open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
רעפובליקאנער פארטיי

צו מיינט איר רעפובליק?
left|thumb|250px|די רעפובליקאנע סימבאל.
**רעפובליקאנער פארטיי** איז א פאליטישער פארטיי וואס אין אמעריקע איז זי מער לטובת די רעכטע. זיי זענען אין אלגעמיין די קאנקורענט פון די דעמאקראטן דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.

* רעליגיע איבערהויפט די קריסטליכער רעליגיע. 
* זיי זענען אלגעמיין קעגן אבורטאציע און קעגן עוועלאציע לימודים. 
* אויך האט זיך אויסגעשטלט אז זיי זענען מער פרא מדינת ישראל צוליב דעם וואס די קריסטליכער טעזע לויטעט אז ארץ ישראל באלאנגט פאר אידן. דעריבער זענען אסאך פרומע אידן לטובת זיי אחוץ אין די לאקאלע פאליטיק וואס דארטן זענען די פרומע מער אנגעוויזן אויף די פארשידענע געלט שטיצע וואס די דעמאקראטן געבן מער פאר ארימע.
* זיי זענען מער פאר ביזנעס און נישט פאר די ארבייטער יוניען'ס און ארימע באפעלקערונג.
* זיי זענען בכלל קעגן שטייער. און טוען דאס יעדע שטיק צייט שניידן און מינימיזירן. 

## אידישקייט 
רוב אידן זענען קעגן רעפובליקאנער צוליב דעם וואס זיי זענען זייער אפאוזד צו צדקה פאנדס פון רעגירונגס קאסע. און נעמען זיך נישט אן פאר די באקריוועדעטע מיניראטעטן אזוי שטארק ווי די ליבעראלן.

אבער וויבאלד זיי זענען מער קאנסערוועטיוו און טראדיציאנאל געשטימט איז דא צווישן די פרומע אידן וואס שפירן זיך מער באקוועם אין דער רעפובליקאנער פארטיי, צוליב דעם וואס זייער פלאטפארמע פארלאנגט קעגן אבורטאציע, די פארטיי איז פאר שטרענגערע געזעצען קעגן מערדער, זיי זענען קעגן אומאראלישע געזעצען און קעגן חוקי תועבה פון משכב זכר און ציווילע אנגעהערשאפטאן. פרומע אידן זענען בדרך כלל מער פאר אנגעהערקייט פאר די פאמיליע לעבן ווי איידער לעבען א פריי לעבן אהן קיין פאמיליע.

אזעלכע רבנים ווי למשל ר' אביגדור מילער איז געווען זייער שארף פאר די וויזיע פון פרעזידענט רעיגן, ביי זיינע דרשות האט אסאך פארלאנגט אז אלע רעליגיעזע אידן זאלן שטימן בלויז פאר די רעפובליקאנער פארטיי, ער פלעגט זאגן אז לויט די געזעצען פון די תורה איז אסור צו זיין א דעמאקראט אדער א ליבעראלער.
  	
אויך זענען דא צווישן פרומע אידן וואס זענען מער באקוועם מיט דער רעפובליקאנער פארטיי וויבאלד די דעמאקראטן און ליבעראלע זענען קעגן אלע סארט רעליגיעס, און זענען מער אפֿן צו געדאנקען פון אפיקורסות.

## בארימטע רעפובליקאנער
* דזשארדזש וו. בוש
* דאנאלד טראמפ
* קריס קריסטי

קאטעגאריע:USA פאליטיק
ה'תשכ"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
* דער ערשטער משפט פון קו קלוקס קלען.
* אנפאנג פון דער זעקסטאגיקער מלחמה.

## געבוירן
## נפטר געווארן
קאסמאס וויסנשאפט

**קאסמאס וויסנשאפט** איז די כלליתדיגע חכמה וואס אנטהאלט פארשידענע שטודיעס וואס האבן צוטאן מיטן אוניווערס  און אלץ וואס איז העכער און דרויסן פון אונזער וועלט ארום דעם קאסמאס. 

עס איז אמאל געווארן באצייכנט אלס אסטראנאמיע אבער היינט איז דאס שוין פיל מער אריינגערעכנט, ווי די פלאנעטן, די זון און די גאלאקסיעס, א.א.וו.

*
PDF

left|thumb|250px|PDF סימבאל
**Portable Document Format** (ר"ת **PDF**) איז א דאטע-פארמאט, פראדוצירט דורך Adobe. זיין צוועק איז צו צייגן דאקומענטן אין א פינקטלעכער פארם וואס איז אומאפהענגיק אין דעם מאשין אדער פלאטפארם וואס ווייזט דער דאקומענט. די פארם קומט אין א פארמאכטער־פארם און מען קען דאס נישט ענדערן.

יעדער איינער קען ליינען אויף זיין קאמפיוטער א דאקומענט וואס איז אין PDF פארמאט ניצנדיק די אדאבע רידער אפליקאציע, וואס מען קען אראפלאדן בחינם.

קאַטעגאָריע:ווייכווארג
טלי פארקאש

**טלי פארקאש** איז א ארץ ישראלדיגע זשורנאליסטקע און קאלומניסט פאר ידיעות אחרונות (צייטונג) איבערן חרדישן קולטור ציוויליזאציע געפיראכץ.

זי איז א ספרדישע געבוירענע צו א משפחה מיטן נאמען פרץ, וואס האט חתונה געהאט צו א אשכנזי און וואוינט אין אלעד אונטער איר מאן'ס אשכנזישער משפחה נאמען פארקאש. 

זי איז געווארן אויפגעצויגן אין בני ברק אין געלערענט אין אשכנזי בית יעקב שולעס אין איר איגענט.

קאטעגאריע:פרומע קאלומינסטן
קאטעגאריע:פרומע זשורנאליסטן
קאַטעגאָריע:ראַדיאָ קול חי
חן

**חן** איז די אילוזיע וואס שיינקייט איז מעורר פון איין מענטש כלפי אן אנדערן.

געווענליך איז דאס צוליב חנופה צו געפעלען פאר יענעם, אדער גאר אויפוועקן ליבע פון יענען צו זיך. א מענטש וואס איז שיין אדער האט שיינע כאראקטעריסטיקס איז פיל מיט חן. עס איז נישט דווקא שיינקייט וואס מאכט האבן חן א קינד האט למשל אן אייגענארטיקער חן אן אנדער סארט ווי אן ערוואקסענער.

ביי פרויען איז דער סדר צו זיך מאכן באחן'ט בעיקר פארן מאן, זיי טוען זיך אן צירונג און מעיקאפ דאס צו ערייכן.

## אידישקייט
* שקר החן והבל היופי

## זעט אויך
* חנופה
* געפעלען
* שיינקייט
* ליבע
* כאריזמע
* ראמענס

קאטעגאריע:פאנטאזיעס
מיי

**מאי** אדער **מײַ** (פון ) איז דער פינפטער חודש פונעם יאר ביי דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. 

ער אנטהאלט 31 טאג.

*
יוני

**יוני** איז דער זעקסטער מאנאט פונעם יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. 

ער האט 30 טעג. 

ער הייסט נאך א עבודה זרה מיט דעם נאמען.

*
ה'ת"ר

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* רבי ישראל יעקב יוקיל טייטלבוים, וואלאווער רב (נפ' ה'תרפ"ד)

## נפטר געווארן
ה'תר"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ר' חיים יוסף גאטליב װערט באַלױנט װי דער סטראָפּקאָװער רב.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ח טבת - הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, *דער בני יששכר*
* כ"ח תמוז - רבי משה טייטלבוים, רב אין איהעל מחבר פון ישמח משה (געב' ה'תקי"ב)
יולי

**יולי** איז דער זיבעטער מאנאט אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ער האט 31 טעג.

דער 1טער יולי געפאלט שטענדיג דעם זעלבן טאג ווי דער 1טער אפריל.

דער געבורטשטיין פון יולי איז רובין.

*
ה'תר"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* א' כסליו - הרב דוד צבי האפמאן - פון די פירערס פון ארטאדאקסישע יידן אין דייטשלאנד

## נפטר געווארן
* י"א אייר - רבי יודא הערש בראנדוויין גרינדער פון סטרעטינער חסידות
ה'תר"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* רבי ברוך האגער, דער אמרי ברוך (נפ' ה'תרנ"ג)

## נפטר געווארן
* י' טבת - רבי נתן מברסלב, הויפט תלמוד פון רבי נחמן מברסלב, (געב' ה'תק"ם)
ה'תר"י

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*כ"א טבת - רבי ישראל דוב פון ווילעדניק, "שארית ישראל"
ה'תרכ"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ה' טבת - די אנטיסעמיטישע ארגאניזאציע קו קלוקס קלען איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
* ט"ז אלול - הרב אברהם יצחק הכהן קוק (הרב קוק), רב פון יפו און ירושלים, גרינדער פונעם הויפט רבנות אין ישראל און ישיבת מרכז הרב (נפטר ה'תרצ"ה)

## נפטר געווארן
ה'תרי"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*ז' טבת - רבי מרדכי יוסף ליינער, דער איזשביצער רב
ה'תרט"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*י"ז שבט – הר"ר יחזקאל טויב פון קאזמיר
ה'תרי"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* כ"ט טבת  - רבי אברהם יהושע העשיל פרידמאן, אדמו"ר אין אדזשאד (נפ' ה'ת"ש)

## נפטר געווארן
ה'תרכ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ו כסלו - רבי אלעזר האפשטיין פון קאזשניץ
ה'תרכ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* י"א סיון - הרב זעליג ראובן בענגיס, אב"ד פון דער עדה החרדית (נפ' ה'תשי"ג)

## נפטר געווארן
ה'תרכ"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ט"ז סיון - רבי מרדכי מנחם מענדל קאליש, דער צווייטער ווארקער רבי (געב' ה'תקע"ט)
ה'תר"ל

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הרב יעקב חיים סופר, מחבר פון  כף החיים רב און פוסק פון בבל און ארץ ישראל (נפ' ה'תרצ"ט)

## נפטר געווארן
* י"ח אדר ב' - הרה"צ חנוך העניך פון אלעקסאנדער, מחבר פון *חשבה לטובה*
ה'תרל"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הר"ר חיים אלעזר שפירא (מנחת אלעזר)

## נפטר געווארן
ה'תרל"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"א אדר - רבי אביגדור האלבערשטאם רב אין דוקלא, א ברודער פון צאנזער רב.
ה'תרמ"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ה שבט - רבי ישראל סאלאנטער, דער מייסד פון דער מוסר באוועגונג
* י"ז אדר א'/ב'? - הרב שמעון סופר, אב"ד פון קראקע
* א' אב - הרב שמואל עהרנפעלד אב"ד מאטערסדארף
ה'תרמ"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ט"ז אב - סיר משה מאנטיפיארי, יידישער עסקן אין לאנדאן (געב' ה'תקמ"ה)
ה'תרכ"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ט אדר – הר"ר שלמה הכהן ראבינאוויטש, ערשטער ראדאמסקער רבי
ה'תרמ"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
אין דעם יאהר האט דער ראדזינער רבי ר' גרשון העניך ליינער די ערשטע מאל ממציא געווען תכלת.

## געבוירן
## נפטר געווארן
ה'תר"ן

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ט טבת - הרב נתן אדלער הכהן, הויפט רב פון דער בריטישער אימפעריע און מחבר פון *נתינה לגר* אויף תרגום אונקלוס
ה'תרס"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
כ' שבט – געעפנט געווארן דער שערי צדק שפיטאל, דער ערשטער שפיטאל אין דער ניישטאט ירושלים

## געבוירן
## נפטר געווארן
ה'תרס"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
*ד' חשוון - רבי מיכאל בער ווייסמאנדל, עסקן צו ראטעווען יידן פון חורבן אייראפע און מחבר פון "מן המצר" (נפ' ה'תש"ח)

## נפטר געווארן
ה'תרס"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* א' תמוז - רבי שלמה האלבערשטאם זצ"ל דער ערשטער באבאווער רב (געב' תר"ז)
ה'תרס"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* ח' טבת - הרב מאיר אמסעל

## נפטר געווארן
* ר' אברהם שמואל בנימין סופר (הרש"ב) - דער פרעשבורגר רב, און דעם חת"ם סופר'ס זון.
ה'תרס"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* א' כסליו - הרב שלמה האלבערשטאם, באבאווער רב (נפ' ה'תש"ס)

## נפטר געווארן
ה'תרע"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ז אדר ב' - הרה"צ יצחק פרידמאן, בויאנער רבי, דער "פחד יצחק"
ה'תר"ף

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ההגנה די מיליטערישע יידישע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל איז געגרינדעט געווארן.
* סאנרעמא קאנפערענץ.

## געבוירן
* איזאק אסימאוו, א ביאכעמיקער און א שרייבער (נפ' תשנ"ב).

## נפטר געווארן
* י"ג תמוז - הרב חנוך דוב רובין, סאסאווער רבי אין לאנדאן
ה'תרפ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
דאס לאנד מצרים ווערט אומאָפּהענגיק.

## געבוירן
* י"ח תמוז – הרב מרדכי האגער, וויזשניצער רבי אין מאנסי (נפ' תשע"ח).

## נפטר געווארן
ה'תרפ"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
*ה'תרפ"ו - הרב שבתי אטון, ראש ישיבת ראשית חכמה פון ירושלים

## נפטר געווארן
ה'תרפ"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
*גרשון גראדסקי

## נפטר געווארן
* רבי ישכר דוב רוקח, בעלזער רב
ה'תר"ץ

## קאלענדאר
## געשעענישן
* וועלט ווירטשאפט קריזיס - די בורסע איז USA איז אומגעפאלן

## געבוירן
* ניל ארמסטראנג - דער ערשטער אסטראנויט וואס איז ארויף אויף דער לבנה.

## נפטר געווארן
ה'תרצ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
*כ"ח אדר - הרב נתן געשטעטנער, אב"ד קרית אגודת ישראל און ראש ישיבה פון פנים מאירות אין בני ברק (נפ' ה'תשע"א)

## נפטר געווארן
* כ"ה כסלו - רבי חיים האגער - אדמו"ר פון אנטאניא, א זון פונעם וויזשניצער רבי'ן הרב ברוך האגער (געבוירן ה'תרכ"ג)
ה'תש"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* ה' אדר ב' - רבי נתן צבי פינקל, מירער ראש ישיבה (נפ' ה'תשע"ב).
* רבי יצחק יעקב ראבינאוויטש, דינוב'ע רבי.
* ט"ו אלול , רבי שמואל יעקב קאהן, אדמו"ר פון תולדות אברהם יצחק.

## נפטר געווארן
ה'תש"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ד' מרחשון - הר"ר קלונימוס קלמיש שפירא, דער פיאסעצנער רב
* ג' סיון
** רבי אהרן טייטלבוים, רב אין וואלאווע (געב' ה'תרמ"א)
** רבי ישראל ב"ר יהוסף צבי ראטענבערג פון קאסאן מח"ס אור מלא
* י"א סיון - "הגאון משמלויא" הרב שלמה זלמן עהרנרייך, בעל "לחם שלמה"
* ט"ז סיון - רבי שלום אליעזר האלבערשטאם פון ראצפערט הי"ד (געב' ה'תרכ"ב)
ה'תש"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* כ"ח חשוון - שרה רוקח, בעלזער רביצין אשת רבי ישכר דוב רוקח.
* ט' טבת - רבי דוד קאהן, אדמו"ר פון תולדות אהרן.
* שבט - רבי יצחק לעבאוויטש, וואודרידזשער רב.

## נפטר געווארן
ה'תשי"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
*ט' כסלו - הרב צבי ווייספיש ראש ישיבת הר"ן
*י"א אדר - הרב מאיר ראזנבוים (בני ברק) פרעמישלאנער רבי מחבר פון ספר **טללי אורות**

## נפטר געווארן
ה'תשי"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* כ"ב חשוון - שרה נתניהו
* ב' תמוז - ציפי ליבני.

## נפטר געווארן
ה'תש"ך

## קאלענדאר
## געשעענישן
* די יידישע אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע כל ישראל חברים איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
קאווע שטיבל

**קאווע-שטיבל** איז א זייטיגע שטוב פון א בית המדרש, כולל, אדער א ארבעטס פלאץ, צוגעשטעלט אלע באדערפענישן צו מאכן קאווע, ווען מען מאכט דארטן קאווע כאפט מען שוין א שמועס אין אנדערע ענינים.

דער נאמען "קאווע שטיבל" איז כמעט נישטא אין אנדערע גויאישע קולטור'ן, עס ווערט בעיקר בלויז אויסגענוצט אין די חרדישע וועלט פון כוללים און ישיבות מיט שולן. און אין דער גויאישער וועלט ווערט דאס אונגערופן "קאפיטעריע".

## זעט אויך
* קאווע הויז
* קאפי ברעיק

קאַטעגאָריע:געביידעס
ה'תשכ"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ח סיון - רבי אהרן כהן, ראש ישיבה אין חברון ישיבה
ה'תשכ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הרב ארז משה דורון.
* ח' כסליו - אהרן מנחם מענדל טווערסקי, זון פון סקווערער רבי

## נפטר געווארן
מעמאריעל דיי

[קליין|250px|פענדעלעך איינגעפלאצט אין [ארלינגטאן נעשענעל סעמיטערי אין מעמאריעל דיי]]
**מעמאריעל דיי** איז דער פעדעראלער מכוח דער רעגירונגס יום הזכרון פון אמעריקע צו געדענקן און ארויסהייבן די העלדישקייט און לאיאלקייט פאר אירע געפאלענע סאלדאטן על מערכת פון פרייהייט צו דער וועלט אויף וואס אמעריקע סימבאליזירט.

עס געפאלט שטענדיג אויס אינעם לעצטן מאנטיג פון מעי וואס די גוים רוה זיך אפ אין א לענגערן וויק ענד צו גיין אויפן לאקאלען מיליטערישע בית הקברות מאכן א פראדע און מארשט דערנאך פייערט מען אין זייער זכות, געוויינליך מיט בארבעקיוס מיט די משפחות אויך ביי די ביטשעס ווייל דער זומער האט זיך שוין דאן אנגערוקט אין אמעריקע.

עס איז א לעגאלע פייערטאג וואס אלע שטאטישע אמטן און דינסטן אדער פינאנציעלע אינסטיטוציעס זענען פארשפארט.
קאַטעגאָריע:חגאות
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
אלפן

די **אַלפן** (; ;;) זענען א גרויסע רייע בערג אין אייראפע וואס ציט פֿון עסטרייך און סלאוועניע אין מזרח, דורך איטאליע, שווייץ, ליכטנשטיין און דייטשלאנד ביז פֿראנקרייך אין מערב. דאס ווארט „אלפן" שטאמט פֿון לאטייניש Alpes.

דער העכסטער בארג פֿון די אלפן איז מאן בלאנק, הויך 4808 מעטער, אויפֿן גרענעץ פֿון פֿראנקרייך מיט איטאליע.

## טוריזם
די אלפן זענען איינער פון די מער פאפולערע טוריסטן צילן אין דער וועלט, און פיל קורערטער ווי אויבערסטדארף אין בייערן, זאאלבאך אין עסטרייך, דאוואס אין דער שווייץ, שאמאני אין פראנקרייך און קארטינא ד׳אמפעזא אין איטאליע האבן מער ווי א מיליאן געסט יערליך.

קאַטעגאָריע:בערג
קאַטעגאָריע:אייראפע
לייבער דיי

[קליין|250px|א לעבאר דיי פאראדע אין יאר 1861 אין [אגדען יוטא]]
**לייבער דיי** (ענגליש: *Labor Day*) איז אן אמעריקאנער פעדעראלע לעגאלע חגא. עס איז דעם ערשטן מאנטאג אינעם מאנאט סעפטעמבער. טראדיציאנאל ווערט עס אפגעצייכנט מיט ווינציג הוליערייען און סעלעבראציעס, נאר ענדערש מיט רואיגע פייערונגען דורך באזוכן פריינט און פאמילע. אויך ווערן אפגעראכטן פארשידענע טראדיצינאלע פאראדען, אין ניו יארק און מאסאטשוסעטס.

די חגא איז געגרינדעט געווארן צו פייערן א טאג פאר ארבייטער אין אמעריקא, ארויס צו ווייזן דאנקבארקייט און שטיצע פאר די פילע מיליאנען וואס ארבעטן שווער און האבען א גרויס טייל אין אויפבויען די אמעריקאנע עקענאמיע.

אין דער גארער וועלט פירט מען זיך צו פייערן "ארבייטער'ס טאג" אין דעם ערשטן טאג פון מאי, אויך אין אמעריקא האבן אסאך פארלאנגט מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער פאקטיש האט מען אין אמעריקא אנגעהויבן צו פייערן די חגא דעם ערשטן מאנטאג פון סעפטעמבער נאך אין יאר 1880.
]]
די אינטערנאציאנעלע ארבעטער אסאסיאציע מיט נאך אנדערע האבן גראדע יא נוטה געווען מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער נאך שווערע ראיאטן וואס האט אויסגעבראכען אין שיקאגא אנהייב מאי פון יאר 1886 (באקאנט אלס די העימארקעט ראיאטן), האט פרעזידענט גראווער קליוולאנד געזארגט אז מען וועט אפטייטשן א חגא אין יענעם טעג אלץ א פייערונג פאר די ראיאטן. היות די טראדיציע האט זיך שוין אזוי אנגעהויבן, און אויס זארג אז אויב וועט מען דאס טוישן וועט אויסקוקן כאילו אמעריקאנער ארבעטער גרופעס זענען פאראייניגט מיט די אינטערנאציאנאליסטן, איז דאס שוין געבליבן אז אין אמעריקא איז אנדערש און דער ערשטער מאנטאג אין סעפטעמבער איז די חגא טאג ביז היינט.

די ערשטע פאראדע אין דעם טאג איז געווארן ארגאנאזירט דורך די רייטער פון ארבייט גרופע, טייל היסטאריקער זאגן אז יענע פאראדע איז צושטאנד געקומען צוזאמען מיט די ראסיסטישע קו קלוקס קלאן גרופע, א פאקט וואס האט אין אנהייב געדינט די שטיצער פון א מאי פאראדע וועלכע האבען זיך געזוכט אפצושאקלען פון די אריגענעלע ארגאנאזירער. דער ליבעראלער היסטאריקער האווארד זין האט געשריבן דערוועגן אין זיין באקאנטע בוך מענטשן'ס היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.

דער טאג איז אין אלגעמיין דער לעצטער טאג וואס קינדער סטודענטן האבן זייער זומער הפסקה פון שולע, דעם פאלגנדן טאג הייבט מען אן דאס נייע שולע יאר.

## וועבלינקען
* אפיציעלע ערקלערונג וועגן לעיבאר דיי http://www.dol.gov/opa/aboutdol/laborday.htm

קאַטעגאָריע:חגאות
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
רוה טאג

א **רו־טאג**, אדער **יום שבתון** ווי אין לשון קודש, איז א טאג וואס דאס פאלק האט אויסגעוועלט זיך אפרוען פון ארבעט. 

עס זענען דא ימים טובים און חגאות וואס זענען נישט קיין רוה טעג, אבער אין אלגעמיין צייכענט מען אפ א יום טוב דורך רוען.

אין פראנקרייך האבן די ארבייטער די מערסטע רוה טעג.

## רוה טאג פון די וואך 
### אין רעליגיע 
שבת איז דער אידישער רוה טאג פון דער וואך אבער ביי די קריסטן האט מען דאס געטוישט צו זונטאג, דערפאר איז היינט צו טאג אין רוב פארגעשריטענע לענדער זונטאג דער רוה טאג.

ביי די מוסלעמענער איז עס אום פרייטאג. 

ביי אידן איז פארבאטן צו טוהן ל"ט מלאכות אין שבת, וואס לויט דער תורה הייסט דאס ארבעט. אבער אין יו"ט איז לייכטער ווען עס איז מען מעג טוהן זאכן וואס איז פאר א צוועקן פון  אוכל נפש.

## רעליגיעזע רוה טעג דורכאויס דעם יאהר 
### ביי יודן 
* יום כיפור
* סוכות
* פסח
* ראש השנה
* שבועות
* תשעה באב

### קריסטן 
* ניטל

## אלגעמיינע רוה טעג 
### אמעריקע 
* דעם פערטן יולי
* לעיבער דעי
* מארטין לוטער קינג דעי
* מעמאריעל דעי
* ניי יאהר

קאַטעגאָריע:פייערטעג
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאטעגאריע:קולטור
טרוסקאווקע

קליין|250px|געצייטיגטע טרוסקאווקעס
קליין |250px|ווילד וואקסנדע טרוסקאווקעס
קליין |250px| טרוסקאווקע בלומען און אינמיטן אנטוויקלענדע טרוסקאווקעס
קליין |250px|נאנטער בליק אויפן אויבערפלאך פון דער טרוסקאווקע
**טרוסקאַװקעס** (**קלובניקעס**, **ערדבערן**) זענען די רויטע שרייעדיגע קאליר פרוכט וועס איז פון דער ראזאצעאיי (Rosaceae) פאמיליע.

אנדערשט ווי אלע אנדערע פרוכט, איז די פרוכט אליין רייך מיט קערענדליך אז דאס זאל ווערן צוריק איינגעפלאנצט, און אין שפיץ פון די פרוכט האט דאס די בלעטל.

מען נוצט דאס אויך צו מאכן רויט און זיס אנדערע עסנווארג און געטראנקען.

זי איז רייך אין ווייטאמין סי.

זי ווערט היינט בעיקר געפלאנצט און פארשפרייט פון טשילע.

## ברכה 
כאטש די **טרוסקאַװקעס** וואקסן אויף פלאנצן וואס די ווארצלען האלטן פון יאר צו יאר, דאך פירט מען זיך צומאכן אויף זיי די ברכה **בורא פרי האדמה**, וויבאלד די פרוכט מיט זיינע שטענגלך וואקסן פונדאסניי פון די ווארצלען יעדעס יאר, דערפאר קען מען עס נישט אנרופן פרוכט פון בוים .

## בדיקת תולעים 
עס איז פון הלכה שטאנדפונקט גאר שווער און אטייל מיינען כמעט אומעגליך צו קלויבן פון ווערעם. במשך די חדשים פון אייר און סיון תשס"ז האט זיך די אידישע וועלט שטארק געטומלט וועגן דעם פראבלעם פון תולעים אין טרוסקאווקעס, און עטלעכע חשובע הכשרים אזוי ווי עדה החרדית התאחדות הרבנים און וואלאווע האבן ארויסגעגעבן קול קורא'ס אז מען טאר נישט נוצן קיין שום פרישע טרוסקאווקעס. און שפעטער האט מען פארברייטערט דעם איסור אויך אויף געפרוירענע טרוסקאווקעס.

## מצוות התלויות בארץ 
די **טרוסקאַװקע** וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.

## שמיטה 
דער דאטום וואס פאלט אויף די **טרוסקאַװקעס** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון אכטן יאר.

## זעט אויך 
* רשימה:פרוכט

## רעפערענצען 
* *אנציקלופדיה לכשרות המזון*

קאטעגאריע:גרינסן

קאַטעגאָריע:פרוכט פון ארץ ישראל
קו קלוקס קלען

left|thumb|250px|קלענער אנגעטאן ווייס פארברענען האקנקרייצן
**קוּ קלוקס קלען** (**Ku Klux Klan** אין קורצן: **KKK**) איז דער נאמען פון אן אנטיסעמיטישע און ראסיסטישע ארגאניזאציע אין די פאראייניגטע שטאטן. די ארגאניזאציע האט זיך צוויי מאל אויפגעשטעלט, די ערשטע מאל איז דאס געגרינדעט געווארן ה'תרכ"ה (דעצעמבער 24, 1865). און די צווייטע מאל ה'תרע"ה (1915). די ארגאניזאציע בארימט די ווייסע ראסע און זענען אנטקעגן די שווארצע, קאטאליקן, און אידן. זיי טענה'ן אז מען דארף פארמיידן די אימיגראציע פון פרעמדע פעלקער קיין אמעריקע, צוליב דעם וואס די פרעמדע וועלן קאליע מאכן די אַמעריקאַנע קולטור און צושטערן די אמעריקאנע דעמאקראטיע. זיי פלעגן פארברענען האקנקרייצן און מארדן מענטשן. אויך האבן זיי אפטמאל אטאקירט די רעפובליקאנער. 

די ארגאניזאציע איז ערפינדן געווארן אין צפון-אמעריקע נאך די אמעריקאנער בירגער־קריג.

אין יאר ה'תשכ"ד (1964) האט עמעצער מיטן נאמען  עדגאר קילן וואס איז געווען א מיטגליד אין דער ארגאניזאציע, געמארדט 3 שווארצע בשעת'ן אמעריקאנער בירגער־קריג. זיין ערשטער משפט איז געווען ה'תשכ"ז (1967)  ווי ער איז ארויס בארעכטיגט. אין דער צווייטער משפט, אין יאר ה'תשס"ה (2005) ווען ער איז געווען 80 יאר אלט, איז ער ארויס שולדיג, און מען האט אים געשטראפט מיט 60 יאר אין טורמע.

פאלגנדיג איז א ליסטע פון די צאל מיטגלידער לויט יארן:

קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטיזם
קאַטעגאָריע:טעראר
ה'תשל"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* ז' אדר שני - מנשה לוסטיג

* ח' אדר שני - ליפא שמעלצער

## נפטר געווארן
ה'תשל"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ו אב - רבי יואל טייטלבוים זצ"ל, דער ערשטער סאטמערער רבי, (געב' ה'תרמ"ז)
ה'תש"ם

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* די זינגערין דזשעסיקע סימפסאן.
* קייט רייען - א בעלגישע דאנס מוזיקערין.

## נפטר געווארן
ה'תש"ן

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*י"ט אלול הגאון האדיר שר התורה הרב משה ביק, רב דקהל בני משה
ה'תשנ"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
* פרעמיער מיניסטער פון ישראל יצחק רבין איז דערמארדעט געווארן דורך יגאל עמיר.
## געבוירן
## נפטר געווארן
כ״ד תשרי – רבי חיים זאנוויל אבראמאוויטש פון ריבניץ
ה'תש"ס

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
א' אב – הרב שלמה האלבערשטאם, באבאווער רב (געב' תרס"ח)
ה'תשס"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ' אייר - רבי מאיר בראנסדארפער, דיין אין דער עדה החרדית בית דין
ה'תשע"א

## געשעענישן
* ט' תמוז - מארד פון לייבי קלעצקי:  לייבי קלעצקי, א 9 יעריג יינגל וואס האט געוואוינט אין בארא פארק, ברוקלין, איז איז געווארן אוועקגעכאפט און דערמארדעט דורך אן איינוואוינער אין געגנט, לוי ארון. דער מארד האט אריינגעברענגט א ציטערניש אין דער חרדישער קהילה און די אלע איינוואוינער פון ניו יארק סיט.   
*כ"ז תמוז - הרב אלעזר אבוחצירא, א שטארק באקאנטער מקובל אין ישראל, איז געשטאכן צום טויט מיט א מעסער אין זיין הויז אין באר שבע ווען ער האט אויפגענומען אשר דאהאן, א 42 יעריגער איינוואינער פונעם יישוב אלעד. דער מארד, דאס ערשטע מאל וואס א ייד האט דערמארדעט א רב אין מדינת ישראל, האט דערוועקט א גרויסן ציטערניש ביי יידן איבער דער גארער וועלט.
*י"ט אב - אין א  גראד אטאקע אויף דער שטאט אשדוד זענען צוויי יונגעלייט שווער געוואונדעט געווארן, איינער פון זיי אן אייניקל פון הרב גראס, דעם רב פון דער גערער קהילה אין דער שטאט. אויך איז געשעדיקט געווארן א  ישיבה און א שול איז אונטערגעווארפן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ה טבת - הרב יששכר מאיר, ראש ישיבה, ישיבת הנגב
*ט' תמוז - לייבי קלצקי
* כ"ז תמוז - הרב אלעזר אבוחצירא, א מקובל

## רעפערענצן
## קאלענדאר
ה'תשע"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"א חשוון - רבי נתן צבי פינקל, מירער ראש ישיבה (געב' ה'תש"ג)
* כ' אדר - רבי משה יהושע האגער, פינפטער וויזשניצער רבי (געב' ה'תרע"ו)
* כ"ח תמוז - רבי יוסף שלום אלישיב, גרויסער פוסק אין ירושלים און ליטווישער מנהיג (געב' ה'תר"ע)
ה'תרמ"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הרב יוסף שלמה כהנעמאן
* הרב יחזקאל אברמסקי.
* יידישער שרייבער יוסף אפאטאשו (נפ' ה'תשט"ו).

## נפטר געווארן
ה'תקע"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן 
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ד טבת - הרה"צ שניאור זלמן פון לאדי, דער אלטער רבי פון חב"ד און בעל התניא
ה'תשע"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ג' חשוון - הרב עובדיה יוסף דער גייסטיליכער פירער פון די ספרדים (געב' תרפ"א)
* כ"ב שבט - רבי יעקב גאלינסקי דער באוואוסטער מגיד מישרים פון בני ברק און ראש ישיבה אין נאווהארדאק-חדרה (געב' תרפ"א)
ה'תר"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*י"ח סיון - דער סבא קדישא פון ראדאשיץ
ה'תשע"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ז שבט - רבי אליעזר שלמה שיק, בראסלאווער פירער אין יבנאל.
* ט"ו ניסן - רבי שמואל וואזנער, חרדישער רב און אלטוועלטליכער פוסק, מחבר פון "שבט הלוי" (געב' ה'תרע"ג).
ה'תשע"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ב' סיון - רבי פישל הערשקאוויטש, אב"ד האליין און דומ"ץ קלויזענבורג
ה'תש"ף

## קאלענדאר
## געשעענישן
קאוויד-19 פאנדעמיק

## געבוירן
## נפטר געווארן
ה'תשע"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ד כסלו - רבי אהרן יהודא לייב שטיינמאן, ראש ישיבה פון ארחות התורה, גאון יעקב און פאנאוועזשער ישיבה לצעירים (געבוירן ה'תרע"ד)
* ט' אדר - רבי שמואל אויערבאך, ראש ישיבה פון מעלות התורה (געבוירן ה'תרצ"ב)
* כ"ט אדר - רבי מרדכי האגער, וויזשניצער רבי אין מאנסי (געבוירן ה'תרפ"ב)
ה'תשפ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ט"ו אדר ב' - הרב חיים קאניעווסקי, תלמיד חכם פון די גדולי הדור
2008

## קאלענדאר 
## געשעענישן 
* 12טן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 7.9 אין סיטשואן, כינע, איז גורם 70,000 טויטע
* 8טן אויגוסט - געעפנט די ביידזשינג אלימפיאדע
* 18טן אויגוסט - פערוועז מושאראף, פרעזידענט פון פאקיסטאן, רעזיגנירט פון זיין אמט
* 4טן נאוועמבער - באראק אבאמא געוועלט דער ערשטער שווארצער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 11טן נאוועמבער - ניר בארקאט ווערט ערוועלט אלס בירגערמייסטער פון ירושלים.

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 8טן יאנואר - משה לוי, דער דער 12טער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל (געב' 1936)
* 12טן מיי - אירענא סענדלער, פוילישע סאציאל ארבעטער וואס האט געראטעוועט 2,500 יידישע קינדער פון דער ווארשעווער געטא (געב' 1910)
* 22סטן יוני - דזשארדזש קארלין, אמעריקאנער קאמיקער און אקטיאר (געב' 1937)
* 3טן אויגוסט - אלעקסאנדער סאלזשעניצין, רוסישער שרייבער (געב' 1918) 

*
ה'תשע"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ג' תמוז – הרב יהושע נויווירט, רב, ראש ישיבה און מחבר פונעם ספר שמירת שבת כהלכתה (געב׳ ה'תרפ"ז)
א

300px|לינקס
**א** (אַרויסגערעדט **אַלעף**) איז דאָס ערשטע אות פון אלף־בית אין העברעאיש און יידיש. דער "אלף" שטאַמט דערפון, װאָס אין דעם גאָר אלטן העברעאישן אלף־בית האָט דער בוכשטאב "אלף" געהאט דעם אויסזען פון א קאָפּ פון אן אָקס, און אן אָקס אויף העברעאיש הייסט "אלף". דאָס דאָזיקע אות הייסט אין דער אראמעאישער שפּראך "אלפא", און דערפון שטאמט אויך דער נאָמען פון ערשטן אות אין גריכיש ‏ "אלפא".

שי"ר (ראַפּאפּאָרט) אין תלמודיש־ענציקלאָפּעדישן ווערטער־בוך "ערך מלין" (זוכװאָרט "ארם") װיל האָבן, ‏ אז דער בוכשטאב "אלף" אָדער "אלפא" איז דער טייטש א "שיף".

דאָס אות "אלף" האָט אין דער העברעאישער שפּראך אויך געהאט די באדייטונג "דער ערשטער". די משנה שקלים ג' זאָגט, אז אין בית המקדש איז געווען א גרויסע קאסע און דאָרט איז געלעגן דאָס גאנצע געלט, װאָס מען האָט געגעבן פאר דעם בית המקדש, און ווען מען האָט געדארפן נעמען געלט האָט מען פון דאָרט ארויסגענומען אין דריי קוישן ("בשלש קופות תורמין את הלשכה"), "וכתוב בהן אלף, בית גימל", אויף די קוישן זענען געווען אויפגעשריבן די בוכשטאבן אלף, בית גימל, דאָס הייסט דער ערשטער, דער צווייטער און דער דריטער. אויך אין ספרים איז דער מנהג צו פארצייכנען דעם ערשטן בלאט אָדער דעם ערשטן טייל צי קאפּיטל מיט דעם בוכשטאב א'.

"א" האָט אויך די באדייטונג: "דער אָנהיב", און מיר געפינען אין דער גמרא שבת נ"ה "בני אדם שקיימו את התורה כולה מאלף ועד תיו" ("מענטשן, װאָס האָבן מקיים געווען די גאנצע תורה פון אלף ביז תיו", דאָס הייסט "פון אָנהױב ביזן סוף").

## דער אלף אין יידיש
אין יידיש זיינען דא דריי פארשיידענע אלפֿן, פתח־אלף און קמץ־אלף ווי וואקאלן און אן אלף אן א נקודה וואס ניצט ווי א טראף־אלף (איבער, אונטער, אױג, אײנער, אײַזן) אדער ווי א שטומער־אלף וואס הײַנט ניצט מען נישט מער אין דער ייִדישער שפראך (איינציקע נוצן נאך דעם מחיצה־אלף למשל וואו וואוינען (זעט יידישע דיאלעקטן).

## זעט אויך
* אלף בית

## קוואלן
קאַטעגאָריע:אלף בית
גאמאל אבדול נאסער

קליין|250px|גאמאל אבדעל נאסער
**גאמאל אבדעל נאַסער** (ה'תרע"ח - ה'תש"ל (15טן יאנואר, 1918 - 28סטן סעפטעמבער, 1970) איז געווען דער פרעזידענט פון עגיפטן פון ה'תשי"א (1951) ביז זיין שטארבן אינעם יאר תש"ל.

ער האָט געבויט די אסוואן דאמבע און צוריקגעקערט דעם סועץ קאנאל (וואס איז געווען אונטער דער בריטישער מאכט) צו די עגיפטן. גלייך נאך דעם (ה'תשי"ז) האט אויסגעפלאצט די סיני מלחמה צווישן ישראל מיט דער הילף פון בריטאניע און פראנקרייך פון איין זייט, און עגיפטן פון דער צווייטער זייט. אין דער סיני־קריג איז מצרים דורכגעפאלן.

## זעקסטאגיקע מלחמה 
נאסער איז געווען דער פאראנטווארטלעכער צו דער זעקסטאגיקער מלחמה (אין יאר ה'תשכ"ז) וואס האט אויסגעפלאצט נאך וואס נאסער האט אריינגעשיקט גרויסע מיליטער־גרופעס אין סיני און פארשיקט פון דארט די יו ען כדי צו אנשרעקן ישראל.

אין דעם קריג האט נאסער פאראייניקט דריי אראבישע לענדער—סיריע, יארדאניע און איראק—צו קעמפן קעגן ישראל. די מלחמה האט זיך געענדיקט מיט מצרימס דורכפאל.

זיין נאכפאלגער איז אנוואר סאדאט.

קאַטעגאָריע:עגיפטן
ה'תשל"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ה' אדר - הרה"צ מרדכי שלמה פרידמאן, באיאנער רבי אין ניו יארק
יידישע דעמאקראטישע לאנד

דער הויפט געדאנק פון דער **יידישער מדינה**, מדינת ישראל, איז אויסצופירן דעם געזעץ פון צוריקערן אלע יידן פון גלות צו אן אייגן לאנד. אבער די פראגע איז ווי דארף א יידישע מדינה אויסזען? צווישן די בירגער אין מדינת ישראל איז דא מיינונגס פארשיידנהייט איבערהויפט צווישן די פרומע, מזרחיסטן און סעקולערער.

**1.** די פרומע צעטיילן זיך אזוי:
:**א)** קנאים גרופעס וואס לייקענען אינגאנצן אפ די מדינה (ווי עדה החרדית, סאטמאר)
:**ב)** גרופעס ווי אגודת ישראל און דגל התורה וואס כאטש זיי זיינען אויך קעגן דעם ציוניסטישן געדאנק, אבער דאך האלטן זיי אז מען דארף זיך אריינמישן אין די ישראל פאליטיק כדי צו כאטשיק אויפטון מיט וויפל מ'קען כדי צו העלפן דעם פרומען ציבור סאציאליסטיש און אין יידישקייט. (אין די לעצטע יארן איז זייער שטרעבונג אויך צו מאכן טראדיציאנאליש די גאנצע מדינה (אזוי ווי די שטרעבונג פון די מזרחיסטים (זעט  נעקסטן פאראגראף)))

**2.** די מזרחיסטן האלטן אז די מדינה איז א חלק פון די גאולה (אתחלתא דגאולה), און מען דארף איר מאכן א מדינת הלכה וואס פירט זיך טיאקראטיש ד.ה. מען דארף אויסמאכן הלכהדיקע געזעצן און אויפשטעלן א רעליגיעזען געריכט (סנהדרין). זייער ציל איז נישט צו העלפן זייערע אייגענע גרופעס אזוי ווי די פרומע, נאר זיי שטרעבן צו מאכן די גאנצע מדינה מער טראדיציאנאליש מיט ארויף לייגן גרונדענע הלכות ווי שמירת שבת, כשרות, א יידישע מיליטער, נישואין און גירושין זאל זיין על פי די הלכה. אבער פונדעסוועקן האלטן זיי זיך אָן מיטן דעמאקראטישן געדאנק.

**3.** ביי די סעקולערער איז דא פארשידענע מיינונגען:
:**א)** טראדיציאנאלער - זיי האלטן אז די יידישע מדינה דארף שטרעבן זיך צו פירן לויט די יידישע טראדיציע און קולטור, און מען דארף מאכן גרונדענע געזעצן וואס געהערט צו די יידישע טראדיציע, ווי צ.ב.ש מאכן דער טאג שבת אלץ א רוהע-טאג, נישט אנוואקסן אין איר שוויינען א.ד.ג.. די אידיאלאגיע צעטיילט זיך אין א סך מיינונגען וועלכע געזעצן מען דארף אויסלייגן.
:**ב)** אזעלכע האלטן אז די מדינה איז געמאכט געווארן פאר דאס יידישע פאלק איבער די גאנצע וועלט. די ציל פון די מדינה דארף נישט זיין נאר פאר אירע בירגער נאר פאר אלע יידן אין די גארער וועלט.
:**ג)** די מדינה דארף זיין "א מדינה פאר יידן" און נישט א "יידישע מדינה", עס דארף זיין אין איר דעמאגראפיש רוב יידן און האבן א יידישע רעגירונג, אבער זי דארף זיך נישט מישן אין די יידישע טראדיציע און קולטור נאר זיין אינגאנצן דעמאקראטיש.
:ד) די מדינה דארף זיין א פולע דעמאקראטישע מדינה מיט גלייכרעכטיגייט פאר אלע בירגער אריינגערעכנט די אראבער, דרוזער און אלע אנדערע גוים. אויף העברעיש הייסט דאס מדינת כלל אזרחיה.

*זעט מער: **נאציאנאליזם**

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
קאַטעגאָריע:ישראל
ה'תקצ"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ה תמוז – רבי מאיר הלוי ראטנבערג, אפטער רב
ה'תקפ"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"א אייר - רבי **נפתלי צבי הורוויץ** פון ראפשיץ - פון די גרויסע רבי'ס אין גאליציע
ה'תקפ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* הרב רפאל בירדוגו רב פון מעקנעס, מאראקא
שפין

קליין|250px|א ראַק שפין
קליין|250px|א שפין אין צענטער פון זיין געוועב
קליין|250px|א שפין הענגט זיך בשעתן שפינען זיין געוועב.
דער **שפּין** איז א רויבערישער אַרטראפאד (באשעפעניש אן ארוקנביין). זיי זענען בעיקר באקאנט דורך די שפין געוועבאכץ וואס זיי מאכן. עס ווערט געשאצט אז עס איז דא 200,000 זגאלן פון שפינען. בלויז 40,000 זענען שוין דעפינירט און אידענטיפיצירט דורך װיסנשאַפטלער מיט נעמען און פונקטליכע וויסנשאפט וויאזוי זיי לעבן און זייערע פארשידנארטיקע תכונות, פון די זענען בערך 200 זגאלן שעדליך פארן מענטש אויב זיי בייסן.

שפּינען זענען נישט קיין זשוקעס. אלע שפינען האבן פון זיך צוויי דריזן וואס פראדוצירט דינע גאר שטארקע פראטעין פאדעם וואס איז זײד. זיי נוצן דאס צו פאנגען אנדערע בעלי חיים, און אויך צו קריכן דערמיט דרוך זיך הענגן פון איין פלאץ צום אנדערן, צו אויף גראדע ווענט אדער אויף גליטשיקע גראז. זיי נוצן אויך די זײד צו האלטן זייער זרע אדער אייער, און אויך פאר נאכדעם וואס דער בעל חיי איז שוין געפאנגן נעמען זיי אים ארום דערמיט פיל מאל ווי קײטן אױף די הענט מיט דעם זייער גאנצער קערפער ביז יענער ווערט דערשטיקט און טויט.

* ער האט אכט לאנגע דינע פיס מיט א קליינעם גוף אינדערמיט.

* ער איז איינגעטיילט אין צוויי חלקים, אן קיין פליגלעך.

* ער האט נישט קיין מויל צו עסן דורך קייען עס קען נאר זייגן זאפט.

ער לעבט פון פאנגען אלע מיני זשוקעס, אינסעקטן, פליגן שטויב און שמוץ וואס ווערן פארכאפט אין זיין שפין געוועב, און ער לאזט דאס צומאלן ווערן דורך א געוויסער טעכניק ביז זיי ווערן פליסיגקייט דאן קען ער דאס אויסטרונקען.

ווען ער ענדיגט בויען זיין געוועב גייט דאס אוועק זיך אפרוען ערגעץ אנדערשט מיט א דינע שטריק פון זיין געוואכץ פארבינדן ביז צו אים וואס ווען דער שפין שאקלט זיך ווייסט ציעט עס אים דורך די בענדל צו אהין לויפן און דאס פאנגען, נאך איידער עס רייסט זיך אויס.

קאטעגאריע:אראכנידן
ה'תקע"ו

'*** איז  און .

דאס קביעות פון דעם יאר איז **הכז פשוטה** וועלכע באדייט:
: **ה** - ראש השנה איז דאנערשטיק (ה)
: **כ** - חשוון איז א קורצער און כסלו איז א פולער, זיי פאלגען אויפן ארדער (כסדרן), איין חודש פון ניין און צוואנציג טעג, און איין חודש פון דרייסיג טעג. **פשוטה*' - דאס יאר האט ווי געווענליך צוועלף חדשים (פשוטה) ס'איז נישט אַן עיבור יאר.

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* כ' שבט - רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם, דער שינאווער רב. 

## נפטר געווארן
ה'תקע"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ח תשרי דעם צווייטן טאג חוהמ"ס - ר' נחמן מברסלב.
ה'תקס"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
*כ"ה סיון - הרב שמשון רפאל הירש

## נפטר געווארן
ה'תקע"ח

איז  און  .

דאס קביעות פון דעם יאר איז **השג מעוברת** וועלכע באדייט 
:**ה** - ראש השנה איז דאנערשטיק (ה). 
:**ש** - חשוון און כסלו זענען פולע (שלמים), חדשים פון דרייסיג טעג. 
:**ג** - פסח געפאלט דינסטיק
:**מעוברת** - דאס יאר איז אַן עיבור יאר.

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
ה'תקס"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ר' נחמן מברסלב האט זיך אריבער געצויגן קיין שטאט ברסלב.

## געבוירן
## נפטר געווארן
ה'תקס"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הר"ר שלמה הכהן ראבינאוויטש, ערשטער ראדאמסקער רבי

## נפטר געווארן
ה'תקמ"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ב אייר - רבי זרח איידעליץ פון פראג ("אור לישרים")
ה'תקנ"ז

ה'תקנ"ז איז דאס ניינטע יאר פון דעם צוויי הונדערט דריי און ניינציגסטן (רצ"ג) זון מחזור.
דאס קביעות פון דעם יאר איז **בח פשוטה** וועלכע באדייט **ב** - ראש השנה איז מאנטיק (ב). **ח** - חשוון און כסלו זענען פארקערצטע (חסרים), חדשים פון ניין און צוואנציג טעג. **פשוטה** - דאס יאר האט ווי געווענליך צוועלף חדשים (פשוטה) ס'איז נישט אַן עיבור יאר.

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* רבי חיים האלבערשטאם - דער צאנזער רב, פארפאסער פון די ספרים דברי חיים.

## נפטר געווארן
## רעפערענצן
ה'תשל"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
די ערשטע לאקאלע נעצווערקן זיינען געגרינדעט געווארן דורך Datapoint און זיי האבן באדינט צו איינטיילן הארטדיסקן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
ה'תקס"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
י"ד תשרי - רבי שלום שכנא פון פראהבישט (געב' תקכ"ט)
ה'תקל"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ו' אלול -  הרב שמשון חיים בן הרב נחמן מיכאל נחמני זצ"ל, דער "זרע שמשון"
ה'תק"ל

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הרב אריה לייביש האלבערשטאט - דער פאטער פון *דברי חיים*

## נפטר געווארן
ה'תק"ם

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* רבי נתן מברסלב, הויפט תלמוד פון רבי נחמן מברסלב, (נפ' ה'תר"ה)

## נפטר געווארן
*ז' טבת - רבי צבי הערש, זון פונעם בעל שם טוב
יארדאניע

קליין|250px|רוימישער טעאטער פון פילאדעלפיא, די אלטע שטאט פון אמאן
קליין| פטרה פון יארדניע
**יאָרדאַניע** (העבאריש: **ירדן**) איז אַ לאַנד אין מערבֿ־אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז אַמאַן. 

יארדאניע איז געווען א טייל פון פאלעסטינע, און דער בריטישער מאנדאט האבן אויפגעשטעלט דאס לאנד אין יאר 1922, און זיי האבן געשטעלט פאר קעניג דעם פרינץ אבדאללא, פון די האשעמיטן שבט, וואס זענען אין מקור בעדואינער, דאס לאנד איז א מדברדיקע, עס הערשט א גרויסע מאנגל אין וואסער, טרוקן און הייס.

פון צפון איז איר גרענעץ סיריע, מערב ישראל, פון מזרח איראק, און פון דרום האט זי איר גרענעץ מיט סאודי אראביע.

איר באפעלקערונג איז געשאצט אויף 5,759,732 און עס ווערט צוטיילט אויף 62 מענטשן, אויף יעדע סקווער קילאמעטער

דאס לאנד איז פאקטיש געווען א מאנדאט אונטער דעם פאראייניגטן קעניגרייך, ביזן יאר 1944, דאן איז זי געווארן זעלבסטשטענדיק, און אבדאללא איז געווארן פולשטענדיק, דער קעניג פון טראנס יארדאניע.

אין יאר 1948 האט יארדאניע מלחמה געהאלטן קעגן ישראל, און איינגענומען די מערב ברעג פונעם ירדן טייך, און ירושלים אלטשטאט, לאטראן, און אנדערע ערטער ווי שכם, חברון, יריחו, און ראמאללא, די מלחמה איז אנגעפירט געווארן דורך בריטישע גענערעלער, און די הויפט גענעראל איז געווען גלאב פאשא, דערנאך האט יארדאניען אנעקסירט די מערב ברעג, אבער בלויז גרויס בריטאניען, און פאקיסטאן האבן אנערקענט אינדעם.

אין 1951, איז אבדאללא קעניג פון יארדאניע געהרגט געווארן, אין אן אטענטאט אויפן הר הבית, ווען א פאלעסטינער האט אים דערשאסן, ווען ער האט באזוכט די על אקסא מעטשעט.

זיין זון טאלאל, איז געווארן קעניג נאך אים, אבער זיין זון איז אראפ נאך א יאר, ווען מע האט אנטדעקט, אז ער איז גייסטיש קראנק.

כוסיין איז געווארן קעניג אין 1952, און ער האט געפירט דאס לאנד פאר לאנגע יארן, ער האט געטאן א פאטאלע טעות, ביים זיך אנשליסן אינעם אראבישן קריג, ביי די זעקסטאגיקע מלחמה, ווי ער האט פארלוירן די מערב ברעג צו ישראל, ביי די יום כיפור מלחמה, האט ער טאקע נישט מלחמה געהאלטן קעגן ישראל דירעקט, פארקערט ער האט געווארענט ישראל אז עגיפטן, און סיריע גרייטן זיך צו אטאקירן ישראל.

אין יאר 1969, האבן פאלעסטינע טעראריסטן אים פרובירט אומצוברענגען, און דערפאר האט ער דורכגעפירט א בלוטיקע נקמה, ער האט געשיקט די ארמיי, צו אטאקירן פאלעסטינע באזעס, וואס זיי האבן אויפגעשטעלט אינערהאלב יארדאניע, פאר טעראר צוועקן, און אומגעברענגט צענדליקע טויזנטער פאלעסטינער, שפעטער האט מען גערופן די צייט "בלעק סעפטעמבער", און די פאלעסטינער האבן אויפגעשטעלט זייערע טעראר באזעס, אין לבנון, די סירישע האבן געדראט מיט א קריג, אבער ער האט מצליח געווען און עס איז גארנישט געווען.

אין יאר 1994, נאכדעם וואס ער האט יארן לאנג געפירט געהיימע געשפרעכן מיט ישראל, האט כוסעין אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל, מיט יצחק רבין.

אין יאר 1999 איז כוסיין קעניג פון יארדאניע געשטארבן, אין אן אמעריקאנער שפיטאל אין מינעסאטע, און זיין זון אבדאללא, האט איבערגענומען די מאכט, 
‫

*
קוילנשטאף

לינקס|250px
250px|קליין|שוואַרץ טשאַד גראַפייט, טשאַד, בלאַס דימענט.
**קױלנשטאָף** אדער **קאַרבאָן** איז אַ װיכטיקער כעמישער עלעמענט, און פֿון די װיכטיקסטע עלעמענטן פֿון די אָרגאַנישע־מאַטעריאַלן (דהײנו, פֿון די לעבעדיקע באַשעפֿענישן). זײַן סימבאָל איז **C** (), זײַן אַטאָם־מאָס איז 12 און זײַן אַטאָם־נומער איז 6.

**קוילנשטאף** איז דער עיקר און הויפט עלעמענט אויף וואס די כעמיע פון לעבן איז באזירט.

דער נאמען "**קאַרבאָן"** שטאמט פון א לאטיין ווארט וואס מיינט קוילן. 

בעלי חיים זײַנען אױסגעפֿארמט פֿון עטלעכע כעמיקאַלע עלעמענטן: קוילנשטאף, װאַסערשטאָף, שטיקשטאָף, און זױערשטאָף. דאָס עלעמענט קוילנשטאף האָט די מערסטע אָרגאַנישע פֿאַרבינדונגען (פֿון אַלע 4 זײַטן) װאָס דערפֿאר קען דאָס זיך שטאַרקער פֿאַרבינדן מיט זיך אַלײן און מיט אַנדערע כעמיקאַלע עלעמענטן.
קליין|טשאַד אַטאָם
דאס קלענסטע נאטירלעכע מאלעקול פון קוילנשטאף איז מעטאן (ענגליש: "methane", דײַטש: "Methan") וואס האט אן אטאם פון קוילנשטאף און פיר אטאמען פון וואסערשטאף. די כעמישע פארמעל פון מעטאן איז "CH4".

*
ו'א'

אין חז"ל (ראש השנה לא.) שטייט אז רב קטינא זאגט אז די וועלט גייט נאר שטיין 6,000 יאר און אין די זיבעטע טויזענט יאר וואס איז מרומז אויפן טאג פון שבת וועט די וועלט חרב ווערן און עס גייט נאר פארבלייבן דער אויבערשטער אליינס, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק (ישעיהו ב) ''ונשגב ה' לבדו ביום ההוא*, און א טאג פון אויבערשטען איז 1,000 יאר, ווי דוד המלך זאגט אין תהלים *כי אלף שנים בעיניך כיום אתמול''. אביי זאגט אז 2,000 יאר גייט עס זיין חרב, און ער לערנט עס ארויס פון א באזונדערע פסוק.

די גמרא (סנהדרין צז:) זאגט אויך אז די צדיקים גמורים גייען נישט שטארבן דעמאלטס, נאר וועלן שוועבן אין די ספערן, ביזן צייט פון עולם הבא.

דער רשב"א (שו"ת ח"א סימן ט) איז מסביר, אז אפילו די וועלט וועט זיין וויסט, וועט זיך די צייט רעכענען כאילו די וועלט וואלט ווען געשטאנען, וואס דאן וואלט עס געדויערט הונדערט יאר.

אין א אנדער מדרש (פרקי דרבי אליעזר) שטייט אז די הימל און ערד גייען באנייט ווערן, און אלע באשעפענישען גייען טועם זיין א טעם פון טויט אויף 2 טאג, און אין די דריטע טאג וועט די אויבערשטער אלעס באנייען און אויפלעבן די טויטע. אבער דער רשב"א (דארט) ערקלערט אז די 2 טאג מיינט 2 טאג פון אויבערשטען וואס דאס איז באמת 2,000 יאר, ד.ה. ר' אליעזר האלט אזוי ווי אביי.

ווידער, אין זוהר הקדוש (תרומה קעו:) שטייט אז די וועלט גייט שטיין 6,000 יאר, און דערנאך וועט עס חרוב ווערן אין 12 שעה, און אין די 13'טע שעה וועט דער אויבערשטער פריש באנייען די וועלט פון דאס ניי. 
דער רמב"ם אין ספר המורה (חלק שני פרק כט) און אזוי אויך דער רשב"א (שם), ווארפן אריין ווערטער אז עס מיינט נישט ממש אז עס גייט ווערן אויס וועלט, נאר אז וועט נישט זיין אויפן געהעריגען שטייגער, נאר באופן הפסד וכדומה. (גלאבאלע אנווארעמונג)

עס איז וויכטיג אנצוצייכענען אז מיט דעם האלטן אלע אייניג אז די וועלט גייט חרוב ווערן נאך 6,000 יאר, נאר עס איז דא א דיעה אין קבלה, אין אויך פיל ראשונים האלטן אזוי, אז די וועלט גייט שטיין א צירקע פון 49,000 יאר [אין זייער שפראך: זיבן שמיטות], און יעדן זיבעטן טויזנט יאר שמיטה גייט די וועלט רוהען און זיין וויסט, און ווידער נתחדש ווערן צוריק, ביז די 50,000טע טויזנט יאר וואס דאן וועט זיין די גרויסע בירור יובל הגדול, וואס אלעס וועט מתוקן ווערן און די גאנצע עולם הזה וועט בטל ווערן, און עס וועט נאר פארבלייבן די צדיקים לעולם הבא.

די מקובלים שרייבן אז איצט האלטן מיר אין דער 2טער רונדע פון 7,000 יאר, דאס הייסט אין די שמיטת הגבורה.

א
אומזינסט

**אומזינסט** מיינט פריי אן אפצאל, אז מען קען הנאה האבן עפעס א גוטס פון אן אנדערן'ס ארבייט אן קיין שום קאסטן.

עס ווערט אסאך גענוצט אין די ענגלישע שפראך מיטן נאמען **פריי** ווייל א זאך וואס מ'דארף גארנישט צאלן איז דאך פריי פון א חוב אדער עול וואס דאס מיינט פרייהייט.

א ביזנעס קען אויך אמאל פארטיילן זאכן בחנם, כדי זיך צו רעקלאמירן. אזוי אויך נייע רעסטוראנטן גיבן צו עסן פאר פרי.

מען נוצט דאס אויך לרעה אז מען באקומט א שלעכטער זאך פון איינעם זאגט מען *ער טשעפעט מיך בחינם*.

רוב מאל ווען איינער גיבט עפעס אוועק פאר אומזיסט איז דאס נישט צופיהל ווערט.

א באקאנט יודיש ווערטל איז **בחנם באקומט מען כינים**, דאס באדייט אויב ס'קאסט גארנישט איז עס טאקע אזויפיהל ווערט.

## לשם מצוה 
אבער ביי פרומע יודן איז דא די באגריף פון **לשם מצוה**: אויב מ'האט עפעס א חפץ ווי צב"ש א פרידזשידער אדער וואש מאשין, און ער קויפט א נייע אבער די אלטע ארבעט נאך גאנץ פיין, אדער א רעקל וואס איז שוין נישט זיין מאָס, איז ווי איידער עס אוועקווארפן אין די מיסט אדער זיך מוטשען עס צו פארקויפן אין א צווייט האנטיגע געשעפט, רעקלאמירט ער אז ער גיבט עס אוועק לשם מצוה און ווער עס וויל זאל עס קומען אפנעמען.

דאס ווערט אפט באטיטלט מיטן לשון הקודש'דיגן אויסדרוק: **זה נהנה וזה לא חסר**. דער האט הנאה און פונעם ערשטן פעהלט לכבוד דעם גארנישט.

אין די חרדישע צייטונגען איז דא וועכנטליך קלאסיפיידס-אפטיילונגען פון זאכן אוועקצוגעבן לשם מצוה. ספעציעל פאר פסח ווען אסאך קויפן נייע זאכן.

קאַטעגאָריע:עקאנאמיע
ה'תקמ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* י' שבט - דער מקובל הרב שלום שרעבי
ה'תקמ"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, *דער בני יששכר*
## נפטר געווארן
ה'תקי"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* רבי משה טייטלבוים, רב אין איהעל מחבר פון ישמח משה (נפ' ה'תר"א)

## נפטר געווארן
בית מדרש עליון

**בית מדרש עליון** איז א ישיבה אין מאנסי, נוא יארק, געגרינדעט דורך ר' שרגא פייוול מענדלאוויטש דער מנהל פון תורה ודעת.

אין ה'ת"ש לפ"ק, איז ר' אהרן קאטלער און ר' ראובן גראזאווסקי זי"ע און נאך, אנגעקומען קיין אמעריקא, וואו ר' אהרן איז תיכף אריינגעשפרינגען אין פילע הצלה אקטיוויטעטן צו ראטעווען יידן על אדמות אייראפע. אין יאר ה'תש"ג, ווען ער האט אויפגעגעבן אויף הצלת יהדות אייראפע, האט רבי אהרן געגרינדעט א כולל, לכתחילה אין קאנעטיקעט, און שפעטער האט ער אים אריבער געפירט קיין לעיקוואד. 

ר' אהרן האט זיך פארבינדן מיט רבי שרגא פייוויל מענדלאוויטש, וואס האט געהאט זיין אינסטוטוציע "אש דת", וואו ער האט מחנך געווען מחנכים, וואס איז געווען א תורה ודעת פראיעקט, קווארטירט אין מאנסי, און איהם פארגעשלאגן אריבערצופירן "אש דת" קיין וויליאמסבורג, און אנשטאט דעם, זאל ער גרינדן א ישיבה אין מאנסי. דאס האט געפירט צו דער גרינדונג פונעם ביהמ"ד עליון, וואו די ראשי ישיבות זענען געווען רבי ראובן גראזאווסקי און רבי גדליה שאר. 

א תקופה פון עטליכע יאר האט מען איהם אריינגעברענגט אין ביהמ"ד, ווען חתנו ר' דן אונגארישער האט איבערגעזאגט זיינע שיעורים. ער איז נפטר געווארן כ"ב אדר ה'תשי"ח.

## תלמידים
צווישן די געוועזענע תלמידים פון בית מדרש עליון זענען:
* הרב ישראל בעלסקי, ראש ישיבה פון תורה ודעת
* רבי משה וואלפסאן לאיט"א 
* הרב משה לייב ראבינאוויטש, מונקאטשער רבי
* הרב יצחק יעקב ראבינאוויטש אדמו״ר דינאוו (פלעטבוש), וויליאמסבורג.
* רבי ישראל חיים מנשה פרידמאן, ראב"ד סאטמאר
* רבי משה האלבערשטאם, קיוויאשדער רב
* רבי משה גרין ראש ישיבה דמאנסי
* הרב שמעלקע לייפער אדמו״ר חוסט בארא פארק
* הרב שמעלקא טויבנפעלד אבד קהל חרדים מאנסי
* הרב חיים פלאהר ראש הכולל זכרון מנחם מאנסי
* הרב מרדכי באבד, ראב״ד מכון להוראה.
* הרב חיים ברוך גלאק.
* הרב נתן שערמאן, מסורה/ארטסקרול
* הרב סיני האלבערשטאם זשימיגראדער רבי.
* הרב ארי׳ וואגשאהל מראדומישלא.

קאַטעגאָריע:ישיבות
קאַטעגאָריע:ניו יארק
קאַטעגאָריע:מאנסי
געל

**געל** איז א קאליר צווישן גרין און אראנזש.

ווען מ'נוצט RGB שרייבט מען דאס אזוי (255,255,0)
אין העקס שרייבט מען דאס אזוי FFFF00 אדער FF0

ליכט מיט א כוואליעלענג צווישן 570-580 נאנאמעטער איז געל.

קאַטעגאָריע:קאלירן
טראנזיסטאר

א **טראנזיסטאר** איז אן עלעקטראנישער באשטאנדטייל וואס קאנטראלירט דעם פליעס פון עלעקטריציטעט צווישן די טויזעטער און גאר מיליאנען אדער ביליאנען קליינטשיגע באשטאנדטיילן אינעם עלעקטראנישן אפאראט אדער טשיפ.

א טראנזיסטאר האט דריי שטעכערליך (דראטן) וועלכע קומען ארויס דערפון, צוויי ווערן גענוצט פאר דעם פליעס פון עלעקטריציטעט, דער דריטער דראט איז דער קראן וואס קאנטראלירט וויפיעל עלעקטריציטעט זאל אדורך פליעסן. ווי מער עלעקטריציטעט מ'לייגט צו צום דריטען דראט אלץ ווייניגער עלעקטריציטעט לאזט עס דורך.

א טראנזיסטאר איז נוצבאר פאר עלעקטראנישע אינסטראמענטען וואס נוצען טשיפס און דארפן מאכן יא אדער ניין באשליסענס, דאס ווערט קאנטראלירט דורך דעם דריטען דראט.

היינטיגע קאמפיוטער טשיפס זענען זייער קאמפליצירט און פארמאגן איבער א ביליאן טראנזיסטארס!

קאַטעגאָריע:טעכנאלאגיע
דזשעראם שאטנשטיין

**זשעראם (יעקב מאיר חיים) שאטנשטיין** (נפטר 1992) האט איבערגעלאזט 4 קינדער, איין זוהן און 3 טעכטער. פון די גרעסטע אידישע פילאנטראפן און ענטרעפענוערס מיט א טשעין סטאר נעץ וואס הייסט שאטנשטיין סטארס.

ער איז געווען א תלמיד פון ישיבת רבינו יצחק אלחנן און פון די בארד מיטגלידער אין ישיבה אוניווערסיטעט.

ער איז געווען א מאדערן ארטאדאקסישער איד תלמיד פון וויי.יו. ער איז געווארן זייער רייך, און לזכותו איז ער די לעצטע מינוט פון זיין לעבן באפוילן זיינע קינדער זיי זאלן שטיצן דעם ארט סקראל פראיעקט פון איבערטייטשן כל התורה כולה.

זיינע קינדער זענען היינט פאררעכענט פון די וועלט'ס גרעסטע ביליאנערן. זיי האבן ריזיגע קליידונג געשעפטן אין די גאנצע וועלט, און זיי זענען די בעלי בתים פון אמעריקן איגעל, און זענען געליסטעט אויף די אמעריקאנער בערזע אין וואל סטריט. דער יורש, דזשעי שאטענשטיין איז א מאדערן ארטאדאקיסשער איד, וועלכער דאווענט יעדן טאג, און האט שיעורים.

די גאנצע שאטענשטיין פאמיליע זענען שומרי שבת און האלטן כשרות און אידישקייטץ.

א גרויס חלק פון די ארטסקראל פראיעקט אויף ש"ס דאס איז פאר זיי אפאר נישטיגע מיליאן פון זייערע ביליאנען אז די גמרא וואס אלע נוצן זאל ווערן אנגערופן על שמו ועל זכרו פון זייער פאטער. ד.ה. ביז ארט סקראל האט א גמרא דרוק וואס רוב בנין ומנין פון כלל ישראל האט זיך באנוצט געווען אנגערופן אויף ש"ס ווילנא אדער אנדערע נעמען פון היינט מאל אן איז דאס ש"ס שאטנשטיין.

## דרויסנדיקע לינקס
* שאטנשטיין צענטער פאר ספארטס
* ישיבה אוניוועריסטעט 

קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט
קאַטעגאָריע:ביליאנערן
לייזער בורקא

ר' **לייזער בורקא** (ענגליש: **Alec Burko** געבוירן 1978) איז אן אקטיאר אויפן אידישן פאלקס בינע.

ער האָט שטודירט מיטלעלטערישע ליטעראַטור און גערמאַנישע פֿילאָלאָגיע אינעם ניו־יאָרקער אוניווערסיטעט און אינעם אוניווערסיטעט פֿון מינעסאָטאַ.

זייט הארבסט 2004 ער איז דער זעצער און א שרייבער פארן יידיש פארווערטס.

ער שרייבט ארטיקלען דארטן פון צייט צו צייט איבער חרדים און אידיש.

ער פירט אויך אן מיט א גוגל גרופע וועבסייט מיטן די פרייע אוניוועריסטעט וואס חרדים מיט פרייע רעדן זיך צונויף איבער די דיפערענצן פון זייער שפראך אין אידיש.

## וועבלינקען
* לייזער בורקא'ס אלע ארטיקלען אינעם פארווערטס .
* 2012 אינטערוויו מיט לייזער בורקא דורך יידישע ביכער-צענטער

קאטעגאריע:יידישיסטן
מונינג

left|thumb|250px|סטודענטן פירן דורך א מאסן מונינג
**מונינג** מיינט אז מען ציעט אראפ אדער מען צווינגט עמיצן ער זאל אראפציען זיין הויזן און אויפדעקן זיין תחת כדי אים צו דערנידערן. עס ווערט אנגערופן מונינג ווייל די תחת זעהט אויס אזויווי צוויי לבנות.
קאטעגאריע:אויפירונגן
ליכט-יאר

א **ליכט־יאר** איז א מאס פון לענג וואס אסטראנאמען ניצן צו מעסטן די ווייטקייט פון די שטערן. עס איז אזוי לאנג ווי עס דויערט פאר ליכט צו פארן איין יאר, וואס איז בערך 5,879,000,000,000 מייל לאנג.

לויט דער גיך פון ליכט אין א וואקיום, וואס איז 299,792,458 מעטער א סעקונדע, איז א ליכט יאר גלייך צו:
* 9,460,730,472,580.8 קילאמעטער (וואס אעז אומגעפער 1016 מעטער)
* 5,878,625,373,183.61 מייל 
* 63,241.077 אסטראנאמישע איינסן (אפטמאל ניצט מען 63,240 אסטראנאמישע איינסן)
* 0.306601394 פארסעק

קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע
שטיין עפאכע

די **שטיין עפאכע** איז די פעריאדע פון היסטאריע וואס נעמט אריין די ערשטע פארשפרייטע באנוץ מיט טעכנאלאגיע אין מענטשליכע עוואלוציע און דער אויסשפרייט פון דער מענטשהייט מין בעלי חיים פון מזרח אפריקע צו די רעשט פון דער וועלט.

עס ענדיגט זיך די תקופה מיט דער אנטוויקילונג פון אגריקאלטור און די אריינברענגען פון געוויסע בעלי חיים צווישן דער מענטשהייט, און דער צושמעלצונג פון קופער שטיין צו מאכן אייזן.

די פעריאדע ווערט פארעכענט אלס פרעהיסטאריש וואס האט זיך אנגעהויבן צוליב דעם וואס אין יענע צייטן האט נאך דער מענטש נישט געקענט שרייבן, וואס מיטן שרייבן האט מען ערשט געקענט אנהייבן צו וויסן און רעכענן היסטאריע כדי צו דאקומענטירן וואס גייט פאר.

עס הייסט שטיין עפאכע ווייל דאן האבן זיך אלע באנוצט מיט שטיינער פאר זייערע טאגטעגליכע געברויכן אין לעבן. נאך נשיט געווען אייזן מיט פאלסטיק און אזוי ווייטער טולס אדער געצייג און געווער זיך באנוצען בלויז פון שטיין. 

די דאטום'ס פון ווען ביז ווען עס האט זיך געצויגן איז אין מחלוקת ווייל עס ווענדט זיך אסאך אין דעם ראיאן פון ווי מ'רעדט ווי למשל עס איז נאך היינט דא געזעלשפאטן וואס וואונען ווי אין יענע תקופה, זייער צוריקגעשטאנען.

קאַטעגאָריע:תקופות אין געשיכטע
ה'תפ"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* י"ב אלול - משה מענדלסאן

## נפטר געווארן
ה'תע"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ד טבת - הרב נפתלי כ"ץ, מחבר פון "סמיכת חכמים"
ה'תס"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* יצחק זרחיה אזולאי איינע פון די רבנים פון ירושלים- דער טאטע פון דעם גרויסן גאון דער חיד"א

## נפטר געווארן