open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orisha Ibeji

Awon Yoruba ti o wa ni apa guusu ìwọ oòrùn orile-ede Naijiria ni igbagbo wipe awon ibeji je eda ti o da yato. Ni aye atijo, opolopo eya ni orile-ede Naijiria pa opolopo awon ibeji nitori wipe won gbagbo wipe anjonu ati nkan eewo ni awon ibeji, sugbon eya Yoruba bowo fun awon ibeji.

Ninu ise ati asa Yoruba, awon Yoruba ni igbagbo wipe awon ibeji je eda ti o yato gedengbe ati wipe won je asoju Orisa ti Olodumare ran wa si ile aye lati ran awon eniyan lowo. Orisa Ibeji ni won ni igbagbo wipe won ni agbara aisiki ati oro ati ni pelu wipe Sango un dabobo won. Gegebi bi igbagbo awon Yoruba, won ni igbagbo wipe emi kan ni awon ibeji un lo. Fun idi eyi, awon Yoruba ma un pe awon ibeji ni Ejire ti o tunmo si eniyan meji ti o jo ara won.

Opolopo itan lo so mo igbagbo awon Yoruba; sugbon okan ninu awon itan aroso yi opolopo awon Yoruba gbagbo. Ninu itan aroso yi, Yemoja ti o je orishabinrin fun ewa bi omo ti o je ibeji, o nife si awon omo yi gidigidi. Okan ninu awon ibeji yi se alaisi, eyi sokun fa ekun asunda fun Yemoja. Lati ara ife ti Yemoja ni fun awon omo ibeji re, Yemoja se ere onigi omo re ti o se alaisi pelu owo re. Ere yi si di alaye, omo re pada si owo re. Lara itan yi ni itan aroso awon ibeji ti waye.

Titi di ode oni, ti okan lara awon ibeji ba se alaisi ni idile Yoruba, won o se ere miran ti o jo ikeji re, eyi ni a un pe ni Ere Ibeji.

Babalawo onifa ni o ma un se ere ibeji yi. Won ma we fun ere ibeji yi, won ma fun ni ounje, won a si we fun. Awon ebi ibeji yi ni igbagbo wipe ni orun, orishabinrin Yemoja un se gege be fun ikeji ibeji ti o ku. Awon Yoruba tun ni igbagbo wipe iku ibeji duro fun apeere buruku ninu ebi nan. Fun idi eyi, won ma un se ipese ounje ati ike fun ere ibeji lati ro ibi danu kuro ninu ebi nan.

Asa miran ti o wa laarin awon Yoruba ni oruko ti won ma un fun awon ibeji. Ni gbogbo ile Yoruba, oruko ti won ma un fun awon ibeji ni Taiwo ati Kehinde; Taiwo ni omo akoko ti o koko wa si ile aye, leyin nan ni Kehinde ti o waye leyin Taiwo.

Itan aroso ti o soro lori igbagbo ti o sopo mon awon ibeji ni ile Yoruba po janti rere. Ife ti won ni fun awon ibeji nan si po pelu. Ibi awon ibeji ninu agbole je nkan ayo ati idunnu, ayo ti o po ju ibi omo kan soso lo. Ni paapaa, awon ibeji ni awon Yoruba ma un pe ni oba omo. Idunnu iya awon ibeji ko se fowo ro seyin nitori wipe iya ibeji ti won ma un pe won ni itumo ju iya awon ibeji lasan lo, awon Yoruba tun ni igbagbo wipe o tunmo si iya orire, iya oro ati bee bee lo gegebi orishabinrin Yemoja ti je orisha fun orire ati oro.

Opolopo Taiwo ati Kehinde lo wa laarin awon Yoruba ni orile-ede Nigeria ati ni awon apa ibi kan ni orile-ede Benin Republic ati Togo. Fun eya ti o ma un sin ibeji, ko je ikayefi wipe won ni opolopo ibi ibeji. Apeere opo ibi ibeji ni ile Yoruba wa ni ilu Igbo Ora, ilu kan ni ipinle Oyo, ti o wa ni apa guusu ìwọ oòrùn orile-ede Naijiria. Ilu yi ni o ni ibi awon ibeji ju ni agbaye ti o fi je wipe won so ilu nan ni Olu Ilu awon ibeji ni agbaye.

**Awon Itokasi**
Elegua

**Elegua** ( Yorùbá : **Èṣù-Ẹlẹ́gbára** àti **Ẹlẹ́gbá**, **Ẹlẹ́gbára** ni ilu North America, ni Cuba, wọ́n m má npe ni **Eleggua** ; tabi  **Eleguá** ni Latin America àti ní àwọn agbègbè  Caribbean Islands nibi ti won nti sọ Spanish  ) ó jẹ́ Orisha, ìkòríta nínú esin Ifa-Orisha, àwọn Santería, Winti, Umbanda, àti Quimblé .  

## Ní Áfíríkà
Elegua, tí a tuń mon gẹ́gẹ́bi Èṣù-Ẹlẹ́gbára àti Ẹlẹ́gbá nínú ẹ̀sìn Yọrùbá. A tún mọ̀ ń sì Eṣu . *Ẹlẹ́gbára* túmọ̀ sí “olórí agbára” ní èdè Yorùbá .  

## Orisa-Ifa
Ní Àríwá Amẹ́ríkà, Elegbara (tí a tún ń pè ní Elegba) jẹ́ Orisa tí ó wá láti inú ẹ̀sìn Yorùbá ti Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, tí a mọ̀ sí òrìsà oríta, ìránṣẹ́ Eledua, àti ẹni tí ó lágbára, tí ó sì tún ní ìwà àrékérekè.  Ọ̀rọ̀ náà túmọ̀ sí "ẹni tí ó ní okun, àti agbára .  Elegbara je ìsopọ̀ pàtàkì láàrín ènìyàn àti àwọn Orisas (àwọn òrìṣà) àti Olodumare. Gbogbo àwọn ìrúbọ àti àdúrà gbọ́dọ̀ gba àṣẹ àti ìfọwọ́sí lọdọ rẹ, aisebe àdúrà àti ẹbọ kò ní fin. Òun ni "olùní ọ̀nà" àti ìlẹ̀kùn nínú ìgbésí ayé, leyi tí ó ń ṣàpẹẹrẹ àyànmọ́, ìgbéga, àti àwọn àkúnlèyàn ènìyàn. Ó lè ṣí tàbí ti ọ̀nà sí ọrọ̀, ó sì ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ibi tí ìgbésí ayé ẹnìyan lè yípadà kíákíá, bí ọjà àti oríta. Nígbà tí a sábà máa ń ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òrìṣà oníwà ìkà àti oníwà méjì, ó fi ìṣọ̀kan ìgbésí ayé hàn, ó ń mú àwọn ìpèníjà àti àǹfààní wá.  Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí "ọlọ́pàá," ó ń fi òfin àwùjọ àti ìsìn múlẹ̀, ó sì ń mú àwọn tí ń gbé ní ìlòdì sí iwá rere. Nínú àṣà Àríwá Amẹ́ríkà àti Caribbean, níbi tí wọ́n ti máa ń da àwọn àṣà Áfíríkà pọ̀ mọ́ ẹ̀sìn Kristẹni nítorí Òwò Ẹrú Trans-Atlantic, wọ́n máa ń so Elegbara pọ̀ mọ́ àwọn ènìyàn mímọ́ Kátólíìkì láti pa ìjọsìn àwọn baba ńlá wa mọ́n. Wọ́n sábà máa ń dá a mọ̀ pẹ̀lú Ọmọ Mímọ́ ti Atocha, Saint Anthony ti Padua, tàbí Ańgẹ́lì Máíkẹ́lì. 

## Santería
A mọ̀ Eleguá (tí a tún mọ̀ sí Legba) ní Orílẹ̀-èdè Dominican Republic, Haiti, Colombia, Cuba, Puerto Rico, àti Mexico gẹ́gẹ́ bí orisha àti “onílé” àti ẹni tí ọní ipa caminos. A

*Ìtàn* kan wà ní Santería níbi tí Olodumare ti fún Eleguá ní kọ́kọ́rọ́ sí ìgbà àtijọ́, ìsinsìnyí, àti ọjọ́ iwájú; nítorí èyí, a sábà máa ń ṣe àpèjúwe Eleguá tí ó ní kọ́kọ́rọ́ kan. A lè gbé àwòrán Eleguá sí ilé lẹ́yìn ẹnu ọ̀nà. A sábà máa ń fi símẹ́ǹtì àti ìkarawun Òwò eyo ṣe àwọn àwòrán wọ̀nyí, nígbà míìrán a máa ń wà nínú àwo amọ̀. 

## Ní Brazil
Ninu esin Afro-Brazil Elegbara ni Exu . 

## Tún wo

* Bàbá Lẹ́gba

## Àwọn ìtọ́kasí




## Àwọn ìtọ́kasí Ìta

* Santeria cubana :: Tratado de Eshu-Elegbara
* Santeria.fr :: All About Eleggua  Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine
* Santeria.fr :: Todo Sobre Eleggua  Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine
* Santeria.fr :: Tout sur les Eleggua
* Omo ilesikan :: Who is Elegba.htmArchived 2025-01-13 at the Wayback Machine
Ajogun

Nínú ẹ̀sìn ìgbàgbọ́ àwọn Yorùbá, **Ajogun** jẹ́ agbára ẹ̀mí búburú tàbí àwọn òrìṣà tí wọ́n máa ń dí ìgbésí ayé ọmọ ẹniyan lọ́wọ́ lore-kórè .   Ajogun ni a rí gẹ́gẹ́ bí òdìkejì Oriṣa onínúure, tí wọ́n sì gbàgbọ́ pé wọ́n ń bá àwọn òrìṣà dáadáa jà nígbà gbogbo, lójúnà áti pa ìwọ́ntúnwọ́nsí àgbáyé mọ́ gẹ́gẹ́bi òkùkù àti ìmólè.   Wọ́n jẹ́ igba (200) ní iye  ṣùgbọ́n ẹ̀mí mẹ́jọ ló ń darí won, lèyí tí ẹ̀mí ikú, olórí gbogbo wọn. 

## Ẹ̀kọ́ nípa Ìpilẹ̀ṣẹ̀ òrò
Ọ̀rọ̀ Yorùbá *Ajogun* wá láti inú àkọlé *a-*, ọ̀rọ̀-ìṣe *jẹ* ("láti jẹ") àti orúkọ *ogun* ("ogun"). Ó túmọ̀ sí "àwọn tí wọ́n ń jẹ ogun".

## ìgbàgbọ́
Àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé ẹni tí ó bá rú òfin tàbí tí kò gbọ́ ìmọ̀ràn Ifá lè jẹ idi ti awọn Ajogun yio fi mon lépa ẹni. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò ń sìn Ajogun, wọ́n lè pààlà fún wọn tàbí kí wọ́n tù wọ́n nínú nípa rírú ẹbọ tàbí sise àdúrà sí wọn nípasẹ̀ òrìṣà Eṣu . *Ìkú*, ni olórí Ajogun. Nínú ìtàn àròsọ Yorùbá  Wọ́n máa ṣàpèjúwe gẹgẹbi jagunjagun tó jẹ́ ọ̀dọ́ tàbí àgbàlagbà tí ó ń gbé kùmò ńlá kiri tí o fi ń pa ènìyàn bí ó bá tí fí kàn wọ́n lara. Àwọn àtenudénu ìtàn wà tó sọ nípa bí àwọn ènìyàn àti àwọn òrìṣà ṣe mon ń sá fun, tàbí tí wọ́n ń gbìyànjú láti jẹ́ kí ó dá wọn sí. Gẹ́gẹ́ bí Odu Ifa ti sọ, Eṣu kò lè ṣẹ́gun Iku pàápàá, ṣùgbọ́n ó tàn án jẹ nípasẹ̀ òrìṣà Ọrunmila .    

## Àkójọ àwọn Ajogun

* Iku - Ẹ̀mí ikú. A kà á sí orí Ajogun.
* Arun - Ẹ̀mí àìsàn àti àìsàn.
* Ẹgba - Ẹ̀mí ìpalára àti àìlera.
* Epe - Ẹ̀mí ègún.
* Ẹ̀ṣẹ̀ - Ẹ̀mí ọgbẹ́ àti ìpọ́njú.
* Ẹwọn - Ẹmi ti ẹwọn / igbekun.
* Ofo - Ẹmi pipadanu ati iparun ohun-ini.
* Ọran - Ẹ̀mí ìjà àti ìṣòro.

## Tún wo

* Òrìṣà
* Àkójọ àwọn òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá
* Asura
* Àwọn Títáìnì
* Abiku

## Àwọn Àkíyèsí

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ẹ̀sìn Yorùbá
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Ayẹyẹ Odún Sango

right|thumb|Àwọn olùpèsè oúnjẹ ní agbègbè kan ń se oúnjẹ Amala (oúnjẹ tí a fi ìyẹ̀fun iṣu ṣe) ní ìlú Oyo, Gúúsù-Ìwọ̀ Oòrùn Nàìjíríà nígbà ayẹyẹ Sango ní Ìlú Oyo.
**Ọdún Ṣàngó** jẹ́ ayẹyẹ olódọọdún tí àwọn ará Yorùbá máa ń ṣe láti fi bu ọlá fún Sango, òrìṣà  ààrá àti iná tí ó jẹ́ jagunjagun àti ọba kẹta ti Ilẹ̀ọba Oyo lẹ́yìn tí ó gba ipò Ajaka ẹ̀gbọ́n rẹ̀.  Ìjọba Ìpínlẹ̀ Oyo yí orúkọ rẹ̀ padà sí **Ayẹyẹ Sango Àgbáyé** ní ọdún 2013, ayẹyẹ náà sábà máa ń wáyé ní oṣù kẹjọ ní ààfin Alaafin ti Oyo, wọ́n sì tún máa ń ṣe é ní àwọn orílẹ̀-èdè tó lé ní ogójì kárí ayé. 

## Ìtàn
A le tọpasẹ ayẹyẹ Sango pada si nkan bí ẹgbẹrun ọdun sẹyin lẹhin ti Sango, ẹni tí ó jẹ́ ọmọ Yoruba *[[Òrìṣà|olókìkí]]* tí gbogbo ènìyàn si gbàgbọ́ pé òun ni ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí Baba nla àwọn ènìyàn Oyo . 

Sango jẹ́ ọba alágbára àti onídán tí ó di ọba Ilẹ̀ọba Oyo lẹ́yìn tí ó gba ipò ẹ̀gbọ́n rẹ̀ ọkùnrin tí wọ́n gbàgbó wípé kò ní “akíkanjú”.  Wọ́n gbàgbọ́ pé Sango mú ìlọsíwájú bá àwọn ènìyàn Ilẹ̀ọba Oyo nígbà ìjọba rẹ̀, lèyí tí ikú Ṣágo si ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ìtàn àròsọ lólókan-o-jòkan. Iṣé ijọba rẹ̀ parí nítorí ìparun ààfin rẹ̀ láìmọ̀ọ́mọ̀ nípasẹ̀ ààrá.  Ìtàn sọ pé Sango jọba fún ọdún méje péré gẹ́gẹ́ bí ọba ní ìlú Oyo ṣùgbọ́n pẹ̀lú irú ìdarí alágbára bẹ́ẹ̀, wọ́n kà á sí Ọba tó dára jùlọ nínú ìtàn àwọn ọba Oyo.  Nígbà ayẹyẹ ọdún 2021, àwọn Ayaba, ìyẹn ìyàwó Ọba, ń fọ́nnu nípa bí wọ́n ṣe dá òjò dúró kí ó má rọ̀, èyí tí yóò ti da ayẹyẹ náà rú lẹ́yìn tí wọ́n bá àwọn Yemoja àti atókùn Sango sọ̀rọ̀. Bákan náà, wọ́n sọ pé ayẹyẹ náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Iwure Agba tí ó túmọ̀ sí àdúrà àwọn àgbà tí atókùn Sango sábà máa ń darí. 

## Pàtàkì
Láti ìgbà tí wọ́n ti yí orúkọ padà ní ọdún 2013, ayẹyẹ náà tí wọ́n sábà máa ń ṣe ní oṣù kẹjọ, tí ó sì máa ń wáyé fún ọ̀sẹ̀ kan, ó máa ń fa àwọn ènìyàn tó lé ní ẹgbẹ̀rún méjì (20,000) kárí ayé, títí dé àwọn ìlú bi Brazil, Cuba, Trinidad àti Tobago àti Caribbean .  Ayẹyẹ náà tí UNESCO Jàn Ní òntè, ni a ṣètò láti mú kí àwọn ọmọ Yorùbá tó wà ní òkèèrè padà sílé, àti láti ṣe ayẹyẹ Sango, ẹni tí wọ́n kà sí akọni tó dára jùlọ nínú ìtàn ẹ̀yà Yorùbá. 

### Báwo ni wọ́n ṣe ń ṣe ayẹyẹ Sango
Ayẹyẹ Sango jẹ́ ayẹyẹ olójó mẹ́wàá, tí ó kún fún igbe lárugẹ aṣa ati ise to tún kún fún ayò àti oge, lèyí tí ó ṣe rí ní ojú àwọn olùjọsìn àti àwọn àlejò tí wọ́n wà wo ìran ayẹyẹ Odún na. A sábà máa ń fi aṣọ funfun tàbí pupa ṣe ọ̀ṣọ́ fún àwọn olùjọ́sìn. Díẹ̀ lára àwọn ètò tí a ṣètò fún ayẹyẹ náà ni: ìdíje Ayo, ọjọ́ Ogun Ajobo, ọjọ́ Oya, ọjọ́ Aje Oloja, ọjọ́ Iyemoja, ọjọ́ Esin Elejo àti ọjọ́ Sango Oyo. 

## Tún wo

* Àwọn ayẹyẹ ní Nàìjíríà

## Àwọn ìwé fún ẹni tó bá fẹ́ kà síwájú síi

* 
* 
* 
Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Ẹ̀ka:August
Ìfẹ́

***Ìfé***, tí a tún lè kọ sípẹ́lì rẹ̀ bíi ***Ife*** (), jẹ́ ìfẹ́ LGBT ti Nàìjíríà tí a ṣe ní ọdún un 2020,eré tí wọ́n ṣe àṣàyàn ìgbéjáde rẹ̀ láti ọwọ́ọ gbajúgbajá olùṣànfàní lórí LGBT ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Pamela Adie nígbà tí Uyaiedu Ikpe-Etim ṣe olùdarí eré náà. Wọ́n ṣe àgbéjáde fíìmù náà gẹ́gẹ́ bíi fíìmù àkọ́kọ́ nínú ìtàn Nollywood tí ó ń ṣàfihàn ní kíkún nípa ìbálòpọ̀ obìnrin sí obìnrin. Síbẹ̀, àwọn orísun kan sọ wípé ó jé fíìmù LGBT àkọ́kọ́ ní orílè èdè Nàìjíríà.

Fíìmù náà dá lórí ìgbésí ayé obìnrin méjì tí wọn ń gbé ní ìgbé e dìde tọkọtaya tí wọ́n sì tún ní àwọn àdojúkọ nítorí irú ìgbé ayé tó wọ́n ń gbé Lesbian ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Nígbà tí wọ́n ju ìpolongo fíìmù yìí sí orí ìkànnì YouTube ní oṣù kéje ọdún 2020, ní ìrètí wí pé wọn yóò ṣe àgbéjáde fíìmù náà láti orí ẹ̀rọ amáyélujára tí ó bá ma fi di ìparí ọdún..Fíìmù náà dá ìjíròrò àti àníyàn sílẹ̀ láàárín àwọn Nàìjíríà, pàápàá jùlọ nítorí irú ẹ̀ka tí fíìmù náà jẹ́ àti bí àwọn ènìyàn ṣe gba tráílà rẹ̀

## Àwọn ẹ̀dá ìtàn

* Cindy Amadi gẹ́gẹ́ bíi Adora
* Uzoamaka Aniunoh gẹ́gẹ́ bíi Ìfé

## Ìsàgbéjáde
Wọ́n ṣe  àkọsílẹ̀ fíìmù náà gẹ́gẹ́ bí ìtàn ìfẹ́ láàárín obìnrin méjì, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ náà pọ̀ látàrí ìfẹnukonu Uyai Ikpe-Etim àti Pamela Adìẹ, ní ìfọwọ́sowọpọ̀ pẹ̀lú Equality Hub, ẹgbẹ́ aládàáni kan  (NGO) tó ń ṣiṣẹ́ ní Nàìjíríà, tí wọ́n dájú lé ẹ̀tọ́ àwọn LGBT. Wọ́n pinu láti ṣẹ̀dá fíìmù náà láti ṣe àyídà àṣà tàbí ìrònú àìtó (stereotypes) tí ilé iṣẹ́ Nollywood dojú kọ́,ní èyí tó jẹ́ wí pé wọ́n kùnà láti fi àwọn èròjà LGBTQ hàn dáadáa nínú ìtàn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ayẹyẹ Ogun

**Ayẹyẹ Odún Ogun** jẹ́ ayẹyẹ olódọọdún tí àwọn ará Yoruba ní Ìpínlẹ̀ Ondo, Nàìjíríà máa ń ṣe láti fi bu ọlá fún Ogun, ẹni tí ṣe jagunjagun àti ẹ̀mí tí òun ṣe àkóso iṣẹ́ irin tí àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé òun ni òrìṣà àkọ́kọ́ tó dé sí orí ayé.

## Ìtàn
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àròsọ atenudenu, àwọn Yorùbá,  Ogun jẹ́ ọba àti baba Oranmiyan, àti ẹni àkọ́kọ́ tó dé sí orí ayé; ó lo Àdá àti ajá láti la ọ̀nà kí àwọn òrìṣà lè ní ànfàní àti gba ojú ọ̀nà na wá sí ayé. .  Wọ́n tún sọ pé óun ni ó parí ìṣe lórí àwọn  ènìyàn àkókò tí òrìṣà Obatala, ẹni tí àwọn Yorùbá gbàgbọ́ pé òun ni ọlọ́run a ṣẹda. ṣẹ̀dá  A máa ń ṣe ayẹyẹ rẹ̀ ní nǹkan bí oṣù kẹjọ tàbí oṣù kẹsàn-án ní Ìpínlẹ̀ Ondo àti àwọn apá ibìkan ní Ìpínlẹ̀ Ekiti .    

## Ìmúrasílẹ̀ Fún Ayẹyẹ Odún Ògún
Ìpalẹ̀mọ́ fún ayẹyẹ náà má ń bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ mẹ́tàdínlógún ṣáájú àkókò Ayẹyẹ na. Olórí Atókùn fún àwọn òrìṣà yio  kéde wíwo oṣù tuntun (èyí tí a gbọ́dọ̀ rí kí a tó bẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ náà) nípa fífon Fèrè *upe* (Fèrè Ìbílẹ̀ ) fún ọjọ́ méje. Ọjọ́ mẹ́sàn-án lẹ́yìn wíwo oṣù tuntun, ọba yio rán ìránṣẹ́ kan láti kéde ayẹyẹ náà ní gbangba. Àwọn ìpalẹ̀mọ́ fún ayẹyẹ náà ní àtúnṣe àwọn afárá àti pípa àwọn ipa ọ̀nà ẹsẹ̀ mọ́. Àjọyọ̀ náà ń bá a lọ pẹ̀lú ìṣọ́ tí a ń pè ní Ilagun, Asoro tàbí aisun ogun tí ó ń wáyé ní ọjọ́ mẹ́ta ṣáájú ọjọ́ Ogun. Àwọn alágbẹ̀dẹ ìlú Ife yio fi àwọn Àdá tuntun, ọkọ́ àti agogo ṣe ẹ̀bùn, tí wọ́n yio sì fi àwọn igi ọ̀pẹ, owó ẹyọ àti àwọn nǹkan mìíràn ṣe òsó ojúbo. Lẹ́yìn náà, a ó da omi ọtí sílẹ̀, tí wón yio si jọ àwọn ijó àṣà ní àyíká ojú ìbò náà, wọ́n yio se àdúrà. Leyin na, wọn a múra àwọn ajá sílẹ̀ fún ìrúbọ.     

## Àjọyọ̀
Ni bí àwọn òjò mẹ́ta igbeyin toku, àjọyọ̀ Ayẹyẹ na yio tí mon gbóná yàtò. Ajá tí ó jẹ́ pàtàkì ayẹyẹ náà ni wọ́n máa ń pa ní ọjọ́ kìíní nínú àwọn ọjọ́ wọ̀nyí. Àwọn ènìyàn méjì yio fà ajá na dain, èyí sì máa ń mú kí èmi ti fe bo lọ́rùn ajá oun. Nígbà míì, Atókùn Àgbà máa ń pa ajá náà nípa fífi àdá gé ọri re lekana kí ó tó kú.  Lẹ́yìn náà, a máa ń da ẹ̀jẹ̀ ajá náà pọ̀ mọ́ iyọ̀, kolanuts, emu ọ̀pẹ àti epo pupa, a sì máa ń da sórí àwọn ohun èlò iṣẹ́ àwọn olùjọ́sìn tí wọ́n kó jọ sínú abọ́ kan; èyí ni a gbàgbọ́ pé ó ń dáàbò bò wọ́n kúrò nínú wàhálà àti láti mú èrè púpọ̀ wá. Ogun ni olùtọ́jú àwọn tí wọ́n ń lo irin nínú iṣẹ́ ojoojúmọ́ wọn, bíi alágbẹ̀dẹ, awakọ̀, onímọ̀ ẹ̀rọ àti oníṣẹ́ abẹ. A tún lè ṣe ayẹyẹ náà níbikíbi nítorí pé Atókùn àgbà máa ń ṣe ayẹyẹ náà ní Abuja láì tẹ̀lé àṣẹ ọjọ́ mẹ́tàdínlógún tí a sábà máa ń ṣe.  

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìṣẹ̀ṣe Day

**Àyájọ́ ọjọ́ Ìṣẹ̀ṣe** jẹ́ ayẹyẹ àṣà àti ìsìn ọlọ́dọọdún tí àwọn ẹlẹ́sìn ìbílẹ̀ Yorùbá máa ń ṣe, pàápàá jùlọ ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọjọ́ yìí ni a yà sọ́tọ̀ fún bíbọ̀wọ̀ fún àwọn òrìṣà àti àwọn Akọnidòrìṣà ti ilẹ̀ Yorùbá, àti láti pa ogún, àṣà àti ìṣe àwọn Yorùbá mọ́.

## Ìtàn
Ọ̀rọ̀ yìí, *Ìṣẹ̀ṣe*, túmọ̀ sí "àṣà ìbílẹ̀" ní èdè Yorùbá. Wọ́n dá ọjọ́ yìí sílẹ̀ láti fi dá àṣà Yorùbá mọ̀ àti láti fi ṣe ìpolongo fún ìtọ́jú àṣà àti ìṣe Yorùbá ní àkókò ayé òde òní. Wọ́n kọ́kọ́ kéde ọjọ́ ayẹyẹ yìí gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ ìsinmi gbogbogboò ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ní oṣù kẹjọ ọdún 2014, lábẹ́ ìṣàkóso Gómìnà Rauf Aregbesola . Láti ìgbà náà, àwọn Ìpínlẹ̀ tí wọ́n wà ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn bíi Èkó, Ògùn, àti Ọ̀yọ́  ti gba ogúnjọ́ oṣù kẹjọ gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ ìṣẹ̀ṣe nínú ètò ìṣàkóso ìjọba wọn, wọ́n sì sáábà máa ń kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ tí kò ní sí iṣẹ́ fún àwọn òṣìṣẹ́ ìjọba.

Púpọ̀ nínú àwọn ìpínlẹ̀ tí wọ́n ń bẹ ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni Wọ́n gbà pé ọjọ́ yìí jẹ́ ọjọ́ ìsinmi gbogbogboò, nípa títi àwọn ọ́fíìsì ìjọba pa láti jẹ́ kí àwọn àwọn ẹlẹ́sìn ìbílẹ̀ ó lè ṣe ayẹyẹ náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Lena Adelsohn Liljeroth

**Lena Elisabeth Adelsohn Liljeroth** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù Kọkànlá ọdún 1955) jẹ́ olóṣèlú ní orílẹ̀-èdè Sweden, tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Mínísítà tó ń rí sọ́rọ̀ àṣà àti eré-ìdárayá láti ọdún 2006 wọ 2014. Ó jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Moderate Party, òun sì ni MP fún Swedish Riksdag láti ọdún 2002 wọ 2014.

## Ayé rẹ̀
Ìlú Spånga ni wọ́n bí Liljeroth sí. Òun ni ìyàwó Ulf Adelsohn tó fìgbà kan jẹ́ adarí ẹgbé òṣèlú Moderate Party. Wọ́n jìjọ bímọ méjì. Ó ní àléébù ìgbọ́ràn, torí kò fi bẹ́ẹ̀ gbọ́ nǹkan dáadáa pèlú etí rẹ̀.

### Ìfifúnni rẹ̀
Ó ṣàfihàn gẹ́gẹ́ bíi Miss July ní ayẹyẹ kan tí wọ́n ti ń tuwó jọ fún ẹ̀kọ́ ìṣakọṣabo ní ọdún 2005.

## Gígé ákàrà òyìnbó kan ní Moderna Museet
Ní ibí ayẹyẹ kan fún Ọjọ Ọnà Àgbáyé (Èdè Gẹ̀ẹ́sì: World Art Day) ti 2012, Liljeroth tí yá àwòrán tí o n gígé ákàrà òyìnbó kan ní irisi obìnrin tí o ní ìhoho tí o wà ní ìhoho àti pẹ̀lú ọra-pupa pupa kan tí o kún fún sponge. Àkàrà òyìnbó náà, lára iṣẹ àgbéṣe *Afromantics* bẹ̀rẹ ní ọdún 2004 nípasẹ olorin ọmọ Sweden Makode Linde, ní a ṣe làti mú ifojusi sí ẹlẹyamẹya àti ikọlù àbò, àti gígé abé àwọn obìnrin.

Àwọn fọ́tò náà ní a fiweranṣẹ lórí Facebook àti pé o gbé àtakò àti ìbínú dìde, ní Sweden àti ní òkèèrè. pelú àwọn ènìyàn tí pè é pé kí ó ye kúrò ní ipò.

## Àwọn ìtọ́kasí
Taiwo Alimi

**Taiwo Olubowale Allimi** (born December 17, 1944, in Sagamu, Nigeria) is a Nigerian journalist and media executive.

=Early life and education==
Wọ́n bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún, oṣù Kejìlá ọdún 1944,ni Sagamu, Nàìjíríà. 

Ó jẹ́ Olùdarí Gbogbogbo ti Voice of Nigeria láti ọdún 1999 sí ọdún 2004; tí ó sì jẹ́ alága àríyànjiyàn ìdìbò Ààrẹ Nàìjíríà ọdún 2003, 2007 àti 2007 lórí redio, tẹlifíṣọ̀n àti sátẹ́làítì ní Abuja . Ó tún jẹ́ alága tẹ́lẹ̀ rí ti Broadcasting Organizations of Nigeria (BON),ìyẹn tí umbrella association àjọ àgbéléwọ̀lé fún gbogbo ilé iṣẹ́ redio àti tẹlifíṣọ̀n ní Nàìjíríà, ti ìjọba àti ti aládani, láti 1999 sí 2004.
Ó jẹ́ Kọmíṣọ́nà Ìpínlẹ̀ tó pé jù lọ ní Nàìjíríà fún Ìmọ̀ Alágbèéká (Information), Ìtọju Àwùjọ, Ọ̀dọ́, Eré-ìdárayá àti Àṣà ní Ogun State láti 1986 sí 1991. Ó jẹ́ Igbakeji Ààrẹ Commonwealth Broadcasting Association (CBA) ní London ní ọdún 2004.
Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ olùdásílẹ̀ ìmúlò àgbáyé Global Media AIDS Initiative pẹ̀lú Kofi Annan gẹ́gẹ́ bí alága ní UN, New York, Oṣù Kini, odun 2004. Ó jẹ́ onkọ̀wé àti olùdásílẹ̀ ìlànà “ìpàdé ojú ọjà abúlé” (village-square-meeting concept) fún ìṣàkóso tó bẹ̀rẹ̀ láti ìpele ìsàlẹ̀ sí òkè àti ìkópa aráàlú fún ìdàgbàsókè alágbára ní Nàìjíríà, ní 1986.
Ó jẹ́ olùdásílẹ̀ àti onkọ̀wé àkọ́kọ́ fún àwọ̀n nẹ́tíwọ́ọ̀kì tẹlifíṣọ̀n àpẹẹrẹ Nàìjíríà — Lagos Television / Lagos Weekend Television, láti 1980 sí 1985. Ó jẹ́ aṣojú ìpínlẹ̀ ní Àpéjọ Ìtúnṣe Òṣèlú Orílẹ̀-Èdè Nàìjíríà ní 2005, tó dojú kọ ìmúlò òfin tuntun fún orílẹ̀-èdè náà.
Ó jẹ́ alákóso (coordinator) ti Ogun State Elders’ Consultative Forum, ẹgbẹ́ aláìṣèlú tó ń fúnni ní ìmọ̀, ìmọ̀ràn àti ìtọ́sọ́nà lórí ọ̀ràn ìṣàkóso ní Ogun State, gúúsù-ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, láti 2005 títí di òní. Àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn ní Nàìjíríà àti orílẹ̀-èdè Áfíríkà kan (pẹ̀lú Dókítà Nelson Mandela ti gba àpẹẹrẹ Ogun State yìí.
Ó jẹ́ agbátẹrù pàtàkì fún ìdásílẹ̀ eto redio ìbílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ipele kẹta nínú ètò ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ ní Nàìjíríà láti ọdún 1992. Ó jẹ́ olùdásílẹ̀, agbalejo àti aṣelọpọ eto tẹlifíṣọ̀n “Vote ’83”, ìkànnì ìròyìn ìdìbò tó gbajúgbajà jù lọ ní Nàìjíríà, ní 1983. Ó tún jẹ́ olùdásílẹ̀, agbalejo àti aṣelọpọ “Elections ’79”, ìkànnì tẹlifíṣọ̀n àkọ́kọ́ nípa ìdìbò ní Nigerian Television Authority (NTA Channel 10, Lagos) ní 1979.
Ó jẹ́ alága ìpàdé gbòógì (plenary session) ní àpéjọ United Nations Economic Commission for Africa ní Addis Ababa, Oṣù Kẹrin 2003, lórí kókó-ọrọ̀ “Fífi ìdàgbàsókè sí ọkàn ètò ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́”. Ó tún jẹ́ agbọrọ̀sọ lórí “Ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ àti HIV/AIDS” ní World Electronic Media Forum ní Geneva, Switzerland láti ọjọ́ kẹjọ sí ọjọ́ Kejìlá, Oṣù Kejìlá,ọdún 2003.
Ó jẹ́ oníròyìn tẹlifíṣọ̀n Nàìjíríà àkọ́kọ́ tó dá àtúpalẹ̀ olootu “Issues of Our Time” sílẹ̀ lórí tẹlifíṣọ̀n ní ọdún 1982. Ó tún jẹ́ olùdásílẹ̀, agbalejo àti aṣelọpọ “Lagos Report”, eto ìwádìí alẹ́-ọ̀sẹ̀ tó gba àmì ẹ̀yẹ ní Nàìjíríà, ní ọdún 1977.
Ó jẹ́ onkọ̀wé ìwé Without Time: Memoirs of a Journalist in Public Service, tí wọn tẹ̀ jáde ní Oṣù Kẹrin 1999.
Aremo Taiwo Allimi ni olùdásílẹ̀ àti alákóso àgbà (principal consultant) ti Talim Associates Nigeria Limited, ilé-iṣẹ́ ìmọ̀ràn nípa média, ìwádìí, ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ àti ìdàgbàsókè ìbánisọ̀rọ̀, tí wọn dá sílẹ̀ ní ọdún 1986.

## Àwọn ìtọ́kasí
Francisca Oteng-Mensah

**Francisca Oteng-Mensah** (tí a bí 14 Kínní 1993) jẹ Ọmọ ẹgbẹ́ New Patriotic Party tí Ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin fún agbègbè Kwabre East àti pé o jẹ ọmọ ẹgbẹ́ abikẹhin tí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ní àpéjọ orílẹ-èdè kẹrin tí Ghánà ní àkókò ìdìbò rẹ̀ ní ọdún 2016.

## Àyè àti èkọ
Wọn bí Francisca ní Ile-iwosan Aboaso ní Mamponteng, Ashanti Region ní ọjọ́ 14 Kínní 1993 fún Ọmọbinrin Iyaafin Joyce Oteng àti Dokita Kwaku Oteng, dókítà kàn àti oníṣòwò tí o jẹ CEO tí Angel Group of Companies.

Francisca lọ sí àwọn ilé-ìwé oríṣiríṣi mẹta lakọkọ ètò ẹkọ alakọbẹrẹ àti ilé-ẹ̀kọ́ gíga rẹ̀. O kọkọ lọ sí Ilé-ìwé Roman Catholic Mamponteng, lẹhinna Ilé-ìwé Revival Preparatory School ní Breman àti lẹhinna Supreme Saviour International níbití o tí parí Ilé-ẹ̀kọ́ Alakọbẹrẹ Mẹfa rẹ̀. O pari Junior High ni Ẹka Ẹkọ Angeli. O sí tẹsiwaju sí St. Roses Senior High School lati pari Senior High Education rẹ.

Ìfẹ rẹ̀ ti ko ni itẹlọrun fun didara julọ ti ẹkọ fi agbára mú u lati forukọsilẹ ni Olukọ tí Òfin ni Ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí Imọ-jinlẹ ati Imọ-ẹrọ Kwame Nkrumah (KNUST) nibiti o ti kàwé òfin. Francisca jẹ ọmọ ilé-ìwé òfin ọdún keji ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí Imọ-jinlẹ ati Imọ-ẹrọ Kwame Nkrumah nígbàtí o dije ìdìbò ọdún 2016.

## Iṣẹ-ṣiṣe àti ìsèlú
Ṣáájú kí ọ tó ň dibo bi ọmọ ẹgbẹ́ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin, o ṣiṣẹ bi akọ̀wé ni Angel Group of Companies ni Kumasi. Ní Oṣù Kejì ọdún 2017, o yan bi Alaga ti National Youth Authority. 

Ọ gbá ijoko rẹ ní Àpéjọ Orílẹ-èdè fun agbègbè Kwabre East ní agbègbè Ashanti tí Ghánà, ní atẹle ìdìbò gbogbogbò Ghánà 2016. Òún ní ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin abikẹhin ní ọmọ ọdún 23. O ti yan gẹgẹbi Igbákejì Mínísítà fún Ẹkọ, Àwọn ọmọdé àti Ìdáàbòbò Àwùjọ nípasẹ Nana Akuffo-Addo. Ọ tí búra ní bí Igbákejì Mínísítà fún Iwa-abo, Àwọn ọmọdé àti Ìdáàbòbò Àwùjọ ní Ọjọbọ (December 28, 2022).

## Ti ará rẹ̀
Francisca jẹ Onígbàgbọ o sí ṣiṣẹ́ pẹlú àwọn Àpéjọ tí Ile-ijọsin Ọlọ́run. Ò ṣe ìgbéyàwó pẹlu Kwadwo Adade Amponsah.

## Àwọn ìtọ́kasí
Odun oro

Àjọyọ̀ ayẹyẹ Odún **Orò** ( Yoruba : Orò) jẹ́ ayẹyẹ tí àwọn ìlú àti agbègbè ìbílẹ̀ Yorùbá má ń ṣe. Ó jẹ́ ayẹyẹ àṣà ọdọọdún tí ó jẹ́ ti baba ńlá, nítorí pé àwọn ọmọkùnrin tí wọ́n jẹ́ ọmọ ìlu nìkan ni wọ́n ń ṣe ayẹyẹ rẹ̀ ní àwọn ibi pàtó tí ìṣẹ̀lẹ̀ náà ti ń wáyé.   Ó ń bọ̀wọ̀ fún Orisha Orò, òrìṣà àwọn onk Ajá Orò àti ìdájọ́ òdodo ti àwọn ará ìlú Yorùbá. Nígbà àjọyọ̀ náà, àwọn obìnrin àti àwọn tí kì í ṣe ọmọ agbègbè ibè yio dúró sílé nítorí ìtàn ẹnu sọ pé àwọn obìnrin àti àwọn tí kì í ṣe ọmọ ìlú kò gbọdọ̀ rí Orò.   Àwọn ayẹyẹ tí ó yí ayẹyẹ Orò ká yàtọ̀ síra láti ìlú dé ìlú, àmọ́ won sì sábà máa ń pè é lẹ́yìnbi ọba kan bá wàjà.  Nígbà tí Oba tàbí aláṣẹ pàtàkì mìíràn bá kú, a máa ń ṣe ètùtù pàtàkì àti àkókò ìdárò ọ̀fọ̀. 

A sábà máa ń fi Orò pamọ́ àyàfi nígbà ayẹyẹ. Bí Orò bá má jáde, òun máa ń fi ohùn ìró gíga fohùn. Ìró ohùn gíga yí ìtàn so pe oun ni ìyàwó òrò tí wọ́n ń pè ní *Majowu*. 

Àwọn kan jiyàn pé ayẹyẹ Orò lòdì sí obìnrin nítorí pé ó ṣe pàtàkì kí àwọn obìnrin dúró sílé nígbà ayẹyẹ náà. Àwọn obìnrin kò gbọdọ̀ jáde síta fún gbogbo ọjọ́ náà. Wọ́n gbàgbọ́ pé obìnrin èyíkéyìí tí ó bá jáde wá pàdé Ọ̀rọ̀, òrọ̀ yóò gbé, lèyí tí ó lè jásí ikú fún irú obìnrin bẹ. 

Èyí fi idi múlè nínú gbólóhùn èdè Yorùbá kan ti o sọ bayi pé:**Awo Egúngún l’obìnrin le ṣe, awo Gẹ̀lẹ̀dẹ́ l’obìnrin le mọ̀. Bí obìnrin bá fi ojú kan Orò, Orò á gbé e lọ.**Ìtumọ̀:**Àwọn obìnrin lè ní ìrírí [[Òrìṣà Egúngún|Egungun]], obìnrin lè kópa nínú [[Gẹ̀lẹ̀dẹ́|Gelede]] . Tí obìnrin bá fojú dí Oro, dájúdájú Oro yóò gbe  lọ.**Ni iyàtọ̀ sí Oro tí ó jẹ́ awo fún àwọn ọkùnrin nikan. Gelede jẹ́ ayẹyẹ eleyi ti oun se afihan agbára àti ipa àwọn obìnrin àti ìyá ní àwùjọ Yorùbá.

Ní àkókò àjọyọ̀ náà, ohùn tàbí ohùn Orò máa ń gba ibi gbogbo kan, tí ìgbàgbọ́ àtọwọ́dọ́wọ́, sì ṣe àlàyé lórí pé irẹ ni ó jẹ́ fún gbọgbọ ẹni ba fi etí gbó ìró ohun na.  

A mẹ́nu ba ayẹyẹ Orò nínú ìwé ìtàn DO Fágúnwà ti ọdún 1954, *Ìrìnkèrindó nínú Igbó Elégbèje* (Ìrìnàjò sí Òkè Ìrònú), níbi tí ìyá Olojumajele sá lọ sínú igbó nítorí ó gbọ́ ìró àwọn Ajá Orò ní ẹ̀yìn àti níwájú rẹ̀, ó sì bẹ̀rù pé óun le se alabapade ẹ̀mí Orò. Láìmọ̀ pé kò sí ègún òrò nítòsí, àyàfi àwọn ẹ̀mí búburú inú igbó ni wọ́n ń dùn bí ajá òrò. 

## Ayẹyẹ Oro ni Ikorodu
Ayẹyẹ náà jẹ́ ayẹyẹ àṣà ìbílẹ̀ tí òun ṣe afihan òun alumoni ìlú náà, a sì sábà máa ń wáyé nínu oṣù Kẹjọ. Nígbà ayẹyẹ náà, àwọn olùkópa mon wo aṣọ ìbílẹ̀ aláwọ̀ pupa, wọ́n sì máa ń jó onírúurú ijó àti àṣà ìbílẹ̀, títí kan ijó Oro Magbo, èyí tí í ṣe ijó abíyí tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Oro ń jó. Ayẹyẹ náà tún ní orin ìbílẹ̀, oúnjẹ, àti iṣẹ́ ọ̀nà tí tie, ó sì jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì fún àwọn ènìyàn Ikorodu láti péjọ pọ̀ láti ṣe ayẹyẹ orírun won. Ayẹyẹ náà sábà máa ń wáyé ní Gbọ̀ngàn Ìlú Ikorodu, àwọn ọlọ́lá láti gbogbo ìpínlẹ̀ náà sì máa ń wá síbẹ̀.  

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Precious Cornerstone University

**Yunifásítì Precious Cornerstone** jẹ́ Yunifásítì Àdáni ti Nàìjíríà tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 2017 tí ó sì wà ní Ibadan, Ìpínlẹ̀ Oyo ní Nàìjíríà .  Ilé-ẹ̀kọ́ náà ni a dá sílẹ̀ nípasẹ̀ Sword of the Spirit Ministries, ìjọ Pentecostal olókìkí kan ní Ibadan, Ìpínlẹ̀ Oyo, ìjọ tí Bíṣọ́ọ̀bù Francis Wale Oke ń ṣàkóso.  

## Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́
Ilé ẹ̀kọ́ gíga tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 2017 ní àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ méjì lọ́wọ́lọ́wọ́. Àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ náà ni: 

# Oluko ti Awọn Imọ-jinlẹ Mimọ ati Ti a Lo
# Ẹ̀ka ti Àwọn Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀-Ẹ̀dá Àwùjọ àti Ìṣàkóso

## Igbákejì Àgbà
Igbákejì Gómìnà Precious Cornerstone University ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Timothy Olubisi Adejumo, òun sì ni igbákejì Gómìnà ẹ̀kọ́ gíga.  Igbákejì Gómìnà ní ọdún 2021 ló ṣe ìfilọ́lẹ̀ àwọn olórí ẹgbẹ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ fún ilé ẹ̀kọ́ náà, ó sì tún pàṣẹ fún wọn láti máa hùwà rere nínú àti lóde ilé ẹ̀kọ́ náà. 

## Àṣeyọrí
Lẹ́yìn ìdásílẹ̀ Precious Cornerstone University ní ọdún 2017, ilé-ẹ̀kọ́ náà ṣe ayẹyẹ ìkẹ́kọ́ọ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ọdún 2019, ilé-ẹ̀kọ́ náà sì gba àwọn akẹ́kọ̀ọ́ aṣáájú-ọ̀nà 78 sí ilé-ẹ̀kọ́ náà ní ọjọ́ tí a yàn.  Nínú ìpàdé ẹ̀kọ́ 2020-2021, ilé-ẹ̀kọ́ náà tún collaborated with some bodies to execute some projects,  àwọn kan lára àwọn ẹgbẹ́ náà ni Robotics àti Artificial Intelligence ní Nàìjíríà, ìjọba ìpínlẹ̀ Oyo, Yunifásítì Lincoln lórí ẹ̀kọ́ gíga ní Nàìjíríà àti àwọn mìíràn. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Lovelyn Orji-Ben

**Lovelyn Orji-Ben** (ojoibi je Ọjọ́ kẹta, oṣù Kejìlá ọdún 1979) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ìdíje 48 kg fún àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní Pan African Games ti ọdún 1999 àti àmì ẹ̀yẹ idẹ méjì ní African Judo Championships ní ọdún 1997 àti 2000. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà, Lovelyn ti gba àmì ẹ̀yẹ méjì lápapọ̀. Èkíní ni ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 1997 tí a ṣe ní Casablanca, Morocco. Lovelyn kópa nínú ìdíje 48 kg níbi tí ó ti gba àmì ẹ̀yẹ idẹ. Èkejì ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2000 tí a ṣe ní Algiers, Algeria níbi tí ó ti gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà pẹ̀lú nínú ìdíje 48 kg.  

Ní ọdún 1999, tí wọ́n ṣe awọn eré gbogbo-Afíríkà ní Johannesburg, South Africa, ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ lẹ́yìn tó kópa nínú ìdíje méjídínláàdọ́ta kg. 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1979
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Lagos Book and Art Festival

**Lagos Book and Art Festival** (**LABAF**) jẹ́ ayẹyẹ ọlọ́dọọdún tí ó dá lórí Ayẹyẹ Iṣẹ́-ọnà tí àwọn ìgbìmọ̀ tó ń rí sí iṣẹ́-ọnà tó péye ń ṣe ṣagbátẹrú dá sílẹ̀ ní ọdún 1999 Committee for Relevant Art (CORA), tí wọ́n fi ìdí ẹgbẹ́ múlẹ̀ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà . 

## Ìtàn
Àgbéjáde àkọ́kọ́ fún ayẹyẹ náà wáyé ní oṣù Kọkànlá ọdún 1999 ní Jazz 38’s permanent site ní Lekki, ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Èrò tó wà lẹ́yìn ayẹyẹ náà ni láti ṣe ìrántí ìpadà Nàìjíríà  sí ìjọba aládàáni lẹ́yìn bíi ọgbọ̀n ọdún tí ìjọba ológun ti ń ṣàkóso, àti láti ní ayẹyẹ kan tí yóò jẹ́ kóríyá tí yóò sì tún kó  àwọn ọdọ àti àgbàlagbà níjàánu, pàápàá jùlọ lórí àṣà ìwé kíkà ìwé tí ó ti ń dìmẹ́rí díẹ̀díẹ̀.Wọ́n pè é ní "Píkníkì Àṣà tó tóbi jù lọ ní Áfíríkà.”.&nbsp; "Africa’s biggest culture picnic", Lagos Book and Art Festival máa ń wáyé fún ọjọ́ méje ní oríṣìíríṣìí ibi bíi Goethe-Institute ,British Council , . àti Freedom Park,gbogbo àwọn ibùdó yìí wà ní Ìpínlẹ̀ Èkó

## Ìgbéléwọ̀n Ayẹyẹ Náà
LABAFLagos Book and Art Festival (LABAF) máa ń ṣàfihàn ọ̀pọ̀ iṣẹ́ àti ìṣẹ̀lẹ̀ oríṣìíríṣìí, pẹ̀lú àwọn ìṣe ṣáájú ayẹyẹ bíi ìrìn-àjò ìwé (book treks) àti àwọn àjọ̀dún pàtàkì míì bíi orin ìdárayá, ìwé kíkà ní gbangba, ìfihàn fíìmù, Àpéjọ àwọn  ìwé, Ìtà] ìfihàn fíìmù, àpéjọ àwọn akéde ìwé (publishers’ forum), àfihàn ìwé àti iṣẹ́ ọnà, ìjíròrò pánẹ́lì, àpéjọ ìmọ̀ (colloquiums),àpéjọ ìwádìí (symposiums), àfihàn ìtẹ̀jáde ìwé, àfihàn àṣà, àyẹ̀wò ìwé, ayẹyẹ aláwọ̀ ewé (green festival)àti ọ̀pọ̀ iṣẹ́ míì.
Ayẹyẹ náà tún ń jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé-ẹ̀kọ́ alákọ́ọ́bẹrẹ, ilé-ẹ̀kọ́ girama àti àwọn yunifásítì ní Nàìjíríà kópa, nípa fífi àwọn ìdíje àti àǹfààní ìtọ́sọ́nà (mentoring) . Wọ́n fi àkòrí yìí sọrí Òṣèré kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ David Dale ní ìrántí rẹ̀, who diìwé  ìíràn tí ó ń jẹyọ gẹ́gẹ́ bíi Ìwé ayẹyẹdifftí ó sì kó ipe nínú àjọyọ̀ ọdún náà. ding Pius Adesanmi, Eddie Ugbomah, Bisi Silva,. Àkòrí ayẹyẹ náà ní ọdún un 2017 ni *Eruptions: Global fractures and the out common humanity*, nígbà tó di 2018 wọ́n sọ ọ́ ní *Renewal: Towards a world that works for all*. Àsìkò ọdún yìí ni wọ́n tún máa ń ṣe àtúngbéyẹ̀wò àwọn ìwé, fíìmù, àwọn ohun àjogúnbá, iṣẹ́ àkànṣe,eré onítà àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjábọ̀ iṣẹ́ àkànṣe kí ó ba lè jẹ́ kóríyá fún tonílé tàlejò.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Christy Obekpa

**Christy Obekpa** tí a ń pè ní Aremu (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù Kejìlá ọdún 1971) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ìdíje ìdajì ìwọ̀n tó lágbára fún àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní 1990 ni ibi awọn ere Judo ti Commonwealth àti ẹ̀bùn fàdákà ní CW Judo Championships 1992. Arábìnrin Aremu ni obìnrin àkọ́kọ́ tó gba ẹ̀bùn judo commonwealth ní Nàìjíríà. Ó tún gba ẹ̀bùn idẹ méjì ní All-Africa Games 1999 àti ẹ̀bùn idẹ kan ní 2000 African Judo Championships. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ọdún 1990, níbi ìdíje Judo ti Commonwealth Championships tí wọ́n ṣe ní Auckland, New Zealand. Ó kópa nínú ìdíje 72 kg níbi tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan.  Ní ìdíje Judo Commonwealth Championships tí wọ́n ṣe ní Cardiff, Wales lọ́dún 1992. Ó tún kópa, ó sì gba ẹ̀bùn fàdákà nínú ìdíje méjíléláàdọ́rin kg. 

Níbi ìdíje All-Africa ti ọdún 1999 ní Johannesburg, Obekpa kópa nínú ìdíje 78kg àti Open, ó sì gba àmì ẹ̀yẹ idẹ méjì. 

Ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2000 tí wọ́n ṣe ní Algiers, Algeria, Obekpa tún gba ẹ̀bùn idẹ nínú ìdíje méjíléláàdọ́rin kg. Ó tún kópa nínú ìdíje Open, ó sì dé ipò keje. 

## Àwọn ìtọ́kasí


## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Christy Obekpa

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1971
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Justina Agatahi

**Justina Agatahi** (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹjọ ọdún 1989) jẹ́ ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ìdíje U52kg ti àwọn obìnrin. Ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ ní All-Africa Games ti ọdún 2007, Judo Championships ti ọdún 2008 àti àmì ẹ̀yẹ wúrà ní International Tournament Nabeul, Tunisia. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ìdíje Africa Games 2007, tí a ṣe ní Maputo, Mozambique. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan nínú ìdíje méjíléladota  kg. 

Ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2008 ní Agadir, Morocco, Agatahi tún díje nínú ìdíje méjíléladota kg, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan.

Ní ọdún 2008, ó kópa nínú ìdíje àgbáyé Nabeul, ní Tunisia, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà nínú ìdíje obìnrin U52kg. 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1989
Ile -ẹkọ Ritman

Yunifásítì Ritman wà ní Ikot Ekpene, Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom, Nàìjíríà. Yunifásítì Ritman, RU jẹ́ yunifásítì aládàáni tí a sì ń ṣàkóso ní Nàìjíríà. Yunifásítì Ritman ń pese onírúurú ẹ̀kọ́/àwọn ètò ẹ̀kọ́ tí a kò tíì gba ìwé-ẹ̀rí. Ìgbìmọ̀ Yunifásítì Orílẹ̀-èdè (NUC) fún Yunifásítì Ritman ní ìwé-ẹ̀rí iṣẹ́ ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹta, ọdún 2015, yunifásítì náà sì bẹ̀rẹ̀ àwọn iṣẹ́ ẹ̀kọ́ ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kọkànlá ọdún 2015. 

Emmanuel Ibok Essien, Sẹ́nétọ̀ tẹ́lẹ̀ rí tó ṣojú fún Àgbègbè Ìwọ̀ Oòrùn Àríwá ti Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ní ìpàdé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (1999-2003) ló dá Yunifásítì Ritman sílẹ̀, ó sì dá a sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “ìdáhùn sí ìfẹ́ àwọn ará Áfíríkà tí wọ́n ti ń ṣe àtúnṣe sí yunifásítì oníṣòwò tí yóò mú èrò ọkàn wọn dàgbà fún iṣẹ́ àṣekára, tí yóò gbin àwọn ìwà rere sí wọn, tí yóò sì fún wọn ní àwọn ohun èlò láti máa rìn kiri ayé pẹ̀lú ìrọ̀rùn.” Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Ritman ní iye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tó tó ẹgbẹ̀rún kan (1,000) tí wọ́n pín káàkiri àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ mẹ́ta rẹ̀.

Igbimọ Awọn Yunifasiti ti Orilẹ-ede (NUC), ajọ kan ti n ṣakoso gbogbo awọn ile-ẹkọ giga (Awọn ile-ẹkọ giga) ni Nigeria, ni a fọwọsi ati gba awọn ẹkọ Yunifasiti Ritman.     

## Àwọn ìtọ́kasí



## Àwọn ìjápọ̀ òde

*
Funmilola Adebayo

**Funmilola Adebayo** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógbon, oṣù kẹjọ ọdún 1985) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ẹgbẹ́ àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní Pan African Games ní ọdún 2007, àmì-ẹ̀yẹ fàdákà ní African Judo Championships ní ọdún 2005 àti àmì-ẹ̀yẹ wúrà ní Mauritius International ti ọdún 2004.  

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ìdíje àgbáyé ti Mauritius ní ọdún 2004 ní St. Denis, Mauritius. Adebayo kópa nínú ìdíje méjíléladota kg, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà kan. 

Ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ní ọdún 2005 ní Port Elizabeth, Adebayo kópa nínú ìdíje mẹ́tàdinlọ́gọ́ta kg ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà kan. Ní ọdún 2007 Africa Games tí a ṣe ní Algiers, Algeria. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ lẹ́yìn tí ó kópa nínú ìdíje mẹ́tàlélọ́gọ́ta kg.. 

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1985
Mary Begumisa

**Mary Begumisa** (tí a ni 1976) jẹ olóṣèlú ará ìlú Uganda kàn àti ọmọ ẹgbẹ́ obìnrin kàn tí Ilé ìgbimọ aṣòfin. Ó gba ọ́fíìsì nígbà tí wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí aṣojú obìnrin fún Ìpínlẹ̀ Sembabule lakọkọ ìdìbò gbogboògbò Ugandan 2021 ní Oṣù Kini.

## Ẹ̀kọ́
Mary pari eto-ẹkọ alakọbẹrẹ rẹ̀ (PLE) ní Ilé-ìwé alakọbẹrẹ Lwebitakuli, ọ sí parí Iwe-ẹri Èkọ Uganda (UCE) fún eto-ẹkọ gírámà ní Bukulula Secondary School ní Masaka. Ilé-ìwé tí o tí pari ní ilé-ìwé gíga rẹ̀ ní a pé ní Uganda Advanced Certification of Education (UACE). Begumisa parí ile-ẹkọ gíga Makerere pẹlú Bachelor's Degree ní Social Sciences.

## Iṣẹ-ṣiṣe
Ìṣe Mary bẹ̀rẹ ní ọdún 2000, nígbàtí ọ yan gẹgẹbi Oludari Agbegbe ti Agbegbe Rakai. Lẹhìn ayẹyẹ ìparí ẹkọ láti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Makerere ní ọdún 2003, ọ fi ipò sílẹ̀ o yan láti wọ ìrìn-àjò àti ìṣòwò ìrìn-àjò pẹ̀lú ọkọ rẹ̀ Wilbur Begumisa ọ sí dà Gorilla Trek Africa Adventure Safaris sílẹ̀.

## Àwọn ìtọ́kasí
Adijat Ayuba

**Adijat Ayuba** fetísílẹ̀ ⓘ (a bí i ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹwàá ọdún 1983) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ń díje nínú ẹ̀ka àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn fàdákà ní All-Africa Games ti ọdún 2007 àti ẹ̀bùn idẹ ní African Judo Championships ti ọdún 2010.

## Júdọ́ọ̀
Adijat Ayuba gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà kan nínú ìdíje méjídínlọ́gọ́rin kg ti àwọn obìnrin, níbi ìdíje All-Africa ti ọdún 2007 tí wọ́n ṣe ní Algiers, Algeria.

Nígbà tí ó wà ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ní ọdún 2010 ní Yaoundé, Cameroon, ó gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan.  

## Àwọn ìtọ́kasí



## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Adijat Ayuba at the International Judo Federation

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1983
Franca Audu

**Franca Audu** (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kejì ọdún 1991) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ìdíje obìnrin U48kg àti U52kg U52kg. Ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ ní ìdíje Judo ti Áfíríkà ní ọdún 2010 àti àmì ẹ̀yẹ idẹ méjì ní All-Africa Games ní ọdún 2015 àti 2023. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ọdún 2010, ó kópa nínú ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà tí wọ́n ṣe ní Yaoundé, Tunisia, Audu gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà kan nínú ìdíje 48 kg ti àwọn obìnrin.. 

Franca Audu gba àmì ẹ̀yẹ idẹ kan nínú ìdíje 48 kg ní ìdíje Africa Games tí a ṣe ní Maputo, Mozambique ní ọdún 2011.  Bákan náà ní ìdíje kan náà ní ọdún 2015 tí wọ́n ṣe ní Brazzaville, Republic of the Congo, ó tún gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ mìíràn. 

## Wo tún
* Judo ní Àwọn Eré Gbogbo-Afíríkà ti ọdún 2011
## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn ìjápọ̀ òde
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1991
Winnie Gofit

**Winnie Gofit** tí a tún mọ̀ sí **Winifred Gofit** (tí a bí ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù karùn-ún, ọdún 1994) jẹ́ ọmọ ogun ìjàkadì olókìkí ní Nàìjíríà. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà ní African Championships ní ọdún 2017 àti 2018. Ó tún jẹ́ ẹni tí ó gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà ní Àṣeyọrí ìjàkadì Commonwealth. 

Winnie wà lára àwọn obìnrin tó wà ní ipò gíga jùlọ ní ẹgbẹ́ Judo Federation ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ọdún 2017, ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà nínú ìdíje Ìṣẹ̀lẹ̀ àwọn obìnrin tó ń gbafẹ́ márùndínlọ́gọ́rin kg níbi ìdíje ìjàkadì ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2017 tí wọ́n ṣe ní Marrakesh, Morocco. 

Bákan náà ní ọdún 2017, ó dúró fún aṣeyọrí ìjàkadì Commonwealth ti won ṣe ní Johannesburg, South Africa, ó sì gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà nínú ìdíje ominira obìnrin &nbsp;ìṣẹ̀lẹ̀ márùndínlọ́gọ́rin kg. 

Ní ọdún 2018, ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà nínú ìdíje freestyle obìnrin idije márùndínlọ́gọ́rin kg awọn ìdíje ìjàkadì ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2018 tí wọ́n ṣe ní Port Harcourt, Nàìjíríà. 

## Àwọn ìtọ́kasí


## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Winnie Gofit at United World Wrestling
* Winnie Gofit at the International Wrestling Database 
* Winnie Gofit at the International Judo Federation
* Winnie Gofit at JudoInside.com 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1994
Puja Banerjee

**Puja Banerjee**, (bí ni ọjọ́ 6 Fẹ́búárì 1987) tí a tún mọ̀ sí **Pooja Bose** tàbí **Pooja**, jẹ́ òṣèré ará India tí ó sábà máa ń farahàn nínú fíìmù èdè Bengali àti tẹlifíṣọ̀n Hindi. Ó jẹ́ olókìkí jùlọ fún ipa Vrinda nínú eré tẹlifíṣọ̀n *[[Tujh Sang Preet Lagai Sajna (2008 TV series)|Tujh Sang Preet Lagai Sajna]]*, tí a fi hàn lórí Star Plus. Ó tún kópa nínú *[[Jhalak Dikhhla Jaa]]* (2014) àti *[[Comedy Nights Bachao]]* (2015).

## Iṣẹ́
Lẹ́yìn tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ lórí tẹlifíṣọ̀n pẹ̀lú *[[Kahaani Hamaaray Mahaabhaarat Ki]]* (2008), Banerjee tún farahàn nínú eré ìfẹ́ *[[Tujh Sang Preet Lagai Sajna (2008 TV series)|Tujh Sang Preet Lagai Sajna]]*, níbi tí ó ti ṣe ipa ọmọbìnrin Punjabi kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Vrinda.

Ó ṣe ìfarahàn àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú fíìmù Telugu *[[Veedu Theda]]*.

Ó tún kópa nínú fíìmù *[[Macho Mustanaa]]* pẹ̀lú Hiran Chatterjee (tí a kọ́kọ́ pè ní *Macho Mustafaa*), ṣùgbọ́n a yí akọlé fíìmù náà padà nítorí ìkórìíra àwọn alufaa Muslim sí lílo ọ̀rọ̀ “Mustafaa”.

Ó tún gba ipa kan nínú fíìmù Raja Chanda *[[Challenge 2]]* tí Deepak Adhikari ṣe, àti fíìmù Sujit Mondal *[[Rocky (2012 film)|Rocky]]* tí Mahaakshay Chakraborty ṣe.

Banerjee kópa nínú *[[Jhalak Dikhhla Jaa season 7|Jhalak Dikhhla Jaa 7]]*, níbi tí a ti darukọ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Puja Bose. Oníjo tí ń kọ́ ọ́ jó ni Rajit Dev, ẹni tí ó tún jẹ́ olórí oníjo fún Vaibhavi Merchant.

Láti ọdún 2015 sí 2017, ó farahàn nínú *[[Comedy Nights Bachao]]*. Lẹ́yìn náà Banerjee darapọ̀ mọ́ eré Zee TV *[[Qubool Hai]]* níbi tí ó ti ṣe ipa Afreen.

Ní ọdún 2016, ó kópa nínú *[[Bigg Boss Bangla]]* àti *[[Comedy Nights Live]]*.

## Personal life
Ní ọdún 2020, ó fẹ́ alábàṣiṣẹ́pọ̀ rẹ̀ nínú *[[Tujh Sang Preet Lagai Sajna (Star Plus)|Tujh Sang Preet Lagai Sajna]]* Kunal Verma.

Banerjee àti Verma ní ọmọkùnrin kan.

## References

## External links
Esteri Augustine

**Esther Augustine** (tí a bí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù keje ọdún 1987) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ẹgbẹ́ àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn fàdákà ní All-Africa Games ti ọdún 2011 àti ẹ̀bùn idẹ ní African Judo Championships ti ọdún 2008. Ó gba ẹ̀bùn African Open Port Louis U63kg ní ọdún 2013.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ní ọdún 2008 ní Agadir, Morocco, Augustine kópa nínú ìdíje 63kg ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan. 

Níbi ìdíje Africa Games tí wọ́n ṣe ní Maputo, Mozambique. Ó gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà kan nínú ìdíje 63kg.  Ó tún gba ife ẹ̀yẹ African Open tí ó wáyé ní Port Louis lẹ́yìn tí ó kópa nínú ìdíje U63kg.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1987
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Maryann Ekeada

**Maryann Ekeada** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù keje ọdún 1979) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ẹ̀ka ìdíje àwọn obìnrin tó rọrùn. Ó gba àmì ẹ̀yẹ mẹ́ta ní ìdíje Judo ti Áfíríkà láàárín ọdún 1997 sí 2004. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ọdún 1997, níbi ìdíje 19th ti African Judo Championships tí a ṣe ní Casablanca, Morocco, Maryann kópa nínú ìdíje mẹ́rìndínllọ́gọ́ta kg ó sì gba ẹ̀bùn idẹ.  Ní ìdíje Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2001 tí wọ́n ṣe ní Tripoli, Libya, ó tún kópa, ó sì gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà, àmọ́ ní àkókò yìí, ó gba àmì ẹ̀yẹ mẹ́tàlélọ́gọ́ta kg. 

Ayẹyẹ Judo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2004 wáyé ní ìlú Tunis, Tunisia, Maryann náà sì gba àmì ẹ̀yẹ idẹ nínú ìdíje mẹ́tàlélọ́gọ́ta kg. 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1979
Alessandra Codazzi

**Alessandra** " **Sandra** " **Codazzi** (11 Oṣù Kọkànlá 1921 – 5 Oṣù Karùn ún 2010) jẹ́ olóṣèlú ará Itálì, olùfẹ́ ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́, àti olùfẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú.

## Àyè
Codazzi ní a bí ní 11 Oṣu kọkànlá ọdún 1921 ní Reggio Emilia . Àkọ́bí àwọn arákùnrin méje àti ọmọbìnrin Colonel Alberto Codazzi, ẹni tí ó jẹ́ ọmọ ìran Agostino Codazzi, olùṣètò ilẹ̀ ayé àti akọni orílẹ̀-èdè ní Venezuela àti Colombia.

Nígbà Ogun Àgbáyé Kejì ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ológun, ó sì fi Brigate Fiamme Verdi, ọmọ ẹgbẹ́ ológun ti Kátólíìkì, tí ó fara pamọ́ sí Reggio Apennines, ó sì pe orúkọ rẹ̀ ní "Rosario" kí àwọn Nazi-Fascist má baà mú un. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìwé àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí ní Università Cattolica del Sacro Cuore, akẹ́kọ̀ọ́ Giuseppe Dossetti, ó kọ́kọ́ wọ Azione Cattolica, lẹ́yìn náà ó lọ sí CISL ti Giulio Pastore, níbi tí ó ti lọ sí "Ẹ̀kọ́ Gígùn" ní CISL Study Center ní Florence pẹ̀lú Ọ̀jọ̀gbọ́n Mario Romani.

Ní CISL, ó tọ́jú ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin àti àwọn òṣìṣẹ́ títí ó fi di akọ̀wé orílẹ̀-èdè fún iṣẹ́ aṣọ CISL. Ní ọdún 1976, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Sẹ́nétọ̀ fún àwọn Kristẹni Dẹ́mókírátì, ó sì di ipò yìí mú títí di ọdún 1987.

Ó ṣiṣẹ́, ó sì ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ Anna Gabriella Ceccatelli, Tina Anselmi àti Nilde Iotti.

Ó kú ní Rómù ní ọjọ́ karùn-ún oṣù karùn-ún ọdún 2010.

## Àwọn ìtọ́kasí
Kenny Ogungbe

**Kehinde** "**Kenny**" **Ogungbe**, jẹ́ agbórin-sáfẹ́fẹ́ (DJ), olùgbéjáde orin, atọ́kùn orí tẹlifíṣọ̀nù àti adarí nínú iṣẹ́ orin ní Nàìjíríà. Òun ni olùdásílẹ̀ àti ẹni tí wọ́n fi orúkọ rẹ̀ sọ ilé-iṣẹ́ orin Kennis Music, ó sì tún jẹ́ Aláṣẹ (CEO) pẹ̀lú Dayo "D1" Adeneye. Òun ni ó ni ilé-iṣẹ́ rédíò Kennis 104.1 F.M, ní Èkó.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Pẹ̀lú Dayo Adeneye tí a tún mọ̀ sí D1, ó jẹ́ atọ́kùn fún ètò orin *AIT Jamz*, èyí tí wọ́n ń ṣàfihàn lórí AIT ní ìparí àwọn ọdún 1990 (tó padà di PrimeTime Jamz lórí NTA).

Ó ti bá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olórin ṣiṣẹ́, ó ṣe atọ́nà iṣẹ́ wọn, tàbí ṣàwárí àwọn bíi The Remedies (èyí tí ó ṣí ọ̀nà fún iṣẹ́ dákan kọrin fún Eedris Abdulkareem àti Tony Tetuila), Sound Sultan, 2face Idibia (ó ṣe àgbéjáde àwo-orin rẹ̀ méjì àkọ́kọ́) àti Oritse Femi, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Ní ọdún 2012, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Àgbà (Managing Director) fún Raypower FM. Ó tún jẹ́ Ọ̀kan lára àwọn olùdarí gbogbogbò (Non Executive Director) fún DAAR Communications Plc. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùkọ́ni (coach) níbi ètò Naija Star Search. 

## Àríyànjiyàn
Nígbà tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alákòóso gbogbogbò fún Raypower àti African Independent Television, ó dojú kọ ẹ̀sùn pé ó ń gbé ẹ̀yà-tí-mo-ti-wá lárugẹ (tribalism) nínú iṣẹ́ orin Nàìjíríà láàrin àwọn ọdún 1990. Ẹ̀sùn yìí kan náà ni gbajúgbajà olórin Nàìjíríà-Amẹ́ríkà nì, Aguike, tún sọ sọ́tun láìpẹ́ yìí fún àwọn ilé-iṣẹ́ ìròyìn.

## Àkójọ àwọn àwo-orin rẹ̀
(**Gẹ́gẹ́ bí olùgbéjáde**)
**[[Face 2 Face (2face Idibia album)|Face 2 Face]]*
* *[[Grass 2 Grace]]*

## Àwọn Ìtọ́kasì

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta
*Ìwífún @ Bloomberg
*CNN Highlights Nigeria’s Hip-Hop Industry, BellaNaija (ìjábọ̀ tó ṣàfihàn ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú Ogungbe). 
**Fídíò YouTube lórí ìjábọ̀ kan náà yìí
*Kenny Ogungbe: the godfather, ìwífún ní Africa Magic
Ìlù Sato

**Ìlù Satọ** jẹ́ ìlù oní-lójú-kan tí ó gbajúmọ̀ púpọ̀ láàrin àwọn ẹ̀yà Ogu (Ègùn) ní ìlú Àgbádárìgì ní Ìpínlẹ̀ Èkó, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Satọ jẹ́ ìlù ìbejì tó ga púpọ̀, pẹ̀lú gíga tó tó ẹsẹ̀ bàtà méje (7 feet) tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ. Nínú àṣà ìbílẹ̀ Ogu, wọ́n gbàgbọ́ pé ìlù yìí máa ń lé àwọn ẹ̀mí búburú jìnà. Ní ayé òde òní, kíkùn ìlù Satọ jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọdún ìbílẹ̀ àti ayẹyẹ àṣà ní Nàìjíríà. Wọ́n gbàgbọ́ pé Satọ ni ìlù tí ó tóbi jùlọ tí ó sì ga jùlọ ní àgbáyé.

## Àṣà

Nínú àṣà Ogu, Satọ jẹ́ ìlù ìbejì tí a bọ̀wọ̀ fún, tí ó ní ìlù akọ àti abo oní-lójú-kan tí a fi igi Ìrókò àti awọ ẹranko ṣe. Wọ́n máa ń lu ìlù Satọ níbi àwọn ọdún ńlá àti ayẹyẹ pàtàkì.

Àwùjọ àwọn onílù mẹ́rin ni ó sábà máa ń lu ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ìlù méjèèjì yìí, wọ́n á sì máa fi agbára jó yípo àwọn ìlù gíga náà. Àwọn onílù wọ̀nyí sábà máa ń wọ aṣọ pàtàkì kan, wọ́n á sì máa kọ àwọn orin awo. Ayẹyẹ lílu ìlù Satọ máa ń pẹ̀lú àkójọpọ̀ àwọn olú-onílù Satọ tí àwọn onílù mìíràn tí ń lu àwọn ìlù kékeré àti àwọn ohun èlò orin amíhó (brass instruments) ń ṣe àtìlẹ́yìn fún.

## Àwọn Ìtọ́kasì
Taiwo Allimi

**Taiwo Olubowale Allimi** (ojoibi December 17, 1944, in Sagamu, Nigeria ) je oníṣẹ́ ìròyìn àti aláṣẹ ẹ̀ka àbájáde ìròyìn.

## Ìṣẹ́ ọwọ́ rẹ
Ó jẹ́ olùdarí gbogbogbòò fún ilé-iṣẹ́ ìròyìn Voice of Nigeria láti ọdún 1999 sí ọdún 2004, alága ìjíròrò ìdìbò ààrẹ ní orílè-èdè Nàìjíríà ní ọdún 2003, 2007 àti 2007 lórí rédíò, tẹlifíṣọ̀n àti àwọn satẹ́láìtì ní Abuja . Alága tẹ́lẹ̀ fún Broadcasting Organizations of Nigeria (BON), ẹgbẹ́ agboorun fún gbogbo àwọn ibùdó rédíò àti tẹlifíṣọ̀n ní Nàìjíríà, àwọn ibùdó rédíò gbogbogbò àti ti àdáni, 1999-2004. Kọmíṣọ́nà ìpínlẹ̀ fún ìròyìn, ìrànlọ́wọ́ àwùjọ, àwọn ọ̀dọ́, eré ìdárayá àti àṣà tó pẹ́ jùlọ ní Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Ogun, Nàìjíríà – 1986-1991. Igbákejì ààrẹ tẹ́lẹ̀, Commonwealth Broadcasting Association (CBA), London – 2004. Ẹni tí ó jẹ́ olùdásílẹ̀, àwọn oníròyìn kárí ayé ló ń ran ètò náà lọ́wọ́ pẹ̀lú Kofi Annan gẹ́gẹ́ bí alága, UN New York, oṣù kìíní ọdún 2004. Ó jẹ́ òǹkọ̀wé àti olùdásílẹ̀ èrò ìpàdé abúlé-square-conference fún ọ̀nà ìsàlẹ̀-sí òkè àti ìṣàkóso aláṣepọ̀ sí ìdàgbàsókè ènìyàn tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé ní Nigeria, 1986. Olùdásílẹ̀ àti olùkọ̀wé pàtàkì ti àwọn ẹ̀rọ tẹlifíṣọ̀n àwòṣe ti Nigeria - tẹlifíṣọ̀n Lagos / tẹlifíṣọ̀n ìparí ọ̀sẹ̀ Lagos, 1980-85. Aṣojú ìpínlẹ̀, ìpàdé àtúnṣe ìṣèlú orílẹ̀-èdè Nigeria - 2005 - sí ìlànà tuntun fún Nigeria. olùdarí, ìgbìmọ̀ ìgbìmọ̀ àwọn àgbàgbà Ogun State, ẹgbẹ́ ìmọ̀ràn tí kì í ṣe ti ẹgbẹ́ òṣèlú tí ó ń fúnni ní òye, ìtọ́sọ́nà àti ìtọ́sọ́nà lórí àwọn ọ̀ràn pàtàkì ti ìṣàkóso òde òní ní ìpínlẹ̀ Ogun, gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nigeria - 2005 títí di òní. àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn àti Áfíríkà (pẹ̀lú Dókítà Nelson Mandela) ti ṣe àwòkọ́ṣe àwòkọ́ṣe ìpínlẹ̀ Ogun. Ó jẹ́ olùgbéjàgbara àkọ́kọ́ fún ìdásílẹ̀ ètò ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ agbègbè ìbílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpele kẹta ti ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ ní Nàìjíríà láti ọdún 1992. Òun ni olùdásílẹ̀, olùgbàlejò àti olùgbéjáde ti Vote '83, ìròyìn ìdìbò tẹlifíṣọ̀n tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ní Nàìjíríà, ọdún 1983. Olùdásílẹ̀, olùgbàlejò àti olùgbéjáde ti ètò ìdìbò ọdún '79, ìròyìn ìdìbò tẹlifíṣọ̀n àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà lórí àṣẹ tẹlifíṣọ̀n Nàìjíríà – ikanni NTA 10, Èkó, ọdún 1979. Alága, ìpàdé gbogbogbò, ìpàdé UNECA lórí “Pífi ìdàgbàsókè sí ọkàn ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́”, Addis Ababa, oṣù kẹrin ọdún 2003. Ó jẹ́ olùgbéjáde lórí “Broadcasting and HIV/AIDS” ní World Electronic Media Forum, Geneva, Switzerland, 8–12 oṣù Kejìlá ọdún 2003. Akọ̀ròyìn tẹlifíṣọ̀n Nàìjíríà àkọ́kọ́ láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìròyìn olóòtú Issues of our Time lórí tẹlifíṣọ̀n Nàìjíríà, ọdún 1982. Olùbẹ̀rẹ̀, olùgbàlejò àti olùgbéjáde ti Lagos Report' jara ìwádìí tẹlifíṣọ̀n tí ó gba àmì-ẹ̀yẹ ní Nàìjíríà, lórí tẹlifíṣọ̀n Nàìjíríà ní ọdún 1977. Olùkọ̀wé ti Without Time: Memoirs of a Journalist in Iṣẹ́ Ìjọba, tí a tẹ̀ jáde ní oṣù kẹrin ọdún 1999. Aremo Taiwo Allimi, olùdámọ̀ràn pàtàkì ti Talim Associates Nigeria limited, ilé-iṣẹ́ kan tí ó ní àwọn olùdámọ̀ràn ìdàgbàsókè ìròyìn, ìwádìí, ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ àti ìbánisọ̀rọ̀, tí a dá sílẹ̀ ní ọdún 1986.

## Àwọn Ìtọ́kasí