open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
מאא צעטאנג

**מאַא זעדאנג** (כינעזיש: **毛泽东**; , 26סטן דעצעמבער 1893 - 9טן סעפטעמבער 1976), איז געווען א כינעזער פאליטיקער, הערשער פון דער מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע אין די יארן 1949 - 1976. אין זיין אמט פון פארזיצער פון דעם צענטראלן קאמיטעט פון דער קאמוניסטישער פארטיי פון כינע פון 1943 און ווייטער האט ער געפירט די קאמוניסטישע פארטיי מיט דערפאלג צו דער הערשאפט אין כינע נאכן כינעזער בירגערקריג.

אין די 1960ער יארן,  האט מאו געוואלט ענדערן אלץ וועגן כינע. צוליב דעם האט ער געצוואונגען מענטשן צו ענדערן זאכן גאר גיך, כאטש זיי האבן נישט געוואלט. ער האט דורכגעפירט זיינע ענדערונגען אין לאנד דורך דער קולטורעלער רעוואלוציע. מאא און זיינע שטיצער, די רויטע וועכטער, האבן באשטראפט יעדן איינעם וואס האט גערעדט קעגן מאא און קעגן דער רעוואלוציע.

## ביאגראפיע 
### יונגע יארן 
### די סינהאי רעוואלוציע: 1911–1912 
אין 1911, האט מאא איבערגעצייגט זיין פאטער ער זאל אים לאזן לערנען אין מיטלשולע אין דער שטאט טשאנגשא. יענע צייט, איז די שטאט געווען א רעוואלוציאנערע ספעקטע, מיט פארשפרייטער קעגנשאפט צום קייסער פואיי (1906–1967). כאטש טייל האבן געהאלטן פון א טראנזיציע צו א קאנסטיטוציאנעלער מאנארכיע, רוב רעוואליוצאנערן האבן געזוכט רעפובליקאניזם], האפנדיק איבערצוקערן דעם קייסער און וויילן דעמאקראטיש א פרעזידענט. דער וואס האט געפירט די דאזיקע באוועגונג איז געווען דאקטער סון יאט-סען (1867–1925), וואס האט געוויילט א שטיק צייט אין די פאראייניגטע שטאטן און האט פארוואנדלט זיין גלויבן צו קריסטנטום. אין טשאנגשא האט מאא געליינט סונס צייטונג, *דעם פאלקס קראפט* (*מין-לין-פאַא*), און דאס האט אים שטארק באאיינפלוסט 

שוין יענע יאר האבן די כינעזישע מיליטערישע קראפן, אינספירירט פון די רעפוליקאנישע שיטות פון סון, אויפגעשטאנען קעגן דעם קייסער אריבער דרום כינע, וואס האט אנגעהויבן די סינהיי רעוואלוציע. מאא האט געהאט חשק צו שטיצן די רעוואלוציע, און האט זיך פארבינדן מיט דער אויפשטענדלער ארמיי ווי א פראסטער זעלנער. נאך דער סינהיי רעוואלוציע האט מאא רעזיגנירט פון דער ארמיי אין  1912, נאך זעקס מאנאטן וואס ער איז געווען א זעלנער. 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:קאמוניסטן
קאַטעגאָריע:כינעזער
ברוך ז"ק

רבי **ברוך יוסף ז"ק** (ה'תרמ"ז - ט"ז סיון ה'תש"ט) איז געווען דער קאברינער רבי אין אמעריקע.

## אפשטאם 
רבי ברוך ז"ק איז געבוירן אין תרמ"ז צו זיין פאטער רבי ישראל פון קראסילעוו, א זון פון רבי נחמן פון סקאלאט, א זון פון רבי ישראל פון טשען,  א זון פון רבי יוסף פון יאמפאל.

ער האט געהייראט א טאכטער פון רבי דוד שלמה פון קאברין.

אין תרע"ג איז א ארויף אין ארץ ישראל. אין תרע"ה, ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, האט די אטאמאנישע רעגירונג פארטריבן רבי ברוך קיין מצרים. אין תרע"ו האבן די קאברינער חסידים אין אמעריקע גערופן אים צו ווערן זייער רבי. ער האט אויפגעשטעלט זיין הויף אין ברוקלין, ניו יארק.

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:ליטע
וויקינג

קליין|וויקינג מאטראזן אין זייערע שיפן
די **וויקינגען** (; ; ; ; ; ) זענען געווען גערמאניש־נארדישע פעלקער וואס זענען געקומען פון סקאנדינאוויע (היינט דענמארק, נארוועגיע און שוועדן) צווישן די יארן 793 ביז 1066. זיי זענען געפארן אין לאנגע שיפן. זיי האבן איבערגעפאלן די בארטנס פון צפון-אייראפע און מערב-אייראפע און די בריטישע אינזלען (היינט ענגלאנד, שאטלאנד און אירלאנד), ווי אויך די טייכן פון מזרח-אייראפע ביזן קאספישן ים.

די אייראפעער האבן געהאט שטארק מורא פון די וויקינגען ווייל זיי האבן געהאט שטארקע געווער און האבן אטאקירט זייער אכזריותדיק. ווען די וויקינגען זענען געקומען קיין ענגלאנד, האבן די מלכים זיי באצאלט כדי זיי זאלן פארלאזן דאס לאנד, אבער אפטמאל פלעגן זיי נעמען דאס געלט און דאך האבן זיי אטאקירט. דאס געלט ווערט גערופן "דאנעגעלט", ווייל די וויקינגען וואס האבן אטאקירט ענגלאנד זענען געווען דענער.

קאַטעגאָריע:היסטאריע פון אייראפע
וויקטאר הוגא

קליין|וויקטאר הוגא, פארטרעט, 1884
**וויקטאָר מאַרי הוגאָ** (; 26סטן פעברואר 1802 – 22סטן מיי 1885) איז געווען א פראנצויזישער דיכטער, דראמאטורג, ראמאניסט און מענטשן רעכט אקטיוויסט. ער איז באקאנט פאר זיינע ראמאנען, די מיזעראבלער און דער הויקער פון נאטרעדאם.

## איבערזעצוגען פון זיינע ביכער צו יידיש 
* דער מענש וואס לאכט** **- א ראמאן אין צוויי באנד. מאקס יאנקאוויטש. ניו יארק 1920
* די ים ארבייטער - א ראמאן. ש' יאנאווסקי. די לאנדאן אידישע פאבלישינג קאמפאני. לאנדאן 1910.
* דאס 93-טע יאהר ד' א'. ווארשא. 
* דער גבור אין קייטען - א ראמאן. ב' שימין. ווארשע. 1911.

קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
טויטשטראף

, *Dei delitti e delle pene*]]
**טויטשטראף** איז א שטראף וואס א רעגירונג האט אין אירע געזעצן הינריכטן א מענטש וואס איז באשולדיקט דורך א געריכט פאר געוויסע פארברעכן, ווי למשל, רציחה און פארראט קעגן דעם לאנד.

די לענדער וואס פירן אויס טויטשטראף היינט זענען כינע, אינדיע,די פאראייניגטע שטאטן, אינדאנעזיע, פאקיסטאן, באנגלאדעש, ניגעריע, עטיאפיע, עגיפטן, סאודי אראביע, איראן און די אראבישע לענדער, אזוי אויך אין יאפאן, דרום קארעע, טייוואן און סרי לאנקא. אין אייראפע, קאנאדע און אויסטראליע ניצט מען היינט מער נישט קיין טויטשטראף.

## קינדער 
דער פאראייניגטע פעלקער קאנווענץ פאר קינדער-רעכט פארבאט געבן דעם טויטשטראף צו א קינד.

## אין יידישקייט 
לויט דער תורה, א סנהדרין קען פאראורטיילן א מענטש אויף טויטשטראף פאר די פאלגנדע עבירות וואס ער האט געטון במזיד און געווארנט דורך עדים:
* דינען עבודה זרה
* רציחה
* מזנה זיין מיט א געהייראטער פרוי
* חילול שבת

קאַטעגאָריע:געזעץ
פאסט פוד

[250px|קליין|שנעל-עסנוואַרג מאָלצייַט ([האמבורגער|בערגער בולקע, די טשעכיש לאָטעריע קנאַל)]]
**גיך עסן** (ענגליש: *fast food*) איז עסן וואס איז שוין גרייט אַ קורצע צייט נאָך זייַענדיק פארבעטן, אָדער ווייַל פון גיך צוגרייטונג טעכניק (למשל, קורץ געדויער פון פריינג אָדער מאכן אַ סענדוויטש) און צוגעגרייט אין גרויס קוואַנטיטעטן פון פריערדיק געראטעוועט , אָדער אויפגעהייצט תיכף נאָכן באשטעלן. כאָטש אַלע שפּייַז צוגרייטונג מאָל קענען זייַן קורץ פעסט עסנוואַרג, יוזשאַוואַלי דעם טערמין רעפערס צו נידעריק קוואַליטעט עסנוואַרג, ביליק קאַמפּאָונאַנץ און ווערט פון געזונט איז נידעריק, און ער געדינט אַ איין-נוצן פּאַקידזשינג קוינע - צייַט אַז אַלאַוז אים צו נעמען די פוד און צונעמען (Take-Away).

## דערנערונג פאקס
זינט דער געדאַנק פון גיך עסנוואַרג איז אפהענגיק אויף די גיכקייַט אַמאָל דיין סדר סאַבמישאַן פּער מענטש, נידעריק פּרייַז עסנוואַרג קאמפאנענטן אויסגעקליבן ווייַל זיי האבן שנעל צו גרייטן און קוקן און געשמאַק פריש. צו טרעפן די באדערפענישן אָפֿט נייטיק אַפּלאַקיישאַן וויסן אין עסנוואַרג ינזשעניעריע, די נוצן פון פאַרשידן ביילאגעס עסנוואַרג פּראַסעסינג טעכניקוועס אַז ביסט טשאַנגינג די זאַץ פון די גרונט קאמפאנענטן אָפֿט.

## טיפן פון גיך עסן
היינט אַרום דער וועלט האָבן פאַרשידענע מינים פון גיך עסן. די מערסט אין ישראל: פיצאַ, האַמבורגער, באַרבעקיו, פֿאַלאַפֿל, שוואַרמאַ, אײַז קרעם און שניטקעס. הייסע געטראנקען זענען אויך אַ טיפּ פון גיך שפּייַז. אבער, פילע גיך עסנוואַרג רעסטאראנען דינען עסן אַפֿילו "פּאַמעלעך" סאַלאַט.

קאטעגאריע:עסנווארג און געטראנקען
קאטעגאריע:רעסטאראנען
פראנץ קאפקא

קליין|פראנץ קאפקא
קליין|זיין מצבה|300px
**פֿראַנץ קאַפֿקאַ** (דייטש: Franz Kafka, לשון קודש: **אנשיל בן העניך**; 3טן יולי 1883 – 3טן יוני 1924) איז געווען א יידישער ראמאניסט וואס האט געשריבן אויף דער דייטשישער שפראך. מען האט אים געהאלטן פון די גרעסטע שרייבער אין דעם 20סטן יארהונדערט.

קאַפֿקאַ איז געבוירן געווארן צו זיין פאטער הערמאן (העניך) קאַפֿקאַ און זיין מוטער יוליע (יטל), מיטלקלאסישע יידישע דייטש־ און טשעכיש־רעדנדיקע עלטערן אין פראג, בעהמען, דעמאלסט א טייל פון עסטרייך־אונגארן. זיין זיידע איז געווען יעקב קאפקא, שוחט אין אסעק (היינט אין טשעכיי).

זיינע שריפטן באשעפטיקן זיך מיטן צושטאנד פונעם מאדערנעם מענטש וואס שטייט קעגן שטארקע ביוראקראטישע סיסטעמען מיט דער השפעה פון טעכנאלאגיע אויף דער געזעלשאפט.

## נעץ פארבינדונגען
*פראנץ קאפקא'ס "דער פראצעס" אויף יידיש

קאַטעגאָריע:טשעכישע יידן
קאַטעגאָריע:ראמאניסטן
קאַטעגאָריע:יידישע אטעיסטן
17טן יוני

**דעם 17טן יוני** איז דער 168סטער טאג פון יאר (169סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 197 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1579 - סיר פראנסיס דרייק דערקלערט ענגלישע הערשאפט איבער קאליפארניע.
* 1940 - דער סאוועטן פארבאנד נעמט איין לעטלאנד.
* 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך.
* 1944 - איסלאנד ווערט אומאפהענגיק פון דענמארק און ווערט א רעפובליק.

## געבוירן 
* 1239 - עדווארד דער ערשטער מלך פון ענגלאנד (געש' 1307)
* 1682 - קארל דער צוועלפטער, מלך פון שוועדן (געש' 1718)
* 1882 - איגאר סטראווינסקי,  רוסישער קאמפאזיטאר (געש' 1971)
* 1945 - קען ליווינגסטאן, בירגערמייסטער פון לאנדאן

## געשטארבן 
* 1940 - ארטור הארדן, בריטישער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע (געב' 1865)

## פייערטעג 
* איסלאנד - אומאפהענגיקייט טאג
----
* 16טן יוני - 18טן יוני
* יוני

17
טעניס

**טעניס** איז א באל ספארט וואס מען שפילט אדער צווישן צוויי שפילער אדער צווישן צוויי מאנשאפטן וואס יעדער איינער האט צוויי שפילער. יעדער שפילער האלט א ראקעטקע און דער שפיל איז צו שלאגן א גומענעם באל מיט אן אייברפלאך פון קינסטליכע וואל. 

מען שפילט טעניס אין אסאך לענדער איבער דער וועלט, און מען אינטערנאציאלע פארמעסטן.

## שפילער 
פראפעסיאנעלע טעניס שפילער באקומען נישט קיין געהאלט, אנדערש ווי למשל פוטבאל וואו זיי געהערן צו א מאנשאפט. כדי צו פארדינען געלט פון דעם ספארט, פארדינען זיי גאנץ גרויסע סומעס ווען זיי געווינען א מייסטערשאפט טורנאמענט. די פירנדע טעניס שפילער אין 2013 זענען ראדזשער פעדערער, רפאל נאדאל, ענדי מאריי און נאוואק דזשאקאוויץ.

קאַטעגאָריע:באל שפילן
האמעראס

**האמעראס**, בלשון חז"ל **המֵירָס** (אלט גריכיש: *Όμηρος*) איז דער נאמען פונעם גרעסטן דיכטער פון אלט גריכנלאנד, וואס ווערט פאררעכנט דער פארפאסער פון די עפישע פאעסיעס **איליאדע** און **אדיסעע**. זיי זענען די עלטסטע ווערק פון גריכישער ליטעראטור וואס עקזיסטירט היינט. די פאעסיעס האט מען געשריבן אומגעפער נאכן יאר 800 פאר דער ציווילער רעכענונג.

די גריכישע לעגענדע פארציילט אז האמעראס איז געווען בלינד.

ס'שטייט אין משנה (ידים ד' ו') וואס זיין שריפטן זינד מטמא נישט די הענט. רבי עקיבא מיינט (ירושלמי סנהדרין י"ז א') וואס ליינען המירס' ביכער איז ווי ליינען א בריף; ריש לקיש זאגט (חולין ס' ב') וואס מ'דארף זיי פארברענען.    

קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:אלט גריכנלאנד
לעוו טאלסטוי

קליין
**לעוו** **ניקאָלאַיעוויטש טאלסטאָי** (;  9טן סעפטעמבער, 1828 – 20סטן נאוועמבער, 1910) איז געווען א רוסישער שרייבער וואס האט געשריבן ראמאנען און נאוועלעס. שפעטער האט ער געשריבן פיעסעס און פילאזאפישע עסייען. זיינע צוויי מערסטע בארימטע ווערק זענען די ראמאנען *מלחמה און שלום* און *אנא קארענינע*.

## ביאגראפיע 
טאלסטוי האט שטודירט געזעץ און מזרחישע שפראכן אין קאזאן אוניווערסיטעט.

ער איז געווען א וועגעטארינער.

## ביכער 
* אין שלאכט הויז
* אנא קארענינא
* די קרייצער סאנאטא

## וועב לינקען 
*אלע זיינען שריפטן אויף יידיש

## הערות 
קאַטעגאָריע:ראמאניסטן
קאַטעגאָריע:עסייאיסטן
קאַטעגאָריע:רוסן
אסקאר (פיש)

250px|קליין|אָסקאַר
**אסקאר** (ענגליש: *Astronotus ocellatus*) איז אַ זגאַל פון פיש פון דער סיטשליד משפּחה באַוווסט אונטער אַ פאַרשיידנקייַט פון פּראָסט נעמען כולל אָסקאַר, טיגער אָסקאַר, סאַמעט סיטשליד, אָדער מירמלשטיין סיטשליד. אין דרום אַמעריקע, ווו די מינים געוויינטלעך געפונען זיך, איז דער אסקאר אָפט געפונען פֿאַר פאַרקויף ווי אַ עסנוואַרג פיש אין די היגע מארקפלעצער. די פיש קענען אויך געפונען ווערן אין אנדערע געביטן כולל כינע, אויסטראליע, און די פאַרייניקטע שטאַטן. כאָטש זייַן לאַנגזאַם וווּקס באגררענעצט זייַן פּאָטענציעל פֿאַר אַקוואַקולטור, עס איז באטראכט אַ פאָלקס אַקוואַריום פיש.

## טאקסאנאמיע 
די מינים זענעם צומערשט באשריבן  דורך לוי אַגאַסיז אין 1831 ווי לאָבאָטעס אָסעללאַטוס, ווי ער מיסטייקאַנלי געמיינט דעם זגאַל האט מאַרינע, שפּעטער אַרבעט אַסיינד די מינים צו דעם מין אַסטראָנאָטוס. די מינים אויך האט אַ נומער פון יינגער סינאָנימס: אַקאַראַ קאָמפּרעססוס, אַקאַראַ היפּאָסטיקטאַ, אַסטראָנאָטוס אָסעללאַטוס זעברע, און אַסטראָנאָטוס אָרביקולאַטוס.

קאַטעגאָריע:פיש
רובידיום

250px|קליין
250px|קליין|רובידיום
**רובידיום** (Rubidium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Rb** און אַטאָם נומער 37. ער איז אן אלקאלי מעטאל.

## ניצן 
* רובידיום איז געניצט ווי יאָדער ברענוואַרג.

* אַטאָמישע זייגערס.

* עלעקטראָנישע אויגן.

* רובידיום איז געניצט ווי אַן איזאלאציע צווישן ראַדיאָאַקטיווע מאַטעריאַלן.

* רובידיום איז א קאמפאנענט פון די פאטאעלעקטרישע צעלן.

* אזוי ווי RbAg4I5 האט דעם העכסטן דורכפירשאפט בייַ שטוב טעמפּעראַטור ווערט ער געניצט אין פאבריצירן באטעריעס.

רובידיום רעאגירט שטורמיק מיט וואַסער און קען אָנמאַכן אַ פייַער, אַזוי עס איז גוט צו האַלטן אים אונטער אייל.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:אלקאלי מעטאלן
ליבעלעס

**ליבעלעס** (לאטיין: *Odonata*) איז אַ סדר פֿון אינסעקטן, וואס מען טרעפט ביי יעדן קערפער פון פרישוואסער.

די גרעסטע לעבעדיקע ליבעלעס זענען *Megaloprepus caerulatus* פֿון צענטראל אמעריקע, און *Anax strenuus* פֿון האַװאַייִ. די גיגאַנטישע "ליבעלעס" (Protodonata) פֿון פּאַלעאָזױ געהערן נישט צום סדר Odonata גופֿא, נאָר צו אַן אײגנעם סדר, װאָס איז אָבער קרובֿיש צו עכטע ליבעלעס.

## לעבנס־ציקל 
ליבעלעס האָבן נישט קײן פֿולע אַנטװיקלונג, דאָס הײסט, אַז קײן פּופּע האָבן זײ נישט.

אַ נקבֿה פּאָרט זיך פֿליענדיק מיט זכרים און די צונױפֿפּאָרונג באַגלײט זיך מיט אַ קאָמפּליצירטער פֿירונג. די געניטאַלן בײַ זכרים זענען זײער ספּעציאַלירזירט און יעדער זכר בערשט אָפּ זײַן פֿאָרױסגײערס ספּערמע פֿון נקבֿישע געניטאַלישע טראַקטן. נקבֿות לעגן אױס די אײער אין װאַסער, אױף װאַסער פֿלאַנצן אָדער זעלטן אין נאַסעם גרונט. עס קומען פֿון אײער נימפֿעס, װאָס לעבן אין װאַסער און זען אױס ענלעך צו דערװאַקסענע ליבעלעס, אָבער אָן פֿליגלען און מיט באַזונדערע אָטעם־אָרגאַנען. די נימפֿעס פֿרעסן אַנדערע װאַסער אינסעקטן מיט אַ קאָמפּליצירטן כאַפּ־אַפּאַראַט. זײ װאַקסן דורך ליניען און צו שליסן די אַנטװיקלונג זאָלן זײ אַרױסקלײַבן פֿון װאַסער: דאָס אימאַגאָ קומט פֿון זײ אױף דער יבשה.

קאַטעגאָריע:אינסעקטן
קאַטעגאָריע:ליבעלעס
מעמדות

**מעמדות**, קען זיך אויסטייטשן אויף פארשידענע מיינונגען, עס איז פארהאנען די מעמדות וואס איז געווען אין בית המקדש.

אינעם חסידישער זין און היסטאריע, איז **מעמדות** אדער **כוללות**  א געלט קאסע, וואס די  חסידים פון א רבי, האבן פריי וויליג געשיקט דורך א אפציעלע שליח, אויסצוהאלטן דעם רבינס הויף און פאמיליע, צוליב דעם וואס די קוויטל געלט פלעגט דער רבי טיילן פאר נצרכים, איז די מעמדות געלט געווען געאייגענט בלויז פאר די געברויכן פונעם רבינס פינאנציעלע שטאנד.

די ליסטע פון די סכומים און נעמען פון חסידים, וואס פלעגן שיקן מעמדות, איז געווען פון די מערסט אפגעהיטענע זאכן אינעם רבינס ארכיוו, וואס ווערט נאך היינט געפונען אין די אלטע אוצרות פון דאקומענטן, זייענדיג דאנקבאר פאר די וואס שטיצן אפציעל דעם הויף, און פינאנצן דעם קיום און אנגיי פון דעם רבינס הנהגה.
קאַטעגאָריע:חסידות
אלעקסאנדער פאן האמבאלט

**פֿרידריך ווילהעלם היינריך אַלעקסאנדער פֿרײַהער פֿאן האַמבאלט** (;  14טן סעפטעמבער, 1769 - 6טן מיי, 1859) איז געווען א  דייטשער אויספארשער.
זיין ארבעט אויף באטאנישער געאגראפיע האט געלייגט די יסודות פארן פעלד פון ביאגעאגראפיע.

## לעבנסגעשיכטע 
האמבאלט איז געבוירן אין בערלין צו זיין פאטער, אלעקסאנדער געארג פאן האמבאלט, אן אפיציר אין דער פרייסישער ארמיי.

קאַטעגאָריע:דייטשן
קאַטעגאָריע:געאגראפן
קאַטעגאָריע:אויספארשערס
גבעתיים

**גבעתיים** איז אַ שטאָט אין דער תל אביב ראיאן אין ישראל, מזרח פון תל־אביב. גבעתיים גרענעצט רמת גן און תל אביב. ער איז א טייל פון דעם מעטראָפּאָליטאַנישן געגנט דערקענט ווי גוש דן. גבעתיים איז געגרינדעט אין 1922 דורך פיאנערן פון דער צווייטער עליה. אין 1959 איז ער געווארן א שטאָט.  ער האט אַ באַפעלקערונג פון 53,700.

דער נאָמען "גבעתיים" איז טייטש צוויי בערגלעך, אויף וואָס די שטאט איז געווען געבויט געווארן אין אנהייב, קאזלאווסקי בערגל און באראכאוו בערגל. קאָזלאָווסקי איז דאס העכסטע בערגל אין דעם גוש דן געגנט, 85 מעטער העכער פונעם ים־שפיגל. די שטאָט האט זיך פארברייטער אין די 1930ער יארן אַזוי אז הייַנט איז ער פאקטיש פלאצירט אויף דריי בערגלעך—באָראָכאָוו, קאָזלאָווסקי און רמב"ם.

## געשיכטע
אין 1917, בשעת דער ערשטער וועלט מלחמה, האט פאסירט אויף קאזלאווסקי בערגל איינער פון די לעצטע קאמפן צווישן דער אטאמאנישער אימפעריע און די אויסטראלישע קראפטן.

די מאָדערנע שטאָט איז געגרינדעט אום 2טן אפריל 1922 דורך אַ גרופּע פון 22 צווייטע עלייה פיאנערן געפירט דורך דוד שניידערמאַן. די גרופּע האט געקויפט 300 דונאַם פון לאַנד אויף דער פעריפעריע פון תל אביב וואס איז געווארן דער באָראָכאָוו קוואַרטאַל, דער ערשטער ארבעטער קוואַרטאַל אין דער מדינה. מען האט אים א נאמען געגעבן נאך ר דוב בער באָראָכאָוו, גרינדער פון דער פועלי ציון ארבעטער פּאַרטיי. שפּעטער, אן אנדערע 70 משפחות האבן אריינגעטראטן אין דער גרופּע.

שפעטער האט מען אנטוויקלט נאך געגנטן: שענקין (1936), גבעת רמב"ם (1933), קריית יוסף (1934) און אַרלאָזאָראָוו (1936). די אַלע געגנט זענען געווארן צונויפגעגאסן צו פֿאָרמירן אַ לאקאלע ראַט אין אויגוסט 1942. גבעתיים איז דערקלערט אַ שטאָט אין 1959.

## געאגראפיע
גבעתיים ליגט מזרח פון תל אביב, און גרענעצט רמת גן אויף צפון און מזרח.

## בילדונג
גבעתיים האט 41 קינדערגארטנס, 9 עלעמענטאַרע שולעס און 4 מיטלשולעס. די שטאָט האט ישראל'ס העכסטן קורס פון צווייטיק שולע מאַטריקולאַציע. און דעם העכסטן קורס פון "בגרות" אָדער געזעסן קורס אין דער תל-אביב מעטראָפּאָליטאַן געגנט. דער בירגערמייַסטער ראובן בן-שחר האט איינגעפירט אַ ספּעציעלע מיטלשולע עקזאמען הילף פּראָגראַם פון וואס נאָך דריי יאר איס ארויסגעקומע אַ 11% פאַרבעסערן פון מיטלשולע עקזאמען רעזולטאטן אין 2010.

## צווילינג שטעט
* 
* 
* 
* 

## וועבלינק
* גבעתיים פּלאַץ
7טן יוני

**דעם 7טן יוני** איז דער 158סטער טאג פון יאר (159סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 207 טעג.

## געשעענישן 
* 1329 - דייוויד דער צווייטער ווערט קעניג פון שאטלאנד.
* 1692 - 3,000 מענטשן געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין דזשאמייקע.
* 1863 - מעקסיקא סיטי איינגענומען דורך פראנצויזישע זעלנער.
* 1905 - נארוועגיע פראקלאמירט אנולירונג פון דער פאראייניקונג מיט שוועדן און ווערט א זעלבשטענדיג לאנד.
* 1914 - די ערשטע שיף פארט אדורך דעם  פאנאמא קאנאל.
* 1948 - עדווארד בענעש זאגט זיך אפ פון זיין פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי איידער צו חתמ'ענען א געזעץ וואס קערט איבער דאס לאנד צו קאמוניזם.
* 1967 - זעקסטאגיקע מלחמה: די פאראשוטיסטן נעמען איין די אלטשטאט פון ירושלים.
* 1978 - די סאלאמאן אינזלען ווערן אומאפהענגיק פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
* 1981 - דער ישראל לופטפלאט באמבארדירט דעם קערן-רעאקטאר "אסיראק" אין איראק.

## געבוירן 
* 

## געשטארבן 
* 1840 - פרידריך ווילהעלם דער דריטער, מלך פון פרייסן (געב' 1770)
* 1954 - אלאן טיורינג, מאטעמאטיקער, פיאנער פון קאמפיוטער וויסנשאפט (געב' 1912)
* 2010 - הרב מרדכי אליהו, דער ראשון לציון - ספרדישער הויפט רב פון ישראל (געב' 1929)

## פייערטעג 
*

----
* 6טן יוני - 8טן יוני
* יוני

07
בריטישע מענטשן

די **בריטישע** זענען די בירגער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, דעם אינזל פון מאן און די קאנאל אינזלען. צווישן די בריטישע ווערן אריינגערעכנט ענגלענדער, וועלשישע און שאטישע.

דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט בערך 60 מיליאן איינוואוינער. ס'ווערט גערעכנט אז 100 מיליאן בריטישע זענען איינוואוינער אין פרעמדע לענדער.

36 מיליאן איינוואוינער אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע זאגן אז זיי האבן א בריטישן אפשטאם.


קאַטעגאָריע:אייראפעישע פעלקער
אמשינאוו

**אַמשינאוו** (  *מששטאנאָוו*; ) איז א שטעטל אין צענטראלן פוילן, 45 ק"מ דרום־מערב פון ווארשע און 10 ק"מ דרום־מזרח פון זשירארדאוו, מיט 6,310 איינוואוינער (2004). זי געפינט זיך אין זשירארדאוו דיסטריקט, אין דער מאזאוויער וואיעוואדעשאפט.

אין 1900 האבן געוואוינט אין אמשינאוו 2,523 יידן.

## בארימטע מענטשן
* רבי יעקב דוד קאליש 

## זעט אויך 
* אמשינאוו (הויף)

## רעפערענץ
## וועבלינק
* אפיציעל וועבזייטל פון אמשינאוו
* פנקס אמשינאוו, זשירארדאוו און וויסקיט

קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
יצחק דוב קאפלמאן

הרב **יצחק דוב קאפלמאן** (אייר ה'תרס"ה - ט"ו סיון ה'תשע"א) איז געווען דער לאנגיעריגער ראש ישיבה פון דער לוצערנער ישיבה אין דער שווייץ.

## ביאגראפיע 
הרב קאפלמאן איז געבוירן אין כארקעוו, אוקראינע. אכצן יאר האט ער געלערנט אין דער גראדנער ישיבה ביי רבי שמעון שקאפ. ביים צווייטען וועלט קריג ביים אנטלויפען פון ווילנא האט ער מיטגענומען מיט זיך כתבים פון ר' שמעון (עס איז געדריקט אין די נייע שערי ישר'ס). נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען אים גענומען אלס ראש ישיבה אין דער אנטווערפענער ישיבה, וואס מען האט אויפגעשטעלט פונדאסניי אין קאפעלן. נאך צען יאר האט ער זיך געצויגן קיין ניו יארק וואו ער האט אויפגעשטעלט די "שערי יושר" ישיבה. אין תשכ"ד האט מען אויפגענומען אלס נאכפאלגער פון רבי משה סאלאווייטשיק אין דעם אמט פון ראש ישיבה אין לוצערן.

## לינקען 
* וואס איז נייעס.

## רעפרענצען 
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שווייצער רבנים
בייקאל אזערע

קליין|300px|בייקאל אזערע
די **בייקאל אזערע** () איז א גרויסע אזערע אין דרום סיביר, רוסלאנד, נישט ווייט פון אירקוטסק. בייקאל איז די גרעסטע זאמלונג פון פרישוואסער אין דער וועלט. 

בייקאל איז לאנג 636 ק"מ און ברייט פון 20 ביז 80 ק"מ. ער איז די טיפסטע אזערע אין דער וועלט, ביז  1,700 מעטער. אין בייקאל זענען פאראן 22 אינזלען, דער גרעסטער פון זיי איז אלכאן.

די אזערע האט זגאלן פון פיש וואס מען געפינט נישט אין קיין שום אנדער ארט.

בייקאל האט מער ווי  1000 זגאלן פון פלאנצן און 1550 זגאלן פון בעלי חיים.

 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אזערעס
קאַטעגאָריע:רוסלאנד
בענעטיץ

קליין|150px|בענעטיץ

בענעטיץ (טשעכיש: Benetice) איז א דערפל אין וויסאטשינער ראיאן, טשעכיי. ער איז געגרינדעט געווארן אין 1375. אום אויגוסט 2007 איז איר באפעלקערונג געווען 37.

קאטעגאריע:טשעכיי

קאַטעגאָריע:דערפער
ביסמוט

250px|קליין
[200px|קליין|ביסמוט העל רויט [ווייס|ווייַס קאָליר]]
**ביסמוט** (Bismuth) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל **Bi** און אַטאָם נומער 83. ביסמוט איז א מעטאל.

## ניצן 
* ריינער ביסמוט ווערט געניצט אין דער פּראָדוקציע פון ווייכן שטאָל און אויך צו פאַרבייַטן בליי.

* געשמעלצן פון ביסמוט, וואָס האָבן אַ נידעריקן שמעלצפונקט, ניצט מען פאר אויטאמאטישן אויסלעשן פייער
* א געשמעלץ פון ביסמוט מיט מאנגאן ווערט געניצט אין די פאבריקאציע פון מאגנעטן.

* מען ניצט ביסמוט אָקסיקלאריד אין קאסמעטיק און מעדיצינען.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:מעטאלן
וויקטאריע אזערע

קליין|200px|וויקטאריע אזערע
די **וויקטאריע אזערע** איז אן אזערע אין אפריקע, וואס גרענעצט די לענדער טאנזאניע, אוגאנדע און קעניע. דער ערשטער אייראפעאישער וואס האט אנטפלעקט די אזערע איז געווען דזשאן הענינג ספיק, און ער האט געגעבן זי א נאמען נאך דער מלכה וויקטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.

וויקטאריע אזערע האט א שטח פון 68,800 קוואדראט קילאמעטער, און איז די גרעסטע אזערע אין אפריקע, און די צווייטע גרעסטע פרישוואסער אזערע אין דער וועלט. די גרעסטע טיף איז 83 מעטער.

וויקטאריע אזערע איז איינער פון די קוואלן פונעם נילוס.

ֿ

קאַטעגאָריע:אזערעס
קאַטעגאָריע:טאנזאניע
קאַטעגאָריע:אוגאנדע
קאַטעגאָריע:קעניע
טאליום

250px|קליין
[250px|קליין|טאַליום [זילבערן ווייַס קאָליר]]
**טאַליום** (Thallium) איז דער כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Tl** און אטאם נומער 81. ער איז א מעטאל.

## געשיכטע 
טאַליום איז ערשט געפונען אין 1861 דורך דעם בריטיש ספעקטראָסקאָפיסט וויליאם קרוקס. דער נאמען טאליום שטאמט פון גריכיש θαλλός, א גרינער צווייג, ווייל טאליום האט גרינע ספעקטראל־ליניעס.

## גיפטיקייט 
טאַליום איז שטארק גיפטיק און ווערט אריינגענומען דורך דער הויט. 

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
איידעלער גאז

[קליין|150px|[קסענאן|קסענאָן]]
די **איידעלע גאַזן** זענען א גרופע פון כעמישע עלעמענטן וואס באלאנגען צו   גרופּע 18 אין דער פּעריאָדישער טאבעלע. אונטער געווענליכע אומשטענדן, זענען זיי אלע  אן קיין ריח, אן קיין קאליר און האבן אן איינציגן אטאם. די זעקס איידעלע גאזן וואס געפונען זיך נאטירלעך זענען: העליום (He), נעאָן (Ne), אַרגאן (Ar), קריפּטאַן (Kr), קסענאָן (Xe) און דער ראַדיאָאַקטיווער עלעמענט ראַדאָן (Rn). 

נאבעלע גאַזן זענען זייער סטאַביל ווייַל זיי אַנטהאַלטן 8 עלעקטעראנען אין זייער אויסווייניקסטע עלעקטראָן שיכט, וואָס איז די מאַקסימום נומער וואס די אויסווייניקסטע שאָל קען אנטהאלטן (חוץ העליום וואָס די צוויי אויסווייניקסט שיכט עלעקטראָנען). אלס א רעזולטאַט נעמען זיי זעלטן אנטייל אין כעמישע רעאקציעס, בכן זייער נאָמען.

די צעלאזן און בלעזלן פונקטן פון אַלע איידעלע גאַזן זענען זייער נאָענט צוזאַמען, מיט אַ חילוק פון ווייניגער ווי 10&nbsp;°C, אלס רעזולטאַט, זענען די פליסיק איידעלע גאזן בלויז אַ קליין טעמפּעראַטור קייט.

איידעלע גאַזן האבן זייער א נידעריגע רעאקטיוויטעט ראטע און דעריבער איז פון זיי געשאפן געווארן בלויז עטליכע הונדערט פארבינדונגען (ביז 2008).

נעאָן, אַרגאַן, קריפּטאַן און קסענאָן זענען באקומען פון דער לופט מיט גאַז פֿליסיק מאכן און ראַפֿינירונג קליין. העליום איז געוויינלעך אפגעשיידט פון נאַטירלעכן גאַז, און ראַדאָן געוויינלעך אפגעזונדערט די ראַדיאָאַקטיוו פאַרפוילן פון ראַדיום צעלאָזן פֿארבינדונגען. איידעלע גאַזן האבן וויכטיקע אנווענדונגען אין דער באלייכטונג אינדוסטריע, שווייסן, און קאסמאס עקספלאראציע. העליום איז אָפט געניצט ווי אַ פאַרטרעטער פֿאַר דייווינג ברידינג פאַסיליטיז טייל פון די רעספּעראַטאָרי געמיש. אין דערצו, העליום האט ריפּלייסט אַ הידראָגען זעפּעלין לופט שיפן און אַ זויערשטאָף טאַנק, נאָך די ריסקס געפֿירט דורך דליקאָטאָ פון הידראָגען קלירד.

## באניצן 
די מערסט פארשפרייטע באניצן פון די איידעלע  גאַזן איז אין לאמפן. נעאָן גיט ארויס אן אראנזש-רויטליכער ליכט - וואס ווערט גענוצט אפט אין רעקלאמעס. ארגאן און קריפּטאַן ווערן געניצט אין די פראדוקציע פון אינקאנדעסאנט בירנעס ווייַל זיי רעאַגירן נישט מיט די הייסע דראָט און האַלטן עס פון אקסידיזאציע. העליום, דאַנק איר לייכטע וואָג און כעמיש גלייַכגילט (אין פארגלייך צו הידראָגען, וואָס איז העכסט ברענעוודיק) איז צומאל געניצט צו אנפילן זעפּפּעלינען נס און באַלונען.  נ. דעם טויש איז וויכטיק ווייַל נוצן הידראָגען קען זיין געפערלעך. א גרויסע קאנצענטרירונ  קען זיך אָנצינדן און אויפרייַסן, ווי ס'האט פאסירט אין די הינדענבורג טראגעדיע. אַרגאָן איז געניצט אין שמעלצונג, ווען עס ווערט פארשפרייט אַרום אַן עלעקטרישן בעשאַס צו פאַרמייַדן אקסידיזירונג דורך ניטראָגען אָדער זויערשטאָף וואָס איז דער הויך טעמפּעראַטור פּראָצעס. קסענאָן לאמפן ווערט באנוצט אין טייערע לוקסוס קאַרס, די קאָליר פון די ליכט איז בלוי.

Image:HeTube.jpg|העליום
Image:NeTube.jpg|נעאן
Image:ArTube.jpg|ארגאן (מיט א ביסל קוועקזילבער)
Image:KrTube.jpg|קריפטאן
Image:XeTube.jpg|קסענאן

קאַטעגאָריע:גאזן
*
אסמיום

250px|קליין
250px|קליין|אָסמיום
**אָסמיום** (Osmium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Os** און אַטאָם נומער 76. אסמיום איז אן איבערגאנג מעטאל

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
ברונא מארס

**פיטער יודזשין הערנאנדעז** (ענגליש: *Peter Eugene Hernandez*; געבוירן 8טן אקטאבער 1985), מער באוואוסט מיט זיין סטודיא נאמען **ברונא מארס** (ענגליש: *Bruno Mars*) איז א אמעריקאנער זינגער, לידער שרייבער און פראדוצירער פון פאפ מוזיק, ראק, היפ האפ.

אין יאר 2009 האט ער אנגעפאנגן ארבעטן מיט אנדערע זינגערס אין שרייבן און זינגען מוזיק. ער האט זיך באטייליגט אלץ א גאסט זינגער אין די לידער "Nothin' on You" פון B.o.B, און -"Billionaire" פון Travie McCoy. די לידער וואס זענען געווען סוקסעספול אין די גאנצע וועלט האבן אים געגעבן א שטופ פאראויס אין זיין מוזיק קאריערע, און אין אוקטובר 2010 האט ער פובליקירט זיין ערשטן אלבאם "**Doo-Wops & Hooligans**", פון דעם איז פובליקירט געווארן די סינגלס "Just the Way You Are", און "Grenade".

## וועבלינקען 
אפיציעלע וועבזייטל

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
רעניום

250px|לינקס
[200px|קליין|רעניום גרוי [ווייס|ווייַס]]
**רעניום** (Rhenium) איז א כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Re** און אַטאָם נומער 75. רעניום אין אן איבערגאנג מעטאל

## באניצן 
די הויפּט נוצן פון רעניום איז ווי אַ קאַטאַליסט ביים פראצעס פון באַזייַטיקן בליי פון ברענוואַרג און שאפן געשמעלצן פֿאַר דזשעט מאָטאָרן. אנדערע ניצט:

* רעניום ווערט געניצט צו פּראָדוצירן געשמעלצן פון וואלפראם און מאליבדען.
* רעניום איז אַ וויכטיק קאָמפּאָנענט אין דער בליץ לאמפן ("פלאַש") פאר קאַמערעס.

* פאבריקאציע פון אויבערדורכפירערס בייַ נידעריקע טעמפּעראַטורעס.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
האלבמעטאלן

די **האַלבמעטאַלן** ​זענען עלעמענטן וואס זענען נישט מעטאלן און אויך נישט נישט-מעטאלן, נא​ר זענען אינצווישן​. דער הויפּט חילוק איז אז האַלבמעטאַלן ​​זענען געוויינטלעך האַלב-דורכפירערס, אבער מעטאַלן ​​זענען דורכפירערס.

באַוווסטע האַלבמעטאַלן ​​זענען:
* באָר (B)

* סיליציום (Si)

* גערמאַניום (Ge)

* אַרסעניק (Ar)

* שפיזגלאָז (Sb)

* טעלור (Te)

* פאָלאָניום (Po)

אין דער פעריאדישער טאבעלע, געפינען זיך די האלבמעטאלן אויף  ​​דער דיאַגאָנאַלער ליניע פון  באָר ביז אַסטאַטין  (אַסטאַטין נישט אַרייַנגערעכנט). עלעמענטן וואס זענען העכער דער לינע זענען נישט־מעטאַלן, און עלעמענטן אונטער דער ליניע זענען מעטאַלן​.

*
סערגיי אייזנשטיין

קליין|סערגיי אייזנשטיין
**סערגיי מיכאילוביטש אייזנשטיין** (רוסיש: *Сергей Михайлович Эйзенштейн*; 23סטן יאנואר 1898 - 11טן פעברואר 1948) איז געווען א סאוועטישער רעזשיסאר, באקאנט בעיקר פון זיינע פילמען "פאנצערשיף פאטעמקין" און "אקטאבער", אלע ביידע באזירט אויף אמתע מעשיות. די פילמען האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף שפעטערע רעזשיסערן.

## לעבנסגעשיכטע 
אייזנשטיין איז געבוירן געווארן אין ריגע צו א יידיש-דייטשישן פאטער וואס האט זיך געשמדט און איז געווען דער שטאט ארכיטעקט, און צו א מוטער פון א רוסישן אפשטאם אין א משפחה פון הענדלער. ביי זיינע 14 יאר האבן זיך זיינע עלטערן געגט, און סרגיי איז געבליבן מיט זיין פאטער. פון 1915- 1918 האט ער שטודירט אין דעם אנשטאלט פאר ציווילער אינזשעניריע אין פעטראגראד.

קאַטעגאָריע:רעזשיסארן
קאַטעגאָריע:רוסן
22סטן יוני

**דעם 22סטן יוני** איז דער 173סטער טאג פון יאר (174סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 192 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1671 - די אטאמאנישע אימפעריע פראקלאמירט מלחמה קעגן פוילן.
* 1812 - אינוואזיע פון נאפאלעאנ'ס ארמיי אין דער רוסלענדישער אימפעריע
* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: פראנקרייך קאפיטולירט צו דייטשלאנד נאך א קאמף פון זעקס וואכן.
* 1941 - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון אפעראציע בארבאראסע (דייטשע אינוואזיע אינעם סאוועטן פארבאנד).
* 1942 - אין טירת צבי, ישראל, ווערט פארשריבן די העכסטע  טעמפעראטור געמאסטן נאר ווען אין דער יבשה פון אזיע (53.9 גראד צעלזיוס) 
* 1948 - די שיף אלטאלענא פארזונקען קעגן דעם תל אביב בארטן

## געבוירן 
* 1864 - הערמאן מינקאווסקי, דייטשער מאטעמאטיקער און פיזיקער פון א  יידישן אפשטאם (געש' 1909)

## געשטארבן 
* 1925 - פעליקס קליין, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1849)

## פייערטעג 
* קראאטיע - קאמף קעגן פאשיזם טאג
----
* 21סטן יוני - 23סטן יוני
* יוני

22
דניאל קלער

**דניאל קלער** MD איז א בלוטגעפעס כירורג און דער פארזיצער פונעם דעפארטמענט פון בלוטגעפעס כירורגיע אין קליוולאנד קליניק זייט 2006.

דניאל קלער האט באקומען זיין מעדיצינישן דיפלאם פונעם אוניווערסיטעט פון ווירזשיניע שולע פון מעדיצין.

אין 2011 האט מען אים גערופן קיין ירושלים צו אפערירן אויף הרב שלום יוסף אלישיב.

## רעפערענצן 
* קליוולאנד קליניק 

קאַטעגאָריע:כירורגן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
26סטן יוני

**דעם 26סטן יוני** איז דער 177סטער טאג פון יאר (178סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 188 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1945 - דער פאראייניגטע פעלקער טשארטער אונטערגעשריבן 

## געבוירן 
* 1824 - לארד קעלווין, פיזיקער (געש' 1907)
* 1908 - סאלוואדאר איענדע, פרעזידענט פון טשילע (געש' 1973)

## געשטארבן 
* 1830 - זשארזש דער פערטער, מלך פון בריטאניע (געב' 1762)

## פייערטעג 
* 

----
* 25סטן יוני - 27סטן יוני
* יוני

26
14טן יוני

**דעם 14טן יוני** איז דער 165סטער טאג פון יאר (166סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 200 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1900 - די פאראייניגטע שטאטן אנעקסיר האוואי
* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: נאצי דייטשלאנד נעמט איין פאריז
* 1941 - צענדליגער טויזנטער יידן פון די באלטישע לענדער פארטריבן אין סיביר
* 1942 - אנא פראנק הייבט אן שרייבן איר טאגבוך

## געבוירן 
* 1928 - טשע געווארא, דרום אמעריקאנער רעוואלוציאנער (הינגעריכטעט 1967)
* 1946 - דאנאלד טראמפ, אמעריקאנער ביזנעסמאן און דער 45טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן

## געשטארבן 
* 1746 - קאלין מאקלארין,  שאטישער מאטעמאטיקער (געב' 1698)
* 1994 - הענרי מאנטשיני, אמעריקאנער קאמפאזיטאר (געב' 1924)

----
* 13טן יוני - 15טן יוני
* יוני

14
רפאל שפירא

הרב **רפאל שפירא** (אדר ה'תקצ"ז, 1837 - כ"ג אדר ב' ה'תרפ"א, 1921) איז געווען דער רב און ראש ישיבה אין וואלאזשין.

## ביאגראפיע
רפאל שפירא איז געבוירן געווארן אין חודש אדר תקצ"ז, אין דער שטאט סמארגאן, צו זיין פאטער הרב אריה לייב שפירא, דער קאוונער רב, באקאנט אלס '''ר' לייבעלע קאוונער'''. אין תרי"ב (1852), ביי די פופצן יאר, האט הרב נפתלי צבי יהודה בערלין, דער נצי"ב, אים גענומען פאר אן איידעם צו זיין טאכטער  שרה ראשא. אין תר"ל האט מען אים באשטימט וויצע ראש ישיבה אין דער וואלאזשינער ישיבה, און ער האט אנגעהויבן זאגן שיעורים אין דער ישיבה דריי מאל א וואך. אין  תרמ"א האט ער איבערגעגעבן זיין אמט צו זיין איידעם רבי חיים סאלאווייטשיק פון בריסק, און ער איז געווארן רב  אין נאוואאלעקסאנדראווסק אין ליטא.

אין תרמ"ו איז ער באשטימט געווארן רב פון באברויסק, ווייסרוסלאנד (היינט בעלארוס).

קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים

קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
צעז

250px|קליין
[200px|קליין|צעז האט א זילבערנעם־גאָלד [קאליר|קאָליר]]
**צעז** אדער **צעזיום** (Caesium אָדער אמעריקאנער ענגליש: Cesium) איז אַ כעמישער עלעמענט  מיט אטאם נומער 55 און כעמישן סימבאָל **Cs**. ער איז אן אלקאלי מעטאל.

## ניצן 
* דער צעז-133 איזאטאפ איז געניצט, צווישן אנדערע אין אטאמישע זייגערס. 
* מעטאַלישע צעז צעלן ווערט געניצט אין פאטאעלעקטרישע אפליקאציעס.
* ראַדיאָאַקטיווע איזאטאפן פון צעז ווערן געניצט אין דער קוראציע פון ראַק.

## באווארענישן 
צעז, ווי אַלע אלקאלי מעטאַלן, רעאגירט שטורמיש מיט וואַסער. ביי דער רעאקציע צווישן צעז און וואַסער ווערט געשאפן צעז הידראקסיד (CsOH), וואָס איז זייער אַ שטאַרקע באַזע. דערצו, הידראָגען ווערט ארויסגעריסן מיט א סאך ענערגיע, און קען זיך אָנצינדן און שאפן אן אויפרייס אינעם וואַסער אזוי:

\ 2 Cs_{(s)} + 2 H_2O_{(l)} \rarr 2 CsOH_{(aq)} + H_{2(g)}

צעז מיט זיינע איזאטאפן זענען גיפטיק.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
טרוקעניש

[קליין|300px|פעלדער, אין [וויקטאריע, אויסטראליע, וואס ליידן פון טרוקעניש]]
**טרוקעניש** איז ווען עס פאלט צו ווינציג רעגן און א געוויסער ארט אויף א לאנגער וויילע, וואס טוט שאדן מאכן די פלאנצן אין געוויקסן, וואס ברויך די פייכטקייט פון רעגן.

קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע
קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
קאַטעגאָריע:הידראלאגיע
בארי

**באַרי** (; ; ) איז א גרויסע פארט-שטאט אין איטאליע, ביים אדריאטישן ים, און די הויפטשטאט פון אפוליע ראיאן.

לויטן ספר הקבלה להראב"ד זענען די ארבע שבויים פון דארט ארויסגעפארן.

## בארימטע מענטשן 
* אלדא מארא

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעט אין איטאליע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
איבער בערג און ימ'ען

'''איבער בערג און יַמ'ען''' איז א ביכל אויף דער אידישער שפראך וואו ס'ווערט באשריבן די מלחמה איבערלעבענישן פון ר' חיים מרדכי שטיינבערג וועלכע האט זיך געראטעוועט דורך פארשטעלן זיך ווי א גוי און עווענטועל געשווערצט די גרעניץ קיין ראמעניע און פון דארט קיין ארץ ישראל אויף א טערקישער שיף.

עס איז באארבעט געווארן דורך א. ראטה און ארויסגעגעבן דורך דיאמאנט פאבלישינג אין יאר ה'תשס"ח.

עס ווערט אויך דערמאנט די טאלאנטפולע שרייבערס ר' יודא שמחה גראס און ר' פנחס גלויבער וועלכע האבן זיך פיל אפגעגעבן מיטן באשרייבן די ערשטע שריפטן און מגיה זיין דעם מאנוסקריפט.

עס אנטהאלט צוואנציג קאפיטלעך אין איבער צוויי הונדערט זייטן און איז געדרוקט געווארן ביי דפוס המעתיק וואס איז באזירט אין ברוקלין.

קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט-מלחמה ביכער
קאטעגאריע:ביאגראפישע ביכער
קסענאן

250px||לינקס
250px|קליין|קסענאָן
**קסענאָן** (Xenon) איז אַ כעמישער עלעמענט אין דע גרופע פון איידעלע גאזן, מיטן כעמישן סימבאָל **Xe** און אַטאָם נומער 54.

## באניצן 
דער הויפט באניץ פון קסענאָן איז אין פלאַש לעמפלעך פון קאמערעס, סטראָב ליכט, לאזערן און לאמפן פאר הרגענען באקטעריעס. 

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איידעלע גאזן
קאדמיום

250px|לינקס
[200px|קליין|קאַדמיום, [זילבערנער גרוי־בלוי מעטאלישער קאדמיום]]
**קאַדמיום** (Cadmuim) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Cd** און אַטאָם נומער 48. ער איז אן איבערגאנג מעטאל.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
כראם

250px|לינקס
200px|קליין|זילבערנער כראם

**כראם** (Chromium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **Cr** און אַטאָם נומער 24. כראם איז אן איבערגאנג מעטאל.

מען טרעפט כראם איז טייל איידלשטיינער, ווי רובין און שמאראק.

## ניצן 
כראם האט פילע ניצן, דאָ זענען עטלעכע:

* געשמעלץ, כראם גיט קעגנשטעל צו צעעסן.

* כראם איז איינער פון די קאַמפּאָנענטן פון זשאַוופֿריי-שטאָל.

* מען ניצט כראם צו באכראמען מעטאל.

* כראם פירער אנאדיזעציע (באדעקן מעטאַלן ​​מיט עלעקטראליז) פון אלומיניום און מאכן עס די איידלשטיין רובין.

* כראם ניצן ווי אַ פּיגמענט. מאַני גרין פּיגמאַנץ ין נוצן הייַנט אַנטהאַלטן כראם, אַזאַ ווי גרין און ירדיאַן.

* כראם ניצט ווי אַ קאַטאַליסט פֿאַר כעמיש פּראַסעסאַז.

* כראם סאָלץ לעדער פּראַסעסינג אַפּליקאַציעס.

* K2Cr2O7 איז רייניקונג פֿאַר גלאז אין לאַבאָראַטאָריעס, עס האט עטלעכע ניצט ווי אַ שטאַרק אַקסידייזער מאַטעריאַל.

## ביאלאגישע ראלע 
וויסנשאפטלער זען נישט קיין ביאלאגישע ראלע פאר כראם.

## באווארענישן 
מעטאַלישער כראם און כראם פארבינדונגען זענען ניט געהאלטן דרייַ וואַלועס שעדלעך צו געזונט. אָבער, זעקס וואַלועס פון כראם פארבינדונגען זענען טאַקסיק. ½ לעפעלע פון די פארבינדונג טאַקסיק כראם זעקס וואַלועס קענען פירן צו טויט. רובֿ פון די פארבינדונגען פון כראם זעקס וואַלועס פון סטימיאַלייטינג די אויגן, הויט און נאָז. כראָניש ויסשטעלן צו כראם זעקס וואַלועס קען אָנמאַכן שטענדיק שעדיקן צו די אויג און ראַק. דער מאַטעריאַל איז ריסטריקטיד פֿאַר נוצן דורך די אי יו.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
קבלת שבת

**קבלת שבת** איז א גרופע פון קאפיטלעך פון  תהילים און א פיוט וואס מען זאגט אין שול פרייטאג פארנאכט צווישן תפילת מנחה און מעריב, און מיט דעם באצייכנט מען דעם אנהייב פון שבת.

## מקור פונעם מנהג 
דער מנהג האט שוין א שורש אין דער גמרא, אין מסכת שבת (קיט ע"א), שטייט: "רבי חנינא מיעטף וקאי אפניא דמעלי שבתא (ער האט זיכט אנגעטון דעם טלית און איז געשטאנען ביים אריינקומען פון שבת), אמר: "בואו ונצא לקראת שבת המלכה". רבי ינאי לביש מאניה מעלי שבת (האט אנגעטו זיינע קליידער ווען שבת קומט אריין) ואמר: "בואי כלה בואי כלה"". 

עס ווייזט אויס אז דער ערשטער מנהג איז געווען צו זאגן די קאפיטלעך צ"ב און צ"ג פון תהילים ('מזמור שיר ליום השבת' און 'ה' מלך') מיטן פרק "במה מדליקין" (דער צווייטער פרק פון מסכת שבת), שוין אין די טעג פון די גאונים.

דער מקור פונעם היינטיקן נוסח איז פון די מקובלים אין צפת, דער אר"י הקדוש מיט זיינע תלמידים אין צפת. קורץ פארן זמן ווען שבת קומט אריין פלעגן זיי זאגן די ווערטער "בוא ונצא לקראת שבת המלכה" און זיי זענען ארויסגעגאנגן אין די ווייסע שבת קליידער צו א פעלד (וואס האט א רמז אין זוהר: "חקל תפוחין קדישין") כדי מקבל זיין דעם שבת. זיי האבן געזאגט פארשיידענע קאפיטלעך תהלים און געענדיגט מיטן פיוט "לכה דודי", וואס ר' שלמה אלקבץ, איינער פון די תלמידי אריז"ל, האט פארפאסט.

דער מנהג איז במשך די יארן געווארן פארשפרייט אין רוב תפוצות ישראל, אחוץ אטייל קהילות וואס האבן נישט געוואלט מקבל זיין קיין שום ענדערונגען אין דער נוסח התפילה. ביי אסאך אשכנזים איז דער מנהג אז דער חזן שטייט אויפן באלעמער ביי קבלת שבת, און נישט פארן עמוד. אנדערע טענה'ן אז דאס איז א זכר אז דער מנהג פון קבלת שבת געהערט נישט צום סדר פון דאווענען.

## אינהאלט פון קבלת שבת
דער עיקר קבלת שבת איז צו זאגן זיבן קאפיטלעך תהילים  כנגד די זיבן טעג פון דער וואך, אבער פאר קאפיטל צ"ב ('מזמור שיר ליום השבת') זאגט מען (אדער זינגט מען) דעם פיוט 'לכה דודי'. דער אינהאלט פון די קאפיטלעך באשרייבט דאס מלכות פונעם אייבערשער איבער דער וועלט און די באשעפענישן, דורך עטלעכע אויסדרוקן פון שמחה און לויב. דער אינהאלט פון  'לכה דודי' איז דער שבת, דער חורבן פון ירושלים און האפענונג פאר דער גאולה.

דער סדר פון די קאפיטלעך פון תהלים איז:
* מזמור צ"ה  ('לכו נרננה')
* מצמור צ"ו ('שירו לה' שיר חדש')
* מזמור צ"ז ('ה' מלך תגל הארץ')
* מזמור צ"ח ('מזמור שירו לה' שיר חדש')
* מזמור צ"ט ('ה' מלך ירגזו עמים')
* מזמור ק' ('מזמור לתודה') - נאר ביי די ספרדים
* מזמור כ"ט ('מזמור לדוד, הבו לה' בני אלים')
* אנא בכח  (אין א טייל קהילות)
* דער פיוט לכה דודי 
* מזמור צ"ב ('מזמור שיר ליום השבת')
* מזמור צ"ג ('ה' מלך')
נאך קבלת שבת זאגט מען קדיש יתום.

קאַטעגאָריע:שבת
קאַטעגאָריע:תפילות
פיטער דער גרויסער

[240px | קליין| אן אלטע קאַרטע פון ​​[פעטערבורג און קראָנשאָט, די שטעט אויפגעבויט דורך פיטער]]
**פיטער דער גרויסער** (9טן יוני 1672 - 8טן פעברואר 1725) איז געווען אַ צאַר פון רוסלאַנד. ער האט פֿארוואנדלט רוסלאַנד פון אַן אפגעזונדערט מלכות אין אַ טראַנזקאָנטינענטאַלן איבערמאכט. ער האט אויך געבויט די שטאָט פעטערבורג וואָס איז געווארן די הויפּטשטאָט פון רוסלאַנד אין 1711. ער האט געביטן רוסלאַנדס געזעלשאַפט, מאכן זי מאָדערן ווי די אייראפעישע לענדער פון יענער צייַט. 
 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:היסטאריע פון רוסלאנד
קאַטעגאָריע:קיסרים
קאַטעגאָריע:רוסן
ראדאן

250px|לינקס
**ראַדאָן** (Radon) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאָל **Rn** און  אַטאָם נומער 86. ראדאן איז אן איידעלער גאז וואס איז נאטירלעך ראדיאאקטיוו.

## זען אויך 
* 

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איידעלע גאזן
מעטאבאליזם

**מעטאַבאליזם** איז א סיסטעם פון כעמישע רעאקציעס דורך וואס א בעל חי באקומט ענערגיע פון עסן כדי ער זאל קענען לעבן. דאס פאסירט ביי אלע לעבעדיגע ארגאניזמען.

רעאקציעס קאטאליזירט דורך ענזימען דערמעגלעכן ארגאניזמען צו וואקסן, רעפראדוצירן, האלטן זייערע סטרוקטורן און אנרופן צו זייערע סביבות.

דאס ווארט ׳מעטאבאליזם׳ קען אויך באדייטן די פארדייאונג סיסטעם און דעם טראנספארט פון סובסטאנצן אריין אין און צווישן פארשידענע צעלן. ווען א מענטש אין הונגעריק, ארבעט דער מעטאבאליזם פאמעלעכער. דער מעטאבאליזם גיט ענערגיע צו די ארגאנען אין דער פארדייאונג סיסטעם און צו אטעמען.

מעטאבאליזם ווערט צעטיילט אין צוויי קאטעגאריעס. קאטאבאליזם צעברעכט ארגאנישע מאטעריע און שעפט ענערגיע דורך צעל־אטעמען. אנאבאליזם ניצט ענערגיע צו קאנסטרוקטירן מאלעקולן ווי פראטעינען און נוקלעאין-זויערן.

דער פראצעס פון מעטאבאליזם פירט זיך לויטן פאלגנדן סדר:
* ארייננעמען א סובסטאנץ אין דעם קערפער.
* אנאבאליזם
* קאטאבאליזם
* ארויסשיקן דעם אפפאל.
*

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
מישעל באקמאן

**מישעל מאַרי באקמאן** (; געב' 6טן אפריל 1956) איז א אמעריקאנער קאנגרעספרוי פון דעם שטאט מינעסאטע. זי געהער זיך אן צו דער רעפובליקאנער פארטיי.

זי איז א שטארק רעכטער קאנסערוואטיער, און א שטיצער אין דער טי-פארטי באוועגונג.

זי איז געווען אן ערנסטער קאנדידאט פאר דעם פרעזידענט אמט פון די פאראייניגטע שטאטן אין די 2012 וואלן. זי האט זיך ארויסגעצויגן נאך די אייאווע קאוקוס צוליב איר אנטוישנדיגע שוואכע רעזולטאטן, אריינקומענדיג פערטע.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
ביאפיזיק

**ביאפיזיק** אדער **ביאלאגישע פיזיק** איז א צווישן־דיסציפלינערע וויסנשאפט וואס פארשט פיזיקאלישע פענאמענען אין בעלי חיים. ביאפיזיקער שטודירן קליינע גרופעס פון מאלעקולן.

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
קאַטעגאָריע:פיזיק
מתושלח

**מתושלח** איז געווען דער זון פון חנוך און דער פאטער פון למך. ער האט געלעבט 969 יאר, לענגער ווי יעדן אנדערן מענטש דערמאנט אין תנ"ך.

מתושלח איז נפטר געווארן י' חשון

## רעפערענצן
היהודים באונגריא (ספר ראשון)

**היהודים באונגריא** איז א ספר פון הרב יקותיאל יהודה גרינוואלד. דעם ערשטן חלק פון דעם ספר האט ער ארויסגעגעבן אין יאר ה'תרע"ג, געדרוקט אין ווייצן.

אין דעם ספר באשרייבט ער אין קורצן הונדערט רבני וחכמי אונגארן וואס האבן ארויסגעגעבן ספרים פון יאר ק"פ ביז ת"ר.

ביים אנהייב ברענגט ער הערות והוספות פון די חכמים ד"ר א' פריימאן פון פראנקפורט דמיין, ד"ר מרדכי בראן און פון שמואל (זיגמונד) זעליגמאן פון אמסטערדאם.

ער אנטהאלט נאנט צו הונדערט זייטן.

קאַטעגאָריע:ספרים
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
קאַטעגאָריע:אונגארן
20סטן יוני

**דעם 20סטן יוני** איז דער 171סטער טאג פון יאר (173סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 194 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1782 - דער פאראייניגטע שטאטן קאנגרעס באשטעטיקט דעם גרויסן זיגל פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 1837 - וויקטאריע ווערט קעניגין פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
* 1863 - וועסט ווירדזשיניע געווארן דער 35סטער פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע,
* 1960 - די מאלי פעדעראציע ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך.
* 1963 - דער "האט ליין" ווערט איינגעשטעלט צווישן אמעריקע און רוסלאנד, כדי צוריקצהאלטן דאס אונהייב פון א אטאמישער קריג.
* 2001 - פערוועז מושאראף ווערט פרעזינדענט פון  פאקיסטאן.

## געבוירן 
* 1954 - אילן רמון, ערשטער ישראלדיקער אסטראנויט (אומגעקומען אין 2003)

## געשטארבן 
* 1597 - ווילעם בארענץ, אויספארשער און קארטאגראף (געב' 1550 בערך)
* 1837 - קעניג וויליאם דער פערטער פון בריטאניע (געב' 1765)
* 1965 - בערנארד ברוך, יידיש-אמעריקאנער פינאנציעלער מומחה  (געב' 1870)
* 1991 - אייזיק וואלפסאן, יידיש-בריטישער ביזנעסמאן און פילאנטראפ (געב' 1897)

## פייערטעג 
* סענעגאל - זעלבשטענדיקייט טאג
* פאראייניגטע פעלקער - וועלט פליטים טאג

----
* 19טן יוני - 21סטן יוני
* יוני

20
אלקאלי מעטאל

**אַלקאַלי מעטאַלן** זענען די  כעמישע עלעמענטן אין **גרופע 1** פון דער פעריאדישער טאבעלע. זיי זענען ווייך און, ווען ריין, האבן זיי א זילבערנעם קאליר (צעז זעט אויס א ביסל גאלדן). אין דער לופט ווערן זיי שווארץ.

זיי האבן איין עלעקטראן אין דער דרויסנדיקער שאָל, און קענען אוועקגעבן דעם עלעקטראן גאנץ גרינג אין א רעאקציע, וואס גיט זיי א לאדונג פון 1+. זיי רעאגירן שטארקן מיט וואסער, דערפאר טוט מען זיי שפייכלערן אין פאראפין אייל (קעראסין), וואס אנטהאלט נישט קיין וואסער. אזוי ווי זיי רעאגירן שטארק קען מען נישט געפינען די עלעמענטן נאטורלעך נאר ווען זיי זענען פארבונדן מיט אנדערע עלעמענטן. זיי פארבינדן זיך גוט מיט אלע עלעמענטן אויסער די איידעלע גאזן.
 
די אלקאלי מעטאלן זענען:
* ליטיום (Li)
* נאטריום (Na)
* קאליום (K) 
* רובידיום (Rb)
* צעז (Cs)
* פראנקיום (Fr)

קליין|250px|די אלקאלי מעטאלן

ליטיום רעאגירט דער ווייניקסטער, און  פראנקיום דער מערסטער.

די אלקאלי מעטאלן רעאגירן מיט האלאגענס צו שאפן זאלצן.

נאטריום איז א וויכטיקער אלקאלי מעטאל וואס געפינט זיך אין דעם זאלץ נאטריום קלאריד (NaCl) ('טיש זאלץ'). די רעאקציע צווישן נאטריום און כלאר וואס שאפט NaCl האט די פארמעל:

2Na + Cl2 --> 2NaCl

נאטריום האט אויך א הידראקסיד, נאטריום הידראקסיד (NaOH), גערופן  'בייסיקע סאדע'.
21סטן יוני

**דעם 21סטן יוני** איז דער 172סטער טאג פון יאר (173סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 193 טעג. דעם טאג געפאלט די זומער זונשטיל אין דעם צפון־האלבקיילעך און די ווינטער זונשטיל אין דעם דרום־האלבקיילעך.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1898 - גוואם ווערט א טעריטאריע פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
* 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: טאברוק פאלט אריין אין די הענט פון דייטשלאנד

## געבוירן 
* 1953 - בענאזיר בוטא, פרעמיער מיניסטער פון  פאקיסטאן (געש' 2007)
* 1982 - פרינץ וויליאם פון וויילס

## געשטארבן 
* 1377 - עדווארד דער דריטער פון ענגלאנד (געב' 1312)
* 1527 – ניקאלא מאקיאוועלי, היסטאריקער און פילאסאף (געב' 1469)
* 1652 - איניגא זשאנס, ענגלישער ארכיטעקט (געב' 1573)
* 1908 - ניקאלאי רימסקי-קארסאקאוו, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1844)

## פייערטעג 
* 

----
* 20סטן יוני - 22סטן יוני
* יוני

21
19טן יוני

**דעם 19טן יוני** איז דער 170סטער טאג פון יאר (171סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 195 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 

## געבוירן 
* 1566 - דזשיימס דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד (געש' 1625)
* 1623 - בלעז פאסקאל, פראנצויזישער מאטעמאטיקער, פיזיקער און פילאסאף (געש' 1662)
* 1964 - באריס זשאנסאן, בירגערמייסטער פון לאנדאן

## געשטארבן 
* 1933 - יאסעלע ראזנבלאט, וועלט בארימטער חזן (געב' 1882)

----
* 18טן יוני - 20סטן יוני
* יוני

19
אברהם בים

**אברהם דוד בים** ( 20סטן מערץ 1906 - 10טן פעברואר 2001) איז געווען  בירגערמייסטער פון ניו יארק פון 1974 ביז 1977.

בים איז געבוירן געווארן אין לאנדאן, און איז געקומען וואוינען אין ניו יארק אלס קינד.
ער איז געווען דער ערשטער יידישער בירגערמייסטער פון ניו יארק.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:בירגערמייסטער פון ניו יארק
קאַטעגאָריע:בריטישע מענטשן
פרירונג ברי

**פרירונג ברי** איז ווען די הויט אדער די געוועב אדער נערוון פון א מענטשנס קערפער ווערן קראנק און גייען קאליע צוליב זיין אויסגעשטעלט צו א גאר נידעריגער קאלטער טעמפערטור.

די עקסטערמע נידעריגע קאלטע טעמפערטור ברענגט צו דעם אז די פליסיקייט און די קערפער ווערט געפרוירן, און שטעלט אפ די צירקולאציע פון דעם בלוט, וואס  ברענגט צו הארגענען די נערוון צעלן.

א פרירונג ברי קען אויך פאסירן דורך אפשטעלן מיט געוואלד די צירקולאציע פון דעם בלוט, מיט ארומבינדן א בענדל ארום א פינגער אויף א לענגערע וויילע.

קאַטעגאָריע:קרענק
פראסק

א **פֿראַסק** איז די אקציע פון שמייסן מיט א ברייטער אפענער האנט.
באקס

**באָקס** איז א ספארט וואס ניצט די אקציע פון געבן א זעץ מיט קראפט מיט א פארמאכטע האנט. היינטיקע צייטן גייען די באקסערס מיט באזונדערע הענטשקעס.

קאַטעגאָריע:ספארט
למך

**למך** איז געווען דער זון פון מתושלח און דער פאטער פון נח. ווען ער איז געווען אלט 182 יאר איז געבוירן געווארן זיין זון נח, און ער איז געשטארבן ביי 777 יאר, פינף יאר פארן מבול.

## זיין פאמיליע 
* **זיין טאטע:** מתושלח
* **זיינע ברידער:** 
* **זיינע קינדער:** נח

## רעפערענצן
טאגא

**טאגא** (), אפיציעל די **טאגאלעזישע רעפובליק** (), איז א לאנד אין מערב אפריקע. ער גרענעצט גהאנע אין מערב, בורקינע פאסא אין צפון, און בענין אין מזרח. אין דרום האט ער א בארטן לאנג 56 ק"מ אויפן איינגאס פון גינע, און דארט געפינט זיך די הויפטשטאט לאמע.
זי באדעקט א שטח פון בערך 57,000 קוואדראט ק"מ.

בערך 6.7 מיליאן מענטשן וואוינען אין טאגא, און די אפיציעלע שפראך איז פראנצויזיש. טאגא איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דעם אפריקאנער פארבאנד.

נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט פראנקרייך געהערשט איבערן לאנד ביז 1960, ווען טאגא איז געווארן אומאפהענגיק.

## היסטאריע 
מען ווייסט ווייניג וועגן דער היסטאריע פון טאגא ביזן 15טן יארהונדערט, ווען פארטוגעזישע פארשער זענען אהין געקומען. נאך דעם האט אנגעהויבן דער שקלאף האנדל, און במשך 200 יאר איז דער ראיאן געווען א צענטער פאר אייראפעער וואס האבן געזוכט שקלאפן.

## ראיאנען 
טאגא איז צוטיילט אין פינעף ראיאנען. פון צפון צו דרום, הייסן די ראיאנען  סאוואנע, קארא, סענטראלע, פלאטא און מאריטים. 

## עקאנאמיע 
די עקאנאמיע פון טאגא איז באזירט אויף לאנדווירטשאפט, אין וואס ארבעטן 65% פון אלע ארבעטער אין לאנד. פראדוקטן שליסן איין קאווע, קאקאא, באוול, מאניאק (טאפיאקע), קוקורוזע, רייז און סארגע.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
ברוך שלום אשלג

רבי **ברוך שלום הלוי אשלג** (ז' שבט ה'תרס"ז - ה' תשרי ה'תשנ"ב) איז געווען אן אדמו"ר און א מקובל. ער איז געווען דער בכור פון  הרב יהודה לייב הלוי אשלג, מחבר פונעם "סולם" אויפן זוהר, און זיין נאכפאלגער. ער האט  פארפאסט די ספרים "שלבי הסולם", "דרגות הסולם" און "אגרות הרב"ש".

## חייו
ברוך שלום הלוי אשלג איז געבוירן געווארן אין ווארשע, קאנגרעס פוילן, אום ז' שבט תרס"ז 1907. שוין ביי די ניין יאר האט ער אנגעהויבן לערנען ביי זיין פאטער, און ער איז מיטגעפארן מיט אים צום פאריסאווער רבי'ן און צום  בעלזער רב. נאך זיין בר־מצוה אין תרפ"א איז ער ארויף מיט זיין משפחה אין ארץ ישראל וואו ער האט געלערנט אין ישיבת תורת אמת פון חב"ד אין ירושלים. ביי די זיבעצן יארן האט ער באקומען היתר הוראה דורך די גרעסטע רבנים אין ארץ ישראל  –  הרב אברהם יצחק הכהן קוק, הרב יוסף חיים זאנענפלד און הרב יעקב משה חרל"פ. 

קאַטעגאָריע:רבנישע לויים
קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם אין ארץ ישראל
קאַטעגאָריע:מקובלים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
קאַטעגאָריע:יידן פון ווארשע
לאכערייקע

א **לאַכערײַקע** איז א קורצער קליפ, וואס איז געווענליך אויף צום לאכן. היינט איז שוין פארהאנען פון אלע סארט וויסנשאפט וואס ווערט געמאכט אין קורצע קליפס.

קאַטעגאָריע:קאמעדיע