Àwọn Obìnrin Akọ̀yà ìlú Abẹ́òkúta

**Ìṣọ̀tẹ̀ Àwọn Obìnrin Abeokuta** (tí a tún le pè ní **Ìrúkèrúdò Owó Orí Àwọn Obìnrin Egba**) jẹ́ ẹgbẹ́ ìtakò tí ẹgbẹ́ àwọn Obìnrin Abeokuta (AWU) ṣe ní bi ọdún 1940 soke. Itako yi ni o sele ni  ilòdì sí ìfipámú owó orí àìtọ́ láti ọwọ́ ìjọba amúnisìn Nàìjíríà. Àwọn obìnrin Abeokuta gbàgbọ́ pé, lábẹ́ ìjọba amúnisìn, ipa wọn nínú ọrọ̀ ajé ń dínkù, nígbà tí owó orí wọn ń pọ̀ sí. Ní àfikún, wọ́n jiyàn pé títí tí wọ́n o fi fún wọn ní aṣojú nínú ìjọba ìbílẹ̀, wọn kò gbọdọ̀ san owó orí ti o yato si ti àwọn ọkùnrin. Nítorí àtakò wọn, àwọn obìnrin mẹ́rin gba ipò ní ìgbìmọ̀ ìbílẹ̀, wọ́n sì dá owó orí àwọn obìnrin dúró.

## Ìjọba Amunisin ìgbàanì
thumb|Obi ni ọja Naijiria kan
Ilu Abeokuta, tí ó wà ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà je ilu ti eya Yorùbá ń gbé, wọ́n dá sílẹ̀ ní ọdún 1830, ó sì jẹ́ ilé àwọn ará Egba àti Owu. Ní nǹkan bí ọdún 1850, ìjọba ilẹ̀ British bẹ̀rẹ̀ sí ni nan owo iṣàkóso si ilu  Abeokuta, wọ́n sì bá àwọn ará Egba tí wọ́n jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ ṣe àdéhùn. Àdéhùn náà fún àwọn ará Ilẹ̀ Britain ní àwọn ọ̀nà ìṣòwò tí ó ṣí sílẹ̀ láti gba ilẹ̀ Egba kọjá “ní pàṣípààrọ̀ fún ìdámọ̀ràn ìjọba Eko fún òmìnira àti ààlà ìlú náà.” Àdéhùn yìí fún àwọn ará Egba ní òmìnira lórí ètò ọrọ̀ ajé wọn, ṣùgbọ́n nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, ìjọba ilẹ̀ Britain rí ọ̀nà láti dá sí ètò yi lẹ́yìn ìṣòro ìṣèlú kan ti o sele ní ọdún 1897.

Ìjọba ilẹ̀ Britain béèrè fún àtúntò ètò ìṣèlú ìlú náà, nítorí náà, wọ́n dá Egba United Government(EUG) sílẹ̀. Kí ètò tuntun náà tó bẹ̀rẹ̀, àwọn ìgbìmọ̀ agbègbè fi o kéré tán obìnrin kan si inu egbe nan. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, EUG jẹ́ kikida ọkùnrin nìkan, ṣùgbọ́n ètò ìṣèlú àti ètò ọrọ̀ ajé Abeokuta bere si ni gberu si. EUG náwó sí ètò amayederun àti ètò ọrọ̀ ajé, wọ́n ń kọ́ àwọn ọ̀nà àti ọjà, wọ́n sì ń mú kí àwọn ohun èlò bíi koko, epo pupa, obi, àti aṣọ tí wọ́n fi àwọ̀ indigo ṣe pọ̀ sí. Nígbà tí ó fi di bi owo ipari ọdún 1800 soke, Abeokuta ti di ibi tí ó jẹ́ ibùdó ọrọ̀ ajé ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n ti ń ṣe ìjọba amúnisìn, ó sì wà ní òmìnira.

## Orísun owó orí ní Abeokuta
thumb|Maapu Nàìjíríà tó ń tọ́ka sí agbègbè Abeokuta
Igbà tí Ogun Àgbáyé Kìíní bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1914 ni ìjọba àmúnisìn fi ri owo mun nínú ìdíwọ́ òmìnira Abeokuta. Ìlú náà di ọ̀kan lára ìjọba àmúnisìn pátápátá. Lẹ́yìn tí wọ́n ti bere isakoso lori ilu Abeokuta, àwọn aláṣẹ àmúnisìn dojú kọ ìṣòro pẹ̀lú ìdínkù owó tí ó pọ̀ sí. Ogun náà mú kí owó tí wọ́n ń gbà wọlé lori eru ti won ba ko wole pọ̀ sí kí wọ́n lè dín owó tí ìjọba ń san lórí owó tí wọ́n ń gbà láti kó awon eru jáde kù. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, owó tí wọ́n ń gbà láti kó awon eru jáde kò tó, nítorí náà àwọn aláṣẹ àmúnisìn béèrè pé kí wọ́n fi le owó orí. Wọ́n kọ̀ láti se eyí. Láti ri wipe owo ti oun wole po si, àwọn aláṣẹ àdúgbò bẹ̀rẹ̀ sí fi owó ìtanràn lé imototo, eyi ti oun se akude fun àwọn obìnrin oko àti ọjà. Àwọn owó ìtanràn wọ̀nyí jẹ́ bi ikuna lati gba ojude ile awon obinrin. Àwọn idajo fún àwọn owó ìtanràn wọ̀nyí kò ni ipa lori àwọn ọkùnrin. Níkẹyìn, wọ́n rí wipé owó ìtanràn náà lòdì sí òfin, wọ́n sì pa á run. Lẹ́yìn náà, wọ́n fi owó orí kun fun awon obinrin, eyi ti o se dede owo ori awon okunrin, nítorí owó tí won fe ri gba lowo àwọn obìnrin.

Ní ọjọ́ kìíní oṣù kìíní ọdún 1918, àwọn olùgbé Abeokuta bẹ̀rẹ̀ sí san owó orí. Láti ìgbà tí wọ́n ti dá ètò owó orí sílẹ̀, wọ́n kà àwọn obìnrin Egba sí àwọn ọkùnrin yàtọ̀. Owó orí àwọn obìnrin kò sí nínú ìlànà owó orí tí ìjọba àkóso ní agbègbè Àríwá ti kọ́kọ́ lò. Dípò bẹ́ẹ̀, àṣà Yorùbá tí ó wà nílẹ̀ tẹ́lẹ̀, èyí tí kò dá àwọn obìnrin mọ̀ pé wọ́n yàtọ̀ sí àwọn ọkùnrin, ló fà á tí wọ́n fi ń retí pé kí àwọn obìnrin máa san owó orí loto. 

Oṣù mẹ́fà lẹ́yìn tí owo ori yi ti bere, ìṣọ̀tẹ̀ kan wáyé ní Abeokuta tí a mọ̀ sí ogun Adubi. Ìṣọ̀tẹ̀ náà ní ẹgbàáẹ́ẹdógún àwọn ọlọ̀tẹ̀ tí wọ́n ba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀nà ojú irin àti tẹlifóònù jẹ́ ní gúúsù Abeokuta pẹ̀lú ìpànìyàn aṣojú ìṣòwò ará Yúróòpù kan àti olóye Egba kan tí ó wà ní ipò gíga. Lẹ́yìn tí ìjọba àmúnisìn pa ìṣọ̀tẹ̀ náà run, wọ́n ṣe àwọn àyípadà díẹ̀ nípa ètò àti gbígbà owó, ṣùgbọ́n wọn kò mú owó orí kúrò lórí àwọn obìnrin.

## Ìṣọ̀tẹ̀ àwọn obìnrin
thumb|Olori egbe awon obinrin Abeokuta Abeokuta Women's Union(AWU) Funmilayo Ransome-Kuti
Nítorí owó orí tí ó le koko, Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin Abeokuta (AWU) farahàn lábẹ́ ìdarí Funmilayo Ransome-Kuti, olórí ilé-ẹ̀kọ́ kan ní àdúgbò, ẹni tí ó ti gbọ́ nípa ìtiraka àwọn obìnrin ọjà. Grace Eniola Soyinka, ìyàwó egbon rẹ̀, dara pọ̀ mọ́ ọn nínú ìdarí. AWU, "àjọ ìṣèlú kan tí ó sọ àwọn obìnrin ọjà àti àwọn obìnrin ti o kawe bíi Ransome-Kuti àti Soyinka di ọ̀kan, ni a ṣe láti kojú ìjọba amunisin àti ètò re." Láti fòpin sí ètò owó orí, AWU kọ "àwọn àbá láti rọ́pò owó orí tí kò ní ìwọ̀n lórí àwọn obìnrin, pẹ̀lú owó orí lórí àwọn ilé-iṣẹ́ àjèjì, ìdókòwò nínú àwọn ètò ibile, títí kan ìrìnnà, ìmọ́tótó àti ẹ̀kọ́ àti imukuro adari okansiso àti fífi ìjọ́ba aṣojú rọ́pò rẹ̀, títí kan àwọn obìnrin." Àwọn obìnrin AWU jẹ́ àwọn olùṣètò tí ó munadoko, tí wọ́n bá ìjọba amúnisìn jà, pẹ̀lú onírúurú ọgbọ́n ìdènà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn obìnrin kọ̀ láti san owó orí náà, wọ́n sì fi ẹ̀wọ̀n tàbí ìtanràn dé bá wọn.

Síbẹ̀síbẹ̀, Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin Abeokuta kò dẹ́kun ìsapá wọn, wọ́n sì tẹ̀síwájú láti fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀bẹ̀ ránṣẹ́ sí Alake ti Abeokuta láàárín oṣù kẹjọ ọdún 1946 sí oṣù karùn-ún ọdún 1947. Ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹwàá ọdún 1946, àwọn aṣojú AWU pàdé pẹ̀lú Alake ṣùgbọ́n kò sí àbájáde kankan. Ipò náà burú sí nígbà tí Alake fikun “owó orí lórí àwọn obìnri, ìgbésẹ̀ tí àwọn ará ìlú Britain ń gbé lẹ́yìn.” Nígbà náà ni AWU bẹ̀rẹ̀ ìwọ́de wọn, bíi rírìn níta ààfin ọba àti bíbéèrè fún ìfòpin sí owó orí tààrà. “Ní àárín oṣù kẹwàá ọdún 1946, Funmilayo Ransome-Kuti darí àwọn obìnrin tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ẹgbẹ̀rún kan lọ sí ààfin láti tako ofin náà.” Ìdáhùn láti ọ̀dọ̀ àwọn aláṣẹ ìjọba ìbílẹ̀ jẹ́ ìwà ìkà. Wọ́n gbé gaasi omijé jáde wọ́n sì lù àwọn obìnrin náà.

Láìka àwọn ipò tó léwu sí, AWU ń ba ifiehonu han won lo, wọ́n sì te ìwé kan tí wọ́n pè ní Ẹ̀dùn-ọkàn AWU jáde ní ọdún 1947, èyí tó ṣàlàyé gbogbo ẹ̀sùn tí wọ́n fi kan Alake àti SNA. Lẹ́yìn àkójọ àwọn ẹ̀sùn náà, àwọn obìnrin náà tún ṣe àfihàn níta ààfin Alake, èyí tó gba ọjọ́ méjì. Àwọn obìnrin tó lé ní ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá ló wà níbẹ̀. 

“Nígbà ìwọ́de náà, àwọn obìnrin lo orin bíi èyí tí a túmọ̀ sí ìsàlẹ̀ láti fi ṣe ẹlẹ́yà Alake: Idowu [Alake], fún ìgbà pípẹ́ o ti ń lo nkan omokunrin re gẹ́gẹ́ bí àmì àṣẹ pé o jẹ́ ọkọ wa. Lónìí a ó yí àṣẹ náà padà kí a sì lo nkan omobinrin wa láti ṣe ipa ọkọ lórí yín... Ẹ̀yin ọkùnrin, orí obo yóò wá ẹ̀san.” 

Ifiehonu han yi yọrí sí ki àwọn aláṣẹ ìjọba ṣèlérí fún àwọn obìnrin náà pé “a óò dá owó orí dúró, a ó sì fi ìpinnu ìkẹyìn lórí ọ̀rọ̀ náà hàn láàrín ọjọ́ mẹ́ta”. Àmọ́, èyí já sí ìlérí òfo mìíràn “bí wọ́n ṣe ń fi ìkọlù púpọ̀ sí i, tí wọ́n sì ń mú àwọn ènìyàn púpọ̀ sí”. Láìbẹ̀rù, àwọn obìnrin náà tún ṣètò ifi ehonu han mìíràn. Lẹ́ẹ̀kan sí ní ọjọ́ kẹjọ oṣù Kejìlá, “àwọn obìnrin tó lé ní ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá pàgọ́ síta ààfin, wọ́n kọ̀ láti lọ títí gbogbo àwọn obìnrin tí wọ́n ti mú ni wọ́n fi tú sílẹ̀. Wọ́n kúrò ní ààfin ní ọjọ́ kẹwàá nígbà tí wọ́n tú àwọn obìnrin tí wọ́n ti wà nínú ẹ̀wọ̀n sílẹ̀.” Lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ yìí, AWU tẹ̀síwájú láti fi ẹ̀bẹ̀ wọn ránṣẹ́ sí ìjọba ilẹ̀ Britain, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín wọ́n sọ pé àwọn ló borí. Ní ọjọ́ kẹta oṣù kìíní ọdún 1949, “Alake kúrò lórí ìtẹ́, ètò SNA si di yiyipada, àwọn obìnrin mẹ́rin sì ní ipò nínú ètò ìṣàkóso tuntun náà.” Díẹ̀ lára àwọn àṣeyọrí wọ̀nyí ni wọ́n yí padà lẹ́yìn náà (Alake padà sí agbára, owó orí ti won se je pipare fún ìgbà díẹ̀).

Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin Abeokuta ti ṣẹ́gun ní ijoba amunisin ni orílẹ̀-èdè, ṣùgbọ́n wọn kò dúró síbẹ̀. Àwọn obìnrin náà tẹ̀síwájú láti máa gbèjà ẹ̀tọ́ àwọn obìnrin ní Nàìjíríà wọ́n sì ń kópa nínú àwọn ẹgbẹ́ ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ẹgbẹ́ náà farahàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ẹgbẹ́ ajìjàgbara obìnrin àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà. Funmilayo Ransome Kuti yóò tẹ̀síwájú láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí òṣèlú àti olóyè ní igba ìjọba amúnisìn.

## Awon Itokasi