Isọdọtun

thumb|aworan ti okunrin lati Áfíríkà
Isọdọtun (the renaissance), je igba ati asikò gbona ati ironu ni riroko ati asa Yúróòpù nigba ogbon, ọnọ, ijoba, isunna tabi itoju owo ti yipada patapata. E lé yi ti bere ni odun ẹgbẹ̀rún-o-le-irinwo si odun ẹgbẹ̀rún-o-lé-ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rin (1400-1700). 

Isọdọtun, akoko ni ọlaju Ilu Yuroopu lẹsẹkẹsẹ ni atẹle Aarin Ọjọ-ori ati ti aṣa ti o waye lati jẹ ijuwe nipasẹ iwulo ti iwulo ni sikolashipu ati awọn iye. Isọdọtun tun jẹri wiwa ati iṣawari ti awọn kọnputa tuntun, iyipada ti Copernican fun eto Ptolemaic ti astronomy, idinku ti eto feudal ati idagbasoke iṣowo, ati ẹda tabi ohun elo ti iru awọn imotuntun ti o lagbara bi iwe, titẹ sita, kọmpasi ti atukọ, ati etu ibon. Si awọn ọjọgbọn ati awọn onimọran ti ọjọ naa, sibẹsibẹ, akọkọ jẹ akoko ti isọdọtun ti ẹkọ kilasika ati ọgbọn lẹhin igba pipẹ ti idinku aṣa ati idaduro.

## Awọn ipilẹṣẹ ati jinde ti humanism
Oro ti Aringbungbun ogoro ti a coined nipa awọn ọjọgbọn ni awọn 15th orundun lati designate awọn aarin laarin awọn isubu ti awọn Classical aye ti Greece ati Rome ati awọn oniwe-rediscovery ni ibẹrẹ ti ara wọn orundun, a isoji ninu eyi ti won ro ti won kopa. Nitootọ, ero ti igba pipẹ ti okunkun aṣa ti ṣafihan nipasẹ Petrarch paapaa ni iṣaaju. Awọn iṣẹlẹ ni opin ti Aarin ogoro, ni pataki ti o bẹrẹ ni ọrundun 12th, ṣeto ni išipopada lẹsẹsẹ ti awujọ, iṣelu, ati awọn iyipada ọgbọn ti o pari ni Renaissance. Iwọnyi pẹlu ikuna ti npọ si ti Ṣọọṣi Roman Catholic ati Ijọba Romu Mimọ lati pese ilana iduroṣinṣin ati iṣọkan fun iṣeto ti ẹmi ati ti ohun elo, igbega ni pataki ti awọn ilu-ilu ati awọn ọba ijọba ti orilẹ-ede, idagbasoke awọn ede orilẹ-ede, ati fifọ awọn ẹya feudal atijọ.

Lakoko ti ẹmi ti Isọdọtun nikẹhin gba ọpọlọpọ awọn fọọmu, o ti ṣafihan ni kutukutu nipasẹ ẹgbẹ ọgbọn ti a pe ni humanism. Eda eniyan ni ipilẹṣẹ nipasẹ awọn ọkunrin ti awọn lẹta dipo ki o jẹ nipasẹ awọn ọmọwe-alakọwe ti o jẹ gaba lori igbesi aye ọgbọn igba atijọ ti wọn si ti ni idagbasoke imoye Scholastic. Eda eniyan bẹrẹ ati aṣeyọri ni akọkọ ni Ilu Italia. Awọn ti o ti ṣaju rẹ jẹ awọn ọkunrin bi Dante ati Petrarch, ati awọn olori protagonists pẹlu Giannozzo Manetti, Leonardo Bruni, Marsilio Ficino, Giovanni Pico della Mirandola, Lorenzo Valla, ati Coluccio Salutati. Isubu ti Constantinople ni 1453 pese eda eniyan pẹlu igbelaruge pataki, fun ọpọlọpọ awọn ọjọgbọn ila-oorun ti salọ si Ilu Italia, ti o mu awọn iwe pataki ati awọn iwe afọwọkọ ati aṣa atọwọdọwọ ti iwe-ẹkọ Greek wa pẹlu wọn.

Eda eniyan ni ọpọlọpọ awọn ẹya pataki. Ni akọkọ, o mu ẹda eniyan ni gbogbo awọn ifihan oriṣiriṣi ati awọn aṣeyọri rẹ bi koko-ọrọ rẹ. Ẹlẹẹkeji, o tẹnumọ isokan ati ibamu ti otitọ ti a rii ni gbogbo awọn ile-iwe imọ-jinlẹ ati ti ẹkọ-ẹkọ ati awọn eto, ẹkọ ti a mọ ni syncretism. Ìkẹta, ó tẹnu mọ́ iyì ìran ènìyàn. Ni aaye apẹrẹ igba atijọ ti igbesi aye ironupiwada gẹgẹbi ọna ti o ga julọ ati ọlọla ti iṣẹ eniyan, awọn onimọ-jinlẹ wo si Ijakadi ti ẹda ati igbiyanju lati lo agbara lori ẹda. Níkẹyìn, ẹ̀dá ènìyàn ń fojú sọ́nà fún àtúnbí ti ẹ̀mí àti ọgbọ́n ẹ̀dá ènìyàn tí ó sọnù. Ninu ipa ti igbiyanju lati gba pada, sibẹsibẹ, awọn onimọ-jinlẹ ṣe iranlọwọ ni isọdọkan ti iwoye ti ẹmi ati ọgbọn tuntun ati ni idagbasoke ara imọ tuntun kan. Ipa ti ẹda eniyan ni lati ṣe iranlọwọ fun awọn ọkunrin ni ominira kuro ninu awọn idiwọ ọpọlọ ti a fi lelẹ nipasẹ aṣa atọwọdọwọ ti ẹsin, lati ṣe iyanilẹnu ibeere ọfẹ ati atako, ati lati fun igbẹkẹle tuntun kan si awọn iṣeeṣe ti ironu ati awọn ẹda eniyan.

Lati Ilu Italia ẹmi tuntun ti ẹda eniyan ati Isọdọtun o ṣẹda tan kaakiri ariwa si gbogbo awọn apakan Yuroopu, ti o ṣe iranlọwọ nipasẹ iṣelọpọ ti ẹrọ atẹjade mechanized, eyiti o jẹ ki imọwe ati wiwa awọn ọrọ Alailẹgbẹ dagba ni ibẹjadi. Èyí tó gbawájú jù lọ láàárín àwọn onímọ̀ ẹ̀dá ènìyàn ní àríwá ni Desiderius Erasmus, ẹni tí Ìyìn Ìwà òmùgọ̀ (1509) ṣe àpèjúwe ìjẹ́pàtàkì ìwà rere ti ẹ̀dá ènìyàn nínú ìmúra rẹ̀ sí oore àtọkànwá ní ìlòdì sí ìfọkànsìn tí ó yẹ. Imudara ọgbọn ti a pese nipasẹ awọn onimọran eniyan ṣe iranlọwọ lati fa Atunṣe, lati eyiti, sibẹsibẹ, ọpọlọpọ awọn onimọ-jinlẹ, pẹlu Erasmus, tun pada. Ní òpin ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, ogun Àtúnṣe àti Counter-Reformation ti pàṣẹ púpọ̀ nínú agbára àti àfiyèsí ti Yúróòpù, nígbà tí ìgbésí ayé ọgbọ́n wà ní ìpẹ̀kun Ìlànà.

## Awọn idagbasoke iṣẹ ọna ati ifarahan ti Florence
O wa ni aworan ti ẹmi ti Renaissance ṣe aṣeyọri igbekalẹ rẹ ti o lagbara julọ. Iṣẹ́ ọnà wá ni a rí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ìmọ̀, tí ó níye lórí ní ẹ̀tọ́ tirẹ̀ tí ó sì lágbára láti pèsè àwọn àwòrán Ọlọrun àti àwọn ìṣẹ̀dá rẹ̀ fún ènìyàn àti pẹ̀lú ìjìnlẹ̀ òye sí ipò ènìyàn ní àgbáálá ayé. Ni ọwọ awọn ọkunrin gẹgẹbi Leonardo da Vinci o jẹ imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ-imọ ati imọ-imọ-imọran. Aworan yẹ ki o da lori akiyesi aye ti o han ati ṣiṣe ni ibamu si awọn ilana mathematiki ti iwọntunwọnsi, isokan, ati irisi, eyiti o dagbasoke ni akoko yii. Ninu awọn iṣẹ ti awọn oluyaworan bi Masaccio, awọn arakunrin Pietro ati Ambrogio Lorenzetti, Fra Angelico, Sandro Botticelli, Perugino, Piero della Francesca, Raphael, ati Titian; awọn alarinrin bii Giovanni Pisano, Donatello, Andrea del Verrocchio, Lorenzo Ghiberti, ati Michelangelo; ati awọn ayaworan bi Leon Battista Alberti, Filippo Brunelleschi, Andrea Palladio, Michelozzo, ati Filarete, iyi ti eda eniyan ri ikosile ninu awọn iṣẹ ọna.

Ni Ilu Italia, Isọdọtun ti o yẹ jẹ iṣaju nipasẹ “atunṣe-atunṣe” pataki kan ni ipari 13th ati ibẹrẹ awọn ọrundun 14th, eyiti o fa awokose lati radicalism Franciscan. Francis ti Assisi ti kọ ẹkọ Scholasticism ti iṣe ti ẹkọ ẹsin Kristiani ti o bori ati jade laarin awọn talaka ti o n yìn awọn ẹwa ati iye ti ẹmi ti ẹda. Apẹẹrẹ rẹ ṣe atilẹyin awọn oṣere ati awọn akọwe Itali lati ni idunnu ni agbaye ni ayika wọn. Iṣẹ ti oṣere olokiki julọ ti akoko isọdọtun proto, Giotto (1266/67 tabi 1276 – 1337), ṣafihan ara alaworan tuntun kan ti o da lori ko o, ọna ti o rọrun ati ilaluja imọ-jinlẹ ju lori alapin, ọṣọ laini ati awọn akopo akoso ti awọn iṣaaju rẹ ati awọn alarinrin ati awọn kikun ti Sienburatine, gẹgẹ bi awọn kikun ti Sienburatine. Duccio ati Simone Martini. Akewi nla Dante gbe ni akoko kanna bi Giotto, ati awọn ewi rẹ ṣe afihan ibakcdun kanna pẹlu iriri inu ati awọn ojiji arekereke ati awọn iyatọ ti ẹda eniyan. Botilẹjẹpe Awada Atọrunwa rẹ jẹ ti Aarin ogoro ninu ero ati awọn imọran rẹ, ẹmi ara ẹni ati agbara ikosile nreti siwaju si Renaissance. Petrarch ati Giovanni Boccaccio tun wa si akoko isọdọtun-iṣe yii, mejeeji nipasẹ awọn iwadii nla wọn ti awọn iwe Latin ati nipasẹ awọn kikọ wọn ni ede abinibi. Laanu, ajakalẹ ẹru ti 1348 (ti a mọ ni Iku Dudu) ati awọn ogun abele ti o tẹle ni o tẹriba mejeeji isọdọtun ti awọn ẹkọ eniyan ati iwulo ti o dagba si ẹni-kọọkan ati adayeba ti a fihan ninu awọn iṣẹ ti Giotto ati Dante. Ẹmi ti Isọdọtun ko tun farahan titi di ọdun 15th.

Ni 1401-02 alagbẹdẹ goolu ati oluyaworan Lorenzo Ghiberti gba idije ti o waye ni Florence ati pe a fun ni aṣẹ fun awọn ilẹkun idẹ lati gbe sori baptisi San Giovanni. Gẹgẹbi awọn akọọlẹ ibile, Filippo Brunelleschi, ti o wa laarin awọn oludije Ghiberti, ati ọrẹ rẹ Donatello lọ fun Rome ni kete lẹhin; níbẹ̀ ni wọ́n ti fi ara wọn bọ̀ sípò nínú kíkẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́ àwòkọ́ṣe ìgbàanì àti iṣẹ́ ọnà. Nígbà tí wọ́n padà sí Florence tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í fi ìmọ̀ wọn sílò, iṣẹ́ ọnà tí wọ́n dán mọ́rán ti ayé àtijọ́ ti di àtúnbí. Oludasile kikun ti Renaissance jẹ Masaccio (1401-28). Imọye ti awọn imọran rẹ, arabara ti awọn akopọ rẹ, ati iwọn giga ti iseda aye ninu awọn iṣẹ rẹ samisi Masaccio gẹgẹbi eeyan pataki ni kikun Renaissance. Iran ti o tẹle ti awọn oṣere-Piero della Francesca, awọn arakunrin Pollaiuolo, ati Andrea del Verrocchio—tẹ siwaju pẹlu awọn iwadii sinu laini ati irisi eriali ati anatomi, ni idagbasoke ara ti imọ-jinlẹ imọ-jinlẹ.

Awọn ipo ni Florence je oto ọjo si awọn ona. Igberaga ara ilu ti Florentines rii ikosile ni awọn ere ti awọn eniyan mimọ ti a fun ni aṣẹ lati Ghiberti ati Donatello fun awọn nkan ti o wa ni guildhall ọja-ọja ti a mọ ni Tabi San Michele, ati ni dome ti o tobi julọ ti a ṣe lati igba atijọ, ti Brunelleschi gbe sori Duomo. Awọn iye owo ti ikole ati ọṣọ ti awọn aafin, awọn ile ijọsin, ati awọn monastery ni a kọ silẹ nipasẹ awọn idile oniṣowo ọlọrọ, olori laarin eyiti idile Medici wa.

Medici ti ta ni gbogbo awọn ilu pataki ni Yuroopu, ati ọkan ninu awọn afọwọṣe olokiki julọ ti aworan Northern Renaissance, The Portinari Altarpiece, nipasẹ Hugo van der Goes (c. 1476; Uffizi, Florence), ni aṣẹ nipasẹ aṣoju wọn, Tommaso Portinari. Dípò kí wọ́n ya iṣẹ́ náà pẹ̀lú ìbínú àṣà ìbílẹ̀ ti àkókò náà, wọ́n ya iṣẹ́ náà pẹ̀lú àwọn gíláàsì epo aláràbarà tí ń mú àwọ̀ olówó iyebíye tí ó fani mọ́ra jáde àti ilẹ̀ dídán. Awọn oluyaworan ti Ariwa Isọdọtun ni kutukutu ṣe aniyan diẹ sii pẹlu ẹda alaye ti awọn nkan ati itumọ aami wọn ju pẹlu iwadii irisi imọ-jinlẹ ati anatomi paapaa lẹhin awọn aṣeyọri wọnyi ti di mimọ pupọ. Ni apa keji, awọn oluyaworan Ilu Italia ti aarin bẹrẹ lati gba alabọde epo ni kete lẹhin ti a mu Portinari Altarpiece wá si Florence ni ọdun 1476.

## Isọdọtun giga
High Renaissance art, which flourished for about 35 years, from the early 1490s to 1527, when Rome was sacked by imperial troops, revolved around three towering figures: Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo (1475–1564), and Raphael (1483–1520). Each of the three embodied an important aspect of the period: Leonardo was the ultimate Renaissance man, a solitary genius to whom no branch of study was foreign; Michelangelo emanated creative power, conceiving vast projects that drew for inspiration on the human body as the ultimate vehicle for emotional expression; Raphael created works that perfectly expressed the Classical spirit—harmonious, beautiful, and serene.

Bó tilẹ jẹ pé a mọ Leonardo ní àkókò tirẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ayàwòrán ńlá, àwọn ìwádìí tí kò ní ìsinmi rẹ̀ sí ìṣètò anatomi, ìrísí ọkọ̀ òfuurufú, àti ìgbékalẹ̀ ohun ọ̀gbìn àti ẹranko fi àkókò díẹ̀ sílẹ̀ fún un láti yàwòrán. Òkìkí rẹ sinmi lori kan diẹ pari iṣẹ; Lara wọn ni Mona Lisa (1503–05; Louvre), Wundia ti Rocks (c. 1485; Louvre), ati ibanujẹ ti bajẹ fresco The Last Supper (1495–98; Santa Maria delle Grazie, Milan).

Aworan ere tete ti Michelangelo, bii Pietà (1499; St. Peter’s, Vatican City) ati David (1501–04; Accademia, Florence), ṣe afihan agbara imọ-ẹrọ iyalẹnu kan ni ere pẹlu itusilẹ lati tẹ awọn ofin ti anatomi ati ipin ninu iṣẹ ti agbara ikosile nla. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Michelangelo ronú nípa ara rẹ̀ lákọ̀ọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí ayàwòrán, iṣẹ́ rẹ̀ tí ó mọ̀wọ̀n jù lọ ni fresco òrùlé àrà ọ̀tọ̀ ti Sistine Chapel ní Vatican. O ti pari ni ọdun mẹrin, lati ọdun 1508 si 1512, o si ṣe afihan idiju iyalẹnu ṣugbọn akojọpọ imọ-jinlẹ ti o dapọ mọ ẹkọ ẹkọ Kristiani ti aṣa pẹlu ironu Neoplatonic.

Iṣẹ ti o tobi julọ ti Raphael, Ile-iwe ti Athens (1508-11), ni a ya ni Vatican ni akoko kanna ti Michelangelo n ṣiṣẹ lori Sistine Chapel. Ni fresco nla yii Raphael mu awọn aṣoju ti Aristotelian ati awọn ile-iwe ti ero Plato jọpọ. Dípò tí ó kún fún ìpọ́njú, ìdàrúdàpọ̀ ojú iṣẹ́ ọnà Michelangelo, Raphael kó àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ ti àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí àti àwọn ayàwòrán ìfọ̀rọ̀wérọ̀ pẹ̀lú ìfọ̀kànbalẹ̀ sínú àgbàlá ńlá kan pẹ̀lú àwọn àgọ́ tí ń jìnnà síra. Raphael ni akọkọ ni ipa nipasẹ Leonardo, ati pe o ṣafikun akopọ pyramidal ati awọn oju ti o ni ẹwa ti Wundia ti Awọn apata sinu ọpọlọpọ awọn aworan tirẹ ti Madona. O yato si Leonardo, sibẹsibẹ, ninu awọn oniwe-prodigious esi, rẹ ani temperament, ati awọn re ààyò fun Classical isokan ati wípé.

Eleda ti High Isọdọtun faaji wà Donato Bramante (1444-1514), ti o wá si Rome ni 1499, nigbati o wà 55. Rẹ akọkọ Roman aṣetan, Tempietto (1502) ni San Pietro ni Montorio, ni a si aarin dome be ti o ÌRÁNTÍ Classical tẹmpili faaji. Pope Julius Keji (ijọba 1503–13) yan Bramante lati jẹ ayaworan papal, ati papọ wọn ṣe agbekalẹ eto kan lati rọpo St Peter’s Old ti ọrundun kẹrin pẹlu ijo titun ti awọn iwọn gigantic. Ise agbese na ko pari, sibẹsibẹ, titi di igba pipẹ lẹhin iku Bramante.

Awọn ijinlẹ eniyan tẹsiwaju labẹ awọn popes ti o lagbara ti Isọdọtun giga, Julius II ati Leo X, bii idagbasoke ti orin polyphonic. Ẹgbẹ́ akọrin Sistine, tí wọ́n ń ṣe níbi iṣẹ́ ìsìn nígbà tí póòpù ṣe iṣẹ́ ìsìn, fa àwọn akọrin àti àwọn akọrin láti gbogbo orílẹ̀-èdè Ítálì àti àríwá Yúróòpù. Lara awọn olupilẹṣẹ olokiki julọ ti o di ọmọ ẹgbẹ ni Josquin des Prez (1445 – 1521) ati Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525 – 84).

## Idije lati Mannerism
Isọdọtun gẹgẹbi akoko itan-iṣọkan ti pari pẹlu isubu Rome ni ọdun 1527. Awọn igara laarin igbagbọ Kristiani ati Ẹda Eniyan Alailẹgbẹ yori si Mannerism ni apa ikẹhin ti ọrundun 16th. Awọn iṣẹ ọna nla ti ere idaraya nipasẹ ẹmi Renaissance, sibẹsibẹ, tẹsiwaju lati ṣe ni ariwa Ilu Italia ati ni ariwa Yuroopu.

Ti o dabi ẹnipe aawọ Mannerist ko ni ipa, awọn oluyaworan Ilu Italia ariwa bi Correggio (1494-1534) ati Titian (1488/90–1576) tẹsiwaju lati ṣe ayẹyẹ Venus ati Wundia Maria laisi ija ti o han gbangba. Alabọde epo, ti a ṣe si ariwa Italy nipasẹ Antonello da Messina ati ni kiakia gba nipasẹ awọn oluyaworan Venetian ti ko le lo fresco nitori oju-ọjọ ọririn, dabi ẹnipe paapaa ni ibamu si sanguine, aṣa ifẹ-ifẹ ti Venice. Ọ̀pọ̀ àwọn ayàwòrán alárinrin—Giovanni Bellini, Giorgione, Titian, Tintoretto, àti Paolo Veronese—ṣe àwòkẹ́kọ̀ọ́ ọ̀nà àwòkẹ́kọ̀ọ́ ti Venetian tí ó parapọ̀ jẹ́ kókó-ọ̀rọ̀ àwọn kèfèrí, ìmúnilò ti àwọ̀ àti ojú àwọ̀, àti ìfẹ́ fún àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ àjèjì. Sofonisba Anguissola jẹ ọkan ninu awọn oṣere ti o ṣaṣeyọri julọ ti Renaissance pẹ, ati pe o jẹ ọkan ninu awọn obinrin akọkọ lati fi idi orukọ agbaye mulẹ gẹgẹbi oluyaworan.

Ti o sunmọ ni ẹmi si awọn Florentines ọgbọn diẹ sii ti Quattrocento ni oluyaworan ara Jamani Albrecht Dürer (1471–1528), ti o ṣe idanwo pẹlu awọn opiki, ṣe iwadi iseda ni aibikita, ti o tan kaakiri iṣelọpọ agbara rẹ ti Renaissance ati awọn aza Gotik ti Ariwa nipasẹ agbaye Iwọ-oorun nipasẹ awọn afọwọya ati awọn igi.