open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
יאהאנעס בראהמס

**יאהאַנעס בראַהמס** ( ;האמבורג, 7טן מיי 1833 -  ווין, 3טן אפריל 1897) איז געווען א בארימטער דייטשער קאמפאזיטאר. אין אנהייב איז ער געווען א  פיאניסט. ער האט געשריבן פיר סימפאניעס, פיר קאנשערטאס, און נאך.
זיין וויגליד איז ברייט באקאנט.

## לעבנסגעשיכטע 
בראהמסנס פאטער האט געשפילט דעם קאנטראבאס אינעם האמבורג שטאָט ארקעסטער. בראהמס האט געלערנט שפילן די פיאנע ביי זיין לערער אטא קאסעל. ער איז ארומגעפארן שפילן און האט געטראפן דעם קאמפאזיטאר פראנץ ליסט.

ער ווערט פאררעכנט אלס נאכפאלגער פון בעטהאווען.

בראהמס איז געשארבן פון ראַק אין זיין לעבער.

קאַטעגאָריע:דייטשע קאמפאזיטארן
בערבעשט

קליין|מרכז| גשר בבערבעשט 

**בערבעשט** (, ) איז א דארף אין מאראמאראש, רומעניע, 10 ק"מ דרום פון סיגעט. בערבעשט געהערט צו דער קאמונע דזשיולעשט.  אין 2002 האבן געוואוינט דארט 1,535 איינוואוינער.

## אין יידישער היסטאריע 
בערבעשט ווערט פאררעכנט פון די גלילות פון סיגעט, און די סיגוטער רבנים פלעגן דארט האבן די אויטאריטעט צו שטעלן רבנים און שוחטים.
אין 1877 האבן געוואוינט אין בערבעשט 266 יידן, און אין 1920 זענען געווען 550.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:מאראמאראש
קאַטעגאָריע:דערפער
איוואן גאנטע

**איוואַן גאנטע** (; געש' 1768) איז געווען דער היידאמאק וועלכער האט דורכגעפירט די טרויעריג-בארימטער אומאנער שחיטה אין יאר תקכ"ח.

רבי דוד חזן, אַ תלמיד פון בעל שם טוב, וועלכער איז געראַטעוועט געוואָרן פון דער שחיטה דורכדעם וואס ער האָט זיך באַהאַלטן אין אַ גרוב אין אומאַן, האָט אָנגעשריבן אַ קונטרס “חרב גאנטע”, אין וועלכן ער שילדערט די גרויזאַמע געשעענישן און ווי ער האָט געבראַכט די קדושים צו קבורה אויפן אַלטן בית החיים אין אומאַן.

די רציחה וואָס גאנטע און זיינע היידאַמאַקעס האָבן דאַן אין אומאַן אַרויסגעוויזן צו די אידן, איז געווען אַזוי גרויס, אַז אפילו אויף אַלטע לייט, אויף פרויען און קליינע קינדער האָבן זיי זיך ניט דערבאַרימט. מיט די פערד זענען זיי געפאָרן איבער טויטע און לעבעדיגע, וואָס האָבן זיך געוואַלגערט אין די גאַסן. זיי האָבן פון די דעכער געוואָרפן קראַנקע מענטשן, און רייטנדיג איבער די גאַסן, האָבן זיי אויף די שפּיצן פון זייערע לאַנגע שפּיזן געטראָגן קליינע אידישע קינדער.

איבער אַלע גאַסן פון אומאַן האָבן זיך יענעם טאָג געוואַלגערט הרוגים און בלוט האָט זיך געגאָסן ווי וואַסער. העכער צוואנציג טויזנט אידן זענען דאַן געפאַלן טויט דורך די שרעקליכע מיתות משונות, וואָס נאָר אַ בייזער טייוול, אַ בלוטיגער אכזר, האָט געקענט צוטראַכטן. געשעהן איז דאָס אין פינפטן טאָג פון חודש תמוז, תקכ”ח, אָדער דעם 18טן יוני, פון יאָר 1768.

אין אומאַן זענען נאָך ביזן היינטיגן טאָג פאַרבליבן פרומע אידן, וועלכע פאַרפעלן ניט קיין איין יאָר צו פאַסטן אין דעם טאָג ווען די גרויסע שחיטה איז פאָרגעקומען.

נאָך דעם ווי די שחיטות זיינען אָפּגעשטעלט געוואָרן, האָבן אידן אויסגעדריקט זייער גרויסן צער אין קינות, אין סליחות און אין קלאָג-לידער, וואָס זיינען געשאַפן געוואָרן. און צווישן יענע קלאָג-לידער, וואָס זענען אין אוקראַינע איבערגעגאַנגען פון דור צו דור, איז אויך געווען איינע, וואָס מען האָט מיט אַ טרויעריגן ניגון געזונגען אויף יודיש:

אבינו שבשמים, ווי אַזוי קענסטו דאָס צוזעהן,

אוקראַינער אידן זאָל אַזוינע גרויסע צרות געשעהן?

גזירות קשות אַזעלכע וואו איז געהערט געוואָרן אין דער וועלט?

גאָנטע האָט אויך קליינע קינדער ממית געווען און צוגענומען דאָס געלט.

דאָס שלעכטע פון די האַדיאַמאַקעס זאָל קומען פאַר דיר, האַר פון דער וועלט,

און העלפן זאָלסטו אַלע, וואָס האָבן זיך פאַר אונז געשטעלט”.

אין שוהלן און אין בתי מדרשים האָט מען יאָרן-לאַנג באַוויינט און באַקלאָגט די גרויסע שחיטה, וואָס גאָנטע האָט מיט זיינע האַידאַמאַקעס געמאַכט אין דער שטאָט אומאַן. די “אומאַנער שחיטה” איז אַריין אין דער יודישער געשיכטע ווי איינער פון די גרויסע אומגליקן, וואָס דאָס יודישע פאָלק האָט איבערגעלעבט אין אַכצנטן יאָרהונדערט.

## זיין טויט 
אָבער דאָס אומשולדיג יודישע בלוט, וואָס גאָנטע האָט פאַרגאָסן, האָט דאָך ניט געשוויגן; עס האָט פון די “פעלדער, וואָס זענען געווען רויט”, דעם גרויסן און טיפן צער אַרויסגעשריגן, און די פאַרדינטע נקמה איז דאָך געקומען. גאָנטע האָט געהאַט אַזאַ סוף ווי ער האָט פאַרדינט.

נאָך דעם ווי דער אויפשטאַנד פון די האַידאַמאַקעס איז אונטערדריקט געוואָרן מיט דער הילף פון די רוסן, האָט מען גאָנטע’ן געכאַפּט און אים פאַרמשפּט צום טויט.

און אַ טויט האָט מען אים געגעבן ניט קיין גרינגן. מען האָט פון אים לאַנגזאַם די הויט געשינדן. מען האָט אים דאָס הוילע לייב געברענט מיט אָנגעגליטע שטיקער אייזן, און ווען ער איז געווען מער טויט ווי לעבעדיג, האָט מען אים אָפּגעהאַקט דעם קאָפּ.

קאַטעגאָריע:אוקראינע
דעפאליע

**דעפאליע** (, , ) איז א דארף אויפן טייס טייך אין מאראמאראש, רומעניע, 10 ק"מ צפון־מערב פון סיגעט און 5 ק"מ מזרח פון ספינקא. אין 2007 האבן געוואוינט דארט 2,413 איינוואוינער.

די יידישע באפעלקערונג פון דעפאליע איז געווען 124 אין 1880 און  317 אין 1930.

עס זיינען דא צוויי שולן און א קינדערגאָרטן אין דארף, לאַנדווירטשאַפט איז די הויפּט ווירטשאַפטלעכע טעטיקייט אין דעפאליע. די נאציאנאלע שאסיי 19, וואס גייט דורך דעם דאָרף, גיט צוגאנג צו אנדערע טיילן פונעם לאַנד, און די לאקאלע אויטאבוסן פאָרן צו נאָענטע שטעט ווי סיגעט.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:דערפער
מאקס וועבער

**מאַקסימיליאַן קאַרל עמיל וועבער** (; 21סטן אפריל 1864 – 14טן יוני 1920) איז געווען א  דייטשער פאליטישער עקאנאמיסט און סאציאלאג גערעכנט איינער פון די גרינדער פון דער מאדערנער שטודיע פון סאציאלאגיע. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אינעם אוניווערסיטעט פון בערלין, און שפעטער איז ער געווען אין די אוניווערסיטעטן פון פרייבורג, היידלבערג, ווין און מינכן.

ער איז געבוירן געווארן אין ערפורט.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגן
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
ארכעען

די **אַרכעען** זענען א גרופע ארגאניזמען וואס האבן נאר איין צעל. דאס איז א חשובער אפטייל פון לעבעדיקע ארגאניזמען. דאס ווארט "ארכעען" קומט פון גריכיש αρχαία—די אלטע. זיי קענען עקזיסטירן אין הויכע טעמפעראטורן (העכער פון 80&nbsp;°C) און אויך ווען ס'איז גאר קאלט. אויך לעבן זיי אין דעם טיף וואסער פון די אקעאנען.

ארכעען זענען איינער פון די דריי געביטן פון ארגאניזמען: אייקאריאטן, ארכעען און באקטעריע.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:מיקראביאלאגיע
נאנאטעכנאלאגיע

**נאַנאטעכנאלאגיע**, אדער אינקורצן **נאַנאטעק**, איז אן אלגעמיינער נאמען פאר דער שטודיע און טעכנאלאגיע פון פענאמענען פון סיסטעמען וואס זענען גרויס פון 1 ביז 100 נאנאמעטער. אין דעם שטח איז זייער וויכטיק די ווירקונג פון קוואנטן-מעכאניק. (איין נאנאמעטער איז  א ביליאנטל, 10−9, פון א מעטער.)

די אנטוויקלונג פון נאנאטעכנאלאגיע האט זיך אנגעהויבן נאך דער ערפינדונג פון דעם מיקראסקאפ וואס קען קוקן אויף אזעלכע קליינע ווייטן.

נאנאטעכנאלאגיע שליסט איין מאכן פראדוקטן מיט אזעלכע קליינטשיקע טיילן, ווי למשל עלעקטראנישע אפאראטן, קאטאליסטן און סענסארן.

צו פארשטיין ווי קליין איז דאס, עס זענען פאראן אזוי פיל נאנאמעטער אין א צענטימעטער, ווי ס׳איז דא צענטימעטער אין 100 קילאמעטער.

נאנאטעכנאלאגיע ברענגט צוזאמען וויסנשאפטלער און אינזשענירן פון פארשידענע דיסציפלינען, ווי אנגעווענדטע פיזיק, מאטעריאל-וויסנשאפט, קאלאאיד-וויסנשאפט, אפאראט-פיזיק, כעמיע, מאשינען וואס שאפן זיך אליין, ראבאטיק, כעמישע אינזשעניריע, מעכאנישע אינזשעניריע, ביאלאגיע, ביאלאגישע אינזשעניריע און עלעקטרישע אינזשעניריע.

קאַטעגאָריע:טעכנאלאגיע
דאלינע

קליין|הערב פון דאלינע
**דאלינע** (, ) איז א שטאט אין איוואנא־פראנקיווסקער פראווינץ, אוקראינע (מזרח גאליציע).

## רבנים 
* רי משה שהם א תלמיד פון בע"ש

## געבוירן אין דאלינע 
* הרב יצחק יעקב ווייס, מחבר פון "מנחת יצחק"

קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
מטבעות אין די צייטן פון חז"ל

קליין|א פרוטה פון אגריפס דער ערשטער
א **פרוטה** איז געווען געמאכט פון קופער.

**שעורה כסף** איז ווערט צוויי פרוטות.

**קורדנטיס** אדער **קונטרונק** איז צוויי פרוטות אדער א פערטל איסר.

**טריסית** איז א דריטל איסר אדער איין און א דריטל שעורה כסף.

**מסימס** איז א האלבער איסר וואס איז צוויי שעורין אדער פיר פרוטות.

**איסר** אין חלק פון פיר און צוואנציג פון א דינר, א האלבע פונדיון, פיר שעורין און אכט פרוטות.

**איסר האיטלקי** = א זעכצנטל פון א דינר, זעקס שעורין און צוועלף פרוטות.

**סלע מדינה** א האלבע דנקא, א פנדיון, איינס פון צוועלף פון א דינר, אכט שעורין און זעכצן פרוטות.

**מעא** איין דנקא, א זעקסטל פון א דינר, זעכצן שעורין און צוויי און דרייסיג פרוטות.

**גרה** א קשיטה, גרמסין, איינס פון צוואנציג פון א שקל הקודש, א צענטל שקל חול, ניינצצן מיט א פיפטל שעורין, אכט און דרייסיג מיט צוויי פיפטל פרוטות.

**אספרי** א פערטל דינר, פיר און צוואנציג שעורין און אכט און פערציג פרוטות.

**אסתירא** איין טרעפעיקא, א האלבער דינר, אכט און פערציג שעורין און זעקס און ניינציג פרוטות.

**רבע שקל** דינר, זוז, זעקס מעין, פיר און צוואנציג איסרין, זעקס און ניינציג שעורין און הונדערט צוויי און ניינציג פרוטות.

קליין|מחצית השקל פון סוף צווייטן בית המקדש
**בקע** טבע, א פערטל אונקיא, צוויי דינרים, הונדערט צוויי און ניינציג שעורין און דריי הונדערט פיר און אכציג פרוטות.

**שקל קודש** סלע צורי, פיר דינרים, פיר זוזים, פיר און צוואנציג מעין, דריי הונדערט פיר און אכציג שעורין און 768 פרוטות.

**שקל חול** האלבע סלע צורי, צוויי דינרים, צוויי זוזים, צוועלף מעין, 192 שעורין און 384 פרוטות.

**מנה איטלקי** 25 שקלי חול און פופציג שקלי קודש.

**דינר זהב** 24 דינרי כסף אדער א האלבע אונקיא.

**ליטרא** הונדערט זוז אדער 25 דינרי זהב.

**מנה** פערציג שקלי קודש אדער אכציג שקלי חול.

**ככר כסף** 1500 שקלי חול, דריי טויזנט שקלי קודש און זעכציג מנה איטלקית.

**ככר זהב** 1500 שקלי חול פון גאלד אדער דריי טויזנט שקלי קודש פון גאלד.

**תרטימר** איז א האלבע מנה.

קאַטעגאָריע:געלט
קאַטעגאָריע:מטבעות
מאיר קרויס

רבי **מאיר קרויס** איז געווען א סופר סת"ם אינעם דארף ראדוואנקא נעבן אונגוואר.

ער איז געווען א זון פון ר' יוסף דער שוחט פון דעם דארף סאמאטאר און זיין מוטער שרה (וואס האט חתונה געהאט בזיוו"ש צו רבי ישעי'לע קערעסטירער) א טאכטער פון רבי משה שמעון ראטה, רב אין דיורע, א זוהן פון רבי יואל צבי ראטה רב אין חוסט, בעל "בית היוצר".

רבי מאיר איז געווען אן איידעם ביי רבי וואלף יאסאוויטש (נאכמאוויטש) דער שוחט פון שטאט דאָבּראָן. רבי וואלף ליגט אין קיווויאשד

צום ערשט איז רבי מאיר געווען שוחט אין ראדוואנקא, אבער צוליב זיין פרומקייט האט ער נישט געוואלט אננעמען דעם פאסטן אויף שטענדיג. נאר ביז מען טרעפט א צווייטן און אויך נאר פאר עופות.

צוליב זיין גרויס יראת שמים און שיינע שריפט פלעגט מען קומען פון די גאנצע געגנט קויפן זיינע פרשיות.

ער פלעגט מקפיד זיין זיך צו טובל'ען בעפארן שרייבן א שם. און וויבאלד אינעם דערפל איז נישט געווען קיין מקוה, איז אויסגעקומען אז ווען ער האט געשריבן א ספר תורה פלעגט ער קענען גיין עטליכע מאל א טאג צופיס קיין אונגוואר.

ער איז געווען דער איינציגסטער אין שטעטל וואס איז געגאנגען מיט א שטריימל שבת און יו"ט.

ער איז געשטאנען צו דער רעכטער האנט פונעם ארטיגן רב,  רבי משה ארי' ראזענבערג הי"ד.

א עדות האט דערציילט אז א קורצע צייט איידער מען האט אים אוועקגעפירט אויפן לעצטן וועג, האט ער ארויסגענומען א פלאש בראנפן מיט עטליכע גלעזלעך (וועלכע ער האט שטענדיג געטראגן מיט זיך) און אויסגערופן צו די ארומיגע יודן: "רבותי, איר זעהט דאך אז מען גייט אונז באלד אומברענגען אויף קידוש השם. נו, אז ס'איז אזוי באשערט, לאמיר כאטש מאכן א לחיים און עס טוהן בשמחה!"

## זיינע קינדער 
* החזן המפורסם רבי משה שמעון קרויס ע"ה פון אטאווא, קאנאדע. נפטר געווארן מאנטאג ט' סיון תשפ"ג, ביי די 101 יאר
* רבי יואל צבי קרויס ע"ה פון פתח תקווה.
* מרת רבקה רייכבערג תחי', די ווייב פון הרב החסיד המפורסם רבי מענדל רייכבערג ז"ל, דער מציל פון קברי צדיקים ובתי חיים אין פוילן
* מרת גיטל ראזנצווייג ע"ה פון פתח תקוה.
* חנה פעסיל וועלכע איז אומגעקומען אין די קריג.
* שיינדל וועלכע איז אומגעקומען אין די קריג.

קאַטעגאָריע:סופרים
ראדוואנקא

**ראַדוואַנקא** (, , ) איז געווען א דארף, און איז היינט א פארשטאט פון אונגוואר, אוקראינע.

## באקאנטע מענטשן פון ראדוואנקא 
* הרב פינחס אדלער, אב"ד ראדוואנקא, מחבר פון "פני חסד"
* הרב משה אריה ראזענבערג הי"ד לעצטע רב פון ראדוואנקא ואח"כ ראב"ד אונגוואר,

* ר' מאיר קרויס, סופר סת"ם

קאַטעגאָריע:דערפער אין אוקראינע
קאנסערווירונג פון ענערגיע

**קאנסערווירונג פון ענערגיע** איז א פרינציפ פון פיזיק. דער פרינציפ שטעלט פעסט אז אין אן איזאלירטער סיסטעם ענדערט זיך נישט די ענערגיע מיט דער לויף פון דער צייט.
דאס הייסט אז אין דער סיסטעם קען זיך ענערגיע רוקן פון איין ארט צו א צווייטן, און צו ענדערן איר פארעם, צום ביישפיל קען כעמישער ענערגיע ווערן קינעטישע ענערגיע. אויך היץ איז א פארעם פון ענערגיע. אין טערמאדינאמיק ווערט קאנסערווירן פון ענערגיע גערופן "דער ערשטער געזעץ פון טערמאדינאמיק".

אבער מען קען נישט שאפן ענערגיע און מען קען נישט פארטיליקן ענערגיע.

לויט דער ספעציעלער טעאריע פון רעלאטיוויטעט דארף מען צולייגן אז מאסע און ענערגיע זענען גלייכווערטיק, און אין געוויסע אומשטאנדן קענען זיך טוישן איינס אויף אנאנד לויט דער גלייכונג E=mc².

מאטעמאטיש זאגט מען אז דער פרינציפ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע שטאמט פון דעם וואס די געזעצן פון פיזיק ענדערן זיך נישט מיט צייט.

## היסטאריע 
לייבניץ האט באמערקט אז מען קען מעסטן די מאסע און גיך פון אלע טיילכלעך וואס ווערן נישט געשטעטרט פון דרויסן, און אויסגעטראפן א ווערד וואס איז קאנסערווירט, וואס מען רופט היינט קינעטישע ענערגיע.

אין 1843 האט דזשיימס פרעסקאט דזשול אנטדעקט א מעכאנישע ווערסיע אין א סעריע פון עקספערימענטן. ניצנדיק דעם "דזשול אפאראט", ווי מען רופט אים היינט, האט ער געוויזן אז די פאטענציאלע ענערגיע וואס ווערט פארלוירן ווען א געוויכט גייט אראפ איז גלייך מיט דער היץ ענערגיע וואס דאס וואסער פארדינט ווען עס ווערט געדרייט.

קאַטעגאָריע:ענערגיע
יצחק פוקס

**יצחק פוקס** (געב' ה'תשי"ד) איז א זינגער פון א"י וואס איז באקאנט מיט זיין אייגנארטיגער קומזיץ סטיל אין נגינה.

ער איז בעיקר געווארן פאפולער ווען ליפא שמעלצער האט אויפגעכאפט זיין בארימטן ניגון אויף "הללו קל בקדשו". אויך זיין ניגון לה' הארץ ומלואה איז גאר פאפולער.

ער גייט מיט די פולע חסידישע טראגע, א לאנגע בארד און שיינע צופלויגענע פיאות. אזוי אז ווען ער זיצט און שפילט אויף זיין גיטאר פארמאגט עס א באזונדערן חן.

ער קומט אסאך קיין ניו יארק

ער האט אצינד ארויסגעגעבן א פרישן אלבאם מיטן נאמען "ממעמקים".

ער איז געווארן א בראסלעווער חסיד און וואוינט היינט אין מאה שערים, ירושלים.

## דיסקאגראפיע 
* באנו ביחד (ה'תשמ"ה)
* מלך (ה'תשמ"ז)
* בעת ההוא (ה'תשס"ג)
* שירין ורחשין (ה'תשס"ז)

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:ברסלבער
איבן כאלדון

**אַבדול ראַכמאַן איבן כאַלדון** (;  27סטן מיי 1332 - 19טן מערץ 1406) איז געווען א צפון אפריקאנער מוסולמענער דענקער אינעם 14טן יארהונדערט. ער איז געבוירן געווארן אין טוניס אין 1332.

ער האט געוואוינט א שטיק צייט אין מאראקעש, מאראקא, דערנאך האט ער זיך געצויגן קיין קיירא, עגיפטן, וואו ער איז געווארן א קאדי (איסלאמישער ריכטער). ער איז געשטארבן אין קיירא אין 1406.

ער האט געשריבן צוויי ביכער, "מוקאדימאה" און אן אויטאביאגראפיע.

קאַטעגאָריע:היסטאריקער
קאווע שטיבל (וועבזייטל)

**קאווע שטיבל** איז א פארום וועבזייטל אויף דער יידישער שפראך. עס איז געגרינדעט געווארן אין אדר תשע"ב.

עס האט זיך געגרינדעט אין ליכט וואס די פארוואלטונג פון אידישע וועלט פארומס צענזורירן א סאך.

א העפטיגע דיסקוסיע איז אנטשטאנען אין די ערשטע טעג פונעם וועבזייטעל, איבער די ראלע פון צענזור אויף אידישע פארום זייטלעך.

## געדאנקען גאנג 
זיי האלטן זיך היפש מער אויפגעקלערט ווי די פון אידישע וועלט, און אונטערן שלייער פון טראכטן זעלבסטשטענדיג, איז האקן אויף רבנים ומנהגי קודש א פאפולערע טעמע, אבער דאך איז א שיין טייל פון די שרייבער דארט, פארביטערטע מענטשן, וואס געבן אויס זייער צארן אויף די פרומע.

ווי אויך האט מען דארט מער רעספעקט פאר א כופר בעיקר אן אפענער אפגעפארענער ווי פאר א רב בישראל, אויסער אויפן סאטמארער רב ר' יואל, און אויף ר' מאטעלע וויזשניצער, ווערט דארט נישט רעספעקטירט קיין שום פערזענליכקייט, סיידן ער איז גענוג ליבעראל אין זייערע אויגן.

בילדער פון פרויען וכדומה, זענען יא ערלויבט, אזוי אויך ציוניסטישע מיינונגען - וואס ביידע ווערן פארמעקט אויף איי-וועלט.

און טאקע צוליב דעם איז זייער הצלחה אראפ און ערד אריין, אזש די גאנצע פארום "צימעס " וואס איז איבער פאליטיק איבער רבי'ס פארמאכט געווארן, אא'וו, און בערך אין 2024 איז די גאנצע זייטל פארשפארט געווארן צו קענען שרייבן.

## וועבארט
* דאס זייטל
ראפאעל קארעא

**ראַפֿאַעל קארעאַ** (; געב' דעם 6טן אפריל 1963) איז דער פרעזידענט פון דער רעפובליק פון  עקוואדאר. ער איז אן עקאנאמיסט געבילדעט אין עקוואדאר, בעלגיע און די פאראייניגטע שטאטן.

ער איז געוויילט געווארן פרעזידענט צום ערשט אין  2006 און מ'האט אים איינגעשוואוירן יאנואר 2007. 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פרעזידענטן
קאַטעגאָריע:עקוואדאר
קאַטעגאָריע:עקאנאמיסטן
דאווער, דעלאווער

**דאווער** (ענגליש: *Dover*) איז די הויפטשטאט פונעם שטאַט דעלאווער אין די פאראייניגטע שטאטן.
אין 2008 האט ער געהאט א באפעלקערונג פון 35,811 איינוואוינער.

## היסטאריע
דאווער איז געגרינדעט געווארן אין 1683 דורך וויליאם פען, וואס האט באקומען פונעם מלך פון בריטאניע טשארלס דער צווייטער, דעם רעכט צו די שטחים פון דעלאווער און פענסילוועניע.

קאַטעגאָריע:דעלאווער
קאראיבישער ים

דער **קאַראַיבישער ים** אדער **קאַראַאיבישער ים** איז א ים פונעם אטלאנטישן אקעאן פלאצירט אין דעם מערב האלבקוגל. ער גרענעצט מעקסיקא און צענטראלע אמעריקע צו מערב, די גרעסערע אנטילן צפון און די קלענערע אנטילן צו מזרח.

דער קאַראַיבישער ים איז פון די גרעסטע זאלצוואסער ימען מיט א שטח פון 2,754,000&nbsp;ק"מ².

אין דעם קאראיבישן ים געפינען זיך גאר א סאך אינזלען.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ימען
קאַטעגאָריע:אטלאנטישער אקעאן
דזשונדאלא

די **דזשונדאַלאַ** (אראביש: جند الله "זעלנער פון גאט") איז א גרופע פון איסלאמישע עקסטרעמיסטן אין איראן, זיי זאגן אז זייער מיסיע איז צו קעמפן קעגן די שיאיטן און זיכער מאכן אז די סוניס ווערן נישט אונטערדרוקט און געפייניגט צוליב זייער רעליגיע דורך די איראנער אויטאריטעטן.

זי איז געגרינדעט געווארן אין יאר תשס"ג דורך אבדולמאלעק רידזשי. די איראנער רעגינרונג האט גענומען א שארפע שטעלונג קעגן די גרופע פון די ערשטע מינוט אן. 
ביז אין יאר תש"ע ווען זיי האבן אים ארעסטירט. ער איז פאראורטיילט געווארן צום טויט, און הינגעריכטעט געווארן געציילטע טעג שפעטער.

לויט שפיאנאזש באריכטן פארמאגט די גרופע צווישן טויזנט און צוויי טויזנט באוואפנטע קעמפער וועלכע זענען גוט באוואפנט און געלערנט צו קעמפן.

זיי זאגן אז זיי האבן שוין סוקסעספול באוויזן אומצוברענגען איבער פיר הונדערט איראנער זעלנער דורכאויס די יארן פון זייער עקזיסטענץ.

אין יאר ס"ט האט איר די אמעריקאנער רעגירונג ארויפגעשטעלט אויף דער ליסטע פון טעראר ארגאניזאציעס.

קאַטעגאָריע:טעראר
1810

## געשעענישן 
* 
## געבוירן 
* 1טן מערץ - פרעדעריק שאפען, פוילישער קאמפאזיטאר (געש' 1849)

## געשטארבן
* 24סטן פעברואר - הענרי קאוונדיש, בריטישער כעמיקער (געב' 1731)
דאס יידישע קול

**דאס יידישע קול** איז א ראדיא שוי אין באסטאן, מאסאטשוסעטס. עס שפילט אלע מיטוואך פון 7:30 ביז 8:30 אוונט.

## וועבלינקען 
* וועבזייטל

קאַטעגאָריע:ראדיא
ליכט-ארויסגעבנדיקער דיאד

250px|קליין|LED לאמטערל
א **ליכט־ארויסגעבנדיקער דיאד** (**LED** - **L**ight-**E**mitting **D**iode) איז אַ האלב-דורכפירער מיטל וואס גיט ארויס ליכט. ליכט ספּעקטרום איז באשלאסן אויף אַ קאַמפּאַונד סעמיקאַנדאַקטער.

## פּרינציפּ פון אָפּעראַציע 
א LED איז אַ דיאד בעת איינציק אייגנשאפטן. ווי אַ נאָרמאַלער דיאד, עס באשטייט פון אַ האלב־דורכפירער מאַטעריאַל דורך דאָפּינג צו פֿאָרמירן אַ פּן קנופּ. ענלעך צו אַ סטאַנדאַרט דיאד, די עלעקטריש קראַנט פלאָוינג אין די פאָרורטייל LED אויף די פראָנט זייַט פון די ז'-n, אָבער ניט טראַוואַלינג אַוועק ווען די דיאד פאַרקערט פאָרורטייל. באַשולדיקונג קעריערז (עלעקטראנען און האָלעס) וועט דריפט אין די פאָראויס פאָראורטייל נאָדע איז אַקטיוויזירט ווי אַ רעזולטאַט פון די דיאד. אַמאָל אַ עלעקטראָן מיץ אַ לאָך, עס וועט פאַרלירן ענערגיע און פאַל אין אַ נידעריקער ענערגיע שטאַט.

אין באַזונדער LED קאַמפּערד צו אַ סטאַנדאַרט דיאד, איז אַז עס איז אַ ווייַזן ענערגיע ריס צווישן די שפּיץ ענערגיע אין די וואַלענטקייַט באַנד און לאָואַסט קאַנדאַקשאַן באַנדע ענערגיע פון די סעמיקאַנדאַקטער. ווייַזן ענערגיע ריס מיטל זי קענען פאַל סטריק עלעקטראָן קאַנדאַקשאַן צו די וואַלענטקייַט באַנדע בשעת פּראַזערווינג זייַן מאָמענטום און ענערגיע פאָוטאַן ימישאַן מיט ענערגיע ריס איז צונעמען - אַז איז ליכט דיאד וועט פאָרשטעלן פאָרורטייל ווען עס איז אין פאָרנט.

דער ערשטער קאַמפּאַונד האלב־דורכפירער LED פּראָדוקציע איז געווען גאַליאַם-אַרסעניק, וואָס ביטנייַ ליכט אַרום די רויט געגנט. הייַנט, מיט טעכנאלאגישער אַנטוויקלונג קענען פּראָדוצירן LED וועט לאזן אַרויס ליכט אין פארשידענע פארבן אין די קענטיק, ינפראַ-רויט און אין די פּאָסטן-לילאַ.

## וואו מען ניצט LED 
* באלייכטן הייזער
* באלייכטן גאסן
* קאָנטראָל ליכט.
* לעדס אויף די ווייַט קאָנטראָל.
* פאָרמיטל לייטינג.
* פאָרסיגנאַל.
* דיספּלאַסעמענט דעטעקטאָר - ווי די אָפּטיש מויז.
* פלאַשליגהץ.
* אָפּטיש קאָמוניקאַציע אויף קורץ-קייט אָפּטיש פיברע.
* ליגהטינג LCD סקרינז - טעלאַוויזשאַנז, קאָמפּיוטער מאָניטאָרס און רירעוודיק טעלעפאָנירן סקרינז.
* ביללבאָאַרדס.

געהעריק אָפּעראַציע פון די LED איז העכסט אָפענגיק אויף די טעמפּעראַטור אין וואָס עס איז, עפּעס וואָס איז איינער פון איר פלאָז.

טעמפּעראַטור איז צו הויך, די לעבן שפּאַן איז פאַרקירצט און לעד ברייטנאַס דיקריסיז. אבער אין זייער נידעריק טעמפּעראַטור, ינטענסאַטי פון די ברייטנאַס פון די LED קאָס און געוואקסן לאָנדזשעוואַטי. דערפאר קענען זיי עקספּלאדירן אויב מען וועט אינסטאַלירן לעד-לייטינג אין ריפרידזשערעיטערס און פריזערס.

קאַטעגאָריע:עלעקטריע
וואדקע

קליין|פוילישע וואדקע
thumb|En flaske *Absolut Vodka*.|קליין|מרכז| וודקה אבסלוט

**וואדקע** (, ) איז א דיסטילירט אלקאהאליש געטראנק מיט א קלארן דורכזיכטיגן קאליר ווי וואסער.
זי איז איינע פון די סארטן בראנפנ'ס וועלכע מען מאכט פון תבואה (ווייץ, גערשטן, קארן) אדער קארטאפל. נארמאל אנהאלט וואדקע 40% אלקאהאל.

זי איז זייער פאפולער אין פוילן און רוסלאנד וואו מען טרינקט דאס אסאך אלס א מיטל זיך צו האלטן ווארעם אין די ביטערע פרעסטן וואס הערשן דארט.

קאַטעגאָריע:אלקאהאלישע געטראנקען
חן הדסה

**חן הדסה** איז א ספר אויף מגילת אסתר ארויסגעגעבן דורך רבי פנחס דוד שווארץ אין יאר ה'תשנ"ח.

דער ספר איז צוטיילט אויף פיר חלקים:
* **ומרדכי ידע**, די מגילה מיט פירש"י און פי' ע"ט.
* **מחשבות ערומים**, א וואונדערליכער רעיון אויף די מגילה באשריבן און באארבעט לויטן קונטרס "מפי דודי" פון הגאון רבי משה קליערס טבריה'ער רב.
* **חרוזת דגים**, אלע הלכות פון פורים אויף יודיש לויטן גראם.
* **ונהפוך הוא**, די מעשה פון די מגילה געשריבן אין לשה"ק אויף די נוטריקון פון די ווארט מגיל"ה אהין און צוריק באארבעט לויט א אלטע כתב יד פון איבער צוויי הונדערט יאר צוריק.

דער ספר אנטהאלט הונדערט פערציג זייטן.

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
מעד

קליין|מרכז| מעד
**מעד** איז אן אלקאהאליש געטראנק געמאכט דורך יערן א צעפירונג  פון האניג און וואסער. מעד אנטהאלט צווישן 8% און 18% אלקאהאל, און קען זיין זיס, האלבזיס אדער טרוקן, אזוי ווי וויין. אמאל גיט מען אריין אויך נעגעלעך אדער צימערינג.

שוין אין אוראלט גריכנלאנד האט מען געטרונקען מעד.

אין פוילן האט מען נישט געהאט וויין, פלעגן די חסידים טרינקען מעד אנשטאט וויין.
ריישעכץ

טעקסט=געפרעגלטע צוויבל|קליין|געפרעגלטע צוויבל
דאס **ריישעכץ** איז צעשניטן ציבעלע געפרעגלט אין שמאלץ, פוטער אדער בוימל, ביז זיי ווערן ברוין.

אין היינטיגן יידיש ווערט דאס אנגערופן "געדינסטע צוויבל". מען נוצט דאס אין אסאך עסנווארג אריינצוגעבן א גוטן טעם, ווי צום ביישפיל אין צודריקטע קארטאפל.

די ברעסלאווער, וואס זענען מקפיד נישט צו עסן קיין רויע צוויבל אויפן באפעל פון רבי נחמן, דינסטן דאס בעפארן אריינלייגן אין די אייער-ציבל וואס מען עסט יעדן שבת צופרי.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:עסנווארג
שליוואוויץ

קליין|פארשידענע פלעשלעך שליוואוויץ
**שליוואוויץ** (
, , 
,
, 
,
,
,
,
,
,
)
) איז א דיסטילירט אלקאהאליש געטראנק געמאכט פון פלוימען, וואס ווערט פראדוצירט בעיקר אין סערביע, טשעכיי, סלאוואקיי, פוילן, אונגארן און בולגאריע.

עס איז ארגינעל ווייס קאלירט, נאר מען ווייקט עס אין פינזן-האלץ כדי עס זאל ווערן ברוין-גאלד.

טייל שליוואוויץ האט א הכשר, אויך אויף פסח.

## עטימאלאגיע 
דאס ווארט שליוואוויץ נעמט זיך פון סלאוויש  "sliva" /סליווע/, א פלוים.

קאַטעגאָריע:אלקאהאלישע געטראנקען
בליענדיקע פלאנצן

קליין|בליענדיקע פלאנצן
די **בליענדיקע פֿלאַנצן** (וויסנשאפטלעכער נאמען: *Magnoliophyta*) זענען די גרעסטע סעריע און פון די חשובסטע פון די זוימענפלאנצן. די בליענדיקע פלאנצן האבן בלומען אין וואס דער זוימען איז איינגעהילט (דערפאר ווערן זיי אויך גערופן "איינגעהילטע זוימען" (*Angiospermae*).

לאנדווירטשאפט איז שטארק אפהענגיק אויף בליענדיקע פלאנצן, וואס פארזארגן כמעט אלע עסן פון פלאנצן, ווי אויך א הובשן טייל פון פיטער פאר פיך. פון אלע פאמיליעס פון פלאנצן, זענען די וויכטיקסטע די גראז פאמיליע (Poaceae, אדער תבואה), וואס פארזארגט  דעם רוב פון אלע געפיטער (רייז, טערקישע ווייץ — קוקורוזע, ווייץ, גערשטן, קארן, האבער, הירזש, צוקער ראר, סארגע).

קאַטעגאָריע:פלאנצן
ליקער

קליין|מרכז|ליקר פרנקרייך

**ליקער** איז א זיסער בראנפן. און געווענליך מיט א געוויסן טעם. געוויינלעך האט א ליקער אן אלקאהאלישן אינהאלט פון 15% ביז 30%.

עס איז פאפולער אין א"י, אבער אין אמעריקע טרינקען עס בעיקר נאר די פרויען.

קאַטעגאָריע:אלקאהאלישע געטראנקען
אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ

דאס **אינטערנאציאנאלע געריכט פון יוסטיץ** איז דאס געריכט פון די פאראייניגטע פעלקער. עס געפינט זיך אין דען האג, האלאנד. דאס געריכט עקזיסטירט פאר צוויי צוועקן:
* אויסצוגלייכן פלוגתות צווישן לענדער.
* זאגן א מיינונג אין פראגעס פון די פאראייניגטע פעלקער.

דאס געריכט איז געגרינדעט געווארן אין 1945. עס האט 15 ריכטער וואס ווערן געוויילט דורך דעם זיכערקייט ראט און דער אלגעמיינער פארזאמלונג פון די פאראייניגטע פעלקער.

פון 2012 ביז 2015 איז דער פרעזידענט פונעם געריכט פעטער טאמקע (פון סלאוואקיי).

קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע פעלקער
קאַטעגאָריע:געריכט
יחזקאל שרגא דייטש

רבי **יחזקאל שרגא דייטש** (כ"ו כסלו תרפ"ו - ג' אב תשס"ו) איז געווען א שליח בית דין פון דער עדה החרדית.

זיין פאטער איז געווען רבי ברוך דייטש. זיין מוהל איז געווען רבי יוסף חיים זאנענפעלד און מען האט אים א נאמען געגעבן נאכן שינאווער רב, רבי יחזקאל שרגא האלבערשטאם.

נאך פון די יוגנט איז ער איז געווען מקורב צו רבי זעליג ראובן בענגיס און ער איז דאן געשטעלט געווארן אלס שליח בי"ד פון דער עדה החרדית.

ער האט זיך געדרייט ביי הרב יוסף צבי דושינסקיא און ער האט אויך משמש געווען רבי עקיבא סופר און  רבי שלאמקע זוועהילער.

אין יאר תש"י האט ער זיך באזעצט אין חיפה, אויפן באפעל פון בעלזער רב. ער האט דארט אויפגעבויעט א תלמוד תורה. אין יאר תשט"ו איז ער צוריק קיין ירושלים וואו ער איז ווידער געווארן דער שליח בי"ד אונטער רבי פנחס עפשטיין און שפעטער ביי רבי דוד יונגרייז און ביים מנחת יצחק, רבי משה אריה פריינד און רבי ישראל משה דושינסקיא.

ער פלעגט אויך אסאך באגלייטן רבי עמרם בלוי ביי זיינע מערכות און אפטמאל פלעגט ער זיצן מיט אים אין תפיסה, איינמאל אפילו ביי דער סדר נאכט.
ער פלעגט אים באגלייטן צו די מלוה מלכה טישן ביים שומרי אמונים רבין.

ער איז נסתלק געווארן ג' אב תשס"ו.

קאַטעגאָריע:עדה החרדית
שמואל מאלאווסקי

**שמואל מאלאווסקי** (1894, אין סמילע קיעווער געגנט, רוסלענדישע אימפעריע - 1985) איז געווען א חזן, פאלקס זינגער און קאמפאזיטאר.

פון זיין יוגנט האט ער שוין געקענט חזנות'ן, און ביי זיין בר-מצוה איז ער שוין געווען א פולשטענדיגער חזן. קורץ בעפאר זיין אכצנטן געבורטס-טאג האט ער אימיגרירט אין די פאראייניגטע שטאטן, וואו ער האט זיך באקענט מיטן בארימטן חזן יאסעלע ראזנבלאט און איז ארומגעפארן מיט אים זינגען אויף קאנצערטן.

ער האט געדינט אין די שוהלן אין בענסאנהורסט, ברוקלין, אין דער מגן אברהם קהילה אין דיטרויט און דערנאך אין בארא פארק.

ווען זיינע קינדער זענען ערוואקסן געווארן האט ער אנגעהויבן זינגען מיט זיינע זין און טעכטער ביים עמוד און קאנצערטן, וועלכע איז באקאנט געווארן אין דער וועלט אלס **משפחת מאלאווסקי**.

ער האט נישט געוואלט זינגען אין א רעפארם טעמפל ווייל ער איז געווען פרום און האט געדאווענט אויף דער ארגינעלער נוסח התפילה, און אין א ארטאדאקסישן האט מען אים נישט געלאזט ווייל ער האט געזונגען מיט זיינע טעכטער ממילא פלעגט ער דאווענען אין אן אייגענעם זאל וועלכע מען פלעגט דינגען ספעציעל לכבוד די ימים נוראים.

ער זינגט צוזאמען מיט יאסעלע אויף אפאר ניגונים און שטיקלעך ווי "אויף סעודה'ניו" און נאך.

ער פלעגט מקפיד זיין צו עסן נאר כשר'ס.

## וועבלינקען 
* מאלאווסקי מיט זיינע טעכטער "זינגטזשע אלע ברודערליך" 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:פרומע זינגערס
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
קאַטעגאָריע:רוסישע יידן
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ניו יארק
קארדעמאן

קליין|קארדעמאן (*Elettaria cardamomum*)
קליין|קארדעמאן זוימען
**קאַרדעמאן** איז א געווירץ פון דער אינגבער משפחה *Zingiberaceae*, וואס שטאמט פון אינדיע. דער שויט איז דרייעקיק, און די זוימען זענען שווארץ. די מערהייט פון קארדעמאן וואקסט אין דרום אינדיע.

קאַטעגאָריע:געווירצן
באקלאווא

קליין|לינקס
**באַקלאַוואַ** () איז א געבעקס וואס באשטייט פון מערערע דינע שיכטן טייג, געפילט מיט צומאלענע מאנדלען, צוקער און קארדעמאן, באגאסן מיט אויל.

נאכן באקן באגיסט מען עס מיט א געדיכטן סירופ פון וואסער און צוקער.

די יודן אין איראק פלעגן עס עסן לכבוד פורים.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:פורים
מאקרוד

**מאַקרוד** איז א זעמל-מעל קוכן געפילט מיט טייטלען וואס די טוניסיער יודן פלעגן עסן אום פורים.

## וועבלינקען 
* א רעצעפט פאר מאקרוד

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:פורים
דעבלע

**דעבלע** איז שטיקער קוכן איינגעדרייט אין פארעם פון אן אויער וואס די יודן אין טוניסיע פלעגן עסן לכבוד פורים.

## וועבלינקען 
* רעצעפט פאר דעבלע 
* רעצעפט פאר דעבלע
דזשאמו-באראמולע אייזנבאן

קליין|א מאפע פון די קאַשמיר אייזנבאן

די **דזשאַמו-באַראַמולע אייזנבאן** (,  *Kaśmīr rēlavē*) איז אן אייזנבאן ליניע וואס מ'האלט אינמיטן בויען אין אינדיע צו פארבינדן דעם שטאַט דזשאמו און קאשמיר מיטן איבריגן טייל פון לאנד. די אייזנבאן הייבט זיך אן פון דזשאמו און וועט, ווען זי ווערט געענדיקט, ציען 345 ק"מ ביז דער שטאט באראמולע ביים צפון־מערבדיקן עק פונעם  קאשמיר טאל. 

קאַטעגאָריע:באן טראנספארט אין אינדיע
באלעבאס

**בעל הבית** איז א פרומע יודיש שפראכיגע וועבזייטל וואס איז בעיקר געאייגנט פאר ביזנעסלייט.

צו זיין א מעמבער קאסט 25 דאלער א יאר אבער זיי פארמאגן א פארומס אפטיילונג וואס דארט קען מען שרייבן אומזיסט.

## וועבלינקען 
* http://balboos.com/forum/index.php 
* http://balboos.com 
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך וועבזייטלעך
היט דיינע אויגן

**היט דיינע אויגן** (באוואוסט אויף ענגליש ווי *Guard Your Eyes* אדער **GYE**) איז א פרומע יודישע נעץ פון וועבזייטלעך, וואס איז געווידמעט צו העלפן יודן זיך ספראווען מיט עדיקשן אין עניני קדושה ספעציעל הוצאת זרע לבטלה.

דאס וועבזייטל האט שוין געצויגן אסאך אנערקענונג, עס איז געווען דערמאנט אין משפחה און ביי א אגודת ישראל קאנווענשן.

## ווערסיעס אין אנדערע שפראכן 
ביזערווייל איז שוין דא די פאלגענדע ווערסיעס:

* ענגליש - Guard Your Eyes
* העברעאיש - שמור עיניך
* שפאניש - cuida tus ojos
* פראנצויזיש - 

## אפטיילונגען 
די יודישע ווערסיע האט די פאלגנדע אפטיילונגען:

* היים בלאט
* פארום
* ניינציג טאג רייזע
* פילטערס
* הילפס מיטלען
* פארטנער\ספאנסער פראגראם
* ארטיקלען\מאמרים
* ספרים\ביכער

מען ברויך זיך איינשרייבן צו קענען לייענען און שרייבן אין געוויסע פארום'ס.

## וועבלינקען 
* דאס זייטל
* http://freemorgen.com/forum/viewtopic.php?f=21&t=717
* http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=73&t=19044

קאַטעגאָריע:חרדישע וועב זייטלעך
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך וועבזייטלעך
קאטעגאריע:סעקס
קורדיסטאן

ממוזער| נהר די קורדיסטן פון איראק
ממוזער|קליין| דגל כורדיסטן
**קורדיסטאן** (לאנד פון די קורדן; אויף לשון־קודש: קרטיגיני) איז א ראיאן וואו די קורדן און מען רעדט קורדיש. היינט איז עס צושפליטערט צווישן מזרח טערקיי, צפון איראק, צפון־מערב איראן און א טייל פון צפון סיריע.

קאַטעגאָריע:מיטל מזרח
קאַטעגאָריע:ראיאנען
קאַטעגאָריע:טערקיי
קאַטעגאָריע:איראק
קאַטעגאָריע:איראן
1813

## געשעענישן 
* 27סטן אויגוסט - נאפאלעאן באזיגט די קראפטן פון עסטרייך, די רוסלענדישע אימפעריע און פרייסן אינעם דרעזדן קאמף.
* 
## געבוירן 
* 19טן מערץ - דייוויד ליווינגסטאן, בריטישער אויספארשער און מיסיאנער אין אפריקע (געש' 1873)
* 10טן אקטאבער - דזשוסעפע ווערדי, איטאליענישער קאמפאזיטאר (געש' 1901)

## געשטארבן
* 10טן אפריל - זשאזעף לואי לאגראנזש, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געב' 1736)
1814

## געשעענישן 
* 4טן מיי - נאפאלעאן באנאפארטע קומט אן אין עלבע אינזל

## געבוירן 
* 6טן נאוועמבער - אדאלף סאקס, ערפינדער פונעם סאקסאפאן (געש' 1894)

## געשטארבן
* 29סטן מיי - זשאסעפין, ערשטע ווייב פון נאפאלעאן (געב' 1763)
מעספאן

**מעספאן** איז א פיר-עקיגער קוכן, געמישט פון צומאלענע מאנדלען מיט צוקער און אביסל קארדעמאן. מען לאזט עס ווייקן אביסל אין רויזן-וואסער, דערנאך שמירט מען עס אהן מיט איי-ווייסעכל און מען באקט עס אין אויוון פאר עטליכע מינוט.

די יודן אין איראק פלעגן דאס עסן לכבוד פורים.

דער זעלבער רעצעפט אויב מען מאכט עס רונדיג, האט געהייסן **חאדזשי באדא**.

קאטעגאריע:עסנווארג
11טן אויגוסט

**דעם 11טן אויגוסט** איז דער 223סטער טאג פון יאר (224סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 142 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: די לופטוואפע הייבט אן באמבארדירן לאנדאן.
* 1960 - טשאד באקומט זיין זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
* 1999 - פולע ליקוי חמה אבזערווירט אין אייראפע און אזיע.

## געבוירן 
* 1943 - פערוועז מושאראף, גענעראל און פרעזידענט פון פאקיסטאן
* 1950 - סטיוו וואזניאק, פיאנער פונעם פערזענלעכן קאמפיוטער

## געשטארבן 
* 1578 - פעדרא נונעס - יידיש־פארטוגעזער מאטעמאטיקער, הויפט קאסמאגראף פון דעם מלך פון פארטוגאל (געב' 1502)ֿ

----
* 10טן אויגוסט - 12טן אויגוסט
* אויגוסט

11
קאניאק (בראנפן)

[קליין|לינקס|א פלאש קאניאק מיט א טולפאן [גלאז ]]
**קאָניאַק** (פראנצויזיש: *Cognac*) איז גאר א געשמאקער בראנפן געמאכט דורך דיסטילירן א געוויסן סארט ווייסע וויין. דער נאמען נעמט זיך פונעם קאניאק געגנט אין פראנקרייך, וואו די סארט בראנפן ווערט געמאכט.

לויטן אייראפעיאישן געזעץ טאר מען נישט רופן קאניאק נאר בראנפן וואס ווערט געמאכט אין יענעם געגנט לויט די שטרענג קאנטראלירטע רעגולאציעס, אבער אויף יידיש איז ביי אסאך דער שטייגער אז יעדער בראנפן געטריבן פון וויין רופט מען אן קאניאק, כאטש עס איז נישט דארט געמאכט געווארן.

## היסטאריע 
אינעם זעכצנטן יארהונדערט האבן די האלענדישע אנגעהויבן אויסדעמפן דאס וויין וואס זענען געקומען פון דעם געגנט, וויבאלד עס איז געווארן פארדארבן מיט דער צייט. ווען זיי האבן אנערקענט אז ס'איז געשמאקער אזוי, האט מען עס לכתחילה אנגעהויבן צו מאכן אלס געטראנק.

## פראדוקציע 
מען מוז עס עלטערן אין הילצערנע פעסער כאטש צוויי-א-האלב יאהר צו קענען ווערן אנגערופן קאניאק, אבער מערסטע קאניאק'ס ווערן געעלטערט לענגער פון דעם. קאניאק קען האבן אן אלקאהאלישן אינהאלט צווישן 40% און 60%.

## וועבלינקען 
* ווי אזוי מ'מאכט דעם א.ג. היימישן קאניאק  http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=948365
* די קאניאק ענציקלאפעדיע http://encyclopedia.cognac.fr/?lang=en 
* אלעס וועהגן קאניאק http://www.cognac.fr/cognac/_en/2_cognac/index.aspx 

קאטעגאריע:פראנקרייך
1815

## געשעענישן 
* 26סטן פעברואר - נאפאלעאן באנאפארטע אנטלויפט פון עלבע.
* 1טן מערץ - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פראנקרייך פון זיין גלות אין עלבע.
* 20סטן מערץ - נאפאלעאן קומט צוריק קיין פאריז נאך זיין גלות אויפן אינזל עלבע.
* 10טן אפריל - דער טאמבורע וואולקאן אין אינדאנעזיע ברעכט אויס
* 9טן יוני - דער קאנגרעס פון ווין ענדיגט און ס'ווערט אויפגענומען די החלטות וועגן אייראפע נאך דער תקופה פון נאפאלעאן: פראנקרייך גייט צוריק צו זיינע פריערדיקע דימענסיעס, האלאנד ווערט פאראייניגט, שווייץ בלייבט נייטראל.
* 18טן יוני - נאפאלעאן ווערט באזיגט אין דעם קאמף פון וואטערלו דורך די פרייסישע און בריטישע ארמייען.
* 17טן אקטאבער - נאפאלעאן הייבט אן זיין צווייטע גלות אויפן אינזל סאנט העלענע.

## געבוירן 
* 11טן יאנואר - דזשאן אלעקסאנדער מאקדאנאלד, ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע (געש' 1891)
* 1טן אפריל - אטא פאן ביסמארק, דייטשער פאליטיקער (געש' 1898)
* 2טן נאוועמבער - דזשארדזש בול, ענגלישער מאטעמאטיקער (געש' 1864)

## געשטארבן
הוידלקע

קליין|א מיידל אויף א הוידלקע
א **הוידלקע** איז א זיץ וואס הענגט מיט קייטן אדער שטריקן; מען זיצט אויף אים און מען הוידעט הין און צוריק. ווען מען הייבט אן הוידלען קען עס גיין ווייטער א לענגערע צייט אויפן פרינציפ פונעם פאמפעדיקל. קינדער הוידען אלס פארוויילונג. פאר קלענערע קינדער מאכט מען דאס הוידלקע ארומגענומען כדי דאס קינד זאל נישט ארויספאלן. אין א שפילפלאץ געפינט זיך א רייע (אדער מערערע רייעס) הוידלקעס וואס הענגען פון א ראם געמאעט פון מעטאל אדער האלץ. א דערוואקסענער מענטש אדער א גרויס קינד קען באוועגן דאס הוידלקע אליין, אבער א קליין קינד דארף האבן עמעצן וואס הוידעט אים.

דער זיץ פונעם הוידלקע איז געמאכט פון פלאסטיק, האלץ אדער מעטאל. מען קען אפילו מאכן א הוידלקע פון א רייף וואס הענגט פון א שטריק.

קאַטעגאָריע:פארוויילונג
יואי

**יואי** (געב' 26סטן מערץ 1987) איז א יאַפּאַנישע זינגערין.

## ביאָגראַפיע 
### יוגנט 
בשעת איר קינדשאַפט האט יואי פּלאַנירט שפּעטער צו ווערן אַ זינגערין.  ווייל ביז אַהער האט זי כסדר געשריבן פּאָעזיע, דערפאר האט זי באַשלאָסן צום סוף אין עלטער פון 15 יאר אָפּגעבן איר לעבן צו מוזיק. לויט איר אייגן חשבון זי איז געווען אין דעם זייער באַשלוס דורך דער מוזיק פון אַווריל לאַוויגנע, באאיינפלוסט ווי זיי באוואונדערט זייערע געניטשאפטן און דעם איז געווען זייער פיל עלטער ווי זיך, אַ גרופּע פון מוזיקאנטן, גע'עצה'ט איר צו אַ מוזיק שולע צו באַזוכן, נאָך זי געבעטן זיי וואָס זיי מוזן טאָן צו ווערן אַ קלעזמער. 

אין דער עלטער פון 16 יאר האט יואי אריינגעטרעטן אַ פּריוואַטע מוזיק שולע אין פוקואָקאַ, און זי האט אנגעהויבן לערנען שפּילן גיטאר.  זינט זיי האט צייַט צו פיר עיקר בייַ נאַכט, האט איר די קאַס פון פילע שכנים, אַזוי זי באַשלאָסן בייַ נאַכט מיט איר בייק צו נירביי שינגו פאָר צו עם אין אַ רייַז פעלד אַליין און געניטונג קענען. 
די מוזיק ווידעא פֿאַר זייער דעבוט איין It's Happy Line , וואָס איז ארויס פּונקט צוויי יאר נאָך די געשעענישן, האט מען אויך געשאָסן אין דעם רייַז פעלד. 
יואי האט איר ערשטער ציבור אויסזען אַ קורצע צייַט שפּעטער, ווען זי אין אַ גאַס קאָנצערט פון עטליכע פון זייער סקולמייץ אויף דעם ליד גודביי צו איר - דורך מישעל בראַנטש גענומען איבער דעם ריטם גיטאַרע און הינטערגרונט וואָקאַלס.

א ביסל שפּעטער זיי באגעגנט צום ערשטן מאָל צו לעבן אַליין אין אַ הויז און געשפילט דארט איידער זייער ערשטער זיך-געשריבן ליד פאר Why Me . 
זי זיך געזאגט אַז זי איז געווען זייער געשפּאַנט בשעת די גאַנץ אויסזען, אָבער דעמאָלט באפרייט זיך און פּעלץ גליקליך. און זיי אנגעהויבן צו דערשייַנען כסדר ווי אַ גאַס קלעזמער. די מוזיק שולע אין פוקואָקאַ איז נאָך אַ וויכטיק טייל פון איר לעבן זינט זי געלערנט עס ניט בלויז מוזיק אָבער אויך די וויכטיק זאכן אין לעבן, ווי נאָך זייער דעבוט אין דער טאָגבוך אויף איר וועב פּלאַץ. 

## דיסקאָגראַפיע 
### אַלבאמען 
2006 From Me to You

2007 Can’t Buy My Love

2008 I Loved Yesterday

2008 My Short Stories

2010 Holidays in the Sun

2011 How crazy your love

### סינגלעס 
2004 It's Happy Line / I Know

2005 Feel My Soul

2005  Tomorrow's Way

2005 Life

2006 Tokyo

2006 Good-bye Days

2006 I remember you

2007 Rolling Star

2007 Che.r.ry

2007 My Generation / Understand

2007 Love & Truth

2008 Namidairo

2008  Summer Song

2009 Again

2009 It’s all too much / Never say die

2010 Gloria

2010 to Mother

2010 Rain

2011 It’s My Life / Your Heaven

2011 Hello – Paradise Kiss

2011 Green a live

2012 Fight
## וועבלינקען 
* אפיציעל וועבזייטל

קאַטעגאָריע:זינגערס
פרעהיסטאריע

**פּרעהיסטאָריע** (ד"ה פאר היסטאריע) באדייט די צייט איידער מען האט אנגעהויבן שרייבן היסטאריע. פרעהיסטאריע ווערט צעטיילט אין דריי עפאכעס: די שטיין עפאכע, די בראנדז עפאכע און די אייזן עפאכע. אזוי ווי מ'האט נישט געשריבן די פרעהיסטאריע, ווייסט מען נישט קיין סאך וועגן די פרעהיסטארישע צייטן. מען פארלאזט זיך אויף די געצייג פון יענע צייטן, ביינער וואס זענען איבערגעבליבן און בילדער אין היילן.

דעמאלסט האבן מענטשן געוואוינט אין היילן אדער געצעלטן געמאכט פון דעם פעל פון א בעל חי. זיי האבן געמאכט פייער מיט שטיינער, און מיט פייער האבן זיי געקאכט דאס עסן און זיך אנגעווארעמט אין די קאלטע טעג.

די וויסנשאפטן וואס פארשן פרעהיסטאריע זענען ארכעאלאגיע (וואס שטודירט אלטע זאכן פון פרעהיסטאריע), אנטראפאלאגיע (וואס פארשט די אויפפירונג פון מענטשן אין פרעהיסטאריע), פאלעאנטאלאגיע, ביאלאגיע, אסטראנאמיע און געאלאגיע.

ווען פרעהיסטאריע האט געענדיקט און היסטאריע האט אנגעהויבן ווענדט זיך אין דעם ארט. אין מעסאפאטאמיע, כינע און אוראלט עגיפטן האט פרעהיסטאריע געענדיקט און היסטאריע אנגעהויבן מיט טויזנטער יאר צוריק.
אין ניי גיני האט פרעהיסטאריע געענדיקט ערשט אין 1900.

קאַטעגאָריע:היסטאריע
מיטאג

**מיטאג** איז דער צווייטער מאלצייט וואס מען עסט אינעם טאג.

אין די פאראייניגטע שטאטן איז דאס בלויז א קליינע און קורצע איבעררייס פאר א מאלצייט וואס ווערט גערופן "לאנטש-ברעיק" (אנבייסן), אבער אין אייראפע און אין אנדערע קולטורן איז דאס דער הויפט מאלצייט פונעם טאג.

דאקטוירים זאגן אז דאס איז פיל געזונטער ווי עסן א שווערע מאלצייט הארט בעפארן שלאפן גיין.

אין רוב מאדערנע געזעלשאפטן איז מען געוואוינט צו דריי מאלצייטן אינעם טאג; פרישטיק, מיטאג און וועטשערע.

קאַטעגאָריע:מאלצייטן
אייקידא

**אײַקידאָ** (合気道) איז א יאפאנישע קאמפקונסט וועלכע איז אנטוויקלט געווארן אין דעם 1942 און שטאמט פון דזשודזשוטסו. דער ציל פון אייקידא איז צו זיך פארטיידיקן און ניט צו אטאקירן.

קאַטעגאָריע:קאמפקונסט
קאַטעגאָריע:יאפאן
קאני 2012

**קאני 2012** איז א פילם פון דער "אומזעאיקע קינדער פירמע" וועלכע וויל באאינפלוסן די וועלט צו ארעסטירן דעם מערדער דזשאסעף קאני פון אוגאנדע. לויטן פילם טוט קאני הייסן קינדער מערדן זייערע פאמיליעס, דערנאך ווערן די קינדער זיינע זעלנער.
אנדער טענה'ן אז קאני איז שוין לאנג ארויס פון אוגאנדע און זיין מיליטער איז היינט אסאך קלענער ווי ס'איז געווען אין 2007.

## רעפערענצן 
* די פילם
* קאני 2012 אין "אידישע וועלט"

קאַטעגאָריע:פילמען
אַלפרעדא ניגרא

**אַלפֿרעדאָ ניגראָ** (געבוירן **פּאָמפּעאָ ניגראָ** אין מאַנדוריע, איטאליע, 29סטן סעפטעמבער 1975) איז אַן איטאַליענישער אָפּערע זינגער. ער איז געהייראט צו דער ליטוויניא סאָפּראַנאָ וויאָלעטאַ אורמאַנאַ. זיי וואוינען אין גערמערינג, בייערן, דייטשלאנד.

קאַטעגאָריע:איטאליענער
קאַטעגאָריע:אפערע
קאַטעגאָריע:זינגערס
שטארקע קראפט

**שטארקע קראפט** איז איינע פון די פיר יסודותדיקע קראפטן אין נאטור. די אנדערע דריי זענען עלעקטראמאגנעטיזם, די שוואכע קראפט און גראוויטאציע. שטארקע קראפט איז אויף אן אטאמישען וואגשאל 100 מאל אזוי שטארק ווי עלעקטראמאגנעטיזם.

אין די קאנטעקסט פון צוזאמענהאלטן עלעקטראנען און פראטאנען צו פארמען אטאמען, ווערט די שטארקע קראפט גערופן "נוקלעארע קראפט". 

אין אטאמישען וואגשאל איז שטארקע קראפט 100 מאל שטערקער ווי עלעקטראמאגנעטיזם, וועלכע איז אליינס פיל שטערקער ווי די שוואכע קראפט.

קאַטעגאָריע:קערנפיזיק
מאנגאלישע אימפעריע

קליין|300px|פארברייטערן פון דער מאנגאלישער אימפעריע
די **מאנגאלישע אימפעריע** וואס האט עקזיסטירט אין די 13טן און 14טן יארהונדערטער איז געווען געווען די גרעסטע אימפעריע אין דער געשיכטע פון דער וועלט.
זי האט אנגעהויבן אין צענטראלער אזיע און שפעטער האט געצויגן פון דעם ים פון יאפאן אין מזרח ביז מזרח אייראפע אין מערב, און פון סיביר אין צפון ביז דרום-מזרח אזיע, אינדיע און דעם מיטל מזרח אין דרום.
די אימפעריע, ביים גרעסטן, האט באדעקט א שטח פון 24 מיליאן ק"מ2 (16% פון דער ערדס יבשה) מיט א באפעלקערונג פון איבער 100 מיליאן מענטשן.

די מאנגאלישע אימפעריע האט אנגעהויבן אין 1206 ווען דזשינגיס כאן האט פאראייניקט די מאנגאלן און די טערקישע שבטים אין דעם ראיאן וואס איז היינט מאנגאליי. די אימפעריע האט געוואקסן גישווינט ווען די מאנגאלן האבן אינוואדירט אלע לענדער וואס זיי האבן געגרענעצט אונטער דער הערשאפט פון זיין אייניקל קובליי כאן. דאס האט געברענגט צו א גרויסן האנדל צוויישן מזרח און מערב.

שפעטער האט די אימפעריע זיך צעשפאלטן אויף פיר קלענערע אימפעריעס. די לעצטע פון זיי האט געדויערט ביז 1368.

## רעליגיע 
די מאנגאלן זענען געווען זייער טאלעראנט צו אלע רעליגיעס. דזשינגיס כאן האט איינגעפירט א געזעץ וואס האט גאראנטירט פרייהייט פון רעליגיע דורכאויס דער אימפעריע. אלע פירער פון רעליגיעס זענען געווען באפרייט פון שטייערן.

קאַטעגאָריע:אימפעריעס
קאַטעגאָריע:מאנגאליי
ביאביא ראיאן

**ביאביא ראיאן** ()  איז אַ ראיאן אין טשילע מיט 2,036,443 איינוואוינער (2010).  זיין הױפּטשטאָט איז קאנסעפסיאן. ביאביא ראיאן נעמט איין פיר פראווינצן: אראוקא, ביאביא, ניובלע און קאנסעפסיאן, 

**פלאך מאס**: 37,069 קוואדראט ק"מ

## וועבלינקען 
* ביאביא ראיאן 

קאטעגאריע:טשילע
שוואכע קראפט

**שוואכע קראפט** (אויך גערופן **שוואכע אינטעראקציע**) איז איינע פון די פיר יסודותדיקע קראפטן אין נאטור. די אנדערע דריי זענען עלעקטראמאגנעטיזם, די שטארקע קראפט און גראוויטאציע. עס ווערט גערופן שוואכע קראפט צוליב דעם וואס עס איז  1013 מאל שוואכער ווי שטארקע קראפט.

די שוואכע קראפט איז פאראנטווארטלעך פאר סיי ראדיא־אקטיוו צעפאלן פון סובאטאמישע טיילכעלן און סיי יאדער-שפאלטונג.

אלע פערמיאנען (למשל עלעקטראנען און פראטאנען) אינטעראגירן דורך דער שוואכער קראפט. במשך א לענגערער צייט טוען פערמיאנען צעפאלן.

ביי גאר הויכע ענערגיע ניוואען ווערן די שוואכע קראפט און די עלעקטראמאגנעטישע קראפט ענלעך צו אנאנד.

## סימעטריע שטערונג 
פיזיקער האבן לאנג געהאלטן אז אלע נאטירלעכע געזעצן בלייבן וואר דורך אפשפיגלונג, ד"ה איבערדרייען איין אַקס.  טאקע גראוויטאציע, עלעקטראמאגנעטיזם און די שטארקע קראפט זענען גלייך מיט אפשפיגלען. אין די 1950ער יארן האבן די פיזיקער טשען נינג יאנג און צונג-דאא לי פארגעשטעלט אז די שוואכע קראפעט רעספעקטירט נישט אפשפיגלונג. אין 1957 האבן פיזיקער פעסטגעשטעלט אז ס'איז טאקע אזוי, און יאנג מיט לי זענען באלוינט געווארן מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1957.

קאַטעגאָריע:פיזיק
סערעט

**סערעט** (; , ) איז א שטעטל אין שאץ פראווינץ, צפון רומעניע, און איז פון די עלטסטע שטעטלעך אין, און אן אמאליגע הויפטשטאט פון דער געוועזענער פרינציפאליטעט פון מאלדאוויע. ער געפינט זיך 2&nbsp;km פונעם גרענעץ מיט אוקראינע, און איז איינער פון די הויפט אדורכגאנג פונקטן אין צפון פון לאנד, מיט סיי א שאסיי גרענעץ פונקט סיי א באן פארבינדונג.

דאס שטעטל האט געהאט א יידישע קהילה. רבי שמואל שמעלקא רובין (אן אייניקל פון רבי נפתלי ראפשיצער און רבי שלום פון בעלזא) האט געפירט א רביסטעווע פון תרל"ה ביז זיין פטירה אין תרס"א. זיין נאכפאלגער איז געווען זיין זון רבי פנחס מנחם מענדל ביז ער איז אומגעקומען אינעם חורבן אייראפע. 

איינער פון די אדמורי"ם פון , רבי ברוך האגער, דער "מקור ברוך" איז געווען שטאטס רב אין סערעט, און איז געווען דער גרינדער פונעם סערעט וויזשניץ הויף. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט ער זיך באזעצט אין חיפה, וואו געפינט זיך דער פערטל פון די סערעט וויזשניצער חסידים.

קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין רומעניע
סוואהילי

**סוואַהילי** (*Kiswahili* קיסוואַהילי) איז א באַנטו שפראך וואס פארשידענע עטנישע גרופעס רעדן וואס וואוינען ביים בארטן פונעם מאזאמביקער קאנאל פון צפון קעניע ביז צפון מאזאמביק, כולל די קאמאראס אינזלען. אויך אין סאמאליע זענען פאראן עטנישע גרופעס וואס רעדן סוואהילי. כאטש נאר פינף מיליאן מענטשן רעדן סוואהילי ווי מוטער שפראך, אבער כמעט אין גאנץ מזרח אפריקע איז זי די טאג־טעגלעכע שפראך, מיט מער ווי 60 מיליאן רעדער. סוואהילי איז די אמטשפראך פון פינף לענדער: טאנזאניע, קעניע, אוגאנדע, די קאמאראס און די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:אפריקע
סוליימאן דער ערשטער

**סוליימאן דער ערשטער** (;  6טן נאוועמבער 1494 - 7טן סעפטעמבער 1566) איז געווען דער צענטער סולטאן פון דער אטאמאנישער אימפעריע פון 1520 ביז 1566, לענגער ווי סיי וועלכער אנדערער סולטאן. ער האט געבויט די מויערן ארום דער ירושלים אלטשטאט.

ער איז געווען א פראמינענטער אין אייראפע פונעם 16טן יארהונדערט ביים שפיץ פון דער אטאמאנישער אימפעריעס קראפט. אונטער זיין הערשאפט האט דער אטאמאנישער פלאט געהערשט די ימען פונעם מיטלענדישן ים ביזן ים סוף און דעם פערסישן איינגאס.

ער האט איינגעפירט נייע געזעצן וואס זענען געבליבן דער יסוד פונעם אטאמאנישן געזעץ אויף הונדערטער יארן. ער האט גערעדט פינף שפראכן:טערקיש, אראביש, טשאגאטיי, פערסיש און סערביש.

קאַטעגאָריע:קיסרים
קאַטעגאָריע:אטאמאנישע אימפעריע
קאַטעגאָריע:כאליפן
פאו'ס געזעץ

'''פא'ס געזעץ''', על שם דעם ערפינדער פון דעם קאנצפעט נתן פא, לויטעט אז א פאראדיע פון עקסטרעמיזם וואס פארמאגט נישט קיין שום אנדייטונג אז דאס איז א פאראדיע (ווי א סמיילי צייכן וכדומה) קען פאררעכנט ווערן אלץ אמת'ע עקסטרעמיזם.

דער געזעץ גייט אויף פארקערט אויך. אמת'ע פונדאמענטאליזם אדער עקסטרעמיזם קען ווערן בטעות אויסגעטייטשט ווי א פאראדיע פון דעם פונדאמענטאליזם.

פאו'ס געזעץ איז באשאפן געווארן אין 2005 אויפן וועבזייטל christianforum.com דורך נתן פאו און א שמועס איבער קרעאציאניזם (בריאת העולם ווי פארציילט אין דער תורה). פאו'ס אריגענעלר זאץ ליינט ווי פאלגנד (אין יידשער איבערזעצונג):

"עס איז אוממעגליך צו מאכן א פאראדיע פון א קרעאציאניסט וועלכער איינער וועט נישט נעמען פאר ערנסט, אן א ווינקעדיגער סמיילי אדער סיי וועלכע אנדערע אפענע צייכן פון הומאר"

די סענטימענטן וועלכער פאו האט אויסגעדרוקט גייען צוריק אסאך פריער, לכל הפחות צו 1983 ווען דזשערי שווארץ האט אין א פאסט אויף יוזנעט געשריבן (אין יידשער איבערזעצונג):

"פארמיידט סארקאזם און קאמישע קאמענטארן - אן די פאסיגע שטימע און באוועגונגען, ווערן די דאזיגע [סארקאזם און קאמישע קאמענטארן] שלעכט אויסגעטייטשט. די זייטיגע שמייכל :-), איז געווארן ברייט אנגענומען אויפן אינטערנעט אלץ א וועג וויאזוי צו זאגן אז "איך מאך אן הלצה". אויב שרייבט איר א סאטיריש ארטיקל אן דעם סימבאל, נישט קיין חילוק ווי קלאר ס'איז פאר אייך אז דאס איז סאטיר, זייט ניטש ערשטוינט אויב מענטשן נעמען דאס אן ערנסט."

נאך א פרעצעדענט צו פאו'ס לאו איז געשריבן געווארן אויף יוזנעט אין 2001 דורך עלען מארגען:

"א גענוג גוטע פאראדיע וועט זיין אומדערקענבאר פון א אמת'ער kook".

קאַטעגאָריע:טערמינאלאגיע
קאַטעגאָריע:אויסדרוקן
סמיילי

קליין|סמיילי
דער **סמיילי**, **סמיילי פנים**, (: אדער D:, באשאפן געווארן דורך הארווי באלל אין 1953, איז געווענטליך א רינדעכיג מענטשליך געזיכט וואס שמייכלט. די מערסטע פאפולערע אויסזען איז מיט א שווארצע רינג און געל פון אינעווייניג מיט צוויי פינטלעך פאר די אויגן און א האלבע לבנה פאר די שמייכל.

דאס ווארט "סמיילי" נעמט זיך פון ענגליש *smile*, שמייכלען.

אויף עלעקטעראנישער מעדיע ווי אינטערנעט, בליצפאסט און טעקסט, איז די פארעם פון נוצן (: און D: זייער פאפולער. געווענטליך נוצט מען עס מער פאר אומפארמאלע באנוצן, אבער טייל מאל דינט עס אויך פארמאלערע באנוצן. ווי צום ביישפיל, פאו'ס געזעץ לויטעט אז פאראדיע פון פונדאמענטאליזם מוז געשריבן ווערן מיט א סמיילי אדער אן ענליכע אנווייזונג אז עס איז פאראדיע און נישט אמת'ע פונדאמענטאליזם.

קאַטעגאָריע:אינטערנעט
קאַטעגאָריע:סימבאלן
פאראדיע

א **פאראדיע** איז ווען מען מאכט נאך א צווייטן, מיט דער כוונה חוזק צו מאכן, קאמענטירן, אדער באווינציגערן דעם אריגענעלעם ווערק, איר אינהאלט, איר פארפאסער, איר סטיל אדער סיי וואספארא באשטאנדטיל פונעם אריגענעלם ווערק. מען קען טרעפן פאראדיע אין ליטעראטור, מוזיק, קונסט און פילם.

פון די עלטסטע פעראדיעס אינעם אידישען קולטור איז מסכת פורים, געשריבן אויפן שטייגער פון תלמוד בבלי אבער אויף א קאמישען אופן. 

פאראדיע איז אויך געווען א שטארקע געצייג וואס איז באנוצט געווארן דורך די משכילים אפצוחוזקן פון די פרומע רבנים. איינע פון די באקאנטסטע משכילישע פאראדיעס איז א שפיל אין וועלכער פרומע יידן פירן א מלחמה. דער קאמאנדיר רופט אויס ווער עס דארף אלץ על פי הלכה פארלאזן דעם מיליטער, און נאכדעם וואס די אלע פארלאזן בלייבן נישט איבער נאר צוויי אלטע אידן, תלמידי חכמים, צו פירן די מלחמה. 

בכלל איז פאראדיע שטארק גענוצט געווארן דורכאויס דער היסטאריע צו באקעמפן אלע סארטן פונדאמענטאליזם. אין דער אינטערנעט תקופה איז די סארט פאראדיע גאר שטארק פארשפרייט געווארן, אזש ס'האט זיך געשאפן א כלל, וואס רופט זיך פאו'ס געזעץ, וועלכער לויטעט אז פיל מאל קען מען נישט דערקענען צו דאס איז פאראדיע אדער גאר ריכטיג פונדאמענטאליזם.

## ביישפילן פון פאראדיעס אין די אידישע שפראך
* שבת בלעטל'ס פאראדיע פון די אסיפת הרבנים אנטקעגן די אינטערנעט 

קאַטעגאָריע:הומאר
קאַטעגאָריע:ליטעראטור