open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
וואלד

left|thumb|250px|א וואלד
א **וואלד** איז א שטח ווו עס זיינען דארט פיל בוימער פלאצירט אין א איינגן ארט. היינט צוטאגס איז די וועלט מיט דרייסיק פראצענט וועלדער. די צאל ווערט מיט די צייט קלענער און קלענער צוליב דעם וואס דאס מענטשהייט רייסט אויס מער און מער בוימער כדי צו פראדוקטירן פאפיר.

וועלדער זיינען וויכטיק צו אפהיטן די ווילדע חיות וואס לעבן אין די וועלדער כדי זאלן זיי נישט פארלענדן ווערן. אויך זיינען וועלדער וויכטיק פון די עקאלאגישע פונקט כדי צו היטן די אייגנשאפט פון די לופט אויף דער ערד-פלאנעט.

קאַטעגאָריע:געאגראפיע
אישות

**אישות** אדער **נישואין** איז דער ענין פון צוויי מענטשן, א מאנצביל און א פרוי, וואס לעבן צוזאמען אינטימיש אלס מאן און ווייב דורך א חתונה צערעמאניע. די צערעמאניע קען זיין א רעליגיעזע; היינט, אבער, אין רוב לענדער פון דער וועלט ווערט אנערקענט א ציווילע חתונה צערעמאניע. אין טייל לענדער ווערט די רעליגיעזע צערעמאניע נישט אנערקענט דורכן געזעץ.

אין טייל לענדער קען מען חתונה האבן מיט מער ווי איין ווייב.

## אין יידישקייט 
ביי יידן פירט מען די חתונה צערעמאניע מיט קידושין אונטער א חופה, מיט יחוד און אלע אירע פראצעדורן.

לויט דער תורה קען א מאנצביל חתונה האבן מיט מער ווי איין ווייב. אבער רבנו גרשום האט געמאכט א חרם קעגן דעם פאר די אשכנזים, און היינט איז אנגענומען אין אלע יידישע קרייזן צו האלטן נאר איין ווייב.

אין אידישקייט איז נישט אנערקענט צוויי זכרים וואס וואוינען צוזאמען אלס חתונה געהאט נאר לויט די היינטיגע וועלטסליכער קולטור.
קאַטעגאָריע:מענטשליכע באציאונגען
דאם

[left|thumb|250px|א דאם אין [איראן]]
א **דאם** אדער **דאמבע** איז א אפשפאר־וואנט צו פארהאלטן פליסיקע וואסער וואס פליסט אין די קוואלן דורך די בערג, כדי צו נאוויגאטירן די וואסער אויף סיי וואסארא צוועק, ווי אפאלטן פארפלייצונגען, מאכן לעקטער א.ד.ג. דער קערפער פון וואסער געשאפן דורך א דאם איז א רעזערווואר.

די דריי-שלוכטן-דאמבע אויפן יאנגצע טייך אין כינע איז מער ווי פינף מאל אזוי גרויס ווי די הואווער דאמבע (פאראייניגטע שטאטן), שאפט א רעזערווואר לאנג  600&nbsp;ק"מ געניצט פאר גענערירונג  פון הידרא־עלעקטרישער קראפט.

קאַטעגאָריע:וואסער
קאַטעגאָריע:אינזשעניריע
*
שותפות

**שותפות** איז ווען 2 מענטשן, פירמעס אדער אנדערע ענטיטאַט האבן א געמיינזאמער אינטערעסע אין סיי וואסערע זאך צו באגריף. 
קאטעגאריע:מענטשליכע באציאונגען
וואלענטינס-טאג

לינקס|קליין|250px|געשאנקען וואס ווערן אויסגעטוישן אין וואַלענטינס-טאַג
**וואַלענטינס-טאג** (ענגליש: ''Valentine's Day'') איז א קריסטלעכע חגא וואס ווערט געפייערט מיט אויסדריקן ראמאנטישע ליבשאפט צווישן מאן אין פרוי, טיפיש מיט שענקען רויזן, שאקאלאד, ציקערלעך, מיט שיינע קארטלעך. וואַלענטיין איז דער נאמען פון צוויי קריסטן וואס האבן זיך מוסר נפש געווען פאר קריסטנטום.

די חגא איז נישט קיין לעגאלע חגא, בענק אין געשעפטן זענען געהעריג אפן, אבער דער אלגעמיינער פרייער מענטש טוט דאס פייערן.

עס געפאלט אין דעם 14טן פעברואר.

קאטעגאריע:ליבע
קאַטעגאָריע:קריסטלעכע חגאות
אנקעטע

**אנקעטע** איז א אויספרעג מוסטער וואס מען פארבינדט זיך צו די מענטשן פון א פאלק אויספרעגן זייער מיינונג אדער מעשה. און אויב מער פון פופציג פראצענט ענטפערן איין וועג איז דאס א רעזולטאט פון א אנקעטע. 

די תירוץ איז בלויז לויטן פרעגער וויאזוי ער פארעמט אויס זיין שאלה, און אפט מאל איז שייך אנקעטעס מיט דירעקטע כוונות צו קומען צו זייערע געווינטשטענע רעזולטאטן, ווי ביי פארטייאישע פאליטיק אין היץ בעפאר פאר די וואלן. א.א.וו.
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאטאליציזם

left|frameless|upright|
**קאטאליציזם** איז די גרעסטע קריסטלעכע שטרעמונג. אין איר שפיץ שטייט די רוימישע קאטוילישע קירכע אין וואטיקאן ווו איר הויפט פירער איז דער פויבסט וואס זיצט אויף שמעון פעטראס׳נס (דער שליח פון יעזוס) ביינקל.

די צאל גלויבערס אין קאטאליציזם ביי די גרויסע לענדער זיינען פעלגנדיק: אין אמעריקע 30%, אין אייראפע 40%, אין אפריקע 20% און אין אזיע בלויז 3%.

קאַטעגאָריע:קריסטנטום
קאַטעגאָריע:רעליגיע
RAM זיכרון

קליין|250px|RAM
**RAM זיכרון** (ר"ת Random Access Memory - צופעליק צוטריט זכרון) וואס מען רופט אין אלגעמיין **קאמפיוטער זיכרון** איז א קאמפיוטער באשטאנדטייל וואס איז באשטימט צו אנהאלטן די דאטן (ווי קאמפיוטער פראגראמען) וואס לויפן אויפן קאמפיוטער בשעת ווען דער קאמפיוטער ארבעט. אנדערש איז א הארטער דיסק וואס האלט-אן דאטן אויך ווען דער קאמפיוטער איז פארלאשן. 

די מאסן פון זיין געהאלט רעכנט זיך אין ביטן לויט'ן ביינערי צאל.

היינטיגע צייטן איז דער קאמפיוטער זכרון א קליינע מאדולע וואס מען שטעקט אריין אינעם הויפט טאוול.

היינטיגע קאמפיוטערס וואס לויפן אויף זיי ווינדאס XP דארף האבן מינימום 64 מעגאבייט און א ווינדאס וויסטא דארף האבן מינימום 512 מעגאבייט (פאר דער גרונטענער ווערסיע).

קאַטעגאָריע:איינשפייכלערונג מיטלען
מופת

**מופת** באדייט א *איבערווייז* א צייכן.
עס ווערט דערמאנט אין די תורה אז דער אויבערשטער האט געשיקט משה צו פרעה זאגן ער זאל ארויסשיקען די יודן פון מצרים . האט  פרעה  געזאגט פאר משה פארוואס זאל איך דיר גלייבן אז ער האט דיר געשיקט  צי מיר גיב מיר א צייכן *תנו לכם מופת* און דער אויבערשטער האט אים טאקע געגעבן די צען מכות .
אויך שטייט ביי א פאלטשער נביא וואס וועט וועלן מען זאל אים גלייבן אז ער וועט געבן א מופת .
## ביי צדיקים
וויבאלד אייביג אין די תורה באדייט מופת א איבערנאטירליכע געשעעניש וואס קומט ווייזן געטליכקייט ווערט אנגעריפען יעדע איבערנאטירליכע זאך וואס א צדיק טוט א מופת .

## זעט אויך 
# נס
# כישוף
ה'שצ"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* ברוך שפינאזע - יידישער פילאזאף.

## נפטר געווארן
ה'תל"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ברוך שפינאזע - יידישער פילאזאף.
דזשארדזשיע

קליין|250px|א שחורה שקלאף רוהט זיך אפ אין דזשארדזשיע אין יאר 1832**דזשאָרדזשיע** איז איינע פון די 50 שטאַטן אין דרום־מזרח פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
זי האט פלארידא צו דרום, אלאבאמא צו מערב, טענעסי און צפון קאראליינע צו צפון, און דרום קאראליינע צו מזרח. צו דרום־מזרח האט דזשארדזיע א בארטן אויפן אטלאנטישן אקעאן.

דעם נאמען "דזשארזשיע" האט מען גערופן נאך זשארזש דער צווייטער, קעניג פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. 

דזשארזשיע איז א פראמינענטער היסטארישער דרום שטאַט, וואו אהין מ'האט איידער דעם ברודער קריג געבראכט אהין מיט געוואלד טויזנטער שקלאפן פון מערב אפריקע צו באארבעטן די וואטע פעלדער. די ווייסע איינוואוינער זענען פון דעם רייך געווארן און געלעבט א גוטן טאג, בשעת די שווארצע זענען געווען פארקנעכטעט און אונטערדריקט.

אין דער קנעכטשאפט עפאכע (בערך אין די צייטן פון חתם סופר) איז פלארידא נאך נישט געווען א חלק פון אמעריקע, עס האט נאך באלאנגט פאר שפאניע, דעריבער איז דזשארדזיע געווען דער עקסטרעמער דרום עק פון אמעריקע, ווי עס האט געדינט פאר א שיץ (אפשייד) צווישן פלארידא און די קאראליינעס.

נאך דעם ברודער קריג ווען האלטן שקלאפן איז געווארן אומ-געזעצליך איז דזשארדזשיע געלעגן חרוב ונחרב, אלע שקלאפן זענען זיך צולאפן און די פעלדער זענען אינטערגעצינדען געווארן פון די שחורים. עס האט געדויערט לאנגע יארן ביז עס האט צוריק אויפגעלעבט.

די הויפט און די גרעסטע שטאט איז אטלאנטא. אנדערע גרויסע שטעט זענען אויגוסטע, סאוואנאה און קאלומבוס.

די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 10,711,908
רויט

**רויט** איז איינער פון די פיר הויפט קאלירען, וואס פון זיי ווערט צוזאמעגעשטעלט אלע ערליי קאלירען, ווי צום ביישפיל: רויט און בלוי צוזאמען שאפן דעם קאליר וויאלעט.

בלוט, ווען עס קומט אין בארירונג מיט אקסיגען, איז עס אין א רויטע קאליר (אבער אין קאסמאס זעהן עס די אסטראנאטען מיט א בלאען קאליר)

רויט איז א שרייעדיגע קאליר, און א קאליר וואס איז מרמז אויף זינד 'אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו': [די באשעפער זאגט צו אידישע קינדער] אויב אייערע זינד וועט זיין רויט אזוי ווי רויטוואל, וועל איך עס ווייס מאכן אזוי ווי שניי.

א פרוי טאר נישט גיין מיט א רויטע שרייעדיגע קלייד צוליב צניעות.

קאַטעגאָריע:קאלירן
אסטערויד

left|thumb|250px|253 Mathilde
**אסטערוידן** זיינען קליינע קערפער אין דער זון סיסטעם וואס פאלן אריין אין דער וועלט פונעם קאסמאס.

ווען אן אסטערויד אדער א מעטעארויד (דאס איז אן אסטערויד קלענער פון 1 מעטער) קומט אריין אין אטמאספער ווערט ער פארברענט דורך די היץ וואס עס שאפט, אבער צו מאל קען זיך טרעפן אז עס בלייבט איבער א "קליין שטיקל", דאס הייסט א קליין חלק דערפון, אבער גענוג גרויס אנצומאכן חורבנות, אזוי ווי עס האט פאסירט אין רוסלאנד מיט 100 יאר צוריק חרוב מאכנדיג גאנצעטע וועלדער.

## אנטפלעקונג 
קליין|די ערשטע צען אסטערוידן וואס מען האט אנטפלעקט, אין פארגלייך צו דער לבנה
[קליין|[243 Ida and its moon Dactyl. Dactyl is the first satellite of an asteroid to be discovered.]]
דער ערשטער אסטערויד וואס מען האט אנפלעקט, צערעס, האט מען געקלערט צו זיין א נייער פלאנעט. דערנאך האט מען אנטפלעקט נאך ענלעכע קערפערס, וואס מען האט דעמאלסט געמיינט אז זיי זענען ליכטפונקטן, ווי שטערן, אבער קלאר נישט שטערן צוליב זייערע באוועגונגען. צוליב דעם האט דער אסטראנאם סיר וויליאם הערשל  פארגעשטלעט דעם טערמין "אסטערויד", אויף גריכיש: ἀστεροειδής, וואס באדייט ׳אזוי ווי א שטערן', און גענומען פון אוראלט גריכיש  *אסטער* 'שטערן, פלאנעט'. אין דעם אנהייב פונעם צווייטן העלפט פונעם ניינצנטן יארהונדערט, האט מען נאך געניצט די טערמינען "אסטערויד" און "פלאנעט" גלייך. 

איבערבליק פון אנטפלעקונג צייטליניע:

* 10 ביז 1849
** 1 צערעס, 1801
** 2 פאלאס – 1802
** 3 דזשונא – 1804
** 4 וועסטא – 1807
** 5 אסטראעא – 1845
** *אין 1846, האט מען אנטפלעקט דעם פלאנעט נעפטון*
** 6 העבע – יולי 1847
** 7 איריס – אויגוסט 1847
** 8 פלארא –  אקטאבער 1847
** 9 מעטיס – 25 אפריל 1848
** 10 היגיעא – 12 אפריל 1849 *צענטער אסטערויד אנטפלעקט*

## הערות
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע
שלושה אחים

**שלשה אחים** איז פיקטיווע ערציילונג פארפאסט דורך אן עלטערער פרוי, וואס שילדערט א פאסירונג פון דריי ברידער וואס האבן זיך צושיידט איינער פונעם צווייטן אויף ווייטע שטרעקעס, יעדער איינער אין א אנדערע מדינה, און צום סוף ווי אזוי זיי האבן זיך זייער וואונדערליך געטראפן. עס קומט אין דריי בענדער און דא איז פארשפרייט געווארן דורך ראצפערטער רבי בשעתו.

היינט איז דאס שוין נישטא צו באקומען.

קאטעגאריע:פיקציע
קאמעט

קליין|250px|א קאמעט
א **קאמעט** (אויף לשון הקודש "שביט") איז א קליינער קערפער אין דער זון סיסטעם וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אייז און שטיין, און ווען עס דערנענטערט זיך צו דער זון הייבט זיך עס אן צו צולאזען, און עס שלעפט זיך נאך א לאנגע וויידל אווען פון דער זון.

אויספארשונגען פון קאסמאסשיפן האבן געוויזן אז קאמעטן אנטהאלטן בעיקר אייז.

## אין יידישקייט 
אין דער יידישע טראדיציע און הלכה, ווען מען זעט א קאמעט מאכט מען א ברכה "עושה מעשה בראשית".

.

## היילי קאמעט 
קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע
יוגנטרוף

[קליין|250px|דאס איז געגרינדעט און אנגפירט געווארן דורך ד"ר [מרדכי שעכטער וואס איז נפטר געווארן דעם 15טן פעברואר 2007]]
**יוגנטרוף** איז אן אלוועלטלעכע אידישער ארגאניזאציע פון יונגע לייט וואס באשעפטיקן זיך מיט פארשפרייטן די שפראך יידיש פאר דער וועלט. עס איז געגרינדעט און אנגפירט געווארן אין 1965 דורך ד"ר מרדכי שעכטער וואס איז נפטר געווארן דעם 15טן פעברואר 2007. 

זייער מאטא: אז יידיש איז נישט בלויז א פארבינדונג מיטל צווישן געוויסע מענטשן, נאר בעיקר א קולטור און ליטעראטור וואס פארבינדט די אפשטאמיקע פון איין פאלק צו א טראדיציע און היסטאריע אויסגעפארעמט משך פון טויזנטער יארן. און דאס איז דער פשט פון זייער נאמען פון זייער אלוועלטליכע ארגאנעזאציע: א רוף פון און צום נייעם דור וואס קען נישט קיין יידיש זיי זאלן זיך אויך אנשליסן צו לערנען אביסל יידיש, אויפצווועקן דעם יידישן ירושה פון אמאל. 

זיי שרייבן יידיש לויט די ייוו"א כללים.

זייער אקטיוויטעטן איז צאמשטעלן איינמאל א יאר זומער א וואקאציע, אין די קעטסקיל בערג, וואס מ'רעדט און מ'לערענט בעיקר יידיש.

זיי האבן אויך א בליצפאסט ליסטע פון טויזנטער יידיש ליבהאבער און שעצער פון איבער דער גארער וועלט זענען דערהין אנגעשלאן און באקומען יעדן טאג און שיקן זיך מעלדונגען פאר דער גרופע איבער די לעצטע נייעס און אקטיוויטעטן פארלאנגען און מודעות וועגן יידיש.

אויך מאכן זיי יעדע פאר וואכן א צוזאם קום פון יידיש ליבער אין די פריוואטע הייזער אדער שולן פון חברים.

דאס איז אויך הויפט קווארטירט אין דעם געביידע פון ארבעטער רונג אין מאנהעטן וואס דארטן געפינט זיך אויך די בירא פון פארווערטס רעדאקציע און א יידישער טעאטער און ציווילער צענטער װוּ יידן פארברענגן זייער צייט מיט פארשיידענע אקטיוויטעטען.

## דרויסנדע וועב פארבינדונגען 
* יוגנטרוף.ארג

קאַטעגאָריע:יידישיסטישע ארגאניזאציעס
זעיל

**זעל** אדער **נפש** איז דער מענטאליטעט, געפילען, מידות, דעות, כאראקטעריסטיקס, און זכרון וואס פארעמעט אויס דער מענטש.
אין אידישקייט ווערט דאס פארוואנדלט אין דער נשמה נאכן טויט פונעם מענטש און דאס גייט דורך א פראצעדור פון אויסרייניגונג און שכר ועונש דורך גיהנום און גן עדן אויף אלע מצוות און עבירות וואס דאס איז אחריות אויפן מענטש ביים לעבן אין עולם הזה.

קאַטעגאָריע:פסיכאלאגיע
דוד שי

[קליין|250px|א [קאריקטור וואס זאגט ווער, וואס, ווען, און ווי איבער אים...]]
קליין
**דוד שי** איז דער ביוראקראט פון דער העברעישע וויקיפעדיע.

ער דינט אלס איר אומאפיציעלער טאטע, בורר, און ראש-המדברים זינט דער גרינדונג פון דער העברעיש וויקיפעדיע.

## וועבלינקען
* זיינס אן אויפטריט אויפן איזראעלי טעלוועיזשען שוי פון ירון לאנדאן מיט קירשענבוים, צו פארדייטיקן וויקיפעדיע מאדעל אנציקלאפעדיע. http://www.flix.co.il/tapuz/showVideo.asp?m=1348738 
* זיין וועבסייט https://web.archive.org/web/20061016210913/http://www.geocities.com/fermatnow/indexh.htm

קאטעגאריע:ישראלים
אקטועל

**אַקטועל** באדייט א געשעעניש וואס מ'רעדט דערפון אין זיין צייט, מיינט דאס אז עס איז אצינד אקטועל. און ווען עס איז פארביי, זאגט מען אז עס איז שוין מער נישט אַקטועל.
**אקטועלע** טעמעס וואס קאכט זיך פון די נייעס אדער וועגן סיי וועלכע אויסרייד, און ווערט דיסקוסירט און דעבאטירט און געשמועסט, אין די צייט ווערט אַקטועל.

איינמאל די צייט גייט פארביי, איז דער געשעניש שוין נישט בגדר אַקטועל נאר איז היסטאריע.

אינטאלעקטועלע מענטשן זענען נישט אינטרעסירט אין אקטועלע נאר בלויז אין היסטאריע ווייל בשעת די היץ פונעם מאמענט האלטן זיי אז מען קען נישט דערזען דאס גאנצע בילד פון דער זאך, ווייל מען איז היציג און נישט אביעקטיוו דערביי, אבער ווען דער שטורעם גייט פארביי דאן קען מען מאכן א ניכטערן סך הכל.

די צייטונגען רעפארטירן אקטועלע נייעס.

## זעט אויך
* **נייעס**

קאַטעגאָריע:צייטונגען
לייקענען

**לייקענען** איז זאגן ליגענט אדער אפילו אמת אז א זאך וואס אן אנדער באשולדיגט איז נישט אמת.
קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
געדאנק

**געדאנק** איז א רעיון וואס דער מוח טראכט אלעס פון וויסן און איז מחדש א נייע טראכטונג.

קאַטעגאָריע:מחשבה
שכל

**שכל** אדער **מיינונג** איז די מעגליכקייט צו טראכטן כדי צו פארשטיין זאכן און באגריפן און באניצן דעם וויסן צו שאפן א באוואוסטזיין און פירן א לעבן אויף אייגענע געדאנקען. עס ליגט אין דעם אויך די מעגליכקייט פון מערקונג, פארשטאנד און זכרון. דאס איז שייך בעיקר מענטשן.

טראכטן אדער קלערן איז דער גייסטיקער פראצעס מיט וואס א מענטש טוט באהאנדלען די וועלט לויט זיינע צילן און באגערן.

ס'איז פאראן א לאַנגע טראדיציע פון פארשונגען אין פילאסאפיע, רעליגיע, פסיכאלאגיע און באנעם־וויסנשאפט וואס זוכט צו פארשטיין וואס איז טאקע שכל.

גייסטישע פענאמענען זענען גאנץ אנדערש פון פיזישע פענאמענען. אז איינער איז העכער פון א צווייטן, איז דאס א זאך וואס מען קען מעסטן, אבער ווען איינער איז פֿריילעכער פון א צווייטן קען מען דאס נישט מעסטן.

קאַטעגאָריע:פסיכאלאגיע
פעברואר 2007

פעברואר 2007 האט אנגעהויבן דאנערשטיק.

## געשעענישן
קאַטעגאָריע:פעברואר
טעמע

**טעמע** איז א אביעקט וואס ווערט פארברייטערט אין ארוםגעשמועסט אלעס וואס איז נוגע צו א געוויסער אביעקט. אנדערשט ווי דער אביעקט וואס ווערט באטראכט און אבזערווירט איז דער טעמע דער אבזערווירער.

קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
חיים אורי פריינד

רבי **חיים אורי פריינד** איז א מיטגליד אין דעם בית דין פון דער עדה החרדית אין ירושלים און ראש ישיבת רמ"א

קאטעגאריע:ראשי ישיבות אין ישראל
קאַטעגאָריע:דיינים
קאַטעגאָריע:עדה החרדית

קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
אביעקט

**אביעקט** אנדערשט ווי סוביעקט וואס איז אלעס ארום בשייכות מיט דעם אביעקט, איז דער אביעקט א **זאך** פאר זיך. דאס הייסט יעדער מענטש אדער באגריף אן קיין ארום און ארום א.א.וו. וואס זענען פאר זיך.
פיטקערן

קליין|250px|איר הויפטשטאט אדאמסטאון
**פיטקערן** איז אן ארכיפעלאג פון פיר אינדזלען וואס ליגט אין דרום זייט פון דעם פאציפישן אקעאן אונטער דער בריטישער שיצונג. איר איינציקע שטאט איז אדאמסטאון און דאס איז פיטקערן'ס הויפטשטאט מיט 47 איינוווינער, אין איר איז פלאצירט א קירכע מיט א שולע. פיטקערן איז דאס קלענסטע שטאַט אין דער וועלט פונעם צאל־באפעלקערונג שטאנדפונקט.

אין פיטקערן וווינען 67 אייינוווינערס, געבליבענע פון די באונטי אויפרוהר. דאס איז די ווייטסטע מענטשלעכע באזעץ-ארט פון דער גארער וועלט, דער נאנטסטער אינדזל צו איר איז אסטער אינזל וואס איז 2,100 ק"מ ווייט פון אים. כאטש זיין ווייטקייט און קליינקייט, איז דארט דא א טעלעפאן־נעטווארק, און צוטריט צום אינטערנעץ און צו טעלעוויזיע־קאנאלן.

## וועבלינקען 
*אדאמסטאון מאפע פון וויקימעפיע
*בילד פון די אינזל 

קאטעגאריע:אינדזלען
קאטעגאריע:אקעאניע
קאַטעגאָריע:בריטישע מעבר-לים טעריטאריעס
דערציילונג

**דערציילונג** אדער **מעשה** וואס איז מער א דערציילונג פון אמאל אין די געשיכטע, ווי למשל איבער וואסער טרעגער'ס און פערד און וואגן. וואס איז שוין היינט נישט שייך, אדער אפילו חסידישע ערציילונגן פאר פרייע וואס גלייבן נישט אין מופתים אז מען פארציילט זיי א געשיכטע פון בעש"ט מיט אלטמאדישע פאנאטישע באגריפן ווי קפיצת הדרך וואס אלע האבן דערין געגלייבט אין יענע צייטן רופען זיי דאס אן א געשיכטע.
קאטעגאריע:ליטעראטור
ווערב

א **ווערב** אדער **צײַטװאָרט** () איז דער נאמען פון א טואונג, עס איז יעדע ווארט וואס באלאנגט צו דער טייל פון שמועס וואס באטיטלט און טוט אויסדרוקען די עקזיסטענץ, גאנג, אדער געשעעניש און דאס טוישט זיך לויטן קערפער, צייט צאל און מין.

א ווערב קען זיין:
* אומטראנציטיוו - ער האט א סוביעקט אבער נישט קיין אביעקט
* טראנציטיוו - ער האט א סוביעקט און איין אביעקט
* צווייטראנציטיוו - ער האט א סוביעקט און צוויי אביעקטן

## זעט אויך 
* אינפיניטיוו

קאטעגאריע:ווארטקלאסן
*
באוואוסטזיין

דאס **באוואוסטזיין** איז די וויסיקייט פון זיך און פון דער סביבה.

די דעפיניציע פון באוואוסטזיין ענדערט זיך צווישן פסיכאלאגיע, נערוון-וויסנשאפט און פילאסאפיע.

קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
אדווערב

אן **אדווערב** איז א ווארט וואס מאדיפיצירט א יעדן אנדער ווארט, צי איז דאס א ווערב, אן אדיעקטיוו, א זאץ, אדער אנדערע אדווערבן. אחוץ סובסטאנטיוון וואס זייערע מאדיפיצירערס זענען אדיעקטיוון.

אדווערבן טוען געוויינליך ענטפערן די דאזיגע שאלות פון וואו?, ווען?, וויאזוי? און וויפל?. עס קען זיין איין ווארט אבער אויך גאנצעטע זאץ.

ווי למשל *זייער* איז אן אדווערב פארן *אדיעקטיוו* ״גרויס״.

קאַטעגאָריע:ווארטקלאסן
סעמינאר

**סעמינאר** איז ווי א יידישער קאלעדזש פאר מיידלעך וואס וואוניען דערין ווי בחורים אין א ישיבה.

אויך דינט א סעמינאר ווי אצוזאם זיך צו לערנען און באקענען מיט אן ענין.

*
ברעכונג

[קליין|250px|א [שטרוי אין א גלעזל קוקט אויס צובראכן צוליב דער ברעכונג פון דער ליכטיגקייט איינמאל עס קומט ארויף פון דעם וואסער אין דער לופט.]]
**ברעכונג** אדער **שטראלן-ברעכונג** איז ווען א כוואליע ווערט געבויגן בשעת ווען זי גייט פון איין מיטל צו א צווייטן. מערסטנס באנוצט צו באטיטלן די צעברעכונג פון ליכט שטראלן. דאס ווערט געטאן דורך א טויש אין דירעקציע פון דער כוואליע דורך טוישן איר גיך. דאס ווערט דאס מערסטע געזען ווען א כוואליע טוישט זיך פון איין מיטל צו אן אנדערן. ברעכונג פון ליכט איז דאס מערסטע זעבארע ביישפיל. אבער יעדע סארט כוואליע ווערט געבויגן ווען זי קומט אין בארירונג מיט א מיטל, צום ביישפיל א קול טוישט זיך אויך ווען עס גייט דורך א מיטל.

קאטעגאריע:אפטיק
ריקי מארטין

קליין

**ריקי מארטין** איז א באַװוּסטער פאפ זינגער.

ער איז א פארטאריקאנער. 

פון זיינע באקאנטע ניגונים זענען:
# ליווין די וויוע לאקא...

## וויקילינקען 
קאטעגאריע:פאפ זינגערס
אדיעקטיוו

**אַדיעקטיװ** איז אן **אײגנשאַפֿטסװאָרט**. עס איז דער נאמען פון א ווארט פון די טייל פון די שמועס וואס באשרייבט און טוט מאדיפיצירן דער מיינונג פון א סובסטאנטיוו אדער א פראנאם דורכ'ן אויסמשלן און באגרעניצן אדער קוואליפיצירן און ספעציפיצירן. 

ווי צום ביישפיל גרויס, אלט מיעד זענען אדיעקטיווען פאר סובסטאנטיוון ווי מענטשן זאכן און פלעצער.

אן אדיעקטיוו שרײַבט מען אדער פֿאר'ן סובסטאנטיוו אדער נאך אים. למשל:
* א ווײַסער טיש
* דער טיש איז א ווײַסער
* דער טיש איז ווײַס

אין די ערשטע צוויי פֿעלער בייגט מען דעם אדיעקטיוו מיט א סופֿיקס. אין דעם ערשטן פֿאל, למשל, בלשון זכר לייגט מען צו ביי דער ענד פון דעם אדיעקטיוו: **ער**, און אויב דאס זאך-ווארט איז לשון נקבה אדער לשון סתם, קומט ביי דער ענד נאר **ע**. ווי צב"ש: דער גרעסט**ער** מענטש, די גרעסט**ע** פרוי, דאס גרעסט**ע** קינד. אד"ג.

די פֿאלגענדע טאבעלע ווײַזט די כללים צו בייגן אדיעקטיוון.

ווען מ'ניצט א נומער אלס א סדר-אדיעקטיוו, ביז נומער 20 לייגט מען צו ביי דער ענד -טער, און פון 20 און ווייטער לייגט מען צו ביי דער ענד פון דעם ווארט א 'סמ"ך' אויך. ווי צב"ש 19טער סעפטעמבער, 20סטער סעפטעמבער. 19טער י"ה, 20סטער י"ה אד"ג.

קאַטעגאָריע:ווארטקלאסן
האס

**האַס** (**שינאה** אדער **פײַנטשאַפֿט**) איז א געפיל פון גאר שטארקע עקל און גרויל וואס א מענטש טראגט זיך ארום אויף אן אנדערן מענטש, זאך, פאנאראמע, באגריף.

דאס איז דאס פארקערטסטער עמאציע פון ליבע.

דאס קען זיין באזירט אויף פחד אדער קנאות.

## אידישקייט 
ביי אידן איז א מחלוקת הפוסקים צו דאס איז א געבענטשער געפיל אדער מידה וואס מען דארף ארבייטען דאס צו באקומען, אדער א געפיל צו א מידה וואס מען דארף אנטלויפן און ארבייטען ארויסרייסן.

ביי די ליטווישע און קנאותדיגע קרייזן האט מען דאס געהאמערט אז מען דארף דאס איינווארצעלן ווייל אני ה' שונא זימה און נאך אזאלעכע פסוקים און פראזן וואס די תורה איז פיל מיט זיי אז דאס איז גאר א מידה פון הקב"ה, און מיר האבן א פליכט און מצווה זיך צו באהעפטן מיט די מידות פון הקב"ה, און דאס איז אונזער גאנצער תפקיד און ציל אויף די וועלט.

אבער ביי חסידים און בעלי תשובה און מזרחי קרייזן האט מען גאזאגט אז די שנאה מוז בלויז זיין אויף דעם קאנצעפט און נישט חלילה אויף א מענטש כאטשיג גאט האט אויך פיינט די מענטשן אבער מיר מוזן זיך ארויסווארצעלען דאס אלס מידה, ווייל בלויז מלאכים אדע צדיקים אדער גאט אליינס קען דאס האבן אין זיך אן צו פארדארבן דעם זעיל אבער א פשוטער מענטש אויב האט ער דאס אלס מידה לויט זיי פארדארבט דאס זיין גאנצער מהות.

## זעט אויך  
* פיינט

קאטעגאריע:מוסר
ארעסט

**ארעסט** איז ווען די פאליציי כאפט איינעם און לייגט אים אריין די הענט אין קייטלעך צו טראגן אין טורמע פאר א געוויסער פארברעך.

קאַטעגאָריע:פארברעכן
גרויס

**גרויס** איז פארקערט ווי קליין. יעדער זאך, מענטש, באגריף וואס איז מער אין צאל אדער אין מאסע אדער שווערער אין וואג, פון נארמאל אדער העכער אין סייז אדער אין חשיבות, אדער מער פאוערפול אין מאגנאטוט קען מען אנרופען גרויס, ווענדעניג זיך רעלאטיוו צום סאבזשעקט. 

אויך רופט מען אן אלס שפאט איינער וואס מאכט א ברייטעל פון עפעס וואס מען ווייסט שוין. אדער געבט צופיל כבוד פאר א פשוטער מענטש, אז דאס איז נישט קיין **גדולה**. 

דאס ווערט גענוצט היינט צו טאגס פאר א משפחה נאמען שטאמענדיג לויט טייל צוליב צו ווייזן אז מען איז א בעל חסד און מען האט א **גרויס** הארץ.

## זעט אויך
* כהן גדול
* גדול הדור
* ישיבה גדולה

קאטעגאריע:משפחה נעמען
קליין

**קליין** מיינט יעדע זאך וואס איז פארקערט ווי גרויס אדער קעגן נארמאל. 

דאס איז א משפחה נאמען פון אסאך מענטשן און אויך נאמען פון אסאך פלעצער.

## מענטשן
* אהרן קליין
* מרדכי בצלאל קליין

## פלעצער
* קלייןס רעסטוראנט

קאטעגאריע:משפחה נעמען
ענטוזיאזם

**ענטוזיאזם** איז א אויפגעהייטערטער גיסטע כלפי א נייע פרישער קאנצעפט. 

עס איז ענדליך צו אינספיראציע אבער איז דער נפעל און תולדה נאך אינספיראציע ווערט מען אינספירירט וואס דאס איז ענטוזיאזם.
לינדז (אויג)

[קליין|250px|א געמעל וואס משל'ט אויס, רעכטס, וויאזוי דער אביעקט איז פון דער נאנט, אז די קארנעע האט נישט דעם גאנצן פאקוס פונעם אביעקט, מוז דאס דורך גיין א רינדעכיגער דיקער לינדז צו דער רעטינע, כדי צו מאכן שטערקערע [ברעכונג. לינקס: אויב דער אביעקט איז פון די ווייטנס, פעלט נישט אויס די שטארקע ברעכונג, ווייל די קארנעע האט דעם גאנצן פאקוס ממילא, ציען זיך צוזאם די מוסקל און ציען אויס די לינדז זאל זיין פלאך און דין. גייען די ליכט שטראלן דורך דעם פלאכן לינדז צו דער רעטינע, מיט ווייניגער ברעכונג.]]
קליין|250px|דיאגראם פון דעם מענטשלעכן אויג
די **לינדז** איז א דורכזיכטיגער סטרוקטור אינעווייניג פון אויג, וואס צוזאמען מיט דער קארנעע, העלפט עס צו רעפרעקטען די ליכט שטראלן אריין אין דעם אויג צו פאקוסירן אויף דער רעטינע.

אין מענטשן איז דער ריפרעקטיוו פאוער פון דער לינדז איז זיין נאטורליכער סביבה בערך 15 דיאפטערס. ד.ה. איין פערטל פון דעם אויגס טאטאלער קראפט.

קאַטעגאָריע:אויג
*
ליידן

**ליידן** איז א שטאט אין האלאנד.

קאַטעגאָריע:שטעט אין האלאנד
חיים שאולזאהן

**אלתר פרץ חיים שאולזאהן** איז א חרדישער זשורנאליסט און בלאגער.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן אין ירושלים און זיך געצויגן נאך זיין חתונה קיין ברוקלין.

מקורב פון ליובאוויטש, און געווען דער ארויסגעבער פון די צייטונגען "פנים חדשות" אויף עברית און פון דער אידישער "די חרדישע וועלט" צייטונג, ער באריכטעט ווי אין א טאבלויד אלע חרד'ישע פאליטיק וואס אנדערע צייטונגען טרויען זיך נישט צו באשרייבן צוליב לשון הרע, זיינע קריטיקירער טענה'ען אז ער נעמט א שטעלונג אין א יעדע מחלוקה. היינט שרייבט ער אלעס אויף זיין בלאג בעולמם של חרדים וואס ער האט געעפנט אין 2011. ווי אויך איז דער פאקט אז ער שרייבט כמעט אלע זאכן וואס מ'שיקט אים אריין אן זיך אפילו נאכפרעגן אויב עס איז ריכטיג אדער איינפאך אויסגעטראכט.

ער האט אין די מ' און נ' יארן געפירט א מערכה קעגן סאטמאר פאר וועלכע זיי האבן אים אנגעבליך פראבירט צו שעדיגן. היינט צו טאג איז ער איבערהויפט פארנומען מיט די גרויסע חסידות'ן אין ישראל, ווי גער אין בעלז. אין ה'תשע"ה איז געווען א סקאנדאל ווען מ'האט אפגעכאפט אויף ווידעא וואו ער נעמט כאבאר נישט צו שרייבן געוויסע זאכן.

## וועב לינקען 
* זיין בלאג http://bshch.blogspot.com/
* זיין הייד פארק פארום http://www.hydepark.co.il/forum.asp?forum_id=20438
* טייל פון זיינע ארטיקלען ביי מחלקה ראשונה http://www.news1.co.il/blog/oywey/
* ווידעא וואו מ'זעהט אים נעמען געלט
* וועגן די סקאנדאל http://freemorgen.com/forum/viewtopic.php?f=21&t=329
* וועגן זיין קאנפליקט מיט סאטמאר

קאַטעגאָריע:רעדאקטארן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאַטעגאָריע:חרדישע שריפטשטעלער
ניי

:*כדי אנהייבן א נייעם ארטיקל, זעט אנהייבן א נייעם בלאט.*

**ניי**ע זאך מיינט אז דאס איז דאס ערשטע מאל נארוואס איצט רעלאטיוו פריש באשאפן געווארן און ארויסגעקומען לאור עולם. דא איז די פארקערטער ווי אלט.

## אידישקייט
### חדש
לגבי נייע תבואה איז פארבאטען מין התורה הנאה האבן דערפון פאר מען איז מקריב א קרבן עומר דערפון פאר גאט.

דאס איז אן הלכה וואס איז נאך גילטיג היינטיגע צייטן אז מען עסט דאס נישט ביז פסח פון דער נייער תבואה, אבער אין חוץ לארץ מייסטענס טוען פארלאזן זיך אויפן ב"ח, בלויז די ליטווישע דאס איינהאלטן.

### שהחינו
אויך איז דא דינים און מנהגים ווען מען מאכט דעם ברכה אויף א נייעם קלייד אדער פרוכט און אזוי ווייטער.

### חדש אסור מן התורה
ביי די קנאותדיגע קרייזן וואס געהערן זיך אן צום דרך החתם סופר איז מען לוחם קעגן לוקסוס אין יעדע נייער אויפטוה ווייל זיי האבן מורא אז דא ברענגט מיט זיך א השכלה טראכטן פון גרינגער מאכן דאס לעבן און ווערן אויפגעקלערט אפצוקילן פון אלטע מנהגים אין אידישקייט.

## זעט אויך
*אלע בלעטער וואס הייבן אן **ניי**

קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
קאטעגאריע:ברכות
באגריף

**באגריף** איז אן אבסטראקטער געדאנק וואס ווערט אויסגעפארעמט אין דעם באוואוסטזיין, דאס איז אזא סארט מענטאלישער סימבאל צאמגעשטעלט פון געשענישען און שפראך און אזוי ווייטער.

קאַטעגאָריע:לאגיק
טויש

**טויש** באדייט א זאך וואס איז גענדערט געווארן פון איר פאריגע צורה
עשרת השבטים

די עשרת השבטים זענען די 10 פארלוירענע שבטים פון מלכות ישראל וואס זענען פארטריבען געווארן דורך אשור פאר די שבטים יהודה ובנימין.

דער תפארת ישראל אויף משניות (מס' סנהדרין) זאגט אז די אפגאנער זענען אפשטאמיגע פון די עשרת השבטים .

קאלאמבוס האט געהאלטן אז געוויסע אינדיאנע שבטים, זענען גאר אייניקלעך פון די עשרת השבטים .

רבי מנשה בן ישראל האלט אז די פארלוירענע שבטים זענען אנגעקומען קיין אמעריקע ווי זיי באהאלטן זיך אויס, ער ברענגט א ראיה אז אין שפאניע איז געווען א פאלק וואס האט זיך אויסבאהאלטן פאר פינעף הונדערט יאר און קיינער האט נישט געוויסט פון זיי,
יחזקאל גאלד

הרב **יחזקאל גאלד** איז רב פון בית המדרש שערי חסד אין מאנסי, ניו יארק.

ער איז א זון פון ר' שמואל זיינוויל גאלד ז"ל און אן איידעם פון ר' משה טארים פון קרית יואל.

ער איז אמאל געווען דער דיין אין דער סאטמארער קהילה אין מאנסי, אבער מען אים אויפגעזאגט פון זיין דיין, צוליב ווייל ער האט נישט געוואלט ארויסזאגן א היתר אויפן ביי קרית יואל סקול דיסטריקט פרשה. פארקערט ער האלט אז עס איז א איסור אז אידן זאלן אויפשטעלן א פאבליק סקול אין אמעריקא.

ער איז א סאטמארער חסידישער איד, פון די ערשטע זעקס קינדער וואס האבן געלערנט אין סאטמארער ת"ת אין דעם איסט-סייד, וואס ווי באקאנט האט סאטמאר זיך אנגעהויבן מיט א ת"ת פון 6 קינדער אין דער איסט-סייד וואס דארטן האבן דאן געוואוינט דער עיקר אידישער (אימיגראנטן פון וואס סאטמאר איז עפ"י רוב באשטאנען) ציבור, און דערנאך האט סאטמאר אויך געעפנט א ת"ת אויכעט פון 6 קינדער אין ברוקלין.

אין דער שטאט מאנסי איז ער פון די אקטיווסטע עסקנים אויף יעדן געביט, צ.ב.ש. ער איז דער שטערקסטער דיין אינעם בית הוראה פון כולל זכרון מנחם בהנהלת הר"ר חיים פלאהר וואס דאס איז דאס מערסטע פאפולערסטע תורה צענטער אין מאנסי, ווי אויך איז ער געווען פון די אקטיווסטע מיטארבעטער אויפצובויען און אהערצושטעלן דעם מיסקי דירות פראיעקט וואס איז היינט א מוסטער פון ארויסהעלפן אידן מיט דירות שלא על מנת לקבל פרס, ווען קיינער פארדינט נישט דערפון חוץ די הונדערטער איינוואוינער. אזוי אויך איז ער פון די גרעסטע פירער פון דעם מאנסי'ער תומכי שבת וואס ווערט אנגעפירט דורך הרב הערשל מאשינסקיא, און נאך און נאך פולע אלגעמיינע פראיעקטן וואס האבן קיין שום שייכות מיט איהם אדער זיין קהלה.

ווען הרב שמעון אברהם אינדיג, דער ריבאטיטשער רב, האט געגרינדעט דעם מוסד ״תורת אמך״ אין מאנסי פאר מיידלעך האט ער אויפגענומען הרב גאלד צו זיין דער רוחנית'דיגער רב אויף אלע שאלות בנוגע חינוך הבנות, ווי אויך האט הרב גאלד שטארק צו געהאלפן פאר דער הנהלה פון ״תורת אמך״ צו קויפן א געביידע אין מאנסי.  שפעטער האט אויסגעפלאצט א מחלוקה ווער איז בעל הבית פונעם בנין און דאס האט גורם געווען אז הרב גאלד זאל עפענען א נייעם מוסד ״תורת אמת—בנות אלטא פיגא״.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:סאטמארער חסידים
אייזיק אזימאוו

**אײַזיק  אַזימאָוו** (רוסיש: **Айзек Юдович Азимов**, געבוירן Исаа́к Ю́дович Ази́мов; ענגליש: **Isaac  Asimov**)‏ (כ"ט טבת תר"ף – ג' ניסן תשנ"ב). ביאָכעמיקער, אַמעריקאַנער שרײַבער, תּחילת אַ רוסישער ייִד. ער האָט אָנגעשריבן איבער 500 ביכער אָבער ער איז באַוווּסט איבער הויפּט פֿאַר דער וויסנשאַפֿטלעכער פֿאַנטאַזיע (science fiction).

אזימאוו
מרדכי שעכטער

ד"ר **מרדכי שעכטער** (1927–2007), דער דריטער רעדאַקטאָר פֿון אױפֿן שװעל (1957–2004), איז געװען אַ באַװוּסטער ייִדיש־לינגװיסט, ־שרײַבער, און ־לערער. ער איז געבױרן געװאָרן אין טשערנעװיץ (דעמאָלט רומעניע) אין 1927 און האָט געקראָגן זײַן דאָקטאָראַט אין לינגװיסטיק פֿון װינער אוניװערסיטעט אין 1951. פֿון דעמאָלט אָן װױנט ער אין אַמעריקע. ער האָט פֿון 1972 געלערנט ייִדיש אין קאָלומביע־אוניװערסיטעט אין ניו־יאָרק און, פֿון 1981 ביז ער איז אַרױס אױף פּענסיע אין די סוף 80ער יאָרן, איז ער דאָרט געװען דער עלטערער לעקטאָר אין ייִדיש־לימודים. ער האָט געלערנט שפּראַך אין דער אוריאל װײַנרײַך־פּראָגראַם אין ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און קולטור בײַם ייִדישן װיסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט — ייִװאָ און קאָלומביע־אוניװערסיטעט פֿון איר אָנהײב אין 1968 ביז 2002. ער האָט אױך געלײענט ייִדיש־קורסן אין ייִדישן טעאָלאָגישן סעמינאַר (1960–1962), אין ייִדישן לערער סעמינאַר/הרצליה (1962–1978), און אין ישיבֿה־אוניװערסיטעט (1968–1973). ער איז געװען דער לערער פֿון אַ סך אָנגעזעענע װיסנשאַפֿטלערס און פּראָפֿעסאָרן פֿון דער ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און געשיכטע איבער דער גאָרער װעלט. (ס'איז ניט קײן גוזמא צו זאָגן אַז) כּמעט יעדער באַקאַנטער ייִדיש־לערער אָדער ־געלערנטער אין צפֿון־אַמעריקע אין די לעצטע פֿערציק יאָר, און אַ סך פֿון אַנדערע קאָנטינענטן אױך, האָבן זיך געלערנט בײַ מרדכי שעכטערן.

מרדכי שעכטער איז געקומען קײן אַמעריקע אין 1951 אָבער ער האָט געאַרבעט פֿאַרן ייִװאָ נאָך זינט 1947, צו ערשט װי אַ זאַמלער פֿאַר דעם ייִװאָ־אַרכיװ אין די פּליטים־לאַגערן אין עסטרײַך, דערנאָך אין ניו־יאָרק װי אַ ביבליאָגראַף און קאָרעקטאָר (1954–1956); צום סוף, פֿון 1971 ביז 1986, װי דער רעדאַקטאָר פֿון דער צײַטשריפֿט ייִדישע שפּראַך, אַ זשורנאַל אַרױסגעגעבן פֿון ייִװאָ איבערגעגעבן כּלל־ייִדיש — אַרױסרעד, גראַמאַטיק, װאָקאַבולאַר אאַז"ו.

ער איז געװען דער הױפּט־אינטערװיויִרער און מיטרעדאַקטאָר פֿון דעם ייִדישן שפּראַך־ און קולטור־אַטלאַס (קאָלאָמביע־אוניװערסיטעט) פֿון 1961 ביז 1970, װי אױך מיטרעדאַקטאָר פֿון דעם גרױסן װערטערבוך פֿון דער ייִדישער שפּראַך אין די 1980ער.

ד"ר שעכטער האָט באַקומען די איציק מאַנגער־פּרעמיע, די סאַמע חשובֿסטע ליטעראַרישע פּרעמיע אין דער װעלט פֿון ייִדיש, אין 1994; די חײם זשיטלאָװסקי־פּרעמיע אין 1984; און די עושר שטשוטשינסקי־פּרעמיע פֿון דעם אַלװעלטלעכן ייִדישן קולטור־קאָנגרעס אין 1986. זײַנע געזעלשאַפֿטלעכע אױפֿטוען זײַנען נישט װײניקער װיכטיק װי זײַנע ליטעראַרישע און אַקאַדעמישע. 

ער איז דער פֿאַרלײגער פֿון דער ייִדיש־ליגע און האָט געדינט װי איר אױספֿיר־סעקרעטאַר פֿון איר סאַמע אָנהײב אין 1979 ביז 2004; אין 1964 — אין אײנעם מיט עטלעכע תּלמידים זײַנע — האָט ער פֿאַרלײגט ,,יוגנטרוף — ייִדישע יוגנט פֿאַר ייִדיש" און איז געװען זײַן אָפֿיציעלער בעל־יועץ ביז 1974.

זײַנע פּובליקאַציעס (טײלװײַזע רשימה)

* די געװיקסן־װעלט אין ייִדיש. ניו־יאָרק: ייִדיש־ליגע/ייִװאָ, 2005.

* ייִדיש צװײ: אַ לערנבוך פֿאַר מיטנדיקע און װײַטהאַלטערס. ניו־יאָרק: ייִדיש־ליגע, 2002.

* פֿון פֿאָלקשפּראַך צו קולטורשפּראַך. ניו־יאָרק: ייִדיש־ליגע/ייִװאָ, 1999.

* טראָגן, האָבן און פֿריִיִקע קינדער־יאָרן. ניו־יאָרק: ייִדיש־ליגע, 1991.

* לײַטיש מאַמע־לשון: אָבסערװאַציעס און רעקאָמענדאַציעס. ניו־יאָרק: ייִדיש־ליגע, 1991.

* אליקום צונזערס װערק: קריטישע אױסגאַבע [2 בענד]. ייִװאָ, 1964.

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאטעגאריע:רעדאקטארן
אברהם בלומענקראַנץ

הרב **אברהם בלומענקראנץ** (ה'תש"ד - ה'תשס"ז) איז געווען א תלמיד פון ר' משה פיינשטיין און א מומחה אין כשרות, איבערהויפט אויף כשר לפסח פראדוקטען וואס זיין בוך ווערט פארשפרייט אין אלע אידישע שטובער ווי יעדע מעדעצין, אויספיצונג עסענווארג און באקוועמליכקייט פראדוקט און כעמיקאל ווערט אויסגעשמועסט וויאזוי און מיט וואס דאס איז צאמגעשטעלט. העכסט אינטערסאנט און באלערנד.

## משפחה
אברהם בלומענקראנץ איז געבוירן אין ארץ ישראל אין יאר תש"ד.

ער האט געהאט זיין שול אין פאר ראקעוועי קווינס ווי ער איז געווען דארטן מרביץ תורה מיט פילע שיעורים  אין די וואך וואס האט געצויגן פון אלע אידישע געגענטער צוהערער. 

ער איז נפטר געווארן אדר תשס"ז. מ'האט אים געפירט אויף קבורה אין הר הזיתים.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:כשרות
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
ה'תשנ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
* סאוויעטן פארבאנד צעפאַלט.

## געבוירן
* כ"ג תשרי - עבי שטיין, אקטיוויסט און טראנסזשענדער

## נפטר געווארן
* י"ד אב – הרב יצחק פרידמאן, באהושער רבי.
* איזאק אסימאוו, א ביאכעמיער און א שרייבער.
שטריך

א **שטריך** איז א דינע ליניע, וואס אין געאמעטריע חשבון נעמט דאס נישט אויף קיין פלאץ, עס איז נאר אין מחשבה.

ווי צום ביישפיל, ווען מען וויל אנצייכענען די פינקטלעכע העלפט פון א געוויסע זאך, און מען זאגט אז דא ביי דער ליניע איז האלב, מיינט דאס נישט א ליניע באמת, ווייל דאס קען מען דאך אויך צוטיילען אין העלפט א.א.וו., נאר ביי די פינקטלעכע האלב פונעם זאך, דארט איז דער שטריך פון העלפט, ווי למשל אויב וועט מען דארט צושניידען אויף האלב וועט דאס זיין פונקטליך האלב, אבער דאס פארנעמט נישט קיין מקום במציאות.

קאַטעגאָריע:געאמעטריע
אביש בראדט

ר' **אביש בראדט** איז א חסידישער זינגער.

ער זינגט אויף מייסטענס אלע רגש טייפס פון ר' שמואל בראזיל און אויך איז ער שטארק באקאנט ביי די אגודה קרייזן זייענדיג א הויפט עסקן דארטן.

ער האלט זיך אויך פאר א סקולענער חסיד.

בראדט
יאסי גרין

ר' **יוסי גרין** (געבוירן אין תל אביב) איז א גרויסער קאמפאזיטאר פון חסידישער נגינה. 

ער האט קאמפאזירט מער ווי 700 ניגונים. פאר אים איז פארדאנקען די קאריערע פון מרדכי בן דוד און אברהם פריד וואס ער האט זיי אלע געמאכט די ניגונים פאר די ערשטע אלבום'ס.
אויך שרייבט ער ניגונים פאר אוהד און כמעט אלע אידישע זינגער היינט צוטאגס.

ער איז אויפגעוואקסן אין סאטמאר אין וויליאמסבורג, אלס בחור האט ער געלערנט אין מאנטשעסטער ווי דארט האט ער געמאכט זיין ערשטע ניגון "קול ברמה נשמע" וואס האט בשעתו אויפגערידערט די וועלט. 

ער וואוינט אין סי געיט, ברוקלין, מיט זיין ווייב און קינדער. 

זיינע מערסטע פאפולערע ניגונים זענען "קול ברמה", "תניא" און "אדרבא".

קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
עטרת כהנים

**עטרת כהנים** איז די גרופע פון מתנחלים פראיעקט וואס קויפט אפ הייזער פון אראבער אין סטראזשיטיג געגנטן אין ירושלים. 

דא איז פינאנצירט הויפט זעכליך פון דעם מיליאנער אירווינג מאסקאוויטש.

זי האט אוסגעלייזט די בניין פון ישיבת חיי עולם און נאך.

קאַטעגאָריע:ירושלים
קאַטעגאָריע:ציוניזם
שמואל בראזיל

ר' **שמואל בראזיל** איז היינט צו טאגס פון די גרעסטע קאמפאזיטארן ביים חרדישן עולם. 

ער איז א ליטווישער איד וואס איז א מגיד שיעור אין שאר ישוב אין פאר ראקאוועי און מאכט זיינע ניגונים אויפן וועג צום ישיבה יעדן טאג און אהיים שפאצירענדיג. 

ער שפילט מיטן גיטאר אליינס איבער זיינע מלווה מלכה'ס וואס ער רעכט אפ אין דער גאנצער וועלט, וואס יעדן שבת פארט ער ארום פירן אזא סארט טיש אין אן אנדערן שטאט אדער געגענט פאר אויפהייטערן אידישע געמיטער איבערן כדור הארץ. 

ער גייט שבת א שטריימל בלויז ביי דער סעודה נאכמאכענדיג זיין רבי ר' שלמה פרייפעלד וואס האט נאכגעמאכט זיין רבי ר' יצחק הוטנער וואס האבן זיך געהאלטן טיילווייז חסידיש מיט די ווארעמקייט פון א שבת און א טעם אין מצוות. 

ער האט א זון יאסי בראזיל וואס האט ארויסגעבן אידישע ניגונים אויף רעפ.

## ליסטע פון זיינע ניגונים
# מודה אני לפניך.
# ובא לציון גואל..
# שלום עליכם פון מרדכי בן דוד
# קחו עמכם דברים ושובו אל ה'.
# שמעלקע'ס ניגון

קאטעגאריע:מגידי שיעור
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
פייוו טאונס זשואיש טיימס

**פייוו טאונס זשאואיש טיימס**  איז די צייטונג פון די פרומע אידן אין דער פייוו טאונס געגנט אין לאנג איילענד, ארויסגעגעבן דורך ר' **לערי גארדען** זון פון דעם לעגענדארן אלגעמיינער זשורנאל קאלומניסט ר' ניסן גארדען ז"ל.
ל' שבט

'''ל' שבט''' איז דער דרייסיגסטער טאג אין חודש שבט. ער איז דער ערשטער טאג ראש חודש אדר (אין אן עיבור יאר, אדר א').

די טעג ווען ל' שבט קען געפאלן זענען:

## געשעענישן
*  ה'תרנ"ו - איז געווארן פארשפרייט דאס בוך פון בנימין זאב הרצל, **מדינת היהודים**.

## געבוירן
* ה'תרפ"א - רבי ישראל יאקאבאוויטש, הויפט רב פון דער קאמאנוועלט

## יארצייטן
* ד'תתקל"ה - רבי יעקב ב"ר שלמה פון קורסין פון די ראשונים א תלמיד פון ר"ש משאנץ
* ה'תרכ"ג - רבי שמעי' רב אין לעטענבורג
* ה'תרנ"ד - רבי ישראל משה קליין דומ"ץ גרויסווארדיין
* ה'תרנ"ה - רבי שמואל אברהם אבא האגער פון האראדענקע מחבר פון **שפתי צדיק**
* ה'תרס"ה - רבי אברהם אבא הורוויץ פון שענדישאוו
* ה'תרע"ו - רבי מרדכי טווערסקי פון קאריסטשאוו
* ה'תרצ"ד - רבי ירוחם פישל פערלא, מחבר פון פירוש אויף ספר המצוות
* ה'תשי"ז - ר' אפרים מאיר מכבי, מחבר פון ספר "קול אפרים" אויף קהלת
* רבי מנחם מענדל פרוש פון שקלאוו, א תלמיד פון גר"א
קאַטעגאָריע:שבט
ישראלי (צייטונג)

**ישראלי** איז א טאג צייטונג אין ארץ ישראל וואס ווערט פארשפרייט בחינם אין די באן און באס סיסטעם פון ארץ ישראל. דאס באלאנגט צום פרומען בעל הבית ר' שלמה בן צבי.

קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
ידיעות אחרונות

**ידיעות אחרונות** איז די גרעסטע טאג צייטונג אין ארץ ישראל דאס באלאנגט פאר דער מאזעס משפחה.

קאַטעגאָריע:יידישע צייטונגען
קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
זשואיש וויק

**זשואיש וויק** איז דער אידישער צייטונג ערשיינט וואכענטליך ארויסגעגעבן דורך די אידישע פעדעראציע.
הצופה

**הצופה** איז א מזרחי רעליגיעזע ציוניסטישע צייטונג וואס האט ערשיינט טעגלעך אין משך פון 71 יאהר.

עס איז געגרינדעט געווארן אין כ"ו אב ה'תרצ"ז דורך הרב מאיר בר-אילן. ער איז ערשינען דריי מאל א וואך אין ירושלים.

אום יג טבת תרצ"ח האט ער אהגעהויבן ערשיינען טעגליך און מיט די צייט איז די רעדאקציע אריבער קיין תל אביב.

עס איז יארן לאנג געווען דער טאג צייטונג פון די מזרחי קרייזן אין ארץ ישראל. דאס איז היינט שוין פארמאכט. עס איז געווען אמאל אונטער דעם בעלות פון ר' שלמה בן צבי וואס האט דאס איינגעצוימט צו זיין מער אלס וואכן צייטונג, און די טאגליכער אויסגאבע איז געווארן בלויז צוגעשיקט צו אבאנירערס און נישט צו פארקויפן אין די געשעפטן בלויז דער סוף וואך'כיגער אויסגאבע. 

## זעט אויך
* הצופה וועבזייטל
* הצופה

קאַטעגאָריע:יידישע צייטונגען
קאטעגאריע:מזרחי
קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
ראנאלד לאודער

קליין|ראנאלד לאודער
**ראנאלד לאודער** (געב' ב' אדר ה'תש"ד) איז דער זון פון אסתי לאודער (פון דער קאסמעטיק פירמע). ער איז געלאפן פאר בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי אין פארלוירן. 

ער שטעלט אויף אידישע שולעס אין אייראפע דאס אויפלעבן איר אידישקייט. 

אים איז צו פארדאנקען אז א ראטסמאן און בירגערמייסטער פון ניו יארק קענען נאר דינען צוויי טערמינען ווייל ער האט פינאנצירט דעם געלונגענעם רעפערענדום וואס הייסט טוירם לימיטס.

ער איז דער אייגנטומער פון דריי צייטונגען: מקור ראשון, הצופה און ישראלי, בשותפות מיט ר' שלמה בן צבי. אויך שיקט ער הונדערטער אלגעמיינער זשורנאלס וואכענטליך קיין אייראפע און דאס איז צו פארדאנקען אז דער אלגעמיינער זשורנאל ערשיינט נאך. 

ער איז זייער א רעכטער טראדיצאנאלער איד אויף אזוי ווייט אז איינער פון זיינע קינדער האבן חתונה געהאט מיט א גויטע האט ער איבערגעשריבן די צוואה זיינער אז יענער זאל גארנישט באקומען דערפון נאך זיין טויט. 

אבער ער איז א פרייער און האלט נישט קיין שבת לויט דער הלכה. אויך איז ער א חובב פון קונסט און האט איינע פון די טייערסטע קאלעקציע פון אלע געמאלכצער און אור אלטע אנטיק קונסט פון דער גאנצער וועלט. 

קאטעגאריע:ביליאנערן
קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט
שמעון לעמבערגער

אין שפרעם]]
רבי **שמעון לעמבערגער** איז דער מאַקאָווער רבי. ער איז א תלמיד פון זיין טאטן רבי משה נתן נטע לעמבערגער בעל "עטרת משה", פון איין זייט פירט ער זיך אויף ווי א גערער חסיד, ער האט זיך אסאך געווייקט ביים גערער רבין דער בית ישראל, אבער ער נאשט און האט זיך געדרייט ביי אלע גדולי ישראל. און ווייסט א וועלט פון חסידות. ער איז אן איידעם ביי הרב אלחנן היילפרין פון לאנדאן.

ער וואוינט אין קרית אתא א שטעטל אין די גלילות פון חיפה וואס האט אמאל אין די נאך צווייטער וועלט מלחמה יארן געדינט אלס א היימישער יישוב פון אונגערישע חרדישע אידן. צוליב די פרנסה מקור אין חיפה וואס איז אן אינדוסטעריעלע שטאט. ער איז פארבליבן דארטן נאכען שטארבן פון זיין פאטער, וואס איז אהין געגאנגען וואוינען אויפן באפעל פון רבי אהרן רוקח פון בעלז, דער חזון איש מיט דער גערער רבי דער בית ישראל.

ער איז א מחותן מיטן בעלזער רבין רבי ישכר דוב רוקח זייענדיג דער שווער פון רבי אהרן מרדכי רוקח דעם רבינס איינציגן קינד.

ער איז באקאנט אלס א גרויסער עובד ה' מיט מסירת נפש און מאדנע פירונגען. ער ווארפט זיך כסדר מיט פאקסן און גייט אנגעטאן צושאלכעט און צוריסן די פיאות און בארד פארקניפט מיט שטיוול אין די גרעסטע היצן און שטענדיג פארטיפט און פארדביקוט און מחשבה און רעדט שנעל. 

ער האט א שארפן גוטן קאפ ביי זיינע שלוש סעודות תורות ווארפט ער צוזאם תורות פון סאטמארער רבי'ן רבי יואל טייטלבוים ביז קלויזענבערגער רבי ר' יקותיאל יהודה האלבערשטאם א.ד.ג. און קען נאכזאגן ווערטער מיט א מקור אז ער האט דא געליינט היינט אין דער איד אדער אין המודיע. אזוי איז ער באקאנט אלס א פשטן און גאר אינטערסאנטער פארבן רייכער מענטש.

## קינדער
*מרת אסתר נחמה, ווייב פון הרב אהרן מענדלסאן, א זון פונעם קוממיותער רב, הרב בנימין מענדלסאן.
*הרב חיים מנחם מענדיל, איידעם פון רבי יעקב מאסקאוויטש, שאצער רבי.
*הרב אהרן שמואל, האט געהייראט מרת ליבא נעמי, טאכטער פון הרב מרדכי ברים, זון פון רבי אברהם חיים ברים.
*מרת שרה לאה, ווייב פון הרב אהרן מרדכי רוקח, זון פון רבי ישכר דוב, בעלזער רב.
*הרב מרדכי משולם שרגא פייבוש
*הרב ישראל, האט געהייראט מרת רחל, טאכטער פון רבי ישראל אליעזר אדלער, דער דזשיקאוו-וויזשניצער רבי.
*הרב יואל יצחק, איידעם פון הרב יהושע רובין.
*הרב משה נתן נטע
*מרת יהודית מרים יוטא, ווייב פון הרב משה יהודה פרידמאן, זון פון רבי יעקב דוד מענדל לייב, דער באהושער רבי.
*אברהם זרח אריה לייביש
*רחל מינדל הדסה

לעמבערגער
גלית

**גלית** איז געווען א פלישתי א ריז, ער האט געלעסטערט און געשענדעט דעם אויבערשטענס נאמען, און איז געטויט געווארן דורך דוד המלך אין א דועל פארמעסט.

קאטעגאריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
בלוי

**בלוי** (אָדער **בלאָ**) איז איינע פון די 4 הויפט קאלירן, אויב מען גייט מיט דעם RGB (רויט, גרין, בלוי) קאליר פארמולא. לויט די RGB פארמולא, קען מען פון בלויז די דריי קאלירן צוקומען צו 16.7 מיליאן באזונדערע קאלירן.

דערקעגן זענען פאראן אנדערע קאליר פארמולא'ס, וועלכע אנערקענען נישט די קאליר בלוי אלס א הויפט קאליר.

די האריזאנט קוקט אויס פארן מענטשליכן אויג ווי סוואלט געווען בלוי, דעריבער רופען מענטשען אן די הימל בלוי, הגם באמת איז עס אינגאנצען נישט בלוי.

די אסטראנויטן אין קאסמאס זעען בלוט אין א בלויען קאליר, ווייל עס איז דארט נישט דא קיין אקסיגען.

ווען מען מישט צוזאם רויט און בלוי באקומט מען קאליר פערפל.

תכלת איז בלוי וואל, געמאכט פון א ספעציעלע בעל חי מיטן נאמען חלזון וואס קומט נאר ארוף פון ים איינמאל אין 70 יאר.

קאַטעגאָריע:קאלירן
גאלד

200px|לינקס
200px|קליין|געל גאָלד
200px|קליין|רוי גאָלד
**גאלד** (לאַטייַן: *Aurum*) איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל **Au** און אטאמישן נומער 79. עס איז פון די טייערסטע מעטאלן אויף דער וועלט, טייערער פון זילבער און קופער, צוליב איר ווינציגקייט אויף דער וועלט. 

גאלד ווערט געניצט ווי געלט און פאר זיין ווערט. אויך האט גאלד פראקטישע באניצן אין ציינדאקטעריי, עלעקטראניק און אנדערע פעלדער.

ביי די נדבות המשכן איז גאלד אויסגערעכנט די ערשטע אין פסוק 'זהב וכסף ונחושת'.

אין בית המקדש איז פארנוצט געווארן פיל גאלד.

אין די צייטן פון שלמה המלך איז געווען פיל גאלד, אזש זילבער איז שוין געווען טייערער פון גאלד!.

קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
קאנסערוואטיוו יידנטום

**קאנסערוואטיוו־ייִדנטום** (אדער **טראדיציאנאל־ייִדנטום**) איז א אידישע רעליגיעזע שטרעמונג וואס אנטהאלט איבער מיליאן מיטגלידער. די קאנסערוואטיוון האלטן אז מ'דארף האלטען אידישקייט נישט וועגן דעם וואס דער אייבערשטער האט מגלה געווען די תורה ביי הר חורב, נאר וועגן דעם וואס עם ישראל האט דאס געהאלטן פאר דור ודור. 

די באוועגונג מישט זיך ווייניג אין פֿראגן פון אמונה, און אקצעפטירט גאנץ פֿארשידענע פאזיציאנען, פון כמעט-אטעיזם וואס פֿארשטייט די תורה אלס א מענטשליכע פראדוקט, ביז כמעט-ארתאדאקסי וואס איז שטרענג אין האלטן הלכה און גלייבט ווי די פרומע. אבער אפילו די פרומסטע קאנסערוואטיוון גלייבן אז די הלכה איז עפעס וואס האט זיך אנטוויקעלט ווי אין דער געשיכטע, און איז נישט באקומען געווארן פון הר חורב. קריטישע פארשטענדניס פון דעם הלכה איז דער גרויסע עיקר פון דעם באוועגונג, און דער אמת'דיגע אונטערשייד וואס שפאלט די קאנסערוואטיוון פון די תורה-טרייע ("ארטאדאקסן"). דאס האט זיך אנגעהויבן אין יאהר תרי"ט, אלס ר' זכריה פראנקעל, וואס איז געזען געווארן אלס דער גרינדער פון זיי, האט געשריבן אז "הלכה למשה מסיני" איז נישט טאקע פון סיני, נאר זייער אלטע מנהגים. דער רש"ר הירש און ר"ע הילדעסהיימער האבן געשריגן און געמאכט א גרויסע מחלוקת קעגן איהם, ווייל זיי האבן פארשטאנען אז ער גלייבט נישט אין תורה מן השמים. 

אין די פראגן פון הלכה, האבן אויך געפירט צו גרויסע שינויים און חידושים. ביז יאהר תש"ח, האבן זיך די קאנסערוואטיוון נישט דערוואגט מאכן קיין פסקים קעגן גדולי ישראל אין אמעריקע; זייער אנפירער, ש"ז שעכטער, האט אסאך געהאלטן פון דער עיקר פון כלל ישראל. אבער דעמאלסט  זענען די ליבעראלן יצאו ביד רמה, און גענומען שליטה אויף די באוועגונג. זיי האבן געגרינדעט די Committe of Jewish Law and Standards ווי א נייע סנהדרין, וואס קען מאכן תקנות חכמים ווי אזוי זי וויל, אויך קעגן פסיקות ראשונים. אין תש"י האבן זיי מתיר געווען לעקטער אויף שבת, און מתיר געווען צו פירען א מאשין צו שול אויף שבת (פאר דעם וואס מ'דארף דאווענען, און די איסורים זענען נאר א מלאכה שלא צריכה לגופה); אין תשי"ב, האבן זיי מתיר געווען פאר כהנים חתונה צו האבן מיט גרושות; אין תשכ"ח, האבן זיי געמאכט א אפקיענהו רבנן לקידושין, אז מ'קען באקומען א גט אן א הסכמה פונם בעל/אישה; אין תשל"ב, האבן זיי מתיר אלע קעזן, פאר דעם וואס דער ענזים פון וועם מ'מאכט זיי הייסט שוין גענוג "פנים חדשות"; אין תשל"ג, האבן זיי אנגעהויבן מצרף זיין פרויען צו מניין, קודם פאר דעם וואס דער מג"א האט געשריבן וואס פרויען קענען טעארעטיש זיך מתחייב זיין אויף מצוות עשה שהזמן גרמא, און שפעטער פאר דעם וואס זיי האבן ענטשידען אז פרויען זענען גלייכבארעכטיגט; און אין תשס"ו, כתבו גמסיות לזכרים.    

אין 1985, אַמי איילבערג איז אָרדיינד, די ערשטע פרוי רב אין קאנסערוואטיוו יידנטום.

דאס קאנסערוואטיווע אידנטום איז דער דריטע גרעסטע אידישע שטרעמונג איבער דער גארער וועלט, נאך די ארטאדאקסן (בערך פיר מיליאן) און די רעפארמער (כמעט צוויי מיליאן). די מערהייט קאנסערוואטיווער זענען פלאצירט אין די פאראייניגטע שטאטן.

## זעט אויך 
* רעפארם יידנטום
* הומאניסטישע יידישקייט
* קאנסערוואטיזם

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
*
אוהד מאשקאוויטש

ר' **אוהד מאשקאוויטש**, איז א יודישער זינגער פון ארץ ישראל א פרומער יוד.

ער איז געבוירן און אויפגעוואקסן בעלגיע. נאך דער חתונה האט ער זיך געצויגן אין ישראל

יוסי גרין שרייבט אים די ניגונים.

ער האט שוין עטליכע מאל אויפסגעטרעטן ביי די העסק קאנצערטן.

ער האט שוין ארויסגעגעבן צוויי אלבאמען, *וארשתיך* און *אה*, און יעצט גרייט ער זיך אויף נאך איינס.

זיין נעץ זייטל
http://www.ohadm.com/ 

קאטעגאריע:פרומע זינגערס
קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
לאנדאוס עקספרעס

**לאנדאוס עקספרעס** איז א טראנספארטאציע קאמפאני ספעצילעזירנדיג זיך אין די רוט פון ארץ ישראל קיין אמעריקע און פארקערט. 

זיי האבן די הויפט קווארטיר אין בני ברק מיט א ווערהאוז אין בארא פארק און אלע בחורים און אידן וואס ווילן טראגן גרעסערע טראנספארט נוצן אים. 

קאטעגאריע:טראנספארט
קאטעגאריע:פירמעס
דגניה ב'

'''דגניה ב' ''' איז א קיבוץ אין עמק הירדן. עס איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תר"פ.

קאטעגאריע:קיבוצים
דגניה א'

'''דגניה א' ''' איז א קיבוץ אין עמק הירדן. עס איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תר"ע, אויפן דרום ברעג פון ים כנרת, בערך 10 ק"מ דרום פון טבריה אין דעם עמק הירדן ראיאינישן ראט.

דגניה א' איז דער ערשטער קיבוץ געגרינדעט אין ישראל. "דער נאָמען דגניה נעמט זיך פון די פינף מינים (חמשת מיני דגן) וואס וואַקסן אין ארץ ישראל.

## געשיכטע
דגניה א' (אָדער **דגניה**, ווי זי איז גערופן ביז די פאַרלייגן פון דגניה ב' אין 1920) איז געגרינדעט אין 1910 אויף די באדן פון אום דזשוני (דארף געגנט דערמאנט אין דער משנה ווי גון דאָרף, אַרייַנגערעכנט 3,000 דונאם מזרח פון דעם ירדן טייך זענען געקויפט דורך די דזשנף אין 1904).

קאַטעגאָריע:קיבוצים
ה'תר"ע

## קאלענדאר
## געשעענישן
* די ערשטע קיבוץ "דגניה א'" איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
* א' ניסן - רבי יוסף שלום אלישיב, גרויסער פוסק אין ירושלים און ליטווישער מנהיג (נפ' ה'תשע"ב)

## נפטר געווארן
* כ"ט טבת - הרב ירחמיאל ישראל יצחק דאנציגער, צווייטער אלעקסאנדער רבי, דער *ישמח ישראל*
* ד' אדר א' - הרב אליעזר גארדאן, אב"ד און ראש  ישיבה אין טעלז
סעקונדע

א **סעקונדע** () איז דער גרונטלעכער איינס פון צייט אין דער אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן, מיטן סימבאל **s**.

א סעקונדע איז א זעכציגסטל פון א מינוט, וואס איז א זעכציגסטל פון א שעה; ממילא איז א סעקונדע דאס צווייטע זעכציגסטל פון א שעה. דערפאר הייסט עס "סעקונדע" מלשון "סעקאנד" אין ענגליש וואס מיינט "נעקסטע".

פונעם יאר 1000 ביזן יאר 1960 האט מען דעפינירט די סעקונדע ווי 1/86,400 פון א דורכשניט זון טאג. היינט ווערט זי דעפינירט לויט אן אטאמישן זייגער.

מען מעסט טיילן פון א סעקונדע ווי א מיליסעקונדע (א טויזנטל פון א סעקונדע), א מיקראסעקונדע (א מיליאנט פון א סעקונדע) און א נאנאסעקונדע (א ביליאנט פון א סעקונדע).
קאַטעגאָריע:צייט
קופער

250px|לינקס
200px|קליין|מעטאַליש קופּער
**קופער** איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל **Cu** () און  אטאמישן נומער 29. עס איז אן איבערגאנג מעטאל.

פעניס ביז אינמיטן די 1980ער יארן פלעגט געמאכט ווערן פון ריין קופער, היינטצוטאגס צוליב די טייערקייט פון קופער און די שוואכקייט פונעם פעני ווערט דאס צוזאמגעמישט אויך מיט אנדערע מעטאלען ווצבש"פ  צינק.

מען באניצט קופער אין א סאך כעמישע רעאקציעס ווי צום ביישפיל אין דער סאנאגאשירא רעאקציע (ענגליש: "Sonogashira Reaction", דײַטש: "Sonogashira Reaktion") אלס א קאטאליזאטאר וואס פארקניפט סוף-שטענדיקע (ענגליש: "terminal", דײַטש: "endständig") אלקינע מיט ארילהאלאגענידן (ענגליש: "aryl halide", דײַטש: "Arylhalogenid") כדי צו שאפן צווייענדיק-פונקציאנאליזירטע אלקינע. די דאזיגע רעאקציע איז אויך קאטאליזירט מיט פאלאדיום.

קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
ניקל

250px|מינימזעד|לינקס
200px|קליין|מעטאלישער ניקל
200px|קליין|א שטיק ניקל
**ניקל** איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל Ni (לאטייניש: *niccolum*) און אטאמישן נומער 28. ער איז אן איבערגאנג מעטאל, און איינער פון פיר מעטאלן וואס האבן מאגנעטיזם.

די אמעריקאנער 5 צענטיגע מטבע הייסט ניקל, צוליב ווייל ס'איז געמאכט פון די סארט מעטאל.

קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן