Àṣà Yorùbá

&nbsp;

Àwọn àṣà ìbílẹ̀ tó yàtọ̀ wọ́pọ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá àti láàrín àwọn ará Yorùbá . 

## Ẹ̀sìn Yoruba
Wọ́n sọ pé àwọn Yorùbá jẹ́ ẹlẹ́sìn, ṣùgbọ́n wọ́n tún jẹ́ ẹni tí ó ń ṣe àgbéyẹ̀wò àti ẹni tí ó ní sùúrù nípa ìyàtọ̀ ẹ̀sìn wọn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ ènìyàn ló ń sọ pé àwọn Yorùbá jẹ́ ẹlẹ́sìn ; ọ̀pọ̀ mìíràn tún ń sọ pé àwọn un se ẹ̀sìn mìíràn bi Kristẹni (Ẹ̀sìn Ìgbádùn), ẹ̀sìn Islam (Ẹ̀sìn Ìmàle) àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ifá jẹ́ esin kan tí ó jeyo lati odo àwọn ará Yorùbá ní orile-ede Nàìjíríà àti Benin. Won ni igbàgbọ́ wipé ó jẹ́ ètò ìṣẹ́ wíwò tí a fi àwọn ẹsẹ mímọ́ àti ìtàn ńlá tí a ń pè ní Odus ṣe. Àwọn àlùfáà tí a mọ̀ sí babalawo máa ń túmọ̀ àwọn ìránṣẹ́ náà nípa lílo ètò ìṣẹ́ wíwò mímọ́ tí ó ń ṣẹ̀dá àpẹẹrẹ pàtó kan nígbà tí a bá jù.

## Òfin Ile Yoruba
Òfin Yorùbá ni ètò òfin ilẹ̀ Yorùbá . Ó díjú gan-an, ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan àti ẹgbẹ́ kékeré ní ètò kan tí ó yàtọ̀ sí ara won, ṣùgbọ́n ní gbogbogbòò, ìjọba bẹ̀rẹ̀ láàárín ìdílé. Ìpele tí ó tẹ̀lé ni ìdílé, tàbí ìdílé tí ó gbòòrò, tí a mọ̀ olori won sí Baálé. Olórí yìí yóò wà lábẹ́ àwọn olórí ìlú, àwọn olórí wọ̀nyí sì sábà máa ń wà lábẹ́ àwọn Oba wọn, tí wọ́n lè wà lábẹ́ àwọn Oba mìíràn fúnra wọn tàbí kí wọ́n má wà lábẹ́ wọn.

## Èdè
Àwọn Yorùbá máa ń sọ èdè Yorùbá, wọ́n jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ èdè Niger-Congo. Yàtọ̀ sí pé wọ́n ń tọ́ka sí àpapọ̀ àwọn èdè àdúgbò àti àwọn tó ń sọ wọ́n, wọ́n tún ń lo ọ̀rọ̀ náà Yorùbá fún èdè tí a kọ sílẹ̀.

## Ẹ̀kọ́ èdè
Ìwé kíkọ Yorùbá bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣẹ̀dá gírámà rẹ̀ tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 1843.

## Ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Àṣà Yorùbá ní ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti àṣà ìbílẹ̀, ẹ̀sìn àti ìtàn àròsọ. Wọ́n wà nínú ìwé ńlá kan tí a mọ̀ sí Odu Ifá ní ilẹ̀ Yorùbá àti ní àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn. Àwọn apá mìíràn nínú Odu Ifá ni ìmọ̀ nípa ọpọlọ, ìmọ̀ nípa àwùjọ, ìmọ̀ ìṣirò, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ati awon imo miiran ti o sopa mon awon eniyan.

A gbàgbọ́ pé èrò àṣà Yorùbá jẹ́ ẹlẹ́rìí àwọn àkókò méjì. Àkókò àkọ́kọ́ jẹ́ àkókò kan gẹ́gẹ́ bi igba tí ọlọ́gbọ́n ìmọ̀-ọ̀ràn àtọ̀runwá, Ọ̀runmila, jẹ́ olórí àti awòràwọ̀ tó gbajúmọ̀. Onímọ̀-ọ̀ràn yìí, Ọ̀runmila, ṣàpẹẹrẹ ọgbọ́n àti èrò tó dára. Wọ́n ti sọ pé ó jẹ́ onímọ̀-ọkàn ju onímọ̀-ọ̀ràn lọ. Òun ni olùtọ́jú àwọn ìfẹ́ ọkàn, àti olùtumọ̀ orí àti àyànmọ́ rẹ̀. Ayé tí kò mọ̀wé, ti won un tiraka lati ye, tí àìní láti tú àwọn ohun ìjìnlẹ̀ ọ̀sán àti òru, ni wọ́n gbàgbọ́ pé ó ti mú kí Ọ̀runmila gbero iṣẹ́ wíwò.

Ìgbà kejì ni àkókò ìjíròrò nípa àròjinlẹ̀. Èyí bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún nígbà tí ilẹ̀ Yoruba náà di ilẹ̀ tí ó mọ̀wé nípa ìtara àti ìṣe àgbékalẹ̀ Dókítà Ajayi Crowther, Bíṣọ́ọ̀bù Áńgílíkà àkọ́kọ́ ní Áfíríkà. Wọ́n kà sí ẹni tí ó bere èrò Yorùbá òde òní.

Àrà ọ̀tọ̀ èrò Yorùbá ni pé ó jẹ́ ìtàn ti o ni alaye ninu, ó ń ṣàlàyé àti tọ́ka sí ìmọ̀ nípa àwọn okùnfà àti ìṣẹ̀dá àwọn nǹkan tó nípa lórí ara àti awon ohun emi ni agbaye àti àlàáfíà rẹ̀. Àwọn ará Yorùbá ní ọgọ́rọ̀ọ̀rún àpèjúwe, ìtàn àròsọ, àti orin, wọ́n sì gbàgbọ́ pé gbogbo ìtàn tó bá ń mú kí òye àwọn ènìyàn gbòòrò sí, tó sì ń se agbekale fun ìrònú kalẹ̀ ni ìbẹ̀rẹ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí. 

Gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní ìgbà àtijọ́, àwọn ọmọ Yorùbá máa ń so ìtumọ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti ẹ̀sìn mọ́ ohunkóhun tí wọ́n bá ṣe tàbí tí wọ́n dá. Nítorí náà, a máa ń pe àwọn kan lára wọn ní onímọ̀ ọgbọ́n orí. Èyí jẹ́ àfikún sí òtítọ́ pé a lè rí oníṣẹ́ ọnà, aṣọ̀wọ́, agbẹ́gilére tàbí amọ̀kòkò ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé ní ilẹ̀ Yorùbá. 

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹ̀sìn ni ó sábà máa ń jẹ́ àkọ́kọ́ nínú àṣà Yorùbá, síbẹ̀síbẹ̀, èrò ènìyàn ló máa ń darí ìrònú ẹ̀mí (ori) sí ìṣẹ̀dá àti ṣíṣe ìsìn. Nítorí náà, ìrònú/ìmọ̀ ọgbọ́n orí jẹ́ ohun tó ti wà ṣáájú ìsìn. 

Lónìí, àwọn àwùjọ ọ̀mọ̀wé àti àwọn tí kò ní imo ẹ̀kọ́ ti uń ní ìfẹ́ sí àṣà Yorùbá, àti nínú ìwé kíkà rẹ̀. Nítorí náà, ìwádìí púpọ̀ sí ni a ń ṣe lórí àṣà Yorùbá, bí a ṣe ń kọ ìwé púpọ̀ sí lórí rẹ̀ — tí ó ń fi àmì rẹ̀ hàn àti títẹ̀síwájú ìwádìí rẹ̀ láàrín àwọn onímọ̀ nípa àṣà ìbílẹ̀ Áfíríkà bí àwọn onímọ̀ ọgbọ́n ìṣèlú àti àwọn onímọ̀ ìṣèlú tí wọ́n ń bẹ̀rẹ̀ sí ṣí ìlẹ̀kùn wọn sí àwọn àṣà ìbílẹ̀ mìíràn, tí wọ́n sì ń mú kí èrò wọn gbòòrò sí.

## Àwọn èrò Yorùbá
Ero ní ilẹ̀ Yorùbá àti fún àwọn ará Yorùbá jẹ́ ohun tí a lè fi wé idi ti a fi un gbe aye, wíwá ìtumọ̀ ìgbésí ayé àti fífẹ́ ohun tí ó dára jùlọ ní ìgbésí ayé. Orunmila, olùtọ́jú iṣẹ́ àfọ̀ṣẹ Ifa-Ife, ni baba èrò inú Yorùbá ìgbàanì. Ìfẹ́ ọkàn rẹ̀ (àtọ̀runwá) ti fún gbogbo àwọn ará Yorùbá ní Áfíríkà àti ní àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn ní ìṣírí, pàápàá jùlọ àwọn tí a jí gbé (sí Amẹ́ríkà àti West Indies) nígbà tí wọ́n ń ta ẹrú.

Láti inú ìtumọ̀ èrò inú Yorùbá, èyí tí ṣe wíwá ìtumọ̀ ìgbésí ayé àti ìfẹ́ ọkàn fún ohun tó dára jùlọ ní ìgbésí ayé, èrò inú Yorùbá jẹ́ irú Ìgbìmọ̀ Ìmọ́lẹ̀ ní onan tireẹ, bí gbogbo ọmọ ilẹ̀ ṣe ń gbìyànjú láti dé ibi gíga lori ero ti o nife si.

Ìrònú Orunmila mú èrò tuntun wá tí ó fún Dókítà Ajayi Crowther ní iwuri ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àti Oloye Obafemi Awolowo ní ọ̀rúndún ogún, ẹni tí ó ṣe àṣeyọrí nínú ṣíṣẹ̀dá àyíká ìwà rere fún ilẹ̀ Yorùbá láti gbèrú, tí ó ní ipa lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwà rere tí èrò inú jẹ́ ti àti èyí tí òtítọ́ inú ti jáde wá. Imoye nipa didari ràn lọ́wọ́ pẹ̀lú àwọn èrò ńláńlá. Ó kọ́ àwọn ilé rédíò àti tẹlifíṣọ̀n àkọ́kọ́ ní Áfíríkà. Ó gbin àwọn èrò ńláńlá tí ó yọrí sí kíkọ́ pápá ìṣeré òde òní àkọ́kọ́ ní Áfíríkà àti Ilé Kókóo àkọ́kọ́ ní àgbáyé. Ní gbogbogbòò, àwọn ará Yorùbá jẹ́ àwọn olùfẹ́ èrò inú nípa ìṣẹ̀dá.

## Iṣẹ́ ọnà

### ère
[thumb|Iboju ti a fi copper se fun Oba Obalufon, [Ilé-Ifẹ̀|Ife, Nigeria c. Ọdun 1300 CE]]
Àwọn ará Yorùbá ni wọ́n jẹ́ oníṣẹ́ ọnà tó gbajúmọ̀, lókìkí fún iṣẹ́ ọnà ti a mon si terracotta ti won se ni ọ̀rúndún kejìlá, ìkẹtàlá àti ìkẹrìnlá; àwọn onise ona miiran náà ti fi idẹ ṣe iṣẹ́ ọnà. 

**Ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé Esiẹ** jẹ́ ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé kan ní Esiẹ; ìlú kan tí ó wà nítòsí Oro ní Irepodun, Kwara . Ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé náà ni a kọ́kọ́ dá sílẹ̀ ní Nàìjíríà nígbà tí wọ́n ṣí ní ọdún 1945. Ó ní àwọn àwòrán tó ju ẹgbẹ̀rún kan lọ tí wọ́n fi òkúta ṣe àfihàn ènìyàn. Wọ́n gbàgbọ́ pé ó ní àkójọpọ̀ àwọn àwòrán òkúta oníṣẹ́ ọwọ́ tó tóbi jùlọ ní àgbáyé. Ní òde òní, ilé ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé Esie ti jẹ́ ibi tí àwọn ìgbòkègbodò ìsìn ti ń wáyé, ó sì ń ṣe ayẹyẹ ní oṣù April ní ọdọọdún.

### Aṣọ
A máa ń hun aṣọ lórí onírúurú ona lati je ki o mun orisirisi ara.  Adire àti Aso Oke jẹ́ ọ̀kan lára àwọn aṣọ tó gbajúmọ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá. Adire (tai àti àwọ̀) ni orúkọ tí wọ́n ń pe aṣọ aláwọ̀ indigo tí àwọn obìnrin Yorùbá ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà ń ṣe nípa lílo onírúurú ọ̀nà àwọ̀ tó lè ta. Adire túmọ̀ sí tai àti àwọ̀, àwọn aṣọ tó kọ́kọ́ jẹ́ aṣọ náà sì ṣeé ṣe kí wọ́n jẹ́ àwọn aṣọ tí wọ́n so mọ́ aṣọ owú tí wọ́n fi ọwọ́ hun ní orílẹ̀-èdè wọn bíi ti Mali.

### Oúnjẹ
thumb|Àwo Iyan
[left|thumb|Àwọn ewé [Moi-Moi|Moin Moin tí a gé; ewé "Ewe eran" (Thaumatococcus daniellii) ni a sábà máa ń lò láti mú kí adùn wọn sunwọ̀n sí.]]
Àwọn oúnjẹ tí àwọn Yorùbá ń jẹ ni moin-moin àti akara. Àwọn ọbẹ̀ Yorùbá ìbílẹ̀ ní ewedu, gbegiri (tí a fi ewa ṣe), àti efo riro (irú ọbẹ̀ ẹfọ́). Àwọn ọbẹ̀ bí obe ila (tí a mọ̀ sí *obé ila* ní àdúgbò) àti egusi ti di ohun tí ó gbajúmọ̀ ní ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, àti, ní àfikún sí Amala, oúnjẹ Yorùbá ìbílẹ̀ tí a fi ìyẹ̀fun isu ṣe, a lè jẹ wọ́n pẹ̀lú ewedu àti gbegiri. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ oúnjẹ Nàìjíríà, títí kan isu tí a ti lù (tí a ń pè ní *iyan* ní àdúgbò); lafun, fufu Nàìjíríà tí a fi ege ṣe; semolina; àti garri ( *eba* ).

Àwọn oúnjẹ kan ni a ń sè ní pàtàkì fún àwọn ayẹyẹ àti ajodun. Irẹsi Jollof, irẹsi dídín àti Ofada wọ́pọ̀ gan-an ní Nàìjíríà (pàápàá jùlọ ní agbègbè gúúsù ìwọ̀ oòrùn). Àwọn oúnjẹ mìíràn tí ó gbajúmọ̀ ni Asaro, Ikokore, Ekuru àti Aro, Obe, Okà, Ege, àti Elubo (bíi àgbàdo, isu àti elubo ogede), ẹyin, adìẹ, àti onírúurú ẹran àti ẹja). Oúnjẹ Yorùbá pọ̀ gan-an, ni afikun ogede tí a lè sè, dín tabi sun.

### Orin
thumb|Àwọn oníjó àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá
Orin àti ijó ti jẹ́ apá pàtàkì nínú àṣà Yorùbá nígbà gbogbo; wọ́n ń lò wọ́n nínú onírúurú eré ìnàjú. Àwọn ohun èlò orin ni bata, saworo, sekere, gangan àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn oríṣiríṣi orin ni Juju, Fuji àti Afrobeat, pẹ̀lú àwọn olórin bíi King Sunny Ade, Ebenezer Obey, àti KWAM 1.

## Asa Sísọ Lorúkọ
Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé àwọn ènìyàn ń gbé ìtumọ̀ orúkọ wọn. Nítorí náà, àwọn Yorùbá sapá gidigidi láti sọmo  lorúkọ. Ìmọ̀ ọgbọ́n orí wọn nípa sísọ orúkọ fún ọmọ ni a gbé kalẹ̀ nínú òwe kan tí ó wọ́pọ̀, *ilé ni an wo, ki a to so omo l'oruko* ("a ni lati kíyèsí ìdílé kí a tó sọ orúkọ fún ọmọ"): ènìyàn gbọ́dọ̀ gbé àṣà àti ìtàn àwọn ẹbí ọmọ yẹ̀ wò nígbà tí ó bá ń yan orúkọ.

Àwọn ìdílé kan ní àṣà àtijọ́ fún sísọ orúkọ fún àwọn ọmọ wọn. Irú àṣà bẹ́ẹ̀ sábà máa ń wá láti inú iṣẹ́ tàbí ẹ̀sìn wọn. Fún àpẹẹrẹ, ìdílé àwọn ọdẹ lè sọ ọmọ wọn ní orúkọ *Ogunbunmi* ( Ogun fẹ́ràn mi pẹ̀lú èyí) láti bu ọ̀wọ̀ fun ọlọ́run tí ó fún wọn ní irinse ọdẹ. Ní àkókò kan náà, ìdílé tí ó ń bọ̀wọ̀ fún Ifá lè sọ ọmọ wọn ní *Falola* (Ifa ní ọlá). 

### Sísọ Lorúkọ
Nítorí pé gbogbo ènìyàn gbàgbọ́ pé orúkọ dàbí ẹ̀mí, àwọn òbí máa ń ṣe ìwádìí kí wọ́n tó fún àwọn ọmọ wọn ní orúkọ. Wọ́n máa ń ṣe ayẹyẹ orúkọ pẹ̀lú ìtọ́jú kan náà, èyí tí ó sábà máa ń jẹ́ omo idílé tó dàgbà jùlọ. Àmì fún ìrètí, ìfojúsùn àti àdúrà àwọn òbí fún ọmọ tuntun náà, oyin, kola, orogbo, atare, omi, epo pupa, suga, ìreke, iyọ̀, àti ọtí ní ipò àti ìtumọ̀ pàtàkì nínú ojú ìwòye àwọn ará Yorùbá. Fún àpẹẹrẹ, oyin dúró fún adùn, àdúrà àwọn òbí sì ni pé kí ìgbésí ayé ọmọ wọn dùn bí oyin. 

Lẹ́yìn ìsìn náà, a máa sọ ọmọ náà lórúkọ, àwọn ara ìdílé naa le fún ọmọ náà ní orúkọ. Ẹ̀bùn orúkọ kan máa ń wá pẹ̀lú ẹ̀bùn owó àti aṣọ. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, ìbátan náà yóò pe ọmọ náà ní orúkọ tí wọ́n fún un, nítorí náà ọmọ tuntun lè ní orúkọ tó ju méjìlá lọ.

### Orúkọ tí a ti yàn tẹ́lẹ̀

* Amutorunwa (tí a mú láti ọ̀run wá)
* Oruko

Àwọn Yorùbá kan gbàgbọ́ pé ọmọ lè ní orúkọ tí a ti yàn tẹ́lẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, a gbàgbọ́ pé ìbejì ní orúkọ ìbí àdánidá. Nítorí náà, a máa ń pe ẹni àkọ́kọ́ tí a bí nínú méjèèjì ní *Taiwo* tàbí *Taiye*, oruko kekere fun Taiyewo, tí ó túmọ̀ sí ẹni tí ó ń tọ́ ayé wò. Èyí ni láti dá ìbejì àkọ́kọ́ mọ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tí èkejì rán láti kọ́kọ́ lọ láti tọ́ ayé wò. Tí ó bá dúró níbẹ̀, ó tunmo si wipé ile aye dun, èyí yóò sì fi àmì ránṣẹ́ sí èkejì láti bẹ̀rẹ̀ sí bo. Nítorí náà, èkejì tí ó dé ni a ń pè ní *Kehinde*; ó wọ́pọ̀ báyìí fún ọ̀pọ̀ awon ti oun je Kehinde láti máa pe wọn ni "Kenny". Omo ti a ba bi leyin awon ibeji ni a un pe ni Idowu, leyin Idowu ni Alaba, leyin Alaba ni Idogbe. *Ige* jẹ́ ọmọ tí o jade pelu ẹsẹ̀ dipo orí; àti *Ojo* (ọkùnrin) tàbí *Aina* (obìnrin) ni a bí pẹ̀lú okùn ìgbẹ́ ní ọrùn rẹ̀.  *Dada* ni ọmọ tí a bí pẹ̀lú irun dídì; àti *Ajayi* (tí a ń pè ní *Ogidi Olu* ) ni ẹni tí a bí ti o koju si isale,

Àwọn orúkọ àbinibi mìíràn ni *Abiodun* (ẹni tí a bí ní ọjọ́ àjọyọ̀ tàbí àkókò), *Abiona* (ẹni tí a bí ní ìrìn àjò) *Abidemi* tàbí *Bidemi* (ẹni tí a bí láìsí baba rẹ̀) fun apeere: baba ọmọ náà kò rí ayẹyẹ orúkọ ọmọ rẹ̀ ṣùgbọ́n kò kú, bóyá ó ṣẹ̀ṣẹ̀ rìnrìn àjò, *Enitan* (ọ̀kan lára ìtàn) ọ̀kan lára àwọn òbí le ti ku kí won tó bí, *Bosede* (ẹni tí a bí ní ọjọ́ mímọ́); *Babatunde*/*Babatunji* (tí ó túmọ̀ sí baba ti padà wá) ni ọmọ tí a bí sí ìdílé kan níbi tí baba kan ti kú láìpẹ́. Èyí jẹ́rìí sí ìgbàgbọ́ nínú àtúnwáyé. *Iyabode*, *Yeside*, *Yewande*, àti *Yetunde*, ("ìyá ti padà wá") jẹ́ oruko abinibi àwọn obìnrin, àwọn orúkọ pẹ̀lú ìtumọ̀ kan náà.

### Orúkọ tí a fún ní ìgbà ìbí

* Oruko - orúkọ
* Abi - ibimọ
* So - Ti a so

Àwọn orúkọ wọ̀nyí kì ṣe oruko abinibi, sugbon won je oruko ti a fún ọmọ nígbà ìbí ní ọjọ́ keje (fún àwọn obìnrin) àti ọjọ́ kẹsàn-án (fún àwọn ọkùnrin). Àwọn ẹgbẹ́ Yorùbá kan máa ń ṣe ìfọalómọ́ (ẹkẹfà) tí wọ́n máa ń ṣe ìsomoloruko ní ọjọ́ kẹfà. Ipa ìsìn Kristẹni àti ẹ̀sìn Islam nínú àṣà Yorùbá ló fa ayẹyẹ ìsomoloruko ní ọjọ́ kẹjọ. Ìsoloruko awon ibeji nígbà tí wọ́n bá jẹ́ ọkùnrin àti obìnrin ni wọ́n sábà máa ń se ní ọjọ́ kẹjọ ṣùgbọ́n ní ọjọ́ keje tàbí kẹsàn tí wọ́n bá jẹ́ ìbèjì ọkùnrin kan náà tabi obinrin. Wọ́n máa ń fún wọn ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì ní awon akoko isele kan tani omiran pẹ̀lú ìtọ́ka sí àṣà ìdílé gẹ́gẹ́ bí a ti sọ lókè.

Àpẹẹrẹ àwọn orúkọ tí a fúnni ní ìtọ́kasí sí àṣà ìdílé ni *Ogundiran* (Ogun ti di àṣà àgbáyé nínú ìdílé); *Ayanlowo* (Àṣà ìlù Ayan jẹ́ ọlá); *Oyetoso* (Oye jije je ohun ọ̀ṣọ́); *Olanrewaju* (Ọlá ń tẹ̀síwájú); *Olusegun* (Ọlọ́run ti ṣẹ́gun ọ̀tá).

### Àwọn orúkọ Abiku

* Abi - ibimọ, tabi Bi - bibi
* Iku, tabi Ku - kú / oku

Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé àwọn ọmọ kan ni a bí láti kú. Èyí wá láti inú ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ ti ikú ọmọ wopo ni ìdílé kan náà fún ìgbà pípẹ́. Nígbà tí èyí bá ṣẹlẹ̀, ìdílé náà máa ń gbèrò onírúurú ọ̀nà láti dènà ìtúnpadà, títí kan fífúnni ní orúkọ pàtàkì nígbà ìbí tuntun. Irú àwọn orúkọ bẹ́ẹ̀ ń fi ìjákulẹ̀ àwọn òbí hàn:

* Malomo (má ṣe tún lọ mọ́) 
* Kosoko (kò sí oko mọ́). Èyí tọ́ka sí oko tí a fi ń gbẹ́ ibojì.
* Kashimawo (ẹ jẹ́ kí a dúró kí a sì rí). Èyí fi hàn pé àwọn òbí náà ní ìwà àìṣòótọ́. 
* Banjoko (jókòó pẹ̀lú mi) 
* Orukotan (gbogbo orúkọ ti tan) 
* Yemiitan (ẹ má ṣe tàn mí jẹ) 
* Kokumo (èyí kò ní kú) 
* Durojaiye (dúró kí o sì gbádùn ayé) 
* Durotimi tabi Rotimi (duro pẹlu mi)
* Durosola (dúró kí o sì gbádùn ọrọ̀)

Àwọn Yorùbá tún ní orúkọ ti a mon si *[[oriki]]*. Àwọn wọ̀nyí ni orúkọ ìyìn, wọ́n sì ń lò ó láti fi hàn ìdílé ti ọmọ náà jẹ́ tàbí láti fi ìrètí hàn fún ọmọ náà: *Akanbi* - (ẹni tí a moomo bí); *Ayinde* (ẹni tí a yìn nígbà tí ó bá dé); *Akande* (ẹni tí ó wá tàbí tí ó dé pẹ̀lú ìpinnu pípé); *Atanda* (ẹni tí a ṣẹ̀dá ní àmọ̀ọ́mọ̀ lẹ́yìn ìwádi kíkún). Fún àwọn obìnrin, *Aduke* (ẹni tí gbogbo ènìyàn fẹ́ràn láti tọ́jú), Ayoke (ẹni tí àwọn ènìyàn fẹ́ tọ́jú), *Arike* (ẹni tí a tọ́jú nígbà tí a bá rí), *Atinuke* tàbí *Abike* (ẹni tí a bí láti tọ́jú).

## Igbeyawo

Àṣà Yorùbá ma uń pèsè ìtọ́sọ́nà ọmọ láti ọ̀dọ̀ ìdílé. Nínú àwùjọ àṣà, a fi omo nan le ọ̀gá iṣẹ́ lọwọ́ fun èyíkéyìí owo tí àwọn òrìṣà bá sọ lori ọmọ náà (bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí kì sábà ṣẹlẹ̀ lónìí). Àmọ́, ó lè se iṣẹ́ baba, ní ti ọmọkùnrin, tàbí ìyá, ní ti ọmọbìnrin. Àwọn òbí ló ní ojuṣẹe awon omo fún ìbáṣepọ̀ wọn sínú àṣà àwùjọ, ní àfikún sí fífún ní ọ̀nà láti fi gbọ́ bùkátà. Ìgbéyàwó rẹ̀ tún jẹ́ ojuse àwọn òbí.
thumb|Ìyàwó Yorùbá dimo ìyá rẹ̀ ní ọjọ́ ìgbéyàwó rẹ̀. Èyí jẹ́ ìgbádùn ìdágbére láti ọ̀dọ̀ ìyá sí ọmọbìnrin.
Ayẹyẹ ìgbéyàwó ni opin ìfẹ́sọ́nà. Ọ̀dọ́mọkùnrin náà dá ọmọbìnrin kan tí ó fẹ́ràn mọ̀. Òun àti àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ ń wá kiri ní onírúurú ọ̀nà. Ọ̀dọ́mọkùnrin náà nawo ife sí ọmọbìnrin nan títí di àkókò tí wọ́n fi sún mọ́ ara wọn tó láti yẹra fún eni tí a mọ̀ sí *alarina*. Lẹ́yìn náà, nígbà tí àwọn méjèèjì bá fi ìfẹ́ hàn, wọ́n jẹ́ kí àwọn òbí wọn mọ̀ pe awon ti ni ife ara wọn. Àwọn òbí ọkùnrin náà ṣètò láti lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn òbí ìyàwó tí ó fẹ́ẹ́ fẹ́. Nígbà tí wọ́n bá ti gbà láti ṣe bẹ́ẹ̀, a lè yan ọjọ́ ìgbéyàwó. Kí ọjọ́ ìgbéyàwó tó dé, a ó san owó ori ìyàwó. Èyí yóò mú kí àwọn òbí ìyàwó gbà láti ṣe bẹ́ẹ̀, a ó sì yan ọjọ́ ìgbéyàwó náà. Nígbà tí a bá ti yan ọjọ́ náà nípasẹ̀ ìbánisọ̀rọ̀ pẹ̀lú àwọn Orishas láti ọ̀dọ̀ babalawo (ní ti àwọn ọmọlẹ́yìn ẹ̀sìn Yorùbá ) tàbí ìpinnu ènìyàn Ọlọ́run (ní ti àwọn Mùsùlùmí tàbí Kristẹni), a kìlọ̀ fún ìyàwó àti ọkọ ìyàwó láti yẹra fún ìrìn àjò kúrò ní ìlú, títí kan sí oko. Èyí ni láti dènà ìṣẹ̀lẹ̀ èyíkéyìí. Ọjọ́ ìgbéyàwó jẹ́ ọjọ́ ayẹyẹ, jíjẹun, mímu àti ijó fún àwọn òbí, àwọn ẹbí, ọkọ àti ìyàwó tuntun àti àwọn ọ̀rẹ́ wọn, àti nígbà míì, àwọn ọ̀tá pàápàá. A kò kà ìgbéyàwó sí ìṣọ̀kan ọkọ àti aya nìkan, a tún kà á sí ìṣọ̀kan ìdílé ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì. Ṣùgbọ́n kí ìyàwó tó lọ sí ilé ọkọ rẹ̀, àwọn ènìyàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni wọ́n ń tẹ̀lé e lọ sí ẹnu ọ̀nà ilé tuntun rẹ̀ nínú àṣà kan tí a ń pè ní Ekun Iyawo tí ó túmọ̀ sí 'Ẹkún ìyàwó tuntun', èyí ni láti fi hàn pé ó banújẹ́ pé ó fi ilé àwọn òbí rẹ̀ sílẹ̀ àti láti fi hàn pé ó wà nílé tuntun náà. Níbẹ̀ ni wọ́n ti gbàdúrà fún un, wọ́n sì tun fọ ẹsẹ̀ rẹ̀. Wọ́n gbàgbọ́ pé ó ń fọ gbogbo àléébù tí ó lè mú wá sí ilé ọkọ rẹ̀. Kí wọ́n tó mú un wọ ilé rẹ̀, tí ó bá jẹ́ ọmọ ẹ̀sìn Yorùbá, wọ́n á fún un ní igba wọ́n á sì ní kó fọ́ ọ. Nígbà tí ó bá fọ́, a gbàgbọ́ pé iye ti igba nan ba fọ́ sí ni iye àwọn ọmọ tí yóò bí. Ní alẹ́ ìgbéyàwó, òun àti ọkọ rẹ̀ ni ipàdé àkọ́kọ́ wọn, wọ́n sì máa ń retí pé kí ó rí i pé ó jẹ́ wúńdíá. Tí kò bá ki se wundia, oju a ti òun àti àwọn òbí rẹ̀, wọ́n sì lè lé wọn kúrò ní abúlé tí wọ́n ń gbé.

## Owó-Níná
Owo nina jeyo láti ilẹ̀ Yorùbá, awon Yoruba jẹ́ ènìyàn ti o feran afefeyeye gẹ́gẹ́ bí a ṣe rí nínú iṣẹ́ ọnà wọn, èdè wọn, àti ewì wọn. Nina owó jẹ́ abala pàtàkì nínú àṣà Yorùbá ní Gúúsù Ìwọ̀ Oòrùn Nàìjíríà. Ó jẹ́ àṣà tí ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ Nàìjíríà fẹ́ràn lónìí, láìka ẹ̀yà tabi idile wọn sí. Fífọ́n owó jẹ́ àmì ayọ̀, oríire, àti ìfihàn ìfẹ́ àlejò fún tọkọtaya náà níbi ayẹyẹ ìgbéyàwó. A mú ìyàwó àti ọkọ wọlé, wọ́n sì jó lẹ́yìn ayẹyẹ ìgbéyàwó náà. Àwọn àlejò máa ń wọlé lọ́tọ̀ọ̀tọ̀ tàbí ki won yí tọkọtaya náà ká lórí ilẹ̀ ijó wọ́n sì máa ń wá síwájú, wọ́n á gbé owó náà sí iwájú wọn, wọ́n á sì “rọ̀ le won lori.” Bí wọ́n ṣe ń fọ́n owó náà, àwọn ‘olùgbà’ máa ń gba owó náà láti ilẹ̀ wọ́n á sì fi sínú àpò fún tọkọtaya náà.

Ní àárín ọdún 1940, àwọn ẹ̀yà mìíràn tí wọ́n kó lọ sí agbègbè ile Yorùbá ní Nàìjíríà gba àṣà náà. Wọ́n ń fọ́n owó síta ní àwọn ibi ìgbéyàwó, ile sisi, ìdúpẹ́, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ káàkiri ilẹ̀ Yorùbá gẹ́gẹ́ bí àmì rere fún àwọn tí wọ́n wá síbi ayẹyẹ náà. 

## Ìsìnkú
Nínú ìgbàgbọ́ Yorùbá, ikú kì ṣe òpin ìgbésí ayé; dípò bẹ́ẹ̀, ó jẹ́ ìyípadà láti inú irú ìwàláàyè kan sí òmíràn. Àwọn ogberi (àwọn ènìyàn aláìmọ̀kan) bẹ̀rù ikú nítorí pé ó ń ṣe àmì òpin ìwàláàyè kan tí a mọ̀ àti ìbẹ̀rẹ̀ èyí tí a kò mọ̀. Àìkú ni àlá ọ̀pọ̀lọpọ̀, gẹ́gẹ́ bí "Eji-ogbe" ṣe sọ ọ́: *Mo gbogbo orose; Ng ko ku mo; Mo digba oke; Mo duro Gbonin* . (Mo ti di igi ose ti o dagba; Emi kì yóò kú mọ́; Mo ti di ọgọ́rùn-ún méjì òkè tí a yí padà sí ọ̀kan; Mo jẹ́ aláìṣípò.) Ìtọ́kasí sí àwọn òkè ni a rí nínú òwe náà "Gboningbonin ni t'oke, oke Gboningbonin".

Àwọn Yorùbá tún ma ń gbàdúrà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbùkún, ṣùgbọ́n àwọn ohun mẹ́ta pàtàkì julo ni ọrọ̀, ọmọ àti àìkú: ire owó; ire ọmọ; ire aiku pari iwa. Ìgbàgbọ́ kan wà nínú ìgbésí ayé lẹ́yìn ikú tí ó jẹ́ ìtẹ̀síwájú ìgbésí ayé yìí, ní àyíká miran, àti pé ibùgbé àwọn òkú ni a sábà máa ń gbé sí ibi kan ní ayika ile eni ti o ku, a sì máa ń rò pé odò kan yà wọ́n sọ́tọ̀. Kíkópa nínú ìgbésí ayé lẹ́yìn ikú yìí dá lórí ìwà ìgbésí ayé ẹni àti iru ikú ti o pa ẹni. Èyí ni ìtumọ̀ ìgbésí ayé: láti jise Olodumare. Nítorí pé ìfẹ́ Ọlọ́run ni pé kí àwọn ènìyàn gbé ire lárugẹ dé ibi tí ó bá ṣeé ṣe. Nítorí náà, a tẹnumọ́ pé ẹnìkan ní agbára lati wu ìwà rere. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn ṣe ń sọ: *Keni huwa gbegbede; keni lee ku pelepele; K'omo eni lee n'owo gbogbo L'eni sin* . (Jẹ ki eniyan gbe igbesi aye re ni pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́; ki eniyan le ku iku rere; ki awọn ọmọ ẹni le na ọwọ wọn lori ara ẹni ni ojo isinku.)

Àṣeyọrí ikú rere jẹ́ àsìkò ayẹyẹ ìgbésí ayé òkú. Èyí pín sí oríṣiríṣi ẹ̀ka. Àkọ́kọ́, àwọn ọmọ àti àwọn ọmọ-ọmọ yóò ṣe ayẹyẹ ìgbésí ayé òbí wọn tí ó kú tí ó sì fi orúkọ rere sílẹ̀ fún wọn. Èkejì, àwọn Yorùbá jẹ́ olóòótọ́ àti onímọ̀ nípa ìwà wọn sí ikú. Wọ́n mọ̀ pé ẹnìkan lè kú ní kékeré. Ohun pàtàkì ni ìgbésí ayé rere àti orúkọ rere. Gẹ́gẹ́ bí òwe náà ti wí: *Ki a ku l'omode, ki a fi esin se irele eni; o san ju ki a dagba ki a ni adie irana* . (bí a bá kú ní ọ̀dọ́, tí a sì pa ẹṣin láti ṣe ayẹyẹ ìgbésí ayé ẹni; ó sàn ju kíkú ní ọjọ́ ogbó láìsí pe won pa adìẹ ní ayẹyẹ.)

Wọ́n tún gbàgbọ́ pé àwọn baba ńlá ní agbára ńlá láti ṣọ́ àwọn ọmọ wọn. Nítorí náà, àwọn ènìyàn máa ń gbìyànjú láti rántí àwọn baba ńlá wọn déédéé. Èyí ni ìbọ̀wọ̀ fún àwọn baba ńlá, èyí tí àwọn kan ti pè ní ìjọsìn àwọn baba ńlá ní ọ̀nà tí kò tọ́. Wọ́n gbàgbọ́ pé ìfẹ́ tí ó wà láàárín òbí àti ọmọ níbí lórí ilẹ̀ ayé yẹ kí ó máa bá a lọ lẹ́yìn ikú. Àti níwọ̀n ìgbà tí òbí náà ti lo sí ipò ìgbésí ayé mìíràn, ó yẹ kí ó ṣeé ṣe kí ìsopọ̀ náà máa lágbára sí.

## Ìbálòpọ̀ àti Ìbálòpọ̀ nínú Àṣà Yorùbá
Ènìyàn lè ní òye nípa èrò àwọn Yorùbá nípa ìbálòpọ̀ àti ìbálòpọ̀ nípa ṣíṣe àyẹ̀wò bí àwọn kókó ọ̀rọ̀ wọ̀nyí ṣe hàn nínú ẹ̀sìn àti àṣà wọn. A lè rí òye pàtàkì nípa ojú ìwòye àwọn obìnrin ṣáájú ìgbà ìjọba ológun nípasẹ̀ àtúnyẹ̀wò àwọn ènìyàn pàtàkì nínú ìtàn àròsọ Yorùbá.

### Ìgbéyàwó ọlọ́pọ̀ obìnrin
Ìyàwó púpọ̀ ní ìtàn àtijọ́ nínú àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá. Gẹ́gẹ́ bí a ti rí nínú ìlànà Yorùbá, ìgbéyàwó jẹ́ ìṣọ̀kan láàárín àwọn ìdílé pẹ̀lú èrò lati bímọ dípò àdéhùn ìfẹ́ láàárín ènìyàn méjì. Nítorí náà, ìgbádùn ìbálòpọ̀ àti ìfẹ́ láàárín àwọn mejeeji ki se idi ti a fi se igbeyawo. Gẹ́gẹ́ bí a ti lè sọ, ipò ọba ṣe pàtàkì gidigidi nínú àṣà Yorùbá, ṣùgbọ́n a tún fi pàtàkì fún àwọn alábàáṣiṣẹpọ̀ ọba náà. Nítorí pé ó dára fún ọba láti bí ọmọ púpọ̀, a retí pé kí ó ní ìyàwó púpọ̀ ju ẹnikẹ́ni lo.

### Àwọn ìyàwó
Nítorí pé àṣà níní ìyàwó púpọ̀ wọ́pọ̀ ní àkókò ìjọba ìbílẹ̀ àti ìgbà ìjọba amúnisìn, ìyàwó àkọ́kọ́ máa un fun oko ni iwuri lati gbe iyawo tuntun, ó sì tún máa ń ran ọkọ rẹ̀ lọ́wọ́ láti wá ìyàwó tuntun. Èyí jẹ́ àǹfààní owó fún ìyàwó tuntun, ó sì jẹ́ kí àwọn obìnrin tó ju ẹyọ kan lọ pín ẹrù iṣẹ́ wọn láàárín ara wọn. 

### Ìṣe àti Èdè Kò Fi Ìwà Ìbálòpọ̀ Hàn
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyàwó àgbà lè pe ìyàwó tuntun ní *ìyáwo mi* tàbí *aya mi* èyí tí ó túmọ̀ sí ìyàwó mi, kò sí ẹ̀rí pé èyí ní ṣe pẹ̀lú ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ tàbí ìbálòpọ̀ láàárín wọn. Bákan náà, nínú iṣẹ́ àlùfáà, ìyípadà ìbálòpọ̀ jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ ṣùgbọ́n kì ṣe àmì ìbálòpọ̀. Àwọn Elegun Sango tí wọ́n jẹ́ obìnrin ní ìrísí sábà máa ń ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyàwó àti ọmọ. Àwọn Aboke 'Badan máa ń ṣe irun orí obìnrin nígbà míìrán wọ́n sì máa ń wọ aṣọ gẹ́gẹ́ bí obìnrin fún àwọn àṣà ìbílẹ̀ àti níwájú àwọn àlùfáà tàbí àwọn olórí mìíràn. Kò sí ẹ̀rí tó fi hàn pé àwọn ọkùnrin nínú iṣẹ́ méjèèjì ló ń kópa nínú ìbálòpọ̀.

## Ìlera Ìbálòpọ̀

### Ìdènà Àkóràn Tí A Le Ko Nípa Ìbálòpọ̀
Láàrín àwọn ará Yorùbá ní Gúúsù Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, ìlera ìbálòpọ̀ je nkan ti àwọn ọ̀dọ́ un gbájúmọ́, àwọn àgbàlagbà ni won sábà máa ń yo kúrò nínú ìjíròrò náà. A kì fún àwọn àgbàlagbà ní àfiyèsí tó bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ti àwọn ọ̀dọ́. Wọ́n sábà máa ń yọ wọ́n kúrò nínú ìtọ́jú ìbálòpọ̀, won si tun ni ìgbàgbọ́ nínú àwọn ọ̀nà ìdènà àti ìtọ́jú ibile àwọn àkóràn ìbálòpọ̀ ju bí wọ́n ṣe ń lò ó nínú oògùn oyinbo tàbí kọ́ńdómù lọ. Àwọn irinṣẹ́ ìdènà ti ibile ni *sarun domi* àti *aseje*, àwọn méjèèjì ni a ń ṣe àdàpọ̀ láti sọ àrùn di omi fún ara. Àwọn ọ̀nà ìdènà mìíràn ni gbere, ìpara, àti ìbòrí.

### Awọn Ojuse Ibalopo ti Iyawo
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ ohun tí àwọn ọkùnrin lè ṣe láti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbálòpọ̀ pelu obinrin miran yato si iyawo won, àní nígbà míran ìyàwó wọn ma un fowo si nigba ti agba ba ti de, o je nkan ojuti fun obìnrin tó bá ṣe bẹ́ẹ̀. Àwọn ọmọ àgbàlagbà tí àwọn obìnrin bá bí máa ń ṣe àkíyèsí ìyá wọn nígbà míì láti rí dájú pé kò ṣe ìṣekúṣe. Ogun tí a mọ̀ sí *magun* jẹ́ ègún tí a fi lé obìnrin láti fìyà jẹ alábàáṣepọ̀ rẹ̀, èyí tó lè yọrí sí ikú. A ka sí ìyà fún ìwà àìtọ́. Ìbálòpọ̀ àwọn ọkùnrin pelu awon obinrin ti ki se iyawo won mú kí ewu wọn láti ní àrùn ìbálòpọ̀ pọ̀ sí ju ewu fún àwọn obìnrin lọ.

#### Ìbálòpọ̀ àti Ìdádúró Omo Bibi
Ara odomode obinrin yato si ara okunrin nipa omo bibi ati ife si ibalopo. Ni ara awon agba obinrin ti ko ni ife pupo si ibalopo mon, iye won ma un wa lati ara omo won ati ajulo. Niwon igba to je wipe ojuse obinrin ni ki o ni ibalopo pelu oko re ni igba ti o ba fe, didagba ma un je ominiria fun awon obinrin ti o ri ibalopo gege bi oun irora.

## Àwọn ìtọ́kasí
 
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ