open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ווילנע

**ווילנע** (, *ווילניוס*; , *ווילנאָ*; ; , *ווילנאַ*; עברית: וִילְנָה) איז די הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאָט פֿון דער ליטע. איר באַפֿעלקערונג איז 553,904.

דער ווילנער גאון האָט געוואוינט אין ווילנע.

## געאגראפיע
ווילנע געפינט זיך אין דרום־מזרח ליטע ביים צוזאמענפלוס פון די ווילניע און נערוס טייכן. 

ווילנע איז ווייט 312 ק״מ פונעם באלטישן ים און קלייפעדע (מעמל), דער הויפט ים־פארט אין ליטע. ווילנע איז פארבונדן דורך שאסייען מיט אנדערע הויפט ליטווישע שטעט: קאוונע (ווייט 102 ק״מ), שאוול (214 ק״מ) און פאנעוועזש (125 ק״מ).

## יידישקייט אין ווילנע 
די הויפט חזנים אין ווילנע זענען געווען:
* יואל דוד סטראשונסקי לעווינזאן "דער ווילנער בעל הבית'ל" (תקפ"ז - תרי"א)
*יהושע זאב זאקאן (תרל"ג - תרנ"ז)
*גרשון יצחק סיראטע (תרנ"ז - תרס"ה)
*דוד רויטמאן (תרס"ט-תרע"ג)
* מרדכי הערשמאן (תרע"ג - תר"ף) 
* משה קוסעוויצקי (תר"ף - תרפ"ג)

## וועבלינקען 
* ווידעא קליפ פון דעם אמאליגן אידישן לעבן אין ווילנא

קאַטעגאָריע:שטעט אין ליטע
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
דוד ראטנבערג

**דוד זאב ראטנבערג** א לובאוויטשער חסיד, א גרויסער שריפט שטעלער פאלעמיקער און חסידישער היסטאריקער, וואס האט שוין געשריבן אסאך ביכער בעיקר פאר לובאוויטשע קרייזן, ער וואוינט אין דעם דארף כפר חב"ד.

א שיינע פאר יאר האט ער געוווינט אין ניו יארק וואו ער האט געדינט ווי א זשורנאליסט אונטערן פענע נאמען "דוד ארגמן", און אין דעם  דעמאלטסדיקע צייטונג *ישראל שלנו* פאר יורדים ישראלים וואס וואלגערן זיך אין ניו יארק.

דערנאך איז ער געווען א רעדאַקטער אינעם וואכענטליכער העברעישער חרדישער צייטונג בקהילה, וואס זיי האבן אים אויפגעזאגט נאך יארן לאנג, ווייל זיין חרדישער וועב סייט **בחדרי חרדים** האט אנגעהויבן צו וווערן זייער פאפולער. 

ער איז דער גרינדער און פירער פון דעם בחדרי חרדים שמועס גרופע ער שרייבט אונטערן ניק דוד10 איז זייער א רואיגער און יושר'דיגער מנהל מיט א ליבעראלע צוגאנג צו קאנטערווערסיאלע טעמע'ס דעריבער איז פארשטענדליך די סוקסעס פון בחדרי חרדים.

קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:רעדאקטארן
קאַטעגאָריע:ליובאוויטשער חסידים
שול

קליין| בית הכנסת
א **שול** אדער **בית כנסת** איז א הויז וואו יידן דאווענען צו זייער גאָט. 

שחרית מנחה און מעריב, דריי מאל א טאג קומט זיך אהין צונויף מיט א געזעמל פון צען יודן, ס'זאל זיין א מנין. 

ספעציעלע הלכות זענען דא דערביי: מען טאר דארט גארנישט רעדן אויסער דאס דאווענען. אפילו לערנעו טאר מען נישט.

דערפאר מאכט מען היינט אז עס זאל שוין מער נישט זיין קיין שוהלן, נאר בתי מדרשים וואו דארט מעג מען יא רעדן - נישט אין צייט פון דאווענען פארשטייט זיך.

אין רוב ארטאדאקסישע שולן, איז פארהאנען א ווייבערשול, אדער ווי מ'רופט עס, **עזרת נשים**, וואס איז געאייגענט פאר די פרויען וואס קומען דאווענען, און זענען הינטער א מחיצה לויט דער הלכה נישט צו דאווענען אין פארנט פון א פרוי.

## בארימטע שולן
* איצקוביץ שול 
* רש"י שול
* חורבה שול
* קארדאבער שול
* בעלזער שול
* מוסיוף שול
* אור הצפון שול

קאטעגאריע:תפילה
קאַטעגאָריע:מקומות הקדושים
*
עצור כאן חושבים

**עצור כאן חושבים** (דער אפטייטש איז, **"האַלט! דא טראכט מען"**), איז דער נאמען פון דעם **הייד פארק** פארום, וואו אידישע אינטעלעקטועלע תלמידי חכמים זיצן צוזאמען און לערנען די יסודות פון אונזער אמונה, תורה, מסורה און השקפה.

דער פארום האט זיך געעפנט אין יאר 2002 - זומער תשס"ב - דורך א גרופע חרדים וואס האט זיך קעגנגעשטעלט דער גאס מצוות-אנשים-מלומדה שטייגער אידישקייט.

## רעפערענצן
* Atzor Kan Choshvim 
* עצכ"ח 
* עצכח אין אידיש 

קאַטעגאָריע:הייד פארק פארומען
קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
משה יודא דייטש

ר' **משה יודא דייטש** איז געווען דער רעגלמעסיקער עדיטאריעל שרייבער פון דער סאטמאר זאליס צייטונג, **דער איד**. ער וואוינט אין קרית יואל און קערט זיך אן צו די זאליס.

זיין פאפולערקייט שטאמט נאך פון זיין אמאליקער וועכנטלעכער קאַלום אין דער איד אויף א מאדערן לשון הקודש, אונטערן קעפל **משמעות המאורעות** קעגן די אגודה קרייזן און בעלזא, וואס איז געווען זייער פאפולער און איז געווארן געלייענט ביי אלע קרייזן אלס אינטערסאנטקייט און טאן געבעריי פארן סאטמאר רבין'ס קנאות.

בעלזא און זייער צייטונג המחנה החדרי האבן אים נישט אפגעשוינט און צוריק געענטפערט אויף זיין שטייגער, אפילו פערזענלעכע געשעפטן מיט פאמיליע פראבלעמען וואס האט געוויזן אז ער איז גאר נישט אזוי ערליך.

ער איז געווען א געשליפענער שרייבער מיט היסטארישע ידע אין כללים פון דיאלעקט אין יידיש און נאך מער אין לשון קודש, קומענדיק פון ארץ ישראל. 
 
אויך פלעגט ער יארן רעדאגירן די אנגלא-אידישע סעקולערע צייטונג, דער פארווערטס.

זייט דעם סאטמארער מחלוקת, ה'תש"ס, איז דער איד געווארן א פארטייאישע זאלונישע צייטונג, און די אהרונים האבן זיך געעפענט אן אייגענע פארטייאישע צייטונג, דער בלאט, זייט דעמאלטס איז משה יודא דייטש געווען באקאנט אלס דער עדיטאריעל שרייבער ווי ער רייסט אראפ און שפאסט רעגלמעסיק פון די סאטמאר רבי, ר' אהרן טייטלבוים שליט"א און זיינע חסידים. דעריבער איז ער געווארן א פיגור אין דער מחלוקה, און ער איז דער ציל ברעט פון די ארונים און אויך אז ווי קען א איד וואס האט געארבעט ביי א פרייער צייטונג קומען און פארקויפן קנאות, אבער ער ענטפערט אז ער האט נישט געשריבן אדער געלייענט נאר פשוט געטאן קאמפיוטער ארבעט פאר פרנסה.

ער איז טאקע נישט דער רעדאקטאר נאר ר' אהרן פרידמאן איז דער אפיציעלער רעדאקטאר וואס קוקט דורך אלע עדס און ארטיקלען, אבער ר' משה יודאס שרייבן איז דער טאן-געבער פון דער צייטונג צוליב איר חשיבות אין עדיטאריעל קאלום יעדע וואך.

היינט צו טאג האט ער זיך פענסיאנירט, ער איז א פריוואטער מאן און שרייבט שוין נישט אין דער איד.

קאַטעגאָריע:חרדישע שריפטשטעלער
קאַטעגאָריע:רעדאקטארן
קאַטעגאָריע:סאטמאר
קאטעגאריע:קנאים
הייד פארק (וועבזייטל)

left|thumb|250px|לאגא
**הייד פארק** איז געווען א ישראליש וועבזייטל וואו עס זענען געווען פיל שמועס-פארומס אין וועלכע עס האבן געשריבן רעגולערע און נייע באנוצער, וואס יעדער איינער קען זיך עפענען זיין אייגן פארום און שמועסן. מ'האט געקענט ארויפלייגן בילדער און לינקס, - און די חברים האבן געשמועסט און דעבאטירט . עס איז אויך אסאך באניצט געווארן דורך חרדישע אידן.

## היסטאריע 
דאס זייטל איז גערופן געווארן נאך א פארק אין לאנדאן וואס איז באקאנט אלס אן ארט פון עפנטליכע דעבאטעס אויף אקטועלע טעמעס. דער ווירטואלער הייד פארק האט אויך געדינט אלס פארום פאר יעדן מיט אינטערנעט צוטריט אויסצודרוקן זיינע געדאנקן און זיך דינגען מיט דער וואס האלט אנדערש ווי אים.

וויבאלד הייד פארק איז געגרינדעט געווארן פאר העברעאישע רעדנדע, האט עס אויטאמאטיש צוגעצויגן היימישע אידן וועלכע דרוקן זיך בעסער אויס אויף די אידישע שפראך און טייפן פליסיגער אלף בית ווי ענגלישע אלפאבעטן, און במשך די צייט האבן זיך געגרינדעט דארט פארשידענע פארומס פאר די אידיש רעדנדע געמיינדע.

דער גרעסטער חרדישע פארום דארטן איז געווען בחדרי חרדים. כאטשיג דאס איז געעפענט געווארן אין העברעיש און רוב באנוצער שרייבן העבערעיש, איז אבער אויך געווען ענגלישע פארומען, ווי עצור כאן חושבים.

עס איז אויך געווען זייער פאפולער ביים חסידישען קרייז. עס זענען געווען צענדליגע אידיש שפראך פארומען פיל מיט די סאטמער מחלוקת ווי כל העולם כולו אבער אסאך זענען אויך געווען סתם נייעס און וועלטלעכע פאליטיק. אויך איז געווען איבער נגינה.

אויך איז געווען היי טעק איבער פארשידענע אינטערעסאנטע נייע טעכענעלאגישע ערפונדונגען און קאמפיוטער פראגראמען און זייערע פיטשעווקעס. עס איז געווען א ארט פאר פראגראמירערס, טעכניקער, ביזנעס לייט, און סתם קאמפיוטער באנוצער, מען קען דארט פרעגן פראגעס, עצות, און פראבלעמען, ווער עס דארף הילף בנוגע פראגראמירן, טעכניק, און סתם הילף אויפן קאמפיוטער און דעם אינטערנעט, הויפטזעכליך איז דער מדובר אין זאכן וואס קענען העלפן פאר ביזנעס ענינים.

עס איז אויך געווען א פארום פאר זיך ארויסהעלפן איינער דעם צווייטן אין אלע ענינים חוץ פאליטיק, מקומות הקדושים און סתם שפאצירונג.

די גרינדער און מנהלים קענען אויסבלאקירן און אויסקלויבן וועמען זיי לאזן שרייבן און לייענען.

קאַטעגאָריע:חרדישע יידנטום
קאטעגאריע:זשורנאליזם
ישראל אייכלער

**ישראל יצחק אייכלער** (געב' ד' ניסן ה'תשט"ו) איז דער גענעראל און פאליטישער פירער פון בעלזא חסידות, דינט אלס רעדאקטאר יארן לאנג פון זייער צייטונג *המחנה החרדי* געדינט אלס כנסת דעפוטאט פון זייער חסידות פון 2003-2005, און נאכאמאל אין 2011.

א געשליפן צינגל און גרויסער דענקער טראכטער און פאלעמיק, און ועל כולם א ווארימער חסידישער איד מיט א ברייטן שמייכל שטענדיק.

ער טרעט כסדר אויף דער ישראל־טעלעוויזיע  און ראדיא און צייטונגען צו פארטרעטען און קעמפן פאר רעליגיע.

אייכלער איז פארהייראט און האט 14 קינדער. ער וואוינט אין קרית בעלזא, ירושלים. ער איז א ברודער פונעם זשורנאליסט יעקב אייכלער. דערצו איין זון זיינער, דוב אייכלער, איז אויכעט א זשורנאליסט.

קאַטעגאָריע:רעדאקטארן
קאַטעגאָריע:חרדישע שריפטשטעלער
קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
קאַטעגאָריע:בעלזער חסידים
קאַטעגאָריע:ראַדיאָ קול חי
משה דוד טענדלער

הרב **משה דוד טענדלער** (כ"ז אב ה'תרפ"ו - כ"ב תשרי ה'תשפ"ב) איז געווען אַ דאקטאר פאר ביאלאגיע אין ישיבה אוניווערסיטעט און א רב אין מאנסי פאר מאדערנע ארטאדאקסן.

ער איז אן איידעם פון דעם פוסק הדור הרב משה פיינשטיין.

הרב טענדלער האט עדות געזאגט אין קארט אז מען דארף לויט דער אידישער הלכה נישט טראגן קיין בארד, און חסידישע ארעסטאנטן מעג מען במילא אין תפיסה אפשניידן די בערד.

ער האט אנגעהויבן די מערכה קעגן דעם אור-אלטן מנהג פון מציצה בפה. זיינע קינדער זענען ר' מרדכי טענדלער און ר' אהרן טענדלער.

ער ערלויבט סטעם סעל פארשונג.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:מעדיצין
קאַטעגאָריע:אידישע קאנטראווערסיעס

קאַטעגאָריע:מענטשן פון ראקלענד קאונטי
המחנה החרדי

**המחנה החרדי** איז א זשורנאל וואס ערשיינט וועכענטליך אין העברעיש, עס איז דא דארטן זייער אינטערסאנטע קבלה ארטיקלען און אויך די שטארקע קנאות ארטיקלען פון איר רעדאקטאר דער חבר הכנסת און רעדנער ר' ישראל אייכלר איז א שם דבר. די ארטיקלען ווערן אפילו איבערגעדרוקט אין דער סאטמארער צייטונג דער איד.
 
זי איז א בעלזער צייטונג און שאפט דעקונג צו זייערע אויפטאן און חצר.

קאַטעגאָריע:פרומע צייטונגען
קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
מרדכי טענדלער

left
הרב **מרדכי טענדלער** איז א רב אין מאנסי. ער איז אן אייניקל פון הרב משה פיינשטיין און האט געהאט שימוש ביי אים, געשריבן זיינע ספרים און אים באדינט.

ער דינט אלס רב אין מאנסי פאר מאדערן-ארטאדאקסישע אידן, און יארן לאנג האט ער זיך אנגענומען און געהאלפן אזוי גערופענע עגונות און פרויען וואס ליידן פון די מענער. דאס האט צוגעברענגט אז אסאך פארביטערטע פרויען האבן מיט אים געהאט שייכות. ביז איין טאג איז דער סקאנדאל ארויסגערינען און פארשמוצט דעם נאמען פון א רב.

איינער פון זיינע קאנטראוועסיאלע שטרעבונגען, איז מתיר זיין א פרויען זאלן מעגן זיך טובל'ן אינמיטן טאג פונעם זיבעטן טאג, זיי זאלן נישט דארפן ווארטן ביז ביינאכט, די מאנסי'ער רבנים ווי ר' חיים פלאהר, ר' מרדכי מוויזניץ, ר' יחזקאל גאלד, האבן געפירט א שטרקע מערכה דערגעגן.

ער איז דער זון פון הרב משה דוד טענדלער און א ברודער פון אהרן טענדלער פון לאס אנדזשעלעס.

טענדלער
טענדלער
אברהם פרידמאן

**אברהם פרידמאן** (אדער **אַלבערט פֿרידמאַן**) איז א שרייבער אויף יידיש. ער דער אייגנטומער פון ״די צייטונג״.

## ביאגראפיע 
אברהם פרידמאן דער זון פון ר' ליפא פרידמאן און אן איידעם ביי הרב האלבערשטאם פון לאס אנזשעלעס (אן אייניקל פונעם דברי חיים פון צאנז).

ער איז א פראליפֿישער שרייבער, און ער פלעגט יארן ארבעטן פאר דער איד ביז איינמאל איז אים איינגעגעסן געווארן אז ער האט נישט געטארט שרייבן צופיל פאליטיק ווייל זיי האבן געוואלט זיין א פרומע צייטונג. האט ער געעפענט זיין אייגענע צייטונג די צייטונג.

ער איז נאענט מיט פאליטיקער און אזוי ארום ווייסט ער די גוטע קראנטע נייעס און פאליטיק.

ער איז א שטארקער דעמאקראט, האלטנדיג אז פאר אידישקייט צו בליען דארף מען ערשט און איבער אלעם היטן אויף דער וואנט וואס טיילט צווישן רעליגיע און רעגירונג.

ער וואוינט אין בארא פארק, ברוקלין.

קאַטעגאָריע:רעדאקטארן
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
קאַטעגאָריע:עסקנים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
המודיע

קליין|250px|קעפל פון המודיע
**המודיע** איז א צייטונג וואס קומט ארויס טעגליך אין ארץ ישראל אויף העברעיש, און אין אמעריקע אויף ענגליש.

אין אנהייב פלעגט דאס ערשיינען אין אידיש אין פוילן, אבער היינט צוטאגס איז דאס נישט פארהאנען אויף דער אידישער שפראך צוליב דעם וואס אין די אגודה קרייזן רעדט מען אזוי פיל יידיש.

## המודיע אויף העברעיש 
געדרוקט דורך די אגודת ישראל.

## המודיע אויף ענגליש 
left
אין אמעריקע האט דאס אנגעהויבן ערשיינען טעגליך פארלויפנדיג די וועג פאר יתד נאמן. דער ענגלישער המודיע איז רעדאקטירט דורך רות ליכטנשטיין, די טאכטער פון לייבל לעווין. 

אין יאר תשס"ח האט אנגעהויבן די  פראנצויזישע אויסגאבע פון המודיע.
## דרויסנדיקע לינקען 
* Hamodia 
* המודיע ענגלאנד
* ישיבה וועלט בלאגער וואס איז א ליטוואק האט געפענט א בלאג ווי ער דאקומענטירט די גרייזן טעגליך פון המודיע אין אמעריקע. http://hamodia.blogspot.com/

קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
לעזביאנקע

א **לעזביאַנקע** איז א האמאסעקסואלע פרוי. דער טערמין ווערט אויך באנוצט צו באשרייבן פרויען לויט זייערע סעקסואלע אידענטיטעט אדער אויפפיר, טראָץ זייערע אריענטאציע, אדער אלס אן אדיעקטיוו צו כאראקטעריזירן אדער פארבינדן טערמינען מיט נקבה סעקסואליטעט אדער זעלבע-סעקס אטראקציע.

## יידישקייט 
דער רמב"ם אין זיין ספר משנה תורה הלכות איסורי ביאה פרק כא סימן ח-ט שרייבט אז דאס איז אסור.

נשים המסוללות זו בזו--אסור, וממעשה מצריים הוא שהוזהרנו עליו: שנאמר "כמעשה ארץ מצריים . . . לא תעשו" (ויקרא יח,ג); ואמרו חכמים, מה היו עושים--איש נושא איש, ואישה נושאה אישה, ואישה נישאת לשני אנשים. אף על פי שמעשה זה אסור, אין מלקין עליו--שאין לו לאו מיוחד, והרי אין שם ביאה כלל; לפיכך אין נאסרות לכהונה משום זנות, ולא תיאסר אישה על בעלה בזה--שאין כאן זנות. וראוי להכותן מכת מרדות, הואיל ועשו איסור. ויש לאיש להקפיד על אשתו בדבר זה, ולמנוע הנשים הידועות בכך מלהיכנס לה ומלצאת היא אליהן. 

*
בית הכסא

left|thumb|א בית הכסא אויפן פעלד
א **בית הכִסא** אדער **קלאזעט** אדער **טוילעט** (העברעאיש: **שירותים** אדער **בית שימוש**) איז וואו מען גייט דארטן ארויס, צו לייגן די אלע אפפאלן פון מענטשן. צו רעדן איידל רופט מען דאס "בית הכסא".

א דעזיגנירטער באהאלטענער ארט אדער צימער וואו דער מענטש גיבט ארויס און טוט פארניכטן דער אָפּפאַל וואס אנטוויקלט זיך אין דעם מענטשן.

אין די אמאליגע צייטן איז דער ארט געווען אין אן איזאלירטער כאטקע אין הויף אדער פעלד, אפגעזונדערט פון וואו מ'האט געוואוינט. די טוילעט איז געווען אן אויסגעגראבענע גרוב אויפן פעלד, און מ'האט עס באדעקט מיט ערד, אדער פארשיט מיט וואסער.

אין דער היינטיגער מאדערעניזירטער וועלט איז דאס א צימער אינווייניג וואו מען וואוינט, ווייל עס ווערט פארשיט אין א קאנאל.

לויט דער יידישער הלכה טאר מען נישט דארטן טראכטן פון הייליגע זאכן אדער דברי תורה, ווייל עס הערשט א טומאה - אומריינקייט דארטן.

היינט איז שוין פארהאנען ספעציעלע כעמישע קלאזעטן, וואס ווערן געווענליך באניצט פראוויזאריש, ביי ארבעטס פלעצער אדער א ארט וואו מ'דארף צייטוויליג בתי כסאות, פארן געברויך פון א גרעסערן ציבור, אויף א קורצער וויילע.

קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
חדשות אנש

**חדשות אנש** אדער מיט דעם פֿולן נאמען **חדשות אנ"ש בארה"ב ובעולם** איז אַ חסידישער פארום, אויף דער יידישער שפראך. 

געגרינדעט און אנגעפירט דורך א ניק Jewboy .

פון די הודעות באמערקט מען אז די שרייבער דארטן זענען גוט באהאווענט און פארמישט אין די חרדישע חסידישע היעראָכיע. די חרדישע צייטונגען האבן סוף וואך גאנצעטע שטיקער נייעסער פון דער זייט, און די פארום האט גאנצעטע שטיקער פון די צייטונגען, ווארט אויף ווארט.

און אלע היימישע נייעס ווערן דארטן געמאלדן דורכאויס אגאנצען טאג אין פארום פון ברעיקינג נייעס מיט האלבעטע און מכיוון'דיגע אינפארמאציע צו אנטוויקעלן דעם דעת הקהל. 

לעצטענס האט מען דארטן פארבאטן צו שרייבן סיי וואס איבער דעם סאטמאר מחלוקת צוליב אסאך שוועריקייטען דאס צו קאנטראלירן.

לכבוד דעם האבן זיך געgפנט צוויי נייע הייד פארק פארום'ס ספעציעל געאייגענט צו ערפילן דעם לאך, כל העולם כולו פאר ארונים, און חדשות אנש סאטמאר פאר זאליס.

* חדשות אנש 

קאַטעגאָריע:הייד פארק פארומען
קאַטעגאָריע:סאטמאר
וואס איז נייעס?

**וואס איז נייעס** איז אן ענגליש שפראך נייעס וועבזייטל וואס ווערט אנגעפירט דורך חרדישע אידן און זאמעלט טעגליך נאכאנאנד אלע נייעס וואס פאראינטערסירן א פרומען איד אויפן אינטערנעט.

אויך האט דאס דורכאויס א גאנצן טאג פרישע דערהיינטיקן און פארבינדונגען צו אלע צייטונגען איבער דער וועלט וואס באריכטן וועגן אידן און אידישקייט, דורך גוגל אלערטס וואס ער קאפירט.

און אין דעם געגנט פון ברוקלין און אייבערשטאט ניו יארק האט ער אלע טראפיק אפדעיטס און אלערטס כסדר.

## לינקען צו אנדערע פלעצער
יעדער פאסט פון דארטן איז קאפירט פון אנדערע בלאגס און צייטונגען מיט רוב מאל צושרייבן א מקור פון ווי זיי האבן דאס געקאפיעט.

## איסור פון די רבנים 
אין חודש  טבת תשע"א איז ארויסגעקומען אן איסור פון די רבנים קעגן  *וואס איז נייעס*. דעם קול קורא האבן געחתמעט די רבנים יעקב פערלאוו (נאוואמינסקער רבי), מלכיאל קאטלער, אהרן שעכטער (ראש ישיבה פון רבי חיים בערלין), ירוחם אלשין, שמואל קאמינעצקי (ראש ישיבה פילאדעלפיע) און, מתתיהו סאלאמאן.

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
**וואס איז נייעס?* 

קאַטעגאָריע:יידישע וועב זייטלעך
קאַטעגאָריע:נייעס
אהרן מילער

ר' **אהרן מילער** איז דער רב אין באדען, שווייץ.

ער איז געבוירן אין שווייץ צו זיין פאטער פאטער אברהם מילער און זיין מוטער חוה שטערנבערג. ער שטאמט פון א רבנישער משפחה פון וועלכע זענען דא עד היום אסאך רבנים ומרביצי תורה. זיין מוטערליכער זיידע ר' שמואל שטערנבערג איז געווען פון די "יושבים" אין בעלז.

ער האט גולה געווען למקומות תורה אין ארץ ישראל, צו ת"ת עץ חיים אין ירושלים און בעלז אין בני ברק און נאכדעם אין די ישיבות קול תורה און פאנאוועזש און כולל ש"ס צאנז. 

ער איז א ברודער פונעם וועלט בארימטן חזן ר' בנימין מילער.

גאר א שטארקער "תלמיד חכם" און גאון אין אלע חכמות. ער איז שולט אין זיבן שפראכן און איז א שטארק געלערנטער פילאסאף. 

ער איז א תלמיד פון הרב גדליה נאדל ז"ל דער תלמיד חביב פון חזון איש און גיוועזענער ראש ישיבת וויזשניץ, וואס ער איז אויך געווען שטארק קאנטערוועריסאל. הרב מילר גייט אין זיינע דרכים ויש אומרים בתוספת נופך. זיינע צוויי ערשטע זין זענען איידעמער ביי צוויי זין פון ר' גדליה ז"ל, אויסגיוועלט דורך ר"ג בחיים חיותו.

זיין קאנטערווערסיאלע השקפה און צוגאנג צו אידישקייט האבען געמאכט רב מילער'ן אלס א נרדף נאכדעם וואס פרומע קנאים האבן אנגעדרייט רבנים וואס האבן געדרוקט אויף הרב אהרן לייב שטיינמאן אים צו צווינגען צו פארלאזן זיין הרבצת התורה אין אשדוד וואו ער איז געווען ראש הכולל ביי רב פינטו'ס כולל. מיט דעם תנאי האבן זיך טאקע די רדיפות קעגן אים אויפגעהערט. די גדולים ובראשם הרב שטיינמאן האבן בשום אופן נישט גילאזט אז מען זאל שרייבען פאשקווילען, מפני כבודו של ת"ח. נאכדעם האט ער במשך צוויי יאר גיגעבען שיעורים אין אמעריקע און אייראפע און שפעטער איז ער גיווארן דער רב פון ק"ק באדען אין דער שווייץ לעבן ציריך ובתמיכת הרבנים דשם. זייט דאמאלס איז דווקא הרב שטיינמאן גיווארען זיין הויפט שטיצער סיי בענייני רבנות און סיי בענייני שידוכים, קעגן די קנאים. דער נייער מחותן פון הרב מילער, פון די גרויסע טוהערס בקירוב פון דעם אפגיגלייזטען יוגענד פון חרדים להשיבם אל מקור מחצבתם, איז פון דיא גרויסע חסידים פון ר' חיים קאניעווסקי, וואס רירט זיך נישט אן שואל עצה צו זיין ביי ר' חיימען http://hydepark.hevre.co.il/hydepark/topic.asp?whichpage=2&topic_id=468570.

תלמידים פון הרב מילר ובראשם ווטו1, האבן געגרינדעט דעם אינטערנעט פארום עצור כאן חושבים. דארט ווערט גיברענגט פון זיין תורה בעיקר דורך ווטו1 און יהוסף. זי באשטייט אין דעם דאס דיא גאנצע פילאזאפיע, פסיכאלאגיע און דת אויף די וועלט, באזירט זיך ביסודו אויף איין אידעע פון דעם רצון צו איינהייט און צוזאמען-פאסיגהייט (אחדות הויה והתאמה) ואידך זיל גמור.

מילר
מילר
שמחה פעלדער

קליין
**שמחה פֿעלדער** איז א פרומער רעליגיעזער יונגערמאן, און א דעמאקראטער סענאטאר אין דעם ניו יארק סענאט, פארן 17טן דיסטריקט, וואס נעמט איין א גרויסן טייל פון ברוקלין. ער איז געוויילט געווארן א סענאטאר צום ערשטן מאל אין נאוועמבער 2012, און נאכאמאל אין נאוועמבער 2018.

ער איז געווען א בארא פארק קאונסילמאן, ווען ער האט איבערגענומען נח דיער, ביז ער האט נישט געקענט לויפן מער צוליב קאדענץ כללים וואס באגרעניצט אים צו דינען בלויז צוויי טערמינען פון פיר יאר איינס. ער האט פארטרעט דעם 44סטן דיסטריקט.

ער פלעגט זיין דער הויפט עצה געבער און טשיף אפ סטעף ביי דעם בארא פארק אסעמבלימאן דוב הייקינד, אבער לעצטנס איז א קאץ דורכגעלאפן צווישן זיי, און זיי זענען אפיציעל בלוט שונאים. און דאס איז אנגעבליך די סיבה פארוואס ער האט געשטיצט קריסטין קווין, אן אפענע לעזביאנקע, פאר קאנסיל ספיקער, אפצוטאן הייקינד וואס איז גוט מיט דעם קעגנער און פארלירער ביל די בלאזיא וואס איז אויך א קאנסולמאן פאר א טייל בארא פארק.

ער איז געווען א פארוואלטונג פראפעסער אין טורא קאלעזש בעפאר דעם.

ער איז א זון פון א ליטווישן ראש ישיבה.

קאַטעגאָריע:עסקנים
קאטעגאריע:פרומע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
חברון

[קליין|250px|[מערת המכפלה אין חברון ]]
**חברון** (אַראַביש: **الخليل** אַל־כאַליל) איז איינע פון די פיר הייליקע שטעט בײַ דער יידישער רעליגיע. היינט זײַנען דאָרט פּלאַצירט בעיקר אראבער, אבער אידן ווענדן זיך אהין פון איבעראָל. חברון האט אויך געהייסן "עיר האבות" ווייל לױט דער ייִדישער טראַדיציע, ליגן אין מערת המכפלה באַגראָבן אברהם יצחק און יעקב װעלכע זײַנען גערעכנט װי די "אבות" פֿונעם ייִדישן פֿאָלק, און שרה רבקה און לאה װעלכע זײַנען גערעכנט װי די "אמהות" פֿונעם ייִדישן פֿאָלק. אויך אדם און חוה און ישי דער טאטע פון דוד המלך ליגן דארט באַגראָבן.

רמב"ן איז געווען אין חברון אין יאר ה'ל'.

אין יאר ה'ע"ב האט אישתורי הפרחי באזוכט חברון און ער דערמאנט דאס אלטע בית עולם דארט.

ביזן יאר ה'תרפ"ט איז געווען אין חברון א יידישע קהילה, אבער אין תרפ"ט איז פארגעקומען דארט די באוואוסטטע תרפ"ט ראיאטן, ווען 67 יידן זענען אומגעברענגט געווארן, דורך די צעיושטע מאסן, דער בריטישער מאנדאט, האט דעמאלט עוואקואירט די רעשטלעך יידן, וואס האבן איבערגעלעבט די פאגראם.

היינט איז דא א קליינע יידישע קהילה אין חברון, עס וואוינען דארט עטליכע אידן רובם ככולם מתנחלים פון די כהנא'ניסטן, ווי ברוך מרזל, בנצי גופשטיין, איתמר בן גביר, און נאך. פון די באקאנטע פיגורן אין דער היסטאריע פון חברון, איז געווען ברוך גאלדשטיין ע"ה ה' ינקום דמו, וואס איז געווען דער הויפט דאקטאר אין קרית ארבע, און האט זיך נוקם געווען אויף די פילע רציחות קעגן יידן, און איז אומגעקומען אויפן ארט אין היכל יצחק אינעם מערת המכפלה.

## וועבלינקען 
* חברון. קאם  פלעצער, בילדער, היסטאריע, און נייעס.

קאַטעגאָריע:מקומות הקדושים
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
קאַטעגאָריע:ערי יהודה
*
תפוז יידיש

**תּפוז ײִדיש** איז אַן אינטערנעץ פֿאָרום אױף דער ײִדישער שפראך אין דער העברעיִשער פּאָרטאַל תּפוז.

דער פֿאָרום איז אױפֿגעשטעלט געװאָרן י"ג אב ה'תשס"ב (22.07.2002) דורך אײנעם מיט אַ ניק-נאָמען "מתנדב".

דער פֿאָרום איז אַ װירטועלע קהילה אין װעלכע ײִדישיסטן רעדן זיך צונױף איבער אַלע ענינים װעגן ײִדיש און ײִדישקײט אונטערן נאָמען "תּפוז ײִדיש".

צװישן ל' אב ה'תשס"ב (09.08.2002) און י"ט ניסן ה'תשס"ד (10.04.2004) איז דערשינען אינעם פֿאָרום דורכן דענסמאלדיקער דירעקטאָר הער נועם סטאריק פֿון מאָל צו מאָל אַ זשורנאַל מיטן נאָמען "עונג שבת" סך הכּל זײַנען אַרױס 54 זשורנאַלן.

היינט צוטאגס איז דער דירעקטאר ה' חיים לוי וואס באטייליגט זיך דא אויך פון צייט צו צייט אונטערן נאמען Haimlevy.

* תפוז יידיש פארום
* עונג שבת זשורנאל
* א ווידיא קליפ פון לוויק הויז מיט חיים לוי 

קאַטעגאָריע:אינטערנעט
קאַטעגאָריע:יידישיסטן
אריה לייב הכהן העלער

רבי **אריה לייב הכהן העלער**  (ה'תק"ה (1745), קאלוש - י"ט טבת ה'תקע"ג (1812), סטרי) איז געווען אב"ד פון סטרי און האט מחבר געווען דעם "קצות החושן".

ר' אריה לייב איז געבוירן אין ה'תק"ה אין קאלוש, אסט-גאליציע (היינט אוקראינע).

זיין ברודער: ר' יהודה כהנא (בעל קונטרס הספקות ותרומת הכרי).
פון זיינע תלמידים: ר' אריה ליבוש ליפשיץ (בעל שו"ת אריה) ור' אשר ענזיל צוזמיר (בעל שו"ת מהריא"ז).

זיין זיידע איז געווען אן אייניקל פון בעל תוספות יום טוב האט זיך געצויגן פון רוסלאנד קיין קאלוש אין געגענט פון סטאניסלאוו אין גאליציע. דארטן האט משדך געווען זיין זון – ר' יוסף, מיט א ארימער טאכטער, אין מיט דער עצה פון ר' חיים צאנזער, האבן מאן און ווייב געבליבן וואוינען אין דעם הויז פון זייערע באזונדערע עלעטרן. אין יאר ה'תק"ה איז געבוירן ר' אריה וואס איז געגאנגען וואוינען אין הויז פון זיין טאטן אבער זיין ברודער – ר' יהודה, איז געבליבן וואוינען מיט דער מאמע.

אין זיין יוגנט האט ער געדינט אלס רב אין שטאט ראזינטאב. ער האט געלעבט מיט מורה'דיגער ארימקייט און דחקות . און ווינטער איז ער געזיצן א גאנצן טאג אין בעט צוגעדעקט פון די שרעקליכע פראסט, און געשריבן זיין ספר "קצות החושן". נאך דעם וואס ער האט גענדיגט שרייבן דעם ספר איז ער אנגעקומען צו ר' צבי הירש צו נעמען זיין הסכמה. ר' צבי האט געקווענקלט אים צו געבן די הסכמה, און אים פארבעטן ער זאל צוריקקומען אויף מארגענס. ר' אריה איז דאן געווען רב פון סטרי. צומארגענס הערט ער ווי דער גבאי פון בית המדרש ליידנט איין דעם ציבור צו אן הכנסת ספר תורה וואס וועט ארויסגיין פון הויז פון ר' צבי. אזוי ווי ר' אריה האט זיך דערנענטערט צו ר' צבי כדי אים צו קושן דעם העמד, האט ר' צבי אויפגעהויבן די עק פון זיין העמד און צו אלעמענס וואונדער איז דאס געווען דער כתב היד פון ר' אריה – "קצות החושן".

פאר זיין הסתלקות אין יאר ה'תקע"ג האט ער געדינט אלס רב אין סטרי, דארטן האט ער אויך געפירט א ישיבה.

פון זיינע ספרים:
• אבני מילואים: אויף שולחן ערוך אבן העזר.
• משובב נתיבות.
• קצות החושן.
• שב שמעתתא.

## וועבלינק 
* ביאגראפיע פונעם קצות

קאַטעגאָריע:גאליציאנער רבנים
קאַטעגאָריע:כהנים
אהוד אלמערט

**אהוד אָלמערט** (; געב' דעם 30סטן סעפטעמבער 1945; כ"ג תשרי ה'תש"ו) האט געדינט אלס דער 12טער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל פון 2006 ביז 2009.

## ביאגראפיע
אלמערט איז געבוירן געווארן נישט ווייט פון בנימינה צו זיין מרדכי אלמערט און בעלא (וואגמאן).

איבער גענומען אריאל שרון נאך זײן אנפאל.

געוועזן בירגערמייסטער פון ירושלים.

אײנער פון זיינע צװיי זין איז א יורד וואס װוינט אין אמעריקע און דער צווייטר האָט נישט געוואלט דינען אין צה"ל און איז אַ סטודענט אין פראַנקרײַך. איינע פון זיינע צוויי טעכטער איז א לעזביאנקע.

אין מיי 2014 האט מען אים פאראורטיילט אויף זעקס יאר טורמע און א קנס פון א מיליאן שקל פאר נעמען שוחד אין דער האלילאנד פרשה.

אום 30סטן אויגוסט 2009, א יאָר נאכ'ן איינגעבן זיין רעזיגנאציע בריוו, איז אָלמערט אנגעקלאָגן געוואָרן, אין דעם ירושלים דיסטריקט געריכט, אין באשולדיקונגען פון אננעמען פאַרשטאָרבענע אומשטענדן, ברייבערי, שווינדל, צוטרוי ברעכן און פאַלש רעגיסטראַציע אין קאָרפּאָראַציע דאָקומענטן.
## משפחה
ער מיט זיין ווייב עליזה האבן פיר קינדער: מיכל, דנה, שאול און אריאל. און שולה, וואָס איז אַדאָפּטירט געוואָרן נאָך אַ באַזוך אין אַ שפּײַזשול פֿאַר ריזיקע קינדער.

קאַטעגאָריע:בירגערמייסטערס פון ירושלים
קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן

קאַטעגאָריע:פרעמיער מיניסטארן פון ישראל
שמעון פרס

קליין|300x300פיקס|thumbtime=00:03
[ממוזער|250px|פרס מיט [דוד בן-גוריון איו 1969]]
**שמעון פרס**-פערסקי (*פּערעס*; כ' אב תרפ"ג, 2טן אויגוסט 1923 –  כ"ה אלול תשע"ו, 28סטן סעפטעמבער 2016) איז געווען דער 9טער פרעזידענט פון מדינת ישראל און דער אכטער פרעמיער מיניסטער אין ישראל. א וועטעראן לינקער פאליטיקער, ער איז געווען דער עלטסטער פאליטיקער אין ישראל, און האט שוין געדינט אין אלע קאבינעטן אין ישראל מיניסטארים דורכאויס זיין לאנגער אומענדליכער קאריערע.

ער איז געווען א ייד א שומר שבת.

## ביאגראפיע 
פרס איז געבוירן געווארן שמעון פערסקי אין ווישנעווע, פוילן (היינט אין בעלארוס), צו זיין פאטער יצחק פערסקי, א סוחר, און זיין מוטער שרה (מעלצער). ווען ער איז געווען א קינד אלט פיר יאר האט זיין זיידע, הרב צבי הערש מעלצער, אים גענומען צום חפץ חיים, וואס האט אים געבענטשט מיט א ברכה פאר אריכות ימים.
[קליין|200פיקס|[מארקא רוביא מיט פּרעזידענט פון ישראל שמעון פּערעס אין 2013]]
[ממוזער|[טעדי קאלעק מיט שמעון פרס און דוד בן גוריון מיט הרב אליהו בן חיים רב פון די איראנשיין יידן אין קווינס ראש ישיבת רבי יצחק אלחנן, ניו יארק ארצות הברית]]
אין 1994 איז ער באלוינט געווארן (צוזאמען מיט אנדערע) דעם נאבעל פריז פאר שלום.

אום 13טן יוני 2007 איז ער געווארן דער 9טער פרעזידענט.

## משפחה
אין 1945 האט ער געהייראט חנה שרה סאניא גל געלמאן; זיי האבן געהאט דריי קינדער: צביה וואלדן (יערי), יהונתן (יוני), נחמיה (חמי).

זיין ווייב סאניא, איז געווען זייער באשיידן.

* גאסן זענען געהייסן נאָך אים אין די שטעט אור יהודה, אשקלון, חדרה, מודיעין-מכבים-רעות, רעננה, רחובות, ראשון לציון.

קאטעגאריע:פרעזידענטן פון ישראל
קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
אורי דן

**אורי דן** (6טן מיי 1935 ג' אייר ה'תרצ"ה - 24סטן דעצעמבער 2006 ג' טבת ה'תשס"ז)  איז געווען א ישראל'דיגער זשורנאליסט שריפט שטעלער.

ער איז געווען דער אפיציעלער ביאגראפער פון אריק שרון.

ער האט געשריבן ארטיקלען פאר ידיעות אחרונות, מעריב און דעם ניו יארק פאסט.

## זיינע ביכער
*'''אמברגו - מיראז' נגד מיג** (מיט ישעיהו בן-פורת). הוצאת מסדה 1968.
***המרגל שבא מישראל - פרשת אלי כהן** (מיט ישעיהו בן-פורת). הוצאת מסדה 1968.
***המלחמה החשאית** (מיט ישעיהו בן-פורת). הוצאת מעריב 1972.
***המחדל** (מיט 6 אונדרע). הוצאה מיוחדת 1973.
***ראש גשר** (א"ל הוצאה מיוחדת 1975).
***אצבע אלוהים - סודות המלחמה בטרור**. (הוצאת מסדה 1976).
***מבצע אוגנדה - הסיפור מאחורי הקלעים**. (הוצאת כתר 1976).
***קשר האורניום** (מיט פטר מן). (הוצאת מסדה 1977).
***The Mossad Inside Stories** (באנגלית - "המוסד - סיפורים מתוך הארגון" - ביחד עם דניס אייזנברג ואלי לנדאו), הוצאת Signet 1979.
***מבצע גומא** (הוצאת מעריב 1981).
***איכמן בידי !** (מיט פטר מן). הוצאת מסדה 1987.
***Blood Libel: The Inside Story of General Ariel Sharon`s History-Making Suit Against Time Magazine**, הוצאת סיימון ושוסטר, 1987
***אריאל שרון במלחמה לשלום 2001 - 1948** (הוצאת גלי אלפא 2001).
***בסודו של אריאל שרון''', הוצאת ידיעות אחרונות (ספרי חמד, 2007).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:ישראלים
טאש

**טאש** (, ) איז א דארף אין סאבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע אין אונגארן, 11 ק"מ דרום פון קליינווארדיין און 30 ק"מ צפון־מזרח פון נירעדהאז, מיט א שטח פון 37.95 ק"מ2. די באפעלקערונג פון טאש איז 2183 (אין יאר 2001).

דער יישוב איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1200.

אין יאר תר"ם האבן געוואוינט אין טאש 210 יידן, און אין יאר תר"ץ 248 יידן.

## זעט אויך 
* טאהש (הויף)

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:דערפער אין אונגארן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
ערד וויסנשאפט

200px|left|thumb
**ערד װיסנשאַפֿט** איז א אַרומנעמיקער נאָמען אויף אלע ערד וויסנשאפטן, דער וויסנשאפט הערפארשט איבער אלע געשעענישן און נאטורן וואס געהערט צו דער ערד.

ערד וויסנשאפט איז כולל:
* געאגראפיע
* געאָלאָגיע
* געאפיזיק
* געאדעזיע

ערד וויסנשאפט שטודירט די שטיינער פון דער ערד, וואסער, לופט און לעבן.
סטאטיסטיק

צו מיינט איר װיקיפּעדיע:סטאטיסטיק?

300px|לינקס
**סטאַטיסטיק** איז א װיסנשאַפֿט וואס נעמט צוזאם אינפארמאציע מיט מאָסן אין נומערן. סטאַטיסטיק איז געבױט אױף דער טעאָריע פֿון משמעותדיקײַט און פֿיל מאָל אױף פּראַקטישע השערות.

למשל אין רפֿואה, אױב מ'װיל בודק זײַן עפּעס אַ מעדיצין צו ס'האָט אַן עפֿעקט. נעמט מען למשל טױזנט קראַנקע, העלפט פֿון זײ באַקומען די מעדיצין און די צװײטע העלפֿט נישט. נאַכער זעט מען װיפֿל זײנען געװאָרן געזונט פֿון בײדע העלפֿטן, און לױט דעם װײסט מען בעסער צי די מעדיצין שטימט.

## באַשרײַבנדיקע סטאַטיסטיק 
**באַשרײַבנדיקע סטאַטיסטיק** איז אַ צװײַג אין סטאַטיסטיק װעלכע באַשעפֿטיקט זיך מיט שאַפֿן און פֿאַרגלײַכן מאָסן. דער ציל איז צו באַשרײַבן דאַטן אױף אַ קורצן און לײַכטן אױפֿן, למשל אין טאַבעלעס, גראַפֿן אָדער מאָסן.

## ארויסדרינגענדיקע סטאטיסטיק 
**ארויסדרינגענדיקע סטאטיסטיק** ניצט סטאטיסטיק פאראויסזאגן פארשידענע אויסקומען לויט זייער משמעותדיקייט.

## וועבלינקען 
* א העברעישע סטאַטיסטיק זײַט - דאס צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק

* זעט װיקיפּעדיע:סטאטיסטיק

*
קאַטעגאָריע:פינקטלעכע וויסנשאפט
CNN

לינקס|CNN
**CNN** (ראשי תיבות אין ענגליש: **Cable News Network**) איז א טעלעוויזיע קאנאל וואס טוט איבערטראגן אלע טאָג נאָנסטאָפּ וועלטלעכע נײַעס.

CNN איז געגרינדעט געווארן אין יאָר 1980 דורך טעד טורנער אין אטלאנטא אין USA.

## וועבלינקן 
* CNN אפיציעלע וועבזײַטל 

קאטעגאריע:טיווי נייעס
קאַטעגאָריע:טעלעוויזיע קאנאלן
ברוקלין

לינקס|זיגל פון ברוקלין|100px
**ברוקלין** (ענגליש: *Brooklyn*) איז איינע פון די פינף באראס אין ניו יארק סיטי, וואס געפינט זיך אינעם שטאַט ניו יארק אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.  ברוקלין האט עטלעכע בריק און טונעל פארבינדונגען מיט דער בארא פון מאנהעטן אריבער דעם איסט ריווער, און די וועראזאנא נערויס בריק פארבינדט ברוקלין מיט סטעטן איילאנד.

ברוקלין איז געווען א זעלבסשטענדיגע שטאט ביז 1898 ווען זי האט זיך פאראייניקט מיט די אנדערע באראס און געווארן א טייל פון ניו יארק סיטי.

דערינען זענען אויך פאראן די גרעסטע אידישע געגנטער פון דער וועלט; וויליאמסבורג פאר אונגארישע אידן פונעם חסידישן שטראם ; קרוין הייטס פאר חבד'סקער אידן; בארא פארק פאר אלגעמיין אונגערישע און פוילישע חסידישע אפשטאמיגע אידן. און פלעטבוש פאר ליטווישע און ספרדים מיט מאדערן ארטאדאקס אידן.

## זעט אויך 
* ברוקלין בריק

קאַטעגאָריע:פרומע אידישע געגנטן
*
אנטיסעמיטיזם

אַנטיסעמיטישער פּראָפּאַגאַנדע אַפיש פון דער צווייטער וועלט קריג]]
**אנטיסעמיטיזם** איז האַס אנטקעגן אידן אלץ א רעליגיעזע גרופע, עטניציטעט, אדער ראסע. אנטיסעמיטיזם ווערט אנגעטייטלט אלץ דער גורם פאר מאסן מערדער און אויסערגעווענליכע אונטערדריקונגען פון אידן במשך פון די אידישע היסטאריע אין גלות.

## מקור פון דער טערמין 
דער טערמין שטאמט פון די ווערטער אנטי-שם. עס איז גענוצט געווארן צום ערשטן מאל אין 1879 דורך ווילהעלם מאַר, א דייטשער אידן פיינט, אין זיין בוך **דער וועג צו זיג פון גערמאנטום איבער דאס אידנטום**. מאַר האט גענוצט דעם טערמין אלץ א שענערע לשון פאר אידן-האס, אין פאַרהאַנג צו זיין מיינונג אז אידן, מיט'ן עקזיטירן אליין, באשטייען א סכנה פאר'ן דייטשן פאלק און זייער לעבנסגאנג און עטיק.

טראץ דעם וואס אראבער האלטן זיך אויך פאר אפשטאמיגע פון שם, ווערט דער טערמין נאר גענוצט לגבי פיינטשאפט פון אידן. 

## הינטערגרונט פון נאציזם 
די דייטשן האבן געטענה'ט אז א יידישע מינאריטעט ווילן איבערנעמען די הערשאפט און אויסהרגענען מענטשן אזוי ווי די יידישע קאמוניסטן האבן געפירט אינעם סאוועטן פארבאנד. אלס ראיה דערצו האבן זיי געברענגט די יידישע פירער פון די לינקע אין דייטשלאנד, ראזא לוקסעמבורג מיט קורט אייזנער. אין דער זעלבער צייט האבן זיי אויך געטענה'ט אז יידן זענען קאפיטאליסטן וואס פארדרייען די וועלט כדי זיי זאלן פארדינען.

נאך א "טענה" וואס זיי האבן געניצט איז געווען די (געפעלשטע) פראטאקאלן פון זקני-ציון.

*
*
חיים ברייש

הר"ר **חיים ברייש** (תש"ז - י"ד סיוון תשע"ב) איז געווען א מגיד שיעור אין דער מתיבתא אין לאנדאן, ענגלאנד. ער איז געווען גאר באקאנט אלס א גרויסער זעלטענער תלמיד חכם מיט א שטארקן פארנעם.

## ביאגראפיע 
ר' חיים איז געבוירן געווארן תשי"ג אין ציריך, שווייץ, צו זיין פאטער ר' שמעון ברייש, א זון פון הר"ר מרדכי יעקב ברייש, רב אין ציריך און מחבר פון שו"ת „חלקת יעקב", און צו זיין מוטער, א טאכטער פון הרב ברוך אברהם פרידמאן פון לוגאנא.

ער איז געווען אן איידעם פון רבי גדליה עסטרייכער.

ער איז נפטר געווארן י"ד סיון תשע"ב אין ראמסגייט, ענגלאנד, וואו ער איז געגאנגען זיך אפרוען לעבן דעם ים, און איז פארשוועמט געווארן פון א קרעפטיגער כוואליע.

מען האט אים באערדיגט אין הר המנוחות

## וועבלינקען 
* טראגעדיע אין לאנדאן  ביי אידישע טעגליכע נייעס

קאטעגאריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
קאַטעגאָריע:לאנדאנער רבנים
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות

קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
ישראל מענדל שווארץ

ר' **ישראל מענדל שווארץ** כ"ק אדמו"ר מ'לאשאנץ שליט"א 

אנפאנג פלעגט ער זיך רופן וואלאבאיטער רב ווייל ער האט געווינט אויף וואלאבאיט א גאס און וויליאמסבורג, אבער לעצטענס האט ער געפענט א עמטליכע ביהמ"ד ווי מען דאווענט יעדן טאג האט ער אויפן פארלאנג פון זיין משפחה געטוישט דעם נאמען אויף לאשאנץ נאך א נאמען פון זייער זיידע די לאשאנצ'ער רב.

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:בדחנים
קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט
קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג
וואלעבויט

**וואלעבויט** איז א גאס אין די חרדי'שע געגענט וויליאמסבורג.
קאטעגאריע:גאסן
צוואה

א **צוואה** אדער **טעסטאַמענט** איז א דאקומענט אין וועלכער מען שרייבט באפעלן וואס מען זאל טאן נאך דער שרייבער איז געשטארבן.

## יידישקייט 
דאס איז זייער הארב און טייער לויט דער תורה אז מען מוז דאס אנהאלטן.

קאטעגאריע:ירושה
קאטעגאריע:טויט
פאליציי

[קליין|א דייטשער פאליציאנט אין [האמבורג]]
די **פּאָליציי** איז די ארגאניזאציע וואס טוט ארויפצווינגען די געזעץ, און שיצן דעם ציבור. זיי קענען ארעסטירן כדי צו האלטן סדר און רעכטיקייט אויף די גאסן. איינער וואס ארבעט אין דער פאליציי הייסט א פאליצאַנט, און זיי ארבעטן פון א פאליציי סטאנציע. ווען זיי ארעסטירן א מענטש, ניצט מען האנטקייטלעך צו האלטן זיינע הענט צוזאמען.

אין לאנדאן גייען נישט די פאליציי מיט קיין געווער, אבער איבעראל זענען זיי אנגעוואפענט מיט טויטליכע געווער. אין ישראל גייען טייל פון זיי אויך נישט מיט קיין געווער. אויך איז אין ישראל זייערע לעמפלעך אויף די אויטאס בלוי, טראפיק פאלציאנטן זענען רויט און בלוי. אנדערש ווי איבער דער וועלט וואס זיי זיינען רויט.

*
קאַטעגאָריע:געריכט
קאַטעגאָריע:געזעץ
קאַטעגאָריע:עמערגענץ
מרדכי יפה

הרב **מרדכי יפה** (ה'ר"ץ - ג' אדר ב' ה'שע"ב), בעל ה**לבוש**ים אויפן טור, איז באקאנט אלס דער לבוש.

הרב מרדכי יפה איז געבוירן געווארן אין פראג צו זיין פאטער הרב אברהם יפה, רב פון בעהמען.

רבי מרדכי האט געלערנט תורה ביי הרב שלמה לוריא (דער מהרש"ל) און ביי רבי משה איסרליש (דער רמ"א) אין לובלין און קראָקע. נאך זיי חתונה איז ער צוריק אין  פראג וואו ער האט אויפגעשטעלט א ישיבה, אבער אין יאר 1561 האט מען פארטריבן די יידן פון פראג און גאנץ בעהמען, און ער איז אריבער אין איטאליע.

רבי מרדכי האט געוואוינט אין איטאליע העכער פון צען יאָר, אין מאנטוא און אין ווענעציע, און האט אויסגעלערנט מאטעמאטיק, אסטראנאמיע און פילאסאפיע.
יפה
חוצפה

**חוצפה** (impudence) איז א מידה וואס דער טייטש פון דעם איז **אומפארשעמט**.

ס'מיינט אן אקט אז מען פייפט זיך אן מיט פרעכהייט אין יעדן.

דאס ווארט "חוצפה" איז א אויסדרוק וואס איז אויפגעכאפט געווארן אויך אין די נישט אידישע וועלט, עס איז א ווארט וואס איז געדרוקט אין אסאך ענגלישע לעקסיקאנען, אויך די אמעריקאנער גאס סיי ביי פאלטישאנס, און אויך אין די געריכט הייזער ווערט דאס באנוצט.

קאַטעגאָריע:מידות
מסירה

**מסירה** 

## אפטייטשט 
דער אקט פון מוסר זיין א צווייטן מענטשן.

**אינפארמאטאר** אדער **שטינקער** (אויף אידיש).
**מוסר** (לשה"ק)

## באדייט 
ווען עמיצער גיט ארויס קרימינאלע אינפארמאציע פאר די באהערדע איבער אן אנדערע איד, וואס דורכדעם דראעט יענעם א שטראף, צי איז געלט אדער גאר דאס זיכערהייט פון אים אדער זיין בני בית, דאן איז דער אינפארמאטאר באגאנגען **מסירה**.

אין היסטאריע איז א מסור געווען גאר א שרעקליכע זאך, מ'האט אפילו געמאכט פאר זיי א תפילה ביי שמונה עשרה "ולמלשינים אל תהי תקוה.”

קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
קאטעגאריע: געריכט
קאטעגאריע:בית דין צדק
ראש ישיבה

א **ראש ישיבה** פארנעמט גאר א חשובער שטעלונג ער שטייט אין שפיץ פון דער ישיבה און דאס איז א פאסטן פון כבוד און איינפליס.
ביי די ליטווישע זענען זיי מנהיגים פון זייער קרייזען

*
בג"ץ

שמאל|קליין|250px|
**בג"ץ** (ראשי תיבות: **בית משפט גבוה לצדק**) איז דער העכסטער געריכטהויז אין מדינת ישראל.

## װעבלינקען 
* אתר הרשות השופטת
* מה במשפט - גיליון חגיגי לכבוד 60 שנה למערכת השיפוט, מרץ 2009 
* פורטל תמונות של ירושלים בית המשפט העליון

קאַטעגאָריע:ישראלישע רעגירונג ארגאניזאציעס
קאַטעגאָריע:געריכט
קאַטעגאָריע:קרית הלאום
אסיר ציון

מיוסד אויפן ניגון "ציון ציון הלא תשאלו לשלום אסיריך" איז יעדער איינער וואס זיצט אין געפעגעניש אדער אין תפיסה סיי ווי אויף דער וועלט צוליב אידישע אינטערעסן אנגערופן אן אסיר ציון.

אין מאה שערים ווען מען ארעסטירט די קנאים פארן ווארפן שטיינער אויף די פאליציי מאכט מען גרויסע פראטעסטן זיי צו באפרייען און מען רופט זיי אסירי ציון.

קאַטעגאָריע:קנאים
קאַטעגאָריע:געריכט
קאַטעגאָריע:שטראפן
ישיבה

א **ישיבה** איז אן ארט ווי בחורים זיצן און לערנען תורה א גאנצן טאג. אנדערש וואו א לערנען ארט פאר יונגעלייט נאך די חתונה וואס מען רופט "כולל".
## ישיבה בחור 
א ישיבה-בחור איז א יידישער יוגענטליכער עלטער פון 13 יאר וועלכער לערנט אין א ישיבה.

## סארטן ישיבות 
### ישיבה גדולה 
א **ישיבה גדולה** איז א ספעצילע שולע פאַר ערוואַקסענע בחורים אין עלטער פון 17 יאר און העכער ביז די חתונה (בערך 20) צו לערנען יידישע שריפטען ווי די תורה, גמרא און מפרשים.
### ישיבה קטנה 
**ישיבה קטנה** - פאַר ערוואַקסענע אין עלטער פון 14 ביז 17.

## אנטוויקלונג פון ישיבות אין דער היינטיגער עפאכע 
די סארט ישיבה וואס מען זעט היינט שטאמט פון דער וואלאזשינער ישיבה, וואס רבי חיים וואלאזשינער, א תלמיד פונעם ווילנער גאון, האט געגרינדעט אין תקס"ב. ביז דעמאלסט האבן בחורים געלערנט אין א ישיבה אין דער שטאט וואו זיי האבן געוואוינט. אין דער וואלאזשינער ישיבה האבן געלערנט בחורים וואס זענען געקומען קיין וואלאזשין פון דערווייטענס צו לערנען אין דער ישיבה.

 
## ליסטע פון ישיבות 
* בית מדרש גבוה (לעיקוואוד)
* בית מדרש עליון (מאנסי)
* בית שרגא (מאנסי)
* בנין אברהם מאנטעווידעא. (אמאל בנין דוד) וויליאמסבורג.
* זכרון משה, סאוט פאלסבורג
* חוג חתם סופר (בני ברק)
* ישיבת בית יוסף (גייטסהעד)
* עץ חיים (ירושלים)
* עץ חיים (בעלגיע)
* עץ חיים (לאנדאן)
* ישיבת עץ חיים (וואלאזשין-בעלארוס)
* ישיבה אהל תורה, באראנאוויטש רבי אלחנן וואסערמאן.
* ישיבה ד׳מאנסי (ר משה גרין)
* ישיבה גדולה סאטמאר (קווינס)
* ישיבה גדולה סאטמאר (קרית יואל)
* ישיבה הרמה, שלעזינגער, לאנדאן.
* ישיבה ישרש יעקב וואודרידזש.
* ישיבה כוכב מיעקב, טשעבין.
* ישיבה שער אפרים (מאנסי)
* ישיבה תורה ודעת (ברוקלין)
* ישיבה תורה ויראה (ירושלים) נטורי קרתא
* ישיבה תפארת ישראל, סטאניסלאוו-מאנסי.
* ישיבת אור החיים קרית טאהש.
* ישיבת בית בנימין (סטעמפארד)
* ישיבת בית דוד, מאנסי.
* ישיבת בית הלל, מאנסי. הרב יעקב משה לעבאוויטש
* ישיבת בית ישראל אלכסנדר
* ישיבת חכמי לובלין (פוילן)
* ישיבת חכמי לובלין, (בני ברק) הרב וואזנער.
* ישיבת כתר תורה, ראדאמסק.
* ישיבת מאור הגולה. רוים, איטאליע.
* ישיבת מתיבתא (לאנדאן).
* ישיבת מהרי״ט בני יואל.
* ישיבת נועם אלימלך ליזענסק (מאנסי)
* ישיבת נייטרא
* ישיבת עץ חיים (באבוב).
* ישיבת רבינו חיים בערלין (פלעטבוש)
* ישיבת תולדות אהרן, (ירושלים)
* ישיבת תולדות אהרן, (מאנסי)
* ישיבת תורת אמת (שניידערס) לאנדאן.
* ישיבת תורת חסד (לאנדאן)
* ישיבת תורת משה (סאטמאר), מאנטרעאל
* כנסת ישראל סלאבאדקא היינט צוויי פיליאלעס
** ישיבת חברון היינט אין ירושלים
** סלאבאדקער ישיבה (בני ברק)
* מירער ישיבה ירושלים
* מירער ישיבה (פלעטבוש)
* מתיבתא תפארת ירושלים ר׳ משה פיינשטיין
* נתיבות עולם (מלאכים), וויליאמסבורג
* ערוגת הבשם צעהלים, (וויליאמסבורג)
* פאנאוועזשער ישיבה (בני ברק)

קאַטעגאָריע:חינוך
*
גייסטליכקייט

**גײַסטליכקײַט** באצייכענט א הייליגער אדער גוטער שטימונג. (ענגליש: - **שפיריטואליטעט**. לשון קודש - **רוחניות**) דאס איז אז דער גייסט איז אין פולן טעם פון הייליקייט ער שפירט זיך נאנט צו גאט און פליעט אין די הויכע ספערן פון מיסטישקייט. 

ווען מען גלויבט אין איבערנאטורליכע זאכן און אין רעליגיעזע גלויבונגען הייסט דאס אויך גײַסטליכקײַט.

קבלה מוסר און חסידות געבן זיך אסאך אפ מיט דעם. אויך אלע רעליגיעס און אטעיסטן געבן זיך אפ דערמיט.

## זעט אויך 
* נשמה
* דיבוק

קאַטעגאָריע:רעליגיע
קאטעגאריע:תורה
*
דרייליך

**דרייליך** איז א פרומער איד פון מאנסי. און ווערט באשולדיגט אלץ מערדער וואס האט געהארגעט זיין אייגן ווייב, ווען זי איז געווען שוואנגעדיג מיט זיין קינד. נאכדעם וואס זיין ווייב האט געוויסט אז ער האט א וואך פאר דעם געהראגעט זיין ביזנעס שותף רח"ל.

בשעת דעם משפט האבן אפילו זיין משפחה אים -אנגעבליך- נישט געוואלט געקענט ווייל זיי זענען געווען איבערצייגט אין דעם מערדעריי. 

די פרעסע האט דעמאלטס ברייט פובליצירט אלע פאקטן פון געריכט פראדעצור. ווייל עס איז געווען זייער אינטערסאנט פאר די גוים אז א פרומער איד קען אזוינס באגיין. זיין רב ר' משה דוד טענדלער האט אויפגעטרעטן קעגן אים עדות זאגענדיג אז ער האט זיך מודה געווען פאר אים איבערן טריפעלטן מארד; די מאמע און בעיבי און זיין שותף, ער האט באקומען לעבנסלענגליכע טורמע.

איצט -כמעט דרייסיג יאר נאך די משפט- גייט אן א קאמפיין דורך חסידישע אידן אים צו באפרייען פון תפיסה צוליב איבערווייזן אז די גאנצע מעשה איז נישט ריכטיג, לויט זיי איז גאר די מאפיא געווען די מערדער פון זיין ווייב, ווי אויך דעם איד וואס איז געהרג'ט געווארן א וואך בעפאר האט די מאפיא געהרג'ט,  די עסקנים אין די פרשה זאגן אז זיי האבן גאר קראנטע באווייזן אויפציווייזן אז די ווערסיע איז אמת, זיי ארבעטן מיט געניטע אדוואקאטן אים ריינצוואשן אין געריכט.

זיי טענהן אז משה דוד טענדלער האט אויסגעזויגן די מעשה פון פינגער צוליב הויל רשעות, ווי ער האט זיך שוין ברייט באקאנט געמאכט מיט זיין שנאה צו ערליכע אידן דורך די מציצה בפה קאנטראווערסיע. און אויך אז דער שופט איז געווען אונטערגעקויפט.

עס איז דא א גרויסער ציבור אידן וואס גלייבן די ווערסיע וואס די עסקנים פארקויפן, און מיט די צייט וועט מען וויסן וועלכע ווערסיע איז די ריכטיגע. אויב עס וועט זיך איבערצייגן אז דרייליך איז גערעכט און ער איז געזעצן די אלע יארן אומשולדיג וועט עס זיכער זיין איינע פון די גרעסטע קאנטערווערסיעס פונעם יאר הונדערט.

קאַטעגאָריע:אידישע קאנטראווערסיעס
קאטעגאריע:מערדער
מיסטיק

**מיסטיק** איז א העכערע באגריף פון דעם מענטשליכען פארשטאנד, אבער מ'רעדט דערפון ווייל דאס איז געפיליג און רוחניות'דיג דאס מאכט דער מענטש שפירן אויפגעלייגט און גרייט צו טאן מער זאכן מיט אימעט, ווייל ער חלום'ט און פאנטאזירט מיט כוחות מער ארויס פון שכל וואס ער האט אלגעמיין מער אין באוויסטזיין.

## זעט אויך 
* מיטאלאגיע
* **קבלה** (פאר אידישער מיסטישקייט לויט דער אידישער מסורה)

קאטעגאריע:פארוויילונג
קאטעגאריע:וויסנשאפט

*
קריסטנטום

**קריסטנטום** איז די גרעסטע רעליגיע אין דער וועלט לויט דער צאל אנהענגער  (בערך 2.4 ביליאן, באלד א דריטל פון דער גארער גלאבאלער באפֿעלקערונג). מיטגלידער אין דער רעליגיע ווערן גערופֿן קריסטן. אלגעמיין האלטן קריסטן אז דער אותו האיש איז דער זון פון גאט, דער צווייטער מענטש אין דער טריניטי. קריסטנטום איז א מאנאטעאיסטישע רעליגיע, ד״ה זיי האבן נאר איין גאט. די שרשים פון קריסטנטום ליגן אין יידישקייט. די רעליגיע ווערט שטארק באזירט אויפן לעבן און אויף די דרשות פון אותו האיש, לויט זייער פֿארשטאנד.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רעליגיע
אינזשעניריע

**אינזשעניריע** איז די שטודיע וואס ווענדט אן וויסנשאפט און טעכנאלאגיע צו שאפן און קאנסטרוקציע. איינער וואס פראקטיצירט אינזשעניריע הייסט אן אינזשעניר.

אינזשעניריע ווערט צוטיילט אויף די פאלגנדע אפטיילונגען:
* כעמישע אינזשעניריע
* מעכאנישע אינזשעניריע
* עלעקטרישע אינזשעניריע
* ציווילע אינזשעניריע

## היסטאריע 
דער באגריף פֿון אינזשעניריע עקזיסטירט שוין פון אוראלטע צײַטן ווען מענטשן האבן אויסגעפונען פֿונדאמענטאלע דערפֿינדונגען ווי דער בלאק, דער הייבער און דאס ראד.

## סאציאלער קאנטעקסט 
אינזשעניריע איז א סוביעקט וואס קען זיין א גאר גרויסע קאלאבאראציע אדער א קליינער פראיעקט. נארמאל איז אן אינזשעניריע פראיעקט פארבונדן מיט א פינאנצירן אגענטור: א געזעלשאפט, א גרופע אינוועסטארן אדער א רעגירונג. דער אויסנאם איז פרא באנא אינזשעניריע.

 
קאטעגאריע:פאכן
*
דראג

קליין|250px|פארשידענע מעדיקאמענטן
א **דראַג** איז יעדע ביאלאגישע סובסטאנץ סינטעטיש אדער נישט סינטעטיש, וואס מען עסט נישט צו זעטיגן, נאר איר ציל איז צו פארדרייען די נארמאלע אויפגאבע פון קערפער. 

מעדעצין איז אויך אין דער קאטעגאריע, אבער רוב דראגס דינען נישט צו היילן נאר צו טוישט די מצב רוח פון מענטש דורך צו טראגן די פיין צו דורך אים איינשלעפן אדער סתם פארשיכורן. 

דאס ווערט געטען דורך פארשוועמען די מוח און טוישן די באפעלען פארן גוף. פארשידענע מינע דראגס זענען משפיע אויף פארשידענע אנדערע טיילן מוח. 

די שעדליכע דראגס זענען צום ביישפיל מאריכואנע און נאך פארשידענע אנדערע געוויקסן וואס טעמפן דעם מוח פון מענטש ער זאל נישט זארגן און טראכטן נעגאטיוו. דאקטוירים טענה'ען אז דאס איז גאר שעדליך פארן געזונט ווי אויך פאר דער ציוויליזאציע, ווייל אונטער'ן איינדרוק פון דראגס מען טוט משוגענע זאכן. אבער די וואס נעמען דאס ענטפערן אז דאס איז מיט גארנישט אנדערש פון עסן און טרינקען אלקעהאל, וואס איז אויך נישט געזונט און קען אויך שאטן דער געזעלשאפט.

עסנווארג איז נישט קיין דראגס אבער עס קען אנטהאלטן א רעעצעפט פון קאפין אדער אלקאהאל וואס איז יא דראגס.

## סארטן דראגס
**דראגס וואס היילן אדער פארמיידן קרענק**
* 
**דראגס וואס מאכן לעבעדיג**
* ניקאטין.
* קאפעין
* קאקיין
* קרעק
* ריטאלין
* מעטאמאפין
**דראגס וואס שלאפן איין און פארשטייטערט דעם מענטש**
* אלקאהאל
* וואליום
**דראגס וואס מאכן דעם מענטש נישט צו שפירן קיין פיין**
* אספירין
* אפיום
**דראגס וואס פארטעמען די חושים נישט צו געדענקן אדער באדערן**
* עקסטאזי
* מאריוואנא
* חשיש

*
קאטעגאריע:געזונט
קאטעגאריע:פארוויילונג
ליטעראטור

קליין|250px|אלטע ביכער
**ליטעראטור** איז די קונסט פון שרייבן.

א ליטעריטארישע שאפונג קען זיין באזירט אויף אמתדיקע ליטערארישע פיגורן אדער אויף אויפגעטראכטע פיגורן.

ליטעראטור צעטיילט מען אין פארשיידענע זשאנערס:
* פראזע - געשיכטעס
* דיכטונג - אויסגעשטעלטע טעקסט
* דראמא - פארשטעלונגען

## ליטעראטור אויפגאבעס 
* דער וואס שרייבט ביכער הייסט א "שרייבער" אדער א "שריפטשטעלער".
* דער וואס שרייבט פראזע הייסט א "פראזאיקער".
* דער וואס שרייבט דיכטונגען (פיוטים) הייסט א דיכטער.
* דער וואס שרייבט דראמא הייסט א "דראמאטיקער".
* זע מער שרייבער.

איינער וואס קען שרייבן און לייענען הייסט א ליטערטעט.

*
סביבה

**סביבה** אדער **ענווייערמענט**.

עס איז דא אין דעם א גאנצע באוועגונג פון ליבעראלע אקטיוויסטן וואס רופן זיך ענווייערמענטליסטן וואס זארגן זיך די וועלט זאל נישט אונטערגיין פון פארפעסטעטע לופט. זיי קעמפן קעגן גרויסע קארן וואס נוצן צופיל גאזאלין און שעדיגט דערמיט די סביבה.

קאטעגאריע:סאציאלאגיע
קאטעגאריע:נאטור
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
גערטנעריי

דאס **גערטנעריי** איז האדעווען פֿלאנצן ווי בלימען און ביימער אלס צייטפארברענג. טייל מענטשן האדעווען גרינצייג און פרוכט איז זייערע גערטנער. גערטענריי קען זיין אין באדן הינטער דעם הויז אדער אין טעפ אויף א באלקאן אדער אויפן דאך.

געוויסע פלאנצן איז שווער צו האדעווען זיי אינדרויסן, פאר זיי ניצט מען אן אראנזשעריע, א באזונדערע געביידע ספעציעל וואו פלאנצן וואקסן. די אראנזשעריע האט א גלעזערנע אדער פלאסטישע דאך וואס לאזט אדורך אסאך ליכט.

אין פארקן אד"ג טוט מען גאנץ אפט גערטנעריי.

קאטעגאריע:פלאנצן
קאטעגאריע:פארוויילונג
ציוניזם

**ציוניזם** (**ציונות** אין העברעאיש), פון נאמען "ציון", איז אן אידיאלאגיע וואס האלט אז אידן אין מאדערנע צייטן זאלן זיך אומקערן צו דאס היסטארישע לאנד פון די אידן, ארץ ישראל, און מטען דא א שטאט פיר אידן.

ציונות איז צושטאנד געקומען אין דער ענדע 19טע י"ה מיט'ן אנגעבליכן ציל, צו דינען אלס לייזונג אנטקעגן די ביטערע אנטיסעמיטיזם וואס אידן האבן געליטן איבער די וועלט, הויפטזעכליך אין מזרח אייראפע. אין יאר ה'תרס"ג האט טעאדאר הערצל געשריבן זיין בוך *דער יודענ-שטאט*, אין וועלכע ער לייגט פאר זיין חלום פאר אן אידישעם לאנד מיט א פארגעשריטענע קולטור, זיך צו פארגלייכן צו דער צענטערס קולטור פון מערב אייראפע.

די ערשטע פארטרעגער פון ציונות האבן נישט אלע געצילט אויף דעם היסטארישן לאנד ארץ ישראל. עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געהאלטן אז עס וועט זיין גרינגער און פראקטישער צו גרינדן א לאנד אין שטחים פון אפריקע אדער דרום אמעריקע (אין לאנד אוגאנדע). מיט דער צייט איז אבער געווארן אנגעשלאסן אין דער אידעע פון ציונות א שטארק רעליגיעזער עלעמענט, געטריבן דורך די אור אלטע אידישע בענקשאפט צו ציון. די פירערשאפט פון די ניי-געבוירענער שוועבונג האט איינגעזעהן אז נאר מיט'ן באטיילונג פון די רעליגיעזע ציונים וועט די שוועבונג האבן א קיום און א מעגליכקייט צושטאנד צוקומען, און דער פלאן פון בויען א לאנד ערגעץ אין אפריקע אדער דרום אמעריקע איז בטל געווארן.

רוב חרד'ישע אידן אין פוילן, אונגערן, און רוסלאנד זענען אין אלגעמיין געווען שטארק דערגעגן דער געדאנק פון ציונות. הויפטזעכליך אין דער התנגדות געווען צוליב זייער סעקולערער גייסט פון דעם שטרעמונג זיי געווען שטארק דערווידערדיג. די אגודת ישראל ארגאניזאציע אין פוילן,אזוי אויכעט רוב חרדיש'ע רבנים. נאך זענען געווען אזעליכער וואס האבן געקענפט דו עצם געדאנקען גאנג פון אויף שטעלען א אידישע מדינה פאר ביאת המשיח, ווי ר' שמשון רפאל הירש ז"ל אין דייטשלאנד, [און דער מונקאטשער רב, רבי חיים אלעזר שפירא דער בעל מנחת אלעזר,] און דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים בעל ויואל משה, אין אונגערן האבן פילע ארטאדאקסישע רבנים שטארק געקעמפט קעגן ציונות.

דאס טרוים פון ציונות איז צושטאנד געקומען ה' אייר ה'תש"ח, מיט דער גרינדונג פון מדינת ישראל.

## זעט אויך 
* **יידישע מדינה**
*  **אנטי ציוניזם**
left|250px

*
קאַטעגאָריע:אידישע קאנטראווערסיעס
פאך

א **פֿאַך** איז א חכמה אדער א סארט ארבעט וואס מען לערנט זיך אויס און מיט דעם קען מען פארדינען פרנסה.

## אין יידישקייט 
עס איז א חיוב פון א טאטע אויסלערנען דעם זון א פאך.

אידישע פרנסות ליסטינג http://www.jewishjobs.com/jj/jobseekers.shtml

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
*