open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
מצה

קליין|250px|א האנטגעבאקענע מצה
אומגעיוירט טייג וואס איז געבאקן הייסט **מצה** אויף לשון קודש.

## באקן מצות
אמאל פלעג מען באקן מצות נאר ביי האנט אבער בערך אין יאר ת"ר האט מען אנגעהויבן צו באקן מצות מיט מאשינען. די ערשטע מאשינען האבן נישט געטויגט, און די "מצות" האבן געהאט א גרויסן חשש חמץ. שפעטער האט מען פארבעסערט די מאשינען, און היינט ווערן געבאקן רוב מצות אויף דער וועלט אין מאשין בעקערייען.

חסידים זענען דאך מקפיד נישט צו עסן מאשין מצות פסח נאר האנט געבאקענע מצות. ס'זענען דא האנט מצה בעקעריי אין פארשיידענע ערטער אין ארץ ישראל, אמעריקע און אייראפע.

מע קען מאכן אסאך מאכלים פון מצה אדער מצה מעל למשל מצה בריי און קניידלעך.

=
* עס קען זיין מצה וואס איז יא חמץ, אויב מ'האט דאס געלאזט שטיין לענגער ווי דעם שיעור חימוץ.
* עס קען זיין מצה וואס איז נישט קיין קרעקער רקיקין. ווען דער בית המקדש איז געשטאנען איז געווען איין משפחה פון די כוהנים, וועלכע האבן באזיצט א ספעציעלע טאלאנט צו קענען מאכן **מצה** עטליכע אינטשעס הויך, און עס אזוי אפבאקן, און פון דעם איז געווען די לחם הפנים, וועלכע האבן נישט געטארט זיין חמץ.

## ווען עסט מען מצה?
**מצה** עסט מען פסח אויפדערנאכט ביים סדר, אלס א זכר צו דעם וואס ווען די אידן זענען ארויסגעלאזט געווארן פון פארשקלאפטקייט אין מצרים האט מען נישט געהאט קיין צייט צו זויערן דאס טייג. און די זיבן פאלגנדע טעג אנשטאט ברויט, ווייל פסח טאר מען נישט עסן חמץ.

ביים סדר איז א מצווה צו עסן מצה. דער שולחן ערוך רעכנט אויס פינף כזיתים וואס מען דארף עסן ביים סדר: צוויי פאר מוציא־מצה, איינס פאר כורך, און צוויי צום אפיקומן.

## וועבלינקען 
* מצה רעפ מוזיק און ענימעטיעט ווידעא קליפּ פון זשיב זשעב 

קאַטעגאָריע:פסח
העקער

א **העקער** (ענגליש: *hacker*) איז א קאמפיוטער מייַסטער וואס פֿאַרמאָגט דער טאלאנט צו ניצן קאמפיוטער האַרבקייטן פאר א נייער, פארשידענער ציל פאר וועלכער זיי זענען נישט אריגינאל געמאכט. הייַנטיק ווערט דאס ווארט "העקער" גענוצט פאר עמצער וואס פרובירט צו אױפֿברעכן אריין אין אן אנדער'ס קאמפיוטער מיטן הילף פון ווייכווארג אזא ווי טרויאנישע פערד פראגראמן, קאמפיוטער ווירוסן און ווערעם וועלכע קענען באַשעדיקן קאמפיוטערס פון אנדערע מענטשן. דער ריכטיגער טערמין פאר איינער וואס מאכט דאזיקע אומלעגאַלע אַקטיוויטעטן איז "קראַקער" (ענגליש: *cracker*). אבער, פילע נייעס שרייבער האבן גענוצט דער טערמין "העקער" צו באשרייבן זיי, כאָטש אז עס איז נישט ריכטיק. אן אנדערער באדייט פון "העקער" איז עמצער וואס קען טוישן אדער פראגראמירן עפּעס, אזא ווי ווי אזוי א מענטש קען טוישן אדער פראגראמירן א פֿערבי צו זאגן עפּעס וואס איז שלעכט אדער הומאָריש.

איבער די לעצטע יארן האבן קאמפיוטערס געווארן מער און מער קאָמפּליצירט. דאס אויך מיינסט אז מענטשן מיט שלעכטע מיינען האבן מער שאַנסן צו ניצן זיי פאר פֿאַרברעכן צילן. קאמפיוטער אינזשענירן קענען נישט געפינען פֿיליקע פּלעצער אינעם קאמפיוטער קאָד אלע מאל. קראקערס געפינען דאזיקע פלעצער און אויסנוצן זיי.

עס זענען אויך דא העקערס וואס נוצן די זעלבע טאלאנטן פאר גוטע צילן. דאזיקע העקערס הייסן "גרויער הוט" העקערס. זיי העלפֿן קאמפיוטער אינזשענירן צו געפינען פֿיליקע פּלעצער און פארריכטן פֿראַגעס.

פילע טאלאנטן זענען אפט געפֿאָדערט צו זיין א העקער. א העקער זאל ווערן געאייגנט צו געפינען פֿראַגעס אדער ענטפֿערס וואס מערסט אנדערע מענשטן קענען געפינען נישט.

קאטעגאריע:קאמפיוטערס
אלישע

left|250px
**אלישע** איז געווען א נביא פון מלכות ישראל.

## אלישע ירשענט אליהו הנביא'ס כח 
ווען זיין רבי אליהו הנביא האט געדארפט אוועקגיין פון דער וועלט, איז אלישע מיט געגאנגען מיט אים ביז צום נהר הירדן, און האט געבעטן פון זיין רבין צו ירשענען די נבואה און כוח פון זיין רבין אליהו, האט אליהו צו אים געזאגט, אז אויב אלישע וועט באשטיין צו זען ווי אליהו גייט ארויף מיט א שטורעם אין הימל, וועט ער פארמאגן די כוח פון אליהו. און אזוי איז עס טאקע אזוי געווען, באלד נאך ווען אליהו איז ארויף צום הימל, האט אלישע באקומען אליהוס כח, און האט געשפאלטן דעם נהר הירדן גערן גענוי ווי אליהו. (זעט מלכים א' פרק ב')

## זיינע פעולות מיט ניסים 
#

קאַטעגאָריע:נביאים
הושע בן אלה

קליין| הושע בן אלה
**הושע בן אלה** איז געוועזן דער לעצטער קעניג אויף מלכות ישראל.

## גלות שומרון 
ער איז געווען קעניג 9 יאר, ביי זיין 6טן יאר האט ער געוואלט רעוואלטירן מיט מצרים קעגן אשורס קעניגרייך, או וועגן דעם, האט שלמנאסר דער קעניג פון אשור באלאגערט די הויפטשטאט פון מלכות ישראל, שטאט שומרון אין פארלויף פון 3 יאר, דערנאך האט ער איר איינגענומען און גולה געווען די יידן קיין אשור.

קאַטעגאָריע:מלכי ישראל
חול המועד

די וואכן-טעג אינעם יום טוב (חולו של מועד).

## ווען איז חול המועד
די ימים טובים פסח און סוכות זענען צעטיילט פון די ערשטע טעג יום טוב און די לעצטע טעג יום טוב.

די 4 אדער 5 טעג צווישן די ערשטע טעג און די לעצטע טעג יום טוב, איז **חול המועד**, וואס אין די טעג איז פארבאטן צו טאן פארשידענע מלאכות אלס קדושת חול המועד, אבער עס האט נישט דעם דין פון יום טוב.

## וויפיל טעג איז חול המועד
אין ארץ ישראל, ווי עס איז נאר דא איין טאג יום טוב, זענען פאראן 5 טעג חול המועד.
אין חוץ לארץ, ווי מ'האלט 2 טעג יום טוב, איז נאר דא 4 טעג חול המועד.

## וואס איז מותר און אסור אום חול המועד
# מ'טאר נישט ארבעטן. אבער זאכן וואס גייען אריין אין די קאטעגאריע פון א דבר האבד האט מען מתיר געווען.
# מ'טאר נישט שרייבן (נאר מיט א שינוי).
# מ'טאר נישט שערן.
# מ'טאר נישט וואשן וועש

## וואס טוט מען חול המועד
חול המועד איז א זמן פון משתה ושמחה און פארברענגען.
אמאליגע צייטן פלעגט מען פארן באזוכן די עלטערן און קרובים.
היינט איז קיין חול המועד אן קיין כאלעמויעד האלטן. מ'פארט ארום וואו אימער ס'איז פאראן פארוויילונגס ערטער. יעדע טיער-גארטן, מוזעאום, אטראקציע ערטער, ווערט באזוכט פון אחינו בני ישראל אין די חול המועד טעג, און מ'גיט פאר די קינדער א גוד טיים.

קאטעגאריע: פסח
קאטעגאריע: סוכות
פארבס

**פֿארבס** איז אן אמעריקאנישע ביזנעס זשורנאל וואס  ווערט ארויס געגעבן צווי מאל א וואך. די ארטיקלען באשרייבן פינאַנץ, אינדוסטריע, אינוועסטירן און פארקויף טעמעס.

דער זשורנאל איז ברייט באקאנט פאר זיין ליסטע פון דער וועלטס גרעסטע עשירים.

פארבס ביישרייבט אויך אנדערע זאכן ווי למשל טעכנאלאגישע ארטיקלען, קאמיונאקאציע מיטלען, וויסנשאפט, פאליטיק און געזעצן. 

זייער הויפטקווארטיר איז אין דזשערסי סיטי, ניו דזשערסי.

קאַטעגאָריע:ביליאנערן
קאַטעגאָריע:זשורנאלן
קאַטעגאָריע:פינאנץ
ווארען באפעט

**ווארען באַפֿעט** (ענגליש: *Warren Buffett*; געבוירן דעם 30סטן אויגוסט 1930) איז דער זיבעטע-רייכסטער מעטנש איבער דער וועלט. מיט א געשאצטע פארמעגן וואס ציילט זיך (אויגוסט 2020) ביי 80 ביליאן דאלאר אויף דער פארבס ליסטע.

ווארען באפעט איז דער ערפינדער און אייגענטימער פון די בערקשייער העטעוועי סטאק און זיין ספעציאליטעט צייכענט זיך אויס מיט'ן אויסרעכענען פון פאראויס ווי די בערזע צילט אין די קומענדע מאנאטן און יארן, און לויט דעם אינוועסטירט ער זיינע ביליאנען.

די בערקשייער A סטאק איז די טייערסטע סטאק וואס איז פאראן אין דער בערזע. ביי דעם 4טן אפריל 2018 האלט עס ביי $296,850.00. צוויי הונדערט זעקס און ניינציג טויזנט און אכט הונדערט פופציג דאלאר, איין אקציע.

## וועבלינקען 
* (יאהו פינאנץ)

קאַטעגאָריע:בערזע
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
קאַטעגאָריע:וועלט'ס רייכסטע מענטשן
קאַטעגאָריע:ביליאנערן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
מיזרח

[left|300px|thumb|אויפן בילד זעט מען א [קאמפוס מיט מזרח קאלירט אנדערש]]
**מזרח** איז די זייט פון די וועלט ווי דער זון שיינט אויף יעדן אינדערפרי.

* עס קומט פון דעם ווארט **זרח** וואס מיינט שיינען.

* עס איז די פארקערטע ווי מערב אין איז פונקט צווישן דרום אין צפון.

* אין ענגליש הייסט דאס EAST

* אויף א מאפע אדער וועג ווייזער איז דאס געווענליך די פון רעכטס.

## זעה אויך 
* מערב
* דרום
* צפון

קאטעגאריע:געאגראפיע
מערב

[left|300px|thumb|אויפן בילד זעט מען א [קאמפוס מיט מערב קאלירט אנדערש]]
**מערב** איז די זייט ווי די זון גייט אונטער יעדער ביי דער נאכט.

* עס קומט פון די ווארט **ערב** וואס מיינט ביינאכט.

* עס איז די פארקערטע פון מזרח, און פונקט צווישן דרום און צפון.

* אין ענגליש הייסט דאס WEST.

* אויף א מאפע אדער וועג ווייזער איז דאס געווענליך די פון לינקס.

די מערבֿ־טייל פֿונעם וועלט (באַזונדערש אין רוימישער צייט) הייסט די מערבֿ־זייט.

## זע אויך 
* מזרח
* דרום
* צפון

קאטעגאריע:געאגראפיע
דרום

left|300px|thumb|אויפן בילד זעט מען די ריכטונגען מיט דרום קאלירט
**דרום** איז די זייט פון דער וועלט וואס איז רעכטס ווען מען שטייט צו מזרח. דאס איז די ריכטונג צום דרום פאלוס.

* עס איז די פארקערטע זײַט ווי צפון אין איז פונקט צווישן מזרח אין מערב.

* אין ענגליש הייסט דאס  south און אויף יודיש "זיד".
* אויף א מאפע אדער וועג ווייזער ווײַזט מען דרום געווענליך אונטן.

## זעט אויך 
* מזרח
* מערב
* צפון

קאַטעגאָריע:געאגראפיע
צפון

[left|300px|thumb|אויפן בילד זעט מען א [קאמפוס מיט צפון קאלירט אנדערש]]
**צפון** איז די זייט פון די וועלט וואס איז לינקס ווען מען שטייט צו מזרח.

* עס איז די פארקערטע ווי דרום אין איז פונקט צווישן מזרח אין מערב.

* אין ענגליש הייסט דאס NORTH.
* אויף א מאפע אדער וועג ווייזער איז דאס געווענליך די פון אויבן.

## זעט אויך 
* מערב
* מזרח
* דרום

קאטעגאריע:געאגראפיע
בדיקת חמץ

**בדיקת חמץ** איז די מצווה פון זוכן חמץ פאר פסח כדי אויסצורוימען עס פונעם שטוב, אזוי ווי די משנה זאגט: אור לארבעה עשר בודקים את החמץ לאור הנר.  (מסכת פסחים, פרק א', א')

אין הלכה ווערט געברענגט דריי זאכן וואס מען טוט צו פארזיכערן אז מ'האט נישט קיין חמץ אין שטוב פסח: בדיקה, ביטול און ביעור. נאך דער בדיקה איז מען מבטל (מען אנולירט דאס חמץ; ד"ה, מען זאגט אז דאס חמץ וואס איז אפשר נאך דא אבער מ'האט נישט געטראפן ביים זוכן זאל ווערן כ'עפרא דארעא' (שטויב פון דער ערד). צומארגן, ערב פסח, טוט מען מבער זיין דאס חמץ וואס מ'האט געטראפן ביים בודק זיין. (נארמאל טוט מען פארברענען דאס חמץ.)

## בדיקת חמץ
מ'מוז פריער גוט אויסרייניגן דאס הויז פון יעדן ברעקל **חמץ**, נאכן אויסרייניגן איז מען בודק חמץ, דאס מיינט, אז מ'דארף אונטערזוכן דאס הויז צום שיין פון א ליכט.

די נאכט פון י"ד ניסן, וואס איז פאר פסח ביינאכט, גילט דער חיוב בודק צו זיין דאס חמץ מיט א ליכטל, וואו אימער עס איז מעגלעך געקומען חמץ איבערן יאר אין זיין רשות. איידער מען הייבט אן די בדיקה מאכט מען די ברכה: '''ברוך אתה ד' אלוקינו מלך העולם, אשר קדשנו במצוותיו וציוונו על ביעור חמץ'''. כאטש די ברכה באציט זיך אויף ביעור חמץ – וואס ווערט געמאכט ערשט צומארגנס – און נישט אויף דער בדיקה, אבער מען מאכט די ברכה ווען מען הייבט אן די מצוה, ווען מען איז בודק. בייטאג מאכט מען נישט קיין ברכה (נאר ס'איז דא פוסקים וואס האלטן אז טאמער מ'האט פארגעסן מאכן די ברכה פארן בודק זיין, זאל מען מאכן די ברכה פארן פארברענען דאס חמץ.

מ'דארף בודק חמץ זיין יעדע ארט:
*אין יעדן ווינקל אין שטוב
*אין קעלער
*אין בוידעם
*אין אויטאמאביל
*אין ביזנעס

ווען ערב פסח געפאלט שבת, קען מען נישט בודק זיין מיט א ליכטל פרייטאג צונאכט, נאר מען איז בודק א נאכט פריער, דאנערשטאג ביינאכט.

איינער וואס פארט אוועק אויף פסח און איז נישט אין די נאכט וואס מ'דארף בודק חמץ זיין, דארף ער בודק חמץ זיין אין שטוב די לעצטע נאכט איידער ער פארט אוועק, אבער קיין ברכה מאכט ער נישט.
## כל חמירא
אויך דארף מען מבטל זיין דאס חמץ דאס מיינט מען איז מפקיר דאס חמץ, די לשון חז"ל איז "ביטול מטעם הפקר", כדי מ'זאל נישט עובר זיין אויף בל יראה אויף די חמץ וואס מ'האט נישט געטראפן בשעת'ן בודק זיין און עס איז געבליבן אומוועלנדיג אונטער די אייגענטומערשאפט.

מ'קען נישט מבטל זיין חמץ וואס מ'ווייסט ווי ס'ליגט און מ'פלאנט עס צו פארקויפן צו א גוי און ניצן נאך פסח, ווייל עס מוז זיין א ערענסטע הפקר מיטן גאנצן הארץ.

כל חמירא איז די ניסוח וואס מ'זאגט ווען מען איז מפקיר די חמץ, עס איז אויף אראמיש ווייל דאס איז אמאל געווען די לשון בני אדם, ווייל ווען מ'איז מ'איז מפקיר די חמץ מוז מען פארשטיין וואס מ'זאגט, ווייל עס איז פון הארץ, דעריבער היינט אויב איינער פארשטייט נישט די ווערטער פון כל חמירא מוז ער עס זאגן אויף אידיש אדער די שפראך וואס ער פארשטייט. די אנדערע שפראכן זענען געווענליך געדרוקט אין די סידורים.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פסח
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
אידענטיטעט קארטע

אן **אידענטיטעט קארטע** (ענגליש: *Identity Card*; ראשי תיבות: *ID*) איז אן אפיציעלער דאקומענט וואס צייגט אויף די אייניקייט פון דער מענטש מיט א פערזענליכע נומער. אין א סך מדינות מוז יעדער בירגער האבן א אידענטיטעט-קארטע.

קאַטעגאָריע:דאקומענטן
קאַטעגאָריע:געזעץ
וואלן

צו מיינט איר װיקיפּעדיע:וואלן?

**וואלן** איז די פאליטישע באשליסונג ווי מענטשן שטימען צו ערוועלן א פאליטישן קאנדידאט אדער פארטיי וואס זאל פירען א רעגירונג.

**בירגער אנטיילונג** בײַ אַ פארלאמענט אדער רעפובליק איז איינע פון די גרונדענע יסודות אין פאליטישע דעמאקראטישע רעגירונג צו ערלויבן יעדן בירגער א טייל נעמען אין דעם פירונג פון זיין רעגירונג, וואס ווערט דורכגעפירט דורך דעם וואס דער בירגער קען אויסקלייבן די פירערס פון דאס רעגירונג ביי די האפיגע וואלן.

די גאנג, איז אבער נישט אן העכטע דעמאקראטיע, ווייל נאך וואס דער בירגער האט אויסגעקליבן זיין באשטימטן פירער, קען דאך זיין באשטימטער פירער אויסמאכן געזעצן לויט ווי עס גלוסט זיך אים אָן זיך באטייליגן מיט זיינע אויסוויילערס. אלזא, וויבאלד די בירגערס זיינען אזוי פיל מיליאנען, איז דאך זייער שווער צו איבערגעבן דאס מעגלעכקייט פאר די בירגערס צו זיך באטייליגן מיט יעדן געזעץ אינעם רעגירונג, און דערפאר האט מען באשטימט זאלן זיין נאר עטליכע צענדליגע פירערס (120 אין מדינת ישראל) וואס וועלן ווערן אויסגעקליבן דורך די בירגערס.

היינט וואס די טעכנעלאגיע איז זייער אנטוויקלט געווארן, שטעלט זיך א פראגע פארוואס זאל מען נישט געבן פאר יעדן בירגער אן ערלויבונג צו זיך באטייליגן אויך מיט יעדע פארשלאג צו אפשטימען אן אייגענעם מיינונג. און דאס הייסט **דירעקטע דעמאקראטיע** - ווייל עס איז דירעקט אן קיין מעקלער.

## די בירגער אנטייל אין פאליטיק 
עס זיינען דא עטליכע שטאפלען אין דעם בטיילונג-נעמען פון די בירגער ביי א מדינה:
# אזעלכע וואס אינטרעסירן זיך נישט בכלל אין פאליטיק, און זיי גייען נישט אפילו צו די וואלן. אין די דעמאקראטישע מדינות נעמען צווישן 50% ביז 80% א טייל אין די וואלן.
# אזעלכע וואס גייען נאר צו די וואלן, און אינטרעסירן זיך אין פאליטיק נאר ביי די תקופה פון די וואלן.
# אזעלכע וואס אינטרעסירן זיך אימער אין פאליטיק און זיי האלטן אויף אן אויג וואס עס טוט זיך ביים רעגירונג, און נעמען א טייל אין טועכצער און דעמאנסטראציעס אין פאליטישע פּראָפּאַגאַנדעס.
# אזעלכע וואס האבן אן אויפגאבע ארום די רעגירונג און האבן השפעה אויף די באשטימונגען פון די רעגירונג.
# די וואס זיינען אין דאס פארלאמענט (חברי כנסת), רעפובליק, די רעגירונגס מיניסטערס אא"וו.

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
בערזע-מעקלער

א **בערזע-מעקלער** (), איז עמיצער וואס האנדלט אין דער בערזע, קויפט און פארקויפט אקציעס און סטאקס אין סיי וועלכע פון די גרויסע בערזעס וואס ווערן געהאנדעלט דורך דער פובליקום.

צו זיין א בערזע-מעקלער דארף מען האבן א ספעציעלן שיין (לייסענס), וואס איז אן ערלויבניש פון דער רעגירונג צו זיין קוואליפיצירט צו האנדלען אינעם סטאק מארקעט.פריוואטע מענטשן טארן נישט האנדלען אין דער בערזע, נאר  דורך א בערזע-מעקלער.

דער אמעריקען סטאק עקסטשעינדזש
די ניו יארק סטאק עקסטשעינדזש
די נעסדעק קאמפאזיט.

קאטעגאריע:האנדל און פינאנץ
פרעה

**פרעה** איז דער טיטל וואס מ'האט גערופן די געוועלטיגער פון מצרים אין די תורה. פרעה מיינט א *גרויסע הויז* אויף מצריש שפראך.

דאס איז אויך א טיטל אויף א מלך קשה, א רשע מרושע!

ער האט געפייניגט די אידן אין מצרים...

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
שלעכטס

[קליין|250px|א יאַפּאַניש געמאלן בילד פון [יצר הרע דער שורש פון אלע שלעכטס אין רעליגיע]]
[קליין|200px|אין [אַבראַהאַמיק רעליגיאָנס, שׂטן איז די פּערסאַנאַפאַקיישאַן פון אַלע רשעות און פאַרדאָרבן]]

**שלעכטס** אדער **רשעות** איז א באגריף קעגן גוט עס איז באטראכט ווי נעגאטיוו, און איז א מידה נאך אלע שלעכטע מידות וואס מאכט דעם מענטש שלעכט.
איינע פון די פיר קינדער, די איבריגע זיינען

קאַטעגאָריע:מידות
קלוגשאפט

**קלוגשאפט** אדער **חכמה** באדייט די מעגלעכקייט צו מיינען און ארויספירן מיט וויסן, איבערלעבונג, פארשטיין און קאמאן סענס. מען נוצט דעם מוח צו פאשטיין אלעס פארן לעבן.
די פארקערטע פון נאריש. גיווענליך מיינט דאס איינער וואס האט א קאפ אויף די פלייצעס און ווייסט ווי אזוי דאס צי אויסנוצען.

## תורה 
מים עמוקים עצה בלב איש [משלי כ. ה.]. אמאליגע צייטן האט מען געמיינט אז חכמה איז אין די הארץ. היינט זאגן זיי דאס איז אין מוח. 

אין בראשית שטייט ויפח באפיו נשמת חיים, זאגן די ראשונים, כל דנפיח מדלי נפיח, אז פון דא זעהן מיר אז א מענטש קען משיג זיין טיפע רעיונות ווייל ער האט א רוח פון גאט.

## אויבער חכם 
*
פויבסט

קליין|דער פויבסט בענעדיקט
* דער **פּױבּסט** אדער **פּאַפּסט** איז דער העכסטער רעליגיעזער גלח פון קאטאליקן.
* דער פויבסט וואוינט אינעם וואטיקאן אין רוים, און דארט פירט ער אן מיט די קאטוישלישע רעליגיע איבער דער גארער וועלט.
* עס זענען פאראן א געשאצטע מיליארד מענטשן, וועלכע אנערקענען דעם פויבסט אלס זייער העכסטער רעליגיעזער פירער.

## ווי אזוי ווערט מען א פויבסט 
אין וואטיקאן איז דא א שטרענגער געזעץ, אז קיינער קען נישט פארטרעטן קיין שום שטעלע, אן דער הסכמה פונעם וואטיקאן. דאס געזעץ גילט יעדן גלח, בישאף, ארציבישאף, קארדינאל און גייט ביזן פויבסט זעלבסט.

דער פויבסט קען נישט ווערן אויסדערוויילט צו זיין פאזיציע, נאר דורך ספעציעלע וואלן אין וועלכן נאר קארדינאלן קענען שטימען.
די שטימען זענען אין שטארקן געהיים, און קיין שום געהילף אדער פרעמדער פערשוין טאר נישט דארט זיין ביים ערוויילן א פויבסט.

קאַטעגאָריע:קריסטנטום
קאַטעגאָריע:וואטיקאן
תימן

**תֵּימָן** אָדער **יעמען**, אפיציעל **רעפובליק פון תימן** (), איז אַן אַראַביש לאַנד אין מערב אזיע אויפן דרום מערב'יגן שפיץ פונעם אראבישן האלב-אינזל. זיין הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאָט איז אפיציעל סאַנאַ, אבער זינט 2015 וואס סאַנאַ איז געפאלן אונטער רעבעלן קאָנטראָל, געפונט זיך דער תימנ'ער רעגירונג צייטווייליג אינעם פּאָרט-שטאָט עדן.

## יידן אין תימן 
תימן פארמאגט אן היסטאריע פון יידישע איינוואוינער פאר די לעצטע צוויי טויזנט יאר ביז היינט. יידן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן אין תימן אין די צייטן פון דער ערשטער בית המקדש. דורכאויס די לעצטע זעכציג יאר האבן רוב יידן אויסגעוואנדערט פון תימן, אין גרעסטן טייל קיין ישראל. היינט וואוינען דארט אומגעפער פינף הונדערט יידן.

די תימנ'ע יידן זענען גאר אייגנארטיג און ארגינעל, זייענדיג אפגעזונדערט אויפן זעלבן פלאץ אזויפיל יארן כמעט אן קיין שייכות מיט אנדערע יידישע געמיינדעס איבער דער וועלט.

## װעבלינקען 
* װידעאָ פֿון ייִדן אין תּימן

קאַטעגאָריע:תימן
ערליכקייט

**ערליכקייט** איז די מדה פון וועלן דינען גאט מיט ליבשאפט פונעם גאנצן הארץ און טוהן תורה ומצוות אן קיין ענדע. אויך רופט מען אזוי א אפילו א פרייער מענטש אבער ער פירט זיך מיט יושר און איידלקייט מיט אנדערע מענטשן.
רעפובליקאנער פארטיי פון ארמעניע

**רעפּובלקאַניש פארטיי פֿון אַרמעניע** איז די גרויסעסט פאליטישע פארטיי אין אַרמעניע.

קאַטעגאָריע:פאליטישע פארטייען
אסטאנא

**אַסטאַנאַ** (פֿריער נור-סולטאן) איז די הױפטשטאָט פֿון קאַזאַכסטאַן. 600,0000 פּערזאָנען ווױנען אין אַסטאַנאַ.

קאַטעגאָריע:שטעט אין קאזאכסטאן
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
מיכאיל סאקאשווילי

**מיכאיל סאַקאַשווילי** (; געב' דעם 21סטן דעצעמבער 1967) איז געווען דער פּרעזידענט פון גרוזיע פון 2004 ביז 2015.

קאטעגאריע:פרעזידענטן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
סאנא

*סאַנאַ*' איז די הױפּטשטאָט פֿון תימן.

קאַטעגאָריע:תימן
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
אמאן, יארדאניע

קליין
**אַמאַן** (אַראַביש: عمان), איז די הויפטשטאט פֿון יארדאניע. ריכטיג צו 2008 איז דא אין אַמאַן 1,135,733 איינוווינער.

## געאגראפיע און קלימאט 
די שטאָט איז פלאצירט אין צפֿון-מערב פון דער יארדאניע, הויך 773 מעטער איבערן ים־שפיגל. די שטאָט איז געווען לכתחילה אויף זיבן בערגלעך, אָבער הייַנט באדעקט זי 19 בערגלעך.

## די שטאט היינט 
די שטאָט געפינט זיך אינמיטן דעם וועג נעץ אין יארדאניע. דער אינטערנאַציאָנאַלער פליפּאָרט הייסט נאָך מלכּה אַליאַ (مطار الملكة علياء الدولي) איז די הויפּט לופט טויער פון דעם מלכות.

אין דער שטאט זענען אַ נומער פון אוניווערסיטעטן, וואָס זענען וויכטיק, "אוניווערסיטעט פון יארדאניע", "אוניווערסיטעט פון אַלזייטאָנאַ דזשאָרדאַניאַן" (جامعة الزيتونة الأردنية), "דער דייַטש אוניווערסיטעט פון יארדאניע" (الجامعة الألمانية الأردنية), "אַמאַן אַלאַהאַלייאַ אוניווערסיטעט און די יארדאניע אוניווערסיטעט פון וויסנשאַפֿט און טעכנאָלאָגיע" (جامعة العلوم والتكنولوجيا الأردنية أو جامعة التكنو).

קאַטעגאָריע:יארדאניע
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
שאינו יודע לשאול

איינע פון די פיר קינדער פסח ביינאכט

ער קען נישט פרעגן דעריבער איז את פתח לו!

קאטעגאריע:פסח
לאטיין

**לאַטײַן** (*Lingua latīna לינגואַ לאַטינאַ*) איז א פארצייטישע שפראך, פון וואס שטאמען די אלע ראמאנשע שפראכן (איטאליעניש, פראנצויזיש, שפאניש, פארטוגעזיש, רומעניש און קאטאלאניש) וואס מען רעדט היינט.

## היסטאריע פון לאטיין 
אינעם "לאטיום" פראווינץ ארום רוים איז געבוירן די לאטיינישע שפראך, אירע דיאלעקטן, אויספשריכן און קולטור.

דער לאטיינישער אלפאבעט איז אויך באזירט אויף דעם אלפאבעט פון אלט-איטאליק, וועלכע האבן אפגענויגט פון דעם גריכישן.

## לאטיין דער צענטער פון וויסנשאפט און קולטור 
אין לאטיין איז געבוירן די לאטיינישע ציפערן ().
די העכערע קלאס מענטשן, דאקטוירים, פראפעסארן, אינטעלעקטואלן, דענקער און דיכטער האבן נאר געשריבן אין לאטייניש. דאס איז געווען און האט געהייסן די שפראך פון די געלערנטע.

## לאטיין היינט צו טאג 
די לאטיינישע שפראך איז היינט כמעט ווי אונטערגעגאנגען. גאר ווינציג מענטשן רעדן אדער שרייבן ריינעם לאטייניש. אויך ווערט עס געלערנט אין אינווירזיטעטן דורך שוהלער וואס זוכן צו קענען לייענען די אלטע ביכער געשריבן אויף לאטייניש. טראצדעם וואס אסאך ווערטער און אויסשפריכן זענען געבליבן איז אבער די שפראך כמעט ווי אינטערגעגאנגען. און גאר ווינציג לערנען זי 

נאך היינט צוטאגס פארן מינדליכן באנוץ צוליב די חכמה און אינטערעסע דערין.

דער איינציגסטער ארט וואו לאטיין ווערט נאך באנוצט איז אינעם וואטיקאן אין רוים, אין וועלכן לאטיין איז די אפיציעלע שפראך פאר די גייסטלעכע, ווי אויך דער פויבסט רעדט נאר אויף לאטייניש ווען ער אדרעסירט די מאסן, אדער ווען ער פרעפעלט אין קירכע. עס איז פאראן א נייערער נסח פון לאטיין וואס מען האט באניצט צווישן בערך 1375 און בערך 1900 פאר וויסנשאפטליכע ליטעראטור. דער דאזיגער נסח הייסט ניילאטיין האט פארשידענע אותיות וועלכע דער קלאסישער נישט האט למשל "J/j" ("דזש"). אין קלאסישן לאטיין האט מען נאר "i/I" ("י-/יִ")  אנשטאט באניצט. דאס הייסט אין ניילאטיין האט מען געשריבן צום ביישפיל "Jupiter" אבער אין קלאסישן לאטיין האט מען געשריבן "Iupiter".

קאַטעגאָריע:שפראכן
עריטרעא

**עריטרעאַ** איז אַ לאַנד אין צפון-מזרח אַפֿריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסמאַראַ. עריטרעא גרענעצט סודאן צו מערב, עטיאפיע צו דרום און דזשיבוטי צו דרום-מזרח. זי האט א לאנגען בארטן אויפן ים סוף צו מזרח און צפון-מזרח, קעגן איבער סאודי אראביע און תימן.

די חשובע שטעט אין עריטרעע זענען די הויפטשטאט אסמארא, די פארט שטעט אסעב אין דרום־מזרח און מאסאווע אין מזרח, און קערען אין צפון.

קאַטעגאָריע:לענדער אין אפריקע
בריסל

**בריסל שטאָט** (; ; ) איז די הױפּטשטאָט פֿון בעלגיע, און פון פלאנדערן. די שטאט האט א שטח פון 32.61 קוואדראט ק"מ. די באפעלקערונג פון דער שטאט איז געווען  144,784 אום 1טן יאנואר 2006.

זייטן סוף פונעם צווייטן וועלט קריג, איז בריסל געווארן א וויכטיגער צענטער פאר אינטערנאציאנעלער פאליטיק. די הויפט אינסטיטוציעס פונעם אייראפעישן פארבאנד געפינען זיך אין בריסל, ווי אויך די הויפטקווארטיר פון דער נארד אטלאנטיק אפמאך ארגאניזאציע (NATO). בריסל איז געווארן א פֿילשפראכיקע היים פון אסאך אינטערנאציאנעלע ארגאניזאציעס, פאליטיקער, דיפלאמאטן און ציוויל־דינער. 

בריסל איז דער גאסטגעבער פון די הויפט פאליטישע אינסטיטוציעס פונעם אייראפעישן פארבאנד. דער אייראפעישער פארבאנד האט נישט קיין אפיציעלן הויפטשטאט, אבער דער אפמאך פון אמסטערדאם שענקט בריסל מיטן זיץ פון דער אייראפעאישע קאמיסיע.

## טראנספארט 
בריסל שטאָט האט דריי הויפט באן סטאנציעס: בריסל מידי (די גרעסטע באן סטאנציע אין בעלגיע), צענטראל און צפון. צווישן מידי און צפון סטאנציעס פארן מער ווי 1,000 באנען יעדן טאג. בריסל מידי האט גיכע פארבינדונגען קיין לאנדאן דורכן קאנאל טונעל מיט אייראסטאר (1 שעה 51 מינוט); קיין אמסטערדאם מיטן Fyra; קיין אמסטערדאם, פאריז (1 שעה 25 מינוט) און קעלן מיטן Thalys; און קיין קעלן מיטן דייטשן צווישנשטעט עקספרעס.

## וועבלינקען
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין בעלגיע
קעניע

די **רעפובליק פון קעניע** (; סוואהילי: *Jamhuri ya Kenya* *דזשאַמהורי יאַ קעניאַ*) איז אַ לאַנד אין מזרח אַפֿריקע וואס ליגט אויפן עקוואטאר. מיט דעם אינדישן אקעאן צו דרום־מזרח, האט זי גרענעצן מיט סאמאליע צו צפון־מזרח, עטיאפיע צו צפון, סודאן צו צפון־מערב, אוגאנדע צו מערב און טאנזאניע צו דרום. אין דרום־מערב פון לאנד געפינט זיך די וויקטאריע אזערע, וואס איז געטיילט צווישן קעניע, אוגאנדע און טאנזאניע.

איר הױפּטשטאָט איז נײַראָבי. דער שטח פונעם לאנד באדעקט 580,000 קוואדראט ק"מ, און עס האט א באפעלקערונג פון 39 מיליאן מענטשן פון מער ווי 40 עטנישע גרופעס.
סלאוואקיי

**סלאָװאַקײַ** אָדער **סלאָוואַקיע** (), אפיציעל **סלאוואקישע רעפובליק**, איז אַ לאַנד אין צענטראַל אײראָפּע וואס איז לאנד איינגעשלאסן. איר הױפּטשטאָט איז בראַטיסלאַװאַ (פרעשבורג) און איר באפעלקערונג איז העכער פון פינף מיליאן.

סלאוואקיי איז א מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד, נאט"א און די פאראייניקטע פעלקער.

## היסטאריע 
סלאוואקיי איז געווארן א טייל פונעם קעניגרייך פון אונגארן אין דעם 10טן יארהונדערט. יידן האבן אנגהויבן זיך באזעצן אין סלאוואקיי אין דעם 14טן יארהונדערט.

אין 1918 איז סלאוואקיי געווארן א טייל פונעם נייעם לאנד טשעכאסלאוואקיי.

## געאגראפיע 
דער צפון טייל פון לאנד איז באדעקט מיט די קארפאטישע בערג. די  הויפט טייכן זענען די דוניי, דער וואג און דער גראן.

## רעליגיע 
די קאנסטיטוציע גאראנטירט פרייהייט פון רעליגיע. 60.4% פון סלאוואקן האלטן זיך פאר קאטאליקן, 9.6% אומרעליגיעז אדער אטעאיסטיש, 6% פראטעסטאנטן און 5% פראוואסלאוונע.  פארן צווייטן וועלט קריג האבן געוואוינט אין סלאוואקיי אומגעפער 90,000 יידן (1.6% פון דער באפעלקערונג). נאך דער שחיטה וואס די נאציס האבן דורכגעפירט, בלייבן נאר 2,300 יידן (.04% פון דער באפעלקערונג).

## פאליטיק 
דער ראש מלוכה פון סלאוואקיי איז דער פרעזידענט (היינט איוואן גאשפאראוויטש), וואס מען וויילט אויף א קאדענץ פון פינף יאר.

## רעפערענצן 
*
קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
אנדארע

**אַנדאָרע**, אפיציעל **די פרינציפאַליטעט פון אַנדארע**, איז אַ לאַנד אין די פירענעען בערג אין אײראָפּע, צווישן פראנקרייך און שפאניע. איר הױפּטשטאָט איז אַנדאָראַ לאַ װײאַ. די אפיציעלע שפראך איז קאטאלאניש. אנדארע האט דער צווייטער גרעסטער דערווארטעטער לעבנס־געדויר אין דער וועלט, 82.1 אין 2009. די צוויי פרינצן פון אנדארע זענען דער פרעזידענט פון פראנקרייך און א שפאנישער בישאף, אבער, זייט 1993, ווערט דאס לאנד געפירט דורך א פרעמיער מיניסטער און א פארלאמענט.

## היסטאריע
זייט 788, אין די יארן פון קארל דער גרויסער, וואס האט געשיקט זיין זון צו ראטעווען אנדארע פון אן איסלאמישער אינוואזיע, זענען נישט געווען קיין מלחמות אין לאנד.
אנדארע איז א פריניציפאליטעט זייט 988. אין יאר 1278 איז זי געווארן א דיארכיע אומאפהענגיק פונעם קעניגרייך פון אראגאן.

קאַטעגאָריע:אנדארע
קאמערון

די **רעפובליק פון קאַמערון** () איז אַ לאַנד אין צענטראלער אַפֿריקע, וואס גרענעצט זיך מיט ניגעריע צו מערב, טשאד צו צפון־מזרח, דער צענטראלער אפריקאנער רעפובליק צו מזרח, און עקוואטארישע גינע, גאבאן און דער רעפובליק פון קאנגא צו דרום. איר הױפּטשטאָט איז יאַונדע און די גרעסטע שטאט איז דואלא. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז בערך 20 מיליאן.

די אפיציעלע שפראכן פון קאמערון זענען פראנצויזיש און ענגליש.
זימבאבווע

**זימבאַבװע** איז אַ לאַנד אין אַפֿריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז האַראַרע.

קאַטעגאָריע:זימבאבווע
וויקיווערטערבוך

left|thumb|250px|לאגא פון דער ענגלישער וויקיווערטערבוך
**וויקיווערטערבוך** איז א פילשפראכיק ווירטועל פריי ווערטערבוך. עס איז א שוועסטער-פראיעקט פון דער וויקיפעדיע אונטער דער וויקימעדיע געזעלשאפט.

דאס וויקיווערטערבוך, אזוי ווי די וויקיפעדיע, ווערט געבויט דורך די באניצער אליין, אנדערש ווי אנדערע געשריבענע ווערטערביכער וואס איז פראדוצירט דורך עטלעכע איינציקע פראפעסארן.
## זעה אויך 
* הילף:וויקיווערטערבוך
* 
* אויף אנדערע שפראכן

קאַטעגאָריע:וויקימעדיע פראיעקטן
סלאוועניע

**סלאָװעניע** (), אפיציעל די **רעפובליק פון סלאוועניע** (), איז אַ לאַנד אין צענטראַל אײראָפּע צווישן די אלפן און דעם מיטלענדישן ים. זי גרענעצט איטאליע צו מערב, קראאטיע צו דרום און מזרח, אונגארן צו צפון־מזרח און עסטרייך צו צפון. זי באדעקט א שטח פון 20,273 קוואדראט ק"מ און האט א באפעלקערונג פון 2.05&nbsp;מיליאן. די הױפּטשטאָט איז ליובליאנא. 

די אפיציעלע שפראך פון סלאוועניע איז סלאוועניש.

סלאוועניע איז א מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד און אין נאט"א.

## היסטאריע
די ערשטע סלאווענען זענען אנגעקומען אין דעם געגנט פון סלאוועניע אינעם 6טן יארהונדערט. פון דעם 13טן יארהונדערט ביז 1918 איז סלאוועניע געווען א טייל פון עסטרייך.

אין 1989 האט דער פארלאמענט פון סלאוועניע באשלאסן זיך צו שיידן פון יוגאסלאוויע, און אין 1990 איז די החלטה געווארן באשטעטיקט דורך א רעפערענדום. אין 1991 האט סלאוועניע דערקלערט איר אומאפהענגיקייט. די יוגאסלאווישע מיליטער האט אינוואדירט אום 27סטן יוני, אבער נאכן אינטערווענץ פון די פאראייניקטע פעלקער האט געענדיגט דאס קעמפן נאך צען טעג. אין 1992 האט דער אייראפעישער פארבאנד אנערקענט די אומאפהענגיקייט פון סלאוועניע. יענע יאר האט מען געהאלטן דעמאקראטישע וואלן, און מען האט געוויילט מילאן קוטשאן פרעזידענט פון דעם לאנד.

## געאגראפיע 
סלאוועניע געפינט זיך אין דרום־מזרח אייראפע, צווישן די אלפן און דעם מיטלענדישן ים. זי גרענעצט קראאטיע צו דרום און מזרח, אונגארן צו צפון־מזרח, עסטרייך צו צפון און איטאליע צו מערב. סלאוועניע, איטאליע און עסטרייך האבן א באגעגן־פונקט לעבן פעטש, אין צפון פון לאנד. אין דרום־מערב פון לאנד איז א קורצער בארטן ביים אדריאטישן ים.

צווישן די פויגלען אין סלאוועניע זענען סאוועס, אדלערן, און שווארצע און גרינע פיקהאלצן.

## רעפערענצן 
*
בראזיליא

**בראַזיליאַ**  () איז די  פעדעראלע הױפּטשטאָט פֿון בראַזיל, וואס געפינט זיך אין דער צענטער-מערב ראיאן פון בראזיל. אין 2008 איז איר באפעלקערונג געווען 2,557,000.

בראזיליא איז די פערט גרעסטע שטאט אין בראזיל. 124 פרעמדע אמבאסאדעס געפינען זיך אין דער שטאט.

די הויפט פליפארט איז בראזיליא אינטערנאציאנאלער פליפארט.

אונעסקא האט באשיטמט בראזיליא א וועלט ירושה ארט.

קאַטעגאָריע:שטעט אין בראזיל
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין דרום אמעריקע
טייוואן

**טייוואַן** (), אפיציעל די **רעפובליק פון כינע** (), איז אן אינזל לאנד אין מזרח אזיע. אריגינעל האט די רעפובליק געהערשט איבער גאנץ כינע, אבער היינט הערשט זי איבער דעם  טייוואן אינזל (וואס באדעקט 99% פונעם לאנד שטח), ארכידע אינזל און גרינער אינזל אינעם פאציפישן אקעאן לעבן טייוואן, די פענגו אינזלען אינעם טייוואן דורכגאס, און קינמען און די מאצו אינזלען נאענט צום בארטן פונעם קערנלאנד פוזשיאן פראווינץ. אין 1945 נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט די כינעזישע רעגירונג איבערגענומען די הערשאפט איבער טייוואן. אין דעם כינעזישן ברודערקריג האט די רעפובליק אריבערגעפירט איר רעגירונג קיין טייוואן.

דער הויפט אינזל פון טייוואן ווערט אויך גערופן **פֿארמאזע** (פון פארטוגעזיש (*Ilha*) *פֿארמאזע*, וואס מיינט "שיין"). ער איז פלאצירט אין מזרח אזיע נישט ווייט פון בארטן פון יאדערלאנד כינע, דרום-מערב פון די הויפט אינזלען פון יאפאן ממש מערב פון די יאפאנעזישע ריוקיו אינזלען, און צפון-צפון-מערב פון די פיליפינען. דער אינזל איז לאנג 394 ק"מ (245 מייל) און ברייט 144 ק"מ (89 מייל) און באשטייט פון הויכע בערג באדעקט מיט געוועקס.

די הױפּטשטאָט פון דער רעפובליק פון כינע איז טאאיפי.

## מיליטער 
די רעפובליק פון כינע ארמיי שטאמט פון דער נאציאנאלער רעוואלוציאנערער ארמיי, וואס סון יאט-סען האט געגרינדעט אין 1925 אין גוואנגדאנג מיטן ציל פון פאראייניגן כינע אונטער דעם קואמינטאנג.

קאַטעגאָריע:אינדזלען
קאַטעגאָריע:אזיע
קאַטעגאָריע:כינע
זכריה הנביא

**זכריה הנביא** איז געווען א נביא אין די צייט וואס מען האט אנגעהויבן בויען דער צווייטער בית המקדש.

קאַטעגאָריע:נביאים
קאַטעגאָריע:אנשי כנסת הגדולה
ל"ג בעומר

מרכז|קליין|מדורת ל"ג בעומר
**ל"ג בעומר** איז א יידישער פייערטאג וואס מען פייערט דעם 33 סטן טאג פון עומר-ציילונג צום אנדענק פון רבי שמעון בר יוחאי'ס יארצייט. 

מען זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען (אין מערסטע קהילות זאגט מען אויך נישט ביי מנחה דעם פריערדיגן טאג). ביי אשכנזים איז מען זיך נוהג אז מען מעג זיך שערן און חתונה האבן ל"ג בעומר.
ווען ל"ג בעומר געפאלט זונטאג שערט מען זיך דעם פריערדיגן ערב שבת.

די חדר יינגלעך האבן דעם טאג א יומא דפגרא. מען איז געוואוינט צו מאכן אויספלוגן פאר די קינדער.

## מנהגים 
[left|thumb|250px|דער קבר פון ר' [שמעון בר יוחאי]]
אין חוץ לארץ איז אלעמאל געווען דער מנהג אז די חדר יינגלעך גייען אויף אן אויספלוג דעם טאג, און מען שפילט מיט פיילן און בויגן.

דער מנהג פון ארויפֿגיין קיין מירון ל"ג בעומר ווערט דערמאנט צום ערשטן און ספר שער הכוונות פון רבי חיים וויטאל, אז זיין רבי דער אר"י הקדוש איז דארט ארויף, אבער ער שרייבט דעם לשון אז דאס איז שוין דעמאלט געווען אן אלטער מנהג.

היינטיקע צייטן גייען ארויף קיין מירון ארום א האלבער מיליאן מענטשען, עס ווערט אנגעצינדען דארט א גרויסע הדלקה דורך דעם באיאנער רבי'ן וואס האט דאס בירושה פין זייו זיידן הר"ר ישראל פון רוזשין, וואס האט אפגעקויפט די רעכט אנצינדן די הדלקה פון די יידן אין צפת. אויך ווערן אנגעצונדן הדלקות דורך אנדערע אדמורי"ם.

אסאך פירן זיך אפצושערן זייערע דריי יעריקע אינגלעך און זיי מאכן פיאות וואס ווערט אנגערופן חאלאקע. דער מנהג ווערט אויך דערמאנט אין שער הכוונות.

קאַטעגאָריע:ימים טובים
קאַטעגאָריע:ל"ג בעומר
שמואל בוטח

קליין|250px

**שמואן בוטח** גריפן **שמולי בוטח** (געב' דעם 19טן נאָוועמבער 1966) איז א גלענצענדיקער רעדנער און שרײַבער. ער איז געוואָרן אלס יונגער בחור נתקרב צו ייִדישקייט דורך א חב"ד שליח, און זינט דעמאָלט איז ער טעטיק אליין אין קירוב, אָבער זײַן קירוב רחוקים האָט זיך פארשפּרייט מער ארויס פון די גרענעצן פון ייִדישקייט, ער האָט גענומען זײַן טאלאנט צו רעדן אוניווערסאל צו מענטשן פון אלע פעלקער צו ברענגען זיי נענטער צו גאָט.

## ביאגראפיע 
שמולי בוטח איז געבוירן געוואָרן אין לאָס אנדזשעלעס אין נאָוועמבער 1966.

אָנגעהויבן זײַן קאריערע האָט ער אין סידני, וואו ער האָט געלערנט סמיכה אין דער דאָרטיקער ליובאוויטשער ישיבה און געווען טעטיק צו לייגן תפילין און מקרב זײַן די דאָרטיקע ייִדן.

זײַן הויפּט הצלחה האָט ער געהאט, ווען ער איז געווען דער שליח אין דעם אָקספארדער אוניווערסיטעט. הונדערטער ייִדישע סטודענטן האָבן זיך געקלעפּט צו זײַן כאריזמאטישער פירערשאפט, און האָבן אָנטיילגענומען אין זײַן "לחיים סאסייעטי" חב"ד הויז און איר טעטיקייט.

פון דאָרטן האָט ער גענומען זײַן טאלאנט צו דער וועלט; נעמלעך דער אפענער צוגאנג פון תורה צו די אינטימסטע טיילן פון א מענטשס לעבן, זיין בוך "כשר סעקס" איז געוואָרן א בעסטסעלער. הײַנט-צו-טאָג שרײַבט ער ביכער יעדע פאר חדשים א נײַע, און האָט א טעלעוויזיע און ראדיאָ  שוי, הויפּטקווארטירט פון ניו דזשערסי, מיט צוהערער דורכאויס אלע שטעט אין אמעריקע.

עס איז מערקווירדיק, אז טראָץ די טענות, וואָס די פרומע האָבן קעגן אים, אז ער האָט גענומען אזא באהאלטענע נושא ווי סעקס און מיט דעם איז געוואָרן באקאנט, גייט ער נישט אין ערגעץ נישט אָן דער באגלייטונג פון זײַן ווײַב, ער האָט נײַן קינדער און זי איז אוודאי פארנומען ביזן קאפּ מיט הויזארבעט, דאָך  פאָרט ער ניט אין ערגעץ ניט צו אין פּובליק אויפטריטן צו פריוואטע סטודיא אָדער בוך אונטערשרײַבן אָן זײַן רעביצין.

אין 2012 איז ער געלאָפן פאר א קאָנגערס זיץ אין ניו דזשערזי אויף דער רעפּובליקאנער פּארטיי.

## זיינע ביכער
* קאשער סעקס
* קאשער יויזל

## וועבלינקען 
* אן ארטיקל פון אים אין דזשואיש פרעס אפצופרעגן די שרייבערין יוטא האלבערשטאם איבער דער טעמע צי פרויען דארפן זיך שיין מאכן
* רב קאנדידירט זיך פאר קאנגרעס אלס רעפובליקאנער  ביי בחדרי חרדים

קאַטעגאָריע:ליובאוויטש
קאַטעגאָריע:רעדנער
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער ארטאדאקסישע אידן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
ספירת העומר

**ספירת העומר**, גערופן אין קורצן די **ספירה**, איז די מצוה פון ציילן די טעג פון דעם עומר. דאס הייבט זיך אן פון דעם צווייטן טאג פסח, ביז שבועות.

* ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האט מען געברענגט א קרבן מנחת העומר (עומר איז טייטש א בינטל וואס איז א צענטל פון אן איפה) דעם צווייטן טאג פסח, פון ווען מען האט געברענגט דעם קרבן, האט מען געציילט 49 טעג, דער פופציגסטער טאג איז געווען שבועות און מען האט געברענגט די שתי הלחם. 

דער טעם איז צווייפאכיג:
:איינפאך צו דאנקען און לויבן אויף דעם עומר, ווייל דאס ווייזט אז מען האט שוין וואס צו שניידן, און
:צו גרייטן מיט פרייד און ציילן די טעג וואס איז שוין אריבער ביז שבועות וואס איז דער יו"ט פון מתן תורה, אזוי ווי דער ספר החינוך זאגט, אז יציאת מצרים איז געווען די הכנה פאר קבלת התורה.

רוב פוסקים האלטן אז ציילן ספירה היינט איז מדרבנן, אבער דער רמב"ם האלט אז אפילו היינט איז די מצווה מן התורה.

## די מצווה פון ציילן 
## מנהגים דורך אויס די ספירה טעג 
קאטעגאריע:תרי"ג מצוות
קאַטעגאָריע:ל"ג בעומר
ספירה

אין די תורה איז דא עטליכע מצות פון ציילען.

* געווענליך מיינט דאס ציילען מיט די מויל.

* מען מאכט א ברכה פאר מען ציילט.

## ספירות אין די תורה 
### ספירת העומר 
* דאס איז די מצוה פון ציילען די טעג פון ווען מען ברענגט די קרבן עומר ציילט מען 49 טעג.

### ספירת ז' נקיים 
* א זב אדער א זבה דארף אפהאקן מיט ריינקייט, דאס מיינט זיי דארפן זיכער מאכן אז עס רינט מער נישט פון זיי, דאן דארפן זיי ציילען 7 ריינע טעג, דערנאך דארפן זיי זיך טינקען אין א מקוה זיך אינגאנצן ריין צו מאכן.

### ספירת שמיטה מיט יובל 
* ווען די בית המקדש איז געשטאנען האט די סנהדרין געדארפט ציילען יעדען מוצאי יום כיפור די יארן, יעדע זיבעטע יאר איז געווען א שמיטה, און יעדע 50סטע יאר איז געווען יובל.

קאטעגאריע:בית המקדש
קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
אינסולין

קליין|סטרוקטור פון אינסולין

**אינסולין** איז א מין הארמאן וואס רעגולירט און דערלויבט די בלוט איבערצוגעבן די צוקער וואס הייסט גלוקאז אריין גיין אין די צעלן פונעם קערפער איר צו געבן ענערגיע אויסצופירן זייערע צילן. אן אינסולין קען דער צעל נישט נעמען קיין ברענשאטאף צו זיך האלטן ביים לעבן.

דאס ווערט פראדעצורט אין דעם פאנקרעאס.

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
קאַטעגאָריע:הארמאנען
רעפערענדום

**רעפערענדום** (העברעיש: **משאל עם**) איז אזעלכע סארט וואלן ביי א רעגירונג פון א געזעץ וואס ווערט נישט באשטימט פון דער געזעץ-געבער אויטאריטעט, נאר מען שטעלט פאָר די געזעץ פאר דער גאנצער פאלק צו שטימען.

בדרך-כלל איז זייער זעלדן צו פארשטעלן א רעפערענדום אין א דעמאקראטישע רעגירונג, ווייל ווארשיינליך פארלאזט מען זיך אויף די אויטאריטעט (חברי כנסת), אבער אין שווייץ איז דא זייער אפטלעך א רעפערענדום, און יעדער בירגער קען בעטן צו מאכן דעם רעפערענדום.

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
אגדתא

דער ארטיקל באשעפטיקט זיך מיטן טערמין "אגדה" פונעם תורהדיקן בליק, צו ליינען איבערן טערמין "לעגענדע" פונעם וועלטלעכן בליק דריקט אהער.

**אגדתא** איז א שטיקל אין די גמרא וואס רעדט נישט פון הלכה אדער מצוות, נאר פון וועלטליכע געשיכטע אדער פון מוסר, אדער הלכות דרך ארץ ווי אזוי דער מענטש זאל זיך פירן. די אגדתא'ס אין ש"ס זענען צוזאמענגעקליבן אין עין יעקב.

## סארטן אגדתא 
דער רמח"ל אין זיין ספר ארבעה מאמרים ברענגט אז עס זענען דא אפאר סארטן אגדתא'עס, ער לייגט צו אז די אגדתא וואס רעדט פון נאטור מיינט מען נישט דוקא די נאטור פון וואס מען רעדט, נאר עס איז דארטן באהאלטן פארבארגענע סודות התורה, און די חכמים האבן דאס באהאלטן אין די נארטוליכע זאך פון וואס מען רעדט, וועגן דעם ווייל דאס איז געווען באוויסט אז דער נאטורליכער זאך ארבייט אזוי ביי אלעמען. למשל אז די גמרא זאגט אז די זון דרייט זיך ארום די וועלט, מוז דאס נישט מיינען אז אזוי איז דאס, נאר וויבאלד אלע האבן אזוי געהאלטן אין יענע צייטן, און די גמרא זוכט נאר צו פארבארגן עפעס דא, נוצט ער די באוויסטע זאך פון יענע צייטן וועגן די זון און דער וועלט.

### נאטור 
* די סארט אגדתא רעדט פון זאכן וואס האט צוטאן מיט נאטור ווי למשל צי די זון דרייט זיך ארום דער וועלט, אדער די וועלט ארום דער זון.

### מוסר (עטיק)
* די סארט אגדתא רעדט פון זאכן וואס איז געשריבן וועגן דעם אז מענטשן זאלן זיך אפלערנען פון די מעשה ווי אזוי מען זאל זיך אויפירען.

### קבלה/סודות התורה 
* די סארט אגדתא רעדט אין פארבארגענע זאכן וואס סתם פשוט פשט קען מען דאס נישט פארשטיין אבער עס האט אין זיך גרויסע פארבארגענע זאכן.

### פשט אין תנ"ך 
* די סארט אגדתא לערנט פשט אין פסוקים פון תנ"ך.

## ספרים אויף אגדתא 
* עין יעקב
* בן יהוידע (פון רבי יוסף חיים פון באגדאד)

## זעט אויך
* מדרש

קאטעגאריע:אמונה
קאטעגאריע:תלמוד
קאַטעגאָריע:מדרשים
קאטעגאריע:מוסר
הארמאן

**האָרמאָן** (פון די גריכיש ווארט: צו שטויסן און מאָוציע) איז דער כעמישער שליח וואס טראגט קריטישע מעלדונגען פון א צעל אדער א דריז צו די אנדערע צעלן אין מולטי-סעליולער באשעפענישן. א קליין ביסל הארמאן איז גענוג צו שאפן אן ענדערונג אין דעם ארגאניזם. אין בהמות ווען די הארמאנען אפטמאל געפירט דורכן בלוט. א הארמאן קען גיין אדער צו א נאנטן צעל אדער צו א ווייטן צעל.

א גרופע פון צעלן אין איין ארט וואס זייער עיקר צוועק איז צו שאפן הארמאנען ווערט גערופן א דריז. ענדאקרינע דריזן שיקן הארמאנען אינעם בלוט.

הארמאנען רעגולירן מעטאבאליזם, צי דער ארגאניזם זאל וואקסן צי נישט, ווי מען שפירט (מונטער אדער אומערט), צי מען איז הונגעריק.

וויפיל צוקער בלייבט אינעם קערפער ווערט קאנטראלירט דורכן הארמאן אינסולין.

## טיפן הארמאנען 
הארמאנען ווערן קלאסיציפירט אין פיר טיפן, לויט די כעמיקאלן פון וואס זיי שטאמען.
* סטערויד הארמאנען—שטאמען פון כאלעסטעראל
* ליפיד הארמאנען—שטאמען פון ליפידן
* אמינאזייערסן
* פראטעין

*
קאטעגאריע:פיזיאלאגיע
ארגאניזם

‏אַן **אָרגאַניזם** איז אַ לעבעדיקער קערפּער, וואָס האָט אַ ריי אייגנשאַפטן, וואָס טיילן אים אָפּ פון דער טויטער מאַטעריע. די הויפּט סימנים פון אָרגאַניזמען און 
לעבן בכלל זיינען: מעטאַבאָליזם, ירושהדיקייט, די פעאיקייט צו באַנעמען און באַאַרבעטן די אינפאָרמאַציע פון דרויסן, וואַקסן און זיך מערן.

אָרגאַניזמען באַשטייען פון צעלן, און עס זיינען דאָ איין־צעליקע אָרגאַניזמען (unicellular בלעז) און די, וואָס זיי שטימען אויס אַ סך צעלן (multicellular).

‏ביאָלאָגן צעטיילן די אָרגאַניזמען אויף דריי הויפּט־גרופּעס:

*באַקטעריעס
*ארכעען
*אייקאַריאָטן. 
בעלי־חיים און פלאַנצן געהערן צו די אייקאַריאָטן. ‏

## ‏ווירוס 
אַ ווירוס קען געוויינלעך נישט ווערן אָנגערופן אַן אָרגאַניזם, וויבאַלד זיי קענען זיך נישט רעפּראָדוצירן פון זיך אַליין, נאָר מוזן האָבן אַ *גאַסטגעבער צעל*. ‏

## ‏לעבנס טעג 
איינע פון די גאָר וויכטיקע זאָכן פון אַן אָרגאַניזם איז ווי לאַנג דאָס לעבט. עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס לעבן נישט מער ווי אַ טאָג, ווידער אום זענען דאָ אַזעלכע וואָס קענען לעבן טויזנטער יאָרן.

קאטעגאריע:ביאלאגיע
זכר

upright|קליין|זכּר סימבאל
**זכר** איז דאס מין אדער חלק פון אן ארגאניזם וואס פראדוצירט זרע. די זרע איז גיווענליך די קלענערע פון דער רעפראדוקציע סיסטעם פון אן ארגאניזם, און די חלק אין דער רעפראדוקציע פון דער נקבה וואס איז געווענליך אייער איז די גרעסערע. א זכר רעפראדאצירט דורך איינזייען די זרע אויף די אייער פון דער נקבה. די זכר קען נישט פארמערן/ריפראדאצירן סעקסואל אנע נקבה.
עס זענען דא ארגאניזמען וואס קענען רעפראדוצירן אנע סעקס.

* דאס ווארט זכר קען אויך באניצט ווערן צו צייגן א אונטערשייד צעווישן צוויי די זעלבע זאכן וואס די אונטערשייד איז אויב זיי זענען א מקבל אדער נישט. ווי למשל אַ רער וואס מען קען איר נאר אריינשטעקן אין אן אנדער רער וואס איז די זעלבע מאס, ווערט אנגערופען א זכר.

קאַטעגאָריע:סעקס
קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
מינוט

א **מינוט** איז א זעכציגסטעל פון א שעה.

* מען ניצט דאס אין צייט ווען מען וויל זאגן וויפל איז דער זייגער, דאן מיינט דאס א זעכציגסטעל פון א שטונדע, און האט אין זיך זעכציג סעקונדעס.

* מען ניצט דאס אין מעסטן לאנד דאן מיינט דאס א זעכציגסטעל פון א גראד, און האט אין זיך זעכציג סעקונדעס.

קאַטעגאָריע:צייט
קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
גארטן

קליין|גארטן
**גארטן**
אין העבעריש הייסט דאס „גן“ אין ארץ–ישׂראל זענען פֿאַראַן אַ רײ געמיינדעס מיטן נאָמען „גן“, װי „גן יבֿנה“ און „גן שמואל“.

קאַטעגאָריע:גארטן
מוטער

א **מוטער** איז די סאציאלע אדער ביאלאגישע נקבה עלטערן פון א קינד אדער געבוירןס און דער בעיבי זייגט פון איר מילך.

* ווען מען רעדט פון מענטשן דאן מיינט דאס דער וואס האט געמאכט די איי, און אין וועמען די איי האט זיך איינגעזייעט דורך א זכר, און זי האט געטראגן די קינד אין זיך פאר ניין מאנאטן, דערנאך האט זי געבוירן דאס קינד, דורך אדרוך גיין שווערע ליידן.

* ווען מען רעדט פון אנדערע זאכן וואס האט נישט מיט ביאלאגיע מיינט דאס די עלטערן פון וואס מען רעדט. ווי למשל די מוטער-לאנד מיינט פון וועלכע לאנד א מענטש קומט.

* ווען מען רעדט וועגן סאציאלע זאכן מיינט דאס דער וואס ערציעט דאס קינד אויף א פיזישע וועג. ווי געבן עסן, טרינקן, און אנטאן קליידער. דערפאר קען דאס ווארט **מוטער** מיינען איינער וואס איז נישט די ביאלאגישע מוטער, ווי עס קען זיין מיט אדאפטירטע קינדער. אדער מיט א שטיף מוטער.

קאַטעגאָריע:משפחה
קאַטעגאָריע:נאטור
גלעד

**גלעָד** איז דער נאָמען פֿון אַ פראווינץ אין עבֿר הירדן (בראשית ל”א), אָנגערופן אויפן נאָמען פֿון גלעד בן מכיר פֿון שבֿט מנשה; דאָרט האָט געװױנט א האַלבער שבֿט מנשה.

היינט געפונט זיך די שטח אונטער יארדאנישן הערשאפט.

קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
בערן

**בערן** איז די הױפּטשטאָט פֿון דער שװײץ.

קאַטעגאָריע:שטעט אין דער שווייץ
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
שמיני עצרת

קליין|מרכז| משיב הרוח זאגין השמיני עצרת
נאָמען פֿון 8טן טאָג אין סוכּות (כ”ב תּשרי); איז אַ באַזונדערער יום–טובֿ; אין חומש ױקרא כ”ג, במדבר כ”ט הײסט עס ביום השמיני „עצרת היא“, „עצרת תהיה לכם“; צוליב דעם װאָס ער איז שױן אַ באַזונדערער יום–טובֿ איז די פֿראַגע צי דאַרף מען זיצן אין סוכּה; חסידים זענען זיך נוהג בײַנאַכט נישט צו זיצן אין סוכּה, נאָר בײַטאָג יאָ צו זײַן אין סוכּה (דער מנהג שטאַמט פֿון אַלטע צײַטן, זע גמרא סוכּה מ”ז).  בײַם דאַװענען אין מוסף זאָגט מען „גשם“.  טײל זענען זיך נוהג אין שמיני עצרת צו לײענען „קהלת“.  חסידים זענען זיך נוהג בײַנאַכט צו שמיני עצרת אײַנצואָרדענען אין שול „הקפות“.

קאַטעגאָריע:ימים טובים
קאַטעגאָריע:שמיני עצרת
ספר במדבר

**בַּמִּדְבָּר** איז דאָס פֿערטע ספֿר פֿון חומש; דער נאָמען שטאַמט דערפֿון, װאָס דער ערשטער פסוק הײבט זיך אָן מיט די װערטער „וידבר ה’ אל משה **במדבר** סיני“; טײל אַמאָליקע מפֿרשים האָבן עס גערופֿן אויך „וידבר“; אין דער משנה יומא פרק ז’ הײסט עס, „חומש הפֿקודים“ (פֿון „פקד“ „צײלן“), װײַל אין אים װערט געבראַכט די צײלונג פֿון די ייִדן אין דער מדבר; אין אײראָפעאישע שפראַכן רופֿט מען עס מיטן לאטײנישן נאָמען „נומערי“, צאָלן: אין דאָרטן ספֿר זענען פֿאַראַן אַ רײ ספֿורים, די משנה פֿון די מרגלים, די מחלוקה פֿון קורח, די מעשׂה בלעם, די מלחמות פֿון סיחון און עוג, מעשׂה מרים, װי אױך די געאָגראַפֿישע גרעניץ פֿון ארץ–ישׂראל. עס זענען דאָרטן פֿאַראַן אױך די דינים פֿון נזירות. ציצית, סוטה, טומאה, ערי מקלט און אַנדערע. זע „חומש“

## דער סדר פון פרשיות אין ספר במדבר 
אין ספר במדבר איז דא 10 פרשיות:

* במדבר
* נשא
* בהעלתך
* שלח לך
* קרח
* חוקת
* בלק
* פינחס
* מטות
* מסעי

קאַטעגאָריע:במדבר
קאַטעגאָריע:תורה
במדבר
*
גמרא

**גמרא** איז א זאמלונג פון די מאמרים און שקלא וטריא פון די אמוראים , ד"ה די חכמים ביי יידן פון דער תקופה גלייך נאכן פעסטשטעלן פון דער משנה (בערך 200 יאר נאכן צווייטן חורבן בית המקדש). די אמוראים שטעלן זיך אויף די ווערטער און סברות פון די תנאים אין דער משנה און ברייתות.

אין ציפורי און אין טבריה אין ארץ ישראל האט מען צוזאמענגעשטעלט דעם תלמוד ירושלמי. א הונדערט יאר שפעטער האט מען אין בבל צוזאמענגעשטעלט דעם תלמוד בבלי. מען לערנט דעם בבלי אסאך מער ווי דעם ירושלמי.

## זעט אויך 
* תלמוד בבלי
* תלמוד ירושלמי

קאַטעגאָריע:תלמוד
קאבול

**קאבול** איז די הויפטשטאָט פֿון אפגאניסטאן.

אום 31סטן יולי 2022, נאך א לאנגן געיעג פון עטליכע יאר, האט די סי איי עי באוויזן אומצוברענגען איימאן אל-זאוואהירי דורך א מיסל דראן אטאקע, וואס זיי האבן געשאסן אויף א הויז וואו ער האט זיך אויפגעהאלטן אין קאבול.

קאַטעגאָריע:אפגאניסטאן
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
אטאווא

**אָטאָװאַ** () איז די הױפּטשטאָט פֿון קאנאדע. אטאווא געפינט זיך אויפן דרום ברעג פונעם אטאווא טייך.
צענטער|קליין|587x587פיקס

קאַטעגאָריע:שטעט אין קאנאדע
הימן

נאָמען פֿון אַ חכם, אין צײַטן פֿון תנ"ך, דערמאָנט אין מלכים א’ ה’: אין תהלים פ”ח געפֿינען מיר „הימן האזרחי“.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:חכמים
אדלערפיש

left|thumb|250px|אַן אָדלערפֿישSciaena aquila

דער אָדלערפֿיש איז אַ גרױסער ים–פֿיש (ביז 5 פֿוס די לענג) װאָס געפֿינט זיך אין די װאַסערן אַרום אײראָפע און אין מיטלענדישן ים. שװימט סטאַדעװײַז. געשמאַק צום עסן. בײַם שװימען זאָל אַרױסגעבן קלאַנג װאָס דערמאָנט אין אָדלער–געשרײ. Sciaena aquila.

קאַטעגאָריע:פיש
חומש

(אַרױסגערעדט: כוּמעש) מיט נאָמען **חומש** (פֿון װאָרט „חוֹמֶש“, א פֿינפטל) רופֿן מיר אָן די 5 ספֿרים פֿון דער תּוֹרה: בּרֵאשׁית, שׁמוֹת, ויִקרָא, בּמדבּר, דבָֿרים, װעלכע זענען געשריבן געװאָרן דורך משה רבנו.  

אין די ספֿרי הנבֿיאים און כּתובֿים געפֿינען מיר דעם אױסדרוק „תּוֹרה משה“ און „ספֿר משה“ (יהושע ח’ און דבֿרי הימים ב’ כ”ה); אין דער גמרא מסכת מגילה ט”ו און אַנדערע ערטער װערן זײ אָנגערופן „חמשה חומשי תורה“; אין גיטין ס’ הײסן זײ „חומשים“.  עס װערט געמאַכט אַן אונטערשײד אין דעם נאָמען: אױב זײ זענען געשריבן אױף פאַרמעט אַלץ ספֿר תורה הײסן זײ תורה, און אױב אײַנפֿאַך, נישט לױט די דינים פֿון שרײַבן אַ ספֿר תורה, הײסן זײ חומשים.  אין גטין ס’ קלערט די גמרא „מהו לקרות בחומשים בבית הכנסת“ (צי מען טעג לײענען אין שול פֿון חומשים אַרױס);  אין ירושלמי מגילה פרק ג’ געפֿינען מיר דײַטלעך די צװײ װערטער צוזאַמען „תורה וחומשים“; װעגן יעדן חומש געבן מיר בײַם זוכװאָרט פֿון זײַן נאָמען („בראשית“, „שמות“ און אַזױ װײַטער);  װעגן די מײנונגען פֿון די ביבל–קריטיקער געבן מיר אין תנ”ך-קריטיק, װאוּ מיר געבן אױך די מײנונגען פֿון די געלערנטע, װעלכע טרעטן אַרױס קעגן דער תנ”ך–קריטיק.  אין דער גמרא װערט אױך דער תהלים אײַנגעטײלט אין „חומשים“ (קידושין ל”ג „שני חומשין שניתי לו בספֿר תהלים“).

## זעט אויך
* **תנ"ך**

## לינקס 
* אויף די פרשה פון פראפ' נחמה ליבוביץ ז"ל 
* הערן די טראפן (EN)

קאַטעגאָריע:חומש
קאַטעגאָריע:תורה
אוגרע

left|thumb|250px|אוגרע
**אוגרע** – די, –ס אדער **ווענגער** (פֿון סלאַװישע שפראַך). פֿיש װאָס איז ענלעך צו אַ שלאַנג, אָן שופן און אָן פֿלוספֿעדערן, מיט גליטשיקער הױט. זי וואקסט געווינטלעך ביז 60-80 ס"מ, אמאל א מעטער לאנג. [טרייף].Anguilla anguilla.

קאַטעגאָריע:פיש
יום כיפור

[left|thumb|250px|[גאטליב בילד פון אידן אין שול יום כיפור.]]
**יום כיפור** איז דער הײליקסטער ייִדישער פֿײַער–טאָג און תענית אין דעם 10טן טאָג אין חודש תשרי (י' תשרי). עס הײבט זיך אָן מיט דער נאַכט פֿון 9טן אױפֿן 10טן פֿון תשרי. אין חומש ויקרא (כ״ג) װערט װעגן דעם געזאָגט אַז דער 10טער טאָג אין 7טן חודש (תשרי) איז יום הכּפּוּרים, דער טאָג פֿון פֿאַרגעבן די זינד. ועניתם את נפֿשותיכם, מען טאָר נישט טאָן קײן אַרבעט, שבת שבתון העכסטער רו–טאָג.  אין חומש ויקרא ט”ז װערט געזאָגט, אַז אין דעם טאָג איז דער כּהן גדול אַרײַנגעגאַנגען אין קודש הקדשים צו בעטן פֿאַר זיך און פֿאַרן עם ישראל.

ביים דאווענען איז יום כיפור אויסגעצייכנט מיט צוויי זאכן: ביי יעדער תפילה זאגט מען ווידוי, און ס'איז דא נאך א תפילה, *נעילה*, וואס א גאנץ יאר דאווענט מען נישט.

ביים ליינען די תורה אינדערפרי רופט מען אויף זעקס מענטשן (אחוץ ווען ער געפאלט שבת, דעמאלסט רופט מען אויף זיבן אזוי ווי יעדן שבת).
ביי מנחה ליינט מען אין פרשת אחרי מות, און מען רופט אויס דריי מענטשען, דערנאך ליינט מען אין דער הפטרה פון יונה.

קאַטעגאָריע:ימים טובים
קאַטעגאָריע:ימים נוראים
קאַטעגאָריע:יום כיפור