open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
אליהו בקשי דורון

הרב **אליהו בקשי דורון** (ח' ניסן ה'תש"א - י"ט ניסן ה'תש"פ) איז געווען דער ראשון לציון און ספרדישער הויפט-רב פון ישראל אין די יארן 1993-2003, ער האט געדינט אלס ראש  פון די מוסדות "בנין אב" אין רמת שלמה און "דבי אליהו" אין בית וגן אין ירושלים.

ער איז געבוירן געווארן אין ירושלים צו זיין פאטער חכם בן-ציון בקשי דורון, א געבוירענער פון ארץ ישראל, און טובה בהיה, א געבוירענער פון חאלאב אין סיריע. אין זיין יוגנט האָט ער געלערנט אין דער דרום ישיבה, דערנאָך אין דער ישיבת חברון און אין כולל קול יעקב. 

## משפחה 
ער האט חתונה געהאט מיט אסתר לאפיס, טאכטער ​​פון רבי שלום לאפיס, רב אין עכו. זייערע קינדער זענען:
* הרב בן ציון, ראש ישיבת "תורת אליהו" וראש תלמוד תורה "חניכי הישיבות - תורך אמך"
* הרב שלום, ראש ישיבת "בנין אב"
* די ווייב פון הרב דוד אברהם, ראש ישיבות "בנין אב" און "דעת אליהו" וראש רשת הת"תים "חניכי הישיבות - מוסדי עולם"
* די ווייב פון הרב ארי אברהם סמג'ה, רב פון רמת שלמה אין ירושלים
* די ווייב פון הרב משה אדרי, ראש ישיבת "דבי אליהו" .
קאַטעגאָריע:ספרדישע רבנים

קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
איתן

**איתן** איז א נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* איתן קאבל
* רפאל איתן
קאַטעגאָריע:נעמען
תמר

**תמר** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
*
* תמר
* תמר קולק
* תמר פון גרוזיע
* תמר זאנדבערג
*תמר שטיינמאן ווייב פון רבי אהרן לייב שטיינמאן
* תמר צדקה ווייב פון רבי יהודה צדקה
קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
יונתן

**יונתן** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* יונתן פאלארד
* יונתן ראזענבלום
* יונתן בן עוזיאל
* יונתן הוופסי
* יונתן נתניהו
* יונתן סאקס
* יונתן שטייף
* יונתן יוסף מענצער
* יונתן ראזענבלאט
קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
מרים

**מרים** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* מרים אשכול
* מרים חיה סגל
* מרים די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב
* מרים הנביאה
* מרים החשמונאית
* מרים פרץ
* מרים שמולעוויטש האפמאן

קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
אביגיל

**אביגיל** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* אביגיל שטיין
* אביגיל הררי
קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
לאה (נאָמען)

**לאה** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* לאה
* לאה גאלדבערג
* לאה פארסטער
* לאה ראבין
* לאה אסתר האגער
* לאה שבת
קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
אסתר (נאָמען)

**אסתר** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* אסתר
* אסתר יונגרייז
* אסתר חיות
* לאה אסתר האגער
* אסתר סופר
* מגילת אסתר מיט געזאנג
קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
תמר קולק

**תמר אנה העלענה קאָלעק** (גבוירן 17טן יולי 1917 וינה - 24סטן יולי 2013 ישראל) עפנטלעכע פרוי, ווייב פונעם בירגערמייסטער פון ירושלים, טעדי קאלעק, און איינער פון די גרינדער פון אילאן, אן ארגאניזאציע וואס באהאנדלט פארוואונדעטע קינדער.

## חיים אישיים
טדי קאלעק האָט חתונה געהאַט מיט תמר קולק (1917–2013). די צוויי האָבן געהאַט צוויי קינדער: די קינסטלערין אסנת קולק און דער פֿילם מאַכער עמוס קאָלעק.
נפתלי מנחם הערץ הוטנער

רבי **נפתלי מנחם (הערץ מענדל) הוטנער** (ה'תרל"ח - כ"ה חשון ה'תרצ"ה) איז געווען א רב אין דער שטאט איישישאק, דער זון פון רבי יוסף זונדל הוטנער.

## ביאגרפיע
ער איז געבוירן אין ביאליסטאק צו רבי יוסף זונדל הוטנער און זיין מוטער הענדל. אין זיין יוגנט האט ער געלערנט אין כולל קדשים געגרינדעט דורכן חפץ חיים, וואו ער האט געלערנט צוזאמען מיט רבי אלחנן וואסערמאן. ער האט חתונה געהאט מיט קארינא גאלדא, טאכטער ​​פון הרב צבי חיים עפשטיין, רב אין באקשט, די יינגערע שוועסטער פון הרב משה מרדכי עפשטיין, ראש ישיבות סלאבאדקא און חברון. נאך זיין חתונה איז ער באשטימט געווארן אלס רב אין שטעטל טאלאשטש, אין דער ווארשע געגנט, וועלכע רוב פון זייערע איינוואוינער זענען געווען חסידישע. אויף זײן פאטערס באפעל, האט ער א קורצע צײט שפעטער אפגעזאגט פון זײן רבנות, און זיך אומגעקערט קײן איישישאק. זינט דעמאלט האט ער געדינט דעם פאטער און אים געהאלפן אין די ענינים פונעם רבנות.
קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
שרה (נאָמען)

**שרה** איז א נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* שרה אמנו
* שרה בערנאר
* שרה זילבערמאן
* שרה נתניהו
* שרה רחל שעכטער
* שרה לעווין
* שרה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב
* שרה הורוויץ
* שרה רוקח
* שרה שענירער
* שרה שולמית שמיר
* שרה שד'ירה כדורי
קאַטעגאָריע:נעמען
גאליסיע

**גאליסיע** (אסטוריש: *Galiza*, שפאניש: *Galicia*) איז אן אויטאנאמישע געמיינדע אין צפון שפאניע.

קאַטעגאָריע:שפאניע
בועז

**בועז** האט געלעבט אין דער תקופה פון די שופטים, איינער פון די העלדן פון מגילת רות. ער איז געווען אן אייניקל פון נחשון בן עמינדב, אפשטאמיגע פון ​​פרץ בן יהודה.

אזוי ווי דערמאנט אין מגילת רות, האט ער געהייראט די גיורת רות, שנור פון נעמי, וואס איז געווארן אן אלמנה.

בועז איז געווען דער פאטער פון עובד, זיידע פון ​​ישי און זיידע פון ​​דוד המלך.

חז״ל ברענגען אז בועז איז געווען דער שופט אבצן.
קאַטעגאָריע:שופטים
גאולה אבן סער

**גאולה אבן סער** איז אַ ישראל זשורנאַליסטקע און ראַדיאָ און טעלעוויזיע פּערזענלעכקייט. זי פּרעזענטירט די פּראָגראַם "דער עולם הבוקר" אויף נעצווערק קאנאל 13. פריער "מאָרגן טוב ישראל" און "יומן" אויף קאַנאַל 1 און דערנאָך די הויפּט נייַעס אויף דער קאַנאַל ביז איר פּענסיע אין דעצעמבער 2018, די נייַעס זשורנאַל "די וואָך מיט גאולה" אויף קאן קאנאל 11 און די אקטועלע פראגראם און די טעגליכע אינטערוויוען "ערב ערב".

## משפחה
גאולה איז די ווייב פון פאליטיקער גדעון סער.
*קינדער: איה אוברקוביץ', תמר אוברקוביץ', דוד סער, יואב אוברקוביץ', שירה סער.
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:זשורנאליסטן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
די דיילי ווירע

***די דיילי ווירע*** (ענגליש: *The Daily Wire*) איז אַן אַמעריקאַניש קאָנסערוואַטיווע מעריע פֿירמע. בען בען שפירא און דזשערעמי באָרינג האָבן געשאַפֿט עס אין 2015.
קראָפּי

‟קראָפּי„ געווען אַן ומקאָוועדיק צונעמעניש פֿאַר די געזעלשאַפֿט פֿון פֿאַראייניקטע אירישמען, אַן איריש נאַציאַנאַליסט אָרגאַניזאַציע האָט געמאַכט אין 1791.
טל

[שמאל|ממוזער|250px|טיפות טל על [דשא.]]
**טל** איז אַ וואָטערי אַוועקלייגן וואָס איז מערסטנס ביי נאַכט אויף אַבדזשעקץ וואָס זענען אַרויס אין די עפענען לופט. צוליב דער נפילה אין דער טעמפעראטור ביי נאכט, קאנדענסט די וואסער פארע (וואס ביז יעצט געטראגן געווארן אין די אפענע לופט) זיך אויף די אויבערפלאך אין טראפנס, וואס כאראקטאריזירן די פרימארגן שטונדן. אין נאַטור, דער טוי פארמען דער הויפּט אויף פאַבריק פאָולידזש און אויף דער ערד. אַזוי העלפֿט דער טוי, צווישן אַנדערן, די פֿלאַנצן צו האַלטן פֿייכט און פֿרישקייט אין טרוקענע געגנטן און וויסטן.
בעל תפילה

דער **בעל תפילה** (אדער **חזן** אדער **שליח ציבור**), איז דער וואס איז מוציא דער ציבור אין חלקים פון דאווענען.

אמאל האבן אידן ניט געוואוסט ווי אזוי צו דאווענען האט דער שליח ציבור מוציא ידי חובה געווען אלע און דער קהל האט געדארפט ענטפערן אמן.
יו"ט מחזור

די **יום-טוב מחזור** איז פארהאנען אין א סעריע פון פינעף **מחזורים**. דאס איז די ספעציעלע געבעט-בוך וואס איז געאייגענט פאר די ימים טובים, וואס ענהאלט די פיוטים און נוסחאות, וואס אידן דאווענען צו גאט ברוך הוא, דורכאויס די ספעציעלע פייערונגען פון יאר; פסח, שבועות, ראש השנה, יום כיפור, סוכות.

אזויווי דער סידור, זענען די אינהאלט פון די געבעטן אינעם **יו"ט מחזור**, ארגינעל פארפאסט דורך די חכמי המשנה והתלמוד, ביז די גאונים רב סעדיה גאון און רב האי גאון, און ווייטער.

קאַטעגאָריע:ימים טובים
קאַטעגאָריע:תפילה
דאָן טשאַק סטאָרי

**Don Chuck Monogatari** " (Don Chuck Monogatari) איז אַ יאַפּאַניש טעלעוויזיע אַנאַמיישאַן וואָס איז געווען בראָדקאַסט אויף טאָקיאָ טשאַננעל 12 (דערווייַל טעלעוויזיע טאָקיאָ ) פון 1975 צו 1978 ( מיט אַ ברעכן) .**דאָן טשאַק** איז דער נאָמען פון די מאַסקאַט כאַראַקטער פון טאָקיאָ דאָמע סיטי אַטראַקשאַנז(אַמאָל קאָראַקוען יוענטשי, אַמאָל קאָראַקוען סטאַדיום) .

דאָן טשאַק סטאָרי
גלית גיאת

'''גלית גיאת-'זו-בר'''' (געבוירן דעם 3טן אָקטאָבער 1971 אין גבעת שמואל) איז אַן ישׂראלדיקע אַקטריסע, קאָמיקער און זינגערין. געווינער פון די גאָלדען סקרין אַוואַרד פינף מאָל אין אַ רודערן.

## ביאגרפיע
זי איז געבוירן און אויפגעוואקסן אין גבעת שמואל  די עלטסטע טאכטער פון יחיאל און כרמלה גיאת, ​​און האט דריי יינגערע שוועסטער. געלערנט אין תלמה יעלין מיטלשול.

אין צה"ל האָט זי געדינט אין דער צענטראלער קאָמאַנדע באנד, רעזשיסירט דורך איקה זוהר וועלכער האָט ווידער-געגרינדעט די צענטראלע קאָמאַנדע באנד מיט יאיר ראזענבלום - וועלכער איז אויך געווען פאראנטווארטליך פאר דער מוזיקאלישער פארוואלטונג פון דער באנדע. צוזאמען מיט איר האבן אויך עידן אלתרמאן און דדי זוהר געדינט אין דער צה"ל. באַנד.

אין 1993, זי איז געווען צווישן די באַגלייטער פונעם זינגער אַדאַם אין די אָנהייב פון די אייראוויזיע געזאנג פֿארמעסט.

זי האט אסאך מאל געשפילט מיטן אקטיאר צביקה הדר גריפן נחום'קה שמש מיט אליעד נחום גריפן **בר**, און איז אויך געווען א הויפט שטערן אין דער סעריע "שמש" מיט צביקה הדר.

אין 2017 האָט זי אָנגעהויבן שפּילן אין דער סיטקאָם "סברי מרנן" אין דער כאַראַקטער פֿון לירי גבריאל, דער שותף פֿון איתמר (געשפּילט דורך יניב פּאָלישאָק).

גלית גיאת איז די ווייב פון מאַרסעלאָ זובער און זיי האָבן דריי קינדער.

וואוינט אין גבעת שמואל ישראל.
קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:אקטיארן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אבי עזרי

**אבי עזרי** על הרמב"ם איז א ספר חידושים, געשריבן דורך רבי אלעזר מנחם מן שך אויפן רמב"ם ספר יד החזקה.

## וועגן דעם ספר 
דאָס ספר איז געשריבן געוואָרן אין אַ ישיבֿישן נוסח לויט דער בריסקער שול, און קאָנצענטרירט זיך אויף שוועריקייטן און סתירות אין די ווערטער פֿונעם רמב"ם.

הרב שך האָט אָנגעהויבן שרייבן דאָס ספר, ווען ער איז געווען אַ תלמיד אין דער סלוצקער ישיבה, און האָט עס אָנגעהויבן אַרויסגעבן נאָכן עולה זיין קיין ארץ ישראל. 

דאס ספר האט הסכמות פון הרב איסר זלמן מלצר און הרב יצחק זאב הלוי סאלאווייטשיק. דער ספר איז גאר מפורסם גיווארן, און עס ווערט געלערנט אין דער ישיבה-וועלט, בפרט די ליטווישע און די ספרדישע.

## די טיילן פונעם ספר און זיין ארויסגעבן 
דער ערשטער באנד איז וועגן די ספרים נשים און קדושה, געדרוקט אין ירושלים אין יאָר תש"ח. דער צווייטער כרך אויפן רמב"ם משפטים שופטים, איז געדרוקט געווארן אין יאר 1957. נאָך דעם, זענען צוגעלייגט נאָך צוויי בענדער, איינער אויף מדע אהבה זמנים, און דער אנדערער אויף הפלאה זרעים, טהרה און עבודה מיט קרבנות.

נאכדעם וואס דער מחבר האט פארענדיקט די ארויסנעמן דעם ספר, האט ער געדרוקט נאך פון זיינע חידושים אין נאך פיר מהדורע'ס וואס זענען ארויס אין באזונדערע בענד פארן גאנצן רמב"ם סדר. אין יאָר 1992 זענען אַלע פאַרשידענע אויסגאבעס צונויפֿגעשטעלט געוואָרן און געדרוקט אין איין אויסגאַבע אין פֿיר גרויסע בענד, און זינט דעמאָלט איז עס געדרוקט געוואָרן אין גאר אסאך מהדורה'ס.

גאס אבי עזרי אין מודיעין עילית  און רמת אבי עזרי אין בית שמש הייסן נאך דעם ספר.

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
קאַטעגאָריע:ספרים
זענוואָ

**זענוואָ אויטאָמאָטיוו** איז אַ דענישער ספארט מאַשין פֿאַבריקאַנט באזירט אין פּראַעסטאָ, אינזל פון זילאַנד. ער איז געגרינדעט דורך טראָעלס וואָלערטסען.

די פירמע פֿאבריצירט הויך-סוף ספּאָרט קאַרס. זיינע מאָדעלן נעמען אריין ST1, TS1 און TSR-S.

## וועבלינקען
*

* אפֿיציעלע וועבזייַטל

קאַטעגאָריע:אויטאמאביל פירמעס
שמעון יעקבסאן

הרב **סימאן יעקבסאָן** (; געבוירן  ד׳ טבת ה'תש"ז, דעם 8טן דעצעמבער 1956) איז אַן אמעריקאנער חרדישער ליובאוויטשער לעקטאר, מחבר און אַרויסגעבער פון דער צייטונג אלגעמיינער זשארנאל און פארזיצער פונעם צענטער פארן זינדפולן לעבן.

## ביאגראפיע 
יעקבסאָן איז געבוירן און דערצויגן געוואָרן אין דער קרוין הייטס קוואַרטאַל אין ניו יאָרק צו צביה און גרשון בער יעקבסאָן, דער גרינדער פון דער "אַלגעמיינער זשורנאַל" צײַטונג. זיין משפּחה פון זיין פאטער'ס זייַט שטאמט פון דער שטאָט קוטאַיסי אין גרוזיע. ער האט געלערנט אין ישיבת תומכי תמימים אין ניו יארק, אין ישיבת תומכי תמימים אין מאריסטאון און אין דער צענטראלער ליובאוויטשער ישיבת תומכי תמימים - 770 און געדינט אלס דער "חוזר" פון דעם ליובאוויטשער רבי און האט אויסגעארבעט די שמועסן פונעם רבי'ן. אין 1979 איז ער באַשטימט געוואָרן צו פירן דעם קאָמיטעט וואס האט אויסגעארבעט די שמועסן פונעם רבי'ן און איז געווען אין רעגולער קאָנטאַקט מיט דעם רבי'ן וועגן די פראגעס און ענטפֿערס וואָס זענען דיסקוטירט געוואָרן אין די ארבעט פון די קאמיטעט. אין אדר תשמ"ג האָט ער חתונה געהאַט מיט דער טאָכטער פון הרב צבי הירש גנזבורג, אַ מיטגליד פון דער ארגאניזאציע צעירי אגודת חב"ד אין ניו יארק, און ער האָט צוויי זין.

יעקבסאָן שרײַבט פֿאַר דער צײַטונג אַלגעמיינער זשורנאַל, זינט 2005 איז ער דער דירעקטאָר און אַרויסגעבער פֿון דער צײַטונג. זיין ברודער איז דער באוואוסטן רב יוסף יצחק יעקבסאָן.

## זיינע ביכער 
אין 1995 האָט ער אַרויסגעגעבן זײַן ערשטע בוך **, דער וועג צום לעבן מיט זינען** , וואָס איז אַן אויסצוג פון דער תורות פונעם ליובאַוויטשער רבי’ן אויף פאַרשיידענע לעבנס ענינים, און אַן ערשט ביאגראפיע פונעם רבי’ן. דער בוך איז ערידזשנאַלי ארויס אין ענגליש און איז איבערגעזעצט אין 12 שפּראַכן, און איז געהאלטן אַ בעסצעלער אין דער וועלט

* **א רוחניות וועגווייזער צו ציילן דעם עומר**, 1996
* **א רוחניות וועגווייזער צו די ימים נוראים** , 2003
* **פּאָרטרעט פון אַ חסיד** ("דיקונו של חסיד") - ביאגראפיע בוך, טאָגבוך פון הרב צבי הירש גנזבורג, תשס"ח.
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער ארטאדאקסישע אידן
קאַטעגאָריע:ליובאוויטשער חסידים
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
זאריטש, איוואנא-פראנקיווסק

**זאַריטש** () איז א דארף אינעם נאדווארנער ראיאן, איוואנא-פֿראנקיווסקער גובערניע, אוקראינע

אין יאר 1939 האבן געוואוינט אין זאריטש 50 יידן.

## געאגראפיע 
דאס דארף זאריטש געפינט זיך 14 ק״מ ווייט פון דער שטאט נאדווארנע און 5 ק״מ פון דעליאטין באן סטאנציע.    

דער סטאניסלאוו-יאבלאנאוו שאסיי גייט אדורך דעם דארף.

דאס דארף שטרעקט זיך אויף 4 ק״מ לענגאויס דעם טייך פרוט אויף זיין רעכטן ברעג.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:דערפער אין אוקראינע
קני

קליין|קני
די **קני** באהעפט דעם אויבערשטן און אונטערשטן טייל פון די צוויי פיס. די קני האט צוויי געלענקעס כּדי מען זאָל קענען בייג די פיס.

קאַטעגאָריע:אנאטאמיע
האנשין טיגערס

די **האַנשין טיגערס** איז אַ יאַפּאַניש בייסבאָל מאַנשאַפֿט.
## איבערבליק
די האַנשין טיגערס זענען די מערסט פאָלקס בייסבאָל מאַנשאַפֿט אין יאַפּאַן און האָבן פילע שווער פאַנס.　
## וועבלינקען 
* אַפישאַל פּלאַץ

*
פשייטש

**פשייטש** איז געווען א שטעטל אין מערב פוילן, 75 ק״מ צפון־מערב פון לאדזש, 150 ק״מ מערב פון ווארשע און 130 ק״מ מזרח פון פויזן. פון דרום־מזרח גרענעצט זי מיט דער פשייטשער אזערע. דאס שטעטל איז אויפגעשטעלט געווארן אינעם 14טן יארהונדערט.

**די יידישע געמיינדע פון פשייטש**, וואס איז געווען א הייפשער טייל פון דער באפעלקערונג פונעם שטעטל, איז אינגאנצן פארניכטעט געווארן אינעם חורבן.

## היסטאריע 
פשייטש ווער ערשט דערמאַנט אינעם 12טן יאָרהונדערט, ווען עס איז אן אייגענטום פונעם אַרכיבישאפֿן. אינעם צװײטן העלפט פונעם 14טן יארהונדערט האט דער קעניג ע קאזימיר אפגעקויפט פשייטש מיטן ארומיגן שטח. פשייטש איז געווארן א דורכפֿאָר סטאַנציע פאר סוחרים וואס זענען אריבערגעפארן פון דרום קיין צפון און פון מזרח קיין מערב, און א האנדל צענטער פאר די פארמס אין דער געגנט.

פשייטש האט באַקומען דעם סטאַטוס פון אַ שטאָט איידער דעם סוף פונעם 14טן יאָרהונדערט.

אין דער תקופה פון די ארכיבישאפן איז געװען פארבאטן פאר יידן צו װאוינען אין פשייטש. דער ייִדישער ייִשובֿ האָט זיך הערשט אָנגעהויבן צום סוף פֿונעם 14טן יאָרהונדערט. דער יידישער בית-עולם איז אלט בערך 600 יאר.

פשייטש האט איבערגעלעבט אן עקאנאמישן וואוקס אין אנהייב 18טן יארהונדערט ווען דער קעניג האט דערלויבט אפהאלטן צוויי מארק טעג א וואך, און א יריד זעקס מאל א יאר.

## די יידישע קהילה 
לויטן צענזוס פון 1793 האט די באפעלקערונג פון פשייטש געציילט 355 מענטשן, 139 פון זיי אידן. אין 1827 איז די באפעלקערונג געוואקסן צו 1,935 מענטשן, 346 פון זיי אידן. אין די נעקסטע דריי יארצענדליקער האט זיך די גאנצע באפעלקערונג געשטיגן בלויז צו 2,000, אבער די ײדישע באפעלקערונג האט זיך פארטאפלט ביז 606. דאָס הײסט, אין די דאָזיקע דרײַ יאָרצענדליקער איז דער פּראָצענט ייִדן אין פשייטש אַ סך געשטיגן (פֿון 18% ביז 30%), צוליב דעם וואס די ייִדן פֿון די ארומיגע דערפֿער האָבן זיך אַהין אַריבערגעצויגן. אין 1921 האָט דאָס שטעטל געציילט 3,040 מענטשן, 840 פון זיי ייִדן (28%).

עס זענען געווען ווייניק גאַסן אין פשייטש, אָבער זיי האָבן געהאַט אַלע עלעמענטן פֿון ייִדישן קהילה־לעבן: א בית־מדרש, א מקוה , ייִדישע שולעס, א ישיבה, אַ ייִדישער ביבליאָטעק, אן עירוב, אַ בית־עולם, און נאך. פשייטש האט געהאט סיי א רב, א קצב און א מוהל .

לכתחילה איז די גסות שחיטה פארגעקומען אינעם הויף הינטערן קצב, און די שחיטה פון עופות אינעם הויף הינטערן שוחט. פאר דער צווייטער וועלט-מלחמה איז געבויט געווארן א גרויסער שעכטהויז אונטערן לאקאלן ראַט. דאס נײע שעכט־הויז, האט געהאט מער היגיענישע באדינגונגען און װעטערינארע אויפזיכט פון דער פוילישער  רעגירונג.

## ווייטער לייענען 
* פוילישע ײדן 
* יוסף אלעקסאנדער זאמעלמאן 
* 
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:יידישע געמיינדעס
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין אייראפע
שמעלקע לייפער

רבי **שמואל שמעלקע לייפֿער** (אייר ה'תש"ד – כ"ט שבט, ה'תשפ"ג ) איז געווען דער חוסטער רבי און ראש ישיבה פון ישיבת תורת חסד אין בארא פארק.

## ביאגראפיע 
רבי לייפֿער איז געבוירן געווארן אום חודש אייר ה'תש"ד, אין בודאפעסט, אונגארן, אין ברען פון דער צווייטער וועלט קריג, צו זיין טאטן רבי אהרן משה לייפער, דער חוסטער רבי. ער איז געווען אן אור-אור-אייניקל פון רבי מרדכי'לע פון נאדבורנא.

ער איז געבוירן געווארן געציילטע וואכן נאכדעם וואס די דייטשן ימ"ש האבן אינוואדירט און איינגענומען אונגארן. צוליב דעם איז דעם רבינ'ס ברית פארגעקומען באהאלטענערהייט אין א קעלער, מיט אן ענגן צאל באטייליגטע. 

מיט גרויסע ניסים איז ער געראטעוועט געווארן אלס פיצל קינד פון דער קריג. נאך דער קריג האט זיין משפחה ארומגעוואנדערט צו פיל ערטער אן מנוחה, ביז אין יאר תש"ז, געציילטע טעג פאר פסח, זענען זיי אנגעקומען קיין אמעריקע.

אין די יונגע יארן האט ער געלערנט אין ישיבת חתן סופר, אונטער דער פירערשאפט פונעם מאטערסדארפֿער רב, הגאון רב שמואל עהרנפעלד. דאן איז ער געגאנגען לערנען אין ישיבת מקור חיים, ביי רבי חיים פאלער. שפעטער איז דער רבי געגאנגען לערנען אין ישיבה בית מדרש עליון אין מאנסי. 

נאך דער חתונה האט ער געדינט אלס מרביץ תורה אין דער גערער מתיבתא אין בארא פארק.
### פה מפיק מרגליות 
רבי לייפער האט פארמאגט א רייכן טאלאנט פון רעדן. ער איז געווען א פה מפיק מרגליות וועלכער האט מיט אן אראטארישן קראפט אויפגעטראטן, באגייסטערט און געהאלטן געשפאנט אלע וועלכע האבן אים אויסגעהערט. ער פלעגט טאקע ווערן גערופן אומעטום צו קומען אויפטרעטן מיט דרשות.
### ישיבת תורת חסד 
אין יאר תשמ"ח האט ער באשלאסן צו גרינדן אן אייגענע ישיבה, ישיבת תורת חסד. דער רבי האט געהאט בלויז איין ציל פאר די אויגן: עס זאל זיין א געשמאקער מקום תורה פאר סיי ווער עס וויל לערנען; נישט דוקא נאר פאר מצוינים.

### בית המדרש 
דער רבי האט אנגעפירט מיט זיין בית המדרש אור ישראל יעקב חוסט אין בארא פארק, וואס האט זיך געפונען אויף דער זעכצנטער עוועניו און 55סטע גאס.
  
ער איז נפטר געווארן אין עלטער פון 78 יאר, נאך א תקופה פון יסורים ומכאובים רח"ל. דער רבי איז געקומען לקבורה אויף דעם הר שלום בית החיים אין ערמאנט.

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:ה'תשפ"ג
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע
וועלפן

די וועלפן זענען די עלטסטע נאָך עקזיסטירנדע הויכע אדעלפאמיליע אין אייראָפּע. דאקומענטירט זינט דעם 8טן יארהונדערט, די דינאסטיע דערגרייכט איר ערשטן שפיץ פון מאכט אין די הויכע מיטל אלטער אין דער צייט פון דער הייליגער רוימישער רייך, ווען זיי זענען געווען די הערצאגן פון  פון בייערען און זאקסען ווי אויך פון 1209 ביז 1218

א קייזער אוטטאVI 

אין די מאָדערע צייט זענען די וועלפן ווידער אין זייער שפּיץ ווען זיי ווערן קורפירסטען און קעניגען פון האַנאָווער און קעניגען פון גרויס בריטאַניען און אירלאַנד. 

דער היינטיגער הויפּט פון די וועלפן פאמיליע איז ערנסט אויגוסט פון האַנאָווער.
פלאוער היל

**פֿלאַוער היל** () איז א דארף אין נאסאו קאונטי, אויפן צפון ברעג פון לאנג איילענד, אין ניו יארק, פאראייניגטע שטאטן. די מזרח העלפט איז פאררעכנט אלס א טייל פון דער גרויסער ראסלין געגנט, וואס איז פאראנקערט געווארן דורך דעם אינקארפאראטירטע דארף ראסלין. מערב און צפֿונדיק טיילן זענען מער ענג פֿאַרבונדן מיט מאַנהאַסעט און פּאָרט וואַשינגטאָן. די באַפעלקערונג איז געווען 4,794 ביים 2020 צענזוס.

## געאָגראַפֿיע 
רעכטס|קליין| צענזוס מאַפּע פֿון פֿלאוער היל.
לויטן פאַראייניקטע שטאַטן צענזוס ביוראָ, האט דאָס דאָרף אַ גאַנצן שטח פון 1.6 קוואדראט מייל (4.1 ק״מ2).

## רעגירונג 
זינט אפריל 2023, איז דער בירגערמייסטער פון פלאוער היל ראַנדאַל ראָזנבוים, דער וויצע מייער איז ברייאַן הערינגטאָן, און די ווילידזש קוראַטארן זענען מרים דזשאָ קאָלינס, קלער דאָרפמאַן, מאַקס פרענקל, פראַנק גענעסע, ברייאַן הערינגטאָן און גערי לעוואַנדאָווסקי.    אַלע דערוויילטע באאמטע אין די קוראטארן דינען 2-יאָר טערמינען און ווערן ניט באַצאָלט.

## מעדיע 
### צייטונגען 
די אינקאָרפּאָרירטער ווילידזש פון פלאוער היל האט דריי צייטונגען פון רעקאָרד : די מאַנהאַסעט פרעסע, די פּאָרט וואַשינגטאָן נייַעס, און די ראָסלין נייַעס .     

אנדערע הויפּט צייטונגען וואָס דינען פלאוער היל זענען ניוזדיי, ניו יארק פאסט, ניו יאר טיימס און דער וואל סטריט זשורנאל.

### טעלעוויזיע 
פלאוער היל איז איינער פון צפון שאָר טעלעוויזיע׳ס פערצן מיטגליד דערפער.  North Shore TV גיט פלאוער היל און די אנדערע מיטגליד דערפער מיט עפנטלעך אַקסעס טעלעוויזיע פּראָגראַמירונג, דורך Altice USA און Verizon Fios - די הויפּט קאַבל טעלעוויזיע פֿארזארגערס אין דער געגנט. 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן

קאַטעגאָריע:דערפער אין די פאראייניגטע שטאטן
קאַטעגאָריע:ניו יארק
ליכטערפעלדע

**ליכטערפעלדע** איז א לאקאל אין די באראעס סטעגליץ-זעהלענדארף אין בערלין, דייטשלאנד.

## געשיכטע 
דאָס פּרוסישע דאָרף ליכטערוועלדע איז געגרינדעט געוואָרן אינעם 13טן יאָרהונדערט דורך פלאַמישע מתנחלים. עס איז געווען עדות צו אַ היפּש וווּקס אין די 19 יאָרהונדערט ווען די צוויי "ווילאַ קאָלאָניעס" פון ליכטערפעלדע מערב זענען געגרינדעט. אין 1920 איז ליכטערפעלדע געווארן א טייל פון בערלין.

‎== סייציינג פֿעיִקייט ==
ליכטערפעלדע האט אַ נומער פון סייץ פון נאציאנאלע וויכטיקייט. ווערט צו דערמאָנען איז די לאַרגעלי פֿאַרמאַכט גאָרטן שטאָט מיט פילע מאָנומענטן און די עדות פון ינדאַסטריאַל קולטור (טעלטאָוו קאַנאַל, ליליענטאַל ס פליגעבערג, די וועלט 'ס ערשטער טראַם האַלטן אין ליכטערפעלדע אָסט סטאַנציע, היסטארישע גאַז גאַס לייטינג, די אָולדאַסט גאַנצע פּילערז אין דער וועלט). דער באַטאַניקאַל גאָרטן איז איינער פון די גרעסטער אין אייראָפּע.

## זין און טעכטער פון די דיסטריקט 
* בולי בוהלאַן, זינגער
* געץ דזשארדזש, אַקטיאָר
* פעטער הוכל, שרייבער
* מאַקס קאַוס, מאָלער און גראַפיק קינסטלער
* נילס סעעטהאלער, אַנטראָפּאָלאָג
עמוס קאלעק

**עמוס קאלעק** (געבוירן דעם 15טן סעפטעמבער 1947 אין קיבוץ עין גב) איז א שרייבער, רעזשיסאר, סקרינשרייבער, פראדוצירער און פילם אקטיאר.
ער איז דער זון פון תמר און טעדי קאלעק, וועלכער איז געווען לאַנגע יאָרן דער בירגערמייסטער פון ירושלים. ער האט גראַדואירט פונעם העברעישן אוניווערסיטעט אין פּסיכאָלאָגיע און פילאָסאָפֿיע.

זיין ערשטער ראָמאַן, "צי ניט פרעגן אויב איך ליבע איר" איז געווען אַדאַפּטיד צו אַ פילם, מיט אים געדינט ווי דער סקרינרייטער און פּראָדוצירער, ווי אויך דער הויפּט אַקטיאָר. קאָלעק האָט פֿאַרשריבן פֿאַרן פֿילם די לידער "ערשטער באַגעגעניש" געזונגען פֿון אילנה אביטל און "פֿרעג נישט צי איך האָב דיך ליב" געזונגען פֿון דוד בראַזאַ. ביידע לידער האָבן געשאַפֿן נורית הירש, אין 2017 איז אַרויס זײַן בוך "אַלון כרום".

קאָלעק האָט חתונה געהאַט מיט בערטש און האָט צוויי טעכטער. נאך עטליכע יאר, אין וועלכע ער האט געוואוינט אין ניו יארק, איז ער צוריק קיין ירושלים אין 2004.
קאַטעגאָריע:ישראלים

קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
דזשאגואר קארס

**דזשאגואר קארס** איז אַ בריטישער מולטינאַציאנאַלער מאַשין פֿאַבריקאַנט הויפּטקוואַרטירט אין וויטלי, קאָווענטרי, ענגלאַנד.

דזשאגואר׳ס געשעפט איז געגרינדעט ווי די סוואַלוי סיידקאַר פֿירמע אין 1922, אריגינעל האבן זיי געמאכט מאָטאָציקל סיידקאַרס איידער זיי האבן אנגעהויבן אנטוויקלען קערפּערס פֿאַר פּאַסאַזשיר קאַרס. אונטער דער אייגנשאפט פון S. S. קארס לימיטעד, די געשעפט עקסטענדעד צו גאַנץ קאַרס געמאכט פאַרבאַנד מיט סטאַנדאַרד מאָטאָר קאָו, פילע מיט דזשאגואר ווי אַ מאָדעל נאָמען.

פֿארד האט פארמאגט דזשאגואר קארס, אויך געקויפט לאנד ראווער אין 2000, ביז 2008 ווען עס האט פארקויפט ביידע צו טאַטאַ מאטארס. טאַטאַ באשאפן דזשאגואר לאַנד ראָווער ווי אַ סאַבסידיערי האָלדינג פירמע. אין די אַפּערייטינג פירמע מדרגה, אין 2013, דזשאגואר קארס איז געווען מערדזשד מיט לאַנד ראָווער צו פאָרעם דזשאגואר לאַנד ראָווער לימיטעד ווי די איין פּלאַן, פּראָדוצירן, פארקויפונג פירמע און סאָרט באַזיצער פֿאַר ביידע דזשאגואר און לאַנד ראָווער פארמיטלס.

דזשאגואר קארס איז געווען די פירמע וואָס איז געווען פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר דער פּראָדוקציע פון ​​דזשאַגואַר קאַרס ביז אירע אפעראציעס זענען גאָר צונויפגיסן מיט די פון לאַנד ראָווער צו פאָרעם דזשאגואר לאַנד ראָווער אויף 1 יאנואר 2013.

## וועבלינקען
*

* אפֿיציעלע וועבזייַטל

קאַטעגאָריע:אויטאמאביל פירמעס
דייטשע וואכנשוי

די **דײַטשע וואָכנשוי** (אָריגינעל: Die Deutsche Wochenschau) איז געווען דער טיטל פון דער פאראייניקטער נײַעס־סעריע וואָס איז ארויס אין נאצי דײַטשלאנד קינאָס, פון יוני 1940 ביזן ענד פון דער צווייטער וועלטקריג (1945). די קאָאָרדינירטע נייעס־פּראָדוקציע איז אויפגעשטעלט געוואָרן ווי א וויטאלער אינסטרומענט פאר דער מאסן־פארשפּרייטונג פון נאצי פּראָפּאגאנדע אין קריגצײַט. הײַנט, באהאלטן קורצפילמען פון די וואָכנשויען מאכן א באדײַטיקע טייל פון די אוידיאָ־וויזועלע דאָקומענטן פון נאצי עפּאָכע.
מאיר יחיאל האלשטאק

רבי **מאיר יחיאל הלוי האלשטאק** (ה'תרי"א – י"ט באדר ה'תרפ"ח), באקאנט אלס דער **אסטראווצער גאון**, איז געווען דער אסטראווצער רבי. 

## לעבנסגעשיכטע
ער איז געבוירן געווארן אין יאר תרי"א אין שטעטל סאווין אין פוילן, צו זיין פאטער רבי אברהם יצחק וואס איז געווען א בעקער, און זיין מוטער חנה ביילא. זיין פאטער איז געווען פון די חסידים פון רבי ירחמיאל פון פשיסחא (זון פונעם יוד הקדוש פון פשיסחא), און פון דער שרף פון מאגלניצא, נאך וועמען ער האט א נאמען געגעבן זיין זון, און רבי אלימלך שפירא פון גראדזשיסק.

זיין טאטע האט אים גענומען קייןן גראדזשיסק, װאו ער האט קונה געוועהן תורת החסידות. ער האט אויך געלערנט ביי רבי ישראל יהושע טרונק פון ​​קוטנא. ווען ער איז געווען בערך 17 יאר אלט, האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער ​​פון רבי אברהם פון ווארקע און האט דארט געלערנט עטליכע יאר.

אין יאר ה'תר"מ, אין עלטער פון 28 יאר, איז ער אויסגעוועלט געווארן צו דינען אלס רב פון דער שטאט סקערנעוויץ, מיט דער דערמוטיגונג פון זיינע רבי'ס, רבי יהושע'לע ​​קוטנער און זיין איידעם רבי חיים אלעזר וואקס.

אין יאר ה'תרמ"ט איז ער גערופן געווארן דורך די אסטראווצע קהילה צו דינען אלס רב אין שטאט. אין יאר ה'תרנ"ב איז זיין רבי רבי אלימלך פון גראדזשיסק נפטר געווארן, זיינע זון, וואס זענען נאך געווען יונגע קינדער, האבן נישט איבערגענומען די פירערשאפט פון דער קהילה, און אסאך פון די חסידים האבן אים געקרוינט אלס זייער רבי, טראץ זיין התנגדות. שפעטער האט ער איבערגענומען די הנהגה און אנגעהויבן אויפנעמען די וואס זענען געקומען צו אים לעצה וברכה, דאך איז ער ווייטער געפארן אלס חסיד צום שינאווא רב. 

זיינע פלפול'דיגע דרשות, ארומגענומען מיט טיפע מאטעמאטישע חשבונות, האט צוגעצויגן טויזנטער תלמידים און חסידים צו זיין הויף, אריינגערעכנט חשובע רבנים און אדמו"רים פון פוילן.

ער איז געוועהן באקאנט מיט זיינע אויסטערלישע סיגופים. עס ווערט דערציילט אז ער האט געפאסט פערציג יאר אין א ציה, וואס ער פלעגט נאר אויספאסטן ביינאכט מיט א קנאפע מאלצײט. ער איז אויך בארימט געווארן צוליב זיינע חומרות, מיט וועלכער ער האָט זיך באנומען, כדי יוצא צו זיין אלע שיטות. ער איז געווען בקשר מיט אנדערע באקאנטע רבנים, אריינגערעכנט דער שפת אמת, דער צאנזער רב, און נאך אנדערע.

ער האט געדינט אלס רב אין אסטראווצע 39 יאר. ער איז נפטר געווארן י"ט אדר תרפ"ח, און איז באערדיגט געווארן אויפן ארטיגן בית עולם. זיין ארט אין דער רבנות פון  אסטראווצע האט אנגעפילט זיין זון, רבי יחזקאל.
קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
הויכדויטש

**שטאנדארט דייַטש**, **הויכדויטש**, אָדער **שטאנדארט הויכדויטש** (   , Hochdeutsch , אָדער אין שווייצער שטאַנדאַרט דייַטש Schriftdeutsch), איז די שטאַנדארטעזירטע סארט פון די דייַטשע שפּראַך גענוצט אין פאָרמאַלע געלעגענהייטן, און פֿאַר קאָמוניקאַציע צווישן פאַרשידענע דיאַלעקט געביטן. עס האט דריי ספּעציפיש רעגיאָנאַלע וואריאנטן: דייַטשע שטאנדארט דייַטש, עסטרייכישע שטאנדארט דייַטש, און שווייצע שטאנדארט דייַטש.

## הערות
דזשודעא־פאפיאמענטא

**דזשודעאָ־פּאַפּיאַמענטאָ** איז אַ ייִדישע גלות־שפּראַך, וואָס מען רעדט אויף קוראַסאַאָ, אַ קאַריבישן אינדזל, וואָס געהערט צום קעניגרײַך פֿון האָלאַנד. די ספֿרדישע ווערסיע פֿון פּאַפּיאַמענטאָ איז מסתּמא דער איינציקער ייִדישער עטנאָלעקט אויף דער וועלט, וואָס שטאַמט פֿון אַ קרעאָל־שפּראַך.

## ליטעראַטור
קאַטעגאָריע:יידישע שפראכן
יואל מאטוועיעוו

**יואל מאַטוועיעוו** (ענגליש: **Yoel Matveyev**) איז אַ ײִדישיסט און ייִדיש־שפּראַכיקער דיכטער, שרײַבער און זשורנאַליסט, וואַס שרײַבט פֿאַר פֿאָרווערטס און ביראָבידזשאַנער שטערן.

## ביאָגראַפֿיע
מאַטוועיעוו איז געבוירן געוואָרן אינעם יאָר 1976 צו אַ רוסיש־שפּראַכיקער ייִדישער משפּחה אין לענינגראַד (הײַנט פּעטערבורג). ער האָט זיך זעלבשטענדיק געלערנט ייִדיש, ווען ער איז געווען אַ דערוואַקסלינג, און האָט אָנגעהויבן שרײַבן דיכטונגען אויף דער שפּראַך.

## לינקס
*אַרטיקלען פֿון יואל מאַטוועיעוו אין פֿאָרווערטס
קאַטעגאָריע:יידישיסטן
קושנער

**קושנער** איז א משפחה נאמען פון אסאך.

## מענטשן
* דזשערעד קושנער
* העראלד קושנער

קאטעגאריע:משפחה נעמען
לאכער אזערע

**לאַכער אזערע** (דייטש: *Laacher* *See* ;  ארויסגערעדט: [ˈlaːxɐ ˈzeː] ) איז אַ וואולקאַנישע אזערע וואָס געפינט זיך אין ריינלאַנד-פֿאַלץ, דייטשלאנד . 
קליין|280x280פיקס| טאפאגראפישע מאפע פון דער געגנט ארום דער לאכער אזערע.
קליין|280x280פיקס| מאַפּע פון געגנטן אַרום דער לאכער אזערע.
[קליין|280x280פיקס| דאָק פון [דינגען|פּראָקאַט באָוץ אין די לאכער אזערע.]]
די אזערע האט א דיאַמעטער פון 2 ק"מ, און זי געפינט זיך 24 ק"מ פון קאבלענץ, 8 ק"מ פון אנדערנאך און דעם ריין טייך, און 37 ק"מ פון באן. זי איז א טייל פון דעם בערגישן  אייפֿל געגנט, און דער מזרח אייפל וואולקאַנישער געגנט.   בלעזלעך פון גערוך־פריי CO2 גאַז ווערן באפרייט פון דער אזערע, דאָס הייסט אז דער וואולקאַן איז פֿאַרשלאָפֿן.
[[טעקע:Panorama_Laacher_See_2010.jpg|קליין|280x280פיקס| פּאַנאָראַמאַ פון דער לאַכער אזערע]]

## רעפערענצן 
## דרויסנדיגע לינקס 
קאַטעגאָריע:קאארדינאטן אויף וויקידאטן
קאַטעגאָריע:אזערעס
קאַטעגאָריע:דייטשלאנד
אָזעמפּיק

אין ענגליש Semaglutide אין עברית **סמגלוטייד**.

דאס איז לכתחילה געאייגענט פאר טיפ 2  צוקערקרענק, אבער ווערט אויך גענוצט פאר איבערוואגיגע לייט, וואס נעמען דעם איינשפריץ, און קענען לייכטער פארלירן וואג, ביים קענען האלטן א געזונטערע דייעטע.

קאטעגאריע:געזונט
קאַטעגאָריע:מעדיצין
משה זאנבאר

**משה זאנבאר** (29סטן מערץ 1926 - אקטאבער 2012) איז געווען א ישראלישער עקאנאמיסט.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן געווארן אין אונגארן.

און די אנפירער פונעם באנק פון ישראל אין די יארן 1976-1971.

פארזיצער פונעם דירעקטאריום פון דער באנק לאומי אין די יארן 1995-1988.

קאַטעגאָריע:עקאנאמיסטן
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:באנק פון ישראל
קאַטעגאָריע:אונגארישע יידן
בעלאַ טשאַאָ

**בעלאַ טשאַאָ** (איטאַליעניש : **Bella Ciao**, איבערזעצונג: "זײַ געזונט") איז אַן איטאַליעניש פֿאָלקסליד פֿאַרבונדן מיט דער קעגנשטעל קעגן פאַשיזם . דאָס ליד איז געווען פּראָסט צווישן  בעת דער איטאַליענישער בירגער מלחמה וואָס איז אויסגעבראָכן ביים ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה, צווישן 1943 און 1945 יאָר, אין זייער קאמף קעגן פֿאַשיסטישער איטאַליע און נאַצי דײַטשלאַנד, און עס ווערט יעצט באַטראַכט ווי א הימען פון פרייהייט און ווידערשטאַנד קעגן פֿאַשיזם איבער דער וועלט .
אוראלישע שפראכן

די **אוראַלישע  שפּראַכן** זענען אַ שפּראַך משפּחה פון 38 שפּראַכן גערעדט פֿליסיק דורך בערך 25מיליאָן מענטשן, דער הויפּט אין אייראָפּע (מער ווי 99% פון די משפּחה'ס רעדנערס) און צפון אַזיע (ווייניקער ווי 1%). די אוראַלישע שפּראַכן מיט די מערסט געבוירן רעדנערס זענען אונגאַריש (וואָס אַליין פֿאַר כּמעט 60% פון רעדנערס), פֿיניש, און עסטאָניש. אנדערע באַטייַטיק שפּראַכן מיט ווייניקער רעדנערס זענען ערזשאַ, מאָקשאַ, מאַרי, אודמורט, סאַמי, קאָמי, און וועפּסיאַן, אַלע פון וואָס זענען גערעדט אין צפֿונדיקע געגנטן פֿון סקאַנדינאַוויע און די רוסישע פעדעראַציע.

דער נאָמען "אוראַליש" שטאַמט פֿון דער משפּחה׳ס "אָריגינעלער היימלאנד" (*אורהיימאט*) הימפּאָטעטיש צו האָבן שוין ערגעץ אין די געגנט פֿון די אוראַל בערג.

פֿיננאָ-אוגריק איז מאל געניצט ווי אַ סינאָנים פֿאַר אוראַליש, כאָטש פֿיננאָ-אוגריק איז גרינג פארשטאנלעך צו אויסשליסן די סאַמאָיעדישע שפּראַכן. געלערנטע וואָס אָננעמען נישט דעם טראַדיציאָנעלן באַגריף אַז סאַמאָיעדיק שפּאַלטן ערשטער פון די רעשט פון דער אוראַלישער משפּחה קען מייַכל די טערמינען ווי סינאָנימען.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שפראכן
קובאַן שטאַט אוניווערסיטעט

**קובאַן שטאַט אוניווערסיטעט** איז אן אוניווערסיטעט פון קראַסנאָדאַר, רוסלאַנד. עס איז איינער פון די גרעסטע און עלצטע אוניווערסיטעטן אין דרום רוסלאַנד.

דער אוניווערסיטעט איז געגרינדעט אין 1920 אין יעקאַטערינאָדאַר. זיין ערשטער רעקטאָר איז געווען ניקאַנדאַר מאַרקס, אַ געוועזענער גענעראל פון דער רוסישער אימפערישער אַרמיי, היסטאָריקער און מומחה אויפן געביט פון דער אַלטער רוסישער פּאַלעאָגראַפֿיע.

אין 1994, איז דער אוניווערסיטעט געווארן אנערקענט ווי איינער פון די פֿירנדיקע אינסטיטוציעס פון העכערער בילדונג אין רוסלאַנד.

אין 2004 און 2005, איז דער אוניווערסיטעט געווארן ראַנגירט צווישן די שפּיץ 100 העכער בילדונג אינסטיטוציעס אין רוסלאַנד און איז באלוינט געווארן דער גאָלדענער מעדאַל פֿאַר אייראפעישער קוואַליטעט.

אין 2008, מיכאַיל אַסטאַפּאָוו, געוועזענער הויפּט פון די קראַסנאָדאַר רעגיאָנאַל בילדונג אָפּטיילונג, איז געווען באשטימט ווי רעקטאָר פון דער אוניווערסיטעט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:רוסלאנד
קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן
השומר הצעיר

**השומר הצעיר** איז די ערשטער ציוניסטישע יוגנט-באַוועגונג. די באַוועגונג איז געגרינדעט געוואָרן אין 1913 דורך אַ גרופּע ייִדישע ייִנגלעך און מיידלעך, וואָס האָבן געזוכט צו געפֿינען אַ נײַעם וועג פֿאַר זייערע חבֿרים און פֿאָלק אין גלות. די באַוועגונג אפּערעצירט אין הונדערטער פּלעצער אין ישׂראל און אַרום דער וועלט, און פירט בילדונגקרייז אַקטיוויטעטן.
https://hashomerhatzairmilano.wordpress.com/about-us/

קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
אליעזר מלמד

רב **אליעזר מלמד** איז א ארטאדאקסישער ציוניסטישער ישראלישער רב און דער ראש ישיבה פון ישיבת הר ברכה, רב פון דער הר ברכה קהילה, און פארפאסער פון דער סעריע ספרים פניני הלכה.

## ביאגראפיע
אליעזר מלמד איז דער זון פון רב זלמן ברוך מלמד, א תלמיד פון רב צבי יהודה קוק. מלמד׳ס ערשטן נאמען קומט פון א חלום וואס הרב קוק האט געהאט ביים געלעגנהייט פון זיין געבורט. מלמד האט באזוכט קוק׳ס שיעורים פון 15 ביז 20 יאר, און ווי זיין פאטער, באטראכט ער הרב קוק אלס זיין וויכטיגסטן רב. מלמד איז פארהייראט מיט אינבל, די טאכטער פון קינסטלער טוביה כץ, און האט דרייצן קינדער.

## רבנישע קאריערע און לערנען
מלמד האט געלערנט תלמוד און הלכה אין כולל פון רב דויטש אין מאה שערים זעקס חדשים. דער כולל איז געפירט געווארן דורך רב יצחק גינזבורג, וואס האט געגעבן מלמד די מעגליכקייט  צו לערנען בחברותא מיט הרב גינזבורג און הערן פיל פון זיינע שיעורים. שפעטער האט ער געלערנט תלמוד און אמונה (יידישע פילאסאפיע) פריוואט אין דער ישיבה אין בית אל עטליכע צוואנציג יאר, און פֿיר יאר אין דער ישיבה אין קידומים. מלמד האט רעדאקטירט א נייע אויסגאבע פונעם ספר שני לוחות הברית (דער של״ה), און די ערשטע צוויי בענד פון דער נייער אויסגאבע פון די ספרים פון רב צדוק הכהן פון לובלין. איבעריקס, ער האט מיטגעהאלפן פארענדיגן די גאנצע סעריע.

אין אויגוסט 1988, איז מלמד ערנענט געווארן אלס רב פון דער קהילה אין דער זידלונג הר ברכה.

אין סעפטעמבער 1992 האט מלמד געגרינדעט די ישיבה הר ברכה, פון וועלכער איז ער ראש ישיבה. אין דער ישיבה גיט מלמד טאג-טעגליך א שיעור אין הלכה, שיעורים אין אמונה און עצות וועגן עפנטליכע און פריוואטע ענינים.

אין יולי 2013, האט ער באקומען דעם ״פרייז פאר יידישער שאפונג״ פאר זיין סעריע ספרים פניני הלכה. אין נאוועמבער 2020, האט ער באקומען דעם ״ רב קוק פרייז״ פאר דער זעלביקער סעריע.

## פארעפנטליכטע ווערק
פניני הלכה איז א סעריע ספרים וועגן תחומים פון הלכה, צונויפגעשטעלט דורך מלמד, וואס דעכען תחומים ווי די געזעצן פון שבת און די יידישע פערספעקטיוו אויף ארגאן-שפענדן. צוגאב צו פארלייגן די פראקטישע הלכה אויף דעם ענין, די ספרים קוקן אריין אין די רוחניותדיקע יסודות פון די הלכות און רעפלעקטירן אויך די פארשידענע מנהגים פון די פארשידענע קהלות. געשריבן אויף העברעאיש, די סעריע ספרים האבן ביז איצט פארקויפט איבער 500,000 קאפיעס. צוואנציג ספרים זענען פארעפנטליכט געווארן אויף העברעאיש, פון וועלכע ניין זענען איבערגעזעצט געווארן אויף ענגליש, צען אויף פראנצויזיש, ניין אויף שפאניש און צען אויף רוסיש. די ספרים געווינען שנעל באליבטקייט אין דער ציוניסטיש-דתי געמיינדע אין ישראל.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות
קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס
קאַטעגאָריע:רבנים אין ישראל
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
האהענצאלערן

דער **הויז האהענצאלער** (Hohenzoller) איז פון די גאר חשובע און אינפלוסרייכע אדעלפאמיליעס אין דייטשלאנד מיט א זייער רייכע און ווייטגרייכענדע היסטאריע וועלכע גייט צוריק ביז אזוי פריה ווי די 9. יאהרהונדערט ביזן הייטיגן טאג

פון אנפאנג דעם 18. יאהרהונדערט די קעניגליכע פאמיליע פון פרייסן ווען דער פאמיליעהויפט דינט אלס קעניג 

אין יאהר1871 נאך א שטוינענדן זיג וואס די פרויסישין ארמיי האט אפגעהאלטן איבער פראנקרייך  האט דער קאנצלער פון פרייסן אטא פאן ביסמארק אהערגעשטעלט צוריק די דייטשע קייזעררייך און אויסגערופן אינם פראנצויזישן פאלאץ אין ווערסיי זיין קעניג פרידריך ווילהעלם דער 4. אלס קייזער ווילהעלם דער ערשטער.  פון דייטשלאנד

די דייטשע קייזעררייך האט אנגעהאלטן ביז 1918 ווען קייזער ווילהעלם דער צווייטער. איז געווען געצוואונגן צו אפדאנקן (רעזיגנירן) און אנטלויפן קיין האללאנד ביי די ענדע פונ'ם 1. וועלטסקריעג

היינט איז דער אויבערהויפט פון די פאמיליע א מאן מיטן נאמען געארג פרידריך פרינץ פון פרויסען

## רשימה פון מאנארכן
*1701-1713: פרידריך דער ערשטער פון פרייסן
*1713-1740: פרידריך ווילהעלם דער ערשטער פון פרייסן
*1740-1786: פרידריך דער צווייטער פון פרייסן
*1786-1797: פרידריך ווילהעלם דער צווייטער פון פרייסן
*1797-1840: פרידריך ווילהעלם דער דריטער פון פרייסן
*1840-1861: פרידריך ווילהעלם דער פערטער פון פרייסן
*1861-1888: ווילהעלם דער ערשטער, קייסער פון דייטשלאנד
*1888: פרידריך דער דריטער, קייסער פון דייטשלאנד
*1888-1918: ווילהעלם דער צווייטער, קייסער פון דייטשלאנד

קאַטעגאָריע:משפחות
לינאַ מעדינאַ

לויט די מעדיצינישער באשטעטיגונגען פון איר שוואַנגערשאַפט, זי איז געווען ווייניקער ווי פינף יאָר אַלט ווען זי איז געוואָרן שוואַנגער, וואָס איז מעגלעך רעכט צו פֿרי פּובערטיטעט.
ערנסט יונגער

**ערנסט יונגער** (; 29סטן מערץ 1895 17 פעברואר 1998) איז געווען אַ דייַטשער פֿאַרפֿאַסער, זעלנער, פילאָסאָף, און ענטאָמאָלאָג וואָס איז געוואָרן עפֿנטלעך באַקאַנט פֿאַר זיין ערשטער וועלט-מלחמה בוך  *שטורעם פון שטאָל*.

דער זון פֿון אַ מצליח ביזנעסמאַן און כימיקער, האָט זיך יונגער אויפֿגעשטראָבן קעגן אַ רײַך אויפֿוואקסן און געזוכט אַ פּאַסירונג אין די *וואַנדערוואָגעל* דײַטשע יוגנט־ראָבער, איידער ער איז אַנטלויפן צו באַלד דינען אין דער פֿראַנצויזישער פֿרעמדער־ליגיאָן, אַ אומלעגאַלער אַקט. ווייַל ער איז אַנטלויפן פּראָקורירונג אין דייַטשלאַנד רעכט צו זיין טאַטעס השתדלות, יונגער איז געווען ביכולת צו ענרוטירן אין דער דייַטשער אַרמיי אויף די אויסברוך פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין 1914. בשעת אַ אומלללדיק אָפענסיוו אין 1918 האָט יונגער געליטן די לעצטע און ערנסט פֿון זיין פֿילע וואודינגס, און ער איז געווען אַוואָרדירט מיט די פור לערייט, אַ זעלטן באַפּוצונג *פֿאַר* איינער פון זיין ראַנק.

ער האָט געשריבן קעגן די ליבעראַלע ווערטן, די דעמאָקראַטיע און די וועימער רעפּובליק, אָבער האָט אָפּגעזאָגט די אַדוואַנסעס פֿון די נאַציסטן, וואָס זענען אויפֿגעשטויגן צו מאַכט. בשעת דער צווייטער וועלט־מלחמה האָט יונגער געדינט ווי אַ אַרמיי־קאַפּטאַן אין דער אָקופּירטער פּאַריז, אָבער אין 1943 האָט ער זיך באַטאַרטיק אָפּגעקערט קעגן דער נאַציטישער טאָוטאַליטאַראַניזם און זײַן ציל פֿון דער וועלט־שותפות, אַ פֿאַרשניטונג וואָס איז זיך באַווײַזן אין זײַן ווערק "דער פֿרײַדע‟ (*דער* שלום). יונגער איז אין 1944 אַוועקגענומען געוואָרן פֿון דער אַרמיי, נאָך זײַן אומאַרייַלעכיק פֿאַרמיליק מיט מיטגעפֿעלקער, וואָס האָבן פֿאַרשפּילט צו טייטן היטלער. עטלעכע חדשים שפּעטער, זיין זון איז געשטאָרבן אין קאַמף אין איטאליע נאָך זיין געווען געשאַפט אין אַ פּענאַל באַטאַלייאָן פֿאַר פּאָליטיש סיבות. 

נאָך דער מלחמה האָט מען מיט יונגער באַטראַכטן מיט אַ ביסל חשד ווי אַ מעגלעך מיטוויילער מיט די נאַציסטן. אין די שפּעטער סטאַגעס פון דער קאַלטער מלחמה, זיין אומאָרטאָדאָקס שריפטן וועגן די פּראַל פון מאַטעריאַליזם אין די מאָדערן געזעלשאַפט זענען ברייטלעך געזען ווי קאָנסערוואַטיווע אלא ווי ראַדיקאַל נאציאָנאַליסט, און זיין פילאָסאָפישע ווערק איז געקומען צו זיין העכסט באטיילט אין הויפּטשטראַם דייַטש קרייזן. יונגער האָט פֿאַרענדיקט לעבן ווי אַ כּבֿודדיקער ליטעראַטורישער פֿיגור, כאָטש קריטיקער האָבן אים אָנגעהויבן באַשולדיקן מיט די גלאָריפֿיזאַציע פון מלחמה ווי אַ טראַנסצענדענטאַל דערפאַרונג אין עטלעכע פון זײַנע ערשטע ווערק. ער איז געווען אַ חמוצדיקער מיליטעראַליסט און איינער פֿון די קאָמפּלעקססטע און קאָנטראַדאַקטיאָרישסטע פֿיגורן אין דער 20סטן יאָרהונדערט דייַטשער ליטעראַטור. אין יוני 2023 האָט דער צײַטונג "ניו־יאָרקער" אַרויסגעגעבן אַ בוך־ריוויזיע אונטערן טיטל "ערנעסט זונגער'ס דערציילונגען פֿון קאָמפּליצירטקייט".

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:הונדערט-יעריגער
קאַטעגאָריע:דייטשן
קאַטעגאָריע:שרייבער
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
קאַטעגאָריע:ערשטע וועלט מלחמה
בלומפאנטיין

**בלומפֿאָנטיין** (אפריקאנס: Bloemfontein), אויך **בלום** (Bloem), איז די הויפּטשטאָט און גרעסטע שטאָט פון דער  פריישטאט פּראָווינץ אין דרום אפריקע. עס איז די געריכטלעכע הויפּטשטאָט פונעם לאנד, צוזאמען מיט פּרעטאָריע, די אדמיניסטראטיווע, און קאפּשטאָט, די לעגיסלאטיווע.

קאַטעגאָריע:דרום אפריקע
קאַטעגאָריע:שטעט אין אפריקע
אַבֿרהם רייזען

אַבֿרהם רייזען איז געווען אַ ייִדישער פּאָעט און דערציילער (1876—1953).
ניקאָלאַ טשאַושעסקו

Nicolae **Ceauşescu** (אין רומעניש :  ; אינטערנאַציאָנאַלע פאַנעטיש אלפאבעט : (nikoˈla.e t͡ʃe̯a.uˈʃesku)  23סטן יאנואר  ,1918 - 25סטן דעצעמבער 1989 ) איז געווען אַ רומענישער קאָמוניסטישער פּאָליטיקער, און דער צווייטער און לעצטעער פֿירער פֿון קאָמוניסטישע רומעניע . 

ער איז געקומען צו דער מאַכט נאָך דעם טויט פון געאָרגאַ געאורגיו-דזע אין 1965 און האָט געדינט אַלס סעקרעטאַר פֿון דער רומענישער קאָמוניסטישער פּאַרטיי און שפּעטער אויך אַלס פּרעזידענט פֿון רומעניע ביזן אויסברוך פֿון דער רומענישער רעוואָלוציע אין דעצעמבער 1989, צום ענדע פֿון וועלכער ער איז אין איינעם אומגעקומען.

מיט זײַן פרוי, עלענאַ שעאַושעסקו . פֿון 1985 איז ער געווען אַ מיטגליד פֿון דער רומענישער אַקאַדעמיע און איר ערן־פּרעזידענט, טיטלען, וואָס מען האָט אים אָפּגעטאָן נאָך זײַן טויט, ווי כּבֿוד־דיגרין און אַנדערע אויסלענדישע דעקאָראַציעס, וואָס האָבן אים געשלאָסן אין זײַן לעבן.

טשאַושעסקו האָט ממשיך געווען די נאַציאָנאַלע פּאָליטיק געגרינדעט אין די סוף פֿון געאָרגיו דעדזש ס הערשן: אַ באַגרענעצט אַרויסווייַזן פֿון זעלבסטשטענדיקייט אין רומעניע'ס פֿרעמד באַציונגען צוזאַמען מיט אַ שטרענג קאָמוניסט רעזשים. ער האָט שאַרף קריטיקירט געוויסע אַקציעס פֿון דעם רעזשים אונטער דעם פֿירער וואָס איז געווען פֿריערדיקער אים, און געפֿירט צו די רייניקונג פֿון עטלעכע פֿון די פֿאַרשילטן אין אינצינירט ווייַזן שטעגן . טשאַושעסקו האָט אַרײַנגעשלאָפֿן רומעניע אין אַ פרענזי פֿון אינדוסטריאַליזאַציע און קאַנסטראַקציע, דעם קאַנסטראַקציע פֿון גרויסע פּראָיעקטן און דעם גאַנג פֿון אַן אַמביציעסדיקער עקאָנאָמיע. ער האָט געראָטן צו באַצאָלן רומעניע'ס אויסערן חובות זעקס חדשים פֿריערדיק זיין פאַל, אָבער די שטרענג פּראַל אויף די לעבעדיק סטאַנדאַרדס פון די רומעניש מענטשן אויף דעם וועג צו דערגרייכן דעם ציל שׂנאה אים פֿון פֿילע אין דער מדינה. דער קולט פֿון פּערזענלעכקייט אַרום זיין בילד און נעפּאָטיזם אין רומעניע אין דער צייט דערגרייכט זייַן שפּיץ: בשעת ער איז געווען אויסדערוויילט צו די פּרעזידענטשאַפּ פֿאַר לעבן, זיין פֿרוי איז געווען די צווייטע פּערזענלעכקייט אין די גאַווערנינג כייעראַרקי, און איינער פֿון זייער זין איז געווען גרייט צו נעמען איבער.
שוכשנאָבל

דער **שוכשנאָבל** ( *Balaeniceps rex* ) איז א זייערער גרויסער און לאַנגער פֿויגל. ער קומט זײַן נאָמען פֿון זײַן ריזיק שוך-פֿיגורשנאָבל. עס האָט אַ ביסל סטאָרק-ווי קוילעלדיק פאָרעם און איז געווען ביז אַהער קלאסיפירט מיט די שטארכן אינעם סדר Ciconiiformes באַזירט אויף דעם מאָרפאָלאָגי. אָבער, גענעטיק זאָגן שטעלן עס מיט פּעליקאַנען און העראָנען אין די פּעלעקאַניפאָרמעס . דער דערוואַקסן איז דער הויפּט גרוי בשעת די יונגערע זענען מער ברוין. ער לעבט אין טראפּישע מזרח אפריקע אין גרויס זומפּן פון דרום סודאַן צו זאַמביע.
קאַטעגאָריע:פויגלען
שמערקע קאטשערגינסקי

**שמריהו "שמערקע" קאַטשערגינסקי** ( 28סטן אקטאבער 1908 – 23סטן אפריל 1954) איז געווען א יידיש-רעדנדיקער דיכטער, מוזיקער, שרייבער און קולטור-אקטיוויסט. קאַטשערגינסקי איז געבוירן געוואָרן אין אַן אָרעמער משפּחה אין ווילנע און איז געווען יתום אין אַ יונגער עלטער, און האָט זיך אויסגעלערנט אין דער אָרטיקער תלמוד תורה און נאַכטשול, וווּ ער האָט זיך באַטייליקט אין קאָמוניסטישער פּאָליטיק און איז כסדר געשלאָגן אָדער אַרעסטירט געוואָרן.

אַלס 15 יאָר האָט ער אָנגעהויבן דרוקן אָריגינעלע לידער און פּאָעזיע, אַרײַנגערעכנט *טאַטעס, מאַמעס, קינדערלעך,* און האָט באַלד אָנגעהויבן אָרגאַניזירן די יונג ווילנע. אַ  וועלטלעכער יידישער שרייבער-קאָלעקטיוו וועמענס אנדערע מיטגלידער האָבן אריינגערעכנט אברהם סוצקעווער און חיים גראַדע . די נאַצישע אינוואַזיע אין פוילן האָט געפֿירט צו קאַטשערגינסקי'ס תפיסה אין ווילנער געטא, וואו ער האָט געהאָלפן באַהאַלטן יידישע קולטור ווערק מיט סוצקעווער אלס טייל פון דער פּאַפּירן בריגאַדע און זיך איינגעשריבן אין דער פֿאַראַײַניקטער פּאַרטיזאַנער אָרגאַניזאַציע, אָנטיילגענומען אינעם דורכפֿאַלן ווילנער געטאָ אויפשטאַנד און דערנאָך אַנטלויפן אין וואַלד צו קעמפן סיי מיט די פאַרטיזאַנער און סיי מיט די סאָוויעטן.

נאָכן אַרויסטרייבן די נאַציס פֿון ווילנע דורך דער סאָוויעטישער אַרמיי, האָט קאַטשערגינסקי זיך אומגעקערט אַהיים צו צוריקקריגן די באַהאַלטענע קולטורווערק און געגרינדעט דעם ערשטן נאָך- חורבן ייִדישן מוזיי אין אייראָפּע; ער האָט זיך גיך אָפּגערעדט פֿון די סאָוויעטן און קאָמוניזם און זיך אַנטוויקלט אין אַ פֿאַרברענטער ציוניסט . נאָך עטלעכע מאָל אין לאָדז, ער אַריבערגעפֿאָרן צו פּאַריז איידער ער לסוף אַריבערגעפֿאָרן צו בוענאָס אײַרעס, ווו ער איז געהרגעט אין אַ פלאַך קראַך אין די עלטער פון 45.

קאַטשערגינסקי, באַקאַנט אין זײַן לעבן ווי אַ דיכטער און שרײַבער, האָט נאָכן אָנהייב פֿון דער צווייטער וועלט־מלחמה געווידמעט זײַן צײַט צו זאַמלען פֿאַר־מלחמהדיקע ייִדישע לידער און חורבן־לידער, כּדי צו ראַטעווען *ייִדישקייט* פֿון אומקום. דער מחבר, רעדאַקטאָר אָדער אַרויסגעבער פון רובֿ פון די ערשטע פּאָסט-חורבן לידערביכער, קאַטשערגינסקי איז געווען פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר אָפהיטן איבער 250 חורבן לידער - די רוב פון די נאָך באַקאַנט. טראָץ דער שטענדיקער פּאָפּולאַריטעט פֿון פֿילע פֿון זײַנע אייגענע ווערק, און די וויכטיקייט פֿון זײַן אַרבעט פֿאַר פאָרשער און יידישע קולטור-אַקטיוויסטן, האָט זײַן פֿרי טויט געפֿירט צו זיין רעלאַטיווער אַנאָנימישקייט. 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ליטוואקעס
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:יידישע זשורנאליסטן

קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
פאני לעוואנדא

**פֿאַני לעוואַנדאַ** איז געווען די אייגנטימערין פֿון אַ באַקאַנטן וועגעטאַרישן רעסטאָראַן אין ווילנע. זי האט געשריבען א „וועגעטאריש־דיעטישער קאָכבוך‟ אויף יידיש. איוו יאָכנאָוויץ האט איבערזעצט דאָס בוך אויף ענגליש.  

## משפחה 
פֿאניס פאטער איז געווען חיים אפֿרים פֿישל(י)עוויטש (1865–1941), א פיש-סוחר. אין 1880 האט זי חתונה געהאט מיט לאזאר לעוואַנדאָ פון בעלארוס.

איר מאן איז געווען אן אייער-סוחר.  
קליין|שטאָלפּערשטיינער פון פאנני לעוואנדא און איר מאן אין ווילנע 
פאניס משפחה איז זיך איבערגעקליבן פון פוילן קיין ענגלאנד, אבער פאני און איר מאן זענען געבליבן אינעם לאנד, אז לאזאר איז געווארן קראנק. שפעטער זענען  זיי זיך איבערגעצוגן קיין ווילנע, וואס איז געווען א טייל פון פוילן אין דער דאזיקער צייט. 

## רעסטאראן 
אין פאניס רעסטאראן אין ווילנע האט מען געקאכט וועגעטארישע מאלכים. דאס רעסטאראן איז געווארן שנעל בארימט און א סך באוווסטע פערזענלעכקייטן האבן עס באזוכט, למשל מארק שאגאל. 

## קאכבוך 
דאס קאכבוך איז אויסגעגעבן געווארן אין 1938 אויף יידיש און אַנטהאַלט  כמת 400 רעצעפּטן פֿון ייִדישע מאכלים, וואס זענען איבערגעמאַכט געווארן אויף אַ וועגעטאַרישן שטייגער. ס'איז דא אויך פאניס עסיי וועגן דעם וועגעטאַריאַניזם אינעם בוך. קליין

## רעפערענצן
## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
בצלאל יאיר דאנציגער

רבי **בצלאל יאיר דאנציגער** ( כ"ה אדר ה'תרכ"ה - כ"ה אדר ה'תרצ"ד)  איז געווען א זון פון רבי יחיאל דאנציגער דער אלטער רבי פון אלעקסאנדער, און א ברודער פון דער ישמח ישראל  און דער תפארת שמואל, און דער שווער פון דער אמונת משה. 

## לעבנסגעשיכטע
ער איז געבוירן אין דער שטעטל טורטשין אין וואהלין (היינט אוקראינע) צו רבי יחיאל דנציגער, דער ממלא מקום פון רבי דוב בעריש פון ביאלע וועלכער איז געווען דער ממלא מקום פון רבי מנחם מענדל דער יונגער ווארקער רבי, און רבי יצחק דער אלטער ווארקער רבי. ער האט חתונה געהאט מיט די טאכטער ​​פון דער באקאנטער אלעקסאנדער חסיד רבי צבי הירש טהיבערג פון פלאוואנע (באקאנט אלס רבי הערשל פלאוונער). נאך זיין  פאטער'ס פטירה האט ער זיך שטארק אנגעבינדן אין זיין עלטערער ברודער דער ישמח ישראל.

נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געבליבן וואינען אין לאדזש און דארט האט ער אנגעפירט מיט איינע פון די אלעקסאנדער שטיבלעך ווי ער פלעגט איבערזאגן די תורות וואס ער האט געהערט פון זיין ברודער דער ישמח ישראל.

ער איז באערדיגט געווארן אין די אוהל פון די אלעקסאנדער רבי'ס אין שטאט אלעקסאנדער.

נאך די צווייטן וועלט מלחמה, אין וועלכן זיין פּלומעניק (זון פון זיין ברודער דער תפאת שמואל) דער עקידת יצחק וועלכער איז געווען דער פערדער רבי אין די אלעקסאנדער דינאסטיע, איז אומגעקומען האבן די חסידים די שארית הפליטה אויפגענומען זיין איידעם רבי יהודה משה דאנציגער דער אמונת משה צו איבערנעמען די הנהגה.

## קינדער
*זיין איידעם, דער אמונת משה דער פינפטער אלעקסאנדער רבי.
*זיין זון, רבי אברהם יהדה'לע דאנציגער, וועלכע האט איבערגענומען זיין ארט נאך זיין פטירה.
*זיין זון, רבי יחיאל 
*זיין איידעם, רבי מרדכי מנחם קאליש פון ווארקא (אייניקל פון רבי שמחה בונים קאליש).
*זיין איידעם, רבי יצחק חיים דוד הלוי דעמבינסקי, זון פון זיין פלומעניק רבי פייוול שלום, אדמו"ר אין שטאט מאקאוו. 
*זיין איידעם, רבי ישראל אלימלך פרומער פון ראדום.

קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אלעקסאנדער
לוי יצחק גרינוואלד

הרב **לוי יצחק גרינוואלד** (ה'תרנ"ג -  כ"ז ניסן ה'תש"מ) איז געווען באקאנט אלץ **דער צעהלימער רב**, פון די פראמינענסטע רבנים נאכ'ן קריג, וואס איז געווען דער ערשטער בעל מכשיר אין אמעריקא נאכן צווייטן וועלטס קריג.

ער האט געפירט זיין רבנות אלץ אב"ד דקהילת צעהלים אין וויליאמסבורג, און האט ספעציעל אויפגעשטעלט אין זיין קהילה א תלמוד תורה פאר היימישע יונגלעך, און איז געווען פון די הויפט איבערפרישער פונעם ארטאדאקסישער געמיינדע אין ברוקלין און ארום.

רבי לוי יצחק איז געבוירן צו זיין פאטער הרב רבי משה גרינוואלד זצוק"ל - דער בעל **ערוגת הבושם**, און צו זיין מוטער הרבנית זיסל ע"ה - א טאכטער פון ר' אברהם געשטעטנער, אינעם געגענד פון גיאָר-מאָשאָן-שאָפּראָן, אונגארן. און איז געווען א ברודער פונעם בעל **ויגד יעקב**.

זיין רעביצין איז געווען א טאכטער פון הרב שלמה ברוך סג"ל פראגער, אב"ד פעטראוואסעלא.

כאטש ער איז נישט געווען קיין רבי נאר א רב פון א קהילה, איז ער פאררעכענט געווארן אלץ א איש קדוש מאוד, און זייער א באהאלטענער כאראקטער. אבער אין עסקנות איז ער געווען זייער אקטיוו, און ער האט אוועקגעשטעלט דאס ריכטיגע כשרות אפאראט ביים היימישער ציבור, סיי אויף געטראנקען און און עסן, און סיי אנדערע יודישקייט אנגעלעגענהייטן.

דער צעלימער רב זצוק"ל איז נסתלק געווארן אום זונטאג פרשת טהרה, און זיין ממלא מקום איז געווארן זיין רעביצינס זוהן - רבי יוסף משה שליט"א - א זון פון ר' חיים יעקב ברעזניץ וואס איז אומגעקומען ביים קריג.

דער צעלימער דומ"ץ איז הרב אהרן זילבערשטיין. 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:וויליאמסבורגער רבנים
קאַטעגאָריע:כשרות