open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1901

## געשעענישן 
* 11טן יוני - ניו זילאנד אנעקסירט די קוק אינזלען
* 22סטן אויגוסט -  געגרידעט די אויטאמאביל פירמע  קאדילאק
* 10טן דעצעמבער - דער נאבעל פריז געשאנקען צום ערשטן מאל, אויף דער פינפטער יארצייט פון אלפרעד נאבעל
*
## געבוירן 
* 14טן יאנואר - אלפרעד טארסקי, פוילישער מאטעמאטיקער און לאגיקער (געש' 1983)
* 2טן פעברואר - יאשא חפץ, יידישער פידלער (נפטר 1987)
* 28סטן פעברואר - ליינוס פאלינג, אמעריקאנער כעמיקער-פיזיקער (געש' 1994)
* 29סטן אפריל - קייסער היראהיטא פון יאפאן
* 6טן יוני - סוקארנו, ערשטער פרעזידענט פון אינדאנעזיע (געש' 1970)
* 13טן יוני - טאגע ערלאנדער, פרעמיער מיניסטער פון  שוועדן 1969-1946 (געש' 1985)
* 4טן אויגוסט - לואי ארמסטראנג, דזשעז מוזיקער (געש' 1971)
* 8טן אויגוסט - ערנסט לארענס, פיזיקער,  דערפינדער פונעם ציקלאטראן און  געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1939 (געש' 1958)
* 29סטן סעפטעמבער - ענריקא פערמי, פיזיקער, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר  פיזיק אין 1938 (געש' 1954)
* 3טן נאוועמבער - לעאפאלד דער דריטער מלך פון בעלגיע (געש' 1983)
* 5טן דעצעמבער - ווערנער הייזנבערג, פיזיקער

## געשטארבן 
* 22סטן יאנואר - קעניגין וויקטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1819)
* 27סטן יאנואר - דזשוסעפע ווערדי, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געב' 1813)
* 13טן מערץ - בענזשעמין העריסאן, דער 23סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1833)
* 14טן סעפטעמבער - וויליאם מעקינלי, דער 25סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1843)

## נאבעל פריזן 
קאַטעגאָריע:1900ער
מיקראביאלאגיע

**מיקראביאלאגיע** (פון גריכיש , *מיקראס*, "קליין"; , *ביאס*, "לעבן"; און , *-לאגיאַ*) איז די שטודיע פון *מיקראארגאניזמען*, וואס זענען קליינטשיקע ארגאניזמען מיט איין צעל אדער ווייניג צעלן, וואס מען זעט זיי נאר מיט א מיקראסקאפ. דאס שליסט איין פאנגי, באקטעריע און ארכעען. ווירוסן שטודירט מען אויך, כאטש זיי זענען אייגנטלעך קיין לעבעדיגע ארגאניזמען.  אין קורצן; מיקראביאלאגיע שטודירט לעבן און ארגאניזמען וואס מען קען נישט זען מיטן אויג אליין. 

מיקראביאלאגיע איז א טערמין וואס איז כולל  וויראלאגיע, מיקאלאגיע, פאראסיטאלאגיע, באקטעריאלאגיע און אנדערע צווייגן.

מיקראביאלאגיע איז פארהעלטנמעסיק א נייע שטודיע. אויבוואויל די ערשטע מיקראבן האט מען געזעען שוין פאר דריי הונדערט יאר, אבער ס'איז נאך דא אסאך וואס מען ווייסט נישט.

## רעפערענצן 
*
4טן נאוועמבער

דער **4טער נאוועמבער** איז דער 308טער טאג פון יאר (309טער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 57 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1956 - סאוועטישע קראפטן אינוואדירן אונגארן כדי אונטערדריקן דעם אונגארישן אויפשטאנד. טויזנטער געהרגעט, און א פערטל מיליאן בירגער פארלאזן אונגארן
* 1995 - ישראל פרעמיער מיניסטער יצחק רבין דערמארדעט
* 2008 - באראק אבאמא געוועלט דער ערשטער שווארצער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.

## געבוירן 
* 1470 – עדווארד דער פינפטער, מלך פון ענגלאנד (געש׳ 1483)
* 1935 - אורי זוהר, טעאטער שפילער געווארן א בעל תשובה
* 1948 - שאול מופז, שעף פון גענעראל שטאב און זיכערהייטס מיניסטער

## געשטארבן 
*
## פייערטעג 
----
* 3טן נאוועמבער - 5טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 04
רעפטיליע

קליין
**רעפטיליעס** זענען א גרופע בעלי חיים מיט רוקנביינער, וואס האבן א שופנדיגע הויט און לייגן אייער מיט א שאלעכץ. אין א רעפטיליע איז דער אויסלייג פונעם הארץ און די בלוטסיסטעם אנדערש ווי ביי זויגערס.

צווישן די רעפטיליעס זענען די טשערעפאכעס און קראקאדילן. רוב רעפטיליעס זענען שלאנגען און יאשטשערקעס.

עס זענען באקאנט ארום 10 טויזנט זגאלן פון רעפטיליעס.

## רעפערענצן 
*
טשערעפאכע

די **טשערעפּאַכע** (פארגלייכן רוסיש: *черепаха*) אדער **שילדקרעט** (דייטשיש: *Schildkröten*) איז א סארט רעפטיליע וואס לעבט אויך דער יבשה אדער אין וואסער. די וואס לעבן אין וואסער האבן פיס אזוי ווי א קאטשקע. א טשערעפאכע קען זייער גוט זען, אבער נאר נאנט און נישט ווייט.

עס זענען פאראן 250 זגאלן טשערעפאכעס. די קלענסטע איז לאנג 8 צ"מ און די לענגסטע 2 מעטער.

לאנד טשערעפאכעס עסן פלאנצן, פרוכטן און בלומען. ים טשערעפאכעס עסן פיש, פוילע רוילעס און אינסעקטן. זיי קענען לעבן א לאנגע צייט אן עסן, אפילו ביז א יאר.

קאַטעגאָריע:רעפטילן
דראגאמירעשט

**דראַגאָמירעשט** אדער **גראַגמערעשט** (; ) איז אַ קליין שטעטל אין מאַראַמאָראָש, רומעניע, 42 ק"מ דרום־מזרח פון סיגעט. איר באַפעלקערונג איז 3,132 (2002).

## די אידישע קהילה 
לויט די צענזוסן, האָבן אין דראַגאָמירעשט געוואוינט אין 1877 325 אידן, און אין 1920 איז די צאָל אידן געווען 756, און זיי זײַנען באַשטאַנען 28 פּראָצענט פון די אײַנוואוינער. אין 1941 זײַנען געווען אין דראַגאָמירעשט 684 אידן. הײַנט צוטאָג (2013) זײַנען דאָרטן קיין אידן ניטאָ.

די ערשטע אידן זײַנען אָנגעקומען אין דראַגאָמירעשט אין דעם ערשטן דריטל פון דעם אַכצנטן יאָרהונדערט. צום סוף פון דעם יאָרהונדערט האָט זיך דאָרט אײַנגעאָרדנט אַ קהילה וואָס איז באַשטאַנען פון קאָסאָווער חסידים פון גאַליציע און פּאָדאָליע. פרנסה האָבן די אָרטיקע אידן געהאַט פון האַנדלן אין תבואה און אין שאָף, און פון האָלץ און ערד ווירטשאַפט. אין דער שטאָט האָט מען אויפגעבויט אַ שול און אַ חסידישן בית־מדרש, אַ מקווה מיט אַ בית־עולם.

דער ערשטער רב פון דער קהילה איז געוועזן הרב משה שטערן. אָנהייבנדיק פון 1903 האָט געדינט אַלס רב ר' יצחק מאיר שוואַרץ וואָס האָט געשריבן עטלעכע חיבורים. אין 1911 האָט ר' מנחם מענדל שפּירא אָנגענומען דעם אַמט, און דער לעצטער רב איז געוועזן ר' משה ישראל פעלדמאַן וועלכער איז אויך געשטאַנען בראש פון אַ ישיבה אין שטעטל. אין דער ישיבה האָבן געלערנט בײַ 45 תלמידים, און זי האָט דערלעבט ביז דעם חורבן אייראָפּע.

ווען מ'האָט גענומען פאַרניכטן דעם אונגאַרישן אידנטום אין פרילינג פון 1944, איז געבויט געוואָרן אין צענטער פון דאָרף אַ געטאָ אין וועלכן מען האָט געטריבן אַלע היגע אידן ווי אויך די אידן פון אַרומיקע דערפער. סך־הכל זײַנען אין דעם געטאָ געווען לערך 2,000 מאַן. אויף דעם פופצנטן מאַי האָט מען אַלע אידן געטריבן צופוס אויף 25 קילאָמעטרישן רײַזע קיין ווישעווע, דאָרט האָט מען זיי אַרויפגעלאָדנט אויף באַנען וועלכע האָבן זיי געפירט אין אוישוויץ, וואו רוב פון זיי זײַנען אומגעקומען.

לערך פופציק פון די אידישע אײַנוואוינער האָבן זיך אומגעקערט אַהינצו נאָכן חורבן, אָבער מיט אַ קורצע צײַט שפּעטער האָבן זיי אַלע פאַרלאָזן די שטעטל און רוב זײַנען אַרויף אין ארץ ישראל.

## רעפערענצן 
* דראגימערשט אין "ספר מאראמורוש"

קאטעגאריע:שטעטלעך אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין רומעניע
חיפה חוף הכרמל באן סטאנציע

**חיפה חוף הכרמל באן סטאנציע** (כרמל בארטן באן סטאנציע) איז א ישראל באנען פאסאזשירן באן סטאנציע אין דער שטאט חיפה, ישראל.

## פלאצירונג
די סטאנציע געפינט זיך אויף דער צפון-דרום בארטן ליניע אין דרום־מערב חיפה, אויף דער סאכאראוו גאס, לעבן דער חוף הכרמל צענטראלער בוס סטאנציע. 

## וועבלינקען
*ישראל באנען, חוף הכרמל סטאנציע

## רוטעס
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין ישראל
קאטעגאריע:חיפה
פריינט (סעריע)

קליין
**פריינט** (ענגליש "Friends") איז אן אמעריקאנישע טעלעוויזיע סעריע וואס איז ערשטנס טראנסמיטירט געווען אויף NBC צווישן די יארן 1994 און 2004. זי איז איינע פון די מערסט באוואוסטע טעלעוויזיע סעריעס, און האט קאנדידירט פאר 63 "עמי אויסצייכענונגען".

די סעריע איז געווען באזירט אויף סיטואציע קאמעדיע, ווי זעקס פריינט וואס וואוינען אין מאנהעטן ניו יארק וואוינען צוזאמען, וואס יעדער האט זיין פעקל מיט צרות. די פראדוצירער פון די סעריע ווערנער ברודער, פלעגט עס אויפשפילן ביים פילמען די קאפיטלעך, פאר ביישויער וואס זענן געווען אנוועזנד אין זאל, אין קאליפארניע. אויפן טעלעוויזיע איז "פריינט" געווען טראנסמיטירט, יעדע דאנערשטיק נאכט.

"דזשעניפער עניסטאן", האט געשפילט די כאראקטער פון "ריטשל גרין", זי איז פארטון אין די מאדע, האט געארבעט אין פארשידענע ערטער און געבוירן א קינד אין די 10 פעריאדן פון די פילם.

"קארטני קוקס" שפילט די כאראקטער פון "מאניקע געלער", זי איז די "מאמע" פון די גרופע, וואס איז איר ארבעט איז דורכאויס די סעריע, א שעף (קעכערין} אין פארשידענע רעסטאָראַנטן.

"ליסע קאדרא" שפילט אין די סעריע, די כאראקטער פון "פיבי באפע", איר פאך איז איינע וואס מאכט מאסאזשן פאר מענטשן, און איז א מוזיקאלישע. איר אויפפירעכץ איז גאר א מאדנער, נעסטי און טאף, און זי שוועבט אין אנדערע ספערן.

"מאט לע בלענק" שפילט די כאראקטער פון "דזשואי טריביאני", אן אקטיאר, און איינער וואס ווערט משוגע פאר עסן. ער ווערט באוואוסט נאכן שפילן אין אפערע, ער לויפט נאך "קליידער", און ער האט עטליכע פריינדינס דורכאויס די פעריאדן, אין איינע פון זיי ווערט ער פארליבט אין "ריטשל".

"מעטהיו פעררי" שפילט אלס "טשענדלער מעיאריעל בינג", וואס זיין ארבעט איז א סטאטיסטיקער, און אינפארמאציע אפשאצונג. ער ציהט זיך קיין טאלסא, אקלעהאמא צוליב זיין ארבעט און דאן פארלאזט ער זיין ארבעט אין ניינטע פעריאד. ער האט געארבעט אלס א געדאנק אויפקומער (קאפירייטער) אין א רעקלאמע געשעפט, ער איז דער קאמיקער, וואס מאכט בייסיגע און סארקאסטישע וויצן אויף די אנדערע.

דייוויד שווימער שפילט אלס "ראס געלער", איז א פארשער פון די שטיין עפאכע, און ארבעט אין א מוזיי, פאר פרע-היסטארישע היסטאריע, שפעטער אלס לעקטאר אין ניו יארק אוניווערסיטעט, פאר שטיין עפאכע. דורכאויס די סעריע, האט ער דריי מאל געהייראט פרויען, וואס האבן זיך אלעמאל געענדיגט שלעכט, און דעריבער ווערט ער צו שפאט ביי זיינע פריינט, און טיילמאל לאכט ער זיך אליינס אפ. ער האט אויך באציאונגען מיט ריטשל, וואס זי האט א קינד פון אים. ער איז אויך דער ברודער פון מאניקע אין די סעריע.

קאַטעגאָריע:טי ווי סעריעס
7טן נאוועמבער

**7 נאוועמבער** איז דער 311טער טאג פון יאר (312טער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 54 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1940 - די טאקאמא לאנדפאס בריק פאלט איין נאכן וויגן זיך אין דעם ווינט

## געבוירן 
* 1713 - הרב יחזקאל לאנדא, דער "נודע ביהודה", רב פון פראג (נפטר 1793)
* 1867 - מארי קירי, וויסנשאפטלערין, געווינער פון נאבעל פריזן פאר פיזיק 1903 און כעמיע 1911 (געש' 1937)
* 1879 - לעאן טראצקי, רוסישער רעוואלוציאנער (דערמארדעט 1940)
* 1903 - קאנראד לארענץ, עסטרייכער פארשער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע (געש' 1989)

## געשטארבן 
* 1573 - רבי שלמה לוריא, דער מהרש"ל, א פוסק פון די  אחרונים (געב' 1510)
* 1992 - אלעקסאנדער דובטשעק, פירער פון טשעכאסלאוואקיי (געב' 1921)

## פייערטעג 
*

----
* 6טן נאוועמבער - 8טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 07
שמואל אליעזר הלוי איידלס

רבי '''שמואל אליעזר הלוי איידל'ס''' ( ה'שט"ו - ה' כסלו ה'שצ"ב), פון די גרויסע מפרשים אויף ש"ס בבלי צווישן די אחרונים. ער און זיין פירוש אויף גמרא, רש"י, תוספות זענען באקאנט מיט די ראשי תיבות מהרש"א.

## יונגע יארן 
דער מהרש"א איז געבוירן אין קאזימיערזש לעבן קראקע צו זיין פאטער רבי יהודה הלוי, א ברודער פון ר' שמואל פאטער פונעם ט"ז און אן אייניקל פון רבי עקיבא פון אלטאויוון, און צו זיין מוטער גיטל, א משפחה פונעם מהר"ל פון פראג.

אין די יוגנט איז ער אריבער קיין פויזן וואו ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי משה אשכנזי היילפרין.

ווילאנג זיין שוויגער איידל האט געלעבט האט זי איהם מפרנס געווען, דערפאר האט ער זיך גערופן אויף איהר נאמען.

אין ש"נ איז ער געווארן א חבר אין די וועד ארבע ארצות.

נאך איהר פטירה, אין יאהר שס"ה, האט ער געמוזט אננעמען א רבנות פאסטן זיך צו שפייזן. צוערשט איז געווען רב אין כעלם, דערנאך אין לובלין און צולעצט אין אוסטראה אין יאהר שפ"ה.

ער ליגט באגראבן דארט אין דער שטאט אוסטראה.

## פאמיליע 
זיין איידעם רבי משה וועלכער האט מסדר געווען די מהדורא בתרא אויף מהרש"א.

## שיטה אין לערנען 
## ספרים 
* זכרון דברים
* חידושי הלכות ואגדות מהרש"א.
ער האט אויך פארפאסט צוויי פיוטים אויף סליחות.

## וועבלינקען 
* ביי ויקישיבה http://www.yeshiva.org.il/wiki/index.php?title=%D7%9E%D7%94%D7%A8%D7%A9%22%D7%90
* דער מהרש"א ביי חב"דפדיה http://chabadpedia.co.il/index.php?title=%D7%9E%D7%94%D7%A8%D7%A9%22%D7%90

קאַטעגאָריע:אחרונים
קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:רבנישע לויים
קאַטעגאָריע:פייטנים
8טן נאוועמבער

דער **8טער נאוועמבער** איז דער 312טער טאג פון יאר (313טער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 53 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1602 - געעפנט די באדליען ביבליאטעק אינעם אוניווערסיטעט פון אקספארד.
* 1793 - געעפנט די לואוורע מוזיי.
* 1889 - מאנטענע אריינגענומען דער 41סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
* 1895 - ווילהעלם רענטגען אנטפלעקט די רענטגען שטראלן.
* 1932 - פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט געוויילט צום ערשטן מאל פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 1942 - חורבן אייראפע: טביחה פון די יידן אין  סטאשאוו
* 1960 - זשאן קענעדי געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 1988 - דזשארזש בוש געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.

## געבוירן 
* 1922 - קריסטיאן בארנארד, דרום אפריקאנער כירורג, פיאנער פון הארץ כירורגיע  (געש' 2001)
* 1953 - הרב אמנון יצחק, תימנישער רב, פירער דער "שופר" ארגאניזאציע

## געשטארבן 
* 1674 - דזשאן מילטאן, ענגלישער דיכטער (געב' 1608)
* 1986 - וויאטשעסלאוו מאלאטאוו, סאוועטישער פאליטיקער  (געב' 1890)

## פייערטעג 
*

----
* 7טן נאוועמבער - 9טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 08
יצחק מאיר העלפגאט

**יצחק מאיר העלפגאט** געבוירן תשכ"ח אין בני ברק, איז א פאפולערער חסידישער חזן, א גערער חסיד, אויפגעוואקסן אין די גערער ישיבות, נאך זיין חתונה האט ער געוואוינט אין אשדוד. ער איז געווען דער הויפט חזן אין פראנקפורט. היינט איז ער דער חזן אין דער צענטראלער שול אין מאנהעטן און ער וואוינט  אין בארא פארק.

העלפגאט האט זיך צוגעריבן אין חזנות ביי די חזנים נפתלי הערשטיק, יצחק אשל און שמואל ברוך טאובה. ער איז א פלימעניק פונעם בארימטן חזן ר' חיים אדלער.

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
3טן נאוועמבער

דער **3טער נאוועמבער** איז דער 307טער טאג פון יאר (308טער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 58 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1493 - קריסטאפער קאלאמבוס אנטפלעקט די גוואדעלופ אינזלען.
* 1903 - פאנאמא ווערט אומאפהענגיק פון קאלאמביע.
* 1954 - געעפנט די תל אביב צענטראלע באן סטאנציע.
* 1970 - סאלוואדאר איענדע איינגעשוואירן פרעזידענט פון טשילע.
* 1978 - דאמיניקא ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע.
* 2013 - ליקוי חמה  (אין טייל ערטער אַ גאַנצע ליקוי, אין טייל ערטער א רינג ליקוי).

## געבוירן 
* 1901 - לעאפאלד דער דריטער מלך פון בעלגיע (געש' 1983)

## געשטארבן 
*
## פייערטעג 
* פאנאמא - אומאפהענגיקייט טאג (1903)
* דאמיניקא - אומאפהענגיקייט טאג (1978)
* מיקראנעזיע - אומאפהענגיקייט טאג (1986)

----
* 2טן נאוועמבער - 4טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 03
תלמוד ירושלמי

[שמאל|ממוזער|250px|העמוד הראשון של מסכת ברכות מהדורת [דפוס ראם|דפוס וילנא]]

**תלמוד ירושלמי** (אדער **ירושלמי**) איז א זאמלונג פון מאמרים פון אמוראים אין ארץ ישראל (אין גליל) אויף דער משנה. ס'איז דא א ירושלמי אויף כמעט אלע מסכתות אין זרעים, מועד, נשים און נזיקין. אויף קדשים איז איבערהויפט נישט קיין ירושלמי, און אין טהרות נאר אויף מסכת נדה. די ירושלמי איז געשריבן, אנדערש ווי תלמוד בבלי אין דעם ארץ ישראל דיאלעקט פון אראמיש, און איז אסאך קורצער. אפטמאל איז נישט דא קיין שקלא וטריא אזוי ווי אין בבלי, נאר די גמרא פרעגט א קשיא און לאזט עס אן א תירוץ.

דער יסוד פון דעם ירושלמי איז אוועקגעשטעלט אין דעם בית המדרש פון רבי יוחנן.

ס'איז היינט דא נאר איין גאנצער כתב יד פון ירושלמי, דער "ליידן כתב יד", אין דער ביבליאטעק פונעם ליידן אוניווערסיטעט.

## מפרשים 
די עיקר מפרשים אויף ירושלמי זענען:
* פון הרב דוד פרענקל: (אויף רוב מסכתות) 
# **קרבן העדה** (ענלעך צו פירוש רש"י) 
# **שיירי קרבן** (ענלעך צו תוספות)

* פון הרב משה מרגלית: (אויף אלע מסכתות)
# **פני משה** (ענלעך צו פירוש רש"י) 
# **מראה הפנים** (ענלעך צו תוספות)

* פונעם רידב"ז: 
# **רידב"ז** (ענלעך צו פירוש רש"י)
# **תוספות הרי"ד** (ענלעך צו תוספות)

## דף יומי 
ביי דער זעקסטער כנסייה גדולה פוון אגודת ישראל אין טבת ה'תש"ם, האט דער גערער רבי דער "לב שמחה", רבי שמחה בונם אלטער, אויסגערופן דעם געדאנק פון לערנען יעדן טאג א בלאט ירושלמי, אויפן זעלבן שטייגער ווי דער דף היומי פון תלמוד בבלי. דער ערשטער מחזור פון ירושלמי האט אנגעהויבן ט"ו שבט תש"ם. יעדער מחזור געדויערט פיר און א פערטל יאר). כ"ז טבת תש"ע האט אנגעהויבן דער זיבעטער מחזור פונעם דף היומי אין ירושלמי.

*
69 (נומער)

**ניין און זעכציק** איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 68 און פאר 70. 

איז גימאטריע **סט**
## אין מאטעמאטיק 
אז מען דרייט איבער 69 בלייבט ער דער זעלבער.

## אין וויסנשאפט 
* דער אטאם נומער פון טוליום, א לאנטאניד.

## אין יידישקייט 
*
9טן נאוועמבער

**9 נאוועמבער** איז דער 313טער טאג פון יאר (314טער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 52 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1953 - קאמבאדיע ווערט זעלבשטענדיג פון פראנקרייך
* 1989 - די בערלינער וואנט פאלט איין

## געבוירן 
* 1841 - עדווארד דער זיבעטער, מלך פון בריטאניע (געש' 1910)
* 1935 - חיים טאפאל, שוישפילער

## געשטארבן 
* 1937 - ראמזיי מאקדאנאלד, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1866)
* 1940 - נעוויל טשעמבערליין, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1869)
* 1952 - חיים ווייצמאן, ערשטער פרעזידענט פון מדינת ישראל (געב' 1874)
* 1970 - שארל דע גאל, פרעזידענט פון  פראנקרייך (געב' 1890)

## פייערטעג 
* קאמבאדיע - אומאפהענגיקייט טאג (1953)

----
* 8טן נאוועמבער - 10טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 09
חיים אדלער

**חיים אדלער** (געב' כ"ג תשרי ה'ת"ש) איז דער הויפט חזן פון דער גרויסער שול אין ירושלים.

## לעבנסגעשיכטע 
אדלער איז געבוירן אין תל אביב צו זיין פאטער צבי אדלער, א מתפלל אין דער גרויסער שול אין תל אביב. אלס יינגל פלעג ער זינגען אין דעם כאר (קאפעלע) פון  שלמה ראוויץ. ער האט זיך אויסגעלערנט  חזנות ביים חזן לייב גלאנץ. אדלער האט געלערנט אין דער חברונער ישיבה. ער האט חתונה געהאט מיט שושנה העלפגאט (די מומע פונעם חזן  יצחק מאיר העלפגאט). ער איז א גערער חסיד.

ער איז געווען חזן אין דער איחוד שיבת ציון שול אין תל אביב, אין דער יונגער ישראל שול אין פארעסט הילס אין ניו יארק סיטי, און הויפט חזן אין דער גרויסער שול אין תל אביב. אין תשס"ט איז ער באשטימט געווארן הויפט חזן אין דער גרויסער שול אין ירושלים, נאך דעם וואס נפתלי הערשטיק האט פארלאזט דעם אמט.

אדלער ווערט גערעכנט פון די בעסטע לעבעדיגע חזנים. ער האט ארויסגעגעבן עטלעכע אלבאמען פון זיינע געזאנגען.

## וועבלינקען 
* חיים אדלער זינגט "הנשמה לך" (סליחות) 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קלעמענט אטלי

**קלעמענט ריטשארד אטלי** () (3טן יאנואר 1883 – 8טן אקטאבער 1967) איז געווען א בריטישער לייבאר פאליטיקער וואס איז געווען  פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1945 ביז 1951, און פירער פון דער לייבאר פארטיי פון 1935 ביז 1955. 

זיין רעגירונג האט אדורכגעפירט א פאליטיק לויט דער שיטה פון קינז, געבויט אויף פולן באארבעטן און ברייטע סאציאלע דינסטן. זיי האבן אויך נאציאנאליזירט די הויפט אינדוסטריעס און אויפגעשטעלט די נאציאנאלע געזונטהייט דינסט.

אין אויסערן פאליטיק האט זיין רעגירונג געענדיגט די קאלאניזאציע פון א גרויסן טייל פון דער בריטישער אימפעריע מיט דער זעלבשטענדיקייט פון אינדיע, פאקיסטאן, בורמע, סילאן און יארדאניע. אויך האט געענדיגט דער בריטישער מאנדאט אין פאלעסטינע מיט דעם שאפן פון דאס לאנד ישראל.

## יונגע יארן 
אטלי איז געבוירן אין  פאטני, לאנדאן, דער זיבעטער פון אכט קינדער, צו זיין פאטער הענרי אטלי, אן אדוואקאט, און זיין מוטער עלן ברעווערי וואטסאן.
נתן יוסף מייזעלס

רבי **נתן יוסף מייזעלס** (נפ' כ"א תמוז תשס"ו) איז געווען ראש ישיבה אין דער סאטמארער ישיבה אין סענדז סטריט, ברוקלין.

ער איז געווען א זון פון  רבי שלמה מייזלס, א תלמיד פון סאטמארער רבין רבי יואל פון פארן קריג. נאך דער וועלט קריג, האט ער געלערנט זייער פלייסיג, ממש צוואנציג שעה א מעת לעת, ער האט זיך דאן איינגעקויפט גרויסע ידיעות און וויסנשאפט אין דער תורה און אין ד' חלקי שולחן ערך. מיט דער צייט ווען ער איז געקומען קיין אמעריקע איז ער צוגעצויגן געווארן צו רבי יואל ט"ב און געווארן פון זיינע נאנטע מענטשן, אין יארן פון תש"כ - תשל"ט האט דער סאטמארער רב זיך דורך געשמועסט מיט איהם אלץ וואס איז בנוגע געווען די מוסדות פון סאטמאר. און אויך די מערכות פון סאטמאר קעגן ציוניזם, איבעראל איז ער געווען דעם מענטש פון סאטמארער רב.

ער איז געווען פון די נאנסטע מענטשן ביים סאטמארער רבין ז"ל, און האט אטייל גענומען מיטן שרייבן דעם ספר על הגאולה ועל התמורה.

שפעטער איז  ער אויך געווארן  ראש ישיבה פון דער סאטמארער ישיבה מיט 800 הונדערט בחורים. זייענדיג אזוי נאנט צו דעם סאטמאר רב איז ער געווען אויף גאר א הויכע פאזיציע זעלבסטע פארשעטנדליך אז דאס האט איהם געמאכט פאר זייער א פארפאולער מאן, אבער אין די זעלבע צייט האט דאס איהם געשאפט הונדערטער שונאים וואס האבן געהאלטן אז זיי ווערן בעוואלט דורך איהם.

נאך דער פטירה פונעם סאטמארער רבי'ן האט דער בעל ברך משה איבערגעגעבן די הנהגה פון דער ישיבה פאר זיין זון ר' אהרן, און האט דאן געשיקט ר' נתן יוסף צו ווערן רב אין דער סאטמארער קהילה אין לאנדאן.

שפעטער האט ער זיך געצויגן קיין מאנסי און געעפנט דעם בית המדרש אבני שלמה וואו ער איז געווען רב ביז זיין פטירה כ"א תמוז תשס"ו.

קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע
קאַטעגאָריע:סאטמארער חסידים
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ראקלענד קאונטי
באגאטא

**באגאטאַ** איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט אין קאלאמביע, מיט א באפעלקערונג פון 7,185,889.

אין 1819 האט סימאן באליוואר איינגענומען באגאטא, וואס איז געווארן די הויפטשטאט פון גרויס-קאלאמביע. ווען די רעפובליק פון גרויס-קאלאמביע איז צעפאלן אין 1830, איז באגאטא געבליבן די הויפטשטאט פונעם "נייעם קעניגרייך פון גרענאדע" און ווען דאס איז צעפאלן איז ער געווארן די הויפטשטאט פון קאלאמביע.

## געאגראפיע 
באגאטאַ געפינט זיך אין צענטער פונעם לאנד, ביי א הויך פון 2,640 מעטער איבערן ים פלאך, אזוי איז ער די דריטע העכסטע הויפשטאט אין דער וועלט, נאך לא פאז און קיטא.

קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:קאלאמביע
15טן נאוועמבער

**15 נאוועמבער** איז דער 319טער טאג פון יאר (320סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 46 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1940 - די ווארשעווער געטא ווערט פארשלאסן
* 1971 - טעכנאלאגיע: די אינטעל פירמע הייבט אן פארקויפן דעם ערשטן מיקראפראצעסאר 4004

## געבוירן 
* 1708 - וויליאם פיט, גראף פון טשאטאם, פרעמיער מיניסטער פון  בריטאניע פון 1766 ביז 1768 (געש' 1778)
* 1738 - וויליאם הערשל, בריטישער אסטראנאם וואס האט אנטפלעקט דעם פלאנעט אוראנוס (געש' 1822)
* 1891 - ערווין ראמעל, דייטשער פעלדמארשאל (באגאנגען זעלבסטמארד 1944)
* 1942 - דניאל בארנבוים, פיאניסט און דיריגענט
* 1954 - אלעקסאנדער קוואשניעווסקי, פרעזידענט פון פוילן 2005-1995

## געשטארבן 
* 1630 - יאהאנעס קעפלער, אסטראנאם (געב' 1571)
* 1868 - זשיימס מאיר ראטשילד, פראנצויזישער באנקיר

## פייערונגען 
----
* 14טן נאוועמבער - 16טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 15
עקיבא סופר

רבי **עקיבא סופר** (ה'תרל"ח - ב' כסלו ה'תש"ך) איז געווען דער שטאטס רב אין פרעשבורג און פארזיצער פון דער מועצת גדולי התורה  פון אגודת ישראל.

## אפשטאם 
עקיבא סופר איז געבוירן אין תרל"ח אין פרעשבורג, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט בראטיסלאווא, סלאוואקיי) צו זיין פאטער, רבי שמחה בונם סופר, דער "שבט סופר", אב"ד פרעשבורג, א זון פונעם כתב סופר, א זון פונעם חתם סופר.

ער האט חתונה געהאט מיט מרת הינדא שפרינצא, א טאכטער פון ר' יצחק לייב סופר, א זון פונעם כתב סופר.

## רבנות 
אין תרס"ג איז דער שבט סופר געווארן קראנק, און האט באשטימט זיין זון רבי עקיבא ראש ישיבה אין פרעשבורג. אין תרס"ז, נאך זיין פאטערס פטירה, איז רבי עקיבא געווארן אב"ד פון פרעשבורג. ער האט געהאלטן א קשר מיט די גרויסע פוסקים פון זיין צייט, דער אבני נזר פון סאכאטשאוו, דער בית יצחק און דער מהרש"ם  פון ברעזשאן. ער איז געבליבן אין פרעשבורג ביזן אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה אין אלול תרצ"ט. דעמאלסט איז ער געפארן קיין ערלוי אויף א באזוך צו זיין פעטער רבי שמעון סופר. ווען ער איז געווען אין ערלוי האט ער געהערט אז דער אנטיסעמיט יאזעף טיסא איז געווארן פרעזידענט פון סלאוואקיי, און ער געבעטן אן עצה ביי זיין פעטער צי ער זאל צוריקפארן קיין פרעשבורג. זיין פעטער האט געענטפערט אז דער חתם סופר, דער כתב סופר און דער שבט סופר האבן אלע געדינט אינעם פרעשבורגער רבנות 33 יאר. און אזוי ווי רבי עקיבא האט אויך שוין געווען רב אין פרעשבורג 33 יאר זאל ער נישט צוריקגיין. נאר ער זאל זיך באזעצן אין ארץ ישראל, און אינצווישנצייט זאל פארברענגען ביי זיינע זין אין דער שווייץ ביז שושן פורים.

זיינע תשובות זענען געדרוקט געווארן נאך זיין פטירה מיטן נאמען "דעת סופר".

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:רבני אונגארן
קאַטעגאָריע:טשעכאסלאוואקיי
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
קאַטעגאָריע:גדולי ישראל ארויף קיין א"י
קאַטעגאָריע:מועצת גדולי התורה
16טן נאוועמבער

דער **16טער נאוועמבער** איז דער 320סטער טאג פון יאר (321סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 45 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1907 - אקלעהאמע ווערט דער 46סטער שטאט זיך איינצושליסן אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע

## געבוירן 
* 1766 - רודאלף קרויצער, פראנצויזישער פידלער (געש' 1831)

## געשטארבן 
* 1272 - הענרי דער דריטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 1207)
* 2006 - מילטאן פרידמאן, אמעריקאנער עקאנאמיסט, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק (געב' 1912)

## פייערונגען 
----
* 15טן נאוועמבער - 17טן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 16
טיכא בראהע

**טיכא בראַהע** (14טן דעצעמבער 1546 – 24סטן אקטאבער 1601) איז געווען א דענישער אדעלמאן און אן אסטראנאם.

דער דענישער מלך האט אים געגעבן א מאיאנטעק אויפן אינזל ווען (היינט אין שוועדן) וואו ער האט געבויט צוויי אבסערוואטאריעס, אוראניבורג און שטערנעבורג, צו קוקן אויפן די פלאנעטן און די שטערן.

אין 1597 איז ארויף אויפן דענישן טראן א נייער מלך, וואס האט נישט געוואלט אויסהאלטן טיכא'ס שטודיעס, און טיכא האט זיך געצויגן קיין פראג. דארט האט דער קייסער רודאלף געהאלפן אים אויפשטעלן זיין אבסערוואטאריע אין דעם בענאטעק שלאס, און האט אים באשטימט דעם אימפערישן אסטראנאם.

פון 1600 האט יאהאנעס קעפלער געהאלפן טיכא אין זיין ארבעט.

קאַטעגאָריע:אסטראנאמען
קאַטעגאָריע:דענער
טורין

**טורין** () איז א וויכטיגע שטאט, א האנדל און קולטורעלער צענטער אין צפון איטאליע אויפן לינקן ברעג פונעם פא טייך. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 909,193 (נאוועמבער 2008).

## געאגראפיע 
[קליין|טורין מיט די [אלפן, קוק פון סופערגא בארג]]
טורין געפינט זיך אין צפון־מערב איטאליע.
ער איז ארומגענומען פון מערב און פון צפון מיט די אלפן און פון מזרח מיט א הויכן בארג.
פיר הויפט טייכן פליסן דורך דער שטאט: דער פא און צויי פון זיינע בייטייכן, דער דארא ריפאריא און דער סטורא די לאנזא, און דער סאנגאנע.

קאַטעגאָריע:שטעט אין איטאליע
20סטן נאוועמבער

**20סטן נאוועמבער** איז דער 324סטער טאג פון יאר (325סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 41 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1945 - אנהייב פונעם נירנבערג פראצעס
* 1947 - די פרינצעסין עליזאבעט און פרינץ פיליפ הייראטן אין לאנדאן

## געבוירן 
* 1602 - אטא פאן געריקע, דייטשער פיזיקער און דערפינדער (געש' 1686)
* 1889 - עדווין האבל, אמעריקאנער אסטראנאם (געש' 1953)
* 1924 - בענווא מאנדלבראט, מאטעמאטיקער
* 1942 - דזשאו ביידען, אמעריקאנער סענאטאר און וויצע-פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
*

## געשטארבן 
* 1910 - לעוו טאלסטוי, רוסישער שרייבער (געב' 1828)
* 1921 - רבי דוד צבי האפמאן, רב אין דייטשלאנד (געב' 1843)
* 1975 - פראנסיסקא פראנקא, הערשער פון שפאניע (געב' 1892)

----
* 19טן נאוועמבער - 21סטן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 20
פרעקווענץ (סטאטיסטיק)

**פֿרעקװענץ** אין סטאטיסטיק איז די צאָל מאָלן פֿון אַ געװיסער פּאַסירונג. למשל אױב מען מאַכט אַ סטאַטיסטיק װיפֿל אַרטיקלען האָט װיקיפּעדיע אין פֿאַרשײדענע שפּראַכן, די סומע אַרטיקלען אין יעדער װיקיפּעדיע, איז די פֿרעקװענץ. למשל די יידישע װיקיפּעדיע האָט 8 טױזנט אַרטיקלען, ד"ה איר פֿרעקװענץ איז 8 טױזנט, און די פֿרעקװענץ פֿון דער העברעישער װיקיפּעדיע איז למשל 100 טױזנט אד"ג. אָפֿטמאָל באַצײכנט מען די פֿרעקװענץ אין אַ היסטאָגראַם.

קאַטעגאָריע:סטאטיסטיק
סיציליע

[קליין|300px|[טאפאגראפיע פון סיציליע]]
**סיציליע** (, *סיטשיליאַ*) איז דער גרעסטער אינזל אינעם  מיטלענדישן ים, און אן אויטאנאמישער ראיאן פון איטאליע.

די סיצילישע עקאנאמיע איז באזירט מערסטנס אויף לאנדווירטשאפט (בעיקר סעדער פון מאראנצן און לימענעס.

[קליין|[בארג עטנע, דער גרעסטער טעטיגער וואולקאן אין אייראפע.]]
[קליין|די שטאט [וויציני]]
סיציליע האט די פארעם פון א דרייעק. צו מזרח, אריבער דעם דורכגאס פון מעסינע, איז דער איטאליענישער ראיאן קאלאבריע. די ווייט אריבער דעם דורכגאס איז 3 ק"מ אין צפון און 16 ק"מ אין דרום.
דער אינזל איז באדעקט מיט בערג.
 
דער העכסטער טעטיגער וואולקאן אין אייראפע, בארג עטנע, געפינט זיך אין סיציליע, הויך 3320 מעטער. עטנע איז דער העכסטער בארג אין אייראפע דרום פון די אלפן. עטנע איז דער גרעסטער טעטיקער וואולקאן אין איטאליע, צוויי און א האלב מאל גרעסער ווי דער נעקסטער גרעסטער, וועזואוו.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:איטאליע
קאַטעגאָריע:אינדזלען
באוול

קליין|250px|באוול גרייט צו שניידן
**באַוול** איז א ווייכע פיברע וואס וואקס מיט די זוימענס פונעם באוול פלאנץ. מען נעמט די באוול פיברע פונעם פלאנץ, און מען טוט זי שפינען אין א לאנגן פאדעם. מען וועבט די פאדעמעס צו מאכן שטאף פאר קליידער.

באוול שטאמט בעיקר פון מעקסיקא, אבער היינט טוט מען וואקסן באוול אין רוב לענדער פון דער וועלט.

די גרעסטע פראדוצירערס פון באוול זענען כינע, אינדיע און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
 
קליין|באוול פלאנצן

קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
קאַטעגאָריע:תבואה
גהאנע

די **רעפובליק פון גהאַנע** ()  איז א לאנד אין מערב אפריקע. זי גרענעצט בארטן פון העלפאנדביין צו מערב, בורקינע פאסא צו צפון, טאגא צו מזרח, און דעם איינגאס פון גיני צו דרום. 

גהאנע האט א באפעלקערונג פון 24 מיליאן מענטשן (געשאצט 2010). די הויפטשטאט איז אקרא. גהאנע איז די צווייטער גרעסטער פראדוצירער פון קאקאא אין דער וועלט.
די אפיציעלע שפראך איז ענגליש.

## היסטאריע 
גהאנע איז געשאפן אין 1957 פון צוויי בריטישע קאלאניעס, גאלד בארטן און בריטישע טאגאלאנד. דער ערשטער פרעמיער מיניסטער איז געווען קוואמע נקרומא. שפעטער האבן די מיליטער איבערגענומען די הערשאפט אין לאנד. אין 1992 האט מען אויפגענומען א נייע דעמאקראטישע קאנסטיטוציע. דער ערשטער פרעזידענט אונטער דער נייע קאנסטיטוציע איז געווען דזשערי ראלינגס. דער היינטיגער פרעזידענט איז דזשאן אטא מילס פון דער נאציאנאלער דעמאקראטישער קאנגרעס פארטיי.

## ראיאנען און שטעט 
קליין|180px|ראיאנען פון גהאנע
גהאנע ווערט צעטיילט אין 10 ראיאנען:
* אויבער מזרח
* אויבער מערב
* אשאנטי
* בראנג־אהאפא
* גרויס־אקרא
* וואלטא
* מזרח
* מערב
* צענטראל
* צפון 

די צוויי גרעסטע שטעט אין גהאנע זענען אקרא (באפעלקערונג 3,963,264) און קומאסי (2,604,909).

## עקאנאמיע 
גהאנע איז איינער פון די הויפט פראדוצירערס פון גאלד, אין דער וועלט. אויך טוט זי עקספארטירן קאקאא, אויל, האלץ, עלעקטריע, בריליאנטן, באקסיט און מאנגאן.

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
* גהאנע אפיציעל וועבזייטל 

קאַטעגאָריע:מערב אפריקע
ווידזש

**ווידזש** (אדער **ווידז** , , ) איז א שטעטל אין וויטעבסקער ראיאן, בעלארוס, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט ליטע און לעטלאנד. ווידזש געפינט זיך 55 ק"מ דרום פון דינאבורג, לעטלאנד, און 48 ק"מ מזרח פון שווענציאן, ליטע.
## היסטאריע 
נאכן צעטיילן פון פוילן, איז ווידזש געווען אין קאוונער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע ביז דער ערשטער וועלט מלחמה. נאך דעם איז ווידזש געווען אין ווילנער גובערניע, פוילן ביזן צווייטן וועלט קריג. ווען די רוסן זענען אריין אין 1941, האבן זיי געגעבן ווידזש צו ליטע. נאכן קריג איז ווידזש געווען אינעם סאוועטן פארבאנד.
## יידישע היסטאריע 
אין 1900 האבן געוואוינט אין ווידזש 4348 יידן. פון תרע"א ביז תרע"ה איז רב יוסף שלמה כהנעמאן געווען דער שטאטס רב.

## פערזענלעכקייטן פון ווידזש 
הרב יוסף שלמה כהנעמאן (פאנאוועזשער רב) איז געווען רב אין ווידזש

## וועבלינקען 
* יידישער ווידזש

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין בעלארוס
קאַטעגאָריע:יידישע יישובים אין ליטע
21סטן נאוועמבער

**21 נאוועמבער** איז דער 325סטער טאג פון יאר (326סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 40 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1789 - צפון קאראליינע ווערט דער 12טער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
* 1973 - דער אַגראַנט קאַמיטי איז געגרינדעט צו ויספאָרשן די אומשטאנדן פון די ויסברוך פון די יום כיפור מלחמה
* 2002 - נאטא פארבעט בולגאריע, ליטא, לעטלאנד, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד און רומעניע צו ווערן מיטגלידער

## געבוירן 
* 1694 - וואלטער, פראנצויזישער פילאסאף און שרייבער (געש' 1778)
* 1902 - יצחק באשעוויס זינגער, יידיש-שפראך שרייבער (נפטר 1991)
*

## געשטארבן 
* 1695 - הענרי פערסעל, ענגלישער קאמפאזיטאר, (געב' 1659)
* 1916 - פראנץ יאזעף, קייסער פון עסטרייך און מלך פון אונגארן (געב' 1830)
* 2006 - הרב אליעזר יהודה וואלדנבערג, מחבר פון שו"ת "ציץ אליעזר", פון די גרעסטע פוסקים אין דעם 20סטן יארהונדערט (געב' 1916)

----
* 20סטן נאוועמבער - 22סטן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 21
22סטן נאוועמבער

**22 נאוועמבער** איז דער 325סטער טאג פון יאר (326סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 40 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1497 – דער פארטוגעזישער אויספארשער וואשקו דא גאמא זעגלט ארום דעם קאפ פון גוטער האפנונג (דער ערשטער אייראפעער וואס טוט דאס).
* 1943 - לבנון ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך.
* 1956 - געעפנט די מעלבארן אלימפיאדע
* 1963 - זשאן קענעדי, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, דערמארדעט אין דאלאס, טעקסעס
* 1990 - מארגארעט טאטשער, רעזיגנירט פון זיין פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך
* 2005 - אנגעלא מערקל באשטימט קאנצלער פון דייטשלאנד, די ערשטע פרוי אין דעם אמט

## געבוירן 
* 1890 - שארל דע גאל, פרעזידענט פון פראנקרייך (געש' 1970)

## געשטארבן 
* 1963 - זשאן קענעדי, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1917)

## פייערטעג 
* לבנון - אומאפהענגיקייט טאג
----
* 21סטן נאוועמבער - 23סטן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 22
23סטן נאוועמבער

**23 נאוועמבער** איז דער 326סטער טאג פון יאר (327סטער טאג אין אן עיבור־יאר). אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 39 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1980 - ערדציטערניש אין דרום איטאליע מיט א שטארקייט פון 6.9 אויף דער ריכטער סקאלע; 3,000 מענטשן געהרגעט
* 2003 - עדווארד שעווארדנאדזע, פרעזידענט פון גרוזיע, רעזיגנירט

## געבוירן 
* 1804 - פרענקלין פירס, 14טער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געש' 1869)

## געשטארבן 
* 
## פייערטעג 
----
* 22סטן נאוועמבער - 24סטן נאוועמבער
* נאוועמבער

נאוועמבער 23
האליפאקס באן סטאנציע

**האַליפֿאַקס באן סטאנציע** () איז א סטאנציע אויף דער קאלדערווייל ליניע 27 ק"מ מערב פון , וואס דינט די שטאט האליפאקס אין מערב יארקשיר, ענגלאנד. 

די סטאנציע אין האליפאקס האט איין אינזל פעראן וואס באזארגט צוויי פעראנען. פעראן 1 פארנעמט זיך קיין מערב צו  און מאנטשעסטער וויקטאריע צו, און פעראן 2 פארנעמט זיך קיין מזרח צו .

## באדינונגען 
קיין מזרח: מאנטיג צו שבת בייטאג א באן יעדע 15 מינוט קיין בראדפארד און לידז, צווי באנען א שעה זענען ממשיך פון לידז, איינע קיין  and  . אווענטצייט און זונטיג איז יעדע האלבע שעה קיין לידז און יעדע שעה קיין יארק.

קיין מזרח: מאנטיג צו שבת בייטאג א באן יעדע האלבע שעה קיין , איינע יעדע שעה קיין  און איינע יעדע שעה קיין . .

אווענטצייט און זונטיג איז דא א באדינונג יעדע שעה קיין מאנטשעסטער וויקטאריע און בלאקפול צפון, און איין באן יעדע צווייטע שעה קיין הודערספילד.

## רוטעס 
## גאלעריע 

טעקע:Halifaxrail100.JPG|אריינגאנג צו האליפאקס באן סטאנציע
טעקע:Halifax station.jpg|קלאס 144 באן קומט אריין אין האליפאקס

## רעפערענצן 
## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין ענגלאנד
באריס קאלקער

קליין|200px|באָריס קאָלקער
**באריס קאלקער** (רוסיש: *Колкер Борис Григорьевич*) (געבוירן געווארן דעם 15טן יולי 1939), איז א לערער פֿון פֿרעמדע שפּראַכן און א איבערזעצער, עספּעראנטאלאג, מחבר פֿןו דרײַ לערנביכער פֿון עספּעראַנטא פֿאַר פֿאַרשידענע ניוואען.

## ביאָגראפֿיע 
קאָלקער איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט טיראספאל, מאָלדאָוויע, ראטן פארבאנד. זײַנע עלטערן שטאַמען פֿון אַ ייִדיש שטעטל באַלטע, אַדעסער געגנט, אוקראַיִנע, און די אורעלטערן - פֿונעם שטעטל קאָלקי אין צפֿון-מערבֿ- אוקראַיִנע.

קאָלקער האָט אָנגעהויבן זיך לערנען עספּעראַנטאָ אין 1957. דאָקטאָר פֿון שפּראַכוויסנשאַפֿט, פֿאַרטיידיקט די דיסערטאַציע אויף דער טעמע פֿון עספּעראַנטאָ. מחבר פֿון עספּעראַנטאָ-לערנביכער, אַרטיקלען און רעצענזיעס אין געביט פֿון אינטערלינגוויסטיק. אַ דאַנק גרויסער פּאָפּולערקײט פֿונעם בוך "אַ נסיעה אין עספּעראַנטאָ-לאַנד" (Vojaĝo en Esperanto-lando) איז ער געוואָרן באַרימט ווי ציצעראָן אין עספּעראַנטאָ-וועלט.

אין 1993 האָט זיך באַזעצט אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן. וווינט אין דער שטאָט קליוולאנד, שטאַט אָהײַאָ.

מיטגליד פֿון דער עספּעראַנטאָ-אַקאַדעמיע. ערן-מיטגליד פֿון עספּעראַנטאָ-וועלט-פֿאַראיין (UEA). מיטגליד פֿון דער אַקאַדעמיע פֿאַר עספּעראַנטאָ-ליטעראַטור (ALE). מיטרעדאַקטאָר פֿון אַ חודש-זשורנאַל "Monato".
אין משך פֿון צוויי צענדליק יאָר פֿירט אָן מיט פֿילצאָליקע הינטער-אויגיקע קורסן אין רוסלאַנד, וועלכע האָבן פֿאַרענדיקט אַרום 900 מענטשן. געלייענט לעקציעס פֿון עספּעראַנטאָ אין די אַמעריקאַנער אוניווערסיטעטן פֿון סאַן-פֿראַנציסקאָ און האַרטפֿאָרד.

הײַנט צו טאָג פֿירט קאָלקער אָן מיט אינטערנאַציאָנאַלע הינטער-אויגיקע קורסן פֿון דער העכערער קוואַליפֿיקאַציע (IPKK).

אין פֿאַרשיידענע צײַטן געווען איינער פֿון די גרינדערס און אָנפֿירערס פֿון סאָוועטישער יוגנטלעכער עספּעראַנטאָ-באַוועגונג SEJM&rlm; (Sovetia Esperantista Junulara Movado), פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע עספּעראַנטיסטן ASE&rlm; (Asocio de Sovetiaj Esperantisto), עספּעראַנטאָ-פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע רעפּובליקן SEU&rlm; (Sovetrespublikara Esperanto Unio), רוסלענדישן פֿאַראיין פֿון עספּעראַנטיסטן REU&rlm; (Rusia Esperantista Unio), מיטגליד פֿון קאָמיטעט און הויפּט-באַפֿולמעכטיקטער פֿון עספּעראַנטאָ-וועלט-פֿאַראיין (UEA). אויסגעטראָטן מיט באַריכטן אויף אַ סך וועלט-קאָנגרעסן פֿון עספּעראַנטיסטן (אָנהייבנדיק פֿון 48סטן קאָנגרעס פֿון 1963 אין סאָפֿיע, בולגאַריע), טעמאַטיש קאָאָרדינירט דעם 85סטן קאָנגרעס אין תּל-אַבֿיבֿ.

## דיסערטאַציע 
* בײַטראָג פֿון דער רוסישער שפּראַך אין דער אויסבילדונג און אַנטוויקלונג פֿון עספּעראַנטאָ (אין רוסיש Вклад русского языка в формирование и развитие эсперанто). מאָסקווע, וויסנשאַפֿט-אַקאַדעמיע פֿון פֿססר, אינסטיטוט פֿאַר שפּראַכוויסנשאַפֿט, 1985. דאָקטאָר-אַרבעט אין לינגוויסטיק, רוסיש.

## לערנביכער 
* Учебник языка эсперанто. Основной курс. (לערנבוך פֿון דער שפּראַך עספּעראַנטאָ, גרונטקורס)
* Эсперанто за 16 дней. Экспресс-курс. (עספּעראַנטאָ אין 16 טעג. עקספּרעסקורס)
* Международный язык эсперанто. Полный учебник. (אינטערנאַציאָנאַלע שפּראַך עספּעראַנטאָ. פֿולער לערנבוך).
* Vojaĝo en Esperanto-lando. Perfektiga kurso de Esperanto kaj gvidlibro pri la Esperanto-kulturo (אַ נסיעה אין עספּעראַנטאָ-לאַנד. וועגווײַזער אין דער עספּעראַנטאָ-קולטור)

קאַטעגאָריע:לינגוויסטן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:עספעראנטא
קאַטעגאָריע:איבערזעצער
אקרא

קליין|אקרא שטאט צענטער
**אַקראַ** איז די הויפטשטאט פון גהאנע און איר גרעסטע שטאט, מיט א באפעלקערונג פון 1,963,264 אין 2009. ארגינעל איז די שטאט געווען א פארט.

דער נאמען שטאמט פון א ווארט וואס באדייט מוראשקעס, וואס מען זעט א סאך ארום אקרא.

די שטאט איז באדינט מיט קאטאקא אינטערנאציאנאלער פליפארט.

## צווילינג שטעט 
אקרא האט צוויי צווילינג שטעט.
* 
* 

קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אפריקע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
פיניש

thumb|230px|left|"Abckiria" דער ערשטער בוך געשריבן אויף פיניש
**פֿיניש** (*suomi סואמי*) איז א שפראך וואס 92% פון מענטשן אין פינלאנד רעדן. זי איז אן אפיציעלע שפראך אין פינלאנד און א מינדערהייט אפיציעלע שפראך אין שוועדן.

## די פארשידענע מיני פיניש 
עס איז דא צוויי מיני פיניש וואס זענען גענוצט אין פינלאנד. איינער איז דער "כלל-שפארך" (yleiskieli), און דער צווייטער איז דער "גערעדט שפראך" (puhekieli). דער כלל-שפראך איז גענוצט ביי פארמאלע מצבים ווי פאליטישע דרשות און אין די נייעס. ביי דער כלל-שפראך איז עס דא אויך א פארמע וואס הייסט "בוך-שפראך" (kirjakieli), און עס איז גענוצט אין אלע טעקסטן - אפילו אין רייד פון מענטשען אין פראזע. דער גערעדט שפראך, להבדיל, איז דער עיקר מין פון פיניש און איז גענוצט אין טעלעוויזיע און ראדיא און ביי געשעפט, און עס איז דער פרעפירט שפראף ביי מענטשען צו רעדען איינער מיטן צווייטען.

### לדוגמא 
:

## גראמאטיק
פיניש איז א אוראלישע שפראך און איז זעהר אנדעריש פון די שפראכן וואס זענען גערעדט אין ארומיגע לענדער, צום ביישפיל שוועדיש און נארוועגיש, וואס זענען גערמאנישע שפראכן, ווי אידיש.

### פראנאמען
פינישע ווערבן זענען קאניוגירט לויט פערזאן און נומער, אז פראנאמען זענען נישט באדארפט. דערפאר, אין כלל-שפראך פיניש די פראנאמען פאר די ערשטע און צווייטע פערזאנען זענען נארמאל נישט גענוצט, סיידן פאר הדגשה. אין דער גערעדטער-שפראך פיניש, זענען אלע פראנאמען גענוצט. אין דעם דריטן פערזאן, סיי אין כלל-שפראך פיניש סיי אין גערעדטער-שפראך פיניש, איז דער פראנאם אייביג באדארפט, צ.ב. *hän menee* ער גייט, *he menevät*, זיי גיין.

קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:פינלאנד
קאַטעגאָריע:שוועדן
נתן געשטעטנער

הרב **נתן געשטעטנער** (כ"ח אדר ה'תרצ"ב - י"ד כסלו ה'תשע"א) איז געווען א גאון עצום און רב פון קרית אגו"י און ראש ישיבת פנים מאירות אין בני ברק.

## ביאגראפיע 
רבי נתן איז געבוירן געווארן אין תרצ"ב צו זיין פאטער רבי עמרם געשטעטנער און זיין מוטער, א טאכטער פון  ר' שלמה שרייבער, א זון פון הרב יעקב עקיבא סופר, א זון פוו הרב  אברהם שמואל בנימין סופר, דער ״כתב סופר״, א זון פון הרב רבי משה סופר, דער ״חתם סופר״.

ער האט געלערנט ביים פאפער רב, רבי יוסף גרינוואלד. ער איז געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה פונעם ערלויער רב. אין תש"ז האט ער געלערנט אין דער לאנדאנער מתיבתא.

ער האט חתונה געהאט מיט עטל, א טאכטער פון  הרב מאיר חיים אונגער, אב"ד לאקנבאך.

אין תשמ"ב האט מען אים באשטימט רב פון שכונת אגודת ישראל אין בני ברק.

ער האט אויפגעשטעלט די "פנים מאירות" ישיבה אויפן נאמען פון זיין זיידן רבי מאיר אייזנשטאט. ער האט מחבר געווען פון פילע ספרים ווי אויך שו"ת "להורות נתן", "נתן פריו" און "ונתן לכהן".

## קינדער און אייניקלעך משמשים ברבנות 
די קינדער פון הרב נתן געשטעטנער און זיין ווייב עטל זענען:

* הרב עמרם געשטעטנער, רב דביהמ"ד קרית אגודת ישראל אין בני ברק
** הרב חיים אהרן מאיר געשטעטנער א זון פון הרב עמרם געשטעטנער
* הרב שלמה געשטעטנער, רב קהילת לוצק אין ירושלים און רב העדה החרדית אין שכונת גבעת משה - ירושלים (איידעם ביי רבי נפתלי האלבערשטאם)
** הרב יעקב מייזליש, רב דביהמ"ד וראש חבודת עבודת הלב אין ירושלים, א זון פון ליעשזער רבי פון לאנדאן און א איידעם פון הרב שלמה געשטעטנער
** הרב יואל בער לאבין, אבד"ק דראהביטש א איידעם פון הרב שלמה געשטעטנער
** הרב יואל גאלד, דיין פון קהל ייטב לב סאטמאר בלומינגבערג, זון פון רבי משה חיים גאלד רב פון קראלי (בארא פארק) און איידעם פון הרב שלמה געשטעטנער
** הרב ישראל האלבערשאטם ראש ישיבה דברי חיים ביתר, זון פון הרב סיני האלבערשטאם זשמיגראדער רבי (בארא פארק) און איידעם פון הרב שלמה געשטעטנער
* הרב חיים יוסף בידערמאן רב פון חסידי לעלוב בני ברק (א ברודער פון רבי אלימלך בידערמאן)
** הרב עמרם געשטעטנער (בארא פארק) זון פון חיים געשטעטנער

קאַטעגאָריע:רבנים אין ישראל
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין ישראל
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:חסידישע רבנים
שלמה מיכאלס

**שלמה מיכאלס** (16טן מערץ 1890, דענענבורג - 13טן יאנואר 1948, מינסק) איז געווען דער פּסעוודאָנים פון שלמה וואָווסי, אונטער וועלכן ער איז געוואָרן באקאנט ארום דער וועלט. ער איז געווען א בארימטער אקטיאָר און רעזשיסער אין סאָוועטן פארבאנד, און איז געוואָרן דער ערשטער קרבן פון סטאלינס רדיפות קעגן יידן סוף 1940ער יאָרן. ער איז געווען דער פאָרזיצער פונעם יידישן אנטיפאשיסטישן קאָמיטעט, דורכאויס זיין עקזיסטענץ פון 1942 ביז צו זיין טויט.

## ביאָגראפיע 
מיכאלס איז געבוירן געוואָרן אין דענענבורג (היינט לעטלאנד) אין 1890 אין א רעליגיעזער משפחה, און ער האָט זיך געלערנט דאָרט אין חדר. ער האָט פארענדיקט א הויכשול אין ריגע, און אין 1911 האָט ער אָנגעהויבן שטודירן האנדל אינעם קיעווער אוניווערסיטעט, נאָר איז אויסגעשלאָסן געוואָרן פון דאָרטן פאר באטייליקונג אין סטודענטישע דעמאָנסטראציעס. שפּעטער האָט ער שטודירט יוריספרודענץ אינעם פעטראָגראדער אוניווערסיטעט.

אין יאָר 1918, האָט ער אָנגעהויבן זיך לערנען אין א נײַ-געשאפענער ייִדישער טעאטער-סטודיע אין פעטראָגראד. אין 1920 איז די גרופע אריבער קיין מאָסקווע ,און אין 1925 איז זי געוואָרן דער מאָסקווער מלוכישער ייִדישער טעאטער (גאָסעט). אין 1929 איז מיכאלס געוואָרן דער קינסטלערישער אָנפירער און הויפּט-רעזשיסער פונעם טעאטער.

אין 1941, נאָכן היטלערס אָנפאל אויפן ראטנפארבאנד, איז ער געוואָרן דער פאָרזיצער פונעם ייִדישן אנטיפאשיסטישן קאָמיטעט.

## אונטער סטאלינען 
אין 1948 האָט סטאלין אָנגעהויבן זיינע פארפאָלגונגען קעגן דער ייִדישער אינטעליגענץ, און מיכאלס איז געוואָרן דער ערשטער קרבן. בשעת זיין קאָמאנדירונג און מינסק (היינט אין בעלארוס), האָבן נ.ק.וו.ד. אגענטן אים געבראכט צו דער דאטשע פונעם דאָרטיקן נ.ק.וו.ד. אָנפירער, ווו מיכאלס איז אומגעבראכט געוואָרן, דערנאָך האָט מען ארויסגעוואָרפן זיין קערפּער אויף א גאס, ווי א לאסטמאשין איז אים איבערגעפאָרן, פאָרצושטעלן דעם מאָרד ווי אן אויטאָמאָביל-קאטאסטראָפע. באלד נאָך דעם האָט מען פארמאכט דעם גאָסעט (ווי אויך אלע אנדערע ייִדישע טעאטערס אין לאנד) און ארעסטירט אלע מיטגלידער פונעם ייִדישן אנטיפאשיסטישן קאָמיטעט.

## נעץ פארבינדונגען
*מיכאלס שפילט שעקספיר'ס קעניג ליר.

קאטעגאריע:רוסישע יידן
קאטעגאריע:יידישע אקטיארן
נתניה באן סטאנציע

קליין|פעראן אין נתניה באן סטאנציע
**נתניה באן סטאנציע** איז א ישראל באנען סטאנציע אויף דער בארטן ליניע, וואס באדינט די שטאט נתניה. די סטאנציע איז געעפנט געווארן אין מיי 1954.

## באדינונג 
יעדע שעה זענען דא צוויי באנען קיין צפון און צוויי באנען קיין דרום. אין די הויכפונקט שעה'ן הייבט אן דא א דריטע באן קיין .

## רוטע
## וועבלינק 
* אפיציעל וועבזייטל

קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס אין ישראל
באן סטאנציע
יעקע

דייטשע אידן ווערן אויך גערופן **יעקעס**.

ווען מען וויל באצייכענען א מענטש אלס א פינקטליכער טוט מען אים באטיטלן א יעקע.

קאַטעגאָריע:דייטשע יידן
באר (עלעמענט)

לינקס|250px
200px|קליין|שווארצער באר
200px|קליין|באריק אקסיד
**באָר** (Boron) איז דער כעמישער עלעמענט מיט אטאם נומער 5 און כעמישן סימבאל **B**. באר איז א האלבמעטאל.

באר איז דרייווערטיק, ד.ה. אז אן אטאם פון באר קען שאפן דריי פארבינדונגן מיט אנדערע אטאמען צ.ב. אין בארטריכלאריד (ענגליש: "boron trichloride", דײַטש: "Bortrichlorid") וואס איז אפט געשריבן אלס "BCl3". די עלעקטראנען-קאנפיגוראציע פון די דריי עלעקטראנען אין דער אויסערער עלעקטראן־שאל פון באר איז "2s22p1". די גאנצע קאנפיגוראציע איז "1s22s22p1".

קאַטעגאָריע:האלבמעטאלן
קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
פלואר

לינקס|250px

**פֿלואָר** איז דער כעמישער עלעמענט מיט אטאם נומער 9 און כעמישן סימבאל **F**. ער איז א האלאגען. פלואר שאפט אן ענצעלן בונד מיט זיך, וואס איז דער F2 מאלעקול. F2 איז שטארק גיפטיקער געל־ברוינער גאז.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:האלאגענס
נייראבי

**נײַראבי** איז די הויפטשטאט פון קעניע. אין 1907 איז זי געווארן די הויפטשטאט פון בריטישער מזרח אפריקע, און אין 1963 די הויפטשטאט פון פרייער קעניע.
מיט א באפעלקערונג פון 2,143,254, איז נייראבי די גרעסטע שטאט אין מזרח אפריקע, און די 13טע גרעסטע שטאט אין אפריקע.

דזשאמא קעניאטא אינטערנאציאנאלער פליפארט, דער גרעסטער פליפארט אין מזרח און צענטראלער אפריקע, געפינט זיך 20 ק"מ פונעם צענטער פון נייראבי.

## געגראפיע
די שטאט האט א שטח פון 684 קוואדראט מעטער, און זי געפינט זיך ביי א הייך פון 1660 מעטער איבערן ים שפיגל. אין א קלארן טאג קען מען זען פון נייראבי קעניע בארג צו מערב און קילימאנדזשארא צו דרום־מזרח.

צענטער|800px|נייראבי פאנאראמא
דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא

די **דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא** (), פריער **זאַאירע**, איז א לאנד אין צענטראלער אפריקע, מיט א קורצן בארטן אויפן אטלאנטישן אקעאן  (37&nbsp;ק"מ). זי איז דאס דריטע לאנד אין אפריקע לויט שטח נאך סודאן און  אלזשיר, און דאס 12טע גרעסטע אין דער וועלט. די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא, מיט א באפעלקערונג פון כמעט 71 מיליאן, איז דאס 18טע מערסטע באפעלקערט לאנד אין דער וועלט. איר הויפשטאט איז קינשאזע.

דאס לאנד גרענעצט די  צענטראלע אפריקאנער רעפובליק און סודאן צו צפון; אוגאנדע, רוואנדע און בורונדי צו מזרח; זאמביע און  אנגאלא צו דרום; און די רעפובליק פון קאנגא און דעם אטלאנטישן אקעאן צו מערב. אויך צו מזרח איז טאנזאניע אריבער דער טאנגאניקע אזערע. דער איינציגער צוטריט צום אקעאן איז דער 37 ק"מ אטלאנטישער בארטן ביי מואנדע, און דאס 9 ק"מ ברייט מויל פונעם קאנגא טייך וואס פליסט אריין אין איינגאס פון גינע.

## יידישע געמיינדע 
די ערשטע יידן זענען געקומען אין קאנגא פון מזרח אייראפע אין 1907 ווען דאס לאנד איז געווען א בעלגישע קאלאניע. די געמיינדע איז געוואקסן ביז 2,500 מענטשן. ווען בעלגיע האט פארלאזט קאנגא אין 1960 האבן רוב פון די יידן עמיגרירט. אין 2011 האט קינשאזע א קליינע קהילה פון 150 יידן מיט א שול, א שולע און א חב"ד הויז. אויך וואוינען עטלעכע יידן אין לומומבאשי אין דרום־מזרח קאנגא.

## רעפערענצן
היכל

דער **היכל** איז דער טייל פונעם  בית המקדש צווישן דעם קודש הקדשים און דעם אולם.

## געבוי 
דער היכל איז געווען לאנג 40 אמות און ברייט 20 אמות.

צווישן דעם היכל און דעם דביר (קודש קדשים) איז געווען א מחיצה. אין דעם משכן איז די מחיצה געווען א פרוכת, אין ערשטן בית א וואנט, וואס האט געהייסן אמה טרקסין, און אינעם צווייטן בית (וואס איז געווען הויך 100 אמות, צו הויך צו בויען א וואנט) איז געווען צוויי פרוכת'ן, מיט אן אמה פלאץ צווישן זיי.

צווישן דעם היכל און דעם אולם, זענען געווען צוויי טירן באדעקט מיט גאלד.

## ניץ פונעם היכל 
דריי עיקר כלים זענען געווען אין היכל:

אין דרום די מנורה, וואס מ'האט אנגעצינדן יעדן אוונט.

אין צפון דער שולחן, וואו די  לחם הפנים זענען געליגן, מ'האט זיי באנייט יעדן שבת.

אין מיטן, א ביסל גערוקט צו דרום, דער גאלדענער מזבח, אויף וואס מ'האט מקטיר געווען דאס קטורת, און וואו מ'האט געשפריצט דאס בלוט פון געוויסע  חטאות.

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:בית המקדש
IMAX

[200px|קליין|דער IMAX אין [אילת]]
**IMAX** (אַקראָנים Image Maximum, בילד מאַקסימום), איז אַ  פֿילמען פֿאָרמאַט פון דער IMAX פירמע, וואס ניצט דער וועלט'ס גרעסטן עקראן. א סטאַנדאַרט א IMAX עקראן איז הויך 16 מעטער און ברייט 22 מעטער.

## וועבלינק 
* אפיציעל וועבזייַטל פון IMAX 
קאַטעגאָריע:פילמען
דזשוסעפע ווערדי

thumb|דזשוסעפע ווערדי אין זייַן אלט יארן, 
**דזשוסעפע פֿארטונינא פראנטשעסקא ווערדי** (; 10טן אקטאבער 1813 - 27טן יאנואר 1901) איז געווען אן איטאליענישער קאמפאזיטאר, בעיקר פון אפערע. זיינע אפערעס ווערן געשפילט איבער דער גארער וועלט.

## יונגע יארן 
ווערדי איז געבוירן אינעם דערפל לע ראנקאל צו זיין פאטער קארלא דזשוסעפע ווערדי און זיין מוטער לואידזשיא אוטיני דעם 10טן אקטאבער 1813. דאס דערפל איז דעמאלסט געווען א טייל פון דער פראנצויזישער אימפעריע.

דעם 4טן מיי 1836 האט ער געהייראט מארגעריטא בארעצי, און זיי האבן געהאט צוויי קינדער.

זיין ערשטע אפערע איז געווען *אבערטא*, וואס האט געשפילט צום ערשטן מאל אין דער מילאנער אפערע הויז, לא סקאלא, נאוועמבער 1839.

אסאך פון זיינע אפערעס, ספעציעל די פון נאך 1851, שפילט מען איבער כסדר. קיין שום אנדער קאמפאזיטאר פון איטאליענישער אפערע איז געווארן אזוי פאפולער ווי ווערדי, אחוץ אפשר דזיאקאמא פוטשיני.

קאַטעגאָריע:קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:איטאליענער
22סטן מערץ

**דעם 22סטן מערץ** איז דער 81סטער טאג פון יאר (82סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 284 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1939 - נאצי דייטשלאנד אנעקסירט מעמל
* 1945 
** די אראבישע ליגע געגרינדעט אין קאירא. שליסט איין: עגיפטן, איראק, לבנון, סאודי אראביע, תימן סיריע און יארדאניע.
** צווייטע וועלט מלחמה - קראפטן פון  פאטאן גייען אריבער דעם ריין צו פראנקפורט צו

## געבוירן 
* 1797 - ווילהעלם דער ערשטער, מלך פון פרייסן און דער ערשטער קייסער פון דייטשלאנד (געש' 1888)
* 1948 - ענדרו לויד וועבער, בריטישער קאמפאזיטאר און רעזשיסאר
* 1959 - אברהם פריד, אמעריקאנער חסידישער זינגער

## געשטארבן 
* 1832 - יאהאן וואלפגאנג פאן געטע, דייטשער שרייבער, דיכטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער (געב' 1749)

## פייערונגען 
* אינטערנאציאנאלער וואסער טאג
----
* 21סטן מערץ - 23סטן מערץ
* מערץ

22
1899

## געשעענישן 
## געבוירן
* 17טן יאנואר - אל קאפאנע, גענגסטער (געש' 1947)
* 11טן מערץ - פרעדעריק דער ניינטער, קעניג פון דענמארק (געש' 1972)
* 8טן מיי - פרידריך האייעק, עסטרייכער עקאנאמיסט, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק (געש' 1992)
* 21סטן אקטאבער - הרב יצחק כדורי, מקובל באקאנט ווי דער "זקן המקובלים" (נפ' 2006)
* 13טן נאוועמבער - הואַנג קסיאַנפֿאַן, כינעזישער היסטאריקער (געש' 1982)

## געשטארבן 
* 25סטן פעברואר - פאל רויטער, בריטישער זשורנאליסט, גרינדער פון דעם רויטערס נייעס אגענץ (געב' 1816)
* 3טן יוני - יאהאן שטראוס דער זון, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1825)