open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sammy Oziti

**Sammy Oziti** (tí a bí ní ọjọ́ kìíní oṣù kìíní ọdún 1983) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ìjàkadì olókìkí ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Ó gba àmì ẹ̀yẹ méjì ní All-African Games láàrín ọdún 2003 àti 2007. Ó gba àmì ẹ̀yẹ mẹ́fà ní aṣeyọrí agbáyé Áfíríkà láàrín ọdún 2006 àti 2012. Ó tún gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà méjì ní Commonwealth Wrestling Championship ní ọdún 2005 àti 2013. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Sammy Oziti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìjàkadì rẹ̀ ní ọdún 1998. Iṣẹ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ níbi ìdíje Africa Games ni ọdún 2003 ní Abuja. Níbi ayẹyẹ náà, ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà lẹ́yìn tí ó ṣẹ́gun alátakò rẹ̀, Bejaoui, Nour El Houda ti Tunisia.  Ní ọdún tí ó tẹ̀lé e, ó kópa nínú Idije Ipese Olimpiiki ṣùgbọ́n ó parí sí ipò kẹsàn-án. 
Ní ọdún 2005, Sammy dije nínú ìdíje ìjàkadì Commonwealth àkọ́kọ́ rẹ̀ ní Stellenbosch, South Africa. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà kan, alátakò rẹ̀ ni Meena láti India. 
Ní ìdíje ìjàkadì ilẹ̀ Áfíríkà ní ọdún 2006, ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà lẹ́yìn tí ó ṣẹ́gun Feten, Ghanmi nínú ìdíje 48 kg tí a ṣe ní Pretoria, RSA.  Ní ọdún tí ó tẹ̀lé e, ó tún kópa nínú ìdíje kan náà, ó sì dé ipò kejì lẹ́yìn Sambou, Isabella láti Senegal.  Ó tún gba ẹ̀bùn fàdákà ní Àwọn Ìdíje Áfíríkà tí a ṣe ní ọdún kan náà ní Algiers.  Ní ọdún 2008, Sammy kópa nínú ìdíje ìjàkadì Áfíríkà mìíràn níbi tí ó ti gba ẹ̀bùn fàdákà mìíràn láti inú 48.&nbsp;ìṣẹ̀lẹ̀ kg. 
Ní ọdún 2010, ó tún díje, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà kan.  Ní ìdíje African Championship ti ọdún 2011 àti 2012, Sammy gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ méjì.   Ìṣẹ́gun rẹ̀ ní ọdún 2012 ló mú kí ó kópa nínú ìdíje Olympic Qualification Tournament níbi tí ó ti wà ní ipò kẹta lẹ́yìn tí ó díje nínú ìdíje 48.&nbsp;ẹ̀ka kg. 
Ní ọdún 2013, ó wà ní ìdíje Commonwealth Championship tí ó wáyé ní Johannesburg, RSA, ó sì wà ní ipò kejì lẹ́yìn Nirmala Devi láti India. Wọ́n díje nínú ìdíje 48.&nbsp;Kg iṣẹlẹ naa ati Sammy gba ami-ẹri fadaka naa. 

## Àwọn ìtọ́kasí


## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Sammy Oziti at the International Wrestling Database 

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1983
Olokun

**Olokun** ( Yoruba : Olókun yo )) jẹ́ oríṣà nínú ẹ̀sìn Yorùbá . Olokun ni òrìṣà ìsàlẹ̀ òkun, wọ́n sì gbàgbọ́ pé òun ni òbí Ajé, oríṣà ọrọ̀ ńlá. Wọ́n bọ̀wọ̀ fún Olokun gẹ́gẹ́ bí alákòóso gbogbo omi àti fún àṣẹ lórí àwọn òrìṣà omi mìíràn. Wọ́n yìn Olokun gidigidi fún agbára wọn láti fún àwọn ọmọlẹ́yìn wọn ní ọrọ̀ ńlá, ìlera, àti àṣeyọrí. Àwọn agbègbè ní ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà àti àwọn ará Áfíríkà tí wọ́n wà ní ìta ilẹ̀ Áfíríkà máa ń wo Olokun ní onírúurú ọ̀nà gẹ́gẹ́ bí obìnrin, ọkùnrin, tàbí obìnrin.

## Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà

Àwọn òrìṣà omi jẹ́ “àwọn òrìṣà tó wà ní gbogbo ibi tí wọ́n sì ṣe pàtàkì ní gúúsù Nàìjíríà”; Ìjọsìn Olókun ni a mọ̀ ní pàtàkì ní àwọn ìlú àwọn ará Yorùbá àti Edo ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà. Ní àwọn agbègbè ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà tí ó sún mọ́ etíkun, Olókun máa ń ní ìrísí akọ láàárín àwọn olùjọ́sìn rẹ̀, nígbà tí ó jẹ́ pé ní agbègbè ìsàlẹ̀, Olókun jẹ́ òrìṣà obìnrin.
Gẹ́gẹ́ bí àṣà Yorùbá nípa ìjọba wọn, Olokun - nígbà tí ó wà ní ipò obìnrin - ni ìyàwó àgbà fún Olú-ọba Oduduwa. Wọ́n sọ pé ìdíje rẹ̀ pẹ̀lú ọ̀kan lára àwọn ìyàwó rẹ̀ mìíràn ló mú kí ó fi Òkun Atlantiki hàn.

## Candomblé
Nínú ẹ̀sìn Candomblé ní Brazil, wọ́n ń bọ̀wọ̀ fún Olokun gẹ́gẹ́ bí ìyá Yemoja àti ẹni tó ni òkun. Wọ́n mọ̀ ọ́n ní Candomblé terreiros, ṣùgbọ́n kì í ṣe nígbà ayẹyẹ. Ní ti èyí, Olokun jọ Odùduwà àti Ọ̀rúnmìlà ; wọ́n ṣe pàtàkì gidigidi ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà ṣùgbọ́n wọ́n kó ipa díẹ̀ nínú ẹ̀sìn Afro-Brazil. Kò sí orin tí a yà sọ́tọ̀ fún Olokun gẹ́gẹ́ bí ti àwọn orixá mìíràn. Àwọn olùdásílẹ̀ Candomblé mọ Ọlọ́run Olokun ṣùgbọ́n wọn kò kà á sí ọlọ́run ara ẹni. Wọ́n ti tún gbé ìbọ̀wọ̀ fún Olokun ní ìparí ọ̀rúndún ogún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkànlélógún nípasẹ̀ àwọn àlùfáà ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà tí wọ́n ṣèbẹ̀wò sí Brazil.
Olokun ní wọ́n máa ṣe ayẹyẹ ọdọọdún fún nígbà àjọ̀dún Yemoja ( Festa de Iemanjá ).

## Santería
Olokun jẹ́ oríṣà kàn nínú igbagbo ẹ̀sìn Santería. Olokun jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òrìṣà androgynous, Olokun tú mọ sì ọkùnrin àti obìnrin, o nisẹ pẹ̀lú bóyá Olokun tí Ifá tàbí Olokun tí Ocha.

## Ìtàn
Gẹ́gẹ́ bí Odù Ifá ti wí, Olokun bínú gidigidi, ó sì dìde dúró. Bí Olokun ṣe ń ṣe èyí láti rì àwọn ènìyàn sínú omi, àwọn òrìṣà lọ sí ọ̀dọ̀ Orunmila láti béèrè ohun tí ó yẹ kí ó ṣe. Ọ̀rúnmìlà sọ fún wọn pé Ògún Lákáayé ní láti ṣẹ̀dá ẹ̀wọ̀n tó gùn jùlọ tí ó lè ṣẹ̀dá. Níkẹyìn, Obatala ni ó ní ẹrù iṣẹ́ láti fi Olokun sẹ́wọ̀n ní agbègbè wọn. Nígbà tí Ọbàtálá mọ̀ èyí, ó lọ sí Ogun, ó sì ní kí ó ṣe ẹ̀wọ̀n náà, òun náà sì ṣe bẹ́ẹ̀. Lẹ́yìn náà, Obatala sọ̀kalẹ̀ láti Ọrun sínú òkun, ó sì fi í mú Olokun.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Olusegun Olusola

Short description|Nigerian television producer (1935–2012)}}

Chief **Olusegun "Segun" Olusola** (Ṣẹgun Oluṣọla; 18 March 1935 – 21 June 2012) jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà tí ó ń ṣíṣe gẹ́gẹ́ bí adarí èrò àgbéléwò tẹlifíṣontelevision producer,tí ilé ìṣe broadcaster and diplomat. Òun ni ónkowe àti  olùdarí executive producer fún ìwé *[[The Village Headmaster]]*,“Eré tẹlifíṣọ̀nù pẹ̀lú ìtàn àtẹ̀jáde tó ti pé jù lọ ní Nàìjíríà tí ó ní  tí ó mú ọ̀gbẹ́ni Justus Esiri àti Femi Robinson di irawo àjítaná wò.

## Ìgbà Ìkókó Ìgbé Ayé
Wọ́n bí Olóyè Olusola ìlú Iperu ni Remo , ìlú kan ní Ipinlẹ̀ Ogun, ní apá Gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà . Ó lọ sí Remo Secondary School, Sagamu, níbi tí ó ti gba West African Senior School Certificate rẹ̀ ní ọdún 1947 kí ó tó lọ sí University of Pittsburgh, ní Pittsburgh, níbi tí ó ti gba ìyẹ́rìí bachelor's degree rẹ̀.

## Iṣẹ́ Rẹ́
Ó padà sí ìlú Nàìjíríà ni ọdún 1955 láti darapọ̀ mó mọ́ iṣẹ́ Federal Radio Corporation of Nigeria (FRCN) gẹ́gẹ́ bí Ọ́físa Ìkede (Broadcasting Officer). Lẹ́yìn tí ni ó kúrò ní FRCN ni ọdún 1959 ni ó darapò mo ilé isẹ́ telefíṣọ́n àgbéléwò tí Nigerian Television Authority, níbi ti o ti dìde gba ipò adarí eto ètò executive producer ni ọdún 1964, ní ọdún kaná, ní ó kó *The Village Headmaster*.
Ní ìgbà tí ó di ọdún 1973, Ó di igbákejì alága tí Broadcasting Organisation of Nigeria's Planning Committee fún gbogbo ilé Adúláwò ìyẹn  Second All African Games .
Ní ọdún 1965, ó di olùdarí gbogbo ètò tí ó wà lábẹ́ ilé iṣẹ́ tẹlifíṣọ̀n àgbéléwò ìyẹn tí Nigerian Broadcasting Commission. Ó jé olùdarí náà fún ọdún mẹ́sàn-án kí ó tó di wípé wọn yàn sì ipò olùdarí ètò ni ilé ìṣe telefíṣọ̀n tí NTA tí ìlú Èkó ni ọdún 1974, ó sì wá lórí ipò yìí fún ọdún méjì, kí ó tó di aláṣẹ olùdarí ni ọdún 1976. Ní ọdún 1978 wọn yàn gẹ́gẹ́ bíi ọ̀gá pátápátá tí ó sì lọ ipò náà fún ọdún mẹ́san-àn. 
Ní ọdún 1987, General Ibrahim Babangida, the former military head of state yàn gẹ́gẹ́ bíi aṣojú fún Ethiopia pẹ̀lú Organisation of African Unity .  
Olusola died on 21 June 2012 at the age of 77 after a brief illness.
## Àwọn ìwé tí ó ko
Ó ti ṣagbátẹrù ìwé tí ó pò lọ́pọ́lọ́pọ̀ lára wọn ni *The Village Headmaster* (1977), *Some Notes on 20 Years of Television in Nigeria* (1979), *Performing Arts, Broadcasting, Culture and National Development* (2004), and *Footprints in the Sands of Time* (2005).
In addition, he was cited by peers and several others and in 2002, Akin Iroko wrote a book that centred on his biography.

## References
Bisola Makanjuola

**Bisola Makanjuola** (tí a bí ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1996) jẹ́ ọmọ ogun ìjàkadì olókìkí ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà méjì àti wúrà méjì ní ìdíje African Championship láàárín ọdún 2014 sí 2020.   

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ìṣẹ́gun àkọ́kọ́ Bisola ní African Championship ni ọdún 2014 ní Tunisia níbi tí ó ti díje nínú ìdíje kìlógíráàmù márùndínlọ́gọ́ta  tí ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà..  Ní ọdún 2017, ó kópa níbi ìṣẹ̀lẹ̀ kan náà ṣùgbọ́n ní àkókò yìí ó ṣe é ní Marrakech, Morocco, ó sì tún gba ẹ̀bùn fàdákà nínú ẹ̀ka ìdíje ọ́gọ́ta  kg. 

Ní ìdíje ìjàkadì ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2018 tí wọ́n ṣe ní Port Harcourt, Makanjuola ṣẹ́gun alátakò rẹ̀, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà mọ́kàndínlọ́gọ́ta kg. 

Idije idije Ijakadi Afirika ti ọdun 2020 ni Algiers tun pari pẹlu iṣẹgun rẹ bi Makanjuola ṣe gba ami-ẹri goolu fun ẹka mọ́kàndínlọ́gọ́ta kg. 

## Àwọn ìtọ́kasí



## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Bisola Makanjuola at United World Wrestling
* Bisola Makanjuola at the International Wrestling Database 
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1996
Racheal Ekoshoria

**Racheal Ekoshoria** jẹ́ eléré ìdárayá tó ń gbé ẹrù láti Nàìjíríà. Ó ń díje nínú kilasi +75 kg fún àwọn obìnrin.

## Iṣẹ́ ọwọ́
Racheal dije ninu Awọn Ere-idaraya Olimpiiki Awọn ọdọ Igba Ooru ti ọdun 2010 ni Singapore ninu idije ti ko to iwọn 58 kg o si gba ami-ẹri idẹ kan.  Ní ìdíje gbígbé ẹrù ní ilẹ̀ Áfíríkà ní ọdún 2016 ní Yaoundé, Cameroon, ó gba fàdákà pẹ̀lú ìwọ̀n tí kò tó 58 kg pẹ̀lú àbájáde 192 kg.

## Wo tun

* Gbígbé ẹrù ní Olimpiiki Àwọn Ọ̀dọ́ Ìgbà Ooru ti ọdún 2010
* Nàìjíríà ní Olimpiiki Àwọn Ọ̀dọ́ Ìgbà Ẹ̀ẹ̀rùn ti ọdún 2010

## Àwọn ìtọ́kasí


## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Àkójọ Àwọn Èlẹ́rin/Ìṣẹ̀lẹ̀ Archived  
* Ekoshoria gba idẹ
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1994
Chicmah Obodo

**Chicmah Obodo** Fetísílẹ̀ ⓘjẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó dije nínú ẹgbẹ́ àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní ìdíje All-Africa Games ti ọdún 1999 nínú ẹ̀ka – àádọ́rin kg. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ọdún 1999, ó kópa nínú àwọn ìdíje All-Africa tí wọ́n ṣe ní Johannesburg, South Africa. Ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ nínú ìdíje  àádọ́rin kg ti àwọn obìnrin. 

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní ọ̀rúndún 20k
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Victoria Agbodobiri

**Victoria Agbodobiri** (láti ìpínlẹ̀ Edo)jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó ń díje nínú ẹgbẹ́ àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní All-Africa Games ti ọdún 2011, nínú ẹ̀ka U52kg. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Victoria kópa nínú ìdíje All-Africa ti ọdún 2011 tí wọ́n ṣe ní Maputo, Mozambique. Níbi ìṣẹ̀lẹ̀ náà, ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ, nínú ìdíje 52kg ti àwọn obìnrin.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Fatima Bashir

**Fatima Bashir** (tí a bí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kìíní ọdún 1995) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ń díje nínú ẹgbẹ́ àwọn obìnrin. Ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ nínú ẹ̀ka 48 kg ní Àwọn Eré Gbogbo-Afíríkà ti Ọdún 2015. 

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Fatima Bashir gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ nínú ìdíje obìnrin 48&nbsp;idije kg ni Awọn ere-idaraya Gbogbo-Afirika ti ọdun 2015 ti a ṣe ni Brazzaville, Orilẹ-ede Congo . 

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1995
Omotade Alalade

**Omotade Alalade** (tí a bí ní nǹkan bí ọdún 1985) jẹ́ oníṣòwò àti ògbóǹtarìgì onímọ̀ nípa àìlóyún ní Nàìjíríà . Òun ni olùdásílẹ̀ àti olùdarí àgbà ti Ìpìlẹ̀ Beibei Haven, àjọ kan tí kì í ṣe ti ìjọba tí ó ń ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìbímọ fún àwọn obìnrin àti àwọn tọkọtaya. Ní ọdún 2016, wọ́n kọ orúkọ rẹ̀ sí ọ̀kan lára àwọn obìnrin 100 tí ó ní ipa jùlọ nínú BBC . 

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
Wọ́n bí Omotade gẹ́gẹ́ bí Omotade Sadare ní Marina, ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà. Ó lọ sí ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti girama ní Èkó, ó sì kẹ́kọ̀ọ́ fún ẹ̀kọ́ gíga rẹ̀ ní Yunifásítì Ìpínlẹ̀ Èkó. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Nítorí àwọn ìrírí ara ẹni àti àwọn ìṣòro ìgbésí ayé tí Alalade la kọjá pẹ̀lú àìlóyún, oyún, ìṣẹ́yún àti àdánù ọmọ, ó dá àjọ tí kìí ṣe ti èrè sílẹ̀ fún Ilé-iṣẹ́ Ìbímọ Beibei Haven. Àjọ náà ń pèsè ìrànlọ́wọ́ fún àwọn obìnrin àti àwọn tọkọtaya tí wọ́n ń gbìyànjú láti lóyún. Àjọ náà tún ń pèsè ìrànlọ́wọ́ àti ìtìlẹ́yìn fún àwọn ìdílé tí wọ́n ń kojú àdánù oyún tàbí àìlóyún. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Omotade fẹ́ Funmilade Alalade ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹwàá ọdún 2011.  Gẹ́gẹ́ bí Omotade ti sọ, lẹ́yìn tí ó ṣe ìgbéyàwó, ó rí i pé òun àti ọkọ rẹ̀ méjèèjì ni wọ́n ní àrùn ẹ̀jẹ̀ síkú . Èyí túmọ̀ sí pé wọ́n lè bí àwọn ọmọ tí yóò ní àrùn ẹ̀jẹ̀ síkú. Àwọn tọkọtaya náà gbìyànjú láti lóyún nípasẹ̀ IVF, èyí tí ó bani nínú jẹ́ gidigidi. Ní oṣù kọkànlá ọdún 2018, nígbà tí ó ń sọ ẹ̀rí rẹ̀, ó kọ̀wé nípasẹ̀ ojú ìwé Instagram rẹ̀ pé, “Lẹ́yìn tí mo ti ná ju mílíọ̀nù NGN11 lọ lórí ìtọ́jú IVF, èmi àti ọkọ mi parí ìdílé wa pẹ̀lú àwọn ìbejì kan.”  

## Àwọn àmì-ẹ̀yẹ àti ìdámọ̀

* BBC 100 Women Of the Year, 2016.  
* Obìnrin Nẹ́ẹ̀tìwọ́ọ̀kì Rẹ̀ Tó Jùlọ Ní Ọdún 2017.  

## Wo tun

* Funke Bucknor-Obruthe
* Funmi Iyanda

## Àwọn ìtọ́kasí


 
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Akinwumi Ogundiran

**Akinwumi Ogundiran** (wọ́n bíi ní odún un 1966)tí wọ́n tún mọ̀ sí  Cardiss Collins jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n níbi iṣẹ́ ọnà àti nínú ìmò ìjìnlẹ̀ sáyẹ̀ǹsì ó sì tún jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmò ìtàn ní Yunifásítì tó wà ní Northwestern ní orílè-èdè Nàìjíríà.Ó jẹ́ olùwádìí ìmọ̀ nípa àṣà ayé ìgbà nnì (archaeologist), Òpìtàn onímọ̀ ni pẹ̀lú (anthropologist) , ó sì tún jẹ́ Akọ̀wé ìtàn àṣà, tí ìwádìí rẹ̀ dojú kọ ìgbé ayé [Yorùbá] ní ìwọ oòrùn Áfíríkà, Áfíríkà Atlantiki, àti ìtàn ìtànkálẹ̀ àwọn ọmọ Áfíríkà káàkiri ayé (African Diaspora). Wọ́n bí i ní Ìbàdàn, ní orílè-èdè [Nàìjíríà , ó sì kó lọ sí Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà ní ọdún 1993. Ó jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n-on Chancellor, àti Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ẹ̀ka Africana Studies, òwúlẹ̀wútàn àti onímọ̀ nínú ìtàn History ní UNC Charlotte.

## Ẹ̀kọ́
Akinwumi Ogundiran kẹ́kọ̀ọ́ gboyè BA pẹ̀lú ọlá ìpele àkọ́kọ́ (First Class Honors) ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga Obafemi Awolowo Yunifásítì ní ọdún 1988. Lẹ́yìn náà, ó gba MSc ní ilé-ìwé gíga UI ní ọdún 1991. Ní ọdún 2000, ó parí PhD rẹ̀ ní Boston University. Ó sọ àtẹ̀jáde ìwádìí (thesis) rẹ̀ ni àkọlé yìí: Ìyípadà ìbùgbé àti ìbáṣepọ̀ agbègbè ní àárín ilẹ̀ Yorùbá láti ọdún 1200 sí 1900: Àròkọ ìwádìí ìtàn ìlú (archaeology) àti ìtàn ní agbègbè Ìlàrè,ní orílè-èdè Nàìjíríà *Settlement cycling and regional interactions in central Yorùbá-land, AD 1200-1900: Archaeology and history in Ìlàrè district, Nigeria*.

## Iṣẹ́ Ààyò Rẹ̀
 Ní ọdún 1991, Ogundiran ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùṣàtúnṣe ìròyìn (newsroom editor) ní ní ilé-iṣẹ́ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ kan tó wà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ *Broadcasting Corporation of Oyo State* ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìkọ́ni rẹ̀ ṣáájú ìkẹ́kọ̀ọ́ gboyè ìwé ẹ̀ríi dókítà ní orílè-èdè Nàìjíríà ní ilé ẹ̀kọ́ gíga ní ìpínlè Dẹ́ltà Delta State University àti Yunifásítìi Benin. Lẹ́yìn ìkẹ́kọ̀ọ́ gboyè dókítà rẹ̀, iṣẹ́ ìkọ́ni rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ní Ẹ̀ka Ìmọ̀ Ìtàn (Department of History) ní  Yunifásítì tó wà ní Florida (Florida International University), ní Miami. Láti ọdún 2008 sí 2018, Ogundiran jẹ́ alágà fún ẹ̀ka Ìtẹ́-ẹ̀kọ́ Africana (Chair of the Africana Studies department) ní UNC Charlotte, níbi tí ó ti Ọ̀jọ̀gbọ́n Kánsẹ́lọ̀ tí ó sì tún jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n Ìtẹ́-ẹ̀kọ́ Africana, Òwúlẹ̀wútàn (Anthropology) àti ìmọ̀ Ìtàn (History). Iṣẹ́ Ìwádìí rẹ̀ dá lórí àròkọ-ìtàn àwòrán ilẹ̀ (archaeology) ìdàgbàsókè àwùjọ àti ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ àwọn ọmọ Yorùbá people ní apá ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, pàápàá jùlọ lórí àwọn ìbéèrè tó kan ìfarahàn nípa àwọn olùgbé àgbègbè náà, àti nípa ìdàgbàsókè àwùjọ, àti ìtàn àṣà láàárín ọdún 1000 sí 1800 AD. Ogundiran tún ti ṣètò àti darí àwọn iṣẹ́ ìwádìí àjọṣepọ̀ lórí àròkọ-ìtàn ilẹ̀ ti Atlantic Africa àti African Diaspora.Àwọn àgbègbè iṣẹ́ mìíràn tí ó tún ń ṣiṣẹ́ lórí ni ìrònú ọgbọ́n ọkàn àwọn aláwọ̀ dúdú (Black Intellectual Thought), ìdúróṣinṣin àwùjọ, ìwé kíkọ lórí àtúpalẹ̀ ìtàn, àti àwọn ohun àjogúnbá.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Rita Orji (oloselu)

Olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni **Rita Orji** . Ó jẹ́ ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin tẹ́lẹ̀, ó ń ṣojú fún agbègbè ìjọba àpapọ̀ Ajeromi Ifelodun ní ìpínlẹ̀ Èkó nígbà tí wọ́n ṣe ìpàdé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀-èdè kẹjọ.  

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Bolajoko Olubukunola Olusanya

**Bolajoko Olubukunola Olusanya** Fetísílẹ̀ ⓘ Oníṣègùn ọmọdé ní Nàìjíríà ni. Ó jẹ́ ògbóǹtarìgì nínú ìṣègùn ohùn.

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀
Olusanya ní àìgbọ́ran tí a bí ní àárín ìgbà tí a bí i, ṣùgbọ́n wọn kò ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ títí ó fi pé ọmọ ọdún mẹ́tàlélógún. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ ìṣègùn ní Yunifásítì ti Ibadan, ó sì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ọdún 1982. Lẹ́yìn náà, ó kọ́ ẹ̀kọ́ gẹ́gẹ́ bí oníṣègùn ọmọdé ní UCL Great Ormond Street Institute of Child Health àti Donald Winnicott Centre, àwọn méjèèjì ní London. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Nàìjíríà, ó dojúkọ yíyàn láàárín bóyá títẹ̀lé iṣẹ́ ẹ̀kọ́ lásán tàbí dídi oníṣòwò àwùjọ, tí ó pinnu láti tẹ̀lé ipa ọ̀nà ìkẹyìn náà. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Olusanya ṣe ifilọlẹ Hearing International Nigeria (HING) ni ọdun 1999. Lẹhinna o da Ẹgbẹ Dyslexia Nigerian silẹ lẹhinna o darapọ mọ HING sinu Ile-iṣẹ fun Eto Ibẹrẹ Ilera ni ọdun 2011. Laarin ọdun 2003 ati 2007, o pada si Ile-ẹkọ giga University College London lati ṣiṣẹ lori PhD ni awọn itọju ọmọde ati oogun ohun.  Oyè PhD rẹ̀, tí wọ́n fún ní ẹ̀bùn ní ọdún 2008, ni wọ́n pè ní "Àwọn àpẹẹrẹ ìwádìí ìgbọ́ran àwọn ọmọdé fún wíwá ìparẹ́ ìgbọ́ran títí láé ní Nàìjíríà".  Ni ọdun 2020, Olusanya ti tẹjade awọn nkan ti o ju 200 lọ ninu awọn iwe iroyin ẹkọ.  Ní ọdún 2019, ó dara pọ̀ mọ́ Lancet Commission for Global Hearning Loss, ètò kan tí Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) ṣe láti tọ́jú adití kárí ayé.  Gẹgẹbi Olusanya, awọn okunfa akọkọ ti pipadanu igbọran ni Nigeria ni awọn ẹrọ ina mọnamọna, awọn oogun aporo ti a kọ silẹ ati wiwa ariwo nigbagbogbo. 

Olusanya jẹ́ olùdarí Global Research on Developmental Disabilities Collaborators (GRDDC), ẹgbẹ́ àwọn ògbóǹtarìgì onímọ̀ nípa ìtọ́jú ọmọdé tí Bill àti Melinda Gates Foundation àti Institute for Health Metrics and Evaluation ṣe owó fún. Ní ọdún 2018, ó tẹ ìwádìí jáde nínú ìwé ìròyìn The Lancet tó fi hàn pé ní Nàìjíríà, àwọn ọmọdé mílíọ̀nù méjì àti ààbọ̀ ló ní ìṣòro ìdàgbàsókè ní ọdún 2016, ní ìyàtọ̀ sí mílíọ̀nù kan àti ààbọ̀ ní ọdún 1990. Àwọn ìṣòro ìdàgbàsókè ni a túmọ̀ sí àwọn àìsàn ìlera tó ń kan àwọn ọmọdé fún ìgbà pípẹ́, bíi autism spectrum disorder, attention deficit hyperactivity disorder, cerebral palsy, Down syndrome àti ìparẹ́ etí. 

## Àwọn Àpótí Ìrìnàjò
A fún Olusanya ní ẹ̀bùn Aram Glorig láti ọwọ́ International Society of Audiology ní ọdún 2018. 

## Àwọn iṣẹ́ tí a yàn

* Olusanya, Bolajoko; Eletu, Olaseinde; Odusote, Olatunde; Somefun, Abayomi; Olude, Olufemi (October 2006). "Iwari ni kutukutu ti pipadanu igbọran ọmọde: Awọn iriri lọwọlọwọ ti awọn alamọdaju ilera ni orilẹ-ede to sese ndagbasoke". Acta Paediatrica. 95 (10): 1300-1302. doi:10.1080/08035250600603016. . S2CID 25978633.
* Olusanya, Bolajoko O.; Afe, Abayomi J.; Onyia, Ngozi O. (August 2009). "Awọn ọmọ ti o ni awọn iya ti o ni kokoro-arun HIV ni eto ibojuwo igbọran ti gbogbo ọmọ ikoko ni Lagos, Nigeria". Acta Paediatrica. 98 (8): 1288–1293. doi: 10.1111 / j.1651-2227.2009.01337.x. . S2CID 39310671.
* 
* 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Toolz

**Tolu Oniru** (tí a bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù keje ọdún 1982), tí a mọ̀ sí Toolz, jẹ́ ẹni tí ó jẹ́ olóòtú rédíò ní orílè-èdè Nàìjíríà, olùgbàlejò ìfọ̀rọ̀wérọ̀, àti olùgbékalẹ̀. Ó ń gbàlejò Ìfihàn Ọ̀sán lórí The Beat 99.9 FM.  Toolz tí a mọ̀ sí Tolu Oniru-Demuren di olùdarí ètò ìṣe ti The Beat 99.9 FM ní ọdún 2020.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Toolz ní ìlú London ní ọjọ́ kẹfà oṣù keje ọdún 1982. Ó lọ sí ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní Talbot House ní Bournemouth, UK, ó sì lọ sí ilé ìwé girama ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kí ó tó lọ sí ilé ìwé gíga City of Westminster.  Ó tún gba oyè nínú Business and Mass communication láti London Metropolitan University. Àwọn òbí rẹ̀ jẹ́ ọmọ ìdílé ọba Oniru ní Ìpínlẹ̀ Èkó.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Tolu Oniru fẹ́ Tunde Demuren, ọmọ Olùdarí Àgbà ti National Civil Aviation Authority, Harold Demuren ní Dubai ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 2016. Wọ́n ní ọmọ méjì papọ̀.
Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan pẹ̀lú Potpourri, ó sọ̀rọ̀ nípa bí ó ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í gbé ìgbékalẹ̀ rédíò àti bí ó ṣe ṣẹlẹ̀ láìròtẹ́lẹ̀. Lẹ́yìn náà, lẹ́yìn tí ó gba iṣẹ́ náà, kò dá a lójú pé ó dára tó, nítorí pé ìyẹn ni iṣẹ́ rédíò àkọ́kọ́ rẹ̀. Ó dá a lójú pé wọ́n máa lé òun kúrò ní iṣẹ́ ní oṣù mẹ́ta; èyí tí kò ṣẹlẹ̀. Ó ṣàlàyé pé iṣẹ́ rẹ̀ jẹ́ ti “ètò-bí-mo-lọ” ní àkọ́kọ́, ṣùgbọ́n nísinsìnyí ó ń gbìyànjú láti gbèrò púpọ̀ sí i kí ó sì gbé àwọn góńgó ìgbà pípẹ́ kalẹ̀.

## Ìrìnàjò iṣẹ́ rẹ̀
Kí ó tó dé Nàìjíríà ní ọdún 2008, ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú MTV Europe   àti Walt Disney Pictures ní United Kingdom.  Lọ́wọ́lọ́wọ́, ó ń ṣe àkóso The Midday Show lórí The Beat 99.9 FM ní gbogbo ọjọ́ ọ̀sẹ̀. Ó tún ń fọ̀rọ̀ wá àwọn olórin ará Áfíríkà lẹ́nu wò lórí ètò ìjíròrò rẹ̀ The Juice . Àwọn gbajúmọ̀ olókìkí bíi Yvonne Nelson, Omotola Jalade Ekeinde, Davido, Rita Dominic ti wà lórí ètò rẹ̀. Ó jẹ́ ara àwọn adájọ́ ní 2011 àti 2012 Channel O Music Video Awards. Ní ọdún 2013, Toolz ni olùgbàlejò X Factor West Africa

Olisa Adibua ni oludari eto ni The Beat 99.9 FM títì di ọdun 2019. Ni ọdun 2020 Toolz ti a mọ si Tolu Oniru-Demuren di adelé olùdarí ètò.

## Àwọn àmì ẹ̀yẹ
### Èyítí o gbà
*2010 Nigeria Broadcasters Awards - *Radio Presenter of the Year*
*2010 Dynamix All Youths Awards - *Radio Presenter of the Year*
*2011 FAB Awards - *On-Air Personality of the Year*
*2011 Nigeria Broadcasters Awards - *Sexiest Media Personality*
*2012 The Future Awards - *On-Air Personality of the Year*
*2012 Nigeria Entertainment Awards - *Media Personality of the Year*

### Èyítí wọn fi pè orire ṣùgbọ́n kò gbà
* 2014 Nickelodeon Kids' Choice Awards - *Favourite Nigerian On Air Personality* 

## Àwọn Ìtọ́kasí
IllRymz

**Illrymz** (tí a bí ní Olowu Bardia Adebola ; ọjọ́ kẹta oṣù Kejìlá ọdún 1985) jẹ́ olùgbàlejò tẹlifíṣọ̀n ní Nàìjíríà,  ẹni tí ó jẹ́ sọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ orí rédíò, òǹkọ̀wé, olùgbéréjáde, MC ayẹyẹ, olórin àti àwòṣe tẹ́lẹ̀. Ó fẹ́ Omotara Odunusi.

Òun ni olùdásílẹ̀ ètò ìròyìn ojoojúmọ́ lórí Instagram #SelfieNews àti Olórí Àgbà fún Contagious Collective, ilé-iṣẹ́ àkójọpọ̀ ìròyìn oníṣẹ̀dá tí ó ti ṣe àwọn ètò rédíò bíi Radio Outloud pẹ̀lú Nokia & ILL, The Jumia What Am I? Radio Show, Nunu Super Kids, àti 0809ja_Radio. Ní ọdún 2016 ó di olùgbàlejò fún Coke Studio Radio Hour tí a ṣe ní Los Angeles USA

Àwọn iṣẹ́ lórí tẹlifíṣọ̀n Illrymz ni olùgbàlejò Nigerian Idol, àti olùgbàlejò StarGist, Soundcity, àti Nigezie. 

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Illrymz ní ìlú Èkó, ìyá rẹ̀ ará Páṣíà àti baba rẹ̀ ará Yorùbá. Nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mẹ́ta, wọ́n lò ó gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ọmọ fún ọjà ẹwà ará Amẹ́ríkà. Láti kékeré ni ó ti ń kọrin nínú ẹgbẹ́ akọrin ìjọ, ó sì máa ń kó ipa pàtàkì nínú eré ìsìn.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Anna Gabriella Ceccatelli

**Anna Gabriella Ceccatelli**, ti a mọ si **Gabriella** (1 Kejìlá 1927 - 21 Kínní 2001), jẹ́ olóṣèlú Ilu Italia kán.

## Àyè rẹ̀
A bí Ceccatelli ní Prato, Tuscany ní December 1, 1927. Àwọn ojúewé wọ̀nyí jápọ̀ mọ́ Ceccatelli tún jẹ́ Sẹ́ńátà láàárín ọdún 1983 àti 1992 fún ẹgbẹ́ Ìsìn Kristẹni Ìṣèlú. Nígbà àkókò yíì o jẹ́ alasecretary tí ilé-iṣẹ́ àyíká ní àwọn ìjọba Giovanni Goria ati De Mita lati ọdun 1987 si 1989.  Ó tún ní àwọn ìdè tí kò tó nǹkan pẹ̀lú àwọn àjọ Kátólìkì. Ó tún máa ń sìn gẹ́gẹ́ bí Àkọlé Ààrẹ Àgbáyé fún Ẹ̀sìn Àwọn Obìnrin ti Èsin Kristẹni.

Ó kú ní Rómù ní February 21, 2001.

## Àwọn ìtọ́kasí
Àjọyọ̀ Ásà

**Ayẹyẹ Asa**, tí a mọ̀ sí Àn**géré** jẹ́ ayẹyẹ kan tí ó má ń wáyé ní agbègbè Ikorodu, ni Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà. Ayẹyẹ náà jẹ́ èyí tí òun ṣe ìgbé laruge fun aṣa ìfi igi ogungun rinò tí óun idamọ pàtàkì àwọn agbègbè Ikorodu. Ó jẹ́ òun ti awọn Ikorodu Division Rebirth Foundation ma ńse agbáterù re (IREP) ti awọn àgbègbè bi Ayangburen ti Ikorodu, Oba Kabiru Shotobi sì ń ṣe àtìlẹ́yìn fún un. Ayẹyẹ náà ní onírúurú àwọn ìfihàn àṣà, títí kan ìfilọ́lẹ̀ "Asa Arokolo," ìwé kan tí ó ṣàlàyé ìtàn àti iwulo ayẹyẹ na.
   

Ayẹyẹ naa da lori Egúngún Asa, pẹ̀lú àwọn olúkòpa ti wọn n rin lori awọn igi gíga lèyí ti wọn n má jọ, takiti, lèyí tí ó jẹ́ ere idaraya. Eyi je òun ti won lo gẹgẹbi  ìtàn ṣe fi lólè, bí ere ìdárayá, ìsalamí èmi àti gẹgẹbi ami idanimọ agbegbe naa. Àkókò ayẹyẹ naa ni wáyé ni ọdun 2017, lèyí tí ijọba ipinlẹ Eko si Jòón ni òntè ni ọdun kanna gẹgẹbi ọkan ninu awọn ayẹyẹ aṣa ọdọọdun wọn. Ìgbìmọ̀ IREP, lèyí tí àwọn Ile-igbimọ Aṣofin Ipinle Eko ati aṣoju Agbegbe Ikorodu I Sanai Agunbiade je òpò nínú adarí rẹ.  

## Àwọn ìtọ́kasí
Eluku

**Ayẹyẹ Eyibi/Eluku**   jẹ́ ayẹyẹ tí àwọn ìlú àti àwọn agbègbè ní Ikorodu, ìpínlẹ̀ Eko àti àwọn apá mìíràn ní ilẹ̀ Yorùbá ń ṣe. Ó jẹ́ ayẹyẹ àṣà ọdọọdún tí ó jẹ́ titi àtijó, nítorí pé àwọn ọmọkùnrin tí wọ́n jẹ́ ọmọ ìlú nìkan ni wọ́n ń ṣe é.  Ó tún jẹ́ oun akíyèsí pé awon àwọn ọmọkùnrin tí wọ́n jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ Ikorodu ni ó wà fun.

Ajọdun Eluku jẹ ẹya ti ajọdun Oro gbogbogbo ti Yorùbá.

Nígbà àjọyọ̀ náà, àwọn obìnrin àti àwọn tí kìí ṣe ọmọ ìlú sábà máa ń wà nínú ilé fún wákàtí mẹ́rìnlélógún, ṣùgbọ́n ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé ìlú náà ti dín àkókò náà kù sí nǹkan bí wákàtí méjìlá àti sí àwọn ibi tí a yàn ní ìlú náà; ní àyíká ààfin àti ojúbo  

Ni apa tí Àṣà, ayẹyẹ àjọyọ̀ òun ni a mọ̀ sí Àjọyọ̀ Eyibi tí ó jẹ́ ìjáde òrìṣà tí a ń pè ní ELUKU ló máa ń gba iwájú. Àwọn ìlànà ayẹyẹ àti ìkopa tí ó bá ìjáde Eluku rin ti bo ayẹyẹ Eyibi mọ́lẹ̀. Léyi tí ó jẹ́ kí Àwọn tí kìí ṣe ọmọ ìlu àti àwọn àlejò yí orúkọ àjọyọ̀ náà padà sí Àjọyọ̀ Eluku láì lai mo ìyàtọ̀.

A gbàgbọ́ pé Eluku ló máa ń ṣe ìdájọ́ àwọn tí wọ́n jẹ̀bi ati wọ́n rú òfin àti pé wọn kò ka àṣà ìlú sí.

Àjọyọ̀ Eyibi/Eluku jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àjọyọ̀ pàtàkì mẹ́rin ní Ikorodu.  tí ó sì jẹ́ bàbàrà fún àwọn ará ìlú.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Ṣeghóṣẹn

**Ṣeghóṣẹn** jẹ́ irúfẹ́ aṣọ òfì ìbílẹ̀ àwọn Yorùbá ti ìlú Ọ̀wọ̀ ní Ìpínlẹ̀ Òǹdó. A máa ń mọ aṣọ Ṣeghoṣen pẹ̀lú onírúurú ọnà tí ó wà lára rẹ̀. Ó sábà máa ń ní àwọ̀ ọsàn (orange) àti pupa, nígbà mìíràn ó tún máa ń ní àwọ̀ ewé. Ó ní àwọn àwọ̀ tó tànná yòò àti ọnà tó díjú dáadáa.  Ó jẹ́ aṣọ tí ó níyì púpọ̀ ní Ìjọba Ọ̀wọ̀, òun sì ni aṣọ ìbílẹ̀ tí ó wọ́n jùlọ tí wọ́n ń hun ní Ọ̀wọ̀. Orúkọ rẹ̀ gangan jẹ mọ́ jíjẹ owó ("The Cloth That Eats Money") nítorí bí ó ṣe wọ́n tó. Èyí fi hàn pé ó jẹ́ àmì ọlá àti ipò ńlá láwùjọ.

Wọ́n sábà máa ń lo aṣọ Ṣeghoṣen láti rán onírúurú aṣọ ìbílẹ̀ Yorùbá àti àwọn ohun-ọ̀ṣọ́ mìíràn. Bí aṣọ yìí ṣe máa ń pẹ́ títí tí ó sì rẹwà jẹ́ kí àwọn ènìyàn fẹ́ràn láti máa wọ̀ ọ́ fún àwọn ayẹyẹ pàtàkì bíi ìgbéyàwó, ọdún ìbílẹ̀, ìpàdé pẹ̀lú àwọn olóṣèlú pàtàkì, àti àwọn ayẹyẹ àṣà mìíràn.  Ọgbọ́n àti òye tí wọ́n fi ń hun aṣọ Ṣeghoṣen yìí ti wà láti ìrandíran. A máa ń rí aṣọ yìí dáadáa lára Ọlọ́wọ̀ ti Ọ̀wọ̀ àti àwọn ìjòyè rẹ̀ nígbà ọdún Ìgógó. Wọ́n ń wọ̀ ọ́ láti fi ọlá àti ẹwà ìlú Ọ̀wọ̀ hàn fún gbogbo ayé.

## Àwọn Ìtọ́kasì
Adeola Ariyo

**Adeola Ariyo** listen ⓘ jẹ́ amọ̀ṣeré ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó di aṣojú àkọ́kọ́ fún Elizabeth Arden ní ilẹ̀ Áfíríkà ní ọdún 2014. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àwòṣe rẹ̀ nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́tàlá lẹ́yìn tí wọ́n wá a kiri fún Ọsẹ̀ Àṣọ ní London.  Nígbà míì, wọ́n máa ń pe Adeola ní ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà-Ghana nítorí irú ìdílé tó ti wá.  Ìyá kan láti orílẹ̀-èdè Ghana àti Bàbá Nàìjíríà ló bí i.

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀
Ariyo ni a bi ni Eko fun iya omo Ghana kan ati baba omo Nigeria kan. O dagba ni Nigeria sugbon nigba miiran o rin irin ajo lọ si London pelu baba re. Ikopa re ninu Osu Aṣọ London ni omo odun 13 waye nigba ti o lo raja pelu baba re ni London.  Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó máa ń lo àkókò rẹ̀ ní Cape Town, South Africa, Adeola náà máa ń rìnrìn àjò lọ sí Lagos àti London. 

## iṣẹ́
Iṣẹ́ àwòṣe rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ní ọmọ ọdún mẹ́tàlá nígbà tí ó pàdé Alek Wek àti Kate Moss lẹ́yìn tí ilé iṣẹ́ London Fashion Week fọwọ́ sí i.  Ní ọdún 2005, ó kópa nínú ìdíje Nokia Face of Africa  àti láti ìgbà náà, ó ti ń ṣiṣẹ́ gidigidi nínú iṣẹ́ àwòṣe àgbáyé. Yàtọ̀ sí pé Adeola ti kópa nínú London Fashion Week, ó tún ti kópa nínú àwọn ọ̀sẹ̀ àwòṣe àgbáyé. Àwọn tó gbajúmọ̀ jùlọ ni Johannesburg Fashion Week, Mozambique Fashion Week, Cape Town Fashion Week, Arise Fashion Week Lagos àti London Fashion Week.  Ó lo ọ̀pọ̀ ọdún ní ṣíṣe àwòṣe àwòṣe ní South Africa kí ó tó gba ipò Elizabeth Arden ní oṣù Kejì ọdún 2014.  Yàtọ̀ sí pé ó kópa nínú àwọn ọ̀sẹ̀ àwòṣe àwòṣe, Adeola tún kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé àṣà bíi Marie Claire, True Love and Fair Lady, Cosmopolitan àti Glamour. 

Ní ọdún 2021, òun ni olùgbékalẹ̀ pàtàkì fún ètò kan tí a pè ní TV Knockout, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ àkókò kejì. 

## Àwọn iṣẹ́ mìíràn
Ó ń ṣètìlẹ́yìn fún "The Lunchbox Fund", iṣẹ́ àgbékalẹ̀ kan tí ó ń pèsè oúnjẹ ojoojúmọ́ fún àwọn ọmọ ilé-ìwé tí wọ́n jẹ́ aláìní àti àwọn ọmọ aláìníbaba ní South Africa. Adeola tún kópa nínú àwọn iṣẹ́ Elizabeth Arden mìíràn bíi ìpolówó "Make a Visible Difference". 

## Àwọn ìtọ́kasí


 
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Maria Laice

Maria Laice jẹ́ olóṣèlú ará Mozambique. Ní ọdún 1977, ó jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n yàn sí Ilé Ìgbìmọ̀ Àwọn Ènìyàn.

## Ìtàn ìgbésí ayé
Laice jẹ́ olùdíje FRELIMO nínú ìdìbò ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ọdún 1977, nínú èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn obìnrin mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n àkọ́kọ́ tí wọ́n yàn sí Ilé Ìgbìmọ̀ Àwọn Ènìyàn.

## Àwọn ìtọ́kasí
Yinka Jegede-Ekpe

**Yinka Jegede-Ekpe** Listen ⓘ (tí a bí ní  1978)  jẹ́ ajìjàgbara HIV/AIDS ní Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí wọ́n ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ pé ó ní HIV, ó di obìnrin Nàìjíríà àkọ́kọ́ tó kéde ipò rẹ̀ ní gbangba. Ó ní ìyàsọ́tọ̀, ó sì dá àjọ Nigerian Community of Women Living With HIV/AIDS sílẹ̀ láti mú kí àwọn ènìyàn mọ̀ nípa HIV/AIDS ní Nàìjíríà. Ní ọdún 2006, ó bí ọmọ tí kò ní HIV.

## Ìgbésí ayé ìbẹ̀rẹ̀
Nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún tí ó sì ń gbé ní ìlú Ilesa, Nàìjíríà, Jegede-Ekpe ní àníyàn nípa àwọn ìgbóná ara tó wà lára rẹ̀, ó sì pinnu láti ṣe àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó rí i pé ó ní àrùn HIV . Lẹ́yìn tí wọ́n ṣe àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ fún ọ̀rẹ́kùnrin rẹ̀ (ẹni tí ó ní ìbálòpọ̀ kan ṣoṣo) náà, ó padà sí àìlera, ó rántí ìbẹ̀wò sí dókítà eyín kan tí ó ń ṣiṣẹ́ níbi tí kò ní ìmọ́tótó, ó sì rò pé ó ti fara kan ẹ̀jẹ̀ tó ní àrùn. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2000, Jegede-Ekpe pinnu láti sọ ipò rẹ̀ ní gbangba pé ó ní àrùn HIV, èyí tí ó jẹ́ ìgbésẹ̀ tó ń fa àríyànjiyàn nígbà náà. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà láti ṣe èyí.  Ó ní ìyàsọ́tọ̀, àwọn ọ̀rẹ́ àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ sì kọ̀ ọ́ sílẹ̀ nítorí ìbẹ̀rù àrùn HIV/AIDS : àwọn akọrin rẹ̀ kọ̀ láti kọrin pẹ̀lú rẹ̀ mọ́; ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ ìṣègùn ní Wesley Nursing School, àwọn aláṣẹ sì rọ̀ ọ́ láti dáwọ́ dúró. Síbẹ̀síbẹ̀, ó tẹ̀síwájú láti kẹ́kọ̀ọ́, ó sì parí ẹ̀kọ́ gẹ́gẹ́ bí nọ́ọ̀sì ní ọdún 2001. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Jegede-Ekpe di ajàfẹ́tọ̀ọ́ láti mú kí àwọn ènìyàn mọ̀ nípa HIV/AIDS ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ó sì dá àjọ Nigerian Community of Women Living With HIV/AIDS sílẹ̀. Àjọ náà fẹ́ láti fi ìròyìn ránṣẹ́ àti láti ran àwọn obìnrin lọ́wọ́ láti gbọ́ ohùn wọn. Ó gbèrò láti ṣètò owó láti ran àwọn obìnrin tí wọ́n wà nínú ìṣòro lọ́wọ́ àti láti kọ́ àwọn ọmọ aláìní baba.  Ó sọ lẹ́yìn náà pé “nígbà tí àwọn ènìyàn bíi tèmi bá jáde, a máa rí ojú àjàkálẹ̀ àrùn náà fún ìgbà àkọ́kọ́. Èmi kì í ṣe òtítọ́ tàbí ẹni tí a mọ̀. Wọ́n sì lè rí i pé àwọn ènìyàn bíi tèmi lè gbé ìgbésí ayé déédéé”.  Ní ọdún 2004, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìpín mẹ́fà nínú ọgọ́rùn-ún gbogbo ènìyàn Nàìjíríà (7)&nbsp;mílíọ̀nù ènìyàn) ló ní àrùn HIV/AIDS àti pé ìpín 75 nínú ọgọ́rùn-ún gbogbo àwọn ọmọ ilẹ̀ Áfíríkà tí wọ́n ní àrùn HIV tí ọjọ́ orí wọn wà láàrín ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sí mẹ́rìnlélógún jẹ́ obìnrin.   Nígbà tí Jegede-Ekpe ń sọ̀rọ̀ ní Harvard School of Public Health ní Boston, Massachusetts, ó sọ pé àjàkálẹ̀ àrùn HIV/AIDS ní Nàìjíríà kò ní yanjú títí tí a ó fi tọ́jú àwọn obìnrin àti àwọn ọkùnrin ní ọ̀nà kan náà. 

Jegede-Ekpe di olùdámọ̀ràn fún UNICEF, ní ọdún 2001, àjọ náà ràn án lọ́wọ́ láti lo àwọn oògùn ìdènà àrùn fún ìlera ara rẹ̀ lẹ́yìn tí ọ̀rẹ́ kan pàdánù ìwọ̀n ara rẹ̀. Ó fẹ́ olùgbèjà ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ kan tí ó ní àrùn HIV.   Ní ọdún 2006, ó bí ọmọbìnrin kan tí ó ní ìlera, tí a ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ pé kò ní àrùn HIV.  Ní ọdún 2004, Jegede-Ekpe gba ẹ̀bùn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn Reebok fún iṣẹ́ rẹ̀ lórí ìmọ̀ nípa àrùn HIV/AIDS. 

## Wo tun

* Bisi Alimi
* HIV/AIDS ní Áfíríkà
* Àwọn Obìnrin ní Nàìjíríà

## Àwọn ìtọ́kasí



## Kíkà síwájú síi

*  
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1978
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Nuno Gomes Nabiam

Gomes Nabiam in 2017

**Nuno Gomes Nabiam** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kọkànlá ọdún 1966) je olóṣèlú Bissau-Guinea tí ó Edìgẹ́ bí Ààrẹ Àgbà ti Guinea-Bissau láti ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kejì ọdún 2020 sí ọjọ́ kẹ́jọ́ oṣù ọdún 2023. 

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Gomes Nabiam jáde ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti orílẹ̀-èdè Kwame Nkrumah. Ó parí ìwé-ẹ̀rí rẹ̀ ní Higher Institute of Civil Aviation Engineering ní Kyiv, Ukraine, wọ́n sì fún un ní ìwé-ẹ̀rí ẹ̀kọ́ nípa ọkọ̀ òfurufú ní ọdún 1986. Lẹ́yìn náà, Gomes Nabiam kẹ́kọ̀ọ́ ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí oyè master nínú ìṣàkóso iṣòwò.

Ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù ọdún ọdún 2020, òun àti àwọn mínísítà mẹ́ta ní àrùn COVID-19. 

## Iṣẹ́ òṣèlú
Gomes Nabiam di ajagunjagun ninu Amílcar Cabral ti awọn ọdọ Afirika ni ọdun 1978. Ni ọdun 1980, o di ajagunjagun ninu ẹgbẹ PAIGC . Ni ọdun 2012, ijọba Bissau-Guinea yan án ni alaga igbimọ awọn oludari ti Ile-iṣẹ Aviation Civil Aviation ti Guinea-Bissau. 

Ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kejì ọdún 2020, wọ́n yan Gomes Nabiam gẹ́gẹ́ bí Prime Minister ti Guinea-Bissau. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú apéjọ Àwọn Ènìyàn Ní Ìṣọ̀kan. 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1966
Siju Iluyomade

**Siju Iluyomade** (tí a bí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kìíní ọdún 1964) jẹ́ agbẹjọ́rò, agbọ̀rọ̀sọ àti ajìjàgbara ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni olùdásílẹ̀ Arise Women Conference, àjọ kan tí kìí ṣe ti ìjọba (NGO) tí ó dá lórí ìgbàgbọ́ fún agbára àwọn obìnrin àti àwọn ọmọ-ọwọ́ obìnrin nínú ìdarí.

## Ẹ̀kọ́
Siju ló wọ́ ilé-ìwé gíga Queens College, o sí gbà oyè nípa ìmọ òfin ní University of Ife (ni bayii Obafemi Awolowo University, Ilé-Ifẹ̀).

## Ayé tí rẹ̀
Ó ti fẹ́ Idowu Iluyomade,  pásítọ̀ àgbà tẹ́lẹ̀ rí ní Ṣọ́ọ̀ṣì Redeemed Christian Church of God ní báyìí tó jẹ́ olùdásílẹ̀ iṣẹ́ ìsìn ìdàpọ̀ Ìdílé pẹ̀lú àwọn ọmọ mẹ́ta.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ìyámi Àjé

**Ìyámi Aje** jẹ́ ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀ àti àpónlé ti àwọn ènìyàn Yorùbá ń lò láti fi ṣàpèjúwe obìnrin tí wọ́n kà sí à*jẹ́*, lèyí tí ó túmọ̀ sí obìnrin tí ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbára ẹ̀mí, àti ìmọ̀ nípa ewé, egbò àti Àṣẹ.

## Ìtàn Ìpilẹ̀ṣẹ̀

Nínú èdè Yorùbá, ìyá mi túmò sí ẹni tí ó jẹ́ òbí èyàn. Nínú ìgbàgbọ́ àwọn Yorùbá, ìjé ìyá je òun kan pàtàkì tó bẹ gé, to fi jepe òun gbe obìnrin sì ipò tó ga sunmo ipò òrìṣà látàrí àwọn ipa ribiribi tí wọ́n kó nípa jíjẹ, mímú àti ìbí ọmọ. Bákan náà, orúkọ ìyámi àti Ìyààmi ni ìpè wọn jọ ara wọn àmọ́ iyato ibè nipe ìyámi, ní òpò ìgbà ni ó mon dúró fún ẹni tó bí ní, nígbà tí Ìyààmi sábà Mon dúró fún àwọn àgbàlagbà tí wọ́n npe ni Àjé. 

Àjé je oro Yorùbá kan tí óun ṣe afihan agbára tí nbẹ nínú ìjẹ obìnrin lèyí tí kò dúró lórí agbára wọn lórí iṣẹ́, ìdarí òun ayé bí afẹ́fẹ́, erùpè àti ìròrì pelu ìwòsàn látàrí ìlò Ìmọ̀ won nípa ewé àti egbò.

Ninu ìlàkàkà rẹ láti ṣe àlàyé òun ti awọn Yorùbá ńpè ní Àjé, Teresa N. Washington Se alaye Àjé gẹ́gẹ́bi nkan ti o koja òun ti ènìyàn lè fi èdè tàbí ọ̀rọ̀ ṣàlàyé àmọ́ bí a bá gbé òun ti o dúró fún sínú ìwòye àti èdè Gèésì, yio mo tún mọ̀ sí Agbára, Ìṣẹ̀dá, obirkiti aye, gbalasa Òfurufú ayé.

## Oríkì Àwọn Iyami_Aje

Oríkì àti orúkọ àpónlé fún àwọn ìyámi Àjé pò kọjá òun ti o ṣe kó sílè tọn sugbon lára àwọn èyí tí ó gbajúmọ̀ ju ni àti rí, Ìyámi Òsòròngà, Eleye Abìyé bàgè-bàgè, Olókìkí òru, òrìṣà ayé, ìyá gbọgbọ àwọn òrìṣà, Yewájobí, Òpàké, òlàké, Alágogo ide.

## Itokasi
Women FM 91.7

**WFM 91.7** MHz ni ó jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ rédíò tí ó ń rí sí orò àwọn obìnrin tí yóò jẹ́ àkọ́kọ́ iru rẹ̀ ní apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Adúláwọ̀ tí ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lábẹ́ Nigerian Broadcasting Commission buwọ́ lu.  Ọ̀mọ̀wé Babatunde Okewale àti Toun Okewale Sonaiya ni wọ́ pawọ́pọ̀ dá rédíò yí sílẹ̀. Ilé-iṣẹ́ rédíò náà wà ní ìlú Arepo ní ìpínlẹ̀ Ògùn. Gbogbo àwọn ẹ̀rọ ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ ni wọ́n  rà láti ọwọ́ ilé iṣẹ́ Clyde Broadcast láti orílẹ̀-èdè London. 

Wọ́n ṣe bẹ̀rẹ̀ ilé-iṣẹ́ yí ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá, ọdún 2015 nígbà tí wọ́n kọ́kọ́ ṣe àyẹ̀wò àwọn irinṣẹ́  wọn ní ọjọ́ Kẹrìnlélógún ní oṣù kọkànlá ọdún 2015. Lára àwọn agbóhùnsáfẹ́fẹ́ tí wọ́n lààmì-laaka níbiẹ̀ ni Abisola Grace Aiyeola, Funmi Jinadu, àti Bolatito Bez Idakula  Wọ́n sfi iléeṣẹ́ yí lọ́ọ́lẹ̀ ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kejìlá ọdún 2015.  Lára àwọn tí wọ́n èèyan jànkàn-jànkàn tí wọ́n kópa níbi ìfilọ́ọ́lẹ̀ rẹ̀ ni Aisha Buhari, Folorunsho Alakija, Dele Momodu àti àwọn mìíràn bẹ́ẹ̀ lọ. 

Àpérò ọlọ́dọọdún  ti "Voice of Women Conference and Award" (VOW) ni iléeṣẹ́  WFM 91.7 gbé kalẹ̀ láti ma fi ṣe ìmọ rírì àwọn akínkanjú obìnrin ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọdún 2015. Ìkan lára àwọn tó gba amì-ẹ̀yẹ níbi àpérò ti ọdún 2016 ni arabìnrin .
 

## Àwọn itọ́kasí

## Ìtankù ìjásóde
* WFM 91.7FM on Twitter
Purity Ada Uchechukwu

**Purity Ada Uchechukwu** Fetísílẹ̀ ⓘ (tí a bí ní ọdún 1971) Ó jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà kan tó ń jẹ́ Hispania, ọ̀jọ̀gbọ́n nínú èdè Spanish ní Ẹ̀ka Àwọn Èdè Yúróòpù Òde Òní, ní Yunifásítì Nnamdi Azikiwe, Awka. Ìwádìí èdè rẹ̀ dá lórí àwọn ènìyàn Afro-Hispania, èdè Spanish gẹ́gẹ́ bí èdè kejì àti ipa tí wọ́n ń kó ní Áfíríkà àti Amẹ́ríkà. Uchechukwu jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn agbára tó ń mú kí àwọn ènìyàn Hispania ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní Áfíríkà tó ń sọ èdè Sàhárà.  

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
Purity Ada Uchechukwu je bibi ilu Eko ni orile-ede Naijiria ni odun 1971.  Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ pẹ̀lú oyè master ní èdè Spanish ní University of Bamberg, ó gba oyè doctorate ní yunifásítì ní ọdún 2010, ó dojúkọ ìmọ̀ nípa èdè Romance àti kíkọ ìwé àkọ́sórí rẹ̀ lórí "A Corpus-Based Analysis of Igbo and Spanish Copula Verbs."   

## Iṣẹ́ ọwọ́
Uchechukwu padà sí Nàìjíríà láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀jọ̀gbọ́n ní èdè Sípéènì ní Nnamdi Azikiwe University, ní Ẹ̀ka Àwọn Èdè Yúróòpù Òde Òní.   Òun ni olóòtú ìwé ìròyìn ìwé ìròyìn ti Èdè àti Lítíréṣọ̀ ti Yúróòpù Òde-Òní tí àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ ṣe àtúnyẹ̀wò rẹ̀ ní yunifásítì náà.  

Ìwádìí rẹ̀ dá lórí kíkọ́ èdè Spanish gẹ́gẹ́ bí èdè kejì àti sí èdè Spanish ní *Amẹ́ríkà . Ní ọdún 2014, ó kópa nínú ìwé Instituto Cervantes tí a pè ní La enseñanza del español en África Subsahariana* ("Ẹ̀kọ́ èdè Spanish ní Sub-Saharan Africa"), ó kọ nípa ipò èdè Sípéènì ní Nàìjíríà.  Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ẹgbẹ́ Àwọn Olùkọ́ ti Amẹ́ríkà ti Sípéènì àti Pọ́túgà, ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí Open Journals Nigeria.   Ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùwádìí Hispanist ní orílẹ̀-èdè kan tí ó ń sọ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní Áfíríkà tí ó wà ní Sub-Saharan Africa mú kí ó yàtọ̀, bí ó ṣe ń ṣe àwárí nínú ìwé rẹ̀ ti ọdún 2017 "Spanish in Sub-Saharan Africa: Wherether Nigeria?"  

Chinedu Uchechukwu, ọ̀jọ̀gbọ́n ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ ní Yunifásítì Nnamdi Azikiwe ni ìyàwó rẹ̀.  

## Àwọn iṣẹ́ tí a yàn

* "Ìwádìí Àgbékalẹ̀ Corpus ti Àwọn Ọ̀rọ̀-ìṣe Copula ti Igbo àti Spanish," ìwé-ẹ̀kọ́ dókítà, 2010
* "Èdè Sípéènì ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ìbáṣepọ̀ láàrín Èdè, Ìṣèlú àti Ẹ̀yà," *UJAH: Unizik Ìwé Ìròyìn Àwọn Ọ̀nà àti Ìwà Ènìyàn*, 2011
* "Ìyípadà Àwọn Ọ̀rọ̀-ìṣe Ọpọlọ ní èdè Sípéènì àti Ìgbò" nínú *Ìṣòro Ìyípadà ti Ọ̀rọ̀-ìṣe Ìgbò*, 2012
* "La situación del español en Nigeria" in *La enseñanza del español en África Subsahariana*, 2014
* "Ìṣe Àwòrán Ìgbòkègbodò Ìgbò," *Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Èdè Ìgbò*, 2015
* "Afro-Hispanics àti Ìdámọ̀ Ara-ẹni: Àwọn Ọlọ́run sí Ìgbàlà?," *Ogirisi: Ìwé Ìròyìn Tuntun ti Àwọn Ẹ̀kọ́ Áfíríkà*, 2016
* "Èdè Sípéènì ní Apá Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà: Níbo ni Nàìjíríà wà?," *UJAH: Unizik* Ìwé Ìròyìn Àwọn Ọ̀nà àti Ìwà Ènìyàn, 2017
* "Ìdámọ̀ràn fún Àwọn Ènìyàn Afro-Hispaniki àti Àṣà gẹ́gẹ́ bí Ẹ̀kọ́ Ẹ̀kọ́ Gbogbogbòò ní Àwọn Yunifásítì Áfíríkà," *Humanities*, 2019
* "Ṣé èdè Sípéènì gẹ́gẹ́ bí àṣà ìbílẹ̀ ní Amẹ́ríkà wà nínú ewu?" *Ìwé ìròyìn* Ìwé Akẹ́kọ̀ọ́ Àgbáyé nípa Àwọn Ènìyàn àti Ẹ̀kọ́ Àwùjọ, 2019
* "Onínọmbà ti '(Pre) parados', 'Mileurista', 'Ni-ni' gẹgẹbi a ti lo lati ṣe apejuwe Awọn ọdọ Alainiṣẹ ni Spain," *KIU* Ìwé Ìròyìn Onímọ̀-ẹ̀rọ-ẹ̀rọ ti Àwọn Ènìyàn àti Àwọn Ìmọ̀-Ẹ̀rọ Àwùjọ, 2023

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1971
Uzoamaka Otuadinma

**Uzoamaka Otuadinma** (tí a bí ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kejìlá ọdún 1990) jẹ́ onímọ̀ nípa ere ìdárayá taekwondo ní orílè-èdè Nàìjíríà.  . Ó ń díje nínú ìdíje mẹ́tàléláàdọ́rin kg, ó sì ti gba ẹ̀bùn wúrà ní Taekwondo African Games àti ẹ̀bùn idẹ ní ọdún 2019 tí a ṣe ní Rabat.

## Iṣẹ́ ọwọ́
Ní ìdíje aṣere Taekwondo Commonwealth ti ọdún 2014 tí wọ́n ṣe ní Edinburgh, ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ kan.  Ní ọdún tó tẹ̀lé e, ó kópa nínú àwọn  ere Afirika ní Brazzaville ní ọdún 2015, ó sì gba ẹ̀bùn wúrà nínú ìdíje awọn Obìnrin aárín gbùngbùn - mẹ́tàléláàdọ́rin kg.  

Ní ìdíje ìdíje Olympic ti ọdún 2016 tí wọ́n ṣe ní Agadir, ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ nínú ìdíje +67 kg. Ní ìdíje Korea Open ti ọdún 2017 ní Chuncheon àti 2019 Nigeria Open ní Abuja, ó gba fàdákà kan. Ní ìdíje Nigeria Open ti ọdún 2019 tí wọ́n ṣe ní Abuja, ó gba àmì ẹ̀yẹ wúrà kan. Ní ìdíje African Games ti ọdún 2019 tí wọ́n ṣe ní Rabat, ó ṣojú fún orílè-èdè Nigeria ó sì gba àmì ẹ̀yẹ idẹ kan.  

## Àwọn ìtọ́kasí


## Àwọn ìjápọ̀ òde
* Uzoamaka Otuadinma taekwondodata.com
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1990
Olùrànlọ́wọ́ Àtọ̀runwá Omo

**Divine Aide Omo** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó ń ṣe eré taekwondo tó ń díje nínú ẹ̀ka àwọn obìnrin tó jẹ́ ọmọ ọdún 2011. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní All-African Games ní ẹ̀ka metalelàádọ́ta kg.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Divine Aide gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ kan ninu idije metalelàádọ́ta kg níbi ìdíje gbogbo-adúgbò ti àwọn ará Áfíríkà tí wọ́n ṣe ní Maputo, Mozambique ní ọdún 2011 

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ester Uzoukwu

Ester Uzoukwu jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ń ṣe eré taekwondo tó ń díje nínú ẹ̀ka àwọn obìnrin tó jẹ́ ọmọ ọdún 2015. Ó gba ẹ̀bùn fàdákà níbi ìdíje All-Africa Games ti ọdún 2015 nínú ẹ̀ka ìdíje mẹ́tàléláàdọ́rin kg.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ester Uzoukwu gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà ní ìdíje All-Africa Games ti ọdún 2015 tí wọ́n ṣe ní Brazzaville, Republic of the Congo. Ó kópa nínú ìdíje mẹ́tàléláàdọ́rin kg.

## Àwọn ìtọ́kasí

* Esther Uzoukwu ni taekwondodata.com

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Leka Mini Baridam

**Leka Mini Baridam** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó ń ṣe eré taekwondo tó ń díje nínú ẹ̀ka àwọn obìnrin tó jẹ́ ọmọ ọdún 2011. Ó gba àmì ẹ̀yẹ idẹ ní All-African Games ní ẹ̀ka mẹ́tàléláàdọ́rin kg.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Baridam dije ninu mẹ́tàléláàdọ́rin kg ni awọn ere-idaraya gbogbo-Afirika ti a ṣe ni Maputo, Mozambique ni ọdun 2011 o si gba ami-ẹri idẹ kan.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Wá Mankasse

**Come Mankasse** jẹ́ olùdíje nínú ìdìbò ààrẹ ti Orílẹ̀-èdè Congo ti ọdún 2002 tí ó dúró fún egbẹ́ awọn Olóṣèlú Republikani ti Congo.  Ó gba 1.25% ìdìbò náà. 

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Joyce Joseph Malfil

**Joyce Joseph Malfil** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó ń ṣe eré taekwondo tó ń díje nínú ẹ̀ka àwọn obìnrin tó jẹ́ ọmọ ọdún 2011. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní awọn ere-idaraya gbogbo-Afirika ní ẹ̀ka + mẹ́tàléláàdọ́rin kg.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Joyce kopa ninu awon ere-idaraya gbogbo-Afirika ti o waye ni Maputo, Mozambique ni odun 2011 ninu ije mẹ́tàléláàdọ́rin kg, o si gba ami-eye idẹ kan.

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 2000
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Jean-Baptiste Baskouda

**Jean-Baptiste Baskouda** (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1957) jẹ́ olóṣèlú ará Cameroon tí ó ti ṣiṣẹ́ ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin ti Cameroon láti ọdún 2013. Ó jẹ́ Akọ̀wé fún Ìpínlẹ̀ fún Ìṣàkóso Agbègbè láti ọdún 1985 sí 1988, lẹ́yìn náà ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Olùdarí ti Ìgbìmọ̀ Ààrẹ. Lẹ́yìn náà, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Akọ̀wé Àgbà ti Ilé Iṣẹ́ ti Iṣẹ́ àti Ààbò Àwùjọ ní ọjọ́ kẹrìndínlógbon oṣù kìíní ọdún 2005. 

Ní oṣù karùn-ún ọdún 2013, Ààrẹ Biya yan Baskouda sí ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin tuntun. Ó jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ aṣòfin ọgbọ̀n tí wọ́n gba ipò wọn nípasẹ̀ ìyanṣẹ́ ààrẹ; àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ aṣòfin àádọ́rin yòókù ni a yàn ní ọ̀nà àìtọ́. Biya yan àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ aṣòfin mẹ́ta fún agbègbè kọ̀ọ̀kan, Baskouda sì jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn mẹ́ta tí ó wá láti agbègbè àríwá jíjìnnà.  Nígbà tí wọ́n yan Ilé Iṣẹ́ Ààrẹ ní ọjọ́ kejìlá, Osu kẹfà, ọdún 2013, Baskouda gba ipò Quaestor.

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1957
Sharon Ezeamaka

**Sharon Chisom Ezeamaka** jẹ́ òṣèrébìnrin Nàìjíríà àti olùfẹ́ obìnrin.  *Láti ìgbà ọmọdé ni ó ti wà ní àwọn eré tẹlifíṣọ̀n bíi Shuga, Kala & Jamal, àti Dorathy My Love*. 

Yàtọ̀ sí ìṣeré, ó tún jẹ́ olùgbéréjáde, àwòṣe, àti ẹni tí ó jẹ́ onímọ̀ nípa tẹlifíṣọ̀n.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ezeamaka kédàárò ní ọdún 2012, nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú g*bajúmọ̀ akókò Ìfihàn* pé àwọn ènìyàn ṣì ń tọ́jú rẹ̀ bí ọmọ kékeré bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ ọmọ ogún ọdún. Ó ní, “Mo ti ń ṣe eré láti ìgbà tí mo ti wà ní ọmọ ọdún márùn-ún, bó tilẹ̀ jẹ́ pé mo ti pé ọmọ ogún ọdún báyìí, àwọn ènìyàn ṣì ń wò mí gẹ́gẹ́ bí ọmọbìnrin kékeré yẹn. Nítorí náà, mo ya ìsinmi ọdún méjì láti ṣe àwọn nǹkan mìíràn, láti dàgbàsókè sí i, àti láti ṣe àwárí àwọn ẹ̀ka ìròyìn mìíràn. Mo ṣiṣẹ́ nínú ìwé ìròyìn àṣà fún nǹkan bí ọdún kan, ìwé ìròyìn FAB. Lẹ́yìn náà, mo sinmi díẹ̀ kí n tó bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe eré M-net, The Johnsons . Lórí Johnsons, mo ṣe eré ọmọdé kan tí ó jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún.”  Ó sọ pé òun kò ní àkókò fún àwọn ọmọkùnrin. 

## Fíìmù àwòrán

## Àwọn ìtọ́kasí



## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Sharon Ezeamaka at IMDb 
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Lady Donli

**Zainab Elizabeth Donli**, a mọ̀ ọ́n sí Lady Donli, ó jẹ́ akọrin àti akọrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tí ó jẹ́ olókìkí nínú orin Alté. Yàtọ̀ sí Alté, ó tún ń ṣe àwọn orin R&B mìíràn, hip hop, alternative jazz, àti Afrobeats.

## Ìtàn ìgbésí ayé
A bi Lady Donli ni Cleveland, Ohio, o si jẹ ọmọ abikẹhin ninu awọn ọmọ mẹfa. O lo awọn ọdun ibẹrẹ rẹ ni Abuja ati Kaduna, nibiti baba rẹ ti wa. Lẹhin ẹkọ ile-iwe girama rẹ, o gbe lọ si United Kingdom, nibiti o ti gba oye ofin ni Yunifasiti ti Surrey.  Ilé ìjọ́sìn Evangelical ti Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà ni Donli ti ní ipa àkọ́kọ́ lórí orin, níbi tí wọ́n ti gbé irú orin ìyìn kan kalẹ̀. Orin Brenda Fassie, Angelique Kidjo, Aṣa, àti Erykah Badu, àti àwọn aṣáájú orin pop ní Nàìjíríà tún ní ipa lórí rẹ̀. 

Donli jẹ́ ọ̀kan lára ​​àwọn olókìkí nínú orin Alté ti Nàìjíríà, irú orin ìdàpọ̀ tí ó so àwọn ẹ̀yà orin bíi Afrobeat, R&B, àti soul pọ̀.  Ó ṣe àgbéjáde àwo orin méjìlá rẹ̀, Ìfẹ́ tàbí Ogun, ní ọdún 2014.  Donli ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn òṣèré bíi Adekunle Gold, Nonso Amadi, Tomi Thomas, M.I Abaga, Mr Eazi, SDC, Davido, Ayüü, Odunsi Ẹ̀rọ náà, àti Tay Iwar, àti àwọn mìíràn.. 

Ní ọdún 2018, Donli fi ohùn orin fún "Motion" ti Boogey àti "Lẹ́tà Ṣíṣí" ti Terry Tha Rapman. Ní ọdún kan náà, ó bá Ọ̀gbẹ́ni Eazi ṣiṣẹ́ pọ̀ lórí orin "Lagos Gyration", èyí tí ó fara hàn nínú àwo orin kejì rẹ̀ ní Lagos sí London (2018). Jù bẹ́ẹ̀ lọ, wọ́n ṣe àfihàn rẹ̀ lórí "+-", orin kan láti inú àwo orin kẹrin ti M.I Abaga, A Study on Self Worth: Yxng Dxnzl. 

*Ní ọdún 2019, Donli gbé àwo orin àkọ́kọ́ rẹ̀ jáde, Enjoy Your Life..*  

## Àwòrán orin
thumb|Lady Donli níbi eré orin Gbadùn Igbesi aye Rẹ ní ọdún 2020
**Àwọn àwo orin sítídíò**

* *Gbadun Igbesi aye re* (2019)
* *Pan African Rockstar* (2023)

**Àwọn EP**

* *Ìfẹ́ tàbí Ogun* (2014)
* *Òdòdó ògiri* (2016)
* *Àwọn Lẹ́tà sí I* (2018)
* *IGBA* (2021)

### Àwọn àwo orin tí a yàn

### Àwọn ohun pàtàkì

## Àwọn ẹ̀bùn àti yíyàn

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Germaine Kouméalo Anaté

**Germaine Kouméalo Anaté** (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹfà, ọdún 1968 ní Kazaboua, ní agbègbè Sotouboua ) jẹ́ mínísítà ìjọba Togo, ọ̀mọ̀wé àti òǹkọ̀wé. Ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 2013, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún Ìbánisọ̀rọ̀, Àṣà, Ọ̀nà àti Ẹ̀kọ́ Ìlú ní ìjọba Kwesi Ahoomey-Zunu1. Ó di Olórí Àwọn Òṣìṣẹ́ ní Ilé-iṣẹ́ Ẹ̀kọ́ Gíga àti Ìwádìí ti Togo kí wọ́n tó gbé e ga sí ipò mínísítà. Ó ní oyè dókítà nínú ìmọ̀ ìwífún àti ìbánisọ̀rọ̀ ní Yunifásítì Bordeaux III ní France, ó jẹ́ olùkọ́ àti ọ̀jọ̀gbọ́n ìwádìí ní ẹ̀ka yìí ní àwọn yunifásítì ti Lomé àti Kara. Anaté' ni Ààrẹ Ẹgbẹ́ Àwọn Òǹkọ̀wé ti Togo (AET) ó sì ni òǹkọ̀wé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé.

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1968
Ẹjọ́ Isimirie

**Ẹjọ́ Isimirie** jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tó ń ṣe eré taekwondo tí ó ń díje nínú ẹ̀ka àwọn obìnrin. Ó gba ẹ̀bùn idẹ ní ìdíje Taekwondo ti Áfíríkà ní ọdún 2003 nínú ìdíje –Ẹ̀ka mọ́kàndínlọ́gọ́ta kg.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ní ìdíje Taekwondo ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2003 tí a ṣe ní Abuja, Nàìjíríà . Ẹjọ́ Isimirie díje, ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà kan nínú ìṣẹ̀lẹ̀ ìdíje mọ́kàndínlọ́gọ́ta  kg  

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Kube Cake

**Kéèkì Kube**, tí a tún mọ̀ sí **Kube Toffee**, jẹ́ súwítì tí wọ́n ṣe ní orílẹ̀-èdè Ghana.

## Èròjà
Àwọn èròjà tí a lò nínú ìpèsè náà ni amo sì àgbọn, sùgà, omi àti omi Ọ̀sán lẹ́mọ́ọ́nù èyítí a o dá papọ̀ láti fi ṣe ohùn tí wọ́n pé ni Kube-cake ní orílè-èdè Nàìjíríà ti a mo sì Coconut ní orílè-èdè Nàìjíríà. 

## Ṣiṣẹ́ rẹ̀
Tí abá fe súwítì náà, suga ni a o kọ́kọ́ gbé Kánà tíó gbóná títí tí yóò fi di àwọ̀ ilẹ̀ lẹ́yìn náà, lẹ́yìn náà agbon tí o ti gé, tí a ti gbé lẹ́yìn náà a fi lẹ́mọ́ọ́nù kún un láti fi fún un ní adùn. A o tú u sí orí ilẹ̀ tàbí pẹ̀pẹ̀ tí o tẹ́jú kí o sì bẹ̀rẹ̀ sí í yọ́ ọ sí àwọn súwẹ́ẹ̀tì kéékèèké tí ó ní ìyẹ̀fun.

## Àwọn Ìtọ́kasí