open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
אטאם נומער

דער **אטאם-נומער**, איז א טערמין גענוצט אין כעמיע און פיזיק, צו באצייכענען די פארשידענע כעמישע עלעמענטן.

יעדע פון די כעמישע עלעמענטן, ווי אקסיגען אדער קארבאן האט באקומען אן **אטאם-נומער** געוואנדן לויט וויפיל פראטאנען עס זענען פאראן אינעם קערן פונעם אטאם.

די אטאמישע ציפערן גייען אין דער רייע, די ערשטע איז וואסערשטאף, דערנאך קומט העליום, די דריטע איז ליטיום, די פערטע איז בעריליום, די פינפטע כעמיקאל איז באר, די זעקסטע איז קוילנשטאף, דערנאך קומט שטיקשטאף, און אקסיגען.

אטאמען מיט דעם זעלבן אטאם נומער אבער מיט אנדערע צאלן נייטראנען, און ממילא מיט אנדערע אטאם־מאסן, ווערן גערופן איזאטאפן.

## היסטאריע 
### דער ראדערפארד-באהר מאדעל און וואן דעם ברוק 
אין 1911, האט ערנעסט ראדערפארד געגעבן א מאדעל פונעם אטאם אין וואס א צענטראלער יאדער האלט די מערהייט פונעם אטאמס מאסע און א פאזיטיווע לאדונג וואס, אין איינסן פונעם עלעקטראנס לאדונג, דארף זיין אומגעפער העלפט פונעם אטאמס אטאמישע וואג, געמאסטן אין צאלן פון וואסערשטאף אטאמען. די דאזיקע צענטראלע לאדונג וואט ממילא געווען העלפט פון דער אטאמישער וואג. ראדערפארד האט געשאצט אז גאלד האט א צענטראלע לאדונג פון בערך 100 (אבער איז עלעמענט Z = 79 אין דער פעריאדישער טאבעלע), אבער א מאנאט נאכדעם ווען ראדערפארדס ארטיקל איז געשינען, איז אנטאניוס וואן דען ברוק געווען דער ערשטער וואס האט פארמאל פארגעשלאגן אז די צענטראלע לאדונג פון אן אטאם און זיין צאל עלעקטראנען זענען "גענוי, גלייך מיט זיין פלאץ אין דער פעריאדישער טאבעלע (וואס מ'רופט אויך עלעמענט־נומער, אטאם־נומער, און איז סימבאליזירט *Z*). ענדליך האט מען אויפגעוויזן צו זיין וואר.

## זעט אויך 
* פעריאדישע טאבעלע

קאַטעגאָריע:קערנפיזיק
קאַטעגאָריע:כעמיע
ה'תפ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* רבי חיים יוסף דוד אזולאי
* רבי שמואל הלוי קעלין, בעל מחצית השקל

## נפטר געווארן
* י"ז אב – רבי שמשון ווערטהיימער, פרנס פון וויען
ערבוס

[קליין|א 330-200 [Air Seychelles 2013]]

**ערבוס** איז איינע פון די צוויי וועלט'ס גרעסטע פליגער פראדוצירער (באואינג אלס די צווייטע) וועלכע איז הויפטקווארטירט אין טולוז, פראנקרייך.

## פליגער 
## היסטאריע
ארגינעל איז ערבוס געווען א קליינע פליווארג פראדוצירער צווישן א רייע אייראפעישע פליווארג פירמעס אין די 60'ער יארן אונטער אן אנדערע נאמען. ערבוס איז געבוירן אין די ענדע 60'ער יארן אלס א קאלאבאראציע צווישן בריטן, דייטשלאנד, און פראנקרייך וועלכע האבן געזוכט צו קאנקורירן מיט אמעריקע'ס גרעסטע פליווארג פירמעס באואינג און דאגלעס. דאס איז געקומען נאך די געלונגענע קאנקארד וועלכע איז אויך געווען א פאראייניגטע פראיעקט צווישן בריטן און פראנקרייך.
 
די ערשטע מאדעל איז געווען די A300 וועלכע איז געווען א דירעקטע קאנקורענט צו באואינג'ס 737 אבער עס האט זיך נישט אויסגעארבעט צוליב טעכנישע און פאליטישע סיבות און בריטן האט צוריק געצויגן פון דעם פראיעקט. באלד נאך דער דורכפאל האבן דייטשלאנד און פראנקרייך זיך פאראייניגט צו גיין ווייטער און האבן פארמאל געגרינדעט ערבוס אלס א פובליק פירמע. ערבוס האט נישט אויפגעגעבן די A300 און האט דאס ארויסגעגעבן אין 974' אבער עס האט זיך שוואך פארקויפט אין די ערשטע יארן. ערבוס האט נאכגעפאלגט מיט איר עי-320 אין 981' וועלכע איז געווען א פיל פארבעסערטער ווערסיע פון די A300 און האט געהאט א געוואלדיגע סוקסעס ווען בעפאר עס האט זיך ערשט געהויבן האט די פירמע שוין געהאט איבער 400 באשטעלונגן אין קאנטראסט צו 15 באשטעלונגן פאר די A300.

די סוקסעס האט נאכגעפאלגט מיט נייע מאדעלן וועלכע האבן זיך פארקויפט איבער די גאנצע וועלט און אויך אין אמעריקע זעלבסט. ביי די ענדע פון די 80'גער יארן זענען באואינג און ערבוס אפיציעל געווען אין א נאנטע קאנקורענט ווען ביידע האבן זיך געריסן פאר יעדע ארדער און יעדעס מאל איינער האט געווינען א קאנטראקט האט דער אנדערער פרובירט נקמה נעמען מיט'ן פארכאפן א צווייטע ארדער.
אין 00' האט בריטען זיך נאכאמאל פאראייניגט מיט ערבוס פאר דעם A380 פראיעקט, די וועלט'ס גרעסטע קאמערציאלע לופטמאשין מיט 555 זיצן וועלכע איז פארטיג געווארן דעם פארגאנגענעם אפריל. דער פראיעקט איז געווען איינע פון די גרעסטע אונטערנעמונגן אין אוויאציע היסטאריע און האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א סוקסעס אויף דערווייל סיי אין אינדזשעניר און סיי אין באשטעלונגן. די ערשטע דעליווערי וועט זיין ביז עטליכע מאנאטן. 

אין 99' האט ערבוס געגרינדעט א מיליטערישע אפטיילונג אונטער'ן נאמען ערבוס מיליטערי וועלכע וועט בויען עטליכע מיליטערישע טראנספארט פליגער פאר נאט"א. די מיליטערישע אפטיילונג ווערט באטראכט אלס א סטראטעגיע פון ערבוס צו בלייבן שטארק אין ביזנעס אין פאל די ציווילע לופטליניע אינדוסטרי וועט אפגעשוואכט ווערן צוליב מלחמות זאל זי בלייבן אין ביזנעס.
ערבוס פליגערס ווערן פראדוצירט אין פראנקרייך, דייטשלאנד, ענגלאנד, שפאניע, כינע, און די פאראייניגטע שטאטן דורך 50,000 ארבעטער. אויסער דירעקטע ארבעטער זענען פאראן ארום 120,000 ארבעטערס וועלכע ארבעטן פאר סופלייער פירמעס פון ערבוס אין די פאראייניגטע שטאטן.

קאַטעגאָריע:אוויאציע
ה'תכ"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ו שבט - הרב דוד הלוי סג"ל, מחבר  פון "טורי זהב" (ט"ז), פון די גרעסטע פוסקים
פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע

קליין|מרכז| דגל פלשתינה
**פּאַלעסטין באַפֿרײַונג אָרגאַניזאַציע** (ענגליש: **Palestine Liberation Organization** ר"ת **פל"א**. העברעיש: **הארגון לשחרור פלסטין** ר"ת **אש"ף**) איז אן אָרגאניזאַציע וואס איר צוועק איז צו באַפֿרייען די פאלעסטינער פון מדינת ישראלס אייננעם. אין די ארגאניזאציע זיינען פאראייניקט עטלעכע נאציאנאלע־פאלעסטינע־באוועגונגען, די גרעסטע פון זיי איז פֿאַטאַך. 

די פֿאַלעסטין־באַפרײַאונג־אָרגאַניזאַציע איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תשכ"ד (1964), און אין יאר ה'תשכ"ט (1969) איז יאסיר אראפאט באשטימט געווארן אלס איר פירער. יאסיר אראפאט, האט געדינט אלס מנהיג ביז זיין שטארבן אין יאר ה'תשס"ה (2004). נאך אים איז ראווכי פאטוך געווארן צייטווייליך דער פירער במשך 2 חודשים. נאך די 2 חודשים האט אבו מאזען געוווּנען ביי די וואלן און געווארן מנהיג. 

קאטעגאריע:פאלעסטינע
קאטעגאריע:טעראר
עמפייער סטעיט בילדינג

קליין
די **עמפייר סטייט בילדינג** איז א 103שטאקיגע וואלקן קראצער אין מאנהאטן, ניו יארק, וועלכע איז היינט די העכסטע געביידע אין דער שטאט זינט די 9/11 אטאקע און צוזאמענפאל פון דעם וועלט האנדל צענטער.

דער דאך פון דער געביידע איז הויך 381 מעטער און, צוזאמען מיט איר אנטענע, איז זי הויך 443.2 מעטער. זי איז די פינפט העכסטע געביידע אין די פאראייניגטע שטאטן (אין 2019).

מ'האט געענדיגט בויען די געביידע אין 1931, נאך 410 טעג בויען.

די עמפייר סטייט געביידע געפינט זיך אין מאנהעטן אויף דער מערב זייט פון ״פינפטע עוועניו״ צווישן די 33סטער און 34סטער גאסן.

ווען מען האט געבויט די געביידע איז זי געווען די העכסטע געביידע אין דער וועלט, און איז אזוי געבליבן ביז מען האט געבויט דעם וועלט האנדל צענטער אין 1972.

קאַטעגאָריע:מאנהעטן
קאַטעגאָריע:וואלקן קראצערס
סאוועטן פארבאנד

קליין|פאן פונעם סאוועטן פארבאנד
דער **פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן ** (רוסיש: Союз Советских Социалистических Республик, *סאָיוז סאָוועטסקיך סאָציאַליסטיטשעסקיך רעספּובליק*), אינקורצן **פֿסס"ר** (רוסיש: СССР, *סססר*), באַוואוסט אויך ווי דער **סאָוועטן־פֿארבאנד** אָדער **ראַטן־פֿאַרבאַנד** (רוסיש: Советский Союз, *סאָוועטסקי סאָיוז*) איז געווען אַ סאָציאַליסטישע גרופע פון פופצן לענדער אין צפון־מזרח אייראפע און צפון־צענטראל־אזיע. ער האט עקזיסטירט פון י"א טבת ה'תרפ"ג ביז ט' טבת ה'תשנ"ב (1922 צו 1991). די גרעסטע מלוכה אין דער מלוכות־גרופע איז געווען רוסלאנד. די הויפטשטאט פונעם סאוועטן פארבאנד איז געווען מאסקווע.

די רעגירונגס־ארדענונג אינעם סאוועטן־פאַרבאַנד איז געווען קאמוניזם. פון איר פירער: וולאדימיר לענין, ער האט איינגעפירט קאמוניזם אין רוסלאנד, געשטארבן 1924. נאכדעם ווען ער איז געשטארבן, איז געווען א געראנגל, ווער עס וועט זיין די נייע געוועלטיקער, פונעם סאוועטן פארבאנד, 

אין דער ענדע איז יאזעף סטאלין געווארן אין 1929 ביזן יאר 1953 ווען ער איז געשטארבן.

כרוסטשאוו איז דעמאלסט געווארן די פירער פון ראטן פארבאנד, און איר געפירט ביז 1964. 

ברעזשנעוו פון 1964 ביז 1982.

אנדראפאוו פון 82' ביז 84'.

טשערניענקא פאר איין יאר ביז 85'.

און דער לעצטער, גארבאַטשאוו פון 1985 ביז יאר 1991, ווען די אייזערנע פארהאנג איז צאמגעפאלן.

## לענדער 
אינעם פארבאנד זענען געווען, נאך פערצן לענדער אויסער רוסלאנד.

לעטלאנד, ליטע, עסטלאנד, ווייסרוסלאנד, אוקראינע, מאלדאוויע, גרוזיע, ארמעניע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, אוזבעקיסטאן, טורקמעניסטאן, קירגיזסטאן, טאדזשיקיסטאן.

## צעפאלונג 
[קליין|[באריס יעלצין אין אויגוסט 1991.]]
דער סאוועטן פארבאנד איז צעפאלן אין לויף פון דריי יאר (1988-1991), ביי וועלכן דער סאוועטן פארבונד איז געווארן צעטיילט אין 15 לענדער (ארמעניע, אזערביידזשאן, בעלארוס, עסטלאנד, גרוזיע, קאזאכסטאן, קירגיזסטאן, לעטלאנד, ליטע, מאלדאווע, רוסלאנד, טאדזשיקיסטאן, טורקמעניסטאן, אוקראינע און אוזבעקיסטאן), און 7 נישט אנערקענטע שטאטן (ארצאך, גאגאוזיע, טאטארסטאן, טשעטשניע, טראנסניסטריע, און נאכטשיוואן). די צעלאזונג פונעם סאוועטן פארבאנד האט געענדיקט פערעסטרויקא און דער קאלטער קריג.

## רעפערענצן 
*
קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער
וואלקן

לינקס|קליין|250px|א בילד פון העכער די וואלקענעס.
אין מעטעאראלאגיע איז א **וואלקן**  א זעבארע מאסע פון צאמגעשמאלצענע טראפן (פליסיגקייט)אדער פארפרוירענע קריסטאלן פון וואסער אדער אנדערע כעמיקאלן וואס הענגען אין דער אטמאספער איבער דער אייבערפלאך פון דער ערד אדער אן אנדער פלאנעטארישן קערפער. וואלקנס אין דער ערדס אמטאספער שטודירט מען אינעם וואלקן פיזיק אפטייל פון מעטעאראלאגיע.

ווען א וואלקן ווערט אפגעקילט אדער צוליב אן אנדער סיבה ווערט דער וואלקן אפגעזעצט הייבט עס אן פאלן צו דער ערד ווי רעגן, שניי אדער האגל.

וואסער אויף דער ערד אדער א פלאנעט וועפט זיך און ווערט אן אומזעבארער גאז וואס הייבט זיך אין דער אטמאספער. העכער איז די לופט קילער און דער גאז קאנדענסירט פון א גאז צו טראפנס וואסער אדער אייז קריסטאלן. אט די טראפנס זעט מען ווי א וואלקן.

ווארעמע לופט האלט מער וואסער ווי קילע לופט. דעריבער, ווען ווארעמע לופט ווערט אפגעקילט, ווערט געשאפן א וואלקן פונעם אפגעזעצטן וואסער וועפעכץ.

א קובישער מעטער פון א וואלקן האלט נאר 5 גראם וואסער, אבער א וואלקן קען זיין אזוי גרויס צו האלטן א מאסע פון עטלעכע מיליאן טאן.

צוליב פארפעסטיקונג אין דער לופט, זעט מען וואלקנס מיט פארשידענע פארבן בשעת דער זונאויפגאנג און דער שקיעה.

קאַטעגאָריע:נאטור
קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע
זייגן

left|thumb|250px|א בעיבי זייגט פון מאמעס ברוסטן.
**זייגן** איז א שאפונג פון א טיילווייזער וואקיום, רוב מאל דורכן מויל אדער דורך א מאשין, אדער א ראיאן פון נידעריגער דרוק וואס דער פרעשור אויף ארויף צי די מער נידעריגער דרוק ראיאן וואס ציעט ארויף די וואסער אדער מאטריאל פון אונטן אויף ארויף.

אין ביאלאגיע ווערן קינדער ווערן געבוירן מיט דעם אינסטינקט צו זייגן.

## וועבלינקען
*
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
טראפן (פליסיגקייט)

[left|thumb|250px|עס טראפט פון א [סינק.]]
**טראפן (פליסיגקייט)** איז א קליינע אפטייל און מאס פון וואסער אפגעטיילט און געוויינליך ווען עס רינט ארויס צוביסלעך פון א גרעסערע זאמלעונג פון וואסער.
## אידישקייט 
ביי די מעשה פון ר' עקיבא מיט כלבא שבוע שטייט אז דער טראף האט אים געמאכט פאר א בעל תשובה דורך זעהן אז אפילו א טראפ איז בכוח צו ברעכן א שטיין, דעריבער קען א טראפ תורה און אידישקייט ברעכן זיין שוואכן קאפ ווי ער איז טאקע געווארן א תלמיד חכם.

קאַטעגאָריע:חומר
שמאטשיק

קליין|250px|א שמאטשיק
א **שמאטשיק**, **סמאטשיק** אדער **סמאטשקע** איז א גומינער אדער סיליקאן פיטם וואס איז אנגעהאלטן ביי א קאלירט פלאסטיק וואס מען שטיפט דאס אריין אין מויל פון א קינד וואס וויינט כדי ער זאל דאס זייגן, אים אויסצופאפן און בארואיגן אז דאס איז כאילו די מאמעס ברוסטן ניפל. ווען זיי ווערן עלטער ווערן זיי שוין צוגעוואונט צום דעם און בארואיגן זיך אפילו זיי ווייסן אז דאס איז נישט די מאמעס עסן.

קאַטעגאָריע:קינדערעלטער
הארטקייט

**הארטקייט** מיינט אז דער מאטריאל איז זייער צאמגענומען און איר סובסטאנץ איז זייער צושטופט איינער צום אנדערן. און דערפאר קען מען דאס נישט בייגן און אויספארמען לויט אן אנדער פארעם.

וואסער איז נישט הארט אבער מעקן קען דאס מאכן הארט דורך לאזן ווערן אייז.

## אידישקייט 
אידן זענען צוגעגלעכט צון אן עם קשה עורף הארט-גענאקדיג, סיי לרעה און סיי לטובה.

קאַטעגאָריע:חומר
שאפונג

צו מיינט איר איינקויפן?

**שאפונג** מיינט מאכן א נייע זאך. 

גאט ווערט אנגערופן דער באשעפער ווייל ער האט לויט די תורה באשאפן די וועלט יש מאין.

שרייבער ווערן אנגערופן שאפער און דענקער ווייל זיי נעמען זייער וויסנשאפט און שאפן דערמיט ביים עולם מיינונגען.

ארטיסטן ווערן אויך אנגערופן שאפער ווייל זיי באשאפן כל מיני אינטערעסאנטע זאכן וואס מאכט דעם זעהר וואונדערן און הנאה האבן פון פארגאפטקייט.

אויך ווען מען טיילט איינעם איין וואס צו טאן הייסט מען א שאפער ווארשיינליך פארן זיך אויפירן ווי דער שאפער פון דער וועלט.
קאַטעגאָריע:רעליגיע
קריסטאל

קליין|250px|קארטעז קריסטאל וואס מ'מאכט די שיינע כלים
[קליין|250px|[אינסולין קריסטאל]]
[קליין|250px|[אייזן קריסטאל]]
בעיקר באנוצט אין כעמיע און אין מיניראלאגיע, איז א **קריסטאל** א הארטע זאך וואס אירע אטאמען און מאלעקולן אדער אייאןס זענען געפאקט און וואקסן אויף א דריי דימענסיעלער ארגענעזירטער סדר איינס העכערן אנדערן. 

עס איז דורכזיכטיג דערפאר שטאמט דער ווארט פון א גריכיש ווארט אויף קלארע אייז.

מען נוצט דאס היינט פאר שיינקייט מאכן כלים דערפון.

קאטעגאריע:כעמיע
דרוק

צו מיינט איר דרוקעריי?
[קליין|444x444פיקס|א דרוק מאכט א [פאנטאן שפריצן די וואסער אויף ארויף.]]
**דרוק** אדער **דריק** (וויסנשאפטלעך אנגעצייכענט מיט דעם אות P) איז די פיזיקאלישע מעסטונג פון דער גרויסקייט אדער שטארקייט פונעם קראפט וואס ליגט אויף א געוויסן דעזיגנירטן שטח. מען מעסט דאס פער איינס פון שטח, דאס הייסט רעלעטיוו צו דער גרייס פונעם שטח אויף וואס עס דרוקט.

מען נוצט דאס אויך אין רוחניות צו לייגן דרוק נפשיתדיג אויף אן אנדערן ער זאל עפעס טאן.
וואקיום

thumb|250px|א ריזן וואקיום קאמער
**וואַקיום** אדער **וואַקום** אדער **וואַקואום** איז א פלאץ וואס איז פשוט ליידיג פון מאטריאל. אזוי ארום אז די דרוק דערפון איז אסאך ווינציגער פון די אלגעמיינער אטמאספערישן דרוק.

דאס ווארט קומט פון לאטיינש וואס מ'רופט אזוי אן ליידיגקייט.

אין א שטויבמאשין ווערט דער לופטדרוק פארמינערט מיט 20% וואס שאפט א זויגונג כדי אריינצוזויגן שטויב און שמוץ.

דער קאסמאס האט א גאר שטארקן וואקום, מיט מער נישט ווי עטלעכע וואסערשטאף אטאמען אין יעדן קובישן מעטער (דורכשניטלעך).

דער ערשטער וויסנשאפטלער וואס האט געשאפן א וואקום אין דער לאבאראטאריע איז געווען עוואנזשעליסטא טאריטשעלי.

## פארשיידענע שטאפלען פון וואקום 
* אטמאספערישער דרוק = 100 קילא-פאסקאל
* שטויבמאשין = בערך 40 קילא-פאסקאל
* מעכאנישער וואקום פלומפ = בערך 1.3 פאסקאל
* קאסמאס נאענט צו דער ערד = בערך 130 מיקרא-פאסקאל
* אטמאספערישער דרוק אויף דער לבנה = בערך 1.3 מיקרא-פאסקאל
* צווישן-גאלאקטישער קאסמאס= בערך 13 נאנא-פאסקאל
* קריאגענישער צעל צו שאפן וואקום = 1-1.3 נאנא-פאסקאל

קאַטעגאָריע:פיזיק
שטיבל

צו מיינט איר א צימער'ל?

**שטיבל**: נאָמען פֿון אָרט וואוּ חסידים דאַווענען. מען האָט עס גערופֿן „חסידים–שטיבל“, און מען פֿלעגט עס אויך רופֿן לויט דעם נאָמען פֿון דער שטאָט פֿון רבי, צו וועמען די חסידים פֿלעגן פֿאָרן: ווי צום ביישפיל „גערער שטיבלֹ“.

## זעט אויך
* יחוד שטיבל
* קאווע שטיבל
* בית מדרש

קאַטעגאָריע:שולן
קאטעגאריע:חסידות
סברה

**סברה** איז די מיינונג פון עפעס.

עס איז די מעגליכקייט צו פארעם'ען און אפערירן אויף קאנצעפטען פון אבסטראקציע, לויט ראציאנאל און לאגיק, - טערמיןען מיט וואס סברה טיילט זיך פון ירושה.
## אידישקייט
לויט חז"ל איז עפעס סברה א מער א מחייב ווי תורה. סברה הוא ולמה לי קרא.
קאטעגאריע:טערמינען
אידיאל

**אידיאל** אין מידות איז א פרינציפ אדער ווערד וואס איינער טוט שטארק נאכרודף'ן פאר א ציל זיינער.

אידיאלן זענען זייער וויכטיג אין מוסר און אין מידות ווייל אזוי האלט מען זיך ביים אפמאך, און מצוה גוררת מצוה אז מען האלט זיך דערביי איז מען אויסגעשטעלט צו וואונען דערביי און נישט זיך אפטאן דערפון ווייל עס ווערט דער סדר אזוי.

אן אידיאליסטישער מענטש איז אפט מאל באטראכט פון זיינע ארומיגע ווי ווייניגער אידיאליסטיש ווייל זיינע 2 3 אידיאלן זענען אזוי שטארק אז עס צוברעכט און טוט איבערשטייגן די נארמאלע מענטשן'ס אידיאלן, ווי למשל אויב א מענטש נעמט די מידת האמת פאר אן אידיאל וועט ער זיך קענען צוקריגן מיט חברים, אדער פארקערט אויב א מענטש נעמעט די חבריםס כבוד פאר אן אידיאל וועט ער זאגן מער ליגענט זיי צו היטן.

קאטעגאריע:מידות
אפשאצונג

**אפשאצונג** איז דער פראצעס פון דאקומענטירונג געוויינליך אין מעסטןדע טערמין'ען ווי חכמה, טאלאנטען, עטיטודס און אמונות.

מען קען דאס נוצען אין סיי וואסערע הינזיכט, ביזנעס, פילאזאפיע און סייענס א.א.וו.

קאטעגאריע:מחשבה
בילד

א **בילד** איז א צורה וואס רעפראדוצירט דאס אויסזען גענוי פון די גענויער עפעס אנדערשטער טעמע- געוויינליך פון א פערזאן אדער א זאך.

בילדער קענען זיין צוויי־דימענסיעל ווי א בילד אדער פאטאגראפיע אדער דריי־דימענסיעל ווי א סקולפטור. 

זיי זענען אין טיפישקייט פראדוקציע דורך אפטישע אינסטרומענטן, - ווי קאמערעס, טעלעסקאפן, שפיגלען, מיקראסקאפן און לינדזן, א.א.וו. און נאטורליכע אביעקטן און פענאמען ווי דער מענטשליכער אויג און וואסער אויבערפלאכן.

א בילד קען מען מאלעווען, אדער פאטאגראפירן מיט א קאמערע.

מיט בילדער קען מען מאכן ווידעא קליפס.

* זעט בנוגע וויקיפעדיע: װיקיפּעדיע:בילדער

## זעט אויך 
* פאטאגראפיע

קאַטעגאָריע:אפטיק
באהאלטן

**באהאלטן** איז פארדעקן עפעס א זאך אז אנדערע זאלן דאס נישט זעהן און באמערקן.

דער ציל איז צו האלטן דעם זאך אדער לאקאציע אדער מענטש א סוד. 

קינדער האבן אויך אזא פאפולערער שפיל וואס הייסט באהאלטן און איינער דארף זוכן די איבעריגע.

קאַטעגאָריע:זיכערהייט
שוואך

**שוואך** איז דאס פארקערטער פון שטארק, אז מען האט נישט קיין כוח רעלאטיוו צו איינער וואס האט מער כוח.

מען נוצט דאס סיי אין גשמיות און סיי רוחניות.

אויך איז דאס שייך ביי א זאך אז מען קען דאס שנעלערע צוברעכן. און אויך ביי א מענטש - פיזיש, א גיבור וואס האט שטערקער מוסקלען ווי אן אנדערע, אדער א גוטען קאפ פאר גייסטיש, אז מען קען פארשטיין תורה, ביזנעס אדער וויסנשאפט שנעלער און קלארער ווי אן אנדערן.

## זעט אויך
* איסטניס

קאַטעגאָריע:סימפטאמען
פאקט

**פאקט** איז  א זיכערע סטאטוס פון א געשעעניש, אדער אן ארויסזאג וואס קען ווערן פעסטגעשטעלט דורך און לויט אן אנגענומענער עטאביליריטער סטאנדארד פון עוואליואציע.

דער פונקטליכע דעפעניציע פון פאקט ווענדט זיך אין איר קאנטעקסט, אקעדעמישער דיסציפלין און נארמאטיווער פרינציפ.

קאטעגאריע:פילאסאפיע
עוואלואציע

צי מיינט איר עוועלאציע?

**עוואַלואציע** אדער **אפשאצונג** איז די סיסטעמאטישע דעטערמינאציע פון זכות ווערט און וויכטיגקייט פון עפעס א זאך אדער א מענטש. 

עוואַלואציע איז אפט באנוצט צו כאראקטעריזירן און שאצן סוביעקטן פון אינטערעסע אין א ברייטער ראנג פון מענטשליכע ענטערפרייסעס, אריינגערעכענט ארט, ביזנעס קאמפיוטער און רעגירונג, אדער נאן פראפיט ארגאניזאציעס, און אזוי ווייטער אלע סערוויס'עס פאר מענטשן און זייערע געברויכן.

עס איז אן אינפארמאטיווער אקט צו פאררעכטן און אויסשטעלן די ווערד און ווערט פון דער פראיעקט אדער פראדוקט.

קאַטעגאָריע:מחשבה
ראיאן

**ראיאן** איז א געאגראפישער טערמין גענוצט אין פארשידענע אופנים און פארשידענע וועגן צווישן די פארשידענע אפטיילונגן אין געאגראפיע.

אין גענעראל מיינט דאס אפצוטיילן א שטיקל ערד פון די ארומיגער ערד למשל א לאנד איז א ראיאן פון א קאנטינענט, א שטאט איז א ראיאן פונעם לאנד, און א געגנט איז א ראיאן פון א שטאט. א.א.וו.
*
אידעע

**אידעע** איז א געדאנק וואס עקזיסטירט אדער איז אויסגעפארעם'ט אין באוואוסטזיין פון א מוח פון א מענטש כלפי עפעס אן ענין.

דער מענטשליכער מעגלעכקייט צו באגרייפן אידעעס איז אין צוזאמענהאנג מיט די מעגליכקייט פאר סברה און זעלבסט-רעפלעקטירונג, און די מעגליכקייט צו ערייכן און נוצן אינטעלעקט.

אידעעס געבן די אויפשטייג פאר באגריפן, וואס איז דער יסוד פון סיי וואסערע דעת, צי איז דאס וויסנשאפט כללית, אדער מער בפרטית ביזנעס, געזונטהייט, פילאסאפיע. א.א.וו.

קאטעגאריע:קאגניציע
געגנט

thumb|געגנט
א **געגענט** איז א ארט אין א גרויסע שטאט, וואו אלע איינוואוינערס האבן א נאנטשאפט איינער מיט'ן אנדערן. א געגענט קען זיין קליין מיט בלויז עטליכע גאסן, אדער קען עס זיין גאר גרויס. גאנץ אפט ארבעטן די איינוואוינערס פון א געגענט  צוזאמען, צו פארבעסערן די זיכערהייט און ריינקייט פון זייער געגענט.

אין די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע זענען געגענטן אפיציעל אנערקענט, און זיי האבן די געזעץ אויטאָריטעט, אויסצוגעבן געלט (פון שטייערן) צו מאכן פארקן א.א.וו.

קאַטעגאָריע:געגנטן
*
ציצע

די **ציצע** (אויך **ציצקע**, **ציצל**, **נאָפל** אדער **אָפל**) פון דער נקיבה פון א זויגער איז דער שפיץ וואס שטעקט זיך ארויס ביים קערפער אלגעמיין אויף די ברוסטן. עס איז זייער סענסעטיוו, און ביי פרויען נוצט מען דאס צו זייגן פאר קינדער. עס איז א מיסטעריע פאר וואס מענער פארמאגן ניפלס,

ווען א פרוי איז האָרני ווערן די ניפלס הארטליך,

די פרויערישע ניפל ווערט היינט צוטאגס באטראכט ווי א סעקסואלער טייל פונעם גוף, און עס איז אומלעגאל פאר פרויען דאס צו אויפדעקן,

קאטעגאריע:קערפער
מיינונג

א **מיינונג** איז א פערזאנס אידעע און מחשבות כלפי עפעס אן ענין. עס איז אן אפשאצונג א משפט און אן איוואליואציע פון עפעס. 

א מיינונג איז נישט קיין פאקט, ווייל מען קען דאס נישט אויפווייזן אלס פאלטש, אדער עס איז קיינמאל געווארן אויפגעוויזן אלס פאלטש, אדער אויפגעוויזן אלס אמת. אויב ווערט דאס אבער יא אויגעוויזן אלס אמת ווערט דאס דאן יא א פאקט. 

**מיינונג** אין אידיש קען אויך דינען ווי דער כוונה פון דעם ענין וואס מ'טוט אדער זאגט, צ.ב.ש *ער האט געמיינט דערמיט אזוי און אזוי*. אדער דאס גלייכן.
## זעט אויך
* דעת
* מחשבה
* חכמה
* בינה
* אידיאל
* אידעע
קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
ראיעל קענעדיען מאונטעד פאליציי

די **קעניגלעכע קאנאדישע אויפזיצנדיקע פאליציי** ( *ראיעל קענעדיען מאונטעד פאליס*), באקאנט אלס די **אר-סי-עם-פי** אדער **מאונטיס**, איז די נאציאנאלע געזעץ ענפארסמענט אגענטור פון קאנאדע, און אויך א שטארקע סימבאל פון דאס לאנד. די אגענטור איז געגרינדעט געווארן אין 1873 אלס די נארט-וועסט מאונטעד פאליציי צו קאנטראלירן דאס לאנד פון אינערליכע קאנפליקטן. די אגענטור פארמאגט היינט 16,000 אפיצירן.
וויבאלד ווען די פאליציי קראפט איז געגרינדעט געווארן האבן זיי גענוצט פערד, איז די סימבאל פון די אגענטור געבליבן אן אפיציר רייטנדיג אויף א פערד. 

## ארגאניזאציע און אירע פליכטן 
די אר-סי-עם-פי ווערט אנגעפירט ביי א קאמישענער אין די אגענטור'ס הויפטקווארטיר אין אטאווע. די אגענטור איז איינגעטיילט צו 700 טיילן, צושפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. אויסער די אפיצירן האט זי 5000 ציווילע ארבייטער אין אירע אפיסעס איבער'ן לאנד. די אגענטור ברויך ארויפצווינגן די נאציאנאלע געזעצן אויף די איינוואוינער און די פראווינציאלע געזעצן אין יעדע פראווינץ. אין די דריי טעריטאריעס איז די אר-סי-עם-פי די איינציגסטע פאליצייאישע כח ווייל עס איז קיינמאל נישט איינגעשטעלט געווארן א לאקאלע פאליצייאישע קראפט וואו עס איז פאראן אין אלע שטעט אין קאנאדע.
די מאונטיס געפינען זיך איבעראל: אויף פליגער, באנען, אויטאס, שיפן, שניימאבילן, און נאך כדי נאכצוגיין ארגאניזירטע פארברעכן, קאמערציאלע און עקענאמישע פארברעכן, געלט שווינדלערייען, און די נייע תקופה פון קאמפיוטער און טעלעקאמיוניקאציעס פארברעכן, און היינט צו טאג אויך טעראריזם.
צו ווערן אן אר-סי-עם-פי אפיציר מוז מען זיין א קאנאדער בירגער, 19 יאר אלט, און געזונט און שטארק. זיי גייען דורך א 6 מאנאטן טרענירונג און מוזן דינען 5 יאר.

## היסטאריע 
בעפאר דער ערשטער וועלט מלחמה  איז די אר-סי-עם-פי געווען א פאליצייאישע קראפט ווי געווענליכע פאליציי אגענטורן. נאך די קריג איז די אגענטור מאדרניזירט געווארן און אנגעהויבן טאן קאנטער-שפיאנאזש ארבעט. אין יענע יארן איז אויך געגרינדעט געווארן די עף-בי-איי אין די פאראייניגטע שטאטן.
די אר-סי-עם-פי איז געווען שטארק אקטיוו אין די קאלטע קריג און האט געזאמעלט אסאך שפיאנאזש פון די קאמוניסטישע רוסלאנד ווען אין דער זעלבער צייט האט זי ווייטער געטאן אירע אינערליכע פליכטן אינלאנד. 
אין די 1960ער יארן איז די אגענטור געווארן שטארק אקטיוו אין קוויבעק ווי די סעפעטאריסטן האבן אנגעהויבן פארלאנגען זעלבשטענדיקייט. די סעפעטעריסטן האבן געהאט טעראריסטישע גרופעס וועלכע האבן אפגעטאן טעראריסטישע אקטן ווי קינדעפינגס און מערדערייען אויף ליבעראלע אפישעלס. די אר-סי-עם-פי איז געווארן זייער אקטיוו אין קוויבעק און האט גאר סוקסעספול אויסגעראטן די גרופעס. אבער די אגענטור איז קריטיקירט געווארן אלס באהאנדלן זאכן צו ווילד ווי זיך איינברעכן אין הייזער א.ד.ג. די קאנאדער רעגירונג האט נישט געוואלט באשמוצן איר סעקיוריטי אגענטור'ס נאמען און האט דערפאר צוריק ציוויליזירט די אר-סי-עם-פי און אנשטאט געגרינדעט אין 68' די סי-עס-איי-עס, אלס קאנאדע'ס אינטעליגענץ אגענטור. נאך אלס איז די אר-סי-עם-פי פארמישט אין אויספארשונגן פארברעכן אקטן פון שפיאנאזש און טעראריזם.

קאַטעגאָריע:רעגירונגס-אגענטורן
קאַטעגאָריע:קאנאדע
קאַטעגאָריע:פאליציי
בריטישע אימפעריע

קליין
די **בריטישע אימפעריע** איז דער נאמען וואס איז געגעבן געווארן צו דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד מיט אירע הונדערטער קאלאניעס, סימבאליזירנדיג איר מאכט און גרויסקייט. די בריטישע אימפעריע האט אין די אנפאנג 1900 יארן געהאט אונטער זיך 20 פראצענט פון דער וועלט'ס לאנד און 400 מיליאן מענטשן. 

די בריטישע אימפעריע האט זיך לאנגזאם געגערינדט ווען הונדערטער בריטישע פארשערס האבן זיך ארויסגעלאזט אויף שיפן איבער'ן ים און געזוכט עפעס פריש. יעדע אינזל וואס זיי האבן געפינען האבן זיי דורכגענישטערט אויב עס איז פאראן עפעס ווערד אין איר. אויב יא האט די בריטישע רעגירונג באלד גענומען קאנטראל אויפ'ן אינזל און אנגעהויבן האנדלען מיט די סחורה וואס דארט איז געוועזן. די ערטשע אינזלען אויף וועלכע די בריטישע האבן גענומען קאנטראל זענען געווען די קאראיבישע אינזלען וועלכע זענען נישט ווייט פון אמעריקע. די אינזלען האבן געהאט אסאך ווערט און מענטשן האבן זיך אנגעהויבן ארייציען אהין און באלד אנגעהויבן צו האנדלען.

בריטאניע איז נישט געווען די איינציגסטע אימפעריע אין אירע גוטע יארן. אויך פראנקרייך און שפאניע האבן געטאן דאס זעלבע און האבן גענומען פעטע שטיקער פון נארט אמעריקע וועלכע איז געווען געבענטש מיט עטליכע זאכן. 

די דריי אימפעריעס האבן זיך שטענדיג געריסן און געקריגט איבער א שטיקל לאנד, יעדער וועלנדיג פארברייטערן איר אימפעריע. בריטאניע איז געווען אויסגעצייכנט אין אירע מלחמות און האט באוויזן צו באזיגן פראנקרייך און שפאניע מערערע מאל, ווערנדיג אלס גרעסער און גרעסער און איז טאקע געווען די גרעסטע אימפעריע אין דער היסטאריע.

ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה איז די בריטישע אימפעריע געווען אפגעשוואכט און האט נישט געקענט פארטיידיקן אירע קאלאניעס אין דרום אזיע. צוליב דעם, האבן מורא פון אן אטאקע דורך יאפאן, האבן אויסטראליע און ניו זילאנד אויפגעשטעלט אין 1951 דעם אנזוס זיכערהייט אפמאך מיט די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.

קאַטעגאָריע:בריטאניע
קאַטעגאָריע:אימפעריעס
אקט אף יוניאן

אקט אף יוניאן קען מיינען איינע פון די צוויי:

בריטישע אקט אף יוניאן

קאנאדישע אקט אף יוניאן

קאַטעגאָריע:פאליטיק
סטיוו דזשאבס

קליין|סטיוו דזשאבס
**סטיוו דזשאבס** (24סטן פעברואר 1955 – 5טן אקטאבער 2011) איז געווען דער גרינדער און סי-אי-או פון דער עפל קאמפיוטער פירמע וועלכע פראדוצירט דעם מעקינטאש קאמפיוטער און די פאפולערע אייפאן, אייפעד און אייפאד,

## היסטאריע 
דזשאבס איז באקאנט אלס א מענטש מיט א שטארקן כאראקטער און כאריזמע וועלכע האט געברענגט אסאך נייע ערפינדונגן צו די קאמפיוטער וועלט. דזשאבס האט געגרינדעט די עפל קאמפיוטער פירמע אין 1976 און איז ערשט געווען א קאלאבאראטירער און נאנטער פריינט מיט ביל געיטס דער גרינדער פון מייקראסאפט. דזשאבס האט ערצייגט די וועלט'ס ערשטע פערזענליכע קאמפיוטער באקאנט אלס די עפל 2 וועלכע האט אנטהאלטן פראגראמירונג סקריפטס וואס איז געשריבן געווארן דורך מייקראסאפט. מייקראסאפט האט זיך דאן אנגעשלאסן מיט איי-בי-עם און איינגענומען די קאמפיוטער וועלט איבערלאזנדיג עפל מיט געלונגענע פראדוקטן אבער אן קיין ערנסטע סעילס.

דזשאבס איז פארשיקט געווארן פון עפל אין די 80'גער יארן און האט אליינס געבויעט עטליכע גוטע קאמפיוטערס וועלכע האבן קיין איינע נישט געהאט קיין גרויסע הצלחה אויף די מארקעט. עפל האט זיך דאן געפּלאָגט פינאנציעל און דזשאבס איז צוריק גענומען געווארן אלס סי-אי-או. באלד דערויף האט דזשאבס איבערגעטוישט די פירמע און ערצייגט די איי-מעק קאמפיוטער און שפעטער די פאפולערע איי-פאד וועלכע איז געווארן א ביזנעס ווערט די האלב פון עפל'ס פארדינסטן. 

ער איז געשטארבן אין אקטאבער תשע"א נאך א לענגערער קאמף מיט לעבער קענסער.

קאַטעגאָריע:קאמפיוטעריי
קאַטעגאָריע:טעכנאלאגיע
קאַטעגאָריע:ביזנעסלייט
בריטישע אקט אף יוניאן

**בריטאניע** איז באקאנט מיט אירע פיר אקט אף יוניאן'ס (אקטן וואס האבן פאראייניגט לענדער) וועלכע האבן געברענגט די בריטישע אימפעריע צו איר פולן פראכט.

# ענגלאנד מיט וויילס אין 1536.
# ענגלאנד און וויילס מיט סקאטלאנד אין 1707.
# גרויסבריטאניע מיט אירלאנד אין 1800.
# די בריטישע פראווינצן פון די העכערע און נידעריגערע טיילן פון קאנאדע אין נארט אמעריקע אין יאר 840'.

## די אקט אף יוניאן פון 1536
די אקט אף יוניאן וועלכע איז דורכגעפירט געווארן אין 536', דורכאויס די צייטן פון הענרי דער אכטער, וועלכער איז געווען דער צווייטער מאנארך וואס איז פאקטיש געווען א וויילס געבוירענער און איז שפעטער געווארן קעניג אין ענגלאנד צוליב זיין פאמיליע פארבינדענהייט מיט די ענגלישע קעניגן.

יענער אקט האט נישט נאר פאראייניגט ענגלאנד מיט וויילס נאר האט אויך פאראייניגט וויילס זעלבסט. אין וויילס איז פריער געווען צענדליגער מאנארכיעס און לארדן וועלכע האבן געהערשט יעדער אויף א צווייטן ארט. מיט'ן אקט אף יוניאן איז וויילס פאראייניגט געווארן און יעדע געוועזענע מאנארכיע האט באקומען א רעפרעזענטאטיוו אינעם ענגלישן פארלאמענט.

## די אקט פון יוניאן פון 1707
די צווייטע אקט אף יוניאן וועלכע איז אדורכגעפירט געווארן אין יאר 1707 האט פאראייניגט ענגלאנד און סקאטלאנד און האט געגרינדעט דאס קעניגרייך פון גרויסבריטאניע.
כאטש סקאטלאנד האט ווייטער אנגעהאלטן מיט איר יוסטיץ סיסטעם און נאך ענליכע זאכן, האט זי געשיקט 45 ערוויילטע מיטגלידער צו די בריטישע הויז אף קאמאנס און נאך 16 צו די הויז אף לארדס. סקאטלאנד האט באקומען אלע האנדל רעכטן פונקט ווי ענגלאנד און אויך מיט דאס געלט האט מען זיך צוטיילט.

## די אקט אף יוניאן פון 800' 
די אקט אף יוניאן וועלכע איז אדורכגעפירט געווארן אין יאר 800', און איז געווארן געזעץ יאנואר דעם ערשטן 801', האט פאראייניגט גרעיט בריטען מיט גאנץ אירלאנד באקומענדיג דעם נאמען "די יונייטעד קינגדאם אף גרעיט בריטען ענד אירלאנד".
די בריטישע האבן אריינגענומען 100 איירישע אין די הויז אף קאמאנס און נאך 32 אין די הויז אף לארדס. די איירישע האבן אבער נישט איינגעהאלטן די בריטישע געזעצן און אויפגעשטעלט א מעכטיגע רעבעלן גרופע וועלכע האט געצוואונגן די בריטישע צוריקצוגעבן זעלבסטשטענדיקייט פאר זיי.

קאַטעגאָריע:געזעץֿ
קאַטעגאָריע:פאראייניקטע קעניגרייך
ליסטע פון פרעמיער מיניסטארן פון קאנאדע

8)	**ראבערט לעירד בארדן**. 911' – 917'. א קאנסערוואטיוו יונאניסט. ער האט געהאט דאס ווייניגסטע ערציאונג פון אלע פרעמיער מיניסטארן אבער איז באצייכנט געווארן אלס קאנאדע'ס קלוגסטער און מערסט געלערנטער פרעמיער מיניסטער. זיין בילד ליגט אויפ'ן 100 דאלאר ביל.

9)	**ארטור מעגען**. ער איז נאר געווען פרעמיער מיניסטער פאר דריי מאנאטן אין 926'. ער איז געווען א מיטגלידער אין ביידע פארטייען.

10)	**וויליאם ליאן מעקענזי קינג**. דער לענגסטער אין אמט, אלעס צוזאמען איבער 21 יאר. ער איז 3 מאל געווען פרעמיער מיניסטער. 21' – 26', 26' - 30', 35' – 48'. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער ביי די צווייטע וועלט קריג און איז אנגעבליך געווען א שונא ישראל. ער האט זיך געטראפן מיט היטלער אין 37' און האט אים באצייכנט אלס א גוטער מענטש. ער האט אפגעזאגט און צוריקגעשיקט א שיף מיט טויזנעטער אידישע אימיגראנטן ענדע קריג. זיין בילד איז אויפ'ן 50 דאלאר ביל. 
 
11)	**ריטשארד בעדפארד בינעעט**. 30' –35'. א קאנסערוואטיוו. ער איז געווען א מיטגלידער אין די בריטישע הויז אוו לארדס. 

12)	**לואיס סטעפאן סעינט לורענט**. 48' - 57'. א ליבעראלער פון קוויבעק.

13)	**דזשאן דזשארדזש דיפענבעיקער**. 57' – 63'. א קאנסערוואטיווער. ער איז געווען א צווייטע וועלט קריג וועטעראן.
 
14)	**לעסטער באוועלס פערסאן**. 63' – 68'. א ליבעראלער. האט געוואונען די נאבעלע שלום פרייז פאר די לעזונג צום סועז קאנאל קריזיס.

15)	**פיער עליאט טראדאו**. 68' – 79'. א ליבעראלער פון מאנטרעאל, קוויבעק. ער איז געווען באוואטסט מיט זיינע גוטע אינקניפונגן מיט די פאראייניגטע שטאטן. 

16)	 **טשארלס דזשאסעף (דזשאו) קלארק**. 79' – 80'. א קאנסערוואטיוו. דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע וועלכער איז איינגעשוואוירן געווארן ביי די 39 יאר.
 
17)	**דזשאן נעפיער טורנער**. א ליבעראלער. ער איז נאר געווען פרעמיער מיניסטער פאר עפעס מער ווי 2 מאנאטן אין 84'.
 
18)	**מארטין ברייען מאלראני**. 84' – 93'. א קאנסערוואטיוו פון קוויבעק. 

19)	**קים קעמפבעל**. א קאנסערוואטיוו. זי איז געווען די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע און אויך די ערשטע נאטיווע. זי איז געווען אין אמט 6 מאנאטן אין 93'.

20)	**דזשאן דזשאסעף דזשעקווא קרעטיען**. 93' - 03'. קרעטיען איז א ליבעראלער פון קוויבעק. קרעטיען האט סערווירט 34 יאר זינט ער איז ערשט ערוועלט געווארן אין 63'.
 
21)	**פאול מארטין**. 03' - 06'. מארטין האט איבערגענומען קרעטיען נאך זיין רעטייערמענט און געוואונען נאך א מאנדאט.

22)	**סטיוון הארפער**. 15' - 06'. הארפער איז א קאנסערוואטיוו און איז דער גרינדער פון די פארטיי וועלכע איז עטליכע יאר פריער פארמירט געווארן פון צוויי אנדערע פארטייען.

23)	 **זשוסטען טרודא** 

טייל פרעמיער מיניסטארן פון קאנאדע זענען ווידער ערוועלט געווארן נאכדעם וואס זיי זענען ארויס פון אפיס. אט איז די ריכטיגע סדר: 

מעקדאנעלד. מעקענזי. מעקדאנעלד. אבאט. טאמפסאן. באוועל. טופער. לוריער. בארדן. בארדן (אין זיין צווייטע טערמין האט ער געוואונען אין א נייע פארטיי, די יונאניסטן). מעגען. קינג. מעגען. קינג. בינעעט. קינג. סעינט לורענט. דיפענבעיקער. פערסאן. פיער טראדאו. קלארק. פיער טראדאו. טורנער. מאלראני. קעמפבעל. קרעטיען .מארטין. הארפער. זשוסטען טרודא. 

קאַטעגאָריע:רעגירונג
קאַטעגאָריע:קאנאדע
פרעמיער מיניסטארן
רעפובליק

**רעפובליק** איז א רעגירונג־מעטאד וואס באשטימט דעם רעגירונגס פירערשאפֿט צו די בירגער, (די בירגער באשטימען ווער זאל זיין דער פירער פון זייער שטאַט). רעפובליק איז אנדערש פון מאנארכיע וואס די פירערשאפֿט גייט אריבער פון טאטן צום קינד, אויך איז רעפובליק אנדערש פֿון דיקטאטור וואס די פירער ווערן דערהויבן דורך די רעגירונג אליין אד"ג.

אין א רעפובליק איז דער ראש מלוכה נישט קיין מאנארך, נאר עס בייט זיך די פירערשאפֿט פֿון צייט צו צייט.

אין יאר 2017 האבן 159 פון דער וועלט׳ס 206 סואווערענע שטאטן געניצט דאס ווארט ״רעפובליק״ אין זייער אפיציעלן נאמען. אבער נישט אלע פון זיי זענען רעפובליקן אין דעם זינען פון האבן א געוויילטער רעגירונג. אויך נישט אלע לענדער מיט א געוויילטער רעגירונג האבן דאס ווארט ״רעפובליק״ אין זייער נאמען.

## רעפערענצן
אייז

[left|thumb|250px|א שטיק [אייזבארג אויפן וואסער.]]
**אייז** איז א פארגליווערטער שטיק וואסער וואס ווערט הארט אין פארעם פון קריסטאלען.

אינעם פרעשור פון 1 אטמעספער 

עס זענען דא 14 פאזעס פון וואסער וואס ווערן אנגערופן אייז.

עס איז דורכזיכטיג.

עס איז גליטשיק.

קאַטעגאָריע:וואסער
קאַטעגאָריע:מינעראלן
אטמאספער

די **אטמאספער** (פון גריכיש: ἀτμός [atmos] "פאַרע" און σφαῖρα [sphaira] "קיילעך")  איז א שיכט פון גאזן וואס נעמען ארום א מאטריאלן קערפער פון גענוג מאסע. 

די גאזן זענען צוגעצויגן צו זייערע קערפער דורך גראוויטאציע. און זיי בלייבן דארטן פאר לענגערע טערמינען אויב די גראוויטאציע איז הויך אין דער אטמעספער'ס טעמפראטור איז נידעריג.

אלע פלאנעטן האבן די אייגענע אטמאספערעס. דער ערד'ס אטמאספער שיצט מענטשן פון שעדעדיגע אולטראוויאלעט שטראלן. ער אנטהאלט זויערשטאף וואס מערסטע ארגאניזמען ניצן צו אטעמען און קארבאן דיאקסייד וואס פלאנצן ניצן, אויך אלגן און ציאנאבאקטעריע.

אטמאספערישער דריק איז דער קראפט פער איין שטח וואס די גאזן אין דער אטמאספער דריקן אויף דער איבערפלאך.

## זעט אויך 
* ערד'ס אטמאספער

*
רויטער קרייץ

דער **רויטער קרייץ** (ענגליש: *Red Cross*) איז אן אינטערנאציאנאלע נייטראלע ארגאניזאציע וועלכע איז געווידמעט צו העלפֿן פארוווּנדעטע אין א קריג און ארויסהעלפן די ציווילע מיט עסן און מעדיצין ווען עס פעלט זיך אויס. די הויפט ביוראס זיינען פלאצירט אין גענף- אין דער שווייץ.

די רויטע קרייץ איז היינט א פארנומענע ארגאניזאציע מיט טויזנטער וואלונטירן ארום די וועלט וועלכע העלפן ארויס די ארימע לענדער מיט עסן אין מעדיצין ווען עס פאסירן קאטאסטראפעס ווי פארפלייצונגן, ערדציטערנישן, עפידימיקס, און אנדערע פראבלעמען.

די רויטע קרייץ איז הויפטקווארטירט אין דזשעניווע, שווייץ, און פארמאגט אפטיילונגן אין 160 לענדער ארום די וועלט, אריינגערעכנט די אמעריקאנער רויטע קרייץ וועלכע איז באוואוסט אלס די מערסט אקטיווע אפטיילונג.

## אינטערעסאנטע פאקטן 
די רויטע קרייץ באזוכט א יאר ארום א האלב מיליאן ארעסטאנטן אין 1,900 טורמעס אין 80 לענדער ארום די וועלט זיכער צו מאכן אז זיי ווערן געהאלטן מיט יושר. די ארגאניזאציע טראגט און ברענגט ארום 1.3 מיליאן מעסעדזשעס פער יאר צווישן די ארעסטאנטן און זייערע פאמיליעס אדער אנדערע נאנטע. די ארגאניזאציע אראנזשירט ארום 55,000 באזוכונגן צו ארעסטאנטן דורך פאמיליע. 

א דאנק די רויטע קרייץ טרעפן זיך ארום 2,500 מענטשן מיט זייערע פאמיליע מיטגלידער וועלכע זיי האבן שוין נישט געזען פאר יארן אדער קיינמאל. פון צענדליגער טויזנטער פארלוירענע וועלכע ווערן איינגעגעבן דורך זייערע פאמיליעס, טרעפט די רויטע קרייץ ארום 1,600 פון זיי פער יאר. ארום 6,000 מענטשן באקומען רייזע דאקומענטן מיט די הילף פון די רויטע קרייץ צו קענען אנקומען אהיים צו זייערע פאמיליעס.

די ארגאניזאציע שטעלט צו הילף פאר 67 שפיטעלער אין 18 ארימע לענדער ארום די וועלט. די ארגאניזאציע האט אפילו אייגענע דאקטוירים וועלכע בא'הנדל'ן ארום 30,000 פאציענטן פער יאר.

יעדעס יאר ברענגן זיי הילף צו טויזנטער פארוואונדעטע אין אלע קאנפליקטן ארום די וועלט. אין דעם פארגאנענעם יאר אליינס האט די ארגאניזאציע געגעבן הילף פאר נאנט צו 100,000 פארוואנדעטע אין 55 באזונדערע פראיעקטן אין 21 לענדער ארום די וועלט.

א דאנק די הילף פון די רויטע קרייץ געניסן איבער 100 מיליאן מענטשן ארום די וועלט פון פרישע וואסער און סאניטאציע סיסטעמען. 

די ארגאניזאציע טיילט אויס א יאר א געשאצטע 132,000 טאנען עסן פעקלעך, 745,000 טאנען פון מעדיצין, 895,000 צודעקן (דאכענעס), 132,750 עסצייג סעטס, און שטעלן אויף 6,360 טענטס אין צענדליגער לענדער.

אלעס אינאיינעם פארמאגט די ארגאניזאציע נאנט צו 12,000 ארבייטער פון וועלכע ארום 10,000 געפנען זיך אויף מיסיעס ארום די וועלט. אין די הויפטקווארטירן ארבעטן 826 מענטשן. 

די גאנצע אפעראציע קאסט אפ נאנט צו א ביליאן שווייצער פראנק (בערך 785 מיליאן יו-עס דאלאר).

## אין ישראל 
די ארגאניזאציע מגן דוד אדום אין ישראל איז מיטגליד אין דער רויטער־קרייץ, און באדינט אלס א לאקאלע ישראלישע קראנקהויז.

קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס
קאַטעגאָריע:געזונט
פארעם

**פֿארעם** באציט זיך געוויינליך אויף דער דרויסענדע צוויי־ אדער דריי־דימענסיענעלער ראם, אויסזען אדער אויסשטעל פון א געאמעטרישן פיגור - אין קאנטראסט צו דער זאך פון אינעווייניג ווי דער אינהאלט אדער סובסטאנץ פון וואס ס'איז צאמגעשטעלט.

דאס ווארט פארעם איז א פענאמענע: דעריבער א דרשה וואס קען אנטהאלטן מייסטערהאפטיגע העליכע ווערטער ארגומענטן און רעיונות, אויב איז נישט דער פארעם, דאס הייסט דער פלאץ רעדנער, אדער אויסלייג פון גראמאטיק, סטיל, ארגאניזאציע פון ווערטער, שלעכט. דאן איז דער פארעם נישט גוט, אבער די תוכן הדרשה יא גוט.

עס דינט אויכעט אנצורופן אן אפליקאציע וואס מ'דארף אויספילן, אדער אין קאמפיוטער שפראך ווען אימער עפעס איז א פראגע און צייכן בויגן. א.א.וו.

## זעט אויך 
*

קאַטעגאָריע:געאמעטריע
חסרון

**חסרון** מיינט אז עס פעלט צו האבן עפעס. אז מען האט דאס נישט, אדער אז מען האט גארנישט וואס מען ברויך. רעלאטיוו פון וואס מ'רעדט.

## אידישקייט
עבירה ווערט אנגערופן **חטא** וואס דאס קומט מלשון חסרון ווייל לב פנו מן החכמה זינדיגט אזוי אויך די יצר הרע'ס זשאב איז צו מאכן א חסר.
קאַטעגאָריע:מוסר
ארויסזאג

אן **ארויסזאג** איז א קורצער אויספירנדער זאץ אלס אן ערקלערונג קלאר און דייטליך וואס מען וויל.

עס קען אויך מיינען פינאנציעלער סטעיטמענט וואס זאגט דער אויספירליכער סטאטוס פון די פינאנצן, אדער נאך סטעיטמענסט פון פאשידענע פעלדער איטליכער מיינט אביסל אנדערשט אז מען ערקלערט דארן א סיכום פון די איבערזוכט.
קאטעגאריע:רעדן
דעפיניציע

**דעפיניציע** איז א פונקטליכער ארויסזאג וואס גיבט אן הסברה אויף דער מיינונג פון א טערמין, ווארט אדער פראזע.

אן ענציקלאפעדיע געבט מער אינפארמאציע איבער א זאך ווי סתם א טרוקענע דעפעניציע וואס דאן איז דאס בלויז א ווערטערבוך. 

א מאטעמאטישע דעפיניציע איז א גענויער ארויסזאג, וואס מ'קען ניצן אין א מאטעמאטישן דערווייז.

## זעט אויך 
* הסברה
* הברה
* מיינונג
* כוונה
* טייטש

קאַטעגאָריע:שפראך
בריטיש ערווייס

קליין|בריטיש עירוועיס פליגער
**בריטיש ערוועיס** איז די הויפט לופטליניע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. זי איז הויפטקווארטירט אין הארמאנדסווערט, אין דער לאנדאנער בארא פון הילינגדאן.

## היסטאריע 
**בריטיש ערוועיס** איז געבוירן געווארן אין יאר 1919 און איז געווען די ערשטע לופטליניע וואס האט געהאט א טעגליכע פליפלאן פון אינטערנאציאנאלע פליען, אנגעהויבן צווישן לאנדאן און פאריז. די פירמע האט ערשט געהייסן "עי.טי.ענד.טי." און האט געהאט עטליכע איינצעלע מאטאר פליגער.

עטליכע יאר שפעטער האבן זיך געעפענט נאך עטליכע קליינע עירליינס אין בריטען. אבער זיי האבן נישט צו לאנג מאריך ימים געווען, ווייל אין יענע צייטן זענען זייער ווייניג מענטשן געפארן מיט פליגערס און עס האט געקאסט א הון רב. אין יענע יארן האט געדויערט פאר א פילאט צוויי טעג צו פליען פון לאנדאן קיין פאריז ווייל מען איז געווען געצווינגען צו לאנדן 33 מאל דורכאויס די וועג. 

איינע פון די ערטשע קונדן פאר בריטיש ערוועיס איז געווען די בי.בי.סי. פרעסע. עס זענען געפארן מער פליגער מיט צייטונגן ווי מיט מענטשן. ביז געציילטע יארן האט די פירמע געקויפט גרעסערע פליגער און געמאכט א רייזע פון לאנדאן קיין פאריז אין עטליכע שטונדן. אחוץ דעם זענען פרייזן געפאלן וואס האט סטאביליזירט די פירמע און מענטשן האבן אנגעהויבן נוצן פליגער אין די מאסן.

ביז אין יאר 1930 האט בריטיש ערוועיס געהאט פיר גרויסע קאנקורענטן (הענדלי פיידזש, דיימלער ערוועיס, בריטיש ער מערין, און אימפעריעל ערוועיס) וועלכע האבן זיך געשטארקט יעדן טאג אראפברענגנדיג די פרייזן גאר ביליג. א דאנק די שטארקע קאנקורענט האבן די פירמעס אנגעהויבן מאכן רייזעס איבער די גאנצע וועלט. 

די בריטישע רעגירונג האט אין יענע יארן געהאט די בעלות איבער בריטיש ערוועיס און האט איר געהיטן ווי א מאמע גיט אכט אויף איר בעיבי. אין 987' איז די פירמע פריוואטיזירט געווארן נאכדעם וואס די רעגירונג האט איר ארויפגעלייגט אויפ'ן סטאק מארקעט פאר 125 פעניס א שעיר. איבער א מיליאן מענטשן האבן אין צוויי טעג געקויפט בריטיש עירוועיס'ס סטאק, ארויפברענגנדיג איר דריי פאכיג.
## גרויס 
בריטיש ערוועיס איז נאך היינט דער וועלט'ס גרעסטע לופטליניע אין אינטערנאציאנאלע פליען. די פירמע טראגט ארום 40 מיליאן מענטשן א יאר אויף 309 פליגער. אין איין טאג פארן ארויס איבער א טויזנט פליען צו איבער 500 פליצילן אין 105 לענדער איבער דער וועלט, דעקנדיג ארום 800,000 קילאמעטער.

די פירמע איז הויפטקווארטירט אין היטרוי לופטפעלד אין לאנדאן אבער איז אויך גאר שטארק אקטיוו אין גאטוויק ערפארט און אין לאנדאן סיטי ערפארט. די פירמע גיט ארבעט פאר איבער 60,000 מענטשן פון וועלכע 82 פראצענט ארבעטן אין בריטאניע.

## היטרוי פליפעלד 
בריטיש ערוועיס האט זיין אייגענעם טערמינאל אין היטרוי ערפארט, לאנדאן וואס הייסט טערמינאל 5 אדער T5. די מלכה עליזאבעט האט געעפנט דעם טערמינאל דעם 14טן מערץ 2008. בויען דעם טערמינאל האט געקאסט £4.3 ביליאן ($6.2 ביליאן). דער טערמינאל געפינט זיך צווישן היטרוי'ס צוויי סטארטפאסן - 27L/09R און 27R/09L. דער שטח איז גרויס 260 העקטארן, און עס האט זיין אייגענע באן סטאנציע.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:לופטליניעס
קאַטעגאָריע:בריטאניע
קאַטעגאָריע:טראנספארט
אויספאפן

**אויסנארן** איז דער מאניפולאציע פון דער אויפכאפונג צו טוישן געדאנקען און געפילען פון אנדערע, דורך ליגענט, אדער פאלטשקייטן, תחבולות און האלבע-אמת'ער.

אויסנארן נעמט אריין אין זיך קאנצעפטן ווי פרעפעגאנדע באהאלטן און דיסטראקציע.

פיקציע על אף וואס דאס איז נישט אמת ווערט נישט פארעכענט ווי אויסנארן ווייל דאס איז געמאכט צו באשרייבן פאנטאזיע און פארעם פון ריאליטעט, אחוץ אויב דער שרייבער זאגט קלאר א ליגענט אז די מעשה איז אמת.

קאַטעגאָריע:קאמוניקאציע
קאַטעגאָריע:מענטשליכע אויפפירונג
אינטעליגענץ

**אינטעליגענץ** איז די אייגנשאפט פון שכל וואס אנטהאלט אין זיך אסאך פארבונדענע מעגלעכקייטן, ווי די מעגליכקייט פאר סברה, פלאן, שליכטן פראבלעמען, טראכטן אבסטראקטיש, באגרייפן איידיע און שפראך, און לערנען. 

כאטשיג אינטעליגענץ ווערט באטראכט ביים המון זייער ברייט און לאנג, טוען אבער די פסיכאלאגן דאס טיפיש אנרופן די תכונה באזונדער פון שאפונג, פערזענלעכקייט, כאראקטער, וויסן, אדער קלוגשאפט.

מענטשן וואס צייכענען זיך אויס אין דעם זענען **אינטעלאקטועלן**.

## זעט אויך 
* קינסטלעכע אינטעליגענץ

קאַטעגאָריע:פסיכאלאגיע
פראצעדור

א **פראצעדור** איז די ספעציפישע סעריע פון פעולות אז די סיסטעם פון א פראצעס וואס מען טוט און וויאזוי מען טוט עס, כדי אז דער געוואונטשענער רעזולטאט זאל דערגרייכן איר גענויעם ציל צום סוף.

קאַטעגאָריע:קאמוניקאציע
וואל דעוויד

**וואל דעוויד** קאנאדע, קוויבעק, איז א שטעטל פון בערך 5,000 איינוואוינער וואס געפינט זיך אויף די לאורענטשען בערג בערך 75 מייל פון מאנטריאל.
אין וואל דעוויד געפינט זיך דער זומער שטעטל פריפאנטעין, אין וועלכען עס געפונען זיך בערך 100 דירות פון סאטמארער חסידים, אויך געפונט זיך דארט אין די זומער חדשים די ישיבה גדולה תורת משה דסאטמאר.

דער ישוב גרענציט זיך מיט סט. אגעטע וואס דארט פלעגן וואוינען בערך 40 משפחות חסידים אין  קרית רימנוב  פון הרב שלמה העלבראנץ די געוועזענע פירער פון די לב טהור קולט

## וועבלינק 
*וואל דעוויד אפיציעל וועבזייטל

.

קאַטעגאָריע:קאנאדע
קאַטעגאָריע:קוויבעק
קאַטעגאָריע:וואל דעוויד
קאנאדישע פראווינצן

קאנאדע 
איז צוזאמענגעשטעלט פון צען פראווינצן, און דריי טעריטאריעס.

500px|מרכז|מפת קנדה

**צען פראווינצן**

אלבערטא
בריטיש קאלאמביע
ניו בראנזוויק
נייפונדלאנד און לאבראדאר
נאווע סקאשע
אנטעריא
פרינץ עדווארד איילענד
קוויבעק
סאסקאטשעווען
מאניטאבא

**דריי טעריאטאריעס**

נארדוועסט טעריטאריעס
נונאוועט
יוקאן

*
*
רעיסינג ביציקל

left|250px
א **רעיסינג ביציקל** איז א סארט ביציקל וואס איז באזונדער באשטימט צו פארן מיט איר אויף דער טראקט, און עס פארליינגט די נאכפאלגע אייגנשאפטן:
# אירע רעדער זיינען זייער דין און גלאט, כדי זאלן זיי זיך נישט אנרייבן מיטן טראקט וואס מאכט לאזגזאם דעם פארן.
# זי איז געבויעט פון זייער לייכטע מעטאל (ווי אלומיניאום, טיטאן אד"ג), כדי צו מיט איר שנעל זיך ארויפדראפען ביי ארויפגאנגענע טראקטן.
# זי איז אן א פארהאלט אויפטרייסלונג (shock absorber) וואס פארהאקט די רעדער און מאכט לאנגזאמער דעם פארן.
# איר שפיז איז זייער נידעריק און האט אויך נידעריקערע הענטלעך, אויף צו זיך קענען אונטער בויגן בשעת'ן פארן שנעל כדי די ווינט זאל נישט פארשטערן דער רייטער און אים פארציהען צו אונטן.

אנדערש איז א בארג בייזיק וואס איז באשטימט צו פארן מיט איר אויף שטיינער מיט ביינער.

קאטעגאריע:טראנספארט
קאטעגאריע:ספארט
טערמינאלאגיע

**טערמינאלאגיע** איז דער שטודיע פון טערמין'ען און זייער באנוץ - פון ווערטער און ווערטער צוזאם שטעלן וואס זענען פארנוצט און ספעציפישע קאנטעקסטען.

טערמינאלאגיע טוט אויך אריינעמען אין זיך די פארמאלער דיסיפלין וואס טוט סיטעמאטיש שטודירן די נאמען געבן אדער דעזעגנירונג פון קאנצעפטען געאייגענט צו איין'ס אדער מער סאביעקט פעלדער אדער דאומען'ס פון מענטשליכע אקטיוויטעט, ריסוירטש און אנאליזן פון טערמין'ען אין קאנטעקסט, פארן ציל און סיבה צו דאקמענטירן און ארויסהייבן די ריכטיגע באנוץ.

דער שטודיע קען זיין לימיטירט פאר איין שפראך, אדער קען דעקן מער ווי איין שפראך אין די זעלבע צייט. מולטי-שפראך אדער ביי-שפראך. א.א.וו.
*
טאלאנט

**טאלאנט** איז די אינטעלעקטואלע  גרויסקייט וואס א געוויסער מענטש דערהייבט זיך צו קענען פארשטיין אדער טאן מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש, אין דעם פאך אדער טעמע. צ.ב.ש. א מוזיקער האט א טאלאנט צום אינסטרומענט מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש.

עס איז דא א וועג וויאזוי מען מעסט דאס, דורך אן איי.קיו. פראבע. אבער לעצטנס זענען געוויסע דאקטוירים ביי דער מיינונג, זינט די נומערן פון סטאטיסטיק ווייזן אז ביז 40 פראצענט טאלאנטירטע מענטשן האבן א שטיקל פארקריפלטקייט אויף אן אנדערן ענין וואס לאזט זיי נישט נוצן דעם מוח אויף יענער זאך דעריבער קענען זיי נוצן דעם גאנצן מוח בלויז פאר איין זאך, ווי צ.ב.ש. א בלינדער האט אייביג א טאלאנט צו דערשמעקן מיט וועמען ער רעדט אדער וואו ער איז, ווייל וויבאלד ער נוצט נישט טיילן פון מוח ווי דער אלגעמיינער מענטש פארן זען קען ער זיך אפגעבן צו אנטוויקלן די אנדערע טיילן פון מוח מער ווי סיי וועמען.

קאַטעגאָריע:קאגניציע
אקאדעמיע

**אקעדעמיע** איז א קאלעקטיווער טערמין צו באטיטלען די וויסנשאפטלעכע און קולטורעלע קהילה אריינגעטאן אין הויכן חינוך מיט חברים איבערגעקוקטער פארשונג.

דער נאמען שטאמט נאך א פלאץ וואס איז אינדרויסן פון אטען און דארטן האט פלאטו געהייליגט פאר חינוך און דעת.

*
שטעלונג

**שטעלונג** איז דער כללית'דיגער פסיכילאגישער הייפאטעטישער אויפבוי, וואס רעפענזיטירט א מענטשס אלע מידות און געפילן וויאזוי ער האט זיין צוגאנג צו יעדע זאך, צו ער האט דאס יא ליב אדער נישט ליב א.א.וו.

עטיטודס זענען פאזיטיוו, נעגעטיוו אדער נייטראל וויזיעס אויף דעם "עטיטוד אביעקט": וו.צ.ב.ש. א מענטש, אויפפירונג אדער געשעעניש. מענטשן קענען אויך האבן סיי א פאזיטיווער און סיי א נעגעטיווער בייעס כלפי עפעס אן עטיטוד אין אפהאנדעלונג, - דאן הייסט דאס *אמבליוויאנט*.

עטיטודס קומען פון אפסטעמפלען זאכן דורך משפטן אין מוח פאר זיך מיט אן אייגען מיינונג אויף וואס מ'זעהט.

עס ווערט אנטוויקעלט אינעם מענטש דורך אן עי.בי.סי. מאדעל, (אין ענגליש א'פעקט, ב'יהעווירעל (אויפירונג) טויש, און קאגנישען). דער אפעקטרינדער רעזולטאט, איז א פיסיכיאלאגישער ענטפער, וואס טוט אויסדרוקן דעם באטרעפענדערס פרעפערענץ פאר א זאך. די אויפירנדער כוונה איז די רעדן אינדיקאציע פון די כוונה פון דעם אינדיווידואל. דער קאגנאטיווער רעספאנס איז א קאגנאטיווער איוואליואציע פון די זאך צו אויספארמען א שטעלונג.

רוב שטעלונגען פון אן אינדיווידואל ווערן אויסגעפארעמט אלס רעזולטאט פון אבזערווירענדע לערנען פון זייער סביבה.
קאטעגאריע:אויפירונגן
פערספעקטיוו

**פערספעקטיוו**, **קוק ווינקל** אדער **שטאנדפונקט** דאס איז וויאזוי מען זעט זאכן, צו אביעקטן פארן טרוקענעם פליישיגן אויג אין גשמיות. צו באגריף'ען פארן באגרייפן אין מוח לויט וויאזוי מען קוקט דאס אן פון רוחניותדיגן שטאנדפונקט.

## אין פיזישן זין פון ווארט
איז דאס פשוט לויט וויאזוי דער מענטש שטייט איז זיין זען אויסגעשטעלט אויפצוכאפן בלויז איין זייט פון די מטבע ווייל זיין פאזיציע ביים זען לאזט אים נישט זען די אנדערער זייט. אדער צוליב ווייטקייט, לויט דער דיסטאנץ קוקט דער אביעקט אויס קלענער ווי ער איז באמת. וו.צ.ב.ש. פאר אונז מענטשן קוקט אויס די שטערן ווי קליינע פונטעלעך, אדער די זון און די לבנה קוקען אויס די זעלביגע גרויס, אבערן אין אמת'ן איז די זון פול גרעסער  אבער וויבאלד זי איז ווייטער פאר אונזער אויג ווי די לבנה איז דאס אייניג אין פערספעקטיוו.

## אין גייסטישן זין פון ווארט
דינט דאס אלס די מעטאפאר פארן טעאריע פון קאגנישען, דאס איז דער אויסוואל פון א קאנטעקסט אדער א רעפערענץ (אדער רעזולטאט פון די אויסוואל) פון וואס צו דערשמעקן, קאטעגאריזירן, מעסטן אדער קאדיפירן ערפארונג, נאכאנאנד צו פארמירן אן אויסגעשטעלטער מהלך און אמונה, טיפיש דורך צאמשטעלן איינס מיטן אנדערן. און מען קען דערנאך בויען אויף דעם מהלך און אמונה אייגענע אויספירונגן און נאך געניעלע מהלכים.
קאטעגאריע:מחשבה
ציל

**ציל** מיינט א פונקט ווי מען וויל אנקומען, וו.צ.ב.ש. א גאן וויל שיסן דוקא אין הארץ אדער אין מוח אלס ציל גראד צו טויטען דעם שונא א.א.וו.

**ציל** אין ברייטערן זין פון ווארט מיינט אויך א פערזענליכער אדער ארגענעזציע'ר גלוסטיגער ענדע פונקט פון אן אנטוויקולינג.

עס איז געווענליך אויסגעפירט צו גרייכן א באשטימטע צייט דורך אויסשטעלן דעדליין'ס.

קאטעגאריע:אויפירונגן
פונדאמענטאליזם

דער טערמין **פונדאמענטאליזם** ווערט על פי רוב באנוצט צו באצייכענען דאס עקסטרעמע קלאמערען אין א רעליעגיעזע אדער אידעלאגישער שיטה. דאס נאמען קומט פון די שטיצער פון די סארט פאנדאמענטאליזם, און די הסבר ווערט אנגעגעבן אז א פונדאמענט אפט גערופן מסורה איז דער סאמער אונטערשטער טייל אויף וואס א גאנצער בנין איז געבויט און האלט זיך אן. דער יסוד איז געווענליך איין שטיק וואס קען נישט צוטיילט ווערן אדער גערירט ווערן. דער זעלבע האלטן זיך פונדאמענטאליסטן שטארק אן אין זייער גלויבן אדער אידעאלאגיע און רירן זיך נישט אוועק בשום אופן דערפון.

ביי דער אידישער רעליגיע הייסן די חרדים אדער מער פונקטליך די קנאים **פונדאמענטאליסטן** ווייל זיי ווילן זיך נישט אוועקרירן קיין משהו פון די יסודות אויף וואס זייער געדאנקען גאנג און אמונה איז באזירט. דאס זעלבע קען אבער אויך אנגערופן ווערן ביי יעדער פאנאטישקייט וואס מען האלט זיך פון יסודות פון אמאל אפילו עס שטייט אין קעגנזאץ פון היינט.

דאס איז פארהאן אויך אין קריסטליכע און מוסלומענישע רעליגיעס 

קאַטעגאָריע:רעליגיע
קאַטעגאָריע:אידעאלאגיע