open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
משה האלבערשטאם

[לינקס|250px|קליין|מרכז| הרב משה הלברשטאם ב"ר יעקב הלברשטאם, איניקל ה[דברי חיים מצאנז, מיט משב"ק הרב דוד שווראטץ שליט"א]]
הרב **משה האלבערשטאם** זצ"ל (ח' ניסן ה'תרצ"ב –  כ"ח ניסן ה'תשס"ו) איז געווען א רב און חבר פון בית דין צדק פון עדה החרדית אין ירושלים, פון די חשובע פוסקים אין היינטיגן דור. ער איז דער מחבר פון שו"ת "דברי משה" און ראש ישיבה פון "דברי חיים – טשאקאווע".

## לעבנסגעשיכטע
הרב משה האלבערשטאם איז געבוירן געווארן ח' ניסן ה'תרצ"ב אין טשאקאווע, גאליציע צו זיין פאטער הרב יעקב האלבערשטאם, טשאקאווער רבי. ווען ער איז געווען אלט דריי יאר איז ער אריבער מיט זיין משפחה קיין ארץ ישראל.

ער האט גערלנט אין "ישיבת חכמי לובלין" אין בני ברק אונטער הרב שמואל וואזנער.

ער איז געווען דער לענגסטער דינענדיגער חבר הביד"ץ, ער איז מלכתחילה גרויס געווארן אלס גרויסער יחסן שטאמענדיג פון צאנזער רב.

אויפן פארלאנג פונעם ירושלימער רב דער מנחת יצחק האט ער יארן לאנג געשריבן שיינע הסכמות אויף פילע ספרים, דורך דעם האט ער באקומען פיל וועלטליכע אנערקענונג, אלע זיינע הסכמות האבן א נייע גימטריא אויפן יאר לויטן מהות פונעם ספר.

ער האט געדינט אלס דער רב פון הצלה. און איז דער איינציגסטער פערזענליכקייט וואס איז גרויס סיי ביי די קנאים און סיי ביי די אלגעמיינע אידן איבער דער וועלט, אבער נישט אלס גאון נאר סתם אלס חשובער תורה פערזענליכקייט.

זיינע ברידער זענען: הרב מאיר האלבערשטאם, טשאקאווער רבי אין בני ברק, הרב נפתלי האלבערשטאם, טשאקאווער רבי, און הרב חכם צבי, מחבר פון "חכמת צבי".

הרב משה איז נפטר געווארן כ"ח ניסן ה'תשס"ו און באגראבן אין הר הזיתים.

קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:עדה החרדית
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין ישראל
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
ווייב

קליין|מרכז|פּאָרטרעט ווייבפון די האָלענדיש מאָלער Dirk Jacobs דירק ג'ייקובס זיך און זיין פרוי, 1550
**ווייב** מיינט א פרוי וואס איז חתונה געהאט מיט א מאן. אויב זי האט חתונה געהאט אבער מען האט איר אפגעגט אפילו אויב זי זעלבסט האט עס פארלאנגט, דאן האט זי נישט דער טיטל ווייב. נאר פשוט פרוי

קאטעגאריע:חתונה
שמחה וויינבערג

הרב **שמחה וויינבערג**, האט געדינט אלס פרעסטיזשפולער רב און מורה דרך פאר מאדערענע אידן אין מאנהעטן שול, איך האב פארגעסן דעם נאמען, א תלמוד חכם און אנערקענטער בעל דרשן, זייענדיג א רב האט ער מגייר געווען פיל מאדערענע חברה וואס זייער אידישקייט איז געלעגן אין ספק, איין אזא פרוי האט ער זיך פארליבט און מיט איר חתונה געהאט נאכן איר מגייר זיין אלס גויטע, איבערלאזענדיג ווייב און קינדער, ער איז אן אייניקל פון באלטימאר ראש ישיבה. זין פעטער איז ר' נח וויינבערג דער גרינדער און ראש ישיבה פון אש התורה איבער די וועלט, זיין ברודער האט אויך אנגעמאכט א שטונק אלס מנובל ר' מטות גאר א גרויסע קאפ שטיק און תורה קענער. 

וויינבערג 
וויינבערג
סנהדרין

**סַנהֶדרין** (א העברעישע וואָרט וואָס מיינט **פארזאמלונג**; אויף גריכיש: συνέδριον *סינעדריאָן*) איז געווען א געריכט פון 71 מיטגלידער וואס האט געפועלט פון בית שני צייטן ביז יאר ד'קפ"ה (346).

## סנהדרין גדולה 
איר מקור איז פון במדבר י"א. אין די צייטן פון עזרא און נחמיה איז געוועזן די כנסת הגדולה אין לשכת הגזית אין הר הבית וואס האבן באשטימט צו מען זאל ארויס גיין אין מלחמת רשות, אדער דן זיין מלכים, פארברייטערן פלאך אין ירושלים, ארויסגעבן א דין אויף עיר הנידח.
## סנהדרין קטנה 
סנהדרין 23 דיינים וואס האבן דן געווען נאר דיני נפשות צווישן מענטשן אדער חיות, וואס מען לערנט ארויס פון "שופטים ושוטרים תתנו בכל שעריך".

עס האט געמוסט זיין 230 איינוווינער אין שטאט כדי צו באשטיממען א קליין סנהדרין.

מען דאוונט יעדן טאג "השיבה שופטינו כבראשונה ויועצנו כבתחילה, צו צוריק שטעלן די סנהדרין אויף פאלק ישראל.

## די נייע סנהדרין 
ווען נאפאליאן באנאפארטע איז געווען פירער פון פראנקרייך, האט ער אויפגעשטעלט א רבני'ישע קערפערשאפט מיט איין און זיבעציג רבנים וואס זאלן אנפירן אלע אידישע פראגן פון זיין גאנצע אימפעריע, אין שפיץ איז געשטאנען דער ראש הסנהדרין דער גאון ר' דוד טעבעל.

אין יאר 2004 האט זיך אויפגעשטעלעט א גרופע וואס וויל אומקערן די סנהדרין, און עס איז געגרינדעט געווארן אין טבריה.

## לינקס 
* סנהדרין וועבזייטל
עבר

**עבר** איז געווען שלח'ס זון. ער האט געלעבט 464 יאָר.

## זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן:** שלח
* **זיינע ברידער:** 
* **זיינע קינדער:** פלג, יקטן

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
שם

**שם** (א'תנ"ח - ב'נ"ח) איז דער עלטסטער זון פון נח'ס דריי זין שם, חם, יפת (חומש בראשית ה'). לױט אַ טראַדיציע אין דער גמרא סנהדרין ס"ט אין שם געװען דער אינגסטער נאָר ווייל ער איז געווען דער חשובסטער האָט אים דער חומש געשטעלט צוערשט, אין דער גמרא אין מדרש װערט שם פאָרגעשטעלט אַלס אַ זייער פרומער מאַן, װאָס איז געזעסן און געלערנט און געהאַט אַן אייגענעם "בית המדרש", וואו מען האָט געלערנט תורה ("בית המדרש של שם ועבר", מכות כ"ג און אַנדערע ערטער). 

אין חומש בראשית י' ווערן אויסגערעכנט די קינדער פון שם חם און יפת און די נעמען פון די פעלקער װאָס האָבן אָפּגעשטאַמט פון זיי. פון שם שטאַמען אָפּ די יידן און אויך די פעלקער, װאָס װערן באַצייכנט אַלס "סעמיטן" (פון װאָרט "שם", "סעם"), אַלזאָ, די פאַרשידענע אַראַבישע שבטים און אַנדערע. די װיסנשאַפט באַצײיכנט אַלס סעמיטן די פעלקער, װאָס האָבן גערעדט די סעמיטישע שפּראכן, וועלכע זענען זייער ענדלעך צו זיך (אַלט-פעניציש, העברעאיש, אַראַמעאיש, אַראַביש און די פאַרוואַנדטע שפּראַכן), און דעריבער ווערן פאַרעכנט אַלס סעמיטן אויך די אֵלטע כנעניים, הגם דער חומש אין בראשית רעכנט כנען זון פון חם. פון װאָרט "סעמיטן" שטאַמט אויך דאָס װאָרט "אַנטיסעמיטיזם", װאָס איז אָבער אַ באַצײכענונג כמעט נאָר פון שנאה צו יידן.

אין דער וויסנשאַפט פון סעמיטאָלאָגיע אונטערשיידט מען צויי צווייגן פון סעמיטישע שפּראַכן: נאָרד־סעמיטיש (העברעאיש, בבליש, אשוריש, פעניציש, אַראַמיש) און זיד־סעמיטיש (אַראַביש און אַלט-אַבעסיניש), די פראגע, צי געהערן אַלע היינטיקע יידן צו דער סעמיטישער ראסע איז ביז איצט ניט אויפגעקלערט געװאָרן.

שם האט געלעבט 600 יאָר. ילקוט שמעוני (בראשית ו'): "שם" האט געבויעט די תיבה.

## געשעענישן אין זיין תקופה 
מבול, דור הפלגה, עקדת יצחק, אור כשדים, ברית בין הבתרים

### זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן:** נח מיט נעמה
* **זיינע ברידער:** חם, יפת
* **זיינע קינדער:** אשור, עילם, ארפכשד, לוד, ארם

## זעט אויך  
* אַנטראָפּאָלאָגיע
* ייד

## קוואלן
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאטעגאריע:תקופת אברהם אבינו
נח

left|250px|thumb|א בילד פון יאר 1675
**נח** איז געווען למך'ס זון. ער איז געבוירן געווארן ווען זיין טאטע איז געווען 182 יאר אלט. נח האט געלעבט 950 יאר 

נח איז געווען א צדיק . אזעלכע זאגן אז נאר לגבי זיין שלעכטע דור איז ער געווען א צדיק אבער איז אן אנדער דור וואלט ער נישט געווען א צדיק, און אזעלכע זאגן אז אפילו אין זיין שלעכטע דור איז ער געווען א צדיק און זיך נישט נאכגעשלעפט נאך די שלעכט, און ווען ער וואלט געווען אין אן אנדער דור וואלט ער לא כל שכן געווען א צדיק.

ווען נח איז געווען אלט 480 יאר האט גאט אים באצוווּנגען צו בויען אַ קאַסטן אויף צו היטן אים מיט זיין פאַמיליע און אַלע חיות פון א גרויסן מבול וואס וועט איבערשווימען די גאנצע וועלט. ווען נח איז געווען 600 יאר האלט האט אנגעהויבן פליסן דער מבול אויף דער ערד.

זיין פאמיליע:
* עלטערן: למך בן מתושלח
* קינדער: שם, חם, יפת.

די געשיכטע פון נח ווערט דערציילט אין פרשת נח.

## זעט אויך 
* **מבול וואסער**
* **תיבת נח**

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
אדם הראשון

**אדם הראשון** איז געווען דער ערשטער מענטש אויפן ערד קוגל. די ערשטע פרוי אויפ'ן ערד קוגל איז געווען אדם הראשון'ס ווייב מיטן נאמען חווה. ווען גאט האט געזעהן אז פאר אדם הראשון פעלט א פּאָר האט ער גענומען איינע פון אדם'ס ריפּן און מיט איר באשאפן זיין ווײַב, אזוי ווי עס שטייט אין די תורה: 

אדם מיט חווה האבן געהאט צום ווייניגסטן דריי קינדער: קין, הבל און שת.

אדם הראשון האט געלעבט  ניין הונדערט און דרייסיג יאר, אין תלמוד בבלי שטייט אז אדם הראשון האט געדארפט לעבען טויזנט יאר נאר ער האט אוועקגעגבן זיבעציג יאר פאר דוד המלך.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
קאטעגאריע:היסטאריע
חוה

לויט ווי עס שטייט אין דער תורה איז **חווה** געווען די ערשטע פרוי אויפן ערד קוגל. איר מאן (וואס איז געווען דער ערשטער מאן אויפן ערד קוגל) איז געוועזן אדם הראשון.

ווי עס שטייט אין די תורה:
וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ כִּדְמוּתֵנוּ; וְיִרְדּוּ בִדְגַת הַיָּם וּבְעוֹף הַשָּׁמַיִם, וּבַבְּהֵמָה וּבְכָל-הָאָרֶץ, וּבְכָל-הָרֶמֶשׂ, הָרֹמֵשׂ עַל-הָאָרֶץ. וַיִּבְרָא אֱלֹהִים אֶת-הָאָדָם בְּצַלְמוֹ, בְּצֶלֶם אֱלֹהִים בָּרָא אֹתוֹ: זָכָר וּנְקֵבָה, בָּרָא אֹתָם.

די היינטיקע מאדערנע וועלט קריטיזירט דעם שאוויניסטישע אויסבליק אין די דאזיגע פסוק: *לֹא-טוֹב הֱיוֹת הָאָדָם לְבַדּוֹ; אֶעֱשֶׂה-לּוֹ עֵזֶר, כְּנֶגְדּוֹ.* וואס טוט אויסזעהן אז די ווייב איז באשאפן געווארן כדי צו העלפן איר מאן.

## איר פאמיליע 
* **אירע קינדער:** קין, הבל און שת.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קין

left|250px
**קין** איז געווען דער זון און בכור פון אדם הראשון מיט חווה. ער האט געהאט צום ווייניגסטן צוויי ברידער: הבל און שת.

קין האט געהרגעט זיין ברודער הבל, און גאט האט אים געשטראפט דערפאר: *"נע ונד תהיה בארץ"*

## זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן:** אדם הראשון מיט חווה.
* **זיינע ברידער:** הבל און שת.
* **זיינע קינדער:**

### חתונה געהאט מיט זיין אייגענער שוועסטער
לויט דער תורה איז אדם הראשון געווען דער ערשטער מענטש און קין האט חתונה געהאט מיט זיין אייגענער שוועסטער, א טאכטער פון אדם הראשון.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
הבל

**הבל** איז געווען דער צווייטער זון פון אדם הראשון מיט חווה.  ער איז אומגעברענגט געווארן דורך זיין עלטערער ברודער קין.

## זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן:** אדם הראשון מיט חווה.
* **זיינע ברידער:** קין און שת (און אפשר נאך).

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
שת

שת איז געווען דער זון פון אדם הראשון מיט חווה. ער האט געהאט צום ווענעגסטן צוויי ברידער: קין און הבל.

שת איז געבוירן געווארן ווען אדם הראשון איז אלט געווען 130 יאר, נאך וואס קין האט געהארגעט הבל.

זיין זון איז געווען אנוש.

## זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן:** אדם הראשון מיט חווה.
* **זיינע ברידער:** קין און הבל
* **זיינע קינדער:** אנוש

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
אנוש

**אנוש** איז געווען דער זון פון שת און אן אייניקל פון אדם הראשון. ער האט געלעבט 905 יאָר.

## זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן:** שת
* **זיינע פעטערס:** קין און הבל
* **זיינע קינדער:** קינן

## דער נאמען 'אנוש' 
די מפרשי המקרא (רבינו יהודה החסיד, והבכור שור) זענען מסביר דעם פסוק (בראשית ד' כ"ו) וַיִּקְרָא אֶת שְׁמוֹ אֱנוֹשׁ אָז הוּחַל לִקְרֹא בְּשֵׁם ה', אז די ווערטער - אז הוחל לקרא בשם ה' – איז אן הסבר פארוואס מען האט אים גערופן מיטן נאמען 'אנוש', וויבאלד דאמאלס האט זיך פארשפרייט דאס דינען עבודה זרה, און מען אנגעפאנגען דינען שטיינער און מענטשען, און מען האט זיי אנגערופן מיט השי"ת נאמען, און מען האט משתתף געווען דעם נאמען פון השי"ת צו מענטשען'ס נעמען, אזוי ווי 'מחוייאל' 'מתושאל', וועגן דעם האט שת גערופען זיין זוהן מיטן נאמען 'אנוש' אויסצושליסן פון די געצן דינער'ס און ווייזן אז א מענטש איז נאר אן אנוש א בשר ודם און גארנישט מיט נישט, אזוי ווי דער פסוק (תהלים ח' ה') זאגט 'מה אנוש כי תזכרנו' ד.מ. – מה אנוש – וואס איז שוין דער מענטש – כי תזכרנו – וואס די גרויסע באשעפער זאלסט אים געדענקן, וואס דאס ברענגט ארויס (מלבי"ם שם) אז דאס ווארט 'אנוש' אין לשה"ק באדייט אז עס איז נאר א בשר ודם - א קליינער מענטש - וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אפאר כוחות אין אויב ווערט עפעס אפגעשוואכט ווערט ער קראנק און ער שטארבט.

## 'דור אנוש' 
עס ווערט געברענגט אין חז"ל אז זיין דור איז געווען א זונדיגער דור, און אלס שטראף האט השי"ת פארפלייצט א דריטל וועלט.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
יהושע

קליין|משה מיט יהושע (צייכונג)
**יהושע בן נון** איז געווען דער פירער פון כלל ישראל און דער ממלא מקום פון משה רבינו נאך זיין פטירה. ער האט אריינגעפירט די יידן קיין כנען, באַזיגט די דארטיגע פעלקער, און צוטיילט ארץ ישראל פאר די צוועלף שבטים.

יהושע בן נון איז ווארשיינליך געבוירן געווארן אין מצרים, און איז אלט געווען 42 יאר בשעת יציאת מצרים.

ער איז געווען דער משרת פון משה און זיין געטרייסטער תלמיד, און כאטש וואס ער האט נישט באלאנגט צו דער משפחה פון משה רבינו, האט אים גאט באשטימט אלס דער איינציגער פאסיגער איבערצונעמען די פירערשאפט פון כלל ישראל.

ער האט קודם געהייסן הושע און ווען משה רבינו האט אים געשיקט צו זיין פון די מרגלים, האט ער אים צוגעלייגט אן אות צו זיין נאמען **יהושע** אלס א ברכה אז גאט זאל זיין צו זיין הילף (דער טייטש פון י-ה הושע).

אמרו חז"ל על יהושע בן נון, גדול שימושה של תורה יותר מלימודה.

## משפחה
לויט דעם מדרש, האָט יהושע בן נון חתונה געהאַט מיט רחב דעם זונה פֿון יריחו נאָך זי האָט זיך מגייר געווען. עס שטייט אויך אין חז"ל, אז יהושע האט נישט געהאט קיין זין, נאר טעכטער.

## זעט אויך 
*ספר יהושע
*משה רבינו

קאטעגאריע: פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:נביאים
קאַטעגאָריע:מרגלים
אהרן הכהן

[קליין| צייכונג אהרן הכהן מעאכט קטורת במשכן העדות [1885]]

קליין| אהרן הכהן מעאכט הקטרת הקטורת (צייכונג)
**אהרֹן הכהן** איז געווען דער ערשטער כהן אין כלל ישראל ווען די יידן זיינען געווען אין מדבר. אלע כהנים שטאמען פון אים.

אהרן איז געשטארבן מיט א מיתת נשיקה (דערבארעמדיקע טויט) אין הר ההר נאך פאר ווען די יידן זיינען אריין אין ארץ ישראל.

## אוהב שלום ורודף שלום 
אהרן איז געווען אן "אוהב שלום ורודף שלום", אזוי ווי די משנה זאגט אין מסכת אבות (א, יב) : .

## זיין פאמיליע 
* **זיינע עלטערן**: עמרם מיט יוכבד
* **זיינע געשוויסטער**: משה רבינו און מרים הנביאה
* **זיין ווייב**: אלישבע (שוועסטער פון נחשון בן עמינדב)
* **זיינע זין**: נדב, אביהוא, אלעזר הכהן און איתמר.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
קאַטעגאָריע:אב
קאַטעגאָריע:כהנים גדולים
הארץ (צייטונג)

left
**הַאַרֶץ** (טייטשט: **דאס לאנד**) איז א העברעישע טעגליכע צייטונג זינט כ"ב ניסן ה'תרע"ח, (4 אין אפריל 1918).

היינט ווערט זי געדרוקט אויך אויף ענגליש,

איר רעדאקטאר איז דוד לאנדא א פרומער ייד.

## וועבלינקען 
* הארץ אין אינטערנעט

קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
משה ראובן אסמאן

הרב **משה ראובן אַסמאַן** (געבוירן דעם 14טן מערץ 1966) איז דער רב פון דער בראדסקי שול אין קיעוו, הויפטשטאט פון אוקריינע. ער איז א רוסישער געבוירענער וואס איז געווארן מקורב צו תורה, פארשטייענדיג דעם מענטאליטעט און רעדנדיג די שפראך האט ער גאר שטארק מצליח געווען אלס רב. ער איז געווארן אויפגענומען אין דער שטאטישער שול, איר אויפלעבענדיג, און פארשטארקערן דאס אידישע לעבן אין גאנץ קיעוו. 

ער האט אבער דאס געלט ווייל וואדים ראבינאוויטש איז אויף זיין זייט. ער איז א געוואלדיגער עסקן וואס מ'ווענט זיך צו אים ווייל ער האט געשטיצט די רויטע רעוואלציע.

קאַטעגאָריע:רבנים
קאַטעגאָריע:ליובאוויטש
קאַטעגאָריע:בעלי תשובה
קאַטעגאָריע:אוקראינער יידן
בראדסקי שול

leftדי **בראדסקי שול** איז אין הארץ פון קיעוו, הויפט שטאט פון אוקריינע, עס איז אפען אגאנצן טאג פאר אידן זיך איבערצוכאפן איבער א הייס גלעזל קאווע, און מנינים תפילה. 

דער רב איז דער אינגער הרב משה ראובן אסמאן שליט"א.

דער שול איז דער מי ומי פון די אידישע עשירים פון אוקריינע.

קאַטעגאָריע:שולן
קאַטעגאָריע:אוקראינע
מזל טוב

קליין|מרכז| עוגת יום הולדת עם כיתוב מזל טוב
**מזל טוב ("**גוטע מזל" אין אידיש) איז א וואוּנטש וואס מען וואונטשט זיך איינער פארן צווייטן אין א צייט פון שמחה און פרייד, צום ביישפיל ווען עמיצער איז א חתן געווארן אדער האט געהאט א קינד  און אזוי ווייטער.

ווען מען וואונטשט מזל טוב פירט מען זיך אויסצושטרעקן די האנט צום בעל שמחה וועלכע שטרעקט אויך אויס זיין האנט און אינאיינעם שאקלט מען אביסל די הענט, און דאן גיבט מען אן אויפגעהייטערטע געשריי "מזל טוב!"

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:ווונטשן
בנימין מילער

**בנימין מילער** (ענגליש: *Benjamin Muller*) איז דער וועלט־באַריהמטער חזן פון דער שומרי הדת קהילה אין אנטווערפן, בעלגיע.

ער האט געקריגן א מעדאל פינעם בעלגישן קעניג. זיין ערשטע נאכט סליחות דאווענען וועהרט יעהרלעך געוויזן אויף די קעניגלעכע טעלעוויזיע-קאנאל אין בעלגיע.

## ביאגראפיע 
בנימין מילער איז געבוירן אין גענף, שווייץ צו זיין פאטער אברהם מילער און זיין מוטער חוה שטערנבערג. ער שטאמט פון א רבנישער און חזנישע משפחה פון וועלכע זענען דא עד היום אסאך רבנים ומרביצי תורה. זיין מוטערליכער זיידע ר' שמואל שטערנבערג, פון די "יושבים" אין בעלז, איז גיווען א בעל תפילה ובעל מנגן נאך אין גאליציע און דערנאך אין גענף.

אהרן מילער, רב אין באדען שווייץ, איז זיין ברודער.

## חזנות 
בנימין מילער האט געיַרשענט זיין וואונדערליכע שטימע דורך זיין מאמע, וואס פלעג אים זינגען חזנות שטיקלעך ווען ער איז געווען א קליין קינד.

ער איז געווען חזן אין יאהאנעסבורג, דרום אפריקע און מאנטרעאל, קאנאדע. היינט דינט ער אלס הויפט חזן פון דער שומרי הדת קהילה אין אנטווערפן, בעלגיע.
ער איז היינט א וועלט באקאנטער חזן וואס איז גלייכצייטיג אויך באקאנט אלס א גרויסער ת"ח ויר"ש.

זיינע קינדער יוסף (תל אביב), ישראל (בריסל) און רפאל חיים (מאנטשעסטער) זענען אלע פּראמינענטע חזנים.

## ספרים און ביכער 
פירושים אויף קהלת און שיר השירים, אזוי אויך קאמיקס פאר קינדער.

## אָלבאָמען 
* CONCERT HIGHLIGHTS
* אבן שסיה
* KOL NIDRE AND OTHER PRAYERS
* חנוכה קאנצערט
* סליחות

## וועבלינקען 
* בנימין מילער וועבזייטל 
* בא א קאנעצרט אין א"י מיט זיינע קינדער און אייניקלעך
* רבי ישמעאל אומר פון יאסעלע אין תל אביב https://www.youtube.com/watch?v=CRRDOvWlOa8
מילער, בנימין
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:אנטווערפן
ציפער

250px|left|די אראבישע ציפערן
**ציפער** איז א סימבאל וואס ווען מען שטעלט איטליכע צוזאם ווערט זי א צאל.

דער ציפער איז אין אלגעמיין א נומער, אבער דאס קען אויך זיין אן אות פון אנדערע נומערן סיסטעם.

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
קאַטעגאָריע:נומערן
קאטעגאריע:נומערן סיסטעם
בוני עולם

**בוני עולם** איז איינע פון די ארגאניזאציעס וואס העלפט ארויס אידישע פארפאלק וואס האבן נישט קיין קינדער צו קענען האבן קינדער, דורך עצות, הילף צו טרעפן דאקטוירים, און פינאנציעלע הילף.

דער מוסד איז נתייסד געווארן דורך הרב שלמה באכנער וואס איז ברייט באוואוסט מיט זיינע הארציגע דרשות ביי די בוני עולם דינערס .  

יעדער איינציגער באדערפער וואס בוני עולם העלפט, קאסט אפ הונדערטער טויזנטער דאלארן, אבער די רעזולטאטן וואס בוני עולם האט געברענגט, צייגט אז ס'איז ווערט יעדע פרייז, אין די צייט וואס אמאל איז דאס געווען פארפאלענע זאך, איז דורך בוני עולם שוין געבוירן געווארן געזונטע קינדערלעך אין די הויכע נומערן כן ירבו בישראל.  

בוני עולם העלפט בעיקר ביים ערשטן קינד; ביים צווייטן און דריטן העלפן זיי מיט עצות און הלוואות, אבער נישט מיט געלט ווייל ס'פשוט נישט מעגליך.

צווישן די רבנים אויף דעם וועד פון בוני עולם ווערן פאטרעטן די קהילות ווי  סאטמאר, סיי פון קהל מהר"א, און סיי פון קהל מהרי"י, באבוב, בעלזא,  סקווירא, וויזשניץ ,פאפא.

בראש פון די רבנים אין אמעריקע שטייט דער סקווערער דיין הרב מיכל שטיינמעץ שליט"א, און אין ארצה"ק איז הרב משה שאול קליין שליט"א, ווי אויך די אנדערע דיינים הרב חיים דוד כ"ץ שליט"א סאטמאר בארא פארק,  און הרב אברהם הערש וואזנער שליט"א סאטמאר מאנסי, הרב שרגא האגער פון קאסאוו שליט"א, הרב משה מנחם ווייס שליט"א פון פאפא, און הרב חיים יעקב טויבער שליט"א פון באבאוו.

**קריטיק און ענטפער**

צווישן אלע רבנים און גדולי ישראל וואס שטיצן און רימען אויס דעם מוסד בוני עולם איז דא אבער איין רב הרב חיים לייב כ"ץ סערדיהעלער רב שליט"א פון בארא פארק וואס טומעלט זייער אקעגין די מוסד בוני עולם, און כסדר האלט ער דרשות, און גייט באזוכן רבנים, און אלארימירט אז בוני עולם טוט און פראקטאצירט זאכע וואס עס נישט אויסגעהאלטן, ער האט ארויסגעגעבען א ספר מיטן נאמען "זרעו לפניך יכון" וואס דארט האט ער אפגעשריבן אלע זיינע טענה'ס א'קעגן בוני עולם און די ארגאנזאציעס וואס העלפן פארפעלקער  צו האבן קינדער, ער איז געפארן קיין ארץ ישראל זיך טרעפן מיט הרב וואזנער זצ"ל ווייל ס'איז דא פארשידענע גרסיות איבער זיין מיינונג, זיין גרויסער תלמיד הרב משה שאול קליין שליט"א האלט אז הרב וואזנער זצ"ל איז געווען א שטארקע פארהערער פון די מוסד און הרב קליין איז געקומען סעפציעל צו פארן צו א בוני עולם דינער און ברוקלין איבערגעבן די מיינונג פון זיין רבי'ן, אבער הרב כ"ץ ווייסט צו זאגן אז אנדערע תלמידים האלטן נישט אזוי. 

ווען הרב כ"ץ איז געפארן קיין ארץ ישראל האט ער זיך נישט געטראפן מיט הרב וואזנער זצ"ל ס'האט געהייסן אז הרב וואזנער זצ"ל האט נישט כח געהאט זיך צו איינטענה'ן מיט הרב כ"ץ.

ווי אויך פאריפט זיך הרב כ"ץ אויף א פסק הלכה פונעם חזון איש זצ"ל; אבער די ענטפער איז אז די היינטיגע מעטאדן איז נאך נישט געווען בימים ההם, ואין הנידון דומה לראי' בכלל,

אבער פון די צענדליגער רבנים וואס האבן ג'חתמעט לטובת הרב כ"ץ אויף א קול קורא אויף א פארעוון נוסח מ'זאל פרעגן א רב ובעל הוראה מובהק,  ווייסט מען אז זיי אליינ'ס האבן דאס געטון נאר לכבודו, אבער באמת שטיצן זיי שטארק בוני עולם און שיקן זייערע אינגעלייט ווען מ'דארף הילף צו בוני עולם, און זייערע דיינים זענען פון די פירנדע רבנים אין בוני עולם און זיי האלטן  נישט אז באמת איז די קריטיק איז א ריכטיגע אדער א אמת'ע.

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל
* ווידעא קליפס וואס איז מסביר זייער ארבעט. פון חדשות סאטמאר

קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
חסד

**חסד** איז איינע פון די מידות ווי גוט הארציגקייט אבער מער מאל מיינט דאס טאן פעולות פון גוט הארציגקייט.

קאַטעגאָריע:מידות
פרום

**פֿרום** איז א רעלאטיוו ווארט קעגן מער פרייע דאס מיינט אפגעהיטן און רעליגיעז.

פרום איז אויך דא ביי אלע רעליגיעס נישט דווקא ביי אידשקייט.

ביי אידן באטיטלט מען אזוי די מאדערן ארטאדאקס אדער מזרחי אדער חרדים - דער מער פרומער חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטוואקעס, און אויך די מזרחי  ביי וועם ישראל ציוניזום איז ביי זיי די וועגווייזער, אלע וואס זאגן אז זיי גייען לויט דער מסורה און הלכה פון אידן, קעגן די וואס האלטן נישט די מסורה.

אפילו פרייע און טראדיציענאלער אידן וועלן זיך ענדערש אהנקערן צו **הלכה** ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטון אויף א ארטאדאקסישן וועג.

אין ארץ ישראל זענען רוב ארטאדאקסישע. אמעריקא זענען רוב קאנסערוואטיווע אדער רעפארמער, נישט ארטעדאקסישע,

## היסטאריע 
**פרומע** זענען די ארגינאלע טראדיציענאלע תורה אפהיטנדיגע אידען נאך פון די צייטן פון װען ג–ט האט אויסגעװעלט כלל ישראל פֿאר זיין פֿאלק זיי האבן דורך די יאהרען באפעסטיגט די תורה אין געמאכט  
תקנות א.ד.ג. װען נאר עס האט אויסגעפֿעלט  צוליב די מאדערניזאציע, אסימילאציע אדער אנדערע סיבות וואס האט זיך געמאכט דורך אויס די יארן.

אין די צייטן פון חת"ם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז **ארטאדאקסיע** אנגענומען געווארן אלץ די אפיציעלער **שטרעמונג** אפטיילנדיג גענצליך פון די אנדערע  מער אסימלירטע שטרעמונגען װאס האבן געזוכט אװעקצוגיין פון די אויסגעטרויטענע תּורה און הלכה׳דיגע װעגען (לויט געוויסע איז דעמאלטס געשאפן געווארן  דער נאמען ארטאדאקסישע אידן) און די באקאנטע **סלאגאן** איז געווארן אדאפטירט "**חדש אסור מן התורה**", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,

## היינט 
די פרומע זענען אויך צוטיילט די מער פרומע ווי פֿון די גאר שטארקע קנאישע לאגערען קנאים  ביז  צו די גאר מאדערן ארטאדאקס וואס װילען ענדערש אריינברענגען דעם סעקיולארער קולטור, 

די מער פרומע טענהן אז נאר זיי קענען ווערן אנגערופן ארטאדאקסען ווייל זיי רוקן זיך נישט אוועק א קוצו של יוד פון אידישקייט.

די אנדערע טענה'ן מיר זענען נאך נישט אויסגעשלאסען פון אידישן לעבן צו ווערן אנגערופן רעפארמער.

די אייניגקייט איז אז אלע זוכן אז זייערע װעגען זאלן עכ״פּ נישט זיין אין קעגעזאץ מיט א הלכה'דיגן פערספעקטיוו.

## די פרומע געמיינדע 
* מאדערן ארטאדאקס
*  ארטאדאקס
* חרדים
* חרדים לאומיים
* ליטוואק
* חסידים

## זעט אויך 
* זעלביקייט
* רבנים

קאַטעגאָריע:יידן
קאטעגאריע:יידישע שטרעמונגען
ייווא

**ייִוואָ** (ר"ת **יי**דישער **וו**יסנשאַפֿטלעכער **א**ינסטיטוט. אויף ענגליש: **YIVO ** היינט: ** YIVO Institute for Jewish Research**) איז אַן אינסטיטוציע געווידמעט דער פֿאָרשונג און פֿאַרהיטונג פֿון דער קולטור, שפּראַך און געשיכטע פֿון אַשכּנזישן ייִדנטום. ער איז געגרינדט געוואָרן אין ווילנע אין 1925 (ה'תּרפּ“ה). באַזונדערס וויכטיק זענען זײַנע אויפֿטוען אינעם תּחום פֿון דעפֿינירן אַ נאָרמירט ייִדיש און אַן איינהייטלעכן ייִדישן אויסלייג באַקנט ווי: "**כּלל–ייִדיש**", "כּלל-שפּראַך", "**סטאַנדאַרט־ייִדיש**" אָדער "**ייִוואָ-ייִדיש**".

## היסטאריע
ייווא איז געגרינדעט געווארן אין 1925 דורך אינטעלעקטואלע אידישע פיגורן, די באַקאַנטסטע פּון זײ מאַקס װײנרײך און זלמן רײזען. אין דער ערן־קאָלעגיע זײַנען פֿון אָנהײב געװען אַ סך חשובֿע מענטשן, למשל אלבערט איינשטיין און זיגמונד פרויד. ער איז געווען הויפט-קווארטירט אין ווילנע ביז'ן צווייטן וועלט קריג און זיך דאן אריבערגעצויגן קיין ניו יארק. די ארגינעלע ארכיוון זענען פארכאפט געווארן דורך די דייטשן וועלכע האבן זיי געברענגט קיין בערלין, וואו זיי זענען פארהאלטן געווארן און נאכ'ן קריג געברענגט געווארן צו די ארכיוון אין ניו יארק.

## די ארכיוון 
דער ייִווא איז הויפטקווארטירט אין ניו יארק און האט אויך א וויכטיגן צענטער אין ארגענטינע. דער אינסטיטוט פארמאגט איבער 360,000 ביכער און פובליקאציעס אין צוועלף שפראכן. דאס רעכנט אויך אריין די ספעציעלע ***ווילנע פארזאמלונג*** וואס אנטהאלט 40,000 חלקים און 25,000 בענדער פון חידושי תורה ווערק פון רבנים און גאונים אנגעהויבן פונעם 16טן יאר-הונדערט. 

די ייוו"א ארכיוו אנטהאלטן איבער 23,000,000 דאקומענטן, ביכער, פילמס, קונסטווערק, רעקארדס, מוזיק, און נאך. דאס איז דער גרעסטער פארזאמלונג פון מאטעריאל וואס דאקומענטירט דאס אידישע לעבן אין אמאליגן אייראפע און דאס אימיגראנטישע דורכלעבונג אין אמעריקע. ייוו"א פארמאגט טויזנטער ערשט-האנטיגע באריכטן פון שואה פליטים; געמיינדע דאקומענטן פון די אידישע געטאס אין ווארשע, לאדז, און ווילנע; איבער 750 יזכור ביכער פון אידישע געמיינדעס אין פּוילן און די ארומיגע לענדער;  אוטוביאגראפישע ווערק פון הונדערטער אמעריקאנער יידישע אימיגראנטן; און דער גרעסטער פארזאמלונג פון יידיש מוזיק און טעאטער שפילן אויף דער וועלט.

### באזוכערס
left|thumb|250px|צענטער פאר דער יידישער היסטאריע
יעדעס יאר קומען באזוכן אין די ייווא ארכיוון מער ווי פיר טויזנט פארשערס, לערערס, סטודענטן, קונסט ארבעטערס, שרייבערס, פילמער, היסטאריקערס, און סתם אינטערעסירטע יחידים.

ייווא געפינט זיך היינט אין דעם **צענטער פאר ייִדישער היסטאריע**, ביי Fifteen West 16th street אין ניו יארק.

## זעט אויך 
* כּלל־שפּראַך
* ייִדיש־ליגע

## װעבלינקען 
*אפיציעלע װעבזײַטל - yivoinstitute.org 
*די ייווא ענציקלאפעדיע פון אידן אין מיזרח אייראפע
*זעט דעם ייווא אדרעס אויף גוגל מאפע

קאַטעגאָריע:יידיש
קאטעגאריע:יידישע אינסטיטוציעס
תענית אסתר

ממוזער
**תענית אסתר** (אויף יידיש זאגט מען **אסתר תענית**) איז דער טאג פאר פורים, י"ג אדר (אין אן עיבור יאר, אדר שני). דער טאג איז א פאסט-טאג, מען זאגט סליחות און מ'ליינט ויחל. ווען י"ג אדר געפאלט שבת, פאסט מען דעם פריערדיקן דאנערשטאג, י"א אדר.

כאטש אנדערע תעניתים וואס געפאלן שבת שטופט מען דעם תענית ביז זונטאג, אבער אין דעם פאל טאר מען נישט פאסטן זונטאג (ווייל ס'איז פורים) דעריבער פעדערט מען דעם תענית צו דאנערשטאג.

דער רמ"א פסק'נט אז צו פאסטן אסתר תענית איז נאר א מנהג און נישט קיין חובה, אנדערש ווי די אנדערע פיר תעניתים פון חז"ל, דעריבער איז מען מער מיקל אסתר תענית און געוויסע הלכות.

## מקור 
די תענית ווערט נישט דערמאנט קלאר און חז"ל, די איינציגע פלאץ וואס עס ווערט דערמאנט איז אנהויב מסכת מגילה זאגט די גמרא אז 'י"ג זמן קהלה לכל', דער ר"ת זאגט אז דאס גייט ארויף אויף תענית אסתר, וואס דעמאלטס זאמעלט מען זיך איין צו דאווענען צום אייבערשטן און פאסטן, וויבאלד די אידן בימי אחשוורוש זענען אויך געווען אנגעוויזן אויף רחמי שמים.

אבער רש"י לערנט אז די ווערטער 'י"ג זמן קהלה לכל' איז נישט קיין הלכה, נאר ענדערש דאס באציעט זיך אויף דער געשיכטע פון דער מגילה, אז אום י"ג אדר האבן זיך איינגעזאמעלט די אידן זיך נוקם זיין אויף די פיינט.

דער רמב"ם - און ווי אזוי עס זעהט אויס פון רש"י - האלטן אז דאס פאסטן אום אסתר תענית איז בלויז אלס א זכר צו דעם טאָג וואָס אסתר המלכה האט באצוווּנגען דאס פאָלק ישראל צו פאַסטן אויף איר, ווייל זי האָט געדאַרפט אַריינגיין בכוח צום קעניג בעטן מבטל זיין די גזירה פון פאַרלענדן כלל ישראל. אַזוי ווי עס שטייט אין מגילת אסתר (פרק ד' פסוק ט"ז): און דערפאַר הייסט דער טאג "אסתר תענית".

בזמן אסתר האבן די אידן געפאסט אין חודש ניסן, נאר וויבאלד מ'טאר דאך נישט פאסטן און חודש ניסן האט מען עס מתקן א טאג פאר פורים. 

טייל האלטן גאר אז מרדכי און אסתר האבן עס שוין מתקן געווען ווי מ'זעט פון דעם פסוק אין דער מגילה, לויט דעם איז עס א חובה פונקט ווי קריאת מגילה און די אנדערע מצוות היום, אבער רוב ראשונים האלטן נישט אזוי, און דער ר"ן איז מסביר אז די ווערטער 'דברי הצמות וזעקתם' מיינט צו זאגן אז פונקט ווי חז"ל האבן געהייסן פאסטן די אנדערע פיר תעניתים אלס א זכר פון די חורבן בית המקדש די זעלבע חוב איז דא צו מקיים זיין די מצוות היום פון פורים אלס א זכר פון די נס פורים.

## מנהגים 
אין מסכת סופרים שטייט אז דער מנהג איז צו פאסטן דריי טעג נאך פורים, מאנטאג, דאנערשטאג און מאנטאג, וואס רופט זיך בה"ב, ווייל בזמן אסתר האט מען אויך געפאסט דריי טעג, אבער דער בית יוסף זאגט אז מיר פאסטן נישט דריי טעג ווייל עס איז א זאך שאין רוב הציבור יכולין לעמוד בו.

אין קב הישר שטייט אז אום אסתר תענית זאל מען זאגן קאפיטל כ"ב פון ספר תהלים, 'א-לי א-לי למה עזבתנו', און עס איז סגולה צו געהאלפן ווערן מיט ישועות, ווייל חז"ל זאגן אז אסתר האט געזאגט די תפלה איידער זי איז אריין צו אחשוורוש צו אפרופן די גזירה פון המן.

קאַטעגאָריע:פורים
קאַטעגאָריע:פאסט-טעג
אבישג פון שונם

**אבישג השונמית** איז געווען זייער א שיין מיידל, וועמען מ'האט אויסגעקליבן צו זיין די באדינערן פון דוד המלך אין זיין עלטער, אבער האט נישט געהאט געשלעכט-באציאונגען מיט אים. ווי עס שטייט אין מלכים פרק א':

**אין יידיש:**
:*און דער מלך דוד איז געװאָרן אַלט און באַטאָגט... און זײ האָבן געזוכט אַ שײן מײדל אין גאַנצן געמאַרק פֿון ישׂראל, און זײ האָבן געפֿונען אַבֿישַג פֿון שוּנֵם און האָבן זי געבראַכט צום מלך. און די מײדל איז געװען שײן ביז גאָר; און זי איז געװען דעם מלך אַ װאַרטאָרין, און האָט אים באַדינט; אָבער דער מלך האָט זי ניט דערקענט.*

**אין לשון קודש:**
:*וְהַמֶּלֶךְ דָּוִד זָקֵן, בָּא בַּיָּמִים...  וַיֹּאמְרוּ לוֹ עֲבָדָיו, יְבַקְשׁוּ לַאדֹנִי הַמֶּלֶךְ נַעֲרָה בְתוּלָה, וְעָמְדָה לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ, וּתְהִי-לוֹ סֹכֶנֶת; וְשָׁכְבָה בְחֵיקֶךָ, וְחַם לַאדֹנִי הַמֶּלֶךְ. וַיְבַקְשׁוּ נַעֲרָה יָפָה, בְּכֹל גְּבוּל יִשְׂרָאֵל; וַיִּמְצְאוּ, אֶת-אֲבִישַׁג הַשּׁוּנַמִּית, וַיָּבִאוּ אֹתָהּ, לַמֶּלֶךְ.  ד וְהַנַּעֲרָה, יָפָה עַד-מְאֹד; וַתְּהִי לַמֶּלֶךְ סֹכֶנֶת וַתְּשָׁרְתֵהוּ, וְהַמֶּלֶךְ לֹא יְדָעָהּ.*

אין די מפורשים איז דא א מחלוקה, צי וועלכן צוועק מ'האט גענומען אבישג פאר דוד המלך. לויט פשוט'ן פשט, איז דער צוועק געווען פאר די סיבה וואס שטייט אין פסוק, אז דוד המלך איז אלט געווארן און די קליידער האבן אים שוין נישט געווארימט ווי אמאל, האט מען דערפאר געזוכט א מיידל (וואס ווארימט מער ווי א חתונה געהאטע פרוי -= רש"י). דער מלבי"ם און אנדערע זאגן אבער אנדערש און טייטשן דאס ווארט "ותהי לו סכנת ושכבה בחיקך אנדערש).

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
משה יעקב יוסף בראך

left|300px|thumb| די פרעסע ביי זיין ארעסט
ר' **משה יעקב יוסף בראַך**, (אדער ווי ער ווערט אנגערופן אין סאטמאר **יאסי בראך**) איז דער פרעזידענט פון דער ארונישער צייטונג דער בלאט,
ער איז א קאריערע קרימינאל פארברעכער לויט ריכטער באראש, וואס ער האט זיך מודה געווען דארטן איבער זיינע גניבות.

אויך איז ער דער וואס האט אריינגעטראגן די קלאגעס קעגן די זאליס און געריכט.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:עסקנים
קאַטעגאָריע:ארונים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אדוניהו

**אדוניהו** איז געווען דער פערטער זון פון דוד המלך מיט חגית.

ווען דוד המלך איז געווען זייער אלט, האָט אדוניהו געוואלט איבערנעמען דאס קעניגרייך פון דוד (אדוניהו איז דעמאלט געווען א בן-בכור נאך וואס זיינע 3 עלטערע ברידער זיינען געשטארבן), און וויבאלד זיין טאטע האט אים קיינמאל פארדעם נישט געזאגט אנדערש ווי אים, האט ער געטראכט אז ער וועט זיך דערקלערן קעניג און אזוי וועט עס בלייבן, דער טאטע וועט בע"כ מסכים זיין.  און דערפאר האט ער געפראוועט א גרויסע סעודה מיט שאף און רינדער פאר זיינע אלע ברידער און פאר די קנעכט פונעם קעניג, אויך האט ער געבריינגט צום סעודה יואב בן צרויה און אביתר הכהן. דער צוועק פון די סעודה איז געוועזן זיך צו דערקלערן אלץ קעניג מיט דער שטיצע פון יואב און אביתר. אבער זיין קאנקארענט שלמה מיט זיינע מענטשן (נתן הנביא, צדוק הכהן, בניהו בן יהוידע, שמעי און רעי) האט ער נישט געלאדנט. אויך האט ער איינגעשאפט וועגענער מיט רייטער ווען 50 מאן לויפן אים פארויס ווי דער שטייגער ביי וועלטלעכע קיסרים.

ווען בת שבע (שלמה'ס מאמע) האט געהערט דורך נתן הנביא אז אדוניהו נעמט  איבער די מלוכה, האט זי געלאפן געשווינד צו דוד בעטן אים זאל קרוינען איר זון שלמה צו מאכן קעניג.

און אזוי איז טאקע געוועזן, דוד האט געקרוינט שלמה אלץ א קעניג.

## זיין טויט
ווען שלמה איז געווארן קעניג האט אדוניהו געבעטן שלמה'ם מאמע בת שבע אז זי זאל בעטן שלמה אז ער זאל מעגן נעמען פאר א ווייב אבישוג השינמות, שלמה האט דאס געהאלטן פאר א מורד במלכות וויבאלד אבישוג האט געוואינט מיט א קעניג האט נאר א קעניג געמעגט וואינן מיט איר, און שלמה האט געלאזט הארגענן פאר דעם אדוניהו.
## רעפרענצן
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
אויסטיילונג (ליטעראטור)

אן **אויסטיילונג** אין ליטעראטור באגריפן, איז אן אריינפיר אין א געשיכטע וואס טוט אונדז ערקלערן דעם באַזיס פון דער געשיכטע. עס ערקלערט אונדז 4 ערקלערונגען: "ווען, וווּ, ווען און פאַרוואָס" איבער די געשיכטע. אויב עס איז דא צום וועניגסטן צוויי ערקלערונגען פון די פריערע פיר, הייסט זי אן "אויסטיילונג".

דאס איז געוויינטלעך דער גרונד פון דער געשיכטע, וואס אן איר וועט מען נישט פארשטיין דעם תוך פון דער געשיכטע.

געוויינטליך ווערט זי געשריבן אין דעם אנפאנג פון דער געשיכטע, אבער עס קען אויך ווערן געשריבן ביים ענדע אדער אין מיטן דורך פלעשבעקס.

קאַטעגאָריע:ליטעראטור
אמנון

**אמנון** איז געווען דער בן-בכור פון דוד המלך.

ער איז ערמארדן געווארן דורך אבשלום זיין ברודער, צוליב וואס ער האט פארגעוואלדיקט זיין שטיף שוועסטער תמר.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
אבשלום

קליין| אבשלום (צייכונג)
**אבשלום** איז געוועזן דער דריטער זון פון דוד המלך מיט מעכה. ער האט געהאט דריי קינדער מיט איין טאכטער תמר. 

ער האט געצווונגען צו הרגענען זיין עלטערער ברודער אמנון נאך וואס אמנון האט פאַרגוואַלדיקט זייערער שוועסטער תמר.

אבשלום איז ערמארדן געווארן דורך יואב בן צרויה (מיט אמנון'ס באפעל) פון וועגן ער האט רעוואָלטירט דוד מיט זיין וועלן איבערנעמען די קעניגליכקייט פון דוד איידער דוד'ס שטארבן.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
יוסף יצחק שניאורסאהן

left|200px
left|200px
ר' **יוסף יצחק שניאורסאהן** זי"ע (אדער **מהריי"צ**; י"ב תמוז ה'תר"ם - י' שבט ה'תש"י) איז געווען דער זעקסטער חב"ד-ליובאוויטשער רבי. 

ער האט גענומען אלס עלטערן איידים, ר' שמריהו גורארי' און אלס אינגערן איידעם דעם לעצטן ליובאוויטשער רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן (הרמ"מ) זי"ע.

ער איז נסתלק געווארן י' שבט תש"י.

ער איז געווען א גרויסער בעל מסירות נפש, אין זיין מלחמה קעגן די קאמוניסטן. ער האט אויכעט געהאט מלחמה מיט די ציוניסטן.

## יונגע יארן 
יוסף יצחק שניאורסאהן איז געבוירן י"ב תמוז תר"ם אין ליובאוויטש, רייסן, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אין רוסלאנד) צו זיינע עלטערן רבי שלום בער און זיין פרוי די רעבעצין שטערנא שרה נ"ע.

ביי דער עלטער פון פופצן האט זיין פאטער אים באשטימט זיין פערזענלעכן סעקרעטאר.

אום י"ג אלול תרנ"ז (1897) האט ער חתונה געהאט מיט זיין קרובטע רביצין נחמה דינה, א טאכטער פון רבי אברהם שניאורסאהן פון קעשענעוו, א זון פון רבי ישראל נח פון נעזשין, א זון פונעם צמח צדק.

## משפחה
רבי יוסף יצחק און זיין רביצין נחמה דינה האבן געהאט דריי טעכטער:
* חנה גור-ארי
* רעבעצין חיה מושקא שניאורסאהן, רביצין פונעם זיבעטן רבי'ן, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן
* רעבעצין שיינא הארנשטיין

שניאורסון, יוסף יצחק
קאַטעגאָריע:ליובאוויטש
שלמה המלך

קליין|מרכז| שלמה המלך בן דוד מלך (תחריט קדום)
קליין| שלמה המלך בן דוד (ציור)

**שלמה המלך** (געבוירן ב'תתקי"ב - ב'תתקס"ד) איז געווען א זון פון דוד המלך און איז געווען דער לעצטער יידישער קעניג אין פארלויף פון 40 יאר אויף אלע שבטים פון כלל ישראל נאך דוד (נאך שלמה המלך האט זיך די קעניגרייך צעטיילט אויף צווייען: מלכות ישראל און מלכות יהודה). שלמה האט קיינמאל נישט געפירט מלחמה מיט אנדערע פעלקער, ער האט געהאט גוטע פארבינדיגען מיט מצרים און אנדערע ארומיגע לענדער (אנדערש ווי זיין טאטן דוד). 

## זיין רייכקייט 
אויך איז ער געווען זייער רייך און האט געבויעט גרויסע טייערע פאלץ דער בית המקדש, א פאלאץ פאר אים, בית יער הלבנון.

שלמה איז געווארן קעניג אין יאר ב'???"? אין די צייט וואס זיין פאטער דוד דער פריעריגער קעניג האט נאך געלעבט. זעט **אדוניהו** פאר מער דעטאלס.
## די חכמה פון שלמה 
שלמה המלך האט דעם טיטל "חכם מכל אדם", דאס מיינט דער קלוגסטער פון אלע מענטשען.
עס ווערט דערציילט אין מלכים א' פרק ג': ווען שלמה המלך האט איבערגענומען די קעניגרייך פון דוד המלך, איז שלמה דאן געווען אומגעפעער 16 יאר אלט. און גאט האט זיך צו אים באוויזן אין חלום, און אים אנגעבאטן צו בעטן סיי וואס דאס הארץ זיינס באגערט. האט שלמה המלך געבעטן קלוגשאפט, צו קענען פסקנען פארן פאלק מיט גערעכטיקייט.  גאט האט אים באלד חכמה געשענקט און דערצו אויך רייכקייט מיט כבוד. גאט האט אים צוגעזאגט אויך לאנגע לעבנסיארן אויב ער וועט גיין אין גאטס וועגן, אבער צום סוף אלץ זיינע זינד איז ער אוועק פון דער וועלט רעלאטיוו יונגערהייט.

איינע פון די באוווסטע מעשיות איבער זיין חכמה איז די מעשה וואס ווערט דערציילט אין אנפאנג "מלכים". צוויי פרויען האבן זיך ארומגעשלאגן וועגן א קינד צו וועמען עס געהערט. האט שלמה המלך מיט זיין חכמה באפוילן צו צעשניידן דעם קינד אין צווייען. האט די אמתע מאמע באלד אויפגעגעבן איר זכות און מסכים געווען מען זאל ליבערשט אוועקגעבן דאס קינד פאר דער צווייטער - אבי עס נישט צעשניידן. אזוי האט שלמה המלך זיך דערוווסט אז זי איז די ריכטיגע מאמע, און האט גע'פסק'נט אים איר צו געבן.

שלמה המלך האט מחבר געווען דער קהלת, און דער שיר השירים.

## געבויעט דער בית המקדש 
שלמה המלך האט געבויעט דער ערשטער בית המקדש אין ירושלים אין פארלויף פון 7 יארן.

נאך וואס שלמה המלך האט געבויעט דער בית המקדש, אין דער זיבעטער מאנאט חג הסוכות, (לויט די ציילונג אין די תורה,) האבן די כהנים געבריינגט פון עיר דוד די הייליגע כלים, דער ארון הקודש, אוהל המשכן אא"וו צום בית המקדש. און דאן איז געשען א נס, אז דער בית איז אנגעפילט געווארן מיט א וואלקן פון גאט  אזוי ווי ס'איז געשען ווען משה רבינו האט געבויעט דער משכן .

## שלמהס זינד אין זיין עלטער 
1) שלמה המלך האט געהאט 1,000 ווייבער. פון זיי האט ער מיט 700 חתונה געהאט, און 300 זיינען געווען זיינע פילגשים; און אין חומש דברים ווערט געבראכט אז עס איז פארבאטן פאר א מלך ישראל צו מערן פרויען.

2) ער האט חתונה געהאט מיט פרעמדע, נישט יידישע ווייבער.

3) ער האט געמערט פרויען, און זיי האבן אים צוגעבריינגט אין זיין עלטער צו זיך פארציען נאך דינען עבודה זרה, ער האט געבויעט מזבחות פאר די געטשעס, און האט ערלויבט זיינע פרויען דינען די געטשעס. דערפאר האט אים גאט געשטראפט, אז זיין קינד וועט הערשן נאר אויף איין שבט (וואס איז למעשה יהודה און בנימין). ווי עס שטייט אין מלכים א' (פרק א' ח').

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
קאַטעגאָריע:קיסרים
תורה

[270px|ממוזער|[הגבהה|הגבהת ספר תורה, מנהג יהודי להרים את ספר התורה לפני קריאת התורה או לאחריה ולהראותו למתפללים, שעונים באמירת הפסוק: "וזאת התורה אשר שם משה לפני בני ישראל. על פי י-הוה ביד משה".]]
**תורה** (תּוֹרָה) א לשון קודש ווארט וואס מיינט "לערנען", "אנווייזונגען" אדער "געזעצין". עס איז דער צענטראלער און די מערסטע וויכטיגסטע דאקומענט פון אידישקייט פארהייליגט דורכאויס אלע דורות. עס איז געשריבן אין לשון הקודש. אויך באדייט די ווארט "תורה" אלע געזעצין ווי אזוי א רעליגיעזער איד דארף זיך אויפפירן, אריינגערעכנט, משנה, תלמוד, מדרש און הלכה.

תורה איז א טייל פון תנ"ך.

## היסטאריע 
לויט די חז"ל איז די תורה געשריבן געווארן דורך משה רבינו דיקטאטירט פון גאט'ס מויל.

עס איז דא א מיינונגפארשידנהייט אין חז"ל, צו די תורה איז געשריבן געווארן באזונדערווייז, בעת עס האט זיך אנטוויקלט די אלע פאסירונגען, אדער אלעס אויפאיינמאל די טאג וואס משה רבינו איז געשטארבן.

## תרי"ג מצוות 
דער גרונד פון די תורה איז די געזעצין און באפעלן ווי אזוי א איד דארף זיך אויפירן, עס האט 365 עבירות, און 248 מצוות

## טראפ 
די אנגענומענע ניגונים וואס מען ניצט ביים לייענען תורה און נביאים הייסן "טראפ". די פארשידענע קהילות (אשכנזים, ספרדים, תימנים) האבן זייער אייגענעם טראפ.

## תורה שבעל פה קעגן צדוקים 
## ספר תורה כאראקטורן 
## פרשות השבוע 
(זעט באזונדער ארטיקל חומש)
(ווער האט דאס איינגעטיילט)

קאַטעגאָריע:תורה
צינישקייט

**ציניזם** אדער **צינישקייט** איז א אפלאכונג און קאלטער אוועקמאכונג אז אלץ וואס א מענטש זאגט און טוט מיינט נישט ערענסט.ס
וו.צ.ב. ווען איינער מאכט א נאַרישע מעשה, און דער צווייטער זאגט אים: "ביסט אזוי קלוג!", האט ער זיך בעצם באנוצט מיט אַ טסינישן אויסדרוק.

קאַטעגאָריע:מידות
קאַטעגאָריע:באליידיגונג ווערטער
יואב בן צרויה

קליין| יואב בן צרויה (צייכונג)
**יואב בן צרויה** איז געווען דער מיליטער-באהערשער/ קריגס פירער פון דוד המלך, ער האט אנגעפירט די מלחמות אנטקעגן ארם, עמון און אדום. אויכט איז ער געווען די הויפט פון די סנהדרין. ער איז געווען די געשוועסטער קינד פון דוד.

## דער מארד פון אבנר בן נר
אבנר בן נר איז געווען דער גענעראל פון שאול המלך, יואב האט אים געהארגט, אלס נקמה פאר די טויט פון זיין ברודער עשהאל. דוד המלך האט עס שטארק געבאדערט פארוואס ער האט אים געהארגט, און ער האט אים שטארק באוויינט, ווייל עס איז געווען א גרויסער גבור, צדיק, און א זייער א גוטער גענעראל, און עשהאל האט געהאט א דין פון א רודף האט ער אים געמעגט הארגענן, ער האט אבער נישט געהארגט יואב ווייל ער אים האט געדארפט אלס גענעראל.

## דער מארד פון אבשלום
ווען אבשלום האט רעוואָלטירט דוד'ן, האט יואב בן צרויה געהארגעט אבשלום, און זיין גענעראל עמשא בן יתר  כאטש דוד המלך האט אים אנגעזאגט זיי נישט צו הארגענען, דוד המלך האט אים דאס קיינמאל נישט מוחל געווען, און דאס איז געווען איינער פון די סיבות פארוואס ער געהייסן שפעטער פאר זיין זון שלמה המלך אים צו הרגענען.

## די מעשה מיט אוריה 
אוריה החתי איז געווען פון יואב'ס גוטע קאמאנדאנטן. נאך דער מעשה מיט אוריה'ס פרוי בת שבע, האט דוד המלך געשיקט א באפעל צו יואב'ן ער זאל שטעלן אוריה אין דער מלחמה קעגן עמון דארט וואו ער וועט ווערן געהרגעט. יואב האט אנדערש געטון און האט געשטעלט אוריה צוזאמען מיט אנדערע פעסטע זעלנער, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: "אֶל-הַמָּקוֹם אֲשֶׁר יָדַע, כִּי אַנְשֵׁי-חַיִל שָׁם".

## דער אויפשטאנד פון אדוניהו
ווען דוד המלך איז געווען אלט און אדוניהו האט געוואלט ירשענען די מלוכה, איז יואב בן צרויה מיט געגיינגען מיט אדוניהו כדי צו אים ממליך זיין.

## זיין טויט
פאר דוד המלך איז געשטארבן האט געלאזט צוואה פאר זיין זון שלמה המלך ער זאל הארגענען יואב בן צרויה, וועגען די טויט פון אבנר בן נר, עמשא בן יתר און זיין זון אבשלום, דוד המלך האט אים נישט געוואלט הארגענען ווייל ער האט געדארפט פאר זיינע מלחמות.

ווען שלמה איז געווארן קעניג, האט ער געלאזט הארגענען יואב בן צרויה דורך בניהו בן יהוידע, און ווען בניהו איז געקומען הרג'ענען יואב'ן האט ער זיך אנגעכאפט אין די קרנות המזבח.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
זאץ

אַ **זאַץ** (אדער **זעץ**) איז א פארשטעלונג אינעם לינגוויסטיק פארשונג (שפראכן וויסנשאַפט) וואס מיינט, ווען מען נעמט צוזאם עטליכע ווערטער וואס צוזאמען האבן זיי א באדייט, הייסט דאס "זאץ". און צווישן די ווערטער מוז זיין א **סוביעקט** און א **פרעדיקעט** (predicate). וו.צ.ב. דער זאץ "זיי שרייבן ביכער". "זיי" איז דער סוביעקט, און "שרייבן" איז דאס פרעדיקעט. דער סוביעקט קען אויך זיין באאלטן. וו.צ.ב. "שרייבן ביכער" - דאס ווארט "שרייבן" פארמאגט אין זיך סיי א סאבדזשעקט און סיי א פרעדיקעט.

עס קען נישט קומען א פּראָפּאָרציאָנעלע-ווארט (preposition) איידער א סאבדזשעק.

## דערציילזאַץ 
**דערציילזאַץ** איז א זאץ מיט א פינטל ביים ענדע פונעם זאץ.

קאַטעגאָריע:גראמאטיק
ספר מלכים

**ספר מלכים** איז דער פערטער באנד אין תנ"ך פון די "נביאים ראשונים". דער ספר הייסט **מלכים** וויבאלד עס רעדט ארום די אלע אידישע מלכים, פון דער קעניג שלמה המלך (וואס האט געקעניגט נאך זיין טאטן דוד המלך) ביז צדקיהו דער לעצטער קעניג פון מלכות בית דוד פארן חורבן בית ראשון (ג'של"ח). דער ספר פארטוט זיך סיי מיט מלכי יהודה און סיי מיט מלכי ישראל.

דער ספר איז געשריבן געווארן סוביעקטיוו פון א רעליגיע אויסבליק, וואס באשולדיקט אלע געפאר־פאסירונגען צו די זינד פון די אידן פאר גאט. אויך איז דער ספר פּרָא מלכות יהודה און אנטקעגן מלכות ישראל.

די הויפט טעמעס אין דער ספר ערקלערט:
* פארוואס האט זיך מלכות ישראל צעטיילט פון מלכות יהודה.
* וועלכע קיסרים האבן געקעניגט אין מלכות יהודה און וועלכע אין מלכות ישראל.
* ווי אזוי איז חרב געווארן מלכות יהודה און מלכות ישראל.

## ווער און ווען האט מען געשריבן דער ספר 
לויט די אידישע טראדיציע איז דער ספר געשריבן געווארן דורך דער נביא ירמיהו.

לויט די תנכישע פארשערס איז דער ספר געשריבן געווארן צווישן די יארן ג'קצ"ח וואס דאן איז געוועזן די לעצטע געשעעניש וואס שטייט אינעם ספר, (נאָכן באפרייען יהויכין פון תפיסה), צו ג'רכ"ב וואס דאן איז געשען די וויכטיקע געשיכטע ווי אזוי די אידן האבן זיך אומגעקערט צוריק פון בבל קיין ארץ ישראל, ווייל אויב דער ספר איז געשריבן געווארן נאך ווען די אידן האבן זיך אומגעקערט, האט דאך דאס געדארפט נאטירליך שטיין געשריבן אינעם ספר.

נאך א וויסנשאפטלעכע טעאריע ערקלערט, אז דער ספר איז געשריבן געווארן דורך די זעלבע גרופע שרייבערס וואס האבן געשריבן ספר דברים, אזעלכע וואס האבן געשטאמט פון שבט יהודה, און זיי בריינגען א ראיה פון דעם וואס ביידע ספרים האלטן פון דער איינפיר צו דינען גאט אין איין מקדש, און זיינען קעגן די רעפארמע פון דינען גאט אין צעשפרייטע מזבחות.

## דער אויסשטעל פונעם ספר 
ספר מלכים איז צעטיילט אויף צוויי חלקים: **מלכים א**' און **מלכים ב**'. אין אנפאנג איז דער ספר געווען אייניק, די צעטיילונג איז געמאכט דורך א נוצרישן מאנאך.

## ביבליאטעק 
* **אברהם בר יוסף** פובליקירט דורך "אור עם"
* **חולדה רז** פובליקירט דורך "קידום"
* **ישראל חגי** פובליקירט דורך "ח"י"

מלכים
זלמן לייב פילאפ

רבי **זלמן לייב פילאפ** איז א דיין אין וויליאמסבורג, רב פון דעם סאטמארער ביהמ"ד אויף קיעפ סט. און חבר הביד"ץ פון סאטמארער בית דין (זאלוינים). ער ווערט פאררעכנט אלס א גרויסער תלמיד חכם. ער איז א אייניקל פון בעל תורת יקותיאל, דיערעשער רב.

ר' זלמן לייב לערנט פאר שוין 30 יאר א שיעור אין שולחן ערוך. 

אין די פריערדיגע יארן פלעגט ער האבן א שיעור מיט הגה"צ ר מנחם מענדל טייטלבוים אב"ד סאטמאר מהר"א וומ"ס יעדן טאג זעקס שעה ברציפות

ער איז געווען א שטארקער חסיד פון דעם פריערדיגן סאטמארער רבי דער ברך משה, און נאכדעם האט ער זיך באהאפטן און מקבל געווען אויף זיך אלס רבי זיין זון רבי זלמן לייב טייטלבוים איינער פון די צוויי סאטמארער רביס. 

ער איז א ברודער פון ר' מנשה פילאפ.

ארויסגעגעבן די בארימטע ספרים 'מכלל יופי' אויף הלכות שבת און מקואות

## פאמיליע 
א זון פון הרב יונה פילאפ תלמיד בית מדרש עליון און לאנגיעריגער ראש ישיבה אין סאטמאר ישיבה גדולה

איידעם ביי הרב אלחנן חיים טייטלבוים

### קינדער 
* הרב מנשה דומ״ץ
* הרב יואל דומ״ץ איידעם ביי יוסף ירחמיאל כהנא אדמו״ר ספינקא-מאנטריאל זון פון משה אליקים בריאה ספינקא רבי פון בני ברק און איידעם ביי אדמו״ר משולם פייש לאווי פון טאהש
* אלחנן חיים פארהייראט צו הענדל טאכטער פון זלמן לייב טייטלבוים פון סאטמאר

קאַטעגאָריע:סאטמארער דיינים
קאַטעגאָריע:וויליאמסבורגער רבנים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:זאלוינים
דוד

**דוד** איז א געגעבן נאמען פון אסאך.
## מענטשן
* דוד בן-גוריון
* דוד טווערסקי
* דוד האלבערשטאם (קשאנאוו)
* דוד קאהן
* דוד ראטנבערג
* דוד לעלאווער
* דוד וואודארד
* דוד היילפרין
* דוד קוסעוויצקי
קאַטעגאָריע:געגעבן נעמען
בת שבע

מרכז|קליין| בת שבע (צייכונג) 1858

**בת שבע** איז געווען איינע פון דוד המלך׳ס ווייבער, און שלמה המלך׳ס מאמע.

די געשיכטע פון דוד און בת שבע האט אנגעהויבן אין דער צייט ווען ישראל האבן געפירט א קריג קעגן די אדומים. אין דער דאזיקער צייט, אינעם אוונט דוד האבן שפאצירט אויף זיין, און ער ארומגעקוקט און געוויזן בת שבע רחצען אויפן דאך פון איר הויז. אין דאזיקע צייט בת שבע האט בין געצונדן מיט אוריה החתי.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
דוד לייבוש יאקאבאוויטש

**דוד לייבוש יאקאבאוויטש** איז א חרדישער סאטמארער מיליאנער, וועלכער האט מיט זיין עשירות מנדב געווען בנינים פאר אסאך תורה אנשטאלטען.

דוד לייבוש איז א זאלי, און ער האט מנדב געווען א הערליך,  ביהמ"ד אויף מוירטל עוו. אין וויליאמסבורג.

קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט
קאטעגאריע:האנדל און פינאנץ
קאַטעגאָריע:סאטמאר

קאטעגאריע:צדקה
פראצעסאר

קליין|200px|דער פראצעסאר פענטיום 4
דער **צענטראל־פראצעסאר** () איז א הארטווארג באשטאנדטייל אין א קאמפיוטער וואס פירט אויס די אנווייזונגען פון פראגראמען וואס זענען געשפייכלערט אין דעם זיכרון פונעם קאמפיוטער. מאדערנע **מיקרא־פראצעסארן** ווערן געבויט אויף אן איינצלנעם שפענדל.

לויטן פאן נוימאן ארכיטעקטור, די אנווייזונגען וואס דער פראצעסאר באקומט דערמעגלעכן דעם פראצעסאר צו לייענען דאטן פונעם זיכרון , אויספירן אריטמעטישע, לאגישע און איינגאב/אויסגאב אפעראציעס אויף די דאטן.

אן אינטעגרירטער שטראמקרייז קען האבן עטלעכע צענטראל־פראצעסארן אויף איין שפענדל.

צוויי וויכטיקע קאמפאנענטן פון א צענטראל־פראצעסאר זענען די אריטמעטיש-לאגישע איינהייט (ALU), וואס פירט אויס די אריטמעטישע און לאגישע אפעראציעס, און די קאנטראל איינהייט, וואס ברענגט די אנווייזוגען פונעם זיכרון און פירט זיי דורך.

קאַטעגאָריע:הארטווארג
דוד המלך

[קליין|מרכז| נעים זמירות ישראל [דוד המלך בן ישי ונצבת בת עדיאל משורר מזמורי ספר תהלים (ציכונג)]]
קליין|250px|א מאלעריי ווי אזוי עס האט בערך אויסגעקוקט די מלחמה פון דוד מיט גלית הפלשתי

**דוד המלך** (אדער **דוד בן ישי**) איז געווען דער צווייטער יידישער קעניג ביי די צייטן פון בית ראשון צווישן די יארן ב'תשנ"ו - ב'תשצ"ה, ער איז געווען דער טאטע פון שלמה המלך.

אין יאר ב'תשנ"ו איז דוד המלך געווארן קעניג אויף שבט יהודה אין פארלויף פון 7 יאר, נאכער האט ער געקעניגט אויך אויף די עשרת השבטים אין חברון און באשטימט שטאט ירושלים אלץ די הויפטשטאט פון ישראל'ס קעניגרייך און האט אריבער געפירט דער ארון הברית אין ירושלים. 

דוד המלך האט געפירט פילע מלחמות און האט איינגענומען ארם, מואב, עמון, אדום און פלשת. וואס דערפאר האט אים גאט באפוילן נישט צו בויען דער בית המקדש, נאר זיין זון שלמה המלך וועט בויען דער בית המקדש. און דערפאר האט מען געמעגט אין דוד המלך צייטן דינען גאט אין צעשפרייטע מזבחות. 

לויט ווי עס שטייט אין מגילת רות שטאמט דוד פון א גיורת רות המואביה, אן אייניקל פון עגלון מלך פון מואב.

איידער האט דוד געהייראט בת שבע, איז זי געווען די ווייב פון אוריה החתי.

## זיין פאמיליע 
* **זיינע פרויען:** שוועסטער יהונתן מיכל בת שאול המלך, אבישג השונמית, אחינועם, מעכה, חגית, אביטל, עגלה, בת שבע, אביגיל.
:מיכל איז געווען די טאכטער פון שאול המלך איז צוערשט געווען ווייב פון דוד המלך. שפעטער האט אביגיל, די פרוי פון נבל וועלכע איז געשטארבן, חתונה געהאט צו דוד המלך. אין די עלטערע יארן האט האט מען אים צוגעשטעלט אבישג השונמית.
* **זיינע עלטערן:** ישי. אן אייניקל בן אחר בן פון יהודה בן יעקב, דורך רות המואביה וועלכע האט חתונה געהאט צו בועז.
* **זיינע ברידער:** אליאב, אבינדב, שמעה, נתנאל, רדי, אצם 
* **זיינע זין:**
:אמנון פון אחינועם
:דניאל (אדער כלאב) פון אביגיל.
:אבשלום און תמר פון מעכה (טאכטער פון תלמי מלך פון גשור.
:אדוניהו פון חגית
:שפטיה פון אביטל.
:שמעה, שובב, יתרעם פון עגלה
:יבחר, אלישוע, נפג, יפיע, אלישמע, אלידע, אליפלט, אלישמע, אליפלט, נגה, ירימות.
:שלמה המלך, שמוע און שובב און נתן פון בת-שבע.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
הארטער דיסק

left|250px|thumb|אן הארטדיסק פון אינעווייניק
אַ **האַרטער דיסק** איז א קאמפיוטער באשטאנדטייל וואס איז באשטימט צו היטן אין איר דאטן (ווי פראגראמען און פארשיידענע אנדערע איינצלאיטן). א הארטער דיסק קען אנטהאלטן גרויסע טיילן פון דאטן אין פארגלייך מיט אנדערע זיכרונות, אבער פון דער צווייטער זייט ארבעט ער למשל 10,000 מאל פאמעלעכער ווי דער RAM זיכרון.

דער הארטער דיסק איז א ניט־אויסוועפיקע מעכאנישע זיכרון מיטל וואס דערלאזט איינשפייכלען די דאטן בקביעותדיק (אנדערש איז למשל דער RAM זיכרון וואס איז יא אויסוועפיק, און ער פארלירט די דאטן גלייך ווען מען האקט אים אפ פון דער עלעקטריע).

די מאסן פון זיין געהאלט רעכנט זיך אין ביטן לויטן ביינערי צאל.

קאַטעגאָריע:איינשפייכלערונג מיטלען
עקראן

קליין|א CRT מאניטאר
א **מאניטאר** אדער אדער **עקראן** איז דער עלעקטראנישער אפטייל פון א קאמפיוטער, טעלעוויזיע אדער סמארטפאן און טייל אנדערע געצייג, וואס איז געשטעלט צו ווייזן און סארטירן פאר די אויגן פונעם מענטש, די רעזולטאטן פון דאטן וואס דער פראצעסאר פראצעסירט אינעם פארעם פון ווערטער און בילדער, פראדוצירט דורכן קאמפיוטער אן איבערלאזן א פערמאנעטן רעקארד.

## פלאכעקראן 
קליין|פלאכעקראן

קאַטעגאָריע:הארטווארג
גיחון קוואל

**גיחון קוואל** איז א נאטירלעכער קוואל אין ירושלים וואס וועגן דעם קוואל האט זיך דארט אויפגעשטעלט די ערשטע באזעצונג אין ירושלים. 

דוד המלך האט באפעלט צדוק הכהן און נתן הנביא צו דארט איינאוילן זיין זון שלמה צו אים באקרוינען אלץ קעניג. (מלכים א' א')

קאַטעגאָריע:קוואלן
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
קאטעגאריע:ירושלים