open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nelsa Cardoso

**Nelsa Cardoso** (ti a bi ni ọdun 1970) jẹ alamọdaju ara ilu Brazil ati olukọ  . 

## Itan igbesiaye
Ti a bi ni ọdun 1970 , ni ilu Brazil, o ni imo ni Sciences lati ile eko Universiti ni ilu Brazil.  . 

## Atẹjade
* . 2014. *Revisão sobre o diagnóstico de afogamento com o uso do plâncton: teste de diatomáceas e de PCR*. Revista Brasileira de Criminalística 3 (2): 17 - 23 ISSN 2237-9223 resumen .

* . 2012. *Interpretações Paleoambientais e Paleoclimáticas na Reconstrução da Paleopaisagem*. ARQUEOLOGIA NA PAISAGEM 1: 1 - 60.

* . 2008. *Uma Dicksoniaceae fértil no Eoceno da ilha King George, Península Antártica*. Gaea (Unisinos) 4: 1 - 13.

* . 2008. *Estudo das cutículas fósseis da flora do Paleolago Cemitério, Catalão, Go*. En: XII SBPP - Simpósio Brasileiro de Paleobotânica e Palinologia, Florianópolis. XII SBPP - Simpósio Brasileiro de Paleobotânica e Palinologia. Porto Alegre: Biblioteca do InstituTo de Geociências da UFRGS, v. único. p. 10.

* . 2008. *Uso de diatomaceas fósseis como evidência de morte em vítimas de afogamentos domésticos*. En: XII SBPP - Simpósio Brasileiro de Paleobotânica e Palinologia, 2008, Florianopolis. XII SBPP - Simpósio Brasileiro de Paleobotânica e Palinologia. Porto Alegre: Biblioteca do Instituto de Geociencias da UFRGS, v. único. p. 55.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Ìtọ́kasí Àrè
* https://www.researchgate.net/profile/Nelsa_Cardoso

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1970
Ẹ̀ka:Àwọn ará Brasil
Ọ̀fun

**Ọ̀fun** (), tí a tún mọ̀ sí **ònfà óúnjẹ** ni ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà ara inú tí ó dàbí okùn oníhò tí ó ń ṣíṣẹ́ gbígbé óúnjẹ láti ẹnu lọ sí inú ikùn tí ó wà ní ara gbogbo ohun abẹ̀mi tí ó bá ti ń jẹ tàbí mu ohun kóhun. fibromuscular. Ọ̀fun yí dà bí ahòho tí ó gùn ní ìwọ̀n mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n lára àgbàlagba ènìyàn tí ó rọra gba ẹ̀yìn okùn ohùn, ọkàn àti iṣan atẹ́gùn tàbí èémí kọjá, tí ó sì fẹnu sọlẹ̀ sí inú ikùn. Lásìkò tí a bá ń gbé óúnjẹ mì lọ́wọ́,  gògóńgò yóò dípa lọ́wọ́ ẹ̀yín kí a má ba lè gbé óúnjẹ párí.  

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Gògóńgò

**Gògóńgò** ni ó jẹ́ ọ̀kan lára ẹ́yà ara ìfọ̀ tí ó wà ní iwájú ọrùn gbogbo ẹranko elégungun. 

## Iṣẹ́ rẹ̀
Gògóńgò ni ó ń ṣàkóso bí ohun jíjẹ àti mímu kò ṣe ní gba òdì nípa ṣíṣètò ìyàtọ̀ láàrin ònfà ọ̀fun, ohùn àti tááná tí ó gbé èémí jáde nígbà tí a bá ń jẹun lọ́wọ́. Gògóńgò tí a ń sọ̀rọ̀ rẹ̀ yí náà ni ó tún gbé ọ̀pá ẹ̀jẹ̀ (blood vessel) oríṣríṣi. Gògóńgò ẹranko elégungun ní oríṣríṣi eegun méjì tí a mọ̀ sí  (egungun hyoid) àti (clavicle).
Ẹ̀wẹ̀, gògóńgò tún ń ṣíṣẹ́ pẹ̀lú ẹnu, etí,imú àti púpọ̀ nínú àwọn ẹ̀yà ara gbogbo.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ẹranko elégungun

**Ẹranko elégungun**  ni ó kó gbogbo ẹ̀yà  ẹranko tí wọ́n jẹ́ lára ẹbí (subphylum) ***ẹranko elégungun*** ma ń sábà ní  chordates (egungun ẹ̀yìn). Ẹranko elégungun ni wọ́n jẹ́ púpọ̀ níní ẹbí phylumChordata, tí wọ́n tó ẹgbẹ̀rún  lé láàdọ́rin àti ọgórùn ún ó dín méje (69,963) níye ẹ̀yà tí a gbọ́ nípa wọn. Lála àwọn àkójọpọ̀ àwọn ẹranko elégungun ni:

* ẹja aláìnírùngbọ̀n
* Ní abẹ́ ẹ̀yà ẹranko elégungun onírùngbọ̀, ni a ti lè rí àwọn ẹranko bíi ẹjà cartilaginous (ẹja ṣáàkì, rays, àti ratfish)
* Ní abẹ́ ẹ̀yà ẹranko elégungun tetrapods,ni a ti lè rí  amphibians, afàyàfà, ẹyẹ àti àwọn ẹranko afọ́mọlọ́mú gbogbo.
* ẹja eléegun púpọ̀ 

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Eranko
Naira Marley

**** tí orúkọ àbísọ rẹ̀ gangan ń jẹ́ **Azeez Fáṣọlá**, tí wọ́n bí lọ́jọ́ kẹsàn-án oṣù karùn-ún ọdún 1994 (9th May 1994) jẹ́ gbajúmọ̀ olórin àti oǹpilẹ̀kọ̀wé-orin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ní Ààrẹ ẹgbẹ́ olólùfẹ́ àgàbàgebè rẹ̀ tí wọ́n ń pè ní "Marlians". 

## Ìgbà èwe àti ìkẹ́kọ̀ọ́ ré
Wọ́n bí Naira Marley ní ìlú Agége ní Ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Nígbà tí ó wà lọ́mọdún mọ́kànlá ní o dèrò ìlú òyìnbó, ní Peckam, lápá gúúsù London, lórílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Porlock Hall kí ó tó tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Walworth School, níbi tí ó ti gbàwé ẹ̀rí **General Certificate of Secondary Education**. Naira Marley kàwé gbàwé ẹ̀rí tí ó ga jùlọ nínú ìmọ̀ okoòwò ní ilé-ẹ̀kọ́ Harris Academy ní ìlú Peckam Peckham. Ó tún kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ òfin okoòwò ní ilé-ẹ̀kọ́ giga Crossways College tí wọ́n ń pè ní **Christ the King Sixth Form College** .

## Àtójọ àwọn orin rẹ̀
### Orin alájọkò
**Gotta Dance* (2015)
**Lord of Lamba* (2019)

### Orin aládàákọ
*"Issa Goal" (2017)
*"Japa" (2018)
*"Am I A Yahoo Boy" (2019)
*"Opotoyi (Marlians)" (2019)
*"Soapy" (2019)
*"Puta" (2019)
*"Mafo" (2019)
*"Tesumole" (2019)
*"Tingasa" (2019)

## Àtòjọ àwọn àmìn-ẹ̀yẹ tí ó gbà àti àwọn tí wọ́n yàn án fún

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Nàìjíríà
Billy Dee Williams

**William December** "**Billy Dee**" **Williams Jr.** (ojoibi April 6, 1937) je osere, osere gbohungbohun ati oniseona ara Amerika.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Àsà oge ṣíṣẹ́ ní ilè yorùbá

**AṢA OGE ṢÍṢE NÍ ILẸ YORÙBÁ**

Oge ṣíṣe jẹ́ ọ̀kan nínú àsà ilè Yorùbá tí ó níse pẹ̀lú bí a tí se ń tún ara wà se àti bí a se mú ẹwà ara wà jáde.

Àì mò ànfàní àti iyì tí o wà níbi oge ṣíṣe àti ṣíṣe ẹwà ní Ilè Yorùbá ni ìsọ̀rí ohun ti àwa ọ̀dọ́ ìwòyí ko fi pàtàkì **OGE ṢÍṢE.**

Ní ayé òde òní tí a bá rí ẹni tí o kò ilà, àwọn ọ̀dọ́ àti àwọn akẹgbẹ́ re yíò máà fi se yẹ̀yẹ́ nítorí pé wón ri ilà kíkó gẹ́gẹ́bí ohun ayé àtíjó tí kò ye kí a máà rí ni òde òní mò, tàbí tí àbá rí ẹni tí o wo agbádá, dànsíkí, bùbá, ìró àti bùbá tàbí ẹni tí o se àwọn irun bíì ìpàkọ́ ẹlẹ́dẹ̀, kọjúsọ́kọ kẹ̀yìnsálẹ̀, wón a máà wo wón bí ẹni tí kò rí ookan, béè àwọn ohun tí o n bú ẹwà kún àsà àti isé ilè Yorùbá.

**Àwọn ti a le lo láti fi se oge** 

* Osùn kíkùn
* Làálì Lílé
* Etí lílu
* Irun dídì
* Orí fífá
* Ilà kíkọ

**a) Làálì Lílé:** Àsà làálì lílé jẹ́ ohun tí àwọn Yorùbá kọ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn Haúsá, nítorípé àwọ̀n ní wón máà le làálì láti ìbèrè pẹ̀pẹ̀. A ní ewé igi tí a mò sí ewé laali, a máà ń kún ewé yíì , ao fi káún si, ao si fisí ibi tí a bá fe le làálì náà si ní ara wa.

**b) Tìro Lílé:** Tìro nínú tún jẹ́ ohun tí o se pàtàkì nínú ìsaralóge ilè Yorùbá, yàtọ̀ si wípẹ́ a máà n fi tìro se oge, tìro tún dára fún ojú wà, a máà kò ìdọ̀tí kúrò nínú ojú, a si máà jẹ́ kí ojú rína kedere. Àti okùnrin, àti obìnrin ní o lé le tìro sùgbón obìnrin ní ó pọ̀jù nínú àwọn tí o máà le tìro.

**d) Ilà Kíkọ:** Ilà kíkọ jẹ́ ònà tí àwọn Yorùbá fi ń se oge ní ayé àtíjó, àwọn bàbáńlá wa a máà ko ilà fún ọmọ láti bù ẹwà kún ojú ọmọ náà, wón a sí tún máà ko ilà fún ọmọ láti fi se ìpín láàrin ọmọ wón àti ọmọ èlòmíràn paapaa jùlọ láàrin ẹ̀yà kan sí ìkejì, oríṣiríṣi ilà kíkọ ní o wa, ẹ̀yà oríṣiríṣi sí ni o ní bí wón tí se n ko ilà tiwon, tófi jẹ́ wípẹ́ tí àwọn ènìyàn bá tí rí ilà yi lójú ènìyàn kan, wón tí mò ibi tí ẹni náà tí wá.

**e) Etí Lílu:** Etí lílu láti fi se oge jẹ́ ohun tí àwọn obìnrin nìkan gbudọ̀ máà se tí okùnrin kòsì gbọdọ̀ kópa nípe, Àwọn obìnrin máà n lu eti won lati fi yeri eti sí, yẹrí etí ti a fi orisirisi iyun ati ilẹ̀kẹ̀ se, tí yíò si máà múwon rẹwà si.

**ẹ)Irun dídì:** Oríṣiríṣi ara ní àwọn obìnrin Yorùbá máà ń fi irun dá, wón a máà se irun orí wón láti fi se oge, ní ìgbà míràn, wón a máà fi ilẹ̀kẹ̀ si láti gbẹ́ ẹwà wón yo dáradára.

**f) Irun Fífá:** Nígbàtí àwọn obìnrin bá ń di irun wón, àwọn okùnrin náà a máà fà orí wón, ònà tí o bá wùwón ní wón fi le fà, tí yíò si máà gbẹ́ ẹwà tiwon máà yo gẹ́gẹ́bí okùnrin. Àyàfi àwọn tí a mò sí Ìlárì ọba, tí wón máà n fi díè le nínú orí wón láti fi hàn pé ìlárì niwon.

**g) Osun Kikun:-** Je ona ti a gba 

*
Ayo Fasanmi

**Ayọrinde Fasanmi** (tí a bí ní ọdún 1925-2020) jẹ́ onímọ̀ nípa òògùn àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé
A bí Ayọrinde Fasanmi ní ọdún 1925 ní Ìye Èkìtì, agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ kan ní Ìpínlẹ̀ Ekiti ní guusu ìwọ-òòrùn Nàìjíríà. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀kóbẹ̀rẹ̀ ti Saint Paul tí ó wà ní Ebute Mẹta àti ilé-ìwé ìjọba tí ó wà ní Ibadan kí ó tó wà tẹ̀síwájú lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ ìmọ̀ nípa egbògi tí ó wà ní Yaba níbití Ó ti gba ìwé ẹ̀rí diploma lórí ìmọ̀ nípa egbògi. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ nípa òògùn ní Oshogbo fún ìgbà dí ẹ̀ kí ó tó di wípé Ó darapọ̀ mọ́ òṣèlú ní ilẹ̀ Nàìjíríà.

## Iṣẹ́ òṣèlú
Fasanmi darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú oníṣọ̀kan ti ilẹ̀ Nàìjíríà (Unity party of Nigeria) ní ọdún 1978. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn adíje nínú ìdìbò abẹ́lé fún ipò gómìnà ní Ìpínlẹ̀ Ondo sùgbọ́n Ó pàdánù ìdìbò abẹ́lé yi sí ọwọ́ Michael Adekunle Ajasin, ẹni tí ó jẹ́ gómìnà tẹ́lẹ̀ fún Ipinlẹ Ondo. Ní ọdún 1983, wọ́n dìbò yan Fasanmi gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ilé ìgbìmọ̀ aṣojú kékeré ti gbogbo orilẹ̀ èdè Nàìjíríà (Federal House of Representative) láti lọ ṣe aṣojú fún àríwá Ipinlẹ Ondo. Lẹhinna, Ó ṣiṣẹ́ sìn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ olùdarí fún ìla òòrùn àtijọ́ Nàìjíríà lórí àwọn ilé alákọ̀ọ́pọ̀. Ní àkókò òṣèlú ẹlẹ́ẹ̀kẹrin ní Nàìjíríà, Fasanmi tún ṣiṣẹ́ sìn gẹ́gẹ́ bí igbákejì alága fún ẹgbẹ́ òṣèlú Alliance for Democracy ti agbègbè guusu ìwọ-òòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé rẹ
Fasanmi ṣe ìgbéyàwó pẹ̀lú olóògbé ìyáàfin Àjọkẹ́ ẹnití ó di  olóògbé ní ọmọ ọdún méjìlélọ́gọ́rin ní oṣù kẹwa ọdún 2014.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ambrose Campbell

**Ambrose Campbell** tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ **Ọládipúpọ̀ Adékọ̀yà Campbell** tí wọ́n bí lọ́jọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1919, ó sìn kú lọ́jọ́ méjìlélógún oṣù kẹfà ọdún 2006 (19 August 1919 – 22 June 2006) jẹ́ gbajúmọ̀ olórin àti adarí orin ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Èkó, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni wọ́n gbà pé ó jẹ́ olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ olórin àwọn adúláwò àkọ́kọ́ tí wọ́n ń pè ní the West African Rhythm Brothers lórílẹ̀-èdè Bìrìtìkó ní nǹkan bí ọdún 1940, bẹ́ẹ̀ náà gbajúgbajà olórin Fẹlá Aníkúlápó Kútì náà gbà pé òun ni bàbá àwọn olórin ìgbàlódé lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ṣiṣẹ̀ pẹ̀lú ọ̀pọ̀ àwọn olorin Jazz lórílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì ní nǹkan bí ọdún 1950, pàápàá jù lọ, Leon Russell tí ó bá ṣeré kiri, tí ó sìn tún bá ṣe àwo-orin pọ̀ lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, níbi tí ó gbé fún ọgbọ̀n ọdún gbáko.

## Ìtọ́kasí Àrè
* Ambrose Campbell at Discogs.com

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà lókèrè
Ruth Kadiri

**Ruth Kádírì** jẹ́ òṣèré orí-ìtàgé, olùkọ fọ́rán àwòkà eré ìtàgé àti olùgbéré jáde ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ayé rẹ̀
Wọ́n bí Ruth ní ọjọ́ Kẹrìlélógún oṣù Kẹta ọdun 1988 ní ìlú Benin tí ó jẹ́ olú-ìlú fún Ìpínlẹ̀ Ẹdó, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó lọ sí Ilé ẹ̀kọ́ gbogbonìṣe ti Yábàá, tí ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa Business Administration, bákan náà ni ó kẹ́kọ̀ọ́ jáde gboyè àkọ́kọ́ ní Yunifásítì ìlú Èkó nínú ìmọ̀ ìbá ọ̀pọ̀ ènìyàn sọ̀rọ̀ (Mass communications) .

## Àwọn Ìtọ́ka sí

 
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Seni Sulyman

**Tahir Omoseni (Seni) Sulyman** (bi ni ọdun 1985) jẹ otaja orilẹ-ede Naijiria kan ati Igbakeji Alakoso, ni Andela, imọ-ẹrọ agbaye bi iṣẹ iṣowo. O bẹrẹ ni Oludari Awọn iṣẹ fun Andela ni Nigeria ati lẹhinna di Alakoso Orilẹ-ede ti Ilu mẹfa ni oṣu mẹfa lẹhin naa  . Sulyman tun jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Igbimọ Awọn oludari ni Fate Foundation.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò ará Nàìjíríà
CACovid

**** jẹ́ àjọ tí àwọn oníṣòwò àti ilé-iṣẹ́ aládàáni dá sílẹ̀ láti ṣègbè fún ìgbógun tí àjàkálẹ̀ àrùn ẹ̀ràn kòrónà lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

Àwọn pàràkòyí oníṣòwò bíi Àlíkò Dàńgótè, Fẹ̀mi Ọ̀tẹ́dọlá, ọ̀pọ̀ àwọn olówó mìíràn àti àwọn ilé-iṣẹ́ ńlá-ńlá ní wọ́n gbìmọ̀pọ̀ dá àjọ yìí sílẹ̀ láti ṣe ìkówójọ fún àjọ ìjọba àpapọ̀, tí ó ń ṣe kòkárí fún ìgbógun tí àjàkálẹ̀ àrùn coronavirus, Nigeria Centre for Disease Control, NCDC. Wọn dá CACOVID sílẹ̀ lọ́dún 2020 ni Naijiria  Lọ́wọ́lọ́wọ́, ẹgbẹlẹmùkú owó ni wọ́n tí kó jọ láti ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìjọba-àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti gbógun ti jíjàkálẹ̀ àrùn coronavirus

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:COVID-19
Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Ẹnu

. Nínú ìmọ̀ ẹ̀yà ara ènìyàn, **ẹnu** ni ẹ̀yà ara àkọ́kọ́ tí ó kángun sí ona ọ̀fun tí ohun jíjẹ àti  ohun mímu ń gbà kọjá, tí ó sì  pèsè itọ́ fún ìrọ̀rùn ahọ́n kí ọ̀rọ̀ ó lè já geere.  Gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yà ara ìfọ̀, ẹnu ní agbára lati pèsè àti láti gba itọ́ dúró pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ epithelium tí ó wà nínú ẹnu.
Lára iṣẹ́ rẹ̀, láti ẹnu ni iṣẹ́ dídà óúnjẹ ti bẹ̀rẹ̀. Bẹ́ẹ̀, ó tún ń ṣiṣẹ́ ìfọ̀, ọ̀rọ̀ sísọ tàbí ìbánisọ̀rọ̀

Nígbà tí àkọ́ṣe iṣẹ́  ohùn ń ti inú tááná  ahọ́n , ètè àti àrùgbọ̀n nílò orísirísi ohùn àti ọ̀rọ̀.  

## Ìpínsísọ̀rí ẹnu
A lè pín ẹnu sí oríṣi ọ̀nà méjì, àkọ́kọ́ ni **àbáwọlé** ẹnu tí wọ́n ń pè ní (fesitibulu) àti ọ̀fun.

## Ìrísí rẹ̀
Ẹnu sábà ma ń yọ̀ tàbí tutù nígbà gbogbo pẹ̀lú omi ẹnu tí a mọ̀ sí itọ́. Inú ẹnu ni eyín ń gbé nígbà tí ètè sì jẹ́ ilẹ̀kùn àbáwọlé sí ẹnu àti gbogbo ẹ̀yà ara inú tó kù pátá.
## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ẹ̀yà ara
Ẹ̀yà ara ìfọ̀

**Ẹ̀yà ara ìfọ̀**, tàbí **ibùsọ̀rọ̀**,  ni àwọn ẹ̀ya ara kan tí ó dá wà fún ọ̀rọ̀ sísọ́  tàbí kí á lò wọ́n fún àgbékalẹ̀ èdè láti ẹnu. Àwọn èyà ara ìfọ̀ náà ni:
#ètè méjèjì, 
#Eyín, eyín nfihan ipele àlàfíà ti ènìyàn wa lapapọ. ẹyín gbọdọ wa ni mimọ láìsí jijẹra, ki o funfun ki o le koko ki o sin ma dan pẹlu ori ti mu daradara. Àgbàlagbà yẹ kio ni eyín mejilelọgbọn (merindinlogun ni abala oke ati isalẹ). Ni ọdún méjì àti àbọ̀, ọmọdé yẹ ki o ni eyín ogún keeke, (mẹwa-mẹwa ni abala oke ati isalẹ) Iwadi fi idi rẹ múlẹ pe awọn ohun ti ko tọ nípa eyín ni, eyín ti ko pe, eyín ti o sọnu, eyín ti o ge ati eyín ti ko duro deede. Awọn aràn tí o ma ùn se eyín ni wọnyi jijẹra nipa igo ounjẹ ọmọde (baby-bottle tooth decay), epulis, meth mouth and Hutchinson's teeth.
#erìgì òkè
#erìgì tìsàlẹ̀,
#Àjà ẹnu,
#káà ọ̀fun,
#tááná àti 
#ahọ́n pẹ̀lú ìṣesí rẹ̀.
## Àwọn Ìṣesí ẹ̀yà ara ìfọ̀
Ìṣesí méjì ló wà fún àwọn ẹ̀yà ara ìfọ̀ tí ó wà, ìṣesí alkọ̀ọ́kọ́ ni 
#ẹ̀yà ara ìfọ̀ tí ó ń sún. Lára àwọn wọ̀nyí ni ahọ́n], ètè àti káà ọ̀fun. 
#ẹ̀yà ara ìfọ̀ tí kíì sún. Àwọn wọ́nyí ni eyín, erìgì òkè àti erìgì ìsàlẹ̀ àti àjà ẹnu.
*Àkíyèsí pàtàkì: bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé a ka tááná mọ́ ẹ̀yà ara ìfọ̀ tí ó ń sún, ṣùgbọ́n kòsí lára wọn, ó kàn jẹ́ ọ̀nà tí ohùn àti ọ̀rọ̀ ń gbà lásán ni.Ẹ̀wẹ̀ ahọ́n nìkan ni ó jẹ́ pé ma ń ṣiṣẹ́ jùlọ nínú àwọn ẹ̀yà ara ìfọ̀ nípa ètò ìró àti ìbánisọ̀rọ̀. 
 
## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ẹ̀yà ara
Ètè

**Ètè** ni èyà ara tí ó jẹ́ àbáwọlé sí ẹnu ọmọnìyàn àti Ẹranko tí fara hàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára ẹ̀yà ara tí ó mú kí orí ó pé níye.
Ètè tún jẹ́ ọ̀kan lára ẹ̀yà ara tí ó ma ń lọ sókè, sílẹ̀, sọ́tùn ún àti ósì yálṣ nígbà tí a bá ń jẹun, mumi, tàbí tàbí sọ̀rọ̀.

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ẹ̀yà ara ìfọ̀
Ahọ́n

**Ahọ́n** jẹ́ ẹ̀yà ara ìfọ̀ tí ó jẹ́ iṣan tí ó wà ní inú ẹnu ènìyàn tàbí ẹranko tí ó jẹ́ eléegun lẹ́yìn. 
## Iṣẹ́ tí ahọ́n ń ṣe
Ahọ́n ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ya ara tí ọmọ ènìyàn ń lò fún ìbánisọ̀rọ̀, jíjẹ óúnjẹ, tí gbogbo ẹranko tókù sì ń lò ní ìlànà kan náà, yàtọ̀ sí ìbásisọ̀rọ̀ bí ti ọmọnìyàn. Ahọ́n wúlò púpọ̀ fún jíjẹ àti dídà óúnjẹ nínú àgọ́ ara  nítorí àwọn èròjà amú óúnjẹ dà tí wọ́n ń pè ní (enzyme). Lára ahọ́n náà ni ìtọ́wò tí a fi ń mọ adùn àti kíkan. Ahọ́n tún sábà ma ń tutù látàrí èròjà tí ó ń pèsè itọ́ tí ó wà lára rẹ̀.  Ahọ́n tún ma ń ṣe ìmọ́ tótó ẹnu nígba gbogbo, pàá pàá jùlọ eyín.  Kókó iṣẹ́ ahọ́n ni kí ó ṣètò ìró ohùn di ọ̀rọ̀ lára ènìyàn àti ohùn lásán lára àwọn ẹranko tókù.
## Ọ̀nà tí ahọ́n pín sí
Ahọ́n ọmọnìyàn pín sí ọ̀nà méjì, àkọ́kọ́ ni
*Ìpín ibùsọ̀rọ̀*, èyí wá ní ọwọ́ iwájú nígbà tí
ìpín kejì jẹ́ *tááná* tí ó wà lọ́ ẹ̀yìn mọ́ ọ̀nà ọ̀fin. Apá ọ̀tún àti apá òsì ni iṣan tí ó nà tẹ́ẹ́rẹ́  tí ó ń gbé ẹ̀jẹ̀ kiri gbogbo ara ahọ́n náà. 
## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka: ẹ̀yà ara ìfọ̀
Itọ́

**Itọ́** ni omi ara tí ó ń sun láti ibùsun kan nínú ẹnu yálà lára ènìyàn tàbí ẹranko. Lára ènìyàn, itọ́ tí ó ń sun tó ìdá 99.5 omi pẹ̀lú (electrolytes), kẹ̀lẹ̀bẹ̀, ẹ̀jẹ̀ funfun, epithelial cells níbi tí DNA ti ma ń sun jáde.

## Iṣẹ́ tí itọ́ ń ṣe
Itọ́ ma ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìbomirin ẹnu, rínrin óúnjẹ ó sì tún ma ń ṣiṣẹ́ ìgbémì, tí ó sì tún ń ìrọ̀rùn ìgbé ọ̀rọ̀ jáde kí ẹnu ó má ba gbẹ.

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Omi ara
Stephanie Mills

**Stephanie Dorthea Mills** (ojoibi March 22, 1957) je akorin, akoro-orin ati osere ara Amerika. Mills gbajumo nigba to kopa ninu ere oritage *[[The Wiz]]* gege bi "Dorothy" lati odun 1975 titi de 1977. Orin re, "Home" lati inu ere na di onipo kinni ni Amerika fun chart R&B ati ikan ninu awon orin re to gbajumo julo. Mills gba Ebun Grammy fun Akorin Obinrin R&B Didarajulo fun orin re "Never Knew Love Like This Before" ni odun 1981.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Cissy Houston

**Emily "Cissy" Houston** (oruko idile **Drinkard**; ojoibi September 30, 1933 o si ku ni Oṣu Kẹwa Ọjọ 7, Ọdun 2024) je akorin soul ati gospel ara Amerika. Houston gba Ebun Grammy ni emeji fun awon orin re. Houston ni mama akorin Whitney Houston, iya-iya fun Bobbi Kristina Brown, aunti fun awon akorin Dionne ati Dee Dee Warwick, ati ibatan akorin opera Leontyne Price.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Aliko Dangote

**Aliko Dangote**  GCON (ọjọ́-ìbí 10 April 1957) jẹ́ onísòwò àti ọlọ́rẹ ọmọ Nàìjíríà. Òun ni olùdásílẹ̀ àti alága ilé-isẹ́ Dangote Group, ilé-isẹ́ aloẹ̀rọ gbàǹgbà ní Áfríkà. 

Gbogbo ohun ìní rẹ̀ ẹ́ tó US$8.1 billion (March 2020), ní January 2020, òhun ni ẹni ọlọ́lájùlọ 88k ni agbaye àti ẹni ọlọ́rọ̀ jùlọ ní ilẹ̀ Áfríkà.

Ní Oṣù kọkànlá ọdún 2021, Sani Dangote, Igbákejì Alákoso (VP) ti Ẹgbẹ́ Dangote àti àbúro Aliko Dangote, kú.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò ará Nàìjíríà
Ìbánisọ̀rọ̀

**Ìbánisọ̀rọ̀** (láti inú èdè Látìnì :*communicare*,  tí ó túmọ̀ sí (ṣíṣalábàápín) jẹ́ ìgbésẹ̀ gbígbé  is the act of conveying ìtumọ́ ọ̀rọ̀ láti ọ̀dọ̀ ẹnìkan sí ẹlòmíràn fún ìgbọ́ra-ẹni yé,  yálà nípa lílo òfin tí a fiblọ́ọ́lẹ̀ nípa àmì tàbí ìṣesí tí gbogbo wa fọ́wọ́ sí. 
Àwọn ìgbésẹ̀ tó ṣe kókó nínú ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ ni:
#Kẹ́ṣẹ́ tàbí ìdí tí ìbánisọ̀rọ̀ fi wáyé.
#Iṣẹ́ tí a fẹ́ fi ìbánisọ̀rọ̀ yí rán jáde sí olùgbọ́ wa.
# Kókó tí a fẹ́ fi múlẹ̀ inú iṣẹ́ tí a rán jáde.
# Bí a ṣe ránṣẹ́ náà jáde tàbí ọ̀nà tí a gbà gbé iṣẹ́ náà léde. 
# Ariwo. Èyí ma ń mú ìdíwọ́ wá nínú ìgbésẹ̀ ìbára-ẹni sọ̀rọ̀, tí kìí sì jẹ́ kí á gbọ́ ara ẹni é bí a bá ń sọ̀rọ̀ lọ. Ariwo yí lè jẹ́ ìmọ̀ọ́mọ̀ ṣe tàbí àìmọ̀ọ́mọ̀ ṣe.
#Àgbékalẹ̀ iṣẹ́ tí a fẹ́ rán sí olùgbọ́ wa tí yóò fi gbọ́nwa yé yéké-yéké 
# Àgbọ́yé iṣẹ́ tí olùfiránṣẹ́ fi ránṣẹ́ síwa lásìkò ìbánisọ̀rọ̀.
#Ìtumọ̀: bí a ṣe fún èyíkéyí iṣẹ́ tí agbọ́ àti bí ó ṣe yé wa sí ni yóò dá lórí irúfẹ́ ìtumọ́ ti a lè fún iṣẹ́ gbọ́ náà.
## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka: Ìbára-ẹni-sọ̀rọ̀
Edgar Lungu

**Edgar Chagwa Lungu** (ojoibi 11 November 1956 o si ku ni Oṣu Karun ọjọ 5, ọdun 2025) je oloselu ati ohun ni Aare ile Sambia lowolowo lati January 2015. Labe Aare Michael Sata, Lungu lo je alakoso fun idajo ati alakoso fun eto abo. Leyin iku ojiji Aare Sata ni October 2014, Lungu je gbigba bi enialedinibo fun egbe oselu Patriotic Front. 

O padanu idibo Alakoso 2021 si alatako igba pipẹ Hakainde Hichilema.

## Awon Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ààrẹ ilẹ̀ Sámbíà
Abba Kyari (olóṣèlú)

**'


**Abba Kyari'''  (23 September 1952&nbsp;– 17 April 2020) je oloselu ara Naijiria to sise bi Oga awon Osise fun Aare ile Naijiria lati August 2015 di April 2020.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Agogo

**Agogo** jẹ́ ohun èlò tí a ń lò láti ṣòdiwọ̀n iye wákàtí tí wà nínú ọjọ́ kan ṣoṣo, and indicate time.Agogo jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ tí ọmọnìyàn ṣe àwárí rẹ̀ láyé. Ó jẹ́ ọ̀kan lára ohun tí a fi ń ṣe ònkà  ọjọ́, oṣù àti ọdún.

Nínú ìmọ̀ nipa aago, ohun tí wọ́n gbà wípé agogo ni *aago* tí ó bá dún gbagaun, nígbà tí wọ́n pe  èyí tí kìí dún ní **kajọ́**.
 Láyé òde òní, agogo ni ohun tí a mọ̀ tí ó ń ṣàfihàn ònkà ọjọ́. Agogo lè jẹ́ èyí tí a fi kọ́ sí ara ògiri ililé tàbí èyí tí a so mọ́ ọrùn ọwọ́ wa láti lè ma fi mọ ònkà àti àsìkò inú ọjọ́.
## Àwọn Ìtọ́ka sí
Nigeria Centre for Disease Control

****, **NCDC** (*Gbọ̀ngàn Náìjíríà fún Ìjánu Àrùn*) jẹ́ olórí àjọ ètò ìlera ìjọba àpapọ̀ tí ó ń bójú tó ètò àjàkálẹ̀ ààrùn ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Àjọ yìí wà lábẹ́ ìṣàkóso ilé-iṣẹ́ ètò ìlera ìjọba àpapọ̀, Federal Ministry of Health (Nigeria) tí olú ilé iṣẹ́ àjọ náà sìn wà ní Abuja, Nigeria. Ọ̀gbẹ́ni Chikwe Ihekweazu ní olórí àjọ náà lọ́wọ́lọ́wọ́ .

Pàtàki iṣẹ́ àjọ yìí ni láti dá ààbò bo ìlera gbogbo ará ìlú àti láti dẹ́kun ìlera àwọn ènìyàn nípa ìdarí àti ìdènà àwọn àjàkálẹ̀ àrùn lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà.Àjọ yìí tún wà fún ṣíṣe kòkárí bí àrùnkárùn kò ṣẹ ní gbìnàyá, nípa ṣíṣe àkójọ pọ̀ ìròyìn nípa àrùn kan, ṣe àgbéyẹ̀ ípa irú àrùn bẹ́ẹ̀ láti dènà ríràn ká wọn láwùjọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Richard Akinjide

**Oṣùọlálé Abímbọ́lá Richard Akínjídé**,[Adájọ́ Àgbà ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà] tí a bí ní ọjọ́ kẹrin, oṣù kọkànlá ọdún 1930, tí ó sì kú ní ọjọ́ kọkànle-lógún oṣù kẹrin, ọdún 2020(4 November 1930 - 21 April 2020)Ó jẹ́ ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè  [Naijiria. , Ó jẹ́ ògbóǹtarìgì agbẹjọ́rò àgbà, olóṣèlú takuntakun àti oníṣòwò ńlá ní í ṣe.  Gbogbo ènìyàn mọ̀ ọ sí **Richard Akínjídé**. Ó ti fì ìgbà kan jẹ́ mínísítà fún ètò ẹ̀kọ́ ní àkókò iṣejọba àwaarawa ẹ̀keji lẹ́yìn ìjọba ológun ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, bákannáà ni ó sì jẹ́ Alákòóso Ìdájọ́ lábẹ́ ìjọba Ààrẹ Shehu Shagari.

## Awon itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò àgbà ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ìbàdàn
Ọdún Ìgògò

**Ọdún Ìgògò** jẹ́ ọdún ìbílẹ̀ Yorùbá tí ó ma ń wáyé ní ìlú Ọ̀wọ̀ Ìpínlẹ̀ Òndò ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n ma ń ṣe ọdún yí ní gbogbo oṣù Kẹsàn án sí oṣù Kẹwàá ní ọdọọdún ní ìbu ọlá fún Olorì Oronsen tí ó jẹ́ olorì ọba Rerengejen

Lásìkò ọdún yí, ọba tí ó bá wà lórí ìtẹ́ àti àwọn olóyè láàfin yóò.múra bí àwọn obìnrin pẹ́lú aṣọ tí wọ́n fi ilẹ̀kẹ̀ sẹ̀gi ṣe lọ́jọ̀, tí wọn yóò sì dirun gẹ́gẹ́ bí àwọn obìnrin ti ma ń ṣe.

 Wọn yóò dé fìlà, tí wọn yóò sì ma lu ìlù pẹ̀lú àwọn orin ọlọ́kan ò jọ̀kan, tí wọn yóò sì ma yin ìbọn sókè lásìkò ọdún náà.

## Ìtàn bí ọdún náà ṣe bẹ̀rẹ̀
Ọdún Ìgògò bẹ̀rẹ̀ ní nkan bí ọgọ́rùn ún mẹ́fà ọdún sẹ́yin ni ọba Ọlọ́wọ̀ Rerengejen fẹ́ olorì Orosen tí ó jẹ́ arẹwà àti ọlọ́rọ̀ tí ọba náà kò mọ̀ wípé òrìṣà ni. Olorì yí fi gbogbo nkan kẹ́ Ọlọ́wọ̀ yí kódà tó fi mọ́ agbára, tí ọba naa sì nífẹ́ rẹ̀ tọkab tọkan.  Olorì Orosen ní àwọn èwọ̀ kan tí kìí fẹ́ kí àwọn ènìyàn ó ṣe nítòsí rẹ̀ tàbí kí ó fojú rí. Lára àwọn èwọ̀ rẹ̀ ni:
*ẹnikẹ́ni kò gbọdọ̀ lọ ilá lórí ọlọ.
*ẹnikẹ́ni kò gbọdọ̀ da omi èyíkéyí sílẹ̀ lójú rẹ̀.
*ẹnikẹ́ni tó bá lọ sóko kò gbọdọ̀ di ẹrù igi sórí wọ agbolé tàbí àfin. 
Fúndí èyí, ọba Rerengejen kọ̀ fún àwọn olorì tó kù kí wọn má ṣe ṣe àwọn nkan wọ̀nyí. Ní ọjọ́ kan, olorì Orosen ní gbólóhùn asọ̀ pẹ̀lú àwọn olorì tó kù nínú àfin. Àwọn olorì wọ̀nyí wá gbìmọ̀ pọ̀ tí wọ́n sì ṣe gbogbo nkan èwọ̀ tí kò fẹ́ran sílẹ̀ fun nígbà tí kò sí nílé. Àwọn ìwà ọ̀dàlẹ̀ tí àwọn olorì tókù hù yí ni ó mú Orosen bínú kúrò ní àfin fún wọn. 
Nígbà tí ó ń bínu kúrò ni àfin lọ́jọ́ naa lọ́hùn ún, àwọn ìlàrí ọba àti àwọn ìjòyè gbìyanjú láti da dúró kí ó má lọ ṣùgbọ́n agbára wọn ko káa. Ó sáré títí ó dé ìbìkan tí wọ́n pè ní "Ugbo Laja", níbi tí ó sinmi sí. Ibí ni àwọn akọ́dà ọba àti àwọn ìjòyè ti gbìyànjú láti mu padà wá sí àfin. Akitiyan àwọn ènìyàn wọ̀nyí túbọ̀ bí olorì Orosen nínú tí ó sì bínú pòórá wọgbó "Igbo Oluwa"lọ láì mú *ìgbànú* tàbí *ọ̀já rẹ̀ kí ó tó wọgbó, tí wọ́n sì dá ọ̀já náà padà fún ọba Rerengejen láàfin. Wọ́n sọ *Igbo Oluwa'' di ojúbọ olorì yí tí wọ́n sì ṣe ère rẹ̀ lọ́jọ̀ sí "Ugbo Laja" fún ìrántí rẹ̀ wípé kò sí ohun tó lè mú olorì náà padà wá sí ìlú mọ́.  Àmọ́, wọ́n ma ń bọ ọ́ gẹ́gẹ́ bí òrìṣà lọ́dọọdún pẹ̀lú àwọn nkan wọ̀nyí:
# Obì,
#Atare àti àwọn nkan mìíràn ni wọ́n fi ń bọ Ìgògò, tí òun náà sì ṣèlérí láti maa dáàbò bo ìlú naa lọ́wọ́ ewu títí láé.  

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Ọjọ́ àwọn Ọmọdé

**Ọjọ́ àwọn Ọmọdé** je ojo ti a ya soto lodoodun lati se ajoyo eye fun awon omode lagbaye. Ojo na yato lati orilede si orile-ede.

Ni odun 1925, Ojo awon Omode Kaakiriaye (International Children's Day) koko je yiyasile ni ilu Geneva nigba Ipade Agbaye fun Itoju Omode (World Conference on Child Welfare); lati igbana, won ti nsajodun ni June 1 ni awon orile-ede pupo. Ajo UN unsajodun ojo awon omode ni November 20.

## Itokasi
Ọmọkùnrin

thumb|omokunrin
thumb|omokunrin
thumb|awon omokunrin
**Ọmọkùnrin** je ako eniyan to je odo. Won lo oro yi lati se apejuwe fun omode tabi odo. Nigbati ako eniyan ba dagba, won ma pe won okunrin.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ìgbà ọmọdé
Ẹ̀ka:Àwọn okùnrin
Arrow of God

Ìwé eré onítàn ***Arrow of God*** , ni wọ́n gbé jáde tí ọdún 1964, ni ó jẹ́ ìwé àpilẹ̀kọ ti gbajú-gbsjà ònkọ̀wé Chinua Achebe. Ìwé yí àti *[[Things Fall Apart]]* pẹ̀lú *[[No Longer at Ease]]*, ni wọ́n sọ wípé wọ́n jẹ́ iwé eré oníṣe onítàn tí ìlapa-èrò wọn dọ́gba jùlọ, tí ẹ̀kọ́,ibùdó ìtàn, àti olú-kókó ọ̀rọ̀ inú wọn náà sì fara jọra, tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì ń pè ní*Trilogy*. Ìwé yí dá lórí olú ẹ̀dá ìtàn tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ "Ezeulu", tí ó jẹ́ bàbá Aláwo fún abúlé àwọn Ìgbò tí ó pọ̀ ní àsìkò ìmúnisìn àwọn Gẹ̀ẹ́sì tí ó kojú ìtẹ̀mẹ́rẹ̀ àwọn amúnisìn àti àwọn olùpologo ẹ̀sìn Kírísítì ní àsìkò ọdún 1920.  Wọ́n gbé ìwé náà jáde látàrí ipa ribi ribi tí ilé iṣ ìtẹ̀wé Heinemann African Writers Series kó kí ó lè ṣeéṣe.

Orúkọ tí wọ́n pe ìwé yí *Arrow of God* ni wọ́n fàyọ láti inú òwe àwọn ẹ̀yà ìgbò tí ó túmọ̀ sí 'iṣẹ́ olúwa àwá márídìí'. 
Ìwé eré onítàn elére oníṣe *Arrow of God* gba àmì-ẹ̀yẹ ìdálọ́lá ti Jock Campbell àti New Statesman alákọ̀ọ́kọ́ irú rẹ̀ fún ìkọ̀wé ilẹ̀ Adúláwọ̀

## Ìtàn inú ìwé náà léréfèé
Ìwé ereé onítàn eléré oníṣe yí ni wọ́n ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ nínú àwọn abúlé àwọn ẹ̀yà Ìgbò tí ó jẹ́ ìkan lára ìletò àwọn Gẹ̀ẹ́sì amínisìn ní àsìkò ọdún 1920s. Ezeulu jẹ́ baba abọrẹ̀ òrìṣà *Ulu* tí ó kalẹ̀ sí abúlé *Alusi*, tí oríṣi ìlú tí àpapọ̀ orúkọ wọn ń jẹ́ Umuaro ń sìn. Ìjà kan bẹ́ sílẹ̀ láàrin ìlú Umuaro àti Okperi tí ó jẹ́ ìlú kan nítòsí Umuaro, ìjà yí wá sópin nígbà tí ọ̀gbẹ́ni T.K   Winterbottom tí ó jẹ́ aṣojú àwọn Gẹ̀ẹ́sì amúnisìn bá wọn dá si.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Ìbọn

thumb|Okunrin pelu ìbon

**Ìbọn** jẹ́ ohun èlò ogun tí ẹnìkan lè mú tàbí gbé dání lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo. Wọ́n ṣe ìbọn fún yínyìn 
pẹ̀lú ọta tàbí àhàyá.  ó le ṣeé lò dára dára, wọ́n ma ń gbé ìbọn dání pẹ̀lú ọwọ́ méjèjì, tí wọn yóò sì fi ìdí rẹ̀ ti èjìká kí ó má ba jábọ́ lásìkò tí wọ́n bá ń yìn ín lọ́wọ́. Irúfẹ́ ìbọn wọ̀nyí ni a mọ̀ sí ìbọn gígùn. Àwọn èyí tí ó jẹ́ ìbọn pélébé tàbí ìbọn ìléwọ́ kìí nílò láti fi ọwọ́ méjèjì mu kí ó tó ṣiṣẹ́. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn ẹ̀yà ìgbò

**Àwọn ẹ̀yà Ìgbò** ( , also ; tí wọ́n tún ń pè ní**Yíbà**  tàbí *Heebo*;
tí àpèjẹ́ wọn ń jẹ́  ) ni wọ́n jẹ́ àkójọ pọ̀ àwọn ènìyàn tí wọ́n ń gbé ní àrin gbùngbùn ìlà Oòrun orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Kò sí ẹni tó mọ pàtó ibi tí àwọn ẹ̀yà yí ti wá ṣáájú kí wọ́n tó kóra jọ sí ìletò tí wọ́n wà lóní. Ilẹ̀ Ìgbò pín sí ọ̀nà méjì, àkọ́kọ́ èyí tí ó wà ní apá àríwá tí ó wà ní apá Odò Ọya tó jẹ́ èyí tó tobi jù ti ẹ̀ẹ̀kejì apá ìlà Oòrun.  Àwọn ẹ̀yà ìgbà Ìgbò jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tí ó pọ̀ jùlọ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀.
## Àgbékalẹ̀ èdè wọn
Èdè àwọn ìgbò náà tún jẹ mọ́ ẹbí Niger-Congo language family. Èdè wọ́n pín sí oríṣríṣi ẹ̀ka èdè.
The Igbo homeland straddles the lower Niger River, east and south of the Edoid and Idomoid groups, and west of the Ibibioid (Cross River) cluster.
## Iṣẹ́ wọn
Ohun tí wọ́n mọ àwọn èyà yí mọ̀ ni iṣẹ́ ọnà, iṣẹ́ àgbẹ̀ àti iṣẹ́ òwò ṣíṣe. Lára àwọn ohun ọ̀gbìn tí wọ́n sábà ma ń gbìn jù ni Iṣu, bẹ̀ẹ́ ni wọ́n ma ń gbin ẹ̀gẹ́ àti taro.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Okezie Ikpeazu

**Okezie Victor Ikpeazu** (ojoibi 18 Osu Kewa 1964) ni Gomina Ipinle Abia lowolowo, o bo si ori aga ni May 29, 2015. O je omo egbe oselu  Peoples Democratic Party. Won tun diboyan si ipo gomina Ipinle Abia ninu idibo to waye ni March 9th, 2019.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ábíá
Ahmadu Umaru Fintiri

**Ahmadu Umaru Fintiri** (ojoibi October 27, 1967) ni gomina Ipinle Adamawa lowolowo  O fi tele je omo ile Igbimo Asofin Ipinle Adamawa, nibi ti won ti yan gege bi Olori Ile Asofin. O di aropo gomina Ipinle Adamawa fun igba die leyin igba ti gomina Murtala Nyako je yiyokuro lori ipo na ni July 2014, ko to gbepo na fun Bala James Ngilari leyin to lo osu meta lori ibe.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Adámáwá
Mayen Adetiba

**Mayen Adetiba** (tí a bí ní ọdún 1954) tí ń ṣe ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ òṣèré tí ó wá padà di ògbóǹkarìgì onímọ̀ ẹ̀rọ.

## Ìgbésí ayé rẹ̀
A bí Adebita ni ọdún 1954 sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Iṣẹ́ tó ní ṣe pẹ̀lú ṣíṣàkọ́ọ́lẹ̀ owó ni ó fẹ́ kọ́kọ́ ṣe àmọ́ ó padà nífẹ̀ẹ́ sí iṣẹ́ ìmò ẹ̀rọ.
Ó fẹ́ Délé Adetiba, wọ́n sì bí ọmọ mẹ́ta, Kemi Adetiba jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ wọn tí wọ́n bí sí ìpínlẹ̀ Èkó ní ọdún 1980.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Adetiba ti fìgbà kan jẹ́ òṣèré ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ṣiṣẹ́ lórí *The Bar Beach Show*, ó sì ṣe ìyàwó Lákúnlé Òjó nínú eré *Village Headmaster*. Ó kópa nínú fíìmù * Kongi Harvest* tí ó jáde ní ọdún 1980.

A yàn-án gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Association of Consulting Engineers of Nigeria, ó sì jẹ́ ìgbà kejì Ààrẹ ti Nigerian Society of Engineers nígbà mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n fi ṣe ọ̀kan lára àwọn Executive Committee ni Nigerian Society of Engineers.  Kíkọ́ African Union Southern Africa Regional Office tí ó wà ní Malawi àti Summerhill Baptist Church ní ìpínlẹ̀ Èkó jẹ́ àwọn iṣẹ́ tí ó ti ṣe. Ó tún ṣiṣẹ́ lórí pro bono tí wọ́n kọ́ ṣìkejì.
 
## Ètò Ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ilé ẹ̀kọ́ gíga ní òkè òkun ni ó lọ. Níbi tí ó tí ń ṣiṣẹ́ láti rán ara ẹ̀ lọ ilé-ìwé nígbà tí àwọn òbí rẹ̀ ò rówó ránṣẹ́ si nítorí àwọn ìdojúkọ kan. Ó wà ní New York University fún ìgbà díè kí ó tó gba ìsọdá sí Columbia University níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa Electrical Engineering. Civil Engineering ni ó padà ṣe nígbà tí wọ́n sọ fún pé Civil Engineering nìyí ní ilẹ̀ Áfíríkà.

Nígbà tí ó yí ohun tí ó ń kọ́ ní Ifásitì náà sí Civil Engineering, ó já sí pé Adetiba nìkan ni ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti aláwọ̀ dúdú tí ó ń kọ́ ẹ̀kọ́ náà. Ó tẹ̀ síwájú láti gboyè Master's Degree ní Cornell University.

Ní ọdún 2017, ó fojú hàn lórí ètò kan tí ọmọ rẹ̀ Kemi gbé kalẹ̀ tí ń jẹ́ "King Women". Ó dara pọ̀ mọ́ àwọn King Women mìíràn bí i Chigul, Taiwo Ajai-Lycett, TY Bello àti Tara Durotoye

## Àwọn Ìtọ́kasí
Udom Gabriel Emmanuel

**Udom Gabriel Emmanuel** (ojoibi 11 July 1966) ni gomina Ipinle Akwa Ibom ni Naijiria, o wa lori aga lati 29 May 2015 leyin igbatowe leyin idibo April 2015 labe egbe oloselu People's Democratic Party. Won tun tundiboyan sipo gomina ni ojo 29k osu karun odun 2019.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Priscilla Ekwere Eleje

**Priscilla Ekwere Eleje** jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tí ó jẹ olùdarí iṣẹ́ tó ní ṣe pẹ̀lú owó tí à ń ná ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní Central Bank of Nigeria (CBN). Òun sì ni obìnrin àkọ́kọ́ tí ìbuwọ́lù rẹ̀ hàn lórí owó tí à ń ná ní orílẹ̀-èdè náà.

## Ìgbésí ayé àti ètò-èkó rẹ̀
Eleje jẹ́ ọmọ ìlú Afikpo ní ìpínlẹ̀ Ebonyi. Ó gba degree nínú Psychology ní University of Jos, ní ìpínlẹ̀ Plateau. Ó tún lọ sí Hubert H. Humphrey Fellowship in Banking and Management ní Boston University, Massachusetts, USA. Bákan náà, ó jẹ́ Certified Information System Auditor (CISA).

## Iṣẹ́ rẹ̀
A yan Eleje bíi substantive Director of Currency Operations of the Nigerian apex bank, CBN, ní oṣù kẹjọ ọdún 2018. Síwájú ìgbà tí a yàn-án fún ipò yìí, ó jẹ́ adelé ipò náà. Ọ̀wọ́ kìíní àwọn owó tí ó ní ìbuwọ́lù rẹ̀ nínú ni ẹgbẹ̀rún kan náírà tí ó yíká ní ọdún 2019.. Yíyàn tí a yàn-án mú oríyìn wà látọ̀de àjọ lóríṣiríṣì tó ní ṣe pẹ̀lú obìnrin, pàápàá jù lọ The National Council of Women Societies (NCWS), ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ayọ̀ Bámgbóṣé

**Ayọ̀ríndé Bámgbóṣé** (ojoibi ọjọ́ 27 oṣù Kíní, ọdún 1932) jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n onímọ̀ ẹ̀dá èdè, tí ó sì tún jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ tí ó gba oyò ọ̀jọ̀gbọ́n àkọ́kọ́ nínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ẹ̀dá èdè ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti ṣiṣẹ́ ribi ribi nínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ẹ̀dá èdè, tí ó sì ti di ìlú mọ̀ọ́ká àti gbajú-gbajà láàrin àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ lágbo ìmọ̀ ẹ̀dá èdè.

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ìdìtẹ̀gbàjọba ní Nàìjíríà ọdún 1966

**Ìdìtẹ̀gbàjọba ní Nàìjíríà ọdún 1966** bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ Kẹẹ̀dógún oṣù Kíní, ọdún 1966, nígbà tí àwọn ṣọ́jà tí inú ń bíi Chukwuma Kaduna Nzeogwu àti Emmanuel Ifeajuna tí wọ́n pa ènìyàn méjìlélógún.  nínú èyí tí wọ́n pa Mínísítà àgbà fún ilẹ̀ Nàìjíríà tẹ̀lẹ̀, àwọn olóṣèlú jànkàn jànkàn, àwọn ọ̀gá ṣọ́jà àti àwọn ìyàwó wọn. Àwọn adìtẹ̀gbàjọba kọ lu àwọn ìpínlẹ̀ bíi Kaduna, Ibàdàn, àti Èkó, nígbà tí wọ́n dí ojú-ọ̀nà Niger àti Odò Benue odidi ọjọ́ méjì gbáko ṣáájú kí wọ́n tó rí wọn mú. Ọ̀gágun àwọn ọmọ ohun ilẹ̀ nígbà náà, ọ̀gágun Johnson Aguiyi-Ironsi ní láti tẹ́wọ́ gba ìṣàkóso ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà, tí ìṣàkóso àwọn olóṣèlú sì gbélẹ̀. Gígoróyè Ìrọnsì gorí oyè ni ó jẹ́ iṣẹ́ ọwọ́ àti àtìlẹyìn àwọn adìtẹ̀gbàjọba gbogbo wọ́n sì jẹ́ ẹ̀yà Ìgbò. Àwọn ṣọ́jà Hausa náà dìtẹ̀ gbàjọba pada tí èyí náà sì já sí ikú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ṣọ́jà àwọn Igbò, tí èyí sì mú kí ogun abẹ́lé ilẹ̀ Nàìjíríà bẹ́ sílẹ̀.  
## Àwọn Ìtọ́ka sí

ẹ̀ka:Nàìjíríà
ẹ̀ka:àwọn ìdìtẹ̀gbàjọba ológun ní Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ogun Abẹ́lé Nàìjíríà
Regina Hall

**Regina Lee Hall** (ọjọ́ ìbí December 12, 1970) jẹ́ gbajúmọ̀ ọ̀ṣẹ̀rè aláwàdà sinimá àgbéléwò àti tẹlifíṣàn ọmọ orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtọ́kasí

ẹ̀ka:àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré tẹlifísàn ará Amẹ́ríkà

## Ìgbà Èwe Rè

Hall jé omobinrin ti agbasese ati onimo ina-oba ni a bi, ti iya ré, Ruby sin jé oluko..   Lẹhin ti o yanju lati Ile-iwe giga Immaculata, Hall bere Ile èkó giga ni Fordham ni Bronx, nibiti o ti kawe gboye akoko ninu imo ede Geesi lodun 1992..   Lẹhin naa, o tesiwaju ni ile-ekó giga New York, nibiti o ti kawe gboye èkó giga keji,(master degree) ninu akoroyin lodun 1997.  1997 HallI ti  . Mo ti le lọ si ile-iwe titi di ọdun 75 niwọn igba ti ẹnikan yoo ti san iyalo mi Emi yoo ti jẹ ọmọ ile-iwe alamọdaju.
Tisha Campbell

**Tisha Michelle Campbell** (ojoibi October 13, 1968) je osere, akorin ati onijo ara Amerika. Won bi ni Oklahoma City, Oklahoma, o si dagba ni New Jersey, o bere ere filmu re ni 1986 ninu filmu alawada *Little Shop of Horrors*, o si kopa leyin igbana ninu ere dirama ile-isr telifisan NBC to n je *Rags to Riches* (1987–1988).

Campbell kopa ninu awon filmu bi *[[School Daze]]* (1988), *Rooftops* (1989), *[[Another 48 Hrs.]]* (1990), *[[Boomerang (1992 film)|Boomerang]]* (1992), ati *[[Sprung (film)|Sprung]]* (1997). O gba ipeloruko ebun *Independent Spirit Award for Best Supporting Female* fun isere re ninu filmu komedi odun 1990 to n je *[[House Party (film)|House Party]]*, o tun kopa leyin na ninu apa keji ati apa keta filmu na; *[[House Party 2]]* (1991), ati *[[House Party 3]]* (1994).

Lori telifisan, Campbell sere gege bi Gina Waters-Payne ninu ere komedi telifisan Fox to unje *[[Martin (TV series)|Martin]]* from 1992 to 1997 ati gege bi Janet "Jay" Marie Johnson-Kyle ninu ere komedi telifisan ABC to n je *[[My Wife and Kids]]* (2001–2005), eyi to gba ebun *NAACP Image Award for Outstanding Actress in a Comedy Series* fun. Leyin na o tun kopa ninu awon ere telifisan bi *Rita Rocks* (Lifetime, 2008–2009), *The Protector* (Lifetime, 2011), ati *[[Dr. Ken]]* (ABC, 2015–2017).

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré tẹlifísàn ará Amẹ́ríkà
Mo Abudu

**Mosunmola Abudu**, tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ **Mo Abudu**, tí ó sì jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ ògbóǹtarìgì agbóhùnsáfẹ́fẹ́, ẹlẹ́yinjú àánú, onímọ̀ràn ìṣàkóso àwọn òṣìṣẹ́ àti ẹni tí a mọ̀ mọ́ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́. *[[Forbes]]* fi Mo Abdul hàn gẹ́gẹ́ bíi obìnrin ilẹ̀ Adúláwọ̀ tó lọ́lá jù lọ ni.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò-ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Abudu sí Hammersmith ní apá Ìwọ̀-oòrùn ní London. UK ni ó ti ṣe èwe. Ó sì lọ sí Ridgeway School, MidKent College àti West Kent College. Ó gboyè Master's degree nínú Human Resource Management ní London.

## Iṣẹ́ tí ó yàn láàyò

### Iṣẹ́ rẹ̀ ní EbonyLife TV
Ní ọdún 2006,Abudu bẹ̀rẹ̀ EbonyLife TV, ètò ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ tí ó tàn ká orílẹ̀-èdè tó ju ọkàndínláàádọ́ta lọ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ àti ní UK àti Caribbean. Ó jẹ́ ètò kan lábẹ́ Media and Entertainment City Africa (MEC Africa). EbonyLife TV wà ní Tinapa Resort ní Calabar, Ìpínlẹ̀ Cross Rivers, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Ní ọdún 2018, Sony Pictures Television (SPT) kéde àṣẹ̀ṣẹ̀yanjú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ọlọ́dún mẹ́ta pẹ̀lú EbonyLife TV tí ó máa ní ṣe pẹ̀lú gbígbé fíìmù *The Dahomey Warriors* jáde.

### Iṣẹ́ rẹ̀ mìíràn; EbonyLife Films
Abudu dá EbonyLife Films sílẹ̀. Àkọ́lé fíìmù tí ó kọ́kọ́ gbé jáde ni *Fifty*. Ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ELFIKE ní ọdún 2016 láti gbé fíìmù *[[The Wedding Party (Nigerian film)|The Wedding Party]]* jáde.

### ''Moments with Mo''
Abudu jẹ́ olóòtú àti ẹni tó gbé ètò "Moments with Mo" kalẹ̀ tí ó jẹ́ ètò ojoojúmọ́ àkọ́kọ́ tí ó hàn káàkiri ilẹ̀ Adúláwọ̀ lórí afẹ́fẹ́.

Ní ọdún kẹwàá ọdún 2009, a ti rí tó igba ìgbà tí ètò tí ó gbé sórí afẹ́fẹ́ hàn lórí afẹ́fẹ́. Àwọn ètò orí afẹ́fẹ́ náà máa ń dá lé lórí ìgbésí ayé ẹ̀dá, ètò-ìlera, àṣà, ètò-òṣèlú, eré-ìdárayá, ìṣe, orin àti ọ̀rọ̀ lórí ìgbéyàwó láàárín ẹ̀yà méjì. Wọ́n ti gbé àwọn olókìkí èèyàn lóríṣiríṣi, Ààrẹ orílẹ̀-èdè àti àwọn èèyàn tó lórúko sórí ètò náà.

### ''The Debaters''
Abudu jẹ́ olùdásílẹ̀ àti ẹni tó gbé ètò *The Debaters* jáde. Ó jẹ́ ètò tí Guaranty Trust Bank ń ṣàkóso nípa ètò ìṣúná. Ọjọ́ kẹta oṣù kẹwàá ọdún 2009 ni wọ́n dá a sílẹ̀. Ètò náà dá lé lórí "fífún ilẹ̀ Adúláwọ̀ ni ohùn kan" nípa gbígbé ọ̀rọ̀ sísọ lárugẹ.

### Àwọn Àṣeyọrí rẹ̀
*Forbes Africa* fi Abudu hàn bíi obìnrin Adúláwọ̀ àkọ́kọ́ láti ni Pan-Africa TV channel ní ọdún 2013. Wọ́n kà á mọ́ ọkàn lára àwọn obìnrin mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n tó lọ́lá jù lọ lórí Global TV láti owó oníròyìn Hollywood ní ọdún 2013. and received the Entrepreneur of the Year award by Women Werk in New York (2014).  Ní ọdún 2014, Babcock University 
dá a lọ́lá pẹ̀lú Honorary Doctor nínú Humane Letters. Ní ọdún 2019, wọ́n dá a lọ́lá pẹ̀lú Médailles d'Honneur ti MIPTV 2019 ní Cannes, ìlú France. Èyí sì jẹ́ kó jẹ́ obìnrin ilẹ̀ Adúláwọ̀ àkọ́kọ́ tó gba àmì ẹ̀yẹ náà. Bákan náà, wọ́n kà á mọ́ ọkàn lára ọgọ́rùn-ún obìnrin tí ó lọ́lá jù lọ lórí 2020 Powerlist ní UK láti ilẹ̀ Adúláwọ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Angela Bassett

**Angela Evelyn Bassett** (ojoibi August 16, 1958) je osere ati alakitiyan ara Amerika.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré tẹlifísàn ará Amẹ́ríkà
Damon Wayans

**Damon Kyle Wayans Sr.** (; ojoibi September 4, 1960) je alawada, osere, olukowe, ati atokun ara Amerika, ati ikan ninu awon Ẹbí Wayans. Wayans sise bi alawada ati osere ni gbogbo odun awon ewadun 1980, nigba to kopa ninu ere alawada *[[Saturday Night Live]].*

Ninu ere alawada *[[In Living Color]]* gangan ni ebun re ti yo jade gege bi olukowe ati alawada lati 1990 di 1992. Lati igba na o ti kopa ninu filmu ati ere telifisan opolopo bii *[[The Last Boy Scout]]* ati *[[Major Payne]]*, ati ere telifisan *[[My Wife and Kids]]*. Lati 2016 de 2019, o sere gegebi *Roger Murtaugh* ninu ere telifisan *Lethal Weapon*.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré tẹlifísàn ará Amẹ́ríkà
Arsenio Hall

**Arsenio Hall** (ojoibi February 12, 1956) je alawada, osere, atokun eto ibanisoro, olukowe ati olootu ara Amerika. O gbajumo nigba to se atokun eto *[[The Arsenio Hall Show]]*, eto ale ibanisoro lori telifisan lati 1989 de 1994, ati lati 2013 de 2014.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláwàdà ará Amẹ́ríkà
Debbie Allen

**Deborah Kaye Allen** (ojoibi January 16, 1950) to gbajumo lasan bi **Debbie Allen** je osere, onijo, oluko-ijo, akorin-akowe-orin, oludari, olootu ara Amerika, ati omo egbe tele *President's Committee on the Arts and Humanities*. Won ti pe loruko ni igba ogun fun Ebun Emmy (o gba ni emeta), igba emeji fun Ebun Tony, be ni o si gba Ebun Golden Globe ni ekan, won si fun ni irawo ni ori Hollywood Walk of Fame ni 1991.

Allen gbajumo fun ere re lori ere orin-dirama telifisan ''Fame'' (1982-1987), nibi to ti sere bi Lydia Grant, olukoni-nijo, ohun si lo se oluko-ijo agba fun ere telifisan na. Fun isere yi ni 1983 o gba Ebun Golden Globe and Ebun Tony meji won si peloruko fun Ebun Emmy merin. Leyin na Allen sise bi oludari ati olootu, nibi to ti se olootu ati oludari ere osoose 83 ninu 144 fun ere komedi NBC *[[A Different World]]* (1988-1993). O pada si nisere ngba to kopa ninu ere telifisan NBC *In the House* lati 1995 di 1996, ati lati 2011 o bere sini sere bi Dr. Catherine Avery ninu ere dirama ile-iwosan ABC *[[Grey's Anatomy]]* nibi to tun ti sise bi olootu agba ati oludari. O se oludari ere telifisan ati filmu to to 50. 

Ni 2001, Allen si ile-eko ikojo Debbie Allen Dance Academy ni Los Angeles, California. Ohun ni aburo Phylicia Rashad ti ohun na je akorin, osere ati oludari.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ápártáìdì

**Ápártáìdì** (Geesi:&nbsp;; , segregation; lit. "aparthood") ni sistemu ijoba ìṣègbéraga àwọn òyìnbó to da lori iyasotooto eya ti awon oyinbo fi tipatipa fi sejoba ni orile-ede Guusu Afrika ati South West Africa (ti a mo si Namibia loni) lati odun 1948 titi di 1994 Apartaidi je ijoba tipatipa to da lori *[[baasskap]]* (tabi Ìṣègbéraga àwọn òyìnbó), to mu daju pe awon oyinbo, botile je pe iye won ko po, gaba le ori gbogbo eniyan ni orile-ede Guusu Afrika ninu oselu, awujo ati okowo. Gegebi sistemu awon oyinbo yi se to, awon oyinbo ni won gbudo siwaju ni gbogbo igba, awon omo ara Asia te le won, be sini awon alawodudu ara Afrika lo gbodo gbeyin. The economic legacy and social effects of apartheid continue to the present day.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Ápártáìdì
Ẹ̀ka:Ìtàn ilẹ̀ Gúúsù Áfríkà
Ẹ̀ka:Ìṣègbéraga àwọn òyìnbó
Ẹ̀ka:Ápártáìdì ní orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfríkà
Ẹ̀ka:Ìṣègbéraga àwọn òyìnbó ní Áfríkà
Akinloye Akinyemi

**Akinloyè Akínyẹmí**, (1954–2012), tí wọ́n tún mọ̀ sí **Sergeant Carter**, jẹ́ ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó dé ipò àṣẹ Major nínú iṣẹ́ ológun orí-ilẹ̀ ṣáájú kí ó tó fẹ̀yìn tì. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn afẹ̀sùnkan nípa ìdìtẹ̀ gbàjọba,tí wọ́n sì fi sẹ́wọ̀n láàrin ọdún 1987 àti 1995. Lásìkò tí wà níbi iṣẹ́ ológun, ó ṣiṣẹ́ lábẹ́ ilé iṣẹ́ ti (Nigerian Army Signal Corps). 
Òun ni àbúrò fún ọ̀gbẹ́ni Bọ́lájí Akínyẹmí.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé àti ẹ̀kọ́ rẹ
Akínyẹmí jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Iléṣà, ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. 
Ólọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Government College tí ó wà ní ìlú Ìbàdàn kí ó tó tẹ̀ síwájú ní ilé-ẹ̀kọ́ ti ìkẹ́kọ̀ọ́ ti ìpàgọ́ àwọn ọmọ ológun igbó ní ìlú Igbó Ọrà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, ní àsìkò ọdún 1960. Ó tún lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ ọmọ ológun ilẹ̀ Nàìjíríà tí ó wà ní ìlú Kàdúná níbi tí ó ti jẹ́ ọmọ akẹ́kọ̀ọ́ tó peregedé jùlọ láàrin àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ tí wọ́n jọ ń jáde lọ́dún náà. Ó tún lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ ti Royal military Academy Sandhurst níbi tí ó tún ti gba Ọ̀pá Iyì gẹ́gẹ́ bí akẹ́kọ̀ọ́ ológun tó wá láti ilẹ̀ òkèrè. Lẹ̀yìn èyí, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Royal Military College of Science, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmọ́ iṣẹ́ mọ̀nà-mọ́ná (electrical engineering) pẹ̀lú ipò àkọ́kọ́ (first classs).
## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọṣẹ́ ológun ará Nàìjíríà
Michelle Pfeiffer

**Michelle Marie Pfeiffer** (; tí a bí ní oṣù kẹrin ọjọ́ ọ̀kàn-dín-lọ́gbọ̀n, ọdún 1958) jẹ́ òṣèré ará Ilẹ̀ Amẹ́ríkà kan. Òṣèré tí ó ní ìlọsíwájú tí iṣẹ́ ìbòjú rẹ̀ ti kọjá ogójì ọdún, ó di ọ̀kan nínú àwọn òṣèré Hollywood tó jẹ́ àkọṣẹ́mọṣẹ́ tó dùn yàtọ̀ jùlọ ní àwọn ọdún 1980 àti 1990, bákan náà ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn àmì ìbálòpọ̀ olókìkí jùlọ ti àkókò náà. Olùgbà ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àmì ìyìn, ó ti gba Ààmì Ẹ̀yẹ Golden Globe kan àti Ààmì Ẹ̀yẹ British Academy Film kan, ní àfikún sí àwọn yíyán fún àwọn Ààmì Ẹ̀yẹ Academy mẹ́ta àti Ààmì Ẹ̀yẹ Primetime Emmy kan. Ní ọdún 2007, wọ́n fún un ní ìràwọ̀ àwòrán fíìmù kan lórí Hollywood Walk of Fame.

## Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Àtòjọ àwọn olórí orílẹ̀-èdè ilẹ̀ Hàítì

Àyọkà yìí ṣe àtòjọ **àwọn olórí orílẹ̀-èdè ilẹ̀ [[Hàítì]]** láti ìbẹ̀rẹ̀ Ìjídìde àwọn ará Hàítì ní 1791. Òmìniran gangan jẹ́ fífilọ́lẹ̀ ní 1804.

Between 1806 and 1820 Haiti was divided between the northern *[[State of Haiti|State]]*, renamed *[[Kingdom of Haiti]]* in 1811, and the southern *Republic of Haiti*. Between 1822 and 1844 the *Republic of Haiti* ruled over the entire island of Hispaniola, during the period known as the *[[unification of Hispaniola]]*.

## Àwọn Olórí Orílẹ̀-èdè ilẹ̀ Hàítì

### [[Saint-Domingue]] (1791–1804)

### [[First Empire of Haiti]] (1804–1806)

### [[State of Haiti]] (1806–1811)

### [[Kingdom of Haiti]] (1811–1820)

### Republic of Haiti (1806–1822)

### Republic of Haiti during the [[unification of Hispaniola]] (1822–1844)

### Republic of Haiti (1844–1849)

### [[Second Empire of Haiti]] (1849–1859)

### [[Republic of Haiti (1859–1957)|Republic of Haiti]] (1859–1957)

### Republic of Haiti during the [[Duvalier dynasty]] (1957–1986)
;*Symbols*
* Presidential referendum
* Constitutional referendum
* Died in office

### [[Haiti|Republic of Haiti]] (1986–present)
;*Symbols*
* Indirect election

## Notes

## See also
* History of Haiti
* Politics of Haiti
* President of Haiti
* Prime Minister of Haiti
** List of prime ministers of Haiti
* List of Haitian consorts
*List of monarchs of Haiti
Shafy Bello-Akinrimisi

**Shafy Bello** tí í ṣe ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà jẹ́ òṣèrébìnrin àti olórin. Orin kíkọ ni ó fi kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ níbi tí ó ti farahàn nínú orin Seyi Sodimu tí "Love Me Jeje" jẹ́ àkọ́lé rẹ̀ ni ọdún 1997.

## Ìgbésí ayé àti iṣẹ́ tó yàn láàyò
Ìlú America ni Shafy dàgbà sí tí ó sì ti parí ẹ̀kọ́ rẹ̀. Àkọ́lé fíìmù àkọ́kọ́ rẹ̀ ni *Eti Keta* tí ó jẹ́ fíìmù Yorùbá. Ilé ọkọ ni Shafy wà pẹ̀lú ọmọ méjì.

Ní ọdún 2012, ó ṣe Joanne Lawson nínú fíìmù àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Tinsel (TV series)|Tinsel]]*, ó sì ṣe Adesuwa nínú *Taste of Love*.  Láti ìgbà náà ni Shafy ti farahàn nínú fíìmù àgbéléwò Yorùbá àti Gẹ̀ẹ́sì, díẹ̀ lára wọn ni; *[[When Love Happens]]*, *[[Gbomo Gbomo Express]]* àti *Taste of Love*.

## Ààtò àwọn fíìmù rẹ̀

**Eti Keta*
**The Score*
**[[Tinsel (TV series)|Tinsel]]*
**[[When Love Happens]]*
**[[Gbomo Gbomo Express]]*
**Taste of Love*
**[[It's Her Day]]*
**Ovy's Voice*
**[[Hire a Man]]*
**Battleground*
**Light will Come*
**Twisted Twins*
**[[Three Thieves (Movie)|Three Thieves]]*

**Chief Daddy*
**From Lagos with Love*
**Iboju*

## Àtòjọ àwọn àmì-ẹ̀yẹ rẹ̀

## Àwọn Ìtọ́kasí
Samuel Adémúlégún

**Samuel Adéṣùjọ Adémúlégún** jẹ́ ọ̀gá kan lábẹ́ ilé-iṣẹ́ ológun ilẹ̀ Nàìjíríà. Òun ni ọ̀gá àgbà àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ ní ọdún 1966, tí ó dì dé ipò ọ̀gágun pátá pátá fún àwọn ọmọ.ológun ilẹ̀ ní ilẹ̀ Nàìjíríà.
Ó gba ipò ọ̀gá 'Officer Corps níbi iṣẹ́ ológun ní ọdún 21949, òun àti Aguiyi Ironsi, Zakariya Maimalari àti Babáfẹ́mi Ògúndípẹ̀. Ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ológun tí wọ́n ń díje sí ipò GOC, ẹ́yìn tí ẹni tó dipò náà mú tẹ́lẹ́ fẹ̀yìn tì ní ọdún 1965. Àwọn ọmọ lẹ́yìn rẹ̀ níbi iṣẹ́ ológun ń fọmú nígba tí wọ́n ri wípé ọ̀gá wọn ń ṣe àṣepọ̀ pẹ́lú ọ̀kan lára àwọn olóṣèlú tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ahmadu Bello. 
Wọ́n pa òun àti ìyàwó rẹ̀ nínú ìdìtẹ̀gnàjọba ọdún 1966, nínú ìdìtẹ̀gbàjọba tí Timothy Onwuatuegwu léwájú rẹ̀. Ọ̀kan lára àwọn olùkọ́ni ní ibùdò ilé-ẹ̀kọ́ ìkọ́ni àwọn ológun ni ó já wọlé rẹ̀ tí ó sì yìnbọn lu òun àti ìyàwó rẹ̀lórí ibùsùn wọn. 

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Zakariya Maimalari

thumb
**Zakariya Maimalari** je ogagun omo ogun Naijiria, tí wọ́n pa ni odun 1966 ti àwọn ológun orile-ede Naijiria gbajoba . Ó jẹ́ ọ̀gágun 2nd Brigade, Apapa, Èkó ní ọdún 1966. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

A bi Maimalari ni [[Ìpínlẹ̀ Yobe|ipinle Yobe]] tònii, o kàwé ni Barewa College, [[Zaria]] . Maimalari ati ọrẹ rẹ igba ewe, Lawan Umar darapọ mọ Royal West [[Áfríkà|Africa]] Frontier Force ni ọdún 1950.  Gẹgẹbi apakan ti eto Naijiria lati fi awọn ọmọ orilẹ-ede Nàìjíríà diẹ sínú àwọn ipó gíga ti ologun, o gba ikẹkọ igbaradi ni Ile-iwe Ikẹkọ Awọn oṣiṣẹ déédé, Teshie Ghana ati Royal Military Academy, Sandhurst. Awọn mejeeji Maimalari ati Lawan lọ si Sandhusrt ṣugbọn wọn padà yọ Lawan kúrò ní iṣẹ ológun<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">**' &#x5D; &#x5B; . Maimalari ni akọni jagunjagun deede ọmọ orílẹ-èdè Naijiria àkọkọ ti a gbé lọ sí ologun Naijiria. O jẹ olukọni  &#x5B; &#x5D; **'</sup> ẹkọ Ikẹkọ Ologun ti Nàìjíríà ati lẹhinna olori battalion keji ọmọ ogun Nàìjíríà.

Èrò láti gbé àwọn òṣìṣẹ́ Nàìjíríà lárugẹ ni ó yọrí sí ìtòlẹ́sẹẹsẹ ètò kan tí a gbé kalẹ̀ nípa ẹkùn àti ẹ̀yà. Nígbà míìràn àwọn oṣiṣẹ ìjọba Gúsù kàn rii Maimalari bi ààmì ti ijọba Àríwá nítorí dide iyara rẹ nípasẹ àwọn ipó oṣiṣẹ lati ọdọ jagunjagun deede. 

Ni ọjọ ti o ṣaaju ọjọ ìfipá gbàjọba àwọn ọmọ ológun ọjọ kẹẹdogun oṣù kínní ọdún 1966, Maimalari n ṣe ayẹyẹ igbeyawo àipẹ rẹ, laimọ̀ pé diẹ ninu awọn olukopa tun wà nínú awọn olori ọlọtẹ ti yóò padà wa lati ba jà. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D; Ni ọjọ ìgbà jọba yíi, ni kete ti awọn ọmọ ogun ọlọtẹ náà wọ inu ilé rẹ, o gbá ẹ̀hìnkùlé ilé rẹ sá jáde, tí o sì kọkọ farapamọ si agbegbe kekere kan ninu ọgbà rẹ ṣáájú ki o to jáde lọ si opopona. Ni opopona, o dá ọkọ ayọkẹlẹ kán dúró ti o nireti lati gbé lọ si Ikeja, ṣugbọn o seni laanu wípé, ọkọ ayọkẹlẹ naa jẹ ọkọ ayọkẹlẹ àwọn ọlọtẹ tí wọn sí mu wọn sí pá. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1966