open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
אסיפ מאנדעלשטאם

קליין|אסיפ מאנדלשטאם, 1914
**אָסיפּ עמיליעוויטש מאַנדעלשטאַם‎‎** (; 1891 – 27סטן דעצעמבער 1938), באקאנט אויף יידיש ווי **יוסף מאנדלשטאם**, איז געווען איינער פון די גרעסטע רוסישע דיכטער פונעם 20טן יאָרהונדערט, אַ ייִד לויט דער אָפּשטאַמונג. 

ער איז געבוירן געוואָרן אין וואַרשע (דעמאלט – אין באַשטאַנד פון דער רוסלענדישער אימפּעריע) אין אַ רײַכער אויפגעקלערטער ייִדישער משפּחה, וועלכע האָט געהאַט אַ וווינרעכט אויסער די גרענעצן פון תחום-המושב. אין 1897 האָט די משפּחה זיך אַריבערגעצויגן קיין פּעטערבורג, וווּ דער קומענדיקער דיכטער האָט פאַרענדיקט אַ רוסישע מיטלשול. אין 1908 – 1910 האָט אָסיפּ מאַנדעלשטאַם זיך געלערנט אין סאָרבאָן און אינעם היידעלבערגער אוניווערסיטעט. אין 1911 האָט ער זיך געשמדט כדי האָבן אַ מעגלעכקייט זיך לערנען אינעם פּעטערבורגער אוניווערסיטעט. טראָץ דעם, האָט ער אָפּגעהיט אַן אינטערעס צו דער יידישער טעמאַטיק. אַלס דיכטער האָט ער דעביוטירט אין 1910. באַנאַנד מיט אָריגינעלער פּאָעטישער שאַפונג האָט מאַנדעלשטאַם זיך פארנומען אויך מיט איבערזעצונגען און מיט טעאָריע פון ליטעראַטור.

אין נאָוועמבער 1933 האָט דער דיכטער אָנגעשריבן אַן אַנטי-סטאַליניסטישע עפּיגראַם און זי פאָרגעלייענט פאַר אַ קליינעם עולם. באָריס פּאַסטערנאַק האָט עס אָנגערופן "זעלבסטמאָרד". אין מײַ 1934 איז אָסיפּ מאַנדעלשטאַם אַרעסטירט און פאַרשיקט געוואָרן. אין מײַ 1937 האָט מען אים דערלויבט זיך באַזעצן אין מאָסקווע. אין מײַ 1938 איז אָסיפּ אַנדעלשטאַם אַרעסטירט געוואָרן צום צווייטן מאָל. מע האָט אים פאַרשיקט אין אַ לאַגער אויפן ווײַטן מזרח. אין דעצעמבער פון דעם זעלבן יאָר איז ער געשטאָרבן פון טיפוס אין לאַגער ניט ווײַט פון וולאַדיוואָסטאָק.

יידישע איבערזעצונגען פון אָסיפּ מאַנדעלשטאַמס לידער האָבן זיך באַוויזן נאָר אין נאָך-סאָוועטישן פּעריִאָד. אין 1993 איז אין מאָסקווע דערשינען דאָס בוך "מײַן קליינע אַנטאָלאָגיע פון דער רוסישער דיכטונג אין צוואַנציקסטן יאָרהונדערט". אין אים זײַנען אַרײַן איבערזעצונגען געמאַכטע דורך אהרן ווערגעליס, בתוכם 5 אָסיפּ מאַנדעלשטאַמס לידער. דעם גרעסטן בײַטראָג אינעם איבערזעצן אין ייִדיש ווערק פון מאַנדעלשטאַמען האָט געמאַכט משה יואל מאַטווייעוו. ער האָט פאַרעפנטלעכט זיי אינעם אַמעריקאַנער וועב-זשורנאַל "דער באַוועבטער ייִד", ווי אויך אינעם פּעטערבורגער זשורנאַל "דער נײַער פרײַנד". באַזונדערע לידער פון מאַנדעלשטאַמען זײַנען איבערגעזעצט געוואָרן דורך מרדכי ליטווין און וועלוול טשערנין.

## וועבלינקען 
* אָסיפּ מאַנדעלשטאַמס לידער אין משה יואל מאַטווייעווס איבערזעצונגען 
* http://www.cs.uky.edu/~raphael/bavebter/numer.6.2/matveyev.lider.utf8.html 

קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
קאַטעגאָריע:רוסן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
וולאדיוואסטאק

**וולאַדיוואסטאק** () איז א שטאט אין מזרח רוסלאנד, און דער גרעסטער רוסישער פארט אויפן פאציפישן אקעאן.

## דעמאגראפיע 
די באפעלקערונג פון דער שטאט איז 592,034 לויטן רוסישן צענזוס פון 2010. דאס איז אראפ פון 594,701 ביים 2002 צענזוס און 633,838 אינעם 1988 צענזוס. די מערהייט פון דער באפעלקערונג זענען רוסן און אוקראינער.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעט אין רוסלאנד
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אזיע
זמיטראק ביאדוליא

thumb
**שמואל יעפֿימאוויטש פּלאַווניק** (; 23סטן אפריל 1886 - 3טן נאוועמבער 1941), מער באקאנט דורך זיין פסעוודאנים **זמיטראָק ביאַדוליאַ**, איז געווען אַ קלאַסיקער פון דער ווײַסרוסישער ליטעראַטור פון דער ייִדישער אָפּשטאַמונג. 

ער איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל פּאָסאַדעץ, לעבן לאהויסק אין דער איצטיקער מינסקער גובערניע פון ווײַסרוסלאַנד אין משפּחה פון אַן אַרענדאַר. ער האָט זיך געלערנט אין אַ חדר און דערנאָך אין אַ ישיבה. שמואל פּלאַווניק האָט אָנגעהויבן צו שרײַבן לידער אין דער פריִער יוגנט אויף העברעיִש און אויף רוסיש. אין 1907 האָט ער דעביוטירט מיט לידער אויף ווײַסרוסיש. זמיטראָק ביאַדוליאַ האָט געשריבן אויף ווײַסרוסיש פּראָזע, פּאָעזיע און פּובליציסטישע ווערק. איבערגעזעצט אין ווײַסרוסיש פון ייִדיש באַזונדערע ווערק פון שלום-עליכם, שמואל גאָדינער אא. די ייִדישע טעמאַטיק האָט פאַרנומען אַ וויכטיק אָרט אויך אין זײַנע ווערק געשריבענע אויף ווײַסרוסיש. אין 1932 האָט ער צונויפגעשטעלט און פאַרעפנטלעכט דאָס ערשטע ייִדיש-ווײַסרוסישע ווערטערבוך. 

זמיטראָק ביאַדוליאַ איז געשטאָרבן אין נאָוועמבער 1941, אין צווישן דער צווייטע-וועלט מלחמה אין עוואַקואַציע אין דער שטאָט אוראַלסק אין קאַזאַכסטאַן.

## וועבלינקען 
* "אין געדיכטע וועלדער", אַן אויטאָביאָגראַפיש ווערק פון זמיטראָק ביאַדוליאַ (אויף ווײַסרוסיש)
* אַ וועבזײַטל געווידמעט דעם שרײַבער זמיטראָק ביאַדוליאַ  (אויף ווײַסרוסיש און רוסיש)

קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
דזשיימסטאן, סאנט העלענע

**דזשיימסטאן** () איז די הויפטשטאט פונעם אינזל סאנט העלענע אינעם דרום אטלאנטישן אקעאן, און געפינט זיך אויפן צפון־מערב בארטן פונעם אינזל. זי איז דער פארט פונעם אינזל  און דער צענטער פון זיין שאסייען נעצווערק. די שטאט איז געגרינדעט געווארן דורך ענגלישע קאלאניסטן וואס האבן באזעצט דעם אינזל אין 1659.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
אטעם-סיסטעם

[קליין|250px|[סקיצע: אָטעם־סיסטעם]]
די **אָטעם־סיסטעם** איז א סיסטעם אינעם מענטשלעכן קערפער וואס דערמעגלעכט אקסידירן דאס בלוט און אויסשיידן דעם קארבאן דיאקסייד וואס איז א בייפראדוקט פון דעם פראצעס. די אטעמען סיסטעם איז צונויפגעשטעלט פון די העכערע אטעם־איבערגאנגען און די נידעריגע אטעם־איבערגאנגען. די העכערע לופט איבערגאנגען שליסן איין דעם נאז, מויל און דעם אנהייב פונעם לופטרער. די נידעריגע אטעם־איבערגאנגען שליסן איין דעם לופטרער, די בראנכן און די לונגען. דער ברוסטקאסטן נעמט איין אויך די ריפן (צווישן די ריפן געפינט זיך אן אדער, אן ארטעריע און א נערוו), דעם ברוסטביין און די צווישנריפ מוסקלען, און די דיאפראגמע.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אברים
קאַטעגאָריע:אנאטאמיע
שיקע דריז

**יהושע דריז**, באקאנט ווי **שיקע דריז** (רוסיש: Овсей Дриз; 29סטן מערץ 1908 - 27סטן פעברואר 1971), איז געווען אַ ייִדישער דיכטער און קאמפאזיטאר. 

ער איז געבוירן געוואָרן 1908 אינעם שטעטל קראַסנע, ניט ווײַט פון דער שטאָט וויניצע, רוסלענדישע אימפּעריע (היינט אוקראַיִנע). ער האָט זיך געלערנט אין קיִעווער קינסטלערישער שולע. זינט 1934 ביז 1947 האָט שיקע דריז געדינט אינעם סאָוועטישן גרענעץ-מיליטער, אָנטיילגענומען אין דער צווייטער וועלט-מלחמה. דעביוטירט אַלס דיכטער אויף די שפּאַלטן פון יידישע פּעריאָדישע אויסגאַבעס אין סוף 20ער יאָרן פונעם פאָריקן יאָרהונדערט. זײַנע פאַר-מלחמהדיקע לידער-זאַמלונגען – "ליכטיקע וואָר" (1930) און "שטאָלענער כוח" (1934) זײַנען פול געווען מיט ראָמאַנטיק פונעם בויען די סאָציִאַליסטישע געזעלשאַפט. דער ייִדן-חורבן בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה און די אַנטי-סעמיטישע רדיפות פונעם סוף סטאַלינס הערשונג האָבן געמאַכט אַן איבערקער אין דעם דיכטערס וועלט-באַנעם. נאַציִאָנאַלע ייִדישע מאָטיוון האָבן פאַרנומען אַ וויכטיק אָרט אין זײַן נאָך-מלחמהדיקער שאַפונג. אַזאַ איז געווען זײַן דריטע לידער-זאַמלונג "די פערטע סטרונע" (1969). אייצײַטיק האָט שיקע דריז געשריבן אַ סך לידער פאַר קינדער. איבערגעזעצטע אין רוסיש און אין אוקראַיִניש האָבן זיי אים געבראַכט אַ שם פון איינעם פון די פּאָפּולערסטע סאָוועטישע דיכטער פאַר קינדער. 

שיקע דריז איז געשטאָרבן אין מאָסקווע אין 1971. זײַן פערטע לידער-זאַמלונג "האַרבסט" איז דערשינען שוין נאָך זײַן טויט, אין 1978.

## וועבלינקען 
* שיקע דריז זינגט אויס זיין ליד "ווען איך זאָל זיין דער גאָר⸗גאָר⸗גאָר" 
* א ליד פון שיקע דריז אין דער אויספירונג פון לייבו לעווין 

* דוב-בער קערלערס ארטיקל וועגן שיקע דריזן (אויף ענגליש) - http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Driz_Shike

* וואַלערי דימשיץ, "אָדער-אָדער... צום הונדערטסטן יאָרטאָג פון שיקע דריז" (אויף רוסיש) - http://www.narodknigi.ru/journals/73/ili_ili_k_stoletiyu_ovseya_driza1/
* וועלוול טשערנין, "וועגן דערוואַקסענע לידער פון אַ קינדער-דיכטער" (אויף רוסיש) - http://www.lechaim.ru/ARHIV/197/chernin2.htm

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
גאלען

קליין|גאלען
**גאַלען** (; 129 - 199) איז געווען א גריכישער דאקטער און פילאסאף. ער ווערט גערופן דער "פאטער פון אנאטאמיע".

גאלען, פון פערגאמום אין קליין אזיע (היינט טערקיי), איז געווען דער הויף דאקטער פונעם רוימישן קייסער מארקוס ארעליוס.

ער האט געפארשט מעדיצין, און זיינע טעאריעס האבן באאיינפלוסט מעדיצינישע וויסנשאפט אין אייראפע מער ווי טויזנט יאר, ביזן רענעסאנס. ער האט זיך באזירט אויף די טעאריע פון פיר פלעגמעס: שווארצע פלעגמע (מעלאנכאליע), ווייסע פלעגמע (פלעגמאטיש), רויטע פלעגמע (בלוט) און געלע פלעגמע (גאל). כאטש היינטיגער מעדיצין האלט נישט שטארק פון דער טעאריע פון די פיר פלעגמעס, ניצט מען נאך די ווערטער מרה שחורה און פלעגמאטיש ביזן היינטיקן טאג.

ער איז געווען דער ערשטער וואס האט באשריבן פארשידענע קראנקייטן, ווי צעליאק.

טייל וואס גאלען האט געשריבן האט זיך אויסגעוויזן צו זיין פאלש. דער ערשטער וואס האט קריטיקירט גאלען איז געווען דער רמב"ם.

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:גריכן
קאַטעגאָריע:דאקטוירים
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
קאצושיקא האקוסיי

קליין|"רויטער בארג פֿודזשי", דער צווייטער פון האקוסייס סעריע פון 36 דרוקן פון בארג פֿודזשי
**קאַצושיקאַ האקוסײַ** (;  אקטאבער 1760– 10טן מיי, 1849), איז געווען א יאפאנעזער מאלער. ער איז געווען דער פירנדיקער מייסטער פון כינעזישן מאלעריי, און איז מערסט באקאנט אין דער מערב־וועלט פאר זיינע "36 אספעקטן אויף בארג פודזשי".
דעם גרעסטן טייל פון זיין ווערק האט האקוסיי געשאפן ווען ער איז געווען עלטער פון 60. ער האט געזאגט אז נאר ווען איז אלט 100 יאר וועט ער האבן א גוטן פארשטאנד פון לעבעדיקע באשעפענישן, און דעמאלסט וועט ער קענען ווערן א ווארהאפטיקער מאלער.

## יונגע יארן 
האקוסיי איז געבוירן געווארן אין 1760 אין עדא, יאפאן. ביי די 6 יאר האט ער אנגעהויבן מאלן.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:יאפאנעזער
קאַטעגאָריע:מאלערס
עקוואטארישע גינע

**עקוואַטארישע גינע** (), אפיציעל די **רעפובליק פון עקוואַטארישער גינע** (), איז אַ לאַנד אין מערב צענטראל אַפֿריקע וואס גרענעצט זיך מיט קאמערון אין צפון און גאבאן אין דרום און מזרח. דער צפון טייל פון דעם לאנד איז דער אינזל ביאקא אין דעם איינגאס פון גינע. די הױפּטשטאָט מאַלאַבא געפינט זיך אויף ביאקא.
עקוואטארישע גינע איז איינע פון די קלענסטע לענדער אויף דער יבשה פון אפריקע, מיט א שטח פון 28,000 קוואדראט ק"מ.

עקוואטארישע גינע איז א גרויסער נאפט פראדוצירער. מיט א באפעלקערונג פון 650,702, איז זי די רייכסטע מדינה פער מענטש אין אפריקע.

## וועבלינקען 
*
פיליפוס

**פֿיליפּוס** (נפטר געוואָרן אין 34) איז געווען דער טעטראַרך פון בשן. זײַן פאָטער איז געווען דער מלך הורדוס און זײַן מוטער – הורדוס׳נס א ווײַב קלעאָפּאַטרע פון ירושלים. 

ער איז אויסגעוואַקסן אין רוים, בײַם הויף פונעם רוימישן קייסער, ווי דאָס רוב זין פון דעם מלך הורדוס. נאָכן טויט פון זײַן פאָטער אינעם יאָר 4 פאַר דער נײַער צײַטרעכענונג איז ער געוואָרן דער טעטראַרך פון בשן און האָט געהערשט דאָרט, זענענדיק אונטערטעניק אין די ערשטע יאָרן פון זײַן הערשונג זײַן ברודער ארקילאוס, דעם עטנאַרך פון יהודה. פיליפוס איז געווען באַקאַנט מיט זײַן גוטן כאַראקטער און מיט זײַן נטיה צו לעבן אין שלום מיט זײַנע שכנים. פיליפוס איז געווען דער ערשטער ייִדישער הערשער, וועלכער האָט אויסגעשלאָגן מטבעות מיט פּאָרטרעטן פון רוימישע די קיסרים  אויגוסטוס און טיבעריוס. דער טעטראַרך פיליפּוס האָט ניט געהאַט קיין קינדער. צוליב דעם נאָך זײַן טויט אין 34 איז זײַן טעטראַרכיע אַריבער אונדער דער הערשונג פון רוימישן פּראָקוראַטאָר און אין 37 איז זי איבערגעגעבן געוואָרן פיליפּוסעס אַ פּלימיעניק אגריפס דעם ערשטן, וועלכער איז געוואָרן דער מלך פון יהודה.

## וועבלינקען 
* אריה קינדלר, "מטבעותיו של הטטראך פיליפוס ובית-ציידא"  (אויף העברעיש)

קאַטעגאָריע:הורדוס פאמיליע
אשר שווארצמאן

**אָשר שוואַרצמאַן** (1889 – 1919) איז געווען אַ ייִדישער דיכטער. 

ער איז געבוירן געוואָרן אינעם דאָרף ווילניע פון דער קיִעווער גובערניע, רוסלענדישע אימפּעריע, (הײַנט אוקראַיִנע) אין אַ פרומער יידישער משפּחה. ער האָט פאַרבראַכט זײַן פריִע קינדהייט אינעם שטעטל קאָראָסטישעוו (אין איצטיקער זשיטאָמירער גובערניע פון אוקראַיִנע) און אינעם דאָרף נאָווינקע ניט ווײַט פון קיִעוו. דער קומענדיקער דיכטער האָט זיך געלערנט אין חדר. אין נאָווינקע האָט דער יונגער אָשר שוואַרצמאַן זיך באַקענט מיט חיים נחמן ביאַליק, וועלכער פלעג קומען אין דעם דאָרף צו באַזוכן זײַן שווער. אָט די באַקאַנטשאַפט האָט שטאַרק משפּיע געווען אויף שוואַרצמאַנען.

אין 1905 איז אַשר שוואַרצמאַן אַריבערגעפאָרן קיין קיִעוו צו זײַן עלטערן ברודער דוד. אונטער זײַן השפּעה האָט ער זיך אָנטיילגענומען אין רעוואָלוציִאָנערע געשעענישן פון יענעם יאָר. נאָך דעם איז אָשר שוואַרצמאַן אַוועקגעפאָרן קיין בערדיטשעוו און אַ געוויסע צײַט געלעבט דאָרט, זענענדיק אַ לערער פון העברעיִש. אין דער זעלבער צײַט האָט ער אָנגעהויבן שרײַבן לידער, לכתחילה – אויף אוקראַיִניש. אין 1909 האָט ער זיך אומגעקערט קיין קיִעוו, וווּ ער האָט זיך דערנעענטערט צו אַ גרופּע סאָציִאַליסטיש אָריענטירטע יונגע ייִדישע ליטעראַטן: די פּאָעטן אהרן קושניראָוו און דוד האָפשטיין (שוואַרצמאַנס שוועסטערקינד), דעם פּראָזאַיִקער דוד בערגעלסאָן, די קריטיקער נחום אויסלענדער און נחמן מײַזיל. אונטער זייער השפּעה האָט אָשר שוואַרצמאַן אָנגעהויבן שרײַבן לידער אויף ייִדיש.

אין 1911 איז אָשר שוואַרצמאַן מאָביליזירט געוואָרן אין דער רוסישער אַרמיי. ער האָט געדינט אין אַ דראַגונען-פּאָלק אין קאַליש (איצט – אין פּוילן). אין 1914 – 1917 האָט ער געקעמפט אויף די פראָנטן פון דער ערשטער וועלט-מלחמה, זיך אויסגעצייכנט מיט זײַן גבורה און איז באַלוינט געוואָרן מיט צוויי געאָרגי-קרייצנס (די העכסטע שלאַכטס-באַלוינונג אין צאַרישן רוסלאַנד). אין 1917 איז ער פאַרוווּנדעט געוואָרן און ער האָט זיך געהיילט אין שפּיטאָלן פון טאַמבאָוו און מאָסקווע.

אין האַרבסט 1917 האָט אָשר שוואַרצמאַן זיך אומגעקערט קיין קיִעוו. דאָ האָט ער געאַרבעט אַלס קאָרעקטאָר אין דער בונדיסטישער "פאָלקס-צײַטונג". די פּאָגראָמען-כוואַליע, וועלכע איז באַפאַלן דאָס אוקראַיִנישע ייִדנטום מצד אוקראַיִנישע נאַציִאָנאַליסטן, רוסישע ווײַס-גוואַרדייער און אַזוי גערופענע "גרינע" באַנדעס, האָט באַוועגט דעם דיכטער פרײַוויליק אַרײַנטרעטן אין דער רויטער אַרמיי, ווײַל זי איז באַטראַכט געווען אין יענער צײַט ווי די איינציקע באַשיצערין פון דער ייִדישער באַפעלקערונג. אָשר שוואַרצמאַן איז אומגעקומען אום האַרבסט 1919 אין אַ שלאַכט לעבן דעם שטעטל ראַפאַלאָווקע (אין איצטיקער ראָוונער געגענט פון אוקראַיִנע). 

עס האָבן זיך אָפּגעהיט בלויז 64 לידער פון אָשר שוואַרצמאַנען. אָבער אויך די קליינע שעפערישע ירושה דערמעגלעכט טענהן, אַז אָשר שוואַרצמאַן איז געווען איינער פון די גרעסטע ייִדישע דיכטער פונעם אָנהייב 20טן יאָרהונדערט.

## זאַמלונג פון זײַנע לידער 
* אָשר שוואַרצמאַן, אַלע לידער און בריוו, מאָסקווע, 1961

## וועבלינקען 
* זיסי ווייצמאַן, "קולביטן פון אָשר שוואַרצמאַנס גורל"  (אויף רוסיש) 
* http://www.lechaim.ru/ARHIV/170/slovo.htm לעאָניד קאַציס, "אָשר שוואַרצמאַן"] (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
אסיפ ראבינאוויטש

**יוסף (אָסיפּ אַראָנאָוויטש) ראַבינאָוויטש** (רוסיש: Осип Аронович Рабинович;) 14טן יאנואר 1817 – 16טן אקטאבער 1869) איז געווען אַ רוסיש-שפּראַכיקער ייִדישער שריפטשטעלער, וועלכער איז באַטראַכט אַלס איינער פון די גרונטלייגער פון דער ייִדישער ליטעראַטור אויף רוסיש און איינצײַטיק - פון דער אָדעסער ליטעראַרישער טראַדיציע. אָסיפּ ראַבינאָוויטשעס שאַפונג האָט באַדײַטנדיק משפּיע געווען אויף שפּעטערדיקע ייִדישע  פּראָזע-שרײַבער, בתום אויף שלום-עליכמען.

אָסיפּ ראַבינאָוויטש איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל קאָבעליאַקי אין תחום-המושב פון דער רוסלענדישער אימפּעריע (איצט – אין באַשטאַנד פון דער פּאָלטאַווער געגנט פון אוקראַיִנע) אין אַ פאַרמעכלעכער משפּחה. ער האָט באַקומען אַלגעמיינע און ייִדישע בילדונג. אַסיפּ ראַבינאָוויטש זיך געלערנט אויפן מעדיצין-פאַקולטעט פונעם כאַרקאָווער אוניווערסיטעט, אָבער ער האָט ניט פאַרענדיקט אים צוליב מאַטעריעלע שוועריקייטן. אין 1845 איז דער קומענדיקער שרײַבער געקומען קיין אָדעס, וווּ ער איז געוואָרן אַן אַדוואָקאַט.

אָסיפּ ראַבינאָוויטש האָט דעביוטירט אַלס ליטעראַט, איבערזעצט אין 1847 פון העברעיִש אין רוסיש יעקב אייכענבאַומס פּאָעמע "הקרב". דערנאָך האָט ער געשריבן איבערהויפּט פּראָזע. די גרעסטע פּאָפּולערקייט האָט אים געבראַכט זײַן גרעסער דערציילונג "געשיכטע וועגן דעם, ווי רב חיים שלום פייגיס האָט געוואַנדערט פון קעשענעוו קיין אָדעס, און וואָס האָט מיט אים פּאַסירט (1865). אָסיפּ ראַבינאָוויטש איז געווען איינער פון די גרינדער פון דעם ערשטן ייִדישן זשורנאַל אויף רוסיש "ראַססוועט" («Рассвет»), וועלכער איז דערשינען אין אָדעס אין 1860 – 1861.

אָסיפּ ראַבינאָוויטש איז געשטאָרבן אין מעראַן, עסטרײַך-אונגאַרישע אימפּעריע (איצט  איטאַליע).

## זײַנע ווערק 
* Сочинения О.А.Рабиновича в трех томах, Петербург - Одесса, 1880, 1888

## וועבלינקען 
* קאָנסטאַנטין באָברישטשעוו, "וויאַזוי איז ראַבינאָווישט פון קאָבעליאַקי געוואָרן דער באַשיצער פונען גאַנצן יידנטום" (אויף רוסיש)  
* וועלוול טשערנין, '"אַ סך זאַכן האָט רב חיים שלום אפילו ניט פאַרשטאַנען": יידיש אַלס סובסטראַט פון אָסיפּ ראַבינאָוויטשעס רוסישער שפּראַך' (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
אריבער דעם בריק

**אריבער דעם בריק די לעצטע מינוט...** איז א ביכל אויף דער יודישע שפראך, פון א דראמאטישע לעבנסגעשיכטע ערשינען אין יאר תשע"ג.

עס איז ארגינעל געשריבן געווארן אויף אונגאריש דורך די בעלת המעשה, גיטל קליין. עס איז איבערגעזעצט געווארן דורך איר טאכטער מאשא בילא יוזשעף, און בעארבעט דורכן טאלאנטפוהלן מגיה א. ראטה.

אינעם ערשטן טייל באשרייבט זי זייער לעבעדיג די לעבנסשטייגער אין אייראפע בעפאר די קריג.

די געשיכטע איז עטוואס אייגנארטיג פון אנדערע געשיכטעס פון איבערלעבענישן אין דער צווייטער וועלט מלחמה, ווייל זייענדיג אין ראמעניע האט פון דארט נישט געמאכט קיין מאסן דעפארטאציעס.

דאס ביכל אנטהאלט 448 זייטן.

קאַטעגאָריע:ביכער
זאב עלקין

קליין|זאב עלקין
**זאב עלקין** (העברעיִש: *זאב אלקין*; געבוירן ח' ניסן ה'תשל"א, דעם 3טן אַפּריל 1971) איז אַן ישראלדיקער פּאָליטיקער און א כנסת דעפוטאט פון דער נייע האפנונג פארטיי. ער דינט היינט ווי מיניסטער פון געבוי און באוואוינונג, מיניסטער פאר ירושלים און ירושה,

## ביִאָגראַפֿיע 
זאב עלקין איז געבוירן געוואָרן אין אין דער אוקראַיִנישער שטאָט כאַרקאָוו (דעמאלט – אין באַשטאַנד פונעם ראַטנפאַרבאַנד). ער האָט געלערנט מאַטעמאַטיק אינעם כאַרקאָווער אוניווערסיטעט זינט 1987 ביז 1990. אין 1990 איז ער געוואָרן דער שטעלפאַרטרעטער פונעם הויפּט פון דער ייִדישער קהילה פון כאַרקאָוו אטו דער גענעראַל-סעקרעטאַר פון דער באַוועגונג "בני עקיבא" אינעם ראַטנפאַרבאַנד. ער איז עולה געווען אין דעצעמבער 1990. 

אין ישראל האָט ער זיך געלערנט אינעם העברעיִשן אוניווערסיטעט אין ירושלים, באַקומען די מדרגה פון באַקאַלאַוור אין מאַטעמאַטיק און די מדרגה פון מאַגיסטער אין געשיכטע.

אין סוף 1990ער יאָרן איז זאב עלקין געוואָרן אַ ראַטגעבער פונעם גענעראַל-דירעקטאָר פון דער ייִדישער אַגענץ (סוכנות) איבער די פראַגן פונעם רוסישן ייִדנטום. נאָך דעם, ווי אריאל שרון האָט געגרינדעט די פּאַרטיי "קדימה", איז זאב עלקין אַרײַנגעטראָטן אין איר. ער איז אַריין אין דער 17טער כנסת פון דער "קדימה"-רשימה. אין 2008 איז ער אַרויס פון ,קדימה" און אַרײַן אין "ליכוד"-פּאַרטיי. אין דער 18טער כנסת איז ער געווען דער פאָרזיצער פון דער רעגירונגס-קאָאַליציע. אין 2013, נאָך די וואַלן אין דער 19טער כנסת איז ער געוואָרן דער שטעלפאַרטריטער פונעם אויסערן-מיניסטער פון ישראל.
## משפחה
זאב עלקין האָט חתונה געהאַט מיט סאָניא, און זיי האבן צוויי קינדער. נאָכן זיך גט׳ן האָט ער חתונה געהאַט מיט מאַריאַ, וועלכער האָט געדינט אַלס זיין פּאַרלאַמענטארישער באַהעלפֿער, פון וועמען זיי האָבן געהאט דריי קינדער. ער וואוינט אין פסגת זאב, ירושלים, וואו ער איז אריבער פון כפר אלדד אין גוש עציון צו לויפן פאר בירגערמייסטער.

## וועבלינקען 
* זאב עלקינס וועבזײַטל אויפן פייסבוק (העברעיש און רוסיש)

קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
קאַטעגאָריע:סאוועטישע יידן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אלעקסאנדער בעלויסאוו

**אלעקסאנדער בעלאָוסאָוו** (רוסיש: Александр Белоусов;  24סטן מײַ 1948 - 27סטן יאַנואר 2004) איז געווען אַ ייִדיש-שפראכיקער דיכטער, אַ רוס לויט דער אָפּשטאַמונג. 

ער איז געבוירן געוואָרן דעם 24סטן מײַ 1948 אין דער רוסישער שטאָט קוּיבישעוו (איצט – סאַמאַראַ) אין אַן אינטעליגענטער ניט-ייִדישער משפּחה. דערצויגן האָבן אים זיידע-באָבע. זײַן זיידע, זשורנאַליסט און רעדאַקטאָר האָט גערטעדט מיט אים פּויליש און ענגליש. פון אים האָט אלעקסאנדער געירשנט פעיִקייטן צו שפּראַכן. די ליבע צו פּאָעזיע האָט ער געירשנט פון דער באָבען. זי האָט אים געלייענט לידער פון די גרעסטע רוסישע פּאָעטן. צו צוועלף יאָר האָט אלעקסאנדער זיך באַקענט מיט תנ"ך אין דער רוסישער איבערזעצונג. ער איז אַזוי נתפּעל געוואָרן פון דעם ספר, אז ער האָט באַשלאָסן אויסלערנען די שפּראַך פון דעם אָריגינאַל – העברעיִש. דער גורל האָט געשיקט דעם יונגן רוס אַ ייִד אַ למדן רב דוד לאָקשין. מיט זײַן הילף האָט אלעקסאנדער געלערנט לשון-קודש, בײַ אים אין שטוב האָט ער געהערט ייִדיש. ער האָט זיך ממש פאַרליבט אין דער שפּראַך און זי אויסגעלערנט. דאַן האָט ער זיך באַקענט מיט לידער פון שמואל האַלקין און אָנגעהויבן אַליין שרײַבן לידער אויף ייִדיש. אין 1969 האָט ער דעביוטירט מיט זײַנע לידער אויף די שפּאַלטן פונעם מאָסקווער זשורנאַל "סאָוועטיש היימלאַנד". זײַנע לידער זײַנען געוואָרן אַ סענסאַציע אויך אויסער די גרענעצן פונעם ראַטנפאַרבאַנד. אייניקע פון זיי זײַנען איבערגעדרוקט געוואָרן אין ישראלדיקע פּעריִאָדישע אויסגאַבעס. זייער הויך האָט אלעקסאנדער בעלאָוסאָווס לידער אָפּגעשאַצט דער גרויסער ישראלדיקער העברעיִשער דיכטער אברהם שליאָנסקי.

אלעקסאנדער בעלאָוסאָוו האָט פאַרענדיקט אַ פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט אין קוּיבישעוו און געאַרבעט אַלס טעכנישער איבערזעצער פון אייראָפּעיִשע שפּראַכן אין רוסיש. איינצײַטיק האָט ער געשריבן לידער אויף ייִדיש און זיך געדרוקט אין "סאָוועטיש היימלאַנד". אין סוף 1980ער יאָרן האָט אלעקסאנדער בעלאָוסאָוו אָנטיילגענומען אינעם שאַפן אַ ייִדישע קולטור-זעזעלשאַפט אין זײַן היימשטאָט. אַ געוויסע צײַט איז ער געווען אַן עברית-לערער. אין 1990 איז דער דיכטער עולה געווען קיין ישראל (זײַן ווײַב איז געווען אַ ייִדישע) און זיך באַזעצט אין מעלה-אדומים. אין ישראל האָט ער געאַרבעט אויף פאַרשיידענע אַרבעטן, געווען אויך אַרבעטסלאָס. אויך אין ישראל האָט ער פאָרגעזעצט שרײַבן לידער אויף ייִדיש און פאַרעפנטלעכט זיי אן "ירושלימער אַלמאַנאַך", "אינעם תל-אָביבער אַלמאַנאַך "נײַע וועגן" און אין ניו-יאָרקער "פאָרווערטס". פאַר זײַן דיכטונג איז אלעקסאנדער בעלאָוסאָוו באַלוינט געוואָרן מיט דוד האָפשטיין פּרייז פאַרן יאָר תשנ"ח. 

ער איז געשטאָרבן דעם 27 יאַנואר 2004 אין ירושלים. זײַן ערשט בוך איז גערשינען נאָך זײַן טויט.

## זײַן לידער-זאַמלונג 
* אלכסנדר בעלאָוסאָוו, די ווינטערדיקע מונרה, ירושלים, תשס"ו – 2006

## וועבלינקען 
* וועלוול טשערנין, '"און דער טאָג איז שיין. און ס'איז שווער אַזוי...": נאָטיצן וועגן דעם ייִדישן דיכטער אלעקסאנדער בעלאָוסאָוו' (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:רוסן
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
Белоусов, Александр Александровичru:
הורדוס פון כאלקיס

**הורדוס בן אַריסטובוּלוס** (15 פאַר דער נײַער צײַטרעכענוג – 48 פון דער נײַער צײַטרעכענונג) איז געווען אַ מלך פון **כאַלקיס**, אַ קליינע מלוכה אויפן דרום-מזרח פון איצטיקן לבנון. 

הורדוס בן אריסטובוּלוס איז געבוירן געוואָרן אין יהודה. זײַן פאָטער אַריסטובוּלוס איז געווען אַ זון פון דעם מלך הורדוס דעם גרויסן און פון זײַן ווײַב מרים די חשמונישע. זײַן מוטער בערניקי איז געווען די טאָכטער פון הורדוס דעם גרויסנס שוועסטער שלומית און איר מאַן דעם גובערנאַטאָר פון אדום קוסטובר.

אינעם יאָר 7 פאַר דער נײַער צײַטרעכענונג האָט הודרוס פאַרלאָרן זײַן פאָטער אַריסטובוּלוס, וועלכער איז הינגערריכט געוואָרן לויט אַ באַפעל פונעם מלך הורדוס דעם גרויסן. אינעם יאָר 5 פאַר דער נײַער צײַטרעכענונג איז בריניקי מיט אירע זין אגריפּס און הורדוס אַריבערגעפאָרן קיין רוים. הורדוס איז אויסגעוואַקסן בײַם הויף פונעם רוימישן קיסר.   

אין 41 האָט דער רוימישער קיסר קלאַודיוּס איבערגעגעבן אונטער דער מאַכט פון הורדוס בן אַריסטובוּלוס די קעניגרײַך פון כאַלקיס, וועלכע האָט געהאַט אַ געמישטע (גוייִשע און ייִדישע) באַפעלקערונג. צוזאַמען מיט זײַן ברודער אַגריפס דעם ערשטן, וועלכער איז געוואָרן דער מלך פון יהודה, האָט הורדוס בן אַריסטובוּלוס זיך דערשלאָגן פונעם אימפּעראַטאָר קלאַודויוּס אַרויסגעבן אַ געזעץ, וועלכער האָט גאַראַנטירט רעכט און ייִדן אויסער די גרענעצן פון ארץ-ישראל. 

אין 44 איז געשטאָרן דער מלך אַגריפּס דער ערשטער און זײַן קעניגרײַך איז געוואָרן אַ פּראָווינץ פון דער רוימישער אימפּעריע. דאַן האָט הורדוס בן אַריסטובוּלוס באַקומען די אחריות פאַרן פירן דעם בית-המקדש אין ירושלים און פאַרן באַשטעטיקן כהנים-גדולים. 

זײַן ערשטע ווײַב איז געווען זײַן שוועסטערקינד מרים, וועלכע האָט אים געבאָרן אַ זון מיטן נאָמען אַריסטובוּלוס. נאָך איר פטירה האָט ער גענומען פאַר אַ ווײַב זײַן פּלימעניצע בערניקי, וועלכע האָט געבאָרן צוויי זין – בערניקיוס און הורקנוס. 

הורדוס בן אַריסטובולוס איז געשטאָרבן אין 48. די קעניגרײַך פון כאַלקיס האָט געירשנט זײַן פּלימעניק אַגריפּס דער צווייטער. אין 53 איז אַגריפּס דער צווייטער געוואָרן דער מלך פון יהודה און דער מלך פון כאַלקיס איז געוואָרן דער בכור פון הורדוסן אַריסטובולוס.

## וועבלינקען 
* באַריכט וועגן אַרכעאָלאָגישע אויסגראָבונגען אויפן אָרט פון כאַלקיס  (אויף ענגליש)

קאַטעגאָריע:הורדוס פאמיליע
ראדעם

**ראָדעם** (; ) איז א שטאט אין פוילן, 100 ק"מ דרום פון ווארשע, אויפן מלעטשנע טייך. עס באדעקט א שטח פון 111.71 קוואדראט ק"מ. אין 2009 האט ראדעם געהאט 223,397 איינוואוינער.

## היסטאריע
## יידישע קהילה
אין 1897 האט די יידישע באפעלקערונג פון ראדעם געציילט 11,277 נפשות, 39% פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט, און אין 1931— 25,159 נפשות.

ביים אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה האבן געוואוינט אין ראדעם 30,000 יידן, א גרויסער טייל פון זיי חסידים.

צווישן די שטאטס רבנים פון ראדעם זענען געווען הרב שמואל מאהליווער און הרב אברהם צבי פערלמוטער.

נאר 300 ראדעמער יידן זענען געבליבן נאכן חורבן.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
בידגאש

**בידגאש** (פויליש: *Bydgoszcz*, דייטשיש: *Bromberg*, לאטיין: *Bydgostia*) איז די אכטע גרעסטע שטאט אין פוילן. זי איז איינע פון די הויפטשטעט פון דער קויאוויע-פאמעראניע וואויוואדעשאפט (די צווייטע איז טארען) מיט א באפעלקערונג פון 363,926 (2011). בידגאש געפינט זיך אין צפון פוילן, צווישן די ווייסל און ברדא טייכן.

## היסטאריע 
דער מלך קאזימיר דער גרויסער האט געשאנקען בידגאש מיט שטאט רעכטן דעם 19טן אפריל 1348.

אין 1629 האט שוועדן איינגענומען די שטאט. ווען מ'האט צעטיילט פוילן אין 1772 איז בידגאש געווארן א טייל פון פרייסן.

אין 1807 האט נאפאלעאן געזיגט פרייסן, און בידגאש איז געווארן א טייל פון דער הערצאגשאפט פון ווארשע. 

## טראנספארט 
בידגאש איז א הויפט באן קנופ, ווי א הויפט צפון־דרום ליניע טרעפט א הויפט מזרח־מערב באן ליניע.

## די יידישע היסטאריע 
## צווילינג שטעט 
די צווילינג שטעט פון בידגאש זענען:

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
איליה לוריא

**איליה לוריא** (רוסיש: Илья Лурье) איז אַן ישראלדיקער היסטאָריקער אַ מומחה אינעם געביט פון געשיכטע פון דער חסידישער באַוועגונג, ייִדנטום פון מזרח-אייראָפּע און ארץ ישראל אין דער נײַער צײַט. איליה לוריא איז געבוירן געוואָרן אין 1964 אין לענינגראַד (איצט - פּעטערבורג) אינעם ראַטנפאַרבאַנד. אין 1986 האָט ער פאַרענדיקט דעם אָרטיקן פּאָליטעכנישן אינסטיטוט, און אין 1988 איז איליה לוריא עולה געווען קיין ישראל. ער האָט זיך געלערנט אינעם העברעיִשן אוניווערסיטעט אין ירושלים און פאַרטיידיקט דאָרט זײַן דאָקטאָר-דיסערטאַרציע אויף דער טעמע  "ליובאַוויטש און זײַנע מלחמות: די חסידות פון חב"ד אינעם קאַמף פאַרן געשטאַלט פון דער ייִדישער געזעלשאַפט אין צאַרישן רוסלאַנד". 

איליה לוריא וווינט אין בית שמש און אַרבעט אַלס אונטעריכטער און רעדאַקטאָר אינעם העברעיִשן אוניווערסיטעט, ווי אויך אינעם אוניווערסיטעט פון חיפה (פּראָיעקט אויף צו באַפאָרשן די געשיכטע פון די ייִדן אין גאַליציע און בוקאָווינע).

## זײַנע הויפּט-פּובליקאַציעס 
### ביכער 
* "תולדות יהודי רוסיה. מחלוקות פולין עד נפילת הקיסרות הרוסית, 1772-1917" (רעדאַקטאָר) ירושלים, מרכז זלמן שז"ר, 2012. 
* ספר שבחי הבעש"ט,  וויסנשאַפטלעכע אויפלאַגע מיט איבערזעצונג אויף רוסיש (רעדאַקטור, קאָמענטאַרן און הערות), מאָסקווע, 2010. 
* עדה ומדינה. חסידות חב"ד באימפריה הרוסית, תקפ"ח-תרמ"ג: היבטים היסטוריים וחברתיים, ירושלים, 2006 .
* Сто лет сионизма. Документы и фотографии», Иерусалим – Москва. 1997
* Иерусалим: история и образ города», Иерусалим, 1995  (צוזאַמען מיט מ.שקלאָווסקי)

### אַרטיקלען 
* "התהוותה של הפוליטיקה האורתודוקסית באימפריה הרוסית".  (צוזאַמען מיט וו.לעווין) אין: א. לוריא (רעדאַקטאָר), תולדות יהודי רוסיה. מחלוקות פולין עד נפילת הקיסרות הרוסית. ירושלים, מרכז זלמן שז"ר, 2012. 
* "חינוך ואידיאולוגיה: ראשית דרכה של הישיבה החבד"ית" ,   אין: דוד אסף, עדה רפפורט-אלברט (רעדאַקטאָרן), ירושלים, תשס"ט, עמ' 185-222.

«Пастырь и его стадо: Отношения между хасидским двором и местными общинами любавичских хасидов в XIX в.», Вестник Еврейского Университета 9 (2004).

«Что нам делать с этими несчастными евреями?»: Новые материалы о начале государственного еврейского образования в России», Вестник Еврейского Университета 8 (2003).

## וועבלינקען 
* וועגן איליה לוריא אויפן וועבזײַטל פון דער טשערנאָוויצער יידישער קהילה  (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:היסטאריקער
מויסיי פישביין

**מויסיי (משה) פישביין** (אוקראַיִניש: Мойсей Абрамович Фі́шбейн /מויסיי אבראמאוויטש פֿישביין/; געבוירן דעם 1טן דעצעמבער 1946 אין טשערנאָוויץ) איז איינער פון די גרעסטע הײַנטצײַטיקע אוקראַיִנישע דיכטער, אַ ייִד לויט דער אָפּשטאַמונג. 

מויסיי פישביין האָט פאַרענדיקט אין 1976 דעם פילאָלאָגישן פאַקולטעט פונעם קיִעווער פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט. אַלס דיכטער האָט ער דעביוטירט אין דעצעמבער 1970 מיט אַ ליד אינעם קיִעווער זשורנאַל "וויטשיזנאַ" («Вітчизна»).  אין 1974 איז אין קיִעוו דערשינען מויסיי פישביינס ערשטע לידער-זאַמלונג «Ямбове коло» ("יאַמבען-קרײַז"). 

אין 1979 איז דער דיכטער עולה געווען קיין ישראל. אין 1982 האָט מויסיי פישביין זיך אַריבערגעצויגן קיין דײַטשלאַנד, וווּ ער האָט במשך פון אַ סך יאָרן געאַרבעט אין דער אוקראַיִנישער און אין דער רוסישער רעדאַקציע פון דער ראַדיִאָ-סטאַנציע "פרײַהייט". אין 1984 איז אין ניו-יאָרק דערשינען זײַן צווייטע לידער-זאַמלונג «Збірка без назви» ("זאַמלונג אָן אַ נאָמען"). דאָס בוך האָט אין זיך אײַנגעשלאָסן באַנאַנד מיט מויסיי פישביינס אָריגינעלע לידער אויך זײַנע איבערזעצונגען פון אַנדערע שפּראַכן, בתוכם פון העברעיִש (רבי יהודה הלוי און חיים נחמן ביאַליק) און פון ייִדיש (מאיר חרץ). אין 2003 האָט מויסיי פישביין זיך אומגעקערט קיין אוקראַיִנע, וועלכע איז צו יענער צײַט געוואָרן אומאָפּהענגיק, און זיך באַזעצט אין קיִעוו. דאָרט וווינט ער ביז איצט.

## זײַנע ביכער 
* Ямбове коло, Київ, 1974
* Збірка без назви, Нью-Йорк, 1984
* Дивний сад, Київ, 1991
* Апокриф, Київ, 1996
* Розпорошені тіні, Львів, 2001
* Аферизми, Київ, 2003
* Ранній рай, Київ, 2006

## וועבלינקען 
*מויסיי פישביינס לידער און איבערזעצונגען (אויף אוקראַיִניש) 
* מויסיי פישביין לייענט זײַנע לידער (אויף אוקראַיניש)

קאַטעגאָריע:אוקראינער יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
טעפעריי

קליין|א טעפער פארמירט א טאפ אויף א טעפער־ראד.
**טעפעריי** איז דער טעכניק פון צוגרייטן קעראמיק, ספעציעל זאכן פון ליים וואס ווערט פארמירט, געטרוקנט, דעקארירט און געברענט אין אן אויוון וואס איז גאר הייס, וואס מאכט דעם קעראמישן ענד־פראדוקט הארט און טיילווייז וואסערפעסט. די כלים וואס מען מאכט זענען טעפ, קריגלעך, וואזאנעס און שיסלען.

טראדיציאנעל שאפט דער טעפער א טאפ אויף א טעפער־ראד וואס דרייט כסדר.

דער טעפער הייבט אן מיט א שטיק ליים און הייבט אן צו פארמירן די צורה פון דער כלי וואס ער וויל מאכן. ער מוז ארבעטן דעם מאטריאל אז עס זאל נישט בלייבן אינדרינען קיין לופט. נאכדעם הייצט מען דעם טאפ אין א ברענאויוון, וואס נעמט ארויס גאר דאס וואסער אין דעם ליים. דאס ענדערט דעם מאטריאל אויף א שטייגער אז ער ווערט הארט און שטארק.

## עטימאלאגיע 
די כלי וואס ווערט געמאכט פון ליים ווערט גערופן א "טאפ"; דער וואס מאכט דעם טאפ איז א "טעפער"; און די פאך איז "טעפעריי".

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
אברהם חיים נאה

רבי **אברהם חיים נאה **(י"ג אייר ה'תר"נ - כ' תמוז ה'תשי"ד)  איז געווען א דיין אין דער עדה החרדית א חב"ד'סקער חסיד, וועלכער איז שטארק בארימט מיטן עוסק אין די מאסן פון די שיעורים פון עסן און טרינקען.

ער איז געבוירן אין חברון צו זיין פאטער מנחם מענדל און מוטער מוסיא, פון די חשובי חבד'סקער חסידים אין ארץ ישראל.

ביי די עלף יאר איז ער אריין לערנען אין דער ארטיגער ישיבה מגן אבות וועלכע איז געשטאנען אונטער די אויפזוכט פון זיין פאטער. ביי די צוועלף יאר האט ער שוין געקענט אויסעווייניג די מסכתות יבמות, חולין און נדה גפ"ת.

ארום ה'תרס"ה איז די משפחה אריבער וואוינען קיין ירושלים, וואו דער קליינער אברהם חיים האט פארגעזעצט צו לערנען מיט גרויס פלייס אין די ארטיגע ישיבות. ער איז דארט געווארן נסמך להוראה פון די גאונים ר' יצחק ירוחם דיסקין, ר' יעקב ארנשטיין און ר' יצחק ווינאגארד.

ביי די פופצן יאר האט ער געהייראט מיט זיין ווייב דבורה די טאכטער פון ר' שאול יצחק פייגנשטיין.

ער האט געדינט ווי רב פון דעם בוכארישן קווארטאל אין ירושלים, וואו ער האט געוואוינט. אין תרצ"ח איז זיין ווייב נפטר געווארן.  

ער איז פלוצלונג נפטר געווארן כ' תמוז תשי"ד נאך א הארץ אטאקע. מען האט אים קובר געווען אין הר המנוחות.

## זיינע חיבורים 
* שיעורי תורה
* שיעור מקוה
* שיעורי ציון
* קונטרס השיעורים
* פסקי הסידור און קונטרס השלחן אויפן שלחן ערוך הרב
* קצות השלחן ניין חלקים
* קונטרס החליבה
* דברי צדק

ער פלעגט אויך שרייבן א פאפולערער מאמר אינעם המודיע מיטן נאמען הערות למעשה, וואו ער פלעגט דן זיין אין טעגליכע ענינים און אויך אין הלכות שמיטה.
ווי אויך פלעגט ער ארויסגעבן די לוח פארן כולל חבד
## זיינע קינדער 
קאַטעגאָריע:ליובאוויטש
קאַטעגאָריע:רבנים אין ארץ ישראל
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
שמואל האלקין

קליין| אנדרטת שמואל האלקין
**שמואל האַלקין** (רוסיש: Самуил Галкин; 5טן דעצעמבער 1897 –  21טן סעפּטעמבער 1960) איז געווען אַ ייִדישער דיכטער, דראַמאַטורג און איבערזעצער.

## ביאָגראַפיע 
שמואל האַלקין איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל ראָהאַטשאָוו פון דער מאָהילעווער גובערניע, ווײַסרוסלאַנד, אין דער רוסלענדישער אימפּעריע (איצט – אין באַשטאַנד פון בעלארוס). ער איז אויסגעוואַקסן אין א חסידישער סביבה. די ערשטע לידער זײַנע האָט ער געשריבן אויף העברעיִש. נאָך דער אָקטאָבער-רעוואָלוציע האָט שמואל האַלקין געוווינט אין יעקאַטערינאָסלאַוו. אין 1922 האָט ער זיך איבערגעצויגן קיין מאָסקווע. ביז 1924 איז שמואל האַלקין געווען אַ מיטגליד פון אַ ציוניסטישן קרײַז. ער האָט געחלומט עולה זײַן קיין ארץ-ישראל. וועגן דעם זאָגט עדות זײַן ליד "שיר החלוצה".

זינט אָנהייב פון די 1920ער יאָרן האָט שמואל האַלקין אָנגעהויבן שרײַבן לידער אויף ייִדיש. אין 1922 איז דערשינען זײַן ערשט בוך "לידער", אין 1929 – די צווייטע לידער-זאַמלונג "וויי און מוט". אינעם סוף פון די 1930ער יאָרן האָט ער זיך געווענדט צו דראַמאַטורגיע. אַ באַזונדערן אינטערעס שטעלן מיט זיך פאָר זײַנע דראַמאַטישע פּאָעמעס "בר-כוכבא" (1939) און "שולמית" (1940). דעם אויפשטאַנד אין וואַרשעווער געטאָ האָט שמואל האַלקין געווידמעט די דראַמאַטישע פּאָעמע "געטאָגראַד" (1947).  זי האָט געדאַרפט געשטעלט ווערן אויף דער בינע פונעם מאָסקווער ייִדישן מלוכה-טעאַטער, אָבער זי איז ניט אויפגעפירט געוואָרן צוליב דער ליקווידאַציע פון דעם טעאַטער אין אָנהייב פונעם 1949טן יאָר. שמואל האַלקין האָט אַקטיוו מיטגעאַרבעט מיט דעם ייִדישן אַנטי-פאַשיסטישן קאָמיטעט און איז געווען אַ מיטגליד אין רעדקאָלעגיע פון זײַן צײַטונג "אייניקייט".

אין פעברואַר 1949 איז שמואל האַלקין אַרעסטיקט געוואָרן. ער איז געווען אין תפיסה און אין לאַגער ביז 1955, ווען ער איז באַפרײַט און רעהאַביליטירט געוואָרן. די איבערלעבונגען פון אָט דעם פּעריִאָד זײַנען געווידמעט די לידער "דער ווידוי פון סאָקראַט" און אַנדערע לידער פונעם ציקל "אין פרייד צו דערציילן". שמואל האַלקין האָט איבערגעזעצט אין ייִדיש לידער פון אלעקסאנדער פּושקין, סערגיי יעסענין, אלעקסאנדער בלאָק, וולאַדימיר מאַיאַקאָווסקי, ווי אויך וויליאַם שעקספּירס טראַגעדיע "דער קעניג ליר". 

שמואל האַלקינס אַ שוועסטערקינד איז געווען דער באַוווּסטער ישראלדיקער העברעיִשער דיכטער, שרײַבער און ליטעראַטור-קענער שמעון האַלקין, וועלכער האָט איבערגעזעצט אין העברעיִש אַ סך פון זײַנע לידער.

האלקין איז נפטר געווארן אין 1960, און ער ליגט אינעם נאָוואָדעוויטשיע בית עולם אין מאָסקווע.

## פון זײַנע ביכער 
* שמואל האַלקין, דער בוים פון לעבן: אויסגעוויילטע ווערק, מאָסקווע, 1948

שמואל האַלקין, מײַן אוצר: לידער און באַלאַדעס, מאָסקווע, 1966

שמואל האַלקין, לידער פון לאַגער און תפיסה, תל-אָביב, 1988

## וועבלינקען 
* "שמואל האַלקין" פון מיכאל קרוטיקאָוו (אויף ענגליש) 
* בוריס קוטלרמן, "בר-כוכבא הסובייטי בלבוש ישראלי: תרגומו העברי של יעקב אורלנד של המחזה "בר-כוכבא" לשמואל הלקין"  (אויף העברעיש) 

קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
קאַטעגאָריע:איבערזעצער
קאַטעגאָריע:סאוועטישע יידן
די הונדערט ביכער פונעם יארהונדערט פון לע מאנד

די **הונדערט ביכער פונעם יארהונדערט** () איז א ליסטע פון הונדערט ביכער געשריבן אינעם 20סטן יארהונדערט וואס די לייענער פון דער פראנצויזישער צייטונג *לע מאנד* האבן אויסגעוויילט. א סאך פון די ביכער אין דער ליסטע זענען געשריבן אויף פראנצויזיש.

## זעט אויך 
*  נאבעל פריז

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ביכער
קאַטעגאָריע:20סטער י"ה
גער

**גער** (פויליש: *Góra Kalwaria*, העברעיש: *גור*) איז א שטאט אין מאזאוויער וואיעוואדעשאפט, פוילן, וואס געפינט זיך אויפן ווייסל 25 ק"מ דרום־מזרח פון ווארשע. אין 2006 האט די שטאט געהאט א באפעלקערונג פון 11,130.

## היסטאריע 
## טראנספארט 
## די יידישע היסטאריע 
די ערשטע יידן זענען געקומען קיין גער אין 1802. נאר אין 1834 האט מען געלאזט יידן בויען הייזער אין גער.

## פערזענלעכקייטן פון גער 
* די גערער רביס:
** רבי יצחק מאיר אלטער
** רבי יהודה אריה לייב אלטער
** רבי אברהם מרדכי אלטער
** ישראל אלטער
** שמחה בונם אלטער
* ר' יצחק מאיר לעווין, פירער פון אגודת ישראל און מיטגליד פונעם פוילישן סיים

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
צענטראל-אפריקע

קליין|200px|לענדער פון צענטראל־אפריקע
**צענטראל-אפריקע** איז א לאנדטייל אין צענטער פון קאנטינענט פון אפריקע וואס איז כולל די פאלגנדע זעקס לענדער:
* 
* 
* 
* 
* 
* 

די פאראייניגטע פעלקער באשטימט א לאנדטייל פון אפריקע מיטן נאמען "מיטל אפריקע", וואס איז דער שטח דרום פון דעם סאהארא מדבר, מזרח פון מערב אפריקע, און מערב פונעם סיריש-אפריקאנישן שפאלט. טאפאגראפיש איז דער שטח דער דרענאזש בעקן פונעם קאנגא טייך, וואס איז דער צווייטער גרעסטע דרענאזש בעקן אין דער וועלט נאכן אמאזאנאס בעקן. לויטן פאראייניגטע פעלקער איז מיטל אפריקע כולל די פאלגנדע ניין לענדער: 
* אנגאלא
* גאבאן
* דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא
* טשאד
* סאא טאמע און פרינסיפע
* עקוואטארישע גינע
* צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק
* קאמערון
* רעפובליק פון קאנגא

די אלע עלף לענדער פון צענטראלער אפריקע און מיטל אפריקע שטעלן צונויף די  "עקאנאמישע געמיינדע פון צענטראל-אפריקאנישע לענדער" (ECCAS).

## זעט אויך 
* מערב אפריקע
* מזרח אפריקע
* צפון אפריקע
* דרומדיקע אפריקע

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אפריקע
דזשיימס פרעסקאט דזשול

**דזשיימס פרעסקאט דזשול** (; 24סטן דעצעמבער 1818–11טן אקטאבער 1889) איז געווען אן ענגלישער פיזיקער, געבוירן אין  סאלפארד, לעבן מאנטשעסטער. ער איז געווען א גרויסער ביישטייערער צו דער וועלט פון עלעקטריע און טערמאדינאמיק. דזשול האט שטודירט די פארהעלטעניש צווישן היץ און מעכאנישע ענערגיע, פון וואס מ'האט ארויסגענומען דעם געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע. אין זיין ערע ווערט גערופן דער איינס פון ענערגיע א דזשול. 

ער איז אויך באקאנט פאר זיין אנטדעקן דזשולס געזעץ, וואס באשרייבט עלעקטרישע הייצונג, אז דער סכום פון היץ פראדוצירט יעדע סעקונדע אין אן עלעקטרישן דורכפירער דורך אן עלעקטרישן שטראם איז פראפארציאנעל צום קעגנשטעל פון אן עלעקטרישן דורכפירער און צום קוואדראט פונעם שטראם. 

## יונגע יארן 
דזשיימס פרעסקאט דזשול איז געבוירן געווארן דעם 24סטן דעצעמבער 1818 צו זיין פאטער, בענדזשאמין דזשול, א גבירישער ברייער, אין דעם הויז לעבן דעם דזשול ברייעריי אויף ניי ביילי גאס, סאלפארד.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ענגלענדער
קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:מאנטשעסטער
ארטור קאנאן דויל

**סיר ארטור קאנאַן דויל** (; 22סטן מיי 1859–7טן יולי 1930) איז געווען א שאטישער דאקטער און שרייבער. ער איז מערסט באקאנט וועגן די געשיכטעס וואס ער האט געשריבן וועגן דעם IS דעטעקטיוו שערלאק האלמס. ער האט אויך געשריבן וויסנשאפטלעכע פאנטאסטיק און היסטארישע ראמאנען. 

קאנאן דויל איז געבוירן געווארן דעם 22סטן מיי 1859 אין עדינבורג, צו זיין ענגלישן פאטער טשארלס אלטאמאנט דויל און זיין אירישן מוטער מערי פאלי.

ער האט שטודירט מעדיצין אין עדינבורג אוניווערסיטעט פון 1876 ביז 1881. אין 1882 האט ער אנגעהויבן זיין ארבעט אלס דאקטער אין סאטסי.

ער איז געשטארבן דעם 7טן יולי 1930 ביי דער עלטער פון 71.

צווישן זיינע מערסט בארימטע ביכער זענען די הונט פון די באסקערווילן, די אוואנטורעס פון שערלאק האלמס און די פארלוירענע וועלט.

## וועבלינקען 
* סיר ארטור קאנאַן דויל ליטעראטישער איבערלאז
* די קראניקעס פון סיר ארטור קאנאַן דויל

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ענגלענדער
קאַטעגאָריע:בריטישע שרייבער
סקעלעט

א **סקעלעט** איז דער הארטער סטרוקטור פון א לעבעדיקן באשעפעניש וואס שטיצט זיין קערפער.

אין מענטשן, זויגערס, פויגלען, רעפטיליעס און פיש איז דער סקעלעט אונטער דער הויט, און צוזאמענגעשטעלט פון ביינער. דער סקעלעט שטיצט די הויט, מוסקלען און געוועבפון דרויסן, און שיצט די מח, הארץ, לונגען און אנדערע אינערלעכע ארגאנען פון דעם קערפער.

אין אן ארטראפאד—למשל אינסעקטן, שפינען, עקדישן, קרעפסן און לאבסטערס—איז דער סקעלעט אינדרויסן פונעם קערפער.

## מענטשלעכער סקעלעט 
דער סקעלעט פון א מענטש איז צוזאמענגעשטעלט פון דעם קאפ, שדרה, ברוסטקאסטן, בויך, די ארעמס און הענט, און די פיס.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אנאטאמיע
פעליקס חיימאוויטש

**פֿעליקס חײַמאָוויטש** (; {געב' דעם 5טן פעברואַר 1948) איז אַ ווײַסרוסישער און אַ ייִדישער דיכטער. אויף ווײַסרוסיש פאַרעפנטלעכט ער זײַנע ווערק אונטערן פּען-נאָמען Фелікс Баторын (פעליקס באַטאָרין).

## ביאָגראַפיע 
פעליקס חײַמאָוויטש איז געבוירן געוואָרן דעם 5טן פעברואַר 1948 אין מינסק, בעלארוס. זײַן פאָטער, באָריס חײַמאָוויטש, איז געווען אַ פּאַרטיזאַנער-קאָמאַנדיר, וועלכן ס'האָט זיך אײַנגעגעבן זיך אַרויסרײַסן פון דער מינסקער געטאָ אין וועלדער.
 
פעליקס חײַמאָוויטש האָט דעביוטירט אַלס דיכטער אויף ווײַסרוסיש אין 1967 אויף די שפּאַלטן פונעם מינסקער זשורנאַל «Маладосць» ("מאַלאַדאָסץ"). זינט דעמלט אָן האָט ער אַרויסגעגעבן פינף לידער-זאַמלונגען אויף ווײַסרוסיש. אַ טייל פון פעליקס חײַמאָוויטשעס ווײַסרוסישע לידער האָבן אַ ייִדישן אינהאַלט. אין די 80ער יאָרן פונעם פאָריקן יאָרהונדערט האָט ער דעביוטירט מיט לידער אויף ייִדיש. פעליקס חײַמאָוויטשעס ייִדישע לידער זײַנען פאַרעפנטלעכט געוואָרן אינעם מאָסקווער זשורנאַל "סאָוועטיש היימלאַנד" (מאָסקווע), "די פּען" (אָקספאָרד), "יעוורייסקי קאַמערטאָן" (תל-אָביב), "טאָפּלפּונקט"(תל-אָביב) און אין אַנדערע פּעריִאָדישע אויסגאַבעס. ביז איצט איז דערשינען איין בוך זײַנע לידער אויף ייִדיש. ער האָט איבערגעזעצט אין ווײַסרוסיש לידער פון משה קולבאַק, חיים לענסקי, שיקע דריז, מאטל גאלבשטיין און הירש רעלעס, ווי אויך שלום-עליכמס דערציילונג "שיר-השירים".

פעליקס חײַמאָוויטש וווינט אין מינסק און האָט געאַרבעט אַלס דאָקטער ביז 2010.

## לידער-זאַמלונגען
* Раніца 1981
* Зялёны тралейбус 1986
* Я дрэва пасадзіў 1991
* Паглядам акідваю шлях 2001
* На вуліцы Максіма Багдановіча 2007
•	רעדן מיט עכאָ, תל-אָבֿיבֿ, 2016

Яблычны пах цішыні 2018

צוויי לשונות פֿון איין נשמה (אויף ייִדיש און ווײַסרוסיש), בערלין, 2024.

**אַ בוך פון דאָקומענטאַלער פּראָזע**

Чорны год 2011

## וועבלינקען 
* דרײַ פעליקס חײַמאָוויטשעס יידישע לידער
* פעליקס חײַמאָוויטש דערציילט וועגן זיך (אויף רוסיש)
קאַסטוס לאַשקעוויטש, "דער לעצטער יידישער דיכטער". אַן אינטערוויו מיט פעליקס חיימאָוויטש וועגן יידיש און ווײַסרוסיש אין זײַן שאַפונג (אויף ווײַסרוסיש)- http://news.tut.by/culture/215837.html  
* פּרעזענטאַציע פון פעליקס חײַמאָוויטשעס קינסטלעריש-דאָקומענטאַלער גרעסערער דערציילונג אויף ווײַסרוסיש "דאָס שוואַרצע יאָר" געווידמעט דער רעזיסטענץ אין מינסקער געטאָ (אויף רוסיש)
וועגן פעליקס באַטאָרין (חיימאָוויטש) אויפן וועבזײַטל פונעם פאַרבאַנד פון די ווײַסרוסישע שרײַבער (אויף ווײַסרוסיש) - http://lit-bel.org/by/friends/b/167.html

קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:יידן פון בעלארוס
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאַטעגאָריע:יידישע דאקטוירים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
1792

## געשעענישן 
* 20סטן אפריל - פראנקרייך פראקלאמירט מלחמה אויף עסטרייך.
* 1טן יוני - קענטאקי ווערט דער 15טער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.

## געבוירן 
* 29סטן פעברואר - דזשיאאקינא ראסיני, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געש' 1868)
* 7טן מערץ - דזשאן הערשל, ענגלישער מאטעמאטיקער, אסטראנאם און כעמיקער (געש' 1871)
* 21סטן מיי - גאספאר גוסטאוו קאריאליס, פראנצויזישער אינזשעניר און וויסנשאפטלער (געש' 1843)

## געשטארבן
שטעלע

א **שטעלע** איז אן אקטיוויטעט אדע אן אמט וואס א מענטש טוט, און געוויינלעך ווערט ער באלוינט דערפאר. די שטעלע קען מען האבן אלס אנגעשטעלטער, אדער מען הייבט אן אייגענעם ביזנעס. אמאל האלט מען א שטעלע אויף א קורצער צייט, אבער מען קען מעגלעך האלטן א שטעלע צענדליקע יארן.

ווען איינע האלט א שטעלע אדער א סעריע פון שטעלעס וואס האבן א שייכות הייסט עס א קאריערע.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:עקאנאמיע
מאזאוויער וואיעוואדעשאפט

די **מאַזאוויער וואיעוואָדעשאַפט** ( וואיעוואָדזטווא מאַזאוויעצקיע) איז א וואיעוואדעשאפט (פראווינץ) אין מזרח־צענטראל פוילן. זי איז די גרעסטע און די מערסט באפעלקערסטע פון די זעכצן פוילישע וואיעוואדעשאפטן געשאפן אין 1999, מיט א שטח פון 35,579 קוואדראט ק"מ און א באפעלקערונג פון 5.16 מיליאן באוואוינער. די הויפטשטאט פון דער וואיעוואָדעשאַפט איז ווארשע, הויפטשטאט פון פוילן (1.7 מיליאן); אנדערע פרינציפעלע שטעט זענען ראדעם (226,000) אין דרום, פלאצק (127,000) אין מערב, שעדליץ (77,000) אין מזרח און אסטראלענקע (55,000) אין צפון.

זי איז געשאפן געווארן דעם 1טן יאנואר 1999 פון די געוועזענער ווארשאווער, פלאצקער, טשעכאנאווער, אסטראלענקער, שעדליצער און ראדעמער וואיעוואדעשאפטן. דער נאמען פון דער פראווינץ שטאמט פון דעם היסטארישן נאמען פונעם ראיאן, מאזאווזשע.

מאזאוויע גרענעצט זעקס אנדערע וואיעוואָדעשאַפטן: ווארמיע-מאזוריע צו צפון, פאדלאכיע צו צפון־מזרח, לובלין צו דרום־מזרח, שווענטאקזשיסקיע צו דרום, לאדזש צו דרום־מערב און קויאוויע-פאמעראניע צו צפון־מערב.

## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:וואיעוואדעשאפטן פון פוילן
זשאק קארטיער

קליין|זשאק קארטיער, לויט א בילד פונעם 18טן יארהונדערט
**זשאַק קאַרטיער** (; 31סטן דעצעמבער 1491 - 1טן סעפטעמבער 1557) איז געווען א פראנצויזישער אויספארשער וואס האט תובע געווען די טעריטאריע פון קאנאדע פאר פראנקרייך.

## ביאגראפיע 
קארטיער איז געבוירן געווארן אין סאן-מאלא, פראנקרייך. פראנסוא דער ערשטער, מלך פון פראנקרייך האט אים געקליבן אויסזוכן "געוויסע אינזלען און לענדער אויף וואס ס'איז געזאגט אז זיי האבן גאר א סך גאלד און אנדערע ווערטפולע זאכן".

ער איז ארויסגעפארן אין 1534 אויף א רייזע צו טרעפן דעם מערבדיקן דורכוועג קיין אזיע. דעם 10טן מיי איז ער אנגעקומען אין נייפונדלאנד, ביז ער איז געקומען צום סאנט לארענס טייך.

זיין צווייטע רייזע איז ער ארויסגעפארן דעם 19טן מיי 1535 מיט דריי שיפן. 

דעם 23סטן מיי 1541 איז ארויסגעפארן אויף זיין דריטער און לעצטער רייזע קיין קאנאדע.

פון 1542 האט ער פארברענגט אין סאן-מאלא וואו ער איז געשטארבן אין 1557.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קאַטעגאָריע:אויספארשערס
טוניס

**טוניס** ( *טוניס*; ) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון טוניסיע. די שטאט געפינט זיך אויפן איינגאס פון טוניס אינעם מיטלענדישן ים.

אין 2011  האט טוניס געהאט א באפעלקערונג פון 2,256,320 באוואוינער.

## צווילינג שטעט
טוניס איז פארצווילינגט מיט :

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
אבני יהושע

דאס ספר **אבני יהושע** אויף פרקי אבות וועלכער איז נתחבר געווארן דורך רבי יהושע פאליק ב"ר מרדכי הכהן איז דער סאמער ערשטער ספר אין לשון הקודש וועלכער איז ארגינעל פארפאסט און געדרוקט געווארן אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.

עס איז געדרוקט געווארן אין ניו יארק ה'תר"כ.

## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:ספרי קודש
קאַטעגאָריע:פרקי אבות
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
עמק רפאים

**עמק רפאים** איז א ספר אויף לשה"ק וועלכע עס האט ארויסגעגעבן און געדרוקט אין אמעריקע ר' אליהו האלצמאן, א סופר גיטין, וואו ער שרייבט קעגן די רעפארמירטע ד"ר ראבינער וואס זענען מבטל אסאך תפילות און מנהגים.

געדרוקט אין ניו יארק תרכ"ה אין דפוס פון ר' ליב חיים פראנק.

הרב משה ראפהאל שרייבט אן הקדמה אין ענגליש, וואו ער מעלדט אז ער פלאנט דאס איבערצוזעצן אויף ענגליש.

## וועבלינקען 
* 

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
געזעלשאפט פון פריינט

די רעליגיעזע **געזעלשאפֿט פון פֿריינט**, אויך באוואוסט מיטן נאמען **קוועקער**, איז א גרופע פון רעליגיעזע קריסטן וואס האלטן מ'דארף הערן וואס איז דער רצון פון גאט און זיך פירן לויט דעם.

די באוועגונג איז געגרינדעט געווארן אין ענגלאנד אין דעם 17טן יארהונדערט. מ'האט זיי גערודפט, און א גרויסער טייל זענען ארויסגעפארן קיין אמעריקע. איינער פון זיי, וויליאם פען, האט אויפגעשטעלט דעם שטאַט פון פענסילוועניע.

היינט געפינען זיך די קוועקער אין קעניע (דאס לאנד מיט דער גרעסטער צאל קוועקער), אוגאנדע, באליוויע, בורונדי, גוואטעמאלע, טייוואן, נעפאל, פאראיינגטע קעניגרייך, פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע. אין דער גאנצער וועלט זענען פאראן עטלעכע 377,000 קוועקער היינט.

קאַטעגאָריע:קריסטנטום
אנטאנאנאריווא

**אַנטאַנאַנריוואַ** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון מאדאגאסקאר. די שטאט געפינט זיך אין צענטער פון לאנד, 145 ק"מ פונעם מזרח בארטן ים.

## היסטאריע 
אין 1895 האבן די פראנצויזן איינגענומען די שטאט.

## צווילינג שטעט
טוניס איז פארצווילינגט מיט :
* 
* 
* 
*

## רעפערענצן
## וועבלינקען
מוזיק זשאנער

א **מוזיק־זשאַנער** (פון פראנצויזיש: *genre*) איז אן אנגענומענע קאטעגאריע אין וואס מוזיק ווערט געשפילט לויט א געוויסער טראדיציע. צווישן די מערסט באקאנטע מוזיק־זשאנערס זענען:
* קלאסיש
* ראק
* בלוז
* דזשעז
* קאנטערי
* היפ האפ
* סאמבא

ביי יידישער מוזיק איז פאראן:
* חזנות
* חסידיש
* דביקות

## וועבלינקען
 *
קארן

קליין|א זאנג פון קארן

**קארן** (**Secale cereale**) איז א גראז וואס מען וואקסט פאר תבואה. קארן געהערט צו דער ווייץ פאמיליע (*Triticeae*) און איז א נאנטער קרוב פון גערשט (*Hordeum*) און ווייץ (*Triticum*).

## אין הלכה 
אין הלכה, איז קארן איינער פון די חמשת מיני דגן, וואס האבן באזונדערע דינים.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:חמשת מיני דגן
1793

## געשעענישן 
* 17טן יאנואר - פראנצויזישע רעוואלוציע - דער מלך לואי דער זעכצעטער באשולדיגט מיט "פארשווערונג קעגן דער זיכערהייט און פרייהייט פונעם כלל" און מען האט אים געפירט צו עקזעקוטירן א פאר טעג שפעטער.
* 23סטן יאנואר - רוסלאנד און פרייסן צעטיילן פוילן צווישן זיך.
* 4טן מערץ - דזשארזש וואשינגטאן איינגעשוואוירן צו זיין צווייטן קאדענץ אלס פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. 
* 16טן אקטאבער - פראנצויזישע רעוואלוציע: מארי אנטואנעט, ווייב פון לואי דער זעכצעטער, הינגעריכט אויפן גיליאטין.
* 8טן נאוועמבער - געעפנט די לואוורע מוזיי.

## געבוירן 
* 9טן פעברואר - וויליאם הענרי העריסאן, ניינטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1841)

## געשטארבן 
* 29סטן אפריל - הרב יחזקאל לאנדא, רב פון פראג, דער "נודע ביהודה" (געב' 1713)
1791

## געשעענישן 
* 4טן מערץ - ווערמאנט ווערט דער 14טער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 15טן דעצעמבער - דער אמעריקאנער ביל פון רעכט ווערט באשטעטיגט ווען ווירדזשיניע שטעלט זיך צו

## געבוירן 
* 23סטן אפריל - זשיימס ביוקענען, דער 15טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1868)
קליין|100px|סאמועל מארס
* 27סטן אפריל - סאמועל מארס,  אמריקאנער ערפינדער, אנטוויקלער פון די טעלעגראף און מארס קאד (געש' 1872)
* 22סטן סעפטעמבער - מייקל פאראדיי, בריטישער פיזיקער און כעמיקער (געש' 1867)
* 26סטן דעצעמבער - טשארלס באבידזש, בריטישער מאטעמאטיקער און ערפינדער

## געשטארבן 
* 2טן מערץ - זשאן וועסלי, פון די גרינדער פון מעטאדיזם (געב' 1703)
* 5טן דעצעמבער - וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט, עסטרייכער קאמפאזיטאר (געב' 1756)