open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abimbola Amusu

**Ọ̀gágun Abimbola Olatilewa Amusu** jẹ́ ọmọ ilẹ̀ iṣẹ́ ológun orílè-èdè Nàìjíríà kan tó ń ṣàkóso ẹgbẹ́ ìṣègùn ọmọ ogun Nàìjíríà láti ọdún 2015 sí ọdún 2018. Òun ni ọ̀gágun obìnrin kejì nínú ìwé ìtàn ẹgbẹ́ ìṣègùn ọmọ ogún orílè-èdè Nàìjíríà tó ti ṣe olórí àwùjọ náà. Wọ́n yàn án lẹ́yìn ìfẹ̀yìntì ọ̀gágun Obashina Ayodele.
## Iṣẹ́
Amusu ní ìwé-ẹ̀rí Master nípa ètò ìṣàkóso ọrọ̀ ajé (MBA) (Health Management) láti ilẹ̀ ẹ̀kọ́ gíga Yunifásítì ti Ìpínlẹ̀ Èkó, ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùkọ́ni tí ń ṣe idanwo fún akẹ́kọ̀ọ́ ní National Postgraduate Medical College ní orílè-èdè Nàìjíríà àti ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ àwọn olùkọ́ni; Faculty of Pathology, ní kọ́lẹ́ẹ̀jì kan náà. Amusu ni aláṣẹ ẹgbẹ́ ìṣègùn ọmọ ogun Nàìjíríà lọ́wọ́lọ́wọ́. Ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí ọmọ ogun kejì ní oṣù kẹfà ọdún 1982, ó jẹ́ Olùdarí àti Olórí Onímọ̀ nípa Ẹjẹ̀, 44 Nigerian Army Reference Hospital ní ìjọba ìpínlẹ̀ Kaduna láti oṣù kẹsàn-án ọdún 2014 sí oṣù kejìlá kí wọ́n tó fi í ṣe Olórí Ẹgbẹ́ Ìlera, ọ́fíìsì kan tí ó wà títí di ìgbà tí ó fẹ̀yìntì ní ọdún 2018. Ó fẹ̀yìntì kúrò nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà ní oṣù Kejìlá ọdún 2018. Ó wà lára àwọn ọ̀gágun méjì àti Brigadier Generals mẹ́ta tí wọ́n yọ kúrò ní iṣẹ́ ní ẹgbẹ́ ìlera ọmọ ogun Nàìjíríà ní Èkó ní ọdún 2018.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Alice Edun

**Alice Edun**, tí a mọ̀ sí Edun ní iṣẹ́ rẹ̀, jẹ́ akọrin ijó àti orin ìhìnrere ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti Rọ́síà. Ó ń gbé ní Milan, Ítálì, ó sì ti fọwọ́ sí ìwé Eurodance label Off-Limits, ó sì ní ìwé àṣẹ sí Robbins Entertainment ní Amẹ́ríkà .
## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Edun ní St. Petersburg fún baba àti ìyá ọmọ orílẹ̀-èdè Rọ́síà kan. Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Nàìjíríà ó sì parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ní ọdún 1993. Edun bẹ̀rẹ̀ sí í kọrin nígbà tí ó wà ní ọ̀dọ́ nínú àwọn akọrin ìhìnrere ilẹ̀ Áfíríkà. Nígbà tí ó ṣí lọ sí Ítálì, ó kọrin ìhìnrere láti ọdún 1998 lọ, ó sì kópa nínú àjọyọ̀ ìhìnrere Milan ní ọdún 2003. Nígbà tí gbogbo èyí ń ṣẹlẹ̀, Edun tún ń ṣe àyẹ̀wò pẹ̀lú àwọn eré orin R&B, soul, funk àti jazz, ó sì ń kọrin déédéé ní inú àti lóde Ítálì.
Ní ọdún 2004, DJ/Producer Benny Benassi, tó gba ẹ̀bùn Grammy, yan Edun láti kọrin gẹ́gẹ́ bí akọrin fún ètò ìpè "Benny Wants You".

## Àwọn Ìtọ́kasí
Queen Oronsen

**Ayaba Oronsen** jẹ́ ọmọ òrìṣà láti inú ìtàn àròsọ Yorùbá . Òun ni ìyàwó Olowo Rerengejen. A máa ń ṣe ayẹyẹ ọdọọdún Igogo ní Owo láti lè fì bù ọ̀la fún.

## Àwọn akójọpọ̀ látinú akọsílẹ  ọrọ̀ Owo atenudenu
Ní nǹkan bí ọgọ́rùn-ún mẹ́fà ọdún sẹ́yìn, Ọba Rerengejen ti Owo pàdé ọ̀dọ́mọbìnrin kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Oronsen nígbà kan tí ó ń ṣe ọdẹ. Lójúkan náà, ẹwà rẹ̀ gbà á lọ́kàn, ó sì mú un padà sí ààfin rẹ̀, ó sì fi í sí ipò ọmọ ẹgbẹ́ àwọn obìnrin rẹ̀. Lẹ́yìn ìgbéyàwó wọn, Oronsen fi ìwà rẹ̀ hàn fún ọkọ rẹ̀ gẹ́gẹ́bíi òrìṣà: dípò kí ó jẹ́ ọmọbìnrin lásán, Oronsen jẹ́ Òrìṣà.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Jamila Abubakar Sadiq Malafa

**Jamila Abubakar Sadiq Malafa** (tí a bí ní ọdún 1965) jẹ́ agbẹjọ́rò ọkọ̀ ojú omi kárí ayé àti obìnrin Commodore àkọ́kọ́ nínú ìtàn ọkọ̀ ojú omi ní orílè-èdè Nàìjíríà. Ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun ojú omi orílè-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1988, wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí aláàbọ̀ ọkọ̀ ojú omi ní ọdún 1990. Ní oṣù Kejìlá ọdún 2017, ó di obìnrin Àríwá àkọ́kọ́ nínú ìtàn ẹgbẹ́ ọmọ ogun ojú omi orílè-èdè Nàìjíríà tó dé ipò Commodore.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
A bí Malafa ní abúlé Whona ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Gombi ní ìpínlẹ̀ Adamawa, àríwá ìlà-oòrùn orílè-èdè Nàìjíríà . Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ St. Theresa, Luggere, ní ìjọba ìpínlẹ̀ Adamawa, fún ẹ̀kọ́ alakoberẹ̀, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Gómìnà ní Hong, fún ẹ̀kọ́ girama rẹ̀. Lẹ́yìn náà ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ nọ́ọ̀sì ní ìlú Yola, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí orílẹ̀-èdè nínú iṣẹ́ nọ́ọ̀sì àti ìgbẹ̀bí. Ó fi ìwé-ẹ̀rí sílẹ̀ láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ nọ́ọ̀sì ti Yunifásítì Maiduguri ; nígbà tí ó ń dúró de ìgbàwọlé níbẹ̀, ọ̀rẹ́ kan mú kí ó mọ̀ nípa iṣẹ́ ìgbanisíṣẹ́ ọmọ ogun ojú omi orílè-èdè Nàìjíríà, èyí tí ó fi ìwé-ẹ̀rí sílẹ̀, wọ́n sì gbà á síṣẹ́, ó sì di obìnrin kan ṣoṣo láti apá àríwá Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí ó dára pọ̀ mọ́ ọmọ ogun ojú omi, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ nọ́ọ̀sì, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹ̀rí nọ́ọ̀sì ìgbẹ̀bí rẹ̀. Ní ọdún 1995, ó fi ìwé-ẹ̀rí nọ́ọ̀sì ní Yunifásítì ti Èkó ṣùgbọ́n wọ́n kọ̀ ọ́ sílẹ̀ nítorí pé kò ní ìwé-ẹ̀rí nọ́ọ̀sì JAMB . Nítorí náà, ó fi ara rẹ̀ sílẹ̀ ní ilé-ẹ̀kọ́ kan, ó jókòó fún ìdánwò JAMB, ó dé àbájáde tí ó yẹ, wọ́n sì fún un ní ìwé-ẹ̀rí nọ́ọ̀sì láti ka òfin. Ó gba oyè master rẹ̀ nínú òfin àti òfin ọ̀daràn láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga kan náà ní ọdún 2004. Ní ọdún 2009, ó gba oyè master kejì rẹ̀, nínú òfin ọkọ̀ ojú omi àgbáyé, láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga Institute University ní Malta ní ọdún 2009. Ní ọdún 2017, ó ń ṣiṣẹ́ láti gba oyè Ph.D.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Habibah Ruth Garba

**Habibah Ruth Garba** jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ogun ojú ọ̀run ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà . Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n gbéga sí ipò Air Commodore nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun ojú ọ̀run ní Nàìjíríà. Ó wọ àmì ẹ̀yẹ Karis ní ọdún 2013 àti Female Achievers' Award of the Women in Management, Business and Public Service (WIMBIZ) 2018 ní Nàìjíríà .
## Iṣẹ́
Habibah Ruth Garba jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ológun ojú ọ̀run ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n gbéga sí ipò Air Commodore nínú ẹgbẹ́ ọmọ ológun ojú ọ̀run ní orílè-èdè Nàìjíríà. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ Karis ti ọdún 2013. Èyí jẹ́ ẹ̀bùn ọdọọdún ti Ilé Ìjọ Household of God ní Nàìjíríà. Ẹ̀bùn náà jẹ́ ara ètò ayẹyẹ ọdọọdún ti GRACE ti ìjọ tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1990. Ó tún wọ àmì-ẹ̀yẹ Female Achievers' Award nínú ìpàdé Women in Management, Business and Public Service (WIMBIZ) ti ọdún 2018. A ṣe àpérò náà láti ṣe àwọn ètò tí ó ń fúnni níṣìírí, fúnni ní agbára àti láti gbé ìṣojú àwọn obìnrin lárugẹ ní àwọn ẹ̀ka ìjọba àti ti aladani.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Grace Garba

**Grace Garba** ni obìnrin àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ olórí tí kìí ṣe olùdarí (SNCO) tí wọ́n gbé ga sí ipò gíga jùlọ nínú àwọn òṣìṣẹ́ tí kìí ṣe olùdarí láti ìgbà tí wọ́n ti dá ẹgbẹ́ ọmọ ogun ojú òfúrufú orílè-èdè Nàìjíríà sílẹ̀ ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹrin ọdún 1964

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Grace Garba ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kejì, ọdún 1966, ní Garkida, ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Gombi ní ìpínlẹ̀ Adamawa. Ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun ojú òfúrufú orílè-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1986 gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ Basic Military Training Course (BMTC) 10.
Nígbà tí ó wà ní iṣẹ́ ìsìn náà, ó kẹ́kọ̀ọ́ ó sì gba ìwé ẹ̀rí mẹ́rin, èyí ni ìwé ẹ̀rí nínú iṣẹ́ nọ́ọ̀sì láti Ilé-ẹ̀kọ́ Nọ́ọ̀sì, Maiduguri, Ìpínlẹ̀ Borno, Nàìjíríà ; ìwé ẹ̀rí agbẹ̀bí láti Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì Ahmadu Bello ní ìlú Zaria, Ìpínlẹ̀ Kaduna, Nàìjíríà ; ìwé ẹ̀rí nínú iṣẹ́ ìlera gbogbogbò láti Ilé-ẹ̀kọ́ ti ìmọ̀-ẹ̀rọ ìlera, Ìpínlẹ̀ Kaduna, Nàìjíríà àti ìwé ẹ̀rí Dẹ́pítà Gíga nínú iṣẹ́ ìṣàkóso gbogbogbò láti Ilé-ẹ̀kọ́ ti ìmọ̀-ẹ̀rọ ti Ìjọba àpapọ̀, ní ìlú Yola, Ìpínlẹ̀ Adamawa, Nàìjíríà.

## Iṣẹ́
Wọ́n yan Garba gẹ́gẹ́ bí ọ̀gágun ẹgbẹ́ ọmọ ogun (RSM) ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ìṣègùn àti Ìṣègùn Ọkọ̀ Ofurufu ti Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (NAFSMSAM) ní Ìpínlẹ̀ Kaduna . Ó wà ní ipò yìí kí ó tó di ọ̀gágun ọkọ̀ òfurufú. Wọ́n fi ipò tuntun rẹ̀ ṣe ọ̀ṣọ́ fún Grace Garba ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹwàá ọdún 2019, ní Olú-iṣẹ́ Ọmọ-ogun Afẹ́fẹ́ ti orílè-èdè Nàìjíríà ní olu ìlú Abuja Nigeria . Olórí Ọkọ̀ Ofurufu, Air Marshal Sadique Abubakar àti Mínísítà fún Ọ̀rọ̀ Àwọn Obìnrin àti Ìdàgbàsókè Àwùjọ, Dame Pauline Tallen fi ipò tuntun rẹ̀ ṣe ọ̀ṣọ́ fún un. Pẹ̀lú ìgbéga rẹ̀, ó di obìnrin àkọ́kọ́ tí kì í ṣe ọ̀gágun àgbà (SNCO) tí wọ́n gbé ga sí ipò gíga jùlọ nínú àwọn ọ̀gágun tí kì í ṣe ọ̀gágun láti ìgbà tí wọ́n dá ẹgbẹ́ ọmọ-ogun Afẹ́fẹ́ ti Nàìjíríà sílẹ̀ ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹrin ọdún 1964.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tade Thompson

**Tade Thompson** jẹ́ onímọ̀ nípa ọpọlọ àti òǹkọ̀wé ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí ó jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Yorùbá. Ó gbajúmọ̀ jùlọ fún ìwé ìtàn àròsọ sáyẹ́ǹsì rẹ̀ ti ọdún 2016, Rosewater, èyí tí ó gba ẹ̀bùn Nommo àti ẹ̀bùn Arthur C. Clarke.

## Ìgbésí ayé àti iṣẹ́
Wọ́n bí Thompson ní ìlú London, ní orílè-èdè England, fún àwọn òbí Yorùbá . Ìdílé rẹ̀ fi United Kingdom sílẹ̀ lọ sí Nàìjíríà ní ọdún 1976, nígbà tí Thompson jẹ́ ọmọ ọdún méje. Ó dàgbà ní orílè-èdè Nàìjíríà, níbi tí ó ti kẹ́kọ̀ọ́ nípa iṣẹ́ ìṣègùn àti ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn . Ó tẹ̀síwájú láti jẹ́ amọ̀jọ̀ nípa ọpọlọ . Ó padà sí UK ní ọdún 1998, níbi tí ó ti dúró síbẹ̀, àyàfi ọdún kan tí ó fi ṣiṣẹ́ ní Samoa.
Yàtọ̀ sí pé ó jẹ́ òǹkọ̀wé, Thompson tún ń ṣiṣẹ́ ní Ilé Ìwòsàn St James, Portsmouth, níbi tí ó ti ṣe àmọ̀jáde nípa àìsàn ọpọlọ fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ìṣòro ara. Ní oṣù Keje ọdún 2020, ó sọ fún The Guardian pé òun kò lè fojú inú wo bí òun yóò ṣe fi iṣẹ́ ìṣègùn sílẹ̀, ó ní: “Iṣẹ́ ilé ìwòsàn jẹ́ ìpè. Mo ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́.”

## Àmín  ẹyẹ
Àwọn ìwé ìtàn àti ìtàn kúkúrú Thompson ni wọ́n ti gbà dáadáa, àwọn alárìíwísí sì ń sọ̀rọ̀ nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti bí wọ́n ṣe ríran tó. Thompson jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó parí ìdíje John W. Campbell Award, wọ́n sì ti yàn án fún Shirley Jackson Award, BSFA Award, àti Nommo Award. Ìwé ìtàn rẹ̀ Rosewater gba ẹ̀bùn Arthur C. Clarke Award ti ọdún 2019, èyí sì mú kí Thompson jẹ́ òǹkọ̀wé kejì nípa àṣà ìbílẹ̀ dúdú ilẹ̀ Áfíríkà láti gba ẹ̀bùn náà. 

## Àwọn Ìtọ́kasí
Babatunde Lawal

**Babatunde Lawal**  jẹ́ onímọ̀ nípa ìtàn iṣẹ́ ọnà àti ọ̀mọ̀wé nípa iṣẹ́ ọnà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà . Iṣẹ́ ìwádìí rẹ̀ dá lórí àṣà iṣẹ́ ọnà àwọn Yorùbá àti àwọn ipa rẹ̀ ní ìlú àwọn Amẹ́ríkà.  Lọ́wọ́lọ́wọ́, ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Ìtàn iṣẹ́ ọnà ní Virginia Commonwealth University.  

A bí Lawal, a sì tọ́ ọ dàgbà ní Ìsàlẹ̀-Èkó (òpópónà Ojú Olókun), agbègbè kan ní ìlú Èkó .  Nítorí pé Lawal fúnra rẹ̀ dàgbà ní Nàìjíríà, ìmọ̀ ẹ̀kọ́ Lawal fi hàn pé a ń lo àpẹẹrẹ ẹ̀kọ́ kan tó dá lórí onírúurú àṣà àti ìṣe iṣẹ́ ọnà ní Nàìjíríà. Èyí mú un yàtọ̀ sí ọ̀pọ̀ àwọn ọ̀mọ̀wé ní ilẹ̀ Yúróòpù àti Amẹ́ríkà nípa iṣẹ́ ọnà tí ó jẹ mọ́ ilẹ̀ Áfíríkà. 

Nínú ìwé rẹ̀ èyí tí ó dá lórí Gelede, Lawal kọ̀wé pé: “Ọ̀pọ̀ àwọn ọ̀mọ̀wé […] ti pè fún ọ̀nà àgbéyẹ̀wò tuntun kan èyí tí yóò jẹ́ kí a kẹ́kọ̀ọ́ kí á sì ní òye nípa àwọn àṣà ilẹ̀ Áfíríkà ní ìbámu pẹ̀lú bí wọ́n ṣe rí gẹ́lẹ́ ní ara wọn, dípò kí á ṣẹ̀ṣẹ̀ máa wò wọ́n nípasẹ̀ àwọn ojú ìwòye èyí tí ó dá lórí ti àgbékalẹ̀ Yúróòpù... Ohun tí a nílò ní kíákíá, gẹ́gẹ́ bí Henry Gates ti tọ́ka sí, ni ọ̀nà kan tí ó ń jẹ́ kí àṣà kan ‘sọ̀rọ̀ fúnra rẹ̀ nípa ìrísí rẹ̀ àti onírúurú iṣẹ́ rẹ̀ tí ó ń ṣe, dípò kí á máa kà á, tàbí kí á ṣe àtúpalẹ̀ rẹ̀, ní ìbámu pẹ̀lú... àwọn tíọ́rì tí a yá ní lódidi láti inú àwọn àṣà mìíràn, tí a fà láti òde.’”

## Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Moyo Okediji

**Moyo Okediji**  jẹ́ onímọ̀ nípa ìtàn iṣẹ́ ọnà, ayàwòrán àti oníṣẹ́ ọnà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ rẹ̀ ní àwọn àmì tó ṣe pàtàkì nípa àwọn apá àṣà Yorùbá tí ó jinlẹ̀. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Ọnà, ẹgbẹ́ kan tí ó dá lórí iṣẹ́ ọnà Obafemi Awolowo University.

## Ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ àti ẹ̀kọ́ rẹ̀
A bí Òkèdìjí ní ìlú Èkó ní ọdún 1956; ìdílé rẹ̀ wá láti ìlú Ọ̀yọ́, ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Bàbá rẹ̀, Ọládẹ̀jọ Òkédìjí, kó lọ sí Ilé-Ifẹ̀ nígbà tí Òkédìjí wà ní kékeré, ó sì lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ọ̀dọ́langba rẹ̀ nínú abúlé. Ní ọdún 1977, ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ nínú ìmọ̀ yíya àwòrán ní Yunifásítì ti Ifẹ̀, lẹ́yìn náà, ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ ní Faculty of Arts ní Yunifásítì náà. Lẹ́yìn náà, Òkédìjí gba ìwé ẹ̀rí onípele kejì (master's degree) ní Yunifásítì ti Benin, lẹ́yìn náà ni ó padà sí Yunifásítì ti Ifẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùkọ́. Nígbà tí ó wà ní Benin, àwọn ọ̀nà iṣẹ́ ayàwòrán ará Guyana, Doris Rodgers, tí ó fi àwọn ohun ọ̀ṣọ́ ilẹ̀ Áfíríkà kún iṣẹ́ rẹ̀, jẹ́ àwòta fún un, tí ó sì nípa lórí àwọn iṣẹ́ rẹ̀.

## Iṣẹ́ rẹ̀
Ní àwọn ìparí ọdún 1980 àti ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1990, Òkédìjí, pẹ̀lú Kunle Filani àti àwọn mìíràn jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ tó ń rí sí ọ̀rọ̀ iṣẹ́ ọ̀nà èyí tí à ń pè ní Ọnà, àfojúsùn ẹgbẹ́  yìí ni láti máa tọ́ka sí àwọn ìjìnlẹ̀ ọ̀rọ̀ àwọn àgbà, òwe, àti àwọn èrò ìríran Yorùbá nínú iṣẹ́ ọ̀nà wọn èyí tí wọ́n ṣe àtúnṣe sí tí wọ́n sì ṣàgbékalẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ó ṣẹlẹ̀ ní ayé òde òní ní.  Ní àsìkò náà, ó tún ṣe àtúnṣe ìwé ìròyìn ìgbà kúkúrú kan tí à ń pè ní *Kurio Africana*. Ẹgbẹ́ náà ṣe ìfihàn àkọ́kọ́ wọn ní oṣù kẹta, ọdún 1989 ní Yunifásítì ti Ìbàdàn.

Òkédìjí tẹ̀síwájú láti gba oyè ọ̀mọ̀wé (PhD) ní Yunifásítì Wisconsin ní ọdún 1995. Ó jẹ́ Olùtọ́jú Àwọn iṣẹ́ Ọnà Áfíríkà àti ti òkè Òkun ní Ilé ìṣe-iṣẹ́-ọnà-lọ́jọ̀ sí ti Denver láti ọdún 2003 sí ọdún 2008. Lọ́wọ́lọ́wọ́ ó jẹ́ òṣìṣẹ́ tí ó ń ṣiṣẹ́ olùkọ́ ní Yunifásítì Texas, Austin. 

## Àwọn ìwé rẹ̀
*Okediji, Moyo, 2011, Western Frontiers of African Art. Rochester, NY: University of Rochester
Press..
*Okediji, Moyo. 2003. The Shattered Gourd: Yoruba Forms in 20th Century American Art.
Seattle: University of Washington Press. .
*Okediji, Moyo. 2002. African Renaissance: Old Forms, New Images in Yoruba Art. Boulder:
University Press of Colorado. .

## Àwọn ìtọ́kasí

## External links
*Official website
*"Universe of Moyo" at Okediji Universe
Cecelia Akagu

**Cecilia Akagu** jẹ́ Brigadier General nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà . Ó jẹ́ akọ́ọ́lù-ìṣirò, ó sì ń ṣiṣẹ́ ní ẹ̀ka ìṣirò owó ti ẹgbẹ́ ọmọ ogun. Ó fẹ́ Clifford Wanda, ẹni tí ó tún jẹ́ Brigadier General nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà. Àwọn ni tọkọtaya àkọ́kọ́ tí wọ́n dé ipò Brigadier General nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Cecilia Akagu jẹ́ ọmọ ìlú Ankpa ní ìjọba ìbílẹ̀ Ankpa ní Ipínlẹ̀ Kogi, ni orílè-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ akọ́ọ́lù ìṣúná owó ní ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà. Ó jẹ́ Olùdarí Àyẹ̀wò Àkọọ́lù Ológun.  Ó fẹ́ Ọ̀gbẹ́ni Clifford Wanda tí ó tún jẹ́ Brigadier General nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà. Ọ̀gbẹ́ni Clifford Wanda wá láti abúlé Enugu Ngwo ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Enugu North ní ìpínlẹ̀ Enugu, Nàìjíríà. Brigadier General Cecilia Akagu àti Brigadier General Clifford Wanda kì í ṣe àwọn ọ̀gágun àkọ́kọ́ tí wọ́n fẹ́ ní ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ni tọkọtaya àkọ́kọ́ tí wọ́n dé ipò Brigadier General gẹ́gẹ́ bí tọkọtaya.  Cecilia Akagu àti Clifford Wanda pàdé ní ọdún 1990 nígbà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọn nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Nàìjíríà. Nítorí pé wọ́n ti fún wọn ní àṣẹ, wọ́n bẹ̀rẹ̀ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọn ní Jaji . Wọ́n jẹ́ ọ̀rẹ́ ní ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà nígbà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà bó tilẹ̀ jẹ́ pé Cecilia Akagu jẹ́ Lieutenant Kejì àti Clifford Wanda jẹ́ Lieutenant nígbà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà. Wọ́n ní ọmọ méjì, ọmọkùnrin kan àti ọmọbìnrin kan.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Murewa Ayodele

**Murewa Ayodele**   (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹfà ọdún 1994) jẹ́ òǹkọ̀wé apanilẹ́rìn-ín ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà kan tí ó ti ṣiṣẹ́ fún àwọn oníròyìn kékeré àti Marvel Comics . Ó sábà máa ń bá olórin ará Nàìjíríà Dotun Akande ṣiṣẹ́, ẹni tí ó bá dá Collectible Comics NG sílẹ̀, ilé iṣẹ́ ìwé apanilẹ́rìn-ín ará Nàìjíríà kan. Wọ́n yan New Men wọn fún ẹ̀bùn Nommo fún ìwé ìtàn àwòrán tó dára jùlọ.

## Iṣẹ́
Ayodele ti ṣiṣẹ́ ní ni ilẹ̀ iṣẹ́ apanilẹ́rìn-ín fún ohun tó lé ní ọdún mẹ́wàá.  Òun àti òṣèré Dotun Akande pàdé ní Redeemer's University, níbi tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe apanilẹ́rìn-ín papọ̀. Ilé iṣẹ́ wọn, Collectible Comics NG, ṣẹ̀dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn apanilẹ́rìn-ín bíi Anarchy, GodKiller, Cliff: Lust and Gravity, Utopia àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ní ọdún 2019, òun àti Akande ṣe àgbékalẹ̀ New Men,  “adùn biopunk soft” kan tí a gbé kalẹ̀ ní Áfíríkà ní ọdún 2030. Ní ọdún 2020, Action Lab Comics ló gbé e jáde ní Amẹ́ríkà.

Ní ọdún 2021, òun àti Akande ṣe ìfilọ́lẹ̀ Webtoon My Grandfather Was a God. Èyí mú kí wọ́n gba àfiyèsí láti ọ̀dọ̀ Marvel Comics, ẹni tí ó gbà wọ́n síṣẹ́ láti ṣe eré kékeré ìtẹ̀jáde márùn-ún ti ọdún 2023 I Am Iron Man fún ayẹyẹ ọdún 60 ti Iron Man.

Ní oṣù karùn-ún ọdún 2024, wọ́n kéde Ayodele gẹ́gẹ́ bí òǹkọ̀wé fún eré Storm tó ń bọ̀ nígbà tí wọ́n tún bẹ̀rẹ̀ eré X-Men: From the Ashes pẹ̀lú olórin Lucas Werneck.

## Ìgbésí ayé ara ẹni
Ayodele jẹ́ ọmọ Yorùbá, ó sì dàgbà ní Ìpínlẹ̀ Osun. Ó lọ sí Yunifásítì Redeemer's, níbi tí ó ti gba oyè nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kọ̀ǹpútà.

## Ìwé ìtàn
### Àwọn àkójọpọ̀ àwòrán Apanilẹ́rìn-ín NG
* *Anarchy* (2018)
* *Retribution* (2018)
* *Cliff: Lust and Gravity* (2018)
* *This Nigerian Drea... Sorry, Reality* (2018)
* *GodKiller* (2019)
* *Utopia* (2019)

### Àwọn ìwé apanilẹ́rìn-ín èyítí o dá kò fún rà rẹ
* *New Men* #1-4 (2020), Action Lab Comics
* *My Grandfather Was a God* #1-8 (2021), Webtoon
* *Akogun: Brutalizer of Gods* #1-3 (2024), Oni Press

### Àwọn àwòrán Apanilẹ́rìn-ín àgbàyanu
* *[[Avengers (comics)|Avengers]] Unlimited [[Marvel Unlimited|Infinity Comic]]* #9-13, "The Kaiju War" (2022)
* Iron Man:
** *Iron Man* vol. 6 #25, short story "Daddy's Boys" (2022)
** *I Am Iron Man* #1-5 (2023)
* *[[Marvel's Voices]]: [[Wakanda]] Forever* #1, short story "Remember the Name" (2023)
* *[[Moon Knight]]: Black, White & Blood* #1, short story "So White. Yet, So Dark" (2022)
* X-Men:
** *[[Storm (Marvel Comics)|Storm]]* vol. 5 #1-12 (2024–2025)
** *X-Manhunt Omega* #1 (2025)
** *Rogue Storm* #1-3 (2025)
** *Storm: Earth's Mightiest Mutant* #1-present (2026-present)

## Àwọn Ìtọ́kasí
Rotimi Babatunde

**Rotimi Babatunde** jẹ́ òǹkọ̀wé àti òǹkọ̀wé eré orí ìtàgé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
A bi Rotimi Babatunde ni Ado-Ekiti, Ipinle Ekiti, ní orílè-èdè Nàìjíríà, nibiti o ti lọ si Ile-iwe Alakọbẹrẹ ati Ile-iwe giga St. Joseph ṣaaju ki o to lọ si ẹkọ girama ni Ile-ẹkọ giga Ijọba Apapọ, Odogbolu, ati lẹhinna si Yunifasiti Obafemi Awolowo, Ile-Ife.

## Iṣẹ́
Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ tí a tẹ̀ jáde ní àwọn ewì àti ìtàn nínú àkójọ orin, títí bí Little Drops, A Volcano of Voices àti Die Aussenseite des Elementes. Àwọn eré Babatunde ni a ti gbé kalẹ̀ ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ bíi London's Institute of Contemporary Arts, Swedish National Touring Theatre àti Halcyon Theatre, Chicago, àti pé wọ́n ń gbé e jáde lórí BBC World Service . Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ mìíràn ni:
**An Infidel In The Upper Room*, Royal Court Theatre Downstairs, London (reading), 2006.
**The Bonfire of the Innocents* (Elddopet), Riksteatern, Stockholm, 2008.
**A Shroud For Lazarus*, Halcyon Theatre, Chicago, 2009.
**Feast*, Young Vic Theatre, 25 January 2013.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Michael Omolewa

**Michael Abiola Omolewa**  ẹni tí a bí ní ọjọ́ kìn-ín-ní, oṣù kẹrin, ọdún 1941 jẹ́ aṣojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ọ̀mọ̀wé, onímọ̀ nípa ìtàn, àti òṣìṣẹ́ ìjọba. Ó jẹ gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ Gbogbogboò kejìlélọ́gbọ̀n ti Àjọ tí ó ń rí sí ètò Ẹ̀kọ́, Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì àti Àṣà ti Àjọ Àgbáyé - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ, Ọmọlẹwà ṣojú àjọ UNESCO láti gba Ìkéde Àgbáyé lórí Dátà Ìran Ọmọnìyàn àti Àdéhùn fún Ààbò Àwọn Àṣà Àjogúnbá (International Declaration on Human Genetic Data and the Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage). Láti oṣù kìn-ín-ní,ọdún 2000 sí oṣù kẹjọ, ọdún 2009 ni Omolẹwà fi jẹ́ aṣojú àti agbẹnusọ fún orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sí àjọ UNESCO. Ní Yunifásítì ti Èkó, ní ọjọ́rú, ọjọ́ kẹfà, oṣù kejì, ọdún 2019, Ọmọlẹwà ṣe ìdánilẹ́kọ̀ọ́ níbi ayẹyẹ ọjọ́ ìbí ọdún karùn-ún ti Enoch Adeboye; àkọlé rẹ̀ ni: *Àlàáfíà: Ìwádìí Àgbáyé* (Peace: The Global Quest). 

## Àwọn ìtọ́kasí
Tolu Akinyemi

[thumb|Akinyemi (Poetolu) ní ọdún 2017 níbi ayẹyẹ kíkà ìwé kan ní [Èkó|ìlú Èkó, tí GTB Bank Nigeria ṣe ètò rẹ̀]]
**Tolu Akinyemi**, listen a tún mọ̀ sí **Poetolu**, jẹ́ òǹkọ̀wé àti akéwì ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà .   Iṣẹ́ rẹ̀ ṣe pàtàkì fún àwọn òye tó jọra àti àwàdà tó ń múni ronú nípa àwọn ìrírí ojoojúmọ́ ènìyàn.     

## Ìtàn ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ìbẹ̀rẹ̀
A bi Tolu Akinyemi ni Akure, Ipinle Ondo, Nàìjíríà.  Awon obi re n sise ni ilé-iṣẹ́ ijoba ìpínlẹ̀ náà.   O lo sí Ile-iwe Oyemekun Grammar, tí ó wà ní ìlú kanna, nibiti ó ti jẹ́ igbákejì olórí àgbà, o si di olórí àgbà kó tó wà di olórí àgbà. O si kawe Architecture and Design ni Federal University of Technology Akure, o si gba oye Bachelor of Technology ni Architecture ni Ọdún 2008.   Ní ọdún 2011, ó gba oyè Master of Science ni Built Environment Studies lati University of Greenwich .   Ó ń gbé ni London, England lówólówó. 

## Àwọn ìwé Kíkọ Re
Akinyemi ni onkọ̀wé àkójọ ewì mẹ́rin. Àkójọ àkọ́kọ́ rẹ̀ *, Your Father Walks Like A Crab*, tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 2013, ni Lola Shoneyin ṣàpèjúwe gẹ́gẹ́ bí “ifilede àkọ́kọ́ tó ní ọgbọ́n”.  Ní ọdún 2017 àti 2018, wọ́n pe Akinyemi ní ọ̀kan lára “àwọn òǹkọ̀wé ọgọ́rùn-ún (100) tí ó ní ipa jùlọ ní Nàìjíríà lábẹ́ ọmọ ọdún ogójì (40) ”.     Ní ọdún 2017, ó gba ẹ̀bùn àwọn òǹkọ̀wé èdè Nàìjíríà (olùkọ̀wé ewì ti ọdún) fún àkójọ ewì rẹ̀ *I Laugh at These Skinny Girls* .   Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ni a ti ṣe àfihàn nínú ìpolówó, ìwé àkọsílẹ̀, àti nínú àwọn ìwé àṣà àti ìwé bíi àwọn àkójọ ìwé Association of Nigerian Authors,   Ìwé Àkójọ Ìwé *Gẹ̀ẹ́sì Great British Write-off Anthology* ti Forward Poetry, àti ìwé ìròyìn *Black History Month* .  Ní ọdún 2017, ó gba “ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ẹ̀bùn tó tayọ” ti Arts Council England gẹ́gẹ́ bí òǹkọ̀wé oníṣẹ̀dá.     Èyí jẹ́ apá kan nínú ètò "fíísà ẹ̀bùn àrà ọ̀tọ̀" ti Ilé Iṣẹ́ Àgbà ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì láti fa àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ẹ̀bùn àrà ọ̀tọ̀ ní àwọn ẹ̀ka bíi iṣẹ́ ọnà àti sáyẹ́ǹsì mọ́ra. 

Wọ́n tún ṣe àpèjúwe ìkọ̀wé Akinyemi gẹ́gẹ́ bí “ewì fún àwọn ènìyàn tí wọ́n kórìíra ewì”.  

## Àwọn iṣẹ́ mìíràn
Ní ọdún 2016, Akinyemi bẹ̀rẹ̀ sí í kọ *Halima Series* lórí ayélujára, àsọyé àwùjọ tí ó jẹ́ àwòrán àti àríwísí apanilẹ́rìn-ín lórí àṣà àti ìrírí ojoojúmọ́ láti ojú ìwòye ẹni tí a ń pè ní Halima.  Ní ọdún 2022, Akinyemi fara hàn nínú ipa apanilẹ́rìn-ín gẹ́gẹ́ bí "Shawn", nínú eré Africa Magic *My Flatmates* (Episode 133).

## Ìwé àkọsílẹ̀ ìtàn

* *Orí Rẹ̀ Jẹ́ Ìtẹ́ Aláǹtakùn*, 2021,  
* *Àwọn Ọkùnrin Aláìlẹ́gbẹ́ A kò le Gbẹ́kẹ̀lé* . Ọkàn Ọ̀rọ̀ UK, 2017,  
* *Mo rẹ́rìn-ín sí Àwọn Ọmọbìnrin Aláìlágbára Yìí* . Ọkàn Àwọn Ọ̀rọ̀ UK, 2015,  
* *Baba rẹ ń rìn bí agbárí* . Àwọn èrò àjèjì UK, 2013,   

## Àwọn ìtọ́kasí

## Àwọn àrítókasí òde

*  
*  
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Teju Cole

**Teju Cole** (tí a bí ní ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹfà, ọdún 1975) jẹ́ òǹkọ̀wé, olùyàwòrán, àti òpìtàn iṣẹ́ ọnà ọmọ Nàìjíríà ará Amẹ́ríkà. Òun ni òǹkọ̀wé ìwé àròsọ kan, Every Day Is for the Thief (2007); ìwé àròsọ kan, Open City (2011); àkójọ ìwé àròsọ kan, Àwọn Ohun Tí A Kọ́n àti Àwọn Ohun Tí Ó Ń Jàjèjì (2016); ìwé fọ́tò kan, Punto d'Ombra (2016); àti ìwé àròsọ kejì, Tremor (2023).  Àwọn alárìíwísí ti yin iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó “ṣí ọ̀nà tuntun sílẹ̀ nínú ìwé àròsọ ilẹ̀ Áfíríkà.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
A bí Cole ní Kalamazoo, Michigan, fún àwọn òbí Nàìjíríà, ó sì jẹ́ àkọ́bí nínú àwọn ọmọ mẹ́rin.  Cole àti ìyá rẹ̀ padà sí Èkó, Nàìjíríà, nígbà tí wọ́n bí i, níbi tí baba rẹ̀ ti dara pọ̀ mọ́ wọn lẹ́yìn tí ó gba MBA rẹ̀ láti Yunifásítì Western Michigan. Cole padà sí Amẹ́ríkà nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún láti lọ sí Yunifásítì Western Michigan fún ọdún kan, lẹ́yìn náà ó gbé e lọ sí Kọ́lẹ́ẹ̀jì Kalamazoo, níbi tí ó ti gba oyè bachelor rẹ̀ ní ọdún 1996.Lẹ́yìn tí ó fi ilé-ẹ̀kọ́ ìṣègùn sílẹ̀ ní Yunifásítì Michigan, Cole forúkọ sílẹ̀ nínú ètò ìtàn iṣẹ́ ọ̀nà Áfíríkà ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ìlà-Oòrùn àti Ẹ̀kọ́ Áfíríkà ní London, then pursued a doctorate in art history at Columbia University. lẹ́yìn náà ó lọ sí ẹ̀kọ́ doctorate nínú ìtàn iṣẹ́ ọ̀nà ní Columbia University. Ó jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n Gore Vidal nínú Ìṣe Kíkọ Ìṣẹ̀dá  ní Harvard University ó sì ń gbé ní Cambridge, Massachusetts lọ́wọ́lọ́wọ́.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Japheth J. Omojuwa

**Japheth Joshua Omojuwa** (tí a bí ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹwàá ọdún 1984) jẹ́ òǹkọ̀wé, olùṣàlàyé ìṣèlú àti ògbóǹkangí lórí ìkànnì àwùjọ ní Nàìjíríà . Gẹ́gẹ́ bí òǹkọ̀wé ìwé ìròyìn The Punch, ìwé ìròyìn Leadership àti Naij.com, àwọn àpilẹ̀kọ Omojuwa ti fara hàn lórí CNN, This Day àti àwọn ìkànnì mìíràn. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ni a ti túmọ̀ sí èdè Jámánì, Faransé, Portuguese àti Greek .

## Iṣẹ́

Omojuwa ti jẹ́ àlejò ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpàdé àti àpérò.
Àwọn olórí ẹgbẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Ìṣọ̀kan Áfríkà pe Omojuwa ní ọdún 2014 láti jẹ́ ara Africa Re-imagination Creative Hub (ARCH) láti ṣe ètò fún iṣẹ́ àkànṣe Africa 2063. Ó kópa gẹ́gẹ́ bí olùbánisọ̀rọ̀ níbi ìṣẹ̀lẹ̀ kan ní àkókò ìpàdé gbogbogbò ti United Nations ti ọdún 2013 ní ìlú New York níbi tí ó ti sọ̀rọ̀ nípa àìní láti lo dátà àti òtítọ́ gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ nínú ìgbòkègbodò àti ṣíṣe ìlànà. Wọ́n tún yàn án gẹ́gẹ́ bí ọmọ ẹgbẹ́ ìgbìmọ̀ Halifax.
Àwọn iṣẹ́ Omojuwa ti farahàn lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìwé ìròyìn lórí ayélujára àti lórí ìtẹ̀wé, títí bí Metropole Magazine, Opinion Nigeria, Sahara Reporters, BBC, The Financial Times, ThisDay àti Naij . Ní ọdún 2019, Omojuwa ṣe àtẹ̀jáde ìwé Digital: The New Code of Wealth

## Àwọn Ìtọ́kasí
Oladejo Okediji

**Oladejo Okediji** (ojo ibí ní ọdún 1929 ní ìjọba ìpínlẹ̀ Oyo, tí o sì kú ní March 17, ọdún 2019; Yoruba : Ọládẹ̀jọ Òkèdìjí) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òǹkọ̀wé ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Ó kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ní èdè Yorùbá ó sì ṣe aṣáájú ọ̀nà ìtàn àròsọ ìwà ọ̀daràn nínú lítíréṣọ̀ Yorùbá pẹ̀lú aramada rẹ̀ Àjà Ló L’ẹrù ní ọdún 1969.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní Methodist School, Apaara, àti St Andrew's Primary School láti ọdún 1935 àti 1943. Ó tún lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ní St Andrew's kí ó tó wọ Wesley College, Ibadan níbi tí ó ti gba ẹ̀kọ́ girama láti ọdún 1945 sí 1948.

Ní ọdún 1954, Ìgbìmọ̀ Lítíréṣọ̀ ti Ìwọ̀ Oòrùn Nàìjíríà polówó fún àwọn ènìyàn láti wọ inú ètò ìkọ̀wé oníṣẹ̀dá ní èdè Yorùbá. Òkèdìjì dara pọ̀ mọ́ iṣẹ́ ìtẹ̀jáde àkọ́kọ́ rẹ̀, Àjà Ló L'ẹ̀rù. Ìpè yìí ló mú kí Òkèdìjì kọ ìwé ní èdè Yorùbá. Ó ti kọ ìwé àfọwọ́kọ rẹ̀ ní èdè Gẹ̀ẹ́sì: "The Big Buffoon", tí a túmọ̀ sí Àgbálágbà Àkàn nígbà tó yá.

Nítorí pé iṣẹ́ Agatha Christie àti Conan Doyle ló nípa lórí rẹ̀, Okediji ṣe aṣáájú kíkọ ìtàn àròsọ onímọ̀ nípa ìwádìí ní èdè Yorùbá, ó sì dá ẹni tó jẹ́ olóòtú náà, Lápàdé, sílẹ̀ nínú àwọn ìwé méjì àkọ́kọ́ rẹ̀, Àjà Ló L'ẹ̀rù (1969) àti Àgbàlagbà Akàn (1971). Lẹ́yìn ẹ̀kọ́ méjì náà, Ola Rotimi fún Okediji níṣìírí láti gbìyànjú kíkọ àwọn eré ní èdè Yorùbá. Nítorí ìtọ́sọ́nà yẹn ni ó ṣe tẹ̀wé Rère Run jáde, èyí tí wọ́n ti túmọ̀ sí Ìjà Àjálù ní èdè Faransé . Lẹ́yìn nǹkan bí ọgbọ̀n ọdún, ó tẹ̀wé Ká rìn ká pọ̀ (2007) gẹ́gẹ́ bí àtẹ̀lé sí eré ìtàn ìwà ọ̀daràn Lápàdé rẹ̀, èyí tí ó sì mú un dé ìwé mẹ́ta.

Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo iṣẹ́ Okediji ni wọ́n ti kọ gẹ́gẹ́ bí ìwé ẹ̀kọ́ ní Nàìjíríà fún WASSCE àti ní àwọn yunifásítì Nàìjíríà, àwọn ìwé ìtàn rẹ̀ sì ti wà ní ìtẹ̀léra nínú ìwé ìròyìn àti lórí rédíò. Àwọn olùdarí fíìmù àti àwọn olùyàwòrán fíìmù ló tún ti ṣe àtúnṣe sí àwọn eré rẹ̀, wọ́n sì ti yí wọn padà sí fíìmù.

Láti ọdún 1958 sí 1961, Okediji bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe òṣèlú, ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdámọ̀ràn ní Oyo. Òun ni baba ayàwòrán àti òpìtàn iṣẹ́ ọ̀nà ní Nàìjíríà Moyo Okediji .

## Ikú rẹ̀
Oladejo Okediji kú ní oṣù kẹta ọdún 2019, wọ́n sì sin ín sí Apaara, Oyo, ìlú ìbílẹ̀ rẹ̀, ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹrin ọdún 2019.

## Àkójọ ìtàn
*Àjà Ló L'ẹrù (1969)*
*Àgbàlagbà Akàn (1971)*
*Ọ̀gá ni Bùkọ́lá (1972)*
*Rẹrẹ Run (1973)*
*Owó Ẹ̀jẹ̀* (1976)
*Ìmúra Ìdánwó Yorùbá (1978)*
*Atótó Arére (1981)*
*Ṣàǹgó (1987)*
*Ọ̀pá Àgbélékà (1989)*
*Bínú Ti Rí (1989)*
*Ìròyìn Ayọ̀*
*Aájò Ajé* (1997)
*Running After Riches* (English translation of *Aájò Ajé,* trans. by Okediji and Karin Barber, 1999)
*Ká rìn ká pọ̀ (2007)*
*Àárò Ọlọ́mọge (2014)*
*Ohùn Ẹnu Àgbà* - a collection of poems (2018)

## Àwọn Ìtọ́kasí
Josephine Omaka

**Josephine Ada Omaka** (tí a bí ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1993) Ó jẹ́ agbábọ́ọ̀lù eré ìdárayá àti olùdíje ìdíje ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó dije ní àwọn ìdíje eré ìdárayá ìbílẹ̀ àti ti àgbáyé ní ìṣojú orílè-èdè Nàìjíríà.

## Iṣẹ́ ọwọ́
Josephine Ada Omaka bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí agbábọ́ọ̀lù kékeré àti agbábọ́ọ̀lù ìdíje ní Nàìjíríà níbi tí ó ti ń díje ní onírúurú ìdíje agbègbè. Ó gba àmì ẹ̀yẹ wúrà ní African Junior Championships ti ọdún 2011 àti Summer Youth Olympics ti ọdún 2010 ní 100 meters.  Ó tún kópa nínú relay mita 4 × 100 ti àwọn obìnrin ní World Junior Championships ti ọdún 2012 tí a ṣe ní Estadi Olímpic Lluís Companys ní ọjọ́ kẹtàlá àti ọjọ́ kẹrìnlá oṣù Keje,   Ó sì tún gba ife ẹ̀yẹ African Junior Championships ti ọdún 2009 ní 100 miters àti fàdákà mìíràn nínú 4 × 100 m relay ní ọdún 2009 pẹ̀lú Margaret Benson, Goodness Thomas àti Wisdom Isoken. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ó kópa nínú ẹgbẹ́ relay 4 × 400 m ti Áfíríkà tí ó gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà ní Olimpiiki Àwọn Ọ̀dọ́ Ìgbà Òtútù ti ọdún 2010 pẹ̀lú Nkiruka Florence Nwakwe, Izelle Neuhoff àti Bukola Abogunloko.   

## Àwọn àṣeyọrí

### Àwọn ọmọbìnrin
;Àwọn  Ìdíje ojú ọ̀nà àti orí pápá 

 
;Field events

### Àwọn Ìgbìmọ̀ Olympic Orílẹ̀-èdè (NOCs), àwọn ẹgbẹ́ NOC tí wọ́n para pọ̀ ní Olimpiiki Àwọn Ọ̀dọ́ Ìgbà Ẹ̀ẹ̀rùn ti ọdún 2010

## Àwọn ohun tó dára jùlọ fún ara ẹni

* Àwọn ìdínà 100 mítà – 12.98 s (2009)
* 100 mítà – 11.09 s (2011)
* 100 mita – 11.40 – +1.3 Lagos (NGR) – 30 Oṣù Kẹrin 2010
* 100 mita – 11.1h * – +1.0 – Abuja (NGR) – 1 Keje 2008
* 200 mita – 24.55 – Nsukka (NGR) – 21 Kẹrin 2012
* Mita 4 × 100 Relay – 44.58 – Estadio Olímpico, Barcelona (ESP) – 13 Keje 2012
* Medley Relay – 2:06.19 – Singapore (SGP) – 23 Oṣù Kẹjọ 2010

### Àwọn tó dára jùlọ ní àsìkò náà

* 100 mita - 12.37 _ -0.1 - Sapele (NGR) - 21 May 2016

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1993
Mary Gideon

**Mary Gideon** (tí a bí ní ọjọ́ kẹwàá oṣù Kejìlá ọdún 1989) jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù badminton ti o jé ọmọ orílè-èdèNàìjíríà
## Career

## Iṣẹ́ ọwọ́
Mary Gideon gba ife eye awon obinrin ile Áfíríkà ti odun 2009 pelu Grace Daniel. Awon mejeeji tun se aseyori papọ ni Mauritius International ti odun kanna, won si kopa ninu ife eye agbaye Badminton ti odun 2009.

## Àwọn àṣeyọrí nìdí eré ìdárayá

## Àwọn ìtọ́kasí



Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1989
Yunifásítì Koladaisi

**Yunifásítì KolaDaisi** (KDU) jẹ́ yunifásítì àdáni kan ní Ibadan, Ìpínlẹ̀ Oyo, Nàìjíríà. Ó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú KolaDaisi Foundation (KDF). Ilé-ẹ̀kọ́ gíga KolaDaisi (KDU), lẹ́yìn ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láti ọ̀dọ̀ Ìgbìmọ̀ Aláṣẹ Àpapọ̀, ni Ìgbìmọ̀ Àwọn Yunifásítì Orílẹ̀-èdè fún ní àṣẹ láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí yunifásítì àdáni ní oṣù kọkànlá ọdún 2016. 

## Ìtàn
Ní ọjọ́ kẹrin oṣù kọkànlá ọdún 2021, ilé-ẹ̀kọ́ náà kéde yíyàn olórí ilé-ẹ̀kọ́ náà.  Ní ọdún 2023, Ìgbìmọ̀ Yunifásítì Orílẹ̀-èdè (NUC) fún Yunifásítì KolaDaisi ní àṣẹ láti fún àwọn ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ nọ́ọ̀sì, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ìṣègùn, àti àwọn ẹ̀kọ́ sáyẹ́ǹsì ìṣègùn ìpìlẹ̀. 

## Ipele
Ilé-ẹ̀kọ́ gíga KolaDaisi wà ní ipò 121 nínú àwọn yunifásítì Nàìjíríà nípa ìpele kan. 

## Àwọn ìtọ́kasí
Chineze Nwagbo

**Chineze Uzoamaka Nwagbo** (tí a bí ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kọkànlá ọdún 1982, ní ìlú Iowa) jjẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà-Amẹ́ríkà kan tó gbá bọ́ọ̀lù nínú ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù agbọ̀n obìnrin ti Syracuse University láti ọdún 2000 sí 2005, ó sì gbá bọ́ọ̀lù agbọ̀n tó jẹ́ ògbóǹtarìgì kárí ayé fún ọdún 11 kárí ayé. Iṣẹ́ tuntun rẹ̀ ni ṣíṣe olùdarí ètò àwọn ẹ̀rọ orin àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú National Football League Players Association. 

## Ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀
Wọ́n bí Chineze ní Iowa City, Iowa láti ìdílé Samuel àti Cordelia Nwagbo. Ó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀dá-ara ní Syracuse University nígbà tí ó gba oyè Bachelor of Science, lẹ́yìn náà ó tẹ̀lé iṣẹ́ ọdún 11 fún bọ́ọ̀lù alápẹ̀rẹ̀ International Professional nínú eré ìdárayá lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀. 

## Àwọn ìtọ́kasí


 3.) https://archive.today/20130721215941/http://www.suathletics.com/roster.aspx?rp_id=3108#selection-1329.0-1416.0

## Àwọn ìjápọ̀ òde

* Chineze Uzoamaka Nwagbo at FIBA (archive)
* Chineze Nwagbo – college basketball player statistics at Sports Reference
* Chineze Nwagbo at Eurobasket.com 
* https://pl.wikipedia.org/wiki/Chineze_Nwagbo - Professional basketball player in Poland Wikipedia page
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1982
Ìtùnú Onyali

**Comfort Onyali** (tí a bí ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kẹrin ọdún 1983) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tẹ́lẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbátan rẹ̀ olókìkí, tó gba àmì ẹ̀yẹ Olympic, Mary Onyali-Omagbemi, ló máa ń bò ó mọ́lẹ̀, Comfort sì ṣe àgbékalẹ̀ eré ìdárayá ilẹ̀ Áfíríkà ní ìparí ọdún 2000.  

## Iṣẹ́ eré ìdárayá
Ipò gíga jùlọ ní iṣẹ́ Onyali wáyé ní ìdíje African Championships ní ọdún 2010 ní Nairobi. Nínú ìdíje gíga fún àwọn obìnrin, ó gba àmì ẹ̀yẹ fàdákà tó tó 6.42, ó sì parí gẹ́gẹ́ bí ẹni tó gba àmì ẹ̀yẹ náà lọ́wọ́ Blessing Okagbare, ẹgbẹ́ rẹ̀. 

Nígbà tó yá ní ọdún yẹn, ó ṣojú fún Nàìjíríà ní ìdíje Commonwealth Games ní Delhi ti ọdún 2010. Ìfarahàn rẹ̀ níbẹ̀ jẹ́ àmì ìpayà ìlera nígbà tí wọ́n ń yẹ́ fún ìdíje gígùn, Onyali ṣubú lulẹ̀ lórí pápá nítorí ooru tó ń tánni lókun, àwọn òṣìṣẹ́ ìṣègùn sì ní láti kó o kúrò níbẹ̀. Láìka èyí sí, ó dúró gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ń ṣeré ní pápá ní Nàìjíríà fún ọ̀pọ̀ àkókò. 

## Àwọn ìtọ́kasí


Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1983
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Bunmi Makinwa

**Bunmi Makinwa** ( tí a bí ní ọdún 1955) jẹ́ òǹkọ̀wé àti olórí ìṣòwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó jẹ́ olórí àgbà Auniquei, ètò ìṣòwò àdáni kan nínú ìbánisọ̀rọ̀ fún ìdarí. Ó jẹ́ olórí nínú ìṣàkóso, ìbánisọ̀rọ̀, àti ìdàgbàsókè.

Tẹ́lẹ̀tẹ́lẹ̀, ó jẹ́ Olùdarí Agbègbè Áfíríkà fún Àjọ Àpapọ̀ Àwọn Ènìyàn ti Àjọ Àpapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè (UNFPA). Ó tún jẹ́ Olùdarí Ọ́fíìsì UNAIDS ní New York; Olùdarí àti Aṣojú sí Ìgbìmọ̀ Àpapọ̀ Áfíríkà ní Addis Ababa . Ó ti ṣiṣẹ́ fún Family Health International (FHI), Programme for Appropriate Technology for Health (PATH) àti Àjọ Ìlera Àgbáyé. Makinwa ni olùdíje fún ipò Olùdarí Àgbà ti UNFPA ní ọdún 2010. Lọ́wọ́lọ́wọ́, ó jẹ́ Alága ti Ìgbìmọ̀ Àwọn Ènìyàn àti Ìwádìí Ìlera Áfíríkà (APHRC).
Láti ọdún 1987 sí 2013, ó wà ní Senegal, Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Kóngò, United States, Kenya, Switzerland, South Africa, Ethiopia, ó sì ṣiṣẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè kárí ayé.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
A bí Makinwa ní Ilesa, Nàìjíríà. Ó ní oyè méjì láti Yunifásítì ìlú Ìbàdàn, Nàìjíríà, níbi tí ó ti parí ẹ̀kọ́ Bachelor of Arts in Modern Languages, pẹ̀lú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú Faransé àti Jámánì ní ọdún 1980, àti Master of Arts in Philosophy, pẹ̀lú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ nínú ìmọ̀ ọgbọ́n òṣèlú ní ọdún 1985. Ní Yunifásítì Ife, ó jẹ́ olórí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àti ọmọ ẹgbẹ́ Akẹ́kọ̀ọ́ ní gbogbo ayé.
Lẹ́yìn náà, ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Ìjọba John F. Kennedy ní Harvard University, níbi tí ó ti gba oyè Master of Public Administration ní ọdún 1993 pẹ̀lú ìfọkànsí nínú ìṣàkóso àti ìlànà.

## Ìṣẹ́
Àwọn ipa ọ̀nà iṣẹ́ rẹ̀ ní nínú iṣẹ́ kíkọ́ni, iṣẹ́ ìròyìn, ìṣàkóso àwọn olórí àti ìdarí, ìdàgbàsókè àgbáyé, òǹkọ̀wé olómìnira àti òǹkọ̀wé. Ó jẹ́ onímọ̀ nípa ìṣèlú, ìdarí ìṣèlú, ìdìbò, ìkànnì àwùjọ, orin àti ìgbésí ayé àwọn ènìyàn tó ní ipa lórí rẹ̀.
Ó tún ń ṣe àkójọ ìwé ìròyìn kan tí àkọlé rẹ̀ jẹ́ "Ìṣèlú, Ìlànà, Ewì àti Ìgbésí Ayé ní Áfíríkà."

## Àwọn Ìtọ́kasí
Tope Fasua

**Tope Kolade Fasua** (tí a bí ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹsàn-án ọdún 1971) jẹ́ oníṣòwò, onímọ̀ nípa ètò ọrọ̀ ajé, olóṣèlú, àti òǹkọ̀wé ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ olùdámọ̀ràn pàtàkì fún Ààrẹ Bola Tinubu lórí ọ̀rọ̀ ọrọ̀ ajé. Ó jẹ́ olùdíje ààrẹ Nàìjíríà fún Ẹ̀gbẹ́ Ìtúnṣe Ẹ̀yà Owó ti Abundant Nigeria (ANRP) ní ọdún 2019.  Ó jẹ́ olùdásílẹ̀ àti olórí àgbà ti Global Analytics Consulting Limited, ilé-iṣẹ́ ìgbìmọ̀ àgbáyé kan tí ó ní olú-iṣẹ́ rẹ̀ ní Abuja, Nàìjíríà . Gẹ́gẹ́ bí olùtúnṣe òṣèlú, ó dá ANRP sílẹ̀, wọ́n sì yàn án ní oṣù kejì ọdún 2018 láti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alága orílẹ̀-èdè ti ẹgbẹ́ náà. Fasua ti kọ àwọn ìwé ìròyìn àti ìwé mọ́kànlá.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè
Wọ́n bí Fasua sí ìlú Èkó, wọ́n sì tọ́ ọ dàgbà. Fún ẹ̀kọ́ ilé-ẹ̀kọ́ girama rẹ̀, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Army Comprehensive ní ìlú ìbílẹ̀ rẹ̀ ní Akure ní ọdún 1985 kí ó tó kẹ́kọ̀ọ́ nípa ètò ọrọ̀-ajé ní Yunifásítì Ìpínlẹ̀ Ondo, níbi tí ó ti parí ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó sì gba ẹ̀bùn fún àbájáde tó dára jùlọ ní ẹ̀ka iṣẹ́, àwọn olùkọ́, àti gbogbo ilé-ẹ̀kọ́ ní ọdún 1991.  Ní ọdún 1996, Fasua di akọ̀wé tó péye lẹ́yìn tí ó lọ sí Institute of Chartered Accountants of Nigeria láti gba ACA (Associate Chartered Accountant). Láàárín ìṣípò Fasua láti ilé-iṣẹ́ ìfowópamọ́ rẹ̀ sí bíbẹ̀rẹ̀ ilé-iṣẹ́ ìgbìmọ̀ràn rẹ̀, ó lọ sí London Metropolitan University láti gba oyè master ní Financial Markets and Derivatives níbi tí ó ti gba àmì-ẹ̀yẹ ní ọdún 2006. Harvard Business School, University of Groningen, Lonestar Academy, Texas jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ilé-ẹ̀kọ́ tí Fasua ti lọ sí àwọn ètò ìṣàkóso. Ó ní oyè Ph.D. nínú ètò ìṣèlú àti ìṣàkóso gbogbo ènìyàn, láti Walden University.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Olubunmi Familoni

**Olubunmi Familoni** jẹ́ òǹkọ̀wé àti òǹkọ̀wé eré orí ìtàgé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni ó gba ẹ̀bùn Nàìjíríà fún Lítíréṣọ̀ ní ọdún 2024. Ìwé rẹ̀, The Road Does Not End ló gba ẹ̀bùn náà. Ó tún gba ẹ̀bùn àwùjọ àwọn olùkọ̀wé ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà (ANA) fún àwọn ìtàn kúkúrú ní ọdún 2015, àti fún ìwé àwọn ọmọdé ní ọdún 2020.

## Iṣẹ́ òǹkọ̀wé rẹ̀
Familoni jẹ́ òǹkọ̀wé àti òǹkọ̀wé eré, ó sì ń gbájú mọ́ àwọn eré, ìtàn àròsọ kúkúrú àti àròkọ. Ó gba ẹ̀bùn ẹgbẹ́ àwọn olùkọ̀wé ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà (ANA) fún àwọn ìtàn kúkúrú ní ọdún 2015 fún àkójọ àwọn ìtàn rẹ̀, Smithereens of Death . Ní ọdún 2020, ó tún gba ẹ̀bùn ẹgbẹ́ àwọn olùkọ̀wé ọmọ orílè-èdè Nàìjíríà (ANA) fún Àwọn Ọmọdé fún Ìwé Ìròyìn fún ìwé rẹ̀ I’ll Call My Brother for You . Ní ọdún 2023, ìwé àfọwọ́kọ fún ìwé ìtàn rẹ̀ The Becoming-Nothing of Bodies ni a kọ sílẹ̀ fún ẹ̀bùn Island Prize. Ní ọdún kan náà, ó gba ẹ̀bùn ANA fún Drama fún ìwé rẹ̀ When Big Masquerades Dance Naked, èyí tí wọ́n tún yàn fún ẹ̀bùn Nigeria Prize for Literature, ṣùgbọ́n ó pàdánù lọ́wọ́ olùborí nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, Obari Gomba.

## Àwọn Ìwé ìtàn
* *Smithereens of Death*
* *I'll Call My Brother for You*
* *The Becoming-Nothing of Bodies*
* *When Big Masquerades Dance Naked*
* *The Road Does Not End*

## Àwọn Ìtọ́kasí
Ojude Oba festival

OJÚDE ỌBA 

Ojúde Ọba jẹ́ Ìkan lára àwọn ìnáwó ayé àtijó,tí ó máà ń wáyé láàárín àwọn ọmọ Yorùbá tí wọn wá láti Ìjẹ̀bú òde,Ìkan lára ìlú ní ìpínlè Ògùn ní orílè èdè Nàìjíríà .Àyájọ́ tí ó máa wáyé ní ọdọọdún yí máa ń sábà ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ kẹta lẹ́yìn ILÉYÁ láti fi yẹ́ àti láti fi àpónle fún Ọba Awùjalẹ̀ tí ìlú Ìjẹ̀bú .Ó jé ìkan lára ìnáwó alárinrin tí wọn máa ń ṣe ní ìlú Ìjẹ̀bú àti àpapò ni ìpínlè Ògùn .

Kókó nípa Àyọ̀jó yi:
ó jé ìwọ́de iyi láti fi júbà ọba àti ṣe Àyọ̀jó Ásà ,ìrẹ́pọ̀ àti ìtẹ̀síwájú àwọn ọmọ ìlú Ìjẹ̀bú .

Pàtàki rè : ó jẹ́ ìnáwó tí wọn máa ń ṣe láti mú gbogbo ènìyàn elẹ́sìn papọ láti fi ṣe Àyọ̀jó Ásà àti ìse tí ó ti wà láti bí ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn.

ÌSÀFIYÀN: Ìnáwó yí gbajúmò fún ìdánilárayà rẹ̀,ẹṣin tí wọn fi èso dára sí lára,Aṣọ òkè ,adìrẹ àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdíje.

Ìnáwó yí máa dúró fún ìgbádùn àwọn arìnrìn-àjò àti fún ìdàgbàsókè bá àgbègbè ìlú .
Kayode Soyinka

**Kayode Soyinka** (tí orúkọ abinibi rẹ̀ ǹjẹ́ Olukayode Adedeji Soyinka; ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù Kejìlá ọdún 1957) jẹ́ oníròyìn, olùtẹ̀wé àti òǹkọ̀wé ní Nàìjíríà. Òun ni olùdásílẹ̀, olùtẹ̀wé àti olóòtú àgbà ìwé ìròyìn Africa Today Magazine, ọ̀kan lára àwọn ìwé ìròyìn àgbáyé ní Áfíríkà.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Kayode ni wọ́n  bí  sì  ìlú badan, ní orílè-èdè Nàìjíríà, si ìdílé Pa John Akinleye Soyinka àti Jochebed Olufunmilayo Soyinka (née Akinyele) tí wọ́n jẹ́ ọmọ Owu, nu Abeokuta, ní ìjọba Ìpínlè Ogun. Oun ni ọmọ kejì ti ìyá wọn bí nínú mẹfa - ọmọkùnrin márùn-ún àti ọmọbìnrin kàn. O ni ìyàwó tin jẹ́ Titilope Oluwadamilola (née Odugbesan) ni ọjọ karundinlogun oṣù kẹwàá ọdún 1983. Wọ́n bi ọmọ méjì, ọmọbìnrin Oluwatumininu Adebimpe, ti won bi ni ojo karundinlogun oṣù kìíní ọdún 1984 ati omo Oluwagbeminiyi Adekunle, ti wọ́n bi 25 April 1986.

Kayode lọ ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ ní ìlù Ibadan ní Christ the King (CKC) ní Odo-Ona (1964-1966) àti Ilé-ẹ̀kọ́ Ìgbìmọ̀ Ìlú Ibadan (ICC) Practising ní Apata (1967–69). Ní ọdún 1970, ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga Baptist Boys’ High School (BBHS), ní Òwú, Abẹ́òkúta fún ẹ̀kọ́ gírámà rẹ̀. Ní BBHS, ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ àwùjọ ìwé àti ìjíròrò; ó ṣojú fún ilé-ẹ̀kọ́ náà, ó sì gba ẹ̀bùn ọlá fún ìdíje ìwé àti ìjíròrò láàárín ilé-ẹ̀kọ́. Ó kópa nínú ẹgbẹ́ orin fún ilé-ẹ̀kọ́ náà. Kayode Soyinka, ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kìíní, ọdún 2023, di ẹni tí ó kópa nínú BBHS Centennial Hall of Fame. Ó gboyè pẹ̀lú oyè BA nínú ètò ẹ̀kọ́ International Relations láti United States International University, San Diego, California (Bushey Campus, England) ní ọdún 1987 àti oyè MA nínú International Journalism láti City, University of London, United Kingdom ní ọdún 1989. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní City, University of London, Commonwealth ṣe onígbọ̀wọ́ fún Kayode sí Cambridge University, England, gẹ́gẹ́ bí ọ̀mọ̀wé tó ń wá sí Wolfson College ní ọdún 1990. Ó tún di ọmọ ẹgbẹ́ 21st Century Trust Fellow ní oṣù kẹrin ọdún 1991 lẹ́yìn ètò kan lórí ẹ̀kọ́ Human Rights nípa International Relations, èyí tí ó wáyé ní Worcester College, University of Oxford, lábẹ́ àkóso àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ méjì, Ọ̀jọ̀gbọ́n Kevin Boyle, olùdarí Human Rights Centre, University of Essex, UK, àti Ambassador Olara Otunnu, ààrẹ International Peace Academy, New York.

## Ìrìnàjò òṣèlú
Kayode gbìyànjú láti di gómìnà ní Ìpínlẹ̀ Ogun, ní orílè-èdè Nàìjíríà ní ìgbà mẹ́ta. Àkọ́kọ́ ni ní ọdún 2003 lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Alliance for Democracy (AD). Ó pàdánù tíkẹ́ẹ̀tì sí gómìnà tó wà nípò lọ́wọ́, Olórí Olusegun Osoba, ẹni tó ti jẹ́ olùdarí rẹ̀ ní ìwé ìròyìn Sketch ní ìlú Ìbàdàn . Ìgbìyànjú kejì ni ní ọdún 2007 nígbà tó tún pàdánù tíkẹ́ẹ̀tì lábẹ́ ẹgbẹ́  òṣèlú Action Congress (AC).  Ìgbìyànjú kẹta tó kùnà ni ní ọdún 2011; O tún fìdí rẹ̀ nínú ẹgbẹ́ òṣèlú Action Congress of Nigeria (ACN). Kayode Soyinka jẹ́ olórí ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress (APC) ní Ìpínlẹ̀ Ògùn. Ó ti fẹ̀yìntì kúrò nínú ìṣèlú láti pọkàn pọ̀ sórí iṣẹ́ ìròyìn rẹ̀.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Wahab Adekola Akande

**Wahab Adekola Akande** (tí a bí ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kẹsàn-án ọdún 1967) jẹ́ aṣojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí a mọ̀ fún òní ìgbé lárugẹ fún àṣà, àti atúmọ̀ èdè Faransé àti òṣìṣẹ́ ìlànà fún ọ̀pọ̀ àwọn ààrẹ Nàìjíríà. Ó jẹ́ aṣojú gbogbogbò kẹfà Nàìjíríà ní Consulate General of Nigeria ní Frankfurt, Germany.

Ìṣàkóso rẹ̀ ní Consulate General ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ní ìlú Frankfurt ti mú kí iṣẹ́ consulate pọ̀ sí i nínú iṣẹ́ ìránṣẹ́ náà àti àwọn iṣẹ́ mìíràn, lára èyí tí ó jẹ́ ayẹyẹ àṣà ìbílẹ̀ ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí a kọ́kọ́ ṣètò fún consulate.

## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
Wahab Adekola Akande lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gírámà Èdè Muslim Grammar School ní ìpínlẹ̀ Ọṣun lónìí láti ọdún 1981 sí 1986.
Ó tẹ̀síwájú lọ sí Yunifásítì ti ìlú Ibadan níbí tí ó ti parí ẹ̀kọ́ ní Ẹ̀ka Ẹ̀kọ́ Ilẹ̀ Yúróòpù pẹ̀lú ìwé ẹ̀rí bachelor of arts ní èdè Faransé, kíláàsì kejì (ẹ̀ka gíga). Láàárín ọdún 1991 sí 1992, ó ṣiṣẹ́ lábẹ́ National Youth Service Corps (NYSC) ní ìlú Jos, ní ìjọba Ìpínlè Plateau, pẹ̀lú iṣẹ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ ní Yunifásítì ti Jos. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́ gíga ní Yunifásítì ti Jos, kí ó tó dara pọ̀ mọ́ Federal Civil Service.

## Ìṣẹ́
Aṣojú Wahab Akande dára pọ̀ mọ́ Ilé-iṣẹ́ Àjọ Àgbáyé ti Nàìjíríà ní oṣù kìíní ọdún 1993, ó sì ṣiṣẹ́ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ilé-iṣẹ́ àti àwọn iṣẹ́ aṣojú ìjọba Nàìjíríà ní òkèèrè, títí bí Lome, Togo; Yaounde, Cameroon; àti Brussels, Belgium.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Olu Oyesanya

**Olóyè Olu Oyesanya** (26 April 1923 – 24 October 1999) jẹ́ oníròyìn àti aṣojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
## Ìgbésí ayé ìbéèrè àti ẹ̀kọ́
A bí Oyesanya ní Erékùsù Èkó, Ìpínlẹ̀ Èkó fún Simeon Oyesanya Ogunledun ti ìlú Sagamu, ní ìjọba Ìpínlẹ̀ Ògún àti Eunice Irebowale Ogunledun (tí a bí ní Adeeso ti Simawa, Ìpínlẹ̀ Ògún). Ó lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ Methodist Tinubu, Ìpínlẹ̀ Èkó láti ọdún 1932 sí 1934. Ó tún lọ sí Ilé-ẹ̀kọ́ St. Paul ní Shagamu àti Ilé-ẹ̀kọ́ Gírámà Ijebu Ode, Ìpínlẹ̀ Ògún láti ọdún 1942 sí 1946, níbi tí wọ́n ti sọ ọ́ di olórí àgbà nígbà tí Reverends Efunkoya àti Nicholas wà nípò, ó sì jẹ́ olórí ẹgbẹ́ bọ́ọ̀lù àkọ́kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ náà.
Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ gírámà rẹ̀, ó ṣiṣẹ́ ní Ẹ̀ka Ìwádìí Àpapọ̀ gẹ́gẹ́ bí akọ̀wé ìpele kẹta lábẹ́ ọ̀gá rẹ̀, Ògbẹ́ni Ojemuyiwa ti Isara-Remo. Láti ibẹ̀ ni ó ti ní ìfẹ́ sí iṣẹ́

## Ìṣẹ́
Oyesanya di Olóòtú ìwé ìròyìn Daily Service (tí ó ti parẹ́ báyìí), ó sì gba ẹ̀bùn ẹ̀kọ́ ìjọba àpapọ̀ ní ọdún 1952 láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ ìròyìn ní Royal Polytechnic Institution ní London (tí a mọ̀ sí Westminster báyìí). Lẹ́yìn tí ó gba ìwé ẹ̀rí rẹ̀, ó kọ́ ní Sunday Pictorial (tí a mọ̀ sí Sunday Mirror báyìí) ní Lọndọnu
Nígbà tí ó padà sí Nàìjíríà, ó dá ẹgbẹ́ oníròyìn Nàìjíríà (NUJ) sílẹ̀,  gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ pé “Fún ìdàgbàsókè iṣẹ́ oníròyìn ní Nàìjíríà”. Ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kẹta ọdún 1954, ìpàdé àkọ́kọ́ ti NUJ wáyé ní ilé-ẹ̀kọ́ St. Paul, Breadfruit, Lagos, Nàìjíríà, wọ́n sì ṣe ìpinnu láti dá ẹgbẹ́ náà sílẹ̀. Ó di Akọ̀wé àkọ́kọ́ ní ọdún 1955 sí 1959.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Simbo Olorunfemi

**Simbo Olorunfemi** jẹ́ akéwì, oníròyìn, àti oníṣòwò ọmọ orílẹ̀- èdè Nàìjíríà pẹ̀lú ìmọ̀ nípa ìṣelọ́pọ́ tẹlifíṣọ̀n àti ìṣàkóso àmì-ìdámọ̀ràn. Atẹ̀lé e, Eko Ree, gba ẹ̀bùn àkọ́kọ́ ní ìdíje ọdún 2004. Gẹ́gẹ́ bí oníròyìn, ó ti kọ àwọn ìwé ìròyìn fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwé ìròyìn Nàìjíríà.
Olorunfemi n ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùgbéjáde tẹlifíṣọ̀n. Wọ́n ti fún un ní àmì ẹ̀yẹ lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn eré ìtàgé tó gbajúmọ̀ ní àdúgbò, wọ́n sì yàn án gẹ́gẹ́ bí olùgbéjáde tẹlifíṣọ̀n tó dára jùlọ ní ọdún 1991

## Ìpìlẹ̀
Simbo Olorunfemi gba ẹkọ gbogbogbo rẹ̀ ni Federal Government College, Idoani ati oye imọ-ọrọ oloselu lati Yunifásitì Adekunle Ajasin. He then studied to become a journalist at the Nigerian Institute of Journalism, Lẹhinna o kẹkọọ lati di oniroyin ni Ile-ẹkọ Iroyin Naijiria, lẹhinna o gba oye master ni Ofin Kariaye ati diplomatiki lati Yunifásítì ìlú Èkó.
Nígbà tí Ọlọ́runfẹ́mí pé ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún, ó kọ ìwé àròsọ rẹ̀ àkọ́kọ́, The Cardinal Mafia.

## Ìṣẹ́
### Akéwì
Ìwé àkọ́kọ́ tí a tẹ̀ jáde ni Ọlọ́runfẹ́mi, Rhythm of the Coins, tí oníròyìn ará Nàìjíríà May Ellen Ezekiel Mofe-Damijo pè ní “iṣẹ́ tó dùn mọ́ni” pẹ̀lú èdè “tó ṣe kedere,  tó rọrùn, tó sì rọrùn láti lóye”.  Ìwé ìròyìn Punch ṣàpèjúwe ìwé náà gẹ́gẹ́ bí “iṣẹ́ ọnà tó rọrùn, tó yéni, tó sì ń ṣe àgbéyẹ̀wò,” nígbà tí Daily Champion pè é ní “ìlérí pé ìran ìwé ní Nàìjíríà kò yàtọ̀ pátápátá.” Wọ́n yan Rhythm of the Coins fún Ẹbùn Ewì ti Ẹgbẹ́ Àwọn Akọ̀wé Nàìjíríà (ANA) ti ọdún 1993, èyí tó gba orúkọ rere.

Lẹ́yìn náà ni àkójọ ewì Eko Ree ( Èyí ni Lagos ) tí a ń retí gidigidi tẹ̀lé e ní ọdún 2004. Àwọn tí a retí pé kí wọ́n wá síbi ìfilọ́lẹ̀ ìwé náà ni Gómìnà Àgbà ti ìpínlẹ̀ Èkó, Aṣíwájú Bola Ahmed Tinubu, Dókítà Bode Olajumoke, àti Olórí Segun Olusola, àti àwọn mìíràn. Àkójọ náà lo èdè tí ó rọrùn láti fi Ìpínlẹ̀ Èkó hàn gẹ́gẹ́ bí ibi tí àwọn olùgbé ń gbé ìgbésí ayé wọn lọ́nà tí ó yàtọ̀. Nínú ìṣáájú rẹ̀ sí ìwé náà, Ambrocio Lopez, olórí ọ̀ràn àṣà, kọ̀wé pé “Mo gbàgbọ́ pé Simbo ti gba ìmọ̀lára ìgbésí ayé ìlú náà lọ́nà tí ó dára... [ó gbé] àwọn ìjíròrò ìlú kalẹ̀ tí ó ń pè wá níjà láti ṣàyẹ̀wò ẹ̀dá wa gan-an.

## Àwọn Ìtọ́kasí
Boriana Åberg

**Boriana Åberg** (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kọkànlá ọdún 1968) jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Bulgaria tó sì jẹ́ olóṣèlú ní ilẹ̀ Sweden tó sì ti jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Riksdag láti ọdún 2008, tí ó jẹ́ aṣojú fún Skåne County South.

## Ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀ ayé àti ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè gẹ́gẹ́ bí civil engineer ní ìlú Bulgaria tí ó sì wá kó lọ sí ìlú Sweden lẹ́yìn tí ogún àgbáyé kan parí. Lẹ́yìn ìgbéyàwó rẹ̀ àti ọmọ méjì, òun àti ọkọ rẹ̀ pínyà lẹ́yìn ọdún mẹ́wàá tí wọ́n ti jọ wà papọ̀. Åberg ṣàkíyèsi pé ìmọ̀-ẹ̀kọ́ rẹ̀ tó gbà láti ìlú Bulgaria ò wúlò ní ìlú Sweden, èyí sì mu kí ó pinnu láti padà sí ilé-ẹ̀kọ́, ó pàpà kẹ́kọ̀ọ́ gboyè láti Lund University pẹ̀lú ìwé-ẹ̀rí nínú ẹ̀kọ́ sociology tí ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi akọ̀wé.

## Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Olóṣèlú
Åberg darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Moderate Party ní ọdún 1998 lẹ́yìn tí ó ṣàfihàn ìfẹ́ sí ìwòye Carl Bildt àti ìhùwàsí rẹ̀. Ó di ọmọ-ẹgbẹ́ Kävlinge city council wọ́n sì yàn án sípò Alága ìgbìmọ̀ náà ní ọdún 2007. Ó díje dupò kan ní Riksdag ní ọdún 2006 ó sì gbégbá kefà láàárín olùdíjé mẹ́tàdínlógún tí wọ́n dìjọ dupò náà; àwọn olùdíje márùn-ún ló padà wọ Riksdag.

Ní ọdún 2008 àti 2009, Åberg ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọmọ-ẹgbẹ́ àfidípò fún oṣù méjì; ó tún díje dupò náà ní ọdún 2010, ó gbégbá orókè fún ipò kan ní Riksdag, wọ́n sì tun yàn ní ọdún 2014. Lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí, Åberg ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi Traffic Committee àti Labor Market Committee. Ó ti fìgbà kan jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Transport and Communications Committee láti ọdún 2015 wọ ọdún 2018. Ó ti jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Taxation Committee láti ọdún 2018.

Ní àfikún sí iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìgbìmọ̀, Åberg ti jẹ́ ọmọ-ẹgbẹ́ Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) èyí ti ìlú Sweden yàn sípò láti ọdún 2014, èyí tí ó sì jẹ́ Alága fún láti ọdún 2019. Ní ilé-aṣòfin náà, ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìgbìmọ̀ Honouring of Obligations and Commitments by Member States of the Council of Europe (láti ọdún 2020); the Committee on Political Affairs and Democracy (láti ọdún 2018); the Sub-Committee on External Relations (láti ọdún 2018); the Sub-Committee on Environment and Energy (2015–2017); and the Committee on Equality and Non-Discrimination (2014–2017). Òun ni ajábọ̀ ìrọ̀yín ilé-ìgbìmọ̀ aṣòfin náà (pẹ̀lú Kimmo Kiljunen) lórí ọ̀rọ̀ Armenia.

## Àwọn ìtọ́kasí