open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
משה גרין

רבי **משה גרין** (תרצ"ד - י״ב ניסן תש״ף) איז געווען ראש ישיבה פון דער **ישיבה דמאנסי** אין ניו יארק.

מתחילה איז ער געווען דער ראש ישיבה אינעם סקווערער שטעטל, מיט אפאר צענדליג יאר צוריק, און שפעטער האט ער אויפגעשטעלט די באוואוסטע **ישיבה דמאנסי**, וואס האט גע'שמ'ט אלץ גאר ספעציעלע ישיבה, און אסאך האבן זיך אהינגעקליבן צו לערנען אלץ דאס בעסטע מקום תורה.

וויבאלד דער ראש ישיבה איז אלט און קראנק געווארן פלוצלינג, האט זיין  ישיבה פארלוירן איר געוויכט, און האט זיך געגקליבן ליבערשט א ישיבה קטנה, וואס דער ראש ישיבה קען פירן אפילו אין זיין יעצטיגן שווערן געזונט צושטאנד.

אבער היינט איז דא צוויי ישיבות. א ישיבה גדולה און א ישיבה קטנה, וואס ביידע הייסן פון די גוטע ישיבות אין מאנסי.

טראץ זיין פיזישער שווערע צושטאנד, האט ער פארמאגט א גייסטיגע גבורה עצומה, וואס האט עהם געשטופט נישט אויפצוגעבן לימוד התורה און מעמיד זיין תלמידים לדורות, און פון זיינע אומצאליגע תלמידים, זענען היינט פראמינענטע רבנים אין דער חרדישער וועלט, און זיין פארצווייגטע משפחה פון צענדליגע קינדער און אייניקלעך, זענען געווארן א אימפעריע פון תורה ויראת שמים למופת, פונקט ווי ער.

ר' משה איז פאר'רופן געווען אלץ דער סקווערער רב אין סקווערער שטיבל אויף ראמאן סטריט אין מאנסי, און פלעגט דינען עטליכע יאר, אלץ הויפט בעל תפילה אין די ימי הרחמים והרצון אינעם סקווערער שטעטל.

הגאון ר' משה איז נפטר געווארן, אום י"ב ניסן יאר תש"פ, אינעם סאמע קאראנאווירוס מגיפה אויסברויך, און איז אין פאקט געווען א קרבן דערפון.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:סקווערער חסידים
קאטעגאריע:מענטשן פון ניו יארק

קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ראקלענד קאונטי
אמעריקען האסל

**אַמעריקען האָסל** (ענגליש: "American Hustle") איז א אמעריקאנע קריים קאמעדי-דראמע פילם, געבויעט אויף אן עף בי איי אפערעישן אין די ענדע זיבעציגער יאהרן אויף דעם בירגערמייסטער פון  א שטאט אין ניו דזשערזי, ארויסגעגעבן אין יאהר 2013.

דער דירעקטאר איז דעיוויד או ראסעל.

## געשיכטע 
## שפילער 
* קריסטשען בעל אלס אירווינג ראזענפעלד
* ברעדלי קאפער דער עף בי איי אגענט
* עימי עדעמס
* דזשעניפער לאורענס ראזעלין ראזענפעלד
* לואיס סי קעי
* ראבערט די ניראו

## וועב לינקען 
* http://www.sonypictures.com/movies/americanhustle/discanddigital/
* http://www.imdb.com/title/tt1800241/

קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען
קאטעגאריע:אמעריקאנישע פילמען
קאטעגאריע:דראמא
טיטיעוו

**טיטיעוו** (אויך **טעטיעוו**, **טיטיוב**;  *טעטיאיוו*;  *טעטיעוו*) איז א שטאט אין טיטיעווער ראיאן, קיעווער גובערניע, אוקראינע.
די באפעלקערונג איז אומגעפער 12,000 (אין 2024).

פריער איז דער געגנט געווען אין דער רוסלענדישער אימפעריע.

טיטיעוו געפינט זיך 80 ק"מ צפון  פון אומאן, 87 ק"מ מזרח פון וויניצע און 55 ק"מ דרום־מערב פון שווארצע טומאה.

טיטיעוו האט א באן סטאנציע.

## יידישע היסטאריע 
טיטיעוו איז באקאנט אין חסידישער היסטאריע, ווייל דער אייניקל פונעם בעל שם טוב,  ר' אהרן, איז דארט געווען דער גוטער יוד. (ער האט נישט געפירט קיין רעביסטעווע, אבער איז געווען באקאנט אלס בעל מופת).

אין 1900 האבן געוואוינט אין טיטיעוו 3,323 יידן.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
זשו טשי

קליין|זשו טשי
**זשו טשי** (, 18טן אקטאבער 1130 – 23סטן אפריל 1200) איז געווען א קאנפוציאנישער געלערנטער אין דער צייט פון דער  סאנג דינאסטיע. זשו טשי איז געווען איינער פון די דריי חשובסטע קאנפוציאנישע פילאסאפן. ער האט איינגעארדנט די קלאסישע ווערק פון קאנפוציאניזם און האט בייגעשטייערט צו דער פילאסאפיע פון  ניי-קאנפוציאניזם. ער איז געווען פון פודזשיאן פראווינץ אין כינע. 

## לעבנסגעשיכטע 
זשו טשי איז געבוירן געווארן אין פודזשיאן, וואו יואן, כינע. ווען ער איז געווען אלט דרייצן יאר איז זיין פאטער געשטארבן.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:כינעזער
קאַטעגאָריע:געלערנטער
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
ספר ההוכחות

דער ספר **ההוכחות** (יודיש: איבערווייזונגען) איז א פאפולערער ספר אין העברעאיש מיטן ציהל איבערצואוווייזן אז ס'איז דא א גאט אויף דער וועלט און אלעס וואס סע' שטייט אין די תורה איז וואָר.

עס איז ארויסגעגעבן געווארן דורכן אדוואקאט ערן בן עזרא וועלכע איז דאס אלעס אליינס געקומען צו איבערצייגונג.

## וועב לינקען 
* דער בלאג פונעם פאַרפּאַסער http://eranbenezra.blogspot.com/ 
* ער רעדט איבער אמונה https://www.youtube.com/watch?v=IdtF3IP63TE
קאַטעגאָריע:ספרים
ספערויד

א **ספֿערויד** (אויך **ספֿעראאיד**), אדער **ראטאַציע עליפסויד**, איז אן אייבערפלאך וואס מען באקומט פון ארומדרייען אן עליפס ארום איינעם פון זיינע הויפט אַקסן, ד"ה אן עליפסויד וואס האט צוויי האלב־דיאמעטערס גלייך.

אינעם פאל וואס מען דרייט דעם עליפס ארום זיין גרעסערן אקס, באקומט מען א ספערויד אזוי ווי א ראַגבי באל; אינעם פאל וואס מען דריים אים ארום זיין קלענערן אקס, באקומט מען א פלאכן ספערויד אזוי א לינז. טאמער דער עליפס איז א קרייז, ווערט געשאפן א קיילעך.

צוליב גראוויטאציע און די ראטאציע פון דער ערד, האט זי די פארעם פון א קיילעך וואס איז א ביסל פלאך אויף איר אַקס, דערפאר ווערט זי גערעכנט ווי א פלאכער ספערויד.

## גלייכונג 
קליין|250px| די האלב־אקסן פון א ספערויד: פלאך ווען  *ca*. 
די גלייכונג פון א ספערויד וואס האט דעם סימעטריע־אַקס *Oz* איז: 
:::\frac{x^2+y^2}{a^2}+\frac{z^2}{c^2}=1.
דער האלב־אקס *a* איז דער עקוואטארישער ראדיוס פונעם ספערויד, און *c* איז די ווײַט פון צענטער צום פאלוס אויפן סימעטריע־אקס. עס זענען פאראן צוויי פעלער:
:::* &nbsp;  *c  a* &nbsp;:&nbsp; **פראלאט** ספערויד (שפיציק)
דער פאל *a=c* קומט אויס א קיילעך.

קאַטעגאָריע:געאמעטריע
טשאנאקיע

**טשאַנאַקיע** (; ;  370 - 283 פאר דער ציווילער רעכענונג) איז געווען אן אינדישער לערער, פילאסאף און קעניגלעכער עצה־געבער.

ווען ער איז געווען א פראפעסאר פון עקאנאמיק און פאליטיק-וויסנשאפט אינעם אוראלטן טאקשאשילער אוניווערסיטעט, האט ער צוגעהאלפן דעם יונגן קייסער טשאנדאגופטא פעסטשעלן זיין מאכט איבער אינדיע. ער ווערט בארעכנט פאר שפילן א וויכטיקע ראלע אין אויפשטעלן די מאריער אימפעריע, די ערשטע אימפעריע וואס האט באהערשט דעם אינדישן אונטער-קאנטינענט. טשאנאקיע איז געווען עצה־געבער צו סיי טשאנדאגופטא סיי זיין זון בינדוסארא.

טשאנאקיע איז געווען א פיאנער אין עקאנאמיק.

קאַטעגאָריע:אינדיער
קאַטעגאָריע:עקאנאמיסטן
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
אברהם צבי אונגער

הרב אברהם צבי אונגער הי"ד איז געווען דער דומ"ץ אין קאפאוואר, און א גאון אדיר, דער מחבר פונעם ספר מחנה אברהם אויף די מסכתות ביצה און מקוואות.

ער איז נעקד געווארן עקדה"ש.

ער האט איבער געלאזט קינדער נאך זיך.
* ר' יצחק שלמה אונגער  - ראש ישיבה פון חוג חתם סופר
* ר' זלמן אונגער זצ"ל - דיין פון שיכון סקווירא
* איינער פון זיי איז געווען דער הויפט גבאי ר' ישעי' יואל אונגאר אין סקווירער הויף
*  ר' מיכל אונגער א לאנגיעריגער מלמד דרדקי מומחה.

## וועבלינקען 
* מחנה אברהם אויף מסכת מקוואות
* מחנה אברהם אויף מסכת ביצה

קאַטעגאָריע:רבני אונגארן
זגאלן אין סכנה

א **זגאַל אין סכנה** איז א זגאל פון פלאנצן, בעלי חיים אדער אנדערע ארגאניזמען וואס איז אין געפאר פון אויסשטארבן. דאס קען פאסירן צוליב פארשידענע סיבות. עס קען זיין אז ווייניג פונעם זגאל זענען געבליבן לעבעדיק, אדער ווייל זיינע פרעדאטארן האבן זיך פארמערט, אדער דער קלימאט האט געענדערט און דער זגאל איז נישט צוגעפאסט צום נייעם קלימאט, אדער ווייל זיין וואוין איז געווארן חרוב. 

היינט ווערן גערעכנט 3079 בעלי חיים און 2655 פלאנצן אין סכנה.

צווישן זיי ווערן די פאלגנדע בעלי חיים גערעכנט אין סכנה:

* אלבאטראס
* אזיאטישער העלפאנד
* בלויער וואלפיש
* שניי לעמפערט
* טיגער
* אייזל
* זשיראף

א סך לענדער האבן געזעצן צו שיצן בעלי חיים און פלאנצן וואס זענען אין געפאר, למשל מיט געזעצן קעגן דעם יעגעריי פון די זגאלן.

## קאנסערווירונג סטאטוס 
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:עקאלאגיע
טשימבאראזא

קליין|טשימבאראזא פון דרום־מערב
**טשימבאראַזא** איז אן אומאקטיווער וואולקאן און דער העכסטער בארג אין עקוואדאר, אין די אנדן, וואס האט זיך נישט אויפגעריסן מער ווי א טויזנד יאר.

דער שפיץ פון טשימבאראַזא איז הויך 6,268 מעטער איבערן ים־פלאך, און איז דער פונקט אויף דער ערד וואס איז דער ווייטסטער פון דער צענטער פון דער ערד.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:עקוואדאר
קאַטעגאָריע:וואולקאנען
סאטשי

**סאטשי** (רוסיש: *Сочи*; אדיגיש: Шъачэ; אבכאזיש: Шəачa; גרוזיניש: სოჭი) איז א שטאט אין דער קראסנאדאר גובערניע, רוסלאנד, אויפן בארטן פון שווארצן ים. ער איז אויפגעשטעלט געווארן אלס א פעסטונג אין 1838. אין דער סאוועטער תקופה איז די שטאט געווארן אנטוויקלט ווי א טוריסטן ארט.

אין 2014 איז די ווינטער אלימפיאדע פארגעקומען אי סאטשי.

## צווילינג שטעט 
## וועבלינקען 
* שטאט פון סאטשי 

קאַטעגאָריע:שטעט אין רוסלאנד
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
פרייטאג נאכט סעודה

**פרייטיג נאכט סעודה** (עהנגליש: *Friday night dinner*) איז א פאפולערע אנגייענדע בריטישע קאמעדיע טעלעוויזיע שאו אויף קאנאל פיער, וועלכע באציעט זעך אויף דע סעודה יעהדן פרייטאג צו נאכט ביי דער גודמאן פאמיליע, א נישט-רעליגיעהזע יודישע פאמיליע.

## שפיהלער 
* פאול ריטער אלס מארטין דער טאטע
* טאמסין גרעיג דזשעקי די מאמע
* טאם ראזענטאל
* מארק היעפ

עס האט אנגעהויבן לויפן אום 25סטן פעברואר 2011 און האלט אצינד ביים דריטן סעזאן.

מע קען עס אויך זען אין: אויסטראליע, ניי זילאנד, רוסלאנד, פאראייניגטע שטאטן, נארוועגיע, פארטוגאל און לאטוויע.

## וועבלינקען 
* http://www.channel4.com/programmes/friday-night-dinner
* http://www.tv.com/shows/friday-night-dinner/ 
http://www.imdb.com/title/tt1844923/

קאַטעגאָריע:טי ווי סעריעס
קאַטעגאָריע:קאמעדיע
קאַטעגאָריע:משפחה
קאַטעגאָריע:שבת
קאַטעגאָריע:פאראייניקטע קעניגרייך
פארט דזשערוויס

**פּארט דזשערוויס** איז א שטאט אויפן דעלאווער טייך אין אראנדזש קאונטי, ניו יארק.

עס גרעניצט זיך מיט ניו דזשערזי און פענסילוועניע און האט א באן סטאנציע.

## וועב-לינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל

קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
קאַטעגאָריע:ניו יארק

קאַטעגאָריע:אראנדזש קאונטי, ניו יארק
נאווע סקאשע

**נאווע סקאשע** (' לאטייניש פאר **ניי סקאטלאנד**) איז א פראווינץ אין קאנאדע.

זי איז גרויס 55,500 קוואדראט קילאמעטער, אנטהאלט 979,449 איינוואוינער.  איר הויפטשטאט איז האליפאקס.

## היסטאריע 
## וועבלינקען
יוחנן וואזנער

'''ר' יוחנן סג"ל וואזנער''' איז אפיציעל דער ראב"ד פונעם בי"ד פון סקווירא חסידות אין דער וועלט, און דומ"ץ פון סקווערער קהילה אין מאנטריאל, קאנאדע. אבער אומאפיציעל, איז ער פון די העכסטע רבנישע אויטאריטעטן אין דער חרדיש-ארטאדאקסישער געמיינדע אין קאנאדע, וואס מ'זעט ביי אים אפילו ישועות פון זיינע פולע ברכות און אקטיווע מעשים לצורך אומצאליגע יודישע נפשות.

ער איז געבוירן אין סקווערער שטעטל, און האט זיך אריבערגעצויגן אום תשמ"ג קיין קאנאדע, ווערנדיג געקרוינט אלץ דיין פון דער קהילה, און היינט צוטאגס זענען א טייל פון זיינע קינדער און איידעמער, רבנים און דיינים אין פארשידענע קהילות בישראל.

זיין איידעם הרב ר' דוד אונגאר איז דער סקווערער ראש ישיבה אין מאנטריאל.

זיין זון ר' יעקב יוסף איז א סקווירא מו"ץ און מאנטריאל און אויך פון די רבנים פאר די MK

זיין איידעם הרב ר' יעקב יוסף גאלדמאן איז איינע פון די סקווערער דיינים אין מאנסי.

זיין זון הרב ר' פנחס איז דומ“ץ סקווירא (קלעפטאן) לאנדאן - איידעם פונעם סקווערער דומ"ץ אין שטעטל - הרב ר' יוסף ישראל אייזנבערגער 

זיין זון הרב ר' אברהם ישעי' איז א מו"ץ אין סקווערער שטעטל.

זיין איידעם הרב ר' שריהו יונה טווערסקי איז טריסקער רבי אין מאנטריאל.

## זיינע ספרים
שו"ת חיי הלוי (13 בענדער)

קאטעגאריע:קאנאדער רבנים
קאטעגאריע:מאנטרעאל
קאַטעגאָריע:חרדים
קאַטעגאָריע:חסידישע רבנים
קאטעגאריע:דיינים
קאַטעגאָריע:סקווערער חסידים
קאַטעגאָריע:סקווערער דיינים
בית יוסף (ברכות)

דער ספר **בית יוסף** איז א פירוש אויף מסכת ברכות נתחבר געווארן דורך רבי אברהם דירנפעלד מגיד און רב פון חברה ש"ס אין פאפא.

עס איז א ליקוט פון קורצע און טרעפליכע ערקלערונגען אויף דער תלמוד בבלי, צוזאמגענומען פון מאנוסקריפטן און זעלטענע ספרי ראשונים און אחרונים.

עס איז א איינפאכער קיצור פון זיין ספר בית ישראל, וועלכע באשטייט פון לענגערע פלפולים, מיט הוספות.

ער האט הסכמות פון רבי שאול בראך, פאפער רב, גאלאנטער רב און סערדעהעלי רב.

ער האט אויך ארויסגעגעבן א פירוש מיטן זעלבן נאמען אויף מסכת ביצה וועלכע איז שוין איבערגעדרוקט געווארן כאטש זעקס מאל.

## דרוקסאגראפיע 
* מישקאלץ תרצ"ח
* ניו יארק תשכ"ו (קפא בלעטער)

קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס - ברכות
טוישן האליוואוד

**טוישן האליוואוד** (ענגליש: *Changing Hollywood*) איז א קורצע פילם וואס שפילט וואו צוויי חסידים פון וויליאמסבורג גייען קיין האליוואוד צו געבן זייערס א סקריפט פאר סטיווען ספילבערג.

## אקטיארן 
* מאודי אלס ישעיה מאַכענאָכעוויטש

## וועבלינקען 
* דער פילם 

קאַטעגאָריע:פילמען
נעקראפאל פון גיזע

קליין|די זעקס פיראמידן אינעם נעקראפאל פון גיזע
דער **נעקראפאל פון גיזע** (, "פיראמידן גיזע") איז אן ארכעאלאגישער ארט אויפן גיזע פלאטא, אויף דער פעריפעריע פון קיירא, עגיפטן. דער דאזיקער קאמפלעקס פון אוראלטע מאנומענטן שליסט איין די דריי פיראמיד קאמפלעקסן וואס מען רופט די "גרויסע פיראמידן", דעם מאסיוון  סקולפטור באקאנט ווי דער גרויסער ספינקס, עטלעכע צווינטערן , אן ארבעטער דארף און אן אינדוסטריעלן קאמפלעקס. ער געפינט זיל עטלעכע 9&nbsp;ק"מ (5&nbsp;מייל) פון דער אלטשטאט גיזע אויפן נילוס, אומגעפער 25&nbsp;ק"מ (15&nbsp;מייל) דרום־מערב פונעם קיירא שטאט־צענטער.

דער גרויסער פיראמיד איז גערעכנט געווארן איינער פון די זיבן וואונדער פון דער וועלט. ער איז דער עלטסטער פון די אוראלטע וואונדערס, און דער איינציקער וואס שטייט נאך היינט.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:וועלט ירושה ערטער
קאַטעגאָריע:עגיפטן
קאמף פון טראפאלגאר

[קליין|300px|דער קאמף פון טראפאלגאר, געמאלן דורך [J.M.W. Turner|טורנער אין 1806-1808]]
דער **קאַמף פון טראַפֿאַלגאַר** () איז געווען א ים־קאמף דעם 21סטן אקטאבער 1805 צווישן די ים-פלאטן פון פראנקרייך און שפאניע פון איין זייט, און גרויסבריטאניע פון דער צווייטער. דער קאמף איז פארגעקומען לעבן **קאפ טראפאלגאר** אין דרום־מערב שפאניע. דער קאמף האט זיך אויסגעלאזט מיט א קלארן זיג פאר די בריטישע קראפטן. דער בריטישער קאמענדאנט, נעלסאן, איז אבער געהרגעט געווארן אינעם קאמף.

אזוי איז בריטאניע געווארן דער וועלטס גרעסטע ים־מאכט דורכאויס 100 יאר . דער קאמף פון טראפאלגאר איז געווען דער חשובסטער ים־קאמף אינעם 19טן יארהונדערט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:קאמפן
קאַטעגאָריע:היסטאריע פון אייראפע
קאַטעגאָריע:שפאניע
1568

## געשעענישן 
## געבוירן 
## געשטארבן 
* 14טן אקטאבער - יאקאב ארקאדעלט, פלעמישער קאמפאזיטאר פון דער רענעסאנס תקופה (געב' 1504 אדער 1505)
1569

## געשעענישן 
* 1טן יולי - דער לובלינער אפמאך אונטערגעשריבן וואס שטעלט אויף די פויליש-ליטווישע קאמאנוועלט

## געבוירן 
## געשטארבן
1570

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 13טן אפריל - גיי פאקס, ענגלישער זעלנער, באשולדיגט אין דער פולווער אינטריגע (געפירט צום טויט 1606)

## געשטארבן
1571

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 27סטן דעצעמבער - יאהאנעס קעפלער, אסטראנאם (געש' 1630)

## געשטארבן
1572

## געשעענישן 
* 11טן נאוועמבער - דער אסטראנאם טיכא בראהע אנטפלעקט א סופערנאווע אין דער קאסיאפעיע קאנסטעלאציע.

## געבוירן 
* 11טן יוני - בען דזשאנסאן, ענגלישער דראמאטורג (געש' 1637)

## געשטארבן 
* 1טן מיי - פיוס דער פינפטער, פויבסט (געב' 1504)
1573

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 15טן יולי - איניגא דזשאנס, ענגלישער ארקכיטעקט (געש' 1652)

## געשטארבן 
* 7טן נאוועמבער - רבי שלמה לוריא, דער מהרש"ל, א פוסק פון די אחרונים (געב' 1510)
קארע

[קליין|קארע פון א [ווערבע]]
**קארע** וואס מיינט די שאָלעכץ פון א בוים אדער א פלאנץ מיט הילצענער צווייגן.

אדער רופט מען עס **שאָל**.

פון דער קארע פון געוויסע ביימער מאכט מען סמאלע, בשמים, אספירין און אנדער מעדיקאמענטן, און קאריק.

קאַטעגאָריע:פלאנצן
פארמערן סיסטעם

די **פֿאַרמערן סיסטעם** איז דער צוזאמענשטעל פון גלידער וואס באטייליקן אינעם רעפראדוקציע פראצעס ביי לעבעדיקע באשעפענישן.

די פארמערן סיסטעם באשטייט פון די גלידער וואס שאפן (און האלטן) די רעפראדוקציע צעלן. ביי זויגערס איז דאס די ביצים פון זכרים און דער אייערשטאק ביי נקיבות.

כדי אויסצופירן רעפראדוקציע דארפן מיטטיילן די פארמערן סיסטעם פון א זכר מיט דער פארמערן סיסטעם פון א נקיבה, דערפאר דארפן זיי געוויסע גלידער וואס ברענגען צוזאמען די זרע, די רעפראדוקציע צעלן פונעם זכר, מיט אן איי, דער רעפראדוקציע צעל פון א נקיבה. די נקיבה האט אויך גלידער וואס האלטן די זיגאטע, די פערטיליזטע איי, וואס אנטוויקלט זיך צו ווערן אן עמבריאן, און ענדלעך א ניי באשעפעניש.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:רעפראדוקציע
קאַטעגאָריע:אנאטאמיע
דזשונא

**דזשונא** (ענגליש: juno) איז א 2007 קאנאדישער דראמעדי פילם וועלכע האט געווינען אן אסקאר פאר בעסט ארגינעל סקרין-פלעי,.

## מעשה 
**דזשונא מעקגאף** איז א מיידל אין די צענערלינג יאהרן וועלכע איז בטעות געווארן פארשוואנגערט.

זי באשלוסט נישט צו מאכן אן אבארטאציע נאר געבן צו אדאפטירן פאר די ריכטיגע פאמיליע.

זי ווערט נאענט מיט די פאמיליע און ספעציעל מיטן מאן. אבער ווען ער זאגט איהר אז ער איז למעשה נישט גרייט צו זיין א פאטער און וויל איבערלאזן זיין ווייב ווערט זי אויס מענטש, אבער באשלוסט דאך צו געבן דאס קינד פאר זיין פרוי ווענעסע.

שפעהטער זעהט זי איין אז זי האט יא ליב איהר פריינד מיט וועמען זי האט געהאט דאס קינד, און גייט צוריק צו איהם.

## אקטיארן 
* עלען פעידזש אלס דזשונא
* דזשעניפער גערנער ווענעסע
* דזשעיסאן בעטמאן מארק
* דזשעי קעי סימאנס דזשונא'ס פאטער

## פראדוקציע 
כאטש דער פילם ברויך זיך אפשפילן אין מינעסאטע איז אבער אלעס אפגעשפילט געווארן אין בריטיש קאלאמביע, קאנאדע.

די ערשטע פאר מינוט פון אנהויב פילם איז צוזאמגעשטעלט פון 900 קארטאן בילדער און עס האט גענומען ארום אכט מאנאטן צוזאמצושטעלן.

## וועב 
* http://www.foxsearchlight.com/juno/
* http://www.imdb.com/title/tt0467406/
* http://www.rottentomatoes.com/m/juno/

קאַטעגאָריע:פילמען
קאַטעגאָריע:דראמא
קאַטעגאָריע:קאמעדיע
קאַטעגאָריע:קאנאדע
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
באגאזש

קליין|וואליזעס וואס ווארטן אין א פליפעלד צו ווערן אנגעלאדן אויף אן עראפלאן
**באַגאַזש** באדייט רענצלעך, וואליזעס און טשעמאדאנעס וואס א מענטש ניצט צו האלטן זיינע ארטיקלען וואס ער נעמט מיט אויף א רייזע. היינטיקע צייטן נעמט מען מיט אין דער באגאזש קליידער און אנדערע באדערפענישן פאר דער רייזע. ווען מען קומט צוריק טוט מען אויך נעמען אנדענקען (סואווענירן) אין דער באגאזש.

ווען מען פארט אויף אן עראפלאן טוט מען מיטנעמען לייכטע באגאזש ווייל מ'לאזט נישט ברענגן קיין סך געוויכט. די גרויסע טשעמאדאנעס ווערן גענומען מיט דער פראכט, אבער איין אדער צוויי קליינע טעקעס אדער רענצלען קען מען ארויפנעמען אליין. 

עס זענען פאראן אזעלכע זעק צו האלטן אן אנצוג אדער א פרוי'ס קלייד.

## זעט אויך 
* באגאזש באהאנדלונג

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:טוריזם
יעקב יוסף יאזעף

הרב **יעקב יוסף יאזעף** (ה'תר"א - כ"ד תמוז ה'תרס"ב)  איז געווען דער ערשטער און איינציגסטער הויפט רב פון ניו יארק סיטי.

יעקב יוסף איז געבוירן געווארן אין שטעטל קראז לעבן קאוונע אין ליטע אין יאר תר״א. ער איז געווען א תלמיד פונעם נצי״ב אין וואלאזשין, און פון רבי ישראל סאלאנטער אין קאוונע. ער איז געווען רב אין ווילאן (תרכ"ח), יורבורג (תר"ל) און זשאגאר. דערנאך איז ער געווארן מגיד אין ווילנע. 

אין יאר תרמ״ח איז ער געקומען קיין אמעריקא אויפן פארלאנג פון 18 קהילות אין ניו יארק צו דינען אלס הויפט רב. דא איז ער געווען רב 14 יאר ביז ער איז נפטר געווארן אום כ״ד תמוז תרס״ב פון הארץ עסעניש נאכן נישט מצליח זיין צו מתקן זיין יודישקייט אין אמעריקע וויאזוי ער האט געוואלט. ער האט אבער מצליח געווען צו באשטימען שוחטים יראי שמים, זיגלען עופות, און איינשטעלן משגיחים איבער די שעכטהייזער.

## ספרים 
* "לבית יעקב"

קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:הויפט רבנים
שעלאט

**שאלאט**  shallot איז א סארט ציבעלע פון זגאל *Allium cepa*.

עס קוקט אויס מער ענליך צו א קנאבל, און געווענליך קומט צוויי ציינדלעך צו איין געוואוקס, ס'איז ווייכער און אין טעם איז זי מילדער ווי צוויבל.

עס איז גאנץ טייער, געווענליך דאפלט די פרייז ווי צוויבל.

קאַטעגאָריע:ציבעלעס
קאַטעגאָריע:ירקות
לעקוואר

**לעקוואר** איז וואס מ'שמירט ארויף אויפן ברויט, פאר אפעטיט, אזויווי פוטער, און עס ווערט געמאכט פון זיסע פרוכטן.

אויך איז פארהאנען מארמעלאדע אדער דזשעלי און איינגעמאכטס קאמפאוט, וואס ווערט געמאכט ענליך.

דאס ווערט געמאכט דורכן ווערן פארגליווערט, און דערפון מאכט מען אויך ליקעריש און דזשעלאו.

קאטעגאריע:עסנווארג
אהרן טיטיעווער

רבי **אהרן** פון שטאט טיטיעוו, אדער ווי מ'האט אים גערופן '''ר' אָהרעלע טיטיעווער'''.

ער איז געווען דער עלטסטער אייניקל פונעם בעל שם טוב, א זון פונעם בן יחיד פונעם בעל שם טוב - רבי צבי הערש

ער האט געוואוינט אין דער שטאט אלט-קאנסטאנטין, און שפעטער אין טיטיעוו וואו ער איז געווען דער גוטער יוד. (ער האט נישט געפירט קיין רעביסטעווע, אבער איז געווען באקאנט אלס בעל מופת).

ער האט געלעבט מיט גרויס דחקות. זיין זון רבי הערשעלע סקווערער איז געווען דער רבי שפעטער אין דער שטאט סקווירא.

ר' אהרן ליגט אין פאוועליטש וואס איז א דארף אין זשיטאמירער גובערניע (היינט אין אוקראינע).

ער איז נפטר געווארן אין פאוועליטש ט"ו טבת, אבער גענוי וועלכע יאר ווייסט מען נישט.

## משפחה 
ר' אהרעלע'ס קינדער זענען געווען:
* סימא חישא, ווייב פון זיין שוועסטער־קינד רבי ברוך מעזשביזשער
* רבי **הערשעלע סקווערער**
** הרב **אהרן** פון סאלאכאוו
** מרת **שרה שיינא**, די ווייב פון הרב **ישעיה משולם זושא טווערסקי** פון טשערנאביל
*** מרת **יוכבד**, די ווייב פון הרב **נחום יוסף טווערסקי** פון קאריסטשאוו.
*** מרת **נחמה אדל**, די ווייב פון הרב **שלמה שמואל טווערסקי**.
*** הרב **שלמה בנציון טווערסקי** (ה'תר"ל - ח' תשרי ה'ת"ש), פון טשערנאביל.
** מרת **חנה סימא**, די ווייב פון רבי מרדכי זאב ראבינאוויטש, און בזיווג שני די ווייב פון רבי איציקל סקווערער
*** רבי דוד'ל סקווערער
* הרב **אברהם** פון סקווירא

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אייניקלעך פון בעש"ט
קאַטעגאָריע:תלמידי בעש"ט
קאַטעגאָריע:רוסישע אדמורי"ם
גוגל וויסנשאפט יריד

קליין|לאגא
**גוגל וויסנשאפֿט יריד** (; *גוגל סייענס פֿער*) איז א פראגראם און א פארמעסט פון גוגל צו באלוינען סטודענטן, צווישן אכצן און דרייצן יאר אלט, וועלכע טרעפן אויף וויסנשאפטלעכע רעוואלוציעס.

יעדער וואס האט אינטערנעץ איז בארעכטיגט צו שטימען און אויסוועלן איין געווינער. אויסער אין די פאלגנדע נישט-דעמאקראטישע לענדער: קובא, איראן, צפון קארעא, סודאן, בורמא און זימבאבווע.

דער הויפט געווינער באקומט פופציג טויזנט דאלער און דער צווייטער פינעף-און-צוואנציג.

## 2011 געווינער 
א זיבעצן יעריג מיידל פון טעקסאס האט געווינען די הויפט פרייז.

## 2012 געווינער 
## 2013 געווינער 
## 2014 
עס זענען פארהאן אכצן קאנדידאטן (איין גרופע באשטייט פון צוויי און אן אנדערע פון דריי). אכט פון די פאראייניגטע שטאטן, און איינס פון יעדע פון די פאלגנדע לענדער: אויסטראליע, אוקראינע, אינדיע, אירלאנד פאראייניגטע קעניגרייך, פראנקרייך, קאנאדע און רוסלאנד.

און די ענדגילטיגע געווינער זענען: די דריי מיידלעך פון אירלאנד; הילי טאדעסקא פון אלבערטא, קאנאדע, מיהיר גארימעלע פון פענסילוועניע, קענעט שונעזוקא ניו יארק סיטי און ערש דילבאגי פון אינדיע.

## וועב 
* https://www.googlesciencefair.com/en/ 

קאַטעגאָריע:גוגל
קאַטעגאָריע:וויסנשאפט
בערגל

[קליין|בערגלעך אין די [הרי יהודה]]
א **בערגל** איז א שטיק באדן וואס איז העכער פון דעם ארומיגן לאנד. טיילמאל האט א בערגל א שפיץ. א בערגל איז קלענער פון א בארג, און נישט אזוי שיף. א סך האלטן אז ביז 600 מעטער הויך איז א בערגל און העכער הייסט א בארג. אנדערע רעכענען אז א בארג האט שטיינער ביי זיין שפיץ, אבער א בערגל איז באדעקט מיט ערד און געוויקסן אויפן שפיץ.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געאגראפיע
וואקס

**בינענוואַקס** איז א נאטירלעכער וואקס  וואס בינען שאפן אין א בינשטאק, וואס די מאטריאל וואס די בינען באדעקן דערמיט די לעכער אוואו זיי לייגן אריין די האניג אינעם בינשטאק, און שפעטער נעמט מען אראפ די וואקס מיט ספעציעלע וועגן, און מ'צעלאזט עס און מ'מאכט דערפון ליכטלעך, און נאך באנוץ.

קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
לאמיר זיין קאפס

**לאמיר זיין קאַפּס** (ענגליש: Let's Be Cops) איז א 2014 אמעריקאנער קאמעדיע פילם.
קליין|לינקס|די שפיהלער ביי אן אינטערוויו איבער דעם פילם

## געשיכטע 
צוויי פריינט וועלכע פארשטעלן זיך ווי לאס אנדזשעלעס פאליציי כדי צו באקומען רעספעקט, ווערן אריינגעשלעפט אין עכטע פראבלעמען ווען א גענגסטער, וועלכע האט קאנטאקט אין די פאליציי, נעמט זיך איבער זייערע ביינער.

עס געלונגט זיי צו באזיגן די אונטערוועלטניקעס, און ביים סוף ווערט איינער פון זיי א לעגיטימער פאליציאנט.

## אקטיארן 
* דזשעק דזשאנסאן
* נינע דאברעוו אלס דזשוסי

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען
קאטעגאריע:אמעריקאנישע פילמען
קאטעגאריע:2014 פילמען
קאטעגאריע:קאמעדיע
מאטערהארן

קליין
דער **מאַטערהארן** (; ; ) איז א בארג אין די אלפן אויפן גרענעץ צווישן דער שווייץ און איטאליע. זיין שפיץ איז הויך 4,478 מעטער, איינער פון די העכסטע שפיצן אין די אלפן.

דער מאטערהארן האט די פארעם פון א פיראמיד, מיט די פיר פנימער צפון, מזרח, דרום און מערב. זיין שפיץ איז באדעקט מיט שניי א גאנץ יאר. אונטן געפינט זיך די קורארט שטאט צערמאט.

קאַטעגאָריע:בערג
קאַטעגאָריע:שווייץ
קאַטעגאָריע:איטאליע
שוים

[קליין|א [קאפוטשינא—קאַווע באדעקט מיט מילך שוים]]

**שוים** אדער **פּינע** איז א סובסטאנץ אין וואס א סך קליינע בלעזעלעך זענען איינגעהילט.

אויף א גלעזל ביר, קומט ארויף שוים, און פון אסאך סארט מאטריאלן, מאכט מען פון זייער שוים, אסאך זאכן צום באניצן, ווי למשל 'פוים קאפס', און שוים צו לעשן פייער, און שוים אנצופילן לעכער.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
ווינדל

א **ווינדל** איז א מין קליידונג וואס מען טראגט ווען מען קען זיך נישט איינהאלטן ארויסגיין אין בית הכסא. בעיקר טראגן ווינדלען קינדער וואס האבן נאך נישט געלערנט זיך איינהאלטן.

אמאל איז געווען פון ווארע געמאכט אזעלכע וויקעלעך, און מ'האט עס געברויכט אלץ וואשן, און היינט אין פראדוקציע וואס אלץ קומט שוין איינמאליג כדי אוועקצואווארפן, איז דא די ווינדלען וואס איז אפילו געמאכט פאר עלטערע קינדער אויך, ווי למשל די סארט וואס הייסט אויף ענגליש Pull up diaper וואס איז ווי א אונטערהויזן און ווינדל צוזאמען.

מען מוז אויפפאסן טוישן די ווינדלען איידער דאס קינד ליגט אין די נעץ און שמוץ א לענגערע צייט, וואס טוט שעדיגן די הויט.

## וועבלינק 
קאַטעגאָריע:קליידונג
קאטעגאריע:ריינקייט
וואטע שפיץ

א **וואַטע שפיץ** איז א קליין שטיקל באוול וואטע געוויקלט ארום א קורצן שטעקן, וואס איז געוויינלעך לאנג 7.5 צ"מ.

מ'ניצט אים צו פיצן די אויערן, און דעליקאטע רייניגונג געברויכן. אבער די דאקטוירים האלטן אז אריינשטעקן א וואטע שפיץ אין אויער אריין איז נישט אין ארדנונג.

דעם וואטע שפיץ האט לעא גערסטענזאנג אויסגעפינדן אין אמעריקע.

קליין|א שאכטל וואטע שפיצן פון דער פירמע קיו־טיפס
## וועבלינקען 
קאטעגאריע:ריינקייט
קאַטעגאָריע:ווערקצייג
צענטראלבאנק

[קליין|דער [באנק פון ענגלאנד, געגרינדעט 1694]]
א **צענטראַלבאַנק**, אדער **רעזערוו באנק**, איז דער צענטראלער געלט־אויטאריטעט אין א לאנד, וואס פארוואלטעט די וואלוטע, דורך דרוקן באנקנאטן, באשטימען צינזן־ראטעס, און דעם געלט־פארזארג, און קאנטראלירט די פינאנציעלע אנשטאלטן פון לאנד.

זייט 1990 איז דער שטייגער אין דעמאקראטישע לענדער אז דער צענטראלבאנק איז אומאפהענגיק פון דער רעגירונג.

דער ערשטער צענטראלבאנק איז געווען דער באנק פון אמסטערדאם, געגרינדעט אין 1609. אין 1664 האט מען געגרינדעם דעם באנק פון שוועדן, אין 1694 דעם באנק פון ענגלאנד, און אין 1800 דעם באנק פון פראנקרייך.

*
דזשיי-גי סעאָנג

**דזשיי-גי סעאָנג** (성재기 成在基 אין האנגול שריפט  1967 - 2013), איז געווען דרום קאָרעיִש מענטשנרעכט רעכט אַקטיוויס און ציווילע רעכט אַקטיוויסט., ליבראַליזאַם פאַלאַסאַפערז. גרינדער פון קאָרעיִש זכר אסאסיאציע (남성연대 男性連帶 אין האנגול שריפט). ניקקנאַמע איז **שימהעאָן**(심헌 審軒 אין האנגול שריפט) 

## זעט אויך 
* פעמיניסםv
* ליבראַליזאַם

## רעפערענצן
## וועבלינק 
* Controversial activist says will jump off bridge for cash  The Korea Herald 2013.07.25 (ענגליש)
* Activist missing for 3rd day Koreatimes 2013.07.25 (ענגליש)
* '예고투신' 성재기 남성연대 대표 시신 발견  The Korea Herald 2013.07.29 (ענגליש)
* Han River rescue team struggles with increased suicide attempts Hankyeorye 2013.08.11 (ענגליש)
* 성재기 남성연대 대표 "내일 한강 투신하겠다" 예고 글 논란 영남일보 2013.07.25 (האנגול)
* '예고투신' 성재기 대표와 그가 이끈 남성연대는 (האנגול)
* 성재기 남성연대 부채 해결 위해 투신, 남성연대 발족동기 관심 집중 동아일보 2013.07.26 (האנגול)

קאַטעגאָריע:פאליטיקער
קאַטעגאָריע:קארעע
ז. י. אנוכי

**ז. י. אנוכי**  (פסעוודאנים פון **זלמן יצחק אַראָנסאָן**; ליאַדי, 1878 – תל-אָביב, 15טן אקטאבער 1947) איז געווען אַ ייִדישער און אַ העברעיִשער פּראָזע-שרײַבער און דראַמאַטורג.

## לעבנס-געשיכטע
זלמן יצחק אַראָנסאָן איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל ליאַד (דעמאלט – אין באַשטאַנד פון דער רוסלענדישער אימפּעריע, איצט – אין באַשטאַנד פון דער וויטעבסקער געגנט פון ווײַסרוסלאַנד) אין דער משפּחה פונעם אָרטיקן ראש-ישיבה ר' אברהם אַראָנסאָן. דער קומענדיקער שרײַבער האָט זיך געלערנט אין ישיבות פון טעלז און סלאַבאָדקע. ער האָט דעביוטירט מיט אַ דערציילונג אויף העברעיִש אין 1903. דערנאָך האָט ער אָנגעהויבן שרײַבן ייִדיש, אַרויסגעגעבן צוויי זאַמלונגען פון דערציילונגען אין 1909 און 1910. אין 1922 – 1924 האָט ז.אנכי געוווינט אין דײַטשלאַנד און אַרגענטינע. אין 1924 איז ער עולה געווען קיין ארץ-ישראל און האָט געאַרבעט אינעם תל-אָביבער שטאָט-מוניציפּאַליטעט. אין ארץ ישראל האָט ער זיך אומגעקערט צו שאַפונג אויף העברעיִש. צווישן אַנדערס האָט ער איבערגעזעצט אין העברעיִש פון ייִדיש זײַנע פריִערדיקע ווערק. אין 1945 איז דערשינען זײַן העברעישע דערציילונגען-זאַמלונג "בין שמים וארץ". די הויפּט-טעמע פון ז. אנוכיס שאַפונג איז געווען דאָס לעבן פון ייִדן אין מזרח-אייראָפּע.

## וועב-לינקען
* וועגן ז.אנכי אינעם לעקסיקאָן פון דער נײַער העברעיִשער ליטעראַטור (אויף העברעיִש)
* וועגן ז.אנכי אין דער עלעקטראָנישער ייִדישער ענציקלאָפּעדיע (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
יעקב ריוועס

**יעקב ריוועס** (רוסיש: Яков Юльевич Ривес; אָסווייע, ווײַסרוסלאַנד, 1886 - מאָסקווע, 1975) איז געווען אַ ייִדישער סאָוועטישער שרײַבער.

## לעבנס-געשיכטע
יעקב ריוועס איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל אָסווייע (דעמאלט – אין באַשטאַנד פון דער רוסלענדישער אימפּעריע, איצט – אין באַשטאַנד פון דער וויטעבסקער געגנט פון בעלארוס). ער האָט אָנטיילגענומען אין דער ערשטער רוסישער רעוואָלוציע פון 1905. בעת דעם בירגער-קריג האָט יעקב ריוועס געאַרבעט אין דער באָלשעוויסטישער אונטערערד אין ווײַסרוסלאַנד. אין ליטעראַטור האָט ער דעביוטירט אין 1918. זײַן שאַפונג איז געווידמעט געווען דער רעוואָלוציִאָנערער באַוועגונג. יעקב ריוועס האָט געשריבן איבערהויפּט אויף ייִדיש.

## זײַנע ביכער
* אונטערערד, מינסק, 1924
* בײַם ים און אַנדערע דערציילונגען, מאָסקווע, 1931
* יאַן דזעמבאַ, מאָסקווע, 1935
* פאַרבאָרגענע כוחות. ראָמאַן, מאָסקווע, 1941
* Большевики. דאָקומענטאַלער ראָמאַן, מאָסקווע, 1965
* דער וועג צום זיג, מאָסקווע, 1975

## וועב-לינקען
* וועגן יעקב ריוועס אין דער רוסלענדישער ייִדישער ענציקלאָפּעדיע (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:רוסישע שרייבער
זיסע קארטאפל

קליין|זיסע קארטאפל
**זיסע קארטאפל** אדער **זיס־קאַרטאפֿל**, אויך גערופן **באַטאַטע**, (ענגליש: sweet potato, העברעאיש: בטטה) איז א ווארצל געוואוקס וועלכע איז היינט איינע פון די הויפט שפייזן איבער די וועלט פאר מענטשן און בהמות. די זיס־קארטאפל האט אן אראנזשן קאליר אין דרינען.

כאטש עס ווערט גערופן קארטאפל, און זעט אויס אביסל ווי א קארטאפל, איז ער אבער באטאניש נישט פון דעם זעלבן מין.

## היסטאריע 
דער מקור פון דער זיס־קארטאפל איז פון צענטראל אמעריקע.

מקורות אין פערו ווייזן אז מען האט זיך שוין באנוצט דערמיט מיט איבער אכט טויזנט יאר פאר דער ציווילער ציילונג.

אין יאפאן ווערט עס שוין געגעסן אויף א ברייטן פארנעם זינט 1735 און אין קארעע זינט 1764.

## פראדוקציע 
אין כינע וואקסט זי די מערסטע איבער דער וועלט, מיט אריבער אכציג מיליאן טאן א יאר.

אין די פאראייניגטע שטאטן איז צפון קאראליינע די הויפט שטאט זי צו קולטיווירן. דערנאך קומט לואיזיאנא, מיסיסיפי און קענטאקי וועלכע שטעלן אינאיינעם צו ארום פערציג פראצענט פונעם פארנוץ אין לאנד.

## באניאטא 
אין די קאראאיבישע אינזלען עסט מען דעם באניאַטא, א זיס־קארטאפל וואס האט א קרעם קאליר. דער באניאטא האט א טעם צווישן א געהעריגער קארטאפל און א זיסער קארטאפל.

אזוי ווי אן עכטער קארטאפל האלט ער נישט לאנג, און זיין אייגנשאפט איז צו ווערן שנעל קאליע נאכן שיילן. דערפאר איז כדאי גלייך נאכן אפשיילן צו לייגן אין וואסער אדער קאכן אדער פרעגלען.

ער איז זייער גוט צו מאכן דערפון צעקוועטשטע קארטאפל אדער געפּרעגלט.

## וועבלינקען 
* באניאטא
* צוקוועטשטער באניאטא
* רעצעפט פאר געפרעגלטער באטאטע

קאַטעגאָריע:גרינסן
דער לעבעדיקער

דער לעבעדיקער (דער אמתער נאָמען – חיים גוטמאַן, פּעטריקאָוו, ווײַסרוסלאַנד, 1887 – מײַאַמי, 1961) איז געווען אַ ייִדישער הומאָריסט, סאַטריקער און טעאַטער-קריטיקער.

**לעבנס-געשיכטע**

חיים גוטמאַן איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל פּעטריקאָוו (דעמלט – אין באַשטאַנד פון דער רוסלענדישער אימפּעריע; איצט – אין באַשטאַנד פון דער האָמלער געגנט פון ווײַסרוסלאַנד) אין א פאַרמעגלעכער משפּחה. אין דער עלטער פון 9 יאָר, זענעדיק אַ חדר-ייִנגל, האָט ער אָנגעהויבן שרײַבן לידער אויף ייִדיש. אין 1905 האָט חיים גוטמאַן עמיגרירט אין פשא און איז באַקאַנט געוואָרן אונטערן פּען-נאָמען "דער לעבעדיקער" אַלס מחבר פון עפּיגראַמען און סקעטשן אינעם הומאָריסטישן זשורנאַל "דער קיבעטצער". אין 1909 – 1915 האָט ער רעדאַקטירט אָט דעם זשורנאַל. אַ קורצע צײַט האָט ער רעדאגירט אויך די וואָכנשריפט "דער קונדס".
	שפּעטער האָט דער לעבעדיקער געפירט הומאָר-אָפּטיילונגען אין ניו-יאָרקער צײַטונגען "די וואַרהײַט" און "טאָג". אין די לעצטע יאָרן פון זײַן לעבן האָט ער געאַרבעט אַלס פעליענטאָניסט אין "מאָרגן-זשורנאַל". אין זײַנע ווערק האָט דער לעבעדיקער אַקטיוו אויסגענוצט די גערעדטע ייִדישע שפּראַך פון איסט-סײַד מיט אַ סך ענגלישע ווערטער.
	אין 1918 איז אין ניו-יאָרק דערשינען זײַן ערשט ביכל - אַ סקעטשן-זאַמלונג "אַזוי האָט גערעדט פּאָמפּאַדור". דערנאָך זײַנען דערשינען נאָך זיבן הומאָריסטישע זאַמלונגען. דער לעבעדיקער האָט אָנגעשריבן אויך אַ צוויי-אַקטיקע קאָמעדיע-פּיעסע  "משיח אויף איסט בראָדוויי".

**
וועב-לינקען**

וועגן דעם לעבעדיקן אינעם "לעקסיקאָן פון ייִדישן טעאַטער" (אויף ענגליש) -
 
וועגן דעם לעבעדיקן אין דער רוסלענדישער ייִדישער ענציקלאָפּעדיע (אויף רוסיש) - http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%A3%D0%A2%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%A5%D0%B0%D0%B8%D0%BC 

וועגן דעם לעבעדיקן אין דער רוסישער וויקיפּעדיע - https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D1%80
שלמה גאלדין

**שלמה גאָלדין** (ענגליש: *Solomon Dingol*; 15טן מערץ 1887, ראָגאַטשאָוו, ווײַסרוסלאַנד – 12טן יוני 1961, ניו-יאָרק) איז געווען אַן אַמעריקאַנער ייִדישער זשורנאַליסט, דראַמאַטורג און געגעלשאַפטלעכער טוער.

## לעבנס-געשיכטע
שלמה גאָלדין איז געבוירן געוואָרן אין אַ חסידישער משפּחה אינעם שטעטל ראָגאַטשאָוו (דעמאלט – אין באַשטאַנד פון דער רוסלענדישער אימפּעריע, איצט – אין באַשטאַנד פון דער האָמלער געגנט פון ווײַסרוסלאַנד). ער האָט באַקומען אַ טראַדיציִאָנעלן ייִדישן חינוך, זיך געלערנט אין אַ ישיבה אין ווילנע. שפּעטער האָט ער שטודירט עקאָנאָמיק, ליטעראַטור און פילאָסאָפיע אינעם אוניווערסיטעט פון בערן, שווײַץ. 

זינט 1908 האָט שלמה גאָלדין געוווינט אין לאָנדאָן, אַרבעטנדיק אין ייִדישע פּעריאָדישע אויסגאַבעס. אין 1916 האָט ער עמיגרירט קיין פש"א, זיך באַזעצט אין ניו-יאָרק און אָנגעהויבן אַרבעטן אין רעדאַקציע פון דער צײַטונג "ייִדישע טאַגעבלאַט". זינט 1920 האָט שלמה גאָלדין געאַרבעט אין דער רעדאַקציע פון דער צײַטונג "דער טאָג". אין 1947 – 1953 איז ער געווען דער רעדאַקטאָר פון דער צײַטונג. אין 1953 האָט "דער טאָג" זיך פאַרייניקט מיט דער צײַטונג "מאָרגן-זשורנאַל", און זינט דעמלט ביזן סוף פון זײַן לעבן האָט שלמה גאָלדין רעדאַגירט די פאַרייניקטע צײַטונג "דער טאָג-מאָרגן-זשורנאַל". חוץ דעם האָט שלמה גאָלדין אָנגעשריבן צוויי פּיעסן: "דער נדר" (1920) און "פרעמד בלוט" (1922).
	
ער איז געווען דער וויצע-פּרעזידענט פון HIAS און אַ מיטגליד פון דער פאַרוואַלטונג פונעם ייִוואָ-אינסטיטוט.

## וועב-לינקען
* נעקראָלאָג אויף שלמה גאָלדינס טויט (אויף ענגליש)

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:יידישע זשורנאליסטן
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
יום-טוב ליפמאן העלער

הרב **יום-טוב ליפמאַן הלוי העלער** (ה'של"ט 1579 - ו' אלול ה'תי"ד 1654) איז געווען שטאטס־רב פון פראג און קראקע. ער איז באוואוסט פאר זיין פירוש "תוספות יום טוב" אויף משניות, און "מעדני יום טוב" און "דברי חמודות" אויף די פסקי הרא"ש.

## ביאגראפיע 
יום-טוב ליפמאן איז געבוירן געווארן אין וואלערשטיין, בייערן, צו זיין פאטער הרב נתן הלוי העלער, וואס איז אבער נפטר געווארן עטלעכע טעג פאר זיין געבורט. ער איז געהאדעוועט דורך זיין זיידן הרב משה הלוי וואלערשטיין.
ער האט געלערנט ביים מהר"ל פון פראג און ביי הרב יעקב גינצבורג אין פרידלאנד.

אין שנ"ז איז ער באשטימט ביי דער עלטער פון 18 יאר ווי א דיין אין פראג. אין שפ"ד איז ער געווארן רב פון ניקאלשבורג, און א האלב יאר נאכהער איז ער געווארן רב פון ווין, וואו ער האט געפועלט ביי דער רעגירונג אז די יידן זאלן קענען וואוינען צוזאמען אין לעאפאלדשטאט. אין שפ"ז האט מען אים באשטימט אב"ד פון פראג. אין פראג האבן די עשירים אים געמסרט און ענדליך איז ער פארטריבן פון דער שטאט. אין שצ"א איז ער געווארן רב פון נעמרוב, פוילן. אין שצ"ד איז ער אריבער צום רבנות פון לודמיר.

כ"ח מרחשון ת"ד איז ער געקומען קיין קראקע אויפצונעמען דאס רבנות, און ער איז געבליבן דארט מער ווי צען יאר ביז זיין פטירה ו' אלול תי"ד.

נאך די שרעקליכע גזירת ת"ח ות"ט האט ער געזאגט אז די הויפט אורזאך פאר די אלע צרות איז ווייל מען איז מזלזל אין די כבוד פון ביהמ"ד און מען איז נישט געווארנט נישט צו רעדן ביים דאוונען. ער האט דאן פארפאסט דעם מי שברך וואס מען זאגט אין טייל קהילות פאר קריאת התורה צו בענטשן די מתפללים וואס זענען געווארנט נישט צו פלוידערן אין שול ביים דאווענען.

## זיינע חיבורים 
*תוספות יום טוב אויפן משניות
*מעדני יום טוב און דברי חמודות אויף די פסקי הרא"ש
*מגילת איבה - זיינע פערזענליכע איבעלעבענישן

קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:רבנישע לויים
קאַטעגאָריע:אחרונים
ציינשטעכער

קליין|ציינשטעכער
הייסט אויף ענגליש א טוט'פיק.

וואס מ'רייניגט אויס די ציין, נאכן עסן.

היינט איז עס פארהאנען אין האלץ שפענדלעך, און אין פלאסטישע שטעכער.

קאטעגאריע:ריינקייט
קאַטעגאָריע:ווערקצייג
באכאטניץ

קליין|א בליק אויף באכאטניץ
**באָכאָטניץ** () איז א דארף אין דער לובלינער וואיעוואדעשאפט, פוילן, וואס איז שוין דערמאנט געווארן אין 1317. באכאטניץ ליגט אינעם היסטארישן פראווינץ קליינפוילן, בערך 3 ק"מ צפון־מזרח פון קאזמיר, 10 ק"מ דרום פון פילעוו און 42 ק"מ מערב פון לובלין.

דאס האט א באפעלקערונג פון 1500 (ריכטיק פאר 2010).

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:דערפער אין פוילן
טענענבוים

**טענענבוים** (וויסנשאפטלעכער נאמען: *Abies*) איז א מין אלעמאל־גרין בוים וואס וואקסט שישקעס. עס זענען פאראן עטלעכע 50 זגאלן טענענביימער, וואס וואקסן הויך צווישן 10 און 80 מעטער.

דער טענענבוים איז נישט ווייט פונעם מין צעדערבוים.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ביימער
טאסמאניע

קליין|הערב פון טאסמאניע
קליין|טאסמאניע אין אויסטראליע
[קליין|[טאַסמאַניאַן שטן]]
[קליין|[טאַסמאַניאַן וואָלף]]
**טאַסמאַניע** איז אן אינזל שטאַט, א טייל פון דער קאמאנוועלט פון אויסטראַליע, פלאצירט 240 ק"מ דרום פון דער יבשה פון אויסטראליע, אריבער דעם באס דורכגאס. דער שטאט שליסט איין דעם אינזל טאסמאניע, דער 26סטער גרעסטער אינזל אין דער וועלט, מיט נאך 334 אינזלען. טאסמאניע באדעקט א שטח פון 68,401 קוואדראט ק"מ, און דער הויפט אינזל האט א שטח פון 64,519 קוואדראט ק"מ. די הויפטשטאט איז האבארט.

## זעט אויך 
* שטאטן און טעריטאריעס פון אויסטראליע

קאַטעגאָריע:אויסטראליע
קאַטעגאָריע:אינדזלען
1567

## געשעענישן 
* 29סטן יולי - דזשיימס דער זעקסטער באקרוינט מלך פון סקאטלאנד אין סטירלינג.

## געבוירן 
## געשטארבן
אייז-עמער ארויסרוף

קליין
דער **אײַז־עמער ארויסרוף** (ענגליש: *Ice Bucket Challenge*) איז אן אקטיוויטעט וואס פאדערט גיסן אויפן קאפ אן עמער פון אײַז־וואסער, כדי צו שאפן רעקלאם וועגן דער ALS קראנקייט.

אין מאנאט אוגויסט 2014, איז פארשפרייט געווארן דער דאזיגער ארויסרוף.
דאס איז שנעל פארשפרייט געווארן אין די אלוועלטליכע נעטווארק, ווי גאר אסאך נעמען אן די פראבע, פון זיך אנגיסן מיט אן עמער אייז קאלט וואסער, אדער ביישטייערן א סומע פאר דער פארש ארבעט צו אנטדעקן א לייזונג פארן אמיאטראף לאטעראל־סקלעראז קרענק.
אסאך האבן געטון ביידע, זיך אנגעגאסן און אויך בייגעשטייערט.

מיליאנען מענטשן, צווישן זיי, די גרעסטע סעלעברעטיס אין דער וועלט, האבן ארויפגעלייגט ווידעא קליפס, ווי זיי גיסן זיך אן מיט אייז קאלט וואסער, אנטיילנעמענדיג אין דער פראבע, און לויט די איינגעפירטע רולס פון דער פראבע, וואס מען טוט אויסוועלן און מכבד זיין מיט דער פראבע אנדערע חברים צי באקאנטע, עס נאכצוטון, ביז 24 שטונדן, אדער ביישטייערן א סומע לטובת די פארש ארבעט.

אזוי ווייט, אז אין געציילטע וואכן האט זיך געציילט אריבער צוויי מיליאן קליפס אויף פייסבוק, און פיר מיליאן טוויטס אויף טוויטער, פון אלע סארטן לייט, וואס האבן גענוצט די פראבע, און מ'האט געלייזט דערפון איבער פערציג מיליאן דאלער, פאר דעם פארשט צוועק.

= מאַננעקווין טשאַלאַנדזש=
אין מאנאט אָקטאָבער 2016, האט זיך אנגעהויבן א פרישע פראבע, מיטן נאמען מאַננעקווין טשאַלאַנדזש, וואס מען פראבירט צו שטיין פארשטייפט פאר א וויילע - אן זיך רירן פון ארט, און מען קוקט אויס ווי א סטאטוע אין א שאו-פענסטער, אדער ווי אינעם וואקס מוזעאום.

אסאך גרויסע סעלעברטיס, אריינגערעכנט פאליטיקאנטן, אקטיארן, און מוזיקאנטן, האבן שוין אנטייל גענומען דערין, אויספרובנדיג דאס.

אויך די געוועזענע קאנדידאט פאר פרעזידענט - הילארי קלינטאן האט דאס אריבערגעפירט מיט אירע געהילפן, געציילטע טעג פארן די וואלן אויסגאנג, און עס איז בליץ שנעל פארשפרייט געווארן.

**א ליסטע פון באקאנטע וואס האבן גענומען דעם פראבע**
## וועלטליכע באקאנטע
*איגי אזעליע
*ביל גייטס
*דזשימי קימל
*דזשארדזש בוש
*דזשאסטין ביבער
*טאם קרוז
*טעד קרוז
*טעילאר סוויפט
*מיט ראמני
*מיילי סיירוס
*סארא פעלין
*סטיב איזראעל
*סעלינע גאמעז
*קעטי פערי
*ריהאנא
*שאקירא

## יודישע באקאנטע
*ליפא שמעלצער
*פייביש פון עורה
*מנשה לוסטיג
*יואלי לעבאוויטש
*בערי וועבער

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:2014
קאַטעגאָריע:אינטערנעץ פענאמענען
1566

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 19טן יוני - דזשיימס דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד (געש' 1625)

## געשטארבן 
* 7טן סעפטעמבער - סוליימאן דער ערשטער, אטאמאנישער סולטאן זייט 1520 (געב' 1494)
אברהם ראפאפארט

הרב **אברהם ראפאפארט** (ה'תרס"ט, 1908 - ח' תשרי תשל"ד, 1973) איז געווען א דיין אינעם לאנדאנער בית דין פון ק"ק כנסת ישראל, די ארטאדאקסישע קהילה אין לאנדאן.

## לעבנסגעשיכטע
הרב אברהם איז געבוירן געווארן אין אוקראינע אין תרס"ט. ער האט געלערנט אין נאווהארדאק. אין תרצ"א האט ער זיך באזעצט אין לאנדאן און האט באקומען א רבנות שטעלע אין דער חב"ד שול אין דעם איסט ענד פון לאנדאן. אין תש"ו איז ער געווארן א מגיד שיעור אין דער עץ חיים ישיבה (וואו רבי אליה לאפיאן איז געווען ראש ישיבה).

אין תשי"ג האט מען אים באשטימט א דיין אין דעם לאנדאנער בית דין.

ער איז נפטר געווארן אין לאנדאן אין תשל"ד און מען האט אים געפירט צו קבורה אין הר הזיתים.

## משפחה 
זיינע קינדער:
* הרב בצלאל ראפאפארט אין בירושלים
* הרב ברוך ראפאפארט, זייט תשמ"ח א דיין אין דעם יאהאנעסבורג בית דין
* הרב יעקב מרדכי ראפאפארט, ראש ישיבה פון "לב אריה" אין ירושלים
* די ווייב פון הרב יהושע קארלינסקי, ראש כולל פון "באר אברהם" (אויפן נאמען פון הרב אברהם ראפאפארט) און ראש ישיבה פון "נחלת אשר" אין ירושלים.

## ספרים
* שו"ת באר אברהם

קאַטעגאָריע:ענגלישע רבנים
קאַטעגאָריע:דיינים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
1563

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 1טן יוני - ראבערט סעסיל, ערשטע ערל פון סאליבורי, ענגלישער פאליטיקאנט (געש' 1612)

## געשטארבן
1564

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 15טן פעברואר - גאלילעא גאליליי, אסטראנאם (געש' 1642)
* 23סטן אפריל - וויליאם שייקספיר, ענגלישער דראמאטורג (געש' 1616)
* 24סטן סעפטעמבער - וויליאם אדאמס, ענגלישער נאוויגאטאר (געש' 1620)

## געשטארבן 
* 18טן פעברואר - מיקעלאנדזשעלא, איטאליענישער סקולפטאר (געב' 1475)
* 27סטן יולי - פערדינאנד דער ערשטער, קייסער פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע (געב' 1503)
1562

## געשעענישן 
* דער מוגהאל קייסער אקבאר נעמט איין מאלווא.

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 9טן יאנואר – אמאגא הארוהיסא, יאפאנעזישער סאמוריי (געב׳ 1514)
1565

## געשעענישן 
* 1טן מערץ – אויפגעשטעלט די שטאט ריא דע זשאנערא אין בראזיל

## געבוירן 
## געשטארבן
גענף

**גענף** (; ; ; ) איז די הויפטשטאט פון דער גענפער קאנטאן אין דרום־מערב שווייץ אויפן בארטן פון דער גענפער אזערע (*Lac Léman*). גענף איז א וויכטיקער צענטער פון טוריזם, האנדל און דיפלאמאטיע. גענף האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג אין דער שווייץ (נאך ציריך), און די גרעסטע אין רומאנדיע, דער פראנצויזיש שפרעכנדיקער טייל פון דער שווייץ.

גענף האט היינט עטלעכע 185,000 באוואוינער, צווישן זיי 5,000 יידן.

אין דער שטאט פאבריצירט מען זייגערס, צירינג, הייטעק און שאקאלאד.

איינער פון די הויפט טוריסטן אטראקציעס אין גענף איז דער וואסער דזשעט פאנטאן.

## צווילינג שטעט 
*  
*  
*  
*  

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל פון גענף

קאַטעגאָריע:שטעט אין דער שווייץ
משה בראנשטיין

**משה בראָנשטיין** (עספּעראַנטאָ: *Mikaelo Bronŝtejn*, רוסיש: Михаил Бронштейн, געב. אין פּראָסקוראָוו 7טן יולי 1949) איז אַן עספּעראַנטאָ-שריפטשטעלער פון דער ייִדישער אָפּשטאַמונג. ער פאַרעפנטלעכט זײַנע ווערק אויך אונטערן פּען-נאָמען Bruna Ŝtono.

## לעבנסגעשיכטע
משה בראָנשטיין איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט פּראָסקוראָוו (איצט כמעלניצקי) אויף אוקראַינע. ער האָט אויסגעלערנט די שפּראַך עספּעראַנטאָ און איז געוואָרן טעטיק אין דער עספּעראַנטאָ-באַוועגונג אין 1962. אין דער עלטער פון 18 יאָר איז משה בראָנשטיין אַריבערגעפאָרן קיין רוסלאַנד, וווּ ער וווינט ביז איצט. די שפּראַך פון זײַן אָריגינעלער ליטעראַרישער שאַפונג איז עספּעראַנטאָ. משה בראָנשטיין האָט אַרויסגעגעבן 5 לידער-זאַמלונג, צוויי ראָמאנען, ווי אויך פילצאָליקע דאָקומענטאַלע פאַרצייכענונג און איבערזעצונגען אין עספּעראַנטאָ פון רוסיש און אוקראַיִניש.

## וועבלינקען
* אינטערוויו מיט משה בראָנשטיין וועגן עספּעראַנטאָ אויף אוקראַיִנישער טעלעוויזיע (אויף אוקראַיִניש)
* עלעקטראָנישער קאַטאַלאָג פון משה בראָנשטיינס ווערק (אויף עספּעראַנטאָ) 

קאַטעגאָריע:אוקראינער יידן
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:עספעראנטא
אפמאך פון ווערדון

דער **אָפמאַך פון ווערדון** (843) האט צעטיילט די אימפעריע פון קארל דער גרויסער אויף דריי חלקים. דאס האט פאסירט ווען קארל'ס אייניקל לואיס דער פרומער איז געשטארבן אין 840. זיינע דריי זין האבן געשלאגן קעגן זיך וועגן דער מלוכה.

די זין זענען געווען לאטער דער ערשטער אין איטאליע, לואיס דער דייטש אין בייערן און קארל דער פליכעוואטער. ביים אפמאך פון ווערדן האט מען צעטיילט די אימפעריע:
* לאטער האט באקומען דעם צענטראלן טייל—היינט די נידערלאנדן, לאטארינגיע, עלזאס, בורגונדי, פראווענץ און איטאליע; 
* לואיס דער דייטש האט באקומען מזרח פראנקיע—די לענדער מזרח פונעם ריין, און צפון און מזרח פון איטאליע—וואס איז שפעטער אין דעם מיטל אלטער געווארן די הייליגע רוימישע אימפעריע, און היינט נעמט איין דייטשלאנד;
* קארל דער פליכעוואטער האט באקומען מערב פראנקיע—היינט פראנקרייך.

## וועבלינקען 
ווערדון
קאַטעגאָריע:היסטאריע
קאַטעגאָריע:פראנקרייך
קאַטעגאָריע:דייטשלאנד
אסלא

**אסלא** ( ''אָשלאָ/אָסלאָ') איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט אין נארוועגיע. אסלא איז א מוניציפאליטעט און א גראפנשאפט. אומגעפער אין יאר 1300 איז אסלא געווארן די הויפטשטאט. אסלא איז דער עקאנאמישער צענטער פון נארוועגיע.

אין יאנואר 2014 האט אסלא געהאט עטלעכע 634,000 באוואוינער.

## צווילינג שטעט 
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל פון אסלא

קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
קארנוואל

**קארנוואַל** (; ) איז א צערעמאניע־גראפנשאפט אין דרום־מערב ענגלאנד. קארנוואל איז א האלבאינזל וואס גרענעצט דעוון צו מזרח אריבער דעם טאמאר טייך, דעם ענגלישן קאנאל צו דרום און דעם קעלטישן ים צו צפון־מערב. די גראפנשאפט באדעקט א שטח פון 3,563 קוואדראט ק"מ און האט א באפעלקערונג פון 536,000. די גראפנטשאפט שטאט איז טרורא, די איינציקע שטאט אין קארנוואל; דאס שטעטל מיט דער גרעסטער באפעלקערונג איז סט אסטעל.

## וועבלינקען 
* אפיציעלער וועבארט

קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
קארניש

**קארניש** (*Kernowek* אדער *Kernewek*) איז א קעלטישע שפראך וואס מען פלעג רעדן אין קארנוואל. קארניש ווערט אנערקענט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך ווי א מינאריטעט־שפראך. קארניש איז גאנץ ענלעך צו ברעטאניש און שטאמט פון דער זעלבער שפראך ווי וועלשיש. אין דער מיטל אלטער איז קארניש געווען די איינציקע שפראך אין קארנוואל.

מען שרייבט קארניש מיטן לאטיינישן אלפאבעט.

ארום אכציג פראצענט פון זיינע ווערטער זענען פארבינדן מיט וועלשיש און ברעטאניש, פינעף-און-דרייסיג פראצענט מיט איריש און סקאטיש.

היינט צו טאג זענען פארהאן ארום 557 מענטשן וואס באניצן זיך מיט דער שפראך. ביי ארום צוואנציג פון זיי איז עס די מוטער שפראך.

## היסטאריע
קארניש שטאמט פון דער בריטאנישער שפראך וואס מען האט גערעדט אין בריטאניע אין דער תקופה פון דער אייזערנער עפאכע און דער רוימישער תקופה.
ביסלעכווייז האט אנגלא-סאקסיש זיך צעשפרייט צו מערב, ביז עס זענען געבליבן בריטאניש רעדער נאר אין וויילס און קארנוואל. פון קארנוואל האבן א טייל עמיגרירט קיין ברעטאן אין פראנקרייך וואו די שפראך האט זיך אנטוויקלט צו ברעטאניש.

אין דעם 13טן יארהונדערט האבן 39,000 מענטשן גערעדט קארניש. אין יענער תקופה האט מען געשריבן די טראדיציאנעלע קארנישע ליטעראטור.

אין 1549 האט דער פארלאמענט אויפגענומען א געזעץ צו ענדערן די שפראך פון די געבעטן אין די קלויסטערס פון לאטיין צו ענגליש. אסאך קארניש רעדער האבן געקעמפט קעגן דעם געזעץ און געהאלטן א קאמף קעגן דער רעגירונג.
מער ווי 4,000 מענטשן זענען געווארן אויסגעהרגעט דורך דער מיליטער פונעם קעניג עדווארד דער זעקסטער.

## וועבלינקען 
* http://www.magakernow.org.uk/ 
* א האנט-בוך פון קארניש

קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:קארנוואל
טרורא

**טרורא** (; ) איז די גראַפֿנשאַפֿט־שטאָט פון קארנוואל, ענגלאנד. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 20,332.

טרורא איז א פארט שטאט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעט אין ענגלאנד
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך
קאַטעגאָריע:גראפנשאפט-שטעט אין ענגלאנד
פראספער מערימע

קליין|200px
**פּראָספער מערימע** (פראנצויזיש: *Prosper Mérimée*; י"ב תשרי ה'תקס"ד, 28סטן סעפטעמבער 1803 - כ"ז אלול ה'תר"ל, 23סטן סעפטעמבער 1869) איז געווען א פראנצויזישער דראמאטורג, ארכעאלאג און  שרייבער.

מערימע איז געבוירן געווארן אין פאריז, און האט שטודירט געזעצן אין דעם אוניווערסיטעט, אבער שפעטער האט ער אויך געלערנט פרעמדע שפראכן ווי אראביש, רוסיש און נאך, צוזאמען מיט פילאסאפיע. ער האט איבערגעזעצט פיל רוסישע ביכער אויף פראנצויזיש. מערימע האט נישט געוואלט זיין אן אדוואקט, און האט אנגהויבן שרייבן ראמאנען. זיין ערשטע ווערק איז געווען געדרוקט אין תקפ"ה. אין דער רעוואלוציע פון  תק"ץ האט ער דער נייער קעניג לואי פיליפ אונטערשטיצט, און ער האט אים געמאכט אינשפעקטאר פון אלע דענקמאלע אין פראנקרייך. מערימע איז אויך געוויילט געווארן אלס א מיטגליד אין דער פראנצויזישער אקאדעמיע אין תר"ד, און תרי"ג איז ער געווארן א סענאטאר פון פראנקרייך. ער האט זיך אויך אלס ארכעאלאג באשעפטיגט.

זיינע גרעסטע ווערק זענען: *מאַטעאָ פַאלקאָנע*, *טאַמאַנגאָ*, (תקפ"ט) '*דער עטרוסעקר וואזע* (תק"ץ), *די ווענוס פון איל* (תקצ"ז) און *קאָלאָמבּאָ* (ת"ר). די מייסט בעקאנטע, וואס האט אים וועלט רוהם פארזיכערט, איז *קארמען* פון ה'תר"ה, די מעשה פון א שיינע ציגיינערין וואס הייסט אזוי. דאס בוך איז אדאפטירט געווארן פאר דער אפערע דורך זשארזש ביזע אין תרל"ד.

## נעץ פארבינדוגען
*קארמען פון פראספער מערימע אויף יידיש.

קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קאַטעגאָריע:שרייבער
קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קאַטעגאָריע:ארכעאלאגן
טרימורטי

**טרימורטי** () איז א באגריף אין הינדואיזם וואס באדייט די דריי געטשקעס, בראהמא, ווישנו און שיווא.

## שטרעמונגען אין הינדואיזם 
### סוירא 
דער סוירא סעקט דינט סוריא און האלט נישט פון טרימורטי.

### וויישנאוויזם 
וויישנאוויזם האלט נישט פונעם באגריף פון טרימורטי. למשל, אין דער עסקאלע פון דווייטא גלייבן זיי אז נאר די געטשקע ווישנו פירט.

### שאקטיאיזם
די שאקטי האלטן פון אנדערע דריי געטשקעס, נקיבות, וואס זיי רופן טרידעווא, און נישט פון טרימורטי.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:הינדואיזם
שוויץ (קאנטאן)

קליין|100פיקס|הערב פון שוויץ
**שוויץ** () איז א קאנטאן אין צענטראלער שווייץ צווישן די אלפן צו דרום, לוצערן אזערע צו מערב און ציריך אזערע צו צפון. דער קאנטאן נעמט זיין נאמען פון דער הויפטשטאט שוויץ.

שוויץ איז איינער פון די גרינדער קאנטאנען פון דער שווייץ; דער נאמען שווייץ שטאמט פונעם נאמען פונעם קאנטאן, און דער שווייצער פאן איז באזירט אויפן הערב פון שוויץ.

קאַטעגאָריע:שווייץ