open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayẹyẹ ọdún ìbílẹ̀ Ohum

**Ayẹyẹ ọdún ìbílẹ̀ Ohum** jẹ́ èyí tí àwọn ará Akuapem àti Akyem tó wà ní apá Ìlà-Oòrùn ilẹ̀ Ghana máa ń ṣe.

Wọ́n máa ń ṣe àjọyọ̀ yìí ní ọjọ́ Ìṣẹ́gun/Ọjọ́ Rú nínú oṣù Ọ̀wẹwẹ̀ tàbí Ọ̀wàrà, tí ó ní ṣe pẹ̀lú ìgbà tí àwọn ará Akyem ṣe ayẹyẹ ọdún **Ohumkan,** tí wọ́n ṣe ní ọjọ́ Àìkú ńnú oṣù Ọ̀pẹ tàbí Ṣẹẹrẹ fún àwọn ènìyàn Akuapem. Kí àjọyọ̀ yìí tó bẹ̀rẹ̀, wọ́n máa kéde ìdádúró ariwo fún ọ̀sẹ̀ méjì. Àwọn ará  Akyem máa dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹlẹ́ẹ̀dá wọn pẹ̀lú odò Birim tí ó fi bùkún wọn. Wọ́n máa ń lo àwọn ohun èlò láti ilẹ̀ wọn àti omi wọn gẹ́gẹ́ bíi àmì láti fi ṣèrántí àwọn baba-ńlá wọn rí wọ́n tiraka láti dáàbò bo ìlú wọn. Àwọn ara ìlú náà máa ń san ẹ̀jé láti lè tẹ̀síwájú nínú àṣá̀ yìí láti mú kí ijọba wọn wà ń àlàáfíà, kí wọ́n sì máa ní ìbísí àti ìrẹ̀sí lásìkò ayẹyẹ náà.

**Ohumkyire** ni ayẹyẹ tí wọ́n máa ń ṣe láti fi dúpẹ́ lọ́wọ́ Olódùmarè fún àsìkò oṣu tuntun, àti láti béèrè ojúrere rẹ̀ fún ọdún tó ńbọ̀. Bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n máa ń ṣàjọyọ̀ ilẹ̀ Akyem.

## Àtòjọ àwọn àwòrán

Fáìlì:Ohum_Festival.jpg
Fáìlì:Celebrating_Ohum_Festival_1.jpg
Fáìlì:Celebrating_Ohum_Festival_2.jpg
Fáìlì:Celebrating_Ohum_Festival_3.jpg
Fáìlì:Celebrating_Ohum_Festival_4.jpg
Fáìlì:Celebrating_Ohum_Festival_5.jpg


## Àwọn ìtọ́kasí
Oúnjẹ Shahan ful

**Shahan ful**, ní ìgékúrú *ful*, jẹ́ oúnjẹ tí ó gbajúmọ̀ ní orílẹ̀-èdè Sudan, South Sudan, Somalia, Ethiopia àti àwọn orílẹ̀-èdè kan ní ilẹ̀ Áfíríkà, èyí tí wọ́n sáábà máa ń jẹ gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ àárọ̀. Wọ́n gbà pé oúnjẹ yìí wá láti orílẹ̀-èdè Sudan, wọ́n máa ń sè é nípa rírẹ ẹ̀wà fava díẹ̀ díẹ̀ nínú omi. Nígbà tí ẹ̀wà yìí bá rọ̀ ni wọ́n máa lọ̀ ọ́ kúná. Wọ́n sáábà máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú àlùbọ́sà, tòmátò, àti ata báwà, pẹ̀lú yogurt, feta cheese, òróró, *tesmi*, *[[berbere]]*, ẹlẹ́rìndòdò, cumin, àti [ata].  Ó gbajúmọ̀ nígbà àwẹ̀ [Ramadan àti nígbà àwẹ̀ Lent.

Oúnjẹ yìí fara jọ ful medames, oúnjẹ kan tí ó gbajúmọ̀ ní orílẹ̀-èdè Egypt.

## Wò pẹ̀lú
* List of African dishes
* List of legume dishes
* 

## Àwọn Ìtọ́kasí
* Jennifer Bain. "Spicy Ethiopian Fava Beans." *[[Toronto Star]].* Thu Mar 28, 2013
* "Sudan." *The Complete Guide to National Symbols and Emblems: Volume 2.* Greenwood Press, Dec 1, 2009 pg. 638
Oúnjẹ Shiro

**Shiro**, èyí tí a tún mọ̀ sí **shiro wat**, tàbí **tsebhi shiro**, ó jẹ́ ọbẹ̀ tí wọ́n máa ń fi jẹ oúnjẹ ọ̀sán àti oúnjẹ alẹ́,  èyí tí a le tọpa rẹ̀ Àríwá orílẹ̀-èdè Ethiopia àti gúúsù Eritrea. Ó jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára oúnjẹ orílẹ̀-èdè Eritrea àti orílẹ̀-èdè Ethiopia, ohun èlò rẹ̀ tó ṣe kókó ni chickpeas tàbí ẹ̀wà broad tí wọ́n sì máa ń sè é pẹ̀lú àlùbọ́sà, ata ilẹ̀, àti àwọn ohun èlò mìíràn. Wọ́n máa ń bu ọbẹ̀ Shiro sórí injera tàbí kitcha. Tegabino shiro jẹ́ ẹ̀yà shiro kan tí wọ́n se láti ara legume aláta rẹ́súrẹ́sú, chickpea, field pea, tàbí ẹ̀wà fava, òróró (tàbí bútà), àti omi. Wọ́n máa ń jẹ ẹ́ nínú ìsasùn kékeré pẹ̀lu *sergegna* injera.

A le se Shiro lásán, bẹ́ẹ̀ ni a le sè é mọ́ injera or taita kí á sì jẹ́ pẹ̀lú ṣíbí; èyí ni wọ́n ń ẹ̀yà rẹ̀ ní *shiro [[fit-fit]]*.

Shiro jẹ́ ààyò oúnjẹ nígbà tí wọ́n bá ń ṣe àwọn ayẹyẹ kan bíi: Tsom (Lent), àwẹ̀ Ramadan àti àwọn àwẹ̀ mìíràn.

## Bí a ṣe le sè é
Bí a bá fẹ́ ṣe shiro wat, ohun àkọ́kọ́ tí a máa ṣe ni láti se chickpeas tàbí lentils. Lẹ́yìn náà ni a máa yí i papọ̀ mọ́ àwọn àgbàdo kan tí a yan pẹ̀lú omi nínú abọ́ ìdáná ọ̀tọ̀ pẹ̀lú àlùbọ́sà, ata ilẹ̀, àti jíńjà.

## Wò pẹ̀lú
* List of African dishes
* List of legume dishes
* List of stews
* 

## Àwọn Ìtọ́kasí

*Ethiopian Millennium  (electronic version, retrieved 19 June 2007)
Mandazi

**Mandazi** () jẹ́ ẹ̀yà búrẹ́dì kan tí orísun rẹ̀ jẹ́ Swahili Coast. Wọ́n mọ̀ ọ́n sí bofrot tàbí puff puff ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ń bẹ ní ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà bíi orílẹ̀-èdè Ghana àti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ oúnjẹ tí ó gbajúgbajà nínú àwọn oúnjẹ àwọn ènìyàn ilẹ̀ Swahili tí wọ́n sẹ̀ wá láti ẹkùn erékun orílẹ̀-èdè Kenya àti Tanzania. Oúnjẹ yìí gbajúgbajà ní ẹkùn yìí, gẹ́gẹ́ bí ó ti rọrùn láti sè, tí ó sì rọrùn láti jẹ pẹ̀lú.

## Àbùdá
Mandazi fi ara jọ doughnuts, tí ó ní àwọn òórùn aládìídùn èyí tí a le fi dá a mọ̀. Ṣùgbọ́n wọn kò dùn tó ti orílẹ̀-èdè ilẹ̀ Amẹ́ríkà. Wọ́n sáábà máa ń jẹ́ onígun mẹ́ta (tí ó fi ara pẹ́ samosa), ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ ìgbà ni wọ́n máa ń rí roboto. Wọ́n máa ń fẹ́lẹ́ lọ́wọ́ nígbà tí a bá sè wọ́n.

## Bí a ṣe ń sè é

A máa ń se Mandazi díndín wọn pẹ̀lú òróró.  Àwọn èròjà mandazi ni omi, súgà, ìyẹ̀fun, ìmúkàràwú, àti mílìkì. Bẹ́ẹ̀ ni a máa ń lo Mílìkì alágbọn láti mú kí ó dùn. Bí wọ́n bá fi Mílìkì alágbọn sí mandazi, wọ́n sáábà máa ń pè é ní *mahamri* tàbí *mamri*. Wọ́n gbajúgbajà ní ilẹ̀ Áfíríkà, tí wọ́n sì máa ń fi panu ṣáájú oúnjẹ òwúrọ̀. A le jẹ́ Mandazi pẹ̀lú tíì tàbí ẹlẹ́rìndòdò. Mandazi can also be eaten as a dessert after a meal where it is often served with powdered or cinnamon sugar to add sweetness.

## Wò pẹ̀lú

* Beignet, a similar pastry from New Orleans
* List of fried dough foods
* Ox-tongue pastry, a similar Chinese pastry
* 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Cachupa

**Cachupa** (, Cape Verdean Creole ***Katxupa*** ) jẹ́ oúnjẹ tó gbajúmọ̀ ní àgbègbè Cape Verde, ní Ìwọòrùn Áfríkà. Ó jẹ́ ọbẹ̀ tí wọ́n máa ń sè ní orí iná tí a yí lọ ilẹ̀, tí ó sì máa ń ní àwọn èròjà bíi àgbàdo, ẹ̀wà, ọ̀dùnkún, ẹ̀gẹ́, ẹja tàbí ẹran yálà ẹran màlúù adìyẹ, ewúrẹ́ tàbí ẹlẹ́dẹ̀ àti ..ọ́ máa ń pe oúnjẹ yìí ni oúnjẹ tí gbogbo orílẹ-èdè Cape Verde nífẹ̀ sí. Gbogbo àdúgbò Cape Verde ló ní bí wọ́n ṣe máa ń sèé yàtọ̀. *c*ròjà tí a kọ sókè yìí jẹ́ ti c*achupa rica* èyí*c*tí ó nílò èròjà ju c*achupa pobre*. *tí kò nílò èròjà púpọ̀*

## Cachupa guisada
thumb|300x300px|Cachupa frita (also known as cachupa guisada)
*Èyí tó bá ṣẹ́kù nínú Katchupa* ni wọ́n sábà máa ń tún dín, èyí sì ni wọ́n máa ń pè ní Katchupa frita, cachupa guisada tàbí cachupa refogada, tó túmọ̀ sí "*Katchupa díndín*". A lè jẹ oúnjẹ yìí láàrọ̀ pẹ̀lú ẹyin dídín àti sọ́séèjì tàbí koté díndín. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Cocada amarela

**Cocada Amarela** jẹ́ oúnjẹ ìpanu ìbílẹ̀ Angola tí a sè pẹ̀lu ẹyin àti àgbọn. Ó ní àwọ̀ pupa èyi tí ó jẹ́ bẹ́ẹ̀ nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹyin tí wọ́n lò láti sè é. Orúkọ rẹ̀, *Cocada Amarela*, túmọ̀ sí *[[Cocadas|Cocada]] tí ó pupa*.

Nítorí ìtàn ìmunisin Angola, *Cocada Amarela* jẹ́ èyí tí ó jọ àwọn ìpanu ilẹ̀ Portuguese, èyí tí a mọ̀ fún ìlò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹyin pupa nínú oúnjẹ ìbílẹ̀ wọn.

## Àwọn Èròjà

* Àgbọn wẹ́wẹ́
* Iyọ̀
* Omi
* Ṣúgà
* Ẹyin 

## Tún wo

* List of African dishes
* List of desserts

## Àwọn Ìtọ́kasí
Delele

**Delele** jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ Zimbabwe ni ẹ̀yà Aríwá- Ìlàòrùn Botswana àti ní Àríwá South Africa d jẹ́ oúnjẹ tí a sè pẹ̀lu ewé tí ó ní orúkọ kan náà, tí wọ́n sì máa ń jẹ pẹ̀lú sadza tàbí phaletšhe tàbí Vhuswa. Orúkọ Gẹ̀ẹ́sì fún delele ni "okra". Ilá ni a tún pè ní "derere". Tí a sè pẹ̀lu bakini sódà tí a mọ̀ fún yíyọ̀ tí ó máa ń yọ̀.  A lè sá delele gbẹ kí a tó sè é, ṣùgbọ́n ní ọ̀pọ̀ ìgbà a máa ń sèé bí a ṣe káa lórí igi rẹ̀ ni. 

Àwọn ènìyàn Vha-Venda ti South Africa máa ń se ewé *[[Corchorus olitorius]]* ní ọ̀nà tó jọ bí a ṣe ń se Delele yìí. Oúnjẹ yìí máa ń lọ pẹ̀lú vhuswa (ògì tàbí ẹ̀kọ).

## Àpèjúwe
Ilá jẹ́ èso ọdọọdún tí ó nírun lára tí ó máa ń so lọ́dọọdún tí ó sì ṣe é jẹ A kò gbọdọ̀ da eléyìí pọ̀ mọ́ Delele. Wọ́n yàtọ̀ sí ara wọn.

## Tún wo

* List of African dishes

## Àwọn Ìtọ́kasí
Droëwors

***Droëwors*** (; Afrikaans fún sọ́séèjì gbígbẹ ó jẹ́ oúnjẹ ìpanu ó jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ tí a ṣẹ̀dá pẹ̀sú kóró èso cọriáńdà tí a fi pa sọséèjì.  A sábà máa ń se é bíi *dunwors* (Afrikaans fún "sọséèjì tín-ín-rín") dípò *dikwors* ("sọ́séèjì tó ki"), gẹ́gẹ́ bíi sọséèjì tín-ín-rín ṣe máa ń tètè gbẹ, bẹ́ẹ̀ náà ni kìí tètè bàjẹ́ kí wọ́n tó fi pamọ́. Tí wọ́n bá lo *dikwors* , wọ́n á tẹ́ẹ pẹrẹsẹ kó baà le tètè gbẹ. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Oúnjẹ Funge

***' tàbí ***' ní orílẹ̀-èdè (Angola) tàbí ***' (Congo -
[[Democratic Republic of the Congo|DCR]] àti [[Republic of the Congo|Congo Republic]]) jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ àwọn ará ilẹ̀ [[Áfíríkà]], ó jẹ́ òkèlè èyí tí a ṣe láti ara ìyẹ̀fun ẹ̀gẹ́, a máa ń sè é nípa fífi omi gbígbóná rò ó papọ̀. Bákan náà ni a le ṣe é láti ara [[sorghum]], [[àgbàdo]], tàbí [[Jéró]]. 
A le jẹ ẹ́ pẹ̀lú àwọn [[ẹ̀fọ́]], ẹja, tàbí ẹran. ''Funge'' jẹ́ oúnjẹ kan tí ó gbajúgbajà nínú àwọn oúnjẹ ilẹ̀ [[Áfíríkà]]. Bẹ́ẹ̀ ni a le pè é ní ***' (èyí tí túmò sí "oúnjẹ ").

Funge jẹ́ oúnjẹ tí a máa ń fi ọwọ́ jẹ́, bẹ́ẹ̀ ni òkèlè kan oúnjẹ yìí sì le bá onírúurú ọbẹ̀ lọ.

Funge jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ àwọn ará orílẹ̀ èdè Angola. Ní Lesser Antilles, irúfẹ́ oúnjẹ yìí kan jẹ́ èyí tí à ń pè ní ***fungi*** tàbí ***[[cou-cou]]***.

Ní orílẹ̀ èdè Ghana, oríṣi ẹ̀yà oúnjẹ yìí méjì ni ó wà, èyí tí a máa ń ṣe láti ara àgbàdo, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oúnjẹ yìí tí a mọ̀ sí *[[Banku (dish)|banku]]* èyí jẹ́ ohun tí a máa ń pèsè láti ara ẹ̀gẹ́ àti àgbàdo. A máa jẹ́ kí àgbàdo tí a fẹ lò ó rọ̀ díẹ̀ kí á tó sè é, láti se *banku* àwọn èlò tí a ti fi sílẹ̀ kí wọ́n ó rọ̀ ni a máa sè nínú kòkò ìdáná, ṣùgbọ́n láti se ẹ̀yà kejì tí a mọ̀ sí *[[kenkey]]*, a máa ń bọ̀ ọ́ ni kí á tó yí i mọ ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀ tí a fi máa pọ́n ọn.

Ní orílẹ̀ èdè Brazil, oúnjẹ kan fara pẹ́ oúnjẹ yìí, èyí tí a máa ń ṣe pẹ̀lú ìyẹ̀fun ẹ̀gẹ́ àti ẹja, oúnjẹ yìí ni a mọ̀ sí ****.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kenkey

thumb|Obìnrin tó ń se fante kenkey
**Kenkey** (tí a tún mọ̀ sí **kɔmi**, **otim**, **kooboo** tàbí **dorkunu**) jẹ́ oúnjẹ òkèlè tí ó fara jọ búrẹ́dì láti agbègbè Ga and Faninhab ti Ìwọ-Oòrùn Áfíríkà , tí wọ́n sábàá máa ń jẹ pẹ̀lú ọbẹ̀ crudaiola àti ẹja gbígbẹ, ọbẹ̀ tàbí ata.

## Ìsápèjúwe
Kenkey máa ń di ṣíṣe pẹ̀lú àgbàdo nípa rírẹ àgbàdo sínú omi fún bíi ọ̀sẹ̀ kan, kí ó tó di pé wọ́n di lílọ̀ tí wọ́n sì di rírẹ pẹ̀lú omi sí dóòfù. Wọ́n máa ń fi dóòfù yìí lára balẹ̀ láti fa omi mu fún ọjọ́ mẹ́rin sí ọ̀sẹ̀ kan síwájú kí dóòfù náà tó di ṣíṣè.

## Ìyàtọ̀
Àwọn agbègbè níbi tí wọ́n ti ń jẹ Kenkey ni Ghana, eastern Côte d'Ivoire, Togo, western Benin, Guyana, àti Jamaica. Ó sábàá máa ń di ṣíṣe láti ara àgbàdo, gẹ́gẹ́ bí sadza àti ugali. Ó jẹ́ mímọ̀ káàkiri gẹ́gẹ́ bí **kɔmi** (pípè ní kormi) láti ọwọ́ àwọn Gas tàbí **dokono** láti ọwọ́ àwọn Akans ní Ghana. Ó tún jẹ́ mímọ̀ sí gẹ́gẹ́ bí dokunoo, dokono, dokunu, blue drawers, àti tie-a-leaf. Ní Guyana, wọ́n ń pè é ní konkee. Ní Trinidad wọ́n ń pè é ní "paime" (pípè ní pay-me) tí ó sì yàtọ̀ ní pé kò ní ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbagbà ṣùgbọ́n tí ó lè ní àgbọn, pumpkin àti/tàbí raisin. Àsìkò ọdún Kérésìmesì ni wọ́n sábàá máa ń jẹ oúnjẹ náà. Nínú oúnjẹ Caribbean, ó máa ń di ṣíṣe pẹ̀lú ọkà bàbà, ọ̀gẹ̀dẹ̀ àgbagbà, ọ̀gẹ̀dẹ̀ aláwọ̀ ewé, ànàmọ́ (ẹ̀yà ti Asante àti Jamaican ,èyí tí ó wá láti ẹ̀yà ti Asante) tàbí ẹ̀gẹ́ , tí a fi ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀ wé. Oúnjẹ náà di rírí láti ara ìṣe ìdáná ilẹ̀ Áfíríkà.

thumb|Fante kenkey
Yíyátọ̀ sí ugali, ṣíṣe kenkey níse pẹ̀lú jíjẹ kí àgbàdo náà fún omi gbẹ síwájú ṣíṣè. Fún ìdí èyí, ìgbáradì máa ń gba ọjọ́ díẹ̀ láti lè jẹ́ kí dóòfù náà wú. Àgbàdo máa ń di pípò pọ̀ pẹ̀lú sítáàsì, omi sì máa ń di fífi sí i títí ó máa fi dán tí dóòfù ó sì fi di ṣíṣe. Ó máa ń di bí ò, yóò sì di fífi sílẹ̀ ní ààyè tí ó lọ́wọ́rọ́ fún wíwú náà láti wáyé. Lẹ́yìn wíwú, Kenkey náà máa ń di ṣíṣè díẹ̀, wọn á sì fi ewé ọ̀gẹ̀dẹ̀ bò ó, aṣọ àgbàdo tàbí irin tẹ́ẹ́rẹ́, yóò sì di ṣíṣe. Orísìírísìí ẹ̀yà Kenkey ló wà, gẹ́gẹ́ bí Kenkey ti Ga àti Fante. Kenkey ti Ga wọ́pọ̀ dáadáa ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè Ghana. 

Kenkey ti Ice jẹ́ oúnjẹ tí a ṣe láti ara Kenkey tí a pò pọ̀ pẹ̀lú omi, súgà, mílíìkì, àti yìnyín.

## Àwọn àwòrán

Fáìlì:Ga_Kenkey.jpg|Ghana kenkey
Fáìlì:Ga_Kenkey_&_Shrimps.jpg|Ga kenkey pẹ̀lú edé
Fáìlì:Ga_Kenkey_with_Pepper.jpg|Ga kenkey pẹ̀lú ata àti ẹ̀wà


## Àwọn ìtọ́kasí
Babute

**Babute** jẹ́ oúnjẹ ilẹ̀ Áfríkà, ó jẹ́ oúnjẹ tí a fi ẹran ṣe, tí ó ṣẹ̀ láti ẹ̀yà Babute ní orílẹ̀-èdè Congo. Àwọn èròjà oúnjẹ yìí ni ẹran lílọ̀, curry, àti ápíkrọ́tì. 

## Tún wo

* List of African dishes

## Àwọn líǹkì

* Astray Recipes: Babute
Tuwon shinkafa

thumb
**Tuwon Shinkafa** jẹ́ òkèlè ìrẹsì Nàìjíríà àti ẹ̀yà Nàìjíríà láti Niger àti Àríwá Nàìjíríà. Ó jẹ́ oúnjẹ tí wọ́n máa ń ṣe láti ara ìrẹsì tiwantiwa tí ó ti rọ̀ tí ó sì yi, tí wọ́n sì sábàá máa ń jẹ pẹ̀lú orísìírísìí ọbẹ̀ bí Miyar Kuka, Miyar Kubewa, àti Miyar Taushe. Orísìí méjì ni wọ́n máa ń ṣe láti ara àgbàdo àti ọkà bàbà ni à ń pè ní Tuwon Masara and Tuwon Dawa, tẹ̀léńtèlé. Ní Ghana, Omo Tuo ni wọ́n ń pe Tuwon Shinkafa.

## Àwọn ìtọ́kasí
Cou-cou

thumb|Àwòrán Coo-coo
**Cou-cou, coo-coo** (gẹ́gẹ́ bí ó ti jẹ́ mímọ̀ ní Windward Islands), tàbí fungie tàbí fungi (gẹ́gẹ́ bí ó ti jẹ́ mímọ̀ ní Leeward Islands àti Dominica) jẹ́ ará oúnjẹ orílẹ̀-èdè national dishes ti Antigua and Barbuda, Barbados, British Virgin Islands àti U.S. Virgin Islands. Ó kún fún cornmeal nìkan (ìyẹ̀fun àgbàdo) àti okra (ochroes). Àgbàdo, ní èyí tí ó máa ń wá ní èyí tí ó ti di ṣíṣe tí ó sì wà ní ilé ìtajà supermarkets islandwide, àti ilá , eléyìí tí ó lè di rírí ní àwọn ilé ìtajà , àwọn ọjà ẹ̀fọ́ àti àwọn ọgbà ilé, jẹ́ àwọn ohun èlò tí kò wọ́n púpọ̀. Nítorí pé àwọn èròjà yìí kò wọ́n, oúnjẹ náà di ohun tó wọ́pọ̀ láàárín ọ̀pọ̀lọpọ̀ olùgbé Barbados ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ìtàn ìgbésí ayé ìmúnisìn. Ní Ghana, oúnjẹ tí ó fara jọ ọ́ tàbí ẹbu àgbàdo tí a jẹ pẹ̀lú ọbẹ̀ ilá àti ẹja ni a mọ̀ sí banku, oúnjẹ ààyò ti àwọn ẹ̀yà Ga ní Accra.  

Ohun èlò ìdáná tí wọ́n ń pè ní "igi cou-cou", tàbí "igi fungie", jẹ́ ẹ̀yà igi tí wọ́n ń lò fún ìpèlò rẹ̀. Igi Cou-cou jẹ́ èyí tí a ṣe láti ara pákó,tí ó sì ní ìrísí tí ó gùn, tí ó sì pẹlẹbẹ bí  miniature cricket bat. Ó di gbígbà gbọ́ láti ọwọ́ àwọn Barbadian pé ó ṣe kókó ni ríro cou-cou, gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ náà se máa ń gẹ́lẹ́ àti igi cou-cou máa ń mú un rọrùn láti rò lórí ìkòkò ńlá. 

Flying fish tí a sè ní gbígbẹ tàbí bọ̀ jẹ́ àmúpé fún cou-cou. Cou-cou àti ẹja ti di oúnjẹ orílẹ̀-èdè fún àwọn Barbados national dish.  Ní àbáláyé, ọjọ́ Ẹtì ni wọ́n máa ń jẹ́ cou-cou ní ilé ní gbogbo Barbados àti ṣíṣe oúnjẹ ìbílẹ̀. Cou-cou tún lè di ṣíṣè nípa lílo breadfruit dípò lílo àgbàdo .

Ní Trinidad and Tobago, cou-cou (tàbí coo-coo) sábàá máa ń di ṣíṣè pẹ̀lú callaloo àti bóyá ata tàbí ẹja gbígbẹ. 

Ní àwọn erékùṣù kan, bí Barbados, Antigua, tàbí ní Virgin Islands, cou-cou lè di ṣíṣè láìsí ilá, tí orúkọ rẹ̀ sì ń jẹ́ fengi, fungie, tàbí fungi. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Oba Otudeko

**Oba Otudeko** CFR tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1943 jẹ́ oníṣòwò ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó jẹ́ olùdásílẹ̀ àti alága Honeywell Group. Ó fìgbà kan jé alága FBN Holdings àti olùdásílẹ̀ Oba Otudeko Foundation.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ayoola Oba Otudeko jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ibadan, ní ipinle Oyo, ní 18 August 1943 sínú ìdílé ọlọ́lá, èyí sì mu kí ó jẹ́ ọmọọba ní ilẹ̀ Yorùbá. Ìyá rẹ̀ jẹ́ oníṣòwò. Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní St. John’s School, ní Oke-Agbo, ní Ijebu-Igbo, ní ipinle Ogun, kí ó ṣẹ̀ tó lọ Olivet Baptist High School, ní Oyo. Lẹ́yìn náà, ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa Accountancy ní Leeds College of Commerce Leeds, Yorkshire, United Kingdom (èyí tó ti wá wà lára Leeds Beckett University). Oba Otudeko jẹ́ Chartered Banker, Chartered Accountant àti Chartered Corporate Secretary.

## Àwọn ìtọ́kasí
Cornelius Taiwo

**Cornelius Olaleye Taiwo** (tí wọ́n bí ní 27 November ọdún 1910, tí ó sì kú ní 8 April 2014) jẹ́ ọmọ bíbí ilẹ̀ Nàìjíríà, tó jẹ́ onímọ̀, agbẹjọ́rò àti òǹkọ̀wé.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Taiwo ní 27 October 1910, sí Oru-Ijebu ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní Nàìjíríà, sínú ìdílé Isaac àti Lydia Taiwo. Ó bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní St. Luke's School, tó jẹ́ ilé-ìwẹ́ CMS ti St. Luke's Church lẹ́yìn ogun àgbáyé kìíní, ní Oru, Ijebu ní ọdún 1921. Lẹ́yìn náà ni ó lọ sí St Andrews College, ní Oyo, kí ó ṣẹ̀ tó lọ Yaba Higher College, Lagos. Ó tún kàwé ní University of London, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí D. Litt ní ọdún 1982. Bákan náà ni ó gba oyè M.A nínú ẹ̀kọ́ ìṣirò Mathematics láti Trinity College, Cambridge University, oyè Barrister-at-Law ní Middle Temple Inn's Court àti oyè Hon. LL.D. (Cape Coast).

## Ìdálọ́lá

* **Baba Ijo** -oyè ní St. Luke's Church, ní Oru, Ijebu láti ọdún 1973.
* Fellow of Commonwealth Council for Educational Administration
* Fellow of Nigerian Academy of Education
* Lord LUPEN; NAPE's highest award (the Lord of all Luminaries of Professional Educators of Nigeria, 1989)
* Inducted into the International Educators' Hall of Fame

## Àọn ìwẹ́ rẹ̀
Lára àwọnìwé tó ti kọ ni;

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Àwọn ìtọ́kasí
Babatunde Osotimehin

**Babatunde Osotimehin**  (ojo kefa osu keji ni odun 1949 – ojo kerin osu kefa ni odun 2017) O je onisegun oyinbo ni orile ede naijiria, Osimhen sise gege bi Minisita eka eto ilera, and ni odun 2011osi je oludari agba fun United Nations Population Fund, osi tun di ipo Under-Secretary-General of the United Nations, Atunyan si ipo sii waye ni osu kejo ni odun 2014 titi to fi papoda. Osotimehin si je eni toni afoju sun lori oro odo ati isako sabo, ati o ṣiduro fun ilera ibisi ati awọn ẹtọ ibisi, ni pataki laarin ipo ti ajakale-arun HIV. Ọkan ninu awọn agbara rẹ ni igbẹkẹle rẹ lori data ati ẹri.

## Àwọn ìtọ́kasí
Idowu Sofola

Olóyè **Idowu Sofola**, SAN, MON (29 September 1934 – 23 March 2018) fìgbà kan jé agbẹjọ́rò, adájọ́ àti Ààrẹ Nigerian Bar Association. Ó fi ìgbà kan jé alága Nigerian Body of Benchers.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Wọ́n bí Olóyè Idowu ní September 1934 sí ìlú Ikenne, èyí tó jẹ́ ìlú kan ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní apá Gúúsù mọ́ Ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà. 

## Ìjẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́

* Nigerian Bar Association
* International Bar Association
* Nigerian Body of Benchers

## Àwọn ìtọ́kasí
Potato fufu

thumb|320x320px|Potato Fufu
**Potato fufu** jẹ́ oúnjẹ òkèlè tí àwọn ará agbègbè àríwá Nàìjíríà máa ń jẹ. Ó gbájúmọ̀ láàárín àwọn ẹ̀yà Yorùbá tí wọ́n ń gbé ní ìpínlẹ̀ Kwara. Oúnjẹ òkèlè náà rọrùn láti ṣe ní fífi wé iyán àti ìdáyàtọ̀ adùn rẹ̀ nígbà tí oúnjẹ náà bá jẹ́ ṣíṣè níbi ìgbéyàwó, ayẹyẹ àti àwọn àseyẹ mìíràn.

Oúnjẹ òkèlè náà di ṣíṣè láti ara ànàmọ́ tàbí ọ̀dùnkún ṣíṣè ní èyí tí a lè fi kún iyán, ẹ̀gẹ́ tàbí ìyẹ̀fun láti lè mú un le. Ẹ̀rọ ìlọ nǹkan tàbí ìyá odó àti ọmọ odó ni a máa ń lò láti gùn ànàmọ́ náà sí ìwọ̀n àti ìrísí tí a bá fẹ́ . 

Ànàmọ́ jẹ́ túbà tí wọ́n máa ń wà láàárín oṣù mẹ́ta sí mẹ́rin lẹ́yìn gbíngbín. Orílẹ̀ èdè Nàìjíríà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìlú tí ó ń gbin ànàmọ́ ó sì le di ṣíṣe sí orísìírísìí ohun èlò tí ó ṣe é jẹ fún àwọn ènìyàn tí ọkàn nínú wọn jẹ́ potato fufu.

## Ọbẹ̀ rẹ̀
Potato fufu máa ń di gbígbádùn ní jíjẹ jù pẹ̀lú ọbẹ̀ ilá  ọbẹ̀ ilá níwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ pé ó rọrùn láti sè àti pé kò gba àkókò púpọ̀ láti sè. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Efo Riro

**Efo riro** () jẹ́ ọbẹ̀ tí a fi ewé aṣara lóore sè ó sì jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ ẹ̀yà àwọn ènìyàn Yorùbá ti apá Ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà àti àwọn àgbègbè Yorùbá. Àwọn ẹ̀fọ́ méjì tí wọ́n sábà máa ń lò fún ni  *[[Celosia argentea]]* () àti *[[Amaranthus hybridus]]* (). Ìtàn Ẹ̀fọ́-rírò jẹ́ èyí tó rinlẹ̀ nínú àṣà àtibìṣe Yorùbá. Wọn máa ń ṣe pẹ̀lú àwọn ewé tí wọ́n máa ń gbìn ní agbègbè wọn, ẹran, ẹja àti àwọn ọ̀pọ̀lọpọ̀ èròjà amọ́bẹ̀dùn. Àwọn àṣàyàn ẹ̀fọ́ àti èròjà yìí máa ń yàtọ̀ ní agbègbè dé àgbègbè àti ohun tí ẹni tí ó ń sè é bá fẹ́ràn. Àwọn ẹ̀fọ́ tí wọ́n sábà máa ń lò ni pọ̀pọ̀, ewé Ugu tàbí ewé sorrel , tí a sábà sè pọ̀ mọ tàtàṣe, báwà, ata àti àlùbọ́sà.

Ẹfọ̀ rírò jẹ́ oúnjẹ tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ máa ń jẹ ní ilẹ̀ Yorùbá tí wọ́n sì máa ń sè níbi ayẹyẹ àti ìnáwó. Wọ́n sábà máa ń jẹ pẹ̀lú Àmàlà, Iyán, Fùfú, Ẹ̀bà, tàbí oríṣi òkèlè mìíràn. Òkìkí Ẹ̀fọ́-rírò ti kàn káàkiri kọjá Nàìjíríà, pẹ̀lú oríṣìíríṣìí àfikún tàbí àyọkúrò síse oúnjẹ náà. .

## Àwọn Ìtọ́kasí
Chris Oyakhilome

**Christian Oyakhilome** tí a bí ní (7 December 1963), ti a tun mọ̀ sí Pastor Chris, jẹ́ àlùfáà àti onítànilólá fún tẹlifísàn àti ààrẹ́ LoveWorld Incorporated, ẹ̀ka ìjọ́ Kristi tó wà ní ìpínlè Eko. Ó dá Christ Embassy, ijọ́ ńlá tó ní ẹ̀ka ní orílẹ̀-èdè púpọ̀, àti olùkọ̀wé ìwàásù ojoojúmọ́ Rhapsody of Realities.

Oyakhilome tún ṣètò àwọn ìpàdé àjọyọ̀ ńlá àti "ilé-ẹ̀kọ́ ìwòsàn" rẹ̀ tó ń waye ní gbogbo ọdún ní Naijiria àti South Africa.

## Àwọn ìtọ́kasí
Fesikh

[thumb|Fesikh from [Desouk.]]
**Fesikh** (, ) jẹ́ oúnjẹ ayẹyẹ ìbílẹ̀  Egypt. Ó jẹ́ oúnjẹ jíjẹ àwọn ara Egypt ní àkókò ọdún Sham el-Nessim ní Egypt, èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ayẹyẹ Egypt láti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún sẹ́yìn tí wón máa ń ṣe ní àkókò sípíríngì tí ó sì jẹ́ ayẹyẹ gbogbo orílẹ-èdè náà. Fesikh kún fún Àtoko gbígbẹ tí a fi iyọ̀ pamọ́ ti ó jẹ́ ẹjá ẹ̀yà  *[[Mugil]]*, oríṣi ẹja òkun tí ó máa ń gbé ní Mediterranean àti Òkun Pupa; ni apá Ìwọ̀-oòrùn Egypt whitefish, gẹ́gẹ́ bíi ìpàrọ̀ rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Abraham Adesanya

Olóyè **Abraham Aderibigbe Adesanya**  (24 July 1922 &#x2013; 27 April 2008) fìgbà kan jé olóṣèlú, agbẹjọ́rò, ajìjàgbara ọmọ orílè-èdè Naijiria.

Òun ni ọmọ gbagbúgbaja Oloye Ezekiel Adesanya (tí àwọn ènìyàn tún ń pè ní Baba Obu’keagbo), tó wà láyé ní sẹ́ńtúrì kọkàndínlógún, tí ìyà rẹ̀ sì ń jẹ́ diya Adesanya. Ó fẹ́ arábìnrin Rosannah Arinola Adesanya, née Onafalujo, èyí tó kú lẹ́yìn ọdún kejì tí ọkọ rẹ̀ kù. Wọ́n jìjọ bí ọmọ mẹ́rin, àwọn ni: Adebayo Adesanya, Oluwasegunfunmi Adesanya, Modupeola Adesanya Adelaja àti Olufemi Adesanya. Wọ́n ní àwọn ọmọ-ọmọ mẹ́wàá.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ijebu Ode Grammar School

**Ijebu Ode Grammar School** (JOGS) jẹ́ ilé-ìwé girama fún àwọn ọmọkùnrin nìkan tí ó wà ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìjẹ̀bú-Òde, ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní apá Gúúsù mọ́ Ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà. Wọ́n ṣe ìdásílẹ̀ ilé-ìwé yìí ní ọjọ́ ogún oṣù kìíní ọdún 1913 (20 January 1913), ilé-ìwé náà sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ilé-ìwé tí ó pẹ́ jù lọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Àwọn Ilé (Houses)
*Gansallo (Blue) - Aláwọ̀ Búlúù
*Johnson (Red) - Aláwọ̀ Pupa
*Kuti (Grey) - Aláwọ̀ Eérú
*Odumosu (Green) - Aláwọ̀ Ewé
*Phillips (Yellow) - Aláwọ̀ Ìyeyè
*School (Purple) - Aláwọ̀ Pọ́pù

## Àwọn Akẹ́kọ̀ọ́ Àtijọ́ tó lami-laaka
*Abraham Adesanya, Agbẹjọ́rò àti ajìjàgbaara ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
*Inumidun Akande, Adájọ́ Àgbà tẹ́lẹ̀ rí ti Ìpínlẹ̀ Èkó
*Mobolaji Bank Anthony, Ààrẹ ìgbìmọ̀ tẹ́lẹ̀ rí ti Lagos Stock Exchange
*Deji Ashiru, Onímọ̀-ẹ̀rọ àti Olùdarí Àgbà (MD/CEO) fún Ogun-Osun River Basin Development Authority
*George Ashiru, Ọ̀gá àgbà nínú eré Taekwondo
*Harold Demuren, Onímọ̀-ẹ̀rọ ọkọ̀ òfuurufú ọmọ Nàìjíríà
*Bode George, Olóṣèlú àti Gómìnà Ológun tẹ́lẹ̀ ní Nàìjíríà
*Seth Kale, Bíṣọ́ọ̀bù tẹ́lẹ̀ rí ti Èkó (Bishop of Lagos)
*Adeleke Mamora, Mínísítà fún ètò Ìlera
*Omololu Meroyi, Sẹ́netọ̀ tẹ́lẹ̀ rí fún agbègbè Gúúsù Ondo
*Adeola Odutola, Gbajúmọ̀ oníṣòwò
*Olu Oyesanya, Akọ̀ròyìn
*Vector, Olórin räp
*Wizkid, Olórin

## Àwọn Olùkọ́ tó gbajúmọ̀
*Israel Oludotun Ransome-Kuti

## Ẹgbẹ́ Àwọn Akẹ́kọ̀ọ́ Àtijọ́
Ijebu-Ode Grammar School ní ẹgbẹ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní ilé-ìwé náà (Old Students Association), tí wọ́n ń pè ní JOGSOBA (Ijebu-Ode Grammar School Old Boys Association).

## Àwọn ìtọ́kasí
Abunuabunu

**Abunuabunu** jẹ́ ọbẹ̀ láti ìgbèríko Brong Ahafo Region ti Ghana. a ṣe é láti ara ewé kókò cocoyam  (ní ìbílẹ̀, tí wọ́n ń pè ní kontomire) papọ̀ pẹ̀lú àwọn èròjà mìíràn(tomatoes, ìgbín, ẹja yíyan, àlùbọ́sà, ata aláwọ̀ ewé, tòlótòló (Asante - twi *kwahu nsusua)* àti iyọ̀).** **

It is commonly found and prepared among people in Kumasi, sometimes with fufu or banku.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Atama soup

**Ọbẹ̀ Atama** tàbí Amme-Eddi náà ni a tún ń pè ní Ọbẹ̀ Banga ní píjìnnì Gẹ̀ẹ́sì (Gẹ̀ẹ́sì Nàìjíríà) . Ó jẹ́ ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ èso ọ̀pẹ tí ó ṣẹ̀ wá láti ọ̀dọ̀ àwọn èèyàn Efik people of Cross River state, Urhobo and Isoko people of Delta State ní Gúsù Gúsù Nigeria. Ó jẹ́ oúnjẹ tó gbajúgbajà láàárín àwọn èèyàn Delta, Cross River àti Akwa Ibom State ti Nàìjíríà.  Àwọn èèyàn Urhobo ti ìpínlẹ̀ Delta máa ń pè é ní Amme-edi tàbí ọbẹ̀ Banga (bang jíjẹ́ orúkọ ìperí ti Nàìjíríà - Gẹ̀ẹ́sì)

Ọbẹ̀ náà di ṣíṣe láti ara omi èso ọ̀pẹ tí a rí láti ara èso ọ̀pẹ; omi ọ̀pẹ tí a fà yìí ni ohun èlò pàtàkì fún ọbẹ̀ ọbẹ̀ náà. Atama tàbí ọbẹ̀ Amme-edi(Banga) ki ó sì dúdú ní àwọ̀. Ó sábàá máa ń di ṣíṣe pẹ̀lú àṣàyàn ohun asaralóooore bí ẹran tútù tàbí ẹran gbígbẹ (pàápàá jù lọ ẹran ìgbẹ́), ẹja gbígbẹ, ẹja tútù àti nígbà mìíràn edé(gbígbẹ tàbí tútù), fífi ewéko asaralóooore fún gbígbé adùn rẹ̀ yọ. 

Àwọn ohun èlò: àwọn ohun èlò tó ṣe pàtàkì ni omi ọ̀pẹ láti ara èso ọ̀pẹ, iyọ̀ àti ata àti ohun èlò tí a tún lè fi kún un ni èyí tí ó bá níse pẹ̀lú ìfẹ́ràn ẹni tí ó ń sè é ni àlùbọ́sà, iyọ̀, ata (orísìírísìí ata tí ó níse pẹ̀lú ìnífẹ̀ẹ̀sí) àti orísìírísìí ohun amọ́bẹ̀dùn ni ó lè di fífi sí i dídá lórí ìnífẹ̀ẹ́sí olùsè tàbí adùn. Ọbẹ̀ yìí lè di ṣíṣè sí orísìírísìí adùn dídá lórí ìfẹ́ràn olùsè. Gbogbo ohun èlò tí a bá fi sí i ni ó lè yí adùn oúnjẹ náà padà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mustapha Solagbade

Mustapha Ọlọ́ládé Ṣọlágbadé (tí a bí lọ́jọ́ kìíní oṣù kìíní) jẹ́ òṣèré sinimá ọmọ Nigeria.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Edikang ikong

thumb|Edikaikong
**Edikang ikong** jẹ́ ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ tí ó ṣẹ̀ wá láti àárín àwọn èyà Efik ti Ìpínlẹ̀ Cross River, àwọn èèyàn Ibibio ti Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ní apá Gúúsù mọ́ ilẹ̀ Gúúsù ti ilẹ̀ Nàìjíríà. Wọ́n gbà pé oúnjẹ aládìídùn ni delicacy láàárín àwọn èèyàn Nàìjíríà kan, ó sì máa ń di ṣíṣè lásìkò ayẹyẹ tí ó ṣe pàtàkì. Edikang ikong jẹ́ ọbẹ̀ asaralóooore tí ó sì wọ́n púpọ̀ láti sè, ó sì ti di ṣíṣe àpèjúwe pé àwọn olówó nìkan ni ó sábàá máa ń jẹ ẹ́ ní Nàìjíríà. Ohun èlò tí wọ́n ń lò fún edikang ikong ni ògúnfe àti ẹja gbígbẹ, ẹran ìgbẹ́,edé, shaki, Kanda, ewé, gbúre, ugu, àlùbọ́sà, periwinkle, epo pupa, iyọ̀ àti ata.

Lẹ́yìn ṣíṣè, edikang ikong sábàá máa ń di jíjẹ pẹ̀lú fufu, wheat flour, eba, tàbí iyán.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Editan

**Ọbẹ̀ Editan** jẹ́ ọbẹ̀ ẹ̀fọ́ tí ó ṣẹ̀ wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀yà Efik ti Ìpínlẹ̀ Cross River ní Gúsù Gúsù Nàìjíríà. Ó jẹ́ gbajúgbajà láàárín àwọn ènìyàn ìpínlẹ̀ Cross River. Ọbẹ̀ náà jẹ́ ṣíṣè láti ara ewé Editan, ewé tí ó korò. Síwájú kí ó tó di ṣíṣè ìkorò náà gbọ́dọ̀ di fífún jáde.**** 

Ewé Editan ní àwọn ènìyàn gbàgbọ́ pé a lè lò gẹ́gẹ́ bí àgbo.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Harqma

**Harqma** jẹ́ ọbẹ̀ tàbí ata tí a sè nípa lílo itan ọ̀yà. Ó wọ́pọ̀ ní agbègbè Maghreb ti Àríwá ilẹ̀ Áfíríkà. Harqma sábàá máa ń di jíjẹ lásìkò Ramadan, gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ láti já àwẹ̀ tàbí sínu lẹ́yìn tí oòrùn bá wọ̀. Itan ọ̀yà sábàá máa ń jẹ́ lílò gẹ́gẹ́ bí ohun èlò. Ó ti di dídábàá pé harqma wá láti Middle Ages.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Feijoada

*Feijoada*  jẹ́ orúkọ tó gbajúmọ̀ tí wọ́n máa ń pe àwọn oúnjẹ àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n máa ń sọ èdè Portuguese bíi Portugal, Brazil, Angola, East Timor, Mozambique, àti Macau, níbi tí wọ́n ti máa ń fi ẹran, ẹ̀wà dúdú, pupa tàbí funfun sè tí a sì máa ń fi ìrẹsì kun. 

## Ìtàn
Ẹran (ẹran ẹlẹ́dẹ̀) ọbẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀fọ́ tí a sì le tọpa rẹ̀ sí àwọn oúnjẹ àtijọ Róòmù. Oúnjẹ yìí gbajúmọ̀ ní Ìjọba Róòmù ó sì jẹ́ kí àwọn oúnjẹ mìíràn bíi cassoulet Faransé, cassoeula Milanese, Romanian fasole cu cârnați, àti fabada asturiana láti Àríwá ìwọ̀-oòrùn panish àti ido madrileño and olla podàtia, and the feijàti Minho province ní Àrìwá Portugal. 

## Àwòrán

Fáìlì:Feijoada_de_marisco.jpg|Seafood feijoada
Fáìlì:Feijoada_à_brasileira_-02.jpg|Feijoada à brasileira
Fáìlì:Feijoada_à_timorense.jpg|Feijoada à timorense


## Àwọn Ìtọ́kasí
Fatima Akilu

**Fatima Akilu** jẹ́ onímọ̀ ìmọ̀ èrò ọ̀kan, onkọ̀wé, ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tó jẹ́ Mùsùlùmí, O jẹ́ aláṣẹ ìjọba àtijọ́,alagbawi ẹ̀kọ́ ati agbọrọsọ ilu lórí àwọn ọ̀rọ̀ tó n ṣe ìdènà àti ìdènà ìwà ipá ilé àti òpópónà (countering violent extremism (CVE) ) àti ìdènà iwa apanilaya (Countering terrorism).

Ní ọdún 2023, ó jẹ́ olùdarí ilé iṣẹ́ Neem Foundation, àti olùdarí ṣáájú ní Behavioural analysis and strategic communication tí ọfíìsì Olùgbéga Ààbò Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, níbi tí ó ti sa agbára láti dá ètò àkọ́kọ́ tí orilẹ̀-èdè yìí tó n ṣe ìdènà ìwà ipá ilé àti òpópónà (countering violent extremism). Akilu jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ilé iṣẹ́ Global Strategy Network pẹ̀lú amòfin tó ni ìmòye Richard Barrett.

Akilu kọ àwọn ìwé ẹ̀kọ́ fún àwọn ọmọ kékeré àti alabaṣepọ ẹgbẹ́ Women’s Alliance for Security Leadership (WASL). Òun ni Atọkun ètò rádíò àtijọ́ Radio Psych, ètò tó dojú kọ́ àwọn ọ̀rọ̀ ilé àti ọ̀rọ̀ èrò ọ̀kan.

## Àwọn ìtọ́kasí
Okoho

thumb|Àwòrán ọbẹ̀ Okoho (tí wọ́n sè pẹ̀lú ògúnfe àti ìgbá) èyí tí àwọn ará Idoma ní ìpínlẹ̀ Benue ní ilẹ̀ Nàìjíríà máa ń jẹ
thumb|Àwòrán ọbẹ̀ Okoho pẹ̀lú iyán (Onihi)
**Okoho** ni ó jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ tí a mọ̀ mọ́ àwọn èèyàn Idoma ti Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé, Àárín gbùngbùn Nàìjíríà . A sé láti ara ohun ọ̀gbìn *Cissus populnea* tí ó jẹ́ ọmọ ẹbí Amplidaceae.** **

Ó jẹ́ ọbẹ̀ tí a ṣe láti ara igi Okoho eléyìí tí ó máa ń yọ̀ gidi gan-an lẹ́yìn ṣíṣè rẹ̀. Wọ́n sábàá máa ń sè é  pẹ̀lú ẹran ìgbẹ́ (gẹ́gẹ́ bí ọ̀yà, àwọ̀n àti ẹran sísun àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ)ó sì máa ń jẹ́ gbígbádùn ní jíjẹ jù pẹ̀lú iyán (aka Onihi).A tún lè jẹ́ pẹ̀lú sẹ̀mó, eba (tí a ṣe láti ara gààrí) àti èlùbọ́. Wọ́n sábàá máa ń ṣe ọbẹ̀ náà láìlo epo. Òun ni oúnjẹ tí ó ní ìbọ̀wọ̀ fún jù lọ tí wọ́n sì ń bèèrè fún jù lọ ní gbogbo ayẹyẹ Idoma gẹ́gẹ́ bí ; ìgbéyàwó ìbílẹ̀, ayẹyẹ òkú ṣíṣe, ọjọ́ ìbí àti àwọn ọdún mìíràn. Ọbẹ̀ Okoho jẹ́ asaralóooore ó sì tún jẹ́ mímọ̀ fún jíjẹ́ kí oúnjẹ dà. Àwọn ẹ̀yà Nàìjíríà yòókù bí Ìgbò àti Ìgalà náà tún máa ń pè é ní Okoho, nígbà tí igi náà jẹ́ mímọ̀ sí **Ajara** tàbí **Orogbolo** fún ẹ̀yà Yorùbá ti àríwá àti gúsù Nàìjíríà. Àwọn Hausa sábàá máa ń pè é ní **Dafara**.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Klint da Drunk

**Afamefuna Klint Igwemba** (tí wọ́n bí ní 3 March 1975) tí ó sì ń jẹ́ **Klint da Drunk** jẹ́ apanilẹ́rin, òṣèrẹ́kùnrin, olórin, ayàwòràń àti oníjó ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà.

## Àwọn fíìmù

## Àwọn ìtọ́kasí
Okiemute

**Okiemute Ighorodje** tí ó tún ń jẹ́ **Okiemute**, jẹ́ olórin ọmọ Nàìjíríà.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀
Ó bẹ̀rẹ̀ sí ní kọ orin láti ìgbà tí ó wà ní ọmọdún mẹ́rìnlá, tí ó sì kọ́ bí wọ́n ṣe ń tẹ ohun èlò orin lóríṣiríṣi.

## Ayé rẹ̀
Ó ka ẹ̀kọ́ Linguistics and Communications ní University of Port Harcourt. Ó wá láti inú ìdílé tí wọ́n jẹ́ ẹni mẹ́fà, òun sì ni ọmọbìnrin kẹta nínú ọmọ mẹ́rin.

## Àwọn ìtọ́kasí
Glenn Mena

**Akauveh Erumena Glenn** (tí wọ́n bí ní July 22, 1985), ti ó ń jẹ **Glenn Mena**, jé olórin ọmọ Nàìjíríà, àti ẹni tó mọ bí wọ́n ṣe ń lọ àwọn irinṣẹ́ orin.

## Ayé rẹ̀
Glenn Mena ni ọmọ kejì nínú àwọn ọmọ márùn-ún tí Meshach Akauveh Akarah àti Regina I. Akarah bí. Ó ka Business Administration ní Lead City University, Ibadan.

## Àwọn orin

## Àmì ẹ̀yẹ

## Àwọn ìtọ́kasí
Kamounia

**Kamounia**, tí wọ́n máa ń kọ bí Kamouneya nígbà mìíràn, jẹ́ ata ẹran ògúnfe àti ẹ̀dọ̀ tí a sè pẹ̀lú cumin. Ó jẹ́ ara oúnjẹ Sudanese, Egyptian àti Tunisian. Itan ọ̀yà náà máa ń jẹ́ lílò nígbà mìíràn gẹ́gẹ́ ohun èlò pàtàkì, àwọn ohun amọ́bẹ̀dùn náà sì máa ń di lílò nígbà mìíràn. Nígbà mìíràn, ó máa ń di jíjẹ pẹ̀lú ìrẹsì ṣíṣè. Àfikún ohun èlò lè jẹ́ olú, gálíkì, òróró ólífì àti ewébẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kida Kudz

**Olukayode Odesanya**, tí ó tún jẹ́ **Kida Kudz**, jẹ́ olórin Afropop ọmọ Nàìjíríà tó ń gbé ní U.K. Ó di gbajúmọ̀ lẹ́yìn tí ó win ayẹyẹ kejì ti *Peak Talent Show* ní ọdún 2010. Ó ti ṣiṣẹ́ pọ̀ pẹ̀lú Ms Banks, Burna Boy, àti Octavian.

## Ayẹ́ rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀
Ó kúrò ní Nàìjíríà láti lọ sí U.K. nígbà tí ó wà ní ọmọdún mẹ́rìnlá, láti lọ gbé pẹ̀lú bàbá àti ìyàwó bàbá ẹ̀. Kudz bẹ̀rẹ̀ sí ní fẹ́ràn àwọn orin tí wọ́n ń kọ ní ìlú náà bí i grime, U.K. rap àti chessy pop.

## Orin rẹ̀

### EP

* *World Citizen* (2022)

### Single

* *Animalistic* (2021)

### Mixtape

* *Nasty* (2020)
* *Top Memba* (2021)

## Àwọn ìtọ́kasí
Oúnjẹ Dabo Kolo

**Dabo kolo** (Amharic:  (d'abo kolo), Oromo: ) jẹ́ oúnjẹ orílẹ̀ èdè Ethiopia àti Eritrea. Èyí tí ó jẹ́ ìpanu aláta.

*Dabo kolo* túmọ̀ sí búrẹ́dì alágbàdo nínú èdè Amharic, *dabo* túmọ̀ sí búrẹ́dì, àti *[[kolo (bread)|kolo]]* tí ó túmọ̀ sí àgbàdo tàbí barley, chickpea, èso sunflower, àti ẹ̀pà sísun.

Búrẹ́dì Kolo èyí tí a yí mọ́ inú bébà jẹ́ èyí tí wọ́n sáábà máa ń tà ní àwọn ilé ìtajà kéékèèké àti ní àwọn ojú òpópónà. Ní ìgbà mìíràn a le fi oyin sí inú dabo kolo láti mú un dùn.
Wọ́n ka Dabo kolo sí oúnjẹ àwọn Congolese.
Ẹ̀yà oúnjẹ dabo kolo tí kò wọ́pọ̀ ni èyí tí a ṣe láti ara ẹ̀wà coffee.

## Àwọn Àjọ̀dún
Dabo kolo jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú gbogbo àwọn oúnjẹ tí wọ́n máa ń lò nígbà àjọ̀dún ọdún tuntun tí àwọn ará ilẹ̀ Ethiopia. Ó jẹ́ oúnjẹ ìbílẹ̀ tí à ń pè ní Beta Israel máa ń jẹ nígbà tí wọ́n bá ń ṣe àjọyọ̀ sábáàtì nínú ìtàn àwọn Jews ní orílẹ̀ èdè Ethiopia.  

## Wò pẹ̀lú
* List of Ethiopian and Eritrean dishes and foods
* Popcorn

## Àwọn Ìtọ́kasí
Bambu Shinkafa

**[[Dambou|Dambu]]** jẹ́ oúnjẹ àwọn Hausa èyí tí a ṣe láti ara àgbàdo èyí tí a mọ̀ sí tsaki tàbí ìrẹ̀sì, ewé moringa àti kárọ́ọ̀tì (carrot). Onírúurú ẹ̀yà dambu ni a ní, ṣùgbọ́n èyí tí ó gbajúmọ̀ jù ni dambu shinkafa; èyí ni dambu tí wọ́n ṣe láti ara ìrẹsì.

## Bí a ṣe ń sè é
A máa se ìrẹ̀sì títí tí ó fi máa rọ̀ dáadáa. Lẹ́yìn ìṣẹ́jú díẹ̀ ni a máa da ewé mọ̀ríngà àti kárọ̀ọ́tì mọ tí a sì ma da ata líló mọ́ ọn, lẹ́yìn náà ni a máa dè é mọ́ orí iná fún ìṣẹ́jú márùndínláàdọ́ta. Lẹ́yìn èyí ni a máa da òróró díndín sí í tí a sì ma jẹ ẹ́.

## Àwọn ẹ̀yà mìíràn
Dambun masara, dambun gero etc. are the other types of dambu made by the Hausa.

## Wò pẹ̀lú
*Hausa cuisine

## Àwọn Ìtọ́kasí
Pepper soup

thumb|A bowl of Peppersoup with different meats.
**Pepper soup** jẹ́ ọbẹ̀ láti Nàìjíríà, tí a sè nípa lílo orísìírísìí ẹran tàbí ẹja, ata gígún, iyọ̀, efinrin àti calabash nutmeg gẹ́gẹ́ bí epo tabi ororo ati bi awon elo ti  ó ṣe pàtàkì. Ó jẹ́ ọbẹ̀ tí ó ta tí ó ní ìrísí tí ó fúyẹ́, tí ó sì lómi. Pẹ̀lú orúkọ rẹ̀, ọbẹ̀ náà kì í ṣe èyí tí ó gbọ́dọ̀ ta, èyí tí ó túmọ̀ sí, adùn rẹ̀ le gidi gan-an, pẹ̀lú líle, kíkorò, igi, àti adùn, àti pẹ̀lú níní ọwọ́rọ́.  Wọ́n gbà pé ó jẹ́ oúnjẹ fún àwọn kan ní Western Africa, àti díẹ̀ nínú àwọn Ìwọ-Oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà gbàgbọ́ pé ọbẹ̀ náà ní egbòogi nínú. 

## Àgbéyẹ̀wò
Pepper soup jẹ́ ọbẹ̀ tó wọ́pọ̀ ní Nàìjíríà tí ó jẹ́ ṣíṣè nípa lílo orísìírísìí ẹran, ẹja, ata àti calabash nutmeg gẹ́gẹ́ bí ohun èlò pàtàkì.  Pepper soup ta gidi gan-an ó dẹ̀ máa ń lọ dáadáa pẹ̀lú ọtí tútù tàbí ọtí ẹlẹ́rìndùndùn. Nígbà tí wọ́n bá sè é gẹ́gẹ́ bí ní àpéjọ pàtàkì, pepper soup gbajúmọ̀ dáadáa ní Pub. Ní Nàìjíríà, wọ́n máa ń jẹ ẹ́ ní "ààyè ìgbádùn" gẹ́gẹ́ bí ìgbafẹ́ tàbí oúnjẹ " ní ìmọ̀sílára gidi ". Pepper soup cubes, èyí tí a pò pọ̀ mọ́ ata tí a lò nínú pepper soup, ni ilé-iṣẹ́ kan ní Nàìjíríà ń ṣe àgbéjáde rẹ̀.  

## Àpèjúwe
Pepper soup jẹ́ ọbẹ̀ olómi. Ó lè di ṣíṣè pẹ̀lú àpapọ̀ orísìírísìí ẹran, bí ẹja, edé, ṣàkì, inú ẹ̀ran, ẹran adìẹ, ewúrẹ́,   ẹran tàbí awọ màlúù. Àwọn ohun èlò tí a tún lè fi kún un ni tomatoes, àlùbọ́sà aláwọ̀ ewé, ata wẹẹrẹ, kànáfùrú, cinnamon àti òrom̀bó. Fufu, oúnjẹ tí a sè láti ara ẹ̀gẹ́ ṣíṣè àti gígún cassava tàbí àwọn túbà mìíràn,máa ń di lílò nígbà mìíràn gẹ́gẹ́ bí ohun èlò, èyí tí ó máa ń mú ọbẹ̀ náà ki tí ó sì máa ń jẹ́ kí ó ìrísí kíki. Nígbà mìíràn, wọ́n máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú àwọn oúnjẹ mìíràn bi ìrẹsì tàbí iṣu ṣíṣè, tàbí jíjẹ pẹ̀lú àwọn ohun èròjà yìí. Ní Ìwọ-Oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà, ìta ni wọ́n ti máa ń sè é nínú cauldron.

Pepper soup ni wọ́n gbà pé ó jẹ́ oúnjẹ láàárín àwọn ènìyàn riverine ní Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọbẹ̀ tó gbajúmọ̀ ní Nàìjíríà (agbègbè ìwọ oòrùn ), àti àwọn ìlú mìíràn tí wọ́n ti ń sọ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ìwọ oòrùn Áfíríkà. Awọn èèyàn ilẹ̀ Ìwọ-Oòrùn Áfíríkà kan gbàgbọ́ pé ọbẹ̀ adìẹ pepper soup ní iye egbòogi, tí ó sì máa ń wo àwọn aláìsàn sàn. Pepper soup nígbà mìíràn tún máa ń di jíjẹ fún àwọn obìnrin tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ bímọ, nítorí pé àwọn kan gbàgbọ́ pé ó máa ń ṣe ìrànwọ́ fún jínjinná ara lápapọ̀ àti yíyọ omi ti Ọmú. Ó sábàá máa ń di jíjẹ lẹ́yìn ayẹyẹ ìgbéyàwó, fún ọ̀nà láti dá okun ara padà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Peanut soup

**Ọbẹ̀ Peanut** tàbí ọbẹ̀ ẹ̀pà jẹ́ ọbẹ̀ soup tí a ṣe láti ara ẹ̀pà peanuts, pẹ̀lú àwọn ohun èlò mìíràn. Ó jẹ́ ọ̀kan nínu àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Africa ṣùgbọ́n tí wọ́n tún ń jẹ ẹ́ ní East Asia (Taiwan), the United States (ní Virginia nìkan)  àti àwọn agbègbè mìíràn káàkiri àgbáyé. Ó tún wọ́pọ̀ ní àwọn agbègbè kan, bí àríwá Argentina's , Bolivia àti Peru, níbi tí wọ́n ti lè jẹ́ nígbà mìíràn pẹ̀lú ẹran àti pásítà tàbí díndín. Ní Ghana wọ́n sábàá máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú fufu, omo tuo àti banku ó sì máa ń ta gidi gan-an. Ọbẹ̀ ẹ̀pà tún jẹ́ ọbẹ̀ ìbílẹ̀ ti àwọn ènìyàn Edo ní Nàìjíríà wọ́n sì sábàá máa ń jẹ ẹ́ pẹ̀lú iyán.  Díẹ̀ nínú àwọn èròjà pàtàkì tí a lò láti fi ṣe é ni ugu, ewé oziza, *Piper guineense* (hóró uziza) àti *Vernonia amygdalina* (ewúro).

A máa ń sè é láti ara ẹ̀pà èyí tí a gún kúnná, tí wọ́n sábàá máa ń pè ní ẹbu ẹ̀pà. Nígbà tí a bá sè é, ẹ̀pà náà máa ń jẹ́ àwọ̀ píǹkì. Ọbẹ̀ ẹ̀pà máa ń di jíjẹ pẹ̀lú  eba, fufu, banku, kenkey àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ó jẹ́ oúnjẹ tí ó jẹ́ pé àwọn ọmọ Nàìjíríà, ọmọ Ghana àti àwọn èèyàn mìíràn ní àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà ń jẹ, gẹ́gẹ́ bí ní Sierra Leone. Ní Ghana, wọ́n moọ̀ ọ́ sí *nkatenkwan* ní èdè Akan àti "Azidetsi" èdè Ewe.

## Àwọn àwòrán

Fáìlì:Ground_nut_soup.jpg|Garnished ground nut or peanut soup
Fáìlì:Fufu_in_groundnut_soup_with_fish.jpg|Peanut soup with fufu and fish
Fáìlì:Latin_American_Peanut_Soup.jpg|Latin American peanut soup


## Àwọn Ìtọ́kasí
Bissara

**Bissara, tí wọ́n tún máa ń pè ní** bessara**, **besarah, bayssara , bayssar àti tamarakt  jẹ́ oúnjẹ ní àwọn ará Egypt àti  àwọn ará Morocco**. **Oúnjẹ náà kún fún fava beans, àlùbọ́sà, gálìkì, ewébẹ̀ òòjọ́ àti amọ́bẹ̀dùn. Gbogbo ohun èlò ní ó máa ń di fífi ara balẹ̀ sè tí wọn yóò sì di lílọ̀ papọ̀ láti lè mú òórùn dídùn tàbí oúnjẹ jáde.  

Ní ancient Jewish cuisine, oúnjẹ tí ó fara pẹ́ ẹ , tí a mọ̀ sí "**mikpah ful**" ní rabbinic literature, ni ó sábàá máa ń di jíjẹ.

## Ìpìlẹ̀
Àwọn onímọ̀ nípa oúnjẹ gbàgbọ́ pé orúkọ Bissara wá láti Ancient Egyptian Ọ̀rọ̀ Hieroglyphic  "Bisourou" (tàbí *bissouro),* èyí tí ó túmọ̀ sí "ẹ̀wà ṣíṣè ".

## Ṣíṣè
Bissara máa ń lo puréed broad beans gẹ́gẹ́ bí ohun èlò pàtàkì. Àfikún ohun èlò ni gálìkì, olive oil, lemon juice, ata gígùn , cumin, àti iyọ̀. Bissara máa ń di ṣíṣè nígbà mìíràn nípa lílo split peas tàbí chickpeas.

## Oúnjẹ àwọn Egyptian
Ní Egypt, bissara máa ń di jíjẹ dáadáa gẹ́gẹ́ bí ìtìbọ̀ fún búrẹ́dì , ó sì máa ń di jíjẹ gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ àárọ̀ , gẹ́gẹ́ bí *[[Mereb Estifanos|meze]]*, tàbí ní ẹ̀kọ̀ọ̀kan, fún oúnjẹ ọ̀sán tàbí alẹ́. Bissara Egyptian kún fún àgbo tàbí ewé, ata gígún, omi ọ̀sán, àti ní ẹ̀kọ̀ọ̀kan àlùbọ́sà. oúnjẹ àwọn àgbẹ̀ tí ó wà nínú oko ni ó kẹlẹ̀ jẹ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ti gbajúmọ̀ ní ìlú Egypt láti ọdún 2011 nítorí ó dára jù ti èyí tí ó wà ní ìlú lọ, ful medames. kò wọ́n rárá, ó sì ti di ṣíṣe àpèjúwe gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ pauper's.

## Oúnjẹ Moroccan
thumb|200x200px|Bissara
Ní Morocco, bissara gbájúmọ̀ ní àkókò òtútù ọdún náà, ó sì lè di rírí ní igun mẹ́rin ìlú àti ní orísìírísìí ojú ọ̀nà . Ó máa ń di bíbù sínú abọ́ tàbí abọ́ ọbẹ̀, tí wọn yóò sì fi òróró ólífì sí i, paprika, àti cumin. Nígbà mìíràn wọ́n máa ń ti búrẹ́dì bọ inú oúnjẹ náà, àti omi òrom̀bó máa ń di fífi sí i. 

## Àwọn oúnjẹ tí ó jọ ọ́
Tova Dickstein, akọ́sẹ́mọsẹ́ nínú oúnjẹ ìwáṣẹ̀, so oúnjẹ ìwáṣẹ̀ Jewish tí a mọ̀ sí *mikpah* tàbí *mikpah ful*, sọ ní ọ̀pọ̀ ìgbà nínú rabbinic literature, sí bissara ìgbàlódé . Orísun ìwáṣẹ̀ ṣe àpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ oúnjẹ tí a ṣe láti ara ẹ̀wà, gálíkì, míǹtì, àti òróró ólífì. Látàrí fífi ara hàn ní òòrèkóòrè ní Mishnah, ní èyí tó tún kún fún halakhic rule tí ó sọ pé *[[sukkah]]* lè di pípatì lásìkò òjò lọ́wọ́ kan tí *mikpah* bá ti tútù tí ó sì ń rùn, ó pè é ní "national dish" tí àwọn èèyàn ìgbà ìwáṣẹ̀ ti Israelites.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Munkoyo

**Munkoyo** **** tàbí ibwatu jẹ́ ohun mímu tí ó gbajúgbajà ní ìgbèríko Zambia. Ó jẹ́ ohun mímu tí a máa ń fún tí a ṣe láti ara àsáró àgbàdo àti Rhynchosia venulosa gígún (ní ìbílẹ̀ tí a mọ̀ sí *munkoyo*) gbòǹgbò.  Àpòpọ̀ yìí máa wá di ṣíṣè.  Ó lè wá di mímu ní ẹsẹ̀kesẹ̀ lẹ́yìn ṣíṣe tàbí fífi sílẹ̀ láti tọró fún ọjọ́ díẹ̀. Wọ́n sábàá máa ń pè é ní "ọtí dídùn" ní Zambians. Ó tún di rírí ní àwọn orílẹ̀-èdè ààrin gbùngbùn ilẹ̀ Áfíríkà bí Congo níbi tí wọ́n ti ń lò ó gẹ́gẹ́ bí ohun mímu níbi ayẹyẹ ìbílẹ̀ àti gẹ́gẹ́ bí ohun mímu lásán.

Munkoyo ni ó di mímọ̀ pé ó ní ipa ìlera tí ó dára, àti ṣíṣe àlékún ìlera àti vitamin B.

## Ìṣẹ̀lẹ̀ ìlera
Ní gbígba gbòǹgbò munkoyo, àwọn olùwágbòǹgbò kan tún máa ń wú àwọn gbòǹgbò tó ní májèlé. Èyí ti fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ èèyàn di èrò ilé-ìwòsàn. Irú ìṣẹ̀lẹ̀ báyìí kan ṣẹlẹ̀ ní  Solwezi District, tí ènìyàn mẹ́tàdínlógún di èrò ilé-ìwòsàn tí ènìyàn méjì sì di èrò ọ̀run, àti ìṣẹ̀lẹ̀ mìíràn tí ó ṣẹlẹ̀ nítòsí Kitwe èyí tí ó sọ ènìyàn méjìdínlọ́gọ́rùn-ún di èrò ilé-ìwòsàn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Áfíríkà

Ilẹ̀ Áfíríkà jẹ́ ilẹ̀ tí ó tóbi sìkejì jùlọ ní gbogbo orílẹ̀ àwa ènìyàn, ó sì jẹ́ ilé fún ogunlọ́gọ̀ àwọn onírúurú àṣà àti àwọn onírúurú ẹ̀yà pẹ̀lú. Bí ilẹ̀ Áfíríkà ṣe gbọrọ̀gẹ̀jigẹ́ yìí náà ni ó ṣe hàn nínú àwọn oúnjẹ ìbílẹ̀ wọn; nínú èròjà ìsebẹ̀, ọ̀nà tí à ń gbà dáná, àti ọgbọ́n àtinúdá tí a máa ń lò láti fi dáná.

### Àwọn oúnjẹ ilẹ̀ Adúláwọ̀ ([[Áfíríkà]])

## Wò pẹ̀lú

* Botswana cuisine
* Caribbean cuisine
* List of cuisines
* List of African cuisines
* List of Ethiopian dishes and foods
* List of Middle Eastern dishes

## Àwọn Ìtọ́kasí

## O tún le kà síwájú
*
Brukina

**Brukina** tí a tún mọ̀ sí Burkina, ohun mímu ti Senegalese àti Ivorian.  ohun mímu tàbí ọtí ẹlẹ́rìndòdò tí a fi ọkà bàbà ilẹ̀ ṣe àti mílíìkì. Brukina gbajúmọ̀ jù ní gbígbé jáde ní agbègbè àríwá ti Ghana. Ó tún jẹ́ mímọ̀ sí 'Deger'. 

## Àgbéyẹ̀wò
Brukina di gbígbà gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ pípé nítorí agbára rẹ̀ àti àkóónú asaralóooore tí ó.  Ó kún fún ọkà bàbà nìkan, èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn irúgbìn àtijọ́, àti mílíìkì.

## Ṣíṣe
Brukina máa ń di ṣíṣe nípa lílo ọkà bàbà, mílíìkì màlúù ọ̀tun tàbí ẹbu mílíìkì, iyọ̀, omi àti súgà. Láti ṣe Brukina:

* Fọ ọkà bàbà náà kí o sì rẹ ẹ́ sómi mọ́jú
* Ní àárọ̀ ọjọ́ kejì, gbẹ omi náà kí o sì lọ ọkà bàbà náà sí ìrísí tí ó rí gbágungbàgun
* Gbé omi kaná
* Wa ọkà bàbà náà sínú alásẹ́ kí o sì fi ọwọ́ rẹ yí i títí o fi lè sọ ọ́ di bọ́ọ̀lù kéékèèké
* Nígbà tí omi náà bá gbóná, da àwọn bọ́ọ̀lù kéékèèké ti ọkà bàbà náà sínú abọ́ kí o sì dé e pẹ̀lú ìdérí
* De abọ́ náà dáadáa kí o sì jẹ́ kí ooru láti inú omi gbígbóná náà sè é rọ̀
* Nígbà tí àwọn bọ́ọ̀lù kéékèèké náà bá ti rọ̀ tí wọ́n bá sì ti sè, dà á sínú abọ́ kí o sì jẹ́ kí ó tutù
* Pò ó pẹ̀lú mílíìkì màlúù ọ̀tun tàbí ẹbu mílíìkì àti omi kí o sì pò ó papọ̀
* Fi súgà díẹ̀ si láti lè ní adùn
* Gbé e sínú ẹ̀rọ a-mú-nǹkan-tútù kí o sì bù ú. **** 

## Àǹfààní ìlera
Ọkà bàbà ní in Brukina kún fún magnesium, manganese, calcium, phosphorus, Vitamin B etc.

Mílíìkì náà kún fún Vitamin D àti Calcium.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ugali ní Kenya

### Ugali ní orílẹ̀-èdè [[Kenya]]

Nínú àṣà àwọn Luhya, ó jẹ́ oúnjẹ tó ṣe pàtàkì púpọ̀, bẹ́ẹ̀ ni ó jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú àwọn àṣà ìgbéyàwó àwọn Luhya; *obusuma* èyí tí a ṣe láti ara jéró (tí a mọ̀ sí *obusuma bwo bule*) wọ́n kà á kún oúnjẹ tó ṣe kókó tí ó gbọ́dọ̀ wà ní orí tábìlì ìyàwó. A tún le se *Obusuma* láti ara sorzghum tàbí ẹ̀gẹ́ (*obusuma bwo 'muoko*). Wọ́n sáábà máa ń jẹ *Obusuma* pẹ̀lú *tsimboka*, tàbí *etsifwa*, *eliani* (ẹ̀fọ́), *inyama* (ẹran), *inyeni* (ẹja), *thimena* (whitebait) tàbí *omrere* (jute leaves). Fún àwọn àlejò pàtàkì, wọ́n sáábà máa ń gbé e fún wọn pẹ̀lú *[[ingokho]]* (ẹran ṣíkíìnì).

Wọ́n máa ń pèsè Ugali láti ara àgbàdo funfun tí a lọ̀ tó fi ara jọ bí a ṣe máa ń se tamales láti ara àgbàdo aláwọ̀ yẹ́lò ní àárín gbùngbùn orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Ní àwọn ilé kọ̀ọ̀kan ugali jẹ́ oúnjẹ tí ó wọ́pọ̀ jùlọ nínú àwọn oúnjẹ tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú ẹ̀fọ́ tàbí ẹran gẹ́gẹ́ bíi alábàárìn. Ní ilé àwọn gbajúmọ̀, tàbí níbi àwọn ayẹyẹ ọlọ́lá, ugali ti kó ipa pàtàki gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ tí wọ́n á jẹ pẹ̀lú ẹ̀fọ́, ẹran, àti àwọn oríṣi ọbẹ̀ mìíràn. Ó fi ara jọ ànàmọ́ gígé tí wọ́n máa ń jẹ ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.
Ugali ní Malawi àti Zambia

* Ugali ní [[Malawi]] àti [[Zambia]]

Nsima jẹ́ oúnjẹ kan tí a ṣe láti ara ìyẹ̀fun [[àgbàdo]] funfun àti omi, ó sì jẹ́ oúnjẹ tí ó rọrùn láti jẹ ní [[Zambia]] (nsima/ubwali) àti ní [[Malawi]] (nsima).

Ìyẹ̀fun àgbàdo ni a máa kọ́kọ́ sè pẹ̀lú omi gbígbóná láti sọ ọ́ di àsáró, àti, ní [[Zambia]], wọ́n máa fi sílẹ̀ fún ìsẹ̀jú díẹ̀ láti sè kí wọ́n ó tó rò ó papọ̀, láti le jẹ́ kí ó le pẹ̀lú fífi ìyẹ̀fun sí i. Ìgbésẹ̀ yìí ni yóò fún ẹni tí ó fẹ́ ṣe oúnjẹ yìí ní àǹfààní láti ro káàkiri inú kòkò ìdáná pẹ̀lú ṣíbí (nthiko ní [[Malawi]], m'tiko/umwiko ní [[Zambia]]) kánmọ́kánmọ́ bí ó ṣe wà ní orí iná. Lẹ́yìn tí wọ́n bá sè é tán ni wọ́n máa kọ nshima/nsima pẹ̀lú ìgbákọ èyí tí a ṣe pẹ̀lú igi/ike èyí tí a tì bọ inú omi tàbí òróró tí à ń pè ní chipande (Malawi), àti chipampa (Zambia). Ní [[Malawi]] ọ̀kọ̀ọ̀kan òkèlè yìí ni à ń pè ní ntanda.

A sáábà máa ń jẹ Nsima pẹ̀lú àwọn oúnjẹ kéékèèké mìíràn. Èyí lè jẹ́ *mushroom bíi kabansa, tente, chitondo, àti ichikolowa; àti àwọn ẹran bíi, màálù, adìẹ, ẹja, ẹ̀pà, chikanda, t[ẹ̀wà]]; àti àwọn ẹ̀fọ́ bíi ewé pumpkin, ewé ẹ̀wà, ìgbá funfun èyí tí a mọ̀ sí impwa ní Zambia, ewé amaranth, ewé Mustard, cabbage, abbl. Ní Zambia, àwọn oúnjẹ tí a lè jẹ mọ́ ọ̀n ni à ń pè ní *ndiyo* ní Nyanja/Chewa àti umunani ní èdè Bemba. *Ndiwo* ní Malawi túmọ̀ sí àwọn oúnjẹ a-ṣe-ara-lóore àti ẹ̀fọ́ tí ó túmọ̀ sí *masamba*. Àwọn oúnjẹ a-ṣe-ara-lóore yìí máa ń wà ní ipò ọbẹ̀.Ní orílẹ̀-èdè Malawi àti Zambia, wọ́n sáábà máa ń jẹ nsima pẹ̀lú ẹja gbígbẹ (*utaka*, Malawi) tàbí àwọn ẹ̀fọ́ gbígbẹ. Bẹ́ẹ̀ ni a máa ń lo oríṣiríṣi ata láti jẹ nshima.

Oúnjẹ yìí jẹ́ èyí tí wọ́n máa ń fi ọwọ́ jẹ, bẹ́ẹ̀ ni wọ́n máa ń jókòó yí oúnjẹ yìí ká lórí tábìlì tàbí ní orí ẹni ní ilẹ̀ẹ́lẹ̀ láti jẹ. 

Nsima jẹ́ oúnjẹ tí owó rẹ̀ kò wọ́n bẹ́ẹ̀ sì ni kò gun ni lápá rárá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ iye tí wọ́n ń ta oúnjẹ yìí máa ń yí padà látàrí ètò ọrọ̀ ajé tí kò fi ẹsẹ̀ múlẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Hamoud Boualem

**Hamoud Boualem** jẹ́ ohun mímu tí ilé-iṣẹ́ Algerian gbé jáde ,tí ó ń ṣe àgbéjáde ohun mímu tí ó gbajúmọ̀ ní Algeria tí ó sì ń di kíkó lọ sí France, United Kingdom, àti Canada. Tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 1878 pẹ̀lú Ilé-iṣẹ́ rẹ àkọ́kọ́ ní agbègbè Belcourt ti Algiers, ó wà lára àwọn ilé-iṣẹ́ tí ó dàgbà jù ní orílẹ̀-èdè. Àwọn ọjà rẹ̀ ni sodas bí "Selecto", "Hamoud", "Slim" (ní orísìírísìí adùn), àti orísìírísìí adùn ti olómi. Ilé-iṣẹ́ gbogbogbò rẹ̀ wà ní ààrin gbùngbùn Algiers.

## Ìtàn
Youssef Hammoud, adùn tí àwọn akọ́sẹ́mọsẹ́ se, tí ó wà ní agbègbè Belcourt tí ó sì sẹ̀dá lemonade La Royale, bàbáńlá ti àpẹẹrẹ Hamoud la Blanche. La Royale, tí a se láti ara òrom̀bó tí a fi ọwọ́ ṣe àṣàyàn rẹ̀, gba àmì ẹ̀yẹ, tí a kà sí Hors concours, ní Paris World Fair ní ọdún 1889. Ó padà gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì ẹ̀yẹ góòlù àti sílíbà. Ní ọdún 1907,wọ́n ṣe àfikún Victoria, ápù aláwọ̀ búráùn àti adùn. Ohun mímu yìí, tí a mọ̀ sí SELECTO lónìí , jẹ́ ọ̀kan lára ìdámọ̀ iyì Algerian.

Ní ọdún 1920, Boualem Hammoud, ọmọ-ọmọ Youssef, fi orúkọ ilé-iṣẹ́ náà sílẹ̀ ó sì yí orúkọ ilé-iṣẹ́ náà padà láti Hamoud & Sons sí Hamoud Boualem & Cie. Ní ọdún yẹn, ilé-iṣẹ́ náà di kíkó lọ sí Hassiba Ben Bouali Street, ní báyìí ọ́fíìsì gbogbogbò fún ilé-iṣẹ́ náà. Nígbà tó yá, Hamoud Boualem ṣe ìfilọ́lẹ̀ ohun mímu lábẹ́ Slim label pẹ̀lú àkọmọ̀nà "Slim, le citron qui prime." Lónìí, ilé-iṣẹ́ Slim ní adùn márùn-ún (lemon, orange, green apple, pineapple àti bitter).

Mọ̀lẹ́bí Hamoud àti Hafiz darapọ̀ , ilé-iṣẹ́ náà sì di LLC. Ní ọdún 2003, Hamoud Boualem sọ di ọ̀tun ṣíṣe rẹ̀ tí ó sì ṣe ìfilọ́lẹ̀ ọ̀nà PET èyí tí ó ṣe àmúpé ìwọ̀n ìpadà gíláàsì rẹ̀. Ilé-iṣẹ́ náà náà ń gbèèrú síi ní ṣíṣí sí ọjà ìkólọsókèòkun. Ìfijoyè ilé-iṣẹ́ tuntun rẹ̀ ní Boufarik (wilaya of Blida) láti ba à lè ṣe àlékún ìwọ̀n ìgbéjáde rẹ̀ àti láti ba à lè pèsè fún bíbéèrè rẹ̀.

Agolo náà di fífi lọ́lẹ̀ ní ọdún 2017, èyí tí ó mú dídán àti ìyàtọ̀ bá ilé-iṣẹ́ èyí tí ó lé ní ọgọ́rùn-ún ọdún. Ní ọdún 2018, Hamoud Boualem se ìfilọ́lẹ̀ Lim ON, ohun mímu titun ni pẹ̀lú ohun mímu eléso, wà ní orísìí adùn mẹ́ta: Citrus, Orange pulp àti Mojito. Ní ọdún 2020,  PET di ṣíṣe ìfilọ́lẹ̀ ní ìwọ̀n 33cl àti 1L.

## Àwọn ọjà
Hamoud Boualem ní orísìírísìí ìwọ̀n ohun mímu tí ó ti fẹsẹ̀rinlẹ̀ ní àwọn ilé àti jù bẹ́ẹ̀ lọ ní Algerian. Díẹ̀ nínú àwọn ọjà ilé-iṣẹ́ náà tí ó gbajúgbajà ni ìwọ̀nyí:

* **Selecto:** omi ọsàn a-mú-ọ̀fun-tutù tí ó ti di ìfẹ́ràn ìrandíran.
* **Hamoud**: Ohun mímu tí ó máa ń bá àwọn ohun mímu káàkiri àgbáyé figa-gbága.****

* **Slim:** Wà ní orísìírísìí adùn èso, Slim ṣe ìpèsè fífúyẹ́ àti adùn sí àwọn ohun mímu ìbílẹ̀.
* **Lim ON:** Àfikún tuntun sí mọ̀lẹ́bí Hamoud Boualem family, Lim ON jẹ́ ohun mímu tí ó ń pèsè adùn àti ìrẹ̀ǹgbẹ.

## Ipa àṣà
Hamoud Boualem ti di ìkan náà pẹ̀lú àṣà Algeria ó sì sábàá máa ń di síso mọ́ àti ìṣe. Àwọn ọjà ilé-iṣẹ́ náà ní ààyè pàtàkì ní ọkàn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ará ilẹ̀ Algerians, tí ó ń mú ìrántí ìgbà èwe padà wá àti àpéjọ mọ̀lẹ́bí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ugali ní Nàìjíríà

* Ugali ní orílẹ̀-èdè [[Nàìjíríà]] 

Ní orílẹ̀-èdè [[Nàìjíríà]], *àkàmù*, *ògì* tàbí *Kókó* fi ara jọ́ ti orílẹ̀-èdè [[Amẹ́ríkà]]. Ògì/Àkàmù ní orílẹ̀-èdè [[Nàìjíríà]] jẹ́ èyí tí wọ́n máa ń jẹ pẹ̀lú  "[[moin moin]]", ohun tí a ṣe láti ara [[ẹ̀wà]], tàbí "[[Acarajé|akara]]", èyí tí à ṣe láti ara [[ẹ̀wà]] pẹ̀lú.
Ẹ̀yà kan náà wà tí ó máa ń le, wọn a máa pe orúkọ rẹ̀ ní [[Ẹ̀kọ]] láàrin àwọn [[Yoruba]], Agidi ní àárín àwọn [[Igbo]]. Oúnjẹ yìí jẹ́ èyí tí wọ́n máa ń sè ní orí iná títí tí á fi jinnà. Wọ́n sáábà máa ń pọ́n ọn sínú ewé tí a mọ̀ sí *Thaumatococcus daniellii*. Àwọn ẹ̀yà [[Yorùbá]] a máa pè é ní *Ewé ééran* nígbà tí àwọn ẹ̀yà [[Igbo]] máa ń pè é ní *Akwukwo Elele''. Kò fẹ́ ẹ̀ sí ọbẹ̀ tàbí ẹ̀fọ́ tí a kò le fi jẹ oúnjẹ yìí, bẹ́ẹ̀ ni a máa ń lo ẹwà tàbí àwọn oúnjẹ tí le fi ẹ̀wà se láti jẹ ẹ́ pẹ̀lú.

## Àwọn Ìtọ́kasí