open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ג' תמוז

די טעג ווען ג' תמוז קען געפאלן:

## געשעענישן 
*  (אדער: ) לויטן מסורת -  יהושע בן נון האט געזיגט די פינף מלכים אין מקדה ביי די מלחמות איינצונעמען ארץ ישראל
*ה'תרפ"ז באפרייט געווארן דער אדמו"ר ריי"צ פון ליובאוויטש פון דער טורמע 'שפולערקע' בתנאי ער זאל ארויספארן אין גלות צו קוסטראמא. אין ליובאוויטש ווערט דער טאג אנגערופן דער 'חג הגאולה'. 

## יארצייטן 
* ה'תשמ"ב - רבי שניאור קאטלער, דער ראש ישיבה און מייסד פון לייקוווד, מחבר פון נועם שי"ח, שי"ח ערב
* ה'תשנ"ד - רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, ליובאוויטשער רבי, מחבר פון ספרים ליקוטי שיחות, תורת מנחם
* ה'תשע"ג – הרב יהושע נויווירט, רב, ראש ישיבה און מחבר פונעם ספר שמירת שבת כהלכתה (געב׳ ה'תרפ"ז)

* ב' תמוז - ד' תמוז
ד' תמוז

די טעג ווען ד' תמוז קען געפאלן:

## געשעענישן 
* ה'תש"ב - אנגעהויבן דער יאס פאגראם

## יארצייטן
* ד'תתקל"א - רבינו תם, פון די בעלי תוספות
* ה'תקס"ה - רבי פנחס הורוויץ, אב"ד פראנקפורט און מחבר פון ספר "הפלאה"
* ה'תרנ"ט - רבי עזריאל הילדסהיימער, גרינדער פונעם רבנים סעמינאר אין בערלין
* ה'תשנ"ה - ר' מענדל פוטערפאס, פון די חשובע ליובאוויטשער חסידים, משפיע אין כפר חב"ד
כ"ח תמוז

## יידישער קאלענדאר
* די דריי וואכן

די טעג ווען כ"ח תמוז קען געפאלן:

## געבוירן
*ה'תרצ"ב - רב מאיר כהנא פון ירושלים, ראש ישיבת הרעיון היהודי
## יארצייטן
* ה'תקס"ו - רבי אלעזר ווייסבלום פון ליזשענסק
* ה'ת"ר - רבי ישעיה משולם זושא טווערסקי פון  טשערנאביל
* ה'תר"א - רבי משה טייטלבוים פון איהעל, דער "ישמח משה"
* ה'תרל"ד - רבי אברהם חיים אדאדי, ראב"ד ליביע טריפאלי און צפת, מחבר פונעם ספר, השומר אמת
* ה'תרמ"ו - הרב שלמה גאנצפריד, מחבר פונעם "קיצור שולחן ערוך"
* ה'תרס"ד - רבי נחמן כהנא פון ספינקא, מחבר פון "ארחות חיים"
* ה'תרס"ו - דער ראשון לציון, הרב יעקב שאול אלישר, מחבר פון יש"א ברכה און שמחה לאי"ש, דער לעצטער חכם באשי
* ה'תשמ"ו - רבי חיים פרידלענדער, משגיח אין דער פאנאוועזשער ישיבה, מחבר, שפתי חיים
* ה'תשע"ב - רבי יוסף שלום אלישיב, פוסק, מנהיג פון דעם ישיבישן ציבור (געבוירן ה'תר"ע)
כ"ט תמוז

* די דריי וואכן

די טעג ווען כ"ט תמוז קען געפאלן:

## געבוירן
* ה'תרפ"ד — הרב בן ציון אבא שאול, ספרדישער רב, פוסק, ראש ישיבה פורת יוסף
* ה'תשכ"ב — משה פייגלין

## יארצייטן
* ד'תתס"ה — רש"י מטרוויש פראנקרייך, דער גרעסטער מפרש אויף תנ"ך און אויף דער גמרא, זאיידע בעלי התוספות רשב"ם רבינו תם ורבי יצחק הזקן.
* ה'שע"ב — רבי אברהם פארטליאני, מחבר פון ״שלטי הגבורים״
* ה'תשמ"א — חכם אלוואן שמעון אבידאני, רב אין ירושלים
א' תמוז

די טעג ווען א' תמוז קען געפאלן:

## יארצייטן
*  - יוסף הצדיק, זון פון יעקב אבינו
* ה'תקפ"ג - רבי קלונימוס קלמן הלוי עפשטיין פון קראקע , מחבר פון "מאור ושמש" (געב' תקי"א)
* ה'תרס"ה - הרב שלמה האלבערשטאם, דער ערשטער באבאווער רבי.

* ל' סיון - ב' תמוז
שמאי הזקן

**שמאי הזקן** איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין געלעבט אין די ערשטע יארהונדערט.

## בית שמאי
**בית שמאי** איז געוועזן א ישיבה פון דער תנא און אב בית דין שמאי הזקן. ער איז געוועזן הלל הזקן'ס בר פלוגתא.

## פון זיינע תלמידים
* רבי אליעזר
* רבי דוסא בן הרכינס
* רבי יוחנן בן החורנית
* רבי יוסי בן דורמסקית
* בבא בן בוטי

## אין משניות 
אויסער די דריי הונדערט זיבן און דרייסיג מאל וואס עס ווערט דערמאנט די **בית שמאי** אין דער משנה, ווערט **שמאי הזקן** אליין דערמאנט צוויי און צוואנציג מאל:

* מסכת מעשר שני פרק ב' משנה ד', 
* מסכת מעשר שני פרק ב' משנה ט', 
* ערלה פרק ב' משנה ה', 
* מסכת סוכה פרק ב' משנה ח', 
* מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה א', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה ב', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה ג', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה ד', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה ז', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה ח', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה י', 
* מסכת עדיות פרק א' משנה י"א, 
* מסכת אבות פרק א' משנה י"ב, 
* מסכת אבות פרק א' משנה ט"ו, 
* מסכת אבות פרק ב' משנה ח', 
* מסכת אבות פרק ה' משנה י"ז, 
* מסכת כלים פרק כ"ב משנה ד', 
* מסכת נדה פרק א' משנה א', 

קאַטעגאָריע:תנאים
שמעון בן הלל

**שמעון בן הלל** איז געווען דער נשיא הסנהדרין נאך זיין טאטען הלל הזקן. און נאך אים איז זיין זון רבן גמליאל הזקן געווארן נשיא.

## רעפרענצען 

קאַטעגאָריע:תנאים
קאַטעגאָריע:סנהדרין
כ"ח סיון

## געשעענישן 
* ה'תרכ"ז - קאנאדע געגרינדעט
* ה'תש"א - רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, לעצטער ליובאוויטשער רבי, קומט אן קיין אמעריקע
## געבוירן
## יארצייטן
* ה'תרל"ג - רבי משולם פייש סג"ל לעווי פון טאהש
* ה'תרס"ה - הרב **ברוך אשר טווערסקי** פון טשערנאביל
ירקון

קליין|250px
דער יַרקון איז  א טײַך אין ארץ–ישׂראל, װאָס פֿליסט פֿאַרבײַ דער ייִדישער קאָלאָניע פתח תקוה און דער שטאט רמת גן, און פֿאַלט אַרײַן בײַ תל–אבֿיבֿ אין מיטלענדישן ים.  נישט װײַט פֿון דאָזיקן ירקון–אַרײַנפֿאַלֹ אין ים איז געבױט דער צײַטװײַליקער פאָרט פֿון תל–אבֿיבֿ.  אין אַראַביש הײסט דער טײַך „אדזשא“ (קרום); דער נאָמען ירקון װערט דערמאָנט אין ספֿר יהושע י“ט.

קאַטעגאָריע:טייכן אין אזיע
קאַטעגאָריע:ישראל
ב' תמוז

די טעג ווען ב' תמוז קען געפאלן:

## געבוירן 
* ה'תשי"ט - ציפי לבני
* ה'תשכ"ה - יעקב אשר, 13טער בירגערמייסטער פון בני ברק

## יארצייטן 
* ה'תמ"ג  -  רבי אברהם אבלי הלוי גאמבינער, מחבר פון מגן אברהם אויף שולחן ערוך) 
* ה'תקכ"ה - ר' נחמן האראדענקער תלמיד פונעם בעל שם טוב און דער זיידע פון ר' נחמן מברסלב 
* ה'תרכ"ג - רבי מרדכי זאב איטינגא, מחבר פון "מפרשי הים"
* ה'תרמ"ט - רבי אברהם טווערסקי, דער טריסקער מגיד, **מגן אברהם (חסידות)**
* ה'תרע"ח - רבי אליעזר ניסן הורוויץ פון צפת (געב' תר"ל)

* א' תמוז - ג' תמוז
קרבן פסח

**קרבן פסח** איז  א מצווה אויף יעדן איד צו שחטן און עסן מיט זיין משפחה. דעם קרבן טוט מען שעכטן ערב פסח און מען עסט דאס פלייש ביינאכט מיט מצה און מרור.
דער קרבן מוז זיין א שעפסל אדער א ציגעלע, א זכר, נאך נישט איין יאר אלט. מען בראט דעם קרבן גאנץ.

ווען איינער איז טמא אדער ווייט פונעם מקום המקדש ערב פסח, האט ער א צווייטע געלעגנהייט צו ברענגען דעם קרבן פסח שני.

קרבן פסח איז איינע פון צוויי מצוות עשה אויף וואס מען באקומט א שטראף פון כרת טאמער מען היט נישט די מצווה. (די צווייטע מצוה איז מילה).

קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
שביעי של פסח

**שביעי של פסח** איז טייטש דער זיבעטער טאג פסח.

דעם זיבעטן טאג פון ווען די אידן זענען ארויס פון מצרים איז געשען א נס און די ים סוף האט זיך געשפאלטן פאר זיי, די מעשה איז צוגעגאנגען ווי פאלגענד

די אידן זענען ארויס פון מצרים דעם 15סטן טאג אין ניסן זיי זענען געגאנגען ווייטער און ווייטער פון מצרים, 3 טעג נאכדעם, דאס הייסט אין דעם 18סטן אין ניסן האט פרעה צוריקגעצויגן און געוואלט נאכיאגען די אידן און זיי צוריק ברענגען קיין מצרים, פאר די צוועק האט ער איינגעשפאנט א מיליטער פון 600 רייטער און נאך.

זיי האבן אנגעפאנגען נאכיאגען די אידן, די אידן האבן אנגעפאנגען אנטלויפן ביז זיי זענען אנגעקומען צום ים סוף דעם 21סטן אין ניסן וואס איז **שביעי של פסח**.

ווען די אידן זענען אנגעקומען צום ים סוף האבן זיי זיך זייער דערשראקען ווייל זיי האבן נישט געוואוסט וואס ווייטער, און האבן זיך געשראקן אז די מצריים וועלן זיגען, האבן זיי זיך גענומען וויינען צו משה רבינו.
האט משה זיי געזאגט זיי זאלן שטיל און גאט וועט שוין קריגן מיט די מצריים.

דערנאך האט גאט געזאגט פאר משה, זאג די אידן זאלן אריין גיין אין ים, משה האט דאס איבער געזאגט פאר די אידן, איז געווען דארט איינער מיטן נאמען נחשון בן עמינדב ער איז שפעטער געווען א נשיא פאר שבט יהודה, און ער האט גלייך אריינגעשפריגען אין וואסער, ערשט ווען דאס וואסער איז געווען ביי זיין גענאקן האט זיך עס געשפאלטן.

ווען דאס וואסער האט זיך געשפאלטן זענען אלע אידן אריבער די ים סוף, און די מצריים האבן אנגעפאנגען נאכיאגען די אידן איבער די וואסער, נאר דא איז געשען נאכאמאל א נס, ווי נאר די מצריים האבן אנגעפאנגען אריינגיין אין וואסער, איז דאס וואסער צוריק געגאנגען צו איר פריערדיגער שטארקייט און די מצריים זענען דערטרינקען געווארן.

* ווען דאס וואסער איז געשפאלטען געווארן איז עס גשפאלטן געווארן אין 12 טיילן אזוי אז יעדער שבט האט געהאט זיין דורכגאנג.

* מען האט געקענט אדורך קוקען פון איין טייל צו די צווייטע, נישט אז מען זאל מיינען אז נאר זייער שבט איז אריבער דעם וואסער.

* די וועגן זענען געווען שיין אויסגעפלאסטערט מיט געוויקסן אויף דער זייט.

* ווען מען איז ארויס געקומען פון דעם וואסער האבן די אידן געזען אלע מצריים טויט, און די מצריים האבן געהאט אויף זיך אסאך טייערע גאלדענע תכשיטין, און די אידן האבן דאס אלעס צוגענומען און געווארען זייער רייך פון דעם.

שביעי של פסח איז דער איינציגער יום טוב ווען מען מאכט נישט קיין ברכה שהחיינו.

## אחרון של פסח
אין חוץ לארץ פייערט מען אויך דעם נעקסטן טאג, כ"ב ניסן, יום טוב. דער אכטן טאג פון פסח ווערט גערופן "אחרון של פסח". ס'איז פאראן א מנהג אין עטלעכע קרייזן צו פראווען א סעודה אחרון של פסח נאכמיטאג.

קאטעגאריע:פסח
רבן גמליאל הזקן

**רבן גמליאל הזקן** דער נשיא פון די סנהדרין, און איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט ניין מאל אין משניות.

מען האט אים גערופן **זקן** כדי נישט זיך פארטומלען מיט זיין אייניקל וואס האט געהייסן רבן גמליאל פון יבנה. אין אלגעמיין וואו עס שטייט אין משניות נאר "רבן גמליאל" מיינט דאס "רבן גמליאל דיבנה", דאך איז פאראן אויסנאמען.

## אפשטאם 
**רבן גמליאל הזקן** איז געווען א זון פון שמעון בן הלל, וועלכער איז געווען א זון פון הלל הזקן, אלע דריי זענען געווען נשיאים אין די לעצטע הונדערט יאר פארן חורבן פון צווייטן בית המקדש.

## זיין צייט 
**רבן גמליאל הזקן** איז געווען פון ערשטן דור תנאים, און פון זיבטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה, דער דור וואס איז געווען פאר דעם חורבן פון צווייטן בית המקדש.  

## אין משניות 
* מסכת פיאה פרק ב' משנה ז', 
* מסכת ערלה פרק ב' משנה י"ב, 
* מסכת ראש השנה פרק ב' משנה ה', 
* מסכת יבמות פרק ט"ז משנה ז',  
* מסכת סוטה פרק ט' משנה ט"ו, 
* מסכת גיטין פרק ד' משנה ב', 
* מסכת אבות פרק א' משנה ט"ז, 

## רעפרענצען 

גמליאל הזקן
גמליאל הזקן
הדסה

מיינסטו הדסה (שפיטאל) ?
**הדסה** (אַרױסגערעדט: האַדאַסאַ) איז אַ נאָמען פֿון אסתּר המלכּה (מגלת אסתר ב’).

זעט: אסתּר המלכּה
קאַטעגאָריע:פורים
קאַטעגאָריע:תנ"ך
חזקיהו

קליין|מרכז| חזקיהו מלך יהודה
**חזקיהו** (אדער **יחזקיהו**) איז געווען דער דרייצענטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 29 יאר. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 25 יאר אלט.

זיין טאטע איז געווען אחז דער פריעריגער קעניג פון מלכות יהודה. זיין מאמע איז געווען "אבי בת כריה".

יחזקיהו איז געווען וווֹיל און געדינט גאט מער ווי אלע אנדערע קעניגן אין מלכות יהודה. 

ער האט צובראכן אלע געטשעס און פארלענד די נחושתן וואס משה רבינו האט געמאכט און האט באנייט די רעפארמע צו דינען גאט אין דער בית המקדש וואס זיין טאטע אחז האט מבטל געווען.

אין זיין 14סטע יאר פון זיין קעניג האט ער געוואלט מורד זיין קעגן אשור און אויפגעהערט צאלן שטייער פאר אשור. סנחריב מלך אשור האט באלד געקומען איינעמען מלכות יהודה. אבער דאן איז געווען א נס, און סנחריב האט געדארפט זיך אומקערן צו אשור.

## ליינט מער
* סנחריב
* ספר מלכים ב' פרק י"ח.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
שיר השירים

קליין|מגילת שיר השירים פון מחזור רוטשילד
**שיר השירים** איז די "געזאַנג פון געזאַנגען", געשריבן דורך שלמה המלך. עס רעדט זיך וועגן א פארל וואס דרוקן אויס זייער טיפער בענקשאַפט און ליבשאפט איינער צום אנדערן אין פארשידענע סארט אומשטענדן, מיט שטארקע געפילנדיגע אויסדריקן און גראַפישע טערמינען. 

לויט רש"י און דער אידישער טראדיציע איז יעדער פּסוק אַ משל אויף דער ליבשאַפט צווישן גאָט און זײן געליבטע פאָלק, די אידן; דעריבער ווערט דאָס פאַרעכענט ווי דאָס הייליגסטע ספר.

עס זענען דא וואס פירן זיך צו זאָגן שיר השירים פאַר קבלת שבת.

ס'איז אויך א מנהג צו ליינען שיר השירים ביים סוף פונעם סדר, און אויך אין שול שבת חול המועד פסח.

קאַטעגאָריע:ספרים פון תנ"ך
קאַטעגאָריע:דיכטונג
ח' תמוז

די טעג ווען ח' תמוז קען געפאלן:

## געשעענישן
## געבוירן
## יארצייטן 
* ה'תרל"ז - רבי מאיר הורוויץ, דער „אמרי נועם" פון דזשיקאוו
* ה'תרל"ט - רבי יוסף אלטער האגער, ראדאוויצער רבי
* ה'תרע"ז - רבי מאטעלע קאזמירער
* ה'תשנ"א - יצחק אייזיק וואלפסאן, בריטישער יידישער פילאנטראפ און פרעזידענט פון דער פאראייניגטער שול, לאנדאן

* ז' תמוז - ט' תמוז
גרשון

**גרשון** (אַרױסגערעדט: גערשן) איז דער זון פֿון לוי דעם פֿאָטער פֿון שבֿט לוי (בראשית מ”ו). זײַנע ברידער זענען געווען קהת און מררי, און זײַנע זין, לבני און שמעי.

פֿון גרשון שטאַמען אָפ די לוײם–פֿאַמיליעס, װאָס האָבן מחבר געװען מזמורי תהלים צו זינגען אין בית המקדש װי „אסף“ און אַנדערע (דברי הימים א’ ט”ו).

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
כ"ט סיון

די טעג ווען כ"ט סיון קען געפאלן:

## געשעענישן 
* ה'תרפ"ד - דערמארדעט יעקב ישראל דעהאן — די ערשטע פאליטישע דערמארדונג אין ארץ ישראל.
* ה'תש"ב - אנא פראנק הייבט אן שרייבן איר טאגבוך.
*ה'תשל"ו -  מדינת ישראל צה"ל פירט דורך ענטעבע אפעראציע צו באפרייען פארכאפטע ער פרענס פליגער פון טעראריסטן
*ה'תשס"ו צה"ל סאלדאט גלעד שליט ווערט פארכאפט דורך כאמאס טעראריסטן  
*ה'תשס"ח –  טעראריסט פירט דורך טעראר אטאקע מיט א טראקטאר, אויף רחוב יפו אין ירושלים; קאסט דאס לעבן פון דריי און צענדליגער פארוואונדעט.

## געבוירן
## יארצייטן
* ה'תרפ"ד - יעקב ישראל דעהאן, זשורנאליסט און שרייבער (געב' תרפ"ב)
װעלינגטאן

**װעלינגטאָן** איז די הױפּטשטאָט פֿון נײַ זילאַנד.

קאַטעגאָריע:ניי זילאנד
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט
אש התורה

**ישיבת אש התורה** איז א ישיבה פאר בעלי תשובות וואס קומען פון איבער דער וועלט צו לערנען אידישקייט. געגרינדעט און געפירט דורכן תורה פּיאנער, הרב  נח וויינבערג.

איר מולטי מיליאן דאלער קאמפלעקס געפינט זיך קעגן איבער כותל המערבי, און דאס סטראטעגישע אויסשטעל העלפט אויף רעקרוטירן בחורים פרייע אידן פון דער גאנצער וועלט וואס קומען אהין פאר טוריזם און באקענען זיך מיט דעם הארציגען אידישן חינוך מוסד און פארבלייבן שוין דארטן צו לערנען און זיך טוישן זייער לעבן לתורה ומצוות.

## תורה צענטער'ס איבער דער וועלט 
איינע פון די זאכן וואס ר' נח האט איינגעזען איז די הצלחה פון חב"ד שלוחים ארום דער וועלט, אז זיי קענען נוצן זייער געלט פון די פרייע אויף צו בויען תורה. אבער צוזעענדיג דעם חורבן פון די משיחיסטן האט ער זיך אריינגעווארפן און קאנקורירט מיט זיי עפננדיג צענטערן איבער דער וועלט. (נישט זייענדיג קיין חסידות וואס גייט אין פייער פארן רבין קומט ער נישט אן צו די שפיץ הצלחה פון חב"ד).

בילד:Rab_noach_wienberg.jpg|ר' נח רעדט אייביג מיט א זאפטיגן שמייכל
בילד:AIsh_building.jpg|אש ביי די טרעפ פון רחבת הכותל ווי מ'פאנגט די טוריסטן צו תורה

## אש.קאם 
אש התורה'ס וועב סייט, דינט ווי א מאגאזין פאר אידן דורכאויס די גאנצע וועלט זיך צו דערקוויקן מיט שיינע מאמרים אינהאלטסרייכע ארטיקלן אויף אלעס און אלעמען פון אידישקייט. 

אש.קאם אין ענגליש aish

אש.קאם אין העבערעיאש אש.קא.איי.על.

קאטעגאריע:ישיבות
קאטעגאריע:קירוב
יארן ג'ת"ת - ג'תתצ"ט

## געשעענישן 
* '''ג'תתט"ז** – נירון ווערט קייזער אין רוים.
* **ג'תתכ"ד** –  נירון קיסר שיקט א קרבן צום בית המקדש, אבער אליעזר בן ענני, לאזט עס נישט מקריב זיין.
* **ג'תתכ"ה** – נירון קיסר שיקט א בריוו קיין ענגלאנד צו אספסיינוס און זיין זון טיטוס, אז זיי זאלן מארשירן קיין ירושלים.
* י"ז תמוז **ג'תתכ"ח''' - די מויערן פון ירושלים זענען געווארן איינגעבראכן דורך די רוימען און שפיץ פון טיטוס הרשע און דער קרבן תמיד איז בטל געווארן
* ט' אב ג'תתכ"ח - חורבן פונעם  צווייטן בית המקדש 
* אין יאר '''ג'תת"פ''' איז געבוירן געווארן רבי יהודה הנשיא, און דאן איז רבי עקיבא אומגעקומען אויף קידוש השם. בערך אין די יאר איז די שטאט טבריה געגרינדעט.
* אין דעם יאר איז געווען דער מעשה פון בר כוכבא.
* ט' אב '''ג'תתצ"ה** - חורבן ביתר און דער סוף פונעם בר כוכבא אויפשטאנד

## נפטר געווארן 
* כ"ה אלול **ג'תתפ"א''' – רבי אלעזר ברבי שמעון
* ט' תשרי '''ג'תתצ"ו''' - רבי עקיבא איז געהרג'ט געווארן על קידוש השם
הר–ההר

קליין|הר ההר
**הר–ההר** (אַרויסגערעדט: הוֹר האָהאָר) איז דער נאָמען פֿון א באַרג אין עבֿר–הירדן, אויף וועלכן אהרן הכהן איז געשטאָרבן און געקומען צו קבֿורה (במדבר פרשת חוקת).  די אַראַבער רופֿן אים הײַנט „דזשעבעל הרון“ (אהרנס באַרג), און ער איז בײַ זײ זײער הײליק.

קאַטעגאָריע:בערג
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
שאצער קאנט

**שאַץ** איז אַ קאנט פון רומעניע, אינעם היסטארישן ראיאן מאלדאוויע. זײַן באפֿעלקערונג איז 688,435. זײַן הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאָט איז שאַץ.

קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:פראווינצן
קאַטעגאָריע:בוקאווינע
ירדן טייך

צי מיינט איר יארדאניע (ירדן) די מדינה? 

קליין|250פיקס
**ירדן** (אדער יאַרדן) איז דער גרעסטער טײַך אין ארץ–ישׂראל פֿון עבר הירדן, גײט פֿון צפֿון צו דרום, קומט פֿון די סירישע וואַסערן, פֿליסט אַדורך דעם ים–כּנרת, קומט אַרויס פֿון דאָרט און פֿליסט אין טאָל (עמק–הירדן) ביז ער פֿאַלט אַרײַן אין ים–המלח. דער נאָמען ירדן ווערט דערמאָנט, אַחוץ אין חומש און אַנדערע תנ"ך–ספֿרים (דאָס ערשטע מאָל בראשית י"ג „ככר הירדן“), אויך אין אַלטע–עגיפטישע דאָקומענטן, דאָס וואָרט „ירדן“ זאָלֹ זײַן פֿון וואָרט „ירד“. אַראָפנידערן, אַראָפפֿליסן פֿון דער הויך אין די נידער.

אין תנ"ך און אַלטער יידישער געשיכטע פֿאַרנעמט דער ירדן אַ גרויס אָרט. בײַם אײַננעמען ארץ–ישׁראל אין דער צײַט פֿון יהושע בן נון (יהושע ג') זענען די יידן אַריבער דעם ירדן און דאָס וואַסער איז געשפאַלטן געוואָרן פֿון בײדע זײַטן. אַרום דעם ירדן זענען פֿאָרגעקומען די וואונדער–ספורים פֿון די נבֿיאים אליהו און אלישע (מלכים ב' ב', ה' ו').

די לענג פֿון ירדן איז בײַ 150 קילאָמעטער, און די ברײט נאָר עטלעכע מעטער. בײַם ירדן זענען לעצטנס אַנשטאַנען אַ רײ ייֵדישע מאַדערנע קאָלאָניעס ווי אויך די עלעקטרישע רוטענבערג–סטאַנציע. דער כנרת איז אן אזערע פון דעם ירדן טייך.

## זעט אויך 
* עמק הירדן
* עבר הירדן

קאַטעגאָריע:טייכן אין אזיע
קאַטעגאָריע:ארץ ישראל
קאַטעגאָריע:יארדאניע
משה שטערנבוך

קליין|350px|הרב משה שטערנבוך
קליין
**הר"ר משה שטערנבוך** (געב' כ"ד שבט ה'תרפ"ו) איז דער ראב"ד פֿון דער עדה החרדית זייט תשס"ג. ער וואוינט אין הר נוף און איז א בריסקער תלמיד, געבוירן אין לאנדאן.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן געווארן אין לאנדאן כ"ד שבט תרפ"ו (8טן פעברואר 1926) צו זיין פאטער ר' אשר שטערנבוך, וואס איז נפטר געווארן ווען משה איז געווען אלט אכט יאר, און זיין מוטער דבורה, א טאכטער פון הרב שלמה זלמן פינעס, מחבר ספר "פנס שלמה" און אן אייניקל פונעם ווילנער גאון. ער האט געלערנט אין דער ישיבה פון הרב משה שניידער אין לאנדאן, און שפעטער אין ישיבת חברון אין ירושלים. אלס ישיבה בחור אין ירושלים איז ער געווארן נאנט צום טשעבינער רב און דעם בריסקער רב, רבי וועלוול. יעדן פרייטיק פלעג ער לערנען א "חברותא" מיטן גערער רבי'ן, דעם בית ישראל, און עטלעכע מאל האט רב שטערנבוך געגעסן ביי אים א שבת סעודה.

ביי די 28 יאר האט ער געהייראט יפה, טאכטער פונעם נדיב און פאבריקאנט יעקב שעכטער פון בני ברק. די ערשטע יארן נאך זיין חתונה האט ער געוואוינט אין ירושלים און געדינט ווי ראש ישיבה פון ישיבת המתמידים. נאכהער האט ער געוואוינט צוואנציק יאר נאנט צו דער פאנאוועזשער ישיבה אין בני ברק. אין דער תקופה איז ער געווען ראש כולל אין ראש העין. דערנאך האט ער אימיגרירט אין דרום אפריקע וואו ער איז געווען רב פון דער חרדישער קהילה פיל יארן אין יאהאנעסבורג, ביז ער איז גערופן געווארן צו דינען ברבנות אין דעם בית דין צדק פון דער עדה החרדית אין ירושלים. אזוי ווי אלע מיטגלידער פונעם בי"ד פון דער עדה, גייט ער שבת און יו"ט מיטן ירושלימ'ער לבוש (שטריימל און גאלדענע קאפאטע).

היינט וואוינט ער אינעם הר נוף געגנט אין ירושלים, וואו ער האט אויפגעשטעלט א כולל, בית מדרש און שול אויפן נאמען פון זיין זיידן דער גר"א.

ער איז א גרויסער תלמיד חכם מיט פיל ספרים אויף הלכה און השקפה.

זיינע הכשרים האט מען דארטן יא געגעסן ווייל דאס איז געווען פאפולער.

אין תשמ"ט (1989), נאך דער פטירה פונעם רב פון דער עדה החרדית, הרב יצחק יעקב ווייס, האט מען באשטימט הרב שטערנבוך ווי וויצע־פרעזידענט און א מיטגליד אין בית דין פון דער עדה החרדית. זייט תשס"ג (2003) איז ער דער ראש בית דין. 
 
אין תשנ"ב האט ער אנגעהויבן ארויסגעבן זיינע תשובות "תשובות והנהגות" (פינף חלקים).

הרב שטערנבוך איז באוואוסט מיט זיינע פסקים וואס ער האט ארויסגעגעבן אין דער סעריע ספרים ״מועדים וזמנים״ תשובות והנהגות.

ווי אויך ביי די סקול דיסטריק און קרית יואל איז ער געווען בראש המתירים וואס אנדערע האבן זיך זייער אויפגערעגט אויף זיין פסק.

אזוי אויך נאך דער פטירה פון הרב אברהם יצחק קאהן תולדות אהרן רבי ז"ל האט ער זיך אנגענומען פאר הרב דוד קאהן אפילו ער איז נישט דער בכור.

אבער הרב שטערנבוך פסק׳נט ווי אזוי ער זעט אין דער תורה  און רירט זיך נישט פאר קיינעם.
ממוזער|הרב משה שטערנבוך

## משפחה 
רבי משה האט צוויי ברידער און פיר שוועסטער. זיינע ברידער זענען הרב אליהו, ראב"ד אין אנטווערפן, בעלגיע און הרב דוב, וואס איז געווען אינעם שטאב פון דעם גייטסהעד מיידלעך סעמינאר. זיינע שוועסטער זענען מרת יהודית, דאס ווייב פון רבי משולם דוד הלוי סאלאווייטשיק, וואס פירט א בריסקער ישיבה, מרת רחל, דאס ווייב פון רבי חנוך הכהן ערנטרוי, געוועזענער ראש בית דין אין לאנדאן, מרת שולמית, דאס ווייב פון רבי יעקב אריאלי, פאטער פון רבי אשר אריאלי, דאס ווייב פון ר' מאיר מרגליות פון לאנדאן (א זון פונעם פרעמישלאנער רבי'ן), און דאס ווייב פון הערשל רייך פון מאנטשעסטער.

## רעפערענצן
קאטעגאריע:רבנים אין ירושלים
קאטעגאריע:עדה החרדית
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אליעזר בערלאנד

[left|thumb|250px|פארטיפט מיטן פוסק הדור הרב [יוסף שלום אלישיב]]
**אליעזר בערלאנד** (געב' חיפה ה'תרצ"ז) איז א בראסלעווער משפיע, פון אלטשטאט ירושלים, ער גייט מיטן ירושלים'ער פֿולן לבוש, וואס האט קודם געלערנט ביי די ליטווישע עליטישע חינוך סיסטעם אין כפר חסידים ישיבה און אין פאנאוועזשער כולל. דערנאך איז ער געווארן א קנאי. אין מרחשון תשע״ז איז ער פאראורטיילט געווארן צו תפיסה נאכדעם וואס ער האט מודה געווען צו געוויסע עבירות.

## ביאגראפיע
ער איז געבוירן געווארן צו חיים בערלאנד און זיין ווייב עטיה (געבוירן סטרולאוויטש), א מזרחיסטישע משפחה אין חיפה. ער האט געלערנט אין דער כרם ביבנה ישיבה. ביי דער עלטער פון 17 און א א האלבן האט ער אנגעהויבן לערנען אין ישיבת כנסת חזקיהו אין כפר חסידים וואו ער איז געבליבן דריי יאר. ווען ער איז געווען אלט 21 האט ער חתונה געהאט מיט תהילה שאקי, אויך מיט א מזרחיסטישן אויסקוק. דאס פארפאלק האט געוואוינט צוערשט אין בני ברק. איין חודש האט ער געלערנט אינעם פאנאוועזשער כולל און דערנאך אינעם וואלאזשינער כולל אין בני ברק. 

ער גייט נישט צו די בחירות. און ביז ביבי נתניהו'ס אויפשטייג האט ער געארבייט קעגן בחירות. אבער זינט מ'האט אנגעהויבן צוריקגעבן שטחים פאר די אראבער האט ער געטענה'ט אז די אראבער איז ערגער ווי ציונים און ער האט אנגעהויבן אנטייל צו נעמען אין דעמאקראטישע וואלן, און אזוי פארענטפערט ער דאס אז ער איז א גרויסער ציוני. 

זיין ישיבה "שובו בנים" איז די הארץ פון די אראבישע געגנט אין אלט שטאט. עטליכע מאל איז פארגעקומען שטעכערייען צו זיינע בחורים, דאס איז דער גרעסטער בנין אין אלט שטאט מיט שומרים. 

ער האט זיך גערופן א גרויסער עובד און תלמיד חכם עצום, ביז עס איז נתפרסם געווארן וואס ער טוט במסתרים מיט נשואות ובתולות.

א דאווענען ביי אים אין ישיבה האט געדויערט שעות ארוכות מיט טענץ און עבודות. 

אזעלכע בעלי תשובות פון זיינע תלמידים זיינען געוועזן גרויסע גענעראלן אין דעם ישראלישן מיליטער וואס האבן איבערגעלאזט אלץ און זענען געווארן בעלי תשובה.

## קרימינעל 
אין נאוועמבער 2013 האט בערלאנד פארלאזט מאראקא נאך א באפעל פונעם קעניג מוכאמאד דער זעקסטער, און ער איז אריבער אין זימבאבווע.

נאוועמבער 2016 איז בערלאנד באשולדיקט געווארן דורכן געריכט אין שאנד-אקטן מיט עטלעכע פרויען, ער איז באשטראפט געווארן צו זיצן 18 מאנאטן אין תפיסה. רבני ברסלב, פון זיי ר' יעקב מאיר שעכטער, האבן מפרסם געווען א קול קורא קעגן בערלאנד אז ער איז א "תועה ומתעה בעיקרי ויסודי הדת וההלכה ובפרט בענייני קדושה ומהווה תקלה וסכנה נוראה וחמורה"

מעשה ש״ץ

הגה״ק רבי יעקב מאיר שעכטער מיט נאך גדולי צדיקי וחסידי ברסלב, זאגן אז ברלנד איז מעשה ש״ץ רח״ל. 
ברלנד איז נישט נאר א רב פון א קהלה אדער א רבי פון חסידים, ער פרעדיגט אז א צדיק איז א גאט וואס מען קען דאווענען צו אים, זיינע חסידים גלייבן אין באשעפער בשותף, נישט אנדערש ווי יוסף בן מרים און שבתי צבי ימ״ש.
מען דאווענט צום רבין, און מען רעדט בלשון נוכח: לעזער איך דארף געלט.
ברלנד זאג אז פונקט ווי כביכול גאט ב״ה איז כל הארץ כבודו וכו׳ אין גבול וואס נאר דער אייבישטער אליין פארמאגט, און ה״ה ביים רבין. ער פרעדיגט פאר זיינע נאכפאלגער אז רח״ל ער האט די זעלבע כוחות ווי דער באשעפער וואס פירט די וועלט. זיינע חסידים פארציילן אותות ומופתים באדמת בני חם אויף זייער רבין.
קאַטעגאָריע:ברסלב
קאַטעגאָריע:רבנים
ספר בראשית

**בְּרֵאשִׁית** (אַרויסגערעדט: בירײשיס) (אין אָנהײב), דאָס ערשטע ספֿר פֿון חומש, הײבט איך אָן מיטן וואָרט „בראשית“. אין די אײראָפעאישע שפראַכע איז עס באַקאַנט מיטן נאָמען „גענעזיס“ (גריכיש וואָרט, דער טײַטש „אַנטשטײאונג“, די אַנטשטײאונג פֿון וועלט), נאָמען פֿון ספֿר בראשית אין דער אַלטער גריכישער תנ"ך–איבערזעצונג „סעפטואַגינטא“. דאָס ספֿר האָט 12 סדרות. עס אַנטהאַלט דעם סיפור ווי אַזוי די וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן, דערנאָך דעם סיפור פֿון אדם מיט חוה, קין און הבל, נח און דעם מבול, נמרוד, אברהם אבינו, יצחק אבינו, יעקב אבינו, יוסף און די ברידער, ביז יעקב און זײַנע קינדער זענען געקומען קײן מצרים און דעם טויט פֿון יעקב און די שבטים.

דער ערשטער שבת אָנהײב ווינטער ווען מען הײבט אָן לײעגען דעם דאָזיקן ספֿר, ווערט אָנגערופֿן „שבת בראשית“, ווײַלֹ אויך די סדרה פֿון דער וואָך הײסט „בראשית“. עס איז אַן אַלטער מנהג אויך אום שמחת תורה צו לײענען די ערשטער פרשה פֿון בראשית און דער וואָס קריגט די דאָזיקע עליה הײסט „חתן בראשית“, און לכּבֿוד אים ווערן געזונגען פיוטים.

זעט: תורה, חומש, און מעשה בראשית

## אינהאלט פון ספר בראשית 
ספר בראשית פארנעמט זיך מיט דריי הויפט טעמעס:

**1.** מעשה בראשית - וואס עס האט פאסירט ביים אנפאנג פון די וועלט-באשאפעניש. דאס קומט פארענטפערן די פאלגנדיגע פראגעס:
* מעשה בראשית - ווי אזוי איז די וועלט באשאפן געווארן.
* אדם הראשון מיט חווה - מיט וואס און פארוואס איז דער מענטש אנדערש פון אלע חיות, פארוואס איז דער מענטש אנגעטאן מיט קליידער, פארוואס שטארבט מען און פארוואס א שלאנג איז די פיינט פון דער מענטש.
* קין מיט הבל - פארוואס מענטשן וואנדערן זיך איבער די גארער וועלט, און פארוואס די איינקום גיט נישט צומאלן ווייץ.
* די מבול וואסער מיט נח - איז מסביר די באוווסטע לענגדע אדער געשיכטע פון א גרויסע שטרומוואסער וואס האט פארפלייצט די וועלט, און פארוואס האבן די יידן אין צוקונפט איינגענומען כנען.
* דור הפלגה - איז מסביר די מלוכה און די געזעצן.
**2.** די געשיכטעס פון די אבות - ווי אזוי האט זיך אנגעהויבן כלל ישראל און ווער איז אירע עלטערן.

**3.** די געשיכטע פון יוסף אין כנען און אין מצרים - ווי אזוי האבן די יידן אראפגענידערט קיין מצרים.

### דער סדר פון פרשיות אין ספר בראשית 
אין ספר בראשית איז דא 12 פרשיות:

* בראשית
* נח
* לך לך
* וירא 
* חיי שרה
* תולדות
* ויצא
* וישלח
* וישב
* מקץ
* ויגש
* ויחי

בראשית
קאַטעגאָריע:מעשה בראשית
*
ספר שמות

צי מיינט איר פרשת שמות?

**שְׁמוֹת** איז דער צווײטער חומש, וואָס הײבט זיך אָן מיט די ווערטער .

באַשטײט פֿון 40 קאַפיטלעך. עס ווערט אין חומש שמות דערצײלט דער ספור ווי די מצרײם האָבן געפײַניקט די ייִדן, נאַכער יציאת מצרים, דאָס געבן די תורה אויפֿן הר סיני, פֿאַרשײדענע געזעצן, דאָס מאַכן דעם משכן, די מעשה פֿון עגל (גאָלדענע קאַלב).

אין די אײראָפעאישע שפראַכן הײסט שמות „עקסאָדוס“ (דער אַרויסגאַנג, דאָס אַרויסגײן פֿון מצרים.

## דער סדר פון פרשיות אין ספר שמות 
אַנטהאַלט 11 סדרות:

# שמות
# וארא
# בּא
# בּשלח
# יתרו
# משפּטים
# תּרומה
# תּצוה
# כי תשא
# ויקהל
# פּקודי

## תוכן פון ספר שמות 
### יציאת מצרים 
### מתן תורה 
### דער משכן 
דער אייבערשטער האט געהייסן משה בויען א משכן, מיט א שולחן, מנורה, א גאלדענעם מזבח און א קופערנעם מזבח. פאר די כהנים דארף מען מאכן פיר בגדים: כתונת, מכנסים, אבנט (גארטל) און מגבעת (הויב).  פארן כהן גדול מאכט מען נאך פיר בגדים: ציץ, מעיל, אפוד און חושן.
### דער עגל 
## זעט אויך 
* תורה
* חומש

שמות
*
געלע זשורנאליזם

**געלע זשורנאליזם** איז א טערמין אויף אזא סארט פארדרייטען זשורנאליזם וואס לייגט פאר א ציל נישט בארייכערן די אינפארמאציע און צו פארציילן די פאקטן פאר די ליינער. נאר עס דרייט אן א קאשע מיט די אינפארמאציע איר צו אויפבלאזן און פארדרייען צו מאכן לעבעדיג. עס ציעט דעם ליינער שטערקער ווי סתם זשורנאליזם, ווייל עס מאכט דאס לעבעדיג הייס, און פיל מיט געפילן אבער עס דינט קעגן דעם ציל פון זשורנאליזם צו זיין נייטראל.

## ביישפילן 
טאבלויד'ס ווי דער ניו יארק פאוסט און דער דעילי ניוז ווערן פארעכענט אין דעם כלל, ווייל זיי זיכן נאר צו האבן שניידעדיגע קעפלעך. קעגן דעם ניו יארק טיימס וואס איז טאקע לאנגווייליג אבער עס שרייבט בלויז אינפארמאציע נישט לאזונגען.

די זעלבע אין ארץ ישראל הארץ וואס איז אינפארמאטיוו קעגן ידיעות און מעריב וואס זענן צוויי טאבלוידן (אין קוואליטעט אבער נישט אין מאס) וואס העצן און שימפן פון יעדעס ווארט פון סתם ארטיקלען.

קאטעגאריע:זשורנאליזם
קאטעגאריע:צייטונגען
בוקאווינא

left|200px
די **בוקאווינע** (אדער **בוקאָװינאַ**) (; /*Bukovyna*; דייטש און פויליש: *Bukowina*) איז אַ היסטאָרישער ראיאן אין אייראפע אויף די נארדערנע שיפועים פון די צפון-מזרח קארפאטישע בערג. בוקאווינע ציט זיך אויף א שטח פון 10,422 קוואדראט ק"מ, און איז היינט צעטיילט צווישן אוקריינע און רומעניע.

איר הױפּטשטאָט איז טשערנאוויץ.
אנדערע באקאנטע שטעט זענען:
* שאץ
* ראַדעװיץ
* סערעט
* דאָרנא
* וויזשניץ
* גורא הומאָרא
* פראסין
* סאדיגורא

*
סמבטיון

**סמבטיון** אָדער **סאַמבאַטיאָן** אין מדרש (בראשית רבה פרק י"א) דערציילט אז די עשרת השבטים האבן גולה געווען אויף דער צווייטער זייט פון טייך סמבטיון, וואס די גאנצע וואך ווארפט זי שטיינער און מען קען נישט אריבערגיין דער טייך, און נאר שבת איז דער טייך רוהיג. און ווען די צייט וועט קומען וועט משיח זיי אָפברענגען פון דארטן, ווען ער וועט אויסלייזן כלל ישראל.

דער טײַך הײסט „סמבטיון“ (פֿון וואָרט „שבת“, „סאַבאַט“) און „סנבטיון“. די אַגדה וועגן דאָזיקן טײַך איז פֿאַראַן אין מסכת סנהדרין ס”ה אין נאָמען פֿון תנא רבי עקיבֿא. אָבער די לעגענדע וועגן טײַך איז געווען פֿאַרשפרײט נאָך פֿריער (פֿלאַוויוס אין מלחמות ספֿר ז', פליניוס). וועגן דעם, אַז אין יענער זײַט סמבטיון געפינען זיך די עשרת השבֿטים, איז פֿאַראַן אין ירושלמי סנהדרין פרק י' „אחת לפנים מנהר סמבטיון“. שפעטער ווערט די לעגענדע געבראַכט אין דעם ספור פֿון אלדד הדני.

אין די שבת זמירות „מה יפֿית“ און „יום שבת קודש“ ווערט דערמאָנט דער סמבטיון.

אין פֿיל צײַט האָבן פֿאַרשײדענע ייִדישע רײזנדער געפרוּאווט צוצוקומען צום טײַך סמבטיון און צו געפֿינען די עשרת השבֿטים.

פרטים בײַ לאַזאַר אין זײַן בוך „עשרת השבֿטים“, אויך אין ערוך השלם פֿון קאהוט (ערך „סמבטיון“).

עס איז באקאנט דער בריוו וואס דער שבת האט געשיקט צום ספרדישן חכם אבן עזרא, און דארט ווערט דערמאנט דער טייך סמבטיון.

## אין קולטור 
* אין דער סאטירע מסעות בנימין השלישי פון מענדעלע מוכר ספרים ווערן באשריבן די רייזעס פון בנימין השלישי און זיין העלפער סענדריל, וואס פארן אין ווייטנס כדי צו געפינען די "רויטע יידן" אריבער דעם סמבטיון.

## זעט אויך
אלדד הדני | הרי חושך | עשרת השבטים
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:טייכן
קאַטעגאָריע:לעגענדעס
קאַטעגאָריע:מלכות ישראל
קאַטעגאָריע:שבת
קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע
סנחריב

300px|left
**סנחריב** איז געווען דער קעניג פון אשור פון יאר ג'נ"ה.

אין יאר  (7 יאר נאך וואס אשור נעמט איין מלכות ישראל) פארט סנחריב קיין ארץ ישראל צו מלכות יהודה כדי צו איר אייננעמען. חזקיהו וואס איז דעמאלט געווען קעניג אין מלכות יהודה שטעלט זיך קעגן פון זיך איבערגעבן פאר אים, און בעט ישעיהו דער נביא צו דאווענען זאל סנחריב נישט איינעמען מלכות יהודה, ישעיהו זאגט צו אז סנחריב וועט זיך צוריק קערן צו אשור, און וועט דארט געמארדעט ווערן. און אזוי איז טאקע געווען, סנחריב פארט צוריק צו אשור, און 20 יאר שפעטער ווערט ער געמארדעט דורך זיינע צוויי קינדער אַדְרַמֶּלֶךְ און שַׂרְאֶצֶר אין יאר ג'פ.

קאַטעגאָריע:קיסרים
קאַטעגאָריע:אשור
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
י"ג אב

די טעג ווען י"ג אב קען געפאלן:

## געשעענישן
## געבוירן 
* ה'תרע"ג - מנחם בעגין, דער זיבעטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל (נפ' ה'תשנ"ב)
## יארצייטן 
* ה'שצ"ג – הרב נתן נטע שפירא פון קראקע, דער „מגלה עמוקות"
* ה'תקפ"ט – רבי מרדכי בנעט
* ה'תש"ו – הרב ד"ר יצחק ברויער, דענקער, שרייבער און אגודיסט
*ה'תשל"ג – הרב יוסף אליהו הענקין פון די גרעסטע פוסקים אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און מנהל פון דער "עזרת תורה" ארגאניזאציע
* ה'תשמ"ד – הרב יוסף גרינוואלד, אב"ד פון פאפא
שומרון

**שומרון** איז געווען די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.

## גרי אריות 
נאך וואס אשור האט איינגענומען שומרון פון מלכות ישראל און האט באפעלקערט די פרעמדע פעלקער האבן זיי געזינדיקט און נישט געדינט גאט, און גאט האט זיי געשטראפן און זיי געשיקט לייבן. ווען די לייבן האבן גענומען צורייסן מענטשן פון די איינוווינערס, האט דער קעניג פון אשור באלד געשיקט צו די איינוווינערס כוהנים זאלן לערנען מיט זיי ווי אזוי גאט צו דינען.

פון וועגן די געשיכטע, האבן די חז"ל גענוצט די אויסדרוק פון **גרי אריות** צו אנצייכענען אזעלכע וואס דינען גאט פון געצווונגנקייט און נישט פון אהבה.

## גלות שומרון 
אין דאס 722סטער יאר פארן קריסטלעכער ציילונג ווען הושע בן אלה איז געווען קעניג אויף מלכות ישראל, האט שלמנאסר דער קעניג פון אשור איינגענומען די שטאט שומרון, וויבאלד הושע האט נישט געצאלט שטייער פאר אשורס קעניגרייך, און האט געוואלט מורד זיין קעגן אשור. שלמנאסר האט גולה געווען די עשרת השבטים צו אשור. (זעט ספר מלכים ב' פרק י"ז).

נאך וואס די עשרת השבטים האבן גולה געווען קיין אשור, האבן זיי זיך צעמישט מיט די גוים און האבן קיינמאל נישט צוריק געקומען קיין ארץ ישראל. לויט די אידישע טראדיציע וועלן זיי זיך אומקערן נאך וואס משיח וועט קומען.

אין מדרש (בראשית רבא פרק י"א) דערציילט (א לעגנעדע), אז די עשרת השבטים האבן גולה געווען אויף דער צווייטער זייט פון טייך סאמבאטיאן, וואס די גאנצע וואך ווארפט זי שטיינער און מען קען נישט אריבער גיין דער טייך, און נאר שבת איז דער טייך רוהיג. לויט די לעגנעדע, וועט משיח זיי אומבריינגען פון דארט ווען ער וועט אויסלייזן כלל ישראל.

## די שומרונים 
די שומרונים טענהן, אז הושע דער קעניג פון אשור האט נישט ארויסגעטריבן אלע אידן פון שומרון, נאר א טייל פון זיי, אבער פיל אידן זיינען געבליבן אין ארץ ישראל און האבן נישט גולה געוועזן. דעריבער לויט זייער מיינונג הייסן זיי אויך אידן, און פירן זיך מיט אנדערע מצוות ווי די אלגעמיינע אידן פון מלכות יהודה. אבער די אידישע ארטאדאקסן טענה'ן אז זייערע אידישע מנהגים שטאמט פון די געשיכטע מיט די לייבן, אבער זיי זיינען נישט קיין אידן.

די ארכעאלאגיער האבן געפונען א מצבה וואס איז אויף איר אויסגעטשעטשעט אז נאר 27290 פון די שומרוינער האבן גולה קיין אשור, אזעלכע טענהן אז לויט די אויסגעפין קען מען בריינגען א ראיה אז טאקע נאר א טייל אידן גולה געווען קיין אשור, און א טייל זיינען געבליבן אין ארץ ישראל.

קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
קאַטעגאָריע:מלכות ישראל
ב'תתל"ב

* ירבעם בן נבט ווערט דער ערשטער קעניג אויף מלכות ישראל.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
ישעיהו

**ישעיהו** (ג'ק"ם - ג'ש"ס) דער זון פון אמוץ איז געווען א נביא אין מלכות יהודה. 

ישעיהו'ס טאכטער חפציבה האט חתונה געהאט מיטן מלך חזקיהו; זיי האבן געהאט צוויי קינדער, רבשקה און מנשה.

דער קבר פון ישעיהו געפינט זיך אינעם דארף ברעם אין דעם גליל.

## זיינע נבואות 
ווען חזקיהו איז געווען קעניג אויף מלכות יהודה, האט סנחריב (דער קעניג פון אשור) אנגעשרעקט אז ער וויל אייננעמען ירושלים פון יהודה'ס קעניגרייך, און איז געקומען קיין ירושלים צו אנפאנגען א מלחמה. ווען חזקיהו האט דאס געהערט, האט ער געבעטן פון ישעיהו צו דאווענען אויף זיין קעניגרייך צו איר אפהיטן פון סנחריב. און ישעיהו האט געענטפערט אז סנחריב וועט דארפן אלץ א געוויסע סיבה זיך אומקערן צו זיין לאנד, און וועט דארט שטארבן דורך א שווערד. 20 יאר שפעטער איז סנחריב געמרד'עט געווארן דורך זיינע צוויי קינדער.

קאַטעגאָריע:נביאים
קאַטעגאָריע:מלכות יהודה
אדער

די **אדערן** אדער **בלוטגעפעס** זענען די הויפט בלוט וועגן און טראנספארטן וואס פירט ארום דאס בלוט אינעם גאנצן קערפער פון בעלי חיים. עס איז אבער פאראן נאך קלענערע בלוט צירקולאציע וועגן.

עס איז 90 טויזנט פיס לאנג, צוויי מאל די לענג ארום די גאנצע וועלט.

די צוויי מינים אדערן זענען: די ארטעריעס - וואס זענען רויט, פון דעם אקסיגען וואס קומט פון די לונגען, און ווענעס וואס איז בלוי פון די קארבן דייאקסייד און טראגט צום הארץ.

די חכמה פון די אדערן הייסט אנגיאלאגיע.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פיזיאלאגיע
קאַטעגאָריע:מעדיצין
מלכות יהודה

thumb|Арада жанындағы Оңтүстік Иудеяың шөлді төбелері|קליין|מרכז| ממלכת יהודה
**מלכות יהודה** איז געווען די מלוכה פון די שבטים: יהודה, בנימין און האלב לוי. עס האט געהייסן לויט שבט יהודה וויבאלד דאס איז געווען די גרעסערע שבט צווישן זיי.

מלכות יהודה איז געווען אין דרום זייט פון ארץ ישראל פון גבע ביז באר שבע, ווען איר הויפטשטאט איז געווען ירושלים. מלכות יהודה איז געשטאנען 389 יאר אויף א פלאך פון 8,900 קילא מעטער.

מלכות יהודה איז אויפגעשטעלט געווארן אין יאר ב'תתל"ב. 80 יאר ביז דאן זיינען אלע שבטים געווען אייניק אונטער איין מלוכה, אונטער בית דוד, אבער נאך וואס שלמה המלך איז געשטארבן, און זיין זון רחבעם איז געווארן קעניג וואס האט ארויפגעלייגט הויכע שטייער אויף די עשרת השבטים און נישט אויף זיין אייגן שבט יהודה, האבן די עשרת השבטים און בראשם ירבעם בן נבט באשטימט זיך אפצוטיילן פון דער שטאמבוים פון בית דוד און מאכן אן אייגענע מלוכה "מלכות ישראל".

אין ספר מלכים שטייט, אז געוויסע קעניגן פון מלכות יהודה זיינען געווען וווֹיל און האבן געדינט גאט ווי עס דארף צו זיין, זיי האבן געדינט גאט אין בית המקדש אין ירושלים. אבער געוויסע קעניגן זיינען געווען שלעכט און האבן געדינט עבודה זרה און צעשפרייט די מזבחות.

מלכות יהודה האט גולה געווען אום ג'קע"ד, נאכער האבן זיי זיך צוריק געקערט קיין ארץ ישראל אונטער פערסישע קאנטראל, און האבן אויפגעבויעט דער צווייטער בית המקדש.

## מלכות בית דוד 
יעקב אבינו האט נבואה געזאגט אין לעצטן טאג פון זיין לעבן, *לא יסור שבט מיהודה*, אז די הערשאפט וועט זיך קיינמאל נישט אפטוהן פון שבט יהודה. יארן שפעטער האט גאט פארשפראכן פאר דוד המלך, אזויווי עס שטייט אין תנ"ך, אז די מלוכה וועט שטענדיג פארבלייבן ביי זיינע קינדער. אפילו זיי וועלן נישט ממשיך זיין צו גיין אין גאט'ס וועגן, וועט זיי גאט טאקע שטראפן אויף זייערע זינד אבער וועט נישט אוועקנעמען די מלוכה פון זיי. דאס הייסט, אז אפילו עס וועלן זיין קעניגן פון אנדערע שבטים וועלכע וועלן הערשן אויפן פאלק ישראל, וועט אבער שטענדיג פארבלייבן א שטיקל מלוכה אדער עפעס א הערשערישע מאכט ביי די אייניקלעך פון דוד המלך.

דערפאר, נאכן טויט פון שלמה המלך ווען די מערהייט פון די שבטים האבן זיך אפגעריסן פון די מלוכה פון זיין זון רחבעם און זיך אנגעשלאסן אין דער מלוכה פון ירבעם בן נבט אלס **מלכות ישראל**, איז נאך פארט פארבליבן א קליינער טייל פון די שבטים אונטער מלכות בית דוד. און אזוי איז עס פארבליבן דוראויס די יארן פון דער ערשטער בית המקדש, ווען אינצווישן זענען אלע שבטים פון מלכות ישראל פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל דורך סנחריב מלך אשור, אזוי איז דער מלכות יהודה, די מלוכה פון בית דוד, פארבליבן אלס דער איינציגער יידישער מלוכה אין ארץ ישראל ביזן חורבן ירושלים און דער ערשטער בית המקדש.

זינט דאן האבן די אייניקלעך פון בית דוד זיך קיינמאל נישט צוריקגעקערט צו א פולשטענדיגע און פולקאמע מלוכה אויפן יידישן פאלק. אבער דאך זענען זיי געווען אקטיוו אלס פארשידענע סארטן הערשער מיט א געוויסן אויטאריטעט, טייל אפילו קעניגליכע, דורכאויס די יארן פון דער יידישע היסטאריע. פאלגענד איז א ליסטע פון די פארשידענארטיגע הערשאפטן פון בית דוד נאכן חורבן פון ערשטן בית המקדש.

 • די שושלת פון די נשיאים אנגעהויבן פון הלל הזקן
 • בן כוזיבא (בר כוכבא) אין ביתר
 • די ריש גלותא דינאסטיע אין בבל
 • בוסתנאי אין פערסיע און אראביע

קאַטעגאָריע:היסטאריע פון ארץ ישראל
*
קאַטעגאָריע:תנ"ך
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
ב'תשנ"ו

* דוד המלך ווערט קעניג אויף כלל ישראל.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
אברהם יצחק אולמאן

**הרב אברהם יצחק אולמאן** איז דער יונגסטער חבר ביד"ץ העדה החרדית, און איז איר אויפגייענדער שטערן. ער דינט יארן לאנג שוין אלס רב אין גבעת שאול געגנט ביים אריינגאנג פון ירושלים. ער באלאנגט צום דושינסקי קרייז. א הויכער געשטעל מיטן היט, א הויכער סאמעטער רבנישער היט, איבערן שטערן אייביג איבערגעדעקט. ער איז ברייט באקאנט אלס אן עקספערט אין חושן משפט, און פירט טאקע דין תורות פארן מינימאלן אפצאל פאר אידן וואס שטייען אין די רייע זיך צו אויסטענהטען זייער ארגומענטן און מחלוקת, זיין פסק איז שנעל און שטרענג. אנדערשט פון געווענליכע דין תורות וואס די דיינים טוענים און בוררים ציען און צעגערן מיט דער צייט צו מאכן ווי מער געלט, ווייל זיי רעכענען א באשטימט פרייז לויט דער שעה.

ער איז אן איידעם ביי רבי אשר יאקאב פון ירושלים.

נאך דער פטירה פון הרב יעקב בלוי, האט מען אים באשטימט אין זיין ארט צו זיין דער פונעם ועד הכשרות פון דער עדה החרדית.

קאַטעגאָריע:עדה החרדית
קאטעגאריע:דיינים
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
ג'פ

* אַדְרַמֶּלֶךְ און שַׂרְאֶצֶר די קינדער פון סנחריב הרגענען זייער טאטן.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
אשור

**אשור** איז א פארצייטיק לאנד אין די צייטן פון דער תורה. איר הויפטשטאט איז געווען נינוה.

שלמנאסר (5) מלך אשור האט איינגענומען מלכות ישראל ווען הושע בן אלה איז געוועזן קעניג. און סנחריב מלך אשור האט איינגענומען שטעט פון מלכות יהודה ווען חזקיהו איז געוועזן קעניג.

אין יאר ג'קנ"ה האט זיך אשור אונטערגעגעבן צו מצרים, און פון דאן איז אשור אראפ אינגאנצן פון דער מאפע.

היינט איז פלאצירט דארט איראק.
קאַטעגאָריע:אשור
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
קאַטעגאָריע:ציוויליזאציעס
מנשה מלך יהודה

**מנשה** איז געווען דער 14סטער קעניג אויף מלכות יהודה. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געוועזן 12 יאר אלט און געהערשט 55 יאר. זיין מאמע האט געהייסן "חפציבה".

לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים (פרק ב') און אין ספר ירמיהו (פרק ט"ו) איז ער געווען דער שטערקסטער זינדיקער אין באציונג צו די אנדערע מלכים פון מלכות יהודה, און וועגן אים האט גאט 60 יאר שפעטער גולה געווען כלל ישראל און צעשטערט דעם בית המקדש. אבער לויט ווי עס שטייט אין ספר דברי הימים האט מנשה תשובה געטאן ווען ער איז געווען אין תפיסה אין בבל נאך וואס ער האט רעוואלטירט קעגן אשור, און גאט האט אים באוויליגט און אים צוריקגעקערט קיין ירושלים, דאן האט מנשה צעשטערט אלע געטשעס. .

זיינע זינד:
* ער האט איינגעפירט צו דינען עבודה זרה - געצין-דינעריי און שטערן-דינעריי. אויך האט ער זיי אריינגעבריינגט אין בית המקדש.
* ער האט געבויעט צעשפרייטע מזבחות אנערש ווי זיין טאטן יחזקיהו וואס האט איינגעפירט צו דינען גאט נאר אין בית המקדש.
* ער האט מקריב געווען זיין זון אין פייער פאר עבודה זרה וואס איז פארבאטן לויט די תורה 
* ער האט געמאכט כישוף 
* ער האט געהרגעט אומשולדיקע מענטשן.

* לויט ווי עס שטייט אין גמרא האט מנשה געהרגעט דעם נביא ישעיהו. וואס איז געווען זיין זיידע.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
אמון

200px|קליין|מרכז| אמון מלך יהודה

**אמון** דער זון פון "מנשה" מיט "מְשֻׁלֶּמֶת בת חרוץ" איז געווען דער 15טער קעניג אויף מלכות יהודה. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געוועזן 22 יאר אלט. ער געהערשט 2 יאר.

אויך ער ווי זיין טאטן מנשה האט געזינדיגט פאר גאט.

ער איז געמארדעט געווארן דורך די וואס האבן רעוואלטירט קעגן דוד'ס אפשטאם מיטן וועלן בייטן די שטאמבוים פון בית-דוד צו אן אנדער שטאמבוים. נאך וואס ער איז געמארדעט געווארן איז זיין זון יאשיהו געווארן קעניג ווען ער איז געווען בלויז 8 יאר, און מען האט באגראבן אמון אין "גן עוזא".

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
ב'תתפ"ט

* אחאב ווערט קעניג אויף מלכות ישראל.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
יאשיהו

.]]
**יאשיהו** דער זון פון אמון מיט יְדִידָה בת-עדיה איז געווען דער 16סטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 31 יאר אין ירושלים צווישן די יארן ג'קכ"א צו ג'קנ"א. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען בלויז 8 יאר אלט, נאך וואס זיין טאטע "אמון" איז געמארדעט געווארן.

לויט ספר מלכים ב' (פרק כ"ב) איז יאשיהו געווען וווֹיל ווי זיין שטאמבוים דוד המלך, .

פון זיינע אקטן (אין יאר ג'קל"ח):
* ער האט איינגעפירט צו דינען גאט נאר אין בית המקדש און נישט אין צעשפרייטע מזבחות.
* ער האט אויפגערוימט געטשעס:
* ער האט גערוימט אלע געטשעס פון ירושלים און פון בית המקדש וואס מנשה דער פריעריגער קעניג און אחז האבן איינגעפירט,
* ער האט צובראכן פריעריגע געטשעס פון די צייטן פון שלמה המלך.
* ער האט אויפגערוימט געטשעס אין מלכות ישראל אין בית אל און אין שומרון וואס ירבעם בן נבט האט איינגעפירט.
* ער האט צונויפגענומען אלע כוהנים פון די צעשפרייטע מזבחות אין ירושלים און זיי געשטראפט צו נישט מער דינען גאט אין בית המקדש.
* ער האט געהרגעט די כהנים פון די געטשקעס פון מלכי ישראל.

יאשיהו איז געמארדעט געווארן (ג'קנ"א) אין מגידו דורך פרעה דער קעניג פון מצרים ווען יאשיהו איז ארויס קעגן פרעה צו אים אפהאלטן פון ארויס גיין מלחמה קעגן אשור. לויט ווי עס שטייט אין ספר דברי הימים האט יאשיהו אומגעקומען אלץ א שטראף וואס ער איז ארויס מלחמה אנע גאטס באשטעדיקונג.

נאך זיין שטארבן, האבן זיינע קנעכט אים אריבערגעפירט צו באגראבן אין ירושלים, און האבן באקרוינט און געאוילט זיין זון יהואחז אלץ מלך.

* ליינט מער: ספר מלכים ב' (פרק כ"ב)

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
ה'תרמ"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* י"ט אייר - הר"ר קלונימוס קלמיש שפירא, דער פיאסעצנער רב

*אדאלף היטלער ימ"ש.

## נפטר געווארן
*כ"ז טבת - הרב שמשון רפאל הירש
אלדד הדני

**אלדד הדני** (אַרויסגערעדט: אֶלְדָד הַדָנִי) נאָמען פֿון אַ לעגענדאַרישן ייִדישן רײַזנדער אין 9טן יאָרהונדערט.

ווי עס ווערט דערציילט אין די סיפורים וועגן אלדד הדני האָט ער זיך באַוויזן אין בבֿל און דערנאָך אין מצרים אין יאָר 880. ער האָט דערצײלט פֿאַר די ייִדן, אַז ער איז אַ ייִד פֿון שבֿט דן, דעריבער הײסט ער „הדני“, און אַז זײַן לאַנד געפֿינט זיך אין מזרח–אַפֿריקע נישט ווײַט פֿון רויטן ים, לעבן אַביסיניע. דערבײַ האָט ער אויך דערצײלט לעגענדעס ווי אַזוי ער האָט זיך אַריבערגעקראָגן קײן בבֿל, פֿאַרשײדענע פאַסירונגען מיט שיפֿן און רויבערס, וואָס דערמאָנען ענלעכע לעגענדעס בײַ אַנדערע פֿעלקער אין מיטלאַלטער. אלדד הדני האָט אויך אָנגעשריבן הלכות פֿון שחיטה און טריפֿות. די הלכות הײבן זיך אָן מיט די ווערטער „אמר רבּנוּ יהושע מפּי משׁה מפּי הגבֿוּרה“.

נאָך אַ געוויסער צײַט איז אלדד הדני פֿאַרשוווּנדן גאוואָרן.

די סיפורים וועגן אלדד הדני זענען געווען זײער פֿאַרשפרײט.  דער ערשטער סיפור איז געווען געדרוקט אין מאנטוא פֿאַר דעם יאָר 1480. אלדד הדני ווערט דערמאָנט פֿון רבי חסדאי אבן שפרוט (אין 10טן יאָרהונדערט), און באַזונדערס אין דער באַקאַנטער תשובֿה פֿון די אנשי קירואן צו רבֿ צמח גאון. דער סיפור וועגן אלדד הדני איז געווען פֿאַרשפרײט אין מיטלאַלטער אויך בײַ די קריסטן. וועגן אלדד זענען פֿאַראַן פֿאַרשײדענע מײנונגען.

דער היסטאָריקער אבֿרהם עפשטײן, אין זײַן „מבוא“ צום ספור פֿון אלדד הדני, האַלט אַז עפעס איז פֿאַראַן אמת אין אלדדס מעשׂיות, אַז דאָס האָט אַ שײכות מיט די פֿאַלאַשן, די ייִדן וואָס האָבן אַ מאָל געהאַט אַ באַזונדערע מלוכה בײַ אַביסיניע. גרעץ און אַנדערע האַלטן, אַז אלדד איז געווען אַ קאַראַיִמער מיסיאָנער און אַ שווינדלער. דאַקעגן יעקבֿ רײפֿמאַן האַלט, אַז אַזאַ אלדד הדני האָט גאָרנישט עקזיסטירט, נאָר מען האָט שפעטער געפֿעלשט אַזאַ סיפור, און אַז אויך די תשובֿה צו רבֿ צמח גאון איז געפֿעלשט.

קאַטעגאָריע:באוווסטע מענטשן
קאַטעגאָריע:לעגענדעס
פאראכטונג

**פאראכטונג**, **אומאינטערעסע** אדער **גרינגשעצונג** איז די פארקערטע פון אכטונג **אינטערעסע** אדער **שעצונג** און מיינט אז מען גיבט נישט כבוד. 

אויב טוט מען דאס אזוי אפט און שטארק אז אנדערע באמערקען דאס, אזוי ווייט אז דער קעגן וועם מען האט די פאראכטונג ווערט דערנידערט, דאן איז דאס פונקט אזא נידריגע שטאפּעל ווי פארשעמען איינעם.

פארשטייט זיך אז דער דערנידערער ווערט אויך אפגעסטעמפלט אלס א פערזאן וואס געבט נישט כבוד פאר אנדערע און ווערט פארמיאוסט ביי די מאסן אויב טוט ער דאס צופיל, ווייל דאס ווערט פארעכענט ווי א פארדארבענע מידה.

קאטעגאריע:סאציאלאגיע
חודש

א **חודש** אין דעם יידישן קאלענדאר איז א פעריאד פון 29 אדער 30 טעג. א געוויינטלעך יאר האט צוועלף חדשים און אן עיבור יאר האט 13 חדשים.

דער ערשטער טאג פונעם חודש הייסט ראש חודש. אמאל פלעג מען קובע זיין ראש חודש ווען צוויי עדים האבן געזען די נייע לבנה. היינט ניצט מען אן אויסגערכנטן לוח, וואס איז קובע ראש השנה לויטן מולד פון תשרי און די אנדערע חדשים לויט געוויסע פרינציפן. אין דער תורה ווערט נישט דערמאנט קיין נעמען פון די חדשים, אבער אין גלות בבל האט מען אויפגענומען די נעמען פון די חדשים פון דער אראמישער שפראך. די נעמען זענען:
* ניסן 30 טעג
* אייר 29 טעג
* סיון 30 טעג
* תמוז 29 טעג
* אב 30 טעג
* אלול 29 טעג
* תשרי 30 טעג
* מרחשון 29 טעג נארמאל, אבער 30 טעג ווען דאס יאר איז מלא (פֿול)
* כסלו 30 טעג נארמאל, אבער 29 טעג ווען דאס יאר איז חסר (פֿעלט)
* טבת 29 טעג
* שבט 30 טעג
* אדר 29 טעג

אין אן עיבור יאר לייגט מען צו א חודש אדר ראשון (אדר א') מיט 30 טעג נאך שבט, און מען רופט דעם צווייטן אדר "אדר שני" אדער "ואדר".

## זעט אויך
* מאנאט

## רעפערענצן
*
אלדד ומידד

**אלדד ומידד** (אַרויסגערעדט: עלדאַד ווימידאַד) נאָמען פֿון צװײ נבֿיאים אין דער צײַט פֿון משה רבינו, ווערן דערמאנט אין חומש במדבר י”א.

קאַטעגאָריע:נביאים
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
אלה

200px|קליין|מרכז| אלה בן בעשא מלך ישראל
**אלה** (אַרויסגערעדט: עלאַ) פֿערטער מלך פֿון מלכות ישראל אין דער צײַט פֿון 1טן בית המקדש.  אין ספֿר מלכים א' ט”ז ווערט דערצײלט, אַז ער האָט געקיניגט נאָך זײַן פֿאָטער בעשא אין דער שטאָט תרצה. זײַן מיליטער–פֿירער זמרי האָט אויף אים געמאַכט אַן אָנפֿאַל און אים געטויט.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:מלכי ישראל
קאַטעגאָריע:מלכות ישראל
צבי אלימלך האלבערשטאם

רבי **צבי אלימלך האלבערשטאם** (געב'  ב' חשוון ה'תשי"ג; 21סטן אקטאבער 1952) איז דער צאנזער רבי פון ארץ ישראל אין "קרית צאנז", נתניה, און א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.

## ביאגראפיע
רבי צבי אלימלך איז געבוירן געווארן אין יאר התשי"ב אין די פאראייניגטע שטאטן. ער איז דער עלטסטער זון פון רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, דער פריערדיגער קלויזענבורגער רבי און גרינדער פון דער קרית צאנז געגנט, און מרת חיה נחמה, טאכטער פון רבי שמואל דוד אונגאר, אב"ד נייטרא. ער איז "נשיא" פון די מוסדות התורה והחינוך פון "צאנז", צווישן זיי דער לאניאדא שפיטאל און דאס גרויסע "מפעל הש"ס העולמי", און א פאר ישיבות אין קהילות אין אלע שטעט אין ארץ ישראל, אין אויך די קהילות "שפע חיים" אין אמעריקע, אויפן נאמען פונעם צאנז-קלויזנבורגער רבי זי"ע. אויך האט ער קהילות אין ענגלאנד און אין אנטווערפן. 

אין יאר ה'תשע"ב צוליב די ענגשאפט אין דעם צאנזער שיכון פון נתניה, לויט זיין אנווייזונג, איז אויפגעשטעלט געווארן די געגנט 'קרית צאנז' אין דער שטאט טבריה. אין דער נייער געגנט וואס באשטייט הויפטזעכליך פון יונגע פארפעלקער, די בוי גייט אן ווייטער, און לויטן אורשפרינגליכן פלאן די געגנט וועט אנטהאלטן 400 וואוינוגען.

זיין חסידות ציילט נאנט צו צווי און אהאלב טויזנט ראשי משפחות.

ער איז זייער א בעגאבטער מענטש מיט א הדרת פנים, און א רעספעקטירטער פערזאן, ער זאגט כסדר פשעטלעך וואו ער ווייזט גרויס בקיאות, חריפות, און גאונות אין חסידות, השקפה, הלכה און תלמוד.

## משפחה 
רבי צבי אלימלך האט געהייראט אום ראש חודש אלול, ה'תש"ל מרת חיה שרה, א טאכטער פון רבי שמואל אונסדארפער אב"ד ראשית חכמה מאנטריאל. זייערע קינדער זענען:
* רבי יחזקאל שרגא ברוך - דער רב הצעיר פון קרית צאנז, האט געהייראט מרת מינדל צירל, די טאכטער פון זיין פעטער יצחק אריה לייבוש היילפרין (זון פון רבי אלחנן היילפרין און איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
* רבי יוסף משה דוב - אב"ד צאנז אין אמעריקע, אנפירער פונעם נעצווערק פון צאנזער ישיבות, האט געהייראט מרת שרה לאה, די טאכטער פון זיין פעטער הרב אשר אנשיל לעמבערגר פון מאקאווא אלעד-נתניה (איידעם ביי רבי שמואל אונסדארפער).
* רבי אברהם - אב"ד צאנז אין טבריה, ראש פון די צאנזער יונגעלייט חבורות און משפיע אין דער ישיבה קטנה אין קרית צאנז, נתניה. ער האט געהייראט מרת נחמה אסתר , א טאכטער פון רבי אברהם שלום ישכר דוב ליפשיץ-האלבערשטאם פון סטראפקאוו
* רבי מאיר משולם, האט געהייראט מרת ברכה, טאכטער פון זיין פעטער הרב יעקב אליהו אונסדארפער.

## רעפערענצן
האלבערשטאם, צבי אלימלך
קאטעגאריע:צאנז
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
יום השואה

**יום השואה** (ווערטלעך: חורבן טאג) איז א יידישע אנדענק טאג וואס ווערט געפייערט אין מדינת ישראל יעדעס יאר אום כ"ז ניסן.

אין דער טאג פאראייניגן זיי זיך מיט די 6 מיליאן אומגעקומענע יידן וואס זיינען געמארדעט געווארן ביי דעם חורבן דורך די נאציס מיט זייער פירער היטלער אין אייראפע.

## מנהגים אין דער טאג 
## יום השואה ביי די פרומע 
ביי די פרומע פייערט מען נישט אויף כ"ז ניסן, אין ישראל ווערט עס געפייערט, דורך א מינוט פון שטילקייט ווי ביי די גויים, 
די פרומע האבן בעיקר גערעדט פון תשעה באב, און עטליכע רבנים האבן געשריבן א קינה, וואס אין עטליכע פלעצער איז איינגעפירט צו זאגן, מיט די קינות

קאַטעגאָריע:ימים טובים
מעמד הר סיני

**מעמד הר סיני** איז די שטאנד וואס די יידן באקומען די תורה פון משה רבינו און גאט מאכט א בונד מיט די יידן. 
thumb|הר סיני
לויט די יידישע טראדאציע איז **בארג סיני** דער ארט וווּ משה רבינו האט באקומען די תורה פון גאט אומגעפער אין יאר ב'תק"י. 

אין די שטעלע האבן די יידן באקומען אויף זיך דעמאקראטיש צו אנעמען די געזעצן פון די תורה. 

לויט די קריסטלעכע האט גאט געגעבן צו משה אין בארג סיני נאר די עשרת הדברות. 

קאַטעגאָריע:בערג
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך