Illuminati

= Illuminati =
Illuminati (látin *illuminati*, ìtumọ̀ rẹ̀ “**àw**ọn tí ó ní ìmọ̀”) jẹ́ àwọn ẹgbẹ́ ìkọkọ tó wà fún àkókò díẹ̀, tí ìdí rẹ̀ ni láti gbìmọ̀ kí ìṣàkóso ènìyàn lè dá lórí ìmọ̀ àti ìtúnṣe ìwà. Ẹgbẹ́ yìí ni Ad**a**m Weishaupt, agbẹjọ́rò àti olùkọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ingols**t**adt, dá sílẹ̀ ní ọjọ́ kìn-ín-ní Oṣù Karùn-ún, ọdún 1776, ní Bavaria; wọ́n sì kéde ìdènà rẹ̀ ní ọdún 1784/85.

Lẹ́yìn ìparí rẹ̀, ọ̀pọ̀ ìtàn àròsọ àti ìmọ̀-ọrọ ìṣirò bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀ nípa ìtẹ̀sí àwùjọ yìí, àti iṣẹ́ àṣírí tí wọ́n fi ẹ̀sùn kàn án, bíi pé ó ní ipa nínú Ìyípadà Faranse, ìjàkadì sí Ṣọ́ọ̀ṣì Kátólíìkì, àti ìṣàkóso agbáyé

## Itan

### Ipilẹ
Adam Weishaupt (1748–1830), olùkọ́ ìmọ̀ òfin Canon àti ìmọ̀ ẹ̀rọ ìṣòro ní Yunifásítì Ingolstadt, dá Ajumọṣe ti *Perfectibilis* (látin *perfectibilis*: “ó lè dáa tán”) sílẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ rẹ márùn-ún ní ọjọ́ kìn-ín-ní Oṣù Karùn-ún, ọdún 1776. Ó yàn òwìwì Minerva, àmì òrìṣà Róòmù tí ń ṣàpèjúwe ọgbọ́n, gẹ́gẹ́ bí àmi ìdánimọ̀.

Nígbà yẹn, àfefe ní ilé-ẹ̀kọ́ náà kún fún ìtànkálẹ̀ Jesuit, bó tilẹ̀ jẹ́ pé aṣẹ wọn ti parí ní ọdún 1773. **W**eishaupt, tó jẹ́ ẹni ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n nìkan, ni olùkọ́ ṣoṣo ní Ingolstadt tó kì í ṣe ọmọ ìjọ Jesuit. Ìtàn yìí mú kí a ka a sí ẹni tó wà lọ́tọ̀ pẹ̀lú ìjọsìn osise, nítorí ìfẹ́ rẹ̀ sí àwọn èrò ìtan-ìmólẹ̀ (*Enlightenment*).

Pẹ̀lú ìpìlẹ̀ yìí, Weishaupt fẹ́ láti dá àwọn ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ rẹ̀ lójú kúrò ní ìpamọ̀ àti ìdààmú Jesuit, tí ó ro pé wọ́n wà ní gbogbo ibi; ṣùgbọ́n ju gbogbo rẹ lọ, láti fún wọn ní àyè láti ka àwọn ìwé tuntun tó jẹ́ pé ilé-ijọsin kì í fọwọ́ sí. Ó tún fi àwọn ìt**à**n àròsọ ìgbàanì, pàápàá jùlọ àwọn ìmúlò ìṣirò Eleusinia, ṣe àfihàn ìmọ̀ rẹ̀.

Gẹ́gẹ́ bí ọ̀jọ̀gbọ́n àkọ́tàn Peggy Stubley ṣe sọ, ẹgbẹ́ Weishaupt ní àsìkò yẹn dà bí “ẹgbẹ́ ìwádìí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó kàn dá lórí iṣẹ́ ìtànkálẹ̀ àkọ́kọ́” ju bí ó ṣe dà bí “ẹgbẹ́ aṣìkò tó ń tako ẹ̀kọ́ osise.”

Ní ìlànà tó tẹ̀síwájú, Weishaupt rí ẹgbẹ́ *Golden àti Rose Cross* — ẹgbẹ́ ẹ̀sìn ìmúlò àṣírí àti antí-Ìmólẹ̀ (*anti-Enlightenme*'n**t'') nínú Freemasonry — gẹ́gẹ́ bí agbára tó ń lágbára sí i tí ó yẹ kí a koju.

Ó tún kọ̀wé nípa ìpìlẹ̀ Illuminati nínú iṣẹ́ rẹ̀ ní ọdún 1790, ''Pythagoras, tàbí Ìtúmọ̀ lórí Àṣírí Àwòrán Ayé àti Ìṣàkóso'':<blockquote>''“Ìpo méjì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé díẹ̀, ló pinnu gbogbo nǹkan. Ní àsìkò gangan [1776], aṣojú kan tí a pè ní Ecker dá ilé-ẹgbẹ́ kan sí Burghausen, tí wọ́n yà sí ìmúlò alchemy, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í tàn káakiri ní kánkán. Ọmọ ẹgbẹ́ ilé-ẹgbẹ́ yìí wá sí Ingolstadt láti gbé iṣẹ́ sílẹ̀, ó sì yan àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó lágbára jù lọ. Ṣùgbọ́n àṣàyàn rẹ̀ ṣubú lórí àwọn tí mo ti sọ di aláìmọ̀ pátápátá nítorí ìmọ̀lára ọdọ mi. Ìwà àti àwùjọ tó ní ìfarapa, pẹ̀lú ìfẹ́ wọn sí ìṣe goolu àti àwọn aṣiwèrè tó jọra, mú kí n rí i gẹ́gẹ́ b**í** ìrora tó burú, tó sì kún fún ìbànújẹ fún mi.”''</blockquote>Ní ọdún 1777, ìgbìmọ̀ ìfarahàn wọ́n wọ inú ilé-ìpàdé Freemason méjì ní Munich, ọ̀kan nínú wọn ni Weishaupt tún darapọ̀ mọ́. Aṣẹ náà bẹ̀rẹ̀ sí í ní ìrírí tó pọ̀ sí i, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò tíì lágbára tó, ní ọdún tó tẹ̀lé, nígbà tí Franz Xaver von Zwackh — ẹni tí ó ti jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ Weishaupt rí, tí ó sì di Alákóso ní Palatinate nígb later — tún ṣe àtúnṣe rẹ̀.

Weishaupt gbìmọ̀ pé kí wọ́n pè é ní “Ìjọ àwọn oyin” (Order of Bees) nítorí ó rí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ gẹ́gẹ́ bí oyin tí ń kó nectar ìmọ̀ lábẹ́ ìtọ́sọ́nà ayaba. Ṣùgbọ́n, ní ìparí, wọ́n pinnu láti pè é ní “Ajumọṣe Illuminati”, tí wọ́n sì fi mọ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “Ìjọ Illuminati.” Ní ọdún 1780, ẹgbẹ́ náà ní ọmọ ẹgbẹ́ tó tó mẹ́fàdínlógún (60).

Àwọn ọdún àkọ́kọ́ jẹ́ ìgbà tí ó kún fún ìrùdúrù, nítorí Weishaupt kò fẹ́ kó ìdílé iṣẹ́ àti ìtòṣàájú gbog**b**o nínú ẹ̀yà rẹ̀ nìkan. Ní ọwọ́ kejì, kò fẹ́ tàbí kò lè gba iṣẹ́ ìṣàkóso pátápátá. Gẹ́gẹ́ bí ìrírí àwọn ẹlẹ́gbẹ́ tó sunmọ́ rẹ̀ jù lọ — Zwackh àti Franz Anton von Massenhausen — ó sábà máa ń ní ìmọ̀lára pé iṣẹ́ náà pọ̀ ju lọ tàbí pé kò lóye dáadáa.

Ní ìparí, wọ́n yàn ẹni kan tí wọ́n pè ní Areopagus n**í** Munich láti darí àṣẹ náà, ṣùgbọ́n iṣẹ́ wọn náà kò ní àṣeyọrí. Ìwé-àkọsílẹ̀ láti ọdún 1777 sí 1779 fi hàn pé ẹgbẹ́ náà kò ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìpinnu tó dájú, nítorí ìjàmbá àti àríyànjiyàn tó ń bọ láàrín wọn.

=== Àkókò kékeré tí ẹgbẹ́ náà dàgbà ===
Àtúnṣe tó tẹ̀síwájú ṣẹ̀lẹ̀ pẹ̀lú ìjọpọ̀ Adolph Freiherr Knigge, ọ**l**ọ́lá látọ̀dọ̀ Lower Saxony. Ó gba iṣẹ́ fún àṣẹ náà ní 1 Oṣù Keje 1780 ní ilé ìpàdé L’Union ní Frankfurt am Main, nípasẹ̀ Constantin Costanzo, alákóso ilé-ẹjọ́ Bavarian. Lẹ́yìn ìjọsìn yẹn, ó ṣe àtúnṣe iṣẹ́ tó ní agb**á**ra púpọ̀.

Weishaupt fúnra rẹ̀ gba pé ní àkókò yẹn àṣẹ náà “kò tíì wà ní tòótọ́, bí kò ṣe nínú èrò ọkàn rẹ̀ nìkan.” Ní ọdún 1782, Knigge fi hàn pé ó ti dá eto tó jọra ti àwọn il**é**-ìpàdé Freemason, pẹ̀lú ìgbésẹ̀ gíga tó pọ̀ síi, tí àwọn ọmọ tuntun **l**è dé lẹ́yìn tí wọ́n parí ìpele mẹ́ta ibílẹ̀ ti Freemasonry.

Ní ọ̀nà yìí — gẹ́gẹ́ bí Knigge kọ sínú lẹ́tà sí Weishaupt ní 1780 àti 1781 — “ní ọ̀nà kan, gbogbo Freemasonry lè jẹ́ kó ní ìdarí,” àti pé ní fọọ́mù tuntun, ó lè darapọ̀ mọ́ eto iṣẹ́ ìṣe àṣẹ fún ìdàgbàsókè àti ìmólẹ̀ ayé.

Knigge tún ṣàlàyé èrò yìí ní lẹ́tà kan tí ó kọ sí Weishaupt ní ọjọ́ 13 Oṣù Keje 1781: gẹ́gẹ́ bí i, ó ti wà títí kan rí àwùjọ kékeré àwọn ọkùnrin “tí ó ń tako ìbàjẹ́ àti iṣẹ́ ọwọ́ aluf**á**à,” tí wọ́n sì fi àwọn orísun ẹ̀sìn àti ìmọ̀ ọ̀rọ̀ ìgbàanì ṣe ìmúdùnú ara wọn. Wọ́n ni àwọn onípilẹ̀ gidi ti Ìmólẹ̀ (''Enlightenment''). Wọ́n sì jẹ́ wọ́n tí wọ́n dá Freemason “Spartacus” mọ́ inú ọgbọ́n wọn, ẹni tó dá Ìjọ Illuminati sílẹ̀. Èrò yìí j**ẹ́*' kó ṣòro láti darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ tó ti kọjá ọdúnrun, tó sì dájú jù lọ pé ó munadoko ní ìpolówó ju gbogbo ẹgbẹ́ ìkọkọ míì lọ.

Pẹ̀lú ìlànà tuntun yìí, Knigge yọ Illuminati kúrò nínú ètò ìpilẹ̀ Weishaupt tí ó dá lórí “ilé-ẹ̀kọ́ ìmọ̀ àṣírí.” Ní báyìí, dípò kí wọ́n gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí wọ́n ní láti kẹ́kọ̀ọ́ lórí ìwé tí wọ́n kọ́, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í gba àwọn ọkùnrin tó nírírí tó ti ṣiṣẹ́ ní ìjọba àti ní àwùjọ. Ìlànà yìí ṣàṣeyọrí púpọ̀.

Ìdílé rẹ̀ nípa jùlọ ni ìjàmbá tó dé bá German Freemasonry lẹ́yìn ọdún 1776, nígbà tí ìpinnu Ifarabalẹ tó muna ṣubú. Nígbà yẹn, Freemasonry gíga dá sílẹ̀ lórí èrò ìròyìn tí kò ní òṣèlú, tí ó sì ń ráhùn bí ẹni pé wọ́n jọmọ̀ Knights Templar, ẹgbẹ́ tí wọ́n ti dá rú ní ọdún 1312.

Karl Gotthelf von Hund und Altengrotkau lo èrò yìí láti ṣàṣeyọrí pẹ̀lú ìṣàkóso àwọn ìpàdé Freemason ní Jámánì. Ó wí fún ọdún pípẹ́ pé ó wà nínú ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú “àwọn olórí àṣírí” tí wọ́n kọ́ ọ́ nínú ìmọ̀ àṣírí tí Freemasonry ní. Ṣùgbọ́n lẹ́yìn tí von Hund kú ní ọdún 1776, kò sí “àwọn Olórí Àṣírí” tó yọ síta mọ́, wọ́n sì fi àwọn ilé-ìpàdé sípò ìdààmú.

Knigge rí ànfààní tó wà nínú ìpò yìí fún Ilana Illuminati. Ní ọjọ́ 16 Oṣù Kejìlá, ọdún 1780, ó kọ́ lẹ́tà sí Weishaupt pé:<blockquote>“Ìyípadà ń sunmọ́ nínú Freemasonry […]. Nítorí náà ó ṣe pàtàkì pé kí a má bà a jẹ́ láti gba ìdarí, kí ọkàn àwọn ọlọ́gbọ́n mìíràn má bà a lọ síwájú wa.”</blockquote>Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, ní gẹ́gẹ́ bí aṣojú Weishaupt, a tẹ̀jáde ìwé àkọsílẹ̀ àìlorúkọ tó ní akọle *“Nípa Jesuits, Freemasons àti Rosicrucians Jámánì.”* Nínú rẹ̀, ó sọ pé àṣẹ Jesuit ló wà lẹ́yìn Strict Observance, tí wọ́n ń wá láti tako Ìmólẹ̀ (*Enlightenment*), láti tún ṣe Kátólíìkì ní Jámánì, àti láti jẹ́ kí gbogbo ẹ̀dá fara mọ́ ìlànà Pope.

Nítorí náà, ó jiyàn pé ó ṣe pàtàkì kí ìjọ tuntun kan dide láti koju àwọn Jesuit, nípasẹ̀ lílo ọ̀nà tí wọ́n fi ń ṣiṣẹ́, ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìdí àti àfojúsùn Ìmólẹ̀:<blockquote>“Tí àwùjọ àwọn ọkùnrin tó dára jù lọ bá kó ara wọn jọ gẹ́gẹ́ bí irú eto ìtọ́sọ́nà bẹ́ẹ̀; tí wọ́n bá kọ́ àwọn ọmọ wọn ní ìwà rere gẹ́gẹ́ bí àwọn Jesuit ti kọ́ wọn ní ìwà búburú; tí wọ́n bá kun ọkàn wọn láti ìgbà kékeré, kì í ṣe pẹ̀lú ìfọkànsìn àìlera, ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìfẹ́ sí ìrán ènìyàn; tí wọ́n bá fi hàn ìfẹ́ láti ràn àwọn aláṣẹ lọ́wọ́, pẹ̀lú ìmọ̀ ńlá àti pẹ̀lú ipa tó gbooro fún rere gbogbo ayé — kí ni èyí kì yóò lè ṣàṣeyọrí fún ayé?”</blockquote>“Àwùjọ àwọn ènìyàn tó dára jù lọ” yìí ni a ṣe rò gẹ́gẹ́ bí àṣẹ Illuminati. Ní ìpàdé Masonic ńlá ti Strict Observance, tó wáyé ní Wilhelmsbad láti ọjọ́ 16 Oṣù Keje títí di 1 Oṣù Kẹ́sán, ọdún 1782, Illuminati Franz Dietrich von Ditfurth ṣàṣeyọrí láti gba ìdarí èrò fún àṣẹ náà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó dé pẹ́ tó ọ̀sẹ̀ kan, tí Knigge fúnra rẹ̀ kò lè lọ — kò rí àyè láti wọlé sí ibi ìpàdé Masonic rẹ̀.

Eto Templar ṣubú; ìlànà Golden àti Rosicrucians, tí wọ́n ti ń gbìmọ̀ láti ṣàṣeyọrí ní Strict Observance, kéré ní agbára. Illuminati ló gba ànfààní, wọ́n sì ní agbára lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ Freemason, pẹ̀lú Johann Christoph Bode, ọ̀kan nínú àwọn aṣojú ńlá ti Strict Observance.

Knigge fẹ́ láti darapọ̀ gbogbo agbari Strict Observance, ṣùgbọ́n Weishaupt tẹnumọ̀ pé, gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n àṣẹ náà, àwọn ẹni-kọọkan nìkan ni wọ́n lè gba, kì í ṣe ẹgbẹ́ pátápátá.

Àṣẹ Illuminati ní àṣeyọrí púpọ̀ nínú ìjọba absolutist, títí di ọdún 1784 nígbà tí Olùdíbo Bavarian wọlé. Nígbà yẹn, ìgbìmọ̀ ìjọba Bavarian kún fún àwọn ọmọ Illuminati bí Zwackh, Maximilian von Montgelas, Karl von Eckartshausen àti Aloys Friedrich Wilhelm von Kreittmayr.

Àní àwọn olùṣàkóso ìwé (censors) tí kò darapọ̀ mọ́ àṣẹ náà, ṣùgbọ́n tí wọ́n ṣàníyàn pẹ̀lú àwọn erò Ìmólẹ̀ (*Enlightenment*), dá sílẹ̀ pẹ̀lú ìbámu: àwọn ìwé àwọn ex-Jesuit àti àwọn alátakò Ìmólẹ̀ tàbí ti àwọn alufáà — àní àwọn ìwé àdúrà — ni wọ́n dáwọ́ dúró, ṣùgbọ́n ìwé ìmọ̀ Ìmólẹ̀ ni wọ́n gbé kalẹ̀.

Àṣẹ Illuminati tún ní agbára fún ìgbà díẹ̀ lórí Ilé-ẹjọ́ Ìpàdé Imperial.

Ní ìṣàpẹẹrẹ, àwọn ẹ̀ka àṣẹ náà — tí a pè ní ilé ìjọsìn Minerval, tàbí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tó ń ṣiṣẹ́ ní kíkún — ni a mọ̀ pé wọ́n dé ibi tó tó 90, nínú Ìjọba Romu Mímọ́ àti níta rẹ̀. Àwọn ẹ̀ka wà ní Netherlands, Hungary àti Transylvania.

Ìlànà náà ṣiṣẹ́ jùlọ ní Munich, níbi tí ẹ̀ka méjì wà, àti ní Vienna, níbi tí ẹ̀ka mẹ́rin wà.

=== Ìjàmbá àti Ìdènà ===
Ìyára tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Illuminati pọ̀ sí i mú kí ìbẹ̀rẹ̀ ìparí bá Àṣẹ Illuminati, nítorí pé níbẹ̀ ni àwọn ìjàmbá bẹ̀rẹ̀ láàrín ẹgbẹ́ náà fúnra wọn: Weishaupt bẹ̀rù pé wọ́n ń gba àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tuntun lọ́pọ̀ ju lọ ní kíákíá, láì ṣe àyẹ̀wò bóyá wọ́n báa jẹ́ ẹni tó yẹ fún àfojúsùn àṣẹ náà.

Ó tún rí àwọn àwòrán theosophical àti esoteric àti àwọn àpẹẹrẹ tí Knigge fẹ́ lo nínú àtúnṣe àwọn ìpele gíga Freemasonry gẹ́gẹ́ bí ohun àjẹ́jẹ́. Nítorí náà, Weishaupt dá àwọn ìtàn tirẹ̀ sílẹ̀ ní ìdìbò pẹ̀lú Knigge fún ìpele Illuminatus dirigens, ohun tí ó dá ìrùdúrù ńlá sílẹ̀ lọ́dọ̀ Dompropst von Eichstätt, Ludwig Graf Cobenzl, ẹni tó tún jẹ́ aṣáájú Illuminati.

Knigge fi ìtàn Weishaupt sí ipo tó gíga díẹ̀ nínú ìpele Illuminati, ó sì tàn ìtàn tirẹ̀ káàkiri nínú àṣẹ náà. Èyí mú kí Johann Georg Heinrich Feder, olùkọ́ ní Yunifásítì Göttingen, ké sí Weishaupt pé ìtàn Knigge kì í ṣe ìtan-ìmólẹ̀ tó pé.

Ní ìhà ìkejì, àwọn ọmọ Areopagus ní Eichstätt rí ìtàn Knigge gẹ́gẹ́ bí ohun tó pọ̀ jù lọ. Wọ́n bẹ̀rù ìṣàkóso àwọn olùṣàkóso ìwé (*censors*), wọ́n sì ṣe àtúnṣe tirẹ̀ láì jẹ́ kí Knigge mọ̀.

Nígbà náà ni Weishaupt bẹ̀rẹ̀ sí í bẹ̀ Knigge pé kó yọ àwọn ìtàn kan kúrò, àní àwọn tí Weishaupt ti fọwọ́ sí tẹ́lẹ̀. Pẹ̀lú rẹ̀, ìjà tí wà láàrin Ditfurth àti Knigge nípa ìtàn tuntun àti ètò ọjọ́ iwájú àṣẹ náà tún fìdí múlẹ̀ pé àìfarapa pọ̀ tó láàrin àwọn aṣáájú.

Knigge kò ní ìtẹ́lọ́rùn rárá pé àwọn àwọn òfin, ìpele àti ẹ̀kọ́ àṣẹ náà kò tíì dá lórí pátápátá, ó sì rí i pé iṣẹ́ rẹ̀ nínú ìkó àwọn ọmọ tuntun wọ̀lé kò gba ìyìn tó yẹ.

Ó darapọ̀ mọ́ Bode, wọ́n sì gbìmọ̀ láti gba ìdarí àṣẹ náà. Ó tún tẹ̀síwájú pẹ̀lú èrò rẹ̀ láti darapọ̀ àṣẹ Illuminati mọ́ àwọn àkójọpọ̀ tó kù nínú Strict Observance, ṣùgbọ́n Weishaupt kọ̀ ó ní kíkún.

Nínú lẹ́tà kan, Knigge tọ́́ka pé yóò fi àṣírí àṣẹ Illuminati hàn fún àwọn Jesuit àti Rosicrucians, ohun tó mú kí àìgbọ́kànlé Weishaupt pọ̀ sí i.

Ohun tó ń mú Weishaupt dá a láàmú jùlọ ni pé Bode àti Knigge ti mú àwọn aṣojú àṣẹ ìjọba absolutist wọlé: gẹ́gẹ́ bí Àrẹ̀ Prince Karl von Hessen àti Ferdinand von Braunschweig, àti àwọn Dùkẹ́ Ernst von Sachsen-Gotha àti Carl August von Sachsen-Weimar.

Ernst II lo ilé ìpàdé Illuminati ní Gotha gẹ́gẹ́ bí ìjọ ìmúlò ìṣèlú ìkòkọ́, bíi ààrẹ́ ìjọ ìmúlò inú ojú-òjò (*shadow cabinet*).

Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1784, ìjà láàrin Weishaupt àti Knigge di tó lágbára tó fi hàn pé Àṣẹ Illuminati lè bàjẹ́ pátápátá. Ní Oṣù Kejì 1784, wọ́n pè ìpàdé ìdájọ́ tó ń jẹ́ “Congress” ní Weimar, níbi tí Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gottfried Herder àti Dùkẹ́ Ernst von Sachsen-Gotha wà lára àwọn tó kópa.

Lóde ọ̀tá Knigge, ìdájọ́ Congress ni pé a gbọ́dọ̀ dá Areopagus tuntun pátápátá, tí àwọn olórí méjèèjì yóò sì fi ipo agbára wọn sílẹ̀. Ìpinnu yìí dà bí àdéhùn tó lè mú àlàáfíà wá. Ṣùgbọ́n gbogbo ènìyàn mọ̀ pé Weishaupt, gẹ́gẹ́ bí olùdásílẹ̀ àṣẹ náà, yóò tún ní agbára láìní ìpò àjọsọpọ̀. Èyí túmọ̀ sí ìpẹyà gidi fún Knigge.

A dáhùn pé kí gbogbo ohun tó jẹ́ ìtàn àti ìwé ìkọ̀wé yí padà, kí wọ́n sì dá gbogbo nǹkan rú mọ́. Ní ọjọ́ 1 Oṣù Keje 1784, Knigge fi Àṣẹ Illuminati sílẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó yí padà kúrò ní “àṣà àìlera” pé àwùjọ ìkọ̀kọ́ lè mú ayé dára.

Weishaupt fi ìdarí àṣẹ náà fún Johann Martin Graf zu Stolberg-Roßla.

Ní àárín gbogbo ìjà inú ilé, àwọn Illuminati ṣubú sínú ojú àwọn àwọn olórí ìjọba Bavarian. Fún wọn, àfojúsùn àwọn àwùjọ àṣírí tó fẹ́ ìmólẹ̀ (*Enlightenment*) dà bí ohun ìfura, nítorí wọ́n fẹ́ yí ìjọba tó wà ṣáájú padà, àti láti dá “orílẹ̀-èdè ọgbọ́n” sílẹ̀ nípasẹ̀ fífi àwọn olùdarí ìjọba wọ̀lú bí àṣírí.

Lẹ́yìn tí ìbéèrè rẹ̀ láti darapọ̀ mọ́ àṣẹ kò ṣàṣeyọrí, Johann Baptist Strobl, onítẹ̀jáde ní Munich, tẹ̀ jáde ìwé àtàtà kan sí Illuminati, tí Joseph Marius Babo kọ. Èyí mú ìjà oníròyìn tó pẹ́ dé bá àṣẹ náà.

Àfikún sí i, àṣẹ náà bẹ̀rẹ̀ sí í wọ inú ọ̀ràn ìṣèlú gíga. Wọ́n gba ètò tí Kurfürst Karl Theodor gbìmọ̀, láti fi ilẹ̀ Bavarian rẹ̀ paṣípààrọ̀ pẹ̀lú Austrian Netherlands, ètò tí àwọn olórí mìíràn kò fẹ́.

Àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Illuminati gbìmọ̀ láti fa Joseph von Utzschneider, ìgbà kan jẹ́ Illuminati, tí wọ́n sì jẹ́ ọmọ ìjọba tuntun, láti lọ ṣàwárí àwọn ìwé ìkọ̀wé Maria Anna, ìyàwó aláìníyà ti olórí tó ṣáájú Karl Theodor, kí wọ́n lè fi ìkọ̀wé náà ránṣẹ́ sí Kaiser Joseph II.

Ṣùgbọ́n Utzschneider kó gbogbo ètò náà jáde. Kì í ṣe pé ó ṣàfihàn ìmúlò náà nìkan, ó tún fi àtòjọ gbogbo àwọn ọmọ Illuminati hàn. Maria Anna rán ìkìlọ̀ sí Karl Theodor nípa ètò àṣẹ náà, ṣùgbọ́n kò ṣe ohun kan lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Nígbà tí Karl von Eckartshausen, ẹni tó jẹ́ ọmọ Illuminati tẹ́lẹ̀, sọ nípa ìjìnlẹ̀ ìwé tí a ji kúrò ní àkọ́ọ̀lẹ̀ ìjọba, Karl Theodor ní ọjọ́ 22 Oṣù Karùn-ún 1784 dá ìlànà kan jáde. Nínú rẹ̀, gbogbo “àwùjọ, ìjọṣepọ̀ àti ìṣọ̀kan” tí kò bá ní ìmúlò ìjọba rẹ̀ ni a fi òfin kọ́.

Ìdílé Illuminati ló jẹ́ kókó — bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé orúkọ wọn kò jẹ́ kà sílẹ̀ ní kedere nínú ìwé náà.

Bí àwọn Illuminati ṣe ń kó owó ìpèsè jọ àti ní ìpàdé ìjọ ìpàdé wọn, ní ọjọ́ 2 Oṣù Kẹta 1785 ni ìlànà tuntun jáde, nípasẹ̀ ìtẹnumọ̀ Ignaz Frank, alùfáà ìtẹ́wọ́gbà ti Kurfürst. Nínú rẹ̀, àwọn Illuminati àti Freemason ni a darukọ ní kedere, wọ́n sì pè wọ́n ní àwọn oníṣèlú ìtanrànwọ́ ilẹ̀-ìjọba àti alátakò ẹ̀sìn, wọ́n sì dá wọn ní òfin pé kò yẹ kí wọ́n tẹ̀síwájú mọ́.

Nígbà ìwádìí ní ilé àwọn ọmọ ẹgbẹ́, a gba àwọn ìwé ìkọ̀wé Illuminati lọ́wọ́, wọ́n sì fi ìdí ìfojúsùn wọn tó lágbára hàn. Ní ìwé tó wà lọ́dọ̀ akọ̀rìrìn kan tó kú, a tún rí àwọn ìwé tó ṣàfihàn orúkọ díẹ̀ nínú àwọn ọmọ ẹgbẹ́.

Ní ọdún náà pẹ̀lú, Pope Pius VI kọ lẹ́tà méjì (ní 18 Oṣù Karùn-ún àti 12 Oṣù kọkànlá) sí Bíṣọ́ọ̀pù Freising, tó sọ pé ìfaramo sí Àṣẹ Illuminati kò lè bá ìgbàgbọ́ Katólíìkì mu rárá.

Ìtẹ̀síwájú ìdènà ọdún 1784/85 mú kí ìpẹyà dé bá àwọn ọmọ Illuminati, ṣùgbọ́n ó kù ní àgbègbè díẹ̀. Ìwádìí ilé àti ìgbà owó-ìwé wáyé; àwọn Hofrat àti àwọn ologun díẹ̀ pàdánù ipò iṣẹ́ wọn; àwọn ọmọ ẹgbẹ́ kan ni wọ́n lé kúrò ní orílẹ̀-èdè, ṣùgbọ́n ẹnikẹ́ni kò wọ́ ẹ̀wọ̀n.

Ní ojú gbogbo ènìyàn, ìpẹyà yìí dà bí iṣẹ́ Jesuit, tí wọ́n sì fura púpọ̀ sí Ignaz Frank, ẹni tí ó ti jẹ́ Illuminati rí, tí ó tún jẹ́ Rosicrucian.

Weishaupt fúnra rẹ̀ — ẹni tí kò sí ẹnikẹ́ni tó mọ̀ pé òun ni olùdásílẹ̀ àṣẹ náà — ni a fi ẹ̀sùn kàn, nítorí pé ó ṣàbẹ̀wò pé kí wọ́n ra ìwé Dictionnaire historique et critique tí Pierre Bayle kọ.

Kurfürst pàṣẹ fún un pé kó wá síwájú ìgbìmọ̀ Yunifásítì Ingolstadt kó sì jẹ́ kedere pé òun jẹ́ Katólíìkì ní gbangba. Ṣùgbọ́n Weishaupt sá: ní ìbẹ̀rẹ̀ sí Ìlú Ọ̀fẹ́ Regensburg, lẹ́yìn náà ní 1787 lọ sí Gotha, níbi tí Dùkẹ́ Ernst fún un ní ipò ìjọba aláfiyà gẹ́gẹ́ bí Hofrat.

Láti inú ìní Dùkẹ́ Illuminati yìí ni a tún rí àkójọpọ̀ pàtàkì àwọn ìwé ìkọ̀wé nípa ìtàn Illuminati, tí wọ́n pè ní “Apótí Sweden” (*Schwedenkiste*), tí àwọn onímọ̀ fi bẹ̀rẹ̀ sí í kà lórí rẹ̀ láti ọdún 1990.

Ní Oṣù Kẹrin 1785, Stolberg-Roßla ti kede pé Àṣẹ Illuminati ni Guusu Jámánì àti ni Ọ́sítíríà jẹ́ suspensiert — ìyẹn ni pé a dá a dúró fún ìgbà díẹ̀. Ìjọ Minerval Stagira ní Bonn tún tú ká.

Ní ọjọ́ 16 Oṣù Kẹjọ 1787, ìlànà ìdènà kẹta tí ó lágbára jù lọ jáde, tí ó sọ pé ẹnikẹ́ni tó bá gbìmọ̀ láti kó ọmọ tuntun wọlé fún Freemason tàbí Illuminati lè jẹ́ kí wọ́n pa á ní ìjẹ̀mí. Ìlànà yìí fi hàn pé àwọn olórí ìjọba tún ń ronú pé Illuminati kò tíì parí pátápátá.

Àwọn ọmọ Illuminati tó wà nínú iṣẹ́ ìjọba Bavarian, tí a mọ̀, ni wọ́n ní láti jẹ́wọ́ gbogbo ohun tí wọ́n mọ̀, kí wọ́n sì sọ pé wọ́n fi ìjọ náà sílẹ̀, bí wọ́n kò bá fẹ́ padà sílẹ̀. Àbájáde rẹ̀ ni ìwé ìjẹ́wọ́ bíi ti Zwackh. Ṣùgbọ́n àwọn ìwé wọ̀nyí, tí díẹ̀ tún jẹ́ kó tàn káàkiri, kún fún àṣàṣeyọrí àti àfọwọ́ṣọ̀ tó pọ̀, wọ́n sì ní iye díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí orísun ìtàn.

Ní Oṣù Kẹta 1787, àwọn ìwé gidi tí wọ́n gba nínú ilé àwọn ọmọ Illuminati nígbà ìwádìí, ni ìjọba Bavarian fún ni àṣẹ kí wọ́n tẹ̀ jáde, wọ́n sì dàpọ̀ mọ́ ìkànìyàn ìtẹ̀jáde tó kún fún ìfọkànsìn àti ìtan ìròyìn nípa Illuminati.

Ìyẹn ṣáájú ni 1786, nígbà tí Ernst August Anton von Göchhausen, ọ̀gá ìjọba ní Sachsen-Weimar-Eisenach, ti tẹ̀jáde ìwé rẹ̀ Ìfihàn Eto Ìjọ Àwọn Ará Ayé (Weltbürger-Republik), níbi tí ó fi so ìbànújẹ tó wà nípa Illuminati pọ̀ mọ́ ìbànújẹ àwọn olùtan-ìmólẹ̀ ṣáájú lòdì sí “Ìjọba àkúnya” ti Jesuit. Ó kọ́ pé: ní ẹ̀yìn gbogbo èyí ni “ilé iṣẹ́ àṣírí ńlá, níbi tí wọ́n ti ń ṣe àwọn oogun àṣà Rómù-Jesuit tí ó kún fún àfiyèsí àgbáyé, tí wọ́n sì ń ṣe e títí di òní.”

Ìjì kejì tí ó lágbára jù lọ ti ìbànújẹ Illuminati bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn Ìyípadà Faranse, nígbà tí ìbẹ̀rù àwọn Jakobiner darapọ̀ mọ́ ìbẹ̀rù atijọ́ nípa Illuminati, wọ́n sì di ìrò ayé kan ṣoṣo.

Ní 1790, gbogbo ọmọ ológun Bavarian ní láti ṣe ìbúra Illuminati, pé wọn kò ní darapọ̀ mọ́, tàbí ní ọjọ́ iwájú, pẹ̀lú àwùjọ àṣírí kankan. Ìlànà yìí dúró títí di Ìyípadà Oṣù kọkànlá 1918.

Ní ìmúlò ìṣèlú tó gbóná nígbà ogun Napoleon, Maximilian von Montgelas, Minisita ìjọba Bavarian — ẹni tí ó ti jẹ́ Illuminati rí fúnra rẹ̀ — ní ìbẹ̀rẹ̀ ìjọba rẹ̀ ní 1799, àti lẹ́ẹ̀kansi ní 1804, dá gbogbo àwùjọ àṣírí dúró.

Ìbànújẹ tó kún fún àṣírí àti ìjọ ìkọ̀kọ́ tó wà ní Jámánì ní àkókò yìí lè ṣe àfihàn nípasẹ̀ àwọn ìwé àròsọ: Schiller, Der Geisterseher (1787/89), Jean Paul, Die unsichtbare Loge (1793), Goethe, Der Groß-Cophta (1792), àti ìjọ ìkòkọ́ Turmgesellschaft nínú ìwé Wilhelm Meisters Lehrjahre (1796).

Láti ìlú Gotha, Bode gbìmọ̀ láti jẹ́ kí Àjọ Illuminati má bàjẹ́ lẹ́yìn 1787. Ó dá àwọn ìjọ tuntun bí Ìjọ Minerval ní Weimar, “Àṣẹ àwọn ọ̀rẹ́ aláìrí,” tàbí “Àjọ àwọn Freemason Jámánì.” Àṣẹ náà tún fa ìtan sí Itálì, Rọ́ṣíà àti Faranse.

Ṣùgbọ́n nínú àyíká tó kún fún ìkórìíra sí Illuminati nígbà ìyípadà Faranse, Bode ní láti dá gbogbo ìsapá yìí dúró ní 1790. Ikú rẹ̀ ní 1793 ni wọ́n sábàa ka sí ìparí iṣẹ́ Illuminati.

Ìsapá àwọn ọmọ Illuminati tó kù láti dá ìjọ tuntun kan, tí wọ́n pè ní “Àjọ Ìwà rere” (Der moralische Bund) àti “Àwọn tí wọ́n fara mọ́ra” (die Einverstandenen), kò ṣàṣeyọrí.

Ní òní, ohun kan tó ṣé kù láti rántí Àṣẹ Illuminati ní Ingolstadt ni àpótí ìrántí tó wà lórí ilé kan, níbi tí ìpàdé wọn ti máa ń wáyé. Ilé náà wà ní Theresienstraße 23 (ní ìlú atijọ́ *Am Weinmarkt 298*), ní àgbègbè ìrin-àjò àtọwọ́dá ìlú náà lónìí.

== Ìtẹ̀síwájú àti Ìrántí ==

=== Àròsọ àti ìmúlò ìdìtẹ̀ ===
Púpọ̀ nínú àwọn èrò ìdí tẹ̀ títí di òní ń sọ pé Illuminati kò parí lẹ́yìn ìdènà wọn, pé wọ́n sì di àwùjọ àṣírí tó lágbára jùlọ, tí ó wà lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ tí a ka sí ohun búburú.

Àwọn mìíràn sọ pé wọ́n ní ipa nínú ìdásílẹ̀ Amẹ́ríkà. Ṣùgbọ́n èyí kò lè dájú, nítorí ìṣirò àkókò: ogun òmìnira Amẹ́ríkà bẹ̀rẹ̀ ní 1775, ṣáájú ìdásílẹ̀ Illuminati ní 1776.

Àwọn ènìyàn tún fi ẹ̀sùn Ìyípadà Faranse kàn Illuminati. Títí di 1790, onkọ̀wé olóòótọ́ ìṣèlú Edmund Burke láti England darukọ Illuminati nínú ìwé rẹ̀ *Reflections on the Revolution in France,* gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ìdàrúdàpọ̀ tó ń hàn káàkiri.

Ní 1791, alùfáà Faranse Jacques François Lefranc jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ tó sọ ní gbangba pé Illuminati ló dá ìyípadà náà sílẹ̀, nínú ìwé rẹ̀ *Le voile levé pour les curieux ou les secrets de la Révolution révélés à l’aide de la franc-Maçonnerie* (“Ìbòjú tí a yọ fún ẹni tó nífẹ̀ẹ́ láti mọ́, tàbí àwọn àṣírí ti a fihan nípa iranlọwọ Freemasonry”).

Ní ìpele tó tẹ̀lé, Augustin Barruel, alùfáà Jesuit tó fi ìjọ silẹ, àti John Robison láti Scotland, fi ìwé wọn hàn pé Illuminati ló fa Ìyípadà Faranse, kì í ṣe àfihàn ìmọ́ tuntun, ìkọ̀sílẹ̀ ọdún ṣáájú, tàbí aṣìṣe ìṣàkóso King Louis XVI.

Wọ́n pèsè àpẹẹrẹ mẹ́ta gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí:

# Pé fere gbogbo àwọn olórí ìyípadà jẹ́ Freemason, wọ́n sì dá Freemason pọ̀ mọ́ Illuminati.
# Pé ilé ìpàdé Freemason kan ní Faranse, tí a pè ní *Les Illuminés,* wà ṣáájú Ìyípadà. Ṣùgbọ́n ẹgbẹ́ yìí kékeré gan-an, kò ní agbára, ó sì jẹ́ Martinist mystic, tí kò ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Weishaupt tàbí Knigge.
# Pé Johann Christoph Bode lọ sí Paris ní 1787 láti dá Ìyípadà sílẹ̀. Ní tòótọ́, ìrìnàjò rẹ̀ kò ní ìdí bẹ́ẹ̀: ó jẹ́ àjọ Freemason tó ti parí ṣáájú tí ó dé.

Ìmọ̀ràn ìdìtẹ̀ yìí kò ní ìpìlẹ̀ kankan. Ṣùgbọ́n àwọn ìwé Barruel àti Robison di olókìkí, wọ́n sì kópa púpọ̀. Ní agbègbè Jámánì, ìwé ìròyìn Eudämonia (1795–1798), tó jẹ́ ti ìjọsìn olóòótọ́, tàn ìtàn pé Illuminati kò parí rárá, pé wọ́n ló dá Ìyípadà Faranse, wọ́n sì tún jẹ́ ìpẹyà tuntun fún ayé.

Ní Amẹ́ríkà, ní ọdún 1798, ìbànújẹ ńlá kan nípa Illuminati bẹ̀rẹ̀. Àwọn olùkọ́ni Puritan bí Jedidiah Morse àti Timothy Dwight IV fi ìtàn Robison àti Barruel ṣàlàyé ìṣèlú orílẹ̀-èdè wọn. Ní ojú wọn, Ẹgbẹ́ Ìṣèlú Demokrati-Republikan àti olùdásílẹ̀ rẹ̀ Thomas Jefferson, ẹni tó wà ní Paris láàárín 1785 àti 1789, ni wọ́n jẹ́ ìmúlò tuntun Illuminati. Wọ́n sọ pé wọ́n fẹ́ pa ìjọba Federalist tó ṣàlákóso pẹ̀lú Aàrẹ John Adams run, kó sì ṣofo gbogbo ìsìn Kristẹni. Ìbẹ̀rù yìí ṣíṣe mú ìdájọ́ Alien and Sedition Acts, tó fi òfin dín ìtẹwọ́gba àwọn àlejò dín kù, tó sì dáhùn pé gbogbo ìtẹ̀jáde tí kò dájú, tí ó kún fún ìtàn ìròyìn tàbí ìbànújẹ lòdì sí ìjọba Amẹ́ríkà ni a ní láti dá ní ẹ̀sùn.

Ní ìparí ọrundún kẹrìnlá-dín-lọ́gọ́rin (*19th century*), èrò ìdìtẹ̀ Illuminati ní Faranse àti Amẹ́ríkà darapọ̀ mọ́ ìkórìíra àwọn Júù. Àwọn ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í sọ pé Júdáìsì àgbáyé, Freemason àti Illuminati jẹ́ ẹgbẹ́ kan náà. Ní ọdún 1920s, obìnrin ìṣèlú apá òtún Nesta Webster kọ ìwé tó gbajúmọ̀, tó sọ pé àwọn Júù ló wà lẹ́yìn gbogbo ètò Illuminati. Pẹ̀lú èyí, ó gbìmọ̀ láti ṣàlàyé Ìyípadà Oṣù Kẹwàá ní Rọ́ṣíà, ìrìnàjò ẹgbẹ́ oṣiṣẹ́ ní orílẹ̀-èdè ìwọ̀-oòrùn, àti ìdásílẹ̀ League of Nations.

Webster àti àwọn alátakò rẹ̀ lo ìwé àṣìṣe Protokolle der Weisen von Zion, tí ó ṣàfihàn pé Freemason jẹ́ àkàràwọ́ fún ìdìtẹ̀ Júdáìsì àgbáyé. Ní òní, àwọn ẹgbẹ́ òtítọ́ apá òtún àti òtítọ́ gidi sì ń tàn ìmọ̀ yìí síwájú — bí John Birch Society ní Amẹ́ríkà, olùkọ́ni Baptisti Pat Robertson, àti onkọ̀wé ìdìtẹ̀ Des Griffin.

Ní ọrundún kọkànlá-dín-lọ́gọ́rin (*20th century''), àwọn ẹgbẹ́ theosophy àti occult tún fẹ́ sọ ara wọn di àtìlẹ́yìn Illuminati. Ní 1896, Leopold Engel dá Weltbund der Illuminaten sílẹ̀, ó sọ pé òun ló jẹ́ ìtẹ̀síwájú ẹgbẹ́ Weishaupt. Ṣùgbọ́n ní 1929, wọ́n pa ìjọ náà kúrò nínú ìforúkọsílẹ̀. Àwọn ẹgbẹ́ míì bí Ordo Templi Orientis (1912) àti Illuminati of Thanateros (1978) tún sọ pé wọ́n jẹ́ ọmọ ìtàn Illuminati, ṣùgbọ́n wọn kò ní ìbáṣepọ̀ kankan pẹ̀lú àjọ ìtanrànwọ́ ìmólẹ̀ tó dá lórí ọgbọ́n tí Weishaupt, Knigge àti Bode dá.

Onkọ̀wé ìdìtẹ̀ Jámánì Jan Udo Holey (“Jan van Helsing”) tún tẹ̀jáde ìwé púpọ̀ nípa Illuminati. Nínú wọn, ó sọ pé Illuminati jẹ́ “awọn Júù tí àwọn ará òkèèrè ń darí” tó ń mu ẹ̀jẹ̀ ènìyàn, tó dá Ogun Àgbáyé Kejì sílẹ̀, tó sì ń pèsè fún Ogun Àgbáyé Kẹta, láti lè ṣàṣẹ̀yọrí Ìjọba Àgbáyé tuntun. Ó da èyí lórí Protokolle der Weisen von Zion àti èrò ìdìtẹ̀ Nazi.

Àwọn ìròyìn àrà òtítọ́ wọ̀nyí ni a fi ń fi hàn pé àjọ Illuminati, nínú ìmúlò onírúurú, di àpẹẹrẹ tó kún fún ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ẹ̀sìn apá òtún àti àṣà àfihàn esoteric.