open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oladipo Jadesimi

Olóyè **Oladipo "Ladi" Jadesimi** Listen ⓘ jẹ́ oníṣòwò epo rọ́ọ̀bì ará Nàìjíríà, ó sì jẹ́ olùdásílẹ̀ Ibùdó Ìṣètò Ìṣẹ́ Òkun Jinlẹ̀ ti Ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos Deep Offshore Logistics Base), níbi tí ó ti ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alága Alákóso (Executive Chairman).

## Ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́
Oladipo Jadesimi parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní King's College, Lagos . Ó jáde ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní Oxford University ní ọdún 1966 pẹ̀lú ìwé-ẹ̀rí MA àti LLB nínú Jurisprudence, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùsirò owó pẹ̀lú Coopers àti Lybrand ní London. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Institute of Chartered Accountants ní England àti Wales (FCA). Ó jẹ́ alábáṣiṣẹpọ̀ olùdásílẹ̀ ní Arthur Andersen Nigeria, níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alágbàwí Ìnáwó Olómìnira, àti olùdókòwò pàtàkì ní Niger Delta Oil Company. Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí olùdarí Niger Delta Exploration and Production PLC ní ọdún 2010 ó sì di Alága Ìgbìmọ̀ ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù kẹfà, ọdún 2016. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí kékeré ti First City Monument Bank láti ọdún 1983 títí di ọdún 2011. Jadesimi jẹ́ olùdásílẹ̀ Lagos Offshore Logistics Base ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alága àgbà. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Olórí Jadesimi fẹ́ Alero Okotie-Eboh, olùgbéròyìnjáde àti ọmọbìnrin Olórí Festus Okotie-Eboh .  Ọmọbìnrin wọn, Amy Jadesimi, ni Olùdarí àgbà LADOL.  Jadesimi ní ìbálòpọ̀ pẹ̀lú Suzanna McQuiston, akẹ́kọ̀ọ́ èdè Gẹ̀ẹ́sì nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọ́ọ́lù ní London ní ọdún 1980. Nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ yìí, ó bí Emma Thynn, Marchioness ti Bath . 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Femi Ojo Ade

**Femi Ojo Ade** Listen ⓘ jẹ́ akọ̀wé, òǹkọ̀wé àràmàdà, akéwì, aláròjinlẹ̀ àti Ọ̀jọ̀gbọ́n Ìkẹ́kọ̀ọ́ èdè Faransé àti Ìtàn Àwọn Adúláwọ̀ ní Nàìjíríà.  

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé
A bi Femi ni Eko, guusu ìwọ̀-oòrùn Naijiria .  O ka ẹkọ alakọbẹrẹ ni Ile-iwe alakọbẹrẹ Model ni Yaba, Ipinle Eko, ó sì ka ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ni Ibadan, níbití o ti gba Iwe-ẹri Ilé-ẹ̀kọ́ gíga ni ọdún 1961.  Lẹhinna o lọ si Yunifasiti McMaster, níbití o ti gba oyè ìyẹ̀wù àkọ́kọ́ (Bachelor of Arts) ní èdè Faranse ati Spanisi ní ọdún 1967, àti òye ìyẹ̀wù Kejì (Master of Arts) ní èdè Faranse ní Yunifasiti Queen ni ọdún 1969.  Ni ọdun 1975, o gba oyè dókítà (doctorate) (Ph.D) ní èdè Faransé ni Yunifasiti ti Toronto .  Ni ọdún 1975, o darapọ̀ mọ iṣẹ Barber–Scotia College nibiti o ti kọ ẹkọ fun ìgbà diẹ ṣáájú ki o to padà si Yunifasiti Obafemi Awolowo níbití wọn ti fún ni ọjọgbọn èdè Faranse ní ọdún 1980.  O ṣiṣẹ ní ọpọlọpọ àwọn ilé-ẹ̀kọ́ pẹ̀lú àwọn ìlọ́wọ́sí nla sí ìwé àti àṣà àwọn aláwọ̀ dudu. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1941
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ogundipe Stephen Olukayode

**Ogundipe Stephen Olukayode** (tí a bí ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹfà ọdún 1964) jẹ́ olóṣèlú, olùṣàkóso, àti oníṣòwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Èkó lọ́wọ́lọ́wọ́, tí ó ń ṣojú fún ẹkùn ìdìbò Oshodi-Isolo I lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress (APC). Òun ni Alága Ìgbìmọ̀ Ilé Ìgbìmọ̀ lórí Ìròyìn, Ìlànà, àti Ààbò. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
Wọ́n bí Stephen Ogundipe ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹfà, ọdún 1964. Ó bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ All Saints, Yaba, ó sì lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Baptist Boys, Abeokuta, níbi tí ó ti parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ọdún 1982. Ó gba ìwé ẹ̀rí alákọọbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ láti ilé-ẹ̀kọ́ Gírámà Abeokuta ní ọdún 1984 àti ìwé ẹ̀rí Advanced Diploma pẹ̀lú iyì láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga Ogun State Polytechnic, Abeokuta, ní ọdún 1986. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

Ó lọ sí [[Yunifásítì ìlú Ìbàdàn|Yunifásítì ti Ibadan]], ó sì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ pẹ̀lú ìwé ẹ̀rí Bachelor of Science (B.Sc.) nínú ìmọ̀ nípa ọpọlọ ní ọdún 1989. Lẹ́yìn náà, ó gba ìwé ẹ̀rí Master láti [[Yunifásítì ìlú Èkó|Yunifásítì ti Èkó]] (UNILAG), níbi tí ó tún jẹ́ olùwádìí PhD. 

== Iṣẹ́ ṣíṣe ==

=== Ẹ̀ka aladani ===
Ogundipe bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní ọdún 1990 gẹ́gẹ́ bí Olùṣàkóso/Olùdarí Kírédíìtì ní Kings Investment Company Nigeria Limited. Láàárín ọdún 1991 sí 1998, ó ṣiṣẹ́ ní SCOA Nigeria PLC, ó sì dé ipò Olùṣàkóso Ẹgbẹ́. Lẹ́yìn náà ó dara pọ̀ mọ́ Kewalram/Afrint PLC gẹ́gẹ́ bí Olùṣàkóso Ẹgbẹ́ Àwọn Ohun Èlò Ènìyàn. 

=== Iṣẹ́ òṣèlú ===
Iṣẹ́ òṣèlú Ogundipe bẹ̀rẹ̀ láti ìgbà ìjọba olóṣèlú kẹta ní Nàìjíríà, níbi tí ó ti ṣe olórí ẹgbẹ́ òṣèlú ọ̀dọ́ kan tí a ń pè ní "Ìran Tuntun." Ní ọdún 2002, Gómìnà ìgbà náà, [[Bọ́lá Tinúbú|Bola Tinubu,]] yàn án gẹ́gẹ́ bí Akọ̀wé Àgbà àti Alága ìjọba ìbílẹ̀ Agege. Ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alága fún Àpérò Àwọn Akọ̀wé Àgbà àtijọ́ ní Ìpínlẹ̀ Èkó láti ọdún 2009. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Níbi ìdìbò gbogbogbòò ọdún 2023, ó dije, ó sì ṣẹ́gun ipo aṣojú láti ṣojú Agbègbè Oshodi–Isolo Constituency I ní Ilé-Àpéjọ Àṣòfin Ìpínlẹ̀ Lágọ̀s. Lẹ́yìn ìbura rẹ̀ sínú Àpéjọ Kẹwàá (10th Assembly), wọn yàn án sí Alága Ìgbìmọ̀ Ilé-Àpéjọ tó ń ṣàbójútó Alaye (Information), Ọ̀nà-Ìlànà (Strategy), àti Ààbò (Security).

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1964
Muiz Banire

**Muiz Adeyemi Banire** (tí a bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹwàá ọdún 1966) jẹ́ agbẹjọ́rò àti ajìjàgbara ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Banire dá ẹgbẹ́ United Action For Change sílẹ̀, ẹgbẹ́ tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ ìfúnni ní agbára àti ẹgbẹ́ èrò pẹ̀lú ìtara láti kọ́ àwùjọ kan níbi tí a ti ń mọyì àwọn ènìyàn tí a sì ń tọ́jú wọn ní ọ̀nà kan náà, tí wọ́n sì ń gbádùn ẹ̀tọ́ wọn gẹ́gẹ́ bí ọmọ orílẹ̀-èdè pípé. 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
A bi Banire ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹ̀wá ọdún 1966 ní Olowogbowo, Erékùsù Èkó, o si lọ si Ilé-ìwé alakọbẹrẹ àti girama ní Mushin, Lagos .  O gba oyè LLB, iyẹ̀wù Kejì àti oyè dókítà nínú ìmọ̀ òfin láti Yunifasiti ti Lagos ti o dojukọ Ètò Òfin ọ̀na àbáyọ fun Ìṣàkóso Ilẹ ni Nigeria . 

## Iṣẹ́ òfin
Banire ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ Youth Service pẹ̀lú Legal Aid Council, lẹ́yìn náà ni wọ́n wá yàn án sí Gani Fawehinmi Chambers kí wọ́n tó pè é sí ipò agbẹjọ́rò ní ọdún 1989. Ó dá ilé-iṣẹ́ rẹ̀ sílẹ̀, MA Banire and Associates ní ọdún 1995. Ó jẹ́ olùkọ́ òfin àgbà ní Yunifásítì ti Èkó láti ọdún 1991 títí di ọdún 2010, ó sì ń kọ́ nípa òfin àdáni àti ohun ìní. 

Wọ́n gbé e ga sí ipò Agbẹjọ́rò Àgbà ti Nàìjíríà ní ọdún 2015 , wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí Agbẹjọ́rò . Wọ́n yàn án sí Ìgbìmọ̀ Àwọn Onídàájọ́ ìjọba àpapọ̀ ní ọdún 2017. 

## Àwọn ipò ìṣèlú
Wọ́n yan Banire gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Àwọn Iṣẹ́ Pàtàkì ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní ọdún 1999.  Ní ọdún 2000, wọ́n gbé e lọ sí ipò olórí Ilé-iṣẹ́ Ọkọ̀ ní ibi tí ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà títí di ọdún 2007.  Lẹ́yìn náà, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Àyíká ní Ìpínlẹ̀ Èkó láti ọdún 2007 títí di ọdún 2011.  Ààrẹ Muhammadu Buhari fàá kalẹ̀ tí Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin Nàìjíríà sì fọwọ́ sí i, láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alága Ìgbìmọ̀ Olùdarí ti Ilé-iṣẹ́ Ìṣàkóso Àṣà ti Nàìjíríà (AMCON) ní ọdún 2018. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ó fẹ́ Jemilat Olufunmilayo Banire.  Àwọn tọkọtaya náà ní ọmọ mẹ́rin. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1966
Ẹ̀ka:Àwọn agbẹjọ́rò àgbà ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
This Lady Called Life

***This Lady Called Life*** jẹ́ fíìmù ajẹmọ́-ìfẹ́ ti ilẹ̀ Nàìjíríà tó jáde ní ọdún 2020, èyí tí òǹkọ̀tàn rẹ̀ jẹ́ Toluwani Obayan, tí olùdarí eré náà sì jẹ́ Kayode Kasum. Lára àwọn akópa inú fíìmù náà ni Lota Chukwu, Bisola Aiyeola àti Wale Ojo tí wọ́n kópa gẹ́gẹ́ bíi olú ẹ̀dá-ìtàn. Fíìmù yìí jáde ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù Kẹwàá ọdún 2020, èyí tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ní àríwísí sí. Fíìmù náà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn fíìmù ilẹ̀ Nàìjíríà tó dára jù lọ ní ọdún 2020.

## Ìtàn ní ṣókí
Aiye (Bisola Aiyeola) jẹ́ obìnrin tó ń dá tọ́ ọmọ rẹ̀, pèlú ìlàkàkà nítorí ìpènijà owó tó ní àti bí nǹkan ṣe wọn gidi gan-an ní Èkọ́ tó ń gbé. Ó ṣiṣẹ́ kíkankíkan, ó sì ní ìdókòwò kékeré kan àmọ́ owó tó ń ti ibẹ̀ jáde ò tó nǹkan kan láti fi gbọ́ àwọn bùkátà rẹ̀. Ó fẹ́ fi hàn dájú pé òun kúnjú òṣùwọ̀n nínú iṣẹ́ olùdáná tó ń ṣe láti fi tẹ́ ìfẹ́ ara rẹ̀ lọ́rùn. Ó tiraka láti jẹ́ ìlúmọ̀ọ́ká nínú iṣẹ́ rẹ̀ lẹ́yìn tí àwọn mọ̀lẹ́bí rẹ̀ kọ̀ ọ́ sílẹ̀.

## Agbéjáde
Fíìmù yìí jẹ́ iṣẹ́ ẹlẹ́ẹ̀kejì tí Bisola Aiyeola àti olùdarí eré, ìyẹn Kayode Kasum máa ṣe ní ìfọ̀wọ́sowọ́pọ̀ lẹ́yìn ti wọ́n gbé''Sugar Rush'' jáde ní ọdún (2019). Ìlú Èkó ni ibùdó ìtàn eré yìí.

Ó jáde ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù Kẹwàá ọdún 2020 tí wọ́n sì gbe sí orí Netflix ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù Kẹrin ọdún 2021.

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ

## Àwọn akópa

* Bisola Aiyeola bíi Aiye/Aiyetide Folorunsho
* Lota Chukwu bíi Omo
* Wale Ojo bíi daddy
* Tina Mba bíi mummy
* Jemima Osunde bíi Toke
* Efa Iwara bíi Obinna
* Uche Elumelu bíi neighbour
* Bamidele Akingbulu bíi Judge 2
* Rhoda Albert bíi Admin Lady
* Immaculata Oko bíi Obinna's Sister
* Fubi Minaye bíi Obinna's Assistant
* Oluwatomisin Kehinde bíi Young Aiye
* Elizabeth Dare bíi Makeup Artist
* Nissi Jonathan bíi Young Toke
* Molawa Onajobi bíi Joseph

## Àwọn ìtọ́kasí
Miyonse Amosu

**Miyonse Amosu** (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1992) jẹ́ alásè àti oníròyìn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti Badagry ní Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà . Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n alásè àti alábàáṣiṣẹpọ̀ ilé ní àkókò Big Brother Naija ẹlẹ́ẹ̀kejì. Ó ti gbàlejò fún ètò oúnjẹ àárọ̀ *Wake Up Nigeria* tẹ́lẹ̀ lórí TVC Entertainment . 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
A bí i ní Festac Town, Ìpínlẹ̀ Èkó, fún baba oníṣòwò kan àti ìyá kan tí ó jẹ́ nọ́ọ̀sì, òun ni ọmọ ìkẹyìn nínú àwọn ọmọ mẹ́rin pẹ̀lú ẹ̀gbọ́n rẹ̀ obìnrin àti ẹ̀gbọ́n rẹ̀ ọkùnrin méjì. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ilé-ẹ̀kọ́ ọmọdé àti àkọ́bẹ̀rẹ̀ ní AT-BET International School ní Èkó, ìlú tí ó ní ènìyàn jùlọ ní Nàìjíríà. 

Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ girama ní Early Life Secondary School ní ìlú Èkó, ó sì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ọdún 2009, ó sì lọ sí Yunifásítì ti Èkó níbi tí ó ti gba oyè ìyẹ̀wù àkọ́kọ́ (Bachelor of Science B.sc) nínú ìmọ̀ Mass Communication ní ọdún 2013. Lẹ́yìn tí ó fi yunifásítì sílẹ̀, ó lo àkókò díẹ̀ ní Lagos State Signage & Advertisement Agency (LASAA), kí ó tó pinnu láti yí padà sí iṣẹ́ oúnjẹ. 

## Eré Big Brother
Ní ọdún 2017, ó dara pọ̀ mọ́ àwọn ọmọ ilé mẹ́rìnlá ní àkókò kejì ti eré Big Brother Nigeria . Ní oṣù kẹfà ọdún 2017, wọ́n kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aṣojú àkọ́kọ́ fún ilé ìtajà oúnjẹ Payporte. 

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ àti ìdámọ̀
Wọ́n fún un ní ẹ̀bùn fún “àfikún pàtàkì tó ṣe” sí iṣẹ́ eré ìnàjú nígbà tí wọ́n ṣe ayẹyẹ City People's Awards ní oṣù kẹjọ ọdún 2017 , ó sì tún gba ẹ̀bùn fún *Olórí Tẹlifíṣọ̀n Tó Tayọ ní ọdún náà* níbi ayẹyẹ Nigerian Culinary Professionals Awards fún iṣẹ́ rẹ̀ lórí *Wake Up Nigeria.*

Ó ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn ilé iṣẹ́ olókìkí bíi Martell France, Coca-Cola, Morning Fresh, Indomie Noodles, Malta Guiness láàárín àwọn ilé iṣẹ́ míràn.  Ó tún ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ olóògùn ní Red Dish Chronicles lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1992
Edward Lametek Adamu

**Edward Lametek Adamu** (tí a bí ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹfà ọdún 1959) jẹ́ onímọ̀ nípa iye owó ní Nàìjíríà, olùdámọ̀ràn ìṣòwò, àti onímọ̀ nípa ètò ìṣàkóso tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Gómìnà ti Bánkì àpapọ̀ Nàìjíríà(Central Bank of Nigeria) . Ààrẹ Muhammadu Buhari ló yàn án sí ipò náà ní ọjọ́ kìíní oṣù kejì ọdún 2018, láti rọ́pò Suleiman Barau, tó fẹ̀yìntì ní oṣù Kejìlá ọdún 2017.  Àwọn aṣòfin àpapọ̀ ti Nàìjíríà fọwọ́ sí i ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹta ọdún 2018. 

Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ kí wọ́n tó yàn án gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Gómìnà náà, ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Àwọn Ohun Èlò Ènìyàn ní Bánkì àpapọ̀ orílè-èdè Nàìjíríà (Central Bank of Nigeria), láti ọdún 2016.  Adamu tún ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Alága ti Asset Management Company of Nigeria (AMCON). 

Ó jẹ́ igbákejì gómìnà lábẹ́ gómìnà tẹ́lẹ̀ Godwin Emefiele títí di ìgbà tí wọ́n dá a dúró. Ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹsàn-án ọdún 2023, àwọn ìròyìn pàtàkì kan ní Nàìjíríà sọ pé gbogbo àwọn igbákejì gómìnà CBN ni wọ́n yọ kúrò ní ipò pẹ̀lú olórí wọn, Godwin Emefiele láti ọwọ́ Ààrẹ Bola Ahmed Tinubu. 

## Ìbẹ̀rẹ̀Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
A bí Adamu ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹfà ọdún 1959 ní Kaltungo, ìpínlẹ̀ Gombe, ní apá àríwá ìlà-oòrùn Nàìjíríà . Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Yunifásítì Ahmadu Bello, ní Zaria, ó sì parí ẹ̀kọ́ Bachelor of Science nínú Quantity Surveying . Ó tún ní ìwé ẹ̀rí iṣẹ́ ajé láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga mìíràn, gẹ́gẹ́ bí Institute of Credit Administration of Nigeria, Wharton School, INSEAD, Booth School of Business àti IMD Switzerland . Ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Nigerian Institute of Quantity Surveyors . 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Wọ́n kọ́kọ́ gba Adamu síṣẹ́ ní Bánkì àpapọ̀ orílè-èdè Nàìjíríà (Central Bank of Nigeria CBN), ní ọdún 1992. Ní ọdún 2012, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ẹ̀ka Ìṣàkóso Ìlànà ní banki àpapọ̀.   Láàárín àwọn ọdún tó kọjá, ó ṣiṣẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ipò àti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ní CBN, gẹ́gẹ́ bí Ìṣàkóso Ìmọ̀, Ìṣàkóso Àkọsílẹ̀, Ìbáṣepọ̀ Strategic àti àgbọ́yé owó ọjà. Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí Ẹ̀ka Ìṣètò àti Ìmúlò Àwọn Iṣẹ́ Àkànṣe. 

Ní ọdún 2016, wọ́n yan Adamu gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Àjọ Àwọn Ènìyàn ní CBN, ipò tí ó dìmú kí wọ́n tó yàn án gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Gómìnà CBN.  

Ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù Kejìlá, ọdún 2019, Ààrẹ Muhammadu Buhari yan Adamu gẹ́gẹ́ bí Alága Ilé- iṣẹ́ Ìṣàkóso Àdáni ti Nàìjíríà (AMCON), ipò tí ó gbà lọ́wọ́ Muiz Banire . 

Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹsàn-án ọdún 2023, Ààrẹ Bola Tinubu fòpin sí yíyàn Adamu pẹ̀lú àwọn olùdarí CBN lẹ́yìn yíyàn ẹgbẹ́ olùdarí tuntun pátápátá fún Báńkì náà.  

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Adamu ti ṣe ìgbéyàwó, ó sì ní ọmọ mẹ́rin (ọmọkùnrin méjì àti ọmọbìnrin méjì). 

## Wo tun

* Aishah Ahmad
* Godwin Emefiele
* Muhammad Bima Enagi
* Àkójọ àwọn ilé ìfowópamọ́ ní Nàìjíríà

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Oju opo wẹẹbu ti Ile-ifowopamọ Central Bank of Nigeria
* Oju opo wẹẹbu ti Amcon Nigeria
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
Muhammad Bima Enagi

**Muhammad Bima Enagi** (tí a bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹsàn-án ọdún 1959) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, àti sẹ́nétọ̀ tó ń ṣojú fún agbègbè ìgbìmọ̀ aṣòfin ní Gúúsù Niger ní Ìpínlẹ̀ Niger ní Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè kẹsàn-án .    

## Ẹ̀kọ́
Enagi gba oyè àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú Quantity Surveying ní Ahmadu Bello University, Zaria ní ọdún 1982. Ó tún ní MBA láti Fásitì ìlú Èkó (University of Lagos) orílẹ́-èdè Nigeria, ó sì jẹ́ ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ gíga Kings College ní Lagos àtijọ́.

## Iṣẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní Quantity Surveying pẹ̀lú Owah Unik Consultants, Warri . Lẹ́yìn náà ni wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Project Officer First Bank of Nigeria níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ fún ìgbà díẹ̀ kí ó tó lọ sí Central Bank of Nigeria níbi tí ó ti fẹ̀yìntì gẹ́gẹ́ bí Olùdarí. Ó tún fi ara rẹ̀ fún ṣíṣe àkóso ní Fásitì ìmọ̀ ẹ̀rọ ìjọba àpapọ̀ ní Minna (Federal University of Technology, Minna). Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Nigerian Institute of Quantity Surveyors àti ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Quantity Surveyors Registration Board of Nigeria.

## Iṣẹ́ òṣèlú
Wọ́n dìbò yán Sẹ́nétọ̀ Bima Enagi nínú ìdìbò agbègbè Sẹ́nétọ̀ ní Gúúsù Niger ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kejì ọdún 2019 níbi tí ó ti rí ìbò 160,614 nígbà tí olùdíje ẹgbẹ́ òṣèlú People's Democratic Party, Shehu Baba Agaie, rí ìbò 90,978. Ó jẹ́ Igbákejì Ààrẹ Ìgbìmọ̀ Sẹ́nẹ́tọ̀ lórí Àgbẹ̀ àti ìdàgbàsókè ìgbèríko àti igbákejì alága Ìṣàkóso gbèsè. Ó di Alága ìgbìmọ̀ Àgbẹ̀ níbi tí ó ti ṣe àfikún pàtàkì sí àwọn àṣeyọrí ìrẹsì tí Ààrẹ Buhari ṣe. Ó tún jẹ́ Alága ìgbìmọ̀ púpọ̀ ní Sẹ́nẹ́tọ̀ kẹsàn-án àti àwọn ìgbìmọ̀ orílẹ̀-èdè mìíràn nítorí ọ̀pọ̀ ọdún tí ó ti ní ìrírí nínú iṣẹ́ ìjọba. Ó tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress ní ìpínlẹ̀ Niger àti agbófinró àti olóṣèlú títí di òní.

## Wo tun

* Ahmed Lawan
* Edward Lametek Adamu

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Àgbálùmọ́

***Àgbálùmọ́***, tí wọ́n tún ń pe ní  **white star apple** ní èdè gẹ̀ẹ́sì ni ó jẹ́ èso tí ó gbajúmọ̀ tí ó sì wọ́pọ̀ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀. Èso yí farapẹ́ èso tí wọ́n ń pè ní *African star apple* (*[[Gambeya africana]]*) tí ó jẹ́ aláwọ̀ osùn tí  òun náà gbajúmọ̀ káàkiri ilẹ̀ Adúláwọ̀. Àwọn onímọ̀ kan sọ wípé  ìkan náà ni àwọn èso méjèèjì, àwọ̀ wọn ló yàtọ̀. (*[[Chrysophyllum cainito]]*).

Àgbálùmọ̀ ni àwọn ẹ̀yà Yorùbá ń pe èso yìí  nígbà tí àwọn ẹ̀yà Igbò ń pèé ní *Udara*, àwọn Efik ń pèé ní Udari. *Agwaluma* ni àwọn Hausa mọ̀ọ́ sí pẹ̀lú lílonìlànà àfetíyá láti ọ̀dọ̀ ẹ̀yà Yorùbá nítorí igi èso yìí kìí hù lágbègbè wọn.  

## Àwọn itọ́kasí

# National Research Council. 2008. *Lost Crops of Africa: Volume III: Fruits*. Washington, DC: The National Academies Press. 

## Àwọn ìjásóde
*Interagency Taxonomic Information System
*Kew Royal Botanic Gardens
Igi

**Igi** nínú ìmọ̀ ewéko jẹ́ irúgbìn (èyí tí a gbìn ni tàbí èyí tí ó lalẹ̀ hù fúnra rẹ̀) tí ó ní ẹ̀ka oríṣiríṣi tí ó ní ewé púpọ̀ lórí. Igi lè jẹ́ tínrín tàbí fífẹ̀, àmọ́ ó gbọ́dò ní ewé ati àwọn ẹ̀ka tí yóò fi ṣe agbèjì ara. Oríṣirí igi ni ó wà bí igi ẹ̀gẹ́, igi ọ̀gẹ̀dẹ̀ igi àgbálùmọ́ igi ìrókò àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Onírúurú nkan ni wọ́n ma ń fi igi ṣe bíi: pákó, àga ilẹ̀kùn òrùlé àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
Igi kìí ṣe ohun tí ó ma ń takùn, bí kò ṣe kí ó nàró ṣanṣan kí ó sì ta ẹ̀ka borí àwọn irúfẹ́ igi mìíràn tí ó wà ní agbègbè rẹ̀ láti rí ìtànná Oòrùn gbà kí ó lè dàgbà sókè dáa dáa. Ọ̀nà méjì ni igi pín sí, àkókọ́ a má a jẹ́ igi líle tàbí (akọ igi) (angiosperm) nígbà tí ìkejì jẹ́ igi rírọ̀ tàbí (abo iji) (gymnosperm).Gẹ́gẹ́ ìwádí, igi sábà ma ń lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ ọdún láyé, àti wípé igi tí ó ti pẹ́ láyé jùlọ ti lo ọgbàọ́rin mílíọ́nù láyé tí wọ́n sì tún sọ wípé iye igi tí ó wà láyé lóde òní yóò tó ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ tírílíọ́nù jákè-jádò agbáyé.
Onírúurú gbòngbò ni igi ma ń ní tí ó sì ma ń tàn káàkiri inú ilé. Gbòngbò yìí ni ó ma ń fún igi ní okun atu agbára láti dúró ṣinṣin, ó sì ma ń gba ọ̀rá àti  àlùmọ́nì inú ilẹ̀ láti dàgbà sókè dáada. Àwọn ẹ̀ka àti ewé rẹ̀ ni ó fi ma ń gba agbára Oòrùn láti sánmọ̀. 
Èso igi ni ó ma ń sábà hù tí ó sì ma ń di igi tuntun. 
Lára àwọn ànfaní igi tó pọ̀ rẹpẹt ni fún ọmọnìyàn àti àwùjọ ni:  
#Pípagi dínà ọ̀gbàrá láti wọ́ iyanrìn kúrò níbi tí ó yà kí ó wà. 
#Títún afẹ́fẹ́ ṣe fún ohun abẹ̀mí,
#Ibùgbé fún ènìyàn àti ẹranko.
#Fún ìkọ́lé àti bbl. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Ibarapa North

IBARAPA APÁ ÀRÍWÁ 

**Ìbàràpá** apá Àríwá jẹ́ agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ (Local Government Area) kan nínú ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, Nàìjíríà. Wọ́n dá a sílẹ̀ ní ọdún 1996 láti inú ìjọba ìbílẹ̀ Ifẹ̀lọ́jù àtijọ́.

Olórí ilé ìṣọ̀kan rẹ̀ wà ní ìlú Ayété. Àwọn ìlú míràn tí ó gbajúmọ̀ nínú agbègbè náà ni Tápà àti Ìgàngàn. Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ìlú wọ̀nyí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ abúlé.

Alága ìjọba ìbílẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ ni Lateef Adebayo Lawal (PDP).

Àwọn ọjà pàtàkì nínú agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ náà ni Ajise, Obada, Alaagbaa, Alabi, Konko, Oja-Isale, Oke Ola àti bẹ́ẹ̀ lọ.

Ó ní ìwọ̀n ilẹ̀ tó tó 1,218 km² (470 sq mi) àti olùgbé 101,092 ní ìkànìyàn ọdún 2006, tí ó jẹ́ àwọn ènìyàn Ìbàràpá, ẹ̀yà-ọmọ Yorùbá kan tí iṣẹ́ pàtàkì wọn jẹ́ iṣẹ́ àgbẹ́.

Kòòdù ìfìwéránṣẹ́ (postal code) ti agbègbè náà jẹ́ 201.

## Itokasi
Igi ìrókò

***Igi Ìrókò*** jẹ́ ìkan lára àwọn igi tí ó tóbi dáa dáa tí tọ́n tún ń dàpè ní  **baobabs** ( or ) ní èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ó jẹ́ igi tí ó wọ́pọ̀ tí ó sì gbajúmọ̀ ní ilé Adúláwọ̀ dáa dáa tí a tún lè rí ní àwọn orílẹ̀-èdè míràn bíi: Australia, àti Madagascar àmọ́ tí wọ́n tún ti mú u l9 sí àwọn ìlú mìíràn káàkiri àgbáyé bí ilẹ̀ Barbados àti bbl. Àmọ́ ilẹ̀ Adúláwọ̀ ni igi yí ti ṣẹ̀ kí wọ́n tó mu lọ sí àwọn agbègbè míràn lágbàáyé. Bákàn náà ni wọ́n tiú igi yìí lọ sí apá ilẹ̀ Asia pẹ̀lú. Àwọn onímọ̀ sọ wípé ilẹ̀ Madagascar gan gan ni igi náà ti kọ́kọ́ ṣẹ̀ wá lẹ́yìn tí wọ́n ṣe ìtọpinpin ìṣẹ̀dá àti ìwòye ojú-ọjọ́ nipa igi náà.

Orúkọ àdàpè tí wọ́n fún igi yìí ni "Adasonia" tí ó jẹ́ orúkọ onímọ̀ nípa ohun inú ilẹ̀ tí wọ́n ń pe ní Michel Adanson ọmọ ilẹ̀ Faransé kan tí ó fi sáyẹ́nsì ṣe ọ̀ríkininiwín àlàyé nípa igi náà. . Igi ìrókò jẹ́ igi tí ó doríkodò gẹ́gẹ́ bí ó ti rí tí ó sì jẹ́ igi tí ma ń yani lẹ́nu tí àwọn ìtàn mériyìírí oríṣiríṣi sì rọ̀ mọ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀. Igi Ìrókò wà lára àwọn igi tí ó tóbi tí wọ́n nípọn, tí wọ́n sì ma ń pẹ́ jùlọ nínú gbogbo igi  lágbáyé. Bákan náà ni èsò igi yìí lè so láàri wákàtí mẹ́ẹ̀ẹ́dógún.. 

## Àpèjúwe igi Ìrókò

Igi Ìrókò jẹ́ igi tó ma ń pẹ́ láyé tí ó sì ma ń tóbi láti kékeré títí di àgbà pẹ̀lú ìwọ̀ ẹsẹ̀ bàtà bíi  tall, ó ma ń pẹ̀ka fifẹ̀ tí àwọn ẹ̀ka náa fi ma ń dàbí adé. Àwọn ìrókò kékèké sábà na ń orí tẹ́ẹ́rẹ́ nígbà tí wọ́n bá ń dàgbà tí àwọn ẹ̀ka wọn ma ń rí fàọ́fọ́ ìdí wọn á sì tóbi ju orí wọn lọ. Àmọ́, àwọn ìrókò tó ti dàgbà a máa ní àw9n ẹ̀ka tó gbórín tí wọ́n gùn tí wọ́n sì ma ń nawó sókò, ìrísí ìrókò tí ó tábi a má a dàbí  ìgò. Ìrókò ńlá a má a ptakò ńlá ńlá tí yóò fọ́n kálẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé a kò lè fi títóbi tàbí fífẹ̀ ìrókò mọ iye ọjọ́ orí rẹ̀ síbẹ̀ igi ìrókó tó bá ti gbó a má a tóbi bákannáà ni èyí tó bá ti gbó a má a tóbi pẹ̀lú. Fífẹ̀ rẹ̀ a má yàtò síra bí òjò bá ṣe rọ̀ si tó pàá pàá jùlọ ìdí rẹ̀tí ó dàbí ẹni wípé ibẹ̀ ni omi ara rẹ̀ ń gbé. 

### Ewé rẹ̀
Ewé jẹ́ nkan pàtàkì lára ẹ̀yà ara igi tí ó n fi irúfẹ́ igi tí ó jẹ́ hàn, igi a má a wọ́wé dànù á sì ma rúwé tuntun pẹ̀lú. Ewé tuntun a má a pọ̀ lórí igi nígbà tí igi bá ń rúwé bọ̀, bẹ́ẹ̀ náà lórí fún igi ìrókò. Ewé a má a ní tó ojú márùn ún sí mọ́kànlá lára ẹ̀ka ka, èyí tí ó tètè yọ ni yóò wà níbẹ̀rẹ̀ tàbí àárín bí ẹ̀yà igi kọ̀ọ̀kan bá ṣe rí. Ewé lè sàn lójú tàbí kí ó ma hani lọ́wọ́ wẹ́rẹ́ wẹ́rẹ́. Àsìkò ọ̀gbẹlẹ̀ ni púpọ̀ igi ma ń wọ́wé bẹ́ẹ̀ náà lórí fún igi Ìrókò pẹ̀lú. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Bola Shagaya

Hajia **Bola Muinat Shagaya** listen ⓘ MON (tí a bí ní Ọjọ́ Kẹwàá oṣù Kẹwàá ọdún 1959) jẹ́ obìnrin oníṣòwò ará Nàìjíríà àti olùfẹ́ aṣọ. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn obìnrin ọlọ́rọ̀ jùlọ ní Áfíríkà.   Ó jẹ́ olùdásílẹ̀ àti Olùdarí àgbà Bolmus Group International, àjọ kan tí ó ní àwọn ohun ìní nínú dúkìá, epo àti gáàsì, ilé ìfowópamọ́ àti fọ́tò. 

## Ìtàn ìgbésí ayé
A bí Hajia Bola Muinat Shagaya ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹwàá ọdún 1959 ní ìlú àbínibí rẹ̀ ní Ilorin.  Ìyá rẹ̀ ni Saadat Bakini.  Bola Shagaya Listen ⓘ lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Queen Elizabeth, Ilorin, fún ẹ̀kọ́ ilé-ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ àti Ahmadu Bello University, Zaria, àti Armstrong College ní California, fún ẹ̀kọ́ gíga rẹ̀, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa ètò ọrọ̀ ajé àti ìṣirò owó.

Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀ka àyẹ̀wò ti Central Bank of Nigeria kí ó tó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe iṣẹ́ ìṣòwò ní ọdún 1983. Ìrírí iṣẹ́ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú gbígbé àwọn ohun èlò fọ́tò wọlé àti pípín wọn. Ó ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ohun èlò fọ́tò Konica sínú ọjà Nàìjíríà àti Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà.

Hajia Bola Muinat Shagaya tun jẹ oludari iṣakoso ti Practoil Limited,  ọkan ninu awọn olùṣòwò àti àwọn olupin ti o tóbi jùlọ ní Nigeria, ti n ṣiṣẹ́ fún àwọn ilé-iṣẹ́ idapọpọ epo lubricant agbègbè. Ìṣòwò rẹ̀ tún pẹ̀lú àwọn ìdóko-òwò ní àwọn ohun-iní gidi, ti o wà jákèjádò àwọn ìlú pàtàkì ní orílẹ̀-èdè náà pẹ̀lú àwọn òṣìṣẹ́ tó ju ọgọrùn mẹta lọ.

Ó wà lára àwọn olùdarí Unity Bank plc  (tí a mọ̀ sí Intercity Bank tẹ́lẹ̀) lọ́wọ́lọ́wọ́, ó sì ti wà fún ohun tó lé ní ọdún mẹ́jọ. Ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Nepad Business Group – Nigeria tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dá sílẹ̀. Hajia Bola Shagaya jẹ́ olùdámọ̀ràn Fashion Designers Association of Nigeria (FADAN).

**Ìwádìí ẹ̀sùn ìkówójẹ**

Ilé Iṣẹ́ Àjọ Ìwà Ọ̀daràn àti Ìnáwó ti Nàìjíríà, EFCC, ń ṣe ìwádìí lórí Bola Muinat Shagaya fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ owó tí ó tún kan Patience Jonathan, ìyáàfin ààrẹ Nàìjíríà tẹ́lẹ̀.  

## Àwọn àmì ẹ̀yẹ

* Oṣù Keje ọdún 2010: wọn fún ní òye Ọmọ ẹgbẹ́ Order of the Niger (MON) tí Ààrẹ tẹ́lẹ̀ rí ti Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ti Nàìjíríà, Dókítà Goodluck Ebele Jonathan (GCFR) fún un.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ó fẹ́ Alhaji Shagaya, olókìkí ọlọ́kọ̀ tó wà ní ìpínlẹ̀ Kwara lọ́wọ́lọ́wọ́, ó sì ní ọmọ mẹ́fà. Sherif Shagaya, Hakeem Shagaya, Deeja Shagaya, Naieema Shagaya, Amaya Roberts àti Adeena Roberts. Àwọn ọmọ rẹ̀ fọ́n káàkiri àgbáyé, wọ́n sì ń mú kí ìjọba ilẹ̀ dúkìá gbilẹ̀ ní Yúróòpù àti Amẹ́ríkà. Ó tún ń kópa nínú iṣẹ́ ajé àti àwọn ilé iṣẹ́ kéékèèké ní Éṣíà àti Australia. 

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ òde

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1959
Rebecca Shoichet

**Rebecca Shoichet** (February 16, 1975) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Rukayat Shittu

**Rukayat Motunrayo Shittu** (tí a bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà ọdún 1996) jẹ́ oníròyìn àti olóṣèlú ọmọ orílẹ̀- èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣojú fún agbègbè ìdìbò Owode /Onire, ìjọba ìbílẹ̀ Asa ní Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Kwara . 

## Ìbẹ̀rẹ̀ Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́
A bi Rukayat Shittu ni ọjọ kẹfa oṣu kẹfa ọdun 1996 ni Manyan, agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Asa ní ìpínlẹ̀ Kwara.  O lọ si Ilé-ìwé alákọbẹ̀rẹ̀ Baptist LGEA láàrin ọdún 1998 sí 2004 ní Ilorin  àti Ilé-ìwé girama Government Girls Day, Oko Erin níbití o ti gba ìwé-ẹ̀rí ile-iwe girama rẹ ni ọdún 2011.   O lọ sí Ile-ẹkọ giga Kwara State of Arabic and Islamic Legal Studies níbi ti o ti gba ìwé-ẹ̀rí diploma nínú Mass communication àti awọn ẹkọ Islam ní ọdún 2015.   Ní ọdún 2017, wọn gba wọlé si National Open University of Nigeria (NOUN) láti kàwé nípa ìmọ̀ Mass Communication o si pari ẹ̀kọ́ ní ọdún 2022.   

## Iṣẹ́ ṣíṣe
Shittu ni aarẹ obìnrin àkọ́kọ́ ní Congress of NOUN Students (CONS), ẹgbẹ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní National Open University of Nigeria (NOUN). Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó ṣiṣẹ́ ní Just Event Media, tí ó wà ní Ilorin gẹ́gẹ́ bí oníròyìn .  Ní ọdún 2022, Shittu gba fọ́ọ̀mù ìfẹ́ sí Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ìpínlẹ̀ Kwara lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress wọ́n sì polongo rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ tí wọ́n yàn fún Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ìpínlẹ̀ Kwara kẹwàá ní ìdìbò Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ìpínlẹ̀ Kwara ní ọdún 2023. 

Rukayat jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Pro-Democracy tó gbajúmọ̀ jùlọ, Kwara Must Change, tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ tó ṣe aṣáájú ìyípadà òṣèlú Otoge ní ọdún 2019. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé ìròyìn inú ẹgbẹ́ náà. Ìyípadà Kwara Must Change ni ó fún ní ìgbìyànjú, ó sì ṣe onígbọ̀wọ́ fún un, ó sì gbé e lárugẹ, nítorí pé ó jẹ́ ẹgbẹ́ tó ń gbèjà ìpolongo fún ìfàmọ́ra ọkùnrin àti obìnrin ní ìpínlẹ̀ náà. Ní ọdún 2019, ẹgbẹ́ náà béèrè fún o kere ju 50% àwọn ipò ìgbìmọ̀ fún àwọn obìnrin, èyí tí ìjọba ìpínlẹ̀ náà gbà. 

**Ìdàgbàsókè Ọjọ́gbọ́n àti Ìkópa Ìdánilẹ́kọ̀ọ́**

Rukayat ti kopa ninu ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀kọ́ ìta gbangba àti àwọn ìdánilẹ́kọ. Ní ọdún 2020, ó kópa nínú Ikẹkọ Ilé-iṣẹ́ Ìjìnlẹ̀ Media International tí ó sì parí ikẹkọ kan lórí Ìfihàn sí Ìròyìn. Ní ọdún 2021, o kópa nínú Trainirelations Emerging Women in Politics, IT Africa Training ati Youth Motion Fellowship. Ìdàgbàsókè ọ̀jọ̀gbọ́n rẹ̀ tẹ̀síwájú ní ọdún 2022 pẹ̀lú wíwà rẹ̀ ní Cyber Naija pẹ̀lú Hashim Project ati Progressive Women Academy. 

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1996
Nicole Oliver

**Nicole Lyn Oliver** (February 22, 1970) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Akor Adams

**Akor Jerome Adams** tí a bí ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kìíní ọdún 2000 jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń gbá bọ́ọ̀lù fún ẹgbẹ́ agbaboolu La Liga Sevilla àti ẹgbẹ́ agbaboolu orílẹ̀-èdè Nàìjíríà .

## Iṣẹ́ Agbaboolu

### Sogndal
Ní oṣù kẹjọ ọdún 2018, ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ Sogndal ti orílẹ̀-èdè Norway láti Jamba Football Academy ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó bẹ̀rẹ̀ si ni gba boolu fún ẹgbẹ́ náà ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 2018.  Ó pàdánù ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkókò ọdún 2020 nítorí ìpalára. Àdéhùn rẹ̀ pẹ̀lú Sogndal parí ní òpin 2021. Ó parí saa igbaboolu odun 2021 pẹ̀lú góólù mẹ́wàá nínú ifarahan mejidinlogbon. 

### Lillestrøm
Ní ọjọ́ kejì oṣù Kejìlá ọdún 2021, ó fọwọ́ sí àdéhùn ọdún mẹ́ta pẹ̀lú Lillestrøm. Ó gba boolu àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú idije naa, ó mi awon nigba ti won koju egbe agbaboolu Nardo; lẹ́yìn náà o gba boolu àkọ́kọ́ rẹ̀ fun egbe agbaboolu Eliteserien ní ọjọ́ kejì oṣù kẹrin ọdún 2022 ni igba ti won koju egbe agbaboolu HamKam, ó sì mi awon kan nínú omi 2-2 ti won gba.  Akor Adams mi awon ni igba mejidinlogbon nínú ìfarahàn aadota fún egbe agbaboolu Lillestrøm SK ní gbogbo ìdíje ti won gba.

### Montpellier
Ní ọjọ́ keje oṣù kẹjọ ọdún 2023, ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ agba boolu Ligue 1 Montpellier fún owó tí wọ́n ròyìn pé ó jẹ́ mílíọ̀nù mẹ́rin euro. Akor Adams gba boolu mọ́kànlá sinu awon ní gbogbo ìdíje ti won gba nígbà tí ó wà ní Montpellier HSC (láti oṣù kẹjọ ọdún 2023 sí oṣù kíní ọdún 2025).

### Sevilla
Ni ojo ketadinlogbon odun 2005, Adams darapo mon egbe agbaboolu Sevilla fun owo ti o to millionu marun euro pelu adehun odun merin ati abo. O mi awon akoko re ni ojo kejidinlogbon, odun 2025 ni igba ti won koju egbe agbaboolu Rayo Vallecano. O ti mi awon meta fun egbe agba boolu Sevilla. 

## Ise Agba Boolu Fun Orile-ede Re
Adams gba boolu fun orile-ede Naijiria ni FIFA U-20 World Cup ni odun 2019. Ni ojo kerin, odun 2025, Adams gba boolu fun egbe agbaboolu agba ti Naijiria ni idije 2026 FIFA World Cup qualifying ni igba ti won koju orile-ede Lesotho ati Benin. 

## Awon Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2000
Ibarapa Central

**Agbègbè Ìbàràpá Àárín**

Agbègbè Ìbàràpá Àárín jẹ́ agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ (Local Government Area) kan nínú ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, Nàìjíríà.

Ìbàràpá Àárín ní àwọn ìlú Ìgbò-Ọ̀rà àti Ìdéré.

Olórí ilé ìṣọ̀kan rẹ̀ wà ní ìlú Ìgbò-Ọ̀rà.

Ó ní ìwọ̀n ilẹ̀ tó tó 440 km² àti olùgbé 102,979 ní ìkànìyàn ọdún 2006. Ní ọdún 2018, a fojú díwọ̀n olùgbé rẹ̀ sí nǹkan bí ẹni 322,189.

Olùgbé ìbílẹ̀ náà fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo àwọn ènìyàn Ìbàràpá, tí wọ́n sì jẹ́ ẹ̀yà-ọmọ Yorùbá kan.

Kòòdù ìfìwéránṣẹ́ (postal code) ti agbègbè náà jẹ́ 201.
Fálolú Dòsùmú

Ọba Falolu Dosunmu (ó kú ní ọjọ́ kejì oṣù Kẹsán ọdún 1949) jẹ́ Ọba Lagos láti ọdún 1932 sí 1949, ó sì gbé ipò rẹ̀ lẹ́yìn Eshugbayi Eleko. 

Ó jẹ́ apẹja tẹ́lẹ̀, ó sì jẹ́ ọmọ ilé Dosunmu.
Adéyínká Oyèkàn

Adeyinka Oyekan I (30 June 1911 – 1 March 2003) jẹ́ Ọba Lagos láti ọdún 1965 sí 2003.

Ó jẹ́ ọmọ-ọmọ Ọba Oyekan I.
Àdèlé Ajosun

Ọba Adele tàbí Adele Ajosun (ó kú ní ọdún 1837) jẹ́ Ọba Lagos ní ìgbà méjì:  

- Àkọ́kọ́, láti nǹkan bí ọdún 1811 sí 1821,  
- Kejì, láti ọdún 1835 sí 1837.  

Baba rẹ̀ ni Ọba Ologun Kutere, àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀ sì ni **Ọba Osinlokun àti Ọba Akitoye.  

Nítorí èyí, ìlà Ologun Kutere ti wà gẹ́gẹ́ bí ìlà tó ga jù lọ nínú ipò Ọbaship ti Lagos títí di òní.
Ológun Kútere

Ọba Ologun Kutere jẹ́ Ọba Lagos láti nǹkan bí àwọn ọdún 1780 sí nǹkan bí ọdún 1803.[1]

Ó gbé ipò rẹ̀ lẹ́yìn Ọba Eletu Kekere tí ó jẹ́ Ọba láti ọdún 1775 sí 1780.

“Ologun” jẹ́ ọ̀rọ̀ Yorùbá fún “Olórí Ogun” tàbí “Ọ̀gágun”.
Ìgà Ìdúnganran

Iga Idunganran jẹ́ ilé ìjọba àṣẹ ti Ọba Èkó, tí ó wà lórí Erékùsù Èkó (Lagos Island).[1][2][3]

Ó tún jẹ́ ibi ìfihàn àwọn arìnrìn-ájò (tourist attraction).
Lahore Ahmadiyya Movement

Ìjọ Àhmadíyà Lahore fún Ìtànkálẹ̀ Ìsìn Islam (Urdu: احمدیہ انجمنِ اشاعتِ اسلام لاہور, romanized: Aḥmadiyyah Anjuman-i Ishāʿat-i Islām Lahore) jẹ́ ẹgbẹ́ ìyàtọ̀ (separatist group) kan nínú ìjọ Àhmadíyà tí ó dá sílẹ̀ ní ọdún 1914 nítorí ìyàtọ̀ nínú èrò àti ìṣàkóso lẹ́yìn ikú Hakim Nur-ud-Din, tó jẹ́ Khalifa àkọ́kọ́ lẹ́yìn Mirza Ghulam Ahmad.

Wọ́n máa ń pè àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìjọ Àhmadíyà Lahore ní ghayr mubāyi'īn [3] (túmọ̀ sí “àwọn tí kò bẹ̀rẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀”; “àwọn tí wọn kò sì fọwọ́ sí ìfara mọ́ Khalifa”) nípasẹ̀ ẹgbẹ́ tó pọ̀ jù lọ, wọ́n sì tún mọ̀ wọ́n ní orúkọ àjẹjẹjẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Lahori Ahmadis.
Militant

**Militant** jẹ́ ẹni tí ó ń kópa nínú ogun jíjà tàbí ìjà. Ọ̀rọ̀ náà máa ń sábà jẹ́ lílò gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe tútù fún ẹni tí ó fọkàn sí tàbí tí ó gbóná ara sí èrò tàbí ẹgbẹ́ oní-èrò kan pàtó. Àwọn iléeṣẹ́ agbéròyinjáde ló máa ń lo ọ̀rọ̀ yìí jù láti jẹ́ kí ìròyìn wọn wà ní àárín láì ṣe ojúsàájú sápá kan, èyí sì ti fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àríwísí.

John Simpson kọ nínú àpilẹ̀kọ BBC kan pé "òǹkà-bèsè" jẹ́ ọ̀rọ̀ tó kún fún ìtumọ̀ tí àwọn èèyàn tí kò fara mọ́ ìwà àwọn militant máa ń lò. Àmọ́ ṣá, ìpìlẹ̀ àti ìlànà BBC kò fàyè gba pé kí wọ́n máa sọ fún àwọn òǹkàwé àti olùgbọ́ wọn ẹni tí wọ́n máa tì lẹ́yìn tàbí ẹni tí wọ́n máa dá lẹ́bi. Pàápàá lásìkò Ogun Àgbáyé Kejì, wọn kò pe àwọn Nazi ní "oníbi/ika", àmọ́ wọ́n pè wọ́n ní "ọ̀tá". Àti pé lásìkò The Troubles nígbà tí ìkọlù wáyé ní ilé, pákáǹleke wà láti yí lílò ọ̀rọ̀ náà padà, ṣùgbọ́n iléeṣẹ́ ìròyìn náà kọ̀ jalẹ̀. Olóòtú CBC News Esther Enkin kọ ọ́ pé CBC ti yẹra fún lílo àwọn ọ̀rọ̀ bíi "òǹkà-bèsè" fún ó lé ní ọgbọ̀n ọdún, bẹ́ẹ̀ sì ni púpọ̀ nínú àwọn iléeṣẹ́ ìròyìn Ìwọ̀-oòrùn àgbáyé náà ń ṣe. Wọn fẹ́ kí olùwòran tàbí olùgbọ́ lo òye tiwọn láti ṣe ìdájọ́. Ìwé ìlànà èdè CBC sọ fún àwọn oníròyìn láti ṣọ́ra nípa lílo ọ̀rọ̀ òǹkà-bèsè àti ìpàniláyà, àmọ́ àwọn ọ̀rọ̀ náà ń fa awuyewuye. Lílo wọn yóò dá wàhálà sílẹ̀ láti lè ya ìṣẹ̀lẹ̀ kan sọ́tọ̀ bí i ti ìpàniláyà, àti òmíràn bí i "kìkì" ìbu-bọ́m̀bù-jẹ́. Reuters náà máa ń lo "òǹkà-bèsè" kìkì nígbà tí wọ́n bá fa ọ̀rọ̀ ẹlòmíràn yọ, ṣùgbọ́n wọ́n gba lílo ìpàniláyà àti ìgbóguntadò-ìpàniláyà ní gbogboogbò, kì í ṣe fún ìṣẹ̀lẹ̀ pàtó kan. Èrò ìlànà náà ni láti lo èdè tí kò ní ìmọ̀lára nínú, kí àwọn èèyàn lè dá ṣe ìdájọ́ tiwọn.

## See also

* Ajàfún-lómìnira
* Ìtàn òṣèlú
* Ajàfẹ́tọ̀ọ́
* Olùkópa nínú ogun
* Church militant
* Ajagun
* Jagunjagun ẹ̀sìn
* Olùfẹ̀hónúhàn
* Agbawèrè
* Ìtẹnumọ́
* Jagunjagun aṣoríró
* Ọlọ̀tẹ̀
* Oní-jihad
* mujahideen
* Partisan
* Olùfẹ̀hónúhàn
* Ọlọ̀tẹ̀
* Ẹgbẹ́ alátakò
* Oníwàhálà
* Sọ́jà
* Vigilante/Ọlọ́dẹ
* Jagunjagun
* Olùfọkànsìn tó gbóná

## References

## External links
Ali Abd-al-Aziz al-Isawi

al-Isawi ( **علي عبد العزيز العيساوي)**  tí wọn bí ní aarin ọdún 1966 jẹ́ olóṣèlú ará Libya tí ó jẹ́ olórí nínú ẹgbẹ iṣelu *National Transitional Council* ni orile-ede Libya, ó sì jẹ́ igbákejì alága ìgbìmọ̀ alákòóso ti ẹgbẹ NTC pẹlu títí di ìgbà tí wọ́n fi yọ ọ́ kúrò nípò pẹ̀lú àwọn mínísítà mìíràn ti ìgbìmọ̀ náà ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹjọ ọdún 2011. Ó ti ṣiṣẹ́ tẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Mínísítà Ilẹ Okeere fun fún NTC. Ó tún jẹ́ akọ̀wé ti General People's Committee ofLibya'' (GPCO) fún eto Ọrọ̀-ajé, Ìṣòwò àti Ìdókòwò, ó sì jẹ́ mínísítà tó kéré jùlọ láti gba irú ipò bẹ́ẹ̀. Wọ́n yàn án sí ipò yìí ní oṣù kíní ọdún 2007. Kí ó tó gba ipò mínísítà yí, ó dá Ilé-iṣẹ́ Centre for Export Development sílẹ̀ ní ọdún 2006, ó sì di olùdarí àgbà àkọ́kọ́ fún ile-iṣẹ náà. Ó tún gba ipò olùdarí gbogbogbò fún general for the Ownership expansion program (privatization fund) ní ọdún 2005. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèlú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣìṣẹ́, lẹ́yìn náà gẹ́gẹ́ bí aṣojú ní Ilé-iṣẹ́ Òkèèrè títí di ọdún 2005. 
Yussef Al-Aseifr ti o jẹ́ agbẹjọ́rò ológun NTC, kéde Isawi ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá, gẹgẹ bi afurasí pé ó pa Abdul Fatah Younis, ẹni ti o jẹ ọ̀gágun ológun àgbà ti o ti figba kan dari ologun nínú ìjọba Aarẹ  Gaddafi, amọ ti o ti dara pọ mọ ikọ ọlọtẹ̀ nínú Ogun Abẹ́lé Libya . Isawi sọ wípé òun kò lọ́wọ́ nínú ìpànìyàn náà, ó ní “òun kò fọwọ́ sí ìpinnu kankan tí ó ní í ṣe pẹ̀lú Abdel Fattah Younes.” 

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Oju opo wẹẹbu GPCO
* Àkọsílẹ̀ Orílẹ̀-èdè Libya  Archived  
* Igbimọ Gbogbogbo fun Awọn ọdọ ati Ere-idaraya - Oju-iwe akọkọ ti Libya

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1966
Esi Buobasa

**Esi Buobasa** (Fuveme, Ghana ) jẹ́ olùtajà ẹja ní Ghana, olùṣíkiri àyíká, àti olùfẹ́ ojú ọjọ́. 

Ní ọdún 2023, wọ́n dá Buobasa mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn obìnrin tó ní ipa jùlọ ní àgbáyé gẹ́gẹ́ bí ìwé  iwe iroyin obinrin Ogorun (BBC) ṣe sọ fún wọn nítorí ìsapá rẹ̀ láti kọ́ agbára ìfaradà sí ìyípadà ojúọjọ́. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
A bí Buobasa, a sì tọ́ ọ dàgbà ní Fuveme, abúlé etíkun kan ti o sunmo Keta.  Láàárín ọdún 2000 sí 2010, agbègbè náà, tí ó wà láàárín ọdá omi ketaàti Òkun Gíníì,yọ́ sí ìlà iyanrìn fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ nítorí pé omi òkun ń pọ̀ sí i.    Odò Volta tún máa ń kún ìlú náà lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan. 

Pípàdánù àwọn ilé àti àwọn ìjì líle àti ìkún omi tó ń pọ̀ sí i mú kí Buobasa, apẹja kan, pẹ̀lú ọkọ rẹ̀ àti àwọn ọmọ márùn-ún,  ṣí lọ sí ilẹ̀ òkèèrè kí wọ́n sì tún ayé wọn ṣe.   Ṣùgbọ́n, èyí mú kí ìdílé wọn má rí orísun owó tí wọ́n ń rí gbà: ẹja pípa. 

Láti dín ipa tí ìṣíkiri àyíká ní lórí ètò ọrọ̀ ajé kù, Buobasa dá ẹgbẹ́ kan sílẹ̀ láti ṣètìlẹ́yìn fún àwọn apẹja obìnrin ní ipò rẹ̀.   Àjọṣepọ̀ náà gbìyànjú láti kọ́ wọn fún àwọn iṣẹ́ mìíràn àti láti pèsè ìtúnṣe ọrọ̀ ajé.   Ó tún pèsè owó ìdènà láti ṣe ìnáwó fún ìbàjẹ́ tàbí àdánù owó tí ó bá ìjì líle tàbí ìjábá ojú ọjọ́.  Ìṣàkóso Buobasa yọrí sí fífi kún àkójọ awon obinrin ogorun ti BBC (BBC) ní ọdún 2023.   

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Richard Newman

**Richard Newman** (November 2, 1946) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà
Evelyn Acham

**Evelyn Acham** (tí a bí ní nǹkan bí ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹfà ọdún 1991) jẹ́ ajìjàgbara ìdájọ́ òdodo ojú ọjọ́ láti Kampala Uganda àti olùdarí ẹgbẹ́ Rise Up Movement ti orílẹ̀-èdè Uganda, tí ọ̀rẹ́ rẹ̀ àti olùṣètò ẹgbẹ́ rẹ̀ Vanessa Nakate dá sílẹ̀.         

## Ìgbésí ayé àti iṣẹ́ ìbẹ̀rẹ̀
A bí Acham ní nǹkan bí ọdún 1991.  Ó jẹ́ ara iṣẹ́ àgbékalẹ̀ +1Tree, níbi tí èrò rẹ̀ ti jẹ́ láti gbin igi 9,000,000. 

Ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 2020, Acham jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùgbéròyìn fún àkójọ ìkànnì ActionAid àti Women's Agenda ti Women Leading Climate Action, èyí tí ó jẹ́ ìjíròrò ìbánisọ̀rọ̀ lórí bí àwọn obìnrin ṣe ń jà fún ìyípadà ojúọjọ́ lásìkò COVID-19.  Ó tún gbékalẹ̀ pẹ̀lú Inge Relph - olùdarí àgbà àti olùdásílẹ̀ Global Choices - àti Emma Wilkin - olùdarí Global Choices' Arctic Angels - fún àpérò àpapọ̀ Model United Nations (MUN) Impact Global Summit ti ọdún 2020. 

Ní ọdún 2021, ó lọ sí Àpérò Ìyípadà Ojúọjọ́ ti Àjọ Àgbáyé ti ọdún 2021, ó sì ṣojú fún Ọjọ́ Ẹtì fún Àwọn Ènìyàn àti Agbègbè Tí Ó Fara Hàn Jùlọ ní Ọjọ́ Ìsinmi (MAPA).   Ọjọ́ Ẹtì fún Ọjọ́ Ìsinmi MAPA jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ olùgbèjà ojúọjọ́ tí wọ́n dá sílẹ̀ lẹ́yìn ìkọlù Greta Thunberg ti àwọn ajìjàgbara ojúọjọ́ ní ọdún 2018. 

Evelyn Acham jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùdásílẹ̀ Ìdájọ́ Òjú-ọjọ́ fún Àwọn Àgbègbè Alágbára (CJHC), àjọ kan tí kìí ṣe ti ìjọba tí ó wà ní Kampala, Uganda. Iṣẹ́ àgbékalẹ̀ náà ni láti dáàbò bo ìlera àti àlàáfíà àwọn ènìyàn, pàápàá jùlọ àwọn tí wọ́n wà ní àwọn agbègbè tí ó ní ewu gíga, kúrò nínú ewu tí ó níí ṣe pẹ̀lú ìyípadà ojúọjọ́, Acham ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ètò Girl on the Move, èyí tí agbékalẹ̀ ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ Isaac Ssentumbwe dá sílẹ̀, láti fún àwọn ọmọbìnrin 5,000 tí wọ́n ti kọ̀ ẹ̀kọ́ sílẹ̀ nítorí ìyípadà ojúọjọ́ ní ọdún 2030. Acham tún wà nínú Ìjíròrò ti New York Times ti 2021 Climate Hub “Gbigbe Ìtọ́pa: Ìjíròrò Ayíká Àgbáyé láàárín ìran” pẹ̀lú Jerome Foster II, Aya Chebbi, àti Mary Robinson. 

Àwọn ìbáṣepọ̀ mìíràn tí Acham ní pẹlu Awọn ọdọ fun Afirika ti Ọla iwaju àti ẹgbẹ́ ìgbésẹ̀ Global Choices "Arctic Angels."  

## Ìdámọ̀
Ó di ọmọ ẹgbẹ́ Global Witness Advisory Council ní ọdún 2022

A dibo fun un laarin awon obinrin 100 ti yoo seda Afrika to dara ju ni odun 2023

Ti ṣe iṣẹ́ àṣekára gẹ́gẹ́ bí Angẹli Arctic pẹ̀lú Àwọn Àṣàyàn Àgbáyé láti ọdún 2020

Ọmọ ẹgbẹ́ tó ń ṣiṣẹ́ kára ní Fridays For Future MAPA láti ọdún 2020

Ó lọ síbẹ̀, ó sì sọ̀rọ̀ níbi ayẹyẹ ìfìdíkalẹ̀ máníjà ìlú Grenoble ní ilẹ̀ Faransé, àti olùbánisọ̀rọ̀ níbi ìpàdé àgbáyé Austria àti ìpàdé ìtọ́jú ojúọjọ́ àwọn ọ̀dọ́ ní Princeton University.

## Àwọn ìtọ́kasí


## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Àkọọ́lẹ̀ Twitter Olórí Iṣẹ́
* Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú Evelyn Acham fún ìwé ìròyìn Bocconi University Newspaper
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
Elisabeth Valerio

**Elisabeth Isabel Valerio** jẹ́ obìnrin oníṣòwò àti olóṣèlú ará Zimbabwe tí ó jẹ́ olórí United Zimbabwe Alliance (UZA). Òun nìkan ni obìnrin tó ń díje fún ipò ààrẹ ní ìdìbò gbogbogbò Zimbabwe ní ọdún 2023. 

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
A bi Elisabeth Valerio ní Masvingo, Zimbabwe. Ó dàgbà ní Hwange ní agbègbè Matabeleland North Province .  O lo ọpọlọpọ igba ewe rẹ ni aarin awọn ọdun 1970 ni ile itaja awọn obi rẹ ni Ile-itaja Ohun-itaja Machipisa ni Pápá Gíga. 

Valerio lọ sí Yunifásítì ti California, Los Angeles 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Valerio jẹ́ onímọ̀ nípa bayokemistri àti olùtọ́jú àyíká nípa iṣẹ́ rẹ̀.   Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ nípa biochemistry lẹ́yìn náà ó kó lọ sí Hwange, níbi tí ó ti di onímọ̀ nípa àyíká.  Ní ọdún 2020, wọ́n darí Elisabeth láti ké sí Emmerson Mnangagwa láti dáwọ́ ìwakùsà èédú dúró ní  Páàkì Orílẹ̀-èdè Hwange àti èyíkéyìí ibi ìtọ́jú ọgbà mìíràn, lẹ́yìn náà ni ìgbìmọ̀ Zimbabwe kéde pé kò sí ìwakùsà kankan tí yóò wáyé nínú ọgbà orílẹ̀-èdè kan ní Zimbabwe. Ó ni Alága àkọ́kọ́ fún Ẹgbẹ́ Àjọ fún Ìrìn Àjò Hwange 

Ní ọdún 2022, Elisabeth dá ẹgbẹ́ Ètò Ìṣòwò àti Ìdarí fún Ìdúróṣinṣin ní Áfíríkà (ELISA). Elisabeth Valerio dá ẹgbẹ́ òṣèlú United Zimbabwe Alliance sílẹ̀ ní ọdún 2022. Wọ́n dá ẹgbẹ́ náà sílẹ̀ ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹta ọdún 2022 ní Gbọ̀ngàn Andy Millar ní Harare, Zimbabwe. 

Valerio di olùdíje ní ìdìbò gbogbogbòo Zimbabwe ti ọdún 2023 lẹ́yìn tí ó borí ẹjọ́ tí kò jẹ́ kí ó kópa.  Nínú ìdìbò náà, ó gba ipò kẹsàn-án nínú àwọn olùdíje mọ́kànlá. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ìyá Valerio, Isabel Madangure, ni obìnrin àkọ́kọ́ tó díje fún ìdìbò ààrẹ nínú ìtàn Áfíríkà.  Wọ́n jẹ́ àtọmọdọ́mọ olórí ìjọba Masvingo, Mugabe. 

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Oju opo wẹẹbu osise

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Owó Bébà

**Owó Bébà** jẹ́ owó ìjọba tí ilé-ìfowópamọ́ àpapọ̀ àgbà orílẹ̀-èdè kan tẹ̀ jáde kí àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè wọn ó lè ma ṣe àmúlò rẹ̀ fún káràkátà, ìdókòwò tàbí ìdíye lé ọjà láàrín ara wọn, tí wọ́n sì lè fi pamọ́ sílé ìfowópamọ́. 
Lọ́pọ̀ ìgbà, owó kìí sábà á jẹ́ owó Bébà àyàfi èyí tí òfin orílẹ̀-èdè kan bá fọwọ́ sí. 
Ṣíṣe ayédèrú owó bébà àti ̀ìwé sọwédowó ni ó wọ́pọ̀ lọ́dọ̀ àwọn jàndùkú ènìyàn, tí àwọn agbófinró ìjọba a sì má a ṣiṣẹ́ ọ̀tẹ̀lẹ́múyẹ̀ láti rọ́wọ́ tó àwọn oníwà ìbàjẹ́ náà.

## Ànfàní àti àbùkù owó bébà

Ṣáájú kí wọ́n tó bẹ̀rẹ̀ sí ń tẹ owó bébà jáde, wọ́n ma ń lo irin, ayọ́ láti fi ṣe owó láti ma fi ṣe káràkátà láàrín ìgboro. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ni ń ṣàròyé wípé ó wùwo, kò sì rọrùn láti máa gbé káàkiri. Àmọ́, lẹ́yìn tí wọ́n tẹ owó bébà jáde, púpọ̀ ènìyàn ló tẹ́wọ́ gbàá látàrí wípé ó dùn ún gbé, ó sì dùn ún tọ́jú pẹ̀lú. Bá kan náà ni wọ́n sì lè ṣe àyípadà owó onírin tàbí aláyọ̀ tí wọ́n ti kọ́kọ́ tẹ̀ jàde tẹ́lẹ̀ nílé-ìfowópamọ́, èyí mú kí owó bébà di ìtẹ́wọ́gbà káàkiri.  
Owó bébà ní ànfàní tó pọ̀ ju owó onírin lọ, lára àwọn ànfàní rẹ̀ ni bí ó ṣe dùn ún gbé kiri, àmọ́ kò lẹ́mìí bíi ti owó onírin. Owó bébà dára lójú àmọ́, ó lè ya bí ó bá jábọ́ sínú omi tàbí kí ó jóná bí iná bá kàn án, ilé ìfowópamọ́ kò sí ní gbàá padà bí ǹkan bá ti ṣe é. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé, owó onìrin tàbí ayọ́ kò ní àwọn àbùkù wọ̀nyí, ó sì lè lo ẹgbẹ̀lẹ́gbẹ̀ ọdún nínú omí láì ní bàjẹ́. Àmọ́, owó onírin a má a lọ sókè sódò. 
*Ṣíṣe ayédèrú owó bèbà ti di tọ́rọ́-fọ́nkàlé látàrí ìrinṣẹ́ ìtẹ̀wé tí ó ń tẹ àwọ̀ oríṣiríṣi sí orì bébà, òun sì ni púpọ̀ àwọn jàndùkú ènìyàn ma ń lò láti fi tẹ owó bébà jáde láti tan àwọn ọlọ́jà jẹ. Onírúurú ̀ọnà ni ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè ti gbà láti dènà bí àwon kọ̀lọ̀rọ̀sí ènìyàn ṣe ń lo àwọn irinṣẹ́ ìgbàlódé yìí láti fi ṣe owó bébà. 
*Ó lójú ilé-iṣẹ́ tí ìjọba fùn ní ànfàní láti pèsè owó onírin pẹ̀lú òna àra tí wọ́n ti là kalẹ̀ fún wọn láti tọ̀, pípèsè owó onírin kìí ná ìjọba lówó pùṕọ̀ rárá,  a sì ma ràn ìjọba lọ́wọ́ láti dín ìnáwó wọn lórí títẹ owó kù. Àmọ̀, owó bébà má a gbọ́n ìjọba lówó gidi láti tẹ owó bébà tàbí owó láílọ̀nù kan jáde, pàá pàá jùlọ owó tí ó jẹ́ olú owò láàrín àwọn owó tókù.
*Owo beba kii kuta bi ko ba ti jona tabi ki o ya si aimoye ọna, amọ bi o ba je wipe o kan gbó lasan ni tabi ankan dasi lori ti o si fẹ yi irisi rẹ pada, awọn ile-ifowopamọ ṣi le gba a pada ki wọn si fi omiran dipo. Amọ ohun ti o daju ni wipe owo beba ko lemii bii ti owo onirin.n

*Bi owo beba ba pọ, yoo ṣe e gbe lati ibikan si ibomiran lai pariwo. Amọ owo onirin ko ri bẹẹ, bi wọn ba ṣe n gbe ni ariwo yoo ma ta setigbọ gbogbo eniyan, bakan naa ni ko ṣe e to ki o ma rọ́ lu ara wọn.

## Awọn Ìtọ́kasí
Káràkátà

**Káràkátà** ni a lè pè ni ṣíṣe pàṣíp̀rọ̀ ọjà tàbí ohun èlò kan láti ọ̀dọ̀ oníǹkan sí ọ̀dọ̀ ẹlòmíràn láti gba owó. Àwọn onímọ̀ nípa okòwò ṣe àpèjùwe ìgbésẹ̀ yìí gẹ́gẹ́ bíi ọjà títà.

Àwọn ọlọ́jà a máa ná ọjà láàrín ara wọn léte àti fi ǹkan dípò ǹkan mìíràn dó'kòwò bí owó láàrín ara wọn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé àwọn onímọ̀ fìdíi rẹ̀ múlẹ̀ wípé dídókòwò láàrín ara ẹni láì lo owó ni wọ́n ń pè ní pàṣípàrọ̀, èyí sì ti wà láàárín àwọn ènìyàn orílẹ̀-èdè àgbáyé láti ìpilẹ̀ṣẹ̀ ṣáájú kí wọ́n tó ṣàwárí ohun àfidípò ti a ń pè ní owó. ) 
lílo owó láyé òde òni ti mú kí káràkátà ó rọrùn jákè-jádò àgbáyé lónìí. Oríṣiríṣi owó ni ó ti wà láyé lóde òní bíi: Owó bébà, owó orí-afẹ́fẹ́ ní ọ̀pọ̀ ènìyàn ń lò láyé òde òní láti fi dókòwò. Bákan náà ni a ní láti mọ̀ wìpé ìyàtọ̀ wà làárín kí á *ra ǹkan àti kí á ta ǹkan*.

Pèlú ìwòye ìgbàlódé, káràkátà ma ń ṣẹlẹ̀ látàrí wípé gbogbo ènìyàn tàbí iléesṣé kọ̀ọ̀kan kò lè ní ohun gbogbo tí wọ́n fẹ́ tán lẹ́ẹ̀kan náà. Bí ẹnìkan bá pèsè ike, ẹnìkan yóò pèsè omi tí yóò wà nínú rẹ̀, bákan náà bí iléeṣẹ́ kan bá pèsè ọṣẹ ifọyin, ẹlòmíràn yóò sì pèsè igi tí a ó tẹ ọṣẹ ìfọyín náà sí lórí ́láti fi fọ ẹnu, iṣẹ́ ṣe-fúnmi-nṣe fún ọ ni káràkátà ní gbogbo ayé.  Bákan náà ni káràkátà ma ń wáyé láàárín orílẹ̀-èdè kan sí òmíràn látàrí wípé ohun tí orílẹ̀-èdè kan nílò ó wà lọ́dọ̀ òmíràn, pàá pàá jùlọ àwọn ohun àlùmọ́nì tí wọ́n fi ma pèsè oríṣiríṣi ohun èlò. Káràkátà tún dá lórí bí orílẹ̀-èdè kan bá ṣe tóbi sí ni yóò fi dálé bí wọ́n yóò ṣe máa pèsè ohun èlò lọ́pọ̀ yanturu láti fi bọ́ àwọn ènìyàn orílẹ̀-èdè wọn. Onírúurú ohun èlò ni àwọn ènìyàn tàbí orílẹ̀-èdè lè pèsè tí yóò ma já sí títà tí yóò si di owó fún wọn lẹ́yìn títà. Ohun èlò yí lè jẹ́mọ́: oúnjẹ, aṣọ, ọkọ̀ ọ̀kadà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
## Àwọn Ìtọ́kasí
Tony Tetuila

**Anthony Olanrewaju Awotoye**, tí a mọ̀ sí **Tony Tetuila**, tí a tún mọ̀ sí bàbá ńlá àwọn Afrobeats ó jẹ́ olórin láti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà . Wọ́n bí i ní ọdún 1974. Ọmọ ìlú Oro, ìpínlẹ̀ Kwara ni.

Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ hip-hop ti The Remedies tí wọ́n ti parẹ́ báyìí (pẹ̀lú Eedris Abdulkareem àti Eddy Montana). https://m.guardian.ng/life/wizkid-sued-for-n30-million-by-tony-tetuila/ Tony Tetuila pínyà kúrò nínú ẹgbẹ́ náà ó sì di olórin aládàáni.  Ó gbajúmọ̀ jùlọ fún orin rẹ̀ tó gbajúmọ̀ *My Car*, àti  orin diss àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà, *Omode Meta* . 

## Òṣèlú
Ní ọdún 2014, Tony Tetuila díje fún ipò òṣèlú ní Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ti Ìpínlẹ̀ Kwara gẹ́gẹ́ bí olùdíje lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress .  Ó sọ lẹ́yìn ìgbà náà wípé wọ́n kọ̀ fún òun láti di ipò òṣèlú mú. 

## Àríyànjiyàn
Ní oṣù Kejìlá ọdún 2019, Tony fi ẹ̀sùn kan Wizkid,  ó fẹ̀sùn kan pé ó rú òfin ẹ̀tọ́ àdáàkọ òun, nínú orin àjọṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú akọrin ará Ghana Tic Tac fún orin wọn *Fefe N'efe.* Wọ́n ròyìn pé ẹjọ́ náà tó mílíọ̀nù ọgbọ̀n náírà. 

## Àwòrán orin

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò ''Xclusive'' ti Tony Tetuila
* Gbọ́ àwo orin ọmọ ogun ọfẹ ti Tony Tetuila
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1973
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Articles with hCards
Ẹ̀ka:Àwọn Àyọkà pẹ̀lú ìjúwe ṣókí
Andreas Kaplan

**Andreas Kaplan** (a bí ní ọjọ́ karùn-ún Oṣù Kẹwàá, ọdún 1977) jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ amọ̀ràn ará Jámánì tó ṣe amọ̀ja nínú ìyípadà oní-nọ́mbà, mídíà awùjọ, àti ọgbọ́n atọwọda. Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ní Yunifásítì Kühne Logistics, níbi tí ó ti ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààrẹ ilé-ẹ̀kọ́ láti ọdún 2023.
## Ìgbésí-ayé ìbẹ̀rẹ̀ àti ẹ̀kọ́
Kaplan dagba ní Munich, Jámánì. Ó gba ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ nínú ìṣòwò àti ìṣàkóso, tí ó sì rí ìwé-ẹ̀rí dókítà àti lẹ́yìn-dókítà nínú títà àti àwọn ẹ̀ka tó jọmọ́. Ó parí ìkẹ́kọ̀ọ́ habilitation rẹ̀ ní Sorbonne, ó sì gba ìwé-ẹ̀rí PhD rẹ̀ nípasẹ̀ ètò apapọ̀ tó kó Yunifásítì Cologne, HEC Paris, àti INSEAD jọ.
Ó tún ní ìwé-ẹ̀rí Master of Public Administration láti École nationale d’administration (ENA), ìwé-ẹ̀rí MSc láti ESCP Business School, ó sì kẹ́kọ̀ọ́ ṣáájú ní Yunifásítì Munich.
## Iṣẹ́ amọ̀ràn
Kaplan bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ amọ̀ràn rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀jọ̀gbọ́n ní ESSEC Business School àti Sciences Po. Lẹ́yìn náà, ó darapọ̀ mọ́ ESCP Business School, níbi tí ó ti di adarí ní ọ̀pọ̀ ipò, pẹ̀lú Alákóso Ètò Ẹ̀kọ́ (Dean of Programs), Alákóso ESCP Berlin, àti Alákóso ESCP Paris.
Ní ọdún 2023, a yàn án sí ipò ààrẹ Yunifásítì Kühne Logistics.
## Ìwádìí àti àfikún sí ìmọ̀
Ìwádìí Kaplan dojukọ mídíà awùjọ, ìyípadà oní-nọ́mbà, àti ọgbọ́n atọwọda, pẹ̀lú ìtẹ́numọ́ lórí bí wọ́n ṣe kan àwọn ajọ́ṣepọ̀ àti awùjọ lapapọ̀.
Ó jẹ́ ẹni tí a mọ̀ jù lọ fún àpilẹ̀kọ tí ó kọ pọ̀ pẹlu Michael Haenlein ní ọdún 2010, “Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media.” Àpilẹ̀kọ yìí dabaa àtòjọ ìṣọ̀kan (classification framework) fún mídíà awùjọ, ó sì ń jẹ́ kíkàpọ̀ lọ́pọ̀lọpọ̀ nínú ìwé ìmọ̀ amọ̀ràn.
Gẹ́gẹ́ bí àtòjọ tí PLoS tẹ̀ jáde, a ti darukọ Kaplan láàárín 2% àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ga jù lọ ní ayé.
## Àwọn ìtẹ̀jáde tí a yàn
* Kaplan, Andreas & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media. Business Horizons.
* Kaplan, Andreas (2022) Artificial Intelligence, Business, and Civilization: Our Fate Made in Machines, Routledge, UK. 
* Kaplan, Andreas (2022) Digital Transformation and Disruption of Higher Education, Cambridge University Press.
* Kaplan, Andreas (2023) Business Schools Post-Covid-19: A Blueprint for Survival, Taylor & Francis, UK. 
* Kaplan, Andreas (2026) The Virtual Universe – Unlocking the Possibilities of the Metaverse, Columbia University Press, New York. 
* Kaplan, Andreas, Michael Haenlein (2020) Rulers of the world, unite! The challenges and opportunities of artificial intelligence, BUSINESS HORIZONS, 63(1), 37-50. 
*Haenlein, Michael, Andreas Kaplan (2019) A brief history of AI: On the past, present, and future of artificial intelligence, California Management Review, 61(4), 5-14.
## Itokasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1977
E. G. Daily

**Elizabeth Ann Guttman** (September 11, 1961) jẹ́ òṣèré ará Amẹ́ríkà.

## Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré fílmù ará Amẹ́ríkà