open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
זיגמונד פרויד

left|upright|thumb
‫**זיגמונד שלמה פֿרױד**, (1856, מעהרן - 1939, לאנדאן) איז געווען אַ ייִדישער עסטרײַכישער נעווראָלאָג און דער ערפינדער פון דער מאדערנער פסיכאלאגיע.

ער איז באוואוסט וועגן זיין טעאריע פון דעם אומבאוואוסטיגן זינען.

אין 1860 איז זיין משפּחה אריבערגעפארן מיט אים זייענדיג א קליין יונגל צו וויען. ער האט געלערנט געזונט אין שולע און איז געווארן אַ דאָקטער. ער האט געהייראט מארטא בערנעיס אין 1886. זיי האבן געהאט זעקס קינדער. פרויד האט געלעבט אין עסטרייך אין די 1930ער. נאָך די אַנשלוס ווען דייַטשלאַנד און עסטרייַך האבן זיך צוזאמגעשטעלט, האט ער באקומען אַ וויזיט פון די געסטאַפּאָ ווייַל ער איז געווען יודיש, פרויד און זיין משפּחה האט מער נישט געפילט זיכער, האט ער זיך געווענדעט קיין ענגלאנד אין יוני 1938.

## פרויד'ס ערפינדונגען 
פרויד האט טעאריזירט אַז א מענטש'ס פּערזענלעכקייט ווערט אנטוויקלט דורך אַ מענטש'ס קינדשאַפט דערפארונג.

### די אונטערן באוואוסטזיין 
פרויד האט פארפירט וועגן די וויכטיקייט פון די אונטערן באוואוסטזיניגע שכל. אבער די ערפינדונג איז נישט געווארן אויסגעטראפן דורך פרויד. פרויד האט גערופן חלומות די "קעניגליכע וועג צו די וויסן פון די אונטערן-באוויסטזיין אין גייַסטיקע לעבן". דאס מיינט אַז חלומות אילוסטרירן די "לאָגיק" פון די באהאלטענע פאַרשטאַנד.  

## וועבלינקען 
* פרויד מוזיי אין לאנדאן 

*פרויד'ס לעבן

קאטעגאריע:פסיכאלאגן
קאטעגאריע:יידישע אטעיסטן
פאשיזם

[thumb|left|200px|מיליטער פאַראדע אין [בערלין אין די ציַיט פון נאַציאָנאַל סאָציאַליזם.]]

**פֿאַשיזם** איז אַ רעגירונג-מעטאָד רעכט געשימט וואס לויט איר איז די שטאַט מער וויכטיקער ווי די מענטשן. דאָס האט זיך אנטױקלט אין 20סטן יאָרהונדערט:

1. די באַװעגונג פון בעניטאָ מוסאָליני (1919-1922) און די פּאָליטישע מלוכה (1922-1945) אין איטאַליע אים ענגערן זינע "פֿאַשיזם".

2. נאָך אײנער אינטערפּרעטאַציע, דער באַגריף נעבן דער אַנדערן אַנטי־דעמאָקראַטישן, אַנטי־ליבעראַלן אידעאָלאָגיע, אַז פֿאַרהאַרמלאָזענדער אױך דער דײַטשער נאַציאָנאַליזם; און פֿאַרשידענע קלײנער באַװעגונגען אין אײראָפּע דער צוױשענקריג צײַט מיט אײן. אַ רעזשים, דאָס גרונדלעגע מענטשן רעכטע נישט אַכטעט.

דער בונד צװישן מוסאָליני און היטלער, באַקאַנט אַז ״אײַזערנער פּאַקט״ אָדער ״אַקס רוים־בערלין״, װערט אַ סימבאָל צום אָנפֿאַנג פֿון דער צווייטער וועלט קריג.

אין שפּאַניע האָט דער גענעראַל פֿראַנקאָ די װערטע פֿונעם איטאַליענער
פֿאַשיסטן און די דײַטשן נאַציאָנאַליזם מיטײַן געשלאָסען, די רעפּובליקאַנישערען אין שפּאַנישען בירגער קרײַג אײנלײטעט אין 1936 צו בעזײגען. ער האָט אַ דיקטאַטאָרישן שטאַט ביז 1975. ‬

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
פסיכאלאגיע

**פסיכאלאגיע** איז די וויסנשאפט וואס פארשט נאך דעם נפש פונעם מענטשן, זיין אויפפיר און פארשטאנד און אירע עמאצינאלע אויסדרוקן.

איר ארבעט איז נאכפארשן און אנאליזירן די גייסטישע אנטוויקלונגען, און אויסברוכען פון מענטשען, און פארשטיין פון װוּ די סימפטאמען קומען.

ספעציעל טוט מען דורך פילונגען פון מענטשן וואס זענען אין א שווערע סיטואציעס און אין אנדערע טרואמאס צו ארויסהאבען פון װוּ דאס שטאמט, און וויסן ווי אזוי צו טוישן און פארגרינגערן די סיטואציע.

## היסטאריע 
## זעט אויך 
* פאַנטאַזיע
* חינוך

## ליסט פון באקאנטע פסיכאלאגען 
* פֿרויד
* אברהם טווערסקי

*
פיטאגאראס

left|thumb|150px|פיטאַגאָראַס 
**פיטאַגאָראַס** פון סאמאס, 496-582, איז געווען אַ גריכישער מאַטעמאַטיקער און פֿילאָזאָף, און האט געפירט א מיסטעריעזע רעליגיעזע כת. ער ווערט גערופען "דער פאטער פון נומערן", און איז באקאנט פאר דער מאטעמאטישער באגריף "דער פיטאגאראס פרינציפ".

עס זענען נישט דא פון אים קיין דירעקטע פארפאסטע ווערק. פון פיטאַגאָראַס לעבן און שאפן ווערט גאר ווייניג דערמאנט און ערשט עטוואס 900 יאר שפעטער געשריבן. דאס איינציגסטע זיכערע דאטום אין זיין לעבן איז דאס יאר 531 אדער 532, אין דעם זאַמאָס (Samos) גריכנלאַנדער אינזעל.

זיין שולע איז געווען א מיסטעריעזע, מיט פילע מאדנע געפירעכצער און גלויבונגען. פיטאגאראס און זיינע תלמידים האבן געהאלטן אז אלעס אין די וועלט איז פארבינדן מיט מאטעמאטיק.
 

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער
זויערשטאף

לינקס|250px
**זויערשטאף** אדער **אָקסיגען** (**O**) איז א כעמישער עלעמענט וואס שאפט 21 פראצענט פון די לופט אויף דער ערד פלאנעט. מען קען דאס נישט זען און נישט שמעקן. דער אקסיגען ווערט באשאפן פון די פלאנצן און ביימער מיט די הילף פון דער זון.

דאס נוצט פאר די בעל חיים צו אטעמען כדי צו פארברענען די עסנווארג און פראדוצירן ענערגיע. די אקסיגענס גייען אריין אין די לונגען און נאכער אין דעם בלוט.

אויך נוצט מען דאס צו פראדוצירן פארשידענע אינדוסטריעלע עלעמענטן, ווי ברענשטאף, שטאל און נאך.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:נישט-מעטאלן
קאַטעגאָריע:גאזן
געאלאגיע

left|250px|די וועלט

**געאָלאָגיע** (שטאמט פון גריכיש "געא" - ערד, "לאגיע" - לערע) איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט דעם אויבערשטן שיכט פֿונעם ערד קוגל און איבער דער באשאפונג און אנטוויקלונג פון שטײנער און באדן. די וואס שטודירן געאלאגיע הייסן "געאלאגן". צווישן די ערד-געשעענישן וואס געאלאגן שטודירן זענען פארפלייצונגען, וואולקאנישע ברעכונגען און ערדציטערנישן. מען שטודירט באדן און שטיינער צו געפֿינען אונטערערדישע מעטאלן און ברענשטאף.

געאלאגיע איז צעטיילט אויף עטלעכע סוביעקטן, צווישן זיי:

* פעטראלאגיע - די שטודיע פון שטיינער: וויאזוי זיי זענען פֿורמירט און פון וואנעט זיי קומען.
* מינעראלאגיע - די שטודיע פון מינעראלן
* היסטארישע געאלאגיע - היסטאריע פון געשעענישן וואס האבן אויסגעפורעמט די ערד. 
* פאלעאנטאלאגיע - שטודיע פון אלטע פֿאסילן. 
* הידראגעאלאגיע - שטודיע פון וואסער אונטערן אויבערפֿלאַך פון דער ערד
* וואולקאנאלאגיע - שטודיע פון וואולקאנען אויף דער יבשה אדער אונטערן אקעאן.

## טיפן שטיינער 
שטיינער זענען אין אלע געשטאלטן און אלע קאלירן. טייל זענען זייער הארט און טייל זענען זייער ווייך. 

## עלטער פון דער וועלט 
לױט דער געאָלאָגיע־װיסנשאַפֿט, איז די וועלט אלט שוין אומגעפֿער 4,600,000,000 יאָר אדער מער. די דאזיקע טעאריע שטייט אין קאנטראסט צו דער רעליגיעזער גלױבונג װאָס האלט אַז די װעלט שטײט ווייניקער ווי 6,000 יאָר.

*
ניר

thumb|250px|Human kidneys viewed from behind with spine removed

די **נירן** זענען צוויי אָרגאַנען אין דער פאָרעם פון באנדלעך, וואָס פילטערט אויס דאס בלוט פון אָפּפאַל און שיקט דאָס אַרויס פון גוף דורך פּישן.

קאַטעגאָריע:אברים
כריין

קליין|250px|א גאנצער כריין ווארצל
**כרײן** איז אַ מין פֿון גרינסן װאָס האָט אַ בײַסיקן טעם. דער כרײן איז אַ װאָרצל פֿון דער פֿלאַנץ *Armoracia rusticana*, װאָס געהערט צו דער פֿלאַנצן־משפּחה פֿון די צלם־בלומיקע (*Brassicaceae*). 

מען טוט צערייבן דעם כריין צו מאכן א שאַרפן מאכל וואָס מען עסט אַלס צושפּייז צו פלייש אָדער געפילטע פיש. עס איז געמאלענע כריין מיט צוויקן, ס`האָט אַ רויטער קאָליר.

## אין יידישקייט 
כריין איז איינער פון די מינים וואס מ'קען ניצן פאר מרור פסח ביים סדר.
צוליב דעם וואס אין די קאלטע אייראפעאישע לענדער איז שווער צו באקומען שאלאטן אויף מרור פסח צייט, האבן רוב יידן אנשטאט דעם גענוצט כריין פסח ביים סדר פאר מרור.

קאַטעגאָריע:גרינסן
קאַטעגאָריע:צלם-בלומיקע
קאַטעגאָריע:געווירצן
ברילן

קליין|ברילן
**ברילן** איז געמאכט פאר שוואכע זעה קראפט צו קענען זעהן. די ברילן זענען ערשינען געווארן אומגעפער אין יאר ה'תק"מ ; 1779.

**ברילן** איז א סארט גלאז פאר די אויגן צו זען קלארער ווען עס ווערט אפגעשוואכט, מען רופט עס אויך **אויגן-גלעזער**. אמאל האט עס געהייסן **שפאקילן**.

די טעכניק ארבעט, אז מען פארעמט אויס א גלאז רונדעכיג פון אלע זייטן, אזוי אז עס נעמט צונויף און איז מצמצם די ראיה צום מיטל פונקט פונקט פונעם אויג... [ביטע באארבייטען]

עס ווערט שוין דערמאנט אין תוספות יום טוב אויף משניות.

עס ליגט אין פאָרנט פון די אויגן און מאַכט זען, מען קען דאס אויסטאן ווען מען וויל.

אַמאָל איז דאָס געלעגן בלויז אויף די נאָז היינט איז דאָ צוויי הענטליך דאָס זאָל אויך ליגן אויף די אויערן.

עס שיצט אויך ווי א פאנצער פון שטויב ווען עס איז דא א ווינט, סזאל נישט אריינפליען אין די אויגן.

## מינים ברילן 
* פלאס (פאר ליינען)
* מיינוס

## זעט אויך 
* **לייסיק אפעראציע**
* **קאנטאקטלינז **
* **זון ברילן**
קאַטעגאָריע:לינדזן
קאַטעגאָריע:מאדע
קאַטעגאָריע:קליידונג
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
וויע

left

**וויעס** זענען האַרטע האָרעלעך ליגן און וואַקסן איבער די אויגן אויף די לעדלעך, צו באשיצן די אויגן פון שעדליכע שמוץ שטויב און שיינערייען.

קאַטעגאָריע:אויג
אויער

לינקס|אויער
דער **אויער** איז דער ארגאן אין א באשעפעניש מיט וואס מען הערט אלעס. א זויגער האט צוויי אויערן. 
## סטרוקטור 
דער אויער אויסגעבויט רונדעכיג מיט דער ברייטער ענדע פון אויבן ארויסגעבויגן און אריינגעדרייט מיט אזויווי האַלבע רערן, ספעציעל אריין צו כאַפּן די שטראם פון די קול כוואליעס אינעם אויער.

ס'האט א הענגעדיגע לעפל צו קענען אָנכאַפּן און ציען לויט די באקוועמליכקייטן ווען סקראצט אדער ווען מען דארף צולייגן א אויער ווען איינער רעדט שטיל.

אויך איז דאס צוויי פאזיציעס אין די זייטן פונעם קאפ כדי צו הערן אייניג די קולות.

עס איז אַ לאָך צום גוף, ממילא פעלט זיך אויס אַ טעכניק אָפּצוהאלטן שעדליכע שמוץ פון אַריין כאַפּן זיך. דעריבער איז דאָ ספּעציעלע אויער וואַקס וואָס קלעבט אָן אַלע שמוץ.

## לינקען 
* וויאזוי ארבעט די אויער? ווידעא

קאַטעגאָריע:קאפ און גענאק
קאַטעגאָריע:אויער
קאַטעגאָריע:אברים
אויער וואקס

**אויערן וואקס** איז די געלע וואקס אין די אויערן אנטהאלטן אריינגעבויטע ברינעס וואס פראדוצורען נאכאנאנד נאך און נאך וואקס אויף די ווענט אינעם טונעל אז אלע שמוץ זשערמס פון די לופט זאלן זיך צוקלעבן און נישט אריין פליען צום אויער לאך צו שעדיגן דאָס אינעווייניגסטע גוף.

קאַטעגאָריע:אויער
קאַטעגאָריע:קערפערליכע פליסיגקייט
קאַטעגאָריע:געזונט
האנדל

[left|thumb|250px|א [פרוכט מארק.]]
**האַנדל** (אדער: **מסחר**) איז קויפן אדער פארקויפן, געלט אדער ווארען. אין אנהייב פלעג מען בייטן גוטער און סחורה. שפעטער האט מען געהאנדלט מיט מיטלען ווי געלט.

א האנדל קען זיין צווישן צוויי מענטשן, אדער צוויי פירמעס, אדער אפילו צווישן צוויי לענדער.
## זעט אויך 
* ווירטשאפט

## וועבלינקען 
* אידישע פרנסות ליסטינג. אידישע זשאבס
* ארבעט געזוכט. הצלחה 

קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
שווארצאפל

קליין|דאס  שווארצאפל איז דער צענטאלער דורכזיכטיגער שטח (וואס קוקט אויס שווארץ) 
דאס **שוואַרצאַפל** פון אויג איז דער עפֿענונג אינמיטן אויג. ליכט גייט ארײַן דורכן שווארצאפל און אדורך די לינז, וואס טוט פֿאקוסירן דאס בילד אויף דער רעטינע. די גרייס פונעם שווארצאפל ווערט קאנטראלירט מיט מוסקלען. ווען מ'דארף נאך ליכט, ווערט דאס שווארצאפל גרעסער. אין העלערן ליכט, ווערט דאס שווארצאפל קלענער.

א ספעציעלע דורכזיכטיגע פליסיקייט פאָרעמט אויס די אויג זאל זיין אזוי שיין רינדעכיג.

קאַטעגאָריע:אברים
קאטעגאריע:אויג
ווינטער

[left|thumb|200px|אַ ווינטער אין קאָלאָראַדאָ, [פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע|אַמעריקע.]] 
**דער ווינטער** איז אייַנע פֿון די פֿיר סעזאנען.

אין ווינטער קען פֿאלן שניי אָדער רעגן, און דער טעמפעראטור איז קאַלט. 

אַסטראָנאָמיש בעגינט דער ווינטער, מיט דער ווינטער זאָנענווענדע (דער קורצטער טאג אין יאר) - דער ציַיט פונקט, צו דעם די זון איז אובער דער אנדערע (דרומיש אָדער צפוניש) ווענדעקריַיס שטעט, און די טאַגע אַם קורצעשטען זינד: 
* אויף דער צפוניש העמיספֿערע אַם 21 אָדער 22 דעצעמבער, און אויף דער דרומיש העמיספֿערע אַם 21 אָדער 22 יוני.

דאַ נאַך ווערן די טאַגע וויַדער לאַנגער און די נאַכטע קורצער, און דער ווינטער ענדט מיט דער פֿרילינג צייט. 

דאַ די אומלויפבאַן דער ערד ארום דער זון אום 1.7% פֿון אַ אידעאַלען קריַיץ באַן אַבוויַיכט, זינד די פֿיר יאַרעסציַיטען ניכט גאַנץ גליַיך לאַנג. דערצו, זינד די צפוניש ווינטערן וועגען דער זון סביבה עטוואַס קורצער און מילדער אַלס די דרומיש ווינטערן.

אַ באַווסט ייִדישע חג אין דעם צפונדיקן ווינטער איז חנוכה, אין חודש כסליו, דעצעמבער. 

קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע
רעליגיע

**רעליגיע** איז אן ארגאניזירטער גלויבונג פון א גרופע מענטשן וואס גלויבן אין גייסטלעכע באגריפן, ווי אין גאט, תחיית המתים, עולם הבא, מלאכים און עולמות עליונים, און דאס אז די גייסטליכער באגריף קען רעדן צו מענטשן א.א.וו.

אין דעמאקראטישע מדינות האט יעדער בירגער אַ רעכט צו זיך באלאנגען צו א סײַ װאָסערע רעליגיע אדער זיין פֿרײַ פון רעליגיע. דאס ווערט גערעכנט איינעם פון די גרונטיקע מענטשן רעכט.
אבער אין טייל לענדער מוז מען האלטן די אפיציעלע רעליגיע און נישט קיין אנדערע.

אנדערע האלטן אז אין דער היינטיקער וועלט זענען פאראן בערך צען טויזנט פארשידענע רעליגיעס (וואס רוב פון זיי האבן זיך אנטוויקלט אין די לעצטע צוויי הונדערט יאר) און זיי האבן אומגעפער פינף מיליארד אנהענגער. די גרעסטע רעליגיעס זענען קריסטנטום מיט 2.1 מיליארד אנהענגער, איסלאם מיט 1.5 מיליארד אנהענגער, און הינדואיזם מיט א ביסל מער ווי א מיליארד אנהענגער. כאטש יעדע רעליגיע האלט פון אנדערע פרינציפן פון אמונה און אויפפירן, און זענען ריוואלן איינס מיט אנאנד, וואס זיי האבן געמיינזאם איז מער ווי וואס צעשיידט זיי.

א ליסטע פון רעליגיעס:
* ייִדישקײט
* בודהיזם
* קריסטנטום

## טעם 
* עס געט א ציל אין לעבן.
* עס האלט זיכער דעם מענטש אין זיינע ספיקות.
* ווייל אזוי איז מען געבוירן בלייבט מען דערמיט.

## זעט אויך
* אמונה

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:טעאלאגיע
*
מויל

קליין
דער **מויל** געפינט זיך אינמיטן פנים.

מקען דערמיט רעדן, אויכט קען מען דערמיט שמייכלן און קייען און עסן און שפירן דער טעם פון עסן.

אויכט קען דערמיט קושן די חבר, פאמיליע אד"ג, אויכט קען מען שלינגען וואסער און אנדערע ליקוואדס.

אויכט קען מען דערמיט פייפען, מאכן ברוגז, און זיין שטרענג.

שרייען לאכן און וויינען.

די פייכטע טעקסטשאר אן קיין ביינער געבן צו געשמאקייט צו דעם מויל.

אויך אטעמט מען דורך די מויל

החיים והמות ביד הלשון, די מויל רעדט שטותים און קען אויך רעדן קלוגשאפט, דעריבער איז דאס בעסטע איר צו האלטן פארמאכט און הערמעטיש פארשאלסן כדי עס זאל נישט ארויסקומן פון איר קיין סכנה אדער אריינגיין אין איר זשערמס וואס קען הרגענען די מענטש.

די מויל איז די עפענוג פון גליק צום לעבן.

קאטעגאריע:מויל

* שלונגן
* ליפּן
* צונג
* שפּייאכץ
* ציין

קאַטעגאָריע:קערפער
פרוי

קליין|א פרוי

א **פֿרוי** איז א נקיבה פון דעם באשעפעניש מענטש.

געוויינליך מיינט א פרוי א דערוואקסענע נקיבה, און א יונגערע רופט מען א מיידל, אבער אפטמאל רופט מען יעדע נישט-געהייראטע פרוי א ״מיידל״ אדער א ״מויד״.

א פרוי האט א טראכט אין וואס א קינד קען וואקסן. איר בעקן איז גרעסער ווי א מאנצביל כדי זי זאל קענען געבערן דאס קינד. א געוויינלעכע פרוי קען געבערן קינדער פון רייפונג ביז דער איבערגאנג (״מענאפויזע״).

דער קול פון א פרוי איז העכער ווי דער קול פון א מאנצביל. איר מוסקלען זענען אומגעפער 30% שוואכער פון א מאנצביל.

## היסטאריע 
די ערשטע פרוי איז געווען חווה. אנדערע פרויען דערמאנט אין דער תורה זענען נעמה, די אימהות שרה, רבקה, רחל, לאה, ווי אויך בלהה און זלפה, צפורה (די ווייב פון משה רבנו, און די טעכטער פון צלפחד (מחלה, נועה, חגלה, מילכה, תרצה).

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
*
אייזן

250px|לינקס
250px|קליין|אײַזן
**אײַזן** איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל **Fe** () און  אטאמישן נומער 26. עס איז אן איבערגאנג מעטאל. אייַזן איז די מערסטער באניצטער מעטאַל (95% פון גאר דעם מעטאַל געשאפן אין דער וועלט). 

דער אקסידאציעצושטאנד (ענגליש: "oxidation state", דײַטש: "Oxidationszustand") פון אייזן קען זיין פארשידן. דאס הייסט אז אן אייזן אטאם קען פארלירן אדער באקומען פארשידענע צאלן פון עלעקטראנען. אין אייזן(II)-סולפאט (ענגליש: "iron(II)-sulphate"/"iron(II)-sulfate", דײַטש: "Eisen(II)-sulfat" אפט אלס "FeSO4" געשריבן) צום ביישפיל איז דער אקסידאציעצושטאנד +2 וואס גיט דעם פרעפאראט א גרינע פארב. דאס הייסט אז דאס אייזן אטאם האט פארלארן צוויי עלעקטראנען, וואס זענען דעלאקאליזירט (ענגליש: "delocalized"/"delocalised", דײַטש: "delokalisiert") ארום דעם סולפאט אניאן (אפט אלס "-SO42" געשריבן). אבער אין אייזן(III)-ניטראט (ענגליש: "iron(III)-nitrate", דײַטש: "Eisen(III)-nitrat" אפט אלס "3(Fe(NO3" געשריבן) איז דער אקסידאציעצושטאנד +3 וואס גיט דעם פרעפאראט א רויטע פארב. דאס הייסט אז דאס אייזן אטאם האט פארלארן דריי עלעקטראנען, וואס זענען דעלאקאליזירט ארום די דריי ניטראט אניאנען (אפט אלס "-NO3" געשריבן).

## דערנערונג 
אייזן איז א וויכטיקער קאמפאנענט פון דערנערונג פארן קערפער. ווען איינער האט צו ווייניק אייזן טוט עס ברענגען צו אנעמיע (אייזן־דעפיציט) - אן אראפפאל אין דער קוואנטיטעט פון העמאגלאבין אין די רויטע בלוטצעלן, ווי אויך אן אראפפאל אין דער צאל פון  רויטע בלוטצעלן. דאס ברענגט צו צו אן אראפפאל אין דער קוואנטיטעט פון זויערשטאף וואס דערגרייכט די געוועבן אינעם קערפער אזוי אז די געוועבן ארבעטן נישט ווי זיי דארפן. צופיל אייזן אינעם קערפער איז אויך א געפֿאר פארן געזונט. 

דורכשניטלעך, די טעגלעכע קוואנטיטעט רעקאמענדירט פאר א געוואקסענעם מאנצביל איז 8.7 מיליגראם און פאר א פרוי אין דעם עלטער פון רעפראדוקציע 14.8 מיליגראם. פרויען אין דעם עלטער פון רעפראדוקציע דארפן א גרעסערע קוואנטיטעט פון אייזן ווי מענער, ווייל זיי פארלירן בלוט דורך מענסטרואציע.

## זעט אויך 
* מעטאל

קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
קאַטעגאָריע:מעטאלן
קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
קאַטעגאָריע:פיזיק
פאנטאזיע

**פאנטאזיע** איז דאס פארקערטע פון רעאליטעט.

קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע
*
צואה

מרכז|ממוזער| צואת אנשים
מרכז|ממוזער| צואת בהמות (סוסים)
**צואה** אדער **גללים** אדער **רעי** איז איינע פון די אפפאל פון בעלי חיים וואס דער מאגן פארדייט און דערנאך גייט דאס ארויס אין אפגרונד. 

די בויך האַלט אלץ איינגעהאלטן אין זיך דורכאויס די לאַנגע צייט, די מאָגן אַרבייט אימערמידלעך ארויסנעמען די גוטע חלקים, נארהאפטיגע כעמיקאלן פארן געזונטהייט פון קערפער, אויסגעזופט פון די אלע פעטע סכנה'דיגע מאכלים, ביז עס האט געמאכט א בירור היוצרות, און צאמגעשטיקעלט גרויסע אומנוצבארע שמוץ, די **צואה** וואס איז דער אפפאל וואס דער מאגן האט באשלאסן ער קען שוין גארנישט טאן דערמיט, דאס איז געלעגן און זיך אנגעזאמלט ביי דער עפענונג גרייט ארויסצוגיין דורך מאדערנע מעקאנישע מוסקלען וואס האבן דאס אזוי קונטסטליך ארויסגעשטופט.

## אין יידישקייט 
נאכן ארויסגיין מאַכט מען אַ ברכה "אשר יצר" צו לויבן און דאנקען גאָט.

## זעט אויך 
* אורין
* נאזקאטאר
* זרע
* שליים

קאַטעגאָריע:אפפאל
בארד

[קליין|מרכז|בארד פון [דזשוסעפע ווערדי|ג'וזפה ורדי]]
[קליין|אן [ארטאדאקסישע יידנטום|ארטאדאקסישער איד מיט א לאנגער בארד.]]

**באָרד** איז די האר וואס וואקסט אויפ'ן אונטערשטן טייל פון פנים און באקן.

## בערד אין היסטאריע 
דאס געפירעכץ פון לאזן וואקסן א בארד איז אנגעוואנדן אין די סאציעלע און קולטוראלע ווינטן, אריינגערעכנט די מאמענטיגע מאדע.

אין אור-אלטע געזעלשאפטן האט א בארד געקענט האבן פארשידענע מיינונגען. ביי די עגיפטישע פאלק האט עס באדייט אבילות, און אין אלגעמיין האט מען עס נישט געלאזט וואקסן פאר שיינקייט.

די אמאליגע פעלקער פון דער ווייטן און מיטל מזרח, אריינגערעכנט די פערסן, אידן, און אראבער, האבן געזעהן א בארד אלץ א סימן פון א קלוגער און אנגעזעהענער מאן און דער בארד האט ארויסגערופן עהרע און רעספּעקט. אויך האט געהייסן אז דאס געט צו צום הדרת פנים.

ביי די רוימישע איז א בארד געווען א סימן פון פשטות און נידעריגע געזעלשאפט קלאס -- באדינער און קנעכט זענען נישט געווען ערלויבט צו שניידן דעם בארד.

קליין|גאווערנאר טאמאס סוואן פון פענסילוועניע. בערד זענען געווען אין דער מאדע ביי די יארן פון דעם אמעריקאנער בירגער קריג

### אין אמעריקע 
אמאליגע אמערקאנע פרעזידענטן, ארמיי אפיצירן, און אנגעזעהענע לייט פלעגן אפט לאזן וואקסן די בערד ווענדנדיג אין דעם טעגליכן מאדע. די בערד פלעגן זיין צומאל אינטערעסאנט געפארעמט, איבערגעלאזט נאר ביי די זייטן אדער א לאנגער דינער בארר פון דער מיטן.

### אין מערב אייראפע 
אין מערב אייראפע, פון בערך דעם 17טן יארהונדערט, האט מען אנגעהויבן אראפצונעמען די בערד. אבער עס זענען געווען געוויסע תקופות, אפילו שפעטער, וואס דער מאדע איז געווען צו לאזן די בארד. צומאל האט זיך עס געוואנדן אין די געזעלשאפט -- געוויסע צייטן האבן גלחים געשוירן די בארד אבער נישט די המון עם, און אנדערע צייטן האט די המון עם געשוירן אבער נישט די גלחים. אין אנדערע צייטן האבן קאטוילישע גלחים געלאזט וואקסן די בארד און נישט די פראטעסטאנטישע, און צומאל פארקערט.

## ביי אידן 
אין די תורה שטייט "ופאת זקנם לא יגלחו". חז"ל האבן געלערנט אז דאס פערבאט צו שערן דעם בארד מיט א גאלמעסער (ראזיר מעסער) ווייל עס שניידט ביז אין די הויט אריין. א שערל איז אבער נישט גע'אסר'ט ווייל עס שניידט נאר דורך רייבן איין שארפע מעסער אויפ'ן אנדערן. אזוי אויך א שער מאשין.

מיט'ן אנקום פון דעם עלעקטרישן גאלער איז ערלויבט געווארן זיך צו שערן די בארד גלאטיג וויבאלד עס ארבעט דורך צוזאמרייבן צוויי (אדער מער) שארפע מעסערלעך.

פילע אידן, איבערהויפט פון חרד'ישע קרייזן, שערן נישט די בערד כאטש די פילע היתרים. די הויפט סיבה איז אויף צו האלטן די אידישע מסורה אין לבוש, וויבאלד דער גאנצער מנהג פון זיך שערן די בארד ביי ארטאדאקסן איז א נייער.

אין זוהר ווערט די בארד ערקלערט אלץ אן ענין פון הייליגקייט און טוט שטרענג ארומגערעדט אנטקעגן שערן פון דעם אפילו א האר. דערפאר פירן זיך פילע חסידים אז זיי רירן נישט צו די בארד בכלל.

קאַטעגאָריע:מאדע
קאַטעגאָריע:מנהגים
קאַטעגאָריע:האר
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
באצילן

שעדליכע באַצילן וואָס געפינען זיך אין די לופט און עסן.
קאטעגאריע:קערפער
קאטעגאריע:ביאלאגיע
קאטעגאריע:געזונט
ביאלאגיע

**ביאלאגיע** איז א אפטייל פון נאטור וויסנשאפט קלאסיפיקאציע אין אקאדעמיע וואס שטודירט לעבן און לעבעדיקער.

* בעלי חיים
* גוף-אַנאָטאָמיע
* אָרגאַנען
* דער ארטיקל בנוגע ביאלאגיע איז א שטומף. דאס הייסט עס פעלן אין אים גרונטלעכע אינפארמאציע איבערן פארשטאנד פון דער טעמע. ביטע העלפֿט דאס פֿארברייטערן.פיזיאלאגיע
* זאאלאגיע
* פלאנצן
* שוואמען
* מיקראארגאניזמען—באקטעריע און ארכעען

היינט טוט מען צעטיילן אלע לעבעדיקע ארגאניזמען אין דריי געביטן: אייקאריאטן, ארכעען און באקטעריע.

## געביטן אין ביאלאגיע 
גענעטיק פארשט די גענעס.

פיזיאלאגיע פארשט די מעכאנישע פראצעסן פון לעבעדיקע באשעפענישן.

די ביאלאגיע פון בעלי חיים ווערט גערופן זאאלאגיע, און די ביאלאגיע פון פלאנצן הייסט באטאניק.

עקאלאגיע פארשט די פארשפרייטונג פון באשעפענישן.

עטאלאגיע פארשט די פירעכץ פון בעלי חיים, ספעציעל די סאציאלע בעלי חיים ווי פרימאטן און הינט.

מאלעקולארע ביאלאגיע באשעפטיגט זיך מיט די מאלעקולן אין לעבנדיקע סיסטעמען. דאס שליסט איין די שטודיע פון קערנזויערן, פראטעינען, קארבאהידראטן און ליפידן.

## צעלן 
ביאלאגיע האט אנגהויבן צו וואקסן און ווערן אנטוויקלט ווען אנטאני וואן ליאוונהוק האט פארבעסערט דעם מיקראסקאפ. דעמאלסט האבן אויסגעפונען ספערמאטאזאא און באקטעריע.

אויך דורך ניצן דעם פארבעסערטן מיקראסקאפ אינעם אנהייב 19טן יארהונדערט ווען עטלעכע ביאלאגן האבן פארשטאנן דאס צענטראלע חשיבות פונעם צעל. אין 1838 און 1839 האבן שליידן און שוואן פארגעשטלעט די פרינציפן (1) די באזיס איינהייט פון אן ארגאניזם איז דער צעל און (2) אן איינציגער צעל האט אלע כאראקטעריסטיקן פון לעבן. דעם דריטן פרינציפ אז (3) אלע צעלן קומען פון דער צעשפאלטונג פון אנדערע צעלן האט פארגעשלאגן ראבערט רעמאק. אין די 1860ער יארן האבן כמעט אלע ביאלאגן מסכים געווען צו די דריי פרינציפן פון צעל טעאריע.

## כעמישע יסוד 
### אטאמען און מאלעקולן 
### וואסער 
### אראגאנישע פארבינדונגען 
### מאקראמאלעקולן 
## גאלעריע

טעקע:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|בעלי חיים - Bos primigenius taurus
טעקע:Zboże.jpg|פלאנצן - Triticum
טעקע:Morchella esculenta 08.jpg|שוואמען - Morchella esculenta
טעקע:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|באקטעריע - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
טעקע:Halobacteria.jpg|ארכעען - Halobacteria
טעקע:Gamma phage.png|ווירוס - Gamma phage

*
קאטעגאריע:וויסנשאפט
רשימה:ארגאנען

* הארץ

* נירען

* אויגן

* לעבער

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
ארגאנען
רייז

**רײַז** איז א פֿלאַנץ וואס זי איז בעשטימט צו עסן. עס איז ביליג, גרינג, מאכט נישט גראב, זעטיגט און געשמאק. רייז וואקסט אין די ווארעמע לענדער פון דער וועלט, אין אזיע און אפריקע.

אין א טייל לענדער איז רייז דאס עיקר עסן. צו עסן רייז מוז מען זי פריער קאכן. אין שפאניע טוט מען פרעגלן די רייז אין איילבירטן אויל פארן קאכן אין וואסער. אין אינדיע עסט מען רייז מיט קארי.

אין יאפאן מאכט מען אן אלקאהאליש געטראנק, סאקע, פון רייז.

*באַסמאַטי רייז* איז א סארט שמעקעדיקער רייז וואס שמעקן פון קאקאשעס.

## היסטאריע 
רייז פלעג וואקסן אין די אלטע צייטן אין דרום כינע און אינדיע. בערך אינעם ערשטן יארהונדערט האט מען געברענגט רייז קיין יאפאן. שפעטער איז רייז געווארן פארשפרייט פון אינדיע אין דרום אייראפע און אפריקע.

## וואקסן רייז 
מען פלאנצט רייז אין א פלאכן פעלד פיל מיט וואסער. איידער מען שניידט די תבואה דארף דאס וואסער רינען אראפ פונעם פעלד. אמאל פלעג מען פלאנצן רייז אין א פעלד נאר יעדן אנדער יאר אדער יעדן דריטן יאר, אבער היינט ניצט מען קונסטמיסט און מען פלאנצט רייז אין א פעלד יעדן יאר.

אין לענדער נאנט צום עקוואטאר וואקסט רייז צוויי מאל א יאר.
קליין|א רייז פעלד|200px

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
ברוכים הבאים

א בענטשוג א לוסטיגע ווען מען דערזעהן אן אלעטן גוטן פרײַנט

קאטעגאריע:ווונטשן
סטרוקטור

**סטרוקטור** איז דער וועג וויאזוי חלקים זענען צאם געשטעלט פון געביידעס, מענטשן, חשבונות, שפּראַך, ביימער, עראָפּלאַנען, אלעס דארף צוקומען צו גרינטליכע געפלאנטע דעזיין פון סטרוקטור דאס זאל בלייבן שטיין, ווען איין טייל איז געמאָסטן און געוואויגן לויט אַן אַנדער טייל. נאָר דורך דעם שטייט דאס גאנצקייט דערפון צוזאַמען.

קאטעגאריע:נאטור
וואַך

**וואַך** איז דער פארקערטער פון שלאָף, עס ווערט געמאסטן אז מען איז ביים וויסן - דהיינו אז דעמאלטס קען מען שוין אויסהערן, שרייבן, ליינען, רעדן, טראכטן, שפאצירן, גיין, ארבעטן  און קאמיוניקירן. כאטשיג מען קען טוען די אלע זאכן אינמיטן שלאפן אויכט איז עס אבער נישט פון וויסן נאר פון געוואונהייט, און עס האט נישט די פרייע בחירה בעשת מען טוט דאס. דאס הייסט ענדערשט א חלום אדער לבנה קריכן.

דאס ווארט קען אויך מיינען אין פסיכאלאגיע אדער אין רעליגיע זיך צו אויפוועקן, איינזעהן און אנערעקענען א נייעם פאקט. ווי מיר טרעפן אין תנ"ך דעם באגריף: *עורה כבודי* ערוועק מיין כבוד. - כדי אנערקענען און איינצוזעהן גאט'ס עהרע אויף די באשעפענישען פון די וועלט. 

## אויפוועקן
צופרי נאך א לאנגער נאכט ספעציעל ווען אינדרויסען הערשט א פראסט גייט זייער שווער זיך אויפוועקן פון שלאָף. דוד המלך פלעגט האבן א פידל וואס האט געארבייט דורך א פאטענט זיך צו זינגען פון זיך אליינס אים צו ערוועקן.

קאטעגאריע:קאגניציע
קאַטעגאָריע:קערפער
טרעפּ

קליין|טרעפּ
**שטיגן** אדער **טרעפּ** טוט מען אַרויפגיין אָדער אַראָפּגיין פון אַ העכערע צו אַ נידעריגער פּלאַץ ברויך מען איינטיילן דעם וועג אין קורצע איינטייליגן אַז מען זאָל קענען גרייכן גרינגערהייט מיט די אייגענע פוס אן שפּרינגן אדער זיך ארויפשלעפּן.

מען נוצט אויך דאס ווארט אין לשון קודש **מעלות** צו דערצייכן א גייסטליכע דערהויבנקייט, וו.צ.ב. שטייגן אין לערנען, וואס באדייט צו פערמאגן מער ידיעות און נענטערקייט צום תורת השם.

קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
בראסלעווער חסידות

קליין|מרכז| סמל פון ברסלברס חסידים
[קליין|מרכז| חסידי ברסלב בציון ה[רשב"י במירון]]
דאס **בראסלעווער חסידות** איז א חסידות וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אומגעפער אין יאָר ה'תקמ"ח (1780) דורך דעם צדיק רבי נחמן, אויפן נאמען פון שטעטל **בראסלעוו** אין אוקראינע וואס איז אין איר אויפגעשטעלט געווארן. ר' נחמן האט געזאגט רמזים פארוואס ער וויל זיינע חסידים זאלן זיך רופן מיטן נאמען "ברסלב".

בראסלעווער חסידות' איז אימער געווען זעלדן ביי א טייל פון אנדערע חסידות'ן, אלס אירע נייע געדאנקען. וועגן דעם האבן זיך א טייל פון אנדערע חסידות'ן מיט איר געקריגט.

זייער איינציגער רבי איז געווען ר' נחמן; זייט אים האבן זיי נישט געהאט קיין רבי. דעריבער האבן זיי היינט צוטאגס נאר משפיעים.

* זעט מער: '''ר' נחמן מברסלב'''.

## אירע היינטיגע פירער 
* ר' יעקב מאיר שעכטער פון מאה שערים, ירושלים
* ר' משה קרעמער
* ר' אפרים קעניג פון צפת

## וועבלינקען 
* ברסלב פארשונג צענטער
* שיעורים שער ברסלב
בלוט פארגליווערונג

**בלוט פֿאַרגליווערונג** איז דער פראצעס אין וואס דאס בלוט, וואס איז אין אלגעמיין פליסיק, ווערט סאליד, און שאפט **בלוט־גליווערן**.

שטעלט אייך פאר די הויזן איז אייך צוריסן געווארן און עס נייט זיך צוריק צו פון זיך אליינס....
אדער שטעלט אייך פאר אז איר האט נישט קיין בלאד קלאטינג נס און מכאפט א שניט אויף די הויט, און דאס בלוט רינט און רינט ביז ביז עס ענדיגט זיך די בלוט רח"ל.

דאס אז די הויט וואקסט צוריק נאך א שטיק צייט פולקאם אינגאנצען איז דאך א מוראדיגע נס

איך הייב אויף מיינע הענט צום הימל, אט די הענט האבן שוין געהאט אזויפיל שניטן און לעכער און עס איז אינגעאנצן פארנייט אויף צוריק, אט די הענט זאלן דאנקן און דינען אויף שטענדיק דעם וואָס האט איר צוריק גענייט.

קאַטעגאָריע:קרענק
קאַטעגאָריע:קערפער
ביר

200px|ממוזער|שמאל|א גלאז ביר בהירה
200px|ממוזער|שמאל|אגלאז ביר כהה
left|thumb|250px|א גלאז ביר
**ביר** א געשמאקער לייכט-אלקאהאלישער געטראנק, וואס איז געברייט פון גערשטן, און ווערט קולטיווירט, ווי עס יערט און באקומט דעם געשמאקן ציפ.

## היסטאָריע פון ביר 
פון די עלטסטע און פּאָפּולערסטע משקאַות זינט וועלט באַשאַפונג.

## די פאפולערסטע ביר 
די גרעסטע ביר פירמע איז די אייראפעישע היינעקין ביר פירמע.

## סארטן 
* עיל
* לאגער
* ווייץ

קאַטעגאָריע:אלקאהאלישע געטראנקען
קאַטעגאָריע:פארוויילונג
דיך

דער **דיך** אָדער **דיכט** פון די דיקסטע גלידער פון א לייב, דינט דער העכערער טייל פוס ווי א פעסטער זויל, צו האלטן שטייענדיג, און פעסט ארום פירן ביים גיין אגאנצן לעבן. דער דיך האט אין זיך איין ביין.
רוקן

דער **רוקן** איז דער הינטערשטער טייל פון קערפער, אונטער'ן גענאק, ביז דעם דיכטביין. עס איז הארט און שטארק צו באשיצן די הארץ, לעבער, נירן און געדערעם פון הינטן.
קליין|180px
[שמאל|ממוזער|250px|רוקן פון [מענטש]]
פויסט

איך קען מיך אנשטרענגן מיין הענט און צוזאם קעוועטשען מיינע פינגער צו דערלאנגן אייך א זעץ אין פנים אז איר וועט זיך נישט וויסן וועלכער וועלט איר זענט.

קאטעגאריע:קערפער
גענאק

**גענאק** איז דער אונטערשטער הארטער חלק פונעם האלז, עס פארבינדט דעם קאפ צום ברוסט קאסטען. עס באשיצט די קריטישע אדערן וואס לויפן דורך פון מוח צום גאנצן גוף.

קאַטעגאָריע:קאפ און גענאק
מענטא

קליין|לינקס
**מענטא** איז א מין געווירץ.

די ציין פוץ האט אין זיך דעם שארפן פרישן טעם פון **מענטא** וואס דערפרישט מיין מויל און די נערווען.

קאטעגאריע:עסנווארג
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
מאסאזש

**מאַסאַזש** איז האקן און קוועטשן אין די מוסקלען איר אויפצומאכן און רילאסזירן. מיטן לייגן די פינגער אונטערן רוקען און ביים גענאק און קוועטשען מיט קראפט צווישען אלע טאלען און בערג פון מיין אויסגעמאטערט גוף האב איך זיך באנייט און דערפרישט ווי א בער

קאַטעגאָריע:געזונט
דאווענען

[קליין|250px|אידן דאווענען אין [שול יום כיפור.]]
**תפילה** איז פונעם לשון קודש'דיגן ווארט "פילל - האפן און בעטן". אויך איז דאס א לשון פון באהעפטן, זיך אנהענגען אויפן אייבערשטן. אין (מזרח-)אידיש הייסט דאס **דאַװנען** אדער **דאַווענען** (אין מערב-יידיש הייסט דאס **אָרען**).

## ייִדישקייט 
דאווענען איז איינע פון די יסודות אין יידישקייט וואס פארבייט דעם אמאליקן שטייגער פון מקריב זיין קרבנות.

לויט דער הלכה איז בעסער צו דאווענען צוזאמען מיט צען יידן. דאס הייסט א מנין.

* ברכות השחר
* שחרית
* מנחה
* מעריב
* מוסף
* נעילה
* קדיש
* שמונה עשרה
* ברכות
* עלינו
* אשר יצר
* קריאת שמע
* קידוש לבנה
* ספירת העומר
* אקדמות
* קריאת התורה
* יוצרות
* פרשת המן
* אבינו מלכנו

## וועבלינקען 
* גיי דאווענען

קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאטעגאריע:תפילה
קאטעגאריע:רעליגיע
רוקן ביין

**רוקן ביין** אנטהאלט די חוט השדרה דאס האלט דעם מענטשנס געשטעל.

אלע בעלי חיים וואס פארמאגן דאס, זענען אין קאטעגאריע פון ווערטייברעיטס.
שווארמא

200px| קליין|שאַוואַרמאַ

**שווארמא** איז אַזאַ מיטל מזרח מאכל, גערייכערט פלייש.

קאַטעגאָריע:פלייש
זכרון

left

**געדענקן** און **זכרון** איז א זאך וואס אן איר קען מען זיך ווען נישט לעבן געהעריג, מען געדענקט וויאזוי צו שפאצירן, טייפן, עסן, מען געדענקט ווער סאיז די ווייב און קינדער. און אזוי ווייטער.

וויפל מען פארגעסט איז דא אומצאליגע געשענישען, קאלירן, סצענעס, פאנימער, קולות, טעמים, טאפערייען, און געפילן, וואס איז אוועקגעלייגט פריש אין דעם געדענקן באזע פון מוח.

עס איז 1) סארטירט, 2) געסטארעזשט און 3) ס'נעמט איר אפיר ביים דערמאנען.

אנדערשט ווי א קאמפיוטער ווערט די מעמארי קיינמאל נישט איבערגעפילט.

קאַטעגאָריע:קערפער
שווארץ

**שוואַרץ** איז א קאָליר פון טונקל.

## פארשידענע ניצן פון שווארץ 
### פיזיק 
אין פיזיק איז דאס נישט קיין קאָליר, ד.ה. שוואַרץ שפיגלט נישט אפ קיין שום קאָליר.

אויך איז דאס דער אפטייטש פון א שאטן וואס האט נישט ליכטיגקייט. 

א מאטעריע זעט אויס שווארץ ווען כמעט דאס גאנצע ליכט וואס קומט אריין ווערט איינגעזאפט אין דער מאטעריע. ליכט (זעבארע עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג) רעאגירט מיט די אטאמען און מאלעקולן, וואס איז גורם אז די ענערגיע פונעם ליכט ווערט פארוואנדלט אין היץ און אנדערע פארעמען פון ענערגיע.

### פסיכאלאגיע 
אין פסיכאלאגיע נוצט מען דעם טיטל "שוואַרץ"  אראפצומאלן נעגאטיווקייטן. 

לויט טייל מאכט דאס שיין מענטשן, ווייל די טונקלקייט גיט צו די מיסטעריע.

### קונסט 
טייל קינסטלער האבן גענוצוט די קאליר שווארץ אסאך. אין 1945 האט דער קינסטלער אנרי מאטיס געזאגט, "ווען איך ווייס נישט וועלכע קאליר צו ניצן, ניץ איך שווארץ".

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:קאלירן
גראב

left|300px
**גראבע** מענטשן זענען אנגעפאקט מיט פעט וואס איז אוועקגלייגט אין סטארעזש, ביי מענער אין בויך און ביי פרויען אין די אויבערשטע חלק פון פוס. ביי בעלי חיים מאכט זיך דאס ווייניגער ווי ביי מענטשן. 

היינט צוטאגס האבן די מענטשן אפגעמאכט אז דאס איז נישט שיין, אמאל איז דאס אבער געווען א שיינקייט. דאקטוירים ווארענן אז דאס איז נישט געזונט.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:געזונט
שארף

**שארף**

פעפער זאלץ און סתם א שפיזיגער שטעך ציפט אבער ס'מאכט ב'טעמט דאס לעבן.

קאטעגאריע:געפילן
קאטעגאריע:טעם
קאטעגאריע:קערפער
גומע

**גומע** אדער **גומי** וואקסט אין ביימער און אין טראפישע פלאנוצגען

מען מאכט דערפון רעדער פאר אן אויטא און קלעב מאטריאל און נאך פארשידענע זאכן.

## פראדוקציע 
געוויסע ערליי ביימער און געוויקסן גיבן ארויס א קלעבעדיגע ווייסע פליסיקייט וואס פון דעם מאכט מען גומען. היינט מאכט מען גומען אויך פון כעמיקאלן אבער נאך אלץ ווערן רוב גומען געמאכט פון נאטורליכע קלעבעדיקייטן. אין פאקט לייגט מען היינט אויך צו כעמיקאלן אפילו צו נאטורליכע גומען.
 
די פראצעדור פון מאכן גומען איז ווי פאלגענד: מען קלויבט צוזאם די רינענדיגע פליסיקייט פון ביימער וואס ווערן געפלאנצט פאר דעם צוועק. די פליסיקייט ווערט אויסגעמישט מיט פארשידענע כעמיקאלן וואס מאכט עס שטערקער. דערנאך מאכט מען פארעמען און מען הייצט דאס ארום א האלבע שטונדע וואס מאכט עס הארט. די הארטע געפארעמטע גומען ווערן דאן געפאקט צום פארקויפן אויף די מארק.

גומע האבן וויסנשאפטלער אויסגעפינען פאר בערך 600 יאר צוריק. מען פלעגט עס דאן ווייניג נוצן. ערשט 300 יאר צוריק האבן בריטישע וויסנשאפטלער אויסגעארבעט די סיסטעם וויאזוי צו מאכן גומען אויף די אויבנדערמאנטע וועג. ערשט 100 יאר צוריק האט מען זיך ערנסט אנגעהויבן באנוצן מיט גומען פאר טויזענטער ערליי פראדוקטן.

אין די לעצטע 40 יאר פראדוצירט מען שוין אויך גומען וואס איז געמאכט בלויז פון כעמיקאלן. פארשטייט זיך אבער אז דאס איז נאכגעמאכט די נאטורליכע און ווען נישט די ביימער געבן ארויס די קלעבעדיגע פליסיקייט וואלט נאך היינט נישט געווען אזא זאך ווי גומען. 


קאטעגאריע:מאטעריאלן
געבורטס טאג

**געבורטס טאג** איז ווען מען עלטערט זיך מיט נאך א יאר, עס איז אן אומגליק אז עס איז נאך א יאר אריבער געפלויגן און איך דערנענטער זיך צום טויט. אבער פון די אנדערע זייט טראכט מען אריין באמערקט מען אז פון צווישען ביליאנען טויטע מענטשען עס איז אומגלויבליך אז מען איז פון די פאר געציילטע אויסדערוועלטע וואס האבן זוכה געווען צו לעבן, דאס איז א פרייליכע פאקט וואס לאזט זיך שווער גלייבן אבער טאמער איר ליינט די שורות איז א סימן אז איר זענט דער גליקליכער צו דערלעבן.

יום הולדת איז די געבורט'ס טאג פון א מענטש.

טייל פירען זיך צו פראווען א סעודה אין א געבורט'ס טאג ווייל עס איז א יום שמחה.

קאטעגאריע:סאציאלאגיע
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
פעך

**פעך** באשיצט די דאך אויף מיין הויז סזאל נישט אריין רעגענען. אויך שיט מען זיי אויף די וועגן כדי צו גיין און פארן באקוועם.

קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:אינדוסטריע
קאַטעגאָריע:מאטעריאלן
טשאלנט

**טשאָלנט** (שאלעט אויף יידיש דויטש,) איז אן עסנווארג-געמיש פון פארשידענע באנדלעך, קארטאפל גערשטן און פלייש.

אזוי ווי ס'שטייט אין די תורה אז מ'טאר נישט קאכן שבת, ווייל דאס איז א מלאכה פון בישול, איז די איינציגע מעגליכקייט פון עסן ווארעמס שבת בייטאג צו האלטן ווארעם א מאכל. טשאָלנט איז אזא מין מאכל וואס מ'קען האלטן ווארעם פאר א לענגערע צייט. דער מנהג פון עסן טשאָלנט שבת איז פארשפרייט אין אלע אשכנזישע לענדער.

דער מנהג פון עסן ווארעמס איז דירעקט געווארן איינגעפירט להוציא מלבן פון די קראים וואס האלטן אז מע טאר בכלל נישט עסן קיין ווארעמס שבת.

אין רוסלאנד איז עס באשטאנען פון קאשע און אין די אראבישע לענדער איז עס אויך אנדערש.

ס'דא וואס לייגן אויך אריין די אייער פאר די **אייער-צוויבל** אין דעם טשאלנט.

דער מנהג אין די אמאליגע שטעטלעך אין ארייראפע פלעגט זיין אז יעדער פלעגט טראגן ערב שבת דעם טאפ טשאלנט צום בעקער, וועלכער האט געהאט א גרויסן אויוון, וואו עס האט זיך געהאלטן ווארעם ביז שבת אינדערפריה אינמיטן די סעודה ווען מען האט עס אָפּגענומען.

דער הויך פונקט פון אלע שבתדיגע געשמאקע עסן איז דער טשאָלנט, ביי אסאך קען שוין קוים אויסווארטן ביז שבת צופרי צו טועם זיין דעם טשאָלנט, און מען איז טועם פרייטאג אויך.

איינע פון די נאכווייען פון דעם געשמאקן שבת מאכל איז אז עס איז גורם צו אסאך גאז. דאס געשעהט צוליב דעם וואס די פייבער פון די באנדלעך זענען שווער צו פארדייען און עס לאזט בלעזלעך, אויף דעם איז דא אן עצה אז מ'לאזט די באנדלעך ווייקן דאנערשטאג א גאנצען נאכט פאר מ'קאכט דאס אפ. אזוי ארום נעמט דאס אוועק אביסל פון די הארטנעקיגער שטארקע פייבער און די ארבעט פון די געדערעם איז גרינגער צו לאזן ווייניגער באבעלס.

## טשאלנט קוגל 
אויך איז פארהאן א מנהג אריינצולייגן **קישקע** (ווערט אויך גערופן **מעל קוגל**) אין דעם טשאלנט. 

## עטימאלאגיע 
טייל מענטשן מיינען אז דאס ווארט „טשאָלנט" שטאמט פון אַלט פראַנצויזיש **chaud-lent** וואס מיינט *עס ווארעמט זיך פאמעלאך*, אבער די מבינים האלטן אז דאס איז א טעות, און דאס ווארט שטאמט פון  ד.ה. וואס ווערט געקאכט.

קאַטעגאָריע:יידישע קיך
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:שבת
קראכמל

קליין|קראכמאל פון קוקורוזע
**קראכמל** (אדער **קראַכמאַל**) איז א קארבאהידראט וואס מען טרעפט אין א סך פלאנצן. מען ניצט אים צו מאכן דיק און נארהאפטיג דאס עסן, און אויך די העמדער ביים ביגלען.

קאטעגאריע:עסנווארג
איי

ממוזער|מרכז| ביצת אדם
**אייער** איז טייטש די באשטאנדטייל פון אן ארגאניזם וואס געהערט צו די נקבה חלק און איז וואס זי גיבט פאר רעפראדוקציע.

* עס געפינט זיך אין די נקבה פון א יעדן ארגאניזם וואס קען רעפראדוצירן.

* אין באשעפענישן ווי מענטשן ווערן די אייער פראדוצירט דורך די **אייערשטאקן**.

* ביי פיש און/אדער פייגלעך ווערן די אייער איינגעזייט דורך די זרע פון די זכר אדער אינעווייניג אין דער נקבה (אזוי איז ביי פויגל) אדער אינדרויסן (אזוי איז ביי פיש). וואס דאס מיינט איז אז די איי ווערט געמאכט אין דער נקבה, אבער די ניי באשעפעניש ווערט געמאכט ערשט נאכן זייען פון די זכר. עס דערנערט זיך פון די אייגענע דערנערונגען וואס געפינט זיך אין די איי. דערנאך קומט דאס ארויס פון די איי אינדרויסען פון די נקבה/מוטער.

* די אייער איז געווענליך די בשטאנדטייל פון א באשעפעניש וואס מאכט דעם באשעפעניש, ווייל די זרע פון די זכר ווערט חרוב אין די איי, און נאר די איי איז וואס מאכט דעם באשעפעניש. סיידן פון די גענעטישע חלקים וואס דער זכר גיבט.

* איי פון א הין איז זייער א גוטע און נארהאפטיגע עסנווארג, זייענדיג זייער רייך אין פראטעאין, און איז די מערסטע געזונט אויב מען קאכט דאס אויף אין הייס וואסער פאר כאטש צען מינוט.

* עס איז אויך דא איי פון פיש וואס מען קען עסן.

קאטעגאריע:ביאלאגיע

קאַטעגאָריע:עסנווארג
פרידן

וואָס קעריינג אַ מאַסלינע צווייַג איז געהאלטן אַ סימבאָל פון שלום.]]
**פרידן** אדער **שלום** איז די באדייט ווען א מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג מאכט צווישן זיך א פרידענס אפמאך וואס דורך דעם וועלן זיי קענען:

* פירן האנדלס געשעפטן גרינגער.
* אויפהערן פירן מחלוקת און דורכדעם זיך שפארן די געשלעגעריי וואס קומט מיט דעם.
* זיך אונטערנעמען אז מען וועט זיך אננעמען פאר די אנדערע ווען ער וועט האבן א מחלוקת מיט איינעם אנדערש.

**שלום** נעמט אין זיך אריין מער ווי איין מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג.

## אידישקייט 
די גמרא מסכת ברכות אין פרק הרואה, די גמרא זאגט דארט אז עס איז דא דריי סימנים אין א חלום וואס ווייזט אויף שלום, א טייך, א טשייניק, און א פייגל.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:געפילן
קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע באציאונגען
שלונגן

ביים עסן און טרינקען אפילו איך וועל שטיין אויפן קאפ וועט זיך דאס אראפגליטשען זיך די פייפ אריין אין מאגען דורך סאפיסטיקירטע מוסקעלן ווייברעשאנס פון זיך אליינס אן קיין צער און גארנישט פילן

אינעם האלז איז דא צוויי רערן איינס לעבן אנדערן, פאר די לופט צו אטעמען און פאר די עסן אראפצושלונגן, דער לופט רער איז שטענדיק אפען צו קענען אטעמען אלזא פארוואס גייט נישט אריין קיין עסן און טרינקען אין די ראנג פייפ אראפצו די לינגען? נאר סאיז דא א ספעשל וואלוו אזא קאווער וואס ווען מען שלונגט אראפ ביים מויל עפעס פארמאכט זיך דאס אויפן לופט פייפ פון זיך אליינס דורך מוסקלען וואס רוקן זיך אין האלז פון די שלונג, ווי אזוי ווייס איך נישט אבער ס'איז נישט קיין חילוק וויפל איך עסט דער דעקל מאכט זיך אייביג צו ער ווערט קיינמאל נישט מיעד.

קאטעגאריע:קערפער
קאטעגאריע:געזונט
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
מיידל

ממוזער|250px|מיידלעך
א **מיידל** איז א נקיבה קינד וואס איז נאכנישט דערוואקסן. א נקיבה אין די צענערלינג יארן קען אויך גערופן ווערן מיידל טראץ וואס איר קערפער איז שוין מעגליך דערוואקסן, ווען זי ווערט גענצליך אנטוויקלט ווערט זי אנגערופן א "פרוי".

א נקיבה קען ווערן אנגערופן א מיידל אזוי לאנג ווי זי איז  נאכנישט פארהייראט. אויב איז די מיידל עלטער פון דער באשטימטער צייט פון דעם סטאנדארד צו חתונה האבן, הייסט זי אן עלטערע מיידל.

די פארקערטע פון א מיידל איז א אינגל. א אינגל איז א זכר קינד וואס ווערט דערוואקסן אלס א מאן.

די טראדיציאנעלער קאליר פאר מיידלעך איז ראזע (פינק). פאר א אינגעל איז עס בלוי. ווען א קינד ווערט געבוירן אין שפיטאל וועט עס געווענליך באקומען א ראזע אדער בלויע עטיקעט אויף די האַנטגעלענק אדער קנעכל, געוואנדן אויב עס איז א אינגעל אדער א מיידל.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
פארדייאונג סיסטעם

**פֿאַרדײַונג־סיסטעם** איז די וואונדערבארע סיסטעם וואס פארדייעט דאס עסן וואס מען לייגט אריין אין מויל, עס ווערט באארבעט און צושטיקלעט ארויסצונעמן אלע גוטע באשטאנדטיילן און ארויסווארפן אלע שלעכטע.  די פארדייאונג־סיסטעם באשטייט פון דעם מויל, וושט, בויך און קישקעס צוזאמען מיט די צונג, שפייכל־דריזן, פאנקרעאס, לעבער און גאלפענכער. דער פראצעס פון פארדייען האט עטלעכע שטאפלען. 

אין דעם מויל פאסירט דאס קייען, ווען דאס עסן ווערט אויסגעמישט מיט שפייעכץ, וואס הייבט אן דעם מעכאנישן פראצעס פון פארדייאונג. 

די פארדייאונג־סיסטעם אין א מענטש איז לאנג אומגעפער 9 מעטער. 

## אלע גלידער וואס נעמען אנטייל אים דער סיסטעם 
* מויל
** ציין
** שפייאכץ
** צונג
** ליפן
* וושט
* מאגן
*געדערעם

קאטעגאריע:פארדייאונג סיסטעם
טויט

(1890)]]
**טויט** איז די פערמאנענטע טערמינאציע פון ביאלאגישע פונקציעס וואס דעפֿינירן לעבעדיגע ארגאניזמען. דאס באטיטלט סיי דאס אקטועלע געשעעניש פון *שטארבן* און סיי דאס נאכאנאנדיגע מציאות פון *טויט* נאכן פארענדיגן דאס *לעבן*.

## אידישקייט 
### נפטר 
א טויטער ייד ווערט אנגערופן א **נפטר**. דעריבער רופֿט מען א טויטן ייד א "נפטר" ווייל ווען ער לעבט איז ער מחוייב צו טון מצוות אבער נאכן טויט ווערט ער *פטור*.

### ברוך דיין האמת 
**ברוך דיין האמת** איז דער אידישער אויסדרוק נאכ'ן הערן א שלעכטע בשורה

ביי אידן מאכט מען אויף יעדער זאך א ברכה, וואס באדייט צו דאנקען און לויבן גאט.

און וויבאלד חז"ל זאגן "חייב אדם לברך על הרעה כשם שמברך על הטובה", מען דארף בענטשן גאט אויף שלעכטס פונקט ווי מען בענטשט אים אויף גוטס, דעריבער איז דער ספאנטאנער ענטפער ביים הערן פון עמיצן אז עס האט פאסירט א שלעכטע נייעס:
**ברוך דיין האמת**!

## קולטור 
### פאלקס ווערטער 
עס איז דא א פאלקסווארט *ווי אויף א טויטן באנקעס* - ווייל באנקעס איז א מין סארט רפואה דורך ווארעמע ליידיקע גלעזער וואס האבן אויסגעציט דאס בלוט ("כוסות רוח" ענלעך צו מקיז דם ביי רז"ל) וואס פלעגט געניצט ווערן אויף א קראנקען מענטש ארויס צי נאגן בלוט וואס איז געווען אנגענומען אלס א רפואה. פארשטייט זיך אז אויף א טויטן האט עס נישט געהאלפן ווייל ער איז דאך שוין טויט פון דעם קומט דער אויסדריק "ס'וועט העלפֿן ווי אויף א טויטן באנקעס"

## זעט אויך 
* מוח טויט
*

## וועבלינקען 
*
טראכטן

**טראכטן** אדער **מחשבה** איז די באוואוסטזיניקע טעטיקייט פונעם מוח. ניצן דעם מוח צו צאשטעלן זאכן און פרעגן און ענטפערן גייט אריין אין טראכטן. מען קען פשוט טראכטן וואס איז גוט און קען מאכן די ריכטיגע החלטות יעדע ליאדע סעקונדע אין טאג.

טראכטן ווערט שטודירט אין פסיכאלאגיע, ביאלאגיע, פיזיאלאגיע, פילאסאפיע און סאציאלאגיע.

לויטן פסיכאלאג זשאן פיאזשע איז טראכטן א פעולה פון צופאסן צווישן סכעמאס. 

## אנטוויקלונג פון טראכטן 
באנעמיקע אנטוויקלונג איז די פעאיקייט פון א מענטש צו פארבעסערן זיין טראכטן און לייזן פראבלעמען וואס עלטער ער ווערט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:וויסנשאפט
*
בית הכסא פאפיר

**בית הכסא פאפיר** אדער **אשר יצר פאפיר** איז אזא סארט טישו וואס דער מענטשהייט נוצט פאר אירע באדערפענישן אפציווישן און רייניגן זיך אדער די חפצים וואס מ'באנוצט זיך דערמיט.
left|200px
עס איז ווייך און ביליג איך קען מיך געהעריג רייניגען דערמיט אן זיך צו בלוטיגען.

אויף שבת איז דא ספעציעלע געשניטענע פאפיר, כאטשיג מען מעג רייסן, אבער וויבאלד להלכה טאר מען נישט רייסן ווען עס איז דא א צייכן וואס איז שוין האלב געשניטן טאר מען עס ניטש נוצן.

אמאליגע צייטן האבן ערליכע אידן אויסגענוצט ניטל נאכט צו שניידן פאפיר פאר א גאנץ יאר ווייל מ'טאר דאך סייוויסיי נישט לערנען.
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קליידונג

**קליידונג** איז צוצודעקן דאס נאקעטער קערפער כדי זיך נישט צו שעמען פון די אומאיינגענומענע גלידער און אויך צו באשיצן פון די זון אדער סתם קעלט. און ווי אויך פאר שיינקייט און באקוועמליכקייט.
*קאפל
*יארמלקע
*הוט
*קאפעלוטש
*שטריימל
*ספאדיק
*קאלפיק
*טיכל
*טלית
*טלית קטן
*פארטיך
* העמד
*וועסטל
* הויזן
* קלייד
*רעקל
*כאלאט
*בעקיטשע
*רעשוואלקע
* שטרימפ
*זאקן
*שוך
*שטיוול
* פאסיק
*גארטל
*שאל
*הענטשקע

קאטעגאריע:קליידונג
קאטעגאריע:מאדע
געזונט

**געזונט** אדער **געזונטהייט** איז דער "גוטער פיזישער, גייסטישער און סאציאלער צושטאנד פון א לעבן באשעפעניש און נישט נאר דאס פֿעלן פון קראנקייט" לויט דער וועלט געזונט ארגאניזאציע. 

אין 1975 איז געווארן פארעפנטלעכט אין קאנאדע דער באריכט "א נײַער פערספעקטיוו וועגן דער געזונט פון קאנאדער", באקאנט אויך ווי דער "לאַלאנד באריכט". דער באריכט שלאגט פאר פיר וואריאבלען צו באצייכענען געזונט: "מענטשלעכע ביאלאגיע", "סביבה", "לעבנסטיל" און "געזונט ארגאניזאציע". געזונט ווערט אפגעהיטן דורך וויסנשאפט און דעם דיסצפלין פון מעדיציען, אבער אויך קען יעדער איינער ווירקן צו פארבעסערן זיין אייגענעם געזונט צושטאנד. פיזישע איבונגען, פארמיידן איבערפעטונג און היטן א געהעריגן קערפער־געוויכט, באלאנסירטע דערנערונג, פארמינערן  געשפאנקייט, אויפהערן רייכערן און ניצן נארקאטיק, זענען אלע מעגלעכקייטן וואס א מענטש האט אליין צו פארבעסערן זיין געזונט.

## פיזישע געזונט
פיזישע געזונט מיינט גוט  קערפעריש געזונט, וואס נעמט זיך פון רעגולערע איבונגען , געהעריגע דיעטע און דערנערונג, און גענוג רו. ווען איינער איז פיזיש געזונט, קען ער גיין און לויפן אן צו כאפן דעם אטעם, און קען אויספירן די אקטיוויטעטן פון טאג־טעגליכן לעבן אן הילף.

## גייסטישע געזונט 
גייסטישע געזונט איז א געפיל־ און פסיכאלאגישער וואוילזיין מיט וואס א מענטש איז קאמפעטענט אויסצוניצן זיינע פעאיקייטן.

*
שולד

**שולד** איז די געפיל ווען איינער פילט אז ער האט געטאן עפעס שלעכט, עס איז פיינפול אבער ס'ווערט אלע געלטער, ווייל מען טוישט זיך דראמאטיש דערנאך צום גוטן, אין אמעריקע ווערט דאס אויך גענוצט אלס א טערמין פארן טרעפן איינעם שולדיג לעגאל אין געריכט, און דאס איז נישט פארבינדן מיט א געפיל. זי איז פארבינדן מיטן באגריף פון חרטה.

אין פסיכאלאגיע איז שולד א מצב ווען מ'האט געטון א זאך וואס מ'האט נישט געדארפט טון, אדער פארקערט מ'האט נישט געטון וואס מ'האט געדארפט.

קאטעגאריע:געפילן
גיין

**גיין** איז דער וועג וויאזוי באשעפענישן קומן אן פון איין פלאץ צו צווייטען. 

מען קען זיך באנוצען קונסטליך מיט די צוויי פיס זיי זאלן טראגן דעם מענטש אוואו אימער מען וויל.

קאטעגאריע:איבונגען
קאטעגאריע:געזונט
ציבל

קליין|ציבעלעס
**ציבל** אדער **ציבעלע** איז א מין געוואוקס, שארף עס געבט אריין א געשמאקע אויפלעבונג טעם און כמעט אלע עסנווארג.

קאַטעגאָריע:גרינסן
צייט

**צייט** איז א מאס צו מעסטן דאס געדויערקייט פון געשעענישן. מען ניצט געשעענישן צו מעסטן צייט, למשל "ווען די זייגער איז געווען אויף צוועלעף", אדער "נאכ'ן וועלטס קריג". די קאלענדער מעסט צייט לויט די פאזיציעס פון הימלישע עלעמענטן, למשל "ווען די לבנה איז געווען גאנץ", אדער "פינף גאנצע לבנות צירוק". זייגערס מעסטן צייט לויט ווי לאנג עס דויערט פאר מעכאנישע, עלעקטראנישע, אדער נוקלעארע רעאקציעס צו געשען. די מאס פון זייגערס איז צוטיילט אויף סקונדעס וואס איז באזירט אויף חלקים פון א "טאג" וואס איז באזירט אויף די געשעענישן פון טונקעלקייט און ליכטיגקייט אויף אונזער פלאנעט.

## פסיכילאגישע צייט 
פסיכילאגישע צייט, איז די צייט וואס מענטשן שפירן מיטן מח, דאס קען אויסקוקען ווי עס לויפט שנעלער אדער שטייטער - אפילו ווען לויטן זייגער איז עס די זעלבע לאנג. דאס איז נישט די זעלבע פארקורצערינג און פארלענגערינג פון צייט ווי די רעלאטיווע צייט פון איינשטיין'ס טעאריע, וואס מען קען מעסטן מיט צוויי זייגערס. 

היינט פיל איך אז היום קצר והמלאכה מרובה, די צייט איז מיר ב"ה נישט לאנגווייליג, ווי קען מען האבן נאך, צייט איך האב דיך ליעב לויף נישט אוועק.

צייט איז א חלק פון דער בריאה, בעפאר די בריאה איז נישט געווען אזא מין מושג פון צייט.

## איינשטיינ'ס טעאריע 
איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבונדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט די טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער וואו עס איז דא א שטארקע קראפט פון גראוויטאציע. אויך גייט די צייט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אוביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.

## אידישקייט 
* **ביטול זמן** איז א גרויסע עבירה; די משנה זאגט אין אבות: *הבטלה מביא לידי שיעמום*

קאַטעגאָריע:נאטור
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:מאס
*
טוש

א **טוש** איז וואסער וואס שטרומען איבערן מענטש, ממען ווער ריין און איבערגעפרישט פון די שטורם וואסער וואס שטראמט איבער מיין לייב.

קאטעגאריע:ריינקייט
קאטעגאריע:רייניגונגס געצייג
געזיכט

left|thumb|250px|פנים מוסקלען.
**געזיכט** אדער **פנים** איז דער מיטן און פארענט פונעם קאפ פונעם מענטש, פון אויבן ביים שטערן ביז אונטן די גאמבע, און אלץ אינדערמיט, די הויט, באקן, ליפן, פון אויבן און די צוויי אויגן מיט אויגן ברעמען און נאז אינדערמיט מיט די מויל פון אונטן, א.א.וו.

דאס איז די הויפט צוקארפט פון א מענטש.

אויך איז דאס די הויפט מיטל פאר אידענטיפיקאציע צוליב דאס אייגענארטיגקייט וואס קיין איין פנים איז קיינמאל נישט גלייך צו א צווייטע גענוי. אפילו פון צווילינג. 

אויך איז דאס דער עיקר קאמוניקאציע מיטל צווישן דער מענטשהייט אין לעבן, ווי איבערצוגעבן געדאנקען, ארויסווייזן געפילן ווי כעס שמחה איבעראשונג און גרויל. אדער סתם צו לאזן וויסן געמוט פאר אנדערע.

איבער 40 פארשידענארטיגע מוסקלען זענען ביי די ארבייט אין פנים. צו העלפן רעדן, עסן, טרינקען, און בלינקן. פיל פון די מוסקלן זענען נישט צוגעבינדען צו די ביין, נאר צו די הויט און צו אנדערע מוסקלן.
 
עס האט א קאליר א לייכטע, ביי מענער באוואקסן מיט האר פון א בארד מיט שנאלץ, און נאקעט און גלאט ביי פרויען און קינדער.

קאַטעגאָריע:קאפ און גענאק
שטרימפ

קליין|סקארפעטן
**שטרימפ** אדער **סקאַרפעטן** אדער **זאָקן** זענען קליידער וואס מען טראגט אויף די פיס אונטער די שיך אדער שטיוול. מען מאכט סקארפעטן פון פארשידענע ערליי שטאף, למשל באוול, וואל און ניילאן.
* עס האלט צוזאמן די אדערן און מאכט מיך באקוועם
* עס האלט ווארעם די פיס.
* עס זאפּט איין די שוויץ.

קאַטעגאָריע:קליידונג
טעאלאגיע

**טעאלאגיע** מיינט ארום רעדן וועגן גאָט אָדער וועגן רעליגיעזע געדיַינקען.

*
קאַטעגאָריע:רעליגיע
קאַטעגאָריע:תורה
נערוון סיסטעם

די **נערוון סיסטעם** אין א בעל חי קאארדאנירט די אקטיוויטעטן פון די מוסקלען, פאסט אויף איבער די גלידער, קאנטראלירט און שטעלט אפ די חושים צו שפירן, און אקטיוויזירט די אקטען, פראמיניטע אנטייל נעמער אין דעם זענען די ניוראנען און די נערוון. אויסער די שוואמען, האבן אלע בעלי חיים א נערוון סיסטעם. 

אין דער נערוון סיסטעם באקומט די חוש-סיסטעם אינפארמאציע וועגן סטימולן אין דער סביבה. די אינפארמאציע ווערט געניצט צו קאנטראלירן די אויפֿפֿיר. די נערוון סיסטעם קען רעאגירן צו א סטימול אין 1/100 פון א סעקונדע.

די נערוון סיסטעם איז פאראנטווארטלעך אויף דער מוסקלען סיסטעם און אזוי הערשט אויף די מעגלעכקייטן פון דעם קערפער׳ס באוועגן. 

דער מוח און דער חוט השדרה זענען די צענטראלע נערוון סיסטעם.

קאטעגאריע:קערפער