open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
לעא פולד

**לעא פולד** (29סטן אקטאבער 1912 - 10טן יוני 1997) איז געווען א יידישער זינגער פון האלאנד, וואס פלעגט זינגען אין יידיש, העברעיש, ענגליש, דייטשיש, פראנצויזיש און האלענדיש. 

איידער דער צווייטער וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, איז ער געווען דער מערסט רעקארדירסטער זינגער אין אייראפע און אין די פאראייניגטע שטאטן. נאכ דער מלחמה האט ער ווידער אויפגעטרעטן, ביי קאנצערטן און גרויסע קלובן.

ער איז געווען א דריט קינד פון א פאמיליע פון צען קינדער. זיין טאטע איז געווען א וויסטער ארעמאן, אין בית המדרש האט מען ערשט אנטדעקט זיינע פעיגקייטן, ער האט באקומען סובסידיעס, צו קענען לערנען ווי צו נוצן דאס קול, מיטן חשבון אז ער וועט ווערן א חזן. 

צו די זעכצן האט ער שוין אנגעפירט רעליגיעזע צערעמאניעס אין בתי מדרשים, צו יענער צייט האט ער אנגעפאנגען זינגען אין שענק אין ראטערדאם. דערנאך האט געזונגען אויפן האלענדישן ראדיא.

אין 1932, האט לעא עמיגרירט קיין לאנדאן, ענגלאנד. ער האט אויפגעטרעטן אויף בי.בי.סי., ער האט דערנאך אויפגעטרעטן אין באוואוסטע טעאטערס איבער בריטאניע.

אין 1936, האט פולד אונטערגעשריבן א קאנטראקט, מיטן פראצויזישן קאסינא, אין ניו יארק. ווען ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק, האט ער זיך אסאך פארנומען מיט שרייבן, און באארבעטן יידישע לידער. אין 1938 האט ער געמוזט פארלאזן די פאראייניגטע שטאטן, וויבאלד זיין וויזע איז אפגעלאפן. צוריק קומענדיק קיין אייראפע, האט ער געבעטן א וויזע אויף זיך צו באזעצן אין אמעריקע, צו זיין מזל איז ער ארויף אויפן לעצטע שיף, וואס איז געפארן קיין אמעריקע, נאכדעם האבן די נאציס אנגעפאנגען די צווייטע וועלט מלחמה.

ווען ער האט געהערט אז רוב פון זיין פאמיליע, איז אומגעקומען אין די טויט לאגערן, האט ער אויפגעהערט אויפטרעטן, און מער נישט געזונגען, אין יענער תקופה.

נאכן קריג האבן מערערע פלעצער אנגעטראגן ארבעט פאר אים, אבער נישט זיגענדיק א לאנגע צייט, האט אים געדוירט א וויילע ביז זיין זעלבסט זיכערהייט, איז צוריק צו אים. זיין שוועסטער איז געווען, די איינציקסטע פון זיין גאנצע פאמיליע, וואס האט איבערגעלעבט די קריג.

זייענדיק אין פאריז, פראנקרייך, אין א ווערצהויז, האט ער געהערט א ייד פון פוילן, אן איבערלעבער פון ווארשעווער געטא זינגט א ליד, **וואו אהין זאל איך גיין**, ער האט געבעטן דעם ייד, זאל אים געבן רעכטן אויפן ליד, און צוגעזאגט אז די ליד וועט ווערן באוואוסט איבער דער וועלט, וואס איבער די קומענדיקע יארן, האט ער עס געזונגען אין ראדיא, טעלעוויזיע, און אין מערערע פלעצער.

אין 1949, האט ער געמאכט קאצערטן איבער דער וועלט, אויפטרעטנדיק אין בראזיל, ארגענטינע, און טשילע. צפון אפריקע, ישראל און לבנון.

שפעטער האט ער געעפנט אין ניו יארק א נאכט לאקאל, וואס איז געווען א שטארקע סוקסעס, דערנאך איז ער אריבער קיין לאס וועגאס, נעוואדא. דארט האט ער געהייראט, און געהאט א טאכטער מרים, ער האט זיך געגט, און ער האט זיך אומגעקערט וווינען אין אמסטערדאם, האלאנד. 

ער איז געשטארבן אלטזייענדיק 84 יאר, אין אמסטערדאם.

קאטעגאריע:יידיש שפראך זינגערס
קאַטעגאָריע:האלענדישע יידן
13טן מיי

**דעם 13טן מיי** איז דער 133סטער טאג פון יאר (134סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 232 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1647 - ערדציטערניש אין סאנטיאגא מיט א שטארקייט פון 8.5
* 1912 - אויפגעשטעלט געווארן דער קעניגלעכער לופטמיליטער - דער לופטמיליטער פון בריטאניע 
* 1939 - די פליטים שיף "סאנט לואיס" פארט ארויס פון האמבורג קיין קובא
* 1940 
** צווייטער וועלט קריג: ווינסטאן טשערטשיל דרשנט זיין בארומטע רעדע "בלוט שווייס און טרערן" אין דעם בריטישן פארלאמענט
** ווילהעלמינא מלכה פון האלאנד אנטלויפט פון דער נאצי אינוואזיע אין דער בריטאניע; די פרינצעסין יוליאנא שמוגלט אירע קינדער אין קאנאדע

## געבוירן 
* 1717 - מאריא טערעזא, קייסערין פון דער הייליגער רוימישער אימפעריע און מלכה פון בעהמען און אונגארן (געש' 1780)

## געשטארבן 
* 1835 - דזשאן נאש, בריטישער ארכיטעקט (געב' 1752)
* 1916 - שלום עליכם, אוקראינער יידישער שרייבער, וואס האט געשריבן אויף יידיש (געב' 1859)

## פייערטעג
* דענמארק - באפרייונג טאג (1945)
* האלאנד - באפרייונג טאג (1945)
* עטיאפיע - באפרייונג טאג (1941)

----
* 12טן מיי - 14טן מיי
* מיי

13
באדליען ביבליאטעק

די **באדליען ביבליאטעק** איז די פארשונג ביבליאטעק פונעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, ענגלאנד. זי איז די צווייטע גרעסטע ביבליאטעק אין בריטאניע (נאך דער בריטישער ביבליאטעק). די באדליען איז איינע פון די ביבליאטעקן וואס באקומען (לויטן געזעץ פונעם פאראייניגטן קעניגרייך) יעדע בוך וואס האט קאפירעכט אינעם לאנד. דארט זענען פלאצירט די מערסטע היסטארישע שריפטן פון ביכער אין ספרים, אריינגערעכנט די אלע ספרי קודש, א שטייגער ווי דער כתב יד פונעם רמב"ם און נאך אסאך ראשונים.

די באדליען איז געעפנט געווארן דעם 8טן נאוועמבער 1602.

ווי באקאנט איז הרב מיכאל בער ווייסמאנדל אפגעזעצן דארטן יארן בעפארן קריג און פרובירט מגיה צו זיין די ספרי הראשונים, אבער זיין ארבעט איז נעבעך געגאנגען לטמיון נאך דעם וואס אלע זיינע שריפטן זענען פארלוירן געגאנגען אין קריג.

דער באדליען האט דעם פערזענלעכן ביבליאָטעק פון 4221 ספרים פון הרב דוד אפנהיים, הויפט רב פון פראג.

קאטעגאריע:ענגלאנד
קאטעגאריע:ביבליאטעקן
סאלח שבתי

**סאלח שבתי** (אויסגערעדט **סאַלאַך שאַבאַטי**) איז אן ישראלישער פילם פון 1964.
ער ווערט גערעכנט אלס דער ערשטער פון די בורעקאס פילמען וואס מאכט חוזקן פון סטערעאטיפן, אין געזעלשאפט, פון ישראל באפעלקערונג, דאס געמישעכטץ פון ספרדים, און אשכנזים, אין די ערשטע יארן פון לאנד, ווען עס איז געווען א גרויסע עליה קיין ישראל.

דער דירעקטאר, און שרייבער פון די געשיכטע, איז אפרים קישון, א ייד געקומען פון אונגארן, וואס ער האט געוווינט אין די איבערגאנגס לאגערן (מעברות}, און זיין שכן איז געווען א ייד פון מאראקא.

דער הויפט אקטיאר, איז חיים טופול, וואס איז סאלאך, און ער איז פון מאראקא, ווי ער שטויסט זיך אן אין הארטן ביוראקראטיע, פון די רעגירונג, ער פארשטייט נישט צופיל וואס גייט פאר, אבער צו מאכן שפיצלען פארשטייט ער גאנץ גוט. די פאליטיק אין לאנד, איז א קארופטירטע, און פון דעם מאכט ער געלט. 

דער פילם איז א קאמעדיע, און דראמאטיש אויף א קאמישן אופן.

דער פילם איז געווען, דער ערשטער ישראל פילם צו זיין אויף די ליסטע פון אסקאר, אלס בעסטע אויסלענדישע פילם, און די ערשטע ישראל פילם צו באקומען די גאלד גלאבוס פרעמיע, די פילם האט עס באקומען צוויי מאל.

אין ישראל איז די מעדיע געווען שטארק קעגן פילם, קישון האט געטענהט, אז גאלדע מאיר האט נישט געוואלט די פילם זאל קומען קיין אמעריקע, צום סוף האט דער פילם געהאט דארט גרויס הצלחה.

קאטעגאריע:ישראל פילמען
חיים טאפאל

[קליין|חיים טאָפּאָל אין [1969]]
**חיים טאָפּאָל** (9טן סעפטעמבער 1935, י"א אלול ה'תרצ"ה – 9טן מערץ 2023, ט"ז אדר ה'תשפ"ג) איז געווען אן ישראלדיקער טעאטער, פילם און געוועזן א שטימע אקטיאר. ער איז איינער פון די מערסטע באוואוסטע אקטיארן אין ישראל און איבער דער וועלט.

זיין פאטער יעקב טאפאל איז געווען פונדערהיים א אלכסנדרער חסיד, און זיין מוטער א שומר מסורת.
אין זיין יוגנט האט ער געארבעט אין א דרוקעריי, אין ארמיי איז ער געווען אין די נח"ל קאפעליע, וואו ער האט געטראפן אורי זוהר, און זיין צוקונפטיקן ווייב גליה, אין די נח"ל האט ער געשפילט סאלח שבתי, פון אפרים קישון, שפעטער ווען ער האט געמאכט דעם פילם מיטן זעלבן נאמען, איז חיים געווען סטאר, ער האט באקומען דערפאר די גאלד גלאבוס, פארן בעסטע אקטיאר פון יאר.

טופולס קאריערע איז געקומען צו א הויכפונקט, ווען ער איז געקומען שפילן די ראלע פון טעוויע דער מילכיקער, געשריבן דורך שלום עליכם, אין דער פילם "פידלער אויפן דאך", אין לאנדאן. לאנגע יארן האט ער געשפילט אלס טעוויע, אין טעאטערס אין בראדוויי און לאנדאן. אלס א שטימע אקטיאר איז ער באקאנט געווען פאר זיינע ראלעס אלס באַגיראַ אין די העברעאישע ווערסיעס פון "דאָס בוך פֿון דזשאַנגל" און "דאָס בוך פֿון דזשאַנגל 2", און אלס רובעוס האַגריד אין "האַרי פּאָטער און דער וויסן-שטיין" און "האַרי פּאָטער און דאָס קאַמער פון סודות".

שפעטער האט ער געשפילט אין אנדערע פילמען אויך, אויף BBC, און נאך אנדערע זאכן.

ער האט באקומען אין יאר 2008, אויסצייכענונג פון ישראל פעסטיוואל, פאר זיינע אויפטוען אין ישראל קולטור, פון לידער אין פילמען.

קאטעגאריע:פילם אקטיארן
אוניווערסיטעט פון אקספארד

דער **אוניווערסיטעט פון אקספארד** (באוואוסט מיטן נאמען **אקספארד אוניווערסיטעט**), פלאצירט אין דער ענגלישער שטאט אקספארד, איז דער עלטסטער איבערגעבליבענער אוניווערסיטעט אין דער ענגליש רעדנדיקער וועלט, געגרינדעט אין דעם 11טן יארהונדערט. 

די הויפט ביבליאטעק פונעם אוניווערסיטעט איז די באדליען ביבליאטעק, געגרינדעט דורך סיר טאמאס באדלי אין 1598.

## באקאנטע תלמידים 
* גלעד צוקערמאן, ישראלישער לינגוויסט, שפראכן-אויפלעבער, מומחה אויף דער יידישער און העברעישער שפראך, קולטור און אידענטיטעט.
קליין|אָקספֿאָרד
קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן
קאַטעגאָריע:ענגלאנד
מאפלער

**מאפלער** איז א מעכאניזם וואס פירט ארויס די אויסגעברענטע גאז פון דעם אויטאמאביל אדער עראפלאן א.ג.ד. וואס ווערט טראנספארמירט אין קארבאן דיאקסייד דורך א רער אויף ארויס צו די פרייע לופט, אז די מענטשן פון אינווייניג זאלן זיך נישט דערשטיקן און אויסגיין דערפון

קאטעגאריע:טעכנאלאגיע
קאטעגאריע:אויטאמאבילן
גאז קאמער

א **גאז קאמער** איז א צימער וואס ווערט הערמעטיש פארשלאסן און מען ציט ארויס די לופט פון דארטן, און אנשטאט דעם פילט מען דאס אן מיט אנדערע סארט גאזן, צ.ב.ש. קארבאן מאנאקסייד, א.ד.ג. וואס עס איז אזא סארט לופט וואס קיין לעבעדיגע באשעפעניש און קיין מענטשן קענען דאס נישט איבערלעבן, די דייטשן האבן זיך דערמיט באנוצט אלס איינע פון די וועגן פאר דעם ענדגילטיגער לעזונג

## ביי דער צווייטער וועלט מלחמה 
### אוישוויץ 
און אוישוויץ זענען די גאז קאמערן געווארן אנעפילט מיט ציקלאן-בי גאז, וואס דאס איז איינע פון די גאזן וואס א באשעפעניש קען דאס נישט איבערלעבן

### טרעבלינקע 
אין טרעבלינקע אין און נאך לאגערן האבן זיי דאס געטוען אריילייגנדיג די אידן אין לאסטאויטאס, באנען א.ג.ד. און אריינגעשטעקט דעם רער פון דעם מאפלער פון ווי עס קומט ארויס די אויסגעברענטע לופט וואס ווערט טראנספארמירט אין קוילן זייערס וואס דאס איז אויך איינע פון די כעמישע גאזן וואס באשעפענישן קענען נישט דורכמאכן און אזוי ארום זיי געמארדעט

קאַטעגאָריע:חורבן אייראפע
קאַטעגאָריע:רציחות
מיידל שולע

**מיידל שולע** ביי פרומע אידן, ווי מען איז זייער מקפיד אויף ענייני קדושה און עס איז אסור בתכלית האיסור צוזאמען צו ברענגען מענער און פרויען אויף סיי וואספארא פארנעם, איז דא עקסטערע בתי חינוך (שולע'ס) פאר אינגלעך און מיידלעך, פאר אינגלעך ווערט דאס אנגערופן תלמוד תורה געבויט אויף דעם וואס דער עיקר ציל ביי אידישע מענער איז צו לערנען תורה, און פאר מיידלעך ווערט דאס אנגערופן מיידל שולע, אדער וויאזוי מאנכע רופן דאס אן בית חינוך לבנות

קאטעגאריע:חינוך
אראבישע לענדער

**אראבישע לענדער** זענען די לענדער אין מיטל מזרח, און אין צפון אפריקע, וואס דער אפציעלער שפראך, איז אראביש.

## רעגירונג 
רוב לענדער האבן באקומען זעלבשטענדיקייט, דורכאויס דעם צוואנציגסטן יארהונדערט, מערסנטנס פון די לענדער, זענען געווען אונטער אייראפעישע הערשאפט. רוב לענדער ווערן געפירט דורך די אריסטאקראטישע עליטע. געוויסע לענדער האבן א קעניגרייך, וואס איז א מאנארכיע. אנדערע זענען א דיקטאטורישע רעזשים, ווי די באפעלקערונג ווערט אונטערדריקט. אין טייל לענדער איז דא פרייהייט, אין א געוויסע זינען, ווי לבנון, עגיפטן, קאטאר, און טוניסיע. אין אנדערע לענדער איז נישטא קיין פרייהייט פון ווארט, און די אפאזיציע האט נישט קיין רעכט צו עקזיסטירן, ווי סאודי אראביע, סודאן, סיריע. אין אלזשיר זענען געווען פרווון צו איינפירן א דעמאקראטיע. אין א טייל לענדער, זענען דא שווערע באציונגען צווישן די מינאריטעטן, ווי לבנון, איראק, סיריע, און סודאן. אין לבנון זענען אלע רעגירונג פאזיציעס, אייניג צעטיילט צווישן די מינאריטעטן, אין איראק שלאגן זיך די שיאטן מיט די סוניס, און זיי ביידע שלאגן זיך מיט די קורדן.

## רעליגיע 
אין כמעט אלע לענדער איז די רעליגיע, סוני איסלאם, מיטן אויסנאם פון איראק, און באכריין, ווי א מאיאריטעט זענען שיאטן, אין לבנון זענען די שיאטן א גרויסע מינאריטעט גרופע, אינערהאלב די מוסלמענער באפעלקערונג, אין לבנון זענען די מאראנען קריסטן, און די דרוזן, א גרויסע פראצענט פון די באפעלקערונג. אין עגיפטן זענען פארהאן קאפטישע קריסטן. אין סודאן זענען אויך דא אסאך קריסטן, און אנדערע לאקאלע רעליגיעס. אין סיריע, זענען דא אלאוויס, וואס האט זיך אפגעטיילט פון די שיאטן, וואס זיי הערשן איבערן לאנד.

## שפראך 
אין אלע לענדער, איז די ליטערארישע אראביש, אנגענומען און פארשטאנען, בעיקר אין צייטונגען, רעדעס, און עלעקטראנישע מעדיע, רוב מענטשן פארשטייען די שפראך, וויבאלד די אונטערשיד צווישן די דיאלעקטן איז א קליינער. די לאקאלע דיאלעקטן פון טאג טעגלעכע שפראך, זענען אבער זייער אנדערש, איין געגנט פון צווייטן, אפטמאל אפילו אין די זעלבע לאנד. אין עטליכע לענדער ווי אין מאראקא, און לבנון, איז אויך דא פראנצויזיש, וואס דינט דארט אלס צווייטע שפראך. אין אנדערע לענדער דינט ענגליש, אלס צווייטע שפראך בעיקר אין יארדאניע.

## לענדער און געגאגראפיע 
די לענדער פון דרום מערב אזיע, און צפון אפריקע העכערן סאהארא, זענען די לענדער וואס רעכענען זיך אין די גרופע, ווערט אויך פארעכנט אלס מיטל מזרח.

דאס זענען א ליסטע פון זיבן לענדער וואס געפונען זיך אויפן אפריקאנער קאנטינענט.

*
*
*
*
*
*
*

עלף לענדער זענען אריינגערעכנט אין די גרופע, פון די אזיאטישע קאנטינענט.

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

אנדערע לענדער וואס געפונען זיך אויך אין מיטל מזרח, אבער ווערן נישט פארעכנט אלס אראבישע לענדער טערקיי, ישראל, ציפערן, איראן. סאמאליע, דזשיבוטי, און קאמאראס אינדזלען, אפילו זיי זענען אין אראבישע ליגע, ווערן זיי נישט פארעכנט אלס אראבער.

קאטעגאריע:מיטל מזרח
קאטעגאריע:אפריקע
אפעק

**אפע"ק** (ענגליש: **OPEC**, ר"ת פון **Organization of Petroleum Exporting Countries**—*ארגאניזאציע פון בענזין־עקספארטירער לענדער*) איז א קארטעל פון צוועלף לענדער וואס האלט אן א מאנאפאל איבער דער וועלט'ס גרעסטן חלק אויל גראבונגען אז די פרייזן זאלן נישט צופיל פאלן, נאר די אראבישע ליגע מיט זייערע אייראפעער פריינד זאלן זיך קענען אנפילן די טאשן אויף די אמעריקאנער ענערגיע הונגעריגע מענטשן, וואס פאר אן אמת געזאגט היינט איז זייער מאכט שוין היבש געפאלן ווען מען טרעפט אויל אין אנדערע לענדער, ווי אויך הייבט מען אן צו נוצן מער עטאנאל. אבער רוסלאנד איז דער גרויסער בער וואס מאכט אן צרות איבעראל כדי ער זאל קענען מאכן געלד אויף זיינע גרויסע אויל רעזערווארן.

אפעק איז הויפטקווארטירט אין ווין.

## אפעק מיטגלידער 
אלעס צוזאמען זענען פארהאן צוועלף מיטגלידער לענדער

# סאודי אראביע
# איראק
# איראן
# קואווייט
# עקוואדאר
# ניגעריע
# אלזשיר
# אנגאלא
# קאטאר
# ווענעזועלע
# פאראייניגטע אראבישע עמיראטן
# ליביע

## היסטאריע 
### גרינדונג פון אפעק 
### ארגאניזאציע הויפטקווארטיר 
## זייער איינפלוס אויפן מארקעט 
### 70ער יארן 
אין די 70ער יארן ווען די אראבישע וועלט האט פראקלאמירט דעם אויל-עמבארגא אלס ענטפער צו די יום כיפור מלחמה וואס זיי האבן געהאלטן אז אמעריקע העלפט בלינדערייט ארויס די ציונים, האבן זיי דאן כמעט פאראלאזירט די וועלט

### 80ער יארן 
### 90ער יארן 
### יארע 2000 
### אין 2010 
אין 2010 איז געווארן די מאכט פון אפעק ווייניגער און ווייניגער נאכדעם וואס עס האט אין 2008 געגרייכט א פעסל אויל צו ארום $147.46 אויפן ניו יארק מערקענטילע בערזע איז דאס געווען א גרויסער ווענדפונקט וואס האט אויפגעוועקט די וועלט וואס זינט דאן ווערט די טעכנאלאגיע פילפאכיג מער פארגעשריטן פון די יארן בעפאר און דורכאויס די לעצטע צען יאר פון 00' ביז 10' איז געפאלן מיט א האלבער גאלאן וויפיל א מענטש באנוצט זיך אין א טאג מיט גאזאלין צו דירעקט צו אומדירעקט, וואס עס וועט זיך אויסקאכן אין די קומענדיגע יארן ווארט אונז איבער צו זען, אבער מיט די אלע ענווייראמענטאליסטן און דעם דרוק וואס די אויטאמאביל אינדוסטריע האט צו ערצייגן מער ענערגיע שפארזאמע קארס, איז נישט אזוי אבסורד צו זאגן אז עס איז שוין גאנץ נאנט דער טאג וואס מען וועט שוין אינגאנצן נישט זיין אפהענגיק אין די אראבישע שייכן מיט די רוסישע דיקטאטורן און מען וועט שוין נישט דארפן אזויפיל אוועק צאלן פאר די ביסל ענערגיע וואס דער מענטש ברויך צו האבן.

קאַטעגאָריע:ענערגיע
קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס
קואווייט

דער **שטאַט פון קואווייט** (, *דאַוולאַט אַל־קואוואַיט*) איז א סוווערענער אראבישער עמיראט פלאצירט אין צפון מזרח פונעם אראבישן האלבאינזל אין מערב אזיע. ער גרענעצט מיט  סאודי אראביע צו דרום און איראק צו צפון.

**קואווייט** איז זייער רייך אין דעם אויל, וואס רופט זיך שווארצע גאלד, און צוליב דעם האט סאדאם כוסעין דאס געוואלט אינקארפארירן אלס דעם 19'טן גובערניע פון איראק, וואס דאס האט צוגעברענגט צו דעם 1991 גאלף קריג
פערל הארבער

**פערל הארבער** איז א האפן וואס געפינט זיך אויף אן אינזל אין  האוואי, פאראייניגטע שטאטן, וואו עס האט זיך געפונען א מיליטערישער באזע, און אמעריקע האט זיך אין אנהויב געהאלטן נייטראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אבער שפעטער האט יאפאן אנגעפירט דארטן אן אטאקע אויף דער אמעריקאנער באזע, אום 7טן דעצעמבער 1941. און דאן האט אמעריקע ערקלערט קריג אויף יאפאן, און דייטשלאנד האט אלס יאפאן'ס פארבינדעטע דערקלערט קריג אויף אמעריקע.
קליין|פערל הארבער

די אטאקע איז דורכגעפירט געווארן אין צוויי פאזעס, די ערשטע כוואליע יאפאנעזע קריגס עראפלאנען, האבן אטאקירט אום 7:51 אינדערפרי, 183 קריגס עראפלאנען האבן טיילגענומען אינעם אטאקע. שפעטער 8:30 איז די צווייטע כוואליע אנגעקומען פון 170 עראפלאנען, און האט באמבאדירט די שיפן, וואס זענען געווען געאנקערט ביי די פארט. 

די אריזאנע קריגס שיף האט געכאפט א דירעקטע באמבע, אויפן אמוניציע אפטיילונג פונעם שיף, די שיף האט אויפגעריסן, און געזינקען עטליכע סעקונדעס דערויף, נאך ניין שיפן האבן געזינקען, און איין און צוואנציג זענען שטארק געשעדיקט געווארן, דריי פון די געשעדיקטע שיפן אוממעגליך איבערצובויען.
 
2,350 אמעריקאנע זעלנער, זענען אומגעקומען אין די אטאקע, און 1,178 זענען פארווונדעט געווארן, צווישן די טויטע זענען 68 געווען ציווילע. רוב געשטארבענע סאלדאטן זענען געווען פון אריזאנע שיף.

לויט געוויסע קאנספיראציע טעאריקער האט פרעזידענט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט געוואוסט פון פאראויס פון דער אטאקע און ער האט דאס צוגעלאזט בכדי איבערצואוועגן דעם פאלקס מיינונג פון קעגן אויף פרא מלחמה, אבער עס איז נאך א דעבאטע אויף ביזן היינטיגן טאג, און עס איז דא ראיות אויף ביידע זייטן.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנישע היסטאריע
קאטעגאריע:צווייטע וועלט מלחמה
דע בירס

**דע בירס** איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס האנדלט מיט בריליאנטן. פארן גאנצן 20סטן יאר הונדערט איז עס געווען כמעט דער אויסשליסליכער דיאמאנטן פארקויפער, וואס האט געהאט דעם מאנאפאל און געטריבן די פרייזן לויט זייער ווילן און טאשן. דע בירס האט בריליאנטן אוצרות אין באצוואנע, נאמיביע, דרום אפריקע און קאנאדע.

אין דעם אנהייב 21סטן יארהונדערט איז אבער כסדר געפונען געווארן נאך און נאך שאכטעס וואס זיי האבן נישט געקענט לייגן קיין האנט דערויף און אזוי איז זייער מאכט צעבסילעך צעברעקלט געווארן אז היינט האלטן זיי שוין ביי אונטער פערציג פראצענט פון דעם מארק, און די דיאמאנטן שטיינער ווערן מער און מער צוגעגענגליך פאר די פשוטע פאלקסלייט.

פון די גרעסטע קאנקורירער מיט זיי איז לוי לעוויעוו, א חרדי'שער איד, א רוסיש געבוירענער וואס וואוינט היינט אין בני ברק ער האט גאר נאנטע באציאונגען מיט וולאדימיר פוטין וואס ער נוצט דאס אויס אויף ארויסצוהעלפן אחינו בני ישראל.

פון די לענדער וואס זענען פון די רייכסטע מיט די נאטורליכע אוצרות זענען
#ניגעריע
#רוסלאנד
#זימבאבווע
#קאנאדא

קאַטעגאָריע:פירמעס
קאטעגאריע:מינעראלן
מעלות תרשיחא

**מעלות-תרשיחאַ** (אַראַביש: **معالوت ترشيحا**) איז אַ שטאָט אין  צפון דיסטריקט, ישראל. זי איז דערקלערט געווארן אַ שטאָט אין 1996. די שטאָט ליגט אין דעם מערב גליל וועגן 600 פֿיס העכער ים שטאַפּל. דער קראַנטער בירגערמייסטער איז שלמה באָהבאָט, וואס דינט אין דעם אמט זינט יאָר 1976.

די שטאט איז א געמישטע, תרשיחא איז א שטאט מיט אראבער, צען א האלב פראצענט קריסטן, און צען פראצענט מוסלמענער, און איין פראצענט דרוזן. פון די איבריקע אכציק פראצענט, זיבן און זעכציק פראצענט יידן, און די איבריקע "אנדערע" (אסאך פון די אלטע ראטן פארבאנד לענדער, זענען נישט קיין יידן, און געהערן נישט אן צו קיין איינע פון די רעליגיעס).

לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, האט מעלות 21,500 איינוווינער, ריכטיק פאר סעפטעמבער 2009.

די שטאט געפונט זיך אין מערב גליל, און די הויכקייט פון שטאט איז בערך 600 מעטער, העכערן ים פלאך. שאסיי 89, פון צפת-נהריה, פארט אריבער נאנט צו די שטאט, און צוטיילט צווישן מעלות און תרשיחא.

## היסטאריע 
תרשיחא איז אן אלטע שטאט, און ווערט דערמאנט אין די צייטן פון קרייצצוג, און עטליכע קאמפן זענען פארגעקומען, צווישן די קריסטן און מוסלמענער. אין די צייטן פון אטאמאנישע אימפעריע, און דער בריטישער מאנדאט, איז תרשיחא געווארן גרעסער, וויבאלד עס געפונט זיך אויפן וועג צווישן עכו און צפת. ביי די מלחמת השחרור, זענען פארגעקומען שווערע קאמפן, ווי צום סוף האט צה"ל ארויסגעשטויסן, די אראבישע רעטונגס ארמיי, אין שפיץ פון קאוקדזשי.

אין 1957, איז מעלות געגרינדעט געווארן, דורך נייע עולים פון רומעניע, און מאראקא.

אום 15טן מיי 1974, האט א שרעקליכע טראגעדיע באטראפן דעם שטאט, ווען טעראריסטן, האבן אומגעברענגט דריי איינוווינער פון שטאט, מיט 22 קינדער און נאך דריי אנדערע עלטערע מענטשן, און א צה"ל זעלנער.

אין די 1990ער יארן, האט די שטאט אריינגענומען אסאך נייע עולים, פון די ראטן פארבאנד לענדער, וואס האט פארדאפלט די באפעלקערונג אין שטאט. 

אין יאר 2006 ביי די צווייטע לבנון מלחמה, זענען אריבער 600 קאטיושא ראקעטן, געפאלן אין די שטאט, פון איין אזא ראקעטע וואס איז געפאלן אין תרשיחא, זענען דריי יוגענטליכע אומגעקומען.

## צווילינג שטעט
* 
* 
* 
* 
*
חיים וואלאזשינער

רבי **חיים וואלאזשינער** (ז' סיון ה'תק"ט - י"ד סיון ה'תקפ"ט) איז געווען דער הויפט תלמיד פון דעם ווילנער גאון, און האט אויפגעשטעלט די "מוטער ישיבה" אין וואלאזשין (היינט בעלארוס).

## ביאגראפיע 
רבי חיים איז געבוירן געווארן ז' סיון תק"ט צו זיין פאטער ר' יצחק בן חיים, פרנס אין דער וואלאזשינער קהילה, און צו זיין מוטער רבקה, א טאכטער פון רבי יוסף ראפאפארט.

ער האט געלערנט תורה ביי רבי רפאל הכהן האמבורגער (מחבר פון "תורת יקותיאל"), דער מינסקער רב,  און ביי רבי אריה לייב, דער "שאגת אריה", בשעת ער איז געווען רב אין וואלאזשין. 

ווען ער איז געווען אלט ניינצן יאר איז ער געווארן מקורב צום ווילנער גאון ביז ער איז געווארן זיין תלמיד מובהק.

אין תקל"ד האט מען אים אויפגענומען ווי שטאטס-רב אין וואלאזשין. נאך פופצן יאר, אין תקמ"ט, איז ער אריבער צו ווערן רב אין ווילקאמיר, אבער ער איז געבליבן דארט נאר איין יאר.

רבי משולם דוד סאלאווייטשיק דערציילט אין נאמען פון זיין פאטער דעם בריסקער רב:
:אינעם שטעטל וואלאזשין ווען עס פלעג שנייען, האט עס געשנייט א לאנגע צייט ביז אלע וועגן זענען געווען פארדעקט. די ישיבה בחורים האבן באמערקט אז יעדע מאל וואס עס איז געפאלן א שווערער שניי, און אלע וועגן פונעם שטעטעלע זענען געווען פארמאכט צוליבן הויכן שניי, איז אבער דער וועג וואס האט געפירט צו דער ישיבה געווען ריין און לייכט צו גיין.

:ווען מען האט נאכגעפארשט וועגן דעם, און אויפגעשטאנען פרי צו דערגיין וואס קומט פאר דא, האט מען געזען ווי רבי חיים וואלאזשינער איז אויפגעשטאנען פארטאגס און האט אליין געארבעט אוועקצוקערן דעם שניי וואס האט זיך פארזאמלט.

## פאמיליע
### קינדער
* ר׳ איצאלע וואלאזשינער.
** איידעם און פלומעניק הרב אליעזר יצחק פריעד
** זיין איידעם דער נצי״ב, נפתלי צבי יהודה בערלין.
*** זיין איידעם הרב רפאל שפירא.
**** זיין איידעם ר׳ חיים סאלאווייטשיק.

## זיינע ספרים 
* נפש החיים

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
קרית אתא

**קִרית אתא** איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איז די גרעסטע שטאט פון די קריות, מיט אריבער 50,000 איינוווינער. די ערשטע געגנט איז געגרינדעט געווארן 1925, און אנערקענט אלס שטאט אין 1969. דער בירגערמייסטער איז יעקב פערעץ.

## היסטאריע
די געגנט איז ערשט געבויט געווארן אלס קאלאניע (מושבה), אין יאר 1925, די טעריטאריע איז אפגעקויפט געווארן פון אראבער. אין די תרפ"ט ראיאטן, איז די מושבה פארלאזט געווארן, נאכן אטאקירט ווערן דורך די אראבער. אין 1930 האבן זיך די איינוווינער אומגעקערט, און האבן אויפגעשטעלט א טעקסטיל פאבריק. אין 1941 איז די געגנט דערקלערט געווארן לאקאלע ראט.

נאך די מלחמת השחרור, זענען אויפגעשטעלט געווארן דריי איבערגאנגס לאגערן (מעברות), און אין די קומענדיקע יארן, זענען זיי צוגערעכנט געווארן צו די מוניציפאליטעט פון שטאט. 

ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האבן ראקעטעס באטראפן דעם שטאט, און האבן פאראורזאכט שאדענס, און אומגעברענגט צוויי מענטשן.

## טראנספארטאציע
שאסיי 4 איז דער גרויסער שאסיי וואס פארט צווישן קרית אתא און קרית מוצקין. לויטן פלאן, וועט שאסיי 22 אריינפארן לעבן קרית אתא, און וועט פארלינדערן דעם שווערן פארקער אויף שאסיי 4. 

## רבנות
דער רב פון קרית אתא איז רבי שמעון לעמבערגער, דער מאקאווער רבי, אן איידעם פון רבי אלחנן היילפרין פון גאלדערס גרין.
קרית ים

**קריַת ים** איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איינע פון די שטעט אין קריות. געגרינדעט אין יאר 1941, און אנערקענט אלס שטאט אין 1976. געפונט זיך אכט קילאמעטער צפון פון חיפה.

קרן קיימת לישראל, און אן אמעריקאנער געזעלשאפט, האבן אויספלאנירט די שטאט נאך אין 1939. זיי האבן געבויט 60 הייזער, און 40 פון זיי איז געגאנגען פאר בריטישע זעלנער, און די איבריקע איז פארקויפט געווארן.

די בריטישע האבן געזען אין די ים ברעגעס, א וויכטיקע סטראטעגישע ציל, וויבאלד עס איז קעגן איבער דעם פארט, און דעריבער איז געווען אן אנוועזנהייט פון סאלדאטן אין שטאט, ווי אויך א מיליטערישע באזע. יידישע נוטרים האבן זיך אויך געפונען אין שטאט, און שפעטער האבן זיך א טייל פון זיי, אויך באזעצט אין שטאט.

אנהייב זענען יידן, באפרייטע פון מיליטער דינסט, געווען רוב איינוווינער פון שטאט, יידן וואס האבן געדינט אין בריטישן מיליטער, אדער די יידישע בריגאדע, ביי דער צווייטער וועלט מלחמה.

ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, איז די שטאט באטראפן געווארן פון קאטיושא ראקעטעס, וואס האט פאראורזאכט שאדענס צו דער שטאט, אבער אין שטאט איז קיינער נישט אומגעקומען. פינף איינוווינער פון שטאט, זענען אומגעקומען אין חיפה באן מעכאניק, ווי אכט ארבעטער זענען אומגעקומען, און פינף זענען געווען פון קריית ים, אויך איז א סאלדאט פון צה"ל, אן איינוווינער פון שטאט, אומגעקומען אין די שלאכטן אין לבנון.
קרית ביאליק

[260px|קליין| די ריכטער בנין אין קרית ביאליק [2018]]
[300px|ממוזער|שמאל|קרית ביאליק זעט פֿון דער לופט פון דרום. אין דעם צענטער פון דעם בילד [הקריון; נאוועמבער 2014]]
[שמאל|ממוזער|300px|קרית ביאליק אין 1944; פאטאגראפירט דורל [זאלטאן קלוגער]]
**קריַת ביאליק** איז א שטאט אין חיפה דיסטריקט, ישראל, און איינע פון די שטעט אין די קריות, פון חיפה מעטראפאליטען שטח. אין יאר 1950 געווארן א לאקאלע ראט, און אין 1976 געווארן א שטאט. 

די שטאט איז גערופן אויפן נאמען און אנדענק פון חיים נחמן ביאליק. אין קריית ביאליק וווינען 36,300 איינוווינער, געשאצט לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר יאר 2009.

די שטאט גרענעצט חיפה פון דרום, קריית מוצקין פון מערב, געגנטלעכע ראט זבולון, פון מזרח, און געגנטלעכע ראט מטה אשר פון צפון. די שטאט איז אכט און א האלב קילאמעטער לאנג, און צווישן דריי קילאמעטער, און 400 מעטער ברייט. די מוניציפאליטעט פון שטאט איז אויף א שטח פון 8,000 דונאם. 

די ערשטע געגנט איז געגרינדעט געווארן דורך עולים פון דייטשלאנד, און אנהייב איז דאס געווען די נאמען "געגנט פון דייטשע עולים".

ביי די צווייטע וועלט מלחמה, איז די שטאט באמבאדירט געווארן, וויבאלד די שטאט געפונט זיך נאנט צו די חיפה נאפט ראפינעריעס. ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה, האבן אראבער אסאך געשטערט די איינוווינער.

אין די 1950ער יארן, איז געגרינדעט געווארן אן איבערגאנגס לאגער (מעברה), וואס אין 1960, איז געווארן א טייל פון דער שטאט.

ביי דער צווייטער לבנון מלחמה, האבן עטליכע ראקעטעס געטראפן די שטאט, און פאראורזאכט שאדענס אין פארמעגן.
מאזשינא ליניע

די **מאזשינא ליניע** האט פראנקרייך אויפגעשטעלט נאך דער ערשטער וועלט מלחמה, אויף דער גרעניץ, מיט דייטשלאנד, און איטאליע, צו באשיצן פראנקייך אין פאל די אויבנדערמאנטע לענדער אטאקירן.

די ליניע איז געווען א באפעסטיקונג, לענגאויס די גרעניץ, פון בעטאן, און שטרויכלונגען קעגן טאנקן, און פאזיציעס פאר מאשין געווער. די ציל מיטן בויען איז נישט די באשיצונג פון פראנקרייך, נאר די צוריקהאלטן פון פיינט אויף גענוג לאנג, אז מערערע טרופען זאלן אנקומען צו די גרעניץ, טייל צו נעמען אין די קריג.

דער ערשטער ארויפצוברענגען די פלאן אויפן טיש, איז געווען זשאזעף זשאפער, קריגס מיניסטער, פון פראנקרייך, אנדערע ווי שארל דע גאל, און פאל ריינא, האבן זיך שטארק קעגנגעשטעלט דעם פלאן, און פרובירט איבערצייגן די מיליטער, אז אנשטאט אינוועסטירן אין זעלבסטשוץ, איז בעסער צו אינוועסטירן אין טאנקן, אדער אין די לופט פלאט.

אנדרע מאזשינא, איז געווען דער וואס האט איבערצייגט אלעמען, אין דאס וויכטיקייט, פון אויפשטעלן די באפעסטיקונגס ליניע.

די ליניע האט מען אנגעפאנגען בויען אין 1930, און עס האט געדויערט פינף יאר צו אויפשטעלן, עס האט אפגעקאסט ארום דריי מיליארד פראנק.

די ברייט פונעם ליניע איז געווען בערך צוואנציג קילאמעטער, און געווען א גאר פארגעשריטענער פאר יענע צייט. עס האט פארמאגט ווארענונגס צענטערן, שטרויכלונגען קעגן טאנקן, בונקערן צו פירן קריג קעגן טאנקן און פוסגייער, גרויסע פעסטונגען וואס יעדע איינע פון זיי האט געקענט האלטן צווישן פינף הונדערט און טויזנט קעמפער, 340 געפאנצערטע טורעמעס, 89 בונקערס, 17 געפאנצערטע אבזערוואציע פונקטן, עלעקטעריציטעט און טעלעפאנען, טונעלן און אונטערערדישע באן סיסטעם צו 
קענען אריבער טראגן זעלנער, און אנדערע זאכן פון איין פלאץ צום צווייטן, און אין די אונטערערדישע איינריכטונגען א ווענטילאציע סיסטעם, מיט אן אפפלוס קאנאליזאציע, וואסער און גענעראטארן, אין קורצן אן אונטערערדישע שטאט מיט אלע צוגעהערן.

די מאזשינא ליניע איז געבויט געווארן אויף דער גרעניץ מיט דייטשלאנד, בעיקר אין די אינדוסטריעעלע ראיאנען אין פראנקרייך, אבער ביי דער גרעניץ מיט בעלגיע, און די ארדענען איז גארנישט געבויט געווארן, בעלגיע האט געהאט א פאקט מיט פראנקרייך, און פראנקרייך האט נישט געגלייבט אז אן אטאקע, וועט קומען פון די ארדענען, וואס איז געהאלטן געווארן, אלס א געגנט אומדורכבאר. אין 1936 ווען בעלגיע האט מבטל געווען די פאקט מיט פראנקרייך, האט פראנקרייך אנגעהויבן פארלענגערן די באשיצונג אויך אויפן גרעניץ מיט בעלגיע.

ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט די דייטשע ארמיי אטאקירט פון די ארדענען וואלד, און וויבאלד פראנקרייך האט נישט געגלייבט אז מען קען דארט אריבערגיין, איז דער אטאקע געווען א געלונגענער. די מאזשינא ליניע האט באוויזן טאקע אפצוהאלטן די דייטשן, אבער פרישע טרופן זענען קיינמאל נישט אנגעקומען.

ווען די אליאירטע האבן איינגענומען פראנקרייך אין 1944, איז מען אויך געגאנגען ארום דער ליניע, אויסער קליינע שלאכטן זענען פארגעקומען אין מעץ געגנט.

קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה
קאַטעגאָריע:פראנקרייך
התקווה 6

**התקווה 6** איז אן ישראלישע מוזיק טרופע וואס האט אנגעפאנגען צו שפילן אין יאר 2004. די גרופע באשטייט פון פיר קלעזמערס און פיר מיטגלידער, וואס צוויי פון זיי וווינען אין רמת השרון, און זייער אדרעס איז גאס התקווה 6. זיי שפילן רעגיי מוזיק, וואס איז שטארק פאפולער אין דזשאמייקע. 

זיי האבן ארויסגעגעבן עטליכע לידער, און אין יאר 2007, איז ארויס זייער ערשטע רעקארדירונג.

אין יאר 2008, זענען זיי געווען אין די פאראייניקטע שטאטן, אויפצוטרעטן דארט אין קאנצערטן.

אין 2009, איז ארויס זייער צווייטע רעקארדירונג.

קאטעגאריע:ישראלדיקע זינגערס
קאטעגאריע:טרופעס
יבנה

**יבנה** (אַראַביש: ياڨني يبنة, ייבנאַה) איז א שטאט, אין צענטער דיסטריקט פון ישראל, און געפונט זיך צו דרום זייט פון גלייכע ים געביט. די שטאט געפונט זיך נעבן לאקאלע ראט חבל יבנה פון דרום, אשדוד פון דרום מערב, פון מזרח עטליכע קיבוצים, און שטעטלעך. איז א שטאט זינט 1986.
לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (צב"ס), בייַם סוף פון 2010 האט די שטאָט געהאט אַ באַפעלקערונג פון 33,000.

## אלטע היסטאריע
ווארשיינליך איז די שטאט אויף די פלאץ פון די זעלבע אלטע שטאט, וואס איז שוין געווען אין די צייטן פון יידן אין ארץ ישראל, אין מלכי יהודה, די שטאט איז געווען אונטער די פלשתים, און זיי האבן געשטערט דאס לעבן פון די יידן. ביי די צווייטע בית המקדש, האט ינאי המלך איינגענומען די שטאט, און די שטאט איז געווארן א יידישע. ביים חורבן האט רבן יוחנן בן זכאי, באקומען ערלויבעניש דארט אויפצושטעלן די סנהדרין, נאכן ארויסגיין פון ירושלים. די סנהדרין איז געווען אין יבנה פאר זיבעציק יאר, נאך רבי יוחנן איז געווען רבן גמליאל פון יבנה, און נאכדעם איז די סנהדרין אריבער צו אושא, נאכן דורכפאל פון בר כוכבא אויפשטאנד. רבן גמליאל ליגט לויט דער טראדיציע אין יבנה. (די אראבער האלטן אז די קבר איז פון א געוויסער חבר פון מוכאמאד).

## נייע צייט
אין די צייטן פון אטאמאנישע אימפעריע, ביז די מלחמת השחרור, איז געווען דארט אן אראביש דארף, דער בריטישער מאנדאט, האט געברענגט דאס דארף צו א גינסטיקע וווקס, אבער די גבעתי בריגאדע האט איינגענומען דאס דארף אין יוני 1948, און די איינוווינער זענען אנטלאפן קיין עזה שטרייף.

אין 1949, איז אויפגעשטעלט געווארן די נייע יבנה, נאכדעם וואס די אלטע דארף איז חרוב געווארן, פון נייע עולים. און אין 1986, איז פון א לאקאלע ראט געווארן די שטאט יבנה.

ביי די געגאסענע בליי אפעראציע, איז יבנה געווען די מערסט צפונדיקע שטאט, ווי די סירענע איז געהערט געווארן, אבער קיינע קאסאם ראקעטעס, זענען נישט געפאלן אין שטאט זעלבסט.

## טראנספארטאציע
טראנספארטאציע איז צוגעשטעלט צו דער שטאט דורך ישראל באנען, וואס האט צוויי באן סטאנציעס אין יבנה, יבנה מזרח און יבנה מערב (געעפנט אין פעברואר 2012).

## געשיכטע
יבנה איז געווען איינער פון די הויפּט פאַרצייַטיקע שטעט אין די דרום פלוין, פלאצירט 20 קילאמעטער דרום פון יפו, 15 קילאמעטער צפון פון אַשדוד, און 7 קילאמעטער מזרח פונעם מיטלענדישן ים. 

נאָך דעם אומקום פון דעם צווייטן בית המקדש אין 68, האט רבן יוחנן בן זכאי אריבערגעפירט די סנהדרין קיין יבנה. 

## ספארט
מכבי יבנה איז דער שטאָטס הויפּט פוטבאָל קלוב. 

## צווילינג שטעט
* 
* 
* 

## וועבלינק
* שטאָט פּלאַץ יבנה
עמנואל

**עמנואל** איז שטעטל, אין די מערב ברעג, א ישראלדיקע געגנט, וואס ווערט געפירט דורך א לאקאלע ראט. אויפגעשטעלט אין יאר 1983, און דערקלערט אלס לאקאלע ראט אין 1985. לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק, וווינען אין עמנואל 2,900 איינוווינער.

עס געפונט זיך צפון פון אריאל, און מזרח פון די התנחלות, קרני שומרון. די שטעטל באשטייט פון פֿרומע פאמיליעס.

די שטעטל איז געבויט געווארן, גוט צוגעשטעלט פארן רעליגיעזן ציבור, וואס האט מערערע קינדער. ווי אויך פארקן, אינדוסטריעלע זאנעס אלעס באזונדער, ווי דער שטייגער אין ישראל דורכאויס די 1980 יארן, ספעציעל איז געלייגט געווארן א דגוש, אויפן טאפאגראפיע, ווי די בערג און שטח ארום דעם יישוב, מאכן דעם געגנט זייער אסטעטיש שיין.

פון אנהייב אן האט די שטעטל געהאט פראבלעמען, ביי די צווייטער אינטיפאדע, איז פארגעקומען דארט א שוידערליכע טעראר אטאקע, אין וואס מערערע זענען אומגעקומען. די שטעטל פלאגט זיך שוין פון אנהייב, מיט מענטשן וואס פארלאזן דעם פלאץ.

דורכאויס די לעצטע תקופה איז עמנואל אויף די נייעס, ווען די בית יעקב שולע האט זיך אנטזאגט צוזאמשטעלן די אשכנזישע מיידלעך, מיט די ספרדישע מיידלעך אין די זעלבע קלאסן. אן ארגאניזאציע איז געגאנגען אין געריכט, און די ריכטער, האט באשולדיקט די אנפירער פון מוסד אלס ראסיסטן.

קאטעגאריע:ישובים אין ישראל
קאטעגאריע:חרדישע שטעט
יצחק פערלמאן

**יצחק פּערלמאַן** (געבוירן כ"ב אלול תש"ה, דעם 31סטן אויגוסט 1945) איז אַ באַרימטער ישראלדיקער– אַמעריקאַנער פידלער, דיריגענט און מוזיק לערער. ער איז איינער פֿון די גרעסטע פֿידלערס פֿון דער צווייטער העלפֿט פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. פּערלמאַן האָט אויך אַ ברייטע לערנען קאַריערע, ער גיט פּריוואַטע לימודים און בעל קלאַסן איבער דער וועלט. 

פּערלמאַן איז געבוירן געוואָרן אין תל אביב. ווען ער איז געווען אַלט פֿיר יאָר, האָט ער געליטן פֿון פּאָליאָ קרענק, האָט צו טאָג און איז געגאנגען מיט דער הילף פֿון קוליעס. ער האָט זיך געלערנט אין דער מוזיק–אַקאַדעמיע "שולמית" אין יפו, און שּפּעטער איז ער אַריבערגעפֿאָרן אין די פאַראייניקטע שטאַטן צו לערנען זיך אין דער דזשוליאַרד שול בײַ איוואַן גאַלאַמיאַן דאָראָטי דעליי. געמאכט זייַן דעביוט אין קאַרנעגי האָל אין 1963. 
. 

פּערלמאַן האָט געוווּנען א סך פּריזן פֿאַר זײַן שפּילן איבער די יאָרן, אַרייַנגערעכנט פֿיל גראַמי פּרעמיעס. ער שפּילט אויף אַ באַרימט פֿידל, געמאַכט אין 1714 פֿון אַנטאָניאָ סטראַדיוואַרי. אויך אין זייַן פאַרמעגן איז אַ פֿידל פֿון גוואַרנערי דעל דזשעזו.

קאַטעגאָריע:יידישע מוזיקערס
קאַטעגאָריע:פידלער
אנטיק

אן **אַנטיק** (פון  *אַנטיקוס* = אלט) איז אן אלטע זאך, וואס האט א שטארקע ווערדע און מען וויל אים האלטן.

ביי יודן, איז געווענליך אנטיקן פון הייליגע זאכן, ווי אלטע ספרים, ירושה זאכן פון פריערדיגע צדיקים.
אנטיקן הענדלער איז שטארק אנגענומען אין דער יידישער וועלט, און איז א גאנגבארע פרנסה אין די הויכע פארדינסטן.

קאַטעגאָריע:היסטאריע
סידור בעש"ט

קליין|300px|סידור פונעם בעל שם טוב
דאס **סידור בעש"ט** איז א סידור אין כתב־יד פון וואס דער בעל שם טוב האט געדאווענט. און דערין אריינגעשריבן פארשידענע הזכרות.

דאס סידור ליגט אין דער ליובאוויטשער ביבליאטעק אין 770 פארשפארט, צוליב וואנדערנישן וואס די צייטן האבן געברענגט. 
די סקווערער חסידים טענה'ן אז עס געהערט היינט צוטאגס פארן סקווערער רבי'ן.
ווי באקאנט האט רבי יצחק מסקווירא גע'ירשנ'ט פון זיין שווער ר' צבי הערש מסקווירא, עטליכע חפצי ירושה פונעם הייליגן בעל שם טוב, זייענדיג פון די נענסטע יורשים.

צווישן די ירושה איז געווען עטליכע תשמישי קודש, ווי למשל דעם בעש"ט'ס ספר תורה, וואס ליגט היינט צוטאגס ביים מאכניווקער רבי שליט"א אין ב"ב, ווי ער האט דאס באקומען בירושה פון זיין עלטער פעטער דער פריערדיגע מאכניווקער רבי, וואס איז פון די נאנטע סקווערע אייניקלעך, יורשי הבעש"ט.

אויך דעם סידור וואס דער בעשה"ק פלעגט דאווענען דערין, איז געווען בירושה געליגן אינעם סקווערן הויף אין אוקרייאינה. צוליב די שווערע צייטן, איז דאס - און נאך אנדערע חפצי קודש - אנגעקומען צו איינער א גרויסער נגיד - ר' איטשע ליפסאן א אייניקל פונעם דגל און א סקווערע מקורב, וואס ער, ווערנדיג א יורד, האט דאס שפעטער פארקויפט פארן מהרש"ב פון ליובאוויטש, פארן סכום פון אכציג טויזענט רובעל, א ריזן סומע אין יענע טעג, און דאס מכירה איז געווען בתנאי כפול, אז ווען עס וועט קומען איינע פון די יורשים פונעם סקווערן הויף, זאל מען עס צוריק פארקויפן אן באדינג צו זיי.

עס איז אנגעקומען צו דער מהריי"ץ מליובאוויטש און נאכדעם צו זיין איידעם ר' מנחם מענדל מליובאוויטש האט דאס שפעטער געהאט.
וויבאלד ביידע הויפן, סקווירא און ליובאוויטש, האבן זיך געפירט נישט צופארן צו אנדערע רבי'ס, איז עס אזוי געבליבן פאר לאנגע יארן, און אפילו שפעטער ווען דער אלטע סקווערע רבי האט געטוישט זיין מנהג, מפני השלום, ווען ער האט נישט געוואלט מאכן קיין עסק, און געגאנגען באזוכען דעם סאטמארן רב מהר"י ט"ב, אזוי ארום איז ער שוין געגאנגען צו אנדערע רבי'ס אויכעט.
- אבער ווידער ווייל ער האט נישט געוואלט מאכן קיין גערודער, האט ער נישט געוואלט גיין אפנעמען די סידור פון ליובאוויטש, וויסנדיג אז זיי וואלטן עס באמת זייער אליין געוואלט האלטן בזכי'.

אגב, דער ר' איטשע ליפסאן, האט געהאט א פאר תפילין וואס האט אנגעהערט צום הייליגן דגל מחנה אפרים, וואס ער איז געווען א אייניקל זיינע, האט ער דאס אוועקגעשאנקן פארן סקווערער רבי ר' יעקב יוסף טווערסקי זצוק"ל. אט די תפילין איז געווען גאר גאר א גרויסע חשיבות, זייענדיג פון די אויסגערימטע סופר ר' אפרים סופר, וואס דער הייליגער בעל שם האט גענוצט זיין ארבעט, און אזוי נאך עהם אלע אייניקלעך פון בעל שם, ביזן צווייטן וועלטס קריג, האבן גענוצט נאר די תפילין וואס איז געשריבן אדער דורך ר' צבי דער סופר פונעם בעל שם, אדער ר' אפרים וואס זיינע תפילין איז וואונדערליך געשריבן געווארן אז עס ווערט קיינמאל נישט אלט, און קוקט אויס ביזן היינטיגן טאג ווי ממש נעכטן געשריבן.

אין יאר תשנ"א, ווען ר' אהרן מנחם מענדל טווערסקי האט בשליחות פונעם פאטער מנחם אבל געווען דעם ליובאוויטשער רבי, נאכן פטירה פון זיין רעבעצין, האט דער ליובאוויטשער רבי אהין געוויזן דעם שליסל פונעם אוצר ווי די סידור ליגט, און ווי ר' אהרן מענדל האט באקומען א באפעל פון פאטער, אז ווילאנג ער וועט עס אים נישט איבערגעבן אין האנט אריין, זאל ער עס נישט נעמען.

און מיט דעם איז עס געבליבן דארט אין אוצר ספריית חב"ד אין 770 קרוינהייטס.

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
קאטעגאריע:סקווירא
טעפל

א **שעפ** אדער **טעפל** איז א כלי וואס יידן ניצן צו וואשן די הענט אין געוויסע געלעגנהייטן ווען מ'איז מחויב נטילת ידים.
## עטימאלאגיע
דאס ווארט 'טעפל' איז א פארקלענערונג פונעם ווארט 'טאפ'.

## וואשן די הענט
ביי יידן אין מען מחויב נטילת ידים:
*נאכן שלאף, וואס מען רופט 'נעגל וואסער'
*פארן דאווענען
*פארן עסן ברויט
*נאכן ארויסגיין אויף מענטשלעכן געברויך.

קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאטעגאריע: ריינקייט
מייזעלס דיעטע

**מייזעלס דיעטע** איז א דיעטע, וואס הרב הערשל מייזעלס פון מאנסי האט פארשפרייט די לעצטע פאר יאר (תשס"ט - תש"ע).

מייזלס ליידט פון טיפ איינס דיאבעט, מיט וואס ער איז געבוירן. דערפאר האט ער געשוואוירן ביי זיך, אז ער וועט שפענדן זיין לעבן צו העלפן דעם פראבלעם פאר דער וועלט, מיטן אראנדשירן הילף אומזינסט פאר די דיאבעט ליידנדע.

ער האט שטודירט צוואנציג יאר, מעדיצינען און דיעטעס, און איז געקומען צום אויספיר, מיט א דיעטע וואס ענדלט זייער אין דר. עטקינס דיעטע, 'ווייניג סטארטש, אסאך פראטין'.

היינט איז דא צוויי הויפט אפטיילונגען, 'רעים מתוקים' פאר דיאבעט ליידנדע וואס איז גענצליך בחינם באדינט. און 'ריעים בריאים' פאר די אלוועלטליכע געזונט דיעטע, וואס טויזנטער זענען שוין געהאלפן געווארן אינעם צוקונפטיגע לעבן, מיטן אנ'נעמען דעם דיעטע גאנג.
## וועבלינק
* ריעים מתוקים וועבזייטל
קאַטעגאָריע:דערנערונג
קאַטעגאָריע:געזונט
פארפום

א **פאַרפֿום** איז א שמעקעדיגע פליסיקייט אדער ספריי, און דאס גלייכן, וואס גיט ארויס אן איינגענעמען ריח. ער ווערט געניצט ביי עליטע לייט, און באזונדער ביי פרויען, זיך צו פיצן און געפעלן דערמיט, מיטן דאס אנשפריצן דעם קערפער און קליידער אדער סביבה דערמיט.

אסאך ניצן עס אויף אוועקנעמען שלעכטע גערוכן, ווי שוויצן.

עס איז היינט שוין אנגענומען ביי דער מאדערנער וועלט אלץ א נארמאלע זאך, נאר וויבאלד ער איז א טייערער ארטיקל, ערלויבט זיך נישט יעדער צו האבן פיל פון דעם.

עס איז פארהאנען אן א צאל סארטן פארפום פראדוקטן, ספעציעל געאייגענט פאר מענער און ספעציעלע וואס זענען געאייגענט פאר פרויען, און עס פעלט אויס צומאל מבינות צו וויסן וואס און ווי צו ניצן.

פארפומען ווערן געמאכט פון פארשידענע מקורות, צווישן זיי פלאנצן, ווי מאראנצן, צימערינג און רויזן, און בעלי חיים, למשל מוסק.

דאס ווארט ״פארפום״ שטאמט פון די צוויי לאטיינישע ווערטער *per fumum* ״פער פומום״ — ״דורכן רויך״.
## וועבלינקען 
* *אידישע ליכט* **27** נומער 16, תמוז 5736
## רעפערענץ 
קאַטעגאָריע:מאדע
סאלאט

[250px|קליין|[סאלאט באר|סאַלאַט באַר]]
א **סאלאט** איז א געמיש פון עסן, וואס מאכט יעדע מאכל אסאך בעסער.

עס איז פארהאנען סאלאטן, פון גרינצייג (אפטמאל מיט בוימל), פון פרוכטן, פון אייער, פון פיש, און אלערליי עסן.

א סאלאט איז געאייגענט צו באשיינען דעם עסן טיש, און נאכמער צו זעטיגן דעם קערפער און געבן א גאר גוטע אפעטיט.

דער ברודער פונעם סאלאט איז די שניטקע, וואס גייען געווענליך האנט ביי האנט, אדער גאר אין איין בונד.
קאַטעגאָריע:עסנווארג
פאטשיילע

א **פֿאַטשיילע** איז א שטיק שטאף (דריי־ אדער פיר־עקיק) וואס מען ניצט צו באדעקן דעם קאפ.
זי קומט אויס צו ניץ אפווישן שווייס פונעם פנים.

ביי יידן גייען די געהייראטע פרויען באדעקט מיט א פאטשיילע (אדער "טיכל" אדער "שטערן־טיכל").

במשך די יארן איז געווארן דער שטייגער צו נעמען א באזונדערן שטיק שטאף אפווישען דעם נאז. דאס רופט מען א "טאשנטיכל".
היינט ניצן עס גאר ווייניג מענטשן, צוליב די נארמאלע באנוץ פון 'טישוס', די אויפטוה דערפון איז היינט א פארגאנגעהייט.
קאַטעגאָריע:קליידונג
טישטיך

קליין|א טיש באדעקט מיט א ווייסן טישטעך און זילבערנע בעשטעק
א **טישטעך** איז א איבערצי אויפן טיש. מען ניצט עס אדער צו באשיצן דעם טיש אדער ווייל עס זעט אויס שיין.

אמאל איז עס געווען בלויז פון לייוונט, און מ'האט עס געוואשן יעדע צייט, היינט איז דא אסאך סארטן פונעם 'דיספאזעבל' איינמאל באנוץ, פון עטליכע סארט מאטריאל, און אפילו גאנץ שיינע וואס זענען פאסיג ביי די שענסטע מאלצייטן.

ביי יידן איז דער מנהג אז שבת און יו"ט (אויך חול המועד) באדעקט מען דעם טיש מיט א טישטעך א גאנצן טאג, נישט נאר ביי די מאלצייטן. אויך אין בתי מדרשים און שטיבלעך באדעקט מען די טישן מיט טישטעכער.
קאַטעגאָריע:טעקסטיל
עפרה חזה

קליין
**עָפֿרַה חַזַה** (19טן נאוועמבער 1957 - 23סטן פעברואר 2000) איז געווען אן ישראלדיקע זינגערין וואס האט געשטאמט פון א תימנישער משפחה.

זי איז געווען א ספעציעלע זינגערן, מיט א הימילישער שטימע. זי איז געשטארבן פון עידס אין 2000, קורץ נאך איר חתונה האבן ביי די פערציג. אסאך טרערן איז פארגאסן געווארן איבער איר קבר.

חזה איז באוואוסט אויכעט פארן פארשטעלן מדינת ישראל ביי דעם איירוויזיאן אין 1983 אין מינכן, דייטשלאנד, זינגענדיק דאס ליד "חי".

## גאַלעריע 

טעקע:The Grave of Ofra Haza.jpg|עפרה חזה'ס קבר
טעקע:Memorial Plate on Ofra Haza Childhood Home in Tel Aviv.jpg
טעקע:Ganhatikva050.jpg|עפרה חזה'ס אנדענקס גארטן אין תל אביב

קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:אייראוויזיע באטייליקטערס
דוד טווערסקי פון סקווירא (א)

רבי **דוד טווערסקי** (ערב פסח ה'תר"ח - ט"ו כסלו ה'תר"ף), באקאנט מיטן נאמען '''ר' דוד'ל סקווערער''', איז געווען דער צווייטער סקווערער רבי. ער איז געווען א זון פון רבי יצחק טווערסקי פון סקווירא, זון פונעם טשערנאבלער מגיד - ר' מאטעלע.
## ביאגראפיע
רבי דוד איז געבוירן ערב פסח אין יאר תר"ח צו זיין פאטער ר' איציקל סקווערער און זיין מוטער חנה סימא (א טאכטער פון ר' הערשל סקווערער, אן אייניקל פון בעל שם טוב). ער האט געוואוינט אין סקווירא ביז די ערשטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן אין תרע"ד. שפעטער האט ער געוואוינט אין קיעוו (היינט אוקראינע) ביז זיין פטירה אום ט"ו כסלו תר"ף.

## רעביסטעווע
זיין פאטער האט געזאגט אויף אים; 'ווען מיין דוד'ל איז געבוירן, איז שוין קיין שום חמץ נישט געווען אין שטוב', מיינענדיג צו זאגן, אז ער איז געווען א דערהויבן קינד.

ר' דוד משה פון טשארטקאוו האט געזאגט, 'צוויי דוד'לעך שיינען ארויס פון אוקראינע, ר' דוד'ל סקווערער, און ר' דוד'ל זלאטיפאלער.

ער איז געווען א געוואלדיגער שווייגער, ער האט אמאל געזאגט פאר א פרעגער, וויאזוי ער קען אזוי שווייגן, אפילו ביי די שווערסטע צייטן זיך נישט באקלאגן און נישט רעאגירן אויף קיין שום מחלוקה אדער ווייטאג. '**מען שווייגט און מען שווייגט, מען רוהט זיך אפ אביסל און מען שווייגט ווידער**'..

דער אלטער סקווערער רבי ר' יעקב יוסף (זיין זון) האט געזאגט אויפן פאטער, 'א יוד וואס האט געארבעט א יאר זיבעציג, מ'זאל נישט האבן וואס צו פארציילן נאך אים'.
## פאמיליע
הרב ** דוד טווערסקי** פון סקווירא האט געהייראט בזיווג ראשון חוה גאלדא, א טאכטער פון זיין פעטער הרב **שלמה** פון  סאווראן. זייערע קינדער:
* הרב **מרדכי טווערסקי** ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. 
* הרב **משה טווערסקי** ( - ה'תר"ף), פון סקווירא. 
* הרב **אהרן טווערסקי** 
* הרב **שלמה טווערסקי** ( - ה'תרפ"א) רבי אין סקווירא.
* הרב **נחום טווערסקי**
בזיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט צפורה, א טאכטער פון ר' אליקים געציל פון אוסטראה, אן איידעם ביי רבי יוסף דוד פון אליק. זייערע קינדער:
* הרב **יצחק טווערסקי**
* הרב **יעקב יוסף טווערסקי** ( - ב' ניסן ה'תשכ"ח), פון שיכון סקווירא.

קאַטעגאָריע:רוסישע אדמורי"ם
דוד
קאַטעגאָריע:טשערנאבל
קאַטעגאָריע:אייניקלעך פון בעש"ט
זיטאמיר-סלאוויטא דרוק

די **זשיטאמיר-סלאוויטא דרוק** איז געווען איינע פון צוויי דרוקערייען וואו די רוסלענדישע אימפעריע האט ערלויבט צו דרוקן ספרים.

די דרוק איז געפירט געווארן דורך די קינדער פון רבי פינחס קארעצער. אין זייער צייט האבן זיי געהאט א מאנאפאל צו דרוקן א ש"ס. עס ווערט געברענגט אז זיי האבן געטובל'ט די מאטריצן אין א מקוה איידער מ'האט אנגעהויבן דרוקן דעם ש"ס.
די ספרים געדרוקט אין סלאוויטא און זשיטאמיר זענען היינט פון די גאר טייערע ארטיקלען אינעם אנטיק מארק, וואס די פרייזן זענען גאר הויעכע, צוליב זייער חשיבות קדושה און היסטאריע.
קאַטעגאָריע:דרוק
קאַטעגאָריע:ספרי קודש
קאַטעגאָריע:אוקראינע
לאנדאנער בארא פון איזלינגטאן

דער **לאנדאנער בארא פון איזלינגטאן** () איז א לאנדאנער בארא וואס געפינט זיך אין צפון לאנדאן. עס איז באשאפן געווארן אין 1965.
אייער ברויט

קליין|250px
**אייער ברויט**, **געבראטענע ברויט** אדער **געפרישטע ברויט** איז א מאכל וואס מען עסט אויף פרישטיק. מען גרייט דאס צו פרעגלן ברויט וואס מ'האט איינגעטונקען אין אייער. ווערט גערופען אין פארשידענע נעמען, ווי צום ביישפיל 'בונדאש' 'בונדאשקענייער' גענומען פון אונגאריש.

דאס שוועסטער פון אייער ברויט, איז 'שפיגל איי' 'אייער שפייז'
קאַטעגאָריע:עסנווארג
מוניציפאליטעט

א **מוניציפּאליטעט** איז א רעגירונג פירנדע ווירטשאפט, איבער א שטאט, שטעטל, אדער א מאל א דארף. אפטמאל ווערט א מוניציפאליטעט געפירט דורך א בירגערמייסטער מיט א שטאטראט.

# א שטייגער ווי א ווילידזש איז אין א טאון
# א טאון איז אין א קאונטי

אזוי קען דאס געמאלט זיין אויף מערערע אופנים מיר האבן נאר געגעבן א ביישפיל לויט דעם אמעריקאנער באגריף.

קאַטעגאָריע:לאקאלע רעגירונג
*
מיכאל שניצלער

**מיכאל שניצלער** (י"ח אב ה'תשכ"א, 7 באוגוסט 1961 – כ"ג ניסן ה'תשפ"ג,) איז געווען א חרדישער זינגער ביי חתונות אין חוץ לארץ. 

מיכאל איז געבוירן י"ח באב ה'תשכ"א צו זיין טאטן ר' זושא שניצלער, א מלמד אין דער סאטמארער תלמוד תורה אין וויליאמסבורג.

ער איז געווארן א יתום אלס בחור פארלירנדיג זיין טאטע וועלכער איז אוועק אין עלטער פון בלויז 49 יאר אלט, איבערלאזנדיג א שטוב מיט קינדער. מיכאל איז דאן געפארן לערנען קיין טאהש אין דער ישיבה פון דעם טאהשער רבי. אלס בחור איז ער באקאנט געווארן אלס א גוטער אונטערהאלטער דורכן שפילן א טאטע אויפן באקאנטן שפיל "דער העלדישער סאלדאט", וואו ער איז שטארק באקאנט געווארן מיט זיין הארציגער שטימע.

נאך דער חתונה האט ער זיך באזעצט אין קרית יואל. דארט האט ער איינמאל געזינגען אויף א שמחת בית השואבה, וואו ער האט געהויבן דעם גאנצן בית המדרש אין דער לופט. דאן איז צוגעקומען צו אים איינער פון קרית יואל און אים גערופן זינגען אויף זיין קינד'ס חתונה. מיכאל איז דאן אריינגעשלעפט געווארן אין דער וועלט פון זינגען און האט שוין ארויסגעגעבן אסאך קאסעטעס, ספעציעל יודישע גראמען וואס ווערט צעכאפט זייער שנעל.

ער האט געוואוינט א שטיק צייט אין מאנסי און דאן אין סי געיט, היינט צוטאגס האט ער זיך באזעצט אין בארא פארק.

זיין קאריערע האט צוגעפירט גרויסע זינגער בדחנים צו זייער היינטיגע גרויסקייט. ווי צום ביישפיל ליפא שמעלצער, פינקי וועבער, וואס האבן אנגעהויבן זייער קאריערע דורך מיכאל.

לעצטנס ווערט ער גענוצט פאר מאדעלינג אויכעט, זייענדיג א חרדישער פיגור, און א גרויסער אויפטוהער אין דער וועלט פון היימישע פארוויילונג.

זיין די ווי די ״דער טאטע הערט״ ווערט שוין היינט אויסגעשפילט אינעם פראגראם פון עירליינס פארוויילונג, וואס באפרידיגט די רייזנדע מיט היימישער סחורה.

אסרו חג פסח תשפ״ג האט כלל ישראל פלוצלינג פארלוירן דעם טייערן ר׳ מיכאל פון א הארץ אטאקע.
ער איז געקומען לקבורה אויפן בית החיים הר שלום אין עירמאנט נעבן מאנסי.

צווישן זיינע אלבאמען ציילן זיך:
* א אידישע שמחה
* שמחה חסידית
* רקידה תמידית
* וברוכים הם

* שמחת בית השואבה
* טאנץ מיט לחיים
* חתונה פונעם יונגסטן
* און די אידישע פון די "נשמה פלאם" סעריע
* יידן דערציילן
* דער טאטע הערט
* ברכת הבנים
* מיין קינד טרעף מיך
* יא, דו קענסט
* א נקודה'לע
* מימיני מיכאל
* לעבעדיגע ספרי תורה
* שבתון

שניצלער
ערלוי

**ערלוי** () איז א שטאט אין העוועש מעדזשע, צפון אונגארן, 37  ק"מ דרום־מערב פון מישקאלץ. 

די משפחה פון רבי עקיבא אייגער האבן געוואוינט אין ערלוי.
אין 1890 האבן געוואוינט 2,396 יידן אין ערלוי. עס האבן געוואוינט ארום 175 ארטאדאקסישע פאמיליעס בשעת דער נאצי שלאנג איז דארטן אריינגעקומען.

דער לעצטער רב איז געוועזן הרב ר' שמעון סופר הי"ד, א זון פונעם כתב סופר וואס איז געווען א זון פונעם חתם סופר. דער זון פון הרב שמעון, הרב משה, איז געווען א דיין אין ערלוי.

## רעפערענצן
## וועבלינק 
*שטעטלינק 
קאטעגאריע:שטעט אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
בלייכעכץ

קליין|אַ פֿלאַש פֿון בלייכעכץ
**בלייכעכץ** איז א כעמיקאל וואס בלייכט, ד"ה עס נעמט אוועק פארב. מען קעס עס ניצן צו רייניגן שמוץ און פלעקן פון קליידער, און אויכעט רייניגט מען דערמיט דעם מקוה, און להבדיל דעם שווים באסיין ווי אסאך מענטשן לאזן איבער באקטעריעס און שווייס, און עס רייניגט וואונדערליך דאס וואסער און מאכט עס זיכטיג טראץ די שווער שארפע גערוך וואס בלייכעכץ לאזט איבער.
געווייטנלעך ניצט מען כלאר בלייכעכץ, וואס אנטהאלט &lrm;3–6%&rlm; נאטריום היפאכלאר (NaClO).

קאַטעגאָריע:רייניגונגס געצייג
ציינבערשטל

א **ציינבערשטל** איז א שטעקעלע מיט א בערשטל אין שפיץ, וואס איז ספעציעל געאייגענט פארן פיצן די ציין. דאס העלפט רייניגן די ציין פון באקטעריעס.

מען שמירט ארויף ציין פיץ דערויף, און דאס העלפט רייניגן פוהל בעסער די ציינער און גוימען.

מען דארף וויסן, אז ווען די בערשטל ווערט צעשפרייט די האר, איז עס שוין אויסגענוצט, און דינט שוין נישט ריכטיג דעם צוועק פון רייניגען, ווייל עס ברויך צוקומען צו די שפאלטן פון צווישן די ציין, און ארויסרייניגן די אנגעזאמעלטע געבליבענע עסן, וואס ווערט דערפון איבערנאכט באקטעריעס.

קאַטעגאָריע:מויל
קאַטעגאָריע:ריינקייט
קאַטעגאָריע:ציינדאקטעריי
שניטקע

250px|קליין|איטאַליענישער סאַנדוויטש
א **שניטקע** (אינעם היינטיגער ענגלישער יודיש **סענדוויטש**) איז אן עסן געמאכט פון צוויי שטיקלעך ברויט געפילט מיט פלייש, פיש, אייער אדער גרינצייג.

דער סענדוויטש איז א באליבטע מאכל אינעם היינטיגער וועלט, ווייל די צייט לויפט צוזאמען מיט די מוח, און אז מ'וויל סיי עסן און סיי ארבעטן, איז דער סענדוויטש גוט צוגעשטעלט צו דער סיסטעם.

ר' יום טוב עהרליך האט א ליד דערויף אין זיין קאסעטע 'אמעריטשקע'.
קאַטעגאָריע:עסנווארג