open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fran Kuboye

**Fran Kuboye** (A bi **Frances Opeolu Folorunsho**, ni ọjọ kéjìlélógún Oṣu kọkànlá, ọdún 1949 – ọjọ kọkànlélógún Oṣu Kẹjọ ọdún 1997) jẹ akọrin ọmọ orilẹ-èdè Naijiria, dókítà eyín, ololufẹ amóunmáwòrán ati ajafẹtọ àwọn obinrin ti o da ẹgbẹ́ *Jazz 38* sílẹ̀ ní ilu Eko ati Extended Family Jazz Band. Ti a bi si idile Ransome-Kuti, o jẹ ọmọ-ọmọ Funmilayo Ransome-Kuti, ati ọmọ ẹgbọn Fẹla Kuti .

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé
Kuboye ti a bi ni Halifax, England fun Dolupo Ransome Kuti, wọn si fun ni orukọ ìyá ìyá rẹ Frances Funmilayo Ransome Kuti .  Kuboye ni eto-ẹkọ alakọbẹrẹ rẹ ni Ile-iwe Clifton Church ti England, Carnforth ati Lancashire Church of England School, o si ṣe eto-ẹkọ girama rẹ ni ilè ìwé gírámà ti Lancaster Girls, ni England, ti o padà lọsí  Skipton Girls High School . O kàwé gboyè gẹgẹbi oniṣẹ abẹ eyín ni ọdún 1974 lati ilé-ẹ̀kọ́ gíga Fásítì Sheffield https://www.citypeopleonline.com/frances-kuboyes-family-set-for-20-year-remembrance/

## Iṣẹ-ṣiṣe
Kuboye kó padà si Nàìjíríà  ni ọdún 1977. O bẹrẹ si kọ orin ni ọdún kan lẹyìn ti o Kode o si da ẹgbẹ Jazz 38 silẹ pẹlu Extended Family Jazz Band ti òun fún rá rẹ̀ ati ọkọ rẹ̀ Tunde Kuboye jẹ olórí. Ibi iṣẹ́ rẹ̀ náà padà di ibùdó ilè orin ti o gbajúgbajà jùlọ ni orilẹ-ede Naijiria níbití ẹgbọn bàbá rẹ àti ọmọ wọn  - Fẹla Kuti ati Femi - ti màá n ṣe eré lẹẹkọọkan gẹ́gẹ́bí àwọn òṣeré àlejò.  Awọn ọmọ ẹgbẹ  Extended family jazz ni a kasi láti jẹ aṣaaju-ọna ti orin Jazz ni Nàìjíríà ati pe àwọn ni àkọ́kọ́ ni orílẹ-èdè Nàìjíríà lati gbe àwo orin kan sori disiki kompakiti ti akole rẹ̀ jẹ *Jisting* . 

Kuboye – tun jẹ òṣèré orí amóunmáwòrán– t'in gbalejo apakan iṣẹ ọna ti *Ifihan Ọjọ-isinmi(The Sunday Show)* pẹlu Livi Ajuonuma . O tun ṣe bi adajọ ẹ̀bùn ọlọrun lori ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iṣafihan ìdíje orin pẹlú NTA Network 's (Who's On)*?* pelu oko re Tunde. O bẹrẹ ìjọ kan ti kìí ṣe elérè pẹlú Yemisi Ransome-Kuti ti a pe ni “Girl Watch” láti fún àwọn ọmọ ilé-ìwé gíga ti kòni ànfàní lori ìmúdọ́gba ẹ̀yà ati awọn àiṣedéédé awujọ nínú àṣá Áfíríkà. Kuboye tí ó tún jẹ́ ayàwòrán tí ó ń fi iṣẹ́ ọnà àti ìṣe ọnà kọ́ àwọn ọ̀dọ́bìnrin akẹ́kọ̀ọ́ nípa ewu dída abẹ́ fún àwọn obìnrin àti ìjẹ́pàtàkì lílo ẹ̀kọ́ láti mú ìdọ́gba láàrin akọ tàbí abo. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Kuboye fẹ Tunde Kuboye to je onise-ẹrọ ti o di olorin, ti wọn si bi ọmọ mẹta pẹlú ọmọ ọkùnrin kan soso ti wọn ni, olórin Baba Kuboye. 

## Iku
Ni ọjọ́ kọkànlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1997, ko to oṣù kàn lẹyìn ikú àbúrò bàbá rẹ Fela Kuti, Kuboye ku lẹyìn aiṣan die.  Eyi jẹ ọkan nínú àwọn iku mẹta nínú ìdílé Kuti ni ọdún yẹn; Ọmọbinrin Fẹla ati ọmọ ẹ̀gbọ́n Kuboye, Sola, ti wọn kú  laipẹ síra wọn. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1997
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1949
Enitan Ransome-Kuti

**Enitan Ransome-Kuti** (ti a bi ni ọdún 1964) jẹ ọmọ-ológun Nàìjíríà  ti o fẹyìntì pẹlú ìràwọ̀ gbogbogbò kan ti o si jẹ́ ọmọ olóògbé Ajàfẹtọ ọmọ ènìyàn Beko Ransome-Kuti .  Ni ọdún 2015, o ṣiṣẹ bi Alàkóso Ẹgbẹ Agbofinro ajọpọ Multinational . 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Eko ni wọn bi Enitan sí. O jẹ ọmọ ile-iwe àtijọ́ ti Nigerian Military School, Zaria ati Nigeria Defence Academy nibi ti o ti kọ ẹkọ ẹkọ ìwé ìṣaaju ki o to gba igbimọ rẹ sinu ológun Nàìjíríà. 

## Iṣẹ-ṣiṣe
Lẹhin ti o ri ìgbéga lati ipò ọmọ-ogun si gbogbogbo brigadier, Enitan ni wọn yan gẹ́gẹ́bí Alàkóso ti Agbofinro ajọpọ  Multinational.  Ni ọjọ kẹẹ́dogun Oṣu Kẹwa Ọdun 2015, ile-ẹjọ ologun yọ ọ kuro ni ẹnu-iṣẹ ọmọ ogun Naijiria  wọn si dajọ ẹ̀wọn oṣù mẹfa fún lẹhin ti wọn dá lẹbi fún "iṣẹ́ ojo" àti iṣọ̀tẹ̀  ” ti o wáyé nígbà ìkógun jà Baga láti ọdọ àwọn Boko haram ni ọdún 2015”    Kon padà mójú kúrò níbi ẹjọ́ rẹ àti yíyọ rẹ ni ọjọ kẹta oṣù kẹta ọdún 2016 wọn si dá padà sí ipò ononeli . 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1964
Israel Oludotun Ransome-Kuti

**Israel Oludotun Ransome-Kuti** (ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹrin ọdún 1891 &#x2013; ọjọ kẹfà oṣù kẹrin ọdún 1955)   jẹ olùkọ ọmọ Nàìjíríà. 

## Ìgbésí ayé
A bí Israeli ni ọgbọ̀njọ́ oṣù Kẹrin ọdún 1891 ni Abeokuta, Ipinle Ogun si ìdílé Josiah Ransome-Kuti ati Bertha Anny Olubi. O pari ẹkọ alákọ́bẹ̀rẹ̀ àti gíràmà ní Lagos Grammar School àti Abeokuta Grammar School  ki o to lo si Fourah Bay College, Freetown níbi ti o ti parí eko gboyè. 

Nígbàtí o jáde ní Fourah Bay College, Israel padà sí Nàìjíríà ní ọdún 1916 láti bẹrẹ iṣẹ rẹ àkọ́kọ́ gẹgẹbi olùkọ kílásì ni Abéòkúta Grammar School títí di ọdún 1918 nígbàtí o fi ìlú rẹ̀ sílẹ̀.  Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí ọ̀gá àgbà ilé ẹ̀kọ́ Gírámà Ìjẹ̀bú Ode fún ọdún mẹ́tàlá, ó sì tẹ̀ síwájú láti dá ẹgbẹ́ ọ̀gá àgbà ilé ẹ̀kọ́ Ìjẹ̀bú sílẹ̀ lọ́dún 1926. &#x5B; ** &#x5D;

Ni ọdún 1931, wọn yán Israel gẹgẹbi Ààrẹ Alàkóso ti Nigeria Union of Teachers ti wọn ṣẹṣẹ dasilẹ,  ipò ti o wà titi dì ìgbà ti o fẹhinti ni ọdún 1954.  Gbọ̀ngán Kuti , ọkàn nínú àwọn gbọngàn ibùgbé ní Fasiti ìlú Ibadan ti wọn ṣii ni ọdún 1954, ni orukọ rẹ láti bu olá fún. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ransome-Kuti ní bàbá olórin Fẹla Kuti, àti Oníṣègùn Olikoye Ransome-Kuti ati Beko Ransome-Kuti . O je bàbá bàbá olórin Seun Kuti .

## Ikú
Ní ọjọ kẹfà oṣù kẹrin ọdún 1955 ni Israel  ku lóri àisàn tó jẹmọ́ jẹjẹrẹ kàn ní ilè rẹ tó wà ní Abeokuta, ìpínlẹ̀ Ogun. 

## Ìwe àkọsílẹ

* 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1955
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1891
Egungun of Lagos

**Kuye Oghenevwede Adegoke** (ti a bí ni ọjọ kàrún oṣù kẹta ọdún 1995) ti gbogbo ènìyàn mọn si **Egungun of Lagos** tàbí **Egungun** nìkan, jẹ ọmọ orilẹ èdè Nàìjíríà to gbajúmò lóri ayélujára. O gbajúmò nígbà àkọ́kọ́ nígbàtí wọn gbè àwọn fónrán jáde lóri media awujọ nípasẹ Snoop Dogg, ati Tunde Ednut .

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
Kuye Oghenevwede Adegoke ti a bi ni ọjọ kàrún oṣù kẹta ọdún 1995, o si dàgbà láàrin Okitipupa ni Ipinle Ondo ati Agbarho ni Ipinle Delta .  

O lọ si Royfield Junior School ati Lagos State Model College, Igbokuta fun eto ẹkọ gírámà, o si gba oye nípa ìsèdálè ni Fasiti ipinlẹ èko .  

## Iṣẹ-ṣiṣe
Egungun of Lagos bẹrẹ iṣẹ ṣiṣe ìṣẹ̀dá eré fónrán rẹ ni ọdún 2018.  O bẹrẹ bi onijo ni ile-iwe, nibiti o ti kọkọ ri ìdánimọ̀. O gbá orúkọ rẹ"Egungun", nígbàtí o WO aṣọ Egungun yorùbá ti o si yisi Imọn fi ọ̀rọ̀ wani lenu wò.  A tun mọ ọ fun ọrọ apeja rẹ, "Damn! It's massive baby!" eyi ti o di olókìkí ni Nàìjíríà.  Lakoko  náà, o ri àkíyèsí ojúlówó nígbàtí Memezar, Snoop Dogg ati Tunde Ednut tun gbe diẹ ninu awọn fidio rẹ jáde lori àwọn imudani media àwùjọ wọn. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1995
Chidi Nwaogu

**Chidi Nwaogu** tí wọ́n bí ní Ogúnjọ́ oṣù kàrún ọdún 1990 jẹ ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà  ọ̀tajà ìmọ̀-ẹrọ́ ati ìdàgbàsókè sọfitiwia,  ti o jẹ ọkan ninu awọn Olùdásílẹ̀ ti Publiseer, ile-iṣẹ àtẹ̀jáde oní nọ́mbà kàn ti o wa nílu Eko .  Ṣáájú ki o to ṣẹda Publiseer, o ti ṣẹda ìbẹ̀rẹ̀  ilé-iṣẹ́  méjì ti o si ti ta wọn,  èyítí o pẹlú LAGbook, nẹtiwọọki awujọ pẹlu awọn ólùmulò ti o ju mílíọ̀nù kàn lọ, eyiti o ṣẹda ni ọdún 2013. 

Ni ọdún 2021, Chidi ri ìdánimọ̀ nipasẹ Jack Ma Foundation gẹgẹbi ọ̀kan nínù Àwọn onísòwò mẹwàá ti o jẹ akíkanjú ni ilẹ̀ Áfríkà  ti orúkọ rẹ sí tún jẹyọ jade lori Akojọ Agbara YNaija gẹ́gẹ́bí ọkàn nínú  Awọn ọdọ ọgọ́run ti o lágbára jùlọ ní Nàìjíríà. 

## Ilè iṣẹ Publiseer
Ti a dá silẹ ni ọdún 2017 pẹlu arákùnrin t'in ṣe ìbejì rẹ, Chika,     láti rí owó gba látinú iṣẹ́ wọn ní orílẹóso è 100.  Ni Oṣu Kẹsan 20a , ilàṣà ẹ ti ṣiṣẹ pẹlu awọn olupilẹṣẹ 8,000 ni Afirika,  tó fi mọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ orin Nàìjíríà bíi Erigga ati CDQ .  Nípasẹ̀ ìpẹ̀yà pọ̀ pẹ̀lú Google, Publiseer wà ni Nigeria, Kenya, Ghana, South Africa, ati Egipti.  Nítorí ounká iwọn akópa tó wà lórí pẹpẹ rẹ̀, a tilo jẹ kiwọn  ní, “ọ̀kan nínú àwọn olùtẹ̀jáde oni-nọ́mbà olómìnira tó tóbi jù lọ ní Áfíríkà.”. 

## Savvy
Chidi jẹ ọkán nínú àwọn Olùdásílẹ̀  Savvy, eto ti o ṣe ikẹkọ, ṣe atilẹyin, tó sì ń ṣè atìlẹ́yìn fún àwọn oníṣòwò tuntun.  Ni ajọṣepọ pẹlu Ẹgbẹ Aladani Kenya, Savvy ti kọ awọn oniṣòwo ẹgbẹrun lọnà méje àbọ̀ 7,500.  Wọn dá Savvy sílẹ ni ọdun 2020, ati pe wọn ń ṣe e níta ayélujára ní èdè tó tó ọgọrùn  ati pe on ri ìrànwọ owó nipasẹ Ẹgbẹ Ibaraẹnisọrọ Kariaye ati Ọfiisi Ajo Agbaye fun Ifowosowopo South-South . 

## LAGbook
LAGbook jẹ iṣẹ nẹtiwọọki awujọ lati orilẹ-ede Naijiria, eyiti o dojukọ awọn ọdọ ti o wa laarin ọjọ-ori méjìdínlógún sí ọgbọ̀n, ti n wa lati ri awọn ọrẹ lori ayélujára.  Pẹlu àwọn ìforúkọsílẹ titun bí ẹgbẹ̀rún lọnà mẹ́rin lójoojúmọ́,  nẹtiwọki awujọ náà tun ni awọn ólùmulò lati India, Germany, Canada, ati Spain.  Ti a dá silẹ ni ọdun 2010 láti ọwọ́ Chidi ati ọmọ ìyà rẹ, Chika, lákokò ti wọn n kọ ẹkọ ni Fasiti ìlú Eko, lọwọ  LAGbook rí awọn olumulo mílíọ̀nù kan ti o forukọsilẹ laarin ọdun mẹta. 

## Àmì ẹ̀yẹ ati ìdánimọ̀
Ni ọdún 2020, Chidi gba Ẹbun Iṣowo ìṣíwá nipasẹ Ẹka ìjọba àpapọ ti Ilu ajeji ti Switzerland .  Awọn ami-ẹri miiran pẹlu Aami Eye Iṣowo Afirika nipasẹ Bank of Africa,  Roddenberry Foundation Catalyst Award, Aami Eye Iṣọkan Telecommunication International fún Ẹ̀bùn ìṣẹ̀dá Káríayé,  ati Ààmì Eye Gbígbà wájú Ọgọrun Àgbáyé fun ẹ̀bùn Asíwájú. 

Ni ọdún 2025, Chidi gbà idanimọ nipasẹ Legit.ng gẹgẹbi ọkan ninu "Awọn oludokoowo ọdọ Nàìjíríà ti yoo ṣe dáadáa ni ọdún 2025",  ati ni ọdún 2022, gẹgẹbi ọkan ninu "àwọn Mejo ènìyàn oníṣòwò ti o tayọ jùlọ ni Nàìjíríà". 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1990
Boma Goodhead

**Boma Goodhead** (ọjọ́ ìbí rẹ̀ jẹ́ ọjọ́ kẹrìnlọ́gbọ̀n ọdún 1970) jẹ́ òṣèlú àti Asọ̀fin orílè èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣe aṣojú Asari-Toru ní Ìpínlẹ̀  Rivers. Ó tún jẹ́ ọ̀kan lára ọmọ ẹgbẹ́ Peoples Democratic Party tí orìlẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Olufunlola Adekeye

Onídajo **Olufunlola Oyelola Adekeye** jẹ adajọ Nàìjíríà. Òun ní obìnrin Kejì ti wọn o yan gẹgẹ bi Adajọ Idajọ ti Ile-ẹjọ giga julọ ti Nigeria (JSC).  

## Ìgbésí ayé
Adekeye lọ si St Anne School Ibadan fún ẹ̀kọ́ girama rẹ. O ṣiṣẹ ni Ilé-ẹjọ́ ti kò tíì lọrùn ṣáájú ki wọn to gbàá si Ilé-ẹjọ́ gíga jùlọ. Gbígbàá sí ilé-ẹjọ́ gíga julọ yìí, pẹlu ti John Fabiyi, wáyé nipasẹ Ààrẹ Umaru Musa Yar'Adua ni ọjọ́ kẹfà Oṣu Kẹta ọdún 2009. 

Ni ọdún 2012 Onídàájọ Adekeye sàlàyé pé “kíkọ àwọn ìdájọ kii ṣe fun awọn onidajọ ọ̀lẹ.”  O ti fẹ̀yìntì lati ibùjókòó ilé-ẹjọ́ giga jùlọ ni Oṣù kọkànlá ọdún 2012. Ninu ọrọ kan ti o sọ ni apejọ ile-ẹjọ valedictory, o pe fun atunyẹwo awọn eto ìmúlò ti o dina àwọn obìnrin ti n bẹ nílé ọkọ lati de ipo gíga ti iṣẹ wọn ni ìlú abinibi ọkọ wọn: 
 
“Àwọn ẹ̀dùn ọkàn irú èyí ti pọ̀ jùlọ ní báyìí. Ọ̀pọ̀ obìnrin máa ń yí àyè iṣẹ́ wọn padà sí ìpínlẹ̀ ọkọ wọn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn ìgbéyàwó. Èyí ló ní ìtòótọ́, ó sì fara mọ́ ìlànà ìgbéyàwó pé ọkọ àti ìyàwó yóò di ọ̀kan ṣoṣo. Nínú díẹ̀ lára àwọn àṣà ìbílẹ̀, pàápàá jùlọ lára Yorùbá, ìyàwó kò ní ipò mọ́ nílé bàbá rẹ̀ lẹ́yìn ìgbéyàwó. Nígbà gbogbo tí àyè iṣẹ́ ọ̀gá ba ṣí sílẹ̀ ni ìpínlẹ̀ ọkọ rẹ̀, a máa kọ́ ọ́ ipò náà fún nítorí kó jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ ibẹ̀, wọ́n á sì tún rán án padà sí ìpínlẹ̀ ìbí rẹ̀, lẹ́yìn tí ó ti dé ipò gíga lénu iṣẹ́ náà àti pé ó ti fi ọ̀pọ̀ ọdún sílẹ̀ nínú iṣẹ́ náà.
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
John Afolabi Fabiyi

**John Afolabi Fabiyi**, CON (tí a bí ni ọjọ kẹẹdọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1945) jẹ agbẹjọ́rò olókìkí ọmọ orilẹ-ede Nàìjíríà ati Adájọ́ tẹ́lẹ̀ rí ti Ile-ẹjọ Giga julọ ti Nàìjíríà . Ó jẹ́ Adájọ́ ilé ẹjọ́ kòtẹ́milọ́rùn ní Nàìjíríà tẹ́lẹ̀.   

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé
A bi Adájọ́ Fabiyi ni ọjọ kẹẹdọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1945, ní Ipinle Kogi, Ààrin Árèwá Nainiria . Ni ọdún 1969, o gba oye ìyẹ̀wù kínní ninu ìmọn ofin lati Ile-ẹkọ Fásítì Ahmadu Bello wọn sí pé sórí àleefà  ni ọdún 1970 lẹhìn ti o pari ile-iwe òfin ti Naijiria . 

## Ìrìn àjò òfin
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní Noel Gery & Co, ilè iṣẹ agbejọ́rọ̀ ní ipinle Kano kó tóo dí pé o darapọ̀ mọ adájọ ìpínlẹ̀ Kwara gẹgẹ bi Majisreeti tó si ri àgbéga sípò adájọ ilè ejọ́ gíga ni ìpínlẹ̀ náà. Ni ọdún 1994, wọn gbè e lọ si ipinlẹ Anambra níbití o ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́bí  Alága ti ẹjọ́ ìtakò ìdìbò fún ọdún mẹrin. Ni ọdún 1998, wọn yan an si ààrin awọn ilè ẹjọ́ kò-tẹ́-mi-lọ́rùn ti Naijiria gẹ́gẹ́bí Agbẹjọ́rọ̀ ní ọdún 2006 o si ri ìgbéga si ipo Adájọ́ ti Ile-ẹjọ kò-tẹ́-mi-lọ́rùn ni Ilu Ibadan. Ó ṣíṣe ni ipò yẹn fún ọdún mẹ́ta kí wọ́n tó yàn án sí ààrin ilé ẹjọ́ Gíga Jù Lọ ní Nàìjíríà lọ́dún 2009 gẹ́gẹ́ bí agbẹjọ́rọ̀, ni ọdún yẹn bákannáà ló sì gba àmì ẹ̀yẹ ọlá ti orílẹ̀-èdè náà, Commander of Order of Niger, tí ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà fi fún, Goodluck Ebele Jonathan, Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ló ṣe lọ́ṣọ̀ọ́.  Fabiyi lo se àkóso ìdájọ́ ile-ẹjo to gaju nínú èyí ti wọn yọnda Oloye Bode George ti wọn si da a láre fun ẹ̀sùn jegúdújerá ti Àjọ to n gbógun ti eto oro aje ati ẹ̀sùn-owo fi kan an .  O tun ṣe olórí lori ile-ẹjọ gíga jùlọ ti o fi idi rẹ mulẹ wípé Ayodele Fayose ni gómìnà ti wọn dibò yan ni Ìpínlẹ̀ Èkìtì níbi ìdìbò gomina tó wáyé ní ọjọ kọkànlelógún Oṣu Kàrún, ọdún 2014. 

O fẹyìntì kúrò ni ile-ẹjọ ni ọjọ kẹẹdọ́gbọ̀n oṣù Kọkànlá ọdún 2015 lẹhin ti o ti pe ọjọ-ori ifẹyìntì dandan tin ṣe Aadọrin ọdún. 

## Wo tun

* Akojọ ti àwọn adajọ ti awọn ile ejo kò-tẹ́-mi-lọ́rùn Naijiria

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1945
Abubakar Barde

Alhaji **Abubakar Barde** pronunciation ⓘ (ọdún 1938 - ọjọ kẹtàdinlogun oṣù kẹfà ọdún 2002) jẹ Gómìnà Ipinle Gongola ni Naijiria láàrin oṣù kẹwàá ọdún 1979 si osu kẹsán ọdún 1983 lásìkò Ominira Naijiria Keji . 

Ilu Mumuye ni Barde to wá.  wọn dibo fun un gẹgẹbi gómìnà labẹ ẹgbẹ òṣèlúGreat Nigeria Peoples Party (GNPP), ti o wà ni ori ipo náà látí ọdún 1979 si Oṣu Kẹsán ọdún 1983.  O ri ìfàsẹyin láti ara ipinlẹ ti wọn pin ṣugbọn kìgbìyànjú rẹ ko ṣe to ati mu ipoò aáà ara. Ọpọlọpọ awọn iṣẹ aàkànṣe iípasẹ pọba iṣaaju ti kris ikọ̀ilẹ.  O ṣe iìfilọ́lẹ̀ fẹ aàkànṣe an lati da Gongola Television Corporation (bayi ni Adamawa Television Corporation) ni 1ọdún 982, ṣugbọn ewọn pati igbati ologun gba aijọba i Oṣu kejila ọdun 1983. 

Ni ìjọba ibilẹ Wukari, o yán olori egbe Tiv kan gẹgẹbi alága, nítorí pe awon ara Jukun ko tilẹ yin.  Awọn ènìyàn Jukun ti dibo fun egbe Nigeria Peoples Party  Ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1982ún le-igbimọ Asofin Gongola gbiyanju ìyànjú ṣeyọri lati yọ Barde kuro lori ẹsun 9-poin mẹsan iwa ibaje nla.  Ni ọdun 1983ún arde fi ipo silẹ, o fi agbara ipò náà lẹ akeji rẹ Wilberforce Juta .  Bi awọn idibo 1983 ti n sunmọ, Barde fi GNPP silẹ fun NPP, ṣugbọn ko tun wọn yan. 

Leyin ti General Mohammadu Buhari gba ijoba ni ojo kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kejìlá ọdún 1983, wọn mu Barde ti won si fi ẹ̀wọ̀n.  Lẹ́yìn náà, ìgbìmọ̀ ìbílẹ̀ Mumuye ní ìjọba ìbílẹ̀ Yorro ní ìpínlẹ̀ Taraba fún Barde ní oyè olóyè ti Dabang Yorro.  Barde ku ni Oṣu Keje, Ọdun 2002. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2002
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1938
Muthoni Gitata

**Muthoni Gitata** jẹ onísègùn oni ìtọ́jú eyín ará orílè-èdè Kenya àti onísègùn eyín obìnrin àkọ́kọ́ ní ilé  adúláwò Áfíríkà àti oníṣẹ́ abẹ fún ẹnu.
## Ẹkọ
Muthoni losi ilé ìwé alakọbẹrẹ Thogoto lẹhinna o darapọ mọ Ilé-ìwé gíga àwọn ọmọbirin nìkan ti wón pé ní Kikuyu.  O darapọ gẹ́gẹ́bíi ọmọ ilé-ìwé gíga tí ìlú Annhurst College ni ọdún 1976, ti o sí  kọ ẹkọ nípa  ìmò ẹ̀yà ará, o si kọ ẹkọ gbà ìwé ẹ̀rí nípa itọju àìsàn ajakale tí wọ́n  pé ní  Virology ni Ile-ẹkọ gíga Temple . Lẹhinna o kàwé gbà oye dókítà nípa iṣẹ abẹ ehín láti Ilé-ìwé tin ṣe ìtọ́jú ẹyin ni ọdún 1973 ni ile ẹ̀kọ́  gíga  Yunifásítì Meharry Medical College.

## Iṣẹ-ṣiṣe
O bẹrẹ iṣẹ akọkọ rẹ ni eka ìtọ́jú ehin ni ile-iwosan ti Kenyatta National Hospital ni Orilẹ-ede Kenya. Muthoni tun ṣeidasile Gitata Gentle Family Dentistry Ltd silẹ, èyítí o tún n ṣiṣẹ ni orílè-èdè Nairobi.

## Ìgbésí ayé ará ẹni
Gitata bi ọmọ mẹta (3) ti o sì tọ́jú awọn ọmọde márùn-ún mìíràn dàgbà. Ọkan nínú awọn ọmọbirin rẹ ni a ń pè ni Wangeci Gitata Kiriga.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ahmadu Ribadu

**Ahmadu Ribadu** OON MBE (ọdún 1925 – oṣù kàrún ọdún 2003) jẹ olóṣèlú ati aṣojú òṣèlú ibaṣepọ Naijiria. Ni àkókò ominira akọkọ Orile-ede Naijiria, o sójú agbègbè Adamawa East ni Ile-igbimọ Aṣòfin àpapọ̀ láti ọdún 1959 si ọdún 1966 o si di ipo minisita ti Ìpínlẹ̀ mu ni Federal Ministry of Development Economic. Òun ni bàbá olóṣèlú Nuhu Ribadu .

Ribadu bẹrẹ iṣẹ́ rẹ̀ gẹgẹbi olùkọ ní ọdún 1943 ni Ilé-ìwé alakọbẹrẹ Yola. O lo bi ọdun mẹwa láti máa fí kọ àwọn ọmọ ilè ìwé nígbà ti o di ni ọdun 1958, wọn yán gẹgẹbi Alàkóso Àwọn ilé-ìwé fún Aláṣẹ Ìlú àbínibí Adamawa.   Wọ́n yàn án sí Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àpapọ̀ ní ọdún 1959 lábẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin Àríwá (NPC), tó ń ṣojú ẹkùn ìpínlẹ̀ ìhà ìlà oòrùn Adamawa. Ni ọdun 1965, lẹhin iku Mahmud Ribadu, ẹlẹgbẹ rẹ timọtimọ ati ọmọ ẹgbẹ NPC, Prime Minister Tafawa Balewa pàarọ̀ minisita rẹ o si yan Ribadu gẹgẹbi Mínísítà ìjọba àpapọ fún ìpìlẹ ati ìdàgbàsóke ètò orò ajéni ipo naa titi di Oṣu Kini ọdun 1966, nigbati ígbàtí de lẹ-ède raómìnira àkọkọ wasiiòpin ifipa gba ìjọba láti ọdọ àwọn ológun .   

Lakoko ìṣàkóso ológun ti Brigadier Mohammed Jega, Ribadu jẹ kọmísánnà fún ètò ìnáwó àti eto-ọrọ ajé ni Ipinle Gongola tuntun ti o ṣẹṣẹ múlẹ (1976 – 1979).  Ni ọdún 1979 ko yege láti dije dupò Gómìnà ìpínlẹ̀ Gongola labẹ ẹgbẹ òṣèlú National Party of Nigeria (NPN), o si ri ìjákulẹ̀ fun Abubakar Barde ti egbe òṣèlú Great Nigeria People's Party (GNPP).   Lẹ́yìn ifipa gbà ìjọba ọdún 1983, ó sìn gẹ́gẹ́ bí aṣojú Nàìjíríà sí Niger àti Burkina Faso lábẹ́ ìjọba ológun ti Gbogbogbò Muhammadu Buhari (ọdún 1984–1985). 

Ribadu di oyè ibile Dan Galadima ti Adamawa mu, o si je omo egbe Emirate Adamawa titi aye.  

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2003
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1925
Vincent Eze Ogbulafor

**Vincent Eze Ogbulafor** (tí a bí ni ọjọ kẹrinlélógún oṣù kàrún ọdún 1949  – Ti oku ni ọjọ kẹfà oṣù kẹwa ọdún 2022) jẹ olóṣèlú ọmọ Nàìjíríà.

O jẹ alága tẹlẹ ti People's Democratic Party . Ṣáájú ipo yii, o jẹ Akọ̀wé Orílẹ-èdè ti ẹgbẹ naa.  O fi ipo rẹ silẹ gẹgẹ bi alaga lẹhìn ti wọn fi ẹsun kan nípa aibikita owo nígbà ti o wà lóri ipò minisita. 

O jẹ ọmọ ọba Olokoro, Umuahia South, ìjọba ìbílẹ̀ ipinle Abia . 

Ogbulafor kú ni ọjọ kẹfà Oṣu Kẹwa Ọdun 2022, ni ẹni ọdun 73. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2022
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1949
Wilberforce Juta

**Wilberforce Juta** (ọjọ kẹta oṣù kàrún ọdún 1944   – ọjọ kẹẹ́dogun oṣù kẹjọ ọdún 2020) jẹ olóṣèlú ọmọ orílẹ-èdè Nàìjíríà to jẹ gómìnà ipinle Gongola tí Naijiria ni odun 1983 lakooko Olominira Keji Naijiria, wọn sí padà yán gẹgẹbi Kọmísánnà gíga Nàìjíríà si Zimbabwe .

## Ìpìlẹ̀
Juta jẹ ọmọ Njanyi nipasẹ ìpilẹ̀ṣẹ̀ rẹ lati Ipinle Adamawa, apakan tẹ́lẹ̀ ti Ìpínlè Gongola. O gbá oyè ilé-ìwé gíga lati Ile-ẹkọ giga Concordia, Morehead, Minnesota ni Oṣu Kini ọdún 1970, lẹhinna o tún kẹkọ gboyè ìyèwù Kejì nínú ẹkọ èdè gẹẹsi  ni University of Iowa . 

## Olominira keji ati ijọba ologun ti o tẹle
Wọn dibò yán Juta gẹgẹbi igbakeji gomina ipinle Gongola labẹ ẹgbẹ́ òṣèlú Great Nigeria Peoples Party (GNPP) lọdun 1979. Nigba ti Gómìnà Abubakar Barde fipo silẹ ni kùtùkùtù ọdún 1983, Juta ni wọn yán gẹ́gẹ́bí Gómìnà.  Ni Oṣù Kinni ọdun 1983, àjàkálẹ̀ àrùn kán bẹ́sílẹ̀ ni ìpínlẹ̀ náà. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìpinnu ìtọ́jú pẹ̀lú abẹrẹ àjẹsára tó lágbára wà, Juta ròyìn pé nígbà tó fi máa di oṣù kàrún ọdún 1983, ó lé ní ẹẹgbẹ̀run lọnà aadọrin (70,000) màlúù ti kú.  Juta kuro ni ọfiisi ni Oṣu Kẹwa Ọdun 1983, nígbàtí Bamanga Tukur rọpo rẹ, ẹnití o ti dibò yan lori pẹpẹ National Party of Nigeria . 

Ni ọjọ kọkànlélọ́gbọ̀n Oṣu kejìlá ọdún 1983, General Muhammadu Buhari gba agbára nibi ifipa gbà ìjọba ologun . Ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹrin ọdún 1985, wọn rán Juta ni ẹ̀wọ̀n ọdún mọ́kànlélógún látọ̀dọ̀ ilé ẹjọ́ kan tí a gbé kalẹ̀ láti dájọ́ àwọn gomina tẹlẹ ri tí wọ́n fi ẹ̀sùn ìwà ìbàjẹ́ àti ìlòkulò agbára lọ̀.  Lẹyìn ìgbà yáà nẹn idajọ naa dinkuáà  ínkù marun pẹlárùn nraú ìtanràn.Ni Oṣu Keje Ọdún 1986, wọn kọ fún lati di ọfiisi kankan mu tití láíláí gbogbo ènìyàn dúró. Ni àkókò kànnà, ìdájọ rẹ ti dinku si ọdún mẹta. 

## Orilẹ-ede olominira kẹrin
Juta jẹ ọkan lára àwọn Olùdásílẹ̀ ẹgbẹ òṣèlú People's Democratic Party ni ipinle Adamawa ni ọdún 1998. Ẹgbẹ́ òṣèlú PDP jáwé olúborí nínú idibo ipinle ati ti orile-ede ni 1999.  Ààrẹ Olusegun Obasanjo fi i jẹ Kọmísánnà gíga sí Zimbabwe . Juta ṣabẹwo si àwọn oko ti o ni ikọlu ni Oṣu Kẹjọ ọdun 2001, ni kété lẹhìn ti a ti tu awọn àgbẹ funfun mọkànlelógún silẹ lati tubu. O rọ Zimbabwe lati yanju awọn iṣoro rẹ ni anfani gbogbo awọn eniyan rẹ laibikita ẹya.  Bibẹẹkọ, Ambassador Juta ṣọ lati fọ aawọ òṣèlú ati eto-ọrọ aje ti Zimbabwe ti n rọ. 

Gẹgẹbi alaga ti Middlen Belt Forum, ni Oṣu kọkànlá ọdún 2009, Juta pe fun Federalism otitọ, pẹlu gbogbo ipinlẹ ti o gba iṣakoso lapapọ ti awọn orisun rẹ ati san owo-ori 75% si aarin. O sọ pe iyẹn yoo rii daju pe gbogbo ipinlẹ ni idagbasoke awọn ohun elo wọn ni imunadoko ati igbelaruge idije ilera, ti o yori si ilọsiwaju fun gbogbo eniyan. 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1944
Abon language

**Abon** (Abõ) jẹ́ èdè Àwọn ará Tivoid ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## Fonọ́lọ́jì

### Àtẹ Àwọn Kọ́ńsónántì tí a fágùn-ùn

### Àtẹ Fáwẹ́lì Èdè Abon

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Fún Àkàsíwájú
* Ekpenyong, Moses & Udoinyang, Mfon & Urua, Eno-Abasi. (2009). A Robust Language Processor for African Tone Language Systems. Georgian Electronic Scientific Journal: Computer Science and Telecommunications. 623.
Abua language

**Abua** (Abuan) jẹ́ èdè tí àwọn ará ilé Ìpínlẹ̀ Delta ń sọ  ní  orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Apá àárín Delta ni àwọn Olùsọ èdè yìí wá. 

## Ìlànà Kíkọ

## Fonọ́lọ́jì

### Kọ́ńsónántì

### Fáwẹ́lì

### Ìró Ohùn
Èdè Abua ni iro ohùn mẹ́ta.  /˦/ jẹ́ ohùn òkè , /˨/ jẹ́ ohùn Ìsàlẹ̀, àti /↓˦/ jẹ́ ohùn àárín .

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Fún Àkàsíwájú
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## External links
* Listen to a sample of Abua from Global Recordings Network
Èdè Abureni

**Abureni** jẹ́ èdè Àwọn Ijoid tí ó wọ́pọ̀ ni apá àárín Delta ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Moyosore Ogunlewe

**Moyosore Ogunlewe** jẹ́ olóṣèlú àti agbẹjọ́rò ọmọ Nàìjíríà   tó jẹ́ alága ìjọba ìbílẹ̀ Kosofe lọwọ lọwọ.  

## Ẹkọ
Moyosore ni Bsc ni Ìsàkóso Ìṣòwò láti Ile-ẹkọ Fásítì ko ati Iwe ẹrí iyẹwu akọkọ nipa olati Ile-ẹkọ giga ti Buckingham . 

## Idile
Moyosore jẹ ọmọ Adeseye Ogunlewe, ti o jẹ Minisita fun Iṣẹ nígbà kàn ri. 

## Ìrìn àjò Òṣèlú
Moyosore díje fún ìdìbò ile igbimo asofin ipinle Eko lọdun 2015 ati 2019 labẹ ẹgbẹ òṣèlú  People Democratic Party (PDP) ni agbegbe Kosofe 1.  O pàdánù ìdìbò ọdún 2015 si Bayo Osinowo o si pàdánù ìdìbò ọdún 2019 fun Sanni Okanlawon.   O darapọ mo ẹgbẹ APC lodun 2019  O dije du ipo alaga ipinlẹ Eko fun ijoba ibile Kosofe labẹ ẹgbẹ òṣèlú APC  o si jawe olúborí gẹgẹbi Alaga Alase ijoba ibile Kosofe 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Seye Ogunlewe

**Adeseye** " **Seye** " **Akinola Ogunlewe** (ti a bí ni ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹjọ ọdún 1991) jẹ ọmọ orilẹ-ède Nàìjíríà ti o n sáré pẹlú ẹsẹ ti o ṣe àmọ̀ja nínú ìdíje ọgọrùn kàn mità 100 meters .  Ó jẹ́ ẹni tí ó kẹ́yìn nínú 100 m àti 4 × 100 m ní  Gbogbo-Ere Áfíríkà ti ọdún 2015 . O gbè gbá oróke nínú ìdíje 100 m tí Nàìjíríà ni ọdun 2015 ati 2016.  

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé ati ẹkọ
A bíi ní ọgbọ̀njọ́ oṣù kẹjọ ọdún 1991 ní Eko, ó jẹ́ àbíkẹ́yìn  Adeseye àti Kemi Ogunlewe.   Ó lọ sí Ilé-ìwé Atlantic Hall, Epe. Ní àkọkọ ó bẹ̀rẹ̀ bọọlu gbígbà sùgbọ́n olùkọ rẹ̀ gbà níyànjú láti máa sáré. O lọ si Ireland ní ọdún 2008 ó sì gbègbá orókè níbi ìdíje Àwọn Ilé-ìwé Irish ni ọdún 2009 ati 2010.  Ireland ati Nàìjíríà wa nínú ìdíje láti mú kí ó sójú wọn nínú Àwọn ìdíje Junior World ni 2010 . Ó  padà pàdánù àwọn Championships. Ó jẹ́ ọmọ Ilé-ìwé gíga ti Òfin àti Òṣèlú ti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Essex . &#x5B; ** &#x5D;

## Iṣẹ́-ṣíṣe
Ó gbé ipò kejì ni 60 m ní Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga Ìlú Gẹ̀ẹ́sì &amp;amp; Ìdárayá Àwọn Ilé-ìwé gíga ( BUCS ) Àwọn aṣáájú inú ní ọdún 2011 lẹhin Sven Knipphals .  Ó wà ní ipò kejì tí ó parí ní ọdún 2012 ati 2013  ṣugbọn nikẹhin o jáwé olúborí ni ọdún 2014. Ó tún jẹ́ aṣáájú 2013 BUCS ni 100 m. Ni ọdún 2014, kò ṣe àṣeyọrí láti dáàbòbo àkọlé rẹ̀ bí ó ti ṣe ipò kejì lẹyìn Adam Gemili . 

Ogunlewe ṣe aṣojú orílẹ̀-èdè rẹ̀ ní Àwọn eré Àgbáyé ní ọdún 2014, tí ó sáré ní 200 m.  Ó parí sí ipò kẹrin 4th nínú eré náà kò sì ní ìlọsíwájú sí ìpele ìparí.  Ó sá eré ìdákọ̀ró fún Nàìjíríà nínú ìdíje 4 × 100 m ní àṣekágbá ní 2015 Brazzaville African Games . Ẹgbẹ náà ṣe ipò kejì sùgbọ́n wọ́n padà já wọ́n fún ìyípadà àsìṣe ọpa.  O tun de opin ni 100 m eleniyan kan.

Ni Ìdíje awọn olúborí Nàìjíríà ní ọdún 2016, ó ṣaṣeyọri láti dáàbòbo àkọlé orílẹ-èdè rẹ̀. Ó gba 100 m ní ti eré aladasa  tí ó dára jùlọ ti 10.12 s niwaju Divine Oduduru àti Ogho-oghene Egwero, fún ìdí èyí ó yege fún Àwọn eré Olympic Rio.  Lẹhin eré olúborí naa, o lo èrọ ibanisọrọ awujọ lati fi ẹ̀dùn ọkàn hàn nípa àìtó àtìlẹ́yìn ti kò tó ti awọn elere ìdárayá nipasẹ awọn àjọ Nàìjíríà.  Ní ọdún 2019, ó ní ìlọsíwájú ní àkókò tí ó dára jùlọ nípa níní ìgbàsílẹ̀ ti ara ẹni tuntun tí 10.11. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1991
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Afo language

**Èdè Eloyi**, tàbí **Afu** (Afo) tàbí **Ajiri**,  jẹ́ èdè tí àwọn ará ilé Plateau ń sọ. Èdè yìí jẹ́ èdè tí àwọn ará Ìlú Eloyi ni Agatu àti Otukpo ni Ìpínlẹ̀ Benue àti  Nassarawa ní Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà ń sọ.

## Ìsòrí
Armstrong ní Ọdún (1955, 1983) Pín Ede Eloyi tàbí Afo sí ìsòrí, ó pín sí abẹ́ Èdè Idomo, ṣùgbọ́n ìdánimọ̀ rẹ̀ yàtọ̀ èyí tí Armstrong padà ṣàfihàn iyèméjì. àwọn ìgbìmò mìíràn pin sì abẹ́ Èdè Plateau. Àti pé Blench (2008) pin sábẹ́ ìsòrí mìíràn tí ó wà lábé Èdè ní Ìpínlẹ̀ Plateau .
Blench (2007) roò pé Eloyi jẹ́ onírúurú Èdè Plateau àmọ́ tí ó ní ipa Idomo èyí ó yẹ̀ kó jẹ́ ìdàkejì.

## Fonọ́lọ́jì
### Kọ́ńsónántì

*

### Fáwẹ́lì

* 

## Àwọn Àkọsílẹ̀

## Àwọn Ìtọ́kasí
* 
* 

## External links
*ComparaLex, database with Eloyi word list
Eastern Acipa language

**Èdè Ìlà -oòrùn Acipa** (tí wọ́n mọ̀ sí Zubazuba tàbí **Səgəmuk**) jẹ́ èdè Àwọn ará  Kainji ni Ìpínlẹ̀ Kainji ni Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà. Yàtò díè wà ní àárín Achipa tí wọ́n ń sọ agbègbè  ìwọ̀-oòrùn ṣùgbọ́n ará ìlú kan ní àwọn olú ìlú náà. Ní ọdún 1993, àkọsílẹ̀ wà pé àwọn èèyàn Ẹgbẹ̀rún Márùn-ún ni àwọn Olùsọ èdè yìí. Àwọn tí wọ́n ń sọ èdè yìí ń pè èdè náà ni Tusəgəmuku.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ajawa language

**Ede Ajawa** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè Afro àti Asia tí ó ti parun tí wọ́n ń sọ ní Ìpínlẹ̀ Bauchi ní Orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Èdè Ajawa jẹ́ òun ìgbàgbé láàrín ọdún 1920 sì ọdún 1940 látàri pé àwọn Olùsọ èdè náà  bẹ̀rẹ̀ sí sọ èdè Haúsá.

## Àwọn Àkọsílẹ̀

## External links
*OLAC resources in and about the Ajawa language
Àwọn èdè Angas

## Àwọn Èdè
Èdè Angas ni :

; Angas

* Ngasic: Ngas (Angas), Belnəng; ?Miler

* Mwaghavulic: Mwaghavul, Mupun (Mapun), Takas (Toos); Cakfem-Mushere

* Miship (Chip)

* Pan cluster

** Chakato; Jorto (spurious)

** Jipal, Mernyang (Mirriam), Kwagallak, Kofyar (Doemak), Bwol, Goram, Jibyal

* Nteng

* Tel (Tɛɛl, Montol)

* Talic: Tal, Pyapun, Koenoem

* Goemaic: Goemai

* Yiwom (Ywom, Gerka)

Àkíyèsí wá pé nínú àwọn orúkọ èdè yìí, Àkọtọ́ wá fún *[[oe]]* tí ó dúró fún mid central vowel **ə**, èyí tó jẹ́ pé lọ́dọ̀ àwọn onísìn ni Alàgbà E. Sirlingerni agbègbè Shendam ni ọdún  1930 ni wọ́n ṣe Àkọtọ́ bẹẹ̀.

Èdè Angas yàtọ̀ sí àwọn èdè  tí ó wà ní ìwọ̀ oòrùn Chad nítorí kò ní Ẹ̀ka èdè tàbí mofọ́lọ́jì tí ó nira.

Onírúurú ni Ede Ywom Ywom jẹ́.

## Fonọ́lọ́jì
Àwọn àbùdá fonọ́lọ́jì tí ó  jọ mọ Èdè Chad ni àwọn ohun wọ̀nyí:

* Palatalised consonants

* Implosive consonants ɓ, ɗ

* àwọn Fáwẹ́lì  i, ɨ, u, ɛ, ɔ, a

* ìró ohun mẹ́ta

## Orúkọ àti àwọn Àgbègbè
Ní ìsàlẹ̀ ni àtòpò àwọn Orúkọ Èdè Angas, eye àti àgbègbè tí a ti lè bá wọn pàdé gẹ́gẹ́ bí Blench (2019) tí sọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí

right|thumb|200x200px|Awọn eniyan akọkọ ti o sọ Chadic ni Nigeria

Ẹ̀ka:Àwọn èdè Nàìjíríà
Èdè Amo

**Map** (*Timap*),  tàbí Amo jẹ́ ọ̀kan lára onírúurú Èdè Kainji tí ó wà ní orílè èdè Nàìjíríà.

## Fonọ́lọ́jì

### Kọ́ńsónántì
Àwọn ìró Kọ́ńsónántì ni ó wà nínú àte tí ó wà lábẹ́ èyí.

### Fáwẹ́lì

## Àwọn Ìtọ́kasí
Awori

**Awori** jẹ́ orúkọ Ìdílé, lára àwọn tí orúkọ ìdílé wọn jẹ Àwórì ni àwọn wọ̀nyí :
*W.W.W. Awori (1925–1978), àgbà nínú isẹ́ ìròyìn, Asọ̀fin, oníjà Òmìnira láti ìlú Keny.
*Aggrey Awori (1939–2021), Omínọ̀ nípa ọ̀rọ̀ ajé àti Òṣèlú orílẹ̀ èdè Uganda.
* Grace Awori, àbúrò sí Aggrey àti Moody, ìyá fún Susan àti Judi Wakhungu.
*Jeremy Awori (tí wọ́n bí ní ọdún 1971), jẹ́ oníṣòwò ìlú Kenya 

*Maria Awori (tí wọ́n bí ní ọdún  1984), jẹ́ Olùwẹ̀ láti  ìlú  Kenya.
*Moody Awori (tí ọjọ́ ìbí rẹ̀ jẹ́  ọdún 1927), òṣèlú láti ìlú Kenya 
*Wyllis Awori (tí wọ́n bí ní ọdún 2004), eléré rugby 
U21 láti ìlú Kenya 

## E tún lè wo
*Ẹ̀yà Awori, àwọn ẹ̀yà kan nílé Yorùbá
Violet Naanyu

**Violet Naanyu** jẹ ọmọ orílè-èdè Kenya, o jẹ òníìmò sayensi nípa ibasepo, òní ìmò iṣẹgun òyìnbó nípa ìgbàlódé, òní ìmò àgbáyé nípa bioethics expert àti Fellow ní African Academy of Sciences.
## Ìgbésí àyè ibẹrẹ àti ẹ̀kọ́
Violet ní wọ́n to dàgbà ní àgbègbè Kajiado, ni ìlù Maasai ni orílè-èdè Kenya.O ni ọkọ tí o sì bi ọmọ mẹfa. O ní ìwé ẹ̀rí degree ní ẹka ètò nípa Anthropology from Moi University, Kenya. She then completed a Masters degree in Medical Anthropology ni ilé ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì University of Amsterdam. She went on to complete both a Masters degree and a PhD in Sociology from Indiana University, Bloomington. She also pursued post -graduate training in Global Bioethics from the Universidad Anahuac, ni orílè-èdè Mexico.

## Ìṣe
O ṣiṣẹ gẹgẹbi amungbalegbe fún àwọn ọjọgbọn ní ilé ìwé gíga Yunifásítì Moi ni eka ètò ẹ̀kọ́ nípa ọ̀rọ̀ ajé àti ìmò ti o fara pé sayensi, ti o sí tún jé ọ̀gá àgbà ni ilé ìwé gíga Yunifásítì Aga Khan, ni orílè-èdè Nairobi. O jẹ olùdarí àti oludasile tí AMPATH Qualitative Research Core o sí tún jé ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ Bioethics Society ti orílè-èdè Kenya, Africa Ethics Working Group (AEWG) àti ẹgbẹ National Science and Ethics Committee at NACOSTI, Kenya. 

## Awọn àmì ẹyẹ
Ni Oṣu  Kẹta ọdún 2025, wọn diboyan gẹ́gẹ́bíi Fellow of the African Academy of Sciences ti o sí wá lára àwọn ènìyàn mẹ́rìndínlógún ti wón dan tó ni àgbáyé láti dára po mọ àwùjọ World Health Organisation (WHO) gẹ́gẹ́bíi olubadamoran pàtàkì lórí ọ̀rọ̀ ìṣàkóso àwùjọ náà  lórí ìhùwàsí nípa ìmò sayensi fún ìwòsàn tí o pé ye.

## Itọkasi
John Luk Jok

**John Luk Jok** (c. 1952 – 2 June 2020) je oloselu ara South Sudan .

O lo si ile ekọ giga  ti University of Khartoum lati odun 1974 si 1977, nibiti o ti gba oye ofin. Lẹhinna o pari ile-iwe ti London School of Economics ni ọdun 1983.

Jok ṣiṣẹ gẹgẹbi minisita ti idajọ lati Ojo kewa, Osu Keje ni odun 2011 titi di Ojọ kejila Oṣu Kẹta 2020,  nigbati o jẹ minisita ti awọn ọran ila-oorun Afirika. 

Jok ku ni ile rẹ ni Juba ni ọjọ 2 Oṣu Karun ọdun 2020, ni ẹni ọdun 68 lati pase COVID-19 . 

## Igbesi aye
Won bi Jok ni odun 1952 in Akobo, Jonglei. O kawe ni University of Khartoum ati ni London School of Economics and Political Science (1974 – 1983), nibiti o ti gba Apon ninu imo ofin ti o si tun ni Masters ninu Iṣowo .

O je omo egbe  ti Sudan People's Liberation Movement (SPLM). Ni 1983, Won yan gege bi Igbakeji Agbẹnusọ ti SPLM/A ni UK o si di ipo naa mu titi di igba ti o darapọ mọ Riek Machar ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1991. Lẹhinna, ni ọdun 1995, o yapa kuro lodo lati Machar o si darapọ mọ ẹgbẹ William Nyuon .

Lẹhinna o pada si egbe oselu SPLM/A ati pe o jẹ ọkan ninu awọn oludamoran fun John Garang lakoko awọn idunadura Naivasha Adehun (CPA). Leyin  Adehun Alaafia Okeerẹ, o jẹ minisita ti ọdọ ati ere idaraya (2005-2008) ati minisita ti epo, agbara ati iwakusa (2008-2010).

Ninu idibo 2010, ko le bori ni ilu Akobo West . Bi o tile je wipe ko gba ijoko ni ile igbimọ aṣofin, Aare Salva Kiir Mayardit yàn gege bi Minisita fun Idajọ . O wa ni ipo yii titi di Oṣu Keje ọdun 2013, nigbati Aare tu ijọba naa ka.

Gẹgẹbi minisita ti idajọ, o ko ipa pataki ninu kikọ iwe ofin ti South Sudan, eyiti o da agbara si ọwọ aarẹ. Lẹ́yìn tí ogun abẹ́lé bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 2013, wọ́n fi í sẹ́wọ̀n, wọ́n sì fẹ̀sùn kàn án pẹ̀lú àwọn mẹ́sàn-án mìíràn pé wọ́n fẹ́ fi ipa gba orílẹ̀-èdè náà.

Won pada dekun esùn náà, lẹ́yìn náà, wọ́n sì rán Jok lọ sí ìgbèkùn ní orile ede Kẹ́ńyà . Ni atẹle adehun alafia pẹlu ijọba, o jẹ Minisita fun eto irinna  ati lẹhinna Minisita fun Ọran ti Ila-oorun Afirika ni Ijọba isọdọtun ti Orilẹ-ede ni Oṣu Kẹta ọdun 2020, Ijọba Iyika ti Isọdọtun ti Isokan Orilẹ-ede (RTGoNU).

## Iku
Jok jade laye ni ile rẹ ni Juba, ni Oṣu Keje ọjọ 2, Ọdun 2020 ni ọdun 68. Ọmọ arakunrin arakunrin rẹ Deng Bol, sọ fun ile ise Redio Tamazuj pe John Luk ku ni ile lẹhin ikọlu ọkan . “Luku tun ti n ṣaisan lati ara riru ẹjẹ giga ati ibà. ni ọjọ Tuesday ni nkan bi aago mẹta owurọ, ni ifunpa re ga.

## Tun Wo

* SPLM
* SPLA

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
Firoze Manji

**Firoze Madatally Manji** (born 1950) jẹ ajafitafita fún ètò ọmọ ènìyàn ti o sí jẹ ọmọ orílè-èdè Kenya.
O gbà àmì ẹyẹ Nicolás Cristóbal Guillén Batista ni ọdún 2021  fún aṣeyọri ayérayé láti ọwọ àwùjọ Caribbean Philosophical Association.

## Ibẹrẹ
Firoze Manji ni wọ́n bí ní ìlú Kenya, sì ìdílé ọmọ orílè-èdè Kenya's ti wón pé ní "Biscuit Baron" Madatally Manji ti ìyàwó rè síń jẹ Fatima. After obtaining a dentistry degree from the University of Newcastle upon Tyne, o bẹrẹ Ìrìnàjò rè gẹ́gẹ́bíi òní ìmò iṣẹgun òyìnbó nípa itọ́jú ẹyin gẹ́gẹ́bíi olùtọ́jú ẹyin àwọn ẹlẹ́wọ̀n àti ṣe iṣẹ́ ní ranpe gẹ́gẹ́bíi olubadamoran fún ìwọlé wode ní ilé ìṣe Hammersmith Law Centre, ní ìlú London. O gbà ìwé ẹ̀rí MSc nípa ìtọ́jú eyín fún gbogbo láti ilé ìwé gíga Yunifásítì Lọndọnu London Hospital Medical College, àti ìwé ẹ̀rí PhD nípa iṣẹgun òyìnbó nílé ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì Lọndọnu bákan náà.

## Itọkasi
Èdè Adim tàbí Gwune

**Èdè Gwune **,  tí wọ́n ń pè ní  ***Agwagwune***, jẹ́ èdè tí wọ́n ń sọ ní àwọn ìgbèríko Cross river ni Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà tí wọ́n ń sọ láàrin àwọn Ẹ̀yà Akunakuna. Ó sì jẹ́ Ẹ̀ka èdè tí ó ń oríṣiríṣi orúkọ tí wọ́n ń pè bí I; Abayongo, Abini, Dim (Adim), Orum, Erei, Etono.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Èdè Ankwei

**Èdè Jibyal** (tí wọ́n tún máa ń pè ní ANKWEY nígbà kan, jẹ́ orúkọ fún èdè àwọn Ará Goemai  ni ìwọ̀ oòrùn Chad ní Ìpínlẹ̀ Plateau ni Nàìjíríà. Roger Blench ni ọdún 2017 ni ó sọ èyí.
Èdè Anyima

** Èdè Nyima **, ní wón pè ní  Lenyima, wón sì ń pè àwọn èèyàn ìlú naaa ni Anyima, ó jẹ́  èdè Àwọn ará ìpínlẹ̀ cross river ni Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Evika Siliņa

thumb|Evika Siliņa
**** je olori orile-ede.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1975
Èdè Arum

**Alumu** jẹ́  èdè kan ni ìpínlẹ̀ Plateau ti ẹgbẹ̀rún Méje èèyàn ń sọ ní Nassarawa ni Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà. 
## Ẹ̀ka Èdè
Oríṣi Ẹ̀ka èdè méjì Alomoh àti Tesu, yàtò nípa ìlo èdè. àlàyé lórí Alomoh àti  Tesu ni Blench (2004) tí kọ kalẹ.

**Alomoh** (tàbí **Arum**), ní ẹgbẹ̀rún mẹ́rin èèyàn ti o ń sọ èdè náà, wọ́n sì ń sọ ní àwọn Àgbègbè bí Anji-Mara  (ni ibi yìí pàtó) Tsavoh, Tapha,Tumara, Chugbu, Shu'a (Gbira),Chini.

**Tesu** (Təsu) (Hausa: Chessu), sì ni ẹgbẹ̀rún méjì ènìyàn tí ó ń sọ  èdè náà, wọ́n sì ń sọ ọ́ ní àwọn ìlú bíi Chessu Sarki àti Chessu Madaki, tí ó jẹ́ pé kìlómítà kan ló làwọn laarin sì títí Wamba -Fadan Karshi.

Akpondoh fẹ́ ni ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn èdè bí Babur, Nisam àti Nigbo) yàtọ̀ sí  moribund àti pé  o fé yàtọ̀ sí àwọn eka èdè mìíràn látàrí pé èdè náà o dán mọ́rán.

=Fonọ́lọ́jì==

Kò ì dájú pé kí a fi imú pé irọ́ Fáwẹ́lì wá ní èdè.

## Àwọn Ìtọ́kasí


]
Wandera Ogana

**Wandera Ogana** jẹ alámòdájú Ìsirò  ti Ilú Kenya kan, ọmọ ẹgbẹ́ ti Ẹgbẹ Iṣiro Iṣiro Afirika ati ẹlẹgbé kan ti Ile-ẹkọ giga ti Orilẹ-ede Kenya ti Awọn sáyẹnsì .

## Ìbéèrè Ìgbésí ayé àti Èkó
Wandera ni a bí ní Mukhobola, Busia, Kenya ni May, 1949.  Ó gba ẹ̀kọ́ alákoberẹ̀ rẹ ni Ilé-ìwé alákoberẹ̀ ni Miwani laarin 1952 ati 1966. O lọ si Nyang'ori Secondary School ati Kakamega High School fun eto ẹkọ ile-iwe girama laarin 1960-1966. Ni ọdun 1970, O gba oyè àkókò rẹ ni Iṣiro lati Ile-ẹkọ giga ti Ila-oorun Afirika, Ile-ẹkọ giga Yunifasiti ti Nairobi ., Ni 1973 ati 1975, o gba Msc ati PhD ni Iṣiro ati lo mathematiki lati Stanford University, California .  

## Isẹ́
Wandera bèrè iṣẹ́ rẹ gẹ́gẹ́bi ọlùkó mathimatiki ni Ilé-ìwé Secondary Maseno nibiti o ti ṣiṣẹ fun ọdún kan. Ni ọdun 1977, o gba ẹlẹgbẹ Iwadii oye dókítà ni ile-iṣẹ Ìwádìí NASA Ames Moffett aaye, California. O padà sí Kenya níbití ó ti di ọlùkóni ni University of Nairobi . Ni 1986, o ni ìgbéga si olukọni agba, ọjọgbọn ẹlẹgbẹ ni 1987 o si di òjògbón ni 1991. Laarin 1983-1982, o jẹ alaga ti ẹka ti mathematiki ati laarin 1995-2000, o jẹ Ọlùkó Ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ Dean ni University of Nairobi, Kenya. Yato si àwọn iṣẹ ìjìnlè sáyẹ́nsì Ojogbon Ogana jẹ onkọwe ẹda.  Ni ọdun 2015, o jẹ alaga ti Igbimọ fun Awọn orilẹ-ede Dagbasoke (CDC). 

## Awọn Àṣàyàn àtèjádẹ

* McAvaney, B., Covey, C., Joussaume, S., Kattsov, V., Kitoh, A., **Ogana, W.**, ... & Zhao, ZC (2001). Iyipada oju-ọjọ 2001, ipilẹ imọ-jinlẹ, chap. 8: igbelewọn awoṣe. Ipese Ẹgbẹ Ṣiṣẹ I si Iroyin Igbelewọn Kẹta ti Igbimọ Intergovernmental lori Iyipada Afefe IPCC 
* **Ogana, W** ., Oyieke, H. and Ntiba, MJ, (1998). Ẹka Oro Omi, ni FM Mutua ati FK Karanja (eds), Awọn Ipa Iyipada Oju-ọjọ, Ipalara ati Imudara ni Kenya, UNDP / GEF Project, RAF / 93 / G31: Agbara Ikọlẹ ni Ilẹ-oorun Sahara lati dahun si Apejọ Ilana ti Ajo Agbaye lori Iyipada Afefe (UNFCC) 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1949
Sagir Adamu Abbas

**Sagir Adamu Abbas** (born 22 April 1962) jẹ ọmọ orílẹ̀èdè Nàìjíríà jẹ olùkọ́ tí o sì ṣiṣẹgẹ́gẹ́bíi giwa àgbà ni ilé ìwé ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì Bayero ni ìlù Kano.

## Ìgbésí àyè ibẹrẹ àti ẹ̀kọ́
Sagir Adamu Abbas ni wọ́n bí òjò 22 April 1962, ni ìlù Yan Katifa, Kantudu Madabo àgàbàgebè Kano Municipal Local Government Area, Kano State, Nigeria. O ní ìwé ẹ̀rí B.Sc. nínu ètò ẹ̀kọ́ isiro àti ìwé ẹ̀rí M.Ed nípa olukọni ní ẹ̀kọ́ isiro láti ilé ìwé gíga Yunifásítì Bayero ni ìlù Kano pẹ̀lú ìwé ẹ̀rí Ph.D. nípa ètò ẹ̀kọ́ ìṣirò láti ilé ìwé gíga Yunifásítì Ahmadu Bello.

## Iṣẹ
Abbas jẹ olukọni ní ilé ìwé olukọni tí Sa'adatu Rimi kí ó tó darapọ mọ  Ilé-ìwé  gíga Yunifásítì  Bayero gẹ́gẹ́bíi olukọni ní ọdún 1991. O ṣiṣẹ ní ọpọlọpọ ayé gíga ní ilé ìwé ẹ̀kọ́ gíga  Bayero, lára àwọn ipò ti o tí di mun ní adarí ẹka ètò ẹ̀kọ́, oludari fún ìdàgbàsókè, àti igbá-kejì giwa àgbà ilé ẹ̀kọ́ náà.
Abbas bẹrẹ iṣẹ  gẹ́gẹ́bíi giwa àgbà kọkànlá ní ilé ìwé gíga Yunifásítì Bayero, ni ìlù Kano ni ọdún 2020.

## Itọkasi
Kurdistan

**Kurdistan** tàbí **Kurdistan Nla**, jẹ́ agbègbè àṣà-ìbílẹ̀ kan tí a kò là ààlà rẹ̀ dáradára ní Ìwọ̀-oòrùn Éṣíà níbi tí àwọn ará Kurd ti jẹ́ olùgbé tó pọ̀ jù lọ àti níbi tí àṣà, èdè, àti ìdánimọ̀ orílẹ̀-èdè Kurd ti fìdí múlẹ̀ nínú ìtàn.

## Àwọn ìtọ́kasí
Nigerian Film Corporation

**Nigerian Film Corporation** jẹ ilé-iṣẹ́ ìjọba kàn ti o nṣakoso àwọn fíìmù Nàìjíríà. Wọn dasilẹ ni ọdún 1979 labẹ aṣẹ nọmba kọkànlélọ́gọ́ta ti òfin ọdún 1979. NFC n ṣiṣẹ gẹgẹbi igbimọ ijọba ti Federal Government of Nigeria, ti Federal Ministry of Information and Culture ti nṣe abojuto. Ti o ṣe àkóso nipasẹ Òfin ti o muu ṣiṣẹ, wọn ṣe ni dandan fún àjọ náà lati fi idi ìlànà ti o lágbára múlẹ̀ fun ìdàgbàsókè ile-iṣẹ fiimu ti o ni ìlọsíwájú ati àfaradà ti aṣa sinima ni Nigeria . Nipasẹ àwọn ìpilẹ̀ṣẹ̀ rẹ, àjọ náà ṣe alabapin taratara si ilosiwaju-ọrọ-aje ti orilẹ-ede naa. Lọwọlọwọ, Ajọ naa n ṣe àwọn ìlànà ìyípadà lati ṣe ibamu pẹlu iwe-aṣẹ African Union lori ibaraẹnisọrọ ati ohùn afetigbọ, lati dagbasoke sinu Igbimọ Fíìmù kan ati ni tí o jẹ olórí rẹ lọwọlọwọ jẹ oṣere olokiki Nàìjíríà, Ali Nuhu ti a yan gẹgẹbi Olùdarí Alàkóso nipasẹ  Bola Ahmed Tinubu ni Oṣu Kini, ọdun 2024.   àjọ náà ni ṣiṣẹ bayi labẹ iṣọkan [Federal Art, Travely of Culture [Ministry of Culture]. Pẹlú agbẹjọ́rọ̀ Hannatu Musawa gẹ́gẹ́bí Minisita.

## Išẹ
Awọn iṣẹ ti Ile-iṣẹ Fiimu Naijiria nṣe pẹlu:

* Ṣiṣejade awọn fíìmù fun lilo ile ati òkèèrè 
* Ìdásílẹ̀ ati ìtọjú àwọn ohun elo fun  fíìmù ṣíṣe. Ìfọ̀kànbalẹ̀ láti ràn àwọn ará Nàìjíríà lọ́wọ́ nínú ìṣèdá fíìmù pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ owó àti ìrànwọ́ míìràn. Ìpèsè àyè àti ohun èlò fún ìkékòó àti ìpamọ́ ohun fíìmù, ohun àti fídíò, bíi ètò ìkékòó Shoot àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìfọ̀kànbalẹ̀ láti ràn àwọn ará Nàìjíríà lọ́wọ́ nínú ìdàgbàsókè ilé ìtànkálẹ̀ fíìmù (cinematograph theatres) ní Nàìjíríà nípasẹ̀ ìrànlọ́wọ́ owó àti ìrànwọ́ míìràn..
* Ìràwọ̀ọ́ra àti ìtànkálẹ̀ fíìmù. Ìrànlọ́wọ́ iṣẹ́ fún ilé-iṣẹ́ fíìmù. Àjọyọ̀ fíìmù àti Àjọyọ̀ Fíìmù Àgbáyé Nàìjíríà. Ṣíṣe ìwádìí nínú ọ̀ràn tó ní í ṣe pẹ̀lú fíìmù àti ilé-iṣẹ́ náà ní apapọ̀.
* Ṣíṣe gbogbo ìgbésẹ̀ tàbí ìṣe míìràn tó lè jẹ́ dandan tàbí tó yẹ fún pípọ̀ sípò gbogbo tàbí díẹ̀ lára àwọn àṣẹ àti iṣẹ́ tó fi pamọ́ mọ́lẹ̀ nípa òfin tó dá Ẹgbẹ́ Fíìmù Nàìjíríà (NFC) sílẹ̀.

## Ilana pinpin
Nigerian Film Corporation (NFC) jẹ ohun ini 100% nipasẹ  Ìjọba àpapọ̀ orile-ede Naijiria  (FGN). 

## Awọn itọkasi
Directors Guild of Nigeria

Ẹgbẹ awọn **oludari fíìmù ti Nigeria**  ( **DGN** ) jẹ ẹgbẹ  ni ìdárayá ile-iṣẹ aworan išipopada Naijiria.  A dá silẹ̀ ni ọdún 1999  .ó sì wà lábẹ́ ìṣàkóso Victor Okhai tó jẹ́ Ààrẹ rẹ̀ ní báyìí.   

## Àwọn ìtọ́kasí
Osere Guild of Nigeria

Ẹgbẹ **Àwọn òṣèré orilẹ-ède Nàìjíríà** (**AGN** ) jẹ ẹgbẹ agboòrùn ti o ṣe ilana ati aṣoju awọn iṣe ti awọn oṣere fiimu ni Nigeria ati ni òkèèrè.  Orí ilè iṣẹ àpapọ wà ni Suite 29, Block 2, NCAC, Village Artiste, National Theatre, Iganmu - ni ìlú eko.  Ẹni tí on Dari Ẹgbẹ naa ni Emeka Rollas ti o ti ṣiṣẹ gẹgẹbi aarẹ lati ọjọ kéjìlélógún Oṣu Kẹjọ, ọdún 2017.   Gẹgẹbi ọrọ ti Rollas sọ ní ọdún 2019, AGN ni awọn ọmọ ẹgbẹ ti o ju miliọnu méjì lọ ti o forukọsilẹ kọja awọn ipinlẹ mẹ́rindinlógójì ati pe o jẹ ẹgbẹ awọn oṣere ti o tobi julọ ni Afirika. 

Igbimọ àpapọ Alase ti Orilẹ-ede, ti alabojuto rẹ, pẹlu àwọn igbákejì alaga mẹfa ti o nsoju awọn agbegbe ìṣèlú ti orílẹ-èdè naa. Ìgbìmọ̀ Aláṣẹ ti Ìpínlè jẹ ìdúró fun awọn ibaṣe ti awọn ipin atipe ọkọọkan rẹ jẹ oludari nipasẹ alaga kan. Ni Oṣu Keje ọdun 2024, awọn ipin ipinlẹ mérìnlá lọ wa.   

## Awọn alakoso ti o ti kọja

## Awọn itọkasi
Èdè Kilmeri

**Kilmeri**, tàbí **bo apulyo** jẹ́ èdè Papuan ti Papua New Guinea nítòsí agbègbè to pa ààlà pẹ̀lú Papua Indonesian . Awọn ọmọde ko kọ ẹkọ èdè na. 

Kilmeri jẹ́ sísọ ni ayika Ossima ward (

Awọn ti wọn nsọ èdè Kilmeri má ńpẹ èdè tiwọn ni *bo apulyo*, tí ó túmọ̀ si *ohun ni aarin* . 

## Ìsọ̀rọ̀ Èdè
Awọn Ìsọ̀rọ̀-èdè ni:   

* Èdè Kilmeri Western (ti a sọ ni awọn abule iwọ-oorun)
** Elau
** Osol
** Kilipau
** Kiliwes
** Isi
** I
** Isi II
** Sosi
** Ilup
* Ede Kilmeri ti ila-oorun (ti a sọ ni awọn abule ila-oorun ati awọn abule)
** *Ossima*
** *Isi Daru*
** *Akosi*
** *Awol*
** *Airu*
** Asue
** Omoi
** Omula

Awọn akojọpọ awọn Ìsọ̀rọ̀-èdè Pàtàki méjì ni ifoju-iwọn cognate ti 82% ti o da lori lexicostatistics. 

## Fonoloji
Kilmeri ṣe iyatọ awọn kọnsonanti méjìdínlógún, méjìlá ninu eyiti o jẹ ẹrọ foonu. 

Àwọn ohùn ti o wa nínú akomo jẹ àwọn allophones ti o ṣeeṣe ti trill bilabial. [β] le jẹ intervocalical, [ɸ] le jẹ ohun ikẹhin, àti[pʷ̜] le jẹ syllable-ibẹrẹ. Àwọn ọhùn ti o wa ni awọn biraketi ìdajì wáyé lalailopinpin ṣọwọn ati pe o le jẹ ikawe si awọn ọrọ àyálò. 

Bilabial trill / ʙ/ ti o ṣọwọn pupọju ni a rii ni agbègbè Kwomtari ati awọn èdè Sko, ṣùgbọ́n kii ṣe ni àwọn èdè Aala mìíràn.  O ṣee ṣe lati ibiduro bibial ti a ti sọ tẹlẹ ti o tẹ́lẹ̀ pẹ̀lú fàwéli ti o ga ni ẹhin yika, nítorínà idi ti [mbu] fi waye nikan ni awọn ọrọ mẹwa.

Kilmeri ni awọn faweli mẹjọ, gbọgbọ èyítí o kuru nígbà gbọgbọ. 

Àwọn fówéèlì tí ó sún mọ́ gíga àti tí ó sún mọ́ ìsàlẹ̀ jẹ́ ohun tí ó sòwón. Bayi, Kilmeri ni agbágbó pe o ni awọn faweli méjẹ  titi ti yiyan awọn ọrọ kekere, gẹgẹbi / bi/ (ẹlẹdẹ) ati / bI / (iho) ṣe afihan iyatọ ti o daju laarin /i/ ati /I/. 

Ilana syllable akọkọ jẹ CV pẹlu awọn syllables ayanfẹ meji. 

## Orthography
Àkójọpọ̀ phonetic ni órọrùn láti tumọ si awọn lẹta Latin. Faweli kekere ti o wa nítòsí nlo ae ati awọn faweli ti o sunmọ-giga lo awọn ami-ọrọ. Awọn agbohunsoke Kilmeri ti o ni ìmò ìwé fẹran aami *p* fun trill bibial, ṣugbọn *pp* ni ayàn lati ṣe afihan awọn foonu oriṣiriṣi meji. 

## Àwọn ọ̀rọ̀ arọ́pò orúkọ
Kilmeri ni awọn ọrọ-orukọ mọkanla ti ara ẹni laisi iyatọ akọ tàbí abo 

Awọn fọọmu meji naa pari pẹlu suffix agbegbe -yo ati pe o jẹ lati inu ẹyòkan. Meji ifisi nigbagbogbo ni a paarọ rẹ pẹlu ọpọ ifisi, paapaa nínú awọn itan alààyè. 

## Àwọn ọ̀rọ̀ ìṣe
Awọn fọọmu ọrọ-ìse Kilmeri le ṣe afihan ọna ṣiṣe igbalode to lágbára. Awọn apẹẹrẹ: 

Atun lè lọ Circumfixes nínú awọn ọrọ-ìṣẹ ni Kilmeri.

Adehun nọmba ni Kilmeri jẹ idawọle kuku ju ẹsun. 

Ni Kilmeri, awọn ọrọ-ìṣẹ intransitive, bakanna bi awọn ọrọ-ìṣẹ iyipada meji 'jẹ' ati 'ju silẹ si', gba pẹlu awọn koko-ọrọ ni nọmba. Ilana yii tun wa ni Amanabu . Awọn ọrọ-ìse wọnyi ni: 

Ṣùgbọ́n, isamisi nọmba fun awọn ọrọ-iṣe iyipada, ayafi fun 'jẹ' ati 'ju silẹ si', tọka si nọmba ohun naa, dipo koko-ọrọ naa. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
M'bilia Bel

**Marie-Claire Mboyo Moseka**  ti won bi ni ojo kewa osu kinni odun 1959 ni opo eniyan no si **M'bilia Bel**, je alapileko orin and onkorin omo orile-ede Orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú ilẹ̀ Kóngò. Oun naa tun ni won n pe ni  "**Queen of [[Congolese rumba|African Rumba]]**" ati **Queen [[Cleopatra]]**", Won so no ikan Lara awon colorin ti won feran julo ni asiko 20th-century  ni  orílẹ̀-èdè Olómìnira Òṣèlú ilẹ̀ Kóngò ati ẹni ti orin re kale Kako ile Adulawo nigba naa.  Irufe orin ti o yan laayo ni adapo orile ibile Congo bii:  Congolese rumba, soukous, rapati zouk, pelu agbekale orin ti o ma n da le ori Ife, iselu, jagun-jagun, ilara ifenu saata ti eko.

## Awon itokasi
Eliane Ubalijoro

**Eliane Ubalijoro** jẹ onimọ-jinlẹ ati adari ti Rwanda - Canada .Ó ṣe àmòjá ni Ìdàgbàsókè ọnítèsíwájú ati awọn ipilẹṣẹ ìlẹra àgbáyé. 

 

## Ìbéèrè Ìgbésí Ayé Àti Èkó
A bi ni Rwanda ni Ọdún 1972  Ó gba PHD rẹ ni Molecular Genetics lati Ile-ẹkọ giga McGill .  O ni Ìpìlẹ̀ nínú Iṣẹ-ogbin ati Awọn  Molecular Genetics. 

## Isẹ́-sísẹ
Ubalijoro ṣisé bi Alakoso Alase ti Ilé-iṣẹ́ fun Iwadi igbo Kariaye ati Agroforestry Agbaye (CIFOR-ICRAF), ó ṣiṣé lórí àwọn ìpèníjà ayika, ààbò oúnjẹ ni káríayé àti ìsọdòtun ọjú-ọjọ̀ .  Ubalijoro ni àkókò obìnrin Áfíríkà Ọlùdarí ti Ilé-iṣẹ́ Ìwádìí CGIAR.  O jẹ Oludari Alase ti Sustainability ni Digital Age àti Ọlùdarí Hub ti Canada fun Ọjọ̀ ọlá Earth lati 2021 si Ọṣù Kẹta ọdún 2023. Nínú ilé-iṣẹ́ ìmọ̀-ẹrọ ti Montreal, o jẹ Olùdarí imọ-jinlẹ. Ubalijoro tun ṣe diẹ ninu awọn iṣẹ ìmọ̀ràn ni Haiti ati Afirika ni ibatan si ìdàgbàsókè ètò-ọrọ̀ ajé alagbero ti afefe.  Ati tun oludamoran fun The Innovation Partnership (TIP). 

Eliane Ubalijoro ti jẹ Ọjọgbọn ti Iṣeṣe fun Awọn ajọṣepọ Apakan-ikọkọ ni Ile-ẹkọ giga McGill fun Ìkẹ́kọ̀ọ́ ti Ìdàgbàsókè Káríayé lati ọdun 2008.  O ṣiṣẹ ni Gates Foundation Grand Challenges ni iṣẹ Alákóso Ìlẹra Àgbáyé 2 gégébi Ọlùṣàkóso Iṣé àdáwólé. O jẹ Alákóso Iranlọwọ tẹlẹ ni Olukọ ti Ìmọ̀-ògbìn ati Ìmọ̀-ìjìnlè Àyíká McGill. 

Ni Oṣu Kẹsan ọdun 2019 o darapọ̀ mọ Data Open Global ni Agriculture (GODAN) nibiti o ṣise bi Igbákejì Alakoso Awọn Eto. 

### Díẹ̀ lára ìjẹ ọmọ ẹgbẹ́ to ṣe pàtàkì

* Apapọ Agbaye fun Planet Alagbero (Ẹgbẹ Igbimọ Advisory Ipa) 
* Igbimọ Imọ-jinlẹ ati Imọ-ẹrọ ti Orilẹ-ede Rwanda (ẹgbẹ) 
* Igbimọ Advisory Alakoso fun Alakoso Rwandan Paul Kagame (ẹgbẹ lati ọdun 2007)
* Ẹgbẹ Ijumọsọrọ Ọjọgbọn lori Awọn Itumọ COVID-19 Post fun Iwadi Genomics (ẹgbẹ)
* Awujọ Agbaye ti Banki Idagbasoke Afirika lori Awọn ilana Idahun COVID-19 (ẹgbẹ)
* Igbimọ Alabojuto Iṣọkan Capitals (ẹgbẹ)
* Igbimọ Advisory Eto Asiwaju Aye (ẹgbẹ)
* Awọn igbimọ imọran ti SheEquity ati Orange Investment Corporation (ẹgbẹ)
* Awọn igbimọ ti Genome Canada ati Igbẹkẹle Irugbin (ẹgbẹ) 
* FemStep (omo egbe) 

## Àwọn Isẹ́ pàtàkì
O jẹ  Alakoso ati Oludasile ti CLEAR International Development Inc., 

## Ìdánimọ̀
O gba ami-eye 2022 International Leadership Association's fún àdáshẹ to láyà nínú àwọn obìnrin àti aṣáájú .A tun yan gégébí ẹlẹgbé ti Ìgbìmọ̀ ìmò-ìjìnlẹ̀ Káríayé ti o bù ọlá fun àwọn ilowosi rẹ si imọ-jinlẹ ilosiwaju gẹgẹbi ire gbogbo agbaye. 

## Àwọn Àṣàyàn Àtèjádẹ

* 
* 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè