open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
נופי נחמיה

קליין|א בליק אויף נופי נחמיה
**נופי-נחמיה** איז אַ זידלונג וואס איז רעליגיִעזער קהילה-יישוב אין שומרון, 2 קילאָמעטער צום מזרח פון דער שטאָט אריאל. אַדמיניסטראַטיוו איז ער אין באַשטאַנד פונעם רעגיִאָנאַלן ראַט שומרון. נופי-נחמיה איז אָנגערופן געוואָרן אויפן נאָמען פון נחמיה בן-יהודה, בעל-הבית פון אַ קראַנען-פירמע, וועלכער האָט שטאַרק געהאָלפן אינעם גרינדן ייִדישע יישובים אין יהודה און שומרון. דער יישוב איז געגרינדעט געוואָרן צומערשט אין 2002 . מע האָט אים עוואַקוּיִרט אינגיכן, אָבער אין 2003  איז ער ווידער געגרינדעט געוואָרן. לויט די אָנגאַבן פון 2012 האָבן אין נופי-נחמיה געוווינט אַרום 30 משפּחות.

## וועבלינקען
* וועבזײַטל פון נופי-נחמיה (אויף העברעיִש) 

קאַטעגאָריע:ישובים אין ישראל
קאַטעגאָריע:שומרון
דער פרימ-ארגאן

**דער פרימ-ארגאן** איז א יידיש-שפראכיקער בלאג וואס נעמט צוזאם אינטרעסאנטע ארטיקלען און ווידעאס איבער טעמעס פון יידישקייט און רעליגיע. אויך האט ער א סעריע ארטיקלען וואס באשרייבן די היסטאריע פון מדינת ישראל.

עס איז אויך דא א פארום אפטיילונג וואס הייסט "פאליש". עס פארשפרעכט צו זיין אן אפענע פארום אן די צענוזרע מיט וואס די אנדערע יידישע פארומס צייכענען זיך אויס.

## וועבזייטל 
http://freemorgen.com/

קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך וועבזייטלעך
קאַטעגאָריע:אידישע בלאגס
פרידיש

**פרידיש** איז א ווערטלדיגע קיבעץ שפראך וואו עס ווערט בכוונה פארדרייט ענליכע ווערטער, אסאך מיט א חוזק אדער ביטול אויסדרוק, כדי ארויסצוברענגען אויף א געלעכטער א געוויסע נקודה.

דער נאמען איז געגעבן געווארן נאכן ניק **פרישער** אין קאווע שטיבל וועלכער האט זיך אויסגעצייכנט אין באשאפן זאצן אויפן פרידישן שניט.

עס ווערט בעיקר באנוצט אינעם אויבנדערמאנטן וועבזייטל, אבער ס'האט זיך שוין פארשפרייט אויפן אלגעמיינעם נעץ.

ס'איז כדאי צו באמערקן, אז כדי צו פארשטיין די שפראך ברויך מען געווענליך קענען די ארגינעלע ווארט אדער זאץ וואס מען האט געטוישט אויף פרידיש.

## עטליכע ביישפילן 
* טב למיתב **טאנצי** (ארגינעל טן-דו, גמ' קידושין)
* גירסא **דיאנקעלע** (דינקותא)
* להגדיל **הפראסק** (הטראסק, אמעריקאנער חסידישע אויסדרוק)
* ער איז א **פלאנץ** יאזעף (ע"ש דער קעניג פון עסטרייך-אונגארן: פראנץ יאזעף)
* דברים של מה **בקאק** (ארגינעל: מה בכך. ד.מ. פוסטע זאכן)

## וועבלינקען 
* א אשכול וואו עס איז צאמגענומען געוויסע פרידישע אויסדרוקן
פאר מער ארטיקלען פון פרישער זעי די פאלגענדע בלאג
Http://www.frishe.blogspot.com
קאַטעגאָריע:שפראך
אונטערהעמד

אן **אונטערהעמד** אדער **לײַבל** איז איין אונטערוועש ארטיקל וואס ווערט אנגעטאן אונטערן העמד געצילט צו שיצן זיי פון קערפער שווייס און גערוכעס. עס קען האבן קורצע ארבל אדער קיין ארבל. דאס ווארט איז דאס מערסטע באנוצט פאר דער קליידונג פון העכרן טייל פון קערפער אנגעטאן ביי מענער. אויך מאכט עס דעם העמד ווייניגער דורכזוכטיק. עס קען אויך באניצט ווערן דורכאויס די ווינטער מאנטאן אלס איין עקסטרע שיכט פון ווארעמען.

קאַטעגאָריע:קליידונג
אוטאר פראדעש

**אוטאַר פראַדעש** (; הינדי: उत्तर प्रदेश; אורדו: اتر پردیش‎ *צפונדיקער פראווינץ*) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין צפון אינדיע, ארומגענומען מיט ראדזשאסטהאן אין מערב, האריאנא און דעלהי אין צפון־מערב, אוטאראקהאנד און דעם לאנד נעפאל אין צפון, ביהאר אין מזרח, דזשארקהאנד אין דרום־מזרח און מאדהיא פראדעש אין דרום־מערב.

די הויפטשטאט איז לוקנאו. די שפראכן פון דעם שטאט זענען הינדי און אורדו.

אוטאַר פראַדעש באדעקט א שטח פון 243,290 ק"מ², 6.88% פונעם גאנצן שטח פון אינדיע, און איז דער פערטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט שטח.
מיט א באפעלקערונג פון 199,581,477 מענטשן (אין 2011), איז אוטאַר פראַדעש דער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.

## וועבלינקען 
* [ אפיציעלע וועבזייטל]

קאַטעגאָריע:אינדיע
משה רייכמאן

**משה יוסף רייכמן** (ענגליש: *Paul Reichman*;  30סטן סעפטעמבער 1930, ווין - כ"א חשוון 2013, טאראנטא). יידישער-קאנאדער מיליאנער, פון די אייגנטימער פון  Olympia & York אומבאוועגלעכע גיטער פירמע.

## ביאגראפיע
משה רייכמאן איז געבוירן געווארן אין ווין צו שמעיה און רענע רייכמאן, חרדישע יידן פון א קליין שטעטל אין טשעכאסלאוואקיי, וואס זענען געווארן רייך פון האנדלען מיט  אייער אין ווין. די רייכמאן משפחה זענען געפארן קיין אונגארן צו באזוכן דעם זיידן וואס האט געליטן פון א שלאַק פונקט דעם טאג פונעם אנשלוס; צוליב דעם האבן זיי באשלאסן נישט צוריקצוקערן קיין עסטרייך נאר זיי האבן זיך אריבערגעצויגן אין פראנקרייך. ווען נאצי דייטשלאנד האט איינגענומען פראנקרייך זענען זיי אנטלאפן אין טאנזשיר, אין נייטראלן מאראקא. די משפחה האט זיך  קאנסאלידירט דארטן האנדלען מיט פרעמדער וואלוטע. אין דעם סוף פון די 1940ער יארן איז משה געגאנגען לערנען אין דער גייטסהעדער ישיבה, און דערנאך האט ער געלערנט אין ישיבות אין ישראל.

אין 1955 האט ער געהייראט לאה פעלדמאן אין מאנטרע, שווייץ.

שפעטער איז ער געפארן קיין טאראנטא, קאנאדע

ער איז נפטר געווארן כ"א חשון תשע"ג און מען האט אים באגראבן אין הר המנוחות. ביי זיין לויה האבן משתתף געווען די רבנים רבי שמואל אויערבאך, רב עדס און רב משה שטערנבוך.

## וועבלינקען
*אשר שכטר, עלייתה, נפילתה ועלייתה מחדש של משפחת רייכמן  TheMarker 10.6.09
*Reichmann family - Founders of the Olympia and York real estate empire, February 19, 2006, Israel-times 

קאַטעגאָריע:יידישע ביזנעסלייט
קאַטעגאָריע:קאנאדער יידן
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
קאַטעגאָריע:טאראנטא
שומער

**שומער** (פון אקאדיש *שומערו* (Šumeru), און סומעריש *קי-ען-גי* (ki-en-gi), וואס שטאמט פון "קי=לאנד, ען=קעניג, גי=איידל" אדער "לאנד פון איידלע קעניגן") איז געווען א היסטארישע תחום פון מיטל מזרח אין דער דרום-זייט פון מעסאפאטאמיע, צווישן די טייכן חידקל און פרת. עס איז דא א סאך היפאטעזן וועגן דעם מקור פון סומערישער ציוויליזאציע.

אויף לשון־קודש הייסט דאס לאנד "שִׁנעָר".

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער
קאַטעגאָריע:מיטל מזרח
דזשארקהאנד

**דזשאַרקהאַנד** (; הינדי: झारखंड *לאנד פון וועלדער*) איז איינער פון די 29 שטאטן פון אינדיע. ער געפינט זיך אין מזרח אינדיע, ארומגענומען מיט ביהאר אין צפון, מערב בענגאל אין מזרח, אדישא אין דרום און אוטאר פראדעש און טשאטיסגארה אין מערב.

די הויפטשטאט איז ראנטשי. די שפראכן פון דעם שטאט זענען הינדי, סאנטהאלי און בענגאליש.

דזשאַרקהאַנד באדעקט א שטח פון 79,714 ק"מ², און איז דער פופצנטער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט שטח.
מיט א באפעלקערונג פון 32,966,238 מענטשן (אין 2011), איז דזשאַרקהאַנד דער 13טער גרעסטער שטאַט פון אינדיע לויט באפעלקערונג.

## וועבלינקען 
* [ אפיציעלע וועבזייטל]

קאַטעגאָריע:אינדיע
ישראל פרוש

**ישראל (שרוליק) פרוש** (געב' 1980) איז דער בירגערמייסטער פון אלעד, געוויילט אין די 2013 וואלן.

## ביאגראפיע
שרוליק פרוש איז געבוירן געווארן אין ירושלים, דאס עלטסטע (בכור) פון 12 קינדער, צו הרב מאיר פרוש און זיין ווייב רחל, א טאכטער פון נחום יואל האלפערין. הרב מאיר פרוש איז דער פארזיצער פון דעם צענטער פון אגודת ישראל אין ירושלים, און איז אן אגודת ישראל דעפוטאט פאר יהדות התורה אינעם כנסת.

אלס בחור האט שרוליק געלערנט אין דער חזון נחום ישיבה אין בני ברק, און צוויי יאר האט ער געלערנט ביי הרב יצחק דוב קאפלמאן אין דער לוצערנער ישיבה אין דער שווייץ. נאך זיין חתונה האט ער אנגעהויבן ווערן טעטיק אין פאליטיק.

קאַטעגאָריע:אגודת ישראל
קאַטעגאָריע:בירגערמייסטערס
קאַטעגאָריע:ישראלישע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:פרומע פאליטיקער
לואיס סי קעי

קליין|לואיס סי קעי אין 2012
**לואיס סי קעי** ( *לואיס סייקעי*; געבוירן דעם 12טן סעפטעמבער 1962) איז או אמעריקאנער סטענד-אפ קאמיקער, אקטיאר און שרייבער.

ער איז געבוירן אין וואשינגטאן די. סי. ער האט געוואוינט אין מעקסיקא סיטי ביז די זיבן יאר; זייו מוטערשפראך איז שפאניש.

קאַטעגאָריע:מעקסיקאנער
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער
קאַטעגאָריע:קאמיקער
קאַטעגאָריע:אקטיארן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
מגילת אנטיוכוס

**מגילת אנטיוכוס** (גערופן אויך *מגילת בני חשמונאי*, *מגילת חנוכה*, און *מגילה יוונית*) איז א מדרש אגדה וואס איז געשריבן אין א קורצן אופן און א געשיכטע וועג, וועגן דער יום טוב חנוכה, און איז געשריבן אנדעריש פון די אנדערע ספרים פון די חשמונאים. די מגילה איז געשריבן אין אראמיש און איז געווען אפגטייטשט צו העברעיש שפעטער דורך הרב סעדיה גאון. די מגילה איז געווען געפונען אין א פאר אוראלטע ספרי תנ"ך און סידורים (צום ביישפיל אין א מחזור פון סאלאניקי, א ספרדישע סידור פון שנת תק"פ און א סידור "עבודת ישראל" פון דער שטאט רעדלהיים פון שנת תרכ"ח). אין תימנישע און איטאליענישע קהילות איז געווען דער מנהג צו ליינען די מגילה שבת חנוכה. עס איז געווען דא אפילו קהילות וואס האבן זי געליינט מיט א ברכה בשם ומלכות.

למעשה, די מגילה איז די איינציגע אידישע געשיכטע וועגן דעם יום טוב חנוכה, ווייל די ספרי מכבים זענען ארויסגענומען געווארן פון אידישן קאנאן נאך מרד בר כוכבא, ווי עס איז מפורש אין תלמוד בבלי, "שלא ימרדו באומות העולם".

קאטעגאריע:חנוכה
קאַטעגאָריע:מדרשים
קאַטעגאָריע:מגילות
האלאווין

**האלאווין** (ענגליש: *Halloween*) איז א חגא וועלכע ווערט געהאלטן אין אסאך לענדער דעם אוונט פון איין-און-דרייסיגסטן אקטאבער.

## היסטאריע 
עס שטאמט ארגינעל פון א חגא ביי די שבטים אין די אירישע און סקאטישע געגנט מיטן נאמען **Samhain** וועלכע האט אפגעצייכנט די ענדע פון די זומער שניט און אנהויב פונעם ווינטער. שפעהטער איז עס אריינגענומען געווארן אין די קריסטליכע חגאות.

## מנהגים 
אין די מאדערנע טעאטער'ס ווייזט מען אין די צייט שרעקעדיגע האראר פילמען.

* זיך פארשטעלן-מען האט אמאל געגלויבט אז די שדים געוועלטיגן אין דעם טאג, ממילא האט מען זיך פארשטעלט כדי זיי זאלן נישט קענען שעדיגן דעם מענטש.
* טריק אדער טריט
* עפל פיקן
* אנצינדן ליכט און פייערן
* לעכערן קירבעסן

## וועבלינקען 
* http://www.history.com/topics/halloween
* http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/halloween_1.shtml

קאַטעגאָריע:קריסטלעכע חגאות
קאַטעגאָריע:קולטור
יורגיס באלטרושייטיס

**יורגיס באַלטרושײַטיס** (ליטוויש: *Jurgis Baltrušajtis*, רוסיש: Юргис Казимирович Балтрушайтис; 1873 - 1944) איז געווען אַ רוסישער און אַ ליטווישער דיכטער.

## לעבנסגעשיכטע
יורגיס באַלטרושײַטיס איז געבוירן געוואָרן אין ליטע אין אַ קריסטלעכער פּויערישער משפּחה אינעם דאָרף פּאַאַנטוואַרדיס (דעמאלט – אין דער קאָוונער גובערניע פון דער רוסלענדישער אימפּעריע, איצט – אינעם יורבורגער ראַיאָן פון דער ליטווישער רעפּובליק). ער האָט זיך געלערנט אין אַ קאָוונער גימנאַזיע און אינעם מאָסקווער אוניווערסיטעט. דערביוטירט אַלס דיכער אויף דער רוסישער שפּראַך אין 1899. אינגיכן איז יורגיס באַלטרושײַטיס איינער פון די פירנדיקע רוסישע דיכטער-סימבאָליסטן. ער האָט אַ סך איבערגעזעצט אין רוסיש דיכטונג פון ענגליש, נאָרוועגיש, דײַטש, אַרמעניש און אַנדערע שפּראַכן. איבערגעזעצט אויך לידער פון העברעיִשע דיכטער, בתוכם חיים נחמן ביאַליק. נאָך דעם, ווי ליטע איז געוואָרן אומאָפּהענגיק איז יורגיס באַלטרושײַטיס געוואָרן דער אַמבאַסאַדאָר פון דער ליטווישער רעפּובליק אין מאָסקווע. אויסנוצנדיק זײַן דיפּלאָמאַטישן סטאַטוס האָט ער געהאָלפן טוער פון דער רוסישער קולטור פאַרלאָזן דעם ראַטנפאַרבאַנד. אין 1927 איז ער צום ערשטן מאָל אַרויסגעטראָטן מיט לידער אויף ליטוויש. אין 1939 איז יורגיס באַלטרושײַטיס אַריבערגעפירט געוואָרן פון מאָסקווע צו דינען אין דער ליטווישער אַמבאַסאַדע אין פראַנקרײַך. געשטאָרבן אין פּאַריז דעם 3טן יאנואר 1944.

יורגיס באַלטרושײַטיסעס לידער זײַנען איבערגעזעצט געוואָרן אין ענגליש, פראַנצויזיש, דײַטש, פּויליש, האָלענדיש, אַרמעניש, בולגאַריש, אונגאַריש, לעטיש און אַנדערע שפּראַכן.

## זײַנע ביכער
* 1911 Земные ступени. Элегии, песни, поэмы. Москва: Скорпион

* Горная тропа. Вторая книга лирики Москва: Скорпион, 1912

* Лилия и серп. Париж: YMCA Press, 1948

* Дерево в огне: стихи. Вильнюс: Vaga, 1969
* Дерево в огне: стихи. 2-е изд. Вильнюс: Vaga, 1983
* Лилия и серп: стихотворения. Москва: Художественная литература, 1989
* Įkurtuvės. Poema-pasakėčia. Kaunas: Valstybinė l-kla, 1941
* Ašarų vainikas. Kaunas: Valstybinė l-kla, 1942
* Žemės pakopos = Zemnyja Stupeni: elegijos, giesmės, poemos / iš rusų k. vertė J. Valaitis. Tiubingenas: A. Urbonas, J. Kapočius, 1947
* Poezija. Bostonas: Kun. P. M. Juras, 1948
* Žemės laiptai: elegijos, giesmės, poemos; Kalnų takas / vertė Linas Broga. Vilnius: Vaga, 1973
* Lelija ir pjautuvas: poezija. Iš rusų kalbos vertė Linas Broga. Vilnius: Vaga, 1996
* Menka, ką tu vien protu žymi…: poezija. Kaunas: Vada, 2000
* «Apimti žmogų iki dugno»: estetika, literatūros kritika, vertinimai. Vilnius: Aidai, 2001

## וועבלינקען
* יורגיס באַלטרושײַטיסעס ווערק (אויף רוסיש) 
* קאַזיס נאָרקעליונאַס "יורגיס באַלטרושײַטיס אַלס רעטער פון רוסישע דיכטער און קינסטלער פון באָלשעוויסטישע רדיפות  (אויף ענגליש)

קאַטעגאָריע:ליטווינער
קאַטעגאָריע:דיכטער
די פאמיליע (2013 פילם)

**די פאמיליע** (ענגליש: *The Family*) איז אן ענגליש שפראכיגער קרימינאלער 2013 קאמעדיע פילם פילמיהרט אין פראנקרייך. אין פראנקרייך איז דער נאמען פונעם פילם געוועהן דער זעלבער ווי אויפן פראנצויזישן נאוועל אויף וועלכער ער איז באזיהרט: Malavita.

## געשיכטע 
עס שפיהלט אראפ ווי א פאמיליע פון אמעריקע וואס דער פאטער איז געווען פון די מאפיא איז אויף די רעגירונגס עדות שוץ פראגראם אין פראנקרייך. אויף א קאמישן אופן ווערט אראפגעשפיהלט זייערע איבערלעהבענישן זיך איינצוגלידערן דארט, ביז צום סוף קומט אהן א כאפטע באנדיטן זיי צו הארגענען אבער זיי ראטעווען זיך.

## אקטיארן 
* ראבערט די ניראו - דער טאטע פרעד בלעיק
* מישעל פרעיפער - מעגי בלעיק די מאמע
* טאמי לי דזשאונס - דער עף בי איי אגענט
* דיאנא עגראן - בעלא בלעיק די טאכטער

## וועבלינקען 
* אפיציעהלער וועבזייטל http://thefamilymovie.tumblr.com/
* http://www.imdb.com/title/tt2404311/

קאטעגאריע:אמעריקאנישע פילמען
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען
קאטעגאריע:2013 פילמען
קאטעגאריע:פראנצויזישע פילמען
אטעלא

סעליא אדלער (דעזדעמאנע) און בן-צבי באראטאוו (אטעלא). דער יידישער קונסט-טעאטער ניו יארק, ה'תרפ"ט.|קליין|250px
**אטעלא, דער מאר פון ווענעדיק** (ענגליש: *The Tragedy of Othello, the Moor of Venice*) איז א טראגישע פארשטעלונג פון וויליאם שייקספיר, געשריבן ארום ה'שס"ג און ערשט געשפילט אים ווייטהאל פאלאץ, לאנדאן, אום ח' חשוון ה'שס"ה. שייקספיר'ס שטוק באזירט אויף דער ערציילונג **א מארישער הויפטמן** (Un Capitano Moro) פון דער איטאליענישער מחבר סינטיו, געשריבן אם ה'שכ"ה. *אטעלא* איז איינער פון שייקספיר'ס באקאנטסטע שוישפילער; דער פארשטעלונג'ס באהאנדלונג פון טעמעס ווי ליבע און ראסיזם מאכן זי נאך היינט זייער באליבט, און זי איז אפט געצייגט. א סך פילמען און אנדערע אדאפטאציעס זינד געמאכט נאך איהר.     

משה זייפרט שאפטע די ערשטע יידישע איבערזעצונג פון *אטעלא* אם ה'תרנ"ג; זיינער ווערסיע איז ערשט געצייגט געווען ביי וינדזאר טעאטער, ניו יארק, אם י' חשוון ה'תרנ"ד. 

די געשיכטע דערציילט פון אטעלא, א מאר – א טונקל-הויטיגע פאלק וואס אמאל געוואוינט אין צפון-מערב אפריקע –   דער דינט אלס פעלדהער פיר דעם ווענעדיקער דאזש (הערצאג). אטעלא האט זיך פארליבט אין דעזדעמאנע, די טאכטער פון סענאטאר בראבאנציא, און זיי האבן געהייראט. בראבאנציא גלויבט נישט וואס זיין טאכטער ליבט א שווארצן מאן. שפעטער פארן זיי קיין ציפערן, וואס איז פון די אטאמאנען אנגעגריפען. יאגא, א שונא פון אטעלא שטעלט זיך אלץ זיין חבר, אויספאפט דער מאר און איבערצייגט אים דאס זיין ווייב האט גייענצט מיט מיקל קאסיא, זיינער דעפוטאט. אטעלא מארדעט דעדזעמאנע צוליב קנאה, אבער דעמאלסט לערנט ער דעם אמת פון אמיליא, יאגא'ס ווייב. אטעלא שטעכט יאגא אבער הארגעט אים נישט, ווייל ער וויל אז ער זאל לעבן מיט זיינעם שולד, און טוט זעלבסטמארד.

## רעפערענצן
## וועבלינקען
**אטעלא: טראגעדיע אינ 5 אקטן**. סאוועט-יידיש איבערזעצונג פון י. גאלדבערג. מלוכה-פרלאג פונ ווייסרוסלאנד, ה'תרצ"ה. 

קאַטעגאָריע:פארשטעלונגען
מיר זענען די מילערס

**מיר זענען די מילערס** (ענגליש: We're the Millers) איז א 2013 פאפולערע קאמעדיע פילם.

## געשיכטע 
די מעשה איז אז כדי צו שמוגלען דראגס פון מעקסיקאו האט זיך צאמגעשטעלט א מאן, פרוי און צוויי קינדער וועלכע האבן באמת נישט קיין שייכות און געשפיהלט ווי א דורכשניטליכע פאמיליע און אזוי ארום נישט ארויסברעהנגען איבריגע פארדאכט.

## אקטיארן 
* דזשעניפער עניסטאן אלס סטריפער
* דזשעיסאן סודיקיס 
* עמע ראבערטס
* וויל פאלטער

## וועב לינקען 
* אפיציעהלער וועב זייטל http://werethemillers.warnerbros.com/#home
* http://www.imdb.com/title/tt1723121/

קאטעגאריע:אמעריקאנישע פילמען
קאטעגאריע:2013 פילמען
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען
קאטעגאריע:קאמעדי פילמען
מאלוסקן

קליין|250px
דער שטאַם פון די **מאלוסקן** (*Mollusca*) איז איינער פון די מערסט־פארשפרייטע שטאמען פון בעלי חיים אן א רוקן ביין אויפן ערד פלאנעט. די וויסנשאפטלער ציילן אומגעפער 100,000 זגאלן, לעבעדיקע און  פאסילן, וואס ווערן צעטיילט אויף זיבן אפטיילונגען. 

די מאלוסקן זענען שטארק פארשפרייט און מען געפינט זיי איבער דער גארער וועלט; מערסטנס לעבן זיי אין ים און א טייל אין פרישוואסער זאמלונגען און אויף דער יבשה. דער קערפער פון די מאלוסקן איז ווייך און עס פעלט זיי אן אינערלעכן סקעלעט. דער ווייכער קערפער ווערט געשיצט דורך א מושל, וואס איז געבויט פון כיטין און קאלציום קארבאנאט. די מושל איז אפגעזונדערט דורך א צודעק אונטער וואס געפינט זיך דער "צודעק לאך". מאלוסקן האבן נאך א ספעציעלן געבוי וואס געפינט זיך אין דער פארדייאונג סיסטעמם פון מערסטן פון זיי, א ראצנדיקער צונג (דאס "ראדולא"), וואס איז געמאכט פון כיטין און זעט אויס ווי קליינע ציינדלעך. ווי אויך, האבן מאלוסקן א פוס וואס זיי ניצן צו באוועגן. מאלוסקן האבן אן אפענע בלוט־סיסטעם דורך וואס בלוט ווערט אריינגעגאסן אין דעם קערפער־לאך, וואו עס געפינט זיך די גלידער.

## עסן מאלוסקן 
אין פארשידענע לענדער עסט מען מאכלים געמאכט מיט מאלוסקן.

לויט דער יידישער הלכה זענען מאלוסקן נישט כשר צו עסן.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:בעלי חיים
צושימע אינדזל

קליין|250px|צושימע אינדזל
קליין|250px|צושימע אינדזל
**צושימע אינדזל** (**対馬, つしま, Tsushima**) איז א יאפאנישער אינדזל צווישן יאפאן און קארעע. דער אינדזל איז געווען איין אינדזל אליין, אבער עס איז צוטיילט געווארען אין דריי חלקים ביים יאר 1900 על ידי די אויפונאקאשיסעטא (Ōfunakoshiseto) און מאנזעקיסעטא (Manzekiseto) קאנאלן. עס איז דא אויך מער פון 100 קלענערע (און א סאך זייר פיצל) אינדזלען וואס זענען מיטגעטיילט מיט דעם גרויסן צושימע אינדזל. בדרך כלל, דער נאמען "צושימע" איז אפגערופן אויף אלע די אינדזלען צוזאמען.

צושימע איז בערך 45 מילן ביי 10 מילן און האט א באפעלקערונג פון 34,000 מענטשן. 

די שטאָט צושימע איז די איינציגע שטאט אויפן אינדזל.

## צושימע דיאלעקט 
דאס יאפאניש וואס איז גערעדט אין צושימע איז אנדעריש פון דעם נארמאלישע יאפאניש, ווייל וויבאלד אז צושימע איז אזוי נאנט צו קארעע, אז דער צושימע'דיגער דיאלעקט האט א סאך ווערטער פון קארעיש אויסגעבארגן. 

קאטעגאריע:יאפאן
קאטעגאריע:קארעע
קאטעגאריע:אינדזלען
ייבום

**ייבום** איז א מצוה אין דער תורה, אז א ברודער דארף **מיַבם** זיין (הייראטן) זיין שוועגערין (זיין ברודערס אלמנה), אין א פאל ווען ער שטארבט אן צו לאזן איבער זרע של קיימא (אדער א טראגעדיקע ווייב).

די תורה זאגט אז דער צוועק פון דער מצוה בכך איז פארן ברודער *להקים שם לאחיו* (שטעלן א נאמען פאר זיין טויטן ברודער) דורך האבן קינדער פון זיין ווייב; טייל מפרשים זאגן אז די *הקמת שם* איז אז מען גיט א נאמען דאס קינד נאכן טויטן פעטער, אנדערע האלטן אז מען רופט דאס קינד **בן פלוני (דעם געשטארבענעם ברודער** און נישט דער זון פון זיין טאטן.

אין א פאל ווען אלע ברודער זאגן אפ פון ייבום דארף מען מאכן א חליצה צערעמאניע ווען די פרוי שפייט פאר אים.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:תורה
דזשעניפער עניסטאן

**דזשעניפער דזשאָאַנע עניסטאָן** (ענגליש: *Jennifer Joanna Aniston*, געבוירן 11טן פעברואר, 1969) איז אן אמעריקאנישע אקטריסע, פילם רעזשיסארין און פילם פראדוצירערן. זי איז בעסטנס באקאנט געווארן צוליב איר ראלע פון רייטשל גרין אין די פאפולערע טעלעוויזיע סעריע "פריינט".

## ביאגראפיע 
עניסטאן איז געבוירן געווארן אין 1969 אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע צו דזשאן עניסטאן און נענסי דאו.

איר פאטער איז פון גריכנלאנד און אלס א קינד האט זי דארט געוואוינט פאר א יאר.

## פילמאגראפיע 
### פילמען 
* די דינע ראזע ליניע, 1998
* שלעכטע באלעבאטים, 2011
* די גוטע מיידל, 2002
* מיר זענען די מילערס, 2013

### טעלעוויזיע 
* פריינט

### טעאטער 
## וועבלינקען 
* 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער
קאַטעגאָריע:אקטיארן
קאַטעגאָריע:רעזשיסארן
קאַטעגאָריע:פילם פראדוצירער
קאטעגאריע:לעבעדיגע מענטשן
גראדעק

אין געאמעטריע איז א **גראָדעק** אדער **רעקטאַנגל** א פירעק מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען (גלייכווינקלען). 

יעדער גראדעק איז א פאראלעלאגראם, מיט אלע ווינקלען גראדווינקלען. די שכנותדיקע זייטן פון א גראדעק זענען געוויינלעך נישט גלייך מיט אנאנד. א גראדעק מיט אלע פיר זייטן גלייך רופט מען א קוואדראט.

אין א גראדעק זענע די צוויי אַלכסונס (דיאגאנאלן) גלייך און זיי האלבירן זיך איינס אנאנד.

די לענגערע פון די זייטן פון א גראדעק ווערט גערופן זיין "לענג", און די קירצערע זיין "ברייט".

אז די זייטן פון א גראדעק זענען לאנג \ a און \ b, דעמאלסט:
* דער פערימעטער פונעם גראדעק איז גלייך צו: \ P=(2a+2b) 
*דער שטח פונעם גראדעק איז גלייך צו: \ A=a\cdot b.
* די לענג פונעם אלכסון פונעם גראדעק רעכנט מען מיטן פיטאגאראס פרינציפ: \sqrt {a^2+b^2}.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געאמעטריע
יונתן ראזענבלאט

**יונתן ראענבלאט** איז אן אמעריקאנער מאדערן-ארטאדאקסישער ראביי. ער איז דער רב פונעם ריווערדייל יידישן צענטער.

ער איז געבוירן אין באלטימאר, מערילענד. ער איז אן אור-אייניקל פונעם בארימטן חזן ר' יאסעלע ראזנבלאט.

## פריוואטן לעבן 
זיין ווייב ציפורה, אן אדוואקאט, איז א טאכטער פון רבי יצחק אשר טווערסקי, טאלנער רבי אין באסטאן. זיי האבן פיר קינדער: יהודה, טאניא, שמואל און רבקה.

ער איז א שוואגער פון רבי משה טווערסקי, וואס איז אומגעקומען אין מרחשון תשע"ה ביי דער קהילת בני תורה שחיטה.

## קאריערע 
ער האט א BA און MA פון דזשאן האפקינס אונווערסיטעט. א PhD אין פעלד פון מאדערן בריטיש ליטעראטור פון קאלומביע אוניווערסיטעט.

ער האט אויך געלערנט אין ישיבה הר ציון.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אויסטרא-אזיאטישע שפראכן

די **אויסטרא-אזיאטישע שפראכן** זענען א גרויסע שפראך-משפחה פון דרום מזרח אזיע, מיט רעדערס געפונען אויך אין אינדיע, באנגלאדעש און דרום כינע.

דער נאמען "אויסטרא-אזיאטיש" קומט פון די לאטיינישע ווערטער פאר "דרום" און "אזיע", וואס מיינט דערפאר "דרום אזיע". פון אלע די שפראכן אין דער שפראך-משפחה, וויעטנאמעזיש און כמער זענען די מערסטע מפורסם. די איבעריגע שפראכן זענען גערעדט ביי מינאריטעטישע גרופעס.

קאטעגאריע:שפראכן
אידישע פאלק פאליטיק אינסטיטוט

דער **אידישע פֿאלק פּאָליטיק אינסטיטוט** (ענגליש: *The Jewish People Policy Institute* אדער אינקורצן *JPPI*) איז אַ נישט־פאר־ריווח אָרגאַניזאַציע וואס איר ציל איז דאס אנטוויקלען און פארזיכערן דעם וווילטאָג פון דעם אידישן פאלק און ישראל ווי זייַן האַרץ. דער אינסטיטוט באשעפטיקט זיך סטראַטעגיש טראכטן און פּלאַנירונג פאַכמאַן פּאָליטיק אויף דער באזע פונעם אידישן פאלק. אין דעם אינסטיטוט דינען אַ רייע פון אנגעזעענע פערזענלעכקייטן פון די פעלדער פון רעגירונג, אקאדעמיע, דעם פּריוואַטן סעקטאָר און רעפּרעזענטירן די אידישע קהילות פון דעם אינסטיטוט טראַכטן טאַנק.

## װעבלינקען 
* אידישע פאלק פּאָליטיק אינסטיטוט

קאַטעגאָריע:ישראל
קאַטעגאָריע:יידישע ארגאניזאציעס
ריווערדייל יידישער צענטער

**ריווערדייל יידישער צענטער** איז אן ארטאדאקסישע שול אין ריווערדייל, בראנקס, ניו יארק סיטי.

היינט צו טאג איז דארט רב הרב יונתן ראזענבלאט וועלכער האט איבערגענומען דעם פריערדיגן רב הרב יצחק גרינבערג.

אין 2009 האט די רעגירונג אנטדעקט א פארזוך פון די מוסולעמענער צו באמבארדירן די שול.

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל 

קאַטעגאָריע:שולן
קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי
פערל אבראהאם

**פערל אבראהאם** (געבוירן 1960 אין ירושלים) איז אן אמעריקאנער ראמאניסט.

זי איז די דריטער פון ניין קינדער פון א חסידישער שטוב. איר פאטער איז געווען א רב.
ווען זי איז געווען אלט פינף האט זיך איר פאמיליע געצויגן קיין ניו יארק און צוויי יאר דערנאך צוריק קיין א"י.
אזוי עטליכע מאל, ביז ביי אירע צוועלף יאר האבן זיי זיך ענדגילטיג באזעצט אין ניו יארק.
 
זי האט געלערנט אין יודיש, דערנאך אין ענגליש און שפעטער ווייטער אין יודיש.

זי האט גראדואירט פון האנטער קאלעדזש.

## נאוועלן 
* די ראמאנס לייענער
* אויפגעבן אמעריקע
* דער זיבעטער שנארער
* אמעריקאנער טאליבאן

קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:ראמאניסטן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
די שווארצע יודן פון הארלעם

**די שווארצע יודן פון הארלעם** (ענגליש: the black jews of harlem) איז א בוך אויף די ענגלישע שפראך וועלכע באשרייבט די שווארצע יודן אין הארלעם, די ערשטע דריטל באציהט זיך איבער די קהילה פון די מצוה האלטערס (ענגליש: The Commandment Keepers) געגרינדעט דורך הרב וואנווארט מעטיו.

דער פארפאסער איז האווארד מ. בראץ, וועלכער האט געשריבן נאך צוויי ביכער וועגן די שווארצע.

עס איז צום ערשט ערשינען אין יוני פון יאר 1964, איבערגעדרוקט ביי שקאודען אין 1970 און נאכאמאל אין מעי פינעף 1988 וועלכער אנטהאלט 156 בלעטער.

## וועבלינקען 
* דער בוך אויף גאדערס https://www.goodreads.com/book/show/6352811-the-black-jews-of-harlem#bookDetails
* א קליפ אויף יוטוב איבער דער בוך http://www.youtube.com/watch?v=j-vp3InRhaE

קאַטעגאָריע:ביכער
אורח חיים

**אורח חיים** (יידיש: דער וועג פון לעבן) איז דער ערשטער חלק פון די פיר חלקים טור און שלחן ערוך.

עס איז איינגעטיילט אין דריי חלקים:

* חלק אלף באציט זיך צו הלכות וואס זענען שייך טאג טעגליך, פון ווען מ'שטייט אויף צופרי ביז מ'גייט שלאפן ביינאכט. עס אנטהאלט בסך הכל צוויי הונדערט-איין-און-פערציג סימנים.

* חלק בית איז אלץ וואס איז נוגע צו הלכות שבת און די ל"ט מלאכות. עס גייט ביז סימן תטז.

* חלק גימל איז הלכות פון אלע ימים טובים און ספעציעלע טעג דורכאויס דעם יאר. עס בייסט זיך אן ביי הלכות פון ר"ח און ענדיגט זיך ביי פורים.

אלע דריי חלקים צוזאמען באשטייען פון תרצז (זיבן הונדערט-זיבן-און-ניינציג) סימנים.

קאַטעגאָריע:הלכה ספרים
קאַטעגאָריע:שולחן ערוך
מוסטער-ווערק פון דער יידישער ליטעראטור

**מוסטער-ווערק פון דער יידישער ליטעראטור** איז א ציקל פון ביכער ארויסגעגעבן פון **יוסף ליפשיץ פאנד פון דער ליטעראטור-געזעלשאפט** ביי קולטור קאנגערס אין ארגענטינע.

דער סעט אנטהאלט הונדערט ביכער און אלע זענען געדרוקט אין ארגענטינע אונטער דער רעדאקציע פון: שמואל ראזשאנסקי, און קארעקטור: די ערשטע העלפט ביי שעפסל נייהויז און צווייטע העלפט פון באנד אכצן און ווייטער ביי יעקב יהושע לערמאן, זיי פארמאגן א רייכן געקליבענעם אוצר פון דער אמאליגער ליטעראטור אין די יודישע שפראך.

די ביכער זענען ווי פאלגענד:
# שלמה עטינגער - אויסגעקליבענע שריפטן (246 זייטן)
# מארק ווארשאווסקי - יידישע פאלקס-לידער מיט נאטן (216 זייטן)
# ה. ד. נאמבערג - אויסגעקליבענע שריפטן (256 זייטן)
# מענדעלע מוכר ספרים - מסעות בנימין השלישי (256 זייטן)
# לייב ניידוס - אויסגעקליבענע שריפטן (208 זייטן)
# יעקב דינעזאן - יאסעלע און דער קריזיס (256 זייטן)
# משה בראדערזאן - אויסגעקליבענע שריפטן (272 זייטן)
# אליה בחור - בבא-בוך (256 זייטן)
# דוד פינסקי - אויסגעקליבענע שריפטן (352 זייטן)
# שמעון שמואל פרוג - אויסגעקליבענע שריפטן, ליעדער מיט 11 ניגונים צו 10 ליעדער, ה'תש"כ, (216 זייטן). קארעקטור: קהת קלוגער, טיראַזש: 1000 עקזעמפלארן.
# י. ל. פרץ - אין 19טן יאר-הונדערט (272 זייטן) געדרוקט אין יאר תשכ"ב
# י. ל. פרץ - אין 20טן יאר הונדערט (272 זייטן) געדרוקט אין יאר תשכ"ב
# מאריס ראזענפעלד - אויסגעקליבענע שריפטן (240 זייטן)
# דוד האפשטיין, איזי כאריק, איציק פעפער - אויסגעקליבענע שריפטן (272 זייטן)
# מרדכי ספעקטאר ־ דער יידישער מוזשיק, ראמאן (272 זייטן)
# ה. לייוויק - אויסגעקליבענע שריפטן (352 זייטן) געדרוקט אין יאר תשכ"ג
# שלום עליכם - מנחם-מענדל (272 זייטן) געדרוקט אין יאר תשכ"ג
# אברהם גאלדפאדען - אויסגעקליבענע שריפטן (304 זייטן) געדרוקט אין יאר תשכ"ד
# י. י. שווארץ - קענטאקי, א. ראבאי - הער גאלדענבערג (פיאנערן אין אמעריקע) (312 זייטן)
# חיים נחמן ביאליק - אויסגעקליבענע שריפטן (384 זייטן)
# ש. אנ-סקי אויסגעליבענע שריפטן - (296 זייטן)
# מענדעלע מוכר ספרים - פֿישקע דער קרומער (256 זייטן)
# יוסף אפאטאשו - אין פוילישע וועלדער (416 זייטן)
# זלמן רייזען - אויסגעקליבענע שריפטן (304 זייטן)
# יהואש - אויסגעקליבענע שריפטן (320 זייטן)
# גליקל האמיל - זכרונות (352 זייטן)
# שלום עליכם - טביה דער מילכיקער (288 זייטן)
# אברהם רייזען - אויסגעקליבענע שריפטן (320 זייטן)
# די פרוי אין דער יידישער פאעזיע (אנטאלאגיע) (416 זייטן) געדרוקט אין יאר תשכ"ז
# ר' נחמן בראצלעווער - סיפורי-מעשיות
# מרדכי אלפערסאן - אין ארגענטינע
# פרץ הירשביין - אויסגעקליבענע שריפטן
# אנטאלאגיע - יידיש אין ליד
# מנחם באריישא - זאוול רימער
# ווען א פאלק דערוואכט : מדינת ישראל 1948–1968 : לידער, דערציילונגען און דראמע פון 84 שרייבערס (461 זייטן)
# נוסח השכלה : אנטאלאגיע (269 זייטן)
#זוסמאן סעגאלאוויטש - לידער, דערציילונגען, זכרונות (348 זייטן)
# מעשה בוך (364 זייטן)

## רעפערענצן 
* WorldCat

קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
אבן העזר

**אבן העזר** איז דער דריטער חלק פון שו"ע וועלכער נעמט ארום אלע עניני אישות, ד.מ. זאכן וואס האט צוטוהן צווישן א מאן און א פרוי.

עס אנטהאלט הלכות פריה ורביה, גיטין, קדושין, כתובות, יבום, חליצה און סוטה.

בס"ה האט עס קעח סימנים.

קאַטעגאָריע:הלכה ספרים
קאַטעגאָריע:שולחן ערוך
יורה דעה

**יורה דעה** (יודיש: ווייזט אהן וואס מע דארף וויסן) איז דער צווייטער חלק פון טור און שלחן ערוך.

דער נאמען נעמט זיך פון א פסוק אין ישעיה (כח,ט) **אֶת מִי "יוֹרֶה דֵעָה" וְאֶת מִי יָבִין שְׁמוּעָה גְּמוּלֵי מֵחָלָב עַתִּיקֵי מִשָּׁדָיִם**.

עס באשטייט פון דריי חלקים:

* חלק אלף ווערט גערופן ** הלכות איסור והיתר**, און דאס דארף מען לערנען צו באקומען די הוראה.

דאס איז דער יסוד פון אלע הלכות איבער כשרות פון עסנווארג, און דאס איז אמאל געווען די מערסטע נוגע פאר יעדן רב צו קענען.

עס באשטייט פון פיער גרויסע מקצועות און עטליכע קלענערע סימנים.

די פיער גרויסע זענען: הלכות טריפות, מליחה אלע הלכות פון זאלצן פלייש, בשר בחלב אלעס וואס איז נוגע דער איסור פון מילכיגס און פליישיגס און תערובות ווען עס מישט זיך אויס איסור מיט היתר.

די קלענערע זענען: הלכות שחיטה אכט-און-צוואנציג סימנים, מתנות כהונה, אבר מן החי, בשר שנתעלם מן העין, חלב (פעטס), דם, בהמה וחיה טהורה, דברים היוצאים מן החי, עופות, דגים, תולעים, ביצים.

עס אנטהאלט בסך הכל: הונדערט-און-עלף-סימנים.

* חלק בית ווערט גערופן **הלכות טהרה**, ווייל עס אנטהאלט אמערסטנס די הלכות פון נדה און מקוואות וועלכע זענען נוגע פאר יעדן פרומען יוד וואס וויל אויפשטעלן א יודישע שטוב.

אויך שטייט דא די הלכות פון ריבית, עבודה זרה, יין נסך און מאכלי עכו"ם.

* חלק גימל באשטייט פון פארשידענע קלענערע מקצועות ווי: הלכות כיבוד אב ואם און כבוד רבו, צדקה, תרומה, חלה, בכור און אבילות.

בסך הכל באשטייען די דריי חלקי יורה דעה פון פיער הונדערט-און-דריי סימנים.

קאַטעגאָריע:הלכה ספרים
קאַטעגאָריע:שולחן ערוך
ישראל שקלאווער

רבי **ישראל בן שמואל אשכנזי** (שקלאוו, ליטע (היינט אין בעלארוס), תק"ל 1770 - טבריה , ה'תקצ"ט 1839), באקאנט ווי רבי **ישראל שקלאווער**, איז געווען א רב און איינער פון די פירער פון דער אימיגראציע פון די תלמידי הגר"א אין ארץ ישראל. ער האט מחבר געווען דאס ספר "פאת השולחן" אויף הלכות ארץ ישראל און "תקלין חדתין" אויף מסכת שקלים אין דעם ירושלמי.

רבי ישראל איז געבוירן געווארן אין שקלאוו אין א בארימטער משפחה פון רבנים. זיין זיידער, רבי עזריאל שקלאווער, האט אימיגרירט אין ארץ ישראל אין תקל"ב (1772) און ליגט דארטן. רבי ישראל האט געוואוינט אין שקלאוו און האט געלערנט דארט. ער האט אנגעהויבן צו לערנען ביים גאון אין ]ווילנע בערך אין תקנ"ו (1796), צוזאמען מיט זיין חבר רבי מענדל שקלאווער. נאך דער פטירה פונעם גאון אין תקנ"ח (1797) האט רבי ישראל עוסק געווען ברענגען צום דרוק דעם ביאור הגר"א אויף שולחן ערוך חלק אורח חיים.

קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:תלמידי הגר"א
קאַטעגאָריע:רבנים אין ארץ ישראל
קאַטעגאָריע:צפת
אלבאטראס (צייטשריפט)

**אַלבאַטראָס** איז געווען אַ מאָדערניסטישע ליטעראַרישע צײַטשריפט אויף דער ייִדישער שפּראַך. דער גרינדער און דער רעדאַקטאָר פונעם זשורנאַל איז געווען דער דיכטער אורי צבי גרינבערג. עס זײַנען פאַרעפנטלעכט געוואָרן 4 בענדער פון "אַלבאַטראָס". די ערשטע צוויי בענדער זײַנען דערשינען אין 1922 אין וואַרשע. נאָך דעם, ווי דאָס אַרויסגעבן "אַלבאַטראָס" איז פאַרבאָטן געוואָרן דורך דער פּוילישער צענזור, איז אורי צבי גרינבערג אריבערגעפאָרן קיין בערלין. דאָרט האָט ער אַרויסגעגעבן דעם 3טן און דעם 4טן באַנד פון דער צײַטשריפט. אויף די שפּאַלטן פון "אַלבאַטראָס" איז צווישן אַנדערס אַרויסגעגעבן געוואָרן אורי צבי גרינבערגס באַרימטע פּאָעמע "אין מלכות פון צלם".

## וועבלינקען
* וועגן "אַלבאַטראָס" אין יצחק קאָרנס בוך, "יידן אויף קרייצנוועגן" (אויף ענגליש)

* שער-בלעטער פון "אלבאטראָס" אויפן וועבזײַטל פון בית מורשת אורי צבי גרינבערג

קאַטעגאָריע:זשורנאלן
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראכיקע צײטשריפטן
יודישע אראביש

[שמאל|ממוזער|300px|דף מ[גניזת קהיר, חלקו כתוב בערבית-יהודית]]
[ממוזער|[אלחוררייא, עיתון מודרני בערבית יהודית שיצא לאור בטנג'יר (בתמונה גיליון מ-4 באוגוסט 1922)]]

**יודישע אראביש** () איז א גרופע שפראכן מיט וואס יודן האבן זיך באניצט אין די מזרח לענדער דערנאך וואס די מוסולמענער האבן זיך אנגעהויבן דארט אויסצושפרייטן.

אסאך ספרים האבן די ארטיגע גדולים געשריבן אויף די דאזיגע אראביש.
צב"ש: דער כוזרי, חובת הלבבות און מורה נבוכים. אזוי אויך האט ר' סעדיה גאון בעיקר געשריבן זיינע ספרים אויף דער שפראך וואס מע האט גערעדט.

א הויפט איבערזעצער פון דער שפראך אויף לשה"ק איז געווען משפחת איבן תבון.

קאַטעגאָריע:יידן און יידישקייט
קאַטעגאָריע:שפראכן
עליס איילענד (פארשטעלונג)

**עליס איילענד** איז א פארשטעלונג אויף יידיש געשפילט אום פורים פון יאר תשמ"ו אין מונקאטשער הויף.

די קאסעטס ווערן פארקויפט דורך גל-פז.

## מעשה 
## אקטיארן 
קאַטעגאָריע:פארשטעלונגען
קאַטעגאָריע:יידיש
ליסטע פון שטעט אין ישראל

קליין|300px|שטחים פון יוריסדיקציע פון שטעט אין ישראל (רויז)
[קליין|300px|[ירושלים]]
[קליין|200px|[תל אביב-יפו]]
[קליין|200px|[חיפה]]
[קליין|200px|[ראשון-לציון]]
[קליין|200px|[אשדוד]]
[קליין|200px|[פתח תקוה]]
[קליין|200px|[באר-שבע]]
[קליין|200px|[נתניה]]
[קליין|200px|[חולון]]
[קליין|200px|[בני-ברק]]
[קליין|200px|[רמת-גן]]
[קליין|200px|[בת-ים]]
[קליין|200px|[רחובות]]
[קליין|200px|[אשקלון]]
ישראל האט פערצן שטעט מיט א באפעלקערונג העכער פון 100,000 באוואוינער; אינגאנצן זענען פאראן 82 שטעט אין ישראל.

## היסטאריע
ביים צענזוס אין 1931 זענען געווען אין ארץ ישראל 22 שטעט. די גרעסטע זענען געווען ירושלים מיט מער ווי 90 טויזנט באוואוינער (צווישן זיי מער ווי 51 טויזנט יידן), יפו מיט נאנט צו 52 טויזנט באוואוינער (צווישן זיי מער ווי 7,000 יידן), חיפה מיט מער ווי 50 טויזנט באוואוינער (צווישן זיי עטלעכע 16 טויזנט יידן), חברון, עזה און שכם מיט עטלעכע 17 טויזנט באוואוינער יעדע איינע, כמעט אלע אראבער, און לוד און רמלה מיט 11 טויזנט, מערסטנס אראבער. אויך זענען געווען קלענערע שטעט. 

אין די שפורן פון דער אומאפהענגיקייט מלחמה זענען געבליבן אין דעם שטח פון ישראל 14 שטעט, אינעם עזה פאס צוויי שטעט, און אין יהודה ושומרון (אונטער יארדאנישער הערשאפט 7 שטעט. ירושלים איז געווארן צעטיילט צווישן ישראלישער און יארדאנישער הערשאפט, און יעדע איינע האט אויפגעשטעלט אן אייגענעם מוניציפאליטעט. די מוניציפאליטעט פון בית שאן איז מבוטל געווארן און איז געווארן א לאקאלער ראט. אויך די יפו מוניציפאליטעט איז מבוטל געווארן און יפו איז געווארן א טייל פון תל אביב פונעם 1טן יאנואר 1950. אין דעצעמבער 1948 איז נתניה געווארן א שטאט. אזוי זענען געווען אין ישראל אין אנהייב 1950 פערצן שטעט. 

אין 1950 זענען צוגעקומען פינף שטעט: בני ברק, רמת גן, ראשון לציון, רחובות און חולון און אין 1952 איז צוגעקומען חדרה. אין די יארן 1958 ביז 1962 האבן  בת ים, גבעתיים, הרצליה, נהריה און כפר סבא דערגרייכט 20,000 איינוואוינער און זיי זענען געווארן שטעט. אויך אילת איז געווארן א שטאט (כאטש עס געווען קליין, צוליב זיין חשיבות). אזוי אינמיטן די  1960ער יארן האט ישראל געהאט 26 שטעט. פון 1968 ביז 1976 זענען צוגעקומען נאך צען שטעט: אשדוד, קרית גת און דימונה אין דרום, פיר קריות לעבן חיפה, און עפולה, נצרת עילית און קרית שמונה אין צפון.

אין 1982 איז רעננה געווארן א שטאט און אין 1984 האט מען געמאלדן די ערשטע אראבישע שטאט: אום על פאכעם. זייט 1986 האט די באפעלקערונג פון ישראל געוואקסן גיך און א סך שטעט זענען צוגעקומען, ביז היינט זענען אין ישראל 75 שטעט.

## שטעט אין ישראל לויט זייער באפעלקערונג
די פאלגנדע דאטן זענען ריכטיק פאר דעצעמבער 2012, לויטן **צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק**.

## רעפערענצן 
## וועבלינקען
* צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק 
* הרשויות המקומיות בישראל 2008, אתר הלמ"ס

*
שטעט אין ישראל
שטיסל

**שטיסל** איז א ישראלישע טעלעוויזיע סעריע. די ערשטע סעזאן איז אורשפרינגליך אויסגעשטראלט אויף דעם קאנאל יעס (Yes) פון כ"א תמוז ביז מוצאי יום כיפור ה'תשע"ג.

אלון זינגמאן איז געווען רעזשיסאר; אורי אלון און יהונתן אינדארסקי האבן די סצענאר געשריבן. בארימטע אקטיארן האבן געשפילט אין *שטיסל*. זי האט באקומען הויכע איינשאלטקוואטעס (שאצונגען) און א סך קריטיקער האבן זי געלויבט.  

## מעשה 
### ערשטער סעזאן 
די געשיכטע באהאנדלט די פרומע, פרושים משפחה שטיסל, וואס וואוינט אין מאה שערים. שלום, דער פאטער, ראנגלט זעך מיט זיין עלטערקייט און מיט דער פארלוסט פון זיין געשטארבענע ווייב. עקיבא, שלום'ס בן זקונים, פארליבט זיך מיט דער וויטווע אלישבע און וויל נישט קיין אנדערע שידוך. ליפא, דער מאן פון עקיבא'ס שוועסטער גיטל, פארלאזט איר און אירע קינדער, אבער זי פארזוכט דאס אין געהיים צו האלטן. גיטל'ס עלטסטע טאכטער, רוחמה, מוז העלפן איר מאמע. באבע מלכה, שלום'ס מוטער, לעבט אין א שוועסטעריי היים, און דארט זעט זי טעלעוויזיע צום ערשטן מאל. די אינערלעכע, פארבארגענע שטרייטן פון די העלדן ווערן געצייגט.

## שוישיפילער
*מיכאל אלוני - עקיבא שטיסל
*דב גליקמן - שלום שטיסל
*אירית אבני אלטער - דבורה שטיסל
*נטע ריסקין - גיטל ווייס
*איילת זורר - אלישבע ראטשטיין
*יואב סעדיאן ראזנבערג - ישראל ראטשטיין
*חנה ריבער - באבע מלכה (ערשטער סעזאן)
*לאה קעניג - באבע מלכה (צווייטער סעזאן)
*זהר שטרויס - ליפא ווייס
*שירה האס - רוחמה ווייס
*ששון גבאי - נחום שטיסל
*הדס ירון - ליבי שטיסל (שטערצאלע)
*גל פישל - יוסף ווייס
*שראל פיטערמאן - צבי אריה שטיסל
*אליענה שעכטער - טובה שטיסל
*אורלי זילבערשאץ - עליזה גווילי
*ניצה שאול - עדנה חעשין
*ניצן לילה שביט - אסתי גאטליב
*אברהם מור - קעניגסברג
*זאב טנא - שוכער
*רות געלער - רביצין ערבליך
*סשה אבשלום אגראנאוו - סשה
*אברהם לייב בארנשטיין - אנשין
*מוטי ברכר - לוי יצחק "דער כורך"
*מאיר וויינער - פינטשיק
*שלמה שיטרית - פארשלאפן
*האלגער אירמיש - אליווער "דער גולם", א שבת גוי

## וועבלינקען
*חרדישע משפּחה אויף ישׂראל־טעלעוויזיע, פארווערטס.

קאַטעגאָריע:טי ווי סעריעס
קאַטעגאָריע:פילמען וועגן חסידים
קאַטעגאָריע:ישראל פילמען
קאַטעגאָריע:העברעאיש-שפראכיגע פילמען
פלאט

קליין|די "וויקטארי" שיף, HMS Victory, די עלטסטע קריגשיף אין דער וועלט וואס איז נאך אין ניץ
א **פֿלאט** אדער **ים־פֿלאט** איז די ים־קראפט אין דער מיליטער פון א לאנד.
א זאמלונג פון מיליטערישע שיפן, סובמארינען און ים־עראפלאנען, אויך עראפלאנען־שיפן מיט לופטמאשינען. דער פלאט איז דער טייל פון א לאנדס מיליטערישע קראפטן וואס פירט א קריג אויף וואסער—ימען, אקעאנען טייכן און אזערעס.
דער פארטיידיקונגס ציל פון א ים־פלאט איז פארמיידן אטאקעס אויף דעם לאנד'ס יבשה פון דעם ים.

## היסטאריע 
אין אוראלט גריכנלאנד און רוים האט מען געפירט די שיפן מיט וועסלעס.

אין דער מיטל אלטער האט מען דערפינדען די קאנאנען, וואס מען קען שיסן פון א שיף צו א ציל וואס איז גאנץ ווייט.

## נישט מיליטעריש 
דאס ווארט **פלאטילע **איז אויך  געווארן געניצט פאר קאמערציאלע אדער אנדערע גרופע שיפן.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מיליטער
אינטערנעט געזעלשאפט ישראל

**אינטערנעט געזעלשאפט ישראל** (איגוד האינטרנט הישראלי) איז אַן אָרגאַניזאַציע וואס ארבעט צו פראטעזשירן די ניץ פונעם אינטערנעט פֿאַר פאָרשונג, קאָמוניקאַציע און מיטארבעט צווישן פאַרשידענע סיבות. דער פאַרבאַנד איז אַ פרייַ גוף פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר עטלעכע געביטן שײַך צו די אינטערנעט אין ישראל.

## וועבלינקען 
* איגוד האינטרנט הישראלי
* מאגר נתונים על האינטרנט הישראלי (STS)  (מנוהל על ידי האיגוד)
* האיגוד הישראלי לטכנולוגיית המידע 
* IIX צומת האינטרנט הישראלי 
* פיקיוויקי
* יום אחד ברשת 
* גלישה בטוחה ברשת 
* רשימת רשמים מוסמכים
* אסף אביר, האינטרנט של האבא שלהם , אתר nrg
* רועי שלומי, ככה עושים כסף ברשת, ynet

קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
קאַטעגאָריע:אינטערנעט
חנוך זייבערט

**חנוך זייבערט** (געב' ו' אב ה'תש"כ, בני ברק ישראל) איז געווען דער בירגערמייסטער פון בני ברק צווישן די יארן 2013 ביז 2018.

## ביאגראפיע
זייבערט איז געבוירן געווארן אין בני ברק, צו זיינע עלטערן שאול און רינה זייבערט, גערער חסידים. נאך זיין חתונה האט ער געוואוינט אין אשדוד. ער איז געווען טעטיק אין אשדוד, וואו ער האט אויפגעשטעלט און געפירט די "מגן הלב" שולע, פאר באזונדערער בילדונג פארן חרדישן ציבור. אין 2009 האט ער זיך געצויגן קיין בני ברק און ער האט געדינט דארט ווי דער וויצע־בירגעמייסטער פון דער יהדות התורה פארטיי און פארזיצער פון דעם אונטער־קאמיטעט פאר פלאנירונג און בויען.

אין די לאקאלע וואלן אין ישראל, וואס זענען פארגעקומען מרחשון תשע"ד, האט ער קאנדידירט מיטן שטיץ פון אלע חרדישע פארטייען און ער איז געוויילט געווארן בירגערמייסטער פון בני ברק מיט א קלארן רוב.
## משפחה
ער איז געהייראט מיט 11 קינדער.

## וועבלינקען
* 

קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:אגודת ישראל
עידן גאן

**עידן גאן** (ענגליש: Eden Gan) איז דער פסעוודאנים פון א שיינע מאדעלקע.

## ביאגראפיע 
זי איז אויפגעוואקסן אין פרומע חסידישע פאמיליע
קייטנעס

קליין|קייטנעס
**קייטנעס** () איז א טראדיציאנעלע גראפנשאפט אין צפון סקאטלאנד מיט מער ווי 25.000 איינוואוינער. די היסטארישע הויפטשטאט איז וויק).

קאַטעגאָריע:סקאטלאנד
ווענעזועלער וואכנבלאט

דער **ווענעזועלער וואכנבלאַט** (שפאניש: *Semanario Venezolano*) אי געווען א צייטונג געגרינדעט דורך אברהם סטעמפל אין  קאראקאס, ווענעזועלע אין 1959. די צייטונג איז געווען אויף דריי שפראכן: יידיש, העברעיש און שפאניש. אין אנהייב האט מען ארויסגעגעבן וועכנטלעך אבער נאך צוויי יאר האט מען געענדערט אז זי זאל ארויסקומען איין מאל א חודש , ביז 1964  ווען מ'האט זי פארמאכט.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך צייטונגען
בעאטריקס פון די נידערלאנדן

קליין|בעאטריקס
**פרינצעסין בעאטריקס פון די נידערלאנדן** (; געב׳ דעם 31סטן יאנואר 1938) איז געווען די מלכה פון האלאנד פון 30סטן אפריל 1980 ביזן 30סטן אפריל 2013, ווען זי האט איבערגעגעבן די הערשאפט צו איר עלצטן זון, ווילעם-אלעקסאנדער.  

בעאטריקס איז די עלצטע טאכטער פון דער מלכה יוליאנא און פרינץ בערנארד. זי איז געווארן מלכה נאכדעם וואס איר מוטער האט אבדיקירט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:האלאנד
קאַטעגאָריע:מאנארכן
וויטאריע

קליין|290px|
**וויטאריע** (; באסקיש: *Gasteiz*) איז אַ שטאָט אין שפאניע.

## געאגראפיע 
## היסטאריע 
## עקאנאמיע 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל פון וויטאריע 

קאַטעגאָריע:שטעט אין שפאניע
אולטראשאל

**אולטראַשאַל** איז א טיפ קלאנג מיט א הויכער פרעקווענץ, העכער ווי 20,000 הערץ (20 קילאהערץ), וואס מענטשן קענען נישט הערן.

## סאנאגראם 
**מעדיצינישער אַלטראַסאַונד** אדער **סאָנאָגראַם** איז א טעכניק וואס מען נוצט פאר טעסט, אריינצוקוקען אינעם קערפער פון א פאציענט אדער טראגעדיגע פרוי, ווי דורך די קלאנגען פונעם מאשין, וואס קלאפט צוריק און ברענגט רעזולטאט, זעט מען וויאזוי די אינעווייניגע פראצעדור אנטוויקעלט זיך, און צו עס איז פארהאנען א אויסער'ארדענטליך געשעעניש.

די שטייגער וויאזוי מען האנדעלט דאס, איז מיטן שמירן א ספעציעלע דזשעלי אויפן קערפער, און דאס העלפט בעסער אז די ווידער'שטימע פונעם מאשין צום גליד - וואס מ'וויל בודק זיין, זאל געבן גוטע און קלארע רעזולטאטן, טראץ וואס די פליסיגקייט ווי וואסער צו בלוט אדער ליידיגע חלקים קענען אמאל שטערן, איז די דזשעלי הילפבאר צו א קלארע און קראנטערע טעסט רעזולטאט.

עס ווערט באנוצט בעיקר ביי פראבלעמען מיט די נירן, און ביי א מעוברת, צו זען דאס קינד אנטוויקלונג.

## וועבלינקען 
http://radiography.0catch.com/kidneys%20us.html 

קאטעגאריע:מעדיצינישע טעסטן
ה'שמ"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
* אלעזר אזכרי האט מחבר געווען דאס ספר חרדים.
## געבוירן
## נפטר געווארן
*
דעוואנאגארי

**דעוואַנאַגאַרי** (देवनागरी,‏ *Devanāgarī*) איז א שריפט סיסטעם געניצט צו שרייבן די שפראכן פון צפון אינדיע און נעפאל, איינשליסנדיק סאנסקריט, באנגלא, הינדי, מאראטהי, סינדהי, ביהארי. 

דעוואנאגארי ווערט געשריבן פון לינקס אויף רעכטס. עס האט נישט די אונטערשייד וואס מען טרעפט אין גלחיש שריפט צווישן קליינע און גרויסער אותיות. עטלעכע גרופעס פון אותיות ווערן באהעפט מיט א ליניע אין דער הייך.

קאַטעגאָריע:שריפט סיסטעמען
קאַטעגאָריע:אינדיע
ערנעסט ראדערפארד

**ערנעסט ראַדערפֿארד, ערשטער באַראן ראַדערפֿארד פֿון נעלסאן**,  (30סטן אויגוסט 1871 – 19טן אקטאבער 1937) איז געווען א ניי־זילאנד געבוירענער פיזיקער און כעמיקער וואס איז געווארן באוואוסט וי דער פאטער פון קערנפיזיק. ער ווערט פאררעכנט דער גרעסטער עקספערימענטאליסט זייט מייקל פאראדיי (1791–1867).  די דאזיקע ארבעט האט ער געטון ביי מאקגיל אוניווערסיטעט אין קאנאדע. זי איז דער יסוד פונעם נאבעל פריז פאר כעמיע מיט ער איז געווארן באלוינט אין 1908 *"פאר זיינע אויספארשן אין דעם צעפאל פון די עלעמענטן, און די כעמיע פון ראדיאאקטיווע סובסטאנצן"*.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:כעמיקער
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
דוד פראם

**דוד פֿראַם** (14טן אָקטאָבער 1903, פּאָנאוועזש - 1988, יאָהאַנעסבורג) איז געווען א ייִדישער דיכטער אין דרום־אַפֿריקע.

## לעבן און ווערק 
ווי אַ קינד האָט ער באַקומען אַ טראַדיציאָנעלע ייִדישע דערציִונג. בשעת דער ערשטער וועלט־מלחמה איז די משפּחה פֿאַרוואָגלט געוואָרן קיין רוסלאַנד. דאָרט האָט פֿראַם זיך געלערנט אין אַ גימנאַזיע און אין אַ סאָוועטישער אַרבעטשול. אָנהייב 1920 יאָרן איז ער צוריק קיין ליטע, וווּ ער האָט אָנגעהויבן צו פּובליקירן לידער אין דער ייִדישער פּעריאָדישער פּרעסע, ווי אין דער טאָגצײַטונג *די אידישע שטימע* (נאָך אין גימנאַזיע האָט ער שוין געהאַט געשריבן לידער אויף רוסיש).  

אין 1927 איז דער דיכטער געפֿאָרן קיין דרום־אַפֿריקע און זיך באַזעצט אין יאָהאַנעסבורג. דאָרט האָט ער זיך ווײַטער באַטייליקט אינעם ייִדישן ליטעראַרישן לעבן און געוואָרן איינער פֿון די וויכטיקסטע ייִדישע שרײַבער אין דרום־אַפֿריקע.  

אינעם ליטווישן פּעריאָד פֿון זײַן שאַפֿונג האָט פֿראַם זיך פֿאַראינטערעסירט מיט דער טעמאַטיק פֿונעם ייִדישן דאָרפֿסלעבן. שפּעטער שפּילט די דרום־אַפֿריקאַנישע נאַטור אַ גרויסע ראָלע אין זײַן פּאָעזיע. 

## ביבליאָגראַפֿיע 
* ***לידער און פּאָעמעס***, ווילנע, יאָהאַנעסבורג: דוד פֿראַם פֿאַרלאַג־קאָמיטעט, 1931
* ***לילי און בלילינג: אַ וואַלד־מײַסעלע אין איין אַקט***, ווילנע: גרינינקע ביימעלעך, 1936
* ***אפֿשר***, לאָנדאָן: ייִדישער זשורנאַליסטן און ליטעראַטן פֿאריין, 1947
* ***אַ שוואַלב אויפֿן דאַך***, יאָהאַנעסבורג: קאַיאָר, 1985

## מקורים אויף אינטערנעץ 
* אַ דאָקטאָר־אַרבעט וועגן דעם מחבר אויף ענגליש: Hazel Frenkel, *David Fram: Lithuanian Yiddish Poet of the South African Diaspora and Illuminating Love*, Sheffield Hallam University, 2013 http://shura.shu.ac.uk/4914 
* דעמ מחברס אַרכיוו אין ביבליאָטעק פֿון טעקסאַסער אוניווערסיטעט http://www.lib.utexas.edu/taro/utlac/00205/00205-P.html
* Joseph Sherman, "Singing with the Silence": The Poetry of David Fram http://yiddish.haifa.ac.il/tmr/tmr08/tmr08001.htm  

קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
1669

## געשעענישן 
## געבוירן 
## געשטארבן 
* 4טן אקטאבער - רעמבראנדט וואן ריין, האלענדישער מאָלער (געב' 1606)
ערווין שרעדינגער

**ערווין רודאלף יאזעף אלעקסאנדער שרעדינגער** (דייטשיש: *Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger*; 12טן אויגוסט 1887 – 4טן יאנואר 1961) איז געווען אן עסטרייכער פיזיקער וואס האט אנטוויקלט א צאל יסודותדיקע רעזולטאטן אינעם פעלד פון קוואנטן-טעאריע, וואס זענען געווארן דער יסוד פון כוואליע־מעכאניק: ער האט פארמולירט די כוואליע־גלייכונג (שרעדינגער גלייכונג) און האט אנטפלעקט אז זיין אנטוויקלונג פונעם פארמאליזם איז אינגאנצן צוגעפאסט צו מאטריקס־מעכאניק.

אויך האט ער געשריבן אין פארשידענע פעלדער פון פיזיק: סטאטיסטישע מעכאניק, טערמאדינאמיק, קאליר טעאריע, עלעקטראדינאמיק, אלגעמיינע רעלאטיוויטעט, און קאסמאלאגיע.

אין 1933 איז ער באלוינט געווארן מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק צוזאמען מיט פאל דיראק.

## ביאגראפיע 
שרעדינגער איז געבוירן געווארן אין ערדבערג, ווין, דעם 12טן אויגוסט 1887. ער האט שטודירט מאטעמאטיק און פיזיק אין ווין. אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געווען א זעלנער.
נאכדעם איז ער געווען א פראפעסאר אין  יענא, ברעסלוי און שטוטגארט.

ער האט געהייראט זיין ווייב אן־מארי אין 1920.

אין 1921, איז ער  אריבער צום ציריכער אוניווערסיטעט. אין 1927, איז ער געווארן דער נאכפאלגער פון מאקס פלאנק ביים פרידריך ווילהעלם אוניווערסיטעט אין בערלין. אבער אין 1934 האט שרעדינגער באשלאסן איבערלאזן דייטשלאנד, ווייל ער האט נישט געקענט פארטראגן דעם אנטיסעמיטיזם פון די נאציס.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:עסטרייכער
קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
וואסילי גראסמאן

**וואַסילי סעמיאָנאָוויטש גראָסמאַן** (רוסיש: Василий Семёнович Гроссман, ייִדישער נאָמען: יוסף ; 12טן דעצעמבער 1905 - 14טן סעפּטעמבער 1964, מאָסקווע) איז געווען א רוסיש־שפּראַכיקער סאָוועטישער שרײַבער פֿון ייִדישן אָפּשטאַם.

## ביאָגראַפֿיע
געבוירן אין באַרדיטשעוו (הײַנט אוקרײַנע) אין אַן אַסימילירטער משפּחה. געענדיקט כעמיע־לימודים אין מאָסקווער אוניווערסיטעט אין 1929. געאַרבעט ווי אַן אינזשעניער אין די קוילן־גרובן אין דאַנעצק, אוקרײַנע. גענומען שרײַבן אין 1934.

נאָכן אַרײַנדרינג פֿון די נאַצישע אַרמייען אין ראַטן־פֿאַרבאַנד בעת דער צווייטער וועלט־מלחמה, אין יוני 1941, מאָביליזירט געוואָרן אין דער רויטער אַרמיי. באַגלייט די סאָוועטישע כּוחות איבער אוקרײַנע, בעלאַרוס און פּוילן און געשריבן קאָרעספּאָנדענצן וועגן גאַנג פֿון דער מלחמה, צווישן זיי — וועגן דעם ייִדישן חורבן. געווען אין די טויטלאַגערן אין טרעבלינקע און מײַדאַנעק. זײַן עדותשאַפֿט וועגן די נאַצישע מערדערײַען האָט געדינט ווי אַ באַשולדיקונג־דאָקומענט אויפֿן נירנבערגער פּראָצעס. צוזאַמען מיט איליאַ ערענבורג און אַנדערע, צווישן זיי אַבֿרהם סוצקעווער, אײַנגעזאַמלט אַ סך גבית־עדותן פֿון לעבן־געבליבענע און אויף דעם סמך רעדאַגירט דאָס שוואַרצע בוך, די ערשטע דאָקומענטאַציע־זאַמלונג וועגן חורבן פֿון אייראָפּעיִשן ייִדנטום. דאָס בוך איז נישט דערשינען אין ראַטן־פֿאַרבאַנד, נאָר אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן און דערנאָך אין אַנדערע ערטער.

גראָסמאַן האָט שטאַרק געליטן פֿון די סטאַלין־רדיפֿות. די ביכער וואָס ער האָט געשריבן נאָך 1945 זענען נישט דערשינען אין רוסלאַנד ביז נאָך זײַן טויט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע זשורנאליסטן
קאַטעגאָריע:ראמאניסטן
נאטירלעכע קאטאסטראפע

א **נאַטירלעכע קאַטאַסטראפע** איז א נאטירלעכע דערשיינונג וואס קומט פון נאטירלעכע קראפטן און שאפט צעשטערונג און חורבן אין דער סביבה, וואס שעדיקט א סך מענטשן.

אין 2012, האבן פאסירט  905 נאַטירלעכע קאַטאַסטראפע איבער דער גארער וועלט, 93% פון זיי זענען געווען פארבונדן מיט וועטער.

## סארטן פון קאטאסטראפעס 
### געאלאגישע קאטאסטראפעס 
* ערדציטערניש
* וואולקאנישע אויפרייסונג

### וואסער קאטאסטראפעס 
* פארפלייצונג
* צונאמי

### וועטער קאטאסטראפעס 
* היץ כוואליע
* לאווינעס
* שטורעם
* הוראגאן
* טארנאדא
* טריקעניש

### ביאלאגישע קאטאסטראפעס 
* הונגער
* עפידעמיע

*
פייער-געווער

[קליין|א סמיט און וועסאן [רעוואלווער]]
א **פֿײַער־געווער** איז א קעמפֿן מיטל וואס ארבעט דורך שיסן מעטאלכלעך אדער געשטויסט מיט אויפרייס-מאטעריאל (ווי למשל פולווער) אדער דורך א מעכאנישן מיטל (ווי לופט-דרוק).
די ערשטע פייער־געווער האט מען דערפינדן אין כינע אינעם 13סטן יארהונדערט.

קליינע פייער־געווער וואס איין מענטש טראגט אליין רופט מען "קליינע געווער", ספעציעל אין דער מיליטער וואס ניצט אויך שווערע געווער. ווי מארטערן און קאנאנען.

פונדעראנדער זייט, זענען ראקעטן און מיסלן וואס זענען נישט פייער־געווער ווייל זיי האבן אייגענע באוועגונג־קראפט און ווערן נישט געשאסן.

## פארשידענע פייער־געווער 
* אונטער-מאשינביקס
* ביקס
* מאשינביקס
* פיסטויל
* רעוואלווער

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געווער
1667

## געשעענישן 
* 20סטן יאנואר - די פוילישע-ליטווישע קאמאנוועלט טרעט אפ קיעוו, סמאלענסק, און אוקראינע מזרח פון דניעפער צו רוסלאנד אין דעם אפמאך פון אנדרוסאווא.
* 6טן אפריל - דובראווניק פארטיליגט אין אן ערדציטערניש.

## געבוירן 
* 27סטן יולי - יאהאן בערנולי, שווייצער מאטעמאטיקער (געש' 1748)

## געשטארבן 
* פעדרא דע בעטאנקור, שפּאַנישער פראַנסיסקאַנער מאָנאך און מיסיאנער.