open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ארבעה מינים

קליין|200px|די פיר מינים
**די פיר מינים** זיינען לולב, אתרוג, הדס און ערבה. אין די יידישע תורה איז עס איינע פון די מצוות און מען דארף זיי ביי די אלע זיבן טעג פון יום טוב סוכות, אזוי ווי עס שטייט: 

מען נעמט איין לולב, איין אתרוג, דריי הדסים (מען מעג נעמען מער ווי דריי הדסים) און צוויי ערבות.

## די מקורות אין דער הייליגער תורה און ביי חז"ל
אין דער הייליגער תורה ויקרא (כ"ג מ) שטייט:
וּלְקַחְתֶּם לָכֶם בַּיּוֹם הָרִאשׁוֹן פְּרִי עֵץ הָדָר כַּפֹּת תְּמָרִים וַעֲנַף עֵץ עָבֹת וְעַרְבֵי נָחַל וּשְׂמַחְתֶּם לִפְנֵי ה' אֱלֹהֵיכֶם שִׁבְעַת יָמִים.

חז"ל לערנען ארויס פון דעם פסוק אז פון דערתורה מוז מען שאקלען מיט די ארבעה מינים און א יעדן פלאץ נאר דעם ערשטן טאג פוןסוכות (ולקחתם לכם ב"יום הראשון"), אבער אין בית המקדש ("לפני ה' אלהיכם") האט די תורה געהייסן די גאנצע זיבן טעג ("...שבעת ימים").

נאך דעם חורבן פון צווייטן בית המקדש, האבן די חז"ל פארברייטערט די מצוה און האבן געמאכט א תקנה אז מען מוז שאקלען די ארבעה מינים די גאנצע זיבן טעג אפי' אויסער דעם בית המקדש, אז עס זאל זיין א זכר למקדש. דערפאר איז מען היינט מקיים די מצוה אלע זיבן טעג, ווי אויך עס אנגערופן א מצוה דרבנן.

אויך האבן חז"ל גוזר געווען אז מען זאל נישט שאקלען די ארבעה מינים און שבת, (אזוי ווי ביי שופר און מגילת אסתר), ווייל מען איז חושש אז מען וועט דאס אריבער פירן פיר אמות אין א רשות הרבים (וואס דאס איז איינע פון די מלאכות וואס איז פארבאטן שבת).

## ברכות און מנהגים
קליין
### ברכות
פארן שאקלען לולב זאגט מען די פאלגנדע ברכה: '''ברוך אתה ה' אלוהינו מלך העולם, אשר קדשנו במצותיו, וציונו על נטילת לולב**.
אום ערשטן טאג זאגט מען אויך די ברכה פון שהחיינו: **ברוך אתה ה' אלוהינו מלך העולם שהחיינו וקימנו והגיענו לזמן הזה'''

### מנהגים
* עס איז דא ה"יהי רצון" וואס מען פירט זיך צו זאג פארן מאכן די ברכה.
* טייל פירן זיך צו שאקלען דווקא און דער סוכה.
* מען שטייט מיטן פנים צו מזרח, און מען שאקלט דריי מאל אין יעדער ריכטונג: רעכטס, לינקס, פארנט, ארויף, אראפ, און הינטן (לויטן אר"י) אדער פארנט, רעכטס, הינטן, לינקס, ארויף און אראפ ד"ה מזרח, דרום, מערב, צפון, מעלה, מטה.

## טעם
* חז"ל ברענגען דעם פסוק 
* מען שאקלט דאס זיך צו ערוועקן מיט פרייד צו אפגעבן לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצונגן.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:סוכות
געמיינדע

א **געמײנדע** אדער **קהילה** (*קעהילע*) איז א פארזאמעלונג פון מענטשן אין איין גרופע. זיי קענען זיין פארשפרייט אין אנדערע עקן וועלט אבער אויב עפעס א געמיינזאמער אידיאל אדער לעבנסשטייגער פאראייניקט זיי ווערן. זיי גערופֿן אלס א געמיינדע. א געמיינדע קען זיין געבויט פון מענטשן פון א געוויסן פלאץ, מיט א געוויסער קולטור, רעליגיע, פֿירונגען אדער לעבענסשטייגער.

## יידישקייט
עס איז אנגענומען ביי יידן אז די וואס וווינען אין א שטעטל אדער א געגנט קומען צוזאמען אין א געמיינדע (אדער א קהילה) וואס פארזארגט רעליגיעזע פארברויכן ווי א שול, מקווה, חדר, שחיטה, כשרע עסן און א בית החיים.

*
פאלקסבינע

די **פֿאָלקסבינע** איז אַ אידישער טעאטער אין ניו יארק. זי איז אײַנגעשטעלט אינם יאר 1915. זי איז די אײנציקע יידישער טעאַטער אין אַמעריקע. זי געפֿינט זיך אינם ייִדישער קאָמונאַלער צענטער פֿון מאַנהאַטאַן. עס זוכט איצט פֿאַר אַ הײם אַלײן.

## רשימה פֿון פֿאָלקסבינע אױפֿפֿיהרונגן אין 2006־2007 
***די ים גזלנים**:  29 אָקטאָבער ביז'ן 12 נאָװעמבער
***אין אַ גוטער שעה**:  3 דעזעמבער ביז'ן 17 דעזעמבער	
***בײַ נאַכט אױפֿן אַלטן מאַרק** (נײַע אױפֿפֿיהרונג):  27 יאַנואַר ביז'ן 14 פֿעברואַר
***מנחים־מענדל: דער טרױמער** (נײַע אױפֿפֿיהרונג):  18 מערז ביז'ן 1 אַפּריל
***בר כּוכבא**:  6 מײַ ביז'ן 13 מײַ

## דערויסענדע לינקס 
* זייער וועבסייט 
קאטעגאריע:יידישיסטישע ארגאניזאציעס
קאַטעגאָריע:טעאטער
דיק טשעיני

**ריטשארד ״דיק״ ברוס טשעיני** איז געווען דער 46ער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע אונטער דזשארדזש דאבליו בוש.

ער איז געווען פון דעם ווייסע-הויז שטאב אונטער פרעזידענט ראנעלד רעיגען. אויך ער האט געארבייט אינעם פענטאגאן אלץ מלחמה מיניסטאר. טשעיני איז פאר א צייט אויך געווען א קאנגרעסמאן אין וואיאמינג. נאכדעם איז ער אריין אין פריוואטן ביזנעס און אנגעפירט מיט דער גרויסער העליבארטן פירמע, ביז'ן יאר תש"ס, ווען בוש האט אים גענומען צו לויפן אויף זיין טיקעט אלץ וויצע פרעזידענט.

ער איז עלטערער מענטש און האט צוטען מיט זיין הארץ, ער ווערט באטראכט ווי שטארק קאנסערוועטיוו, דעריבער האסן איהם אלע ליבעראלע, אבער ביי די קאנסערוואטיווע איז ער א העלד.

ער פירט זיין אפיס זיין שטיל, שטרענג, צו דער זאך, און אלעס איז פארהוילן פון די פרעסע, זיי זאלן איהם נישט קענען באפאלן מיט קשיות און שאלות. עס הייסט אז ער האט א שטערקערע ראלע אלס וויצע פרעזידענט ווי אלע ביז יעצטיגע וויצע פרעזידענטען.

עס איז אנגענומען אז די שטרענגע געזעצען שטעלונגען קעגן די טערעריסטען, ווי דאס אויפשטעלן די ספעציעלע תפיסות אין גאוונטאמא בעי וואס דארט זאל נישט גילטען די געזעצען פון אמריקא, און אז מען זאל קענען פארשן די באשולדיגטע מיט שטרעגע מיטלן וואס סתם אמעריקאנער תפיסות באניצען זיך נישט דערמיט, דאס אלעס איז דער קאפ פון טשעני.

## פאמיליע 
ער האט א טאכטער וואס כאטש ער לעבט זייער גוט מיט איר און ביי די וואלן איז זי געווען פון די אנפירער פון זיין קאמפיין, זי איז א לעזביאנקע, זי האט א פרוי וואס איז איהר פארטנער.
left|thumb|100px|

קאַטעגאָריע:וויצע פרעזידענטן
א שיהל

**אָ שיהל** איז די גרעסטע אשכנזישע שול אין סאן פאַולאָ, בראַזיל. די שוהל איז א בית חב"ד װאס איז געגרינדעט געװארן 20 יאר צוריק דורך דעם ליובאװיטשער רביס שליח אין בראַזיל, הרב ר' יוסף שילדקרויט.

היינט צו טאג באקומט עס אן עולם פון ארום 400 מענער און פרױען יעדן פרייטיק צו נאכט װאס די מערהייט באשטייט פון פרייע יידן. אין ראש השנה און יום כיפור  דערגרייכט דער עולם 1800 מענטשן.

דער נאמען "אָ שיהל" איז געגעבן געװארן נאך דער מערהייט פון די מתפללים פון דער שול װאס באשטייט פון דרומדיגע יידישע דיאלעקט רעדערס , אין ביי זיי דער אױסלייג פון דאס װארט שול װערט ארױסגערעדט שיל.

קאַטעגאָריע:שולן
האסידיק רעבעל

**האסידיק רעבעל** איז דער ענגלישער ווארט פון א **חסיד מורד** אדער אין יידיש **חסידישער באגאבונט**.

ער איז געווען דער סאמע ערשטער חסידישער בלאג, וואס האט אנגעהויבן מיט אן אגענדע צו פארציילן די חסידישע לעבנסשטייגער פאר די וועלט אויף דעם ענגלישן שפראך. (קטלא קניא איז געווען בעפאר נאר אין אידיש. 

חסיד הארעטיק האט אים שוין נאכגעטאן, אנדערשט ווי חסיד הארעטיק וואס האט א הויך אינטעליגענטע און קונסטליכע פאנטאזישע שפראך, האט ער זייער א איינפאכער פערזענליכע שפראך, אן קיין אויפגעבלאזענע דראמאס, ווי ער פארציילט פשוט וואס ער טוט, וואס ער גייט דורך, ווי למשל ער האט געשילדערט זיין ערשטער באזוך אין א ווידיאו געשעפט, וואס דאס מיינט דורכגיין גילט און שרעק און מיט וואס פאר עמאציאנאלע פיינוגעגען ער האט געדארפט זיך ספראווענען, וויאזוי זיין ווייב האט דאס אויפגענומען און אזוי ווייטער.

ער איז שוין געווען באשריבן אין וויליזש וואוס.

ער געט אן אז ער וואונט אין בארא פארק. 

ער האט זיך געהאט פארמאכט פאר א שטיק צייט צוריק, אבער זינט דאן איז ער שוין ווידער טעטיג, כאטשיג מיט ווייניגער פערזענליכע אנעקדאטען און מיט א מער פערפעקטע ענגליש ווי אמאל. 

## אױסערלעכע פֿאַרבינדונגען 
* חאסידיק רעבל
* וויליזש וואוס ארטיקל איבער רעבעל 

קאטעגאריע:אידישע בלאגס
ה'תרל"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* דער גרויסער ישראלישער שרייבער **חיים נחמן ביאליק**.

## נפטר געווארן
ה'תרצ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
ג' סיון - רבי משה בער בעק, הויפט אנפירער פון דער נטורי קרתא גרופע אין אמעריקא

ר׳ משה גרין ראש ישיבה דמאנסי

## נפטר געווארן
* דער גרויסער ישראלישער שרייבער **חיים נחמן ביאליק**.
ה'תרנ"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* י"ג תשרי - הרה"צ מרדכי שלמה פרידמאן, באיאנער רבי אין ניו יארק

## נפטר געווארן
## אין ליטעראטור 
* דער גרויסער ישראלישער שרייבער **חיים נחמן ביאליק** האט געשריבן זיין ערשטע פאעזיע "אל הצפור".
ה'תרפ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
* די ענדע פון דער דריטער עליה און אנפאנג פון דער פערטער עליה
* דער גרויסער ישראלישער שרייבער **חיים נחמן ביאליק** האט זיך באזעצט וווינען אין תל אביב.

## געבוירן
* תשרי - דער ישראלישער דיכטער נתן יונתן (נפ' תשס"ד).

## נפטר געווארן
* טאמעס וואדראו ווילסאן 28סטער USA פרעזידענט
* ט"ו אלול - רבי ישראל יעקב יוקיל טייטלבוים, וואלאווער רב (געב' ה'ת"ר)
ה'תרס"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
* די שטאט תל אביב איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
## אין ליטעראטור 
* דער גרויסער ישראלישער שרייבער **חיים נחמן ביאליק** איז געקומען צום ערשטנס אין ארץ ישראל ביי די צווייטע אימיגראציע.
ד'תשנ"ג

## אין ליטעראטור 
* דער חשוב'ער פייטן **שמואל הנגיד** איז געבוירן.
שמואל הנגיד

רבי **שמואל הנגיד** (ד'תשנ"ג - ד'תתט"ז ; 993 - 1056) איז געוועזן פון די חשוב'ע פייטנים אין שפאניע אין דער מיטל אלטער.

## ביאגראפיע 
רבי שמואל הנגיד איז געבוירן געווארן צו זיין פאטער רבי יוסף הלוי, וואס געווען א געריבענער ארימער מאן, אין דער שטאט קארדאבע אין דעם שפאנישן קעניגרייך. ער האט זיך אויסגעצייכנט ווי אקאליגראף אין דער אראבישער שריפט.

קאַטעגאָריע:פייטנים
קאַטעגאָריע:שפאנישע יידן
ספר ליקוטי אמרים

left|thumb|250px|אלטע שער-בלאט
דער ספר **ליקוטי אמרים**, באקאנט אלץ **ספר התניא** נאכ'ן ווארט "תניא" מיט וואס דער ספר הייבט זיך אן, איז פארפאסט געווארן דורך ר' שניאור זלמן מליאדי, דער גרינדער פון חב"ד חסידות, און א תלמיד פון מגיד פון מעזריטש.

דער ספר איז געדריקט געווארן צום ערשטן אין יאר 1797-תקנ"ז דורכ'ן מחבר בעילום שם. עס איז געווען איינגעטיילט אין דריי טיילן: *ספר של בינונים*, *שער היחוד והאמונה*, און *אגרת תשובה*.

אין יאר 1814-תקע"ד, שוין נאכ'ן פטירה פון דער מחבר, איז דער ספר איבערגעדריקט געווארן מיט נאך צוויי חלקים: דער *אגרת הקודש*, און *קונטרס אחרון*.

## תוכן הספר
דער ספר, איבערהויפט אינעם ערשטען חלק, ספר של בינונים, ברענגט ארויס דאס שטרייף אין יעדן אידישן זעהל פון אן אדם בינוני צווישן דער נפש הבהמית, וואס ציט דעם מענטש צו תאוות עולם הזה, און דער נפש האלקית, וואס ציט דעם מענטש צו געטליכקייט און דברים רוחניים.

אנדערש ווי אנדערע ספרי חסידות פון יענער תקופה, וועלכע זענען מערסטנס זאמלונגען פון דרשות אויף דער פרשה אדער ענינים, איז דער ספר התניא א סיסטעמאטישער ערקלערונג פון דער תורת החסידות און די דרכי העבודה לויט תורת הקבלה.

דער ***ספר התניא*** איז דער גרונד-ווערק פון חב"ד חסידות, אבער עס ווערט אויך געלערנט דורך חסידים פון אלע שיכטן, און אויך דורך נישט-חסידים.

## וועבלינקען
*תניא אין חב"דפדיה - א וועב-ליובאוויטשע-ענציקלאָפּעדיע .

קאטעגאריע:חסידישע ספרים
קאַטעגאָריע:חב"ד
ה'תרנ"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* י"ג שבט - יצחק מאיר לעווין, פארזיצער פון  אגודת ישראל
* אליהו גולומב

## נפטר געווארן
* כ' כסליו - רבי ברוך האגער, דער אמרי ברוך (געב' ה'תר"ה) 
* כ"ח אב- רבי נפתלי צבי יהודה בערלין, דער נצי"ב, ראש ישיבה פון דער וואלאזשינער ישיבה.
* כ"ה אלול - רבי דוד האלבערשטאם, דער קשאנאווער רב
ה'תקע"ז

'*** איז  און .

דאס קביעות פון דעם יאר איז **בח פשוטה** וועלכע באדייט
: **ב** - ראש השנה איז מאנטיק (ב).
: **ח** - חשוון און כסלו זענען פארקערצטע (חסרים), חדשים פון ניין און צוואנציג טעג.
: **פשוטה*' - דאס יאר האט ווי געווענליך צוועלף חדשים (פשוטה) ס'איז נישט אַן עיבור יאר.

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* דער נצי"ב, ראש ישיבה פון וואלאזשין.

## נפטר געווארן
ד'תתמ"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* דער ראשון "אבן עזרא" (אדער אין יאר ד'תת"ן).
נפתלי צבי יהודה בערלין

קליין|דער נציב
רבי **הירש לייב (נַפְתָּלִי צְבִי יְהוּדָה) בערלין**   (כ"ט מרחשון ה'תקע"ז - כ"ח אב ה'תרנ"ג ; ), באקאנט מיט די ר"ת ** דער נצי"ב פון וואלאזשין**, איז געווען ראש ישיבה אין דער עלטסטער און בארימסטער וואלאזשינער ישיבה.

## ביאגראפיע
רבי נפתלי צבי האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יצחק וואלאזשינער, זון פון רבי חיים וואלאזשינער. זייער זון הרב חיים בערלין איז געווארן רב פון מאסקווע, און זייער טאכטער האט געהייראט רבי רפאל שפירא.

ביים זיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט זיין ניכטע, א טאכטער פון זיין שוואגער הרב יחיאל מיכל הלוי עפשטיין, מחבר פונעם "ערוך השולחן"". זייער זון איז געווען רבי מאיר בר-אילן.

## דער דין תורה מיטן בית הלוי
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
ה'רצ"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* דער מקובל און דיכטער אלעזר אזכרי (בעל מחבר ספר חרדים).

## נפטר געווארן
## קאלענדאר
אלעזר אזכרי

קליין|קבר פון רבי אלעזר אזכרי אין צפת
רבי **אלעזר בן משה אַזכַרי** (צפת, ה'רצ"ג- ה'ש"ס) איז געווען אין דאס מיטל אלטער (16טער י"ה) א מקובל, א דרשן און א דיכטער האט מחבר געווען אין יאר ה'שמ"ח דעם ספר חרדים וואס איז געדורקט געווארן באלד נאך זיין שטארבן און א פירוש אויף תלמוד ירושלמי מסכת ברכות. אויך האט ער מחבר געווען די דיכטונג "ידיד נפש".

ער איז געוועזן דער תלמיד פון ר' יוסף סאגיס.

קאַטעגאָריע:אחרונים
קאַטעגאָריע:פייטנים
קאַטעגאָריע:מקובלים
ה'שמ"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
* אלעזר אזכרי האט מחבר געווען דאס ספר חרדים.
## געבוירן
## נפטר געווארן
*
ספר חרדים

**ספר חרדים** איז דער ספר וואס ר' אלעזר אזכרי האט מחבר געווען אין צפת אינעם יאר ה'שמ"ח, און עס איז געדרוקט געווארן צום ערשטן נאך וואס דער מחבר איז געשטארבן אינעם יאר ה'ש"ס. דער ספר איז גערעכנט ביי די חרדים ווי א יסודותדיקער מוסר ספר.

דער ספר באנעמט זיך מיט די יסודות האמונה, מוסר און יראת ה', און שטעלט זיך אנטקעגן דעם דרך פון איינפירן תעניתים און סיגופים.

דער ספר איז אוועק געשטעלט אויפן פסוק: "כל עצמותי תאמרנה ה' מי כמוך" און צעטיילט די מצוות לויט די גלידער פון דעם מענטשן. מצוות וואס זיינען תלוי מיט די הארץ, מיט די אויגן, מיט דאס מויל, מיט די אויערן, מיט די נאז, מיט די הענט, מיט די פיס און מיט דעם גאנצן קערפער.

אין סוף ספר בריינגט ער עטלעכע דיכטונגען, און די באוווסטע פון זיי איז "ידיד נפש".

הר"ר אברהם דאנציג (מחבר ספר "חיי אדם") האט מחבר געווען א קיצור ספר חרדים.

## לינקס 
* ליינט דעם קיצור ספר חרדים

קאטעגאריע:מוסר ספרים
ה'ת"ש

## קאלענדאר
## געשעענישן
* דער אנפאנג פון דער צווייטער וועלט קריג.
* די נאצים בויען די ערשטע געטא: געטא ווארשע.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* ט"ו אלול - רבי אברהם יהושע העשיל פרידמאן, אדמו"ר אין אדזשאד (געב' ה'תרי"ח)
אברהם אבן עזרא

קליין|250px|א בלאט פון אבן עזרא'ס פירוש אויף חומש
ר' **אברהם בן עזרא** (ראב"ע) (געבוירן אין שפאניע ד'תתמ"ט אדער ד'תת"ן - א' אדר א' ד'תתקכ"ד) איז געוועזן א יידישער דיכטער, לינגוויסט, תנ"ך פארטייטשער און א פילאסאף אינעם מיטל אלטער. אויך האט ער זיך באשעפטיקט מיט מאטעמאטיק און אסטראנאמיע.

ער האט געמאכט דעם שיינעם פיוט אויף שבת **צמאה נפשי לאלהים לאל חי** געדרוקט אין כמעט אלע סידורים און זמירות פרייטיג צונאכטס.

קאַטעגאָריע:מחברי ספרי קודש
קאַטעגאָריע:לינגוויסטן
קאַטעגאָריע:תנ"ך פארטייטשערס
קאַטעגאָריע:ראשונים
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
ה'תקמ"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
* כ' תמוז - די פראנצויזישע רעוואלוציע האט זיך אנגעהויבן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ב מרחשון - הר"ר וואלף קיצעס
ה'תרנ"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
* כ' תמוז - די פראנצויזישע רעוואלוציע האט זיך געענדיגט.

## געבוירן
## יארצייטן 
* ד' חשוון - מרת מרים, א טאכטער פון רבי חיים האלבערשטאם, דער צאנזער רב, די ווייב פון רבי משה אונגאר פון צאנז

* ו' טבת - רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם, דער שינאווער רב
דער שטערן

**דער שטערן** און **דער שפאקטיוו** זענען צוויי צווילינג חרדישע אויסגאבע אינעם אידישע שפראך וואס ערשיינט אמאל יעדער מאנאט אדער אמאל יעדע צוויי מאנאטן, עס באשרייבט פארשידענע אינטערעסאנטע טעמעס אין א הויכן סטיל פון שרייבן.

זייער רעדאקטאר איז געווען שמעון ראלינצקי פון מאנסי, א וועטאראן שרייבער אונטער זיין אייגן נאמען און אויך די פענע נעמען ר.ש. כהן, ה. מארש און נאך נעמען.

אויך האבן זיי ארטיקלען פון דעם באקאנטן חרדישן שריפטשטעלער הערשל פרידמאן וואס שרייבט אין דער איד אונטערן פענע נאמען פ הירש און באבאד און נאך נעמען.

זיי האבן זיך איינגעקויפט אסאך רעפוטאציע דורכ'ן צולייגן אין אידיש אזוי שיין למשל: די מעשה פון גרינוואלד-דיאמאנטן סוחר, יו. פי. עס. די שווארצע טאשקע פונעם פרעזידענט סיקרעט סערוויס וכו'.

## קאנטראווערסיע 
די רבנים ווי ר' בערל כ"ץ און מחנכים ווי ר' אבא חייא טויבער האבן מוחה געווען ברבים קעגן דעם זשורנאל אז דאס איז דער איינציגסטער וואס איז לער פון אידישקייט ענינים און אנשטאט בראקט דאס אריין אין די ליינער, וואס זענען מייסטענס בחורים וואס פאר די ליידיגע צייט, פילן זיי זיך אן מיט יעדעס שטות און נארישקייט פון וועלטליכע פאליטיק און אומוויכטיגע געשענישן וואס איז נאר פיל מיט דראמא כדי צו ציען די ליינער. און עס האבן זיך אנגעהויבן א געשריי איבער דעם וואס היימישע אויסגאבעס און ליטעראטור האבן אנגעהויבן זיך צו פארנעמען מיט צופיל אומאידישע ארטיקלען.

די רבנים האבן געשאפן א וועד לפיקוח, וואס איינער פון די גרעסטע דעה זאגער איז דער קאסאווער רב הר"ר שרגא פייוויש האגער, דער שטערן און דער שפאקטיוו בראש פון שמעון ראלניצקי איז דער וועלכער איז געווען דער פיאניר זיך צוצושטעלן צו דעם רוף פון די רבנים זיך צוצושטעלן אז זייער אויסגאבע זאל באקומען א הסכמה און עס זאל ווערן איבערגעקוקט דורך די רבנים צי עס איז ראוי אריינצוקומען אין אידישע הייזער.

דער שטערן טענה'ט אז זיי האבן די השגחה פון וועד לפיקוח חומר הקריאה און אז עס איז קלאר נישט געמאכט פאר בחורים נאר פאר מיידלעך מיט אינגעלייט זיי זאלן נישט ליינען גויאישע אומאויסגעהאלטענע מאגאזינען און אז זיי זענען גרייט צו טוהן וואס די רבנים וועלן הייסן.

קאטעגאריע:פרומע מאגאזינען
קאַטעגאָריע:יידישע זשורנאלן
מעלות (מאגאזין)

**מעלות** איז אַן אויסגאַבע, אויף דעם ערשטן בלאט שטייט אז דאס איז א "מאָנאַטליכע אויסגאַבע פֿאַר דער אידישער היים".

אַ געוויסע חסידישע פֿרוי פֿון מאָנסי איז איר רעדאַקטאָרין. און דאָס איז זייער אָרעם און גאָר שטאַרק צוריקגעשטאַנען אין די גראַפֿיקס טייל, אין קעגנזאץ צו אנדערע אויסגאבעס אויף דער אידישער מארק ווי דער שטערן, אָבער עס איז גאָר רײַך אין גראַמאַטיק, און איז פֿול מיט אינהאַלט אויף ייִדישקייט, חינוך, בין אדם לחבירו, תורה'דיגע ארטיקלען, און נאך .

זיי האבן ארטיקלען פאר מענער און פרויען֚ יונג און אלט֭ באזונדער זענען זיי בארימט מיטן אפטיילונג ׳׳׳מאמע לשון׳׳׳ וועלכער איז א יחיד במינו אין די היינטיגע חסידישע ליטעראטור.
דער בארימטער פראפעסער הירשע דוד קאץ האט אין אן ארטיקל אינעם ירושלימער אלמאנאך (נומער 27) זייער שיין באשריבן די אויסגאבע. און ארויסגעברענגט איהר אייגנארטיקייט מיטן לערנען שפראך צום חסידישן עולם.

מעלות דינט אויך אלס א פלאטפארמע פאר דער אידיש רעדנדער עולם זיך אדורכרעדן און נאשן עצות איינער פונ'ם צווייטן אין פארשידענע ענינים, בעיקר אין געזונטהייט און השקפה. מעלות איז אויך געווען פון די ערשטע וועלכע האט אדורכגעבראכן דער מויער און האט אנגעהויבן רעדו אפן פון גייסטישע פראבלעמען ווי דעפרעסיע, ענקזייעטי, וכדומה. בפרט האבן זיי זיך באקאנט געמאכט מיט זייער סעריע ארטיקלען אויף בארדערליין פערסאנאליטי דיסארדער.

מיט די צייט האבן זיי אנגעזאמלט גאר אסאך חומר, וועלכע זיי נעמען צוזאם און דרוקן אפ אין ביכער לויט די קאטעגאריעס.

אין דער בלאָגערוועלט האָט שלום בערגער באַקאַנט געמאַכט מעלות דורכן פּובליצירן דעם בריוו–אויסטויש צווישן זיי און אים אין זײַן בלאָג.
 

## וועבלינקען
* דער אינהאַלט 
* שלום בערגער'ס בריוו אויסטויש מיט די מעלות

קאטעגאריע:פרומע מאגאזינען
ה'תר"ך

## קאלענדאר
## געשעענישן
אסאך פרומע אידן האבן געהאלטן אז אין דעם יאהר וועט מען ווערן אויסגעלייזט, משיח וועט קומען, עס וועט נעמען א עק צו צרות פון אידן, זיי האבן געטראפען א רמז אז תר"כ איז די זעלבע אותיות ווי כת"ר, דער קרוין וועט צוריקגעגעבן ווערן צו אידן, מען האט נישט דערצו זוכה געווען, געווען צדיקים ווי ר' נתן מברסלב וואס האבן געזאגט פון פארוואויס אז משיח וועט דאן נישט קומען, ווייל משיח קומט נאר ווען מען טראכט נישט פון איהם אין משיח בא אלא בהיסח הדעת (גמרא סנהדרין).

## געבוירן
*י"א תשרי – אלפרעד דרייפוס, דער אומשולדיגער יידישער פאררעטער.

## נפטר געווארן
ה'תרצ"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* די אקטריסע בריזשיט בארדא.

## נפטר געווארן
* אלפרעד דרייפוס - דער אומשולדיגער יידישער פאררעטער.
* ג' אלול - הרב אברהם יצחק הכהן קוק (הרב קוק), רב פון יפו און ירושלים, גרינדער פונעם הויפט רבנות אין ישראל און ישיבת מרכז הרב (געב' ה'תרכ"ה)
קאנאדא

**קאַנעדאַ** (ಕನ್ನಡ) איז א דראווידישע שפראך וואס מען רעדט אין אינדיע, מערסטן אין דעם שטאַט קארנאטאקא. מער ווי 50 מיליאן מענטשן רעדן קאנאדא.

קאַטעגאָריע:שפראכן
מאלפע

קליין|350px|א מאַקאַק מאלפע מיט א קינד
**מאלפעס** זענען חיות פונעם טאלק פרימאטן וואס זענען א ביסל ענלעך צו מענטשן. לויט די ביאלאגן ווערן די מאלפעס צעטיילט אויף דריי באזונדערע טיילן:
* אלטוועלטלעכע מאלפעס
* נייוועלטלעכע מאלפעס
* אַפען 

מאלפעס, אזוי ווי אלע פרימאטן, זענען זויגערס.

*
DNA

**DNA** איז ראשי תיבות פון Deoxyribonucleic acid (ענגליש), "דעאקסיריבאנוקלעאישע זייערס", א מאלעקול וואס טראגט רוב פון די גענעטישע אנווייזונגען געניצט אין די אנטוויקלונג און פונקציאנירונג פון אלע באוואוסטע ארגאניזמען און אויך א סך ווירוסן. DNA איז א נוקלעאיש זייערס.

 קליין|200px|די אלגעמיינע סטרוקטור פון אן אפטייל פון DNA

## די סטרוקטור פון DNA 
DNA האט די פארעם פון א געטאפלטן העליקס, וואס זעט אויס ווי א לייטער צעדרייט אין א ספיראל. יעדער שטאפל פונעם לייטער איז א פאר נוקלעאטידן.

## זעט אויך 
* גענע

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
ישעיהו לעבאוויטש

קליין|250px|פראפעסאר ישעיהו לעבאוויטש
פראפעסאר  **ישעיהו לעבאוויטש** (1903, ריגע רוסלאנד - י"א אלול ה'תשנ"ד 1994 ירושלים ישראל) אדער **ישעיהו ליבוביץ** איז געווען א פרומער יידישער פראפעסאר וואס האט געהאט אן אייגענארטיגער גאנג אין אידישקייט ער האט געהאלטן אז תורה און מצוות האבן נישט קיין טעם, מיר טוען דאס בלויז ווי א קנעכט ווייל אונזער באשעפער באפעלט אונז. און עס איז נישט מעגליך צו פארשטיין די ווילן פון גאט.

## וועבלינקען
* ישעיהו לעבאוויטש, מאמריו, כתביו, שיחותיו, ושיטתו אויפן אינטערנעט 
* א שארפן בריוו פון לעבאוויטש קעגן ליובאוויטש  חבדסקער רבי שרייבט אז די תורה איז א אינפארמאציע ספר, אבער לויט לייבאוויטש איז דאס לימוד התורה א באפעל וואס מיר מוזן דאס לערנען נישט צו געוואר ווערן אינפארמאציע נאר דערמיט בלויז צו דינען אונזער פליכט דערמיט, און עס האט גארנישט מיט אינפארמאציע.
* ישעיהו לייבאוויטש, בארימטער געלערנטער, געשטארבן אין ישראל 

קאטעגאריע:פראפעסארן
קאטעגאריע:השקפה
קאטעגאריע:לעטישע יידן‏
עי די על

**עי די על** ADL שטייט פאר **א**נטי **ד**עפעמעציע **ל**יגע. צו פארמיידן און פארדאמן פארלוימדונג פון אנטיסעמיטן קעגן אידן זי ווערט אנגעפירט דורך ר' אברהם פאקסמאן.

* עי די על אפיצעלע וועב סייט. 

קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטיזם
קאטעגאריע:יידישע ארגאניזאציעס
חיים נחמן ביאליק

קליין|250px|חיים נחמן ביאליק אין 1923
קליין|250px|ביאליקס הויז תל אביב 2015
**חיים נחמן ביאַליק** (י' טבת ה'תרל"ג - ווין כ"א תמוז ה'תרצ"ד ; 9טן יאנואר 1873 - 4טן יולי 1934) איז געווען א נאציאנאלער דיכטער. ער איז געווען א גרויסער שרייבער, רעדאקטאר, און איבערזעצער, וואָס האָט א סך משפיע געווען אויף דער ישראלישער קולטור. גרויסע קאָמפאזיטאָרן (ווי מיקי גבריאלוב און נורית הירש) האָבן געמאכט פון א גרויסן טייל פון זײַנע דיכטונגען מעלאדיעס.

## ביאָגראפיע 
ביאליק איז געבוירן געוואָרן אין ראדי בײַ זשיטאָמיר אין וואָלין, (הײַנט אוקראינע) י' טבת תרל"ג.
אין זײַן יוגנט האָט ער געלערנט אין וואָלאָזשינער ישיבה אונטער דעם נצי"ב. דאָרט האָט ער אָנגעשריבן די פאָעמע "אל הצפור" אין יאָר ה'תרנ"א (1891). אין זײַנע שפּעטערע יאָרן, בײַ די צײַטן פון די משכילים האָט ער פארלאָזט די יידישקייט. אין זײַן פּאָעמע "על השחיטה" (וואָס באשרײַבט קעשענעוו פאָגראָם) שרײַבט ער זייער שארף:

* וְאִם יֶשׁ-צֶדֶק – יוֹפַע מִיָּד! (אויב איז דאָ אויף דער וועלט גערעכטיקייט, זאָל עס דערשײַנען באלד!)
* אַךְ אִם-אַחֲרֵי הִשָּׁמְדִי מִתַּחַת רָקִיעַ
* הַצֶּדֶק יוֹפִיעַ – (אָבער אויב די גערעכטיקייט וועט דערשײַנען נאָך מײַן שטארבן)
* יְמֻגַּר-נָא כִסְאוֹ לָעַד! (זאָל פארלענדן ווערן דער צדק אויף אייביק!)

א שטיק צייט האָט ער געוואוינט אין בערלין, וואוּ האָט אָנטייל גענומען אין א געמיינדע פון יידישע שרײַבער און פארלעגער ווי שמואל יוסף עגנון, שמעון דובנאוו, ישראל איזידאר עליאשעוו, אורי צבי גרינבערג, יעקב קלאצקין (גרינדער פון "אשכול" פארלאג אין בערלין), משה קולבאק, שאול טשערניכאווסקי.

אין יאָר ה'תרס"ט (1909), בײַ דער צווייטער עליה, איז ער געקומען צום ערשטן מאָל אין ארץ ישראל, אָבער נאָר פון ה'תרפ"ד האָט ער זיך באזעצט וווינען אין תל אביב.

ער איז געווען א גרויסער פארפאסער פון עטלעכע ביכער, אויך א גרויסער שרײַבער אין די לשון–קודשדיקע צײטונגען פון די משכּילים פון פּוילן און ליטע ווי דער הלבנון, הצופה. ער פלעגט זייער א סך שפּעטן פון די פרומע יידן, ער האָט זיי געהאסט און געהאלטן אז זיי זענען שולדיק אין אלץ שלעכטס, באזונדערס האָט ער געהאט גרויסע מיינונג דיפערענצען מיט די חסידי'שע יידן. פרומע יידן פלעגן זיך דערווײַטערן פון זײַנע ארטיקלען.

ביאליק איז נפטר געוואָרן אין ווין, כ"א תמוז תרצ"ד.

* א טייל פון זײַנע לידער געשריבענע אָריגינעל אויף יידיש קאָן מען לייענען אויפן אינטערנעט

## װעבלינקען 
*רעקאָרדינונגען פֿון די ווערק פֿון ביאליק
* שירים : לידער און פאעמען 
*ביאליק'ס לידער אין אידיש באתר יידישע פאעזיע און פראזע

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:איבערזעצער
פוילקייט

**פוילקייט** אדער **עצלות** איז דער חסרון פון גלוסט צו ארבייטען אדער טאן סיי וואסארא מענטשליכע פליכטען.

עצלות איז א שווערער דיסארדער וואס א גרויס חלק פון די מענטשהייט ליידט.

קאַטעגאָריע:מידות
ה'תרמ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* א' אלול - רבי חנוך העניך דוב מייער פון אלעסק פערפאסער פון ספר "לב שמח".
ה'תקמ"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* שלום רוקח דער ערשטער בעלזער רב.

## נפטר געווארן
ה'תרט"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ר' שלום רוקח דער ערשטער בעלזער רב.
ימים נוראים

**ימים נוראים** - איו אידיש: "פארכטיגע טעג", דאס זענען טעג וואס הויבן זיך אן ראש השנה און ענדיגן זיך יום כיפור, לויט טייל איז דאס פון דעם ערשטן טאג סליחות ביז נאך הושענא רבה, אנדערע גייען נאך ווייטער און זאגאר פון ראש חודש אלול ביז נאך שמחת תורה רופן זיי שוין "ימים נוראים".

## ימי הדין 
פון וואס פארכט מען? די אידישע גלויבונג לויטעט אז אין די טעג פון ראש השנה ביז יום כיפור ווערט דורך גאט אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן דורכאויס דעם צוקונפטיגן יאר.
### דער משפט 
ראש השנה ווערט לויט די גלויבונג אפגעשריבן וואס דעם מענטשן זאל טרעפן.
### דער פסק דין 
יום כיפור ווערט דאס אפגעזיגלט.
### דער גזר דין 
הושענא רבה ווערט איבער געגעבן די גזר דין צו די מלאכים וואס דארפן דאס אויס פירן.
### אויספיר פון דעם גזר דין 
שמחת תורה ווערן די מלאכים ארויס געשיקט אויף די מיסיע אויסצופירן די ענדגילטיגע באשלוסן.

### דעריבער 
דעריבער פארכטן רעליגיעזע אידן אין די טעג צוליב די אנגעצויגנקייט נישט וויסנדיג וואס וועט זיי בעשערט ווערן דורך גאט אויף דעם צוקונפטיגן יאר.
### דער לעהזונג 
ווי אזוי גיט מען זיך אן עצה מיט די פארכט? אין די רעליגיעזע קרייזן איז אנגענומן זיך בעשעפטיגן אין די טעג מיט מצוות און מעשים טובים (פאזיטיווע אקטן), און זיך צוריק האלטן מיט מער דרייסט פון טון עבירות (בייזוויליגע אקטן) חלילה. אויך בעשעפטיגט מען זיך זעהר מיט די פאלגענדע דריי זאכן: 1. תשובה 2. תפילה און 3. צדקה.

### רעזולטאט 
לויט די אידישע גלויבונג, דער וואס זיינע גוטע אקטן טוען איבערוועגן זיינע בייזוויליגע, איז פערזיכערט אין איין גליקליך יאר. דאגעגן ווער נישט - נישט.

די וואס זייערע גוטע אקטן זענען איבערוויעגענד שוין באלד אין "ראש השנה", די ווערן זאפארט פערשריבן אויף א גליקליך יאר. אנדערע גיבט גאט צייט ביז "יום כיפור", און לויט די זוהר ביז "הושענא רבה" אדער "שמחת תורה" צו פערבעסערן זייער "רעקארד" און זוכה זיין צו א גוט יאר.

### צדיקים 
די חסידישע טעאלאגיע לויטעט, אז געפונענדיג זיך אונטער די שאטן פון א צדיק אמת, איז אויך א סגולה צו ווערן פארשריבן אויף איין גליקליך יאר.

דעריבער פירן זיך חסידים צו פארן צו זייערע רבי'ס אין לויף פון די "ימים נוראים" איין אדער מערערע מאל.

## זעה אויך 
* עשרת ימי תשובה

קאטעגאריע:יידישקייט
ציגיינער

[left|thumb|250px|א [פוילן|פוילישע ציגיינערין]]
**ציגײַנער** איז א פאלק וואס שטאמט פון אינדיע. זיי פלעגן וואנדערן זיך איבעראל, אבער היינטיגע צייטן אסאך פון זיי וואוינען אויף איין ארט.

אין דעם צווייטן וועלט קריג האבן די נאציס פארלענדט ארום 400,000 ציגיינער.

די טראדיציאנעלע פאכן פון די ציגיינער זענען פעדלעריי, מעטאל ארבעט, פי הענדלעריי און פארוויילונג, ווי זינגען און טאנצן (צום ביישפיל דער שפאניש־ציגיינער פלאמענקא טאנץ).

קאַטעגאָריע:פעלקער
אלפרעד דרייפוס

left|thumb|250px|זיין געזיכט

**אַלפֿרעד דרייפֿוס** (י"א תשרי ה'תר"כ - י"א תמוז ה'תרצ"ה ; 9טן אקטאבער, 1859 - 12טן יולי, 1935) איז געווען א יידישער אפיציר אין דער פראנצויזישער ארמיי.

אין יאר ה'תרנ"ד האט די פראנצויזישע געהײַמדינסט אים אומריכטיג באשולדיגט אלץ א פאררעטער און שפיאנער לטובת דייטשלאנד ווען זיי האבן געפונען מיליטערישע דאקומענטן וואס זיינען געשיקט געווארן צו די אמבאסאדע אין פראנקרייך מיט א ר"ת אונטערשריפט A.D וואס די פארנצויזער האבן געהאלטן אז עס איז געשיקט געווארן צו **א**לפרעד **ד**רייפוס.

אלפרעד איז גע'משפט געווארן קעגן די ארמיי געריכט 3 מאל. נאכן ערשטן משפט וואס ער איז באשולדיג געווארן, האט מען אים נידעריגערהייט ארפגעפליקט פון אים זיינע שטאפלען אין א אפיציעלע פובליק ארט און אים פארשיקט אין דער תפיסה אין "טייוול אינזל" (). אין 4 יאר ארום האט מען אים ווידער גע'משפט, און איז ווידער באשולדיג געווארן אלץ א פאררעטער. נאר ביי דעם דריטן משפט איז געווויר געווארן אז דאס באשולד איז געוועזן פאלש, און מען האט אים באפרייט פון תפיסה און צוריק געשענקט זיינע אפיצירע שטאפלען.

אזעלכע גלויבן אז די פראנצויזער האבן געוווסט די גאנצע צייט אז דאס איז געווען א פאלשער באשולד, און זיי בריינגען א באווייז פון דעם וואס אויך נאך אים ארעסטירן האט ממשיך געווען קומען בריוון מיט די זעלבע אונטערשריפט A.D. אבער די פראנצויזישע ארמיי האבן דאס באהאלטן פון וועגן אנטיסעמיטישע סיבות.

מען דערציילט אז ביים משפט האבן די בייזייאיקערס אויסגעשריגן פון אנטיסעמיטישקייט "טויט צו די יידן" און נישט "טויט צו אלפרעד דרייפוס", און צוליב די הארבע אנטיסעמיטיזם האט בנימין זאב הרצל ארויפגענומען דער געדאנק פון ציונות.

קאַטעגאָריע:היסטאריע: פראנקרייך
קאַטעגאָריע:מיליטער
קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטיזם
פראג

**פּראָג** () איז די הויפטשטאט פון טשעכיי. זי געפינט זיך ביי דעם וולטאווא טייך (מאלדוי) אין צענטראל בעהמען.

שוין העכער פון 1100 יאר איז פראג דער פאליטישער, קולטורעלער און עקאנאמישער צענטער פון טשעכיי. די שטאט גופא האט מער ווי 1.2 מיליאן איינוואוינערס, און דער גאנצער שטאטישער שטח האט א באפעלקערונג אפגעשאצט העכער פון 1.9 מיליאן.

## רבנים אין פראג 
* רבי יהודה ליוואי דער מהר"ל
* רבי שלמה אפרים פון לונטשיץ, דער "כלי יקר"
* רבי יום-טוב ליפמאן העלער דער ["תוספות יום טוב" (ת"ד - תי"ד)
* רבי יהונתן אייבעשיץ דער יערות דבש
* רבי יחזקאל לאנדא דער נודע ביהודה (תקט"ז-תקנ"ג)

## וועבלינק 
* ווידעא קליפ אין אידישן קווארטאל. http://video.google.com/videoplay?docid=2084129184279744715 

קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין טשעכיי
ה'תקע"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*כ"ד טבת – ר' שניאור זלמן מליאדי דער בעל התניא.
1812

ה'תקע"ב-ה'תקע"ג אויפן אידישן קאלענדאר.

## געשעענישן 
* 30סטן אפריל - לואיזיאנא ווערט דער 18טער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע 
* 22סטן יוני - אינוואזיע פון נאפאלעאנ'ס ארמיי אין דער רוסלענדישער אימפעריע
* 22סטן יולי - האלבאינזל מלחמה: בריטישע קראפטן אונטער ארטור וועלסלי, ערשטער הערצאג פון וועלינגטאן באזיגן די פראנצויזישע ארמיי לעבן סאלאמאנקע, שפאניע.
* 19טן אקטאבער - נאפאלעאן הייבט אן צוריקצוציען פון מאסקווע.
* צווייטער קריג צווישן אמעריקע און דעם פאראייניגטן קעניגרייך, באקאנט אלס קריג פון 1812.

## געבוירן 
## געשטארבן
* 11טן מיי - ספענסער פערסיוול, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, דערמארדעט (געב' 1762)
טשיינעטאון

**טשיינע טאון** איז א לאנד, און אירע גרעניצען גייען אריין טיעף אינמיטן לאוער איסט סייד מיט לאוער מאנהעטן, זינט די 9/11 אטאקעס האט זיך פאשפארט פארק ראו, וואס דאס איז דער באהעפטונג פון לאוער מאנהעטן צו טשיינע טאון. די כינעזע צייילן זיך דארטן אין די הונדערטע טויזנטער, איבערנעמענדיג אלעס פון די אמאליגע אידן און ספאנישע, אבער היינט צוטאגס טרייבן זיי די ארטיסטן ארויף די ריעל עסטעיט אביסל אפשטענלנדיג זייער וואוקס. אירע גרעניצען: דעלענסי סטריט - צפון. טשעמבערס - דרום. איסט בראדוועי - מזרח. בראדוועי מערב. 
* אין דעם איז דער געגענט ליטל איטאלי.
סאהא

סאהא - (ראשי תיבות: סאוט פון האוסטאן.) אירע גרעניצען: האוסטאן- צפון. קאנאל - צפון. לאפיאט - מזרח. וואריק - מערב. די הויפט אטראקציע פון געגענט, איז די ארטיסטן זענען פארהאן גלעריעס און אלטמאדישע ארכיטעקטור פון די בנינים, און גאר טייערע געשעפטן.
איסט וויליזש

**איסט וויליזש** איז דער רעסטאראנען און ארטיסטן געגנט פון ניו יארק סיטי. אירע גרענעצן זענען פון 14טער גאס - צפון. האוסטן - דרום. און 3טע עוועניו גרינוויטש וויליזש - מערב. איסט ריווער - מזרח. 

## כשר עסן אין איסט וויליזש
* ר' משה פערלמוטער'ס בעקעריי. (התאחדות) 2טע עוועניו צווישן 5טע און 6טע גאסן.
* וועזשיטעריען פיצא (ספיוואק מאנסי) - 2טע עוועניו צווישן 12 און 13 נעבן דעם אידישען טעאטער.
* על עי בעגל. (לאקאלע רב). - ערשטע עוועניו צווישן 14 און פופצען. קעגן איבער בית ישראל שפיטאל. 

קאַטעגאָריע:געגנטן
גרינוויטש וויליזש

גרינוויטש וויליזש - (דער קרי איז גרעניטש וויליזש). ווערט אויך גערופן די וויליזש. דאס איז א רעזידעשאל באוואונטער געגענט וואס אנהאלט אין זיך ניו יארק אוניווערסיטעט (NYU) און דאס האט איר פארוואנדעלט אלס אן אטראקציע פאר אינגע אדוואנטוריסטן פון די סטודענטן און פראפעסערן וואס האבן איר געמאכט אלס בוהמיען פונקט פון די גאנצע וועלט בעיקר אין די 60ער יארן. היינט האט זיך דער נאכט הולטייען און ארטיסטן לעבן אריבער פארשפרייט ארויס פון אירע גרעניצען מער אויף איסט וויליזש, און וועסט וויליזש, מעיט פעקינג דיסטריקט, טשעלסי און סאהא, לאוער איסט סייד ביז אריבער קיין וויליאמסבורג. אירע גרעניצען: טשעלסי ביי 14 - צפון. האוסטען - דרום. איסט וויליזש בייד דריטע עוועניו. - צפון.

## כשר עסן 
* שווארמא און פאלאפל, (ספרדי). 12 קאנער יוניווערסעטי פלעיס.

קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי
וועסט וויליזש

וועסט וויליזש - איז דער פארדרייטע געגנענט מיט קליינע געסעלעך וואס מ'ווערט פארלוירן, העכער די וויליזש, אירע גרעניצען: 14 סטרייט - צפון. האוסטען - דרום. 6'ט עוועניו (וויליזש) - מזרח. האדסן - מערב.

קאטעגאריע:געגנטן
מיעט פעקינג דיסטריקט

מיעט פעקינג דיסטריקט, אלטע היסטארישע געגענט וואס מ'האט געקויפט פלייש און איז היינט גאווארן טראנספארמירט צו א טייערער שאפינג און גאלעריע'ס מיט נייט קלוב'ס געגענט. אירע גרעניצען: 14 סטריט (טשעלסי) - צפון. וועסט וויליזש - דרום מיט מזרח. און די האדסאן - מערב.

קאטעגאריע:מאנהעטן
טשעלסי

טשעלסי. - דאס איז די הויפט געי דיסטריקט, עס געפינען זיך דארטן אסאך קלובן און רעסטוראנטן, און לעצטענס ארט גאלעריע'ס וואס קומען אהער פון סאהא צוליב ביליגיר ריל עסטעיט. אויך איז דארטן דא שאפינג צענטערן, ווי אדארמא און טריי סטעיט פאטא און נאך. אירע גרעניצען זענען מידטאון 30'גער גאסן פון צפון. ביז גרינוויטש וויליזש ביי 14'נטער גאס. און מיעט פעקינג דיסטריקט - מערב. און בראדוועי גאס - מזרח.
מידטאון מאנהעטן

**מידטאון מאנהעטן** איז א טייל פון מאנהעטן וואו עס געפינען זיך דארטן די טעאטער דיסטריקט, טיימס סקווער, קורעע סיטי, און די עמפייער סטעיט בילדינג, און שאפינג פלעצער ווי מעיסיס, בי ענד עיטש, העראלד סקווער. אירע גרעניצען איז נישט פונטקליך דעפענירט, אבער אין אלגעמיין ווערט דאס באטראכט. פון די 30 גאסן ביז סערנטראל פארק און פון 3טע עוועניו ביז 9טע עוועניו.

## כשר עסן 
* אין די זייט פון עמפייער סטעיט בילדינג אויף 32'נד. איז דא 2 רעסטאראנען, א מילכיגער און א פליישיגער.
* חלב ישראל פיצא. (התאחדות). 36 צווישן 5 און 6.
* קאשער דילייט. (התאחדות) בראדוועי צווישן 36 און 37.
* זשערוסאלם 2. (אודווארי). בראדוועי צווישן 36 און 37.

### אטראקציעס 
* מידטאון מאנהעטן
אפער איסט סייד

**אפער איסט סייד** (אויבערשטע מזרח זייט), עס איז א פרייע שטארק ליבעראלע אידישע רייכע געגנט אין ניו יארק סיטי. עס איז די רייכסטע געגענט אין גאנץ אמעריקע. - עס געפינען זיך דארטן די גרויסע שפיטעלער פון לענאקס היל, פרעסבייטעריען מעמאריעל און קאנארגי האל.
אפער וועסט סייד

**אפער וועסט סייד** (אויבערשטער מערב טייל) איז א געגנט אין מאנהעטן, העכער 59 סטריט, פון סענטראל פארק ביזן האדסן, - עס געפינט זיך דארטן לינקאלן צענטער. און א שיינע פרומע אידישע געגענט. עס איז די היים פון ר' שלמה קאריבלאך שול. און אסאך כשר'ע רעסטוראנטן.

קאטעגאריע:ניו יארק סיטי
ה'תרנ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
* אלפרעד דרייפוס איז באשולדיגט געווארן אלץ א פאררעטער דורך די פראנצויזן.
* פובליצירט דער ספר טעוויע דער מילכיקער.

## געבוירן
* ט"ז תמוז - הרב שמעון ישראל פאזען, שאפראנער רב (נפ' ה'תשכ"ט)
* לייב אליצקי, א יידישער שרייבער דיכטער איבערזעצער.

## נפטר געווארן
לאוער מאנהעטען

left|thumb|250px|לאוער מאנהעטען הימל-ליניע
**דאונטאון** אדער **לאוער מאנהעטען** איז א געגנט אין דער באָראָ פון מאנהעטען אין דער שטאט ניו יארק. דאס איז געועון דער היים פון דער ווארלד טרעיד צענטער, וואו דער גרעסטער חלק פון דער סעפטעמבער 11 אטאקע איז פארגעקומען. 

אויך געפינען זיך דארטן סיטי האל און די געריכט הייזער, און דאס איז אויך א ריזן ביזנעס צענטער פון אפיסס און הויכע בננים. אויך א שאפינג דיסטריקט, אנטהאלטענדיג זשי ענד אר און א דעפיס און נאך. אירע גרעניצען: טשעמבערס סטריט - צפון. בעטערי פארק און דאס וואסער - דרום, מזרח, און מערב. 
## כשר עסן 
* חלב ישראל (אוי.יו.). אין די זייט פון סענטורי 21 דעפארטמענט סטאר אויף דעי סטריט צווישן בראדוועי און טשוירטש. 
* חלב ישראל פיצא. (ספרדי) - בראדוועי צווישן זשאן און מעידן לעין סטריטס.
* שווארמא. (ספרדי). אין די בעק פון זשעי ענד אר.
* עסעקס קאשער. (אוי.יו.) העכער די אריינגאנג צום באטערי טונעל אונטערן סטאק מארקעט. 
זעהט אויך:
** פינאנציעלער דיסטריקט, אוואו עס געפינט זיך די בערזע, 
** בעטערי פארק סיטי.
נארמאן פינקלשטיין

left|thumb|250px|נארמאן פינקלשטיין
**נארמאן פֿינקלשטיין** איז א אידישער פאָליטיק וויסנשאפטלער וואס שרײַבט וועגן דעם ישראל-פאלעסטינער קאנפליקט. ער איז בארימט פארן אויפדעקן פלאגיאט דורך עלען דערשאוויץ אין זיין בוך "דער פאל פאר ישראל".  

ער האט געשריבן עטלעכע ביכער וועגן עזה, דאס מערסט בארימט איז "עזה: אן אויספארשונג איבער איר פארניכטונג" אין 2018. 

קאַטעגאָריע:ליבעראלע פראפעסארן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
עסנווארג

קליין|250px|סאלאט
**עסנווארג** זיינען פארשידענע מאטעריאלן וואס ווערן אריינגענומען אין די בעלי חיים דורך דעם וואס זיי עסן זיי, דאס איז כדי זאלן זיי זיך אָנשעפן מיט ענערגיע און אנדערע וויכטיגע באדארפענישן (ווי פראטעינס, זאלץ און פארשידענע וויטאמינס). אויב די עסן זיינען גיסנדיג הייסט דאס "געטראנקען". מענטשן און א סך אנדערע בעלי חיים עסן סיי פלייש פון אנדערע בעלי חיים (ארגאניזם) (וואס זענען נישט פון איר מין), און סיי געוואוקסן.
אחונמיניאנטכמא

די פלאנצן (ברויכן צו עסן, נאר זיי קענען אויך) באקומען תלל
 ענערגיע פון די זון.

## סארטן עסן 
עסן איז דא פון פארשידענע סארטן, און יעדעס סארט העלפט דעם מענטש אין אן אנדערן וועג.

### די הויפט ענערגיע געבער 
דגן: ווייץ, גערשטן, רייז, .....

### פראטין 
* פלייש: רינדער, שוויין און פויגלען.
* פיש
* אייער
* מילכיגס
*

### וויטאמינען 
פרוכט און ירקות..

### סתם פאר געשמאק 
קיכן, צוקערלעך, אייז קרעם....

### געטראנקען 
וואסער

#### אלקאהאל 
## שאפן עסן 
### פאנגען 
פאנגען מיינט, כאפן אין די וועלדער ווילדע חיות. היינט אדעוועט מען די חיות אין פארמאכטע שטאלן און מען דארף נישט מער פאנגען.
### פלאנצען 
## עסן פראצעסירונג 
### קאכן 
קאכן מיינט, מאכן די עסנווארג הייס אין קאכעדיקע וואסער צוליב די פאלגענע סיבות:
* א זעלכע מאכלים וואס מען קען נישט עסן רויא און מען מוז זיי ווייך מאכן כדי זיי צו קענען עסן. ווי פלייש, לינזן, א.ד.ג.
* מען קאכט פארשיידענע מאכלים צוזאמען כדי אויסצומישן א פאר טעמים צוזאמען וואס מאכט געשמאקער די עסן.

### באקן 
באקן מיינט, אריינלייגן די עסנווארג אין א פארמאכטע אנגעהיצטע אויוון כדי צו פארברענען, אדער אַרט מאכן דעם מאכל. אין אלגעמיין באקט מען מעל געמישט מיט פארשיידענע עלעמענטן אויף צו מאכן ברויט, קיכל א.ד.ג.
* כדי זאל די עסנווארג נישט שנעל פארברענט ווערן און כדי צו איבערלאזן פייכקייט אין דעם מאכל נאכן באקן, לייגט מען אריין אין דעם מאכל בוימל.
* כדי זאל דער מאכל האבן א געשטעל און זאל נישט צאמפאלן, לייגט מען אריין אין איר אייער.

### פרעגלען 
פרעגלען מיינט, אריינלייגן די עסנווארג אין א הייבש ביסל אויל כדי צו פארברענען, ארט מאכן און קאכן די עסנווארג. מען פרעגלט טשיפס, שניצל א.ד.ג.

### זאלצן 
זאלצן מיינט, שיטן א הייבש ביסל זאלץ אויף די עסנווארג. איר צוועק איז:
* צו אפהיטן עסנווארג זאלן נישט קאליע ווערן.
* צו ארויסנעמען די בלוט פון די פלייש כדי צו כשר'ן וויבאלד עס איז פארבאטן אין די הלכה צו טרינקען בלוט.

### בראטן 
בראטן מיינט, פארברענען די עסנווארג אויף עכטע פייער. דאס מאכט מען אויך כדי צו ארויס נעמען די בלוט פון די פלייש אויף צו כשר'ן די פלייש אויב מען האט דאס נישט געזאלצן ביז דריי טעג נאך'ן שעחטן.

### זויערן 
זויערן מיינט, איינווייקן עסנווארג אין עסיק כדי צו אפהיטן די עסן אויף זייער א לאנגע צייט. ווי למשל אוגערקעס.
### פערמענטירן חי 
## עסן ארום דער וועלט 
* פאלאפל אין ארץ ישראל
* א גאנצער געבראטענער קעמל ביי די אראבער
* די סאפיסטיקירטע עסן פון די פראנצויזן
* די הימלישע געקעכצן ביי די אונגערישע
* די שארפע מעקסיקאנער עסן
* בארשט און הערינג ביי די רוסן
* טשאלנט, קוגל, און געפילטע פיש ביי אשכנייזישע אידן

## דאס האנדל אין עסן 
דער מענטש עסט פֿארמאל אין אלגעמיין 3 מאל א טאג: פרישטיק, מיטאג און נאכטמאל.

## געזעצן און רעגולאציעס 
## פראבלעמען מיט עסן 
### איבערוואג 
### די ארימע לענדער אין אזיע
## זע אויך 
* עסן.

*
ישיבת רבינו יצחק אלחנן

קליין| רשכבה"ג הרב יצחק אלחנן ספקטור
**ישיבת רבינו יצחק אלחנן** (ענגליש:  *Rabbi Isaac Elchanan Theological Seminary* אדער **RIETS**) איז דער אפטיילונג פון ישיבה אוניווערסיטעט פאר לימודים אין תלמוד, הלכה, און אידישקייט אנגעלעגנהייטן. זי געפינט זיך אין מאנהעטן, ניו יארק.

זי איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע פרומע בעלי בתים בערך ה'תרנ"ו, נאכדעם וואס די תלמידים פון דעם חדר עץ חיים (געגרינדעט תרמ"ו) האבן זיך געעלטערט און עס איז געווארן א נויט פאר א ישיבה. זי הייסט אויפן נאמען פון רבינו יצחק אלחנן ספעקטאר  וואס איז נפטר געוארן אין יענעם יאר. 

די ישיבה איז שפעטער געווארן, אינאיינעם מיט דעם ניי-געגרונדעטן ישיבה קאלעדזש, דער צענטראלער חלק פון ישיבה אוניווערסיטעט, ווען עס איז געגרינדעט געווארן אין ה'תרפ"ז.

## זעט אויך
* ישיבה אוניווערסיטעט

קאטעגאריע:ישיבות
קאַטעגאָריע:מאנהעטן
טרייבעקע

**טרייבעקע** (ענגליש: *TriBeCa* ראשי תיבות: ט'רייענגל ב'יניט ק'אנאל — *דרייעק אונטער קאנאל סטריט*) אירע גרעניצערן: קאנאל - צפון. פארק פלעיס - דרום. בראדוויי - מזרח. האדסאן טייך - מערב.

## (היסטארישע) שולן 
* עס איז דא א מנין מנחה 2 אזייגער פונקטליך אלע 5 ארבעטס טעג קעגן איבער דער סיטי באנק (מיטן גרויסן רויטן שירעם אויף איר שפיץ) געביידע. אויף גרינוויטש סטריט ביי פרענקלין. 
* ארטיסטן שול (סינאגאגע פאר די ארטס) - ווייט סטריט צווישן בראדוועי און טשוריטש. עס איז גאר שיין און קונסטלעריש געבויט ווי א רינדעכיגע באלי פון אונטן וואס ווערט שמאלער אויף ארויף, אין פארעם ווי א ברענענדיגע פייער אויף א ליכט. ליגענדיג אויף איין שטאנג וואס דינט אלס יסוד פאר דאס גאנצער ריזן שול. עס איז געווארן אין א סכנה אריינגיין אהין אבער די מנין שבת ווערט פארגעזעצט בלויז אין קעלער, ביז זיי שאפן די נויטיגע פאנדן דאס איבערבויען. א פרומער אינגערמאן פירט דארטן אן מיט א שולע פאר די אידיש קינדער פון געגנט.

קאַטעגאָריע:געגנטן
ישיבה אוניווערסיטעט

left|thumb|250px|זייער לאגא
**ישיבה אוניווערסיטעט** איז דער הויפט מוסד פון חינוך פאר די מאדערן ארטאדאקסישע אידן. דער הויפט קאמפוס געפינט זיך אין דער וואשינגטאן הייטס געגנט פון מאנהעטן.

דער ערשטער טייל פון ישיבה אוניווערסיטעט איז געווען ישיבת רבינו יצחק אלחנן (ריאט"ס), געגרינדעט אין 1896, און א נאמען געגעבן נאך ר' יצחק אלחנן ספעקטאר, דער רב פון קאוונע, וועלכע איז נסתלק געווארן נישט לאנג בעפאר און איז געווען פון די חשובסטע רבנים און ראשי ישיבה אין זיין צייט אין אייראפע.

דער אוניווערסיטעט איז געגרינדעט געווארן אין 1927, מיט ריאט"ס און דער ניי-געגרונדערטער ישיבה קאלעדז אלס די ערשטע חלקים.

פון 1976-ה'תשל"ו ביז די לעצטיגע יארן איז דער אוניווערסיטעט געווען אנגעפירט דורך דעם לאנג-יעריגן פרעזידענט און ראש ישיבה הרב דר. נארמאן לאם. אין 2002 האט לאם ריטייערט פון זיין פאסטן אלס פרעזידענט און געבליבן נאר דינען אלס ראש ישיבה פון ריאט"ס. דער היינטיגער פרעזידענט איז דר. ריטשערד דזאועל.

ישיבה אוניווערסיטעט באשטייט היינט פון עטליכע חלקים:

**אונטערגראדואירונג**
* ישיבת רבינו יצחק אלחנן, דער ישיבה אפטייל
* ישיבה קאללעדז, דער הויפט אונטערגראדואירונג קאלעדז אפטייל פאר מענער
* סטערן קאללעדז, דער הויפט אונטערגראדואירונג קאלעדז אפטייל פאר פרויען
* סיי סימס שולע פאר ביזנעס

**איבערגראדואירונג**
* אלבערט איינשטיין שולע פאר מעדיצין
* בענדזאמין קארדאזא שולע פאר געזעץ 
* אזריעלי שולע פאר אידיש חינוך און אדמיניסטראציע
* בערנארד רעוועל שולע פאר אידישע לערנונגען
* פערקאויף שולע פאר פסיכאלאגיע
* וואורצוויילער שולע פאר סאציעלע ארבעט

## באקאנטע תלמידים
* דזשייסן גרינבלאט
*יענקי לעמער

## וועבלינקען
* אפיציעלע וועבזייטל

קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן
קאַטעגאָריע:ישיבות
בען

left|thumb|250px|בען ביי א פובליקאציע
**בען** (געבוירן דעם 15טן מאי 1981, אין בערלין) איז א דייטשישער פאפ זינגער.

אין יאר 2002 האט ער מיט די זינגערין Gim פראדוצירט די באװוּסטע סינגל **ענגעל װײנען**, און אין 2005 די סינגל **מאנכמאל**.

## אלבאמען
* 2002 - Hörproben
* 2003 - Leben leben
* 2004 - Zeichen der Zeit

## װעבלינקען 
* זייער אפיציעלע וועבזייט 

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
קאַטעגאָריע:דייטשישע זינגערס
2002

* זעט אויך '''ה'תשס"ב און ה'תשס"ג'''

## געשעענישן 
* 5טן מיי - זשאק שיראק געוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך 
* 20טן מיי - מזרח טימאר ווער זעלבסשטענדיק פון אינדאנעזיע

## געבוירן 
*
## געשטארבן
* 13טן יולי - יוסוף קארש, קאנאדישער פאטאגראף (געב' 1908)
* 6טן אויגוסט - עדסכער דייקסטרא, פיאנער פון קאמפיוטער וויסנשאפט (געב' 1930)

## נאבעל פריזן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
2003

* זעט אויך '''ה'תשס"ג און ה'תשס"ד'''

## געשעענישן 
* 1טן פעברואר - קאסמאס שאטל קאלאמביע קראכט אויף איר וועג צוריק אין דער ערד. די גאנצע מאנשאפט איז אומגעקומען, איינגערעכנט אילן רמון.
* 12טן אפריל - אונגארן שליסט זיך איין אינעם אייראפעישן פארבאנד.
* 21סטן מיי - מער ווי 2000 מענטשן געהרגעט אין אן ערדציטערניש מיט שטארקייט 6.8 אין צפון אלזשיר.
* 27סטן אויגוסט - דער פלאנעט מאדים קומט צום נענטסן פונקט צו דער ערד, 34,646,416 ק"מ.
* 14טן סעפטעמבער - די איינוואוינער פון עסטלאנד באשטעטיקן אין א רעפערענדום אז זייער לאנד זאל זיך איינשליסן אינעם אייראפעישן פארבאנד
* 25סטן סעפטעמבער - אן ערדציטערניש מיט שטארקייט 8.0 גרייפט אן  האקיידא, יאפאן

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 1טן פעברואר
** אילן רמון, ערשטער ישראלדיקער אסטראנויט (געב' 1954)
** דייוויד בראון, אמעריקאנער לופטפלאט קאפיטאן און NASA אסטראנויט (געב' 1956)
** וויליאם מאקול, אמעריקאנישער פלאט קאמאנדיר, טעסט-פילאט, עראנויטיק אינזשעניר און NASA אסטראנויט (געב' 1961)
** לארעל קלארק, אמעריקאנישער פלאט דאקטערשע, פלי-כירורגין און אסטראנויטקע (געב' 1961)
** מייקל אנדערסאן, אמעריקאנער לופטפלאט לייטענאנט-קאלאנעל, פיזיקער און NASA אסטראנויט (געב' 1959)
** קאלפאנא טשאולא, אמעריקאנער וויסנשאפטלערין און אסטראנויטקע געבוירן אין אינדיע (געב' 1962)
** ריק האסבאנד, אמעריקאנער לופטפלאט קאלאנעל, אסטראנויט און לעצטער קאמאנדיר פון קאסמאס שאטל קאלאמביע (געב' 1957)
* 2טן אקטאבער - דזשאן דאנלאפ, אמעריקאנער עקאנאמיסט  (געב' 1914)

## נאבעל פריזן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
2004

* זעט אויך '''ה'תשס"ד און ה'תשס"ה'''

## געשעענישן 
* 1טן מיי - צען לענדער—אונגארן, טשעכיי, ליטא, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, פוילן און ציפערן—שליסן  זיך איין אינעם אייראפעישן פארבאנד
* 28סטן אקטאבער - טרמינל 3 אין בן גוריון פליפעלד, געעפנט צום ערשטן מאל

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 5טן יוני - ראנאלד רייגען, דער 40סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1911)
* 21סטן יולי - עדווארד ב. לואיס, אמעריקאנער גענעטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געב' 1918)
* 3טן אקטאבער - זאב לב, יידישער פיזיקער און גרינדער פון דער קאלעגיע פאר טעכנאלאגיע אין ירושלים (געב' 1922)
* 5טן אקטאבער - מאריס ווילקניס, בריטישער ביאלאג, געווינער פון נאבעל פריז פאר ביאלאגיע און מעדיצין אין 1962  (געב' 1916)

## נאבעל פריזן
2005

* זעט אויך '''ה'תשס"ה און ה'תשס"ו'''

## געשעענישן 
* 31סטן מערץ - אנטפלעקט דער קארליק פלאנעט מאקעמאקע
* 27סטן אפריל - דער ערבוס A380 עראפלאן פליט צום ערשטן מאל אויף פראבע
* 5טן מיי - טאני בלער געוויילט א דריט מאל פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 6טן אפריל - רעניע דער דריטער, פירשט פון מאנאקא (געב' 1923)
* 17טן יולי - עדווארד היט, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1916)
* 1טן אויגוסט - פאהאד, מלך פון סאודי אראביע (געב' 1923)
* 6טן סעפטעמבער - יודזשיניא טשארלס, פרעמיער מיניסטער פון דאמיניקע (געב' 1919)

## נאבעל פריזן 
*
קאנאל סטריט

קאנאל סטריט - איז א הויפט גאס אין מאנהעטן צווישן לאוער מאנהעטן און סאוהאו וואס שניידט דורך אסאך געגענטער, און עס דינט אלס הויפט רוט פון און צו די מאנהעטן בריק מיט האלאנד טונעל. 

דאס איז א שטארקער ציענדער פונקט פאר טוריסטן און שאפערס פאר ביליגע שמאטעס ווי אימיגראנטן, מייסטענס כינעזע און קוריען'ס מיט פאקיסטאנער און אויך אפאר איזראעליס פארקויפן זייערע סחורה אין קליינטשיגע וואנטעלעך לעגאויס קאנאל סטריט.
קאטעגאריע:גאסן
ה'תרע"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
* אנפאנג פון דער ערשטער וועלט קריג.
* קו קלוקס קלאַן איז צום צווייטן מאל געגרינדעט געווארן

## געבוירן
* י"ב חשוון - סאטמארער רבי ר' משה טייטלבוים (נפ' תשס"ו).
* כ"ה חשוון - הרב שלמה זאב צווייגענהאפט, ראש השוחטים פון פוילן און רב פון האנאווער און נידערזאקסן (נפ' תשס"ה).

## נפטר געווארן
* ר' סאלאמאן שעכטער דער גרינדער פון קאנסערוואטיוו אידן, א קאנסערוואטיווער רב (געב' תר"ז)
* ה' תמוז - רבי בצלאל יהושע מאשקאוויטש פון גלינע (געב' ה'ת"ר)
ה'תרע"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ענדע פון דער ערשטער וועלט קריג און אפמאך פון ווערסיי.
* אנפאנג פון דער דריטער עליה
* באלפור דעקלעראציע איז אונטערגעשריבן געווארן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
וויטאמין

[קליין|[פרוכט און ירקות זענען אפט א גוטער מקור פאר וויאטמינען]]
**וויטאמינען** זיינען ארגאנישע כעמיקאלן וואס געפינען זיך אין עסנווארג און זיינען נויטיג פאר די בעלי חיים כדי צו לעבן.

עס זיינען דא אויך וויטאמינען וואס ווערן באשפן אין דער קערפער אליין. וויטאמין D ווערט באשאפן אויף די הויט דורך די זון, וויטאמין K ווערט באשאפן אין די קישקעס דורך באצילן אא"וו.

דאס ווארט וויטאמין שטאמט פון די ווערטער וויטאל אמין אין די רוימישע שפראך. אלע וויטאמינען זענען ארגאניש און פארמאגן קארבאן. א וויטאמין ברענגט אריין א כעמיקאלע רעאקציע אין דעם קערפער נוצנדיג ווייניגער ענערגיע און ווייניגער צייט. דער קערפער מוז האבן געוויסע וויטאמינען כדי צו קענען אפשלאגן וויירוסעס און אויב זיי פעלן וועט דער מענטשן גרינגער קענען איבערכאפן די וויירוסעס.

וויטאמינען ווערן פארלאנגט אינעם קערפער אין קליינע צאלן אסאך מאל נאר א הונדערטסטעל פון א גראם. נארמאל באקומט מען די נויטיגע וויטאמינען פון עסן, טרונקן, און פון די אייגענע קערפער וועלכע'ס באקטעריע פראדוצירט וויטאמין קעי, און די הויט וועלכע זאפט איין זון ראדיאציע און פראדוצירט וויטאמין די.

וויטאמינען זענען איינגעטיילט צו צוויי קאטעגאריעס: פעטנס וויטאמינען און וואסער וויטאמינען. די פעטנס וויטאמינען ווערן איינגעזאפט אין די פעטנס פון דעם מענטש און בלייבט דארט שטעקן ווילאנג עס גייט אויס און פרישע דארף אריינקומען. וואסער וויטאמינען ווערט איינגעזאפט אין דאס וואסער פונעם מענטש און גייט ארויס אינאיינעם מיט אלע וואסער אפפאל. 

## וויטאמין סארטן 
**וויטאמין A**: איז גוט פאר די הויט און פאר די האר. מענטשן מיט אלע סארט פימפלעס און הויט אויסשלאגעס ברויכן צוצונעמען מער פון דעם וויטאמין. 

**וויטאמין B**: די וויטאמין איז א גרופע פון עטליכע וויטאמינען, אריינגערעכנט 1B, 2B, 6B, 12B, פאליק עסיד, ניאסין, און נאך. די אלע וויטאמינען דארף א מענטש האבן גענוג נאטירליך. אויב עס פעלט פון דעם וויטאמין וועט א דאקטאר דאס באמערקן אויף א בלוט-טעסט און וועט עס געבן.
 
אלע וויטאמינס אין די וויטאמין B גרופע ווערן אנגערופן סינערדזשיסטיק וויטאמינס פון וועלכע מען מעג נישט האבן צופיל ווייל עס קען זיין שעדליך.

**וויטאמין C**: העלפט די אימון סיסטעם. די וויטאמין פעלט פאר אסאך מענטשן און עס קען נישט שאטן אויב מען נעמט מער. אויב מען האט גענוג פון דעם וויטאמין איז פאראן קלענערע שאנסן איבערצוכאפן פארקילעכטס און אלע ערליי וויירוסעס און איז מעגליך א שטיקל רפואה פאר די ביטערע מחלה.. 

וויטאמין C דארף גענומען ווערן מיט אסאך פליסיקייט. עס איז וויכטיג צו טרינקן בעפאר און נאכדעם וואס מען נעמט עס איין.

**וויטאמין D**: די וויטאמין העלפט איינזאפן די קעלסיום אינעם קערפער. די וויטאמין קען מען באקומען נאטירליך פון זון שטראלן. אויב עס פעלט פון די וויטאמין קען מען זיך שטעלן אונטער די זון פאר א שטיק צייט יעדן טאג און דער פראבלעם וועט זיין געלעזט.

אויב מען נעמט עס אין טאבלעטן איז וויכטיג דאס צו נעמען נאכ'ן עסן ווייל די וויטאמין וועט נאר איינזאפן מיט פעטנס אדער אויל.

**וויטאמין E**: העלפט טראנספערירן אקסיגן אינעם קערפער. פארגעסט נישט אז אקסיגן איז וויכטיג פאר די מוח צו קענען פונקציאנירן.


קאַטעגאָריע:קערפער