open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
צוגאב

**צוגאב** אדער **חיבור** איז די מאטעמאטישע פעולה פון צוגעבן א צאל נומערן צו א רעאלער צאל כדי צו ערייכען אן איינפאכן סך הכל פון אלע נומערן צוזאמען. איר סימבאל איז: **+**. צום ביישפיל: \ 5 + 5 = 10 און \ 10 + 10 = 20.

צוגאב איז קאמוטאטיוו, דאס הייסט, דער סדר פון די עלעמענטן איז נישט משפיע אויפן באטרעף. \ a + b = b + a דעריבער: \ 2 + 3 = 3 + 2 (אנדערש ווי אראפנעם און צעטיילן וואס דער סדר דארט איז יא משפיע אויפן באטרעף).

אויך איז צוגאב אסאציאטיוו, דאס הייסט, אויב מיר האבן דריי נומערן, קענען מיר איינזאמלען סיי וואסערע צוויי נומערן צוזאמען און צולייגן דעם דריטן נומער, און דער באטרעף וועט שטענדיק זיין די זעלבע: \ (1+2)+3 = 1+(2+3) ד.ה. \ (3)+3 = 1+(5).

דער פשוטער וועג צו רעכנען צוגאב איז מיט א צוגאב טאבעלע. אויב מען וויל למשל צוגעבן 5 צו 8, זוכן מיר אין די טאבעלע וווּ דער פינף מיטן אכט באטרעפן זיך צוזאמען, און אין דעם קעסטל וועלן מיר טרעפן דעם באטרעף.

קאַטעגאָריע:אריטמעטיק
אראפנעם

**אראפנעם** איז א בינארישע אפעראציע וואס איז די פעולה פון ארפנעמען א צאל נומערן פון א רעאלע צאל. איר סימבאל איז **-**. אראפנעם איז די פארקערטע אפעראציע פון צוגאב. ביישפילן:
:\ 10 - 5 = 5
:\ 5 - 5 = 0.

ווען די סומע קומט אויס ווייניגער ווי 0, איז דער נומער אין **מינוס**. ביישפילן:
:\ 5 - 10 = -5
:\ -5 - 10 = -15
:\ -5 - (-10) = 5

כדי צו געפינען אן וואריאבל אין א גלייכונג מיט צוגאב \ x+7=10, זוכן מיר דעם אונטערשייד צווישן דער 7 און דער 10: \ (x+7=10) = ((10-7)+7=10)

קאטעגאריע:אריטמעטיק
מאראנצן זאפט

left|thumb|250px|א גלעזל מאראנצן זאפט
**מאראנצן זאפט** איז א פרוכט זאפט וואס ווערט ערהאלטן דורך אויסקוועטשן, צודרוקן אדער דורך צעמאלן די אינעווייניגסטע טייל פונעם מאראנץ. עס ווערט געטרונקען דורך מענטשן ארום דער וועלט אלס א געשמאקן געטראנק.

דער גרעסטער עקספארטירער פון די מאראנצן זאפט איז בראזיל נאכגעפאלגט דורך די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, (בעיקר דורך פלארידע וואו עס איז דער אפיציעלער שטאטישער געטראנק).

איין מאראנץ געבט געווענליך ארויס 90 גראם אויף זאפט. א חוץ וואסער און צוקער, איז עס אן אויסגעצייכנטער קוואל פאר וויטאמין C און קאליום, אויך איז עס א גוטער נאטירליכער קוואל פון פאליק עסיד (וויטאמין B9) וואס איז רעקאמענדירט פאר פרויען בשעת ווען זיי שוואנגערן אדער קענען שוואנגערן.

קאטעגאריע:געטראנקען
מיקראכוואליע

**מיקראָכװאַליע** (ענגליש: *microwave*; העברעיש: *מיקרוגל*) איז עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג, ווען די שטראלן האבן א פרעקווענץ צווישן 300 Mhz (מעגאהערץ) און 300 Ghz (גיגאהערץ), אבער רעלאטיוו קליין פאר ראדיא שטראלן.

עס ווערט אפט גענוצט צו קאכן עסן אין א מיקראָכװאַליע אויוון.

קאטעגאריע:ראדיא
לאפעראמיד

קליין|250px| לאָפעראַמיד
**לאָפעראַמיד** איז א מעדיצין וואס העלפט אנטקעגען שלשול (לעקסירעכטס) וואס קומט דורך פארצינדונגדיגע קישקע קרענק. מען קען דאס באקומען אונטער פארשידענע נעמען ווי **אימאדיום**.

## דאזע
צוויי טאבאלטן ווען מען האט דעם ערשטן מאל שלשול, און איין טאבאלט מיט יעדע נאכגעפאלגטע שלשול.

קאטעגאריע:מעדיקאמענטן
זשאנסאן & זשאנסאן

left|thumb|250px|זשאנסאן & זשאנסאן לאגא
**זשאנסאסן & זשאנסאן** איז א גלאבאלער אמעריקאנער פארמעסיוטיקאל, מעדיצינישע געצייג און קאנסומער געפאקטע ארטיקלען פאבריקאנט געגרינדעט אין 1886. 

אירע סטאקס ווערן געטרעיט אלס טייל פון די דאו דזשאונס אינדוסריעל עוורעדזש, און די קאמפאני צווישן די פארטשאן 500 ליסטע.
 
זשאנסאן און זשאנסאן זענען באוויסט פון זייערע ברענד נעים פראדוקטען וואס איז באנוצט אין יעדע שטוב טעג הויפטזעכליך די טיילענאל און אנדערע מעדצינען און פראדוקטן ווי דער בענד-עיד און אנדערע ערשטע הילף סופלייען. ווי אויך בעיבי פראדוקטן, קאסמעטיקס, קאנטאקט לענסס און נאך שיינהייט און ריינקייט פראדוקטן.
  
זייער הויפט קווארטיר איז אין ניו בראנסוויק, ניו זשערסי, פאראייניגטע שטאטן. זיי האבן אפגעקויפט און קאנטראלירן 230 קלענער קאמפאניס וואס אפערירען דורכאויס 75 לענדער. אירע פראדוקטן ווערן פארקויפט אין 175 לענדער.

קאַטעגאָריע:פירמעס
דייוויד דינקינס

**דײװיד דינקינס** (10טן יולי 1927 – 23סטן נאוועמבער 2020) איז געווען דער ערשטער שווארצער מעיאר פון דער שטאט ניו יארק סיטי, פון 1990 ביז 1993. ער איז געווען א ליבעראלער און זיך שטארק אנגענומען אויף די באקריוודע פון די שווארצע מענשטן אין ניו יארק.

ער האט איבערגענומען די שטאט פון מעיאר קאטש. קאטש האט געוואונען די מעיארשאפט פון ניו יארק דריי מאל, דאס פערטע מאל האט ער עס פארלוירן צו דינקיס.

די מענשטן פון דער שטאט זענען שוין מיד געווען פון קאטש און האבן געגעבן א טריי פאר דעם שווארצן דינקיס.

אין זיינע יארן האט ער זיך נישט צופיל אויסגעצייכנט מיט פירערשאפט, די שטאט איז געפאלן אין אסאך אספעקטן, ביז ער האט פארלוירן נאך בלויז איין טערמין צו רודאלף דזשוליאני.

עס ווערט צו אים צוגעשריבן אז וויבאלד ער האט נישט ארויסגעוויזן גוטע פירערשאפט האט זיך געשאפן אזא לופט וואס האט געברענגט די קרוין הייטס ראיאטן.

ער איז געשטארבן נאוועמבער 23, 2020, אין עלטער פון 93 יאר. 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
קאַטעגאָריע:בירגערמייסטער פון ניו יארק
גרעסטער געמיינזאמער טיילער

אין מאטעמאטיק איבערהויפט אין אלגעברע, דער **גרעסטער געמיינזאמער טיילער** צווישן צוויי גאנצע צאלן, איז דער גרעסטער נומער וואס מען קען אים צעטיילן מיט די צוויי גאנצע צאלן. למשל נומער זעקס איז דער גרעסטער נומער וואס מען קען מיט אים צעטיילן נומער 18 און נומער 12 און באקומען א גאנצע צאל. ווייל \ 18:6=3 און \ 12:6=2.

## זע אויך 
* קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג
* קלענסטער געמיינזאמער דענאמינאטאר

קאטעגאריע:אלגעברע
קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג

אין מאטעמאטיק איבערהויפט אין אלגעברע, די **קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג** צווישן צוויי גאנצע צאלן, איז די קלענסטע נומער וואס ביידע גאנצע צאלן קענען אים צעטיילן. למשל די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג פון 21 און 6 איז 42, ווייל דעם 42 קען מען צעטיילן סיי אויף 6 און סיי אויף 21: \ 42:21=2 און \ 42:6=7. מען קען אויס חשבונען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג דורך פאקטאריזירן דעם נומער צו פרימצאלן (למשל די פרימצאל פון 42 איז 2*3*7), אדער דורך צעטיילן די טאפלונג פון די צוויי גאנצע צאלן מיטן גרעסטן געמיינזאמן טיילער (זעט ווייטער).

## באנוצונג 
דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג נוצט מען בעיקר כדי צוצוגעבן צוויי ברוכטיילן. למשל אויב מיר האבן צוויי ברוכטיילן: \ \frac{1}{6}+\frac{5}{21} און מיר ווילן וויסן וואס זיי באטרעפן, זוכן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון 6 און 21, וואס דאס איז 42, און מיר טאפלען דעם דענאמינאטאר פון יעדן עלעמענט מיט א צאל זאל דער דענאמינאטאר ווערן 42. דעם \ \frac{1}{6} טאפלען מיר מיט 7, און דעם \ \frac{5}{21} מיט 2, און מיר נעמען זיי צוזאמען אזוי: \ \frac{1}{6}+\frac{5}{21}=\frac{7+10}{42}=\frac{17}{42}

די וועג צו זיך דערוויסן וועלכער נומער איז די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג איז דורך דעם וואס מען געפינט דעם גרעסטן געמיינזאמען טיילער, און מען טאפלט די צוויי צאלן מיטן גרעסטן געמיינזאמען טיילער.

ווי צום ביישפיל: כדי צו געפינען וואס איז די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג פון 6 און 21. זוכן מיר דעם גרעסטן געמיינזאמען טיילער, וואס דאס איז 3 (ווייל סיי דעם 6 און סיי דעם 21 קען מען צעטיילן אויף 3 אויף א פאל זאל בלייבן א גאנצע צאל). א צינד טאפלען מיר דעם 6 מיטן 21 און דער באטרעף צעטיילט מען אויף 3. ווי פאלגנדיק:
:\ lcm(a,b)=\frac{a\cdot b}{gcd(a,b)}
:\ lcm(6,21)=\frac{6\cdot 21}3.
:LCM איז די "קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג" - "Least Common Multiple".
:GCD איז דער "גרעסטער געמיינזאמער טאפלונג" - "Greatest Common divisor".

## זע אויך 
* גרעסטער געמיינזאמער טיילער
* קלענסטער געמיינזאמער דענאמינאטאר

## דרויסנדיקע לינקען 
* "קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג" רעכנער 

קאטעגאריע:אלגעברע
פארמער

א **פארמער** ווערט אנגערופן א מענטש וואס פארדינט זיין פרנסה פון לאנדווירטשאפט.

געווענליך וועט א פארמער אנפלאנצן תבואה, ירקות, אדער פירות, און דאס פארקויפן פאר געלט און דורכדעם ארויסנעמען זיין פרנסה. אפטמאל איז דער פארמער דער אייגנטומער פון זיינע פעלדער.

אויך איינער וואס האדעוועט בהמות אין א שטאַל, וואס ווערן גענוצט צום עסן ווערט אנגערופן א פארמער.

אמאליגע צייטן זענען געווען טויזנטער פארמערס וועלכע האבן זיך געשפייזט פון פעלד ארבעט פון די פארדינסטן וואס דאס האט געברענגט. אין די היינטיגע צייטן זענען בעיקר דא ריזיגע קאמפאניס וועלכע פארמאגן ריזיגע שטחים פון אקערלאנד, וואס דארט פלאנצן זיי אן אויף א ריזיגן פארנעם.

## זעט אויך
* פויער

קאַטעגאָריע:פאכן
קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
כלל

**כלל** צייכענט אן דער גאנצער קאלעקטיווער זאמעלונג פון זאכן באגריפן אדער מענשטן לויט די פאקטארן פון א מערהייט פון דער סעלעקטירטע גרופע וואס מאכט זיי ביינאזאם אייניג זיי קלאסיפאצירן אין איין קאטעגאריע. 

עס איז די פארקערטער פון א פרט וואס איז בלויז א איין אייציקער דעטאל ארויס און באזונדער פונעם כלל.

אין ענגליש איז דא אזא ענדליכע באגריף דאס הייסט קאלעקטיוו, אבער מען נוצט דאס מייסטענס בלויז אויף מענטשן נישט אזוי ווייט אויף באגריפען ווי כלל, דאס קומט פונעם שורש קאלעקציע ווייל די אלע מענטשן האבן איין ביינאזאמער אינטערעס וואס קאלעקטירט זיי צוזאמן אין א קאלעקטיווע גרופע.

צום ביישפיל ביי מענשטן איז שייך צו זאגן כלל ישראל דאס הייסט די כלל פון אידישע פאלק. זייער גאנצער זאך וואס פארבינדט זיי און וויאזוי מען רופט זיי צוזאמן איז *כלל*.

ביי פיראכץ'ער איז שייך צו זאגן אז מען פירט זיך ווי די כלל, אדער אז אן הנהגה איז נישט קיין כלל נאר א יוצא מן הכלל דאס הייסט א אויסנאם.

מען קען אויף רופן פאליסיס כללים ווייל אזוי פירט זיך די כלל, ווי די כלליים פון שרייבן אידיש לויט די ייוו"א אינסטעטוט קען אויך גערופן ווערן כלל אידיש. 

## אידישקייט
עס איז דא א גאנצער קאפיטל פון וויאזוי מען קען דרשענען הלכות פון די תורה לויט די כללים און די פרטים וויאזוי עס איז געשריבן אין די תורה אויב די כלל איז פאר נאך אדער אינמיטן פון א פרט אדער א מעשה האט די כלל אנדערע השלכות אויפן פסק.
## זעהט אויך
* מערהייט
קאטעגאריע:שפראך

קאטעגאריע:קהילה
צוגאב און אראפנעם צייכנס

left|thumb|250px|דער פלאס סימבאל.
**צוגאב און אראפנעם צייכנס** (+ און -) זענען די מעטאמאטישע סימבאלן גענוצט צו פארשטעלן און באצייכענען די פעולות פון אראפנעמן אדער צוגעבן, דאס הייסט א פאזיטיוו אדער נעגעטיוו צו א נומער.

## אידישקייט 
אין די פרומע קרייזן מאכט מען נאר א האלבער פלוס דאס הייס ווי א פארקערטער T נאר מיט א קלענערע פיסל ווייל אנדערש דערמאנט דאס די עבודה זרה סימבאל פון די קרייץ פון די קריסטן.

קאַטעגאָריע:סימבאלן
קאַטעגאָריע:אריטמעטיק
טאפלונג

**טאפלונג** איז א קורצטע וועג צו אויסרעכענען עטליכע צוגאבן. איר סימבאל איז **X** אדער *****. ביישפילן: אנשטאט אויסרעכענען מיט צוגאבן אזוי: \ 3+3=6 און \ 6+3=9 טאפלט מען דאס אזוי: \ 3 \times 3 = 9 (זעט אויך **פאטענץ**).

געזעצן פון טאפלונג:
* טאפלונג איז קאמוטאטיוו, דאס הייסט, דער סדר פון די עלעמענטן איז נישט משפיע אויפן באטרעף. \ a * b = b * a דעריבער: \ 2 * 3 = 3 * 2 (אנדערש ווי אראפנעם און צעטיילן וואס דער סדר דארט איז יא משפיע אויפן באטרעף).
* אויך איז די טאפלונג אסאציאטיוו, דאס הייסט, אויב מיר האבן דריי נומערן, קענען מיר איינזאמלען סיי וואסערע צוויי נומערן צוזאמען און צולייגן דעם דריטן נומער, און דער באטרעף וועט שטענדיק זיין די זעלבע: \ (1*2)*3 = 1*(2*3) ד.ה. \ (3)*3 = 1*(5).
* אויך איז די טאפלונג דיסטריבוטיוו, דאס הייסט, אויב מען טאפלט 5 מאל (2+3) קען מען אויך טאפלען דעם 5 מיטן 2 און דער 3 עקסטער. \ 5*(2+3) = 5*2 + 5*3. (זע מער דיסטריבוטיוו).

דער פשוטער וועג צו רעכנען צוגאב איז מיט א טאפלונג טאבעלע. אויב מען וויל למשל טאפלען 5 מאל 8, זוכן מיר אין די טאבעלע וווּ דער פינף מיטן אכט באטרעפן זיך צוזאמען, און אין דעם קעסטל וועלן מיר טרעפן דעם באטרעף.

קאַטעגאָריע:אריטמעטיק
פארד מאטאר

**פארד מאטאר** איז אמעריקאנער מולטינאציאנאל פירמא און דער דריטער גרעסטער אויטא פאבריצירער און דער וועלט נאך גענעראל מאטארס און טויאטע. און 2006 איז פארד געווען די צווייטע גרעסטע אויטא פאבריצירער אין אמעריקע מיט א 17.5% חלק פון די מארקעט, אונטער דזשענעראל מאטארס 24.6% אבער העכער טויאטא'ס חלק פון 15.4% און קרייסלער'ס 14.4%. פארד איז אויך די זיבטע גרעסטע פירמא אין אמעריקע לויט זייער גלאבאלע איינאמע פון $160.1 ביליאן. 

און 2006 האט פארד פראדוצירט בערך 6.6 מיליאן אויטא'ס. מיט בערך 280,000 ארבייטער אין איבער 100 פלענטס ארום דער וועלט.

פארד מאטאר איז געגרינדעט געווארן דורך הענרי פארד אין יוני 16 1903.

קאטעגאריע:אויטאמאביל פירמעס
יקותיאל

**יקותיאל** איז א ערשטער נאמען.

די וואס הייסן יקותיאל הייסן אויך יודא דערמיט. 

אין יידיש רופט מען זיי אויך זלמן לייב.

קאטעגאריע:נעמען
לינוס טארוואלדס

left|thumb|250px|לינוס טארוואלדס
**לינוס בענדיק טאָרװאַלדס** געבוירן דעצעמבער 28, 1969, איז א פיניש סאפטווער אינזשעניר. ער איז צו מערסטן באקאנט אלס דער וואס האט אנגעהויבן די ערצייגונג פון די לינוקס קערנעל.

קאַטעגאָריע:ערפינדערס
מויז (קאמפיוטער)

thumb|א קאמפיוטער מויז (אין יאר 2007) מיט צוויי קנעפלעך און א רעדל

אין קאמפיוטער, א **מויז** (מערצאל: **מײַז**) ניצט מען צו ווייזן אן ארט אויפן עקראן פונעם קאמפיוטער. ער ארבעט אפשפירנדיק די צוויי־מעסטן באוועגונג אויף א טאוול.

דעם נאמען *מויז* האט מען געגעבן אין סטאנפארד פארשונג אינסטיטוציע, ווייל ער זעט אויס מיט זיין דראט (שנור) אזוי ווי א מויז מיט זיין וויידל.

קאַטעגאָריע:הארטווארג
קאנסענסוס באשלוסן-אפמאכן

**קאנסענסוס באשלוסן-אפמאכן** איז א באשלוס-אפמאכונג פראצעס וואס טוט נישט בלויז זוכן און שטרעבן צו די הסכמה פון דאס רוב באטייליגער, נאר אויכט צו העלפן צופרידענשטעלן איעדן און אויסגלעטן און פארגרינגערן די קעגנארטיקע ארגומענטן פון די מינאריטעט צו דערגרייכן דאס מערסטע הסכמהדיגע פאזיציע ערגעץ אין דערמיט. 

קאנסענסוס טוט באצייכענען סיי די כלליתדיגער הסכמה און סיי די פראצעס וויאזוי צו דערגרייכן און אנצוקומען צו דעם ענגילטיגן הסכמה. דעריבער איז דער ארטיקל דא בעיקר באזירט אויף בלויז איין מייננוג פון קאנסענסוס ד.ה. דער פראצעדור, די טעכניקן און סטרוקטאר פון דעם פראצעס גופא.

גרופעס רעליגיעס און איבערהויפט ארגענעזאציעס באנוצען זיך פיל מיט אט דעם באשלוס אפמאך פראצעדור,

## וואס איז קאנסענסוס באשלוס אפמאכן?
די ווארט *קאנסענסוס* קומט פונעם לאטייניש ווארט *קאם* מיינענדיג *מיט* אדער *צוזאמען מיט*, און דאס אנדערע האלב ווארט איז פון די שורש *סענטייער* מיינענדיג צו *טראכטן* אדער *שפירן*. קומט אויס אז דער ווארט קאנסענסוס מיינט אין עטימאלאגיע] צו טראכטן און שפירן צוזאמען.

אלס א באשלוס-אפמאכן פראצעס, קאנסענסוס צילט צו זיין:

* **אריינעמען**: ווי מער נגיעות'יגע מיינונגן מעגליך זאלן ווערן אריינגעדרייט און זאלן מיטהאלטן די קאנסענסוס באשלוסן-אפמאך.

* **אנטיילנעמען**: די קאנסענסוס פראצעס זאל אקטיוו פארלאנגן די מיינונגן און ארויסשטעלענדע ראלע פון אלע באשלוסן אפמאכערס.

* **צוזאמן-ארבייט**: באטייליגער אין אן אפעקטיווער קאנסענסוס פראצעס זאלן שטרעבן צו דערגרייכן די בעסטער מעגליכער אפמאך פאר די גרופע און אלע אירע מיטגלידער, איידער ווי זיכן די גרינגע וועג פון גיין נאכן רוב מיינונג אנטקעגן די מינאריטעט, נאר מען זאל זיך דורכרעדן צו א מיטל פונקט וואס וועט קיינעם נישט מאכן אויפירן אין נצחון אבער וועט אויך נישט אזוי שטערן די מיעוט.

* **אייניגקייט**': אלע מיטגלידער פון די קאנסענסוס באשלוס-אפמאך קערפערשאפט זאלן ווערן געגעבן די געלעגנהייט, וויפל מעגליך, פאר אייניגע כוח און השפעה אויף דעם פראצעס. אלע מיטגלידער האבן צוטריט צום טיש, צו דאס בויגן וועטאען און אפילו בלאקירן די פארשלאגן.

* **אויסוועג-אריענטירט** אן אפעקטיווער קאנסענסוס באשלוס-אפמאך קערפערשאפט שטרעבט צו טרעפן און שאפן טעכניקס פון פשרות און שלום צו אויפבלאזן די זעלבע מיינונגען און פאזיציעס פון צווישן די חילוקי דעות און מען פרובירט דאס צו פארגרעסערן ווי מער איבער די פארשידעארטיגקייטן פון דער גרופע.

## קאנסעסוס אלס אן אלטערנעטיוו צו וואלן
חסידים פון דעם דאזיגן וועג פון צוקומען צו באשלוסן אפמאכן באטראכטן דאס בעסער ווי סתם וואלן, וואלן מאכט פאליטיק פון פארטייען און נגיעות מיט סתם אויפגעבלאזענע קאנקורענץ, ענדערשטער ווי צוזאמן-ארבייט וואס מאכט שלום און האט מער א אויסזיכט פון פשרות אלס א פאטענציאלער הסכמה.

וואלן האט א חסרון אז עס איז די *דיקטאטורשאפט פון די רוב* אויף די מיעוט. און אזוי ארום טוט דאס פארביטערן און פארטרייבן דעם מיעוט צו נעמען אנטייל אין די גרופע. אויך איז וואלן מער אחריות און זארג אויף די פלייצע פון יעדן יחיד וואס זיין שטימע קען אויסמאכן דער חילוק, וואס ביי קאנסענסוס איז דאס נישט אזוי ווייט דער אחריות אויף די יחיד ווייל זיין איין שטימע גייט נישט דאס אויסמאכן אזא דיפערענץ נאר צוזאמן מיט יעדן'ס טוט דאס אויסמאכן.
## די פראצעס פון קאנסענסוס באשלוס-אפמאך
## ראלעס אין די קאנסענסוס באשלוס-אפמאך
## אויב עס איז נישטא קיין פולשטעדיגע קאנסענסוס ווער דארף מיטשטימן
## אויב מען קען נישט דערגרייכן קיין קאנסענסוס
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
ארדשיר

left|thumb|250px|א מטבע מיטן בילד פון ארדשיר

**ארדשיר** איז געווען דער גרינדער פון דעם נייעם פערסישן קעניגרייך פון דער סאסאנישער אימפעריע. ער איז געבוירן אין די דרום טייל פון די פרסישע מלוכה, ווען ער האט אונגעהויבן אינטערוואקסען, האט ער אונגעהויבן אויפבויען פארשידענע פאליטישע דעות , צום סוף האט ער ווידער געשפעניגט און באזיגט ארטבן דער פערדער און האט זיך דערקלערט אלס געוועלטיגער אין זיין געגענד, א שטיק צייט דערנאך (אין יאר 226 למספרם) האט ער זיך ארויפגעצווינגען אויפן גאנצען פרסישען טעריטאריע און זיך דערקלערט אלס געוועלטיגער איבער דעם נייעם פערסישן מלכות.

כדאי צו קענען איבערנעמען די מלוכה האט ארדשיר מלחמה געהאלטען קעגען צוויי פון זיינע ברודער און זייער מיליטער וועלעכע האבן זיך צוזאמען געשלאגן קעגן ארדשיר, נאך די טויט פון זיינע ברידער איז ער געבליבן דער איינציגער געוועלטיגער און האט געשטארק זיין הערשאפט מיט די הילף פון די רייכע לויטע וועלעכע האבן זיך נישט געקענט קעגן שטעלן און זענען געבליבען אינטערדריקט אונטער אים. 

ארדשיר איז געקרוינט געווארען אלס "מלך מלכי אירן" אין יאר 226 למספרם, און אין דעם יאר האט ער אויפגעשטעלט די נייע פערסישע מלוכה. 

קאַטעגאָריע:מלכי פרס
עבודת הקודש להחיד"א

**עבודת הקודש** איז איינע פון די קליינע ספרים וואס דער חיד"א האט מחבר געווען.

אייגענטליך איז דאס נישט קיין ספר וואס דער חיד"א געדרוקט, דער ספר אנטהאלט עטליכע ספרים. עס האט אין זיך דער מורה באצבע, און דער צפורן שמיר, און דער לדוד אמת, און נאך קליינע ספרים.

עס איז די ערשטע מאל צוזאמענגענומען און געדרוקט געווארן אין יאהר ה'תקצ"ה אין סדילקאוו. און דערנאך אין ירושלים ה'תר"ה, און אין נאך זייער אסאך דרוקן. ביז מען האט צוזאמען גענומען זיבן קליינע ספרים פון חיד"א, און זייט דעמאלטס ווערט עס געדרוקט זייער אסאך מאל, מיט די שבעה כוכבי לכת.

עס איז אויך דא פארשידענע פירושים אויף דעם ספר ווי דער אצבע קטנה פון ר' מנחם ב"ר שמעון מרדכי מאדריאנופולי, דער ספר מעם לועז חדש פון ר' יהודה אברהם קונפינו, אויך האט עס הגהות פון דעם רבח פון לעצטן דור ר' יהודה הורוויץ דער דזשיקובער רבי.

אזוי ווי עס איז צוזאמעם גענומען עטליכע ספרים פון חיד"א וואס איז גרינוג צו קוקען און לערענן איז דער ספר זייער פאפולער אפילו ביי נישט לומדים און יודעי ספר, וויבאלד ער גיט אהן אסאך סארט פירונקען און הנהגות וואס יעדער קען זיך פירן דערמיט.

מען האט עס דעריבער אויף געדדוקט אויף אראביש כדי דער המון עם זאל עס פארשטיין געדרוקט אין ג'רבה.

עס איז אינטערעסאנט וואס דער חקרי לב דער זיידע פון דעם גאון ר' חיים פלאג'י האט אמאל געזאגט, איך בין נישט מקנא דעם חיד"א מיט זיינע גרויסע חיבורים אויף לומדות און גאונות וואס ער האט געשריבן, ווייל דאס לערענן בלויז די לומדים, איך בין איהם מקנא מיט די קליינע ספרים ווי דער עבודת הקודש וואס דאס לערנען הונדערטער און טויזנטער המון עם, יעדער טרעפט דערין וויאזוי זיך פירן. דער גאון רבי חיים פלאג"י האט טאקע נאכגעטוהן דעם חיד"א און האט שפטעטר מחבר געווען צוויי ספרים וואס זיי גייען אין די זעלבע פיס טריט ווי דער עבודת הקודש, איינס איז דער כף החיים,  לרח"פ, און דער מועד לכל חי, לרח"פ..

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
אפרים מאוסיאטין

ר' **אפרים פון הוסיאטין** איז געווען א גרויסער עושר אין אוקראינע, ער איז געקומען פון דעם שטעטל הוסיאטין, ער איז געווען דער שווער פון ר'  נחמן פון בראסלב

עס האט באלאנגט פאר איהם אסאך דערפער און שטעט אין דער קיעווער גובערניע, ער איז געווען באקאנט אלס גרויסער בעל צדקה, און נאנט צו די תלמידים פון בעל שם טוב און זיינע נאכפאלגער (שיח שרפי קודש ח"ד ברסלב).

אסאך צדיקים רבי'ס פלעגט איינשטיין ביי איהם אין הויז, אויך זיין פרוי איז געווען א מיוחסת'דיגע פרוי, זי איז געווען באקאנט מיט איהר מצוה פון הכנסת אורחים.

## זיין משפחה 
זיין ערשטע פרוי איז אוועק אין יאהר תק"ן (ימי מוהרנ"ת). עס איז דא צווישן ברסלעבער חסידים וואס זאגן אז זי האט געהייסן מרים, און נאך איהר הייסט די דריטע טאכטער פון ר' נחמן מרים (פעולות הצדיק אות קכ"ב).

ער האט געהאט פון זיין ערשטע פרוי א טאכטער סאסיא די ווייב פון דעם צדיק ר' נחמן מברסלב. ער האט איהם גענומען פאר אן איידעם ווייל ער האט זיך זייער געוואלט משדך זיין מיט א אייניקעל פון בעל שם טוב, ביי די חתונה האט געגעבן דריי הונדערט גאלדענע רענדעליך פאר נדן (שבחי הר"ן ח"א).

זיי האבן אויך געהאט א זוהן וואס געהייסן ר' צבי פון טשעהרין, א גרויסער עושר, א חסיד פון זיין שוואגער ר' נחמן. ער פלעגט געבן אסאך פאר יעדער זאך וואס האט געהאט צוטועהן מיט חסידות ברסלב.

ווען זי איז אוועק האט זיך ר' אפרים משדך געווען מיט א פרוי פון מאהלוב ר' נחמן זייער איידעם איז געווען דער שדכן.
קאַטעגאָריע:ברסלב
יידישע גראמאטיק/איינער איינע איינס

אין יידישע גראמאטיק ווערט דער נומער איינס געבייגט אזוי (ווען גענוצט אלס א פראנאם):

**איינער* אין א מענלעכע מין: ער איז **איינער** פון מיינע פריינט; איך גיב איינעם א שליסל.
**איינע* אין א ווייבלעכע מין: זי איז **איינע** פון מיינע פֿרײַנדין.
**איינס* אין א נייטראלער מין: דאס איז **איינס** פון מיינע קינדער.

מען בייגט מען די פאסעסיווע פראנאמען מײַן, דײַן, אונ(ד)זער, אייער, זייער אויך אזוי אין געוויסע פאלן:

*ער איז **מיינער** א פריינד.
*זי איז **מיינע** א שוועסטער.
*דאס איז **מיינס** א קינד.
*דאס איז **דיינס** א קינד.
*ער איז **אייערס** א רעבע.
*זי איז **אונדזערס** א לערערין.

## רעפערענצן
קאטעגאריע:יידיש גראמאטיק
14טער י"ה

דער **14טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 1301 - 1400.

## געשעענישן 
* געגרינדעט דאס שטעטל קאנסקאוואלא אין פוילן
* 1350 - ענגלאנד האט אריינגעריסן אין פראנקרייך

## פערזענלעכקייטן 
* דער רא"ש (1250 - 1327)

* דאנטע אליגערי, איטאליענישער דיכטער און שרייבער (1265–1321).
* דזשעפרי טשאסער ( 1343–1400?), ענגלישער שרייבער, דיכטער, פילאסאף, ביוראקראט און  דיפלאמאט.
* שיראזי, פערסישער דיכטער ( 1310–1379).
* גיאם דע מאשא, פראנצויזישער קאמפאזיטאר און דיכטער ( 1300–1377).

קאַטעגאָריע:יארהונדערט
Spanning tree protocol

דער **Spanning tree protocol** (יידיש:**שפאַנבוים פראטאקאל**) איז א OSI שטאפעל-2 פראטאקאל, וואס פארזיכערט לאָפּ פריי, אין א געברידזשט נעטווארק. 

ווען מער ווי איין ווייער איז איינגעפלאגט פון די זעלבע פלאץ, מאכט עס א נעטווארק לאָפּ וואס צימישט די נעטווארק, וויבאלד עס ווייסט נישט דורך וועלכע וועג צורעדן איינער צום צווייטען, מאכט עס אז דער ליסטע פון MAC אדרעסן וואס דער סוויטש פארמאג זאלן ווערן פארסמט, אויכט מאכט עס א נעטווארק שטארעם דורך שיקן איבעריגע טראפיק אהין צוריק אן אפשטעל.

דער שפאנבוים פראטאקאל, שאפט א שפאנבוים אין דער נעצווערק, און פארשפארט די נישט אקטיווע לינק.

קאַטעגאָריע:נעצווערק פראטאקאלן
12טער י"ה

דער **12טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 1101 - 1200.

## געשעענישן 
* די בעלי תוספות האבן געלעבט (מייסטענס אין פראנקרייך) אין דעם 12טן יארהונדערט.
* אסאך יידן זענען געהרגעט געווארן אין די קרייצצוגן.
* 1138 - געבורט פונעם רמב"ם

קאַטעגאָריע:יארהונדערט
כ"א טבת

## געשעענישן 
*ה'תרצ"ח - הרב משה אביגדור עמיאל איז געווארן הויפט רב פון תל אביב
*ה'תשמ"ג - געגרינדעט דער יישוב נווה דקלים אין גוש קטיף

## יארצייטן 
*ה'תר"י - רבי ישראל דוב פון ווילעדניק, "שארית ישראל"
*ה'תרע"ז - הרב משה אליקים בריעה אונגאר, דאמבראווער רב

קאַטעגאָריע:טבת
פרוזבול

**פרוזבול** איז הלכה'דיגער אויסטרעף פון הלל הזקן אז מען זאל קענען בארגן געלט, אן דעם וואס די מצוה פון שמיטת כספים, זאל גורם זיין אז דער חוב זאל בטול ווערן.

אין די תורה געפונען מיר: **"וזה דבר השמטה שמוט כל בעל משה ידו, אשר ישה ברעהו"** (דברים טו, ב). דאס מיינט אז ווען עס קומט דער שמיטה ווערן אויסגעמעקט אלע חובות און מען קען דאס מער נישט איינמאנען.

און די תורה ווארנט אז מען זאל זיך נישט צוריקהאלטן וועגן דעם צו בארגן געלט אזוי ווי עס שטיין אין פסוק: **"השמר לך פן יהיה דבר עם לבבך בליעל לאמר: קרבה שנת השבע, שנת השמטה, ורעה עינך באחיך האביון, ולא תתן לו..."** (דברים טו, ט).

אבער אין די צייט פון די תנאים האבן די חכמים געזען אז מען האלט זיך צוריק און מען האט מורא צו בארגן געלט, האט הלל הזקן מתקן געווען דעם פרוזבול, אז דאס געלט זאל נישט פארפאלן גיין.

דער סדר פונעם פרוזבול ארבעט אז מען שרייבט אראפ א שטר מיט די פאלגענדע ווערטער: 
"מוסר אני לכם איש פלוני ופלוני הדיינים שבמקום פלוני, שכל חוב שיש לי, שאגבנו כל זמן שארצה" (מסכת שביעית, פרק י, משנה ד). 

און דער בית דין פון דריי מענטשן שרייבן דאס אונטער.

מיט דעם ווערט דער חוב איבערגעגעבן פאר בית דין, און פאר זיי מוז מען יא באצאלן ווייל עס שטייט אין פסוק 'ברעהו' און בית דין איז נישט דיין פריינט.

קאַטעגאָריע:בית דין
*
כ"ג טבת

## געשעענישן 
ה'רע"ז - די יידן זענען פארטריבן געווארן פון פארטוגאל

## געבוירן 
* ה'תשט"ז - הרב רפי פרץ רב צבאי פון צה"ל
## יארצייטן 
*ה'תרנ"ט - רבי אברהם פאלאדזשי, הויפט-רב פון טערקיי
*הרב פסח אליהו פאלק  מחנך און  פוסק פון גייטסהעד, ענגלאנד. 

קאַטעגאָריע:טבת
כ"ב טבת

די טעג ווען כ״ב טבת קען געפאלן זענען:

## געשעענישן 
*ה'רנ"ד - ארום 100,000 יידן פארטריבן פון **סיציליע**

## געבוירן
* ה'תרי"ב - הרב שלמה מוסיוף,, רב פונעם בוכארישן קווארטאל, ירושלים
*ה'תרע"ג - הרב שמואל ראזאווסקי, ראש ישיבה פון דער פּאָנאוועזשער ישיבה אין בני ברק

## יארצייטן 
* ה'תרמ"ד - הרב שמואל העלער, רב פון דער אשכנזישער קהילה אין צפת העכער פון פערציג יאר
* ה'תשי"ח - שאצער רבי פון לאנדאן, מחבר פון *דעת שלום*

קאַטעגאָריע:טבת
שמעיה

**שמעיה**, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.

## זיין צייט 
**שמעיה** איז געווען פון פערטן דור זוגות, פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה. אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.

## פערטער זוג 
**שמעיה** איז געווען דער נשיא פון די סנהדרין, און אבטליון איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, **שמעיה** האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.

## איבער אים 
**שמעיה** איז געווען א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).

די גמרא זאגט אז **שמעיה** און אבטליון זענען געווען בני עממיא דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים, אדער האבן זיי זיך אליינס מגייר געווען. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.

די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזעהן גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטוהן פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיין, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנהגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן איהם די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפען צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).

אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מיזען נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עליהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאהלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אהן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א איד, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.

פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.

שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
קאַטעגאָריע:גרים

## אין משניות 
* מסכת חגיגה פרק ב' משנה ב',  
* מסכת עדיות פרק א' משנה ג', 
* מסכת עדיות פרק ה' משנה ו', 
* מסכת אבות פרק א' משנה י', 
## זעט אויך 
רשימה:תנאים

## רעפרענצען 
קאטעגאריע:תנאים
כ"ו טבת

## געשעענישן 
## געבוירן
*ה'תרצ"ד - הרב אברהם ראוויץ מיניסטער און פארזיצער פון דגל התורה (נפטר ה'תשס"ט)

## יארצייטן 
* ה'תקע"ו - הרב אברהם חיים אב"ד זלאטשאוו, מחבר "אורח לחיים" עה"ת

קאַטעגאָריע:טבת
כ"ז טבת

## געשעענישן 
## יארצייטן 
* ה'תרמ"ט - הר"ר שמשון רפאל הירש, רב אין פראנקפורט
* ה׳תשנ״ח - פינחס הירשפרונג
כ"ח טבת

## געשעענישן 
* אין מגילת תענית ווערט דער טאג גערעכנט אלס פייערטאג, ווייל די פרושים האבן באזיגט די צדוקים דורך שמעון בן שטח.

## געבוירן
*  - שמעון דער צווייטער זון  פון יעקב אבינו
* ה'תרמ"ח - מרדכי דובין, יידישער עסקן און מנהיג אין לעטלאנד (נפ' ה'תשי"ח)

## יארצייטן 
* ה'תרכ"ב - מנחם מענדל הורוויץ, לינסקער רב (געב' ה'תקס"ה)

קאַטעגאָריע:טבת
כ"ה טבת

## געשעענישן 
אין מגילת תענית ווערט דער טאג גערעכנט אלס פייערטאג, ווייל שמעון הצדיק האט מבטל געווען די גזירה פון אלעקסאנדער דער גרויסער צו פארטיליקן ירושלים.

## יארצייטן 
* ה'תקצ"ח - רבי משה צבי גוטערמאן אדמו"ר פון סאווראן (געב' תקל"ה)
* ה'תשמ"ב - שלמה מאזוז, רב און דיין פון דזשערבא
* ה'תשע"א - הרב ישכר מאיר, ראש ישיבה, ישיבת הנגב

קאַטעגאָריע:טבת
מסכת חולין

**מסכת חולין**  איז די דריטע מסכתא פון סדר קדשים אין משניות, די מסכתא האנדלט ארום דיני בהמה וואס זענען נישט קרבנות (חולין).

זי האט 12 פרקים,  און 142 דפים גמרא אין תלמוד בבלי.

## נעמען פון די פרקים אין דער מסכתא
#**הכל שוחטין** - דיני שחיטה.
#**השוחט** - דיני טריפות.
#**אלו טרפות**  – דיני סימני הטהרה  אין בעלי חיים טהורים.
#**בהמה המקשה**  – דיני אכילת עובר בהמה וואס געפינט זיך נאך אין די בויך פון די מאמע בשעת איר שחיטה.
#**אותו ואת בנו**  – דיני איסור שחיטת א מאמע און א קינד אין די זעלבע טאג.
#**כסוי הדם**  – דיני מצוות כיסוי דם.
#**גיד הנשה**  – דיני איסור פון עסן די גיד הנשה.
#**כל הבשר**  – דיני בשר וחלב צועסן צוזאמען.
#**העור והרוטב**  – דיני טומאת מאכלים בבשר בהמה שחוטה.
#**הזרוע והלחיים**  – דיני הזרוע, הלחיים והקיבה (ממתנות כהונה).
#**ראשית הגז** – דיני מצוות ראשית הגז.
#**שילוח הקן** – דיני מצוות שילוח הקן.

## אינהאלט פון דער מסכתא
מסכת חולין אנטהאלט, די דיני בהמה, וואספארא בהמות, וועלכע חלקים, ווי אזוי, און מיט וואס, א איד מעג עסן.

די זיבעטע און אכטע פרקים זענען פון די יסודות פון הלכות איסור והיתר וועגן דעם רופט מען אן מסכת חולין, מסכת "כלל גדול" (ברכי יוסף יורה דעה סימן רמו).

## וועבלינקען
*משנה, מסכת חולין פון דעם וועבזייטל "סנונית"
*תוספתא, מסכת חולין  פון דעם וועבזייטל "סנונית" 
*תלמוד בבלי, מסכת חולין  פון דעם וועבזייטל "סנונית"

קאטעגאריע:משניות
קאטעגאריע:גמרא
מגילת תענית

**מגילת תענית** איז א קורצע מגילה געשריבן אויף לשון תרגום אין סוף פונעם בית שני. דארטן ווערט גערעכנט 35 טעג ווען ס'איז געשען די יידן פריילעכע פאסירונגען, וואס מ'טאר נישט פאסטן סיי אין די טעג סיי אין די טעג פאר זיי און נאך זיי (גמרא מסכת ראש השנה דף י"ט ע"א), און טייל טעג וואס מ'טאר אפילו נישט מאכן קיין הספדים. די געשעענישן האבן פאסירט במשך 500 יאר, פון די טעג פון עזרא און נחמיה ביז די טעג פון דעם רוימישן קיסר קאליגולא.

אין אלע כתבי־ידות פון מגילת תענית, ווי אויך אין די ציטירונגען אין דער גמרא, ווערט געברענגט ביי יעדער געשיכטע א פירוש אויף לשון הקודש וואס מ'האט געשריבן שפעטער (נאכ'ן חורבן).

צווישן די פריילעכע טעג פון מגילת תענית זענען חנוכה, פורים, חמשה עשר באב, ווי אויך ג' תשרי און י"ג אדר, אבער שפעטער האט מען קובע געווען תעניתים צום גדליה און אסתר תענית. ביז צום סוף פון דעם זמן פון די תנאים האט מען נאכאלץ געהיטן די איסורים פון מגילת תענית. היינטיקע צייטן האלט מען פון די טעג נאר חנוכה, פורים און ראש חודש.

## ווער האט געשריבן מגילת תענית? 
ס'איז דא פארשידענע דעות:
* אין דער גמרא (שבת יג) שטייט אז דער מחבר איז געווען חנניה בן חזקיה. 
* ס'איז פארהאן א מסורה פון די גאונים אז די עלצטע פון בית הלל און בית שמאי האבן מחבר געווען די מגילה ווען זיי האבן מבקר חולה געווען חנניה. 
* אנדערע זאגן אז דער מחבר איז געווען אלעזר בן חנניה, א זון פון חנניה בן חזקיה, איינער פון די פירערס פון דער רעוואלוציע קעגן די רוימער.

## וועבלינקען 
* מגילת תענית (מיט מפרשים) לויטן ווילנער דרוק 
* מגילת תענית אויפן „דעת" וועב־ארט
* די יידישע ענציקלאפעדיע אויפן „דעת" וועב־ארט

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
8טער י"ה

דער **8טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 701 - 800.

אין דעם יארהונדערט האבן די אראבישע מוסולמענער איינגענומען מיטל־אזיע, צפון־אפריקע און דעם איבערישן האלבאינזל. די אראבישע פארשפרייטונג האט אויפגעהערט ביי דער מלחמה פון טור.

די שטאט קיאטא, יאפאן, איז געגרינדעט געווארן.

## געשעענישן 
0
מיט ראמני

קליין|250px|מיט ראמני
**וואלטער מיט ראמני** (געבוירן 12טן מערץ, 1947) איז אן אמעריקאנער ביזנעסמאן און פאליטיקער. ער איז געווען דער 70סטער גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס, ערוועלט געווארן אין 2002, ראמני האט געדינט איין טערמין ביז 2007, ער איז נישט געלאפן פאר נאך א טערמין.

ראמני האט קאנדידירט אין די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008, פאר דער רעפובליקאנער פארטיי, און איז געלאפן נאכאמאל אין יאר 2012. עס האט זיך דערקענט און 2012 אז ער איז גוט צוגעגרייט צו זיין א קאנדידאט, ער האט צוריק געענטפערט  אלע פראגעס שארף און צו דער זאך.  ער האט אבער פארלוירן צום דעמאקראטישן קאנדידאט באראק אבאמא,

ער געהערט צו דער מארמאנישער רעליגיע, און איז דער ערשטער פרעזידענט קאנדידאט וואס געהערט צו יענער רעליגיע.

## ביזנעס קאריערע 
אין ביזנעס האט ער זיך געמאכט א נאמען אלס איינער וואס געשטעלט אויף די פיס ביזנעסער וואס האבן געהאלטן ביים צוזאם פאלן. ער האט אויך געהאלפן שטעלן אויף די פיס די 2002 אלימפיאדע. 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער גובערנאטארן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008
שרה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב

**שרה, די טאכטער פון רבי נחמן מברסלב** (ה'תק"ן - כ"ז כסלו ה'תקצ"ב) איז געווען די צווייטע טאכטער פון רבי נחמן מברסלב, זי איך געבוירן אין יאר תק"ן צו איר טאטן ר' נחמן און איר מאמען סאסיע.

זי האט געהייסן שרה נאך איר באבע, די מאמע פון בעל שם טוב.

אין א טאג ווען ר' נחמן האט געוואוינט אין מעדווידעווקא האט דער גרויסער גביר און יחסן אין אוקריינא ר' לייב דאבראוונער געשיקט צו אים, אזוי ווי ער האט א געראטענעם זון וואס הייסט יצחק אייזיק, וויל ער זיך משדך זיין מיט זיין צווייטער טאכטער שרה, ר' נחמן האט אין אנפאנג נישט געוואלט דעם שידוך. אבער זיינע חסידים האבן נישט פארשטאנען פארוואס, ווייל דער עושר ר' לייב איז געווען זייער באקאנט אין אוקריינא, און אסאך צדיקים פון יענעם דור האבן זיך געוואלט מיט איהם משדך זיין ווייל ער האט זיי צוגעזאגט אסאך קעסט, דער תלמיד ר' חייקל חזן האט זיך אנגערופן צו זיין רבי ר' נחמן, "רבי איר נעמט אויף אייך א נייע מחלוקה", רופט זיך אהן ר' נחמן אויב אזוי זאל ער געבן טויזנט רענדליך, ר' נחמן האט פארשטאנען אז אזא גרויסער סכום וועט ר' לייב נישט וועלן געבן, און עס וועט נישט צושטאנד קומען דער שידוך, אבער ר' לייב האט זיך געפרייט אז ר' נחמן איז מסכים אז ער האט גלייך מסכים געווען צו געבן דאס גאנצע געלד.

מען האט טאקע געשלאסן שידוך, און שרה איז געווארן א כלה (זי איז געווארן א כלה פאר איר עלטערער שוועסטער אדל.

## אירע קינדער 
זי האט געהאט דריי זין און איין טאכטער.
די דריי זין:
# ר' ישראל, אן איידעם פון ר' אהרן טשערנאבילער, און א רבי פון חסידים (מן הסתם האט ער געהייסן נאך זיין זיידן דער בעל שם טוב).
# ר' שמחה ברוך, וואס האט חתונה געהאט מיט זיין קוזינע די טאכטער פון זיי מאמע'ס שוועסטער אדל.
# אפרים.

די טאכטער איז געווען פייגא סאסיא (מן הסתם האט זיך אזוי געהייסן נאך איהר באבע די ווייב פון ר' נחמן מברסלב). זי האט חתונה געהאט צו ר' ישראל א אייניקל פון איר עלטער פעטער ר' ברוך מעזשביזשער.

שרה איז נפטר געווארן אין יאהר תקצ"ב ערב שבת חנוכה ווען זי האט געבוירן א קינד וואס מען האט א נאמען געגעבן אפרים נאך איהר זיידע דער שווער פון ר' נחמן מברסלב (עלים לתרופה מכתב ס"ד). נאך דעם וואס זי איז נפטר געווארן האט איר מאן ר' אייזיק חתונה געהאט מיט איר שוועסטער אדל.

## איר חשיבות 
זי איז באקאנט געווען צווישען די ברסלבער חסידים אלס זייער א קלוגער פרוי, ר' נחמן ווען ער האט איינמאהל ביי א געלעגנהייט גערעדט פון זיינע קינדער האט ער געזאגט: פון די קלוגשאפט פון שרה'קע רעד איך אפילו נישט.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ברסלבער
חמשה עשר באב

**חמשה עשר באב** איז דער פופצנטער טאג אין חודש אב, וואס פלעג אמאל זיין א גרויסער יו"ט ביי יידן. 
 
אין דער משנה סוף מסכת תענית, שטייט אזוי: 

 

די משנה פארציילט אז יידישע מיידלעך האבן אויסגעניצט די געלעגנהייט פון דער יום־טוב צו גיין טאנצן אין די וויינגארטנס בכדי אויסצוזוכן א פאסיגן חתן. כדי נישט צו פארשעמן די מיידלעך פון ארימע משפחות פלעגן אלע גיין נאר אין געבארגטע קליידער.

חז"ל רעכענען אויס זעקס טעמים פארוואס חמשה עשר באב איז א יום־טוב.

## היינטיקע צייטן 
היינטיקע טעג איז חמשה עשר באב קענטלעך בעיקר אז מ'זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען.

טייל מענטשן האלטן אז ס'איז א פאסיגער טאג צו מאכן א חתונה.

קאַטעגאָריע:אב
קאַטעגאָריע:ימים טובים
דיריגענט

left|thumb|250px|א דיריגענט
דער **דיריגענט** אדער **קאפעל-מייסטער** איז דער וואס דיריגירט דעם ארקעסטער (קאפעליע).

דער דיריגענט שטייט געווענליך אינדערמיט, און דיריגירט מיט א טאקסשטעקל, ארויף אדער אראפ, שנעל אדער שטייט.

טראצדעם וואס די מוזיקאנטן זענען אלע פאכלייט, פעלט זיך אויס א דיריגענט, וועלכער גיט דעם טאן און טעמפא. דער דיריגענט צייגט ווען די פידלען זאלן אריינקומען, ווען די הארפען אדער טשעלאס זענען אראפגיין גאר נידריג. 

מען קען דיריגירן מיט די הענט אן א שטעקל אבער מען איז געוואוינט צו ניצן א שטעקל. דער טעם איז ווייל אמאל פלעג נישט זיין קיין דיריגענט, נאר דער ערשטער פידלער פלעג דיריגירן די קאפעליע. רוב פון דער צייט האט ער געשפילט זיין פידל און די אנדערע מוזיקאנטן האבן אים  געפאלגט. בשעת ווען ער האט נישט געשפילט האט ער געוויזן מיט זיין סמיק. שפעטער ווען מען האט אנגעהויבן צו האבן א דיריגענט וואס שפילט נישט, איז געווארן דער שטייגער אז ער ווייזט מיט א טאקסשטעקל במקום דעם סמיק.

צווישן די אממערסטן בארימטע דיריגענטן זענען:

*מאלקאם סארזשענט קאפעל-מייסטער פון אלע גרויסע ענגלישע ארקעסטרס.

*לענארד בערנשטיין דער מייסטער פון ניו יארק פילהארמאניק מייסטער.

*הערבערט וואן קאראיאן פון דער בערלינער פילהארמאניק.

*זובין מעטא פון די איזראעלי פילהארמאניק, און דערנאך אין די ניו יארק פילהארמאניק.

*
2008 פרעזידענט-וואלן אין די פאראייניגטע שטאטן

left|thumb|300px|עלעקטאראלע שטימען לויטן שטאַט
די **אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008** איז געווען די 55סטע פרעזידענט וואלן פאר פרעזידענט און וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, און איז פארגעקומען דעם 4טן נאוועמבער, 2008. וואלן פאר אלע 435 קאנגרעסלייט און 35 סענאטארן איז פארקומען אין דער זעלבער צייט.

באראק אבאמא האט באקומט די מערהייט פון די עלעקטארעל שטימען (270 עלעקטאראלע שטימען פעלן אויס צו האבן א מערהייט) און איז מיט דעם געווארן דער 44סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. א 

## קאנדידאטן און פאטענציעלע קאנדידאטן 
פאליטיקער מיט גרויס אמביציעס אנצוקומען צו ווייסן הויז, האבן אנאנסירט זייער קאנדידאטור, און זאמלען געלט און קאמפיינען פאר די פריימעריס וואס איז פארגעקומען סוף 2007 אנפאנג 2008.

### רעפובליקאנער פארטיי 
אין מערץ 3 האט **זשאן מעקעין** דער סענאטאר פון אריזאנע, זיך פארזיכערט מיט רוב דעלגאטען צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער רעפובליקאנער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.

**געוועזענע קאנדידאטן**

* טאמי טאמפסאן, געוועזענער גאווערנאר פון וויסקאנסין.
* דאנקען האנטער, קאנגערסמאן פון קאליפארניע.
* פרעד טאמפסאן, געוועזענער סענאטאר פון טענעסי.
* רודאלף דזשוליאני, געוועזענער מעיאר פון ניו יארק. 
* מיט ראמני, געוועזענער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס.
* מייק הוקאבי, געוועזענער גאווערנאר פון ארקענסאו.
* ראן פאול, קאנגערסמאן פון טעקסעס.

### דעמאקראטישע פארטיי 
אין יוני 3 האט **באראק אבאמא** דער סענאטאר פון אילינויס. זיך פארזיכערט מיט א מערהייט דעלגאטאן צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער דעמאקראטישער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.

**געוועזענע קאנדידאטן**
* קריסטאפער דאד, סענאטאר פון קאנעטיקוט.
* ביל ריטשארדסאן, דער גאווערנאר פון ניו מעקסיקא.
* דזשאן עדווארדס, דער געוועזענער סענאטאר פון סאוט קאראליינע און דער מיטלויפער מיט דזשאן קערי.
* דעניס קוסעניטש, קאנגערסמאן פון אהייא, און געוועזענער יונגסטער מעיאר פון קליוולאנד.
* דזשו ביידען, סענאטאר פון דעלעווער.
* הילערי קלינטאן, די געוועזענע ערשטע פרוי, און דער יעצטיגער סענאטאר פון ניו יארק

### קליינע פארטייען 
### זעלבסטשטענדיגע קאנדידאטן 
* ראלף נעדער

## זעט אויך 
* פאראייניגטע שטאטן פרעזידענט-וואלן

*
קאַטעגאָריע:USA פאליטיק
קאוואדא דער ערשטער

**קאוואדא דער ערשטער**, דער זון פון פירוז דער ערשטער איז געווען דער קעניג פון דער סאסאניד'ער אימפעריע צווישן די יארן 488 – 531 למספרם (מיט א הפסקה פון 3 יאר 496 – 499 למספרם). און האט גע'ירש'ענט זיין פעטער דער בלינדער וואלאש (484 – 488 למספרם), וועלעכער איז געווארען ארויס געשטויסען.

אין זיין יוגנט איז ער גענומען געווארן אין געפענגענישט דורך די העפטעלייטישער מיליטער, נאכדעם וואס זיי האבן באזיגט זיין טאטען און אים באפרייט נאך צוויי יאר, פאר א גוט באצאלטער סכום אויסלייז געלט. דער פעטער פון קאוואדא, וואלאש, איז געווארען קעניג אין יאר 484 למספרם נאך א שלאכט אין וועלעכער זיין טאטא פירוז איז געפאלען, נאכדעם וואס איז איז ארויסגעשטויסן געווארן, איז קאוואדא געקרוינט געווארען אויף זיין פלאץ. די השפעה פון וואלאש אלס קעניג איז געווען פארהאלטענמעסיג קליין, און ער האט נישט מצליח געווען צו דיגירן די רייכע און בעסערע לויטע. די האפענונג פון די לעצטע אז קאוואד זאל איבער נעמען די וועג פון זיין פעטער האט זיך זייער שנעל ארויסגעשטעלט אלס פאלשער האפענונג. 

קאוואד האט שטארק געשטיצט די קאמאניסטיקע גרופע געגרונדעט דורך מאזדאק דער זון פון בעמדאד וועלעכע האבן פארלאנגט אז די רייכע זאלען צוטיילען זייער פארמעגן מיט די ארימע, זיין חשבון איז געווען אזוי אום צו צוברעכן די השפעה פון די רייכע, אבער ער האט נישט מצליח געווען די רייכע חברה האבן זיך געשטארקט איבער אים און אים פארשפארט און דארט פארברענט אין יאר 496 למספרם, און געקרוינט אויף זיין פלאץ זיין ברודער דידשעמעספ 496–498 למספרם. 

קאוואדע האט מצליח געווען צו אנטלויפן פון תפיסה און האט געטראפן שיץ ביי די העפטעלייטער. ער האט דארט חתונה געהאט מיט די טאכטער פון דעם העפטעלייטישער קעניג, ער האט זיך ארומגענומען מיט די העפטעלייטישער ארמיי (מיט די צוזאג אז ער וועט שפעטער באצאלען שטייער), און האט נאכאמאל איינגענומען די סאסאניד'ער מלוכה. אין יאר 499 למספרם. און כדאי צו קענען באצאלן די שטייער וואס ער האט זיך אינטערגענומען, האט ער געבעטן א הלוואה פון אנעסטעסיאוס דער ערשטער דער קייזער פון די בייזענטינישער אימפעריע, אבער אנעסטעסיאוס האט אים אפגעזאגט, אלס א נקמה פארן אפזאגען די הילף איז קאוואדא ארויס אין א מלחמה קעגן אים אין יאר 502 למספרם, מיט די הילף פון די אראבער און די העפטעלייטישע. קאוואדא איינגענומען נצחונות און האט איינגענומען אפאר פון זייערע שטעט אין ארמעניע. אבער אבער איז שנעל צוריקגעשלאגען געווארען דורך די מערב חברה וועלעכע זענען געווען פארמישט אין די געפעך צווישן די רוימער און די פרסישע.

קאטעגאריע:מלכי פרס
אינפיניטיוו

אין גראמאטיק איז א **שם פועל** אדער **אינפֿיניטיוו** () א נאמען פון געוויסע ווערב פארעמעס.

אנדערשט ווי דער ווערב טוט דאס נישט אויסמשלן די גאנצע זאך, וואס דאן איז דאס פיינייט נאר עס איז און קורץ צום פונקט. דאס איז בלויז די הויפט און קורצער מיינונג פון א ווערב. 

דאס טוט באטיטולען א פעולה פון די זאך, באגריף, אדער מענטש - אן די אריכות פון די גראמטישער באשטאנדטייל פון א באהעפטונג-ווארט ווי *צו* דעריבער '*טאן* זאגט מען *צו טאן*, אדער *זיין* ווי איידער *צו זיין*, א.א.וו.

דער נאמען פון א פועל יוצא פון עפעס א זאך איז אויך אין כלל פון א *שם פועל*.

 

## ביישפילן 
צערענען איז די *שם פועל* פון דער שם דבר צארן. 

 
## זעט אויך 
* ווערב

קאטעגאריע:ווארטקלאסן
קאַטעגאָריע:ווערבן
תיקון חצות

תיקון חצות ווערט אהנגערופען די מזמורים וואס מען זאגט ווען מען שטייט אויף האלבער נאכט, און מען שרייט צו השי"ת אויף גלות השכינה, און אויף צרות ישראל.

עס ווערט דערמאנט אין זוהר הקדוש אז דעמאלטס איז א גרויסע עת רצון, השי"ת גייט דעמאלטס אריין אין גן עדן, און טרעפט זיך מיט די נשמות פון די אמאליגע צדיקים און לערנט מיט זיי תורה.

עס איז צוטיילט אין צוויי טיילן **תיקון רחל** און **תיקון לאה**.

דער אר"י האט מתקן געווען צען קאפיטלעך תהלים וואס דאס איז דער ארגינאלער תיקון וואס מען זאגט און דאס הייסט תיקון לאה, דאס זאגט מען אפילו אין די טעג וואס מען זאגט נישט קיין תחנון.

תיקון רחל איז עטליכע מזמורי תהלים, און פארשידענע קינות פון גרויסע חכמים ביי אידן, ווי דער אלשי"ך, ר' חיים צובה, וואס האבן צוגעלייגט פארשידענע תפלות און גלוסטענישן פאר השי"ת.

ביי די ערשטע חסידים איז דאס געווען א זאך וואס איז זייער איינגעפירט, אמאל האט מען געוואוסט א עהרליכער איד שטייט אויף צו תיקון חצות, אזוי שטייט אויך מיט א לאנגע אריכות אין די מוסר ספרים ראשית חכמה, של"ה, און נאך.

אין ספר כף החיים פון ר' חיים פלאג'י איז דא א גאנצע שער וואס ברענגט הונדערטער מאמרים פון זוהר און פון מוסר ספרים וואס רעדט דערפון, אויך איז נתחבר געווארן א ספר קומי רוני פון אסאך ספרים און א פי' עפ"י קבלה דורך ר' אשר זעליג מרגליות.

## ווען איז חצות 
חצות היינטיגע צייטן

כאטש חסידים האבן זיך אמאל אזוי געפירט, איז דאס נישט זייער איינגעפריט ביי היינטיגע חסידים, דאס איז מן הסתם צוליב דעם וואס רוב זענען פארנומען זיך לייגן פרי און אויפשטיין פרי, אן אויסנאם איז ביי ברעסלעבר חסידים וואס מען טרעפט אסאך ביי זיי אפילו היינטיגע צייטן וואס רעכטן אפ חצות.

אין ליקוטי מוהר"ן (ח"ב סי' ס"ז וח"ב סי' ק"א) שטייט אז דער ענין פון חצות איז נישט בעיקר ווייל דאס בית המקדש איז געווארן חרוב פאר צוויי טויזענט יאהר, ווייל מה שעבר אין, עס איז שוין נישט דא, דער עיקר ווייטאג איז אז ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האבן אלע אידן געהאט שכל און דעת וויאזוי צו דינען השי"ת, ער האט געלאכטען פאר זיי דער זיו השכינה, ווי דער גמרא זאגט כל מי שיש בו דעת כאילו בית המקדש נבנה בימיו, דעריבער דארף יעדער זאגן חצות, און וויינען אז זיין אייגענע שכל זאל זיין פול מיט נארמאלער קלוגשאפט, ער זאל שפירן דעת און שכל, און דינען השי"ת טאג און נאכט.

אויך שטייט דארט (ליקו"מ ח"א סי קמ"ט) אז אויפשטיין חצות איז אזוי מען מאכט א פדיון נפש.

קאַטעגאָריע:קבלה מנהגים
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
יושב ראש

א  (**פארזיצער**) פון א אסיפה דער וואס פירט אן מיט די רעדעס הייסט א **יושב ראש**.

א יושב ראש איז א וויכטיגע פאזיציע, און ווי אזוי ער לייגט אראפ די טאן פון די אסיפה, אזוי לויפט עס א גאנצע צייט.

קאַטעגאָריע:פאכן
אונזער טריבונע

**אונדזער טריבונע** איז דער נאמען פון א יידישע צייטונג וואס איז געגרינדעט געווארן אין דער צייט פון דער ערשטער וועלט מלחמה אינעם יאר 1916.

די צייטונג איז געגרינדעט געווארן דורך וולאדימיר זשאבאטינסקי מיטן ציל צו אוואנסירן דעם געדאנק פון אויפשטעלן א יידישע לעגיאן. דער הויפט צענטער פון דער צייטונג איז געווען פלאצירט אין לאנדאן, אבער פון דעסטוועגן איז די צייטונג געווען צעשפרייט אויך אין אייראפע.
אור שמח

[קליין|ישיבת אור שמח אין שמעון הצדיק גאס, [מעלות דפנה, ירושלים]]
**אור שמח** געגרינדעט געווארן אין תש"ל (1970), איז א חרדישע ישיבה בעיקר פאר בעלי תשובה. זיי האבן ישיבות איבער דער גארער וועלט.

## צענטערן און ישיבות
### ארץ ישראל
*ירושלים, דער צענטאראלער צענטער און ישיבה.
### אמעריקע
*מאנסי, ניו יארק.
*דעטרויט, מישיגען.
*מיאמי, פלארידע.
### קאנאדע
*טאראנטא, אנטעריא.
*מאנטריאל, קוויבעק.
### דרום אפריקע
*יאהאנעסבורג
*סענטאון
*קאפשטאט

### ענגלאנד
*גאלדעס גרין, לאנדאן.
### אויסטראליע
* סידני.

## דרויסנדיגע לינקען
*אור שמח וועבזייטל

קאטעגאריע:ישיבות
ר' אלעאי דער חבר פון ר' אבהו

ר' **אלעאי** דער אמורא איז געווען א '''חבר פון ר' אבהו''', ווי עס ווערט דערמאנט אין ב"ק דף קי"ז.

ווען זיין ווייב איז אוועק האט ער חתונה מיט א יונגער פרוי, א כהנת, א נערה א בעלת חן.
מיר געפונען אים לערנען מיט אביי, פון רבי יוחנן.

אן אינטערעסאנטער אויסדרוק געפינט מען ביי אים ווען ער האט געלערנט מיט רבי חנינא, ווען ר' חנינא האט נישט מסכים געווען וואס ער זאגט האט אים ר' חנינא געזאגט רחמנא ליצלן מהאי דעתא, האט ער צוריק געענטפערט צו ר' חנינא אדרבה רחמנא ליצלן מהאי דעתא.

## רעפערענצן
אלעאי
רבי אלעאי

**רבי אלעאי**, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט איין מאל אין משניות.

עס איז געווען ר' אלעאי הזקן, א תנא, דער טאטע פון ר' יהודה וואס איז באקאנט אלס ר' יהודה ב"ר אלעאי.

ר' אלעאי הזקן איז געווען א תלמיד פון רבי אליעזר הגדול. מיר געפונען אויך ווי ער האט געלערנט פאר ר' ישמעאל.

ער איז געווען ביי דער תקופה פון יבנה נאכן חורבן בית המקדש ווי דער גמרא זאגט אז ער איז געגאנגען קיין יבנה און געלערנט מיט די תלמידים פון ר' גמליאל, ר' אליעזר און רבי עקיבא.

ער האט זייער לאנג געלעבט דעריבער ווערט ער אנגערופען מיטן נאמען "הזקן". ווי דער גמרא זאגט דארט ר' אלעאי הזקן זאגט ווען איינער זעט דער יצר הרע שטארקט זיך אויף אים ער קען אים נישט בייקומען זאל ער גיין צו א באהאלטן פלאץ ווי קיינער קען אים נישט, און זאל טועהן וואס זיין הארץ באגערט, אבער נישט אפענערהייט ווייל דאס וועט ברעגנן א חילול השם.

אויך זאגט אויף אים די גמרא נהוג עלמא כתלתא סבי (ברכות כ"ב ע"א), די וועלט פירט זיך ווי דריי אלטע אידן, ווי ר' אלעאי ביי די הלכה פון ראשית הגז.

## אין משניות 
* מסכת עירובין פרק ב' משנה ו',  

## זעט אויך
* ר' אלעאי דער חבר פון ר' אבהו, אן אמורא

## רעפרענצען 
קאטעגאריע:תנאים
דייטש

upright=1.25|קליין|די דייטש ריידנדיקע וועלט

**דײַטש** אָדער **דײַטשיש** (*Deutsch - דויטש*) איז אַן אינדאָ־אייראָפּעאישע שפּראַך וואָס מען רעדט אין עטלעכע לענדער. דײַטש איז איינע פון די פּאָפּולערסטע שפּראַכן אין דער גאָרער וועלט. עס ווערט גערעדט ווי מוטערשפראך פון איבער הונדערט מיליאָן מענטשן.

דײַטש איז די פּרינציפּיעלע און אָפֿיציעלע שפּראַך פון דײַטשלאַנד, עסטרײַך און ליכטנשטיין און איינע פון די אָפֿיציעלע שפּראַכן אין דער שווײַץ און לוקסעמבורג. די שפּראַך איז זייער אַ כלערלייאיקע: ס׳איז דאָ אַ סך דיאַלעקטן. פונדעסטוועגן, ס׳איז אַ באַשטימטע נאָרמע, וואָס הייסט הויך־דײַטש, אָדער קאָרעקטער געזאָגט סטאַנדאַרט דײַטש. די נאָרמע ווערט באַניצט אין שולעס, אוניווערסיטעטן, פֿאַר אָפֿיציעלע דאָקומענטן, אין אַלע מלוכישע אינסטיטוציעס און אין מאַסן מעדיע און ליטעראַטור. דעם הויך־דײַטש לערנען אויסלענדער אַלס אַ פרעמדע שפּראַך בײַ שפּראַך קורסן. די דײַטש־שפּראַכיקע לייט רעדן הויך־דײַטש אָדער אַ דיאַלעקט אָדער ביידע. אין שטעט רעדן מענטשן בדרך־כלל הויך־דײַטשיש, צומאָל מיט קליינע לאָקאַלע וואַריאַציעס. לדוגמא, די נאָרמעס אין דײַטשלאַנד, עסטרײַך און דער שווײַץ צייכענען זיך אויס אין באַנוצונגען פֿון עטלעכע ווערטער און אויסדריקן.

די כלערלייאיקייט פֿון דײַטש שטאַמט פֿון לפי־ערך אַנומלטיקער פאָרמירונג פֿון דער נאָרמע. סטאַנדאַרט דײַטש איז אַ פּועל יוצא פֿון אַ טיילווײַז באַוואוסטזיניקער אַנטוויקלונג פֿון מיטל הויך דייטש און עטלעכע וואַריאַנטן פֿון דער דאָזיקער מיטל־עלטערישער שפּראַך זענען געווען די מקורות אויך פאַרן גערמאַנישן קאָמפּאָנענט פֿון דער יידישער שפּראַך.

עס ווערט געשאַצט אַז אַרום 71 מיליאָן דײַטשע איינוואוינערס רעדן דייטש אַלס זייער מאַמע לשון, וואָס איז איינע פֿון די גרעסטע ציפֿערן אין אַ מאָדערניזירטן לאַנד.

## אין אַנדערע לענדער 
אויסער די גרענעצן פון דייטשלאַנד זענען פאַראַן אַרום 10 מיליאָן מענטשן וואָס רעדן דייטש איבער דער וועלט. עסטרייך האָט אַרום 7 מיליאָן דייטש רעדנדיקע, די  שווייץ האָט 3.5 מיליאָן דייטשע רעדנדיקע און לוקסעמבורג אַרום 300,000. אויך אין צפון איטאַליע און אין די פראַנצויזישע ראַיאָנען פון עלזאַס און לאָטאַרינגיע געפינען זיך געמיינדעס וואו מען רעדט דייטש.

אין עטלעכע אַנדערע לענדער זיינען פאַראַן דייטש רעדנדיקע: אָפּשטאַמלינגען פון דייטשן וואָס האָבן זיך באַזעצט דערהויפּט אין די שטחים צו מזרח פון היינטיקן דייטשלאַנד, ווי אויך אין דער אַמאָליקער רוסישער אימפּעריע.

אין אַמעריקע איז פאַראַן אַ קליינע גרופּע דייטש־רעדנדיקע אין פענסילוועניע. די גרופּע ווערט אָנגערופן די פּענסילוועניע דויטש. זיי האָבן אימיגרירט פון דייטשלאַנד קיין אַמעריקע אינעם 18טן יאָרהונדערט און זיך באַזעצט אין דרום־מזרח פּענסילוועניע. אין קאַנאַדע איז פאַראַן אַרום 330,000 דייטש רעדנדיקע, אין בראַזיל אַרום אַ האַלב מיליאָן, און אין דער אַרגענטינע אַרום 250,000.

## וויקיפּעדיע 
די דײַטשישע וויקיפּעדיע איז די פֿערט־גרעסטע וויקיפעדיע, און פאַרמאָגט הײַנט איבער צוויי מיליאָן אַרטיקלען.

קאַטעגאָריע:גערמאנישע שפראכן
קאַטעגאָריע:דייטשלאנד