Isanraju ni Nigeria

thumb|Isanraju-ikun ayipo
Isanraju ni orilẹ-ede Naijiria jẹ ipenija ilera ti gbogbo eniyan ti n yọ jade, ti o ni idari nipasẹ isọdọtun ilu ni iyara, awọn ayipada igbesi aye, ati awọn ihuwasi ounjẹ. Lakoko ti aijẹunjẹ ti itan jẹ ibakcdun ilera pataki ni orilẹ-ede naa, isanraju ati awọn ọran iwọn apọju ti pọ si ni pataki ni awọn ọdun aipẹ. Iyipada yii ni ipa pupọ nipasẹ idagbasoke eto-ọrọ, ilu ilu, ati awọn ilana ijẹẹmu ti iwọ-oorun.  

## Itankale
Awọn oṣuwọn isanraju ni Naijiria ti n pọ si, paapaa ni awọn agbegbe ilu. Gẹ́gẹ́ bí Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) ṣe sọ, ìgbòkègbodò ìsanra jọ̀kọ̀tọ̀ àti ìsanra jọ̀kọ̀tọ̀ láàárín àwọn àgbàlagbà ní Nàìjíríà ti pọ̀ sí i ní pẹrẹu. Awọn ijinlẹ fihan pe isunmọ 20–35% ti awọn agbalagba Naijiria jẹ iwuwo apọju,  pẹlu awọn iwọn isanraju ti o wa laarin 8–22%, da lori akọ ati ipo eto-ọrọ aje. Awọn obinrin ṣọ lati ni awọn iwọn isanraju ti o ga ni akawe si awọn ọkunrin, pataki ni awọn ile-iṣẹ ilu.  

## Awọn okunfa

### Awọn iyipada ti ounjẹ
Lilo awọn ounjẹ ti a ṣe ilana, awọn ohun mimu ti o ni suga, ati awọn ounjẹ yara ti o ga ni awọn ọra ati awọn carbohydrates ti ṣe alabapin si isanraju pupọ ni Naijiria. Ọpọlọpọ eniyan, paapaa ni awọn agbegbe ilu, gbarale ounjẹ yara nitori irọrun ati ifarada. Awọn ounjẹ wọnyi nigbagbogbo ga ni awọn ọra ti ko ni ilera, awọn suga, ati awọn kalori lakoko ti ko ni awọn ounjẹ pataki. Ilọsoke ni awọn aṣa jijẹ ara Iwọ-oorun, ti ipa agbaye ati idagbasoke eto-ọrọ aje, ti tun ṣe alabapin si idinku ninu awọn ounjẹ ibile ti o jẹ ọlọrọ ni okun, ẹfọ, ati awọn ọlọjẹ ti o tẹẹrẹ. Iyipada yii ni awọn ilana jijẹ ti yori si gbigbemi caloric ti o ga julọ laisi ilosoke ibaramu ninu iṣẹ ṣiṣe ti ara, nfa ere iwuwo ati isanraju.  

Pẹlupẹlu, awọn ilana titaja ti awọn ile-iṣẹ ounjẹ ti orilẹ-ede ti ṣe ipa kan ni igbega awọn aṣa jijẹ ti ko ni ilera. Awọn ipolowo ti o fojusi ati awọn agbalagba ati awọn ọmọde ṣe iwuri fun lilo awọn ipanu ti a ṣe ilana ati awọn ohun mimu suga, eyiti o tun mu idaamu isanraju pọ si. Ni afikun, ifarada ti awọn ounjẹ ti a ṣe ilana ni akawe si awọn omiiran alara lile, gẹgẹbi awọn eso ati ẹfọ titun, jẹ ki o rọrun fun eniyan lati jade fun awọn yiyan ti ko ni ilera. Laisi awọn iyipada ijẹẹmu pataki, aṣa ti o pọ si ti isanraju yoo tẹsiwaju lati jẹ ipenija ilera gbogbogbo ni Naijiria. 

### Igbesi aye sedentary
Iyipada lati awọn iṣẹ aladanla iṣẹ ibile si awọn iṣẹ ọfiisi ati akoko iboju ti o pọ si ti yori si iṣẹ ṣiṣe ti ara dinku, ti n ṣe idasi pupọ si isanraju ni Naijiria. Ọpọlọpọ awọn ọmọ orilẹ-ede Naijiria ni bayi ṣiṣẹ ni awọn agbegbe ti o nilo gbigbe diẹ, gẹgẹbi awọn ọfiisi ajọ, nibiti wọn ti lo awọn wakati pipẹ ti o joko ni awọn tabili. Idinku yii ni adaṣe ti ara, ni idapo pẹlu iraye si irọrun si awọn ounjẹ kalori giga, ti yorisi ere iwuwo ati eewu ti o pọ si ti awọn arun ti o ni ibatan si isanraju. Ni afikun, lilo kaakiri ti imọ-ẹrọ, pẹlu awọn fonutologbolori, awọn kọnputa, ati awọn tẹlifisiọnu, ti ṣe alabapin si igbesi aye sedentary diẹ sii, bi awọn eniyan ṣe n ṣe awọn iṣe palolo ju awọn ti nṣiṣe lọwọ. 

Ni ikọja ibi iṣẹ, awọn iṣẹ isinmi tun ti yipada, siwaju dinku awọn ipele iṣẹ ṣiṣe ti ara. Tẹ́lẹ̀tẹ́lẹ̀, àwọn ọmọdé àtàwọn àgbàlagbà máa ń ṣe eré ìdárayá níta, àmọ́ lóde òní, ọ̀pọ̀ èèyàn ló máa ń fẹ́ràn eré ìnàjú inú ilé, irú bíi wíwo tẹlifíṣọ̀n tàbí eré fídíò. Awọn aaye gbangba ti o ṣe iwuri fun adaṣe, gẹgẹbi awọn papa itura ati awọn ile-iṣẹ ere idaraya, ni opin ni ọpọlọpọ awọn ilu Naijiria, ti o jẹ ki o ṣoro fun awọn eniyan lati ṣe adaṣe adaṣe deede. Laisi awọn igbiyanju mimọ lati ṣe igbelaruge adaṣe ati dinku ihuwasi sedentary, awọn oṣuwọn isanraju yoo ṣee ṣe tẹsiwaju lati dide.  
thumb|Oṣuwọn isanraju (WHO, 2022)

### Ìsọ̀rí ìlú ati idagbasoke oro aje
Ilu ilu ati idagbasoke eto-ọrọ ti pese ọpọlọpọ awọn ọmọ orilẹ-ede Naijiria pẹlu awọn aye iṣẹ to dara julọ ati ilọsiwaju igbe aye, ṣugbọn wọn tun ti ṣe alabapin si awọn iwọn isanraju ti nyara. Awọn olugbe ilu nigbagbogbo ni iraye si irọrun si awọn ounjẹ kalori giga nitori wiwa ti awọn fifuyẹ, awọn ile ounjẹ, ati awọn ile itaja ounjẹ yara. Ko dabi awọn olugbe igberiko, nibiti awọn eniyan ti n ṣe iṣẹ-ogbin ati awọn iṣẹ ṣiṣe ti ara miiran, awọn olugbe ilu ni o ṣee ṣe diẹ sii lati ni awọn iṣẹ sedentary ati awọn igbesi aye. Ijọpọ yii ti jijẹ ounjẹ kalori giga ati iṣẹ ṣiṣe ti ara ti o dinku ti fa ajakale-arun isanraju ni ọpọlọpọ awọn ilu Naijiria.

Pẹlupẹlu, ilu ilu ti yori si igbẹkẹle ti o pọ si lori awọn ọna gbigbe bii awọn ọkọ akero, awọn alupupu, ati awọn ọkọ ayọkẹlẹ aladani, idinku iye awọn eniyan rin ni ojoojumọ. Ni awọn agbegbe igberiko, nrin awọn ijinna pipẹ fun iṣẹ, ile-iwe, tabi awọn iṣẹ ọja ṣe alabapin si mimu iwuwo ilera, ṣugbọn ni awọn ile-iṣẹ ilu, irọrun ti rọpo igbiyanju ti ara. Ni afikun, idiyele gbigbe ni awọn ilu nigbagbogbo jẹ ki awọn ounjẹ ilera jẹ gbowolori diẹ sii ju awọn ọna yiyan ti a ṣe ilana lọ, ti o mu ki ọpọlọpọ yan lati yan awọn ounjẹ ti o dinku, awọn ounjẹ kalori giga. Ti nkọju si awọn italaya wọnyi nilo awọn eto imulo ti o ṣe agbega awọn agbegbe ilu ti ilera, gẹgẹbi idagbasoke awọn papa itura, awọn ọna opopona, ati awọn ile-iṣẹ amọdaju ti o wa. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

=== Awọn akiyesi aṣa ===
Ni diẹ ninu awọn agbegbe orilẹ-ede Naijiria, jijẹ iwọn apọju ni nkan ṣe pẹlu ọlọrọ, ilera to dara, ati ipo awujọ giga. Ni itan-akọọlẹ, ara ti o ni kikun ni a rii bi ami ti ọrọ ati aisiki, paapaa ni awọn agbegbe nibiti aito ounjẹ jẹ ibakcdun kan. Ni ọpọlọpọ awọn aṣa, awọn titobi ara ti o tobi julọ ni a tun ka pe o wuyi, ti o yori diẹ ninu awọn ẹni-kọọkan lati mọọmọ jèrè iwuwo. Iro yii n ṣe irẹwẹsi awọn eniyan lati ni ifarabalẹ lepa awọn ilana iṣakoso iwuwo, paapaa nigba ti o dojuko awọn eewu ilera ti o ni nkan ṣe pẹlu isanraju.

Ni afikun, awọn ireti awujọ ati titẹ ẹbi le jẹ ki o nira fun awọn eniyan kọọkan lati gba awọn igbesi aye ilera. Diẹ ninu awọn eniyan le ni itiju lati ni ipa ninu awọn igbiyanju pipadanu iwuwo nitori pe o tako awọn ilana aṣa ti o so tinrin pọ mọ osi tabi aisan. Bi abajade, awọn ipolongo ilera ti gbogbo eniyan ti o pinnu lati koju isanraju gbọdọ tun dojukọ lori yiyipada awọn iwoye aṣa wọnyi. Ikẹkọ awọn agbegbe nipa awọn eewu ilera ti isanraju ati igbega rere ti ara ni ọna ti o ṣe iwuri amọdaju ati ilera, dipo iwuwo iwuwo nikan, jẹ pataki ni koju idaamu isanraju. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

### Jiinitiki
Diẹ ninu awọn ẹni-kọọkan ni asọtẹlẹ jiini si isanraju, eyiti o le buru si nipasẹ awọn okunfa ayika. Awọn ifosiwewe jiini ni ipa lori iṣelọpọ agbara, ibi ipamọ ọra, ati agbara ara lati ṣe ilana iwuwo. Awọn eniyan ti o ni itan-akọọlẹ ẹbi ti isanraju jẹ diẹ sii lati ni iwuwo ni irọrun, paapaa nigbati o ba farahan si awọn ounjẹ ti ko ni ilera ati awọn igbesi aye sedentary. Sibẹsibẹ, lakoko ti awọn Jiini ṣe ipa kan, wọn kii ṣe ipinnu iwuwo eniyan nikan. Awọn yiyan igbesi aye gẹgẹbi ounjẹ, adaṣe, ati ipele iṣẹ ṣiṣe gbogbogbo le ṣe iranlọwọ lati dinku awọn ipa ti asọtẹlẹ jiini.

Ni orilẹ-ede Naijiria, imọ to lopin ti awọn ipa jiini lori isanraju tumọ si pe ọpọlọpọ eniyan le ma loye idi ti wọn fi n tiraka pẹlu ere iwuwo laibikita awọn igbiyanju lati ṣetọju igbesi aye ilera. Àìní ìmọ̀ yìí lè yọrí sí ìjákulẹ̀ àti ìmọ̀lára àìlólùrànlọ́wọ́. Bibẹẹkọ, gbigba ounjẹ ti ara ẹni ati awọn ero adaṣe, pẹlu itọsọna iṣoogun, le ṣe iranlọwọ fun awọn ẹni-kọọkan pẹlu awọn asọtẹlẹ jiini si isanraju ṣakoso iwuwo wọn daradara. Awọn ipilẹṣẹ ilera ti gbogbo eniyan yẹ ki o ṣafikun ẹkọ jiini lati ṣe iwuri fun awọn igbesi aye ilera ati awọn ọna idena.&#x5B;**&#x5D;

### Aini imo
Ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede Naijiria ko mọ awọn eewu ilera ti o nii ṣe pẹlu isanraju, ti o yori si ounjẹ ti ko dara ati yiyan igbesi aye.  Ẹkọ ti gbogbo eniyan lopin wa lori awọn ewu ti awọn arun ti o ni ibatan si isanraju, gẹgẹbi àtọgbẹ, haipatensonu, ati arun ọkan. Bi abajade, ọpọlọpọ awọn ẹni-kọọkan ko rii iyara ti mimu iwuwo ilera kan. Aini imo ijẹẹmu tun tumọ si pe eniyan tẹsiwaju lati jẹ awọn ounjẹ kalori-giga laisi agbọye awọn ipa igba pipẹ wọn lori ilera.

Ni afikun, isansa ti awọn eto idena isanraju kaakiri ti ṣe alabapin si ọran naa. Ko dabi ni awọn orilẹ-ede ti o ti ni idagbasoke nibiti awọn ipolongo ilera tẹnumọ iṣakoso iwuwo, Nigeria ni awọn ipilẹṣẹ ti gbogbo eniyan ti o dojukọ lori akiyesi isanraju. Ọpọlọpọ eniyan ko ni aaye si itọnisọna to dara lori awọn ounjẹ iwontunwonsi ati iṣẹ ṣiṣe ti ara. Lati koju iṣoro yii, ijọba, awọn olupese ilera, ati awọn oludari agbegbe gbọdọ ṣiṣẹ papọ lati kọ ẹkọ fun gbogbo eniyan lori idena isanraju ati iwuri awọn yiyan igbesi aye ilera.

## Awọn ilolu ilera
Isanraju jẹ awọn ewu ilera pataki, ti o ṣe idasiran si ilọsiwaju ti awọn Arun Komunicable (NCDs)  ni agbaye, pẹlu ni Naijiria . Ọkan ninu awọn ohun ti o ṣe pataki julọ ni ifarapọ ti o lagbara pẹlu awọn arun inu ọkan ati ẹjẹ   gẹgẹbi haipatensonu   ati arun ọkan, mejeeji ti o le ja si awọn ilolura nla bi awọn ikọlu ọkan tabi ikuna ọkan. Isanraju jẹ idi pataki ti àtọgbẹ iru 2,  ipo kan ti o npọ si ni orilẹ-ede Naijiria nitori awọn iyipada igbesi aye ati awọn iṣesi ounjẹ. Awọn ipele idaabobo awọ giga ati titẹ ẹjẹ ti o ga, nigbagbogbo ti a rii ni awọn eniyan ti o sanra, tun mu eewu ikọlu pọ si, eyiti o le ja si ailera tabi iku igba pipẹ. Pẹlupẹlu, isanraju ti ni asopọ si awọn oriṣi kan ti akàn, pẹlu ọmu ati jẹjẹrẹ awọ-awọ, fifi si ẹru arun. Awọn rudurudu ti atẹgun bii apnea ti oorun ati ikọ-fèé tun jẹ diẹ sii laarin awọn eniyan ti o sanra, nitori iwuwo pupọ le ni ihamọ ṣiṣan afẹfẹ ati ibajẹ iṣẹ ẹdọfóró. Ni ikọja ilera ti ara, isanraju le ni awọn ipa inu ọkan ti o lagbara, idasi si awọn italaya ilera ọpọlọ bii ibanujẹ ati iyi ara ẹni kekere.  Fi fun awọn ewu wọnyi, ṣiṣe itọju isanraju nipasẹ awọn iyipada igbesi aye, pẹlu ounjẹ iwontunwonsi ati iṣẹ ṣiṣe ti ara deede, jẹ pataki fun idilọwọ awọn ipo idẹruba aye ati imudarasi ilera gbogbogbo. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ