open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrew Fielding

**Andrew Fielding** jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Hampstead, ní ìlú London ní orílẹ̀-èdè England. A bi nínú oṣù Belu, ó si kú ní ọgbọ̀n ọjọ́ oṣù Èbìbì ọdún 2012. Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n onímọ̀ ìwádí Òun pẹ̀lú Alan àti john Carew lórí ìmọ̀ oògùn. Ìwádí  rẹ̀ dálé ìmọ̀ Iṣan ara àti pataki lori ìbáṣepọ̀ iṣan nínú ara. Ó jẹ́ Ààrẹ fún àwọn Royal society láti ọdún 1980 sí 1985.

## Awon itokasi
Mahdi Aliyu Gusau

**Mahdi Aliyu Gusau** igbakeji gomina lọwọlọwọ ti Ipinle Zamfara . O jẹ ọkan ninu igbakeji alabojuto ti abikẹhin lati dibo ni ọjọ-ori rẹ lati Ọjọ Kẹrin ti Orilẹ-ede Naijiria . O jẹ ọmọ si Gbogbogbo Aliyu Mohammed Gusau, minisita fun aabo aabo.    Aliyu Muhammad gusau 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Zamfara
Apoti

**Àpọ́tí** jẹ́ ohun ìjókòó tí ó ní orí pẹrẹsẹ tí a fi igi tàbí pákó ṣe. Ẹnìkan ṣoṣo péré ni àpótí lè gbà lórí ìjókòó kan, bákan náà ni kò ní igun tí a lè gbé ọwọ́ lé lọ́tún tàbí lósì. Ó ma ń ní ẹsẹ̀ méjì, mẹ́ta tàbí mẹ́rin, èyí dá lórí agbègbè tí a bá ti ríi. A kò lè sọ wípé àga ni àpótí, nítorí àì ní apá tàbí igun tí a lè fí ọwọ́, tàbí fi ẹ̀yìn tì sí.

. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ọ̀rọ̀ ìṣe

**Ọ̀rọ̀ ìṣe** ni ọ̀rọ̀ tí ó ń fi ohun tí a ń ṣe lọ́wọ́ tí a ti ṣe kọjá tàbí ohun tí a óò ma ṣe lọ́jọ́ iwájú hàn nínú gbólóhùn.  Èyí ni kókó inú gbólóhùn èdè Yorùbá, òhun ni ó wà láàrin Olúwa àti àbọ̀, ó lè ṣíwájú ólùwa ó sì lè síwájú àbọ̀, òpómúléró inú gbólóhùn ni ọ̀rọ̀ ìṣe jẹ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Eré ọmọdé

**Eré ọmọdé** 
Gbogbo ọmọdé ní orílẹ̀-ayé ni o fẹran eré ṣíṣe nínú ilé,nínú ọgbà, ní àdúgbò àti ní ìgbro. Ọmọdé a maa ba gbogbo ènìyàn ṣiré tàbí ki o jáde láti bá ẹlẹgbẹ rẹ̀ ṣiré ni àdúgbò kan naa. Inú dídùn àti ẹ̀rín jẹ́ àmì eré ṣiṣe laarin ọmọdé àti àgbà. 
Akọ́mọlédè ìjìnlẹ̀ Yorùbá vol 1
 
## Oríṣiríṣi eré ọmọdé

## Àwọn ìtọ́kasí
Gambo Sawaba

**Hajia Gambo Sawaba** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kejì ọdún 1933, tí ó sìn ṣaláìsí lóṣù kẹwàá ọdún 2001 (15 February 1933 – October 2001) jẹ́ ajìjàǹgbara ẹ̀tọ́ obìnrin, afowóṣàánú àti òṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni igbákejì alága ẹgbẹ́ òṣèlú Great Nigeria People's Party, tí wọ́n sìn tún yàn án gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn obìnrin nínú ẹgbẹ́ Northern Element Progressive Union (NEPU).

## Aáyan gẹ́gẹ́ bí òṣèlú àti ajàfẹ̀tọ́ọ̀ ènìyàn
Láti ọmọ ọdún méjìdínlógún ni Sawaba tí bẹ̀rẹ̀ òṣèlú. Lásìkò náà, ẹgbẹ́ òṣèlú Northern People's Congress ní ó gbajúmọ̀ jùlọ lápá àríwá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí àwọn ọba wọ́n pẹ̀lú àwọn Aláṣẹ ìjọba Amúmisìn láti orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì ń gbè wọ́n lẹ́yìn nígbà náà, ṣùgbọ́n ní tìrẹ, ó dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú alátakò, Northern Element Progressive Union (NEPU). Ó jẹ́ olùpolongo tako gbígbé ọ̀dọ́mọbìnrin màjèsín ní ìyàwó, iṣẹ́-ipá àti aṣègbè ẹ̀kọ́ kíkà lápá àríwá Nàìjíríà. 
Gambo, bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ nígbà tí ó bọ́ síta pẹ̀lú ìgboyà níbi ìdánilẹ̀kọ̀ọ́ òṣèlú kan tí ó sìn sọ̀rọ̀  níbi ìdánilẹ̀kọ̀ọ́ náà tí ó kún fún ọkùnrin ṣọ́ṣọ́. Arábìnrin Fúnmiláyọ̀ Ransome-Kuti ní ó tọ́ ọ sọ́nà nígbà náà, tí ó sìn wá sọ́dọ̀ rẹ̀ ní ìlú Abẹ́òkúta lẹ́yìn ìgbà náà. Òun obìnrin àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ ìjàǹgbara àwọn obìnrin apá àríwá Nàìjíríà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Judy Sheindlin

**Judith Susan Sheindlin** ( *née* **Blum;**) ni abí ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù Kẹwàá, ọdún 1942. Ó  jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Amẹ́ríkà, amòfin àti akọ̀wé.  Sheindlin ti gba àmì-ẹ̀yẹ ìdáni lọ́lólá ti Day-time Emmy Award ní ọdún 1996.  
## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ojọ́ìbí ní 1942
Ẹ̀ka:Àwọn ará Amẹ́ríkà
Aṣọ Àdìrẹ

**Aṣọ Àdìrẹ** jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn aṣọ ìbílẹ̀ ilẹ̀ Yorùbá. Tọmọdé tàgbà ni ó ń wọ aṣọ àdìrẹ tí wọ́n ṣiṣẹ́ ọnà oríṣríṣi sí lára nílànà ìbílẹ̀, tí ó sì wà ní àwọ̀ oríṣríṣi sí.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àṣà Yorùbá
Hilda Dokubo

**Hilda Dokubo** tí a tún mọ̀ sí **Hilda Dokubo Mrakpor** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti ajàfẹ́tọ̀ọ́ àwọn ọ̀dọ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti fìgbà kan jẹ́ olùgbaninímọ̀ràn pàtàkì lórí ọ̀rọ̀ ọ̀dọ́ fún Gómìnà àná ìpínlẹ̀ Rivers, Peter Odili.

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Wọ́n bí ní Hilda Dokubo, tí ó jẹ́ àkọ́bí fún àwọn òbí rẹ̀ ìlú Buguma, ní Asari-Toru, ìpínlẹ̀ Rivers, níbi tí ó ti kàwé àkóbẹ̀rẹ̀ àti sẹ́kọ́ndìrì ní ilé ìwé St Mary State School, lópópónà Aggrey àti Government Girls Secondary School. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gbàwé ẹ̀rí dìgírì àkọ́kọ́ àti ìkejì nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní ifáfitì.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Nígbà ìsìnlú, iṣẹ́ àgùnbánirọ̀ ni Dokubo kópa nínú sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Evil Passion* lọ́dún 1992. Láti ìgbà náà ló ti di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà nínú sinimá àgbéléwò, tí ó sìn ti ṣe olóòtú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò lédè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò. Lọ́dún 2015, Dokubo gba àmìn ẹ̀yẹ tí Africa Movie Academy fún ipa ẹ̀dá ìtàn tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Stigma*. 

## Àtòjọ Àwọn sinimá àgbéléwò rẹ̀

**Without Love*
**Forever* (1995)
**Jezebel*
**Evil Passion***(1996)**
**Hour of Grace*
**Error of the Past* (2000)
**Sweet Mother* (2000)
**Black Maria* (1997)
**End of the Wicked* (1999)
* "Confidence" 
**Onye-Eze* (2001)
**My Good Will* (2001)
**Light & Darkness* (2001)
**A Barber's Wisdom* (2001)
**My Love* (1998)
**Above Death: In God We Trust* (2003)
**World Apart* (2004)
**With God* (2004)
**Unfaithful* (2004)
**Chameleon* (2004)
**21 Days With Christ* (2005)
**Gone Forever* (2006)
**Stigma* (2013)
**The CEO* (2016)

Fatal

## Àwọn àmìn ẹ̀yẹ tí ó gbà àti tí wọ́n yàn án fún

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Emeka Ike

**Emeka Ike**jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.

## Àtòjọ Àwọn sinimá àgbéléwò rẹ̀
**After My Heart*
**Test My Heart*
**Strength of a Woman*
**A Can of Worms*
**Love Affair*
**Stigma*
**My Love*
**Secret Act*
**Housemates and the Man*
**The Snake Girl*
**My Last Wedding*
**Heavy Battle*
**Wind of Love*
**100 Days in the Jungle*
**Not Man Enough*
**Felony* 
**Daybreak*

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Ògógóró

**** jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n pọn láti ara ẹmu igi ọ̀pẹ tàbí agbe. Ó jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n máa ń mú káàkiri ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, pàápàá jùlọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. . Lóde òní, ọ̀pọ̀ èèyàn ló máa ń ka ethanol sí ògógóró, ṣùgbọ́n èyí kò rí bẹ́ẹ̀ rárá. Kẹ́míkà ni ethanol, ṣùgbọ́n ògógóró jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n pọn láti ara ẹmu igi ọ̀pẹ tàbí agbe.

## Àwọn orúkọ mìíràn tí wọ́n ń pe ògógóró
Akpeteshie lórílẹ̀ èdè Ghana, Omi sapele, pàrágà, kain-kain, Sùn gbalaja, éégún inú ìgò, jẹ́ díè lára àwọn onírúurú orúkọ tí àwọn ènìyàn máa ń pe ògógóró káàkiri ilẹ̀ Yorùbá àti Áfíríkà. Àwọn orúkọ mìíràn tí onírúurú àwọn ènìyàn tún máa ń pè é ní *ufofop* ní Calabar, *rọ́birọ́bi* ní Abẹ́òkúta, *baba erin* Iléṣà, òyìnbó gọ̀, majidun, *etonto* lédè Àdàmọ̀dì Gẹ̀ẹ́sì, wuru, àwọn Ijaw, *Udi Ogagan* àti ** Bini, *Agbagba* Urhobo,àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Àtòjọ àwọn gbajúmọ̀ òṣèlú-bìnrin ọmọ Yorùbá

## List of Yoruba Women in Politics (from en.WP)

Source: Category:Yoruba women in politics in the English-language Wikipedia. Names in red do not have a page in the Yoruba Wikipedia.

Each of these women has a page in the English-language Wikipedia. They are found in that category, and can be used as a base to translate to Yoruba.

Other names can be added below. Copy an existing line and replace the name between the pairs of square brackets, example: 

**A**
•Oyinkansola Abayomi
•Kudirat Abiola
•Oluranti Adebule
•Elizabeth Adekogbe
•Mojisola Adekunle-Obasanjo
•Kemi Adeosun
•	Mulikat Adeola Akande
•	Jumoke Akindele
•	Tejumade Alakija
•	Halima Tayo Alao
•	Iyabo Anisulowo
•	Amina Titi Atiku-Abubakar
•	Hannah Idowu Dideolu Awolowo

**B**
•	Kemi Badenoch
•	Bamidele Abiodun
•	Grace Folashade Bent
•	Kofoworola Bucknor

**D**
•	Abike Dabiri

**E**
•	Efunsetan Aniwura
•	Wuraola Esan
•	Patricia Etteh

**F**
•	Abimbola Fashola

**G**
•	Adenike Grange

**J**
•	Omobola Johnson
•	Simi Johnson

**K**
•	Haja Afsatu Kabba

**O**
•	Olusola Obada
•	Iyabo Obasanjo-Bello
•	Tanimowo Ogunlesi
•	Olajumoke Okoya-Thomas
•	Lateefat Okunnu
•	Funmilayo Olayinka
•	Omotayo Oduntan
•	Yetunde Onanuga
•	Adejoke Orelope-Adefulire
•	Ebun Oyagbola

**P**
•	Alimotu Pelewura

**R**
•	Funmilayo Ransome-Kuti

**S**
•	Gbemisola Ruqayyah Saraki
•	Toyin Saraki
•	Folashade Sherifat Jaji
•	Remi Sonaiya
•	Sarah Adebisi Sosan

**T**
•	Efunroye Tinubu
•	Oluremi Tinubu

**W**
•	Josephine Oluseyi Williams
•	Bukky Wright
Òkè Olúmọ

**Òkè Olúmọ**  ni
òkè kan tí nó wà ní ilẹ̀ Ẹ̀gbá ìlú Abẹ́òkúta tí ó jẹ́ olú ìlú Ìpínlẹ̀ Ògùn ní apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà. Òkè Olúmọ jẹ́ ibìsálà fún àwọn ará Abẹ́òkúta ní àsìkò ogun abẹ́lé ní àsìkò 19th century. Wọ́n sì ń bọ òkè náà gẹ́gẹ́ bí Òrìṣà tí wọ́n sì ń bọọ́ pẹ̀lú oríṣríṣi ẹbọ. Ni afikun, Òkè Olúmọ jẹ aaye pataki ti imọ-jinlẹ ti itankalẹ, eyiti o ti mu ikojọpọ iyalẹnu ti awọn irinṣẹ okuta bii awọn aake ọwọ, awọn boolu okuta, awọn irinṣẹ yiyan ati awọn okuta òòlù ti o ti bẹrẹ lati bii 1.5 milionu ọdun sẹyin.

## Àbẹ̀wò sí òkè Olúmọ

Òkè Olúmọ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú àwọn òkè gbajúmọ̀ tí àwọn ènìyàn ma ń lọ bẹ̀wò láti gbafẹ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

## Siwaju kika
* 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ògùn
Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì ilẹ̀ Nàìjíríà
Anthonia Kehinde Fatunsin

**Anthonia Kehinde Fatunsin** jẹ́ awalẹ̀pìtàn ọmọ Nàìjíríà, èyí tí àwọn onímọ̀  mọ̀ sí archaeologist. Wọ́n kà á sí obìnrin àkọ́kọ́ tó jẹ́ onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ìṣẹ̀ǹbáyé ní Nàìjíríà, àti obìnrin àkọ́kọ́ tó jẹ́ olórí ilé mùsíọ́mù orílẹ̀-èdè Ìbàdàn (National Museum of Ibadan).Iṣẹ́ ìṣe ààyè rẹ̀ ti dojúkọ púpọ̀ jùlọ lórí amọ̀ mímọ Yorùbá, pàápàá láti agbègbè Ọ̀wọ̀.

## Iṣẹ́ Rẹ̀ Gẹ́gẹ́ Bí Wúlẹ̀wúlẹ̀ Ti Awọn Òwúlẹ̀wútàn
Fátúnsìn bẹ̀rẹ̀ wúlẹ̀wúlẹ̀ nínu ilẹ̀ ìlú Igbólàjà àti Ìjẹ̀bú-Ọ̀wọ̀ láti ṣàwárí ohun alùmọ́nì tí wọ́n ń pè ní [ terracotta] lọ́dún 1981. Ọ̀gbẹ́ni Babásẹ̀hìndé Adémúléyá lati ifáfitì Obafemi Awolowo University ṣàkíyèsí pé àyẹ̀wò rẹ̀ ni ìgbà kejì tí iṣẹ́ ìwádìí wúlẹ̀wúlẹ̀ báyìí wáyé lẹ́yìn ti Ekpo Ẹyọ tí ó wáyé lọ́dún 1976. Bí ó tilẹ̀ wù kí ó rí, ìwádìí Fátúnsìn ni ó sàlàyé ọ̀ríkínniwín lórí àwọn ère. 

## Iṣẹ́ Rẹ̀ Lórí Àwọn Mùsíọ́mù
Fatunsin ti kọ nípa ipa tí Wúlẹ̀wúlẹ̀ ti àwọn òwúlẹ̀wútàn ní àwọn Museum Naijiria àti ipa rẹ̀ lórí àwọn ohun-ìní àṣà ní orílẹ̀-èdè náà. A ti mọ̀ ọ́ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú-ọnà fún ìrònú àti ìtumọ̀ wúlẹ̀wúlẹ̀ ti àwọn òwúlẹ̀wútàn lẹ́hìn òmìnira ní Ilẹ̀ Áfíríkà.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Abisoye Ajayi Akinfolarin

**Abísóyè Àjàyí Akínfọlárìn** tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kọkàndínlógún oṣù Karùn ún, ọdún 1985 (19 May 1985) ní ìpínlẹ̀ Òndó jẹ́ oníṣẹ́ àdáni àti olù polongo ìkẹ́kọ̀ọ́ fún àwọn ọmọbìnrin àti àwọn ìyá tí kò ní ànfàní láti kẹ́kọ̀ọ́. Oùn ni olùdásílẹ̀ àjọ **'Pearls Africa Youth Foundation**', tí kìí ṣe ti ìjọba tí ó sì ń lo àjọ náà láti kọ́ àwọn ọmọbìnrin àti àwọn ìyá nípa ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ẹ̀rọ. Wọ́n fún Akínfọlárìn ní àmì-ẹ̀yẹ Akọni CNN (CNN Heroes) ti ọdún 2018 ní ọjọ́ Kínní oṣù Kọkànlá, ọdún 2018, nígbà tí wọ́n tún fi orúkọ rẹ̀ sínú Àwọn obìnrin ọgọ́rún àkọ́kọ́ ti BBC (100 Women (BBC)|100 Women) ní òpin oṣù yí kan náà.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Àjàyí Akínfọlárìn bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní Ilé iṣẹ́ E. D. P Audit and Security Associates. Níbi tí ó ti ṣíṣẹ́ fún odidi ọdún Méje gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ṣẹ́, ṣáájú kí ó tó ṣiṣẹ́ dé ipò Associate Consultant ní Ilé iṣẹ́ náà. Gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ nípa Ìmọ̀ ẹ̀rọ, Skínfọlárìn ṣàkíyèsí wípé iye àwọn obìnrin tí ó nímọ̀ nípa ìmọ̀ ẹ́rọ kò tó nkan, pàá pàá jùlọ bí ìwádí tí ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ṣe ní ọdún 2013 ní agbọ́nrin yí fi han wípé ìdá mẹ́jọ péré nínú ìdá ọgọ́rùn ún àwọn obìnrin ló nímọ̀ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Èyí ni ó gún Àjàyí ní kẹ́ṣẹ́ láti dá àjọ tirẹ̀ kalẹ̀ tí yóò ma ṣàmójútó  àlébù yí.
Ní ọdún 2012, Àjàyí dá **Pearls Africa Youth Foundation**' kalẹ̀ láti lè mú ìdàgbàsókè bá àwọn obìnrin nínú ìmọ̀ ẹrọ. Lára àwọn ẹ̀kọ́ tí ó ń kọ́ wọn ni:  *GirlsCoding*, *G.C Mentors*, *GirlsInSTEM* and *Empowered Hands*.Láti ọdún 2012, ilé iṣẹ́ rẹ̀ ti kọ́ àwọn obìnrin tí ó tó irinwó (400) lákọ̀ọ́ yanjú.

## Àmì ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá àti ìdánimọ̀ rẹ̀
* CNN Heroes honoree, 2018
*BBC 100 Women, 2018
*ONE's 2018 Women of the Year Awards 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Padita Agu

**** tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹwàá ọdún 1980 (13th October 1980) jẹ́ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti kópa lóríṣiríṣi nínú àwọn sinimá-àgbéléwò èdè Gẹ̀ẹ́ṣì, ṣùgbọ́n ipa tó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń "The Last Three Digits" lọ́dún 2015 lo sọ ọ́ di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà.  

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Sanusi Lamido Sanusi

**Muhammadu Sanusi II** tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí **Sanusi Lamido Sanusi** tí wọ́n bí Ọjọ́ kọkànlélọ̀gbọ̀n oṣù keje ọdún 1961 (31 July 1961) jẹ́ Emir àná ti Ìlú Kánò tí Ìjọba Ìpínlẹ̀ Kano lábẹ́ ìṣàkóso Gómìnà Abdullahi Umar Ganduje rọ̀ lóyè lọ́jọ́ kẹsàn-án oṣù Kẹta ọdún 2020. Lọ́jọ́ yìí kan náà ni ìjọba ìpínlẹ̀ Kano kéde Aminu Ado Bayero gẹ́gẹ́ bí i Emir tuntun fún ìlú Kano. Ọdún 2014 Lamido Sanusi ló gorí ìtẹ́ àwọn Babańlá rẹ̀, lẹ́yìn ikú Ọba Emir ìjẹ́ta, Ado Bayero.

Ki o tó jọba, Sanusi jẹ́ ògbóǹtarìgì onímọ̀ nípa okoòwò àti Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà láti ọdún 2009 sí 2014,tí Ààrẹ àná, Goodluck Jonathan pàṣẹ kí ó dáṣẹ́ dúró látàrí owó kan tí Sanusi ṣẹnu bóró pé ó sọnù lápò ilé-iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń ṣe kòkárí epo lọ̀bì, NNPC.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Abdullahi Umar Ganduje

**Abdullahi Umar Ganduje**,  OFR tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1945 (25 December 1945) jẹ́ olóṣèlú àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kánò lọ́wọ́lọ́wọ́ láti ọdún 2015. Kí ó tó di Gómìnà, òun ni igbákejì Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kano, lọ́dún 1999 sí 2003 àti 2011 sí 2015.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kánò
ÌGBÉYÀWÓ ÌṢẸ̀ǸBÁYÉ LÁÀÁRÍN ÀWỌN Ẹ̀YÀ ÌGBÒ

**ÌGBÉYÀWÓ** **ÌṢẸ̀ǸBÁYÉ** ni wọ́n ń pè ní "Igba Ukwu" ní ilẹ̀ Ìgbò. Ní apá ìlà oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà, ìgbéyàwó kìí ṣe ìsopọ̀ láàárín ọ̀dọ́bìnrin àti ọ̀dọ́mọkùnrin tó fẹ́ di ọkọ àti aya níkan ṣùgbọ́n ojúṣe àwọn òbí, àwọn ẹbí àti àwọn ará àdúgbò. Ìdí nìyí tí ìkọ̀sílẹ̀ fi ṣọ̀wọ́n láàárín wọn.lẹ́yìn tí ọkùnrin bá ti rí obìnrin tí yóò fi ṣe aya, ohun àkọ́kọ́ tí yóò ṣe ni pé kí ó fi tó àwọn òbí rẹ̀ létí. Ètò mọ̀mí-n-mọ̀-ẹ́ ní oríṣìíríṣìí ìgbésẹ̀ nínú ìgbéyàwó Ìgbò.

## Ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́

Nínú ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ yìí ni ọkùnrin tí yóò fẹ́ ìyàwó yóò ti lọ yọjú sí bàbá ìyàwó tàbí ẹbí rè (ìyàwó) kan, baba rẹ̀ ni yóò sìn-ín lọ. Ní àkókò fífi ojú gán-án-ní baba ìyàwó yìí, tí ó sábà máa ń wáyé ní ìrọ̀lẹ́, bàbá ọkọ yóò sọ ìdí tí wọ́n fi wá rí wọn. Àwọn òbí ìyàwó yóò gbà wọ́n tọwọ́tẹsẹ̀ ṣùgbọ́n wọn kò ní fún wọn ní ìdáhùn pàtó sí ohun tí wọ́n bá wà.

## Ìgbésẹ̀ kejì

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ìgbò
Ìṣẹ̀ǹbáyé
Yoruba gege bi ede akokunteni

Of in eto eko ede abinibi lo fa eko ede Akokunteni. Ede akokunteni ni ki a ko ede miiran ti ki i se ti awujo ti a bi ni si kun eyi ti a mo teletele. Eyi ni pe ki a ko ede ti a ko gbo teletele ri mo ti abinibi eni. Awon wo ni o le je akekoo? Ko si eni ti ko le ko ede kun tire. Omode n ko o, agba n koo. Bi apeere agbalagba ti o je omo ile Hausa ti ise gbe lo si ilu Ibadan le pinnu lati ko ede Yoruba. Eyi yoo je ki o  rorun fun un lati ba awon alajogbe re soro laisi inu fuu edo fuu. Ajumose yoo waye laarin re ati awon ore tuntun to sese ni.
Nicole Scherzinger

**Nicole Scherzinger** ( /ʃ ɜːr z ɪ n ər / ; bi **Nicole Prescovia Elikolani Valiente;**  June 29, 1978) jẹ́ akọrin, oníjó, òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti gbajúmọ̀ olóòtú tẹlifíṣàn ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà

## Ìgbà èwe àti aáyan ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀
Wọ́n bí I ní ìlú Honolulu, ní ìpínlẹ̀ Hawaii, ó gbé Louisville, Kentucky dàgbà, ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì ti Wright ṣáájú kí ó tó jáde silẹ láti lépa ìrìn-àjò orin kan pẹ̀lú ẹgbẹ́ apata Ìlú Améríkà ti  onje Days of the NEW nípasẹ̀ *Popstars.* Scherzinger dìde di olókìkí bi akọrin olórin ti Àwọn ọmọlángídi Pussycat àti tu àwọn àwo orin *PCD* (2005) àti *Doll Domination* (2008) di ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ ọmọbìrin tí o dára jùlọ ti gbogbo àgbáyè ni gbogbo àkókó.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1978
Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Articles with hCards
Àkàyé

**Àkàyé** èyí ni kíkà àpilẹ̀kọ kan ní àlàyé yálà fún ìdánwò, bí ó bá jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ tàbí fún ìgbádùn ara ẹni. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ní ìṣòro ma ń dojúkọ àwọn olùkó láti kọ́ àwọn ọmọ ní àkàyé. Lára irú àwọn ìṣòro tí ó ma ń wáyé nínú ìwé kíkà ní wi pé ọ̀pọ̀ akẹ́kọ̀ọ́ lè dá ìró mọ̀ yàtọ̀ sí ara wọn. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà ni ó tún jẹ́ wípé ọkàn àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kìí sábà sí nínú ohun tí wọ́n ń kà, eléyí yóò fa ìṣòro àti lè dáhun ìbéèrè tí ó bá wà lórí àkàyé bẹ́ẹ̀.
Olùkọ́ tí ó fẹ́ kọ́ àkàyé pàá pàá gbọ́dọ̀ jẹ́ olùkọ́ tí ó lè sọbèdè Yorùbá dára dára, tí ó sì pegedé nínú rẹ̀, tí ó si jẹ́ ẹni tí ó mọ òwe àti ìjìnlẹ̀ ọ̀rọ̀  tí ó wà nínú èdè Yorùbá. Olùkó tún gbọ́dọ̀ ko àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àwọn nkan wònyí
(a) Kíkà ìwé fún ìtumò
(b) Ọgbón íkèwe
(d) Ọgbón ibeere
(e) Ọgbón ìdáhùn
(e)Kíko Akẹ́kọ̀ọ́ ní Òrò àti Ìtumò.
Wàyí o, láti wa kó àkàyé gan-an-gan, olùkó níláti gbẹ́ àwọn ìgbésì wònyí:
* Kíkà ìbí àyokà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ 
* Pípé ọ̀kan lára àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti ka àyokà
* Dídáhùn àwọn ibeere pèlú ohùn ẹmu
* Gbígbà àwọn ìdáhùn sílè nínú ìwé won.
* Gbígbà ìwé àwọn akẹ́́kọ̀ọ jó fún ìfówósí
* Lílò àwọn fokabulari titun ni òrò.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Jones Arogbofa

Jones Ọladẹhinde Arọgbọfa (Tí a bí ní ọjọ́ kẹwa oṣù kọkanla ọdún 1952, 10 Oṣù Kejì 2024) wá láti ìjọba Ìbílẹ̀ Akòko tí ó wà ní guusu ìwọ oorun ní Ipinle Ondo. Arọgbọfa jẹ́ ọ̀gágun tí ó ti fẹ̀hìntì nínú iṣẹ́ ológun.

## Ẹ̀kọ́
Arogbofa gba oyè Diploma nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ìmọ̀ ẹ̀rọ Rochester Institute ní ìlú America, Ó tún gba oyè àkọ́kọ́ ti Yunifasiti nínú ìmọ̀ ẹ̀ro àti oyè ẹlẹ́ẹ̀kejì ti Yunifasiti nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ bakana láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga Yunifasiti ti Alabama ní ìlú America.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tolu Odebiyi

**Tolulope Odebiyi** (Tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kọkànlá ọdún1963) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Naijiria tí Ó wá láti Ìpínlẹ̀ Ògùn. Odebiyi ni wọn dìbò yàn sí ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú Àgbà láti jẹ́ aṣojú fún ìwọ oorun ti Ìpínlẹ̀ Ògùn ní ọdún 2019. Ó ti kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ pẹ̀lú gomina Ibikule Amosu ti Ìpínlẹ̀ Ògùn gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn òṣìṣẹ́.

Ọdebiyi kọ́ ẹ̀kọ́ jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Ìjọba ní  àti Institute of technology tí ó wà ní Boston ní Massachusetts. Ní ọdún 2018, Ó kọ̀ sí ìmọ̀ràn tí gomina Amosu gba a pé kí Ó fi ẹgbẹ́ òṣèlú onigbale (]]) sílẹ̀ lọ sí ẹgbẹ́ òṣèlú miran. Ó so wípé òún gbọ́dọ̀ daabo bo ẹgbẹ́ òṣèlú òun.

## Ìbẹ̀rẹ̀ ayé, ètò-ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́
Ọdẹbiyi jẹ́ ọmọ bíbí inú kẹmi ati Jonathan Ọdẹbiyi. Baba rẹ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ Ìgbìmọ̀ Aṣojú tẹ́lẹ̀. iya rẹ si jẹ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ àjọ ti o nri si ètò ìdìbò ní orílẹ̀ èdè (). Ọdẹbiyi kọ́ ẹ̀kọ́ gboyè àkọ́kọ́ lórí ẹ̀kọ́ nípa ilé kíkọ́ àti nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ láti Wentworth Institute of Technology, Boston.

Ọdẹbiyi kọ́kọ́ lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọbẹ̀rẹ̀ ti All Saints primary school ní Ibadan kí ó tó di wípé Ó lọ gba ìwé ẹ̀rí onípele gíga ní ilé-ẹ̀kọ́ Ìjọba ní Ìbàdàn. Ó fi orílẹ̀ èdè Naijiria sílẹ̀ lọ sí ìlú Amerika láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ rẹ̀.

Lẹhinna, Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ajé rẹ lórí ojúlówó ohun ìní (Real Estate) kí ó to dí wípé Ó wá darapọ̀ mọ́ òṣèlú.

## Iṣẹ́ nípa ojúlówó ohun ìní
Lẹ́hìn ikẹkọ gba oyè rẹ, Ọdẹbiyi bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ nípa ojúlówó ohun ìní rékọjá lọ òkè òkun ní ìlú Amerika àti ní ilẹ̀ . kí ó tó di wípé wọ́n yan an si ipò òṣèlú, Ó ti kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí ìṣàkóso ti Agbara Estate Limited. Ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ ti Real Estate, Stururacasa Nigeria Limited, Travfirst Nigeria limited àti àwọn òmíràn.

## Iṣẹ́ olóṣèlú
Ọdẹbiyi jẹ́ ẹni tí ó dàgbà sínú òṣèlú. Baba rẹ, Jonathan Ọdẹbiyi ni olórí ọmọ ẹgbẹ́ tí ó kéré jùlọ ní ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú Àgbà nígbà ìjọba olómìnira kejì lórí pẹpẹ ẹgbẹ́ oníṣọ̀kan (). Ó ti kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi akọ̀we àgbà ní ọfiisi olórí àwọn òṣìṣẹ́ tí ó wà ní ọfiisi gomina ti Ìpínlẹ̀ Ògùn ní ọdún 2006 kí ó tó di wípé Ìjọba gomina Ibikunle Amosu wa yan an gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn òṣìṣẹ́. Ní ọdún 2015, ẹgbẹ́ òṣèlú rẹ kọ láti gbárùkù ti ìpinnu rẹ láti díje lọ sí ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú. Ó ti kọ́kọ́ pinnu láti díje gẹ́gẹ́ bi gómìnà fún Ìpínlẹ̀ Ògùn nínú ìdìbò ti ọdún 2019, ṣùgbọ́n Ó jáwọ́ ninu ìpinnu rẹ. Ní ọdún 2018, Ọdẹbiyi kọ̀wé fi ipò rẹ sílẹ̀  bí olórí àwọn òṣìṣẹ́ láti díje lọ sí ilé Ìgb̀imọ̀ Aṣojú gẹ́gẹ́ bí aṣojú fún ìwọ oorun ti Ìpínlẹ̀ Ògùn.

## Ìgbésí ayé rẹ
Ọdẹbiyi jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ Ibooro ní .

## Ìtàn ìdìbò
Nínú ìdìbò gbogboogbo tí o wáyé ní orílẹ̀ èdè Naijiria ní ọdún 2019, Ọdẹbiyi díje lọ sí ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú láti lọ ṣé aṣojú fún ìwọ oorun ti  lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú onigbalẹ (), ó sì borí ìbó yí. Òhun ló ní ìbò tí ó pọ̀ julọ tí ó jẹ 58,452 ní àkàwé sí èsì ìbò àwọn oludije ti o sunmọ tí wọ́n jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Allied People's Movement tí ó ní ìbò 48,611 àti ọmọ ẹgbẹ́ Alaburada (People's Democratic Party) tí ó ní ìbò 43,454.

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1956
Aminu Ado Bayero

**Aminu Ado Bayero** (b. Ọdun 1961) ni Ami- ọba 15th ti Kano lati idile Sullubawa Fulani .  O gun ori itẹ ni 9 Oṣu Kẹta ọjọ 2020, ni atẹle idogo ti Muhammad Sanusi II nipasẹ gomina ti Ipinle Kano, Abdullahi Ganduje .  

## Igbesi aye ati eto-eko
Bayero ni lati Kano State ati ki o jẹ keji, ọmọ Ado Bayero, awọn 13th Emir ti Kano . O lọ si ile-iwe alakọbẹrẹ Ile-ẹkọ Kofar Kudu ati ṣiwaju si Ile-iwe Atẹle ijọba, Ilu Kudu. O kẹkọ ibasọrọ ibaraẹnisọrọ lati Bayero University Kano ati pe o tun lọ si Ile-ẹkọ giga Flying, Oakland, California, AMẸRIKA, ṣaaju ṣiṣe labẹ Igbimọ Iṣẹ ọdọ ti Orilẹ-ede ni Alaṣẹ Iṣilọ ti Ilu Nigeria, Makurdi.   

## Ọmọ
Bayero ṣiṣẹ bi oṣiṣẹ ibasọrọ ti gbogbo eniyan ni Kabo Air, ṣaaju ki o to di ẹnjinia ọkọ ofurufu. Ni ọdun 1990, o ti yan Dan Majen Kano ati adari agbegbe Dala nipasẹ baba rẹ, Ado Bayero, ṣaaju ki o to ni igbega si Dan Buram Kano ni Oṣu Kẹwa ọdun kanna.  Ni ọdun 1992, o ṣe igbega si Turakin Kano ati si Ọba Dawakin Tsakar Gida Kano ni ọdun 2000. O tun ṣe bi alaga ti igbimọ ijade ti ile ọba ni Kano.  Ni ọdun 2014, ọba Kano lẹhinna, Muhammad Sanusi II, gbega rẹ si Wamban Kano, nitorinaa, gbe e lati Dala si ilu adugbo Kano nibiti o ti dibo Galadiman Kano, Alhaji Tijani Hashim gẹgẹbi olori agbegbe.   

Ni ọdun 2019, o ti jẹ ọba ni Bichi nipasẹ gomina ti Ipinle Kano, Abdullahi Ganduje .   

## Emir ti Kano
Ni Ọjọ 9 Ọjọ 9, Ọdun 2020, o ti yan gẹgẹ bi ọba kejidinlogun ti Ipinle Kano, lati rọpo Muhammad Sanusi II, ti o pa ọjọ kanna.  uro ni kino ji meta 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1961
Bí COVID-19 ṣe rápálá wọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà

**** kò ṣẹ̀yìn àrè kan láti ìlú Milan lórílẹ̀-èdè Italy tí ó wá sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́jọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kejì ọdún 2020.   

Ìròyìn sọ wípé, àrè náà, ti wọn kò dárúkọ rẹ̀, rìnrìn àjò wá láti orílẹ̀-èdè Italy sí ilé-iṣẹ́ Lafarge, tí ó ń ṣe sìmẹ́ńtì ní Ewékorò, Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn  láti wá ṣe àyẹ̀wò àwọn irinṣẹ́ tuntun kan tí ilé-iṣẹ́ náà ṣẹ̀ṣẹ̀ rà láti orílẹ̀-èdè Sweden. 
Ní kété tí ó wọ Nàìjíríà, kò pẹ́ kò jìnnà, tí àwọn àmìn ìfarahàn Covid-19 bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣẹ̀yọ ní lára rẹ̀ ni àwọn elétò ìlera tí Ìjọba Àpapọ̀ àti ti ìpínlẹ̀ Èkó tá jìgí, tí wọn sìn mú un lọ sílé ìwòsàn ìyà sọ́tọ̀ tí wọ́n ti pèsè sílẹ̀ ní Yaba, ní ìpínlẹ̀ Èkó. Ibẹ̀ ni wọ́n tí ń tójú rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Kòkòrò àìlèfojúrí afàìsàn kòrónà
Ìtọ̀

**Ìtọ̀** ni omi kan tí ó ń sun láti gbogbo oríkéríké ara tí ó sì gba inú kídìnrín lọ sínú àpò ìtọ̀ tàbí ilé ìtọ̀. Èyí ma ń wáyé nínú ara gbogbo ẹranko elégungun. Jíjáde tàbí sísun omi ara tí kò wúlò fún àgọ́ ara mọ́ yí ni ó parapọ̀ tí ó di ìtọ̀ tí yóò sì gba ojú ara akọ tàbí abo jáde.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Omi ara
Abel Oluwafemi Dosumu

**Abel Oluwafemi Dosumu** tí orúkọ gbajúgbajà rẹ̀ ń jẹ́ Mega99 ni wọ́n bí sí Oshòdi, ìlú ńlá ní Ìpínlẹ̀ Èkó, ìpín ìsàkóso ti Nàìjíríà . Ó gba oyè Ìmọ̀ Sáyẹ́ńsì (BSc) nínú Ìmọ̀ Ìṣirò-owó láti Ilé-ẹ̀kọ́ gíga Ọlábísí Onàbánjọ. 

Ní ọdún 1994, ó dá ẹgbẹ́ olórin kan sílè tí wọ́n pè ní Abel Dosunmu àti Mega 9'9 Band.  Àwo orin àkọ́kọ́ rẹ̀ tó pe àkọ́lé rẹ̀ ní *Ìyá mi* jẹ́ gbígbé jáde ní ọdún 1998 àti àwo orin mìíràn tí wọ́n pe àkọ́lé rẹ̀ ní *Àdúrà jẹ́ gbígbé jádé* lọ́dun 2000 ṣùgbọ́n ó di gbajúmọ̀ nípa àwo orin rẹ̀ tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ *Owó,* tí ó jáde ní ọdún 2004. Lẹ́yìn náà, ó tún gbé “Ọ̀nà Àrà” jáde ní ọdún 2006, tí “Má Sukún Mọ́” sì tẹ̀lé e ní ọdún 2008 àti *Ìdúpẹ́* ní ọdún 2010. Àwo-orin mìíràn tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ *Ìṣẹ́gun Ní Ìkẹ̀yìn* jẹ́ gbígbé jáde ní ọdún 2012, *Máṣe bẹ̀rù” ní ọdún 2013 àti* "Ẹ máa jó Ẹ máa yọ̀" *ní ọdún 2014.* Mega 99 tún ti kọ orin papọ̀ pẹ̀lú àwọn akọrin ìyìnrere mìíràn ní Nàìjíríà bíi Bọ́lá Àrẹ. 

## Àtòpọ̀ Àwọn Orin

* *Ìyá mi* (1998)
* *Àdúrà* (2000)
* *Owó* (2003)
* *Ọ̀nà Àrà* (2006)
* *Máṣe sọkún (2008)*
* Ìdúpẹ́ (2010)
* *Máṣe bẹ̀rù* (2013)
* Ẹ máa jó Ẹ máa yọ̀(2014)

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ìbọ̀sẹ̀

**Ìbọ̀sẹ̀** ni aṣọ pélébé kan tí a rán ní dédé ìwọ̀n tí ẹsẹ̀ lè gbà tí kò sì gùn ju dédé kókósẹ̀ lọ.  S ma ń eọ ìbọ̀sẹ̀ sí ẹsẹ̀ nígbà tí a bá wọ irúfẹ́ àwọn bàtà kan kí ó lè jẹ́ kí ìrìn ẹni ó lè já geere. Ní ayé àtijọ́, awọ ẹran ni wọ́n ma ń wọ̀ sí ẹsẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìbọ̀sẹ̀.  
## Ìwúlò Ìbọ̀sẹ̀
Ìbọ̀sẹ̀ wúlò púpọ̀ nítorí bí ó ṣe ma ń báni nígbà tí a bá wọ bàtà, pàá pàá jùlọ ó ma ń gba àágùn sára gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ wípé ọ̀pọ̀ ìgbà ni ẹsẹ̀ ma ń sun àágùn nígbà tí a bá ń rìn.  

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka: aṣọ wíwọ̀
Ìjọba Ìbílẹ̀ Oṣòdì-Ìsọlọ̀

**Oṣòdì-Ìsọ̀lọ̀** jẹ́ Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ (LGA) kan láàrín Ìpínlẹ̀ Èkó. Ìjọba ìbílẹ̀ yí jẹ́ dídá sílẹ̀ lábẹ́ ìṣẹ̀jọba Gómìnà tẹ́lẹ̀ rí ní Ìpínlẹ̀ Èkó Alhaji Lateef Káyọ̀dé Jákàndè, tí gbogbo ènìyàn tún mọ̀ sí *Bàbá Kékeré*. Ẹni tí ó kọ́kọ́ jẹ́ Alága àti Olùdarí ìjọba Ìbílẹ̀ náà ni Olóògbé Sir Isaac Adémólú Bánjókó. Agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Oṣòdì-Ìsọlọ̀ yí jẹ́ ẹ̀ka Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìkẹjà. Iye ènìyàn tí ó tó 621,509, ni ó ń gbé abẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ náà gẹ́gẹ́ bí ètò ìkànìyàn ọdún 2006 ṣe fi yé ni. Ẹni tí ó jẹ́ Alága àti Olùdarí ìjọba ìbílẹ̀ náà lásìkò àpilẹ̀kọ yí ni Hon. Idris Bolaji Muse Ariyoh.

## Àwọn Ẹkùn Ìjọba ìbílẹ̀ ibẹ̀
Ìjọba ìbílẹ̀ yí ní ẹkùn ìjọba ìbílẹ̀ Mọ́kànlá, àwọn ni:
#Oṣòdì/Bọ́ládé
#Orílé Oṣòdì
#Máfolúkù
#Ṣógúnlẹ̀
#Ṣógúnlẹ̀/Alásìá
#Ìsọlọ̀
#Àjàó Estate
#Ìlasa-màjà
#Ọkọ́ta
#Ìṣàgátẹ̀dó
#Òkè-Afá/Èjìgbò.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Ngozi Ezeonu

**Ngozi Ezeonu** tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ **Ngozi Ikpelue** ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù karùn-ún ọdún 1965 (May 23rd 1965) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ òníròyìn tẹ́lẹ̀ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin ìlúmọ̀ọ́kà nípa ṣíṣe ẹ̀dá-ìtàn Ìyá nínú sinimá àgbéléwò lédè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò.  Lọ́dún 2012, ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *[[Adesuwa]]*, èyí ló mú un gba àmìn ẹ̀yẹ Akádẹ́mì nínú sinimá gẹ́gẹ́ bí òṣèrébìnrin tó dára jùlọ níbi ayẹyẹ igbàmìẹ̀ẹ ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ 8th Africa Movie Academy Awards.

## Ìgbà èwe rẹ̀
Wọ́n bí ní Ngozi Ezeonu ní ìlú Owerri. Kí ó tó di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà, ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ iṣẹ́ ìròyìn ní Nigerian Institute of Journalism, ó sìn ṣiṣẹ́ ní Radio Lagos àti Eko FM.

## Aáyan rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá àgbéléwò
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí kíkópa ẹ̀dá-ìtàn ìyá, ó ti kọ́kọ́ kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn ọlọ́mọgé ní ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà rẹ̀ ṣíṣe. Lọ́dún 1993, ni gbajúgbajà olùdarí sinimá-àgbéléwò nì, Zeb Ejiro fún ní ipa amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹ̀dá-ìtàn, tí ó pè ní Nkechi nínú sinimá àgbéléwò kan lédè Ìgbò, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ *Nneka The Pretty Serpent*. Lẹ́yìn èyí, ó kópa nínú sinimá àgbéléwò mìíràn tí wọ́n pe àkọ́lé rẹ̀ ní *[[Glamour Girls]]* lọ́dún 1994, ó kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn tí wọ́n pè ní .

## Àtòjọ díẹ̀ lára àwọn sinimá-àgbéléwò rẹ̀
Ngozi tí kópa nínú sinimá àgbéléwò tí ó ju àádọ́jọ lọ, lára wọn ni;
* *Glamour Girls*
* *Shattered Mirror*
* *The Pretty Serpent*
* *Tears of a Prince*
* *Cry of a Virgin*
* *Abuja Top Ladies*
* *Family Secret*
* *The Confessor*
* *The Kings and Gods*
* *Zenith of Sacrifice*
* *A Drop of Blood*
* *Divided Kingdom*
* *Diamond Kingdom*
* *God of Justice*

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Isah Misau

**Isah Misau** (Tí a bí ní ọdún 1970 ní , orílẹ̀ èdè Naijiria) jẹ́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Naijiria. Lọ́wọ́lọ́wọ́, oun ni Alága Ìgbìmọ̀ ti o nri sí ọ̀rọ̀ nípa àwọn ọmọ ogun orí omi ní ilé Asojú Àgbà ti ilẹ̀ Naijiria. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àgbà ní Naijiria tí ó n ṣojú aringbungbun tí Ìpínlẹ̀ Bauchi.

## Ẹ̀kọ́ àti iṣẹ́
Misau kọ́ ẹ̀kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga olókìkí ti Ahmadu Bello University, ní Kaduna níbití Ó ti kọ́ ẹ̀kọ́ gba oyè àkọ́kọ́ (BSc) nínú ẹ̀kó nípa ìṣàkóso òwò (Business Administaration) ní ọdún 1997. Bakanna ní ọdún 2010, Ó tún gba oyè eléèkejì (MSc) nínú ìmọ̀ lórí agbófinró (Law Enforcement) láti ilé ẹ̀kọ́ gíga Ahmadu Bello University bakanna 

Isah Misau bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ ní ọdún 2000 gẹ́gẹ́ bí olùṣàkóso òṣìṣẹ́ (Administrative Officer) ní ilé iṣẹ́ ọlọ́pà ti orílẹ̀ èdè Naijiria (Nigeria Police Force) tí Ó sì ṣiṣé gẹ́gẹ́ bi ọlọpa fún ọdún mẹwa kí ó tó di wípé Ó kọ̀wé fi iṣẹ́ sílẹ̀. Ní ọdún 2015, Misau fi ìfẹ́ hàn láti díje lọ sí ilé Ìgbìmọ̀ Asojú Àgbà láti lọ ṣojú àríngbùngbùn ti Ìpínlẹ̀ Bauchi. Misau yege nínú Ìdìbò yí ní oṣù kẹ́ta ọdún 2015 nígbà tí Ó borí Abdu Ningi, ẹni tí Ó jẹ́ igbákejì olùdarí ọmọ ẹgbẹ́ tí ó pọ̀ jùlọ. 

## Àríyànjiyàn
Ní oṣù kẹ́jọ ọdún 2017, Misau kojú àwọn ẹ̀sùn tí ó lágbára láti ọ̀dọ ọ̀gá àgbà pátápátá fún àwọn ọlọpa (IGP), Ibrahim Kpotun Idris. Ọ̀kan lára wọn ni ẹ̀sùn tí ọ̀gá àgbà pátápátá fún àwọn ọlọpa fi kan Misau pe Ó jẹ́ ẹni tí o ma nta ti o si ma nra Igbó (Indian hemp) lorekore. Wọ́n tún fi ẹ̀sùn kan Misau pé níse ni o sá nínú iṣẹ́ ọlọpa àti wípé ó ṣe é ṣe kí ó jẹ́ wípé  Ó ṣe ayédèrú lẹ́tà ìfẹ̀yìntì lẹ́nu iṣẹ́. Wọ́n ṣe àwọn àfihàn yí ní àkókò ẹ̀sùn ẹjọ́ ìṣowó mọ́kumọ̀ku tí wọ́n fí kan ọ̀gá àgbà pátápátá fún àwọn ọlọpa. Ní oṣù kẹsan ọdún 2017, Ìgbìmọ̀ fún àwọn ọlọpa fi ẹsẹ̀ rẹ múlẹ̀ pé lẹ́tà ìfẹ̀yìntì lẹ́nu iṣẹ́ tí Misau fi sílẹ̀ ki i ṣe ayédèrú.

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Ilé Alàgbà ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1970
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Kíndìnrín

**kíndìnrín** jẹ́ àwọn ẹ̀yà ara inú méjì tí Ìrísí wọn dà bí ẹ̀wà,  tí a lè ṣalábàápàdé rẹ̀ ní árá gbógbó ẹranko élégúngún. Àwọn kíndìrín yí wà ní apá ọ̀tún àti apá òsí ní ìsàlẹ̀ àyà.  Àwọn kíndìnrín wọ̀nyí ma ń gba ẹ̀jẹ̀ sára láti ara iṣan tí ó só pọ̀ mọ́ ọkàn tí wọ́n ń pè ní renal arteriee. Kíndìnrín kọ̀ọ̀kan ni ó tún so mọ́ iṣan mìíràn tí wọ́n ń pè ní (ureter), iṣan yí ni ó ń ran àwọn kíndìnrín yí lọ́wọ́ láti máa gbé ìtọ̀ láti inú kíndìnrín lọ sí inú ilé tàbí àpò ìtọ̀ tí wọ́n ń pè ní (bladder).
## Àtúpalẹ̀ iṣẹ́ Kíndìrín
Nínú kíndìnrín kọ̀ọ̀kan ni a ti rí àwọn iṣàn wẹ́wẹ̀wẹ́ í orúkọ wọn ń jẹ́ (nephron) tí ó tó Mííọ́nù kan níye, tí wọn kò tẹ́ẹ́rẹ́ ju irun orí lọ tí ojú lásán kò lè rí, àyàfi pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́  ìwògbè (microscope), tí àwọn iṣan wẹ́wẹ̀wẹ́ wọ̀nyí náà tún gbọ́mọ pọ̀n. Nínú àwọn iṣan wẹ́wẹ́ yìí ni ìṣàyípadà ní omi àti ẹ̀jẹ̀ tí kò wúlò fún ara mọ́ ti ma ń yí padà sí ìtọ̀ tí yóò sì bá ojú ara ọkùnrin àti obìnrin jáde láti ilé ìtọ̀. Bákan náà ni kíndìnrín tún ń kópa pàtàkì nínú ṣíṣètò àti dídarí omi,ẹ̀jẹ̀, ásíídì, àti yíyọ àwọn ohun tí kò da kúrò lára. Kíndìnrín ni a lè pè ní asẹ́ tí ó ń jọ gbogbo ohun bíi omi, ẹ̀jẹ̀, àti ásíídì àti àwọn nkan mìíràn tó bá gba ọ̀dọ̀ rẹ̀ kọjá .

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ẹ̀yà ara
Iṣan

**Iṣan** ni okùn ara tí ó rọ̀ jùlọ tí a lè rí ní ara púpọ̀ nínú ẹranko. Nínú iṣan kọ̀ọ̀kan ni a ti rí  protein, actin àtimyosin tí wọ́n gba orín ara wọn kọjá nínú iṣan lọ́hùn ún, àwọn èròjà wọ̀nyí ni wọ́n ń jẹ́ kí iṣan le, rọ̀ tábí kí ó wà láàrin méjì gẹ́gẹ́ bí ipò tí ara bá wà lásìkò kan. 
## Iṣẹ́ iṣan
Láamra iṣẹ́ àwọn iṣan inù ara ni kí ó ràn wá lọ́wọ́ láti lè rìn, gbéra tàbí lọ láti ibìkan sí ibòmíràn lásìkò kan. Iṣan ló ma ń ṣiṣẹ́ ìbójútó ipò ara níbi ìdúró, ìbẹ̀rẹ̀, ìjókòó àti nínà sílẹ̀ gbalaja, tàbí nígbà tí a bá sùn sílẹ̀, iṣan ni ó ń ṣàkóso ìgbòkègbodò àti lílọ bíbọ̀ ara. Ó tún má ń jẹ́ kí àwọn bí ẹ̀jẹ̀ àti omi ó ríbi gbà káàkiri inú ara. Skeletal muscles in turn can be divided into fast and slow twitch fibers.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Ẹ̀wà

**Ẹ̀wà** ni ìkan lára àwọn igi eléso tí ó ń so ohun jíjẹ ẹlẹ́yọ, tí ènìyàn tàbí ẹranko lè jẹ gẹ́gẹ́ bí óúnjẹ. 
## Oríṣi Ọ̀nà tí a lè gbà jẹ ẹ̀wà
Ọ̀nà tí a lè gbà láti sè tàbí jẹ ẹ̀wà pọ̀ jántì-rẹrẹ. Lára rẹ̀ ni: 
# Sísè lásán 
# Sísèé pẹ̀lú àwọn ohun jíjẹ mìíràn bí Iṣu, àgbàdo, ìrẹsì, kókò, ọ̀gẹ̀dẹ̀ yálà díndín tàbí bíbọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
# A lè fi ẹ̀wà ṣe mọ́ímọ́í àti àkàrà àti ọ̀nà mìíràn tí kálukú bá tún mọ̀ tí wọn lè lòó sí. 
#A lè fi ẹ̀wà se ọbẹ̀ ìbílẹ̀ tí a ń pè ní gbẹ̀gìrì  

## Gbígbìn àti kíkórè ẹ̀wà

Yàtọ̀ sí àwọn óuńjẹ akẹgbẹ́ ẹ̀wà tókù, ẹ̀wà ní tirẹ̀ jẹ́ ohun eléso tí ó nílò ooru tàbí oòrun gbígbóná láti dàgbà. Kí ẹ̀wà tó lè dàgbà débi tí yóò tó kórè, yóò lò tó ọjọ́ Márùndínlọ́gọ́ta sí ọgọ́ta ọjọ́ kí ó tó lè ṣe é kórè lóko. 
Níbẹ̀rẹ̀ ìdàgbàsókè rẹ̀, èpo tàbi pádi rẹ̀ yóò wà ní àwọ̀ ewé mìnìjọ̀, nígbá tí ó bá tún ìdàgbàsókè díẹ̀ si, pádi rẹ̀ yóò di àwọ̀ pípọ́n rẹ́súrẹ́sú, nígbà tí àwọ rẹ̀ yóò di dúdú nígbà tí ó bá gbó tán. Púpọ̀ ẹ̀wà ni ó ma ń nílò ìrànlọ́wọ́ igi lnítòsí wọn láti fi gbéra sókè, àmọ́, ẹ̀wà ṣèsé kìí nílò ìrànwọ́ kankan láti fi dàgbà rárá.

## Àwọn ítọ́kasí

Ẹ̀ka:Óúnjẹ eléso
Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Angélique Kidjo

**Angélique Kpasseloko Hinto Hounsinou Kandjo Manta Zogbin Kidjo**, known as **Angélique Kidjo** (born July 14, 1960), jẹ́ gbajúmọ̀ olórin, òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò, ajìjàǹgbara ọmọbìnrin láti orílẹ̀-èdè Olómìnira Benin Beninese, tí ó tún míràn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó gbajúmọ̀ olórin-bìnrin nípa Ìṣẹ̀wọ́ kọrin àti fídíò orin lọ́nà àrà. Lọ́dún 2007, gbajúgbajà ìwé ìròyìn àgbáyé nì, Time Magazine júwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú olórin-bìnrin nílẹ̀ Áfíríkà, "Africa's premier diva".

Gbajúmọ̀ nínú àwọn orin rẹ̀ máa ń dá lórí ẹ̀yà orin tí wọ́n ń pè ní Afropop, Caribbean zouk, Congolese rumba, jazz, Orin ẹ̀sìn Ìgbàgbọ́, àti Latin; bẹ́ẹ̀, àwọn orin rẹ̀ máa ń dá lé àwọn olórin àtijó tí ó kúndùn láti ìgbà èwe rẹ̀, àwọn olórin bí i Bella Bellow, James Brown, Nina Simone, Aretha Franklin, Celia Cruz, Jimi Hendrix, Miriam Makeba àti Carlos Santana. Ó ti kọ àwọn ẹ̀dà orin tí olórin àtijó George Gershwin tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Summertime", Ravel's Boléro, Jimi Hendrix's "Voodoo Child" àti the Rolling Stones' "Gimme Shelter", bẹ́ẹ̀ náà dára pọ̀ mọ́ Dave Matthews àti Dave Matthews Band, Kelly Price, Alicia Keys, Branford Marsalis, Ziggy Marley, Philip Glass, Peter Gabriel, Bono, Carlos Santana, John Legend, Herbie Hancock, Josh Groban, Dr John, the Kronos Quartet, Yemi Alade, Cassandra Wilson àti gbajúmọ̀ olórin tàkasúfèé orílẹ̀-èdè Indonesia, Anggun. Lára àwọn orin Kidjo tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ni "Agolo", "We We", "Adouma", "Wombo Lombo", "Afirika", "Batonga", àti ọ̀wọ́ orin "Malaika" tirẹ̀. Àwo orin rẹ̀, *Logozo* ni wọ́n yàn nípò kẹtàdínlógójì nínú àwọn gbajúmọ̀ orin àlùjó tó gbajúmọ̀ jùlọ ní àgbáyé, gbajúmọ̀ ìwé-ìròyìn àgbáyé nì, Vice Magazine ló ṣe agbátẹrù rẹ̀ ní ìkànnì ayélujára wọn.

Kidjo gbọ́ èdè márùn-ún ní àgbọ́dunjú, àwọn èdè náà ni: Fon, Faransé , Yorùbá, Gen (Mina), àti èdè Gẹ̀ẹ́sì. 
Ní àwọn èdè yìí ló fi kọ àwọn orin rẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà o ní àwọn àkànlò-èdè orin tìrẹ tí ó lò ní àkọ́lé orin rẹ̀ bí i "Batonga". "Malaika" jẹ́ àkọ́lé orin tí ó kọ lédè Swahili. Kidjo sáàbà máa ń kọ àwọn orin rẹ̀ ni Ìpèdè ìbílẹ̀ tí wọ́n ń pè ní often uses Benin's traditional Zilin àti vocalese.

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Benin
Ẹ̀ka:Àwọn akọrin ará Áfríkà
Dígí

**Dígí** tàbí *Díngí* *ìwògbè* ni ohun èlò kan tí a ń lò láti fi wo àwòrán ara ẹni tí yóò sì gbé àwòrán náà wá fúni gẹ́gẹ́ a ti rí.

## Oríṣi dígí tí ó wà
Lára àwọn dígí tí ó wọ́pọ̀ tí a má ń rí tàbí lò jùlọ ni panragandan (plain mirror). Èkejì ni dígí ẹlẹ́bùú (cirved mirror), wọ́n ma ń lo dígí yìí láti fi pèsè irúfẹ́ àwọn dígí mìíràn tí a lè fi wo ohun tó bá wẹ́ níye.

## Ìwúlò dígí
#A ma ńblo dígí fún oríṣríṣi nkan. Lára rẹ̀ ni kí á fi wo ara ẹni yálà ojú tàbí ibi kọ́lọ́fín tí ojú kò lè ká lára. Ìdí nìyí tí Yorùbá fi ma ń pèé ní ìwògbè. 
#Wọ́n ms ń lo dígí fún wíwo ẹ̀yìn lára ọkọ̀, kẹẹ̀kẹ́ ológere, Kẹ̀kẹ́ Alùpùpù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. 
# Wọ́n ma ń lòó láti fi ṣẹ̀ṣọ́ ara Ilé.
#Àwọn Dókítà olùtọ́jú eyín náà ma ń lòó láti fi wo kọ̀rọ̀ ẹnu
#Wọ́n ń lo dígí láti fi pèsè ìléjú ẹ̀rọ ayàwòrán àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Ìrẹsì

**Ìrẹsì** jẹ́ èso irúgbìn ohun ọ̀gbìn tí gbogbo ènìyàn ma ń jẹ jákè-jádò  orílẹ̀ àgbáyé, pàá paa jùlọ ní ilẹ̀ Asia. Ohun ọ̀gbìn yí jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú ohun ọ̀gbìn óúnjẹ tí wọ́n pèsè jùlọ ní àgbáye ní iye ( 741.5&nbsp;mílíọ́nù tọ́ọ̀nù ní ọdún 2014), lẹ́yìn Ìrèké àti àgbàdo.

 Nígbà tí wọ́n ma ń lo ìrèké àti àgbàdo fún ìpèsè oríṣríṣi nkan, yàtọ̀ sí jíjẹ lásán bíi ti ìrẹsì. 
 Oríṣríṣi ìrẹsì ló wà, irúfẹ́ èyí tí ó bá hù ní agbègbè kan ma ń  dá lórí ilẹ̀ àti ojú ọjọ́ agbègbè náà.   

.

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Eewo orisa to je mo iwa mimo

Èèwò ni ohun àìgbodò se, ìyen ìwà èérí tí òrìsà kórìíra. Àpeere

## Òrìsà

### Òrìsà Obàtálá
Obàtálá lòdì sí ìdòtí tàbí nnkan ègbin, ìwà eke, ìwà àìsòdodo, àti òdàlè.

### Òrìsà Sàngó
Sàngó kórìíra ìwà olè. Àrá ni ó n sán pa olè,tí yóò sì gbé ohun tó bá jí le ní àyà.

### Òrìsà Ògún
Ògún lòdì sí ìwà iró-pípa, èké-síse, èrú-síse àti ilè-dídà. Èrèdìí tí wón fi n fi àmì Ògún se ìbúra ní ilé Ejó.

### Òrìsà Òsun
Òrìsà onínú funfun ni Òsun. Ó lòdì sí ìwà èké tàbí ìwà òdàlè. Eni tí inú rè kò bá mó kò gbodò dé ìdí òrìsà Òsun.
Sandra Achums

**Sandra Achums** jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin àti afowó-ṣàánú ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Ìrèké

**Ìrèké**, jẹ́ igi tẹ́rẹ́ gíga tí ó ma dùn mìnsìn-mìnsìn nígbà tí a bá ge sẹ́nu. Ó sábà ma ń hù jùlọ níbi tí ilẹ̀ omi rẹ̀ bá wà ní ìwọ̀ntún-wọ̀nsì, òun sì ni wọ́n fi ń ṣe ṣúgà jíjẹ. 
## Ìrísí rẹ̀
Ìrèké ma ń ga níwọ̀nn bàtà mẹ́fà sí ogún, ó.ma ń ní kókó ní ìpelel ìpele, tí adùn rẹ̀ sì ma ń dá lórí ìpele kọ̀ọ̀kan láti ìdí. Ìrèké tún jẹ́ ọ̀kan lára ẹbí àgbàdo, ìrẹsì, ọkà bàbà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
## Ọ̀gbìn ìrèké lágbàáyé
Ìrèké ni ohun ọ̀gbìn tí wọ́n gbìn jùlọ ní àgbáyé  pẹ̀lú iye 1.8 bílíọ́nù tọ́ọ̀nù ní ọdún 2017, nígbà tí orílẹ̀-èdè Brazil kó ìdá ogójì nínú ìpèsè ọ̀gbìn ìrèké lọ́dún náà.
Ẹ̀yà ìrèké tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ (Saccharum officinarum) tí iye rẹ̀ tó ìdá àádọ́rin ni wọ́n fi ń pèsè ṣúgà  jùlọ. 
 

## Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Abà

= Kini Abà tabi Abulé? =

**Abà** tàbí ***Abúlé*** ni ìletò kan tí a kọ́ ilé oríṣríṣi sí tí àwọn ènìyàn dá sílẹ̀ fún gbígbé. Abà tàbí abúlé ma ń fẹ̀, tóbi tí ó sì ma ń ní èrò púpọ̀ ju ahéré lọ. Lọ́pọ̀ ìgbà, abúlé ló sábà ma ń dàgbà sókè di ìlú ńlá nípa bí àwọn ènìyàn bá ṣe ń pọ̀ si. Kí á tó lè pe ibì kan ní abúlé, ó ní láti jẹ́ wípé iye àwọn ènìyàn tí ó ń gbé níbẹ̀ tó ọgọ́rùn ún sí ẹgbẹ̀rún kan níye. Púpọ̀ àwọn abúlé tàbí abà ni wọ́n ń wà ní ìgbèríko tàbi àrọko tí wọ́n sì ma ń yan iṣẹ́ ọ̀gbìn láàyò lọ́pọ̀ ìgbà tàbí nka mìíràn gẹ́gẹ́ bí ọrọ̀ ajé. Àwọn ilé inú abúlé ma ń sábà fún pọ̀ tàbí sún mọ́ ara wọn , èyí sì ni ó ma m mú ìbáṣepọ̀ tó dán mọ́rán wà láàrín àwọn olùgbé ibẹ̀.  ..
## Àwọn Ìtọ́ka sí
Owo sise

Ise de omo alaseje
Owo de omo alasela
     Owo sise ti a tun mo si kara-kata je okan pataki ni ara ise aje awon Yoruba. Erongba ontaja ni lati Jere, nitori 'Ere ni omo oloja n je'. Eni ti o ta oja lai jere tabi pa oju owo 'sowo sooti ni'.
     Pataki owo sise ni ile Yoruba
    Owo sise je awon Yoruba logun, nitori awon idi wonyi:
1. O je ise aje ti n mu ki a nise eni lowo.
2.  Owo sise n le ise ati osi danu, a si so ni di olowo.
3.  O n mu ni i tepa mose, ki a ma sole.
4.  O n mu ki ire oko wolu lopo yanturu
5.   O sokunfa ajosepo laaarin eya Yoruba ati eya miiran.
   Orisirisi owo ti Yoruba n se 
1.  Arobo tabi Agbata
2.  Ajapa
3.  Ounje tita
4.  Worobo tabi  Wosiwosi
5.   Eran Osin: Awon onisowo miiran wa ti won n ta eran osin. Irufe eran osin bii:
Ewure
Maluu
Ooya
Aguntan
Adie
Igbin
Agbo
Pepeye
Eja Odo
Elede
Tolotolo
Ehoro.
Hantavirus

**Hantavirus** tàbí **orthohantavirus** jẹ́ kòkòrò ẹ̀ràn àìfojúrí tí ó máa ń jẹyọ lára  eku. Ó jẹ́ ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí tí ó máa ṣẹ̀yọ lára eku, ṣùgbọ́n kìí ṣe wọ́n ní ìjàmbá kankan. Ènìyàn lè kó ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí, Hantavirus láti ara ìtọ̀, irọ́ tàbí imìgbẹ́ eku. Èyí lè fà àìsàn ìbà tí wọ́n ń pè ní hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome (HFRS), tàbí èyí tí wọ́n ń pè ní hantavirus pulmonary syndrome (HPS), tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí hantavirus cardiopulmonary syndrome (HCPS), àwọn àìsàn mìíràn tí ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí yìí máa ń fà, kò ì tí ì ṣẹ̀yọ lára ènìyàn.  HPS (HCPS) yìí jẹ́ àrùn tí ó máa ń jẹ mọ́ èémí nípa fífa òórùn ìgbẹ́ tàbí ìtọ̀ eku tí ó ti ní ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí Hantavirus símú."

Ènìyàn lè ko àgbákò àrùn tí ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí Hantavirus máa ń fà bí ènìyàn bá fara kan ìgbẹ́ eku, ṣùgbọ́n lọ́dún 2005, ìròyìn gbé e pé ẹni kan kó àrùn náà lára ẹlòmíràn ní Gúúsù Amẹ́ríkà (South America).

Wọ́n ṣẹ̀dá orúkọ yìí, Hantavirus láti ara odò kan tí wọ́n ń pè ní Hanta lórílẹ̀-èdè South Korea, níbi tí àrùn náà ti kọ́kọ́ ṣẹ́yọ ,

## Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn èràn
Alákàn

**Alákàn** tàbí **Akàn** tí wọ́n ń dà pè ní decapod ní èdè Gẹ̀ẹ́sì jẹ́ ẹranko tí ó lè gbé lórí ilẹ̀ àti inú omí. ( = short,  /  = tail)
Ẹranko yí ma ń gbé nínú pàlà pálá ihò ilẹ̀ tàbí abẹ́ àwọn ewéko ní etí omi. Bákan náà ni kò sí ibi tí wọn kò sí ní orílẹ̀ àgbáyé pátá. 

## Ìrísí rẹ̀
Alákàn jẹ́ ẹranko tí gbogbo egungun ara rẹ̀ wà ní ìta tí àwọn ẹran rẹ̀ sì sá pamọ́ sí inú ihò egungun ara rẹ̀. Ó sábà ma ń ní ẹsẹ̀ mẹ́fà; mẹ́ta lọ́tùn ún mẹ́ta lósì, bẹ́ẹ̀ ni ó ní kiní kan bí ìlédìí kọ̀kan lọ́tún àti lósì, tí ó sì tún ní ọwọ́ méjì níwájú tí ọwọ́ náà sì tún ní ẹ̀mú (pincer) tí ó fi ma ń dáàbò bo ara rẹ̀ lọ́wọ́ ewu. 

## Oríṣi Akàn tó wà
Oríṣríṣi akàn tí ó wà ni ó ní orúkọ tí wọ́n ń oè wọ́n ní agbègbè tí wọ́n bá wà ní orílẹ̀ àgbáyé. Lára orúkọ àti oríṣi akàn tí ó wà ni:
*Akàn gbògbó
*Akàn Òkun
*Akàn Ọ̀sà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ

## Àwọn Ìtọ́ka sí
Pataki oruko ninu ede Yoruba

PATAKI ORUKO NINU EDE YORUBA.
    Awon Yoruba ka oruko si pupopupo. Eranje l' o je fun won lati maa ro itumo oruko ti won ba gbo tabi ti won ba n lo. Oruko, ti eniyan tabi oja tabi ilu tabi adugbo ba n je, kun fun itumo pataki ti awon eniyan maa n ranti nigbakuugba. Ti isedale awon Yoruba la n wi yi o, ki i se ti aye d'aye oyinbo ti ede Geesi n so opolopo omo Yoruba di alaimokan nipa asa atayebaye ile wa. Eyin e yara wo awon oruko wonyi, oruko eniyan: Ayodele, Morenike, Ogundipe, Omiyale. Oruko abiso ni awon oruko wonyi, nipa won la si n powe pe; "ile l'a a wo  k'a too s'omo loruko".
   Orisi oruko miran wa ti Yoruba n so omo won, eyi ni awon oruko amutorunwa to je pe itumo won dalori irufe ohun to sele nigba ti omo wa ninu oyun tabi nigba tomo naa jade lati inu iya a re. Bi apeere: Tayewo (eyi to saaju ninu awon ibeji); Ajayi (omo to doju dele nigba ti a bii gan-an); Ojo (omo to. we iwo morun nigba ti a bii); Jimoon (omo ti a bi lojo jimoon) ati bee bee lo.
    Orisi oruko keta ni awon oriki soki ja si gan-an, sugbon o wopo ka paala laarin oruko gidi ati oriki. Idi eyi ni pe oro ajuwe ni oriki soki, oro t'o juwe iwa ati ise ati ara oloriki naa. Bi apeere: Akunyun-un (alakitiyan eniyan), Abeke (obinrin daradara ti a tile n be na ka too ke e), Ajeibon (ode atamatase).
Àrún èrànkòrónà ọdún 2019

**Àrùn èrànkòrónà ọdún 2019** (tàbí ní èdè gẹ̀ẹ́sì bíi ***Co'''rona'''vi'''rus '''d'''isease 20'''19***, **COVID-19**) jẹ́ àrún àkóràn kan tí èràn àrọ́lù àìsàn ìmín olóró gbígboró, èràn kòrónà irú 2 (SARS-CoV-2) ń mú wá. Àrùn náà kọ́kọ́ jẹ́ dídámọ̀ ní December 2019 ní Wuhan, ní China, tó sì ti ràn ká gbogbo   àgbáyé láti ìgbà náà pẹ̀lú ajakale-arun kaakiriaye erankorona odun 2019-2020. Nínú àwọn ami-aisan rẹ̀ tó wọ́pọ̀ ni iba, ikọ́, àti àìlèmín balẹ̀. Àwọn àmì àìsàn míràn tún lè jẹ́ irora, híha kelebe, igbe olomi, ikanra ona-ofun, ainlegbo oorun, ati irora ikun. Botileje pe opo alaisan arun yi ni ami-aisan to loworo, awon miran le ni eran edo ati ikuna patapata opolopo ifun-ara. Titi di ojo , iye awon alaisan COVID-19 ti a mo lagbaye je , iye awon alaisi je  deaths.Iye awon ti ara won ti ya je .

File:COVID-19 vaccination Seychelles.jpg
File:Covid-19 vaccination Seychelles.jpg
File:COVID Vaccine (50745583447).jpg
File:Victoria_mask_dummies_jeh.jpg
File:2020-06-27-Deep-East-Oakland-BLM-Rally1,123_(50052378806).jpg
File:DSC 0958 (50284109072).jpg
File:Eugene Goodman 1 cropped.jpg
File:Fphar-11-00937-g001.jpg
File:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg
File:MTA Deploys ‘Temperature Brigade,' Testing Heroic Frontline Employees (49754126983).jpg


## Àwọn Ìtọ́kasí



Drink green tea, take Vitamin C, turmeric, ginger and elderberry, eat oranges, fruits and vegetables. Use hand sanitizer and wear mask on airplane.
Eré wúrà

**Eré wúrà** ti Ọ̀gbéni Gabriel Afoláyan ko. Wúrà yíì jẹ́ ohun tí gbogbo ènìyàn fẹ́ jogún. Àwọn alówò funfun wa láti òkè òkun láti wa wúrà yíì ẹ̀re yíì bakan náà lójẹ́ ki a mò iye owó ti wúrà yi gbẹ́wòn ti o je 1billion US dollar.
Enìkan ni ìdílé kookan ni o létò láti mo ibi tí wúrà yíì wa. Nínú eré yíì bakan náà arákùnrin yíì gbìyànjú láti mú àfojúsùn re wa si ìmúsẹ láti rí wúrà náà.  Wọ́n si jẹ́ ki a mò wípẹ́ Ọgbà Ẹ̀wòn ni Ìpínlè Èkìtì ni wón ni wúrà yíì wa. 
Nítorí àti gbẹ́ wúrà yíì, arákùnrin yíì ni láti dáràn síra re lórùn. Ònà tí o gbà gbẹ́ wúrà yíì jádẹ ní láti pàdí àpòpò pèlú àwọn ẹlẹ́wòn tí o ku tí o si tàn wón wípẹ́ òun yóò gbẹ́ ilè tí a mò sí tunnel láti jẹ́ kí wón jádẹ. Èyí fún àwọn ẹlẹ́wòn tókù láti darapò mò lai mò wípẹ́ láti gbẹ́ wúrà náà jádẹ ní o se so fún wón wípẹ́ ki wón gbẹ́ ilè. 
Kamá fà òrò gùn, arákùnrin yíì fi tó Ògá ẹlẹ́́wòn létí nípa ohun ti o gbẹ́ wa sílè ẹ̀wòn, o fi òrò náà tó ọ̀gbẹ́ni náà létí eni ti à mò si Àlí bàbá. Arákùnrin yíì náà darapò mo láti jẹ́ ki isé náà jee àseyorí. Arákùnrin se àseyorí nínú isé náà sùgbón o tún ri ìdojùko láti òdò ìjoba nípa Wúrà yíì sùgbón o ko jálè láti gbe sílè fún ìjoba.
Léyìn eré yíì arákùnrin yíì àti àwọn ti wón jo lọ́wọ́ nínú isé yíì di ènìyàn ńlá.
Hadja Saran Daraba Kaba

**Hadja Saran Daraba Kaba** (tí a bí ní ọdún 1945) jẹ alápon obínrin tí ìlú Guinea, àkọ̀wé àkọ́kọ́ tí Olùdarí Gbogbogbò tí Mano River Union àti olúdíje Alákòso 2010 ní ìdìbò gbogbogbò Guinea ní ọdún 2010  .  

## Ìgbésìayé
Hadja Saran Daraba Kaba ní a bí ní 1945 ní Coyah, Guinea. O ṣe ìkẹ́kọ̀ bí ilè elẹ́gbogi ní Leipzig àti Halle ní Germany láàrin ọdún 1966 sí 1979. Ní ọdún 1970, o padà sí Guinea níbití o tí ṣe ìkẹ́kọ̀ ní Ẹ̀kọ́ Ilé-ìwòsàn tí Hadja Mafory Bangoura àti Lẹ́hínáà darapọ̀ mọ́ Pharmaguinée níbití o dìde láti di Igbákejì Olùdarí tí Orílẹ́-èdè òkèèrè ní Ilé-iṣẹ́ fún Ìṣòwò Àjèjì. Ní ọdún 1996 o di Mínísítà  Àwùjọ Àwùjọ àti Ìgbẹ́ga ti Àwọn Obínrin àti Àwọn ọmọdé. 

## Ìdìbò Alákòso
Ní ọdún 2010, o jẹ obínrin kan ṣoṣo nínú àwọn olúdíje fún Alákòso ìjoba Guinea . 

## Mano River Union
Láàrin Oṣù Kẹsàn ọdún 2011 àti ọdún 2017, o jẹ́ àkọ̀wé gbogbogbò tí isọdọmọ òdò Mánò àti olùdásílè tí netiwọki obínrin tí Mánò River Union for Peace (REFMAP), ọkàn nínú àwọn ẹ̀yà pàtàkì jùlọ tí àwùjọ ara ìlú Áfríkà Áfríkà èyítí o ṣe ìránlọ́wọ́ púpò sí ìpinnu náà tí àwọn àríyànjiyàn púpò ní agbègbè agbègbè àti sí òminira tí àwọn obínrin Áfríkà àti pé o gbà Ààmì-ẹ̀tọ̀ Ọmọ-Ẹ̀nìyàn tí UN ní 2003  . 

## Àwọn Ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1945
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ará Guinea
Islam Bibi

**Islam Bibi** (     ; Ni ọdun 1974 - 4 Oṣu Karun ọdun 2013) jẹ ọlọpa obinrin kan ni Afiganisitani ati pe o tun jẹ aṣáájú-ọnà ninu ija fun abo  . 

O jẹ arabinrin ọlọpa ti o ga julọ ni akoko iku rẹ ni Afiganisitani o si ṣe awọn iṣiṣẹ si awọn Talibans . O gba awọn irokeke ikuwo si pa on ni Oṣu Keje ijo merin, 2013  . 

## Igbesi aye
Won bi Bibi ni agbegbe Kunduz ni ọdun 1974   . 
thumb|200x200px| Awọn ọlọpa obinrin ni Afiganisitani ni ọdun 2010
Bibi darapo mo olopa ni odun 2003. O jẹ arabinrin ọlọpa ti o ga julọ ni igba yẹn ati gba ọpọlọpọ awọn irokeke iku ti o fi ewu rẹ si  . O mu ọkan ninu awọn ẹgbẹ ọlọpa obinrin ti o tobi julọ ni Afiganisitani ti o lepa awọn Taliban, wiwa fun awọn olukọ pipa ara ẹni ti o jẹ idiyele ni Burqas ati pe wọn ni akọkọ lati fọ sinu ile eyikeyi lakoko iwadii ni awọn agbegbe awọn obinrin nibiti a ko gba laaye awọn ọlọpa ọkunrin   . 

## Iku
Won yin ibọn fun Bibi nigbati o jade kuro ni ile rẹ ni owurọ ti Oṣu Keje ọjọ kerin, ọdun 2013ni adugbo Lashkar Gah, olu-ilu ti Helmand   . O ni ọmọ mẹfa. 

## Awọn itọkasi

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2013
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1974
Lučka Kajfež Bogataj

**Lučka Kajfež Bogataj** (tí a bí ní Ọdún 1957) jẹ́ onímọ̀-jìnlẹ̀ ara ìlú Slovenia àti Olúdíje olúborí jojú Nobel ní 2007.   . 

## Ìgbésì ayé
A bí Bogataj noi Ọdún 1957  . O parí ní ọdún 1980 láti Ljubljana Faculty of Natural Sciences and Technolog àti gbà ìwé-èkọ́ dókítà láti Olùkọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ  . 

## Isé ràle
O jẹ́ awadi ati alámọ̀dájú ní Unifásítì of Ljubljana  . Bogataj jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tí Ìgbìmọ̀ ìjoba Ìyípadà ní Geneva   . 

## Àwọn ìdánimọ̀
Ní ọdún 2008, Alákòso ìjoba Slovania Lẹ́hínáà, Danilo Türk, fún ní ẹ̀bùn fún àwọn isé takuntakun re.    

## Àwọn Ìtókasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè