open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Obioma Okoli

**Obioma Okoli** (a bí i ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹfà ọdún 1992) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ń kópa nínú eré ìdárayá gbé ẹrù.  Ó díje nínú ìdíje ẹrú tí o wúwo tó 63 kg tí àwọn ẹ̀ka obìnrin ní ìdíje Commonwealth Games ti ọdún 2014 níbi tí  ó ti gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà kan.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Elizabeth Onuah

**Onuah Elizabeth** (tí a bí ní ọjọ́ ogún oṣù kẹsàn-án ọdún 1995) jẹ́ obìnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń kópa nínú eré ìdárayá ẹrù gbígbé. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà méjì nínú ìdíje clean and jerk àti snatch lift lẹ́yìn tí ó kọ́kọ́ ṣe aṣojú Nàìjíríà ní ìdíje All-Africa Games ní Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Kóngò ní ọdún 2015.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Esther Nworgu

**Esther Nworgu** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn eléré ìdárayá ẹrú gbígbẹ́ ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Ó díje nínú ere ìdíje Paralympics ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn ọdún 2024, ó sì gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà nínú ìdíje obìnrin ẹrú gbígbé tí o wọ kilo mokandinladota 49kg.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Juliet Ehimuan

| employer           = Google
| spouse             = 
| website            = www.julietehimuan.com
| years_active       = 1993present
| known_for          = Technology Leadership; Executive Coaching; Business Leadership
| notable_works      = 30 Days of Excellence(Book)
}}
**Dókítà Juliet Ehimuan** jẹ́ obìnrin oníṣòwò ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà, o jẹ òní ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti oníṣòwò àwùjọ. Òun ni olùdásílẹ̀ Beyond Limits Africa. Ní oṣù kẹfà ọdún 2023, ó fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí ní Google West Africa níbi tí ó ti lo ọdún méjìlá

Ehimuan ti ṣiṣẹ́ ní ilé iṣẹ́ ìmọ̀ ẹ̀rọ fún ohun tó lé ní ogún ọdún, ó sì jẹ́ agbọ́rọ̀sọ ní gbangba, olùdámọ̀ràn, òǹkọ̀wé àti olùgbèjà fún àwọn obìnrin nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ àti ìṣòwò. Òun ni òǹkọ̀wé ìwé '30 Days of Excellence'.
## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
A bí Ehimuan ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ó sì parí ìwé ẹ̀rí B.Eng rẹ̀ nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ kọ̀mpútà láti ilẹ̀ ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì Obafemi Awolowo, Ilé-Ife, pẹ̀lú àmì-ẹ̀yẹ gíga. Ó tẹ̀síwájú láti gba ìwé-ẹ̀rí gíga nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ kọ̀mpútà láti Yunifásítì Cambridge, United Kingdom kí ó tó parí ètò MBA rẹ̀ láti London Business School . Ó tún ní ìwé-ẹ̀rí Dókítà nípa Ìṣàkóso Iṣẹ́ (DBA) láti Walden University, Minneapolis.

## Ìṣẹ́
Ní ọdún 1995, Ehimuan bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ìṣàyẹ̀wò Iṣẹ́ àti Ìdánilójú Dídára ní Shell Petroleum Development Company títí di ọdún 1997 nígbà tí ó fi ilé-iṣẹ́ náà sílẹ̀.  Lẹ́yìn náà, ó dara pọ̀ mọ́ Microsoft UK gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ètò tí ó ń ṣe àkóso àwọn iṣẹ́ àkànṣe fún àwọn ẹ̀ka MSN ní Yúróòpù, Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn, àti Áfíríkà; lẹ́yìn náà ó tún jẹ́ Olùdarí Ìlànà Iṣẹ́ fún MSN International.
Nígbà tí ó fi ilé-iṣẹ́ Microsoft sílẹ̀ ní ọdún 2005, ó bẹ̀rẹ̀ ilé-iṣẹ́ kan tí a ń pè ní Strategic Insight Consulting Ltd. lẹ́yìn náà ó di Olùdarí Àgbà ti Chams Plc’s Strategic Business Units. Ní oṣù kẹrin ọdún 2011, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Orílẹ̀-èdè fún Nàìjíríà ní Google, ó sì di Olùdarí fún Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà ní ọdún 2017.

Juliet jẹ́ Olùkọ́ni Àgbà àti ọmọ ẹgbẹ́ Forbes Coaches' Council. Nípasẹ̀ ètò Beyond Limits Africa rẹ̀, ó ń kọ́ agbára ìdarí àti ètò. Òun ni òǹkọ̀wé ìwé 30 Days of Excellence, ìtọ́sọ́nà ìdarí àti ìṣiṣẹ́ tó jẹ́ ìpìlẹ̀ ètò ìkọ́ni.
Ní ọdún 2023, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí olùdarí tí kìí ṣe olùdarí ní ilẹ̀ ìfowópamọ́ Zenith Bank.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Elizabeth Bidei

**Elizabeth Timilaemi Bidei** jẹ́ olùdarí iṣẹ́-ìjọba tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Kọmíṣọ́nà tó ń rí ś ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin, ọmọdé, ìfúnnilówó-ìṣòwò, àti ìdàgbàsókè àwùjọ ní Ìpínlẹ̀ Bayelsa, títí tó fi kú ní oṣù Kejìlá ọdún 2024.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Bidei jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Bayelsa State Executive Council, tó sì ń rí sí ṣíṣe àwọn ìlànà àti ètò láti ṣàtúnṣe sí ìwàlálàáfíà àwọn obìnrin àti ọmọdé, àti láti ṣe ìgbélárugẹ ìfúnilówó-ìṣòwò ní ìpínlẹ̀ náà. 

Gómìnà ìpínlẹ̀ náà, ìyẹn Douye Diri gbóríyìn fun Bidei àti àwọn olóṣèlú mìíràn, látàrí àwọn ìlọ́wọ́sí àti iṣẹ́ ribiribi rẹ̀ lórí iṣẹ́-ìlú àti ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin.

## Ikú
Elizabeth kú ní ọjọ́ Monday, 30 December 2024.

## Àwọn ìtọ́kasí
Ini Adiakpan

**Princess Ini Adiakpan** (tí wọ́n bí ní ọgbọ̀n ọjọ́ oṣù Kẹwàá ọdún 1960), jẹ́ òlóṣèlú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Kọmíṣọ́nà tó ń rí sí ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin àti ire àwùjọ ní Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom. Gómìnà Udom Emmanuel ló yàn án sípò ní oṣù Kẹjọ ọdún 2020 tí Gómìnà Umo Eno sì tun yàn sípò ọ̀hún ní oṣù Keje ọdún 2023.

## Ayé rẹ̀
Wón bí Adiakpan ní ọgbọ̀n ọjọ́ oṣù Kẹwàá ọdún 1960 sínú ìdílé olóògbé Jacob Bassey Adiakpan. Ìlú Ekpene Obo ní agbègbè ìjọba ìbílè Esit-Eket ní Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ló ti wá.

## Ètò-ẹ̀kọ́ rẹ̀
Adiakpan bẹ̀rẹ̀ ilé-ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní Salvation Army Primary School, ní Etinan. Ó lọ sí Salvation Army Secondary School, ní Akai Ubium, ní ọdún 1972 láti gba ẹ̀kọ́ girama, ní èyí tó parí ní Union Secondary school ní ọdún 1977. Ó tẹ̀síwájú nínú ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní School of Basic Studies, Ogoja, níbi tó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa èdè Gẹ̀ẹ́sí, lẹ́yìn náà ló lọ sí College of Education, Uyo láti kẹ́kọ̀ọ́ nípa Ìtàn. Ní ọdún 1993, ó ṣe NYSC rẹ̀ ní Wudil Technical College, Wudil, ní Ìpínlẹ̀ Kánò. Ó gba ìwé-ẹ̀rí ẹ̀kọ́ àṣeyege ti Bachelor of Arts ní Ahmadu Bello University. Ní ọdún 1994, ó gba ìwé-ẹ̀rí ẹ̀kọ́ àṣeyege ti Master's degree nínú ẹ̀kọ́ Educational Technology ní University of Port-Harcourt. Ní ọdún 2010, ó gba ìwé-ẹ̀rí Doctor of Philosophy nínú ẹ̀kọ́ Education Technology.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Ini ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Kọmíṣọ́nà tó ń rí sí ètò ìdìbò ní Akwa Ibom State Independent Electoral Commission, AkISIEC, tí wọ́n sì yàn án sípò  Kọmíṣọ́nà tó ń rí sí ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin àti ire àwùjọ ní Akwa Ibom State, ní ọdún 2020. Ó fìgbà kan jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Transition Committee èyí tí Gómìnà Udom Emmanuel yàn ní ọdún 2023, láti ṣàkósó ìfipòlé-ẹlòmìíràn-lọ́wọ́ nínú iṣèjọba. Lọ́wọ́lọ́wọ́, òun ni Delivery Advisor sí Gómìnà Umo Eno lórí ọ̀rọ̀ iṣẹ́ àwọn obìnrin ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Bákan náà, òun ni Olùdarí ilé-ìwé Nema Adiakpan Nursery & Primary School àti olùdarí àgbà Life Bridge and Empowerment Foundation.

## Àwọn ìtọ́kasí
Solape Akinpelu

**Solape Akinpelu** jẹ́ olórí iṣẹ́ ajé ní Nàìjíríà. Òun ni giwa àgbà àti olùdásílẹ̀ HerVest. Ó tún ni Alága Ìmọ̀-ẹ̀rọ ti Ilé-iṣẹ́ Ìṣòwò Nàìjíríà-Gẹ̀ẹ́sì.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Solape wá láti Ijebu Ode. Ó ní oyè bachelor ní Yunifásítì Olabisi Onabanjo àti oyè master nínú ìbánisọ̀rọ̀ láti Yunifásítì ìlú Èkó.  Ó tẹ̀síwájú láti ṣiṣẹ́ ní ìpolówó àti títà ọjà. Ó bẹ̀rẹ̀ Hervest gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ fún àwọn obìnrin láti rí owó ìfowópamọ́, ìdókòwò àti àwọn ohun èlò gbèsè. HerVest tún ń ṣe àfojúsùn fún àwọn àgbẹ̀ obìnrin oníṣòwò kékeré.

Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀ Ìmọ̀ràn Ààrẹ fún Ààrẹ Nàìjíríà lórí Agbára Ọrọ̀-ajé Àwọn Obìnrin àti Àwọn Ọmọbìnrin. Ó wà lórí Àtẹ Ìgbìmọ̀ ìbáṣepọ̀ fún àwọn Obìnrin ní Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà lórí Ìlànà fún Ìdàgbàsókè Ìnáwó àwon obìnrin.

## Àmín ẹyẹ
Solape gba àmì-ẹ̀yẹ àwọn obìnrin òní Ìmọ̀-ẹ̀rọ ní Art of Technology ní ìlù Èkó ní ọdún 2024.  Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó dé ipò ìkẹyìn fún àmì-ẹ̀yẹ Aurora Tech Award ti ọdún 2025 láti ọwọ́ àwùjọ InDrive.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Mercy Anugwu

**Mercy Anugwu** jẹ́  Onísègùn ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Lọ́wọ́lọ́wọ́, òun ni olórí àwọn dókítà onísègùn ti Federal Medical Centre, Onitsha, ni ìjọba Ìpínlẹ̀ Anambra. Ààrẹ Bola Tinubu ló fọwọ́ sí yíyàn yìí ní ọdún 2023.

## Àríyànjiyàn
Ní ọdún 2024, àwọn aláṣẹ ilé ìwòsàn náa rí i pé àwọn ènìyàn bí 406 ni wọ́n gbà owó oṣù lọ́nà àìtó. Wọ́n gbé ọ̀rọ̀ náà wá sí iwájú Ìgbìmọ̀ àwon aṣojú Ilé Aṣòfin lórí Ẹ̀yà Àpapọ̀, wọ́n sì pe Dókítà Mercy Anugwu, tí ó jẹ́ olórí ìṣègùn ilé ìwòsàn náà, láti wá sí ìgbọ́rọ̀ pẹ̀lú àwọn ìwé tí ó yẹ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Aisha Shehu Adamu

**Aisha Shehu Adamu** (tí a bí ní oṣù kẹsàn-án ọdún 1969) jẹ́ olùdámọ̀ràn ìṣègùn ní orílè-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ olórí onísègùn òyìnbó ti Federal Medical Centre,Jalingo lọ́wọ́lọ́wọ́. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní oṣù kẹta ọdún 2020, Ààrẹ Bola Tinubu sì tún yàn án ní ọdún 2024 fún ìgbà kejì.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti Iṣẹ́
Aisha Adamu wá láti Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Karim-Lamido ní ìpínlẹ̀ Taraba. Wọ́n bí i ní Potiskum, ìpínlẹ̀ Yobe . Ó parí ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní Federal Government Girls' College Yola kí ó tó lọ sí Yunifásítì ìlú Màídúgùri níbi tí ó ti gba oyè Bachelor nípa ìṣègùn àti iṣẹ́ abẹ́ ( MB BS ), tí ó jẹ́ amọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ nípa oúnjẹ inú ara . Ní University of Maiduguri Teaching Hospital, ó parí ètò ìdúró rẹ̀, àti ní ọdún 2008, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí dókítà olùdámọ̀ràn ní Federal Medical Center Jalingo. Ó tún ní ìwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ ìlera àgbáyé láti Liverpool School of Tropical Medicine, United Kingdom.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Theresa Onuorah

**Theresa Onuorah** (ojoibi 9 osu kini odun 1942) je olórin ati oníjó ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà, ti a mo fún ipá pàtàkì ti Egedege, ará pàtàki ti òrin àti ìjó ti aṣa Igbo. Oun ni olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ oníjó Egedege ti ìlú Unubi. Ni akọkọ láti Unubi ni ìjọba Ìpínlẹ̀ Anambra, ní orílè-èdè Nàìjíríà, Onuorah ti ni isọdọtun àkíyèsí gbogbogbo ni Oṣu Kẹwa ọdun 2021 ni atẹle ẹya rẹ nínú òrin “Egedege” nipasẹ Larry Gaaga, lẹgbẹẹ Flavour ati Phyno.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bi Theresa Onuorah ni ọdun 1942 ni Unubi, ilu kan ni àgbègbè ìjọba àgbègbè Nnewi South ni Ìpínlẹ̀ Anambra, N ní orílè-èdè Nàìjíríà.  Baba rẹ̀ jẹ́ akọrin 'Egwu Ekpili', ati pe ipilẹṣẹ orin rẹ̀ ni a royin pe o ni ipa lori ifẹ ibẹrẹ rẹ fun orin.  Onuorah bẹrẹ si ṣere ni ọdọmọde, o rin irin-ajo lọ si awọn ilu oriṣiriṣi lati kọrin ati jo ni awọn ayẹyẹ àgbègbè. Nigbati o to ọmọ ogun ọdun, o ti di olokiki gẹgẹbi oṣere.  Ìfọkànsìn re sí  iṣẹ́ òrin kíkọ ní koje kí òní ànfàní láti tẹ̀síwájú nípa ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀.

## Iṣẹ́
Onuorah bẹrẹ iṣẹ òrin àti ìjó rẹ ni ọjọ-ori, botilẹjẹpe o o ṣe awo-orin akọkọ rẹ ni ìgbà tí o pé ọmọ ọdún 34 (ni 1976). Àwọn awo òrin rẹ̀ ti o gbajúmọ̀ ni bí: Oba Egwu, Onwanwa mu na Chimo, àti Ogene Ekwubego mu na Onye ga-agba Egwu . Ni 1985, o da ẹgbẹ́ Egedege Dance ti Unubi sílè. Oruko “Egedege” ni won so pe o tumo si ire àti ìgboyà nínu asa Igbo. 

A ṣe àfihàn ọ̀nà orin rẹ̀ nípa lílo àwọn ohun èlò orin ìbílẹ̀ Igbo bíi udu àti ekwe, àwọn ọ̀nà ìlù tó yàtọ̀ síra, ohùn ìpè àti ìdáhùn, àti ìtàn. Ó di òṣèré tó gbajúmọ̀ ní àwọn ayẹyẹ àṣà ní gbogbo Gúúsù ìlà oòrùn Nàìjíríà, títí kan ìgbéyàwó, ayẹyẹ, àti ìsìnkú.  Wọ́n ka Onuorah sí ẹni tó ń mú kí orin àti ijó Egedege gbajúmọ̀, èyí tó ń ṣe àfikún sí mímọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìṣe àṣà Igbo tó ṣe pàtàkì.

## Awo-orin
### Àkójọpọ̀ òrin
* *Onye Akpala Aku Nnadi Ga Eli* (2019)
* *Egedege* (2021)
### Òrin tí o dako fún rare
* *Egedege* (2021)
* *Egwú ndị Eze* (2017)
* *Ugochi Nyerem* (2017)
* *Ojemba Enwilo* (2017)
* *Onwunwa Munachi* (2017)
* *Ekene Dili Anambra Na Imo Medley*
* *Nye Bere* (2019)
* *Onye Ejila Ihe Uwa Gwa Medley*
* *Ijerem Irue Medley*
* *Egedege* (featured by Larry Gaaga, with Flavour, Phyno; Pete Edochie also featured in the video, 2021)
* *Obodo* (featured by Larry Gaaga, with Flavour and Phyno, 2024)

## Àwọn Ìtọ́kasí
Oluwatoyin Mojisola Fadeyi

**Oluwatoyin Mojisola Fadeyi** (tí a bí ní Akintola ) jẹ́ adájọ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kan tí ó ti ṣiṣẹ́ ní Ilé Ẹjọ́ Gíga ti Ìpínlẹ̀ Oyo láti ọdún 2013. Gómìnà Abiola Ajimobi yàn án sí ipò adájọ́ ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù karùn-ún ọdún 2013.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bi Fadeyi ni ìlú Ibadan, ni Ìpínlẹ̀ Oyo. O lọ si Ile-ẹkọ ọmọ-ọwọ Sacred Hearts Nursery ati Primary School, Ring Road, ní ìlú Ibadan, ati lẹhin náà Our Lady of Apostles Secondary School, Mary Way, ni Ibadan bákan náà.
Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa òfin ní Yunifásítì Obafemi Awolowo, Ilé Ife, níbi tí ó ti gba oyè Bachelor of Laws (LL.B). Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ òfin rẹ̀, ó lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ Òfin Nàìjíríà, wọ́n sì pè é sí Ilé-ẹ̀kọ́ Agbẹjọ́rò ní oṣù Kejìlá ọdún 1991.

## Ìṣẹ́
Fadeyi bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú ìsìn ìlú tí a mọ̀ sí National Youth Service Corps (NYSC), ó sì ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú JA Achimaju Solicitors and Advocates.
Lẹ́yìn ọdún iṣẹ́ ìsìn rẹ̀, ó padà sí Ibadan ó sì dara pọ̀ mọ́ Olórí Niyi Akintola & Co., ó ń ṣiṣẹ́ amòfin fún ogún ọdún, ní ọdún 2011 ó sì dá ilé iṣẹ́ amòfin tirẹ̀ sílẹ̀ ní Sango, Ibadan.

Ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù karùn-ún ọdún 2013, Gómìnà Abiola Ajimobi bura fún Fadeyi gẹ́gẹ́ bí Adájọ́ Ilé Ẹjọ́ Gíga ti Ìpínlẹ̀ Oyo . Ó ti ṣiṣẹ́ ní onírúurú ẹ̀ka ìdájọ́, títí bí Ibadan, Ogbomosho, àti Igboora.
Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Chartered Institute of Mediators and Conciliators (ICMC) àti Nigerian Institute of Chartered Arbitrators (NICArb).

## Àwọn Ìtọ́kasí
Margaret Shonekan

**Margaret O. Shonekan** (tí a bí ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1941) jẹ́ òṣìṣẹ́ ìjọba ní Nàìjíríà, ó lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú Ìgbìmọ̀ Ìdánwò Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà (WAEC). Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Iṣẹ́ Àgbà ti Ìjọba Àpapọ̀ láti ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá ọdún 1986 títí di ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1994.  Ó tún ṣiṣẹ́ fún ìgbà díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ìyáàfin Àkọ́kọ́ ti Nàìjíríà láti ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹjọ ọdún 1993 títí di ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kọkànlá ọdún 1993, nígbà ìjọba ìyípadà ti ọkọ rẹ̀, Ernest Shonekan.

## Ìtàn ìgbésí ayé
A bi Margaret Shonekan ni ojo kejidinlogbon osu kewa odun 1941 ni Gusau, British Nigeria, ni ipinle Zamfara lode oni.Àwọn òbí rẹ̀ jẹ́ ọmọ Yorùbá tí wọ́n ti ṣí láti Gúúsù Ìwọ̀ Oòrùn Nàìjíríà lọ sí Gusau ní ìparí ọdún 1930, níbi tí baba rẹ̀ ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ fún Ẹgbẹ́ Ìsìn Ìjọ. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní Christ Church Anglican School ní Gusau àti Peter's Primary School ní Minna. Lẹ́yìn náà, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ àwọn ọmọbìnrin Anglican ní Orita-Mefa, Ibadan, fún ọdún kan kí ó tó forúkọ sílẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ girama àwọn ọmọbìnrin Anglican ní Ilesa (tí a ń pè ní ilé-ẹ̀kọ́ St. Margaret báyìí) láti ọdún 1954 títí di ọdún 1958. Sheonekan lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ Grammar Ibadan láti oṣù kìíní ọdún 1959 títí di oṣù Kejìlá ọdún 1960.
 
Shonekan forúkọ sílẹ̀ ní Yunifásítì College Ibadan (tí a ń pè ní Yunifásítì Ibadan báyìí) láti ọdún 1961 títí di oṣù kẹfà ọdún 1965, nígbà tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ pẹ̀lú oyè Bachelor of Arts nínú ìtàn. Ó ṣiṣẹ́ fún WAEC fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ rẹ̀. Lẹ́yìn náà ni wọ́n yan Shonekan gẹ́gẹ́ bí igbákejì olùforúkọsílẹ̀ WAEC láti ọjọ́ kìíní oṣù kẹrin ọdún 1982 títí di ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 1986.

Ní ọdún 1986, Margaret Shonekan fi WAEC sílẹ̀ nígbà tí wọ́n yàn án sí Ìgbìmọ̀ Iṣẹ́ Àpapọ̀, tí ó ń ṣe àkóso iṣẹ́ àpapọ̀, láti ọwọ́ Ìjọ́ba Àpapọ̀ ti Nàìjíríà. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Iṣẹ́ Àgbà ti Àpapọ̀ láti ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá ọdún 1986 títí di ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1994.

Ní ọdún 1993, ọkọ Shonekan, Ernest Shonekan, di Ààrẹ ìgbà díẹ̀ ti Nàìjíríà . Margaret Shonekan ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Ìyáàfin Àkọ́kọ́ ti Nàìjíríà fún ọjọ́ 82 péré láti ọjọ́ 26 oṣù kẹjọ ọdún 1993 títí di ọjọ́ 17 oṣù kọkànlá ọdún 1993. A gé ipò ààrẹ Shonekan kúrú nígbà tí General Sani Abacha ṣe ìdìtẹ̀ kan tí ó sì gba ipò ààrẹ Shonekan ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kọkànlá ọdún 1993.

Shonekan dara pọ̀ mọ́ Ìgbìmọ̀ Ìdánwò Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà (WAEC) ní ọjọ́ kìíní oṣù kẹrin ọdún 1994 gẹ́gẹ́ bí igbákejì àgbà wọn.Lẹ́yìn náà ni wọ́n gbà á síṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olórí Ọ́fíìsì Àgbáyé ti WAEC ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1995, ó sì ṣẹ́gun àwọn ọkùnrin márùn-ún tí wọ́n tún wá ipò náà. Shonekan ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olórí Ọ́fíìsì Orílẹ̀-èdè ní WAEC láti ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1995 títí di ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹsàn-án ọdún 2000. Ó ṣàpèjúwe àkókò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olórí Ọ́fíìsì Orílẹ̀-èdè gẹ́gẹ́ bí àwọn ọdún tó le jùlọ tí ó fi wà pẹ̀lú WAEC, nítorí àìní owó tó péye tí ìgbìmọ̀ ìdánwò kò ní àti pé owó ìṣúra rẹ̀ ṣófo nígbà náà. Ó fẹ̀yìntì ní WAEC ní ọdún 2000.

## Àwọn ìtọ́kasí
Blessing Uzzi

**Blessing Uzzi** jẹ́ olùdarí fíìmù ọmọ orílè-èdè Naijiria, olóòtú ati olupilẹṣẹ fíìmù  ti o kàwé gba òye nípa ètò ẹ̀kọ́ Ìbátan Àgbáyé. O gba ami eye fíìmù ati kikọ ti o dara julọ ni AMVCA 2025 Awards.  O da BluHouse Studios silẹ o si ṣe fiimu Freedom Way, fiimu kan ti o gba ami eye fiimu ti o dara julọ ni 2025 AMVCA Awards.  Iṣẹ rẹ lori Freedom Way ṣe afihan àwọn ìjàmbá tí  ọlọ́pàá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ṣe fún àwọn ará ìlú.

## Àwọn iṣẹ́ rẹ̀
* Freedom Way
* Agwaetiti Obiuto
* Sister Rose
* No Mans Land
* My Body God's Temple
* Something Sweet
* A Quite Monday
* I Hate It Here

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tundun Abiola

**Tundun Abiola** jẹ́ agbẹjọ́rò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti olóòtú ètò ní orí tẹlifíṣọ̀n Arise News.
## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Tundun fún gbajúmò oníṣòwò àti olóṣèlú, ọmọ orílè-èdNàìjíríà tí a mọ̀ sí Moshood Abiola.
o wà lára àwọn tí wọ́n n yàn án fún àmì ẹ̀yẹ Nigeria Outlook Women Trailblazer Awards ti ọdún 2021.
Tundun fẹ́ Atama Attah tí a bí ní Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé ní Hótẹ́ẹ̀lì Claridges, Mayfair, ní ìlú London,tí ìgbéyàwónáà sì túká láìpẹ́ lẹ́yìn ìnáwó náà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ibitola Adebisi Sotuminu

**Ibitola Adebisi Sotuminu** (tí a bí ní Williams; Oṣù Kẹta Ọjọ́ 19, Ọdún 1940 – Oṣù Kẹrin Ọjọ́ 10, Ọdún 2025) jẹ́ adájọ́ ọmọ orílẹ̀- èdè Nàìjíríà tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Adájọ́ Àgbà ní Ìpínlẹ̀ Èkó láti ọdún 2001 sí 2004.  Ó jẹ́ obìnrin àkọ́kọ́ tó ní ọ̀pọ̀ ipò gíga ní Ilé ẹjọ́ Ìpínlẹ̀ Èkó, wọ́n sì fi ọlá fún un pẹ̀lú oyè tí Order of the Niger (OON) fún iṣẹ́ rẹ̀.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Ibitola Adebisi Sotuminu ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹta, ọdún 1940, ní Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà. ó di obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n yàn gẹ́gẹ́ bí Akọ̀wé Àgbà fún Ilé Ẹjọ́ Gíga ti Ìpínlẹ̀ Èkó
Wọ́n gbé e ga sí ilé ẹjọ́ gíga ní oṣù kejì ọdún 1986. Wọ́n yan Sotuminu gẹ́gẹ́ bí Adájọ́ Àgbà ti Ìpínlẹ̀ Èkó ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2001, lẹ́yìn Christopher Olatunde Segun, ó sì ṣiṣẹ́ ní ipò náà títí di ọjọ́ karùn-ún oṣù karùn-ún ọdún 2004.  Nígbà tí ó wà nípò, ó bẹ̀rẹ̀ onírúurú àtúnṣe tí a lè ṣe láti mú kí àwọn ètò ilé ẹjọ́ àti ìlànà ìdájọ́ sunwọ̀n síi.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Sani Yaya

Sani Yaya jẹ́ olóṣèlú ará Togo tó ti ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún ìnáwó nínú ìjọba àwọn alákòóso agbà Komi Sélom Klassou àti Victoire Tomegah Dogbé láti ọjọ́ kìíní oṣù kẹjọ ọdún 2016.    [     

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
Ó jẹ́ ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní Center for Financial, Economic and Banking Studies (CEFEB) ní Paris, Yaya sì gba ìwé-ẹ̀rí DES nínú ìṣàkóso láti Yunifásítì Paris 1 Panthéon-Sorbonne àti titunto si ti Eto-ọrọ-aje láti Yunifásítì ti Lomé. 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Ìrírí iṣẹ́ Yaya ní ọdún mẹ́fà ní Central Bank of West African States (BCEAO) àti Ìgbìmọ̀ Báńkì rẹ̀ ti West African Economic and Monetary Union àti fún ọdún mẹ́fà ní Ecobank (ETI), níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Ìṣàyẹ̀wò àti Ìbámu. Ó tún jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀ Àgbà ti Ẹgbẹ́ náà. Ó tún ní ipò gíga gẹ́gẹ́ bí Olórí Iṣẹ́ (COO) ti Ẹgbẹ́ NSIA, amọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìbánigbófò àti báńkì, ó sì jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́, ti Ìgbìmọ̀ Àgbà ti Ẹgbẹ́ náà. 

Kí wọ́n tó yàn án gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún ètò ọrọ̀ ajé àti ìnáwó, Yaya ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Mínísítà fún ètò ìṣúná owó. 

## Àwọn ìgbòkègbodò míràn

* Báńkì Ìdàgbàsókè Áfíríkà (AfDB), Ọ̀gbẹ́ni Ìgbìmọ̀ Àwọn Gómìnà Tẹ́lẹ̀ (láti ọdún 2016)
* Ile-ifowopamọ ECOWAS fun Idoko-owo ati Idagbasoke (EBID), Olórí Ìgbìmọ̀ Àwọn Gómìnà Tẹ́lẹ̀ (láti ọdún 2016) 
* Àjọ Owó Àgbáyé (IMF), Ọ̀gbẹ́ni Ìgbìmọ̀ Àwọn Gómìnà Tẹ́lẹ̀ (láti ọdún 2016) 
* Báńkì Ìdàgbàsókè Ìsìn Islam (IsDB), Ọ̀gbẹ́ni Ìgbìmọ̀ Àwọn Gómìnà tẹ́lẹ̀ (láti ọdún 2016).

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Anikeme Alphonsus

**Aniekeme Alphonsus** (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1999) jẹ́ eléré ìdárayá ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń díje nínú ìdíje eré sísá àti eré àárín. Ó gba ẹ̀bùn wúrà àti fàdákà nínú ìdíje eré sísá 4 × 100 mítà àti eré ọgọ́rùn ún mítà, níbi ìdíje eré ìdárayá àwọn ọ̀dọ́langba ti ilẹ̀ Áfíríkà ti ọdún 2015.

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ó kópa nínú ìdíje 100 m àti 200 m nínú ìdíje Nigerian Youth Championships (U18) ti ọdún 2014 tí a ṣe ní Ijebu Ode (Nigeria). Ó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà lẹ́yìn tí ó dé ipò kìíní, pẹ̀lú Favor Ekezie àti Abolaji Omotayo Oluwaseun tí ó parí pẹ̀lú àmì-ẹ̀yẹ fàdákà àti idẹ ní ìpele kọ̀ọ̀kan.  Anieme kopa ninu idije African Junior Athletics Championships ti odun 2015. Ni idije mita 100, o wa ni ipo keji lẹhin Tamzin Thomas pẹlu akoko 11.83s o si gba ami-ẹri fadaka. O tun kopa ninu relay mita 4 × 100. Nigeria pari pẹlu igbasilẹ akoko ti 44.83, igbasilẹ aṣaju tuntun kan o si gba ami-ẹri goolu kan.. 

Ní ìdíje African Youth Athletics Championships ti ọdún 2015, ó kópa nínú Medley relay, ẹgbẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sì gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà pẹ̀lú àkọsílẹ̀ ìṣe ti 2:08.71. Ó tún kópa nínú ìdíje Long jump. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ  pẹ̀lú àbájáde ìṣe ti 5.50 m. Anieme kópa nínú eré awọn Eré Àwọn Ọ̀dọ́ Àjọ Agbábọ́ọ̀lù ti odun 2015 ọgọ́rùn ún mita, igba mita, 4 × 100 m relay, 4 × 200 m relay àti 4 × 400 m relay. Ó dé ní 11.64 ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ fàdákà ní ìdíje ọgọ́rùn ún mita. Pẹ̀lú àkọsílẹ̀ 23.63 ní igba mita, ó dé ipò kẹta ó sì gba àmì-ẹ̀yẹ idẹ. Ẹgbẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà gba àkókò 45.86 wọ́n sì dé ipò àkọ́kọ́ ní gbígba àmì-ẹ̀yẹ wúrà ní relay mita 4 × 100. Ẹgbẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tún gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà ní relay mita 4 × 200 m àti relay mita 4 × 400 m. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

**2016 àti 2017**

Ní awọn ìdíje abáyé ti IAAF U20  ti ọdún 2016 - igba mita àti ọgọ́rùn ún mita ti awon obinrin, Anieme kópa ṣùgbọ́n kò dé ìpele ... <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

Ní ìdíje All-Nigeria Track and Field Championships tí a ṣe ní Abuja, ó gba àmì-ẹ̀yẹ National National ti àkọ́kọ́ fún àwọn ọmọ ọdún 100 m pẹ̀lú àkọsílẹ̀ àkókò ti 11.52s. 

## Wo tun

* Àkójọ àwọn ọ̀dọ́ tó dára jùlọ ní Áfíríkà nínú eré ìdárayá



* Àwọn èsì pípé fún àwọn ọmọbìnrin . COCAD 15. A gba ìwé rẹ̀ ní 2020-11-10.

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Anieme Alphonsus - Ìwé ìròyìn Guardian
* Anieme lu awọn igbasilẹ ni Amẹrika nipasẹ iwe iroyin Punch
* Aniekeme Alphonsus  - Akwa ibom .

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1999
Esther Titilayo Akinlabi

**Esther Titilayo Akinlabi** jẹ́ Olùkọ́ni ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà tó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ ní Colorado State University. Ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí igbákejì olórí àgbà fún ìwádìí àti pàṣípààrọ̀ ìmọ̀ ní Faculty of Engineering and Environment of Northumbria University, Newcastle, United Kingdom.  Ṣáájú ìgbà náà, ó jẹ́ olùdarí Pan African University for Life and Earth Sciences Institute (PAULESI) ní orílè-èdè Nàìjíríà . Ó jẹ́ olórí ẹ̀ka ìmọ̀ ẹ̀rọ Mechanical Science, Faculty of Engineering and the Built Environment ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì University of Johannesburg, South Africa.   Ó tún jẹ́ igbákejì olórí fún kíkọ́ni àti kíkọ́ni níbẹ̀. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Organization for Women in Science for the Developing World àti ọmọ ẹgbẹ́ African Academy of Sciences.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Wọ́n bí Esther Titilayo Akinlabi ní ìlú Kabba, ìpínlẹ̀ Kogi, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jáde ilé ìwé girama St. Barnabas, Kabba, ó sì gba oyè àkọ́kọ́ rẹ̀ nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ iṣẹ́ àgbẹ̀ láti Yunifásítì Tẹknọ́lọ́jì Àpapọ̀ ilú Àkúrẹ́, ní ọdún 1997. Ó gba oyè M.Eng. nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ iṣẹ́ ẹ̀rọ láti Yunifásítì ìlú Port Harcourt, Ìpínlẹ̀ Rivers, Nàìjíríà, ní ọdún 2003, ó sì kó lọ sí Nelson Mandela Metropolitan University, , ní orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà fún oyè PhD rẹ̀, èyí tí ó gbà ní ọdún 2010.

## Àmín ẹyẹ àti ọmọ ẹgbẹ́
Akinlabi jẹ́ ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti South Africa Young Academy of Science.  Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tí a forúkọ sílẹ̀ ní Ìgbìmọ̀ Ìmọ̀-ẹ̀rọ ti South Africa, Ìgbìmọ̀ fún Ìlànà Ìmọ̀-ẹ̀rọ ní Nigeria, Ilé-ẹ̀kọ́ Ìmọ̀-ẹ̀rọ ti South Africa, Ẹgbẹ́ Àwọn Onímọ̀-ẹ̀rọ ti American Society,&nbsp; Ẹgbẹ́ Àwọn Onímọ̀-ẹ̀rọ ti Nigeria, Ẹgbẹ́ Àwọn Obìnrin nínú Ìmọ̀-ẹ̀rọ fún Àwọn Agbáyé Tí Ń Dàgbàsókè àti ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ olóòtú kárí ayé ti ìwé ìròyìn Materials & Design.

## Ayé ara ẹni
Akinlabi fẹ́ Stephen A. Akinlabi, ẹni tí ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ ní Colorado State University.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Emmanuel Nchimbi

**Emmanuel John Nchimbi** (tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù Kejìlá ọdún 1971) jẹ́ aṣojú ìjọba àti olóṣèlú ará Tanzania tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Ààrẹ ti Orílẹ̀-èdè Olómìnira Orílẹ̀-èdè Tanzania lọ́wọ́lọ́wọ́.  Ó ti ṣiṣẹ́ tẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Mínísítà fún ọ̀rọ̀ abẹ́lé láàárín ọdún 2012 sí 2013 àti gẹ́gẹ́ bí ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin fún ìdìbò Songea Town láti ọdún 2010 sí 2015. 

## Ẹ̀ka àti Ẹ̀kọ́
Nchimbi lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ girama Uru àti Sangu lẹ́yìn náà ó tẹ̀síwájú sí ẹ̀kọ́ gíga ní ilé-ẹ̀kọ́ girama ti o un je Forest Hill ní Mbeya.  Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Yunifásítì Mzumbe níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ ìwé ẹ̀rí nínú ìṣàkóso gbogbogbò, ó lọ sí oyè master nínú báńkì àti ìnáwó, àti nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín ó gba oyè doctorate. 

## Iṣẹ́ òṣèlú
Nchimbi di alaga ẹgbẹ́ ọ̀dọ́ ti CCM lẹ́yìn tí ó dara pọ̀ mọ́ Ìgbìmọ̀ Àgbà ti Orílẹ̀-èdè ní ọdún 1997.  Kí ó tó di aṣojú ní Àpérò Ìlú Songea, ó jẹ́ Kọmíṣọ́nà Àgbègbè Bunda láti ọdún 2003 sí 2005.  Lẹ́yìn náà ó ṣiṣẹ́ ní Ilé ìgbìmọ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ipò, títí bí ti Àwọn Ọ̀ràn Ilé, Iṣẹ́, àti Ìròyìn.  Ní ọdún 2015 sí 2023, ó ṣojú fún Tanzania gẹ́gẹ́ bí aṣojú sí Egypt àti lẹ́yìn náà Brazil kí ó tó padà sí òṣèlú ẹgbẹ́ òṣèlú. Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Akọ̀wé Àgbà ti CCM ní oṣù kìíní ọdún 2024.  

Ní ọdún 2025, ó ṣí àwọn ètò láti mú kí ẹ̀ka iwakusa lágbára láti ṣiṣẹ́ fún Ìlà-Oòrùn àti Àárín Gbùngbùn Áfíríkà. Ó tún ṣèlérí láti ṣe àtúnyẹ̀wò àti láti gbé àwọn ìlànà àti òfin kalẹ̀ láti dáàbò bo àwọn awakusa ará Tanzania. 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1971
Tolani Tayo-Osikoya

**Tolani Tayo-Osikoya**, tí a tún mọ̀ sí "Chef T", jẹ́ ẹni tí ohùn dáná oúnjẹ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti olùtọ́jú oúnjẹ lórí ẹ̀rọ ayélujára tí a mọ̀ ìkànnì YouTube rẹ̀, sí Diary of a Kitchen Lover.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Tolani kàwé gboyè ìwé-ẹ̀rí BSc. nínú Accounting láti i ẹ̀kọ́  gíga Yunifásítì Babcock University ní ọdún 2012. Ó bẹ̀rẹ̀ ìwé ìrántí onínúure ní ọdún 2018. Ní ọdún 2019 ó jáwéolúborí níbi ìdíje Jollof Master láti ọwọ́ ilé iṣẹ́ Báńkì Sterling Bank.  Ojúewé ìbáni dore Diary of a Kitchen Lovere tí ní ọ̀rẹ́ tí o tó mílíọ̀nù mẹ́ta ní ọdún 2024.
Ó ti jẹ́ aṣojú fún ilé-iṣẹ́ Knorr,PZ Cussons 's Morning Fresh, Malta Guinness àti àwọn ilé iṣẹ́ míràn ní Nàìjíríà. Ní ọdún 2023, ó di ara àwọn adájọ́ ní Street Foodz Naija.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Roosa Ariyo

**Roosa Funmilayo Ariyo** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹfà ọdún 1994) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n bí ní orílẹ̀-èdè Finland, ó sì ń gbá bọ́ọ̀lù fún ẹgbẹ́ KuPS àti ẹgbẹ́ àwọn obìnrin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
Wọ́n tọ́ Ariyo dàgbà ní Helsinki àti Espoo. Bàbá rẹ̀ jẹ́ ọmọ Yorùbá láti Ìpínlẹ̀ Kogí, Nàìjíríà, ìyá rẹ̀ sì jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Finland. Ó ní ìwé ìgbé ìlú ọmọ orílẹ̀-èdè Finland àti ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ilé-ẹ̀kọ́
Ariyo ti lọ sí Monroe Community College àti University of Bridgeport ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.

## Ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù
### Honka
Ariyo ṣe àṣeyọrí rẹ̀ ní ìdíje náà pẹ̀lú United Pietarsaari ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù keje ọdún 2011. Ó gba góólù àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ìdíje náà sí Åland United ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹjọ ọdún 2013, ó sì gba góólù ní ìṣẹ́jú 88.

### Jitex
Ariyo ṣe àṣeyọrí rẹ̀ ní ìdíje pẹ̀lú agbábọ́ọ̀lù QBIK ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹrin ọdún 2015.

### Tips
Ariyo ṣe àṣeyọrí rẹ̀ ní ìdíje Liigi pẹ̀lú Åland United ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kẹta ọdún 2019. Ó gba góólù àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ìdíje Liigi sí IK Myran ní ọjọ́ ogún oṣù kẹrin ọdún 2019, ó sì gba góólù ní ìṣẹ́jú kejìdínlógún àti ìkẹrìnlélọ́gbọ̀n.

### KuPS
Ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹjọ ọdún 2023, wọ́n kéde Ariyo ní KuPS.  Ó ṣe àṣeyọrí àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ìdíje pẹ̀lú HJK ní ọjọ́ kẹjọ oṣù kẹjọ ọdún 2023. Ariyo gba góòlù àkọ́kọ́ rẹ̀ ní ìdíje pẹ̀lú Åland United ní ọjọ́ kejìlá oṣù kẹjọ ọdún 2023, ó sì gba góòlù ní ìṣẹ́jú méjìlélọ́gọ́ta. Ó gba ẹ̀yẹ Ẹlẹ́rọ Tó Dáa Jùlọ ní oṣù kẹjọ ọdún 2023 ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2023.  Ariyo gba góòlù pẹ̀lú Celtic ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹsàn-án ọdún 2024 ní ìdíje UEFA Women's Champions League, ó sì gba góòlù ní ìṣẹ́jú kejìdínlógún.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ugochi Cynthia Emenayo

**Ugochi Cynthia Emenayo** (tí a bí ní ọjọ́ ogún oṣù Kejìlá ọdún 1997)  jẹ́ agbábọ́ọ̀lù obìnrin ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń gbá bọ́ọ̀lù ní Turkish Super League fún Amed ní İzmir àti ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù obìnrin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìkọ̀ agbábọ́ọ̀lù rẹ̀
Ugochi gbá bọ́ọ̀lù gẹ́gẹ́ bí olùgbèjà fún Nasarawa Amazons FC ní NWFL Premiership orílẹ̀-èdè rẹ̀.

Ní oṣù Kejìlá ọdún 2021, Ugochi kó lọ sí orílè-èdè Turkey, ó sì dára pọ̀ mọ́ Konak láti gbá bọ́ọ̀lù ní àsìkò Super League ti àwọn obìnrin láàárín ọdún 2021–22.

Lẹ́yìn tí ó gbá bọ́ọ̀lù ní ìdíje Super League obìnrin méjì, ó gbéra lọ sí Bornova Hitab fún àsìkò ọdún 2023–24, èyí tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ gbéga sí ìdíje Women's First League. Ní ìparí àsìkò náà, wọ́n gbé ẹgbẹ́ rẹ̀ ga sí ìdíje Super League ti Turkey.

Lẹ́yìn tí ó gbá bọ́ọ̀lù fún Bornova Hitab ní àkókò méjì, ó yípadà sí Amed tí ó wà ní Diyarbakır ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2025.

## Ìkọ̀ agbábọ́ọ̀lù ilé òkèèrè
Ugochi ti ṣe aṣoju orilẹ-ede Naijiria ni awọn ọmọ ọdun 17, awọn ọmọ ọdun 20 ati awọn ọmọ ẹgbẹ àgbà orilẹ-ede Nàìjíríà, ti a pe ni "Super Falcons".

Olùkọ́ni àgbà, Bala Nkiyu, yan Ugochi pẹ̀lú àwọn òṣèré mẹ́rìnlélógún mìíràn láti ṣojú fún ẹgbẹ́ ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún ti Nàìjíríà ní ìdíje FIFA U-17 Women's World Cup ti ọdún 2014 ní Costa Rica

Kò sí nínú àkójọ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ fún Nàìjíríà nínú ìdíje African Women Cup of Nations ti ọdún 2018.

Ní oṣù kẹrin ọdún 2019, olùkọ́ni àgbà, Thomas Dennerby yan Ugochi pẹ̀lú Rofiat Sule, Osarenoma Igbinovia àti àwọn òṣèré mẹ́tàlélógún mìíràn láti ṣojú fún Nàìjíríà ní ìdíje ìdíje àwọn obìnrin ti West African Football Union ní Abidjan

Ó wà lára àwọn òṣèré tí a yàn láti ṣojú fún Nàìjíríà ní ìdíje Olympic ti àwọn obìnrin Áfíríkà ti ọdún 2020.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Vivian Ikechukwu

**Vivian Obianujunwa Ikechukwu** (tí a bí ní ọjọ́ kẹwàá oṣù keje ọdún 1997) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ń gbá bọ́ọ̀lù gẹ́gẹ́ bí agbábọ́ọ̀lù iwájú fún ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù obìnrin ti League MX Cruz Azul àti ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù obìnrin ti orílè-èdè Nàìjíríà.

## Ìkọ̀ agbábọ́ọ̀lù
Ikechukwu ga tó 1.68 m, ó sì ń gbá bọ́ọ̀lù ní ipò iwájú.
Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú Abia Angels FC ní NWFL Premiership.

### Rivers Angels
Ní ọdún 2018, Ikechukwu dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù Rivers Angels FC ti Port Harcourt níbi ìdíje NWFL Premiership ti o ga jùlọ. Ó gba ife ẹ̀yẹ Aiteo Women's 2018 tí wọ́n ṣe ní Yenagoa. Ẹgbẹ́ rẹ̀ di aṣiwaju liigi ní ọdún 2019, àti 2020–21. Ó gbá bọ́ọ̀lù ní ìdíje CAF Women's Champions League ti ọdún 2021 ní Cairo, Egypt, ó sì gba bọ́ọ̀lù méjì. Ní oṣù kejì ọdún 2022, wọ́n pè é ní Agbábọ́ọ̀lù ti oṣù NWPL

## Àwọn Ìtọ́kasí
Sanitation Day

***Sanitation Day*** jẹ́ eré Ọ̀tẹlẹ̀múyẹ́ Amárabùmáṣọ tí wọ́n ṣàgbéjáde ní ọdún 2021 ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Seyi Babatope ló kọ ọ́, ló darí ẹ̀, ló sì tún ṣàgbéjáde rẹ̀. Àwọn òṣèré akópa nínú fíìmù yii ni Blossom Chukwujekwu, Elozanam Ogbolu, Charles Inojie and Nse Ikpe-Etim wọ́n kópa gẹ́gẹ́ bíi olú òṣèré. Eré yìí dá lórí àwọn Ọ̀tẹlẹ̀múyẹ́ méjì, ohun tí ó sì jẹ wọ́n lógún ni kí wọ́n ṣísọ lójú àwọn eniafurasí mẹ́rin lórí ikú oró tí wọ́n pa ọ̀gbẹ́ni kan ní alẹ́ẹ Sanitation Day kun ọ̀la .Wọ́n ṣe àfihàn eré náà ni gbọ̀ngán ńlá kan tí a mọ̀ sí Cinema náà ni a tú sí ilé ìtànkálẹ̀ sinimá ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n, Oṣù kìn-ín-ní, ọdún 2021, ó sì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn àyẹ̀wò lóríṣiríṣi láti ọ̀dọ̀ àwọn aláríwísí. eré yìí wà lára àwọn eré mẹ́fà tí wọ́n yàn ní orílè-èdè Nàìjíríà nínú Àwọn àtòjọ orúkọ fún àmì-ẹ̀yẹ Alákadá gẹ́gẹ́ bíi eré tó paregedé jùlọ ní film was also selected as one of the 6 Nigerian films in the List of Nigerian submissions for the Academy Award for Best International Feature Film.

## Ìsọníṣókí
Wọ́n rí òkú arákùnrin kan nílée Binúkonú Bàbá Rísí nígbà ìmótótó ayíká apapọ̀ tí wọ́n máa ń ṣe ní gbogbo Satidé to kẹ́yìn oṣù. Wọ́n pè 'Ẹ̀ka Ọlọ́pàá' láti wá ṣe ìwádìí ikú ọ̀dọ́mọkùnrin náà, tí kòì tíì sí ẹni tó dá òkú rẹ̀ mọ̀.

## Àwọn Òṣèré Akópa
* Blossom Chukwujekwu kópa gẹ́gẹ́ bíi Inspector Hassan
* Elozanam Ogbolu kópa gẹ́gẹ́ bíi Inspector Stanley
* Charles Inojie kópa gẹ́gẹ́ bíi Mazi Okeke
* Nse Ikpe-Etim kópa gẹ́gẹ́ bíi Madam Suzie
* Baaj Adebule kópa gẹ́gẹ́ bíi Friday
* Rosemary Abazie kópa gẹ́gẹ́ bíi Nkechi
* Tunji Aderibigbe kópa gẹ́gẹ́ bíi Theophilus
* Tobi Bakre kópa gẹ́gẹ́ bíi Dead Guy
* Maryam Booth kópa gẹ́gẹ́ bíi Munirat
* Ujam Chukwunonso kópa gẹ́gẹ́ bíi Malik
* Rita Edward kópa gẹ́gẹ́ bíi Mama Nkechi
* Chris Okagbue kópa gẹ́gẹ́ bíi Jonah
* Chuka Chyke kópa gẹ́gẹ́ bíi Chukwudi
* Belinda Effah kópa gẹ́gẹ́ bíi Ekaette
* Olakunle Fawole kópa gẹ́gẹ́ bíi Ajala
* Adebayo Salami kópa gẹ́gẹ́ bíi Oga Bello
* Saheed Mohammed kópa gẹ́gẹ́ bíi Umaru
* Matilda Ogunleye kópa gẹ́gẹ́ bíi Mama Cletus
* Yewande Osamien kópa gẹ́gẹ́ bíi Iya Tawa
*Elvina Ibru kópa gẹ́gẹ́ bíi Contractor

## Àwọn Ìtọ́kasí
Amade Camal

**Amade Chemane Camal Jr.** (1954 – 18 Oṣù Kẹsàn 2025) jẹ́ olóṣèlú àti oníṣòwò ará Mozambique.  Olórí Àgbà ilé iṣẹ́ Sir Comercio Internacional, àti baba àwọn ilé iṣẹ́ ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ tó gbajúmọ̀ ní Mozambique. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ aṣòfin ti Orílẹ̀-èdè Mozambique fún Ìpínlẹ̀ Nampula láti ọdún 1994 sí 1999. 

## Ẹ̀kọ́
Camal lọ sí ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ kan ní àdúgbò rẹ̀ kí ó tó gba ẹ̀bùn ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ láti lọ sí ilé ìwé girama.  Lẹ́yìn tí ó parí ilé-ẹ̀kọ́ girama pẹ̀lú ẹ̀bùn ẹ̀kọ́, ó gba ìwé-ẹ̀rí sí Yunifásítì Eduardo Mondlane ní Maputo, ilé-ẹ̀kọ́ gíga jùlọ ní orílẹ̀-èdè náà.   Ní yunifásítì náà, ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ ìṣèlú àti àjọṣepọ̀ àgbáyé, níbi tí ó ti ní òye pípéye nípa ìṣàkóso, ìjọ́ba, àti àyíká ìpìlẹ̀ ti agbègbè, èyí tí ó ti darí iṣẹ́ rẹ̀. 

## Ìṣèlú
Camal sọ̀rọ̀ nípa àwọn ìṣòro ètò ìlú ní Maputo, ó ní ètò ìlú tí kò dára ló ń fa ìṣòro ọkọ̀ tó ń lọ lọ́wọ́, pàápàá jùlọ ní àkókò tí ọkọ̀ ń lọ lọ́wọ́, ó sì ń ba ìrìnàjò ìlú jẹ́ ní agbègbè náà. 

Ní ọdún 2023, láti tako gbígbà tí Ísírẹ́lì gba Palestine, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àjọ Mozambique dá “agbègbè tí kò ní ìpínyà Ísírẹ́lì” sílẹ̀. Ilé iṣẹ́ Camal, Sir International, dara pọ̀ mọ́ ìfẹ̀hónúhàn náà, wọ́n sì sọ pé àwọn kò ní ta ọjà Ísírẹ́lì kankan. 

## Ìgbésí Ayé Ara Ẹni
Ẹnìkan tó jẹ́ Mùsùlùmí,  Camal lọ síbi kún gbogbogbòò ti Eid al-Adha ní Maputo. Ó fẹ̀sùn kan ìdàgbàsókè ẹ̀sìn Islam ní Mozambique, ó ní ẹ̀sìn Islam jẹ́ ẹ̀sìn ìwé. 

## Ikú
Camal kú ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹsàn-án ọdún 2025, nígbà tí ó pé ọmọ ọdún mọ́kànléláàádọ́rin.  

## Àwọn ìtọ́kasí


 
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2025
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1954
Jamila Bio Ibrahim

**Jamila Bio Ibrahim** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ keje oṣù Kejì ọdún 1986) jẹ́ dọ́kítà àti olóṣèlú, ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó fìgbà kan ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Mínísítà tó ń rí sọ́rọ̀ àwọn ọ̀dọ́. Ààrẹ Bola Tinubu ló yàn án sípò ní oṣù Kẹsàn-án ọdún 2023. Kí ó toó di pé wọ́n yàn án sípò, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Ààrẹ Progressive Young Women Forum (PYWF). Bákan náà, ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Senior Special Assistant sí Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kwara lórí òrọ̀ Sustainable Development Goals (SDGs).

Bàbaá rẹ̀ Ibrahim Bio fìgbà kan jẹ́ Minister of Transportation àti Minister for the National Sports Commission lásìkò ìṣèjọba Umaru Musa Yar'Adua àti àsìkò ìṣèjọba Goodluck Jonathan.

Ní oṣù Karùn-ún ọdún 2024, Bio Ibrahim ṣe ìkéde pé wọ́n fi fọwọ́ sí N110 billion fún Youth Investment Fund ní Nàìjíríà, nípasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú ilé-ìfowópamọ́ àwọn Ilé-iṣẹ́ láti pèsè ètò ẹ̀yáwaó àti ìrànwọ́ fún àwọn tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ń bẹ̀rẹ̀ ìdókòwó wọn láàárín àwọn ọ̀dọ́.

Jamila Ibrahim parí ètò ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ ní NEPA Staff School ní New-Bussa, Borgu LGA, Ìpínlẹ̀ Niger, ó sì tẹ̀síwájú lọ sí Federal Government Girls’ College, Bwari, ní Abuja fún ẹ̀kọ́ girama rẹ̀, ní èyí tó parí ní ọdún 2002. Ó gba oyè M.B.B.S láti University of Ilorin ní ọdún 2010, ó sì parí ẹ̀kọ́ olóṣù mẹ́fà kan lórí ìṣàkóso ètò ìlera àti iṣe-ìdarí ní University of Washington lọ́dún 2017.

Ní oṣù Kọkànlá ọdún 2017, Ibrahim ṣe ìdásílẹ̀ Yon Seno Foundation, èyí tí ó jẹ́ ìdásílẹ̀ aláìní-ìlọ́wọ́sí-ìjọba (NGO). Ó sì jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ national policy summit think-tank ní ọdún náà. Ó fi ara rẹ̀ jìn láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Presidential Committee fú North-East Initiative (PCNI) lábẹ́ ìṣèjọba Ààrẹ Muhammadu Buhari, òun sì ní akọ̀wé fún ìgbìmọ̀ tó ń rí sí ètò ìlera, ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin, ìtànkálẹ̀ àwọn ènìyàn àti ìṣàkóso agbègbè lábẹ́ ìṣèjọba Gómìnà AbdulRahman AbdulRazaq ti Ìpínlẹ̀ Kwaraní ọdún 2019.

## Àwọn ìtọ́kasí
Kundo Mathew

**Kundo Mathew**, tí a tún mọ̀ sí **Kundo Andrea Mathew**, Ó jẹ́ olóṣèlú ará Tanzania àti Igbákejì Mínísítà fún Ìròyìn, Ìbánisọ̀rọ̀ àti Ìmọ̀-ẹ̀rọ Ìròyìn, ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin Chama Cha Mapinduzi fún ìdìbò ìlú Shinyanga láti oṣù kọkànlá ọdún 2020.    Ó jẹ́ Igbákejì Mínísítà fún Omi ní Tanzania lọ́wọ́lọ́wọ́.  

## Ẹ̀kọ́
Kundo Mathew lọ sí ẹ̀kọ́ gíga nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwífún, ìṣàkóso iṣẹ́ àkànṣe, àti àjọṣepọ̀ kárí ayé ní Tanzania, China, àti United Kingdom.

Ó gba oyè Ó gba oyè ẹkọ nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ kọ̀mpútà láti Yunifásítì Hunan (2004–2009). Lẹ́yìn náà, ó parí ìwé ẹ̀rí Ile-iwe giga nínú Ìṣàkóso Àjọṣepọ̀ Àjèjì ní Ile-iṣẹ fun awọn Ibatan Ajeji(2015–2016).

Mathew gba oyè master méjì: oyè master nínú ìṣàkóso ìsọfúnni láti Yunifásítì Coventry (2011–2012) àti oyè ọ̀gá nínú ibojuwo ati Igbelewọn Abojuto Iṣẹ akanṣe láti Yunifásítì Ṣíṣí ti Tanzania (2015–2017).

Fún ẹ̀kọ́ girama rẹ̀, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ girama Àwọn ọmọkùnrin Tabora, níbi tí ó ti parí ìdánwò ẹ̀kọ́ girama (CSEE) (1997–2000), lẹ́yìn náà ó kẹ́kọ̀ọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ girama St. Anthony, ó sì parí ìwé-ẹ̀rí ẹ̀kọ́ girama (ACSE) (2001–2003). 

## Iṣẹ́ ọwọ́
Kundo Mathew ti ṣiṣẹ́ ní ètò ìwífún, ìbánisọ̀rọ̀, àti ìṣàkóso gbogbogbòò ní gbogbo ẹ̀ka àdáni, àwọn àjọ àgbáyé, àti ìjọba Tanzania.

Láti ọdún 2004 sí 2008, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùṣàkóso Ètò àti Ìbánisọ̀rọ̀ ní Wẹ́ẹ̀bù Àgbáyé China, níbi tí ó ti kópa nínú ìṣètò ètò àti ìrànlọ́wọ́ Ìbánisọ̀rọ̀

Láàárín ọdún 2009 sí 2010, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Olùdarí Iṣẹ́ Àgbà ní Yongshun Ilé-iṣẹ́ Ìkọ́lé Ltd.

Láti ọdún 2010 sí 2014, wọ́n gbà Mathew síṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Onímọ̀ nípa ètò àti Olùṣiṣẹ́ iṣẹ́ pẹ̀lú ajọ agbà fún awọn asásálà ti ajọ agbáyé (UNHCR), níbi tí ó ti ṣiṣẹ́ lórí ètò ìwífún àti ìrànlọ́wọ́ iṣẹ́.

Lẹ́yìn náà, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Onímọ̀ nípa ètò ní Ilé Iṣẹ́ fún Àwọn Ọ̀ràn Ilé láti ọdún 2014 sí 2020 **,** ó sì ń ṣe àfikún sí ìṣàkóso àti ìṣàyẹ̀wò àwọn ètò ìwífún ìjọba. Kundo gbàgbọ́ pé ó yẹ kí àwọn ọ̀dọ́ Tanzania gba ìmọ̀ ẹ̀rọ oní-nọ́ńbà àti ìmọ̀-ẹ̀rọ ìwífún láti ṣàwárí àwọn ojútùú fún ìyípadà àwùjọ àti láti di ohun ìní fún orílẹ̀-èdè náà. 

Ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Igbákejì Mínísítà fún Omi, ó ń kojú àwọn ìṣòro omi ní Tanzania nígbà tí ó ń ṣèbẹ̀wò sí àwọn agbègbè ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.  Ní ọdún 2026, ó fi hàn pé ìjọba ti parí iṣẹ́ omi 3,714, pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ 778 tí wọ́n ṣì ń ṣe, èyí tí ó fi dá gbogbo ènìyàn lójú nípa iṣẹ́ àṣekára rẹ̀ nínú ìjọba lọ́wọ́lọ́wọ́. 

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:A kò tí ì ṣe àgbéyẹwò sí sí ojú-ewé ògbufọ̀ rẹ
Ahunna Eziakonwa

**Ahunna Eziakonwa** jẹ́ olùrànlọ́wọ́ akọ̀wé gbogbogbò ti Àjọ àwọn Orílẹ̀-èdè àti olùrànlọ́wọ́ olùdarí àti olùdarí Ètò Ìdàgbàsókè ti Àjọ Àgbáyé fún Áfíríkà. Kí a tó yàn án ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹjọ ọdún 2018, ó jẹ́ aṣojú olùgbé fún Ètò Ìdàgbàsókè Àjọ Àgbáyé àti olùdarí ìrànlọ́wọ́ ènìyàn ní àwọn orílè-èdè bí Ethiopia,Uganda, àti Lesotho.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
A bi Ahunna ni orílè-èdè Naijiria. O ni ìwé-ẹ̀rí master ninu awọn ẹ̀tọ́ káríayé làti Ilé-ìwé ti Ajo Agbáyé ati Oro Gbangba ti Columbia University. O tun ni ìwé-ẹ̀rí bachelor ninu eko lati Yunifásítì ìlú Benin. O je akeko ile-iwe giga ti Harvard Kennedy School Executive Programme nibiti o ti ni imo nípa ìrònú Ìdàgbàsókè to ti lo.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Linda Chikamso Jiwuaku

**Linda Chikamso Jiwuaku** (tí a bí ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà ọdún 2006) jẹ́ agbábọ́ọ̀lù ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ti ṣojú fún ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá obìnrin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (Flamingos) tí wọ́n pé fún ìgbà àkọ́kọ́ rẹ̀ fún ẹgbẹ́ àgbà fún Super Falcons nígbà ìdíje ìdíje Olympic ti ọdún 2024.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Jiwuaku ní Nàìjíríà ní ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà ọdún 2006. Ó dúró ní ìwọ̀n 175 cm gíga, ó sì ga dé ipò àwọn ọ̀dọ́ ní ẹgbẹ́, pàápàá jùlọ ó ń gbá bọ́ọ̀lù fún Ìkọ̀ àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Bayelsa Queens ó sì ń kópa nínú àwọn àgọ́ ìdàgbàsókè àwọn ọ̀dọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Ìkópa nínú ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù òkèèrè
Ní ọdún 2022, Jiwuaku jẹ́ ara ẹgbẹ́ Flamingos tí ó ní àwọn ọmọ ẹgbẹ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n tí wọ́n ń ṣe ìpalẹ̀mọ́ fún ìdíje FIFA U‑17 Women’s World Cup ní India, pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn bíi Faith Omilana àti Jessica Inyiama

Ó wà lára àwọn ẹgbẹ́ olùgbá mẹ́tàlélógún tó kẹ́yìn fún ìdíje náà, ó sì dojúkọ àwọn alátakò láti orílè-èdè Germany, Chile, àti New Zealand ní ìpele àkọ́kọ́ nínú ìdíje náà.
Jiwuaku kópa nínú ìdíje náà fún ìgbà méjì péré.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Janet Nwadiogo Mokelu

Olóyè **Janet Nwadiogo Mokelu** (tí a bí ní Janet Onwuegbuzia ; February 7, 1910 – March 31, 2003) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà, olùrànlọ́wọ́, nọ́ọ̀sì, olùkọ́, olórí ilé ìwé àti obìnrin oníṣòwò. Ó lè fi ara rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ ẹ̀kọ́, ajìjàgbara àti olùfẹ́ orílẹ̀-èdè. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin ti Ìlà Oòrùn àti Ilé Ìgbìmọ̀ Àwọn Olóyè ti Ìlà Oòrùn ní Nàìjíríà, Mokelu jẹ́ ọ̀kan lára àwọn obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n jẹ́ aṣòfin ní orílè-èdè Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Janet sí ìdílé Joseph àti Margaret Onwuegbuzia ti Umuagu Quarters, Asaba, ní Ìpínlẹ̀ Delta, Nàìjíríàbáyìí, ó sì lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ ẹ̀kọ́ àwọn olùkọ́ (1930-1932), níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí àwọn olùkọ́ ìpele kejì rẹ̀. Wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ àgbàyanu ti Ilé Àwọn Olóyè Ìlà Oòrùn ní ọdún 1959, pẹ̀lú Olóyè Margaret Ekpo,  lẹ́yìn náà ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdámọ̀ràn pàtàkì fún ìjọba ìpínlẹ̀ Ìpínlẹ̀ Anambra láti ọdún 1980 sí 1983.

Mokelu gbagbọ́ gidigidi ninu ìṣọ̀kan àwọn ènìyàn, ó sì ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ọ̀rẹ́ rẹ̀ Eudora, Lady Ibiam láti mú kí ó tẹ̀síwájú gẹ́gẹ́ bí ète kan. Ó ṣe aṣáájú Àpérò Àwọn Obìnrin Anglican ti Oraifite fún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín ó fi ipò sílẹ̀ ní ọdún 1995. Ní àsìkò yìí, ó ṣe agbakeru kíkọ́ Ilé-ẹ̀kọ́ Gíga Àwọn Ọmọkùnrin ní ìlú Oraifite, àti iṣẹ́ ìhunṣọ àti àwọn mìíràn. Ó kọ́ àwọn obìnrin tí wọ́n bọ̀wọ̀ fún un ní ìbáwí àti ìwà rere láwùjọ.

Aṣáájú kan tí ó jẹ́ Lady Knight ti Ṣọ́ọ̀ṣì Anglican ní Diocese àtijọ́ ní Niger, her role as a leader and motivator ipa rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú àti olùfúnni níṣìírí mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ tí ó ń ṣe sunwọ̀n sí i. Nítorí pé ó jẹ́ onínúure sí àṣìṣe kan, ó máa ń ṣètìlẹ́yìn fún àwọn aláìní nígbà gbogbo, ó máa ń fúnni ní owó, oúnjẹ àti aṣọ níta lọ́fẹ̀ẹ́.

Mokelu ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ àfikún sí ìgbéga àwọn obìnrin nípasẹ̀ àwọn ìgbòkègbodò ìṣèlú rẹ̀. Ó gbàgbọ́ nínú àìṣègbè, ó sì ṣe aṣáájú ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin nígbà tí ó wà ní ìjọba tí a ṣe láti mú ìgbésí ayé àwọn obìnrin ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ sunwọ̀n síi. Ọ̀kan lára irú òfin bẹ́ẹ̀ ni èyí tí ó sọ pé kí a san owó oṣù kan náà fún àwọn ọmọ obìnrin tí wọ́n ti ṣe ìgbéyàwó gẹ́gẹ́ bí àwọn ọkùnrin ẹlẹgbẹ́ wọn.

## Ìkọlù Enugu
Ní ọdún 1949, àwọn ọlọ́pàá pa àwọn awakùsà ogún kan tí wọ́n ń tako àìsanwó owó ìwakùsà ní Enugu. Mokelu kó àwọn obìnrin náà jọ, wọ́n sì fi ìtara hàn lòdì sí ìpànìyàn náà pẹ̀lú àwọn ajìjàgbara ẹgbẹ́ wọn Funmilayo Ransome-Kuti àti Margaret Ekpo.  Wọ́n ní kí wọ́n fi ẹjọ́ kan àwọn ọlọ́pàá tí wọ́n ní ipa nínú ìbọn náà kí wọ́n sì pa wọ́n. Wọ́n tún dá ìlànà ìjọba ìbílẹ̀ lẹ́bi ní gbogbo ọ̀nà.

## Ìrìnàjò Òsèlú
Olórí Mokelu gbàgbọ́ gidigidi pé gbogbo obìnrin ló yẹ kí wọ́n dìbò kí wọ́n sì dìbò fún. Àwọn òfin rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aṣòfin jẹ́rìí sí èyí, pẹ̀lú Olórí Ekpo - ẹni tí ó ṣiṣẹ́ pẹ̀lú rẹ̀ ní Ilé Àwọn Olórí láti ọdún 1959 títí di ọdún 1961 àti Ilé Àwọn Aṣòfin láti ọdún 1961 títí di ọdún 1966 - tí ó jẹ́ alábáṣiṣẹpọ̀ nígbà gbogbo lórí èyí.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Manuela George-Izunwa

**Barr. Manuela George-Izunwa** jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Àjọ Àwọn Obìnrin ní Ìpínlẹ̀ Rivers láti ọdún 2007 sí 2009. Nígbà tí ó wà nípò, àwọn ète rẹ̀ láti ṣe ìpolongo ni bí a ṣe ń tọ́jú àwọn opó dáadáa, fífún àwọn obìnrin ní agbára ní ti ọrọ̀ ajé àti ìdènà ìwà ipá sí àwọn obìnrin, àti bí a ṣe ń mú ìlera àwọn obìnrin àti ẹ̀kọ́ àwọn obìnrin pọ̀ sí i. Ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí pásítọ̀ pẹ̀lú ọkọ rẹ̀ Pastor George Izunwa.

## Ẹ̀kọ́
George-Izunwa kẹ́kọ̀ọ́ nípa òfin ní Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì nípa Ìmọ̀ ero tí ìpínlẹ̀ Rivers, ó sì di agbẹjọ́rò lẹ́yìn tó parí ẹ̀kọ́ òfin rẹ̀ ní Bwari, Abuja . Ó tún ní ìwé-ẹ̀rí master nínú ìṣàkóso gbogbogbò láti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì ìlú Port Harcourt

## Ìṣẹ́
### Kọmíṣọ́nà
Ní ọdún 2007, Rotimi Amaechi yan George-Izunwa gẹ́gẹ́ bí Kọmíṣọ́nà fún Àjọṣepọ̀ Àwọn Obìnrin ní Ìpínlẹ̀ Rivers. Lẹ́yìn náà ni wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí Gómìnà Ìpínlẹ̀ Rivers

## Ìtìlẹ́yìn fún àwọn opó
Ní oṣù kẹfà ọdún 2009, nígbà tí ó ń bá Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Ìpínlẹ̀ Rivers sọ̀rọ̀, Izunwa yin ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin fún ṣíṣe àwọn òfin tó bá ìbálòpọ̀ mu, ó sì bẹ̀ wọ́n pé kí wọ́n ṣe àwọn òfin míì láti jẹ́ kí àwọn opó padà sí ìgbésí ayé wọn lẹ́yìn ikú àwọn ọkọ wọn. Ó gbìyànjú láti ṣe òfin kan lórí ẹ̀tọ́ opó. Ní oṣù kẹrin ọdún 2010, ó sọ pé ó lé ní àwọn obìnrin 7,000 tí wọ́n ti jàǹfààní nínú ètò owó yiya kékeré fún àwọn opó tí ìjọba ń ṣàkóso fún  Ìdàgbàsókè ọ̀rọ̀ ajé.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Unroyal

***Unroyal***, jẹ́ eré onítàn tí wọ́n àgbéjáde ní odún un 2020 ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà Moses Inwang ni olùdarí eré náà nígbà tí Matilda Lambert ṣe àgbéjáde rẹ̀. Àwọn òṣèré akópa nínú eré yìí ni Matilda Lambert IK Ogbonna, àwọn méjì yìí kópa gẹ́gẹ́ bí olú ẹ̀dá ìtàn nígbà Ọmọba Sontoye, Blossom Chukwujekwu àti Linda Osifo kópa gẹ́gẹ́ bíi àmúgbàlẹ́gbẹ̀ẹ́.  It is the story of Princess Boma, daughter of Okrika Kings, where she treats everyone as though they weren’t humans.

Wọ́n ṣe àfihàn eré yìí ní ogúnjọ́ oṣù kẹ́ta, ọdún 2020, wọ́n sì padà sàgbéjáde rẹ̀ sí Netflix ní ọjọ́ kẹẹ̀dógún oṣù kẹ́jọ ọdún 2021. The film received mixed reviews from critics.

## Àwọn Òṣèré Akópa
* Matilda Lambert kópa gẹ́gẹ́ bíi Princess Boma
* Pete Edochie kópa gẹ́gẹ́ bíi King of Okrika
* Shaffy Bello kópa gẹ́gẹ́ bíi Queen of Okrika
* IK Ogbonna kópa gẹ́gẹ́ bíi Prince Leonard
* Prince Sontoye
* Blossom Chukwujekwu kópa gẹ́gẹ́ bíi Dr. Tobi
* Linda Osifo kópa gẹ́gẹ́ bíi Nemi
* Emem Inwang kópa gẹ́gẹ́ bíi Matilda
* Ime Bishop Umoh kópa gẹ́gẹ́ bíi Kala
* Chinenye Nnebe kópa gẹ́gẹ́ bíi Awajinma
* Femi Adebayo kópa gẹ́gẹ́ bíi Royal Suitor
*Kingsley Abasili kópa gẹ́gẹ́ bíi Elder in Council
*Weme Charity Ada kópa gẹ́gẹ́ bíi Maid
*Stephen Farotimi kópa gẹ́gẹ́ bíi Bodyguard

## Àmì-ẹ̀yẹ àti yíyàn

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtojọ Òfin àti Ìlànà Wikipedia

Àwọn àtòjọ ìsàlẹ̀ wọ̀nyí ni wọ́n ní i ṣe pẹ̀lú **[[òfin]] àti ìlànà**, ẹ lè sáré yẹ̀ wọ́n wò níbí: ; fún àlàyé lèkùn-ún-rẹ́rẹ́, ẹ wo ,  àti .

## Àgbékalẹ̀
Àwọn òfin àti ìlànà Wikipedia ni a pín sí ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àwọn ni:

### Òfin
**Òfin** ni àwọn àgbákalẹ̀ ìlànà tí gbogbo àwọn aláfikún sí Wikipedia èdè Yorùbá gbà gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà àátọ̀ láàrín ara wọn.

### Ìlànà
**Ìlànà** ni àwọn àbá àti èrò tí gbogbo alàfikún sí Wikipedia fẹnu kò sí wípé ó tọ́ láti tẹ̀lé. Aláfikún sí Wikipedia èdè Yorùbá gbọdọ̀ lo ọgbọ́n inú tirẹ̀ náà nígbà tí ó bá ń tẹ̀lé ̀awọn ìlànà yí bí ó ti yẹ. Aláfikún lè yapa ìlànà yí pàá pàá jùlọ níbi **Orúkọ kíkọ**, tí ó bá ìlànà àgbékalẹ̀ Wikipedia mu.

## Àwọn òfin tó pilẹ̀ Wikipedia

### Àwọn Òpó márùn ún Wikipedia
Àwọn **** ni wọn jẹ ofin ibẹrẹ tabi ipilẹ ti o jẹ ọpakuutẹlẹ ti o di agbọn -ọn-gbe iwe imọ-ọfẹ Wikipedia mu ṣinṣin:
Ilu Sakara

**Ìlù Sákárà** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìdílé mẹ́rin pàtàkì nínú àwọn ìlù Yorùbá ti Nàìjíríà. Àwọn ìdílé ìlù yòókù ni Dùǹdún tàbí Gàǹgàn, Ìlù Batá àti ìlù Gbẹ̀dú. Ìdílé ìlù kọ̀ọ̀kan ló ní àwọn ìlù tó ní ìwọ̀n ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, pẹ̀lú ìyá-ìlù tó ń ṣe aṣáájú nígbà tí àwọn ìlù yòókù ń kọ́ ọ lẹ́yìn. Àwọn Hausa apá àríwá Nàìjíríà pẹ̀lú máa ń ṣe Sákárà tí wọ́n sì ń lù ú.

Sákárà jẹ́ ìlù tí kò jìn, tó ní ara roboto tí wọ́n fi amọ̀ tí wọ́n sun (baked clay) ṣe. Ara amọ̀ náà gùn ní ìwọ̀n inṣi mẹ́wàá, ó sì jìn ní ìwọ̀n inṣi kan àtàbọ̀, ó tẹ̀ sínú bíi fọ́nẹ́ẹ̀lì lọ sẹ́yìn. Wọ́n fi okùn so awọ mọ́ ara rẹ̀, wọ́n sì ń fi àwọn èèkàn (pegs) tí wọ́n kàn yí i ká láti yí ohùn rẹ̀ padà. Àwọn ọkùnrin máa ń fi awọ ewúrẹ́ ṣe ojú ìlù wọ̀nyí, tàbí fún ìlù tó tóbi jùlọ, wọ́n lè lo awọ màlúù tàbí ti agbọ̀nrín. Ìka ọwọ́ kan ń yí ohùn ìlù náà padà, nígbà tí onílù ń fi igi lu ojú ìlù náà pẹ̀lú ọwọ́ kejì. Nígbà tí wọ́n bá ń lu ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlù sákárà pọ̀, ìyá-ìlù ni ohùn tó ga jù, òun ló sì ń darí eré àti ìró ìlù náà. Omele-akọ àti omele-abo tó ní ohùn tí kò yípadà máa ń fọhùn pẹ̀lú ìró tó bára mu, nígbà tí omele kékeré tó tún ní ohùn gíga ń fi adùn kún un nípa lílu oríṣiríṣi ìró.

Látáyébáyé ni àwọn Yorùbá ti ń lo ìlù sákárà fún onírúurú nǹkan. Wọ́n máa ń lù ú níbi ayẹyẹ ìgbéyàwó Yorùbá. Orin Wéré ti àtijọ́ máa ń lo ìlù sákárà láti fi pe àwọn Mùsùlùmí wá fún oúnjẹ àti àdúrà lásìkò gbígbààwẹ̀ Ràmàdáànù. Látinú irúfẹ́ orin yìí ni orin fuji ti sọ jáde. Ìlù sákárà àti dùrù-olóhùn kékéré Goje (tó máa ń dún jẹ́ẹ́ẹ́) ni wọ́n ń lò nínú orin sákárà, èyí tí gbajúmọ̀ olórin náà Yusuf Olatunji sọ di lókìkí; orin yìí ṣe àkópọ̀ ohùn orin Ìsìláàmù tó rí bí ohùn imú sórí àwọn ohun èlò orin ìbílẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí

## Àwọn Ìjápọ̀ Ìta
*