open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idia

[thumb|[Bronze Head of Queen Idia|Ère orí olorì Idia, òkan lára àwọn ère mẹ́rin nígbà ayé rẹ̀ tí ó wà ní (Ethnological Museum ti Berlin)]]
**Idia** ni ìyá Esigie, ẹni tí ó jẹ́ Oba àwọn ènìyàn Edo láàrin ọdún 1504 sí 1550. Àwọn onítàn mọ̀ pé Idia wà láyé nígbà Ogun Idah(ogun náà wáyé láàrin ọdún 1515 sí 1516) nítorí ó kópa ribiribi láti mú ìṣẹ́gun Benin wáyé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ sì gbàgbọ́ pé, òun ni igi lẹ́yìn ọgbà bí ọmọ rẹ̀ ṣe dé orí ìtẹ́. Ó jẹ́ akíkanjú tó jà gidigidi nígbà kí ọmọ rẹ̀ tó dé orí ìtẹ́ àti lẹ́yìn ìgbà tí ó di ọba Edo. Ó ran ọmọ rẹ̀ lọ́wọ́ láti di ọba lẹ́yìn ìgbà tí Baba rẹ̀ Oba Ozolua fi ayé sílè. Ó kó àwọn ajagun jọ láti bá arákùnrin Esigie, ẹni tí a mọ̀ sí Arhuaran jà. Arhuaran ni ẹni tí ó yẹ kó di Ọba ṣùgbọ́n wọ́n ségun rẹ̀. Idah di ìyá Oba kẹrindínlógún ti Benin.

Idia  dé Àfin torí Ozolua, ẹni tí ó jẹ́ ọba láàrin 1483 sí 1514, Ozolua pinu láti fi saya lẹ́yìn ìgbà tí ó ri kó jó. Idia àti Oba Ozolua fẹ́ ara wọn kí ó tó di ọdun 1504, ṣùgbọ́n àwọn onítàn ò ní ìdánilójú ìgbà tí wọ́n fẹ́ ara wọn. Nítorí ìpinnu ọba, àwọn òbí Idia pèsè rẹ̀ fún ìgbé ayé rẹ̀ ní ààfin nípa fífún ní àwọn àgbo kọ̀kan.

## Àwọn Ìtókasí
Medina Armino

**Medina Deme Armino** jẹ elere sisa ti ọna jinjin ti órilẹ ede Ethiopia. Ni ọdun 2019 ati 2020, Medina yege ninu Marathon ti Xiamen to waye ni Xiamen, China.

## Àṣèyọri
Ni ọdun 2019, Medina yege pẹlu wakati 2:27:25, Ni ọdun 2020, arabinrin gbiyanju lori wakati rẹ si 2:26:12.

Ni ọ̀dun 2018, Medina kopa to si yege ninu Marathon ti Treviso pẹlu wakati 2:33:17 ati Marathon ti Beirut pẹlu wakati 2:29:30.

## Itọkasi
Leila Aman

**Leila Aman** ni a bini ọjọ kẹrin leelogun, óṣu November, ọdun 1977 ni Arsi jẹ elere sisa ti ọna jinjin  órilẹ ede Ethiopia.
## Àṣèyọri
Ni ọdun 2003, Leila kopa ninu ere gbogbo ilẹ Afirica to waye ni Abuja, órilẹ ede Naigiria ti arabinrin naa si gbè ipo kẹta.

Ni ọdun 2004, Leila kopa ninu marathon ti Dubai ni bi ti arabinrin naa si gbè ipo akọkọ.

## Itọkasi
Sin Tax

Owó-orí ẹ̀ṣẹ̀ jẹ́ owó-orí tí a fúnni fún àwọn akitiyan tí a san ní pàtó lórí àwọn ẹrù kan tí a rò pé ó léwu sí àwùjọ àti àwọn ẹni-kọ̀ọ̀kan, gẹ́gẹ́ bí ọtí, tábà, oògùn, àwọn adùn lílá, àwọn ohun mímu, àwọn oúnjẹ yára, kọ́fì, ṣúgà, ayò, àti àwọn àwòrán ìwòkuwò. Ní ìdákejì sí àwọn owó-orí Pigovia, èyítí ó ní láti sanwó fún ìbàjẹ́ sí àwùjọ tí ó fà nípasẹ̀ àwọn ọjà wọ̀nyí, àwọn owó-orí ẹ̀ṣẹ̀ ni a lò láti mu iye owó pọ̀ si ní ìgbìyànjú láti dínkù ìbéèrè fún àwọn ọjà yìí, tàbí àìṣe pé, láti mú kí ó wá àwọn orísun titun tí owó yóò fi wọlé. Àlèkun owó-orí ẹ̀ṣẹ̀ nígbà gbogbo jẹ́ olókìkí díẹ̀ síi ju àfikún àwọn owó-orí mìíràn lọ. Bí ó ti wù kí ó rí, àwọn owó orí wọ̀nyí ti sábà máa ń ṣàríwísí fún dídi àwọn òtòṣì lẹ́rù tí wọ́n sì ń san owó orí fún àwọn tí wọ́n gbẹ́kẹ̀ lé nípa ti ara àti ti ọpọlọ.

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Nwando Achebe

**Nwando Achebe**  (tí a bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹta ọdún 1970) jẹ́ ọ̀mọ̀wé àti ajàfẹ́tọ́ obìnrin ọmọ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni adarí ẹ̀ka ẹ̀kọ́ nípa kíkó ara ẹni mọ́ra ní College of Social Science tí ilé-ìwé Michigan State University. Òun tún ni Akọ̀ròyìn àgbà fún *Journal of West African History*.

## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
Wọ́n bí Nwando Achebe sí Enugu, ní ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà sínú ìdílé, Chinua Achebe, àti  Christie Chinwe Achebe, Chinua Achebe jẹ́ òǹkọ̀wé àti akéwì, ìyàwó rẹ̀, Christie sì jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ Ẹ̀kọ́. Nwando ni ìyàwó Folu Ogundimu, òjògbón nínú ìmò kíkọ ìròyìn ní Michigan State University, àti ìyá ọmọbìnrin kan, Chino. Ẹ̀gbọ́n Nwando, Chidi Chike Achebe jẹ́ oníṣègùn òyìnbó.  

## Ètò ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́ rẹ̀
Achebe gba àmì-ẹ̀yẹ Ph.D. nínú ìmò Ìtàn ilẹ̀ Afrika ní University of California, Los Angeles ni ọdún 2000. Ó jẹ́ amòye nínú ìtàn àtenudẹ́nu, pápá jùlọ nínú ìmò Ìtàn Ìwọ̀ oòrùn ilẹ̀ Áfríkà. Ipò àkọ́kọ́ tó dìmú nínú ètò ẹ̀kọ́ ni igbákejì òjògbón nínú ìmò ìtàn ní College of William and Mary, kí ó tó lọ sí Michigan State University ní ọdún 2005 láti tún di ìgbàkejì ọ̀jọ̀gbọ́n fún ìgbà díè, Achebe di ọ̀jọ̀gbọ́n ní ọdún 2010. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Laolu Akande

**Laolu Akande** jẹ́ akọ̀ròyìn, olóòtú, ọ̀mọ̀wé àti olùkọ́. Lọ́wọ́lọ́wọ́, òun ni agbẹnusọ fún igbákejì ààrẹ ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ìyẹn Prof. Yemi Osinbajo, SAN. Ṣáájú kí ó tó di agbẹnusọ fún igbákejì ààrẹ, Akande ń jábọ̀ ìròyìn fún Empowered Newswire, èyí tó jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìròyìn kan tó wà ní orílẹ̀èdè Amerika, ó tún jẹ́ North America Bureau Chief fún The Guardian ní ìlú New York, ní America.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ìlú Ibadan ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ni wọ́n bí Akande sí. Ó lọ sí ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Omolewa, àti Loyola College, ní Ibadan. Ó parí A-Levels ní ilé-ẹ̀kọ́ gihga ti Oyo State College of Arts and Sciences, ní Ilé-Ifẹ̀.  Ó kàwé gboyè ní yunifasiti ti Ibadan ní ọdún 1990, ó sì tún gboyè Masters ní Yunifasiti kan náà ní ọdún 1992.

## Àwọn iṣẹ́ rẹ̀
Ọdún 1989 ni Akande bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ ìròyìn kíkọ, ní ọdún 1989, nígbà tí ó darapọ̀ mọ́ ìwé-ìròyìn The Guardian gẹ́gẹ́ bíi ajábọ̀ ìròyìn.

Akande jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ News Magazine team nihgbà tí wọ́n da sílẹ̀ ní ọdún 1993, gẹ́gẹ́ bíi akọ̀wé àgbà. Ó sì tún ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Tempo publication nígbà tí ìjọba ológun fagi lé The News fún ìròyìn rẹ̀ lórí ìṣẹ̀lẹ̀ kí òmìnira tó dé.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ayoka Olufunmilayo Adebambo

**Ayoka Olufunmilayo Adebambo** jẹ́ onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ọmọ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti Òjògbón nínú títún àwọn àbùdá ẹranko ṣe àti ìmọ̀ Ìṣiṣẹ́àbínimọ́. Òun ni ọ̀jọ̀gbọ́n obìnrin àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ títún àbùdá ẹranko ṣe àti nínú ìmò ìsisẹ́àbínimọ́. 
Ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2010, ó gba àmì-ẹ̀yẹ Fellow of the Animal Science Association of Nigeria (ASAN).

## Isẹ́ rẹ̀
Iṣẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n Ayoka bẹ̀rẹ̀ ní Yunifásítì ìlú Ìbàdàn níbi tí ó ń ti ń fi àwọn iṣẹ́ rẹ̀ kọ̀kan hàn kí ó tó lọ sí Institute of Agricultural Research and Training ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, Ilé-Ifẹ̀. Nígbà tí ó wà ní Ilé-Ifẹ̀, ó kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ akitiyan nínú títún àbùdá àwọn elédè ṣe láti mú èrè wá ní títà wọn. Ní ọdún 1993, ó lọ sí ẹ̀ka ìmọ̀ títún àbùdá ẹranko ṣe ní Federal University of Agriculture, ti Abeokuta, Nàìjíríà. Ó wà lára àwọn adárí ilé-ìwé náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Elfrida O. Adebo

**Elfrida O. Adebo**, tí orúkọ àbíso rẹ̀ jẹ́ **Olaniyan** (tí wọ́n sì bí ní ọdún 1928) jẹ́ ọ̀mọ̀wé àti Núrsì ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ní ọdún 1984, ó di ọ̀jọ̀gbọ́n àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ Núrsì ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
## Ìgbésí ayé rẹ̀
A bí Adebo ní ìlú Abeokuta, Ìpínlẹ̀ Ògùn, ní ọjọ́ kẹta osù kẹta ọdun 1928. Ó bèrè ipa rẹ̀ nínú iṣẹ́ Núrsì ní London, ibè ló tí kó nípa ìṣẹ́ Núrsì àti gbígbẹ̀bí ní St Mary's Hospital, London láàrin ọdún 1957 sí 1958. Ní ọdún 1959, ó padà sí Nàìjíríà láti di Núrsì ní Ibadan. O gba àmì ẹyẹ D.P.H. nínú ìmò isẹ Núrsì ní ọdun 1961, àti àmì ẹyẹ Bachelor of Nursing ní ọdún 1962. Lẹ́yìn ìgbà tí ó ṣiṣẹ́ díè gẹ́gẹ́ bi olùbádá ìmọ̀ràn ní School of Hygiene ti ìlú Ibadan, ó di olùkọ́ ní Yunifásítì ìlú Ìbàdàn. Ó dára pọ̀ mọ́ ẹ̀ka isẹ Núrsì ní oṣù Kẹ̀wá ọdún 1967, ó sì di adarí ẹ̀ka náà ní ọdún 1970.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Folashade Adefisayo

**Folashade Adefisayo** jẹ́ olùkọ́ àti ọ̀mọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni Kọmíṣọ́nà fún Ẹ̀ka ìpínlè Ẹ̀kọ́ tí ó ń rí sí ètò ẹ̀kọ́.
## Ẹ̀tò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ó lọ ilé ìwé Yunifásítì ìlú Ìbàdàn níbi tí ó ti gba àmì ẹyẹ bachelor nínú ìmò Zoology. Lẹ́yìn náà, ó te ẹ̀kọ́ rẹ̀ síwájú ní Yunifásitì ìpínlè Èkó níbi tí ó ti gba àmì ẹyẹ Master degree nínú ìmọ̀ ìdarí òwò àti àmì ẹyẹ Master degree nínú ìmò Èkọ́ ní Yunifásitì ti Nottingham.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Wọ́n bí Folashade sí ìlú Èkó, tí ó sì dàgbà sí ìlú Ibadan, ní Nàìjíríà. Òn sì ni ọmọbìnrin tó dàgbà jù láàrin àwọn ẹ̀bí márùn-ún rè, bẹ́ẹ̀ sì ni ó fẹ́ràn láti máa kàwé àti rínrin ìrìn-àjò.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Kahina

**Dihya**, tí wọ́n ń pè ní **Alkahina**(), jẹ́ ọbabìnrin ìlú Berber ti Aurès bẹ́ẹ̀ náà ló jẹ́ olórí ẹ̀sìn àti olórí àwọn ológun tó tako Muslim conquest of the Maghreb, agbègbè ti wọ́n pè ní Numidia tẹlẹ̀ rí tí ó sì máa ń ṣégun àwọn ọmọ-ogun Umayyad nínú ogun Battle of Meskiana lẹ́yìn náà ni o di adarí fún gbogbo Maghreb láìsí olùdíjẹ tó takòó, kí wọ́n tó ṣégun rẹ̀ ní ogun Battle of Tabarka. Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ sẹ́ntúrì kéje AD ni wọ́n bí i ó sì kú ní òpì sẹ́ntúrì kéje ti òde-òní Algeria.

## Orísùn àti Ìpìnlẹ̀
Orúkọ rẹ̀ gàngàn jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn orúkọ tó ní onírúurú ọ̀nà ìkọsílẹ̀ àti pípè: Daya, Dehiya, Dihya, Dahya tàbi Damya. Nínú èdè Arabic ni ìpìlẹ̀ orúkọ rẹ̀ *al-Kāhina* ti wá(èyí tó túmọ̀ sí olúwo aríran). Èyí ni orúkọ tí àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ tó jẹ́ Mùsùlùmí nítorí àǹfàní tó ní láti rí ohun tí yóò ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́-iwájú.

Nínú ẹ̀yà Jrāwa Zenata ní wọ́n bí i sí ní ìbẹ̀rẹ̀ séntúrì kéje. Ọdún márùn-ún ni ó fi darí ìpínlẹ̀ Berber láti orí-òkè Aurès Mountains dé ilé ọlọ́ràá Gadames (695–700 AD). Ṣùgbọ́n àwọn Àràbó tí Musa bin Nusayr darí padal pèlú àwọn ọmọ oogun tó lágbára láti borí rẹ̀. Ó jà pẹ̀lú El Djem ṣùgbọ́n wọ́n pa nínú ìjà ní ẹ̀gbé kònga tó sì ń jẹ́ orúkọ̀ rẹ̀ Bir al Kahina ní Aures.

Oun tí a rí gbọ́ láti sẹ́ńtúrì kankàndìlógún ní   ni pé ọmọ agbègbè Jew ni tàbí pé ẹ̀yà rẹ̀ jẹ́ Judaized Berbers. Gẹ́gẹ́ bih ohun ti  al-Mālikī sọ, òrìṣà kan ló sì í lọ nínú ìrìàjò rẹ̀. Mohamed Talbi àti Gabriel Camps tú òrìṣà yìí sí akọni àwọn kìrìtẹ́nì kan, yálà tí Kírístì tàbí ti Wúdíá, tàbí ẹni mímọ́ kan tó ń dábòbò ọbabìnrin. M'hamed Hassine Fantar gbàgbọ́ pé akọni dúró gẹ́gẹ́ bí òrìsà Berber, èyí tó túmọ̀ sí pé ẹlẹ́sìn Berber ni. Àmọ́, pé Dihya jẹ́ Kìrìtẹ́nì àhẹsọ lásàn ni.

## Àwọn ìtọ́kasi
Anthonia Adenike Adeniji

**Anthonia Adenike Adeniji** (tí a bí ní ọjọ́ karúndínlọ́gbọ̀n oṣù keje ọdún 1971) jẹ́ ọ̀mọ̀wé àti ọ̀jọ̀gbọ́n ọmọ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ igbákejì ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmò dídarí ọkọ òwò ní Yunifásítì Covenant, Ìpínlẹ̀ Ogun, Nàìjíríà.
## Ìpìlẹ̀ àti Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Wọ́n bí Adeniji ní ọjọ́ karúndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1971, ní Ìlú Ota, ti ìpínlẹ̀ Ogun State. Ó parí ẹ̀kọ́ B.Sc. rẹ̀ nínú ìmọ̀ ìdarí ọkọ òwò ní ọdún 1995 ní Yunifásítì Olabisi Onabanjo. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ Post Graduate Diploma in Financial Management (PGDFM) ní ọdún 1997 ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ níbè ló tún ti gba àmì-ẹ̀yẹ M.B.A. ní ọdún 2000 kí ó tó gba àmì-ẹ̀yẹ P.H.D. ní Yunifásitì Covenant ní ọdún 2011.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Felicia Adeyoyin

**Felicia Adebola Adeyoyin** (tí a bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù kọkànlá ọdún 1938 tí ó sì fi ayé sílè ní ọjọ́ kínnií oṣù karùn-ún ọdún 2021) jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ní Yunifásítì ìlú Èkó àti ọmọ ọba ní ilé Iji ní Saki, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Òun ni ó kọ Nigerian national pledge.
## Ìpìlẹ̀ rẹ̀
A bí Felicia Awujoola ní ọjọ́ kẹfà oṣù kọkànlá ọdún 1938 ní Ogbomoso, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ó lọ  Idi-Aba, ilé-ìwé Baptist kan ní Abeokuta ní àárín ọdún 1953 sí 1957. NÍ ọdún 1965, ó fẹ́ Solomon Adedeji Adeyoyin, ẹni tí ó kàwé ní ilé ìwé Idi-Aba's fún àwọn ọkùnrin.
## Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Felicia gba àmì-ẹ̀yẹ Bachelor Degree nínú ìmò Jiografi ní Birkbeck, Yunifásitì London ní ọdún 1968 àti àmì-ẹ̀yẹ Diploma of Education ní Yunifásitì kan náà ní ọdún 1976, kí ó tó gba àmì-ẹ̀yẹ M.A. nínú ìmò Social Studies ní Columbia University ti ìlú New York ní ọdún 1977, kí ó tó gba àmì-ẹ̀yẹ PhD rẹ̀ ní ọdún 1981 ní Yunifásítì ìlú Èkó.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Cordelia Agbebaku

** Cordelia Ainenehi Agbebaku** (tí a bí ní oṣù kínní ọdún 1961) jẹ́ ọ̀mọ̀wé àti adarí Yunifásítì Ambrose Alli télèrí.
## Ìtàn ayé rẹ̀
Wọ́n bí Agbebaku ní ìlú Ekpoma ní oṣù kínní ọdún 1961. Ó kó nípa ìmọ̀ òfin ní Yunifásitì Bendel tí a mọ̀ sí Yunifásitì Ambrose Alli lọ́wọ́ lọ́wọ́. Agbebaku di adarí Yunifásítì Ambrose Alli (AAU) ní ọdún 2014 nígbà tí Gómínà Adams Oshiomhole yán sípò náà. Agbebaku fi sílè ní ọjọ́ kẹríndínlógún oṣù kejì ọdún 2017, ní Ilé ìwòsàn Yunifásitì Benin, ó sì fi ọkọ rẹ̀  - Ọ̀jọ̀gbọ́n Phillip Agbebaku àti àwọn ọmọ rẹ̀ sáyé.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Yennenga

**Yennenga** jẹ́ ọmọ-bìnrin àròsọ, tí a kà sí ìyá ti àwọn ènìyàn Mossi ti Burkina Faso.  Arábìnrin olókìkí jagunjagun tí ó ṣe ìyebíye fún bàbá rẹ̀, Naa Gbewaa tàbí Nedega, olùdásílẹ̀ ìjọba Dagbon, ní báyìí ni Ghana lónìí. Ṣùgbọ́n ọmọ-bìnrin ọba nífẹ̀ẹ́ sí àyànmọ mìíràn ó pinnu láti lọ kúrò ní ìjọba náà. Bí ó ti ń sáré pẹ̀lú ẹṣin rẹ̀, ó pàdé ọ̀dẹ̀dẹ̀ ọ̀dọ́ kan, Rialé tí ó bí ọmọ kan pẹ̀lú rẹ̀ tí a ń pè ní Ouedraogo. Ouedraogo jẹ́ orúkọ ìkẹhìn olókìkí ní Burkina Faso àti túmọ̀ sí "ẹṣin akọ" ní ọlá fún ẹṣin tí ó darí ọmọ-bìnrin ọba sí Rialé. Yennenga tàbí ọmọ rẹ̀ Ouedraogo ni a kà ní olùdásílẹ̀ ti àwọn ìjọba Mossi. Oríṣiríṣi ìyàtọ̀ ló wá wà nípa àwọn ọ̀nà àbáyọ ti ọmọ-ọbabìnrin.

## Àwọn Ìtọ́ka Sí
Abubeker Nassir

**Abubeker Nassir Ahmed** (Àmháríkì: አቡበከር ናስር; ti a 

bi 23 Kínní 2000) jẹ agbabọọlu alamọdaju ara Etiopia kan ti o ṣere bii iwaju fun Mamelodi Sundowns ni Ajumọṣe Bọọlu afẹsẹgba Premier ati ẹgbẹ orilẹ-ede Ethiopia.O ṣe bọọlu tẹlẹ fun Kofi Etiopia ni Ajumọṣe Premier Ethiopia.
Aqualtune

**Aqualtune Ezgondidu Mahamud da Silva Santos** (fl. 1665) jẹ́ Ọmọ obìnrin tí Ọba kàn tí wọn kò mọ orúkọ rẹ ní ìlú Manikongo.  Gẹ́gẹ́ bí àṣà, ó jẹ́ Ìyá Ganga Zumba ati ìyá tí ó bí ìyá Zumbi..

Ni ọdún 1665, Aqualtune jẹ́ olórí ọmọ ogun ẹgbẹẹgbẹrun ọkunrin ati obinrin fún Kongo lọsí Ogun Mbwila, níbití ó tí ṣẹ́gun àwọn ọ̀ta rẹ̀. Nígbà èyí, wọ́n gbe lọ sí Port ti Recife],  ilé-ìtàjà àti ilé iṣé ọlọ ṣúgà. Wọ́n ra gẹ́gẹ́ bí ẹrú, lẹ́yin náà wọ́n tún ta si ọlọ kan ni Porto Calvo, ní bẹ̀ẹ́ ni ó ti lóyún.Lẹ́yìn tí ó bọ́ ní oko ẹrú yìí,  ni ó dé Palmares ní quilombo. Ó dì olórí àti Adarí Subupuialra ni quilombo, èyí tí ó wà ní apa àríwá oòrùn agbègbè kàn ní Palmares. Ó bí ọmọ ọkùnrin méjì, tí wọ́n ń jẹ́ Gangan Zumba àti Gan Sónà, èyí tí àwọn náà padà di Adarí àti olórí ìlú Palmares. Ọmọ rẹ Sabina ló bí Zumbi. Lèyìn gbogbo èyí, a kò mọ ohun tí ó padà gbẹyin ìgbésí ayé àti àyàǹmọ́ rẹ, òkú ikú àràmàdà ní ọdún 1675.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Hiwot Ayalew

**Hiwot Ayalew Yimer** ni a bini ọjọ kẹfa, óṣu March, ọdun 1990 jẹ akọṣẹmọṣẹ elere sisa ti ọna jinjin to da lori steeplechase ti metres ẹgbẹrun mẹta ti órilẹ ede Ethiopia. Hiwot ṣoju fun órilẹ ede Ethiopia ninu ayẹyẹ ti olympics summer ti ọdun 2012 nibi to ti pari pẹlu ipo karun.

## Àṣèyọri
Hiwot gbe ipo kẹta ninu idije ilẹ Ethiopia lori metres ẹgbẹrun mẹta.
Ni ọdun 2011, Hiwot yege ninu ere ti idije ile ifowo pamọsi ti commercial nibi to ti gbe ipo keji ni Jen Meda Cross Country.
Ni ọdun 2011, Hiwot kopa ninu ere awọn óbinrin ti idije IAAF agbaye cross country.
Ni ere Bislett, Hiwot gbe ipo keje pẹlu íṣẹju aya 14:49.3 fun ẹgbẹrun marun metres.
Ni ọdun 2011, Hiwot kopa ninu ere gbogbo ilẹ Afirica nibi to ti ami ẹyẹ ọla ti silver ninu steeplechase.
Ni ọdun 2013, Hiwot kopa ninu idije agbaye nibi to ti pari pẹlu ipo kẹrin.
Ni ọdun 2014, Hiwot yege ninu idije ilẹ Afirica ni metres ẹgbẹrun mẹta.
Ni ọdun 2015, Hiwot kopa ninu idije agbaye to si pari pẹlu ipo kẹfa ni ilu Beijing.

## Itọkasi
Sofia Assefa

**Sofia Assefa** ni a bini ọjọ kẹrinla, óṣu November, ọdun 1987 si Ilu Tenta, South Wollo jẹ elere sisa ti ọna jinjin to dalori steeplechase ti metres ẹgbẹrun mẹta. Sofia gba ami idẹ ọla ti silver ni summer olympics ti ọdun 2012.

## Àṣèyọ̀ri
Sofia kopa ninu idije ilẹ afirica nibi to ti pari pẹlu ipo kẹrin ni ọdun 2008. Ni ọdun 2019, Sofia pari pẹlu ipo kẹtala ninu idije agbaye.
Ni ọdun 2012, Sofia gba ami ẹyẹ ọla ti silver ninu summer olympic ti steeplechase ti ẹgbẹrun mẹta Metre.
Ni ọdun 2013, Sofia gba ami ẹyẹ ti ọla ti idẹ ninu idije agbaye to aaye ni Moscow.
Ni ọdun 2015, Sofia gba ami ẹyẹ ti ọla ti gold ni ere ilẹ afirica to waye ni Brazzaville.

## Itọkasi
Meskerem Assefa

**Meskerem Assefa Legesse Wondimagegn** ni a bini ọjọ ogun, óṣu september, ọdun 1985 si Ilu Robe, Arsi jẹ elere sisa ti ọna jinjin. Meskerem ṣọju fun órilẹ ede Ethiopia ninu Olympics ti ọdun 2008 ati 2012.

## Àṣèyọri
Meskerem kopa ninu idije agbaye lori ere sisa lẹẹmeji. Meskerem bẹrẹ ere sisa ti arin ni ọdun 2001 Ni ọdun 2007, Meskerem kopa ninu ere gbogbo ilẹ Afirica nibi to gbe ipo kẹrin pẹlu ìṣẹju aya 4:09.83.
Ni ọdun 2009, Arabinrin naa kopa ninu idije agbaye ti ere sisa ninu abala akọkọ.
Ni ọdun 2010, Assefa kopa ninu idije ilẹ afirica nibi to ti gbe ipo karun lori 1500m.
Ni ọdun 2011, Assefa kopa ninu ere gbogbo ilẹ afirica nibi to ti pari pẹlu ipo kẹrin.
Ni ọdun 2012, Meskerem kopa ninu idije DècaNation nibi to ti pari pẹlu ipo keji.
Ni ọdun 2013, Meskerem kopa ninu Marathon ti Houston nibi to ti pari pẹlu ipo kẹta ni wakati 2:25:17.

## Itọkasi
Tigist Assefa

**Tigist Assefa Tessema** ni a bini ọjọ keji dinlọgbọn, óṣu March, ọdun 1994 jẹ elere sisa ọna jinjin. Lẹyin ti arabinrin naa kopa ninu marathon to waye ni oṣù kẹrin, ọdun 2022 lo gbiyanju si lori iṣẹju meji dinlogun. Tigist kopa ninu Marathon ti Berlin nibi to ti gbe ipo karun.

## Àṣèyọri
Ni ọdun 2013, Assefa gba ami ẹyẹ ti ọla ni idije junior ti ilẹ afirica. 
Ni ọdun 2014, Óṣu August Tigist gbe ipo kẹrin ninu idije ilẹ Afirica lori ere sisa to waye ni Marrakesh, Morocco.
Ni ọdun 2016, Tigist kopa ninu idije inule ti agbaye to waye ni Portland, Oregon nibi to ti pari 800m ni abala akọkọ.
Ni ọdun 2022, Tigist jẹ óbinrin akọkọ lati ja íṣẹju aya meji fun 800m ati 2:20 fun Marathon.
Ni óṣu March, ọdun 2022 Assefa kopa ninu Marathon ti Riyadh to way ni ilu Saudi Arabia nibi to ti pari pẹlu ipo keje pẹlu wakati 2:34:01.
Ni ósu April, ọdun 2022 Assefa yege ninu ayẹyẹ ikọsilẹ ti óju ọna ti Adizero to waye ni Ilu Germany.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Lucy Ameh

**Lucy Ameh**  (tí a bí ní ọjọ́ Kejìlá oṣù kẹfà ọdún 1980) jẹ́ òṣeré àti oníṣòwò ọmọ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó gbajúmọ̀ lẹ́yìn ìgbà tí ó ṣeré nínú ere *[[Braids on a Bald Head]]* ní ọdún 2010.
## Ayé àti èkọ́ rẹ̀
A bí Lucy ní Kaduna ní ọjọ́ Kejìlá oṣù kẹfà ọdún 1980. Ó bẹ̀rẹ̀ si ń ṣe eré ìtàgé nínú ilé ìjọsìn rẹ̀ nígbà tí ó sì jẹ́ ọmọdé. Ó kàwé gboyè ní NTA TV college, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ B.Sc nínú ìmò Mass Communication ní Yunifásítì Àmọ́dù Béllò, Zaria kí ó tó tẹ̀síwájú láti gba àmì-ẹ̀yẹ diploma in Law ní Yunifásítì ìlú Jos.
## Eré ṣíṣe
Lucy bẹ̀rẹ̀ sí ń ṣe eré ìtàgé láti ìgbà èwe rẹ̀, ó kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ eré kí ó tó kópa nínú eré 'Queen of Zazzau', èyí tó mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn mọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Al-Kahina

**Al-Kahina** (), tí a mọ̀ sí **Dihya**, jẹ́ Berber Ọbabìnrin ti Aurès àti adarí ẹ̀sìn àti àwọn ológun tí ó máa ń lé wájú àwọn aláàbò ọmọ ìlú sí Muslim conquest of the Maghreb, ẹ̀sìn tí wọ́n padà mọ̀ sí Numidia tí ó hàn pé wọ́n ń ṣẹ́gun àwọn ọmọ ogun Umayyad nínú Ogun tí Meskiana lẹ́yìn tí ó ti di adarí tí kò díje ti gbogbo ilẹ̀ Maghreb, kí wọ́n tó fi ẹ̀tànjẹ ṣẹ́gun rẹ̀ ní  Ogun Tabarka náà. Wọ́n bíi ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ 7th century AD ó sì kú ní lákòókò ìgbẹ̀yìn 7th century ní ayé òde-òní Algeria.
## Àwọn Orírun àti ẹ̀sìn
Orúkọ rẹ̀ alára jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọ̀wọ́ wọ̀nyí: Daya, Dehiya, Dihya, Dahya or Damya. wọ́n mẹ́nubà ipò rẹ̀ nínú èdè Lárúbáwá tí ìpìlẹ̀ rẹ̀ jẹ́ *al-Kāhina* (the priestess soothsayer). Èyí ni orúkọ ìnagijẹ tí àwọn Mùsùlùmí olùbádíje rẹ̀ sọọ́ nítorí ẹ̀bun rírí ìṣẹ̀lẹ̀ ọjọ́-iwájú.
Wọ́n bíi sínú Jrāwa Zenata àwọn ẹ̀yà ìbẹ̀rẹ pẹ̀pẹ̀ 7th century. Fún ọdún gbáko ni ó fi darí ìpínlẹ̀ Berber tí ó ní ìyánǹda láti Aurès Mountains náà lọ sí ilẹ̀ olómi nínú aginjù Gadames (ní 695–700 AD). Àmọ́ àwọn Arab, ṣàpọ́nlé nípa Musa bin Nusayr, pípadà pẹ̀lú àwọn ọmọ ogun tí wọ́n sánángun tí wọ́n sì ṣẹ́gun rẹ̀. Ó ja ogun tí El Djem orí-afárá gbọ̀ngán ìṣeré Róòmù àmọ́ tí wọ́n paá lẹ́yìn-ò-rẹyìn nínú ìkòdìmú lẹ́gbẹ kànǹga tí ó ṣì ń jẹ́ orúkọ rẹ̀, Bir al Kahina in Aures.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Anuket

**Anuket** jẹ́ Òrìsà àtijọ́ tí ô jẹ́ ọ̀kan láàárín àwọn òrìṣà Orílè èdè Egypt tí apá Ilè Nile àti ní ọwọ́ ìsàlẹ̀ gbogboògbò Nubia, èyí tí ó tún jẹ́ pé àwọn ará Elephantine náà máa ń sìn.

## Etymology
Àwọn ará ilé Egypt tàbí àwọn Elédè Egypt a máa pè ní Anuket, eyi tí wọ́n fàyọ láti Anaka, tàbí Anqet. Orúkọ tí wọ́n fún yìí ń túnmọ̀ sí Olùgbánǹkanmú tàbí Ẹnití ó ń di nǹkan mú. Ni ilé Greece, èyí di Anoukis, (), ìgbà mìíràn en máa ǹ kọ ni Anukis.  In the *[[interpretatio graeca]]*, she was considered equivalent to Hestia or Vesta.

## Àwọn Àpèjúwe
Wọ́n máa ń ṣàpèjúwe Anuket gẹ́gẹ́ bí Obìnrin tí ó ní agbekọ́rí bí tí gélé tabi Irun tí wọn fí Ìyè Ẹyẹ sádárà sí Irun naa.  Wọ́n sábà máa ń ṣàpèjúwe rẹ̀ pé ó di Ọ̀pá àṣẹ kan mú tí wọn fí Lankh sórí ọ̀pá náà, Ẹran mímọ́ rẹ̀ sí jẹ́ Àgbọ̀rín. She was also shown suckling the pharaoh through the New Kingdom and became a goddess of lust in later years. In later periods, she was associated with the cowry, especially the shell, which resembled the vagina.

## Ìtàn àti àwọn ipa
Ó jẹ́ ọmọ bíbí Òrìsà Ra, sùgbọ́n ó tán mi Satet ni àwọn àyè ibòmíràn. Fún àpeere, Àwọn Òrìsà méjèèjì yìí ní wọ́n ń pè ní "Ojú Ra" [Eye of Ra], pẹ̀lú àwọn bíi Bastet, Hathor, ati Sekhmet. Also, they were both related in some way to the Uraeus.

## Ìsìn tàbí Ìjọsìn

Anuket jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òrìṣà meta,  Òrìsà Khnum àti Òrìsà Satet tí wọn tún pè ní Satis. Ó sílè jẹ́ pé Anuket ní Àbúrò obìnrin sì Satet tàbí Satis. or she may have been a junior consort to Khnum instead.

Wọ́n kò Temple ilé ìjósìn kan fún Anuket tí ó wà ní ilé Sehei ní ilé Sehei.  Àwọn àkọọ́lẹ̀ kàn fihàn pé ojúbọ́ kan tàbí Pẹpẹ kan ni won yà sí mímọ́ fún-un ní ojúlé yìí láti ọwọ́ Õlọ́fin 13th Farao Sobekhotep III. Lẹ́yìn náà, nígbà Ìṣàkóso kejìdínlógún, Amenhotep II yà ilé ìsìn kan sí mímọ́ fún òrìṣà.

Ní àkókò Ìjọba tuntun, àṣà Anuket ní ilé Elephantine ní kìí wọ́n lo odo fún ìṣẹ̀ṣe oriṣa náà ní oṣù àkọkọ́ tí Shemu. Àwọn àkọọ́lẹ̀ dárúkọ àwọn ìlànà tí wọ́n ń gbà ṣe àjọ̀dún ti Khnum àti Anuket ní àsìkò yìí.

Lọ́pọ̀ ìgbà, nígbà tí odò Náílì bá tí bẹ̀rẹ̀ sí ní kún fún omi ọlọ́ọọdún, àjọyọ̀ Àjọ̀dún Anuket bẹ̀rẹ̀ nìyẹn. Àwọn èèyàn a máa sọ àwọn ohun bíi ẹyọ owó, wúrà tàbí góòlù, àwọn ohun ọ̀ṣọ́ àti àwọn ẹ̀bùn iyebíye sínú odò náà, láti ṣe ìdúpé fún òrìṣà náà fún omi tó ń fúnni ní ìyè àti àwọn àǹfààní tó ń pa dà wá látinú ọrọ̀ àti ìbímọ  tí ó ń  pèsè.
Àwọn ohun èèwò tí ó wàye ní àwọn agbègbè kan ní Ilè Egypt, èyí tí àwọn oúnjẹ bí ẹjá jíjẹ kan ti a kà si mimọ  jẹ́ èèwọ̀ fún wọn, padà wá ní ìyọkúrò ní àkokò yìí, èyí tí wọ́n padà gbà ní iyànjú pé irú ẹja bẹ́ẹ̀ tí odò Nile jẹ́ Àmì Anuket ati pé ohun ni kii wọ́n pa wọ́n fún jíjẹ gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun ìsẹ̀se fún Àjọ̀dún náà.{Citation needed|date=September 2011}}

## Àwọn Ìtọ́kasí
### Citations

### Ìwé Ìtàn
* .

## Fún Ìkàsíwájú
*
Rotimi Williams

**Rotimi Williams** jẹ́ àgbẹ̀ àti oníròyìn tẹ́lẹ̀. Ó ní oko ìrẹsì Kereksuk ni Ipinle Nassarawa tí ó jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìrẹsì ìṣowò kejì tí ó tóbi jùlọ ní orílẹ-èdè Nàìjíríà nípasẹ̀ títóbi ilẹ̀. 

Oko rẹ̀, èyítí ó wà ńi ìpínlẹ̀ Nasarawa ní àríwá Naìjíríà, wà lọ́wọ́lọ́wọ́ ní àwọn saare 45,000 àti pé ó gba bíi òṣìṣẹ́ 600 ti wọ́n jẹ́ ọmọ abínibí ìlú Nasarawa.

## Ẹ̀kọ́
Ó lọ sí ilé-ìwé girama King's College, ní ìlú Èkó. Ó kọ́ ẹ̀kọ́ ètò-ọrọ̀ ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Aberdeen, ní oŕlẹ̀-èdè Scotland àti pé ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè Masters ní Ìṣòwò láti ilé-ẹ̀kọ́ kan náà. Ó tẹ̀ síwájú sí School of Oriental and African Studies (SOAS), ní ibi tí ó ti gba oyè ẹ̀kọ́ Masters nípa Ìṣúná àti Idàgbàsókè Ìjìnlẹ̀. 

## Iṣẹ́-ṣíṣe
Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi ayànyànná ní European Economics and Financial Center ní Ìlú London ní ọdún 2007. Ó tẹ̀síwájú láti jẹ́ aṣoojú Áfíríkà ní Ìwé ìròhìn Euromoney ní ọdún 2008. Ó tẹ̀síwáju láti ṣiṣẹ́ ní First City Monument Bank ní ọdún 2008 níbi tí ó ti sọ pé àwọn ìfiyèsí rẹ̀ fún èka iṣẹ́-ògbìn bẹ́ẹ̀rẹ̀ sí dàgbà nítorí ilé-ìfowópamọ́ kò ní gba àwọn eto ìmúlò àti kí ó wọlé sí ilé-iṣẹ́ ọ̀gbìn. Ó kúrò ní ọdún 2010 láti bẹ̀rẹ̀ oko ìresì hekitari 45,000 ti Kereksuk ní ọdún 2012. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Anne Bonny

**Anne Bonny**(8 Oṣu Kẹta ọdun 1697 - sọnu ni Oṣu Kẹrin ọdun 1721), igba kan **Anne Bonney**, jẹ ajalelokun Irish ti n ṣiṣẹ ni Caribbean, ati ọkan ninu awọn ajalelokun obinrin diẹ ninu itan-akọọlẹ ti o gbasilẹ. Ohun kekere ti a mọ nipa igbesi aye rẹ wa ni pataki lati inu iwe Captain Charles Johnson's 1724 A General History of the Pyrates.

## Igbe aiye iberepepe
Ọjọ ibi Bonny ni a ro pe o wa ni ayika 1700. Won ni won bi ni Ori Agba KinsaleShe , ni ilu County Cork, Ireland. O jẹ ọmọbinrin iranṣẹbinrin Maria Brennan ati agbanisiṣẹ Brennan, agbẹjọro William Cormac. A bi Mary Brennan nitori atẹle aisan ti iyawo Cormac o gbe lọ si ile iya-ọkọ rẹ ti o wa ni awọn maili diẹ si ọna. Lakoko ti iyawo William Cormac n ṣaisan ati ni ile miiran, William duro lati wo ile ẹbi nibiti o ti ni ibalopọ pẹlu ọkan ninu awọn iranṣẹbinrin, Mary Brennan, ẹniti o bi Anne Bonny lẹhinna. Anne Bonny ni a rii bi ọkan ninu awọn ọran ẹtọ lati William Cormac . Awọn igbasilẹ osise ati awọn lẹta ti ode oni ti o n ṣe pẹlu igbesi aye rẹ ko ṣọwọn, ati pe ọpọlọpọ imọ-ẹrọ ode oni wa lati Charles Johnson's A General History of the Pyrates (ikojọpọ ti awọn itan-akọọlẹ ajalelokun, ẹda akọkọ ni deede, ekeji ṣe ọṣọ pupọ).

Baba Bonny William Cormac kọkọ lọ si Ilu Lọndọnu lati lọ kuro ni idile iyawo rẹ, o bẹrẹ si wọ Anne bi ọmọdekunrin o si pe ni “Andy”. Nigba ti iyawo Cormac ṣe awari William ti mu ọmọbirin rẹ ti ko ni ofin ti o si n mu ọmọ naa dagba lati jẹ akọwe agbẹjọro kan ti o si wọṣọ bi ọmọdekunrin, o dẹkun fifun u ni iyọọda. Cormac lẹhinna gbe lọ si Agbegbe ti Carolina, o mu Anne ati iya rẹ, ọmọbirin iranṣẹ rẹ tẹlẹ. Bàbá Bonny kọ ìpilẹ̀ṣẹ̀ “Mc” ìpilẹ̀ṣẹ̀ ti orúkọ ẹbí wọn sílẹ̀ láti parapọ̀ di ìrọ̀rùn sí ọmọ ìlú Charles Town. Ni akọkọ, ẹbi naa ni ibẹrẹ ti o ni inira ni ile titun wọn, ṣugbọn imọ Cormac ti ofin ati agbara lati ra ati ta awọn ọja laipẹ ṣe inawo ile-ile kan ati nikẹhin oko kan ti o wa ni ita ilu. Iya Bonny ku nigbati o jẹ ọdun 12. Baba rẹ gbiyanju lati fi ara rẹ mulẹ gẹgẹbi amofin ṣugbọn ko ṣe daradara. Nikẹhin, o darapọ mọ iṣowo oniṣowo ti o ni ere diẹ sii o si ṣajọ ọrọ nla kan.

## Awon itokasi
Umar Sani

**Umar Sani** (ọjọ́ karùn-úndínlọ́gbọ̀n, oṣù Ṣẹrẹ, ọdún 1963 ní wọ́n bí i) jẹ́ olùdámọ̀ràn àgbà lórí ìròyìn àti ìpolongo sí igbákejì olórí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Namadi Sambo . Ó ti jẹ́ olùrànlọ́wọ́ sí Sambo's láti ọdún 2007 nígbà tí Sambo jáwé olúborí nínú ìdìbò gómìnà ní ìpínlè Kaduna. Ó wà lára àwọn tí wọ́n tí wọ́n polongo fún ẹgbẹ́ òṣaèlú PDP ní ọdún 2019. Tí ó sì dúró gẹ́gẹ́ bí agbẹnusọ, bẹ́ẹ̀ náà ni ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ PDP fún ìgbà pípẹ́.

## Iṣẹ́
Umar Sani bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ olùkọ́ nígbà tí iṣẹ́ olùkọ́ ṣì wá fún àwọn tó bá ṣe dáadáa nínú ẹ̀kọ́ won nìkan. Leyin tí ó ẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní Kagoro Teachers College in ìbẹ̀rẹ̀ 1980, ni ìpínlẹ̀ Kaduna ó gba iṣẹ́ sí ẹ̀ka ẹ̀kọ́ Local Education  Department ti ìpínlẹ̀ Kaduna gẹ́gẹ́ bí olùkọ̀ọ́ ìyàrá ìkàwé. Lẹ́yìn náà ó fi iṣẹ́ sílẹ̀, ó sì wọlé sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga pólì ti Kaduna, ní ìpínlè Kaduna ibi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí dípílómà nínú kárà-kátà.

## Àwọn ìtọ́kasí.
Funmi Wakama

A bí **Funmi Wakama** ní ìlú Èkó ní ọjọ́ kìn-ín-ní oṣù keje ọdún 1966 gẹ́gẹ́ bíi Olufunmilayo Yetunde Coker. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣé akọ̀ròyìn rẹ̀ ní ọdún 1985 gẹ́gẹ́ bíi akọ́ṣẹ́ ní Lagos Television, LTV 8, Lagos kí ó tó lọ sí Nigeria Television Authority, Abeokuta ní ọdún 2018. 

## Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ní ilé ẹ̀kọ́ gbogbonìṣe ti ìlú Ogun èyiun Ogun State Polytechnic tí ó ń jẹ́ Moshood Abiola Polytechnic báyìí ni ó ti kẹ́kọ̀ọ́ Mass Communication. Bákan náà, ó ní ìwé ẹ̀rí gíga nínú ìkóròyìnjọ láti the Nigerian Institute of Journalism, NIJ; ẹ̀wẹ̀, ó tún kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmọ̀/ẹ̀kọ́ Public Administration láti ilé ẹ̀kọ́ gíga ti Abuja, èyiun University of Abuja. 

Funmi Wakama yìí jẹ́ olùrànlọ́wọ́ pàtàkì àgbà lábala mídíà fún Gómìnà tẹ́lẹ̀rí ní ìpínlẹ̀ Ogun, Gómìnà Ibikunle Amosun. Ó jẹ́ alábòójútó mídíà ní International Republican Institute (IRI), fún ètò USAID ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ernest Okonkwo

**Ernest Okonkwo** (tí a bí ní ọdún 1936) jẹ́ akọ̀ròyìn eré ìdárayá àti oníròyìn tí ó ṣiṣẹ́ ní Radio Nigeria . Ó kú ní oṣù kẹjọ ọjọ́ 7, ọdún 1990.

## Àwọn ìtọ́kasí
Adebola Williams

Adebola Williams ( Abíi ní ọdún 1986) ó jẹ́ ọmọ orile-èdè Nigeria tí ó ń ṣe òwò ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́, akọ̀ròyìn, olùgbaninímọ̀ràn nípa ọ̀rọ̀ òṣèlú, àti olùsọ̀rọ̀-ìwúrí. Òun ni Olùdarí-àgbà fún ẹgbẹ́ RED | For Africa. Ó jẹ́ olùjọdásílẹ̀ àti alámòjútó Red Africa,  Ilé iṣẹ́ agbóhùnsáfẹ́fẹ́ tí ó ṣe agbátẹrù àwon ọ̀dó jùlọ ní ilẹ̀ Africa ní àjọṣe pẹ̀lú Red Media Africa, Statecraft Inc., The Future Awards Africa, and YNaija.

Adebola Williams ( Abíi ní ọdún 1986) ó jẹ́ ọmọ orile-èdè Nigeria tí ó ń ṣe òwò ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́, akọ̀ròyìn, olùgbaninímọ̀ràn nípa ọ̀rọ̀ òṣèlú, àti olùsọ̀rọ̀-ìwúrí. Òun ni Olùdarí-àgbà fún ẹgbẹ́ RED | For Africa. Ó jẹ́ olùjọdásílẹ̀ àti alámòjútó Red Africa,  Ilé iṣẹ́ agbóhùnsáfẹ́fẹ́ tí ó ṣe agbátẹrù àwon ọ̀dó jùlọ ní ilẹ̀ Africa ní àjọṣe pẹ̀lú Red Media Africa, Statecraft Inc., The Future Awards Africa, and YNaija.

## Àwọn ìtọ́kasí
Minna Salami

**Minna Salami** (tí a bí ní 1978) jẹ́ akọ̀ròyìn ọmọ Nàìjíríà ará ìlú Finland kan tí ó ti tan àlàyé lórí àwọn ọ̀ràn abo tí Áfíríkà, nípa àwọn orílẹ̀-èdè Áfíríkà àti àwọn obìnrin Nàìjíríà nípasẹ̀ búlọ́ọ̀gì tí ó gba ẹbun MsAfropolitan,  èyí tí ó ṣẹ̀dá àti tí n ṣatọ́kùn láti ọdún 2010. Àwọn ọ̀ràn tí ó wà láàárín nínú búlọ́ọ̀gì náà jẹ "oríṣiríṣi láti ilobirin púpọ̀ sí abo sí àwọn ìbátan".  Yàtọ̀ sí búlọ́ọ̀gì ó tún kọ̀wé lórí àwọn ọ̀ràn àwùjọ. Ó jẹ́ aṣojú lórí Nẹ́tíwọ́ọ̀kì Olùkọ́ni Àgbáyé ti Duke, Áfíríkà Nẹ́tíwọ́ọ̀kì àti Olùṣọ́ ìwé Nẹ́tíwọ́ọ̀kì tí Olùṣọ́..Búlọ́ọ̀gì àti àwọn nǹkan Salami ti wà ní ìfihàn nínú *The Guardian*, Al Jazeera àti *The Huffington Post* . Ó jẹ́ olùgbà ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àmì-ẹ̀rí orílẹ̀èdè.     

## Ìgbèsìayè
A bí Salami ní Finland ní ọdún 1978  sí bàbà Nàìjíríà kan àti ìyá Finnish kan. Ó wà ní Nàìjíríà nígbà èwe rẹ̀ ṣáájú kí ó tó lọ sí Sweden fún àwọn ẹ̀kọ́ gíga.  Ó parí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Lind, Sweden, pẹ̀lú oyè Apon tí Arts (BA) ní Ìmò-ìṣe Òṣèlú , àti láti ilé-ẹ̀kọ́ fi gíga ti Ìlú London ti ìlà-oòrùn àti ìjìnlè Áfríkà (SOAS) pẹ̀lú Master of Arts degree (MA). Ní ọdún 2016, ó kópa ní ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Àwọn òǹkọ̀wé International University of Baptist Hong Kong  gẹ́gẹ́ bí I ẹlẹgbẹ́ kan. Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú èdè márùn-ún ó sì ti gbé ní Nàìjíríà, Sweden, Spain, New York àti London. O   nṣiṣẹ lati London.  

Ni ibẹrẹ, lẹhin eto-ẹkọ rẹ, Salami bẹrẹ iṣẹ rẹ bi oludari iṣowo titaja, ṣiṣe pẹlu iyasọtọ ati iṣakoso awọn ọja. O ṣiṣẹ ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede. Lẹhinna o ṣẹda bulọọgi *MsAfropolitan* ni ọdun 2010. Ó sọ̀rọ̀ lórí àwọn ọ̀ràn tó kàn mọ́ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti àwọn àjèjì lórí àwọn ọ̀rọ̀ obìnrin. Nigbakanna, fun ọdun meji titi di ọdun 2012, o tun gbega *MsAfropolitan Butikii*, ni idanimọ ti ọdun mẹwa Awọn Obirin Afirika 2010–2020. Butikii ori ayelujara yii ta ọpọlọpọ awọn ẹru ohun-ini ti Afirika, ti awọn obinrin ti Afirika ṣe.    Ninu ifọrọwanilẹnuwo kan pẹlu “Iwe irohin Ọsẹ Ọsẹ”, Salami n ṣalaye lori ete rẹ ti iṣeto bulọọgi Ms.Afropolitan, sọ pe: “Awọn bulọọgi nipa awujọ Afirika jẹ olori akọ ati awọn bulọọgi abo ti Mo pade jẹ Eurocentric. Pupọ julọ kikọ kikọ obinrin ti Afirika ti Mo pade jẹ boya eto-ẹkọ tabi kikọ itan-akọọlẹ. O jẹ iṣẹ ti o wuyi… ṣugbọn Mo nifẹ lati ka asọye aṣa olokiki nipa Afirika lati igun abo ati asọye nipa abo lati igun Afirika.”  O jẹ oluranlọwọ si itan-akọọlẹ 2019 *Awọn ọmọbirin Tuntun ti Afirika*, ti Margaret Busby ṣatunkọ. 
Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1978
Tolu Ogunlesi

[thumb|Ogunlesi (right) at the [Halifax International Security Forum 2017]]
**Tolu Ogunlesi** jẹ́ ẹni tí a bí, nínú (Ọjọ́ kẹ̀ta, Oṣù kẹ̀ta, Ọdún 1982) oníròyìn ti ìlu Nigeria ni ń ṣẹ. Ó tún jẹ́ akéwì àti ayaworan, akọ̀wé ẹ̀fẹ̀ àti Ògbóntarìgì nínú lílo ayélujára. Ogunlesi  jẹ́ ẹni ti Ààrẹ Muhammadu Buhari  yàn sí amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ olùṣe ẹ̀rọ ayélujára titun ní ọjọ́ kejìdínlógún, oṣù kejì, Ọdún 2016.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ruth Osime

**Ruth Osime** (tí a bí  ní ọjọ́ keje osù kejì ọdún 1964) jẹ́ akọ̀ròyìn ọmọ orílẹ́-èdè Nàìjíríà. ó ti figba kan jẹ́ olóòtú ìwe THISDAY Style Magazine ri, ti o jẹ́ ìwé ìròyìn tí ó ní  se pẹ̀lú oge síṣe.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
Ruth Osime ni ọmọ Chief Grace Osime, o si ni awọn àbúrò obìnrin méjì; Grace Osime àti Omome Osime-Oloyede.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Isẹ́ ẹ Osime ní ilé-isẹ́ THISDAY bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi olùdarí ètò ilé-isẹ́ náà, léyìn náà ló di ònkọ̀wé ati olóòtú àrà ní odún 2003,  ipò tí ó dìmú títí di osù kẹrin ọdún 2022.

## Àwọn ìtọ́kasí
Olukorede Yishau

**Olukorede S. Yishau** jẹ́ òǹkọ̀wé àti akọ̀ròyìn ọmọ  orílẹ̀èdè Nàìjíríà . Ó ti ṣe atokọ pípẹ́ fún ẹ̀bùn 2021 Nà̀ij̀iríà fún Litiréṣọ̀ .   

## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ayé re àti iṣẹ́
A bí  Yishau ni Ṣomolu, ní ̀ipínlẹ̀ Èkó . Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìbánisọ̀rọ̀ púpọ̀ ní Ambrose Alli University, Ekpoma .  Ó ti ṣiṣẹ́ bí oníṣẹ́ ìròyìn ní *Orísun*, *Sọ Ìwé ìròhìn* àti pé ó jẹ́ Olóòtú Alábàáṣepọ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ ní Ìwé ìròhìn *Nation* .   

## Ìwé àkosílẹ̀

* 
* 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olùkọ̀wé ará Nàìjíríà
Bayo Onanuga

**Bayo Onanuga**  (ọjọ́ ìbí ogún Oṣù Kẹfà ọdún 1957) jẹ́ oníròyìn ọmọ Nàìjíríà. Ó dá ìwé ìròyìn TheNews sílẹ̀ àti pé ó jẹ́ olùdarí ti News Agency of Nigeria nípasẹ̀ Ààrẹ Muhammadu Buhari ní May 2016. Ṣáájú èyí, ó jẹ́ Alákòóso àti olóòtú àgbà tí PM News àti TheNEWS ìròyìn.

## Ìpìlẹ̀

A bí Onanuga sí inú ìdílé apàṣẹ Anikilaya ní Ijebu Ode ní ìpínlè Ògùn. Ó bẹ̀rẹ̀ ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀óbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ ní ilé-ìwé Moslem Primary School ni Ijebu-Ode láti 1962 sí 1969. Ó sì lọ sí ilé-ìwé Muslim College Ijebu Ode, ó parí ní ọdún 1974 pẹ̀lú ipò kìní.

Lẹ́yìn ṣíṣe iṣẹ́ diẹ̀ fún ọdún kan, ó lọ sí ilé-ìwé Federal Government College ní Odogbolu fún A-Level rẹ̀ láàárín ọdún 1975 àti 1977.

Wọ́n gbà á sí ilé-ìwé gíga àpapọ̀ Yunifásítì ti Èkó ní oṣù kẹsàn-án, ọdún 1977 láti kó nípa Mass Communication. Ó ṣetán ní ọdún 1980 pẹ̀lú second class upper.

Onanuga ṣiṣẹ́  fún Practions Partners ní Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ọdún 1982 ó sì darapọ̀ mọ́ ilé-iṣẹ́ amóhùnmáwòrán ti Ogun State Television gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ní oṣù kẹfà, ọdún 1982.

Ní oṣù kéje, ọdún 1983, ó tẹ̀síwájú lọ sí The Guardian ní Èkó gẹ́gẹ́ bí alábàáṣiṣẹ́pọ̀ akọ̀ròyìn ó sì kúrò ní déédé oṣù mẹ́tàdínlógún lẹ́yìn àtibẹ̀rẹ̀ Titbits ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀.

Nígbà tí ìgbìyànjú rẹ̀ kùnà, Onanuga lọ darapọ̀ mó National Concord ní oṣù kíní, ọdún 1985 gẹ́gẹ́ bí ọ̀gá akọ kókó ìròyìn. Nígbà tó ya, wón darí rẹ̀ láti lọ ṣe iṣẹ́ yìí ní African Concord magazine. Ní ọdún 1989, Onanuga jẹ́ akọ̀rọ̀yìn ìlú-sí-ìlú tí àkójọpọ̀ ìwé ìròyìn tí a dásílẹ̀ ní ìlú London. Lẹ́yìn ìgbà diẹ̀ lọ́dún náà, wón yàn án gẹ́gẹ́ bí akọ̀rọ̀yìn. 

Ṣùgbón ní oṣù kẹ́rin, ọdún 1992, Onanuga kọ̀wé fiṣẹ́sílẹ̀ ní Concord lẹ́yìn tí ó ti kọ̀ láti bẹ apàṣẹ àwọn ológun, Apàṣẹ Ibrahim Babangida, lórí ìtàn-ìròyìn tó gbẹnután: Has Babangida Given Up? Ìtàn náà ni ó fà á tí àwọn apàṣẹ ológun fi ti concord group pa.

Onanuga pẹ̀lú Seye Kehinde, olórí City People Magazine, Dapo Olorunyomi atẹ̀wéjáde Premium Times, Sani Kabir, ẹni tí ó padà di Sarki of Hausawa ní Èbúté Mẹ́ta, Idowu Obasa, ẹni tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alága ní ìjọba ìbílẹ̀ Onigbongbo ní Ìkẹjà, Babafemi Ojudu,  sẹ́nátọ̀ ní Èkìtì àti Kunle Ajibade darapọ̀ láti dá TheNews Magazine sílẹ̀ ní oṣù kejì, ọdún 1993.

Lẹ́yìn tí àwọn ìjọba ológun ti ilé ìròyìn TheNEWS pa, àwọn ẹgbẹ́ yìí tún dá TEMPO magazine àti lẹ́yìn ìgbà díẹ̀ wọ́n dá P.M.NEWS sílẹ̀ ní ọdún 1994.

## Ìgbé ayé òṣèlú
Ní ọdún 2014, Onanuga sọ ifẹ́ ọkàn rẹ̀ láti gbé àpótí ìbò fún ipò sẹ́nátọ̀ ní ẹ̀ka ìlà-oòrùn ìpínlè Ògùn ti ìdìbò àpapọ̀ ọdún 2015 lábẹ́ ẹgbẹ́ All Progressives Congress, (APC). Nígbà ìṣèjọba ológun Sani Abacha, àwọn Security State Service dè é ní ìgbèkùn ní ìlú Èkó fún ìgbà díẹ̀ ṣùgbón ó ráyè sálọ ó sì kúrò ní orílẹ̀-èdè ó wá padà dé ní ọdún  1998 lẹ́yìn iku Abacha.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Victor Oladokun

**Victor Oladokun** (tí a bí ní Victor Bandele Oladokun) jẹ́ oníròyìn ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì-Nàìjíríà, oníròyìn, onímọ̀ nípa ìròyìn àti ìbánisọ̀rọ̀ ilé-iṣẹ́ àti ògbóǹtarìgì nípa ìbáṣepọ̀ gbogbogbòò. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdámọ̀ràn Àgbà fún Ààrẹ Ilé-iṣẹ́ Báńkì Ìdàgbàsókè ti Adúláwọ̀ (AfDB) àti tẹ́lẹ̀ rí gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ìbánisọ̀rọ̀ àti Ìbátan Ìta ti Báńkì. Ó jẹ́ olùgbéjáde, olùdarí olùgbéjáde àti olùgbàlejò àwọn ètò ìwé ìròyìn tẹlifíṣọ̀n tí a mọ̀ kárí ayé, CBN World News àti Turning Point lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣọ̀n Christian Broadcasting Network CBN.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni Victor Oladokun. A bí i ní ìlú London, England, baba rẹ̀ sì jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ìyá rẹ̀ jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Ireland, ó dàgbà ní ìlú Liverpool àti ní Nàìjíríà.
lẹ́yìn náà Oladokun gba oyè bachelor nínú ìtàn àti ìmọ̀ ìṣèlú láti Yunifásítì Ife (tó jẹ́ Obafemi Awolowo University báyìí) ní Nàìjíríà.  Ní Ife, ó ní ìfẹ́ sí àwọn oníròyìn, ó sì fojú inú wo bí wọ́n ṣe máa ṣe ètò tẹlifíṣọ̀n àti ìròyìn lọ́jọ́ iwájú, èyí tó ní àwọn ìgbékalẹ̀ iṣẹ́ tó dára sí i, àwọn ètò tuntun, àti àwọn ohun tó ń fúnni níṣìírí.  Lẹ́yìn náà, ó gba oyè Master of Arts nínú ìbánisọ̀rọ̀ àti oyè Doctor of Strategic Leadership láti Ilé-ẹ̀kọ́ Ìṣòwò àti Ìṣàkóso ní Regent University ní Virginia Beach, Virginia.

## Ìṣẹ́
### Ìgbéjáde gbóhùnsáfẹ́fẹ́
Oladokun ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníròyìn ìròyìn àgbáyé, olùdásílẹ̀ ìròyìn, àti olùdarí olùgbéjáde ní CBN International ní Virginia Beach, Virginia. Pẹ̀lú Kathy Edwards, olùgbàlejò fún ìgbà pípẹ́, ó ṣe àgbékalẹ̀ àti ṣe àwọn ètò tẹlifíṣọ̀n àgbáyé, títí bí CBN World News àti Turning Point. Nígbà tí ó wà ní CBN, ó fọ̀rọ̀ wá ọ̀pọ̀ àwọn òṣèlú àgbáyé lẹ́nu wò, títí bí àwọn afẹsẹ̀gbá Muhammad Ali, George Foreman, àti Azumah Nelson ; àwọn olórí ìṣèlú bíi Thabo Mbeki àti Cyril Ramaphosa ti African National Congress, Prime Minister Zulu àti Ààrẹ Inkatha Freedom Party Mangosuthu Buthelezi, Ààrẹ Nàìjíríà Olusegun Obasanjo, Olórí Ìpínlẹ̀ Ibrahim Babangida, Àwọn Ààrẹ Zambia Kenneth Kaunda, àti Frederick Chiluba, Prime Minister Israel Benjamin Netanyahu, Agbẹnusọ PLO Hanan Ashrawi, àti aṣojú Church of England Terry Waite (tí wọ́n jí gbé tí wọ́n sì mú ní Lebanon). Àwọn mìíràn tí wọ́n fọ̀rọ̀ wá lẹ́nu wò ni olùdásílẹ̀ CBN MG Pat Robertson, Myles Munroe, àti àwọn òṣèré bíi Cissy Houston, Andraé Crouch, CeCe Winans, Robin Givens, àti agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílè-èdè Ghana Abedi Pele.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Adekunle Ojora

Oloye **Adekunle Ojora** (tí a bí ní ọdún 1936) jẹ́ òṣìṣẹ́ ìṣọwó Nàìjíríà kan tí ó jẹ́ alágà ìgbìmọ̀ ti AGIP Nàìjíríà Nigeria Limited láti ọdún 1971 títí di ìgbà tí Unipetrol fi gbà ní 2002. Ó bẹ̀rẹ̀ ìṣe-ṣíṣe gẹ́gẹ́ bíi oníṣẹ́ ìròyìn pẹ̀lú BBC ní ìbẹ̀rẹ̀ 1950s, ní 1962 ó di aláṣẹ tí UAC àti ní àkókò 1970s. Àwọn ọdún 1970, ó bẹ̀rẹ̀ sí náwó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ àjèjì ní Nigeria. 
## Ìgbésíayé àti Iṣẹ́
Ọ̀jọrá jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ọ̀jọrá àti Adelé Ìdílé Ọba ní Èkó ó sì jẹ oyè **ọ̀túnba** ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa Ìròyìn ni ilé-ẹ̀kọ́ gíga Regent Street Polytechnic, pẹ̀lú èròngbà láti ṣe àmójútó iṣẹ́ rẹ̀ nínú ìjábọ̀ ìròyìn. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi òṣìṣẹ́ ní ilé-iṣẹ́ ìgbéròyìn sáfẹ́fẹ́ ní BBC ibi tí ó ti ṣe akitiyan láti di Igbákejì Olóòtú Ìròyìn. Ní ọdún-un 1955, Ó yí iṣẹ́ rẹ̀ padà sí ti ìjọba Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí akọ̀ròyìn pẹ̀lú Nigerian Broadcasting Corporation (Ilé-iṣẹ́ Ìròyìn Ìbánisọ̀rọ̀ ti Nàìjíríà). Kò pẹ́ tí wọ́n fi gbé e lọ sí Ìbàdàn gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ìtànkálẹ̀ ìròyìn ní ọ́fíìsì ti Alákóso Àgbègbè naa. Ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín Ojora pẹ̀lú NBC pé títí di ọdún 1961, nígbà tí ó gba ipò gẹ́gẹ́ bí alákóso ìbáṣepọ̀ àwùjọ (public relations manager) ní United African Company. Ojora bẹ̀rẹ̀ sí ní ní ìfẹ́ sí àwọn ẹ̀ka ìṣòwò àwọn ilé-iṣẹ́; ó sì di olùdarí àgbà (executive director) ní ilé-iṣẹ́ UAC ní ọdún-un 1962. Lẹ́yìn tí àwọn ológun kọ́kọ́ dá ìjọba àkọ́kọ́ dúró, wọ́n yàn Ojora gẹ́gẹ́ bí ọmọ ìgbìmọ̀ ìlú Èkó ní ọdún 1966. Ọdún kan lẹ́yìn náà, wọ́n fún un ní àwọn ipò olóṣèlú ní àwọn àjọ ìjọba méjì. Ní ọdún 1967, ó jẹ́ Alákóso Gbogbogbo WEMABOD, ilé-iṣẹ́ tí ó ń rí sí ohun ìní àti ìdoko-owo agbègbè, ní ọdún-un 1967 bákan náà, he succeeded Kola Balogun as chairman of Nigerian National Shipping Line.
Lẹ́yìn tí ó fi WEMABOD sílẹ̀, ó di olùdókòwò ní onírúurú ilé-iṣẹ́ bíi AGIP petroleum marketing àti NCR Nigeria. Ó tún dá àwọn ilé-iṣẹ́ àdáni Nigerlink Industries, Unital Builders àti ilé-iṣẹ́ kan tí ó ní Èkó Investments sílẹ̀. Lẹ́yìn òfin ìgbéga ilé-iṣẹ́ Nigerian Enterprise Promotion Act, ó gba àǹfààní sí àwọn ilé-iṣẹ́ àjèjì kan tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní Nigeria bíi àwọn ìdókòwò nínú iṣẹ́ àwọn ará Nigeria ti Bowring Group, Incape, Schlumberger, Phoenix Assurance, UTC Nigeria, Evans Brothers àti Seven-Up. [1] Ó fẹ́ Erelu Ojuolape, ọmọbìnrin wọn sì ni Toyin Saraki.
Ojora kú ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kìíní ọdún 2026, nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mẹ́tàléláàádọ́rùn-ún.
## Àwọn ìtọ́kasí
Eniola Akinkuotu

**Eniola Akinkuotu** (ọdún ìbí rẹ̀ ni 1986) jẹ́ Akọ̀ròyìn àti Òǹkọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè ní Fásitì Èkó University of Lagos.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Iṣẹ́ Akinkuotu gẹ́gẹ́ bíi akọ̀ròyìn tàn káàkiri oríṣiríṣi ìlú..Ó ṣe àtẹ̀jáde púpò lórí àwọn ìtàn tí ó rọ̀ mọ́ ọ̀ràn àti ìlòdì sí ẹ̀tọ́ ọmọ ènìyàn láàárín ọdún 2011 sí ọdún 2014. Lẹ́yìn náà ni ó tún lọ sí agbo òṣèlú níbi tí ó ti díje du ipò gomina ipinle Ekiti lodun 2014. 

Láti ọdún 2011, ni Akinkuotu ti jẹ́ Akọ̀ròyìn fún ìwé-ìròyìn "The punch". Ní ọdún 2016, ó ń ṣiṣẹ́ ní ìbámu pẹlú ètò ìṣèjọba ìgbà náà láti lòdì sí ìwà ìbàjẹ́.

Ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ Akinkuotu ni wọ́n tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bíi olusare nínú Ẹ̀ka Ìjábọ̀ Ìdájọ́ ní Ẹ̀ka Ìjábọ̀ Ìdájọ́ ni Ààmì Ẹ̀yẹ Diamond Media fún Dídára Media.  Ó  jẹ́ olùborí Ẹbun UNICEF fun Ijabọ  ni Ààmì Ẹ̀yẹ 2018 DAME. NÍ ọdún 2020, Ó jẹ́ olùborí  ní ẹ̀ka Irin-ajo ti ẹbun Merit Nigeria.  

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1986
Richard Akinnola

**Richard Akinnola** jẹ́ on kàwé tí Nàìjíríà, onkowe, agbejoro , àti àjàrà gbàrà. Ó jẹ́ ayé ìwé wò tí ìwé ìròyìn vanguard àti adarí agbófinró tí ilé ìṣe Centre for Free Speech organisation. Ó ṣe akojopo àwọn ìwé fún ilé ìṣe agbo ohùn fún afẹ́fẹ́ àti onkowe fún àwọn ìwé oríṣiríṣi.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Arukaino Umukoro

**Arukaino Umukoro**  je akọ̀wé lá tí orílẹ̀de Nàìjíríà tí a mọ fún bíborí  CNN/MultiChoice Africa Journalist Award ni ọdún 2015.

Ìwé kíkà
Umukoro kàwé gboyẹ̀ nínú  Industrial Chemistry ni Fáṣítì ti ìlú Delta,  ó túbọ̀ lọ sí the Nigerian Institute of Journalism tí ó sì sàsẹ́yege ìwé kíkà naa. Ní ọdún 2016, Umukoro parí  ẹ̀kọ́ Master's rẹ̀ lórí iṣẹ́ Media and Communication ní Fásiti tí amọ̀ sí Pan-African University.

## Iṣe ṣíṣe
Lèyìn ti Umukoro kẹ́kọ̀ọ́ gboyẹ̀ lórí ẹ̀kọ́ ìwé kíkà, ó bt Iṣẹ́ kíkà ìròyìn ní ilé iṣé ìwé ìròyìn National Standard News ni ọdún 2007. Iṣe Umukoro ni ìwé kíko bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó ń ṣíṣe  sísọ ìròyìn  lọ́dọ̀ the National Standard news magazine ni ọdún 2007. Ó gbà àmì ẹ̀yẹ fún Writer of the Year’ award ni ọdún 2007 ni ilé-iṣẹ́ ìròyìn The National Standard. Ó tún bọ̀ dára pọ̀ mọ́ wọn ní ilé iṣé The stables of Tell Magazine láti báwo ṣiṣẹ́.  Lèyìn èyi ó ṣíṣe ní ilẹ̀ iṣẹ ìròyìn The Punch Newspaper níbi tí ó ti dì Oga . Umukoro já èwè Olúborí nínú ìdílje The Nigeria Media Merit Award fún ìgbà Kínní ni ọdún  2013,   eyi tí ó tún gbà àmi ẹyẹ lekan sì ni ọdún  2017.

Ni ọdún 2015,  wọ́n fún ní àmì ẹyẹ kan ní CNN/MultiChoice Africa Journalist nípa tí ìsòrí eré ìdárayá.

Ó tunbọ̀ jáwé olúborí nínú ìdíje ti  S.O. Idowu Prize fún sísọ ìròyìn eré ìdárayá tí ó jé wípé  ó gba ipò Kejì ní ọdún  2017.[6] Ní 2017,  Ó jẹ ipò gẹ́gẹ́ bí agbẹnusọ ati iṣ ìbánisọ́rọ́ fún Ààrẹ ìgbà Kejì orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, Yẹmí Òsínbàjò. 7][8]
=Àwọn Ìtọ́kasi=
Duro Onabule

**Duro** **Onabule** (27 September 1939 – 16 August 2022) jẹ́ akoroyin ọmọ Nigeria, Tí ó jé olootu fún National Concord láti ọdún 1984 sí ọdún 1985,lẹ́yìn náà o di...

## Ìgbésíayé àti ise re
A bí Onabule ní ọdún 27 September 1939 ní  Ìjẹ̀bú- òde , Ó jáde ilé ìwé  CMS Grammar School àti ilé ìwé Journalism, London. Isẹ àkọ́kọ́ rẹ jẹ́ isẹ ajábò ìròyìn fún  *Daily Express* ní ọdún 1961; Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta ó dára pò mọ staff of the *Daily Sketch*. Ó lo ọdún díẹ̀ pẹ̀lú the *Daily Sketch* kí ó tó padà sí isẹ rẹ àkọ́kọ́ the *Daily Express*.Ní ọdún 1969,ó sise gege bí London correspondent for the *Daily Express*. Ní mid 1970s, Ó sise fún the *[[Daily Times of Nigeria|Daily Times]]*, o ń dìde bò láti jẹ igbá kejì olootu fún  *Headlines* magazine nígbàtí  MKO Abiola béèrè Concord Press, wó yan Onabule gẹ́gẹ́ bí olootu ní ọdún  1984, Lẹ́yìn náà ó di olootu *National Concord*.

Onabule kú ní ọdún 16 August 2022 ní ọmọ ọdún 82..

## Àwọn itokasi
Mason Mount

**Mason Tony Mount** (tí a bí ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kìíní, ọdún 1999) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílé-èdè England, ó jẹ́ agbábọ́ọ̀lù olówó ààrin. Fún ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Chelsea nínú ìdíje premier leagu àti fún ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù 3 Lions tí ìlu England. Mount bẹ̀ẹre sí gbá bọ́ọ̀lù àwọn àgbàlagb pẹ̀lu

## Ìpìlẹ̀
A bí Mason Tony Mount ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kìíní, ọdún 1999 ní Portsmouth, ní Hampshire sínú ìdílé Debbie àti Tony Mount. Bàbá rẹ̀, Tony, fìgbà kan jẹ́ agbábọ́ọ̀lù tó di akọ́nimọ̀ọ́gbá fún àwọn ẹggbẹ́ kéréje-kéréje bíi Havant Town. Láti ìgbà èwe rẹ̀ ni Mount ti ń gbá bọ́ọ̀lù fún Boarhunt Rovers àti United Services Portsmouth. Ní ọdún 2003, ní ọmọdún mẹ́rin, ó fi ọ̀sẹ̀ kan gbáradì fún eré tó wáyé ní Portsmouth àti Chelsea. Ó dárúkọ Frank Lampard, Luka Modrić àti Andrés Iniesta gẹ́gẹ́ bí agbábọ́ọ̀lù tí òun fẹ́ràn jù lọ, Mount padà darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ Chelsea ní ọdún 2005.

## Òdiwọ̀n iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi agbábọ́ọ̀lù
### Ẹgbẹ́

### Káàkiri ayé

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀
**Gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Chelsea**

* U18 Premier League: 2016–17
* FA Youth Cup: 2015–16, 2016–17
* UEFA Youth League: 2015–16

**Ọmọ-ẹgbẹ́ Chelsea**

* UEFA Champions League: 2020–21
* UEFA Super Cup: 2021
* FIFA Club World Cup: 2021
* FA Cup runner-up: 2019–20, 2020–21, 2021–22
* EFL Cup runner-up: 2021–22

**England U19**

* UEFA European Under-19 Championship: 2017

**England**

* UEFA European Championship runner-up: 2020

## Àwọn ìtọ́kasí
Neith

**Neith**  ó jẹ́ èyí tí ó ba ni lẹ́rù"; Coptic: ⲛⲏⲓⲧ; bákannáà jẹ́ èpè **Nit**, **Net**, tàbí **Neit**) jẹ́ àwọn ancient Egyptian deity ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Wọ́n sọ pé ó Alàkọ́kọ́ àti olú aṣẹ̀dá, tí ó dà àgbáyé àti gbogbo àwọn ohun inú rẹ̀, tí ó sì ń ṣàkóso bí wọ́n ti ń ṣiṣẹ́. Ó jẹ́ òrìṣàbìnrin fún àgbáyé, àyàmọ̀, Ọgbọ́n, omi, àwọn odò, àwọn ìyá, ọmọ bíbí, ọdún ṣíṣe, ríru, àti ogun.

Neith jẹ́ tutelary deity ti Sais níbi tí wọ́n fi ẹgbẹ́ òkùkù rẹ̀ sọ lẹ̀ sí ìwọ̀-oòrùn Nile Delta ti Lower Egypt. Wọ́n jẹ́rìí rẹ̀ ní Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ ẹ Dynasty Àkọ́kọ́. Neith tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òrìṣà aláàbò mẹ́ta ti ìlà-oòrùn ìlú ti Latopolis tàbí Esna (Snē) ). Latopolis wà ní ìwọ̀-oòrùn etídò ti Odò Nile ọ̀pọ̀  ìlà-oòrùn ti Luxor (Thebes).

## Àwọn ìtọ́kasí
Sekhmet

Nínú Àwọn ìtàn-àkọọlẹ ara Egypt, **Sekhmet** ( tàbí**Sachmis** (), láti ; ), jẹ́ jagunjagun òrìṣà àti Oníṣègùn oogun òrìṣà. Sekhmet jẹ́ òrìṣà tí oòrùn, nígbà mìíràn à ń pè ní ọmọbìnrin tí  òrìṣà Ra bí àti pé ó nigba mìíràn ó ní nkán ṣẹ pẹ̀lú àwọn òrìṣà Hathor àti Bastet.

## Ẹ tún lè wo
* Tefnut
* List of solar deities
* List of war deities
* List of health deities
* Lion

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Bibliography

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## External links

* Ancient Egypt: the Mythology - Sekhmet
* "Egyptian Temple Yields 17 Statues of Lion-Headed Goddess" Archaeologists working in Luxor, Egypt, have unearthed 17 statues of an ancient Egyptian goddess with the head of a lion and the body of a woman. 14 March 2006
Cleopatra

**Cleopatra VII Philopator** jẹ́ ọbabìnrin Ptolemaic  tí Orílẹ̀-èdè Ẹ́gíptì Ayéijọ́un láàrin ọdún 51 sí 30 BC. Ó jẹ́ ọmọ ìran Ptolemaic, àti ọmọ ẹni tí ó pilẹ̀ ìran náà, Ptolemy I Soter, ẹni tó jẹ́ ológun àti ọ̀rẹ́ Alexander the Great. Lẹ́yìn ikú Cleopatra, Egypt di ọkàn lára àwọn orílẹ̀ èdè tí ó wà lábé ìjọba Ìjọba Rómù. Bí ó tilè jẹ́ wípé èdè tí Cleopatra kọ́kọ́ mọ̀ nias Koine Greek, òun nìkan ni ará Macedonia tí ó dárí Egypti tí ó sì tún kó èdè àwọn ará Egypti.

Ní ọdún 58 BC, Cleopatra tẹ̀lé bàbá rẹ̀, Ptolemy XII Auletes, nígbà tí ó sá lọ Rómù lẹ́yìn ìgbà tí Egypti dìde si, tí eléyìí sì fún ọmọ rẹ̀, Berenice IV láti gba ìtẹ́ lọ́wọ́ rẹ̀. Wọn pa Berenice IV ní ọdún 55 nígbà tí Ptolemy padà sí Egypti pẹ̀lú àwọn ológun Rómù. Nígbà  tí Ptolemy fi ayé sílè ní ọdun in 51, àpapọ̀ ijoba Cleopatra àti arákùnrin rẹ̀, Ptolemy XIII bẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n ìjà láàrin wọn fa ogun abẹ́lé. Léyìn ìgbà Juliu Késárì ségun ọ̀rẹ́ Ptolemy XIII kan, Pompey lójú ogun, ó sá lọ Egypti. Pompey jẹ́ ọ̀rẹ́ sí Ptolemy XII, ṣùgbọ́n Ptolemy XIII rán àwọn ológun rẹ̀ láti pa Pompey lẹyìn ìgbà tí àwọn ọmọ isẹ́ rẹ̀ láàfin gbá ní ìyànjú láti pa Pompey kí Caesar tó dé. Nítorí èyí, Caesar gbìyànjú láti parí ìjà tó wà láàrin Ptolemy àti Cleopatra, ṣùgbọ́n olórí àwọn tó ń gbá Pompey ní ìyànjú, Potheinos wòye pé ìkan tí Caesar fẹ́ ṣe ma ran Cleopatra lọ́wọ́. Nítorí náà, àwọn ọmọ ogun rẹ̀ ká òun àti Caesar mọ́ ààfin. Léyìn ìgbà díè tí ogun náà bẹ̀rẹ̀, àwọn ológun mìíràn dé láti ran Caesar lọ́wọ́, Ptolemy XIII kú nígbà ogun tó ṣẹlẹ̀ Nílé.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ẹ́gíptì Ayéijọ́un
Ẹ̀ka:Àwọn Fáráò
Degitu Azimeraw

**Degitu Azimeraw Asires** ni a bini ọjọ kẹrin leelogun, óṣu January ni ọdun 1999 jẹ elere sisa lóbinrin ti ọna jinjin órilẹ ede Ethiopia

## Àṣèyọri
Ni ọdun 2019, Degitu kopa ninu Marathon ti Amsterdam nibi to ti gbe ipo akọkọ pẹlu akọsilẹ ti 2:19:26.
Ni ọdun 2019, Arabinrin naa kopa ninu ere ilẹ Afirica ti idaji Marathon nibi to ti pari pẹlu ipo kèji pẹlu akọsilẹ ti 1:10:31.
Ni ọdun 2021, Degitu kopa ninu Marathon ti ilẹ London nibi to ti pari pẹlu ipo keji pẹlu akọsilẹ ti 02:17:58.

## Itọkasi