìmọ́tótó ilé, Ìmọ́tótó ara

Ìmọ́tótó oúnjẹ

Ìmọ́tótó ló le ṣẹ́gun ààrùn gbogbo
Pípẹ̀ka Èdè

***Idí tí àwọn ẹ̀ka-èdè fi ń yàtọ̀ sí ara wọn*** 

Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àtẹnudẹ́nu ti sọ àti bí àkọsílẹ̀ ṣe fi yé wa, ìlú Ilé-Ifẹ̀ ni gbogbo ọmọ Yorùbá ti ṣẹ̀ wá, a ní láti ṣe àgbéyẹ̀wò ìdí tí èdè Yorùbá fi wá pẹ̀ka sí oríṣìíríṣìí ọ̀nà.

Àkọsílẹ̀ fi yé wa pé nígbà tí ó di wí pé àwọn ìran Odùduwà bẹ̀rẹ̀ sí ní í pọ̀ sí i, tí wọ́n sì ń fọ́n káàkiri sí tòsí àti ọ̀nà jínjìn, bẹ́ẹ̀ náà ni ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ wọn bẹ̀rẹ̀ sí ní í yàtọ̀ sí ara wọn díẹ̀ díẹ̀. Ohun tí a ń sọ ni pé nígbà tí àwọn ọmọ Yorùbá bẹ̀rẹ̀ sí ní í gbèèrú sí i, wọn kò le è dúró sí ojú kan nítorí pé ojú kan kò le è gbà wọ́n mọ́, wọ́n ní láti má a fọ́n káàkiri. Èyí ni àwọn Òyìnbó ń pè ní ‘population explosion and expansion’.

A rí i pé nígbà tí ó di pé eléyìí ń ṣẹlẹ̀, ogun abẹ́lé bẹ̀rẹ̀ sí ní í wáyé, ogun òkèèrè náà bẹ̀rẹ̀ sí ní í jẹyọ. Eléyìí bẹ̀rẹ̀ sí ní í fa ìgbòkègbodò àti ìfọ́nkáàkiri. 
Nígbà tí èdè àìyedè, ogun àti ọ̀tẹ̀ wọlé, ó di wí pé kí àwọn tí a kó ní ìkogun má a di ẹrú fún àwọn tí ó ṣẹ́gun wọn. Eléyìí wá ń fa òwò-ẹrú ṣíṣe (slave trade). Bí a bá wo àwọn orílẹ̀ èdè tí ó wà lẹ́yìn odi Nàìjíríà bí i Tógo, Benin Republic, Sierra Leone, Gambia, Cuba, Brazil àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ, a ó rí wí pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn ní wọ́n tà ní ẹrú sí àwọn orílẹ̀-èdè yìí. Kí ni ìtumọ̀ èyí? Bí àwọn náà ṣe ń bímọ, tí wọ̣́n ń gbèèrú sí i ni ẹ̀ka-èdè bẹ̀rẹ̀ sí ní í jẹyọ lóríṣìíríṣìí.
Ìṣípòpadà tàbí gbígbéra lọ láti agbègbè kan lọ sí ibòmíràn náà ń fa kí ẹ̀ka-èdè má a yàtọ̀ sí ara wọn.
 
Ohun mìíràn ni òwò-ṣíṣe pẹ̀lú àwọn tí èdè tàbí ẹ̀ka-èdè wọn yàtọ̀ síra. Eléyìí má a ń fa bí àwọn ẹ̀ka-èdè ṣe bẹ̀rẹ̀ sí ní í yàtọ̀ sí ara wọn. Báwo ni èyí ṣe máa ń wáyé? Nígbàtí àwọn oníṣòwò àti oníbàárà bá bẹ̀rẹ̀ síí dínàá-dúrà, tí wọ́n sì ń kọ́ èdè araa wọn, ìyàtọ̀ díẹ̀ díẹ̀ má abá èdè abínibí wọn.

Ìgbéyàwó láàárín àwọn tí ó ti agbègbè mìíràn, tí ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ sí, yàtọ̀ sí ara wọn, a má a ń fa kí oríṣìíríṣìí ẹ̀ka-èdè má a jẹ yọ. Fún àpẹẹrẹ, tí Ọ̀yọ́ àti Èkìtì bá fẹ́ ara wọn gẹ́gẹ́ bí lọ́kọ-láya, lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún tí wọ́n ti ń gbé pọ̀, tí wọ́n sì ń bímọ, ẹ̀ka èdè wọn a bẹ̀rẹ̀ sí níí yàtọ̀ díẹ̀díẹ̀. Eléyìí á mú ìyàtọ̀ wáyé nínú ìsọ̀rọ̀ àwọn ọmọ lẹ́yìn ọjọ́ pípẹ́.

Bí àjàkálẹ̀ àrùn bá bẹ́ sílẹ̀, tí ó wá di wí pé àwọn ènìyàn ń sá kúró láti agbègbè kan sí ibòmíràn, èdè má a ń ti ipasẹ̀ eléyìí pín sí ẹ̀ka oríṣìíríṣìí.

Bákan náà, ìbáṣepọ̀ láàárín ẹ̀yà kan àti òmíràn má a ń fa kí ẹ̀ka-èdè bẹ̀rẹ̀ sí ní í yàtọ̀ sí ara wọn.
Igbó dídí, omi kíkún àti àwọn òkè ńlá tí ó pín àwọn àwùjọ tí wọ́n ń sọ èdè kan náà níyà a má a mú kí ìyípadà de bá bí àwọn ènìyàn wọ̀nyìí ṣe ń sọ èdè wọn. Àwọn nǹkan mẹ́ta wọ̀nyìí wọ́pọ̀ nínú ìdí tí ẹ̀ka-èdè fi má a ń wáyé.

Lákòótán, ìfẹ́ lati mọ àwọn ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ láàárín àwọn ẹ̀yà mìíràn tí ó mú kí a súnmọ́ wọn sí i a má a fa ìyàtọ̀ láàrin àwọn ẹ̀ka-èdè.
Ewì Ọmọdẹ́ - Ẹyẹ mélòó tolongo wáyé

**EWÌ ỌMỌDÉ - ẸYẸ MÉLÒÓ TOLONGO WÁYÉ?**

Ẹyẹ mélòó tolongo wáyé............. Tolongo

Ọ̀kan dúdú aró...................... Tolongo

Ọ̀kan rẹ̀rẹ̀ osùn..................... Tolongo

Ṣó ṣò ṣó fìrù balẹ̀................. Ṣó ò

Ṣó ṣò ṣó fìrù balẹ̀................. Ṣó ò

Ṣó ṣò só fìrù balẹ̀................. Ṣó ò
Àròfọ̀ Lórí Ewúrẹ́

**[[Ewúrẹ́|EWÚRẸ́]]**

Ewúrẹ́ jẹ́ ẹran ilé

Ó máa ń jìyà púpọ̀

Bí wọ́n bá na ewúrẹ́

Á gbọn etí méjì pẹpẹ

Á tún padà sí

Ibi tí wọ́n tí nà án lẹ́ẹ̀kan

Ẹ̀yin ọmọdé ẹ gbọ́

Ẹ má ṣe bí ewúrẹ́

Ẹran aláìgbọràn

Kúrò, kúrò, kúrò ń bẹ̀.
Àròfọ̀ lórí àyíká

Àyíká ẹni niyì ẹni

àyíká tó jọjú

àyíká tó rẹwà

ni ibùgbé àlàáfíà

láì sí ìjà

láì sí ọ̀tẹ̀

láì sí ariwo

láì sí ogun

ọkàn ẹni a máa balẹ̀

l'áyìká tó lálàáfíà

òdòdó tó rẹwà

ṣe é gbìn sí àyíká

láti máa mú òórùn dídùn wá

igi gbíngbìn sáyíìká

le mún atẹ́gùn àlàáfíà wá sílé

ká mọ ògiri yílé po

lààbò lọ́wọ́ àwọn oníṣẹ́ ibi.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìfèdèṣeré- Tokínní tokéjì

Tokínní, tokéjì, toǹtorígí

ẹ̀wà làá jẹ sùn

Òyìnbó di kàtàkítí-ní-kandí pí

láá làá mi loolo - ẹ̀bá.
Ìfèdèṣeré

**Ìfèdèṣeré** jẹ́ ọ̀nà kan tí àwọn Yorùbá má ń gbà láti kọ́ ọmọdé lédè, kí ẹnu wọ́n ó le dá sáká níbi èdè pípé. Àwọn ọmọdé ka Ìfèdèṣeré yìí sí eré tí wọ́n sì má ń kó ara jọ láti ṣe eré náà nígbà tí ọwọ́ wọn bá dilẹ̀. Ẹ jẹ́ kí á wo díẹ̀ nínú àwọn Ìfèdèṣeré tí àwọn ọmọdé sáábà má ń lò.

## Ìfèdèṣeré- Ká múgbá lámù
Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dení

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dèjì

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dẹ̀ta

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dẹ̀rin

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dàrún

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dẹ̀fà

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dèje

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dẹ̀jọ

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dẹ́sán

Ká mú'gbá lámù ká fi dámù ó dẹ́wá.

## Ìfèdèṣeré tokínní tokéjì
Tokínní, tokéjì, toǹtorígí 

ẹ̀wà làá jẹ sùn 

Òyìnbó di kàtàkítí-ní-kandí pí

láá làá mi loolo - ẹ̀bá.

## Àwọn ìtọ́kasí
Orin Ìdárayá

**Orin Ìdárayá** jẹ́ orin kan tí àwọn Yorùbá máa ń kọ́ ọmọdé nígbà èwe, orin yìí a máa kún fún ọgbọ́n, òye, ìkìlọ̀, ìmọ̀ràn, ẹ̀kọ́, ìwà ọmọlúwàbí, abbl. Àwọn ọmọdé a máa kó ara jọ láti kọ orin yìí nígbà tí ọwọ́ wọn bá dilẹ̀. Ẹ jẹ́ kí á wo díẹ̀ nínú àwọn orin tí àwọn ọmọdé sáábà má ń ṣe àmúlò.

## Orin ọmọdé kan
ọmọ kékeré kan

ń kọjá lọ́jà

ó ń wọ̀tún wòsì

bí ẹni máa fò

ẹnìkan béèrè pé

kí ló ń ṣe ọ́

tó ń wọ̀tún wòsì

bí ẹni máa fò

ẹ jẹ́ ká jọ ṣe eré

eré ayọ̀, eré ire

eré ayọ̀, ráí títì ráí ráí ràì. 

## Orin oge ṣíṣe
Ma jí ma wẹ̀ ma ṣoge

má jí ma wẹ̀ ma ṣoge

Àwẹ̀ró, èmi Akáwẹ̀ró ma wẹ̀tán

ọmọkùnrin ò leè lọ o

má jí ma wẹ̀ ma ṣoge.

## Orin tó fi ìwà ọmọlúàbí hàn
ṣe mí l'ọ́mọ rere bí Sámúẹ́lì

ọmọ tó ń gbọ́ràn

tó ní ìtẹríba

ọmọ tí kì í bá òbí rẹ̀ jiyàn

ni kí O ṣemi Olúwa

ìwọ ńkọ́?

Ìyá ni wúrà iyebíye

tí a kò le f'owó rà

ó lóyún mi fún oṣù mẹ́sàn-án

ó pọ̀n mí f'ọ́dún mẹ́ta

ìyá ni wúrà iyebíye

tí a kò le f'owó rà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Oríkì orúkọ àmútọ̀runwá

**Orúkọ àmútọ̀runwá** jẹ́ orúkọ kan tí ọmọnìyán gbé láti ọ̀run wá sí ilé ayé. Lára ọ̀nà tí àwọn Yorùbá máa gbà fún àwọn ọmọ báwọ̀nyí lórúkọ ni ọ̀nà ìyanu tí wọ́n gbà wá sí ilé ayé. 

## Oríkì ìbejì
Èjiré, ọ̀kín ará ìṣokùn,

ọba ọmọ,

yíndín Yíndín l'ójú orogún,

èji wọ̀rọ̀ lójú ìyá,

ọ̀kan n bá bí,

èjì ló wọlé tọ̀ mí wá. 

èjì n bá bí ǹ bá yọ̀,

ọmọ kó ilé aláàṣẹ̀

ó sọ alákisà di onígbá áṣọ

èjìrẹ́ ọ̀kín ọmọ ẹdun n ṣ'eré orí igi.

## Ìdòwú
Ìdòwú Ògbo.

ogbó aṣọ̀gẹ̀dẹ̀ jìà.

ẹ̀sà okùn,

Mọ̀gánná aró, abìkere létí

Èṣù lẹ́yìn ìbeji,

Ìdòwú ẹrú ibeji, ẹ̀kẹta ọmọ. 

## Ìgè
Ìgè Àdùbí,

a gbó lẹ́nu bí agogo,

ọmọ onígba irawọ̀.

bí ìyá le kú, kó kú,

bí baba le lọ, kó máa lọ ó 

Elégédé ń bẹ l'óko

gbọ̀rọ̀ ń bẹ láàtàn,

ohun Ìgè Àdùbí ó jẹ, kò ni wọ́n ọn 

Ìge kò rọ́jú iya,

ojú baba ló rọ́,

Ìgè ì bá rojú ìyá

kì bá kẹ́sẹ̀ síta,

ẹni bẹ Ìgè Àdùbi níṣẹ́,

ara rẹ̀ ló bẹ̀.

## Òjó
Òjó jèngbètièlè

Òjó ò sí nílé, ọmọ adìẹ dàgbà

Òjó tàjò dé, ọmọ adìẹ kù fénfẹ́

Òjó a jó bí ewé

Òjó tí n wẹ̀ lódò, tọ́mọge ń nawọ́ ọṣẹ.

## Àjàyí
Àjàyí Ògídíolú,

Òlóló, oníkànga àjípọn

Òbomi Òṣùùrù wẹdà.

Ẹkùn baba ọdẹ,

Ẹkùn pakọ̀rọ̀ wọlẹ̀.

Ẹni Ajayí gbà, gbà, gbà,

tí o le gbà tán, igúnnugún ni í gba olúwarẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àròfọ̀ Lórí Eyín

**Eyín** jẹ́ ọ̀kan lára ẹ̀ya ara tí a máa ń lo láti jẹ oúnjẹ, gé nǹkan, já nǹkan àti láti fi run nǹkan nínú ẹnu wa.

## Àròfọ̀ ẹyín
Ẹyin dára fún àmúlò ẹ̀dá

Bí adìẹ ṣe ń yẹ́yin

Bẹ́ẹ̀ náà ni pẹ́pẹ̀yẹ ń yé tirẹ̀

Yàtọ̀ sí àwọn ohun abìyẹ́

Ejò àti aláǹgbá náà máa ń yẹ́yin

Ẹyin dùn láti jẹ, pàápàá

Ẹyin adìẹ lórí búrẹ́dì àti iṣu.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ègé ìró

**Ègé ìró** ní ìgbàkúùgbà tí ènìyàn bá ń tàkurọ̀sọ, ìró ni&nbsp; a máa ń gbọ́. Ohun kan pàtàkì tí ó ya ènìyàn sọ́tọ̀ sí àwọn ẹ̀dá mìíràn ni ìró èdè/ìfọ̀. Ìró ni ẹni tí ó sọ̀rọ̀ lò láti gbé èrò rẹ̀ jáde, ìró yìí kan náà ni ẹni tí ó gbọ́ ọ gbọ́, tí ó sì fún un ní ìtumọ̀ láti ní òye ohun tí ẹni tí ó ń sọ̀rọ̀ ń sọ. 

Ó yẹ kí á mọ̀ pé, kìí ṣe gbogbo ìró tí ènìyàn lè dá pè tàbí gbé jáde ni ìró èdè/ìfọ̀. Àpẹẹrẹ ni bí ọmọdé bá ń sunkún tàbí bí ènìyàn bá yán, àwọn ìró wọ̀nyí kìí ṣe ìró èdè/ìró ìfọ̀. Owólabí (2013:14) ki ìró ifọ̀ báyìí:

Ìró ifọ̀ ni ègé tí ó kéré jùlọ tí a lè (fi etí) gbọ́ nínú èdè

Ohun tí ó ṣe pàtàkì nínú oríkì yìí ni: ègé ìró tí ó kéré julọ, ohun kejì ni nínú èdè. Ìyẹn ni pé ìró tí kò bá ti ní nǹkan ṣe pẹ̀lú èdè, kò lè ṣe é kan mọ́ ìró èdè kan. Àpẹẹrẹ kan tí ènìyàn lè fi sí ọkàn ni àwàdà tí àwọn kan máa ń ṣe nípa ọmọ kan tí ó sunkún pàdé ọlọ́dẹ orí kan. Wèrè yìí bi ọmọ yìí ìdí rẹ̀ tí ó fi ń sunkún, ọmọ náà fẹ̀sì pé olùkọ́ ohun ní òun ò mọ̀wé. Wèrè yìí bá fa ọmọ náà lọ́wọ́ lọ bá olùkọ́, ó bi olùkọ́ bí ó bá lè sípẹ́lì gbogbo ọ̀rọ̀ tí ó wà nínú èdè rẹ̀. Olùkọ́ fi ìdánilójú dáhùn pé bẹ́ẹ̀ ni. Wéré bá pòsé, ó ní kí olùkọ́ sípẹ́lì rẹ̀. Ọ̀rọ̀ bá di wò mí, kí ń wò ọ́. 

A ó ṣàkíyèsí pé, olùkọ́ náà kò lè sípẹ́lì òsé nítorí pé òsé kìí ṣe ègè ìró ìfọ̀, ìdí nìyí tí Owólabí (2013) fi ṣàlàyé pé, yàtọ̀ sí oríkì, ohun mìíràn tí a gbọdọ̀ fi sọ́kàn nípa ìró ifọ̀ ni pé, wọ́n ṣe é dàkọ. Ọ̀nà méjì ni a lè gbà láti da àwọn ìró yìí kọ. Àwọn náà ni lílo lẹ́tà àti lílo àmì. Bí a bá wa lo òsùnwọ̀n dida ìró kọ ti à ń sọ yìí, a jẹ́ pé a lè pín ìró èdè Yorùbá sí ìsọ̀rí méjì gbòòrò. Ìsọ̀rí méjéèjì náà ni ègé ìró àti ègé ìró alágbèékà. 

&nbsp; &nbsp;Ègé Ìró 

Ègé ìró ni ìró tí a máa ń dà kọ nípa lílo lẹ́tà. Ẹ̀yà méjì sì ni irú àwọn ìró bẹ́ẹ̀ pín sí. Ẹ̀yà kan ni àwọn ìró tí à ń pè ní Kọ́nsónáǹtì. Ẹ̀yà kejì sì ni àwọn ìró tí à ń pè ni fáwẹ́lì (wo Owólabí 2013:14).

## Ègé ìró alágbèékà

Àwọn ìró tí a máa ń dà kọ nípa lílo àmì yàtọ̀ sí lẹ́tà ni a mọ̀ sí ègé ìró alágbèékà. Àpẹẹrẹ irú ìró bẹ́ẹ̀ nínú èdè Yorùbá ni ìró ohùn. Ẹ̀yà mẹ́ta ni wọ́n pín sí: òkè [ ́ ], àárín&nbsp; àti ìsàlẹ̀ [`].

## Àwọn ìtọ́kasí