open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
קעניג מענעליק

**מענעליק** איז געווען א קעניג פון עטיאפיע און דער גרינדער פון דעם קעניגרייך פון אקסום. לויט דער עטיאפישער טראדיציע איז ער געווען א זון פון שלמה המלך און מלכת שבא.

ביי די צוויי און צוואנציג יאר איז ער צוריקגעפארן קיין ירושלים זיך באקענען מיט זיין פאטער. שלמה המלך האט מיט אים געלערנט חכמה א לענגערע צייט, און ביי אהיימפארן האט ער אים מיט געשיקט צוואציג טויזנט יודן. לויט טייל זענען דאס געווען די ערשטע יודן אנצוקומען קיין אפריקע, און פון זיי שטאמען די היינטיגע עטיאפיער יודן די פאלאשן.

קאַטעגאָריע:מלכים
קאַטעגאָריע:עטיאפיע
ליברעוויל

**ליברעוויל** ( "פריישטאט") איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון גאבאן, אין מערב־צענטראלער אפריקע. די שטאט איז א פארט אויף דער גאבאן לעפצונג, און א צענטער פאר געהילץ האנדל. די שטאט האט געהאט א באפעלקערונג פון 578,156 איינוואוינער אין 2005. 

## היסטאריע 
אין 1846 האבן די פראנצויזן געכאפט א בראזילישע שיף וואס האט געפירט שקלאפן צו פארקויפן; זיי האבן באפרייט די שקלאפן וואס האבן געגרינדעט די שטאט ליברעוויל (פריישטאט אויף פראנצויזיש) אין 1848. פון 1934 ביז 1946 איז עס געווען דער הויפט פארט פון פראנצויזישער עקוואטארישער גינע.

## טראנספארט 
נישט ווייט פון דער שטאט געפינט זיך ליברעוויל אינטערנאציאנאלע פליפעלד, דאס הויפט פליפעלד אין גאבאן.

## וועבלינקען
וואגאדוגו

**וואַגאַדוגו** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון בורקינע פאסא, מיט 1,475,223 איינוואוינער אין 2006. 

אין דער שטאט געפינעטן זיך דריי אוניווערסיטעטן, אבער 70% פון די באוואוינער זענען אנאלפאבעטיש.

## עקאנאמיע 
וואַגאַדוגו איז איינע פון די ארעמסטע שטעט אין אפריקע. די הויפט אינדוסטריעס זענען עסן און טעקסטיל.

## געאגראפיע 
וואַגאַדוגו האט אן עקוואטארישן קלימאט, און איז ווארעם א גאנץ יאר.

## טראנספארט 
די שטאט האט אן אינטערנאציאנאל פליפעלד, און צוויי באן ליניעס, צו אבידזשאן אין בארטן פון העלפאנדביין און קאיא אין בורקינע פאסא. אויך א שאסיי קיין ניאמע, ניגעריע.

## רעגירונג 
וואַגאַדוגו האט א בירגעמייסטער, וואס ווערט געוויילט פאר א קאדענץ פון פינף יאר. דער היינטיקער בירגערמייסטער איז סימאן קאמפאַארע.

## וועבלינקען
קאנאקרי

**קאנאַקרי** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון גינע. די שטאט איז א פארט אויפן אטלאנטישן אקעאן, און דער עקאנאמישער, פינאנציעלער און קולטורעלער צענטער פון גינע. כמעט א פערטל פון אלע באוואוינער פון גינע וואוינען אין קאנאקרי.

## היסטאריע 
אין 1887 האט בריטאניע געגעבן דעם שטח פון דער שטאט צו פראנקרייך, ווען מ'האט געגרינדעט די שטאט. אין 1904 איז זי געווארן די הויפטשטאט פון פראנצויזישע גינע.

## וועבלינקען
ביסאו

**ביסאַו** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון גינע-ביסאו. די שטאט איז א פארט אויף דער געבא טייך לעפצונג, און דער אדמיניסטראטיווער און מיליטערישער צענטער פון גינע-ביסאו. די שטאט האט געהאט 407,424 באוואוינער אין 2007.

## היסטאריע 
די פארטוגעזער האבן געגרינדעט די שטאט אין 1687 ווי א באפעסטיקטן פארט און האנדל צענטער. אין 1942 איז זי געווארן די הויפטשטאט פון פארטוגעזישע גינע.

## וועבלינקען
טויבן

**טויבן** (*Columbidae*) זענען פאראן אומגעפער 310 זגאלן. די פייגל האבן באלייבטע קערפער, קורצע האלדזן און קורצע, דארע שנאבלען.  טויבן עסן זוימענס, פרוכט און פלאנצן. די דאזיקע פאמיליע פון פייגל געפינט זיך איבער דער גארער וועלט, מיט א גרויסן אויסקלייב אין  אינדאנעזיע און אויסטראלאזיע.

טויבן בויען נישטיקע נעסטן פון שטעקעלעך און אנדערע שטיקלעך מאטריאל וואס זיי געפינען, און זיי שטעלן דעם נעסט אין א בוים, א פעלדזנראנד אדער אויף דער ערד, לויטן זגאל. זיי לייגן איין אדער צוויי אייער, און ביידע עלטערן געבן אכט אויף די אייער און די יונגע אפרוחים, וואס פארלאזן דעם נעסט צווישן זיבן און 28 טעג. אפטמאל וועלן זיי מאכן א נעסט אין א דאך פון א הויז, ספעציעל ווען עס געפינט זיך דארט א ציסטערנע מיט וואסער.

## אין יידישקייט 
טויבן, פון די מינים "תורים" און "בני יונה", זענען די איינציקע פייגל וואס מען מעג מקריב זיין אויפן מזבח אין דעם משכן אדער דעם בית המקדש.

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פויגלען
פאמיליע (ביאלאגיע)

**פֿאַמיליע** (לאטיין: *familia*) איז איינע פון די גרונטלעכע גרופעס פון דער טאקסאנאמיע אין ביאלאגישער קלאסיפיקאציע. טיילמאל ניצט מען אויך די צווייטראנגיקע גרופעס: **אייבער-פאמיליע** און **אונטער-פאמיליע**.  

אין ביאלאגישער טאקסאנאמיע איז **פאמיליע** די דריטע נידעריגסטע קלאסיפיקאציע. א פאמיליע שליסט איין עטלעכעט מינים, און יעדער מין ווערט צעטיילט אויף זגאלן. עטלעכע פאמיליעס געהערן צו איין סדר.

דער וויסנשאפטלעכער נאמען פון א פאמיליע ווערט געשאפן דורך זאאלאגן און באטאניקער. אין זאאלאגיע שאפט מען דעם פאמיליע נאמען פון דעם נאמען פון א כאראקטעריסטישן מין, מיט דעם סופיקס -idae; אין באטאניק שאפט מען דעם פאמיליע נאמען פון דעם נאמען פון א כאראקטעריסטישן מין, מיט דעם סופיקס -aceae.

למשל, אין זאאלאגיע, די פאמיליע נאמען Canidae (הינט) איז געשאפן פון דעם אנהייב  -Can פונעם מין *Canis* (הונט) און דעם סופיקס idae- . 
אין באטאניק, די פאמיליע נאמען Liliaceae (ליליעס) איז געשאפן פון דעם אנהייב  -Lili  פונעם מין *Lilium* (ליליענבלום) און דעם סופיקס aceae-.

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
דזשיבוטי (שטאט)

**דזשיבוטי** (; ) איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון דער רעפובליק פון דזשיבוטי אינעם הארן פון אפריקע. די שטאט האט מער ווי 600,000 באוואוינער, מער ווי 60% פון דער גאנצער באפעלקערונג פון לאנד. די שטאט איז א פארט אויפן איינגאס פון אדען, און דער אדמיניסטראטיווער, פינאנציעלער, בילדונג און קולטורעלער צענטער פון דזשיבוטי. 

## היסטאריע 
אין 1888 האט מען געבויט דעם פארט פון דזשיבוטי. אין 1892 איז די שטאט געווארן די הויפטשטאט פון פראנצויזישע סאמאלילאנד.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
יעקב תלמוד

הרב **יעקב תלמוד** (י' טבת ה'תרמ"ה  - י"ט תשרי ה'תשכ"ד), איז געווען א חסידישער קאמפאזיטאר וואס האט קאמפאזירט ניגונים פארן גערער הויף.

## ביאגראפיע
יעקב תלמוד איז געבוירן געווארן עשרה בטבת תרמ"ו אין ווארשע אין א משפחה פון גערער חסידים. זיין פאטער איז געווען א האלץ סוחר און א תלמיד חכם; ער איז נפטר געווארן יונגערהייט.

ער האט עוסק געווען אין מסחר און אויך אין עסקנות פארן חרדישן ציבור אין פוילן. מען האט אים געוויילט א דעלעגאט פון פוילן אין דער ערשטער קאנווענץ פון אגודת ישראל וואס איז פארגעקומען אין  פראנקפורט, און ער האט עטליכע מאל באזוכט ארץ ישראל. אין תרצ"ג איז ער אנגעקומען אין ארץ ישראל זיך צו באזעצן דארט, און ער האט געהאלטן פארשידענע אמטן און ארבעט דארט. ערשטנס האט ער פרובירט עפענען א רעסטאראן (מיטן נאמען "אגודת ישראל"), א וועשעריי, און ענדלעך האט ער באקומען ארבעט ווי א משגיח אין דעם אסף הרופא שפיטאל. 

לאנגע יארן איז יעקב תלמוד געווען דער קאמפאזיטאר און מוזיקער פונעם גערער הויף, בעיקר אין ארץ ישראל, און ער האט קאמפאזירט העכער פון 1000 ניגונים פון פארשידענע סארטן. זיינע ווערק האט ער ארויסגעגעבן בעיקר צווי מאל אין יאר,פאר שבועות און פאר די הייליגע טעג. א גאנץ יאר ניצט מען די ניגונים פאר געוויסע טיילן פונעם דאווענען (לכה דודי, א-ל אדון, און זמירות. 
 
יעקב תלמוד האט געוואוינט אין תל אביב. ווען איז געווען קראנק איז דער גערער רבי געקומען באזוכן אים אין שפיטאל. ער איז נפטר געווארן די פערטע נאכט פון חול המועד סוכות, תשכ"ד. טויזנטער מענטשן האבן משתתף געווען אין זיין לוויה. אזוי ווי זיין יארצייט געפאלט קורץ פאר שמחת תורה האט מען איינגעפירט אין גער צו זינגען זיינע ניגונים יעדע יאר ביי די הקפות.

## וועבלינקען
* 
* ר' יעקב תלמוד אמן הנגינה החסידית

## רעפערענצן
### ביבליאגראפיע
* חיים תלמוד, **מלחין לבית גור**, תל אביב

קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:יידן פון ווארשע
אבידזשאן

**אַבידזשאַן** () איז די עקאנאמישע הויפטשטאט און די געוועזענע אפיציעלע הויפטשטאט פון בארטן פון העלפאנדביין. מיט 3,796,677 באוואוינער אין 2006, איז אבידזשאן די גרעסטע שטאט אינעם לאנד, און די דריטע גרעסטע פראנצויזיש־רעדנדיקע שטאט אין דער וועלט, נאך פאריז און קינשאזע און פאר מאנטרעאל. די שטאט איז א פארט אין עבריע לאגון, און דער  קולטורעלער צענטער פון מערב אפריקע. 

די שטאט איז געווארן א חשובער פארט אין 1951 ווען מעט האט געענדיקט בויען דעם וורידי קאנאל צום אטלאנטישן אקעאן.

אין 1983 איז יאמוסאקרא געווארן באשטעטיקט די הויפטשטאט פון בארטן פון העלפאנדביין, אבער מערסטע רעגירונג ביוראען און פרעמדע אמאבאסאדעס זענען נאך אין אבידזשאן.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
ירושלימער אלמאנאך

**ירושלימער אַלמאַנאַך** איז אַ צײַטשריפט פאַר ליטעראַטור, קולטור, שפּראַך און פאָרשונג, וועלכע דערשײַנט אין ירושלים זינט 1973. די צײַטשריפט איז געגרינדעט געוואָרן דורכן דיכטער יוסף קערלער און הײַנט-צו-טאָג ווערט זי רעדאַגירט דורך זײַן זון, דעם פאָרשער, דיכטער, לינגוויסט און רעדאַקטאָר פּראָפ' דוב-בער קערלער. 

לכתחילה איז דער אַלמאַנאַך געווען אַן אָרגאַן פון אַ גרופּע ייִדישע דיכטער און שרײַבער, וועלכע האָבן געוווינט אין ירושלים. אין המשך האָבן אָנגעהויבן פאַרעפנטלעכן אין אים זייערע ווערק שרײַבער, דיכטער און פאָרשער פון אַנדערע שטעט פון ישראל, ווי אויך פון אויסלאַנד - פאַרייניקטע שטאַטן, אויסטראַליע, אייראָפּע. צווישן די שריפטשטעלער, וואָס האָבן זיך געדרוקט אינעם אַלמאַנאַך, זײַנען געווען:  לייב אליצקי, רחל בוימוואָל, חיים מאַלטינסקי, חנא שמערוק, דב סדן, אברהם סוצקעווער, מרדכי צאַנין און אַ סך אַנדערע. נישט געקוקט אויף אַ שוואַכער עקאָנאָמישער באַזע, האָט זיך אײַנגעגעבן אַרויסלאָזן ביז איצט 29 בענדער (דער לעצטער באַנד – אין 2012). צווישן די מיטרעדאַקטאָרן, וועלכע האָבן געאַרבעט צוזאַמען מיט יוסף קערלער, זײַנען געווען דוד ספרד (1973 - 1982), אפרים שעדלעצקי (1982 – 1992) און דב-בער קערלער (1993 – 1998). 

יוסף קערלער האָט רעדאַגירט די צײַטשריפט כמעט ביז דעם לעצטן יאָר פון זײַן לעבן. נאָך זײַן טויט איז דער רעדאַקטאָר פונעם "ירושלימער אַלמאַנאַך" געוואָרן זײַן זון דב-בער קערלער.

## וועבלינקען 
* וועב-זײַטל פונעם "ירושלימער אַלמאַנאַך"
*פארמאסקירטע אנטלייאונג: יידישע לעקסישע השפּעה אויף עברית", פֿון גלעד צוקערמאן, **ירושלימער אַלמאַנאַך** נ׳ 28 (2008).

קאַטעגאָריע:ירושלים
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראכיקע צײטשריפטן
האלבקיילעך

אין געאגראפיע באדייט א **האַלבקײַלעך** א העלפט פון א פלאנעט, למשל דעם ערד-פלאנעט. ס'איז אנגענומען צו טיילן די ערד אין דעם מערב־האלבקיילעך און דעם מזרח־האלבקיילעך, אויך אין דעם צפון־האלבקיילעך און דעם דרום־האלבקיילעך.

דער **צפון־האלבקיילעך** פון א פלאנעט איז דער טייל צפון פון זיין עקוואטאר, און דער **דרום־האלבקיילעך** פון א פלאנעט איז דער טייל דרום פון זיין עקוואטאר. 

די ערד קען אויך ווערן צעטיילט אין דעם **מזרח־האלבקיילעך** פון דעם 0° מערידיאן דורך גריניטש מזרח ביזן  180° מערידיאן (בערך די אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע), וואס איז כולל אייראפע, אזיע, אויסטראליע און דעם מערסטן טייל פון אפריקע. דער **מערב־האלבקיילעך** גייט מערב פון דעם 0° מערידיאן ביזן 180° מערידיאן און איז כולל גאנץ אמעריקע. אנטארקטיקע איז צעטיילט צווישן דעם מזרח־ און מערב־האלבקיילעכער.

קאַטעגאָריע:געאגראפיע
שרה זילבערמאן

**שרה זילבערמאן** (געב' 1טן דעצעמבער 1970) איז א יודישער אמעריקאנער קאמיקער, אקטיארשע און זינגערין.

זי איז געבוירן געווארן אין ניו העמפשיר. 

זי איז געווען איינע פון די סטארס אויף דער יוטוב קאמעדיע וואך.

## פילמאגראפיע 
* איבערנאכט דערליווערי
* פון וועלכן פלאנעט ביסטו?

קאַטעגאָריע:יידישע אקטיארן
קאַטעגאָריע:קאמיקער
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
מאיר לענסקי

קליין|מאיר לאנסקי
קליין|מאיר לאנסקי 1958
**מאיר לענסקי** (; ‏4טן יולי 1902 - 15טן יאנואר 1983) איז געווען א אמעריקאנער יוד געבוירן אין רוסלאנד און איינע פון די פירערס פון די מאפיא אין ניו יארק.

אין די יארן פון די צווייטע וועלט קריג, האט ער אסאך געהאלפן די אמעריקאנער רעגירונג אינעם קאמפף קעגן דייטשלאנד, ווי אויך פלעגט ער פיזיש באפאלן נאצי ראליס, און שלאגן און ארויסטרייבן יעדעם.

## אין ליטעראטור 
אום זומער 2019 איז ערשינען א נייע ביכל פון מייראן שוגערמאן, מיט'ן נאמען ** די כראניקעלס אויף דער לעצטער יודישער גענגסטער** - פון מאיר צו מיירון. וואס שילדערט אין איינצלהייטן און דעטאלן, יענעם פעריאד פון די יארן - צווישן די ערשטע וועלטס קריג ביז די אנהייב ניינציגער יארן, וואס אויך **מאיר לענסקי** איז געווען אקטיוו - און גאר פון די פירער.

## וועבלינקען 
* דאס ביכל פון מיירון שוגערמאן

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
הארארע

**האַראַרע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון זימבאבווע. ביז 1982 האט די שטאט געהייסן סאליסבורי (Salisbury). די שטאט איז א האנדל צענטער פאר טאבאק, קוקורוזע, באוול און ציטרוס פרוכטן. זי האט א באפעלקערונג פון 1,606,000 באוואוינער (2009).

## היסטאריע 
די שטאט איז געגרינדעט דעם 12טן סעפטעמבער 1890 ווי א פעסטונג מיטן נאמען פֿארט סאליסבורי.

## צווילינג שטעט 
* 
* 
* 
* 
* 

## וועבלינקען
לואנדע

**לואַנדע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון אנגאלא. די שטאט געפינט זיך אויפן ברעג פון דעם אטלאנטישן אקעאן, און איז דער הויפט פארט פון אנגאלא. מיט א באפעלקערונג פון מער ווי פינף מיליאן איינוואוינער, איז לואנדע די דריטע גרעסטע פארטוגעזיש רעדנדיקע שטאט אין דער וועלט, נאך סאא פאולא און ריא דע זשאנערא, ביידע אין בראזיל.

## עקאנאמיע 
א דריטל פון אלע אנגאלער וואוינען אין לואנדע, און 53% פון זיי זענען גאנץ ארעם.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
לוסאקא

**לוסאַקאַ** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון זאמביע. די שטאט איז די רעגירונג און האנדל צענטער פון זאמביע. זי האט א באפעלקערונג פון 1,700,000 באוואוינער (2010).

## בילדונג 
דער אוניווערסיטעט פון זאמביע געפינט זיך אין לוסאקא.

## צווילינג שטעט 
*   זייט 1966
*  זייט 1968
* 

## וועבלינקען
לאמע

**לאמע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון טאגא. לאמע געפינט זיך אויפן איינגאס פון גינע און איז דער הויפט פארט פון טאגא. די שטאט עקספארטירט קאווע, קאקאא, קאפרא און פאלמעס אויל. אויך האט זי א נפאט ראפינעריע.
זי האט א באפעלקערונג פון 837,437 באוואוינער.

## וועבלינקען
מעראן

**מעראן** (; ; לאדיניש: Maran) איז א שטעטל אין דרום טיראל, צפון איטאליע, באוואוסט פאר זיינע קורערטער. ער געפינט זיך ביים צוזאמנעפלוס פון דעם פאסער טייך מיטן אדיטשע טייך, אין א פארטיפונג ארומגענומען מיט בערג ביז 3,335 מעטער.

זי האט א באפעלקערונג פון 38,229 באוואוינער (אין 2010).

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין איטאליע
סאוועטיש היימלאנד

**סאָוועטיש הײמלאַנד** איז געווען אַ סאָוועטישער ליטעראַרישער און פּובליציסטישער זשורנאַל אויף ייִדיש, וועלכער איז דערשינען פון 1961 ביז 1991 אַלס אָרגאַן פונעם סאָוועטישן שרײַבער-פאַראיין (לכתחילה איין מאָל אין צוויי חדשים און דערנאָך – יעדן חודש), זייענדיק אין די יאָרן די איינציקע ייִדישע ליטעראַרישע פּעריִאָדישע אויסגאַבע אינעם ראַטנפאַרבאַנד.

זײַן הויפּט-רעדאַקטאָר איז פונעם אָנהייב ביזן סוף געווען דער דיכטער אהרן ווערגעליס.

## אלמאנאך 
זינט 1986 האָט די רעדאַקציע פונעם זשורנאַל אַרויסגעגעבן אַ יערלעכן רוסיש-שפּראַכיקן אַלמאַנאַך מיטן נאמען "גאָד זאַ גאָדאָם" («Год за годом»), (באדייט: "יאהר נאך יאהר"), וועלכע איז בעיקר באשטאנען פון איבערזעצונגען פון ייִדיש.

סך-הכל זײַנען דערשינען זעקס בענדער פון דעם אַלמאַנאַך (דער לעצטער באַנד איז דערשינען אין 1992).

## די יידישע גאס 
דאָס אַרויסגעבן דעם זשורנאַל "סאָוועטיש היימלאַנד" האָט זיך אויפגעהערט אויפן טאָפּלטן (11 – 12) נומער אין דעצעמבער 1991. אָנשטאָט אים האָט די רעדאַקציע פון "סאָוועטיש היימלאַנד" אומרעגולער אַרויסגעגעבן אין די יאָרן 1993 – 1999 דעם זשורנאַל די ייִדישע גאַס («Еврейская улица») אויף ייִדיש און אויף רוסיש. דאָס אַרויסגעבן אָט דעם זשורנאַל האָט זיך אויפגעהערט נאָכן טויט פון אהרן ווערגעליס אין יוני 1999.

## ביכער 
* אויסערוויילטס, מוישע טייף, 1965
* דערציילונגען פון יידישע סאוועטישע שרייבער, 1969
* האריזאנטן, דיכטונגען, 1965

## וועבלינקען 
* גענאדי עסטרײַך, "סאָוועטיש היימלאַנד": דער זשורנאַל, וואָס האָט זיך באַוויזן מיט 50 יאָר צוריק 
* פיליפּ בן, "אמת אָנשטאָט עמעס. אַ באַזוך אין דער רעדאַקציע פון דעם יידישן זשורנאַל 'סאָוועטיש היימלאַנד'" (אויף העברעיש) - http://jpress.org.il/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&Skin=TAUHe&BaseHref=MAR/1961/08/11&EntityId=Ar01900&ViewMode=HTML

קאַטעגאָריע:יידיש־שפראכיקע צײטשריפטן
קאַטעגאָריע:ראטנפארבאנד
דאדאמא

**דאדאמאַ** () איז די אפיציעלע הויפטשטאט פון טאנזאניע זייט 1996 און איר דריטע גרעסטע שטאט. דאדאמא געפינט זיך 486 ק"מ מערב פון דער פריערדיקער הויפטשטאט, דאר עס סאלאאם, און 441 ק"מ דרום פון ארושא.
דאדאמא האט געהאט א באפעלקערונג פון 324,347 באוואוינער (אין 2002).

## טראנספארט 
א שאסיי פארבינדט דאדאמא מיט דאר עס סאלאאם.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:טאנזאניע
אהרן קאפשטיין

**אהרן קאָפּשטיין** (18טן מערץ, 1915, אָטשאַקאָוו, איצט - ניקאָלײַעווער געגנט, אוקראַיִנע – 1940 סואָיאַרווי, איצט - לענינגראַדער געגנט, רוסלאַנד) איז געווען אַן אוקראַיִנישער דיכטער פון דער ייִדישער אָפּשטאַמונג. אין דער עלטער פון 5 יאָר איז ער געבליבן אַ יתום און אויסגעוואַקסן אין אַ יתומים-הויז. דעביוטירט מיט לידער אויף אוקראַיִניש אין אָנהייב 30ער יאָרן פונעם 20טן יאָרהונדערט. עס האָבן אים באַמערקט באַקאַנטע אין יענער צײַט אוקראַיִנישע דיכטער, צווישן זיי אויך ייִדן - איוואַן (ישראל) קוליק און לעאָניד פּערוואָמײַסקי. אין 1933 איז דערשינען די ערשטע קאָפּשטיינס לידער-זאַמלונג «Хочемо, прагнемо, можемо» ("מיר ווילן, מיר שטרעבן, מיר קאָנען"). בײַם דיכטערס לעבן זײַנען דערשינען נאָך פיר זײַנע אוקראַיִנישע לידער-זאַמלונגען און איין בוך לידער אין איבערזעצונג אויף רוסיש. אהרן קאָפּשטיין האָט איבערגעזעצט אין אוקראַיִניש לידער פון אַנדערע שפּראַכן, בתוכם פון ייִדיש.

אין 1937 – 1939 האָט אהרן קאָפּשטיין געדינט אין דער רויטער אַרמיי אויפן ווײַטן מזרח. נאָך דער דינסט האָט ער אָנגעהויבן זיך לערנען אינעם מאָסקווער ליטעראַטור-אינסטיטוט. אין 1940 איז דער דיכטער פרײַוויליק אַוועק אויף דער סאָוועטיש-פינלענדישער מלחמה און אומגעקומען אין אַ שלאַכט.

## וועבלינקען 
* ביאָ-ביבליאָגראַפישע מאַטעריאַלן וועגן אהרן קאָפּשטיין  

קאַטעגאָריע:אוקראינער יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
אנגון

קליין|אַנגון	
**אַנגון טשיפטאַ סאַסמי** (געבוירן דעם 29סטן אפריל 1974) איז אַן אינדאנעזישע זינגערין וואס איצט איז א פראנצויזישע בירגער.

## דיסקאָגראַפיע 
### אינדאָנעזיש-שפּראַך סטודיאָ אלבאם 
* Dunia Aku Punya
* Anak Putih Abu Abu
* Nocturno
* !Anggun C. Sasmi... Lah

### ענגליש-שפּראַך סטודיאָ אלבאם 
* Snow On The Sahara
* Chrysalis
* Luminescence
* Elevation
* Echoes

### פראנצויזיש-שפּראַך סטודיאָ אלבאם 
* Au nom de la lune
* Désirs contraires
* Luminescence
* Elévation
* Echos

## וועבלינקען 
* מוזיק ווידעאס אויף יוטיוב
* אפיציעלע וועבזייטל 

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
קאַטעגאָריע:אינדאנעזיע
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:אייראוויזיע באטייליקטערס
אנפילן די הוילקייט

**אנפֿילן די הוילקייט** (העברעיאיש: למלא את החלל) איז א ארץ ישראלדיגער פילם וועלכער איז אויך געוויזן געווארן אין אמעריקע. דער פילם איז געשאפן געווארן דורך דער פרומער רעזשיסארין ראמע בורשטיין, און לויט איר בקשה טאר מען אים נישט שפילן אום שבת.

ער האט באקומען זיבן אופיר פרעמיע'ס. אין 2012 איז עס געווען דער מערסט געזעענער פילם אין ארץ ישראל.

## געשיכטע 
א חסידיש מיידל שירה מענדלמאן גרייט זיך חתונה צו האבן מיט אן עילוי פינחס, אבער דעמאלטס שטארבט איר עלטערע שוועסטער אסתר איבערלאזנדיק אן אלמן מיט א קליין קינד.

די מאמע פון אסתר, ווילנדיג בלייבן לעבן איר אייניקל מרדכי, שדכנט צו אים שירה.

## אקטיארן 
* הדס ירון די יונגערע שוועסטער
* מיכאל ווייגל

## וועבלינקען 
* אנפֿילן די הוילקייט 

קאַטעגאָריע:ישראל פילמען
קאַטעגאָריע:פילמען וועגן חסידים
קאטעגאריע:העברעאיש-שפראכיגע פילמען
קאטעגאריע:2012 פילמען
קאטעגאריע:דראמאטישע פילמען
קאטעגאריע:ראמאנטישע פילמען
גיאם דע מאשא

**גיאם דע מאַשא** (; 1300  - אקטאבער 1377) איז געווען אַ מיטל־עלטערישער פראנצויזישער דיכטער און קאמפאזיטאר. ער האט געשריבן איבער 400 לידער, אַרייַנגערעכנט 235 באַללאַדעס, 76 ראָנדאען, 39 ווירעלאַיען, 24 לייען, 10 קאָמפּלאַינטעס, און 7 שאַנסאָן ראיאַל. 

ער איז געבוירן אין 1300 אין רהימס פֿראַנקרייַך.  ער געשטארבן אין אפריל 1377.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מיטל אלטער
קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:קאמפאזיטארן
מאנראוויע

**מאנראוויע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע פון ליבעריע אין מערב אפריקע. מאנראוויע איז א פארט שטאט אויפן בארטן פונעם אטלאנטישן אקעאן. מאנראוויע איז דער קולטורעלער, פינאנציעלער און פאליטישער קנופ פון ליבעריע.

מען האט געגרינדעט מאנראוויע אין 1822, און געגעבן א נאמען נאכן אמעריקאנער פרעזידענט זשיימס מאנרא.
מאנראוויע האט געהאט א באפעלקערונג פון 970,824 באוואוינער (אין 2008).

## טראנספארט 
שיפן פארן פון דעם פארט פון מאנראוויע קיין גרינוויל און הארפער. דאס נענסטע פליפעלד איז ספריגס פיין פליפעלד, 6 ק"מ ווייט פונעם צענטער פון דער שטאט. דאס גרעסטע אינטערנאציאנאלע פליפעלד אין ליבעריע, ראבערטס אינטערנאציאנאלע פליפעלד, איז אין הארבעל, א ווייט פון 60 ק"מ.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
נאציאנאלער הימען פון טשילע

**נאציאנאלער הימען פון טשילע** איז דער נאַציאָנאַלער הימען אין טשילע.

## טעקסט  

:**Dulce Patria, recibe los votos**
:**con que Chile en tus aras juró**
:**que o la tumba serás de los libres** 
:**o el asilo contra la opresión.**

I 
:Ha cesado la lucha sangrienta;
:ya es hermano el que ayer invasor; 
:de tres siglos lavamos la afrenta 
:combatiendo en el campo de honor. 
:El que ayer doblegábase esclavo 
:hoy ya libre y triunfante se ve; 
:libertad es la herencia del bravo, 
:la Victoria se humilla a su pie.

II 
:Alza, Chile, sin mancha la frente; 
:conquistaste tu nombre en la lid; 
:siempre noble, constante y valiente 
:te encontraron los hijos del Cid. 
:Que tus libres tranquilos coronen 
:a las artes, la industria y la paz, 
:y de triunfos cantares entonen 
:que amedrenten al déspota audaz. 

III 
:Vuestros nombres, valientes soldados, 
:que habéis sido de Chile el sostén, 
:nuestros pechos los llevan grabados; 
:los sabrán nuestros hijos también. 
:Sean ellos el grito de muerte 
:que lancemos marchando a lidiar, 
:y sonando en la boca del fuerte 
:hagan siempre al tirano temblar. 

IV 
:Si pretende el cañón extranjero 
:nuestros pueblos, osado, invadir; 
:desnudemos al punto el acero 
:y sepamos vencer o morir. 
:Con su sangre el altivo araucano 
:nos legó, por herencia, el valor; 
:y no tiembla la espada en la mano 
:defendiendo, de Chile, el honor. 

**V**
:**Puro, Chile, es tu cielo azulado,**
:**puras brisas te cruzan también,**
:**y tu campo de flores bordado**
:**es la copia feliz del Edén.**
:**Majestuosa es la blanca montaña**
:**que te dio por baluarte el Señor,**
:**y ese mar que tranquilo te baña**
:**te promete futuro esplendor.**

VI 
:Esas galas, ¡oh, Patria!, esas flores 
:que tapizan tu suelo feraz, 
:no las pisen jamás invasores; 
:con su sombra las cubra la paz. 
:Nuestros pechos serán tu baluarte, 
:con tu nombre sabremos vencer, 
:o tu noble, glorioso estandarte, 
:nos verá, combatiendo, caer. 

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
* Himno Nacional de Chile - MIDI version 

קאַטעגאָריע:רעגירונג זינגלידער
קאַטעגאָריע:טשילע
נאציאנאלער הימען

דער **נאַציאַנאַלער הימען** ()  אדער **נאציאנאלע זינגליד** פון א לאנד איז א זינגליד אדער א מוזיקאלישע קאמפאזיציע וואס רימט די היסטאריע, טראדיציע און נאציאנאלע אספיראציעס פון א געוויסן פאלק, און וואס איז אנערקענט דורכן געזעץ פון דעם לאנד ווי זיין נאציאנאלע זינגליד, אדער איז ברייט אנגענומען אזוי ביים פאלק.

דאס ווארט הימען שטאמט פון גריכיש  ὕμνος (*הימנאס*).

## וועבלינקען 
* נאציאנאלע הימענס פון אלע לענדער אין דער וועלט 

*
עמנואל קאזאקעוויטש

**עמנואל קאַזאַקעוויטש** (רוסיש: Эммануил Казакевич;‏ 24סטן פעברואר 1913 - 22סטן סעפטעמבער 1962) איז געווען אַ ייִדישער דיכטער און אַ שרײַבער. זײַנע לידער האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געשריבן אויף ייִדיש און די פּראָזע-ווערק – איבערהויפּט אויף רוסיש.

## ביאגראפיע 
קאַזאַקעוויטש איז געבוירן געוואָרן אין 1913 אין קרעמענטשוג, פּאָלטאַווער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אין אוקראינע). 
עמנואלס פאָטער איז געווען אַ ייִדישער פּובליציסט און ליטעראַטור-קריטיקער הענעך קאַזאַקעוויטש. אין 1932 איז דער קומענדיקער שריפטשטעלער צוזאַמען מיט זײַנע עלטערן אַריבערגעפאָרן פון אוקראַיִנע קיין ביראָבידזשאַן. אין 1933 – 1934 איז ער געווען דער דירעקטאָר פונעם ביראָבידזשאַנער ייִדישן מלוכה-טעאַטער און דער אָנפירער פון די געגנטלעכע ראַדיִאָ-אויסדיקציעס אויף ייִדיש. שפּעטער איז ער געוואָרן דער פאַרוואַלטער פון דער ליטעראַרישער אָפּטיילונג פון "ביראָבידזשאַנער שטערן".

פאַרעפנטלעכן לידער האָט ער אָנגעהויבן אין 1932 אויף די שפּאַלטן פון דער צײַטונג "ביראָבידזשאַנער שטערן", וואָס איר ערשטער רעדאַקטאָר איז געווען זײַן פאָטער. אין דעם זעלבן יאָר איז דערשינען זײַן ערשטע לידער-זאַמלונג "בירעבידזשאַנבוי". אויך אין 1932 איז ער געווען דער פאָרזיצער פונעם קאָלווירט אין וואַלדהיים.

אין 1939 איז דערשינען די צווייטע לידער-זאַמלונג ,גרויסע וועלט". אין 1941 האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש פאַרעפנטלעכט אַ ראָמאַן אין פערזן "שלום און חווה". ער האָט אויך איבערגעזעצט אין ייִדיש לידער פון אלעקסאנדער פּושקין, מיכאַיִל לערמאָנטאָוו און וולאַדימיר מאַיאַקאָווסקי, אָנגעשריבן פאַרן ביראָבידזשאַנער טעאַטער די פּיעסע "מילך און האָניק", פאַרעפנטלעכט צוויי פּובליציסטישע ביכער – "ביראָבידזשאַן" (1939, צוזאַמען מיט דוד בערגעלסאָן) און "דער וועג קיין בירעבידזאַן" (1940).

זינט 1938 האָט עמנואל קאַזאַקעוויטש געלעבט אין מאָסקווע און מיטגעאַרבעט מיטן ייִדישן פאַרלאַג "דער אמת". אין 1941 – 1945 האָט ער געקעמפט אויפן פראָנט אין די רייען פון דער רויטער אַרמיי. אין דער תקופה האָט ער פּראַקטיש זיך ניט געדרוקט. ס'איז באַוווּסט בלויז זײַנס אַ ליד, וואָס איז פאַרעפנטלעכט געוואָרן אין דער קאָלעקטיווער זאַמלונג פון סאָוועטישע ייִדישע שרײַבער "פאַרן היימלאַנד, אין שלאַכט!" 
נאָך דער מלחמה האָט ער אָנגעהויבן צו שרײַבן פּראָזע אויף רוסיש. זײַנע ערשטע פּראָזע-ווערק האָט ער געשאַפן סײַ אויף ייִדיש סײַ אויף רוסיש. דאָס זײַנען געווען די גרעסערע דערציילונג "די גרינע שאָטנס" (מאָסקווע 1947 און וואַרשע 1954), וואָס איר רוסישער וואַריִאַנט איז אָנגערופן געוואָרן «Звезда» (בוכשטעבלעך - "דער שטערן"), און דער ראָמאַן "דער פרילינג אויפן אָדער" (מאָנטעווידעאָ 1950), וואָס הייסט אויף רוסיש "Весна на Одере". אָט די ווערק האָבן באַרימט געמאַכט קאַזאַקעוויטשן אַלס רוסישער פּראָזע-שרײַבער.

זײַנע שפּעטערדיקע פּראָזע-ווערק האָט ער געשריבן בלויז אויף רוסיש און נאָר פון צײַט צו צײַט פאַרעפנטלעכט אויף ייִדיש אַרטיקלען אין דער וואַרשעווער צײַטונג "פאָלקס-שטימע". דאָס רוב קאַזאַקעוויטשעס פּראָזע-ווערק זײַנען געווידמעט דער צווייטער וועלט-מלחמה.

ער איז נפטר געווארן אין 1962 אין מאָסקווע, און באערדיקט געווארן אינעם נאוואדעוויטשער בית עולם.

## וועבלינקען 
* עמנואל קאזאקעוויטשנס בוך "גרויסע וועלט" 
* באָריס פרעזינסקי, טראַגעדיע פון עמנואל קאַזאַקעוויטש  (אויף רוסיש) 

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
יידישע קולטור

**יידישע קולטור** איז געווען א יידיש־שפראכיקע אויסגאבע וועלכע איז ארויסגעגאנגען אין ניו יארק אין די יארן פון 1938 ביז 2004.

דער גרינדער און ערשטער רעדאקטאר איז געווען דער שרייבער און דזשורנאליסט נחמן מייזל. דערנאך האט אים איבערגענומען יצחק גאלדבערג.

קאַטעגאָריע:יידישע זשורנאלן
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
יצחק פאנגער

הרב **יצחק פאנגער** (געב' 1971) איז א פרומער רעדנער אין ארץ ישראל.

## ביאגראפיע 
נאכן דינען אין צה"ל האט ער זיך געלערנט כינעזישעהיילונגען און רייקי. צוויי יאהר האט ער געוואוינט אין די פאראייניגטע שטאטן און זיך אפגעגעבן מיט זיין פראפעסיע. דערנאך איז ער געפארן קיין אינדיע.

אין יאר תשנ"ה האט ער זיך צוריקגעקערט קיין ארץ ישראל וואו ער איז געווארן א בעל תשובה. תשנ"ח האט ער געהייראט און וואוינט אין מודיעין עילית.

ער איז א גאר גוטער רעדנער און איז באקאנט מיט זיין חוש פאר הומאר מיט וואס ער באנוצט זיך אסאך אין זיינע דרשות.

## וועבלינקען 
* לעקציעס הרב יצחק פאנגער ביי הידברות
* פענאמען וואס הייסט הרב יצחק פאנגער, mako 
* קטעים איתך, רבנו, ישראל היום
* הרב פאנגער דערציילט זיין פערזענלעכע געשיכטע

קאַטעגאָריע:בעלי תשובה

קאַטעגאָריע:דרשנים
קאַטעגאָריע:ישראלים
מאסערו

**מאַסערו** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון לעסאטא. מאסערו געפינט זיך אין צפון־מערב לעסאטא אויפן מאהאקארו טייך, וואס איז דער גרענעץ מיט  דרום אפריקע.

מאַסערו האט געהאט א באפעלקערונג פון 227,880 באוואוינער (אין 2006).

## וועבלינקען
אבי בנימין

**אבי בנימין** (געב' 3טן מערץ 1959) איז אַ ישראלדיקער קאָמפּאָזיטאָר.

## ביאָגראפיע 
אבי בנימין איז געבוירן געוואָרן מיטן נאָמען "אבי נעדזוועצקי" אין 1959 אין דער הויפּשטאָט פון עסטלאַנד, טאלין. די אומגאַנג-שפּראַך איז אין דער משפּחה געווען ייִדיש. דער קומענדיקער קאָמפּאָזיטאָר האָט זיך געלערנט אין דער טאַלינער קאָנסערוואַטאָריע און אין דער מוזיק-אַקאַדעמיע. אבי נעדזוועצקי האָט געאַרבעט אַלס מוזיקאַלער אָנפירער פונעם טאַלינער דראַמע-טעאַטער. אין סוף 80ער יאָרן פונעם 20טן יאָרהונדערט האָט ער מיטגעאַרבעט מיטן מאָסקווער יוגנט-טעאַטער, פאר וועלכן ער האָט אָנגעשריבן דעם מיוזיקל "Good Bye America ", וועלכער איז ניט אַראָפּ פון דער בינע במשך פון עטלעכע יאָרן. אין דער זעלבער תקופה האָט ער אָנטיילגענומען אין דער שטעלונג פון מוזיקאַלער פּיעסע "מסעות בנימין השלישי" לויט מענדעלע מוכר-ספרימען אינעם מאָסקווער טעאַטער "ערמיטאַזש". די פּיעסע, וועלכע איז געגאַנגען אויף רוסיש מיט לידער אויף ייִדיש און אויף לשון-קודש איז געוואָרן אַ רוף צו דעם סאָוועטישן ייִדנטום עולה זײַן קיין ישראל.

אין 1991, בעת דער מלחמה אינעם פּערסישן אײַנגוס איז אבי נעדזוועצקי עולה געווען און ער האָט זיך באזעצט אינעם קיבוץ נווה-איתן ניט ווײַט פון בית שאן. שפּעטער האָט ער זיך אַריבערגעצויגן קיין ירושלים, אין גיכן נאָך דעם איז ער געוואָרן דער קאָמפּאָזיטאָר פונעם טעאַטער "גשר". דעריבער איז ער אַריבערגעפאָרן קיין תל-אָביב, וווּ ער וווינט ביז איצט. אבי בנימין האָט אָנגעשריבן מוזיק פאַר צענדליקער שטעלונגען פון "גשר" לויט ווערק פון ישראלדיקע און אויסלענדישע שריפטשטעלער, צווישן זיי – לויט איבערגעזעצטע פון ייִדיש יצחק באשעוויס זינגערס "שאָשע" און "דער קנעכט", ווי אויך צו פילמען. באַנאַנד מיט דער אַרבעט אין "גשר" אַרבעט אבי בנימין מיט מיט אַנדערע טעאַטערן, בתוכם מיטן תל-אָביבער טעאַטער "ייִדישפּיל", פאַר וועלכן ער האָט אָנגעשריבן מוזיק צום מוזיקאַלן ספּעקטאַקל "געבירטיג - אַ האַרץ, וואָס בענקט נאָך לידער" וועגן דעם דיכטער מרדכי געבירטיג.

## וועבלינקען 
דאָס וועב-זײַטל פון אבי בנימין (ענגליש) - http://avi-channel.com/ 

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
בנימין אונגאר

ר' **בנימין אונגאר** (ט"ז תשרי ה'תרס"ח - ד' תשרי ה'תשמ"ד) איז געווען א פרומער יוד, א חזן אין תל אביב.

## ביאגראפיע 
אונגאר איז געבוירן אין יאסלא, גאליציע אום ט"ז תשרי ה'תרס"ח. זיין פאטער משה אונגאר איז געווען א משפחה מיט די זשאבנער רבי'ן.

אלס קינד האט ער געזינגען אין די כאר פונעם חזן עמנואל פרענקל אין דער פוילישער שול אין וויען. זינט די אכצן יאר האט ער געדאוונט פארן עמוד.

ער האט אויך געלערנט חזנות ביים בארימטן חזן יהודה לייב מילער און ביים בארימטן קאמפאזיטאר און דיריגענט יוסף מילעט.

ער האט עולה געווען קיין ישראל אין חודש תשרי תרצ"ט, וואו ער איז אויפגענומען געווארן אלס יושב ראש פון די ארגון החזנים  און אלס חזן אין דער גרויסער שוהל אין תל אביב.

ער האט איבערגעלאזט פילע רעקארדירונגען פון חזנות און חסידישע און יודישע לידער.

## וועבלינקען 
* חזן אונגאר זינגט שבעינו מטובך ביי א קאנצערט
* http://www.iba.org.il/zemerivri/Zemer.aspx?type=Search&performer=%u05D1%u05E0%u05D9%u05DE%u05D9%u05DF%20%u05D0%u05D5%u05E0%u05D2%u05E8

קאַטעגאָריע:גאליציאנער יידן
קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:פרומע זינגערס
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
אמעריקאנישער סאמאא

**אַמעריקאַנישער סאַמאאַ** () איז א טעריטאריע פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין דעם דרום פאציפישן אקעאן. די הויפטשטאט איז פאגא פאגא.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אינדזלען
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
המחדש

**המחדש** איז א מוזיק אלבאם ארויסגעגעבן דורך הצלחה פראדאקשען.

עס איז אראנדזשירט ביי דודי קאליש און עס ווערט געזינגען דורך יחיאל אריה פליגמאן.

די ניגונים זענען קאמפאזירט דורך: זיין טאטע הרב יעקב פליגמאן, שלום עזרי, דודי קאליש, אליעזר קאליש און משה קלוגהויפט.

עס אנטהאלט צען ניגונים.
יאסעלע מאנדלבוים

ר' **יאסעלע מאנדלבוים** איז געווען א חסידישער חזן, א באבאווער חסיד וועלכער האט קאמפאזירט קלאסישע חזנות שטיקלעך און חסידישע ניגונים.

זיין קאמפאזיציע אויף רזא דשבת איז א מייסטערווערק און שטארק פאפולער.

א ניגון זיינעם פארפאסט אין א דייטשע ארבעטסלאגער ארבעטענדיג יום כיפור אויף די ווערטער "ועל כולם אלוק סליחות סלח לנו מחל לנו כפר לנו"

http://forum.otzar.org/download/file.php?id=96599&sid=3800159181afeb9904ca5cbf1456f3aa 

באחת ממחנו עבודה האיומים של הגרמנים ימ"ש, עומדים מאות יהודים, מתים למחצה, משני צדי שולחנות ארוכים, ועושים את עבודת הפרך שהוטל עליהם. דממה שוררת במקום, כי היום הוא יום כיפור, וכל אחד במחשבות נוגות: "רשב"ע, ראה עמידתי הדלה והרקה, אשר במקום לעסוק בשפך שיח בבית הכנסת, מוכרח אני לעמוד כאן ולחלל את יום הקדוש והנורא במלאכות אסורות, תחת שבט הרשע של הגלגסים הרשעים, הוי א-ל טוב וסלח, הלא ודאי תסלח לי"...

בפינת השורה עומד לו אחד מן ה'קאצעטניקעס', האברך היקר ר' יאסעלע מנדלבוים ע"ה, תלמידו של כ"ק מרן אדמו"ר האמצעי זצ"ל הי"ד, אשר לפני המלחמה כבר היה חזן מפורסם בעיר קראקא, ובהיותו שקוע במחשבה מטרידה זו כמו האחרים, מתחיל לפזם לעצמו 'תנועה' מחודשת, מלאה רגש ויורדת חדרי בטן, וכה הוא שר: "ועל ועל כולם, ועל ועל כולם, אלו-ה סליחות, סלח סלח לנו, מחל מחל לנו, סלח לנו מחל לנו כפר לנו - סלח סלח לנו, מחל מחל לנו, סלח לנו מחל לנו כפר לנו.."

העומדים לידו מתעוררים עד עומק נשמתם, ומתחילים לשורר אתו, וכך אלו העומדים לצדם, השירה עושה את דרכה בה"שתי שורות על פני כל המרתף", כל אחד 'נדלק' מחבירו, עד שבכמה רגעים כל מאות צל-אנשים העומדים משני צדי השלחן מפזמים את התנועה בקול חרישי, ובלב נשבר ונדכה מבקשים מאדון הסליחות "סלח סלח לנו, מחל מחל לנו, סלח לנו מחל לנו כפר לנו" מי יודע, ומי מסוגל להשיג, איזה רושם הדבר עשה בשמים.

לכאורה רק עובדא אחת, מני רבוא רבבן של מעשי הקדושים בתוך כבשן האש. אבל זכתה עובדא זו, להעלות על ידה את זכרון הקדושים ביום הקדוש. מדי שנה בשנה, בהגיע בעל תפלת שחרית בבית מדרשינו לפיסקא האמצעית של "ועל כולם אלו-ה סליחות", מנגן הוא והקהל את התנועה הזאת, לחן של קידוש ה', הבוקע חלוני רקיע, והמתחנן לזכר הנשכחות: אנא הבט בצדקת חסידיך, ואלה עקדות תזכור.

קאַטעגאָריע:חזנים
1780

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 29סטן אויגוסט - זשאן אגוסט דאמיניק ענגרע, פראנצויזישער מאלער ( געש' 1867)

## געשטארבן
1781

## געשעענישן 
* 13טן מערץ - וויליאם הערשל אנטפלעקט דעם פלאנעט אוראנוס.
* 4טן סעפטעמבער - לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע געגרינדעט דורך א גרופע פון 44 שפאנישע קאלאניסטן. 

## געבוירן 
* 9טן יוני – דזשארדזש סטיוונסאן, בריטישער אינזשעניר, פלאנירער פונעם פארע לאקאמאטיוו (געש' 1848)
* רבי שלום רוקח, גרינדער פון דער בעלזער דינאסטיע

## געשטארבן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1782

## געשעענישן 
* 20סטן יוני - דער פאראייניגטע שטאטן קאנגרעס באשטעטיקט דעם גרויסן זיגל פון די פאראייניגטע שטאטן.

## געבוירן 
* 5טן דעצעמבער - מארטין וואן ביורען, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1862)

## געשטארבן 
* 17טן מערץ - דניאל בערנולי, מאטעמאטיקער און פיזיקער (געב' 1700)

קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1783

## געשעענישן 
* 3טן פעברואר - שפאניע אנערקענט די זעלבשטענדיקייט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 8טן יוני - דער וואולקאן לאקי אין איסלאנד ברעכט. די אויסברעכונג דויער אכט חדשים, 9,000 מענטשן ווערן געהרגעט, און נאך דעם ווערט א הונגער 7 יאר.

## געבוירן 
*  24סטן יולי - סימאן באליוואר, באפרייער פון דרום אמעריקע (געש' 1830)

## געשטארבן 
* 18טן סעפטעמבער – לעאנהארד אוילער, שווייצער מאטעמאטיקער (געב' 1707)

קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1784

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 24סטן אקטאבער - משה מאנטיפיארי, יידישער פילאנטראפ און עסקן (נפטר 1885)
* 24סטן נאוועמבער - זאקארי טיילאר, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1850)

## געשטארבן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
טילדע

40px|לינקס|טילדע
**טילדע** (**~**) איז א  שריפט סימבאל וואס מען ניצט פאר א דיאקריטשער סימבאל אין שפאניש און פארטוגעזיש. 

דאס ווארט **טילדה** (שפאניש: *tilde*) שטאמט פון לטיין *titulus* וואס באדייט פארהעכערטן שריפט.

## פארשידענע באניצן
### אויסרעדן
* אין שפראכן ווי פארטוגעזיש ניצט מען די טילדע ווי א דיאקריטישן סימבאל - אז זי דערשיינט אויף א בוכשטאב טוט זי ענדערן זיין אויסרעד (ווי O און Õ).
* אין שפראכן ווי שפאניש און עסטיש איז די טילדע א טייל פון געוויסער בוכשטאבן  ווי Ñ אין שפאניש און Õ אין עסטיש.

קאַטעגאָריע:שריפט
1785

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 4טן יאנואר - יאקאב גרים, פילאלאג, איינער פון די צוויי גרים ברידער (געש' 1863)
* 27סטן מערץ - לואי דער 17טער פון פראנקרייך, זון פון לואי דער 16טער און מארי אנטואנעט (געש' 1795)

## געשטארבן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
יארצענדלינג

א **יאָרצענדלינג** איז א תקופה פון צען יאר נאכאנאד. דאס ווארט קומט פון "צען" און "יאר". אויך פאר א תקופה פון הונדערט יאר זאגט מען יארהונדערט.

כאטש יעדע תקופה פון צען יאר אין א יארצענדלינג, אבער געוויסע צענדלינגען ווערן מער געניצט. דער צענדלינג וואס הייבט אן מיט א יאר וואס זיין לעצטן ציפער איז 0 ווערט זייער ברייט געניצט. למשל די 1990ער יארן (אדער אין קורצן די '90ער יארן) פאר דעם צענדלינג פון 1990 ביז 1999.

דער ציווילער ווערט גערעכנט פון יאר 1, במילא איז דער ערשטער גאנצער צענדלינג געווען די יארן פון 1 ביז 10, דער צווייטער די יארן 11 ביז 20, אא"וו. קומט אויס אז דער 202טער צענדלינג איז פון 2011 ביז 2020, אנדערש ווי די 2010ער יארן, וואס איז דער צענדלינג פון 2010 ביז 2019.

## זעט אויך 
* יארהונדערט
* יארטויזנט

קאַטעגאָריע:יארן
קאַטעגאָריע:מאס
לילאנגווע

**לילאנגווע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון מאלאווי. לילאנגווע געפינט זיך אין צענטראלן מאלאוו אויפן לילאנגווע טייך, נישט ווייט פון די גרענעצן מיט מאזאמביק און זאמביע.

מאַסערו האט א באפעלקערונג פון 781,538 באוואוינער (אין 2012).

## טראנספארט 
20 ק"מ צפון פון דער שטאט געפינט זיך דאס אינטערנאציאנאלע פליפעלד, מיט רעגולערע רייזעס קיין יאהאנעסבורג, אדיס אבאבא און נייראבי.

## וועבלינקען
לאה פארסטער

**לאה פֿארסטער** איז א פרומע יידישע קאמיקער און זינגערין אין ניו יארק. זי שפילט און זינגט נאר פאר פרויען און מיידלעך. אויך איז זי א לערערין פון ענגליש.

## ביאגראפיע 
לאה איז געבוירן געווארן לאה הארטשטיין אין א היימישן שטוב אין בארא פארק, ניו יארק. איר פאטער איז א חזן.

## וועבלינקען 
* ווידעאס פון לאה פארסטער 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:קאמיקער
קאַטעגאָריע:זינגערס
כארדאטן

**כארדאַטן**, אדער **סטרונעוועטע בעלי חיים**, איז א גרופע בעלי חיים מיט א הוילער רוקן סטרונע, די גרופע איז כולל אלע בעלי חיים פון דעם רוקנביין מין.

אריינגערעכנט צווישן די כארדאטן זענען מענטשן, זויגערס, רעפטיליעס, פויגלען און אמפיביעס.

ביי טייל כארדאטן גייט דער צענטראלער נערוו אדורך דער רוקן סטרונע. כארדאטן האבן א וויידל וואס קומט אראפ פונעם פעלוויס, אבער ביי א סך מינים זעט מען דאס נאר אינעם עמבריאן.

עס זענען פאראן 75,000 זגאלן פון כארדאטן, העלפט פון זיי זענען ביינערדיקע פיש. דער גרעסטער בעל חי אויף דער וועלט, דער בלויער וואלפיש, איז א כארדאט.

## וועבלינקען 
*
מיינע הונדערט קינדער

**מיינע הונדערט קינדער** איז א בוך אין דער יידישער שפראך וואו עס ווערט באשריבן די אויסטערלישע געשיכטע פון לענא קיכלער-זילבערמאן וועלכע איז נאך דער קריג געווען ווי די מאמע פאר איבער הונדערט קינדער אין דעם נאך מלחמה'דיגן פוילן וועלכע האבן זיך געראטעוועט פון די נאציס דורכן זיך באהאלטן אין בונקערס, וועלדער און מאנאסטירן און זענען געבליבן קיילעכדיקע יתומים.

דאס בוך איז ארגינעל געשריבן געווארן דורך איר אין פויליש און איז איבערגעזעצט געווארן אויף יידיש דורך לייב אָליצקי, און ארויסגעגעבן געווארן דורך פארלאג "מנורה" אין תל אביב אין יאר ה'תשכ"ב.

דאס בוך איז צעטיילט אין צוויי טיילן. די ערשטע טייל שילדערט א ביסל פון אירע איבערלעבענישן דורכױס די קריג, און די צווייטע באפאסט זיך ווי אזוי זי האט געקעמפט צו שאפן די נויטיקע מיטלען און נויטריענטן צוריק צוברענגען צו די מיטגעמאכטע קינדער זייער מענטשלעכקייט פיזיש און גייסטיש כדי צו קענען עטוואס פארגעסן די געפערלעכע צרות וואס זיי זענען אדורך און אנהויבן א ניי לעבן.

אנגעהויבן האט זי אין די יודישע קאמיטעט אין קראקע, דערנאך האט מען זיך אריבערגעצויגן צום קור-ארט זאַקאָפּאַנע. אבער צוליב די כוואליע פון אנטיסעמיטיזם וועלכע האט דאן געהערשט אין פוילן, האבן זיי געשווערצט די גרעניץ קיין טשעכיי און פון דארט קיין פראנקרייך ביז ביי די ענדע האט מען זיי ארויפגעברענגט צו זייער נייער היים קיין ישראל.

עס אנטהאלט אויך אן הקדמה פון רחל בן-צבי ינאית די פרוי פונעם דעמאלטדיגן מלוכה פרעזידענט אין א"י.

דאס ביכל אנטהאלט זעקס-הונדערט דריי-און-פערציג זייטן.

## פרעסע אפרופן 
דאס ביכל האט בשעתו געהאט א געוואלדיגן אפקלאנג און איז גאר שנעל אויספארקויפט געווארן.
אט איז טייל פון די אפשאצונגען דאן אין די דעמאלטדיגע פרעסע:
* לעצטע נייעס - דאס בוך איז א פארכאפנדיגער און אויפטרייסלנדיגער דאקומענט, וואס פארשלינגט דעם ליינער מיט זיין דראסטישקייט און גרעניצלאזער צארטקייט.
* על המשמר - א ווערק פון גבורה און מוט.
* הצופה - דאס איז דער מוסטער-בוך צווישן אלע ביכער וואס זענען געשריבן געווארן איבער דער פארניכטונגס-תקופה.
* הארץ - פאר אונז ליגט א בוך, וואס דערציילט פון העראָאישע מעשים.
* חרות - "מיינע 100 קינדער" האבן געמאכט א קאלסאלן רושם אויף אלע לייענער אין ישראל.
* דבר - דאס בוך דארף איבערגעזעצט ווערן אויף אלע וועלט-שפראכן.
* דבר הפועלת - ביז איצט איז נאכנישט דערשינען אזא קונסטווערק פון אזא ברייטן פארנעם.
* הפועל הצעיר - א גרויסע און דערהויבענע פעדאגאגישע פאעמע, וואס דארף זיך געפונען אין יעדע יודישע שטוב.
* מעריב - דאס בוך "מיינע 100 קינדער" ווערט געלייענט אין גרויסער שפאנונג.
* ידיעות אחרונות - סאיז אן אויסנאם בוך פון מסירות נפש און מאמע ליבע אהן א סוף.
* הספר בישראל - דאס בוך "מיינע הונדערט קינדער" שטייגט איבער פון מענטשליכן און נאציאנאל-יודישן שטאנדפונקט די עפאפייע פון אנא פראנק.
* היימיש (אויסגאבע) - לענא קיכלערס בוך איז א שילדערונג פון געוואלדיגן מענטשליכן כח אין קאמפף פארן לעבן און אידעאליזם, ביים העלפן ראטעווען קינדער.
* טאג מארגנזשורנאל - דאס איז א גרויס און דערשיטערנדיג בוך, אן עפאפייע פון מורא'דיגסטן קאפיטל פון אונזער געשיכטע. א ספר וואס וועט בלייבן לדורות און געלייענט ווערן דורך דורות.
* אפריקאנער יודישער צייטונג - די מאמע פון הונדערטער קינדער... א לעבן פון גבורה, סכנה און גוטסקייט.
* די וואך - דאס בוך איז אנגעלאדנט מיט אויפרייס מאטעריאל... עס רייסט אויף ביז אין די טיפענישן.
* קול ישראל - לענא קיכלער-זילבערמאן ווערט פארגליכן מיט יאנוש קאָרטשאַק

קאַטעגאָריע: יידישע ביכער
קאטעגאריע:צווייטע וועלט-מלחמה ביכער
לייב ניידוס

left|170px

**לייב נײַדוס** (1890, גראָדנע, איצט ווײַסרוסלאַנד – 1918, דאָרט) איז געווען א ייִדישער דיכטער. ער האָט דעביוטירט מיט אַ ליד אין וואַרשעווער "ראָמאַן-צײַטונג" אין 1907. בײַם דיכטערס לעבן זײַנען דערשינען צוויי זײַנע לידער-זאַמלונגען - "ליריק" (ווילנע, 1915) און "די פלייט פון פּאַן" (גראָדנע, 1918). שוין נאָך זײַן טויט, אין 1919 איז אין זײַן געבורטס-שטאָט דערשינען זײַן דריטע לידער-זאַמלונג "אינטימע ניגונים". חוץ דער אָריגינעלער דיכטונג האָט לייב נײַדוס איבערגעזעצט אין ייִדיש אַ סך מוסטער-ווערק פון דער וועלט-ליטעראַטור, בתוכם לידער פון שאַרל באָדלער, עטגאַר פּאָ, היינריך היינע, יאָהאַן וואָלפגאַנג געטע, אלכסנדר פּושקין, מיכאַיִל לערמאָנטאָוו אא.).

## לידער
* נסתרן

## פון זײַנע ביכער 
* אַלע ווערק אין 5 בענדער, וואַרשע, 1923 – 1928.
* אויסגעקליבענע שריפטן, בוענאָס-אײַרעס, 1972

## וועבלינקען 
* אַן אַרטיקל וועגן לייב נײַדוסעס לעבן און שאַפונג (אויף ענגליש) 

קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
מבאבאנע

**מבאַבאַנע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון סוואזילאנד. מבאַבאַנע געפינט זיך אויפן מבאבאנע טייך.

מבאַבאַנע האט א געשאצטע באפעלקערונג פון 95,000 באוואוינער (אין 2007).

ביז 2000 האט מאנזיני געהאט א גרעסערע באפעלקערונג פון מבאבאנע, אבער מבאבאנע איז געוואקסן און איז היינט די גרעסטע שטאט אין סוואזילאנד.

## וועבלינקען
יהושע נויווירט

הרב **יהושע ישעיה נויווירט** (פורים י"ד אדר א' ה'תרפ"ז - ג' תמוז תשע"ג) איז געווען א רב און ראש ישיבה אין ירושלים, און דער מחבר פונעם ספר "שמירת שבת כהלכתה" אויף הלכות שבת און יום טוב. ער איז געווען א תלמיד מובהק פון הרב שלמה זלמן אויערבאך,

## ביאגראפיע 
הרב נויווירט איז געבוירן געווארן אין דייטשלאנד. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה ער איז אנטרינען מיט זיינע עלטערן, צוויי ברידער און א שוועסטער קיין האלאנד, וואו זיי האבן זיך באהאלטן דריי יאר אין איין שטוב. זיין שוועסטער, יוכבד גאלד, וואוינט אין קיבוץ סעד, און נאך צוויי ברידער האט מען געשיקט אין כינע. אין ה'תש"ו איז ער ארויף אין ארץ ישראל אין א שיף וואס איז ארויסגעפארן פון מארסיי. הרב נויבירט אייניקל פון הרב יעקב עטלינגער הערוך לנר.
 
ער האט געלערנט אין דער קול תורה ישיבה און איז געווארן א תלמיד מובהק פון הרב שלמה זלמן אויערבאך, מיט וועמען האט זיך באראטן ווען ער האט געשריבן זיין ספר "שמירת שבת כהלכתה", וואס די צווי ערשטע אויסגאבעס פארלאזן זיך אינגאנצן אויף זיינע פסקים. אין תשע"א האט ער פארעפנטלעכט א דריטע אויסגאבע מיט הונדערטע אקטועלע טעמעס.

הרב נויווירט האט געגרינדעט אין בית וגן די ישיבה קטנה פני שמואל און די ישיבה גדולה חכמת שלמה (די ביידע רופט דער עולם אומאפיציעל ״רב נויווירט׳ס ישיבה״), און די ישיבה גדולה נתיבות חכמה צוזאמען מיט הרב דניאל וואלפסאן. הרב נויווירט פלעג אויך זאגן קביעותדיקע שיעורים אין דער קול תורה ישיבה.

הרב נויווירט האט געדינט ווי דער פוסק פון שערי צדק מעדיצין-צענטער (צוזאמען מיט הרב אשר ווייס).
הרב נויווירט האט געדינט ווי רב פון דער 'החובש הר נוף' ארגאניזאציע העכער פון 15 יאר. עטלעכע מאל אין יאר פלעג ער קומען זאגן א שיעור אין הלכות שבת, אויך האט ער איינגעפירט אז ס׳זאל זיין א ׳שבת גוי׳. 

## וועבלינקען 
* שיעורים מהרב נויווירט  באתר קול הלשון.
* 

קאַטעגאָריע:שארית הפליטה
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין ירושלים
אברהם קאצנעלסאן

**אברהם קאַצנעלסאָן** (אוקראַיִניש: Абрам Ісакович Кацнельсон;  1טן יאנואר 1914 - 21סטן אויגוסט 2003) איז געווען אַן אוקראַיִנישער דיכטער און איבערזעצער פון דער ייִדישער אָפּשטאַמונג. ער איז געבוירן געוואָרן אין 1914 אינעם שטעטל האָראָדניע אין דער איצטיקער טשערניגאָווער געגנט פון אוקראַיִנע. ער האָט געלערנט אינעם קיִעווער אוניווערסיטעט די טעאָריע פון ליטעראַטור. געקעמפט אויפן פראָנט אין די רייען פון דער רויטער אַרמיי בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה. 

זײַן ערשטע לידער-זאַמלונג  «Краплі сонця» ("טראָפּנס פון דער זון") איז דערשינען אין 1935. במשך פון זײַן לעבן האָט אברהם קאַצנעלסאָן אַרויסגעגעבן אַריבער דרײַסיק לידער-זאַמלונגען אויף אוקראַיִניש. דרײַ זײַנע ביכער זײַנען דערשינען אין איבערזעצונגען אויף רוסיש. אַ באַמערקבאַר אָרט האָט אין אברהם קאַצנעלסאָנס דיכטונג פאַרנומען די טעמע פונעם ייִדן-חורבן בעת דער צווייטער וועלט-מלחמה. ער האָט איבערגעזעצט אין אוקראַיִניש ווערק פון סאָוועטישע ייִדישע דיכטער. אין 1984 האָט ער אַרויסגעלאָזט זײַן אויטאָרישע אַנטאָלאָגיע «З єврейської радянської поезії». ("פון דער ייִדישער סאָוועטישער דיכטונג"). אין 1993 האָט דער דיכטער עמיגרירט קיין פשאַ, וווּ ער האָט געלעבט די לעצטע צען יאָר פון זײַן לעבן. געשטאָרבן אין 2003 אין לאָס-אַנדזשעלעס.

## וועבלינקען 
* "אַזוי איז געווען..." - אברהם קאַצנעלסאָנס זכרונות וועגן אַנטי-סעמיטישע רדיפות אינעם ראַטנפאַרבאַנד (אוקראַיניש)  

קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:אוקראינע
קאַטעגאָריע:אוקראינער יידן
חיים מאיר יחיאל שפירא (באדייטן)

חיים מאיר יחיאל שפירא איז דער נאמען פון עטלעכע רביס, דער שרף פון מאגלניצא און זיינע אייניקלעך.
מאצוא באשא

קליין|א סטאטוע פון באשא אין אגאקי
**מאַצוא מונעפֿוסאַ**, באקאנט ווי **מאַצוא באַשא**, (; 1644 - 28סטן נאוועמבער 1694) איז געווען א יאפאנעזער דיכטער. ער איז באוואוסט ווי דער גרעסטער שאפער פון הייקו, א דיכטונג אין 5-7-5 טראפן.
זיין משפחה נאעמן אין מאצוא, אבער לויטן יאפאנישן שטייגער רופט מען אים סתם **באשא** אן א משפחה נאמען. ער פלעגט זיך חתמענען  "はせを". ער איז פון די גרעסטע שרייבער פון דער עדא תקופה.

באשא איז געבוירן געווארן אין איגאַ (היינט אין מיע פרעפעקטורע) אין א סאמוריי משפחה. נאך א סך יארן פון סאמוריי האט ער באשלאסן אז דיכטונג ציט אים מער. 

אין 1675 האט ער זיך געצויגן קיין עדא , היינט טאקיא. 
אין 1680 איז ער אריבער קיין פֿוגאקאווא, נישט ווייט פון עדא. ער האט געפלאנצט דארטן א "באשא" (באנאן) בוים, און האט זיך גענומען דעם נאמען באשא.

ער איז געשטארבן אין 1694 אין אסאקא פון א קראנקייט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:יאפאנעזער
קאַטעגאָריע:דיכטער
פריטאון

**פֿריטאַון** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון סיערע לעאנע. ער איז א הויפט פארט אויפן אטלאנטישן אקעאן וואס געפינט זיך אין מערב סיערע לעאנע.

ביים 2004 צענזוס האט פֿריטאַון געהאט א באפעלקערונג פון 772,873 באוואוינער.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אפריקע
1787

## געשעענישן 
* 7טן דעצעמבער - דעלעווער באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער ערשטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 12טן דעצעמבער - פענסילוועניע ווערט דער צווייטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 18טן דעצעמבער - ניו זשערסי ווערט דער דריטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.

## געבוירן 
* 16טן מערץ - געארג אהם, פיזיקער, ערפינדער פון  אהמ'ס געזעץ (געש' 1854)

## געשטארבן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1786

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 7טן אפריל - וויליאם רופוס קינג, 13טער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע (געש' 1853) 
* 18טן נאוועמבער - קארל מאריע פאן וועבער, דייטשער קאמפאזיטאר און דיריגענט (געש' 1826)

## געשטארבן 
* 4טן יאנואר - משה מענדלסאן, יידישער דענקער (געב' 1729)
* 17טן אויגוסט - פרידריך "דער גרויסער", מלך פון פרייסן (געב' 1712)

קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1788

## געשעענישן 
* 2טן יאנואר - דזשארדזיע ווערט דער פערטער שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן.
* 9טן יאנואר - קאנעטיקוט ווערט דער פינפטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 7טן פעברואר - מאסאטשוסעטס באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער זעקסטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 28סטן אפריל - מערילענד ווערט דער זיבעטער שטאַט
* 23סטן מיי - דרום קאראליינע באשטעטיגט די פאראייניגטע שטאטן קאנסטיטוציע און ווערט דער אכטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 26סטן יולי - ניו יארק ווערט דער 11טער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן.

## געבוירן 
* 5טן פעברואר - ראבערט פיל, פרעמיער מיניסטער  פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1850)

## געשטארבן 
* 31סטן יאנואר - טשארלס עדווארד סטיוארט (געב' 1720)

קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1790

## געשעענישן 
* 4טן מערץ - פראנקרייך צעטיילט אין 83 פראווינצן.
* 29סטן מיי - ראוד איילענד ווערט דער 13טער שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
* 6טן דעצעמבער - דער אמעריקאנער קאנגרעס גייט אריבער פון ניו יארק צו פילאדעלפיע.

## געבוירן 
* 29סטן מערץ - זשאן טיילער, דער צענטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1862)
* 16טן דעצעמבער - לעאפאלד דער ערשטער פון בעלגיע (געש' 1865)

## געשטארבן 
* 17טן אפריל - בענדזשאמין פרענקלין, שרייבער, ערפינדער, פארלעגער און אמעריקאנער אמבאסאדאר אין פראנקרייך (געב' 1706)
* 17טן יולי - אדם סמיט, שאטישער עקאנאמיסט (געב' 1723)

קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
1789

## געשעענישן 
* 4טן פעברואר - דזשארדזש וואשינגטאן דערוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 30סטן אפריל - דזשארזש וואשינגטאן איינגעשוואוירן דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 14טן יולי - פראנצויזישע רעוואלוציע: פאריזאנער שטורעמען די באסטיל טורמע אין פאריז און באפרייען זיבן פאליטישע ארעסטאנטן.
* 27סטן יולי - די פעדעראלע רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן שטעלט אויף דעם דעפארטמענט פון שטאט (Department of State).
* 10טן אויגוסט - ענדע פון דער מאנארכיע אין פראנקרייך; לואי דער 16טער, מלך פון פראנקרייך, ווערט אריינגעלייגט אין טורמע
* 21סטן נאוועמבער - צפון קאראליינע ווערט דער 12טער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.

## געבוירן 
## געשטארבן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן