Wolbachia

***Wolbachia*** ("װאָלבאַכיאַ") איז אַ פּאַראַזיטישע באַקטעריע, װאָס אינפֿיצירט אַ סך זגאַלן פֿון אַרטראָפּאָדן און אױך פֿון פּאַראַזיטישע רונדע װערעם. זי װױנט אינעװײניק אין צעלן פֿון איר װירט און מאָדיפֿיצירט זײַנע געשלעכטלעכע אײגנשאַפֿטן אָדער צוגעפּאַסטקײט. אָן אַ װירט קאָן זי נישט לעבן, דאָס הײסט אַז זי איז אַן אָבליגאַטאָריש ענדאָצעלולאַרער פּאַראַזיט.

## סיסטעמאַטיק 
די באַקטעריע איז געפֿונען געװאָרן אין 1924 בײַם געװײנלעכן מאָסקיט . דער זגאַל איז שפּעטער געהײסן געװאָרן *Wolbachia pipientis* Hertig, 1936, און הײַנטס איז דאָס דער אײנציקער *געשריבענער* זגאַל פֿון *Wolbachia*. ס׳איז אלא פֿאַרשטענדלעך, אַז די באַקטעריע איז זײער אַ כּלערלײיִקע, הגם די זגאַל גרענעצן זענען נישט פֿעסטגעשטעלט דורך פֿאָרשערס. גענעטישע סימנים װײַזן אױף די עקזיסטענץ פֿון באַשטימטע גרױסע גרופּעס בײַ *Wolbachia*, װאָס האָבן אײניקע װירט און עפֿעקט טענדענצן. די גרופּעס זענען באַצײכנט מיט לאַטײנישע אותיות פֿון A ביז H  .

## ביאָלאָגישע אײגנשאַפֿטן 
די צעלן פֿון *Wolbachia* זענען גראַם־נעגאַטיװ , הײַנו זײ האָבן צװײ צעל מעמבראַנעס. די ‫פֿאָרעם‬ קאָן זײַן קאָקאָיד (ספֿעריש) אָדער שטעקלאַרטיק. אין לאַבאָראַטאָריע װאַקסט די באַקטעריע אויף קײן נעריקע מעדיומס נישט, נאָר אין קולטורן פֿון אינסעקט צעלן.

## װירטן און אינפֿיצירונג 
*Wolbachia* אינפֿיזירט 20-76% זגאַלן אינסעקטן, ד״ה אַז זי איז דער פֿאַרשפּרײטסטער ענדאָצעלולאַרער פּאַראַזיט בײַ זײ . אַנדערע גרופּעס אַרטראָפּאָדן, װאָס די באַקטעריע אינפֿיצירט, שליסן אײַן שפּינען, קליעשטשעס, אַ סך איזאָפּאָדן (קרעבסן). *Wolbachia* איז אױך דעטעקטירט געװאָרן בײַ 37-63% פֿאַרשטײערס פֿון אַ פּאַראַזיטישער גרופּע פֿון רונדע װערעם, Filaria, װאָס פּאַראַזיטירן בײַ חיות און מענטשן. אַ באַזונדערע *Wolbachia*־ליניע איז באַשריבן געװאָרן פֿון אַן אַנדערער גרופּע נעמאַטאָדן, װאָס זענען פֿלאנץ־פּאַטאָגענען.

אײן זגאַל פֿון אַ װירט קאָן טראָגן אײן אָדער מער טיפּן *Wolbachia*, אפֿילו פֿון פֿאַרשײדענע גרופּעס. צװײ *Wolbachia* אין אײן װירט צעל קאָנען נוצן פֿאַרשײדענע צעל קאָמפּאַרטמענטס.
אין אינפֿיצירטע זגאַלן געפֿינט מען די באַקטעריע בײַ ביז 100% פֿון אינדיװידן. בדרך־כּלל די פּרעװאַלענץ איז נידעריק אָדער זײער הױך. אײניקע װירט זגאַלן קאָנען נישט לעבן אָן *Wolbachia*. די באַקטעריע װױנט אין צעלן פֿון אַלערלײע מינים פֿון אָרגאַנען, בפֿרט אין געשלעכטלעכע דריזן. אינפֿיצירונג װערט געשען דורך אײ: פֿון מוטער צום נאָכקום, הײַנו װערטיקאַל. די גאָריזאָנטאַלע אָנשטעקונג דורך רױבערײַ און אַנדערע צװישנזגאַליקע קאָנטאַקטן איז אַ פּנים אױך מעגלעך, מחמת די סיבות פֿונעם װירט אומבײַט זענען באַקאַנט.

## די השפּעות אויף װירטן 
אין אַ סך אָדער אינעם רובֿ סיבות מאָדיפֿיצירט די באַקטעריע ביאָלאָגישע אײגנשאַפֿטן פֿונעם װירט אָרגאַניזם, אַזױ אַז איר כּלל־פּרעװאַלענץ אין פּאָפּולאַציע זאָל װערן גרעסער. די עפֿעקטן בײַ פֿאַרשײדענע װירטן און פֿאַרשײדענע באַקטעריעס װאַרייִרן.
די ערשטע קאַטעגאָריע פֿון השפּעות שליסט אײַן די געשלעכט מאָדיפֿיקאַציעס:
* אַנדראָציד (זכרמאָרד, male killing). דער מענערישער טײל פֿונעם נאָכקום פֿון אַן אינפֿיצירטער נקבֿה גײט אַװעק. באװוּסט בײַ עטלעכע זשוקעס  ,פֿלאַטערלעך , פֿליגן  און אפֿשר געפֿונען אױך בײַ עטלעכע מוראַשקעס .
* פֿעמיניזאַציע (feminization). די אינפֿיצירטע אינדיװידן, װאָס זענען גענעטיש זכרים, װערן נקבֿות. דאָזיקע נײַ־נקבֿות קאָנען זיך קרײצן װײַטער מיט געזונטע זכרים און פּראָדוצירן אינפֿיצירטן פּליד. באװוּסט בײַ איזאָפּאָדן  און פֿלאַטערלעך .
* פּאַרטענאָגענעזע (בתולה־שװאַנגערשאַפֿט, parthenogenesis). אַן אינפֿיצירטע נקבֿה באַדאַרפֿט נישט קײן זכר צו פּראָדוצירן דעם פֿאָלגנדיקן דור. עטלעכע אינפֿיצירטע זגאַלן האָבן נישט קײן זכרים בכּלל. באװוּסט בײַ פּאַראַזיטישע װעספּן  און אפֿשר בײַ זשוקעס .
* ציטאָפּלאַזמישע אומאױסשטימלעכקײט (cytoplasmic incompatibility). אַ געזונטע נקבֿה פּראָדוצירט קײן נאָכקום נישט, אױב זי קרײצט זיך מיט אַן אינפֿיצירטן זכר, דאָס הײסט אײנזײַטיקע אומאױסשטימלעכקײט. אַנדערש, מיט דער צװײזײַטיקער אומאױסשטימלעכקײט, די עלטערן, װאָס טראָגן פֿאַרשײדענע ליניעס פֿון *Wolbachia*, מעגן קײן פּליד ברענגען נישט. די דאָזיקע השפּעה איז די גרעסט פֿאַרשפּרײטע. באַװוּסט בײַ אַ סך גרופּעס פֿון אינסעקטן  און אױך בײַ איזאָפּאָדן  און קליעשטשעס .
די מאָדיפֿיקאַציעס קאָנען באַרירן אױך כּלל־צוגעפּאַסטקײט, סײַ װי אַ בײַ־עפֿעקט סײַ װי אַ הױפּטיקער: די צוגעפּאַסטקײט קאָן װערן קלענער אָדער גרעסער לױט דעם װירט זגאַל, זײַן געשלעכט און באַקטעריע ליניע, װאָס אים אינפֿיצירט. למשל ,בײַ *Drosophila* פֿליגן זענען *Wolbachia* בכּלל נעגאַטיװ, אָבער זײ מעגן העלפֿן דעם װירט צו קעמפֿן קעגן עטלעכע װירוס אינפֿעקציעס . דאָס איז אָבער נישט קײן כּלל, װאָרעם היפּוכדיקע סיטואַציעס זענען אױך באַװוּסט, װען *Wolbachia* פֿאַרשטאַרקט אַ װירוס אינפֿעקציע . אַ סך Filaria נעמאַטאָדן דאַרפֿן די באַקטעריע פֿאַר זײער לעבן און אָן *Wolbachia* מעגן זײ נאָרמאַל נישט אַנטװיקלען און אַפֿילו שטאַרבן . ענלעכע עפֿעקטן זענען געפֿונען געװאָרן אױך בײַ אינסעקטן: אין צװײ פּאַרטענאָגענעטישע זגאַלן פֿון פּאַראַזיטישע װעספּן  און Collembola , װאָס באַדאַרפֿן *Wolbachia* פֿאַר זײער אָאָגענעזע.

## מעדיצינישע אַספּעקטן 
די באַקטעריע װױנט אין צעלן פֿון עטלעכע װיכטיקע מענטשישע פּאַראַזיטן. כּמעט אַלע אַגענטן פֿון פֿילאַריאַזיסן זענען אינפֿיצירט: *Wuchereria bancrofti* ,*Brugia malayi* (אינדוצירן עלעפֿאַנטיאַזיס), *Onchocerca volvulus* (טײַך בלינדקײט) און זגאַלן פֿון *Mansonella* (די אַגענטן פֿון מאַנסאָנעליאַזיס) . היות אַ סך Filaria ברױכן *Wolbachia* כּדי צו לעבן , ס׳איז מעגלעך צו קעמפֿן קעגן דאָזיקע װערעם מיט אַנטיביאָטיקן װאָס הרגענען די *Wolbachia*, די געמיטלעכע סגולה װאָס װערט שױן באַניצט .

עטלעכע *Wolbachia* ליניעס אינפֿיצירן אָדער קאָנען אינפֿיצירן קינסטערלעך אױך די װיכטיקע מאָסקיטן, װאָס זױגן דעם בלוט פֿון מענטשן: די זגאַלן פֿון *Anopheles*  , *Aedes*   און *Culex*  . אַ סך פֿון דאָזיקע זגאַלן זענען איבערטרעגערס פֿון סכּנהדיקע מענטשישע אינפֿעקציעס, לדוגמא מאַלאַריע , װירוס אינפֿעקציעס און פֿילאַריאזן. אַזױ אַרום, די פֿאָרשערס האָבן געפֿונען עטלעכע *Wolbachia* ליניעס װאָס האָבן שטאַרקע װירקונגען אין דאָזיקע פּאַראַזיטישע סיסטעמען. די ליניעס פֿאַרקלענען דעם לעבנס־דױער פֿון אינפֿיצירטע מאָסקיטן און אױך פֿאַרגרעסערן זײער רעזיסטענץ קעגן אַ סך װירוסן (דענגע, Chikungunya און מערבֿדיק נילוס װירוסן)  און מאַלאַריע *Plasmodium*  . די *Wolbachia*, װאָס די פֿאָרשערס האָבן זײ באַניצט אין עקספּערימענטן, פֿאַרשפּרײען זיך זײער גיך אין אַ פּאָפּולאַציע פֿונעם װירט נאָך דער קינסטלעכער אינפֿיצירונג דורך דער ציטאָפּלאַזמישער אומאױסשטימלעכקײט. דער דאָזיקער אופֿן איז שױן הצלחהדיק פּראָבירט געװאָרן אין קינסטלעכע און פֿעלד סבֿיבֿות מיט דער סיסטעם פֿון *Aedes aegypti* און דענגע װירוס . אַ גרופּע פֿון מאָסקיטן, װאָס זענען אינפֿיצירט געװאָרן אין לאַבאָראַטאָריע, האָט צעשפּרײט די באַקטעריע אין דער נאַטירלעכער פּאָפּולאַציע און האָט געמינערט די פֿרעקװענץ פֿון דענגע־אינפֿיצירטע מאָסקיטן .

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:באקטעריעס