open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fasama

**Fasama**  jẹ́ aya  Dunama I Umemi, *aṣojú* (olùṣàkóso) ìjọba Kanem–Bornu ní ìparí ọ̀rúndún kọkànlá sí àárín ọ̀rúndún kejìlá. Lẹ́yìn ikú Dunama ,  Fasama jọba gẹ́gẹ́ bí Adelé ọba fún ọmọ wọn, Biri I Uthman . Fasama see Ijọba Pẹ̀lú agbára ńlá 

## Ìgbésí ayé
Láti inú ẹ̀yà Kay (Koyam) ti Dirkou ni Fasama ti kọ́kọ́ wá.   Ní ìparí ọ̀rúndún kọkànlá tàbí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìlá, Fasama di aya [ b ] ti *mai* Dunama I Umemi, ẹni tí ó jẹ́ *olùṣàkóso* ìjọba Kanem–Bornu .  Ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú *mai* Dunama lè ti mú kí àjọṣe làárín Kay àti Kanem lágbára sí i; ìyá baba Dunama, Hummay, na tán Mon ọ̀dọ̀ Kay pẹ̀lú.  Fasama ni ìyá Àrèmo

Lẹ́yìn ikú Dunama ní , [ c ] Fasama gba agbara ìjọba gẹgẹbi Adelé ọba  Isejọba Biri wa lórí oyè fun ohun ti o ju ogun ọdun lọ, titi di igba ikú rẹ̀ , [ c ] kò sì ṣe sọ pàtó, àkókò tí Fasama fi di ipo Aláṣẹ. Ó ṣeé ṣe kí Biri jẹ́ ọ̀dọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀ ìjọba rẹ̀, èyí tí ó mú kí ìjọba náà di dandan. Nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, Biri bí àwọn ọmọ tirẹ̀   àti pé Ibn Furtu, òǹkọ̀wé ìtàn Bornuan lẹ́yìn náà, rántí Biri gẹ́gẹ́ bí aláṣẹ onímọ̀, èyí tí ó túmọ̀ sí pé ó jẹ́ alákòóso tó lágbára tí ó sì tú je àgbàlagbà fún ó kéré tán apá kan nínú ìjọba rẹ̀.  Fasama dari agbára ńlá gẹ́gẹ́ bí Adelé ti ipàṣẹ rẹ̀ hàn gbangba pé ó ju ti Biri fúnra rẹ̀ lọ. Àwọn *ará Girgam* (ìwé ìtàn ọba ti ìjọba) ṣàkọsílẹ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ kan nígbà tí Biri, ní kí wọ́n ṣe ikú pa jaguda kan látàrí pé ó rú òfin Islam . Gẹ́gẹ́ bí ìyà fún èyí, Fasama fi Biri sẹ́wọ̀n fún ọdún kan gbáko. 

Fasama ṣì jẹ́ ẹniyan pàtàkì nínú iṣẹ́jọba nígbà tí àwọn ọmọ Biri wà ní kékeré. Àkọsílẹ̀ *girgam* sọ pé ọmọ Biri , Abdullah I Bikur àti àbúrò rẹ̀, Bitku, lọ kí Fasama nígbà tí wọ́n wà ní ọ̀dọ́. Fasama fún Abdullah àti Bitku ní ọgọ́rùn-ún ràkúnmí kọ̀ọ̀kan, èyí tó fi hàn pé ó ní ọrọ̀ púpọ̀. Ó hàn gbangba pé wọ́n ń pe àwọn ràkúnmí tí wọ́n fún Abdullah ní *Bikoru*, léyi tí ó fé je kódà bí ẹni pé bóyá orísun orúkọ rẹ̀, ibè lọ tí jeyo àti pé àwọn tí wọ́n fún Bitku ni wọ́n ń pè ní *Bitku* .  

## Àwọn Àkíyèsí

## Àwọn ìtọ́kasí
Beast of Two Worlds

**''Beast of Two Worlds** eré àgbéléwò abanilọ́kànjẹ́ tí wọ́n gbé jáde ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 2024 láti ọwọ́ Eniola Ajao àti Odunlade Adekola. Lára àwọn olùkópa nínú eré yí ni Eniola Ajao, Odunlade Adekola, Sola Sobowale, Femi Adebayo, Lateef Adedimeji, Faithia Balogun, Bimbo Akintola, Olayode Juliana àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Eré yí jẹ́ eré àkọ́kọ́ tí ó lààmì-laaka jùlọ tí Ẹni9lá Àjàá  yóò gbé jáde sí sinimá pẹ̀lú àjọṣepọ̀  Anthill Studios, tí Niyi Akinmolayan. Wọ́n àfihàn eré yí ni àwọn sinimá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọjọ́ Ẹtì, 9jọ́ kọkàndílọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 2024.

## Agbékalẹ̀ eré
Eré yí dá lé ẹ̀dá ìtàn tí wọ́n pe ní Tọwọ́bọlá tí ó jẹ́ Ọba àti àwọn olorì rẹ̀ mẹ́ta tí kò sí ìkan kan nínú wọn tí ó lè ní àrólé fún Kábíèsí Tọwọ́bọlá. Ìpèníjà ni èyí jẹ́ fún Tọwọ́bọlá pàá pàá jùlọ nígbà tí olúawo ìlú rẹ̀ sọ fun wípé àfi kí ó bí Àrólé láàrín ọdún díẹ̀ bí ó bá fẹ́ kí ìlú rọgbọ. Ìlú yóò rọ̀ ọ́ lòyè wọn yóò sì le kúrò láàrín ìlù pẹ̀lú gẹ́gẹ́ bí òfin ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú wọn. 
Ní ọjọ́ kan ni ṣàdéde ni Ọba Tọwọ́bọlá dédé gbé obìnrin kan wọ̀lú tí sọ pé olorì tuntun tí òun ṣẹ̀ṣẹ̀ fẹ́ ni. Olorì tuntun Adaáralẹ́wà dára Lóòtọ́ ṣùgbọ́n kò sẹ́ni tí ó mọ ìbí tàbí ẹyẹ tó ṣì ú, lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, Olorì Adáralẹ́wà finú ṣoyún, ó sì bí ọmọ ọkùnrin làntì fún Kábíèsí Tọwọ́bọlá. Àmọ́, lẹ́yìn Adáralẹ́wà bí ọmọ náà tán ni ó gbe sọ sínú ina. Èyí Tọwọ́bọlá àti àwọn ará ìlú ninú gidi. Lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ yí, wọ́n forí jin Adáralẹ́wà ó sì tún bí ọmọ ọkùnrin mìíràn fún Kábíèsí Tọwọ́bọlá, ṣùgbọ́n ó tún eléyí náà sọnù sínú odò..

## Àwọn olùkópa pàtàkì
* Odunlade Adekola bí kábíèsí Tọwọ́bọlá
* Sola Sobowale gẹ́gẹ́ bí Ìyá Ọba 
* Eniola Ajao gẹ́gẹ́ bí Adáralẹ́wà
* Fathia Balogun gẹ́gẹ́ bí Oyènínhún / Olorì kínní 
* Bimbo Akintola gẹ́gẹ́  Abíádé / Olorì kejì 
* Mercy Aigbe gẹ́gẹ́ bí Oyèyíọlá / Olorì kẹta
* Lateef Adedimeji gẹ́gẹ́ bí Àlàní
* Ibrahim Chatta gẹ́gẹ́ bí Olú-Ọdẹ
* Tayo Amokade gẹ́gẹ́ bí Ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀
* Yinka Quadri gẹ́gẹ́ bí Olóyè Ọ̀tún
* Peju Ogunmola gẹ́gẹ́ bí Ìyálóde
* Murphy Afolabi gẹ́gẹ́ bí Olúawo
* Femi Adebayo gẹ́gẹ́ bí Ọdẹ apa Ìgalà

## Ìgbéjáde eré náà
Wọ́n gbé eré yí jáde ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbòn oṣù kẹta ọdún 2024, ó sì pa owó tí ó tó  ₦101.2 mílíọ́nù láàrín ọjọ́ márùún ún tí wọ́n gbe jáde
 Ìṣafihan àsọ àti ìmúra tí ó wáyé ṣáájú ìgbé eré náà jáde ni àwọn ènìyàn bu ẹnu atẹ́ lù látàrí wípé wọ́n kéde ọkùnrin tó ń ṣe ìṣe obìnrin  Bobrisky gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó gbégbá orókè gẹ́gẹ́ bí obìnrin tó mọ ara á mú jùlọ. Lẹ́yìn ìkéde yí ni ẹni tí ó gb eré náà jáde sọ wípé ìkéde Borisky ni wọ́n lò láti fi tubọ̀ polówó eré náà siwájú si.

## Àwọn ìtọ́kasí
The Set Up 2

***The Set Up 2*** jẹ́ eré oníṣé Ọlọ́tẹlẹ̀múyẹ́ Amárabùmáṣọ tí wọ́n ṣe àgbéjáde rẹ̀ ní orílè-èdè Nàìjíríà ní ọdún un 2022, ó sì jẹ́ apá kejì sí ''The Set Up'', tí wọ́n ṣàgbéjáde ní ọdún 2019.  Inkblot Productions, Film One Entertainment àti Anakle Studios ni wọ́n gbìmọ̀ pọ̀ láti ṣe àgbéjáde apá kejì eré yìí. Naz Onuzo ni olùdarí eré náà, ẹni yìí ni ó rọ́pòo Niyi Akinmolayan, tí ó darí apá kìn-ín-ní .Àwọn òṣèré akópa nínú eré yìí ni  Adesua Etomi, Kehinde Bankole, Nancy Isime, Jim Iyke, Tina Mba, Uzor Arukwe, Kate Henshaw, Blossom Chukwujekwu, Stan Nze, Lota Chukwu àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Wọ́n ṣe àgbéjáde eré yìí ní ọjọ́ Kejìlá, oṣù kẹ́jọ, ọdún un 2022 .

## Ìsọníṣókí
*The Set Up 2* jẹ́ apá kejì eré "The Set Up" tí wọ́n ṣàgbéjáde ní ọdún un 2019. Eré náà dá lóri Chike lẹ́yìn ọdún mẹ́rin tí ìṣẹ̀lẹ̀ eré àkọ́kọ́ ṣẹlẹ̀, bí ó ṣe ń tiraka láti gba lòtìítọ́ pé òun ti di aṣojú fún àjọ àgbáyé kan. Wọ́n fi ipa mú Chike láti fi gbogbo ohun tí ó ń ṣe sílẹ̀ kí ó sì tọ̀pa ọdaran kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ pè  Usi Ìgbà tó di wí pé ọ̀rọ̀ bẹ̀rẹ̀ sí ní lọ́jú.

## Àwọn Òṣèré Akópa
* Adesua Etomi kópa gẹ́gẹ́ bíi Chike
* Kehinde Bankole kópa gẹ́gẹ́ bíi Grace
* Nancy Isime kópa gẹ́gẹ́ bíi Usi
* Jim Iyke kópa gẹ́gẹ́ bíi Edem
* Kate Henshaw kópa gẹ́gẹ́ bíi Teju
* Tina Mba kópa gẹ́gẹ́ bíi Madam
* Uzor Arukwe kópa gẹ́gẹ́ bíi Dimeji
* Blossom Chukwujekwu kópa gẹ́gẹ́ bíi Igwe Mackintosh
* Stan Nze kópa gẹ́gẹ́ bíi Obiora
* Lota Chukwu kópa gẹ́gẹ́ bíi Omada
* Tope Olowoniyan
* Grace Abah kópa gẹ́gẹ́ bíi Aṣọ́gbà 
* Seun Akindele kópa gẹ́gẹ́ bíi Mayowa Kuku
* Chris Attoh kópa gẹ́gẹ́ bíi Eugene
* Onyeama Anthony kópa gẹ́gẹ́ bíi Patron
* Nsikan Allen kópa gẹ́gẹ́ bíi Omani
* Tomisin Ayoade kópa gẹ́gẹ́ bíi young Grace
* Amaju Cedric kópa gẹ́gẹ́ bíi ọkùnrin olówó 
* Bolaji Egbebi kópa gẹ́gẹ́ bíi Ọmọọ̀dọ̀ 
* Gbubemi Ejeye kópa gẹ́gẹ́ bíi Nkoyo
* Kratos Enahoro kópa gẹ́gẹ́ bíi Obadiah

## Ìṣàfihàn
Wọ́n ṣe àfihàn àkọ́kọ́ eré yìí "The Set Up 2" ní ọjọ́ Àìkú, ọjọ́ kéje oṣù Kẹ́jọ ọdún un 2022 ní ìlú Èkó, ní sinimá IMAX Filmhouse tó wà ní agbègbè Lekki ní Èkó. Àwọn òṣèré ọkùnrin àti obìnrin tó kópa nínú eré yìí ni wọ́n péjúpésẹ̀ síbẹ̀ náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òṣèré tí wọn ò kópa nínú eré yìí ni wọ́n wá sí ibi àpéjọ yìí àwọn òṣèré bíi, Tobi Bakre, Lala Akindoju, Jemima Osunde, Adunni Ade, Femi Adebayo, Mr Macaroni àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ijewuru

***Ìjẹwùrù*** jẹ́ fíímù àgbéléwò apanilẹ́rìn ín tí ó dá lé orí ìdíje oúnjẹ . Àwọn òṣèré tó farahàn jùlọ ní bẹ̀ ni Baba Tee àti Eniola Badmus. Eré yí ni Babatu dé Bemerd Tayo gbé jáde.

## Dídárúkọ eré náà fún amì-ẹ̀yẹ
Níbi amì-ẹ̀yẹ Best of Nollywood Awards (BON) ti ọdún 2012, wọ́n yan eré náà fún amì-ẹ̀yẹ eré aláwàdà apanilẹ́rìín jùlọ tí ọdún 2012,  wọ́n sì  yan Eniola Badmus fún amì-ẹ̀yẹ òṣèrébìrin tó ráyè jùlọ ní ọdún 2012. . Wọ́n tún yan  eré nàà fún amì-ẹ̀yẹ eré apanilẹ́rìín jùlọ tí ọdún 2012 níbí ayẹyẹ amì-ẹ̀yẹ ti ọlọ́sọọdún ti  Yoruba Movies Academy Awards (YMAA) ní ọdún 2014. 

## Àwọn ìtọ́kasí
PA Ogundipe

**Phebean Ajibola Ogundipe**, neé **Itayemi**, OON (1927–2020) jẹ́ òǹkọ̀wé àti òṣìṣẹ́ ìjọba omo Nàìjíríà . Nígbà tí ó ń kọ̀wé gẹ́gẹ́ bí **Phebean Itayemi**, ó jẹ́ obìnrin Nàìjíríà àkọ́kọ́ tí a tẹ̀ ìwé rẹ̀ jáde ní èdè Gẹ̀ẹ́sì, lẹ́yìn tí ó borí ìdíje ìtàn kúkúrú ti British Council g

## Ìgbésí ayé
A bi Phebean Ogundipe ni Esa-Oke, ní Ipinle Osun ni ojo kẹfà oṣù Kàrún ọdún 1927 pelu orísun rẹ sì ìlú Ijesha .  Ó lo ilé-ìwé alakobere ni Èsà-òkè ati Imesi-ile ki o to lo si Queen's College, Lagos fun ilé-ìwé girama.  O gba oye ni University of St Andrews, ati oyè láti Institute of Education ni University of London .  Nigbati o pada si Naijiria, o di olùkọ́ èdè Gèésì. 

Ìtàn Ogundipe *Nothing So Sweet* ló gba Èyẹ ìdíje British Council ní ọdún 1946 fún agbègbè ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, leyí tó ṣáájú àwọn àfikún TM Aluko àti Cyprian Ekwensi .  Ìtàn náà ṣàfihàn ọmọbìnrin ọ̀dọ́langba kan tó fara da ìjínigbé gẹ́gẹ́ bí apá kan ìgbìyànjú láti parí ètò ìgbéyàwó ifiniloko . Ní ìparí ìtàn náà, ọmọbìnrin náà gba òmìnira, ó fi abúlé rẹ̀ sílẹ̀ ní alẹ́ láti kọ́ṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí nọ́ọ̀sì. 

Ogundipe pàdé ọkọ rẹ̀, Adebayo Ogundipe, àbúrò Babafemi Ogundipe, ẹni tí ó di Olórí Àwọn Òṣìṣẹ́ ní Olú Ilé-iṣẹ́ Gíga Jùlọ láàárín oṣù kìíní sí oṣù kẹjọ ọdún 1966, nígbà tí ó jẹ́ olùkọ́ pẹ̀lú rẹ̀ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Queen, Ede .  Ní ọdún 1960, ó di òṣìṣẹ́ ẹ̀kọ́ ní agbègbè Ìwọ̀-Oòrùn, ó sì di Olórí Ilé-ẹ̀kọ́ Ẹ̀kọ́ Adeyemi . Nígbà tí ó kó lọ sí Ilé-iṣẹ́ Ẹ̀kọ́ Àpapọ̀ ní ọdún 1966, wọ́n gbé e ga sí ipò ọ̀gá ẹ̀kọ́ gíga. Ó ṣe àkóso ìṣọ̀kan ètò ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ gbogbogbò ti ìjọba àpapọ̀ pẹ̀lú ti Ìpínlẹ̀ Ìwọ̀-Oòrùn . Ó fẹ̀yìntì gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ olùdarí ẹ̀kọ́ ní oṣù Kejìlá ọdún 1976.  

Ní ọdún 2013, Ogundipe tẹ ìwé ìrántí kan jáde, *Up-Country Girl* . Ògúndípè kú ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹta ọdún 2020 ní Charlotte, North Carolina .     

## Àwọn iṣẹ́ Tí Ò ko

* 'Kò sí ohun tó dùn tó bẹ́ẹ̀', nínú ìwé T. Cullen Young, àtúnṣe, *Ìwé Ìkọ̀wé Áfíríkà Tuntun: Àwọn ìtàn kúkúrú láti ọwọ́ àwọn òǹkọ̀wé Áfíríkà*, London: Lutterworth Press, 1947.
* (atúnṣe pẹ̀lú P. Gurrey) *Àwọn Ìtàn Àṣà àti Àròsọ Àṣà* . London: Penguin, 1953. &#x5B; ** &#x5D;
* (pẹ̀lú Una Maclean àti Molly Mahood ) 'Àwọn Ìwòye Mẹ́ta ti *Àwọn Ará Ìràwọ̀* , *Ibadan*, Ìdìpọ̀ 6 (Oṣù Kẹfà 1959), ojú ìwé.&nbsp;27–30 
* *Gẹ̀ẹ́sì tó wúlò: ẹ̀kọ́ àkọ́bẹ̀rẹ̀ tó péye* . 1965. 
* (pẹ̀lú Mabel Dove-Danquah ) *Ìbòjú Tó Ya, àti Àwọn Ìtàn Míràn* . Evans Bros, 1975.  
* (pẹ̀lú Margaret Macaulay àti CE Eckersley ) *Gírámà tó mọ́lẹ̀ síi : ìlò èdè Gẹ̀ẹ́sì pẹ̀lú àwọn ìdánrawò* . Harlow: Longman, 1983.    
* *Gẹ̀ẹ́sì tuntun tó wúlò* . 1985.   
* *Ọmọbìnrin Gúúsù-Ìlú: Ìrìn Àjò Ara Ẹni àti Àwòrán Òtítọ́ ti Àṣà Áfíríkà* . AuthorHouse, 2013.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2020
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1927
Omu Okwei

**Madam Okwei Opene**, tí a tún mọ̀ sí **Omu Okwei ti Ossomari** (1872–1943), jẹ́ oníṣòwò ayaba omo Nàìjíríà láti ìlú Ossomari.

## Ìgbésí ayé àti iṣẹ́
A bí Madam Omu Okwei-Anuenyi Opene ní ọdún 1872 fún ọmọ ọba Igbo Osuna Afubeho Nzedegwu, ti Ó jé ọmọ ìlú Ossomari a

Nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mẹ́sàn-án, ìyá rẹ̀ rán an lọ sí àárín àwọn ọmọ Igala lọdọ ìkan nínú àbúrò  ìyá rẹ̀ lóbìnrin. Ó kọ́ iṣẹ́ ìṣòwò, ó sì ń ta èso, iṣu àti adìyẹ. Nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún, lẹ́yìn ikú baba rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ simi gbé pẹ̀lú ìyá wọlé  rẹ̀ ní Atani, ìlú kan ní etí odò Niger . 

Ní ọdún 1889, ó fẹ́ Joseph Allagoa, oníṣòwò kan láti Brass .  Ìdílé rẹ̀ kò fara mọ́ ìpinnu yi, tí wọn sì kò láti fún un ní owó orí . Àwọn méjèèjì bí ọmọ kan, Joseph, wọ́n sì kọ ara wọn sílẹ̀ ní ọdún tó tẹ̀lé e. Ó ṣe káràkátà rékọjá Odò Niger, ó ń ta aṣọ, ìkòkò, àti fìtílà. Ó yí ìṣòwò ọjà re sí ìṣòwò oúnjẹ títà, lèyí tí ó ń ta fún àwọn ará Europe. Ní ọdún 1895, ó fẹ́ Opene to je omo ìlú Abo, ó sì bí ọmọkùnrin kejì, tí wọ́n sọ ní Peter. 

Ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ṣe ìfilọ́lẹ̀ àwọn àkóso kan tí ó gbé ìgbáyégbádùn àwọn ọkùnrin lori àwọn obìnrin. Wọn gbé àwọn àgbékalẹ̀ ìwé òfin kan tí ó fún àwọn ọkùnrin ní àṣẹ láti jókòó gbó ejò ni í ilé ẹjọ́ ará ìlú. Okwei jẹ́ ọ̀kan lára àwọn obìnrin díẹ̀ tí wọ́n fún ní ìwé àṣẹ láti ṣiṣẹ́ ní Ilé ẹjọ́ ará ìlú Onitsha láti ọdún 1912 títí di ọdún 1930. 

Wọ́n fún un ní oyè *Omu* Ossomari ní oṣù kẹjọ ọdún 1935. Nínú ìjọba tí kò fari apakan da apakan sì látàrí eya ara, oye Omu je oyè àgbà ti ìgbìmọ̀ àwọn olórí obìnrin, ó ń bójútó ọ̀ràn àwọn obìnrin àti yíyanjú àwọn àríyànjiyàn.  Olisa, Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí ìyá Lójà, Alága Ìgbìmọ̀ Àwọn Ìyá lẹ́yìn tí ó kó ọrọ̀ jọ. Òun ni ìyálójà oníṣòwò ìkẹyìn kí àwọn ará Britain tó yí   Ìgbìmọ̀ Àwọn Ìyá tí ń ṣàkóso títà ọjà padà.   Okwei kú ní ọdún 1943 ní Onitsha, Nàìjíríà. 

Ọmọ ẹ̀gbọ́n rẹ̀, HRH Robert Olisa. Nzedegwu Kejì ti Ossomari (1894-1999) ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí àti Olùtọ́jú ilẹ̀ àti ibojì rẹ̀ tí ó wà ní Ugolo Village Ossomala.  Ní àfikún, òun ni ìyá tí òbí ìyá ńlá ọmọ olórin ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ti Nàìjíríà Ikstarr. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1943
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1872
Tomilayo Adekanye

**Tomilayo Adekanye** jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ nípa ètò àgbè ọrọ̀ ajé ní Nàìjíríà.  Ó jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú iṣẹ́ àgbẹ̀ ní Nàìjíríà, àti ẹni àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ ọrọ̀ ajé ní Áfíríkà. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ olùkọ́ni rẹ̀ ní yunifásítì gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́ ní Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Ọrọ̀-ajé tí Yunifásítì Obafemi Awolowo (Yunifásítì ti Ife nígbà náà) láàrín ọdún 1966 sí 1975. Lẹ́yìn náà, ó lọ sí Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Ọrọ̀-ajé Ọgbà ti Yunifásítì ti Ibadan, gẹ́gẹ́ bí Olùkọ́ Kìíní (1975), tí ó sì gún àkàbà ipò dé ipò Olùkọ́ Àgbà ni ọdún (1977), Ọ̀jọ̀gbọ́n Alábàáṣiṣẹ́pọ̀ (Olùkàwé), ní ọdún 1980, ó bó sí ipò Ọ̀jọ̀gbọ́n ìmò ní ọdún 1983. Láàárín ọdún 1990 sí 1991, ó jẹ́ Kọmíṣọ́nà fún Ìṣòwò àti Ìdókòwò ní Ìpínlẹ̀ Oyo . Ó sì tún de kọmíṣọ́nà fún iṣẹ́ àgbẹ̀ ní ìpínlẹ̀ náà lẹ́ẹ̀kan. 

Àwọn àjọ àti ìgbìmọ̀ tí ó ti jọ ní àsọyépò tẹ́lẹ̀ rí ní ìpele àgbáyé ni, ECA, ILO, FAO, IFAD, UNDP, UNICEF, UNIFEM, àti Ford Foundation . 

Ó ń kọ́ àwọn omo ni ẹ̀kọ́ ní Yunifásítì Babcock lọ́wọ́lọ́wọ́. Ní ọdún 1984, ó ṣe ìwádìí mìíràn tó làmì-laka de òdò àwọn obìnrin tí wọ́n jẹ́ ẹ̀yà pàtàkì ní Nàìjíríà. Àwọn àwárí láti inú ìwádìí tí àkọlé rẹ̀ jẹ́, *Àwọn Obìnrin nínú iṣẹ́ àgbẹ̀ ní Nàìjíríà: Àwọn Ìṣòro àti ìlànà fún ìdàgbàsókè*, ni pé kí àwọn obìnrin lè mú ìwúlò àti àǹfààní tí ìṣe àgbè ni lati fún wo  lójúnà áti lè mú kí ẹ̀kọ́ àti orò ajé won dúró ṣinṣin. 

## Ẹ̀kọ́ àti àwọn ìtẹ̀jáde
Gẹ́gẹ́ bí Google Scholar ti sọ, ìwé ìwádìí rẹ tí wọ́n  tọ́ka sí jùlọ ni ìwádìí ọdún mẹ́rin kan tí wọ́n ṣe ní ọdún 1988 tí àkọlé rẹ̀ jẹ́ "Àwọn Obìnrin àti Àìní Ìgbéríko: Àwọn Ìrònú Láti Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà", èyí tí ó dá lórí bí àwọn obìnrin tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ àgbẹ̀ ní Gúúsù Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà ó sì nínú ètò oro ilu, léyi tí ó n fà ìfàséyìn wọn ní ègbé àwọn ọkùnrin ní pa ìdàgbàsókè. 

Ó tún ti kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé lórí iṣẹ́ àgbẹ̀, bíi: *Àwọn Obìnrin Nínú Iṣẹ́ Àgbẹ̀ ní Nàìjíríà* (Addis, ECA, 1981), *Àwọn Obìnrin Nínú Iṣẹ́ Àgbẹ̀* ( Institute of African Studies, University of Ibadan, 1988), *Àwọn Readings in Agricultural Marketing* (Ibadan, Longman, 1988), *Àwọn Obìnrin Áfíríkà Nínú Iṣẹ́ Àgbẹ̀* (Ibadan, CEGGAD, 2004), àti àwọn ìwé ìtẹ̀jáde márùndínlọ́gọ́rin (75) míràn tí a fi kún àwọn ìwé àpilẹ̀kọ nínú àwọn ìwé ìròyìn tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ṣe àtúnyẹ̀wò àti tí a kọ́, àti àwọn ìwé àti ìròyìn ìmọ̀-ẹ̀rọ. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ó fẹ́ J. 'Bayo Adekanye, ọ̀jọ̀gbọ́n ìmọ̀ ìṣèlú àti alága ìgbìmọ̀ ìṣàkóso ti Chrisland University tẹ́lẹ̀. Àwọn méjèèjì ní ọmọ méjì, Diakoni Ayomide Balogun (Nee Adekanye) àti Dókítà J.'Bayo Adekanye tí wọ́n ń gbé ní UK àti Canada. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1942
Aissa Koli

**Aissa Koli** tabi **Aisa Kili** (Āʾisha Kili  ), tí a máa ń pè ní **Aisa Kili Ngirmaramma** nígbà míì,    jẹ́ Ọba  Kanem–Bornu ní àárín ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sí ìparí, ó jọba ní nǹkan bí ọdún 1563 sí 1570.  Wọ́n má ń pè ní *magira* tí ó tún túmọ̀ si" ìyá ayaba ", Aissa jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àṣàyàn obìnrin díẹ̀ tí ó ṣàkóso ìjọba náà, tí ó tún jẹ́ ọ̀kan ṣoṣo tí a mọ̀ tí ó jẹ́ Ọba pẹ̀lú Agbára rẹ̀ .   Nínú àwọn ìtàn afenuso ninu àṣà ile Bornuan, Aissa sì jẹ́ ẹni iyì botilejepe àìfohùnṣọ̀kan wà nínú kúlẹ̀kúlẹ̀ Ìsèjoba rẹ̀.

## Ìgbésí ayé
Àwọn àìfohùnṣọ̀kan wa nínú orisun ìbátan ìdílé Aissa àti àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ Ìsèjoba rẹ̀. Nínú àwọn àṣà orin àtọwọ́dọ́wọ́ ní Bornu wọn sì mọn bù orí yín fún Aissa ṣùgbọ́n nínú àwọn ìwé òpìtàn Arab, wọn sábà fi ọ̀rọ̀ ìtàn rẹ̀ sínú ìwé ìtàn   Èyí je lára àwọn ọ̀rọ̀ kan tí wọ́n sábà máa ń sọ nípa bí àwọn onkotan ṣe mọn yọ kúrò tàbí kí wọ́n mo bù iyì tó bó se yẹ fún awon obabìnrin tó bá jé alágbára.  

Wọ́n sọ pé Aissa ló gba ipò lẹ́yìn *Mai* Abdullah IV Dunamami nígbà tí kò sì ọmọ kùnrin tí yíò jogún ìté rẹ. Ìbátan rẹ sì ìran tí ón jọba ní àkókò 
Sayfawa yàtò síra won látàrí orísun tí ò yàtò sì arawon. 

Nínú àwọn ìwé ìtàn àti ìtúpalẹ̀ àwọn ìwé ìtàn Bornuan tí wọ́n ṣe ní àwọn nkan bí ọ̀rúndún ọdún sẹ́yìn, ó tọ́kasí pé bí kò bá jẹ ọmọ Muhammad Aminami Palmer, 1936) yio je ọmọbìnrin Dunama VI Muhammad Urvoy, 1941). Ìwé ìtàn mìíràn so pé ní ọmọbìnrin Mai Ali II Zainami ni yo je tàbí kí ó jẹ́ Ẹ̀gbọ́nbinrin Adelé Mai Idris IV Alooma. Nínú ìtàn, Aissa ni ìtàn fi idi rẹ múlè pé ó ṣe ijoba títí di ìgbà tí Idris fi dàgbà to ṣe ijoba, lẹ́yìn na ni ó kúrò ní orí ipò fún. Aissa sì tẹ̀síwájú gẹgẹbi olùdánòràn pàtàkì sí Idris leyin igba ti o fi ipò òye òun kalẹ̀ fun Idris tí wọ́n sì mọ bù ìyìn fún gẹgẹbi ẹni tí ó kó Idris ni òṣèlú. 

Nínú ìtàn kan tí ó fi Aissa hàn gẹ́gẹ́ bí ọmọbìnrin Ali Kejì, Dunama Kẹfà (ẹni tí ó gba ipò Ali) pa gbogbo àwọn ọmọ Ali, àyàfi Idris tí ó dà sí ti ìyá rẹ, Amsa sì rán lọ sí Bilala ni ìkòkò. Nígbà tí Abdullahi IV ẹni to je Aremo fún Dunama, ní àkókò tí Aissa gùn orí ipò ọba, kò mọn pé Idris sì wá láyé. Abala ìtàn mi tún sọ pé, Aissa ni ìya Ali bóyá látàrí orúkọ oyè Magira tí ó túmọ̀ sí Iya Ọba. Eleyi jẹ ìró nítorí pé nínú àwọn ìtàn mìíràn tí ó fi di múlè, pé Amsa ni orúkọ ìyá Idris. Ní ọdún 1966, Ronald Cohen so pé oṣese kojepe ìlò Magira gẹ́gẹ́bi orúkọ lè túmò sí wípé Aissa je okan lara awon ìyàwó Ali II ti kí sì ṣe pé ó jẹ́ ìyá Idris lèyí tí yíò fi idi rẹ múlè wípé kò ní ìbátan pelu awon Ọba yòókù. 

## Àwọn Àkíyèsí

## Àwọn ìtọ́kasí
Adejoke Ayoola

**Adejoke Bolanle Ayoola** (tí a bí ní ogún ọjọ́, oṣù Keje, ọdún 1970) jẹ́ olùwádìí ẹ̀kọ́ àti nọ́ọ̀sì ti ó jé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà-Amẹ́ríkà ní Calvin University .  

## Ẹ̀kọ́
Adejoke kẹ́kọ̀ọ́ ní Yunifásítì Obafemi Awolowo ní Ilé-Ife, Nàìjíríà, ó sì gba ìwé-ẹ̀rí BSN àti MSN ní ọdún 1991 àti 1998 lẹ́sẹẹsẹ. Ó kó lọ sí Amẹ́ríkà ní ọdún 2001 láti tẹ̀síwájú ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó sì gba ìwé-ẹ̀rí Ph.D. láti Michigan State University, East Lansing, Michigan, ní ọdún 2007.

Adejoke jẹ́ ọ̀mọ̀wé olùtọ́jú àwọn nọ́ọ̀sì ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Calvin College Department of Nursing (CCDON) ní Grand Rapids, Michigan.  

## Iwadii ìjìnlè ni àkókò tí ó jẹ́ nọọsi
Iṣẹ́ Adejoke pẹ̀lú àwọn obìnrin tí wọ́n ó rówó ho rí tí wọ́n wá láti onírúurú ẹ̀yà ní Grand Rapids ni a tẹ̀ jáde nínú *ìwé ìròyìn Journal of Midwifery &amp;amp; Women's Health* ní oṣù Keje ọdún 2013. Ó tún jẹ́ olùkópa pàtàkì nínú ìwádìí kan tí a tẹ̀ jáde nínú ìwé ìròyìn *American Journal of Obstetrics and Gynecology* ní ọdún 2009 tí ó ń ṣàyẹ̀wò ìbátan láàárín àkókò ìdámọ̀ oyun àti àwọn àbájáde ìbí, bí omo ti wọn bí ti òkéré, ọmọ tí wọ́n bí lakoko tí kòito, gbígbà sí ẹ̀ka ìtọ́jú ọmọ tuntun, àti ikú ọmọ ọwọ́. Ìwádìí rẹ̀ dojúkọ gbígbé ní Ọ̀nà tí ó péye ati ìlera ìbímọ àwọn obìnrin àti ìgbé lárugẹ àwọn ọ̀dọ́langba pẹ̀lú ìgbìyànjú láti dín àwọn àbájáde ìlera ìyá àti ọmọ tí kò dára kù. Ìwádìí rẹ̀ lórí àwọn Ẹka ìlera ìbímọ àti ètò ọyún ni àwọn agbègbè mẹ́ta tí oro ajá àti owó tí wọ́n ó fi ṣe itoju arawon kò tó ni àwọn agbègbè òun ti wọn ni ábàáṣiṣẹ́pọ̀ pẹ̀lú ètò CCDON. Ìgbàlérò iṣẹ́ náà ni láti dín ewu tó rò mó oyun tí a kò gbèrò tí télè kù àti láti ṣe imo dídá oyún ni Ìbẹ̀rẹ̀ pèpè mòn. Ìwádìí rẹ̀ ṣàfihàn bí ìwádìí nípa òrò àwọn nọ́ọ̀sì ṣe ṣe pàtàkì tó àti ìbáṣepọ̀ ìwádìí àti ìtèsíwájú eto iṣẹ́ nọ́ọ̀sì tí ó munadoko, pàápàá jùlọ nínú ètò ìtọ́jú ìlera Amẹ́ríkà tí ó ń yípadà nígbà gbogbo. Adejoke jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Midwest Nursing Research Society (MNRS) àti Igbákejì Ààrẹ CCDON fún Sigma Theta Tau International Honor Society of Nursing, Kappa Epsilon-at-Large.    

## Awọn ipo ẹkọ ati awọn Iyì Èye

* Ọmọ ẹgbẹ́ American Academy of Nursing (2020–ugbu a) 
* Olùrànlọ́wọ́ ọ̀jọ̀gbọ́n, Oṣù Kẹjọ Ọdún 2007–ìsinsìnyí: Ẹ̀ka Nọ́ọ̀sì, Kọ́lẹ́ẹ̀jì Calvin, Grand Rapids
* Olùrànlọ́wọ́ ìwádìí, Oṣù Kínní 2005–ìsinsìnyí: Ẹ̀ka Ìṣègùn, Yunifásítì Ìpínlẹ̀ Michigan .
* Olùkọ́ni nọ́ọ̀sì àgbà, Oṣù kọkànlá ọdún 2000–Oṣù Kẹjọ ọdún 2003: Ilé-ẹ̀kọ́ nọ́ọ̀sì lẹ́yìn-ìpìlẹ̀, Ilé-iṣẹ́ Ìtọ́jú Etí ti Orílẹ̀-èdè, Èkó, Nàìjíríà.
* Olùdarí ètò náà, Oṣù Kẹsàn 1999–Oṣù Kẹwàá 2000: Action Health Incorporated, Lagos, Nigeria
* Olùdarí ètò náà, Oṣù Kẹfà 1998–Oṣù Kẹjọ 1999: Iṣẹ́ Àgbékalẹ̀ Ìlera Àwọn Obìnrin, Ilé-Ife, Nàìjíríà
* Olùkọ́ nọ́ọ̀sì tó kẹ́kọ̀ọ́ jáde, oṣù kẹrin ọdún 1994–oṣù kẹfà ọdún 1998: Ẹ̀ka Nọ́ọ̀sì, Yunifásítì Obafemi Awolowo, Ilé-Ife, Ìpínlẹ̀ Osun, Nàìjíríà
* Olùkọ́ agbẹ̀bí, Oṣù Karùn-ún 1993–Oṣù Kínní 1994: Ilé-ẹ̀kọ́ agbẹ̀bí, Ilé-ìwòsàn Catholic Oluyoro, Ibadan, Ìpínlẹ̀ Oyo, Nàìjíríà.

## Àwọn Àṣàyàn Àtẹ̀jáde

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní ọ̀rúndún 20k
Grace Akello

**Grace Akello** (tí a bí ní ọdún 1950) jẹ́ akéwì ọmọ ilẹ̀ Uganda, oníròyìn àròkọ, onítàn àròsọ, àti olóṣèlú.  Ó jẹ́ Aṣojú Uganda sí ilèIndia .  

## Ìgbésí ayé àti ìbẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́
Dinah Grace Akello je Iteso, a sì bí sí nítòsí Soroti, ní Agbègbè Ìlà Oòrùn ti Ilè Olómìnira Uganda . Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa Ìṣàkóso Àwùjọ àti Iṣẹ́ Àwùjọ ní Yunifásítì Makerere ní Kampala . Ní ọdún 1979, ó ń gbé ní Tanzania lẹ́yìn tí ó sá àsálà fún èmi rẹ lọ́wọ́ ìjọba Idi Amin. 

## Iṣẹ́ òwò àti Iṣé owó
Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olóòtú ìwé ìròyìn ní Kenya àti Tanzania kí ó tó lọ sí England ní ọdún 1980 láti di olùrànlọ́wọ́ olóòtú fún Commonwealth Secretariat . Akello di ipò olóòtú yí mú láti ọdún 1983 títí di ọdún 1990. 

## Ìṣèlú
Ní ọdún 1990, Grace Akello padà sí Uganda ó sì dá ìgbìmọ̀ kan sílẹ̀ láti yanjú ọ̀rọ̀ ṣìbáṣìbo àti pípa àwọn ènìyàn Teso nígbà tí Amin fi jẹ́ Ààrẹ ológun. Ìgbìmọ̀ yìí wà títí di ọdún 1996.  Ní ọdún 1996, ó di ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin Uganda, wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún oro àpèlé ènìyàn, Iṣẹ́ àti Ìdàgbàsókè Àwùjọ ní ọdún 1999. 

Bèrè láti ọdún 1999 sí ọdún 2006, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ ìjọba Uganda . Ó di ipò Minisita fún Àwọn Ìnáwó Onípele-owó láti ọdún 1999 sí 2003, àti Minisita fún Àríwá Uganda láti ọdún 2003 títí tí ó fi pàdánù ipò rẹ̀ ní ọdún 2006. Grace Akello di aṣojú Uganda sí ìlú Italy, tí ó wà ní Rome, tí ó sì tún ṣẹ̀ṣẹ̀ di aṣojú Uganda ní ilè New Delhi, ni India, tí ó sì ń ṣe ìrànlọ́wọ́ fún àwọn ènìyàn agbègbè gẹ́gẹ́bi aṣojú orílẹ̀-èdè India. 

## Àwọn ìwé Lítíréṣọ̀ re
Ní ọdún 1992, ewì rẹ̀ "Encounter" láti inú àkójọ orin rẹ̀ *My Barren Song* wà nínú ìwé Margaret Busby 's *Daughters of Africa*, àkójọ àwọn iṣẹ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn obìnrin òǹkọ̀wé ní Áfíríkà. 

## Àwọn Iṣẹ́

* *Àwọn Ìlànà Ìrònú Iteso nínú Ìtàn*, 1975    
* *Orin Àìsàn Mi.* Dar es Salaam, Tanzania: Àwọn Ìtẹ̀jáde Ìlà Oòrùn Áfíríkà, 1979   
* *A yọ ara rẹ̀ kúrò lẹ́ẹ̀mejì: Obìnrin ará Uganda*, London: Àwọn Ìròyìn Àgbáyé Àyípadà, 1982  

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Grace Akello fẹ́ ọkọ rẹ̀, Hugh Mason, ní ọdún 1983. Wọ́n bi ọmọkùnrin mẹ́rin wọ́n sì ní ilé tí arawon kan ní Uganda nítòsí Kampala. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1950
Cissie Caudeiron

**Mabel Alice** " **Cissie** " **Caudeiron** ( tí a bí ní **Boyd** ; ni ogún ọjọ̀, ninu Oṣù Kejìlá ọdún 1909 sí 1968)  jẹ́ olórin ìtàn àròsọ láti Ilè Roseau, ni ìlú Dominica . Caudeiron di olókìkí gẹ́gẹ́ bí ọmọ orílẹ̀-èdè Creole, wọ́n sì gbàgbọ́ pé ó jẹ́ olùdarí tàbí olùfúnni ní ìṣírí láti mú ìdàgbàsókè padà wá sínú orin ìbílè Dominican . Ó dá ẹgbẹ́ ọmọ Kairi Artistic Troop sílẹ̀, ó sì ṣe ìrànwọ́ láti ṣètò àwọn ayẹyẹ ọjọ́ orílẹ̀-èdè àkọ́kọ́ ní ọdún 1965.

## Ìtàn ìgbésí ayé
Wọ́n bí Mabel Boyd sí ìdílé tí wọ́n kà sí ọ̀kan lára àwọn ìdílé Bòròkìní ni Dominica, wọ́n sì mọ̀ ọ́n sí "Cissie" láti ìgbà èwe rẹ̀. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Convent, níbi tí ó ti “kópa nínú àwọn eré àti orin, lẹ́yìn náà ó kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin Creole tí ó ṣe pé ìwúrí àwọn ọmọ Martinique ní o ṣe okùnfà àwọn orin òún.” 

Ní ọdún 1938, ó fẹ́ onímọ̀ ẹ̀rọ ọmọ ilẹ̀ Faransé, Jean-Albert Caudeiron, wọ́n sì kó lọ sí Venezuela, níbi tí ó ti tọ́ ìdílé rẹ̀ dàgbà.  Ní ọdún 1957, ó padà sí Dominica, “pẹ̀lú otun agbára àti ìpinnu tuntun láti tẹ̀síwájú nínú iṣẹ́ rẹ̀ tẹ́lẹ̀ fún ìtànkálè ìtàn àtọwọ́dọ́wọ́ àwọn ará Dominican àti àṣà ìbílẹ̀,” gẹ́gẹ́ bí Lennox Honychurch ṣe sọ: “Ó ṣí ilé ìwé kékeré kan fún ara rẹ̀, ó sì jẹ́ olùkọ́ ní Wesley High School. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Olórí Àgbà, Edward Le Blanc, ó ran lọ́wọ́ láti ṣètò ayẹyẹ Ọjọ́ Orílẹ̀-èdè àkọ́kọ́ ní ọdún 1965. Ó dá Ẹgbẹ́ Ọlórin Kairi sílẹ̀, ẹgbẹ́ àkọ́kọ́ irú rẹ̀ tí a dá sílẹ̀ ní Dominica, èyí tí ó dúró fún erékùsù náà ní ilè òkèèrè níbi ayẹyẹ Commonwealth Arts ní Britain ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ti ọdún 1965. Ní agbègbè náà, ó ṣe ìwádìí àti kọ àwọn àpilẹ̀kọ lórí àwọn orin ayémáyé, ijó àti aṣọ ìbílẹ̀.” 

Ó jẹ́ ìyá Daniel Caudeiron, Eni tí ó jé olùkọ́, ayàwòrán, òǹkọ̀wé, àti agbéròyìnjáde. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1968
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1909
Chikwenye Okonja Ogunyemi

**Chikwenye Okonjo Ogunyemi** (tí a bí ní ọdún 1939) Ó jẹ́ ọ̀mọ̀wé ní ​​Nàìjíríà, olùṣe àkíyèsí ìwé àti òǹkọ̀wé. Ó kọ́ni ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga Sarah Lawrence, a sì mọ̀ ọ́n dáadáa fún àwọn àpilẹ̀kọ àti ìwé rẹ̀ nípa ẹ̀kọ́ obìnrin àti àwọn ará Áfíríkà tí wọ́n ti wá sí àgbègbè mìíràn. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Ogunyemi ṣe ìwé ìròyìn Africa Wo/man Palava: Ìwé ìtàn àwọn obìnrin ní ọdún 1996. Ìwé náà ṣàyẹ̀wò iṣẹ́ àwọn òǹkọ̀wé obìnrin mẹ́jọ ní Nàìjíríà, irú wọn ni Zaynab Alkali, Simi Bedford, Buchi Emecheta, Funmilayo Fakunle, Flora Nwapa, Eno Obong, Ifeoma Okoye, àti Adaora Lily Ulasi. Ogunyemi gbé ẹ̀kọ́ tuntun kan kalẹ̀ lórí ìwé ìtàn Nàìjíríà, èyí tí ó dá lórí iṣẹ́ wọn.  Ìròyìn yìí jẹ́ ti obìnrin àti ti obìnrin, ṣùgbọ́n Ogunyemi tún sọ pé sísọ orúkọ di ọ̀rọ̀ òṣèlú àti nípa pípè ìlànà kan, kò fi bẹ́ẹ̀ bìkítà fún àwọn òǹkọ̀wé.  Pẹ̀lú àwọn alárìíwísí mìíràn bíi Helen Chukwuma àti Omolara Ogundipe-Leslie, Ogunyemi ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn èrò lẹ́yìn ìjọba amúnisìn, ó sì jiyàn lòdì sí iṣẹ́ àwọn “alárìíwísí oníṣẹ́-ọmọ”. 

Ogunyemi jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìwé àti alága ẹ̀kọ́ àgbáyé ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga Sarah Lawrence ní Yonkers, New York.  Ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú Tuzyline Jita Allan, Ogunyemi ṣe àtúnṣe àkójọ ìwé kan lórí àwọn àròkọ, tí àkọlé rẹ̀ jẹ́, *Àwọn ìwé méjìlá tó dára jùlọ láti ọwọ́ àwọn obìnrin ilẹ̀ Áfíríkà: Àwọn ìwé kíkà pàtàkì*, èyí tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 2009. 

## Àwọn iṣẹ́ tí a yàn

* 
* 
* 
* 

## Àwọn ìtọ́kasí



## Kíkà síwájú síi

*  

## Àwọn ìjápọ̀ òde
 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1939
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Velta Benn

**Velta Benn** (June 12, 1917 – December 1, 2010) jẹ́ awakọ̀ ojú òfurufú tó kọ́kọ́ fò nínú ètò àwọn Obìnrin Airforce Service Pilots. Jákèjádò ìrìnàjò iṣẹ́ rẹ̀, ó fi wákàtí 55,000 fò láàárín ọdún 63. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tó balẹ̀ pẹ̀lú ọkọ òfurufú sínú ọkọ̀ àwọn ọmọ ológun orí òmì.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Benn ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹfà, ọdún 1917, ní ìlú Vienna, Virginia.  Ní ìgbà tí wọ́n pé ìpè fún kí àwọn awakọ̀ òfúrufú wá darapo nígbà Ogun Àgbáyé Ẹlẹ́ẹ̀kejì, Benn dara pọ̀ mọ́ ètò Women Airforce Service Pilots (WASP) ní ọdún 1944. Ó kọ́ṣẹ́ fún oṣù méje ní Avenger Field ní Sweetwater, Texas, ó sì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹsàn-án, ọdún 1944. Ó wà ní Merced Army Air Field níbi tí ó ti ń gbé àwọn awakọ̀ òfúrufú fò nínú ọkọ̀ òfúrufú káàkiri ní orílẹ̀-èdè náà. Benn wá àwọn ọkọ̀ òfurufú ológun láti lọ ṣe iṣẹ́ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ àwọn ọkọ̀ òfurufú bí At-6s àti BT-13s. 

Lẹ́yìn tí wọ́n tú ètò ẹ̀kọ́ WASP ká, Benn ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ni ọkọ̀ òfurufú ológun ó sì tún ṣiṣẹ́ fún ilé-iṣẹ́ kan tí ń ṣe àwọn fíìmù ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ọkọ̀ òfurufú. Benn ni obìnrin àkọ́kọ́ tí ó balẹ̀ ọkọ̀ òfurufú ológun lórí ọkọ̀ òfurufú ológun. Ó kọ́ni nípa ètò ààbò fún àwọn awakọ̀ ojú òfurufú fún àwọn Ẹgbẹ́ àwon awakọ̀ òfúrufú àti àwọn tiwọn ní ọkọ̀ Òfurufú, ó sì di obìnrin àkọ́kọ́ tí ó ṣe bẹ́ẹ̀ ní ọdún 1968.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Fausat Adebola Ibikunle

**Fausat Adebola Ibikunle** jé kọmíṣọ́nà ti Ilé-iṣẹ́ Ilè àti Ìdàgbàsókè Ìlú , ó sì jẹ́ olùdarí gbogbogbò ti Ilé-iṣẹ́ Ìṣètò àti Ìdàgbàsókè Ìlú ti Ìpínlẹ̀ Kaduna (KASUPDA). Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kaduna, Mallam Nasir Ahmad el-Rufai, ló yàn án.    

## Ìgbésí ayé àti ìbèrè ẹ̀kọ́
A bí Fausat ní agbègbè Doka ní ìpínlẹ̀ Kaduna. Ó jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí Yunifásítì Ahmadu Bello pẹ̀lú oyè àkọ́kọ́ nínú iṣẹ́ ọ̀nà ilé yíyà ní ọdún 1983. 

## Iṣé Owó
Ní ọdún 1984, ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Ilé Iṣẹ́ Ààbò, lẹ́yìn náà ó tún ṣíṣe ni Federal Capital Development Authority níbi tí ó ti je olùrànlọ́wọ́ Fu. olùdarí ní Ẹ̀ka Àwọn Ilé Gbogbogbòò ní ọdún 2005. Ní ọdún 2007, Fausat di igbákejì olùdarí ní Ilé-iṣẹ́ Ìlera àti Àwọn Iṣẹ́ Ènìyàn ní Agbègbè Olú-ìlú Àpapọ̀ . Nígbà tó yá, ó di kọmíṣọ́nà fún Ilé àti Ìdàgbàsókè Ìlú.    Lọ́wọ́lọ́wọ́, ó jẹ́ olùdarí gbogbogbò fún ààjò tí òun rí sì oro Ilè, ilé àti Ìdàgbàsókè agbègbè Urban (KASUPDA) ti Ìpínlẹ̀ Kaduna .  

## Tún wo

* Àwọn Ilé Iṣẹ́ Ìjọba ti Ìpínlẹ̀ Kaduna

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Kafayat Oyetola

**Kafayat Olaitan Oyetola** Eni tí a bí ní ọjọ́ kejì oṣù kẹrin ọdún 1960 jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ olùrànlọ́wọ́ àti olólùfẹ́ omo-eniyan, àti ìyàwó Gboyega Oyetola, ẹni tí ó jẹ́ gómìnà kẹsàn-án ní Ìpínlẹ̀ Osun, Nàìjíríà . Ó dé ipò ìyàwó ààrẹ Ìpínlẹ̀ Osun ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kọkànlá ọdún 2018 lẹ́yìn ìbúra wọlé fún ọkọ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí gómìnà àgbà ti ìpínlẹ̀ náà.  

## Ìgbésí ayé àti àwọn irinajo Èkó re
A bí Kafayat ní ọjọ́ kejì oṣù kẹrin ọdún 1960, ní ìlú Osogbo, ó sì lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ tí All Saints, ní ìlú Osogbo bèrè láti ọdún 1966 sí 1971. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Girama ní ìlú Osogbo láàárín ọdún 1973 sí 1977, lẹ́yìn náà ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní ìlú Wiltshire, ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, ní ọdún 1978 fún ẹ̀kọ́ O-Level rẹ̀ kí ó tó padà sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Nígbà tí ó padà sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Kaduna Polytechnic fún ẹ̀kọ́ OND rẹ̀ láàárín ọdún 1979 sí 1982 kí ó tó parí ẹ̀kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga gbogbonìṣe Yaba College, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ìtẹ̀wé láti ọdún 1983 sí 1985.

Àlá ìgbà èwe rẹ̀ ní láti di agbẹjọ́rò. Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan tí wọ́n ṣe fún un ní Punch News Papers, ó ṣì ń jèran láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa Ìmò òfin. 

## Iṣé owọ́
Kafayat kò iṣẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ nínú iṣẹ́ ìtẹ̀wé:

* Ayàwòrán  pẹ̀lú The Punch Nigeria Limited lórí ìbáṣepọ̀ iṣẹ́ ní ọdún 1981
* Ayàwòrán iṣé fún Ilé iṣẹ́ The Concord Press ní ọdún 1982
* Olùkọ̀wé ìwé fún ìwé ìròyìn The Litramed Publication Oregun Lagos láti ọdún 1982 sí 1983
* Olùkòwé Ìwé ìròyìn The Guardian nígbà tí ó ń ṣe ìsìn ìlú (NYSC) láti ọdún 1985 sí 1986
* Olùṣirò fún Ìwé Ìròyìn The Guardian Express (Ẹka ìwé ìròyìn The Guardian) láti ọdún 1986 sí 1989
* Alakoso àti olùdarí Ibukunoluwa Prints Nigeria Limited 1990 si 1992

Kò pẹ́ lẹ́yìn tí ó padà dé láti United Kingdom, ó rìnrìn àjò lọ sí Kaduna fún ìbẹ̀wò kan, níbi tí ó ti pàdé Adeboyega Oyetola, lẹ́yìn ọdún mélòó kan, wón ṣe ìgbéyàwó. Wọ́n bí ọmọ mẹ́rin: ọmọbìnrin mẹ́ta àti ọmọkùnrin kan.

## Ètò Ìfilọ́lẹ̀ Ààjo Iléríólùwa
Òun ni olùdásílẹ̀ àti ààrẹ fún Iléríólùwa Development Initiative, èyí tí ń ṣe àjọ tí kò rọ̀gbọ̀kú lè ijoba (NGO) kan tí ó n ṣíṣe ìrànlọ́wọ́ fún àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé tí kò ní àǹfààní tó-tó ní Nàìjíríà. 

## Tún wo

* Àkójọ àwọn obìnrin àkọ́kọ́ ní ìpínlẹ̀ Nàìjíríà

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1960
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Judy Bell-Gam

**Judy Bell-Gam** (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1956) Ó jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tẹ́lẹ̀ rí, ó sì gba ìdíje ìdíje mítà 100 fún Nàìjíríà ní ìdíje àkọ́kọ́ ti Áfíríkà ní Dakar ní ọdún 1979, ó sì tún jẹ́ olùborí àkọ́kọ́ ti Nàìjíríà ní ìdíje náà níbi àwọn eré All-Africa Games ti ọdún 1978. 

## Ìgbésí ayé
Wọ́n bí Bell-Gam àti ìbejì rẹ̀ obìnrin, Bella, ní ìlú Opobo, ní ìpínlẹ̀ Rivers ní ọdún 1956. Àwọn méjèèjì ló di eléré ìdárayá. Wọ́n lọ sí ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ìjọba ní Afikpo, ilé ìwé Methodist, Uwani ní ìpínlẹ̀ Enugu àti ilé ìwé gíga Union, Ikot Ekpene. Àwọn ọmọbìnrin náà wà ní Enugu nígbà tí ogun abẹ́lé ní Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1967, wọ́n sì kó lọ sí gúúsù sí Nnewi. Nígbà tí ogun náà parí, Bell-Gam padà sí ilé ìwé ní ​​Ikot Ekpene.  Láàrin àwọn àmì ẹ̀yẹ àgbáyé àkọ́kọ́ rẹ̀ ni àmì ẹ̀yẹ fàdákà nínú ìdíje mita ogorun ní eré ìje ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà ti ọdún 1977, ó sì parí ní ipò kejì ní pápá ìjẹun lẹ́yìn ọmọ orílẹ̀-èdè rẹ̀ Modupe Oshikoya. 

Judy Bell-Gam gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà nínú ìdíje mita ogorun ní ìdíje Áfíríkà ní ọdún 1978 ní Algiers ní àkókò 13.67 s, ó ṣáájú Ruth Kyalisima ará Uganda àti ìbejì rẹ̀ Bella Bell-Gam.  Ní ìdíje eré ìdárayá ilẹ̀ Áfíríkà ní Dakar ní ọdún 1979, ó sáré ìje 14.13 s ní ẹ̀ka kan náà níwájú arábìnrin rẹ̀ àti Fatima El Faquir ti orílẹ̀-èdè Morocco, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà náà.  Lẹ́yìn náà, níbi ìdíje IAAF World Cup ní Montreal ní ọdún 1979, ó sáré ní ìdíje Ogorun n ní 13.93, ó sì wà ní ipò keje.  Ó tún ni olùborí ìdíje ní All-Africa University Games ní ọdún náà. 

## Àṣẹ tí a ti ṣe àkóso rẹ̀
Ní ọdún 2018, Oluwatobiloba Amusan gba àmì-ẹ̀yẹ àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ìdíje African Championships ní Asaba African Championships.  Èyí fẹ̀ sí àṣà ìbílẹ̀ Nàìjíríà nínú ìṣẹ̀lẹ̀ náà, tí Bell-Gam bẹ̀rẹ̀, pẹ̀lú àwọn olùborí Nàìjíríà mìíràn pẹ̀lú Maria Usifo, Ime Akpan, Glory Alozie, Olutoyin Augustus, Seun Adigun, ẹni tí ó ti gba ìdíje yìí fún Nàìjíríà ní ìdíje àkọ́kọ́ ti Áfíríkà. 

## Àwọn ìdíje kárí ayé

## Wo tun

* Àkójọ àwọn tó gba àmì ẹ̀yẹ nínú eré ìdárayá ní Áfíríkà (àwọn obìnrin)
* Àkójọ àwọn tó gba àmì ẹ̀yẹ ìdíje Áfíríkà nínú eré ìdárayá (àwọn obìnrin)

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1956
Mawu

**Mawu-Lisa** (tí a tún mọ̀ sí **Mahu** ) jẹ́ Abo-Òrìṣà Aṣẹ̀dá, tí a so mọ́ oòrùn àti òṣùpá nínú ìtàn àròsọ Gbe àti Vodun ti ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà . Mawu àti Lisa jẹ́ Òrìṣà àtọ̀runwá, tí ìsopapò wọ́n jẹ́  àtọwọ́dọ́wọ́ orisa tí kò ní ẹ̀yà. Mawu (Mahu, Mau) àti Lisa jẹ́ ọmọ Nana Buluku, wọ́n sì jẹ́ òbí Oba Koso (Shango), tí a mọ̀ sí Hebioso láàárín àwọn Fon.

Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àròsọ, Mawu nìkan ni ó dá ènìyàn láti inú amọ̀, tí òsì ni kò ọkọ rẹ̀ Lisa kó kọ́ àwọn ènìyàn bí wọ́n ṣe lè kọ́ ọ̀làjú. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àròsọ ṣe sọ, lẹ́yìn tí ó dá Ayé àti gbogbo ẹ̀dá alààyè àti gbogbo ohun mìíràn lórí rẹ̀, Mawu bẹ̀rẹ̀ sí í kó àyà sókè pé ó lè wúwo jù, nítorí náà ó ní kí ejò àtètèkọ́ṣe náà, Aido Hwedo, yíká ilẹ̀ ayé kí ó sì gbé e sókè sí ojú ọ̀run. Nígbà tí ó béèrè lọ́wọ́ Awe, ọ̀bọ tí òun náà dá, láti ranlọ́wọ́ nipa dídá àwọn ẹranko mìíràn láti inú amọ̀, ó fọ́nnu fún àwọn ẹranko mìíràn ó sì pe Mawu níjà. Gbadu, ọ̀kan lára àwọn Loa Mawu àkọ́kọ́ tí a bí láti ara eré ìfẹ́ tí ó ní pẹ̀lú Lisa, rí gbogbo ìrúkèrúdò tí ó wà ní ayé, ó sì sọ fún àwọn ọmọ rẹ̀ láti jáde lọ láàrín àwọn ènìyàn kí ó sì rán wọn létí pé Mawu nìkan ló lè fún Sekpoli ní ẹ̀mí ìyè. Gbadu pàṣẹ fún ọmọbìnrin rẹ̀, Minona, láti jáde lọ láàrín àwọn ènìyàn kí ó sì kọ́ wọn nípa lílo kóró ẹ̀yìn gẹ́gẹ́ bí àmì láti ọ̀dọ̀ Mawu-Lisa. Nígbà tí Awe, ọ̀bọ onígberaga, gun òkè ọ̀run láti fi hàn Mawu pé òun náà lè fúnni ní ìyè, ó kùnà gidigidi. Lisa ṣe àwo àsáró fún un pẹ̀lú irúgbìn ikú nínú rẹ̀, ó sì rán an létí pé ìyàwó rẹ̀ Mawu nìkan ló lè fúnni ní ìyè, ó sì tún lè gbà padà lọ́wọ́ rẹ̀.

## Ìbátan pelu èdè Yorùbá
Gegebi òrò ìtàn, àwọn ọmọ lẹ́yìn Mawu-Lisa tàn káàkiri ìwọ̀ oòrùn láti ilẹ̀ Yorùbá níbi tí gbòǹgbò rẹ̀ ti tàn kálẹ̀ sí ìwọ̀ oòrùn, sínú awùjọ àti ẹ̀sìn àwọn ènìyàn tí ń sọ èdè Gbe, àkọ́kọ́ láti pẹ̀tẹ́lẹ̀ Agbome (Abomey) léyi tí ó wà lábẹ́ ìṣàkóso ìjọba Dahomey tí ó wà ní àárín gbùngbùn. Mawu ni Mowo ( Yeye Mowo ), ẹni tí ó jẹ́ obìnrin àti aya Orisa ( Obatala ) ní Ife, nígbà tí Lisa jẹ́ Orisa tí a tún mọ̀ sí Obatala àti Osegbo/Oseremagbo,  ẹlẹ́dàá àti òrìṣà ojú ọ̀run ti àwọn Yorùbá. Ní Ife, ibi tí àṣà àwọn Yorùbá ti bẹ̀rẹ̀, àwọn òrìṣà méjèèjì ni a so pọ̀ gẹ́gẹ́ bí Orisa-Yemowo nínú àwọn ilé Òrìṣà tí a so pọ̀.

Ìyípadà òrò Orisa sí Lisa bá àwọn òfin gbogbogbò ti ìyípadà àwọn ọ̀rọ̀ tí a yá láti inú èdè Yorùbá mu nínú àwọn ìwé atúmọ̀ èdè Gbe láti bá ìfọ́ọ́lọ́jì Fon-Gbe mu, èyí tí a fi àwọn ìyípadà ohùn kan hàn gẹ́gẹ́ bí; ìfàmìsí àkọ́kọ́ bíi *[[Ògún Lákáayé|Ogun]]* sí *Gun/Gu*, ìfọ́ọ́lọ́jì [B] sí [V] bíi *Oba Adjo* sí *Avadjo* tàbí *Oyinbo* sí *Yovo*,  àti ìyípadà láti [R] sí [L], ìyẹn *[[Iroko]]* sí *Loko*,  àti agbègbè Akoro/Okoro ti Porto Novo sí Aklon. 

Àwọn ìwádìí nípa àṣà àti àwọn ìròyìn tí a kó jọ láti ọ̀dọ̀ Fon fúnra wọn jẹ́rìí sí àwọn òtítọ́ wọ̀nyí.  Láàrín àwọn ènìyàn tí ń sọ èdè Gbe, Mawu je òrìṣà pàtàkì ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìbejì Mawu-Lisa ni ó ti gba ipò gíga ní òdo àwọn Voduns. Ó di òrìsà ìpínlẹ̀ Dahomey, ṣùgbọ́n nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, Mawu kì í ṣe ohun nkan àwọn Fon ní àkọ́kọ́. Láàrín àwọn ènìyàn mìíràn tí ń sọ èdè Gbe pàápàá jùlọ Ewe, a ti gbé Mawu ga sí Òrìsà alágbára gbogbo nípasẹ̀ agbára àwọn míṣọ́nnárì Kristẹni. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Oyin Oladejo

**Oyin Oladejo** (tí a bí ní nǹkan  )  jẹ́ òṣèrébìnrin ará Nàìjíríà kan, tí a mọ̀ fún ṣíṣe àfihàn Joann Owosekun nínú eré tẹlifíṣọ̀n Star Trek: Discovery.

## Ìgbésí ayé
Wọ́n bí Oladejo ní ìlú Ìbàdàn, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ó sì dàgbà ní ìlú Èkó.  Ó kó lọ sí Kánádà ní ọdún 2001 nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún.  Ó kọ́kọ́ gbèrò láti kẹ́kọ̀ọ́ òfin, ó kọ̀ ọ́ sílẹ̀, ó sì gba iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùtajà tíkẹ́ẹ̀tì fún Ilé-iṣẹ́ Opera ti Kánádà,  níbi tí ó ti rí i pé ó nífẹ̀ẹ́ sí ìṣeré.  Lẹ́yìn náà, ó parí ẹ̀kọ́ nípa iṣẹ́ ọ̀nà eré ní Humber College ní Toronto,àti Ilé-ẹ̀kọ́ Soul Pepper ní Toronto.  Yàtọ̀ sí àwọn ìṣeré déédéé ní Toronto, ó kó ipa ìrànlọ́wọ́ nínú fíìmù kúkúrú kan, ṣùgbọ́n bí bẹ́ẹ̀ kọ́, kò ní àwọn ìfilọ́lẹ̀ fíìmù kankan; gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tirẹ̀ nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan, ó fẹ́rẹ̀ fi iṣẹ́ ìṣeré sílẹ̀.  Níkẹyìn, ó gba ìmọ̀ràn aṣojú rẹ̀ pẹ̀lú fídíò ara rẹ̀ nípa ipa olùdarí eré náà, láì mọ irú eré tí wọ́n ṣe é fún, kò pẹ́ lẹ́yìn náà ni wọ́n yàn án fún ipa Joann Owosekun, olórí afárá ní Ìràwọ̀ Ìrìn Àjò: Àwárí.   Láti ìgbà náà ni Oladejo ti farahàn ní gbogbo àsìkò eré náà.

Ní àwọn ọdún tó tẹ̀lé e, wọ́n rí i nínú ipa Ophelia nínú Hamlet ti William Shakespeare, àti nínú ipa ọkùnrin Lopakhin nínú ipa Ọgbà Ilẹ̀ Ṣẹ́rí ti Anton Chekhov.  

Ó gba yíyàn fún Àmì Ẹ̀yẹ Àwòrán ti Canada fún Ìṣe Olórí Tí Ó Dáa Jùlọ nínú Fíìmù Drama níbi Àmì Ẹ̀yẹ Àwòrán ti Canada kejìlá ní ọdún 2024, fún fíìmù Orah.. 

## Ilé ìṣeré (àṣàyàn)

* Nínú Ilé ayé yìí Ìtàgé Roseneath, Toronto 2013
* Ibi Ayọ, Soulpepper (Ile-iṣẹ ọdọ fun Awọn Iṣẹ-ọnà Iṣere), Toronto 2015
* Marat/Sade, Soulpepper (Ile-iṣẹ ọdọ fun Awọn Iṣẹ-ọnà Iṣere), Toronto 2015
* Noises Off, Soulpepper (Ile-iṣẹ ọdọ fun Awọn Iṣẹ-ọnà Iṣere), Toronto 2016
* Ilé Ọmọlangidi kan, ata Soul (Ile-iṣẹ Young for the Performing Arts), Toronto 2016**
* ỌlaIfẹ, Lẹ́nu oṣù kẹta, Toronto 2016
* Hamlet, Ilé-iṣẹ́ Ìtàgé Shakespeare, Washington, D.C. 2018
* The Cherry Orchard, Crown's Theatre, Toronto 2019 (gẹ́gẹ́ bí Lopakhin)
* Bàbá (Florian Zeller), Ilé ìṣeré Coal Mine, Toronto 2019

## Fíìmù àwòrán

* 2017: *Omi ikudu* (fiimu kukuru nipasẹ Tochi Osuji) 
* 2017–2024: *Star Trek: Discovery* (Ẹ̀ka Tẹlifíṣọ̀n)
* 2020: *Endlings* (Ẹ̀ka Tẹlifíṣọ̀n)
* 2021: *Ibọn Mẹ́fà fún yíyá* (Fíìmù)
* 2023: *Orah*
* 2024: *Olùtọ́jú Abúlé*

## Àwọn ẹ̀bùn

* Ẹ̀bùn Edna Khubyar fún eré ìdárayá (Humber College)  
* Ẹ̀bùn Dora Mavor Moore fún iṣẹ́ tó tayọ – Ẹnìkọ̀ọ̀kan (fún *ní ayé yìí* )  

## Àwọn ìtọ́kasí



## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Oyin Oladejo at IMDb

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1985
Zeynab Habib

**Zeynab Habib,** ti oruko ibi rẹ ńjé **Oloukèmi Zeynab Abibou** ; ni ọjọ̀ kaarundinlogbon Oṣù Kẹsàn, Ọdun 1975 jẹ́ akọrin ọmọ Yorùbá ará Benin ti o jẹ akọrin àgbáyé tí a bí ní Abidjan, Ivory Coast . Ó gba ẹ̀bùn Kora ní ọdún 2005 nínú Ẹ̀ka Olórin Obìnrin Tí Ó Dára Jùlọ ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, ó sì ti jẹ́ Aṣojú Ìfẹ́-rere Orílẹ̀-èdè ti UNICEF láti ọdún 2007.  

## Ìtàn ìgbésí ayé
Bàbá Zeynab Habib jẹ́ onímọ̀ ẹ̀rọ itanna, ìyá rẹ̀ sì jẹ́ oníṣòwò. Òun ni ọmọ kẹjọ fún àwọn òbí rẹ̀, wọ́n sì tọ́ ọ dàgbà nínú ìdílé ńlá kan tí ó jẹ́ ti Mùsùlùmí, pẹ̀lú àwọn arákùnrin àti arábìnrin tí won ju mẹ́rìndínlógún lọ. 

Nígbà tí Zeynab dàgbà bo, ó kópa nínú àwọn ìdíje tí ó fi ara pé orin ni ilé-ẹ̀kọ́. Lẹ́yìn náà, ó forúkọ sílẹ̀ ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Allada ní ọdún 1993. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó parí Abala àkókò pelu Amin ẹyẹ tí ó ga, ó pa ètò ẹ̀kọ́ tí, ó sì sánà ti iṣẹ́ orin kíko.   Lẹ́yìn náà, ó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àwọn ìfarahàn ní àwọn àdúgbò pẹ̀lú kíkọ orin ní awon ilé ìtura karaoke ní Alex's Hotel ní Cotonou, Benin, fún bí ọdún kan ó lé ní diẹ. 

Zeynab ti gba ìdánimọ̀ kárí ayé fún orin rẹ̀, títí kan láti ọ̀dọ̀ UNICEF. Ní oṣù kẹwàá ọdún 2015, ó jẹ́ aṣojú orílẹ̀-èdè fún UNICEF ní Benin. 

Lakoko tí wọ́n ń ṣe atúnko àwọn orin ní ọdún 2005, àwọn ẹgbẹ́ akọrin Super Quartz se Àkíyèsí re, ti wọ́n sì pada pè  láti wá kọrin fún wọn nígbà tó yá. Èyí ṣí àǹfààní sílẹ̀ fún un láti pàdé àwọn olórin pàtàkì ìgbà náà kí ó sì bá wọn ṣe alábàáṣiṣẹpọ̀, títí bí, Fifi Rafiatou, Awilo Longomba, Jacky Rapon, Jimi Hope, Nel Oliver (Fespam, Congo), Back Médio, KiriKanta àti Madou Isbat.  

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1975
Tango With Me

***Tango with Me*** jẹ́ eré ónífẹ̀ẹ́ tí Femi Kayode kọ, tí wọ́n ṣe àgbéjáde rẹ̀ ní ọdún un 2010 ní Nàìjíríà, Mahmood Ali-Balogun ni olùdarí, òun náà lo sì ṣe àgbéjáde eré yìí, àwọn òṣèré akópa inú eré yìí ni Genevieve Nnaji, Joseph Benjamin àti Joke Silva. Wọ́n ṣe àṣàyàn eré yìí fún àmì-ẹ̀yẹ márùn-ún níbi ìpàgọ́ àmì-ẹ̀yẹ fún àwọn eré tí wọ́n ti ṣe àgbéjáde, ẹlẹ́kèéje irú ẹ̀ 7th Africa Movie Academy Awards.

## Cast
*Genevieve Nnaji kópa gẹ́gẹ́ bíi Lola
*Joke Silva kópa gẹ́gẹ́ bíi Ìyáa Lola
*Joseph Benjamin kópa gẹ́gẹ́ bíi Uzo
*Tina Mba kópa gẹ́gẹ́ bíi Mrs. Jibike Bankole-Smith
*Bimbo Manuel kópa gẹ́gẹ́ bíi Counsellor
*Ahmed Yerima kópa gẹ́gẹ́ bíi I Bàbáa Lola
*Bimbo Akintola kópa gẹ́gẹ́ bíi Sandra
*Queen Ahune kópa gẹ́gẹ́ bíi ọ̀rẹ́ẹ Lola
*Barbara Soky kópa gẹ́gẹ́ bíi Ìyáa Uzo
*Alex Usifo kópa gẹ́gẹ́ bíi bàbáa Uzo
*Kelvin Ushi kópa gẹ́gẹ́ bíi Tunde
*Matthew Onwochei kópa gẹ́gẹ́ bíi Alàgbà
*Arinze Okonkwo kópa gẹ́gẹ́ bíi Groomsman
*Fehintola Olulana as Nkiru
*Sunday Afolabi kópa gẹ́gẹ́ bíi Agbanipa 1
*Emeka Ojukwu kópa gẹ́gẹ́ bíi Agbanipa 2
*Sade Alder-Hayes kópa gẹ́gẹ́ bíi Folake

## Ìtẹ́wọ́gbà
Eré yìí gbà náà gba èsì àyẹ̀wò rere àti ti bákan méjì lọ́dọ̀ àwọn lámèyítọ́. NollywoodForever fún un ní ìdá ọgọ́rin nínú ọgọ́rùn-ún, wọ́n sì kọ pé: "Tango with Me jẹ́ eré tí wọ́n yà dáadáa, pẹ̀lú orin abẹ́lẹ̀ tó bá a mu dáadáa. Joseph àti Genny dùn ún wò papọ̀, wọ́n sì ṣe ìfarahàn ìbáṣepọ̀ tó rọrùn. Mo rí i pé ó lọ díẹ̀ díẹ̀ ní àwọn apá kan, ṣùgbọ́n ìṣeré àwọn oṣèré kún fún ìtara ó sì fi ìmọ̀sílára hàn".

## Ẹ tún lè wo
* List of Nigerian films of 2010

## Àwọn Ìtọ́kasí

## External links
* 
*
Two Brides and a Baby

***Two Brides and a Baby*** jẹ́ eré aṣàfiwéìfẹ́, tí wọ́n ṣe àgbéjáde ní 2011 ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà Teco Benson ni olùdarí eré yìí, àwọn Òṣèré akópa nínú eré yìí ni Keira Hewatch, Kalu Ikeagwu, OC Ukeje, Chelsea Eze, Stella Damasus-Aboderin àti Okey Uzoeshi. Àfihàn àkọ́kọ́ ẹ̀ wáyé ní ọjọ́ kẹtàdínlógún, oṣù kọkànlá, ọdún un pé 2011.  Eré yìí gba àwọn àmì-ẹ̀yẹ wọ́n sì ṣe àṣàyàn rẹ̀ níbi ìpàgọ́ àmì-ẹ̀yẹ fún àwọn eré tí wọ́n ń ṣàgbéjáde nílẹ̀ adúláwọ̀ Africa Movie Academy Awards,Ó gba àmì ẹ̀yẹ ti Best of Nollywood Awards àti Africa Magic Viewers Choice Awards.

## Àhunpọ̀ Ìtàn

Keche (Keira Hewatch) àti Bankole (OC Ukeje) gbàgbọ́ pé ìbáṣepọ̀ àwọn jẹ́ ètò tí Ọlọ́run ti pèsè. Wọ́n ń gbero láti ṣe ayẹyẹ ìgbéyàwó tó làmìlaka, wọ́n sì ní ìgbàgbọ́ pé ìgbéyàwó àwọn yóò lè fara da àdánwò. Ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí wọn ò lérò ṣẹlẹ̀, ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ṣàfihàn bí wọ́n ṣe lè ṣe ìfaradà tó, kí ìbáṣepọ̀ wọn lè Báà yọrí sí rere.

## Àwọn Òṣèré Akópa
* OC Ukeje Kópa gẹ́gẹ́ bíi Kole Badmus
* Keira Hewatch Kópa gẹ́gẹ́ bíi Keche
* Stella Damasus-Aboderin Kópa gẹ́gẹ́ bíi Ama
* Kalu Ikeagwu Kópa gẹ́gẹ́ bíi Deji
* Okey Uzoeshi Kópa gẹ́gẹ́ bíi Maye
* Chelsea Eze Kópa gẹ́gẹ́ bíi Ugo
* Kehinde Bankole Kópa gẹ́gẹ́ bíi Pewa
* Blessing Effiom Kópa gẹ́gẹ́ bíi Ene
* Claret Onukogu Kópa gẹ́gẹ́ bíi Omo
* Tunbosun Aiyedehin Kópa gẹ́gẹ́ bíi Enehi
* Tana Adelana Kópa gẹ́gẹ́ bíi Ify
* Cassandra Odita Kópa gẹ́gẹ́ bíi Mrs. Badmus
* Big Freddy Fred Kópa gẹ́gẹ́ bíi Mr. Badmus
* Emeka Nwokolo Kópa gẹ́gẹ́ bíi Pastor
* Michelle Egbe Kópa gẹ́gẹ́ bíi Ìyàwó Kékeré 
* Chinedu Ezeoma Kópa gẹ́gẹ́ bíi Ọkọ kékeré 

## Ìtẹ́wọ́gbà
Eré náà ní ìyẹrí ìdá mẹ́tàlélógójì nínú ìdá ọgọ́rùn-ún lóri Nollywood Reinvented, pẹ̀lú ìkádìí pé, “…ó jẹ́ eré tó tútù díẹ̀, kò sì ní ìfarahàn ẹ̀dùn ọkàn kankan. Ṣùgbọ́n, tí a bá wò ó gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ kan fún ohun tí a ń retí nínú àwọn àgbéjáde eré ní Nollywood, ó máa jẹ́ kí eré náà túbọ̀ wuni." .” YNaija gbóríyìn fún eré yii, pẹ̀lú ìkádìí wí pé,"àwọn ènìyàn gbóríyìn fún eré yìí ju bí wọ́n ṣe nífẹ̀ẹ́ sí i lọ. Ó fi hàn pé pẹ̀lú àwọn ènìyàn tó tọ́, Nollywood lè ṣe eré tó péye, àti pé eré yìí dáa gan-an. " Àmọ́ ṣá, ó bẹnu àtẹ́ lu ibi tí Kalu Ikeagwu tí ó kópa gẹ́gẹ́ bíi Dèjì ti ṣe ìsínjẹ Yorùbá.Amarachukwu Iwuala ti *Entertainment Express* ṣàfihàn ẹ̀honú rẹ̀ gidigidi lóríi bí wọ́n ṣe darí eré náà gbà, ó lérò wí pé wọn ò fi àkíyèsí tó péye sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn kókó pàtàkì nínú eré náà. Dami Elebe ti *Connect Nigeria* gbé oríyìn fún àhunpọ̀ ìtàn eré yìí, iṣẹ́ àwọn oṣèré àti ìṣàgbéjáde eré náà, ṣùgbọ́n ó sọ pé wọn ò bá túbọ̀ tẹpẹlẹ mọ́ ìdarí eré yí 

## Ẹ tún lè wo
* List of Nigerian films of 2011

## Àwọn Ìtọ́kasí

## External links
* *[http://www.nollywoodreinvented.com/2013/06/two-brides-and-a-baby.html Two Brides and a Baby]* at Nollywood Reinvented
* *[http://www.rottentomatoes.com/m/two_brides_and_a_baby/reviews/ Two Brides and a Baby]* at Rotten Tomatoes
Awele Vivien Elumelu

**Awele Vivien Elumelu** OFR (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹfà ọdún 1970) jẹ́ dókítà àti olórí iṣẹ́ ajé ní Nàìjíríà tí ó jẹ́ alága Avon Healthcare Limited àti Avon Medical Practice, ó sì ní àwọn ipò tí kìí ṣe ti olórí ní Heirs Holdings àti àwọn àjọ mìíràn.  Ó tún jẹ́ olùdásílẹ̀ àjọ Tony Elumelu Foundation, èyí tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún iṣẹ́ ajé ní Áfíríkà.

Ó jẹ́ ìyàwó Tony Elumelu.

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
A bí Elumelu ní Lagos State, Nàìjíríà, ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹfà ọdún 1970. Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ Queen's College, Lagos. ó sì gba ìwé ìkọ́kọ̀ọ́ nípa ìṣègùn àti ìwé ìkọ̀kọ́ nípa iṣẹ́ abẹ́ (MBBS) ní Yunifásítì Benin. Ó ti ṣe iṣẹ́ ìṣègùn ní Nàìjíríà àti United Kingdom, títí kan ní Ilé Ìwòsàn Ẹ̀kọ́ Yunifásítì Lagos.

## Iṣẹ́ ọwọ́
Iṣẹ́ Elumelu ti ní iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí oníṣègùn àti gẹ́gẹ́ bí olórí nínú àwọn àjọ ìlera. Ó jẹ́ alága Avon Healthcare Limited (Avon HMO) àti Avon Medical Practice. Nínú àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, ó ti ṣe àkóso ìbánigbófò ìlera àti àwọn iṣẹ́ ilé ìwòsàn tí a ṣe láti mú kí àǹfààní sí àwọn iṣẹ́ ìlera pọ̀ sí i ní Nàìjíríà. Ó tún ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí tí kìí ṣe olùdarí ní Heirs Holdings, ilé-iṣẹ́ ìdókòwò kan ní Nàìjíríà.

## Agbẹjọ́rò
Elumelu ti kópa nínú àwọn ipolongo fún ààbò ìlera gbògbò àgbáyé, pàtàkì ni ịdójùkọ lórí ètò ìlera ìyá ati ọmọdé ati àwọn ètò àjẹsára. Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Aṣiwaju GAVI fún Àjẹ́sára ní Áfíríkà, ó ń ṣiṣẹ́ láti mú kí àwọn ènìyàn mọ̀ nípa wíwọlé sí àjẹ́sára àti àwọn àrùn tí a lè dènà. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ ní Ellen Johnson Sirleaf Presidential Centre àti ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ olùdámọ̀ràn ní Yale Institute of Global Health.

## Àwọn ìtọ́kasí
Maymuna Kadiri

**Maymunah Yusuf Kadiri** jẹ́ agbẹjọ́rò ìlera ọpọlọ ní Nàìjíríà, onímọ̀ nípa ọpọlọ, àti onímọ̀ nípa ọpọlọ. Ó ń gbèjà ìlera ọpọlọ nípa sísọ̀rọ̀ níbi àwọn ayẹyẹ,diri Speaking About Mental Health}} àwọn ètò tẹlifíṣọ̀n àti gẹ́gẹ́ bí akọ̀ròyìn ní Guardian Newspapers. Ó ṣe àgbékalẹ̀ Little Drops Of Happy ní ọdún 2017 láti mú kí àwọn ènìyàn mọ̀ nípa ìlera ọpọlọ ní Nàìjíríà. to create awareness about mental  Òun ni olùdásílẹ̀ Pinnacle Medical Services Limited.

## Ẹ̀kọ́

Maymunah kọ́ ní Federal Neuro-Psychiatric Hospital, Yaba títí di ọdún 2012. Ó ti kẹ́kọ̀ọ́ yege ní ilé ẹ̀kọ́ ilé ẹ̀kọ́ ọ̀rọ̀ ajé-òṣèlú China European International Business School. O tún jẹ́ oníṣègùn ti o ni oyè ti o ni ìmọ̀ràn ati ti oyè ti o mọ látí Ilé-ìṣẹ́ Albert Ellis, New York, Amerika. O jẹ́ amòye Goldman Sachs ni ìṣàkóso ìṣòwò ati pé o jẹ́ Ọmọ ẹ́gbẹ́ ti Ilé-ẹ̀kọ́ gígá Ilé-ẹ̀kọ́ gígá ti Awọn Onisegun (FMCPsych).

## Àwọn ìtọ́kasí