open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
יצחק זעליג מארגנשטערן

הרב **יצחק זעליג מארגנשטערן**  (ה'תרכ"ו - ג' חשוון ה'ת"ש) איז געווען דער סאקאלאווער רבי. ער איז געווען א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל און איינער פון די פירער פון פוילישן יידנטום פאר דער חורבן אייראפע

## לעבנסגעשיכטע
יצחק זעליג איז געבוירן אין קאצק צו זיין פאטער הר"ר חיים ישראל מארגנשטערן (שפעטער געווארן פילעווער רבי) און זיין מאמען יוכבד פרענקל, פינף יאר נאך דער פטירה פונעם אלטן קאצקער רבי'ן.

אלס בחור האט ער געלערנט ביי זיין זיידן דעם צווייטן קאצקער רבי'ן. צו זעכצן יאר האט ער חתונה געהאט מיט חיה הינדא שיינפֿעלד, די טאכטער פון דעם רייכן גערער חסיד און למדן, מרדכי שיינפֿעלד פון פינטשעוו. אין ה'תרנ"ט האט די קהילה אין סאקאלאוו, לעבן שעדליץ, אים אויפגענומען אלס זייער רב. ער האט אנגהויבן זיין רבנות אין סאקאלאוו י"א טבת תר"ס, און ער איז געבליבן דארט אלס שטאטס-רב פערציג יאר. ער האט אויפגעשטעלט און געפירט די ישיבה **בית ישראל** דארט אויף זיין פאטער'ס נאמען. ער איז אויך געווען איינער פון די מייסדים פון דער 'מתיבתא' אין ווארשע.

ווען זיין פאטער איז נפטר געווארן אין תרס"ו זענען רוב פו זיינע חסידים אריבער צו אים, און ער איז געווארן דער סאקאלאווער רבי. א טייל פון זיינע תורות זענען געדרוקט געווארן אין דעם ספר *שארית יצחק* (תל אביב, תשמ"ט).

אין תר"ע איז ער געווען איינער פון די פינף רבנים וואס מ'האט זיי אויסדערוויילט צו דער רבנישער אסיפה וואס דער צאר ניקאליי דער צווייטער האט צוזאמענגערופן אין פעטערבורג.

ער איז אויך געווען איינער פון די מייסדים פון אגודת ישראל, און ער איז געווען דער וויצע-נשיא פון דער 'אגודת הרבנים' אין פוילן.

הר"ר יצחק זעליג האט געהאט ברייטע ידיעות אין מעדיצין און ער פלעג שרייבן רעצעפטן פאר קראנקע וואס האבן געבעט ביי אים א ישועה.

## זיין משפחה
הר"ר יצחק זעליג האט געהאט עלף קינדער: דריי זין און אכט טעכטער:
* רבי משה דוד (ב' אדר תרנ"ב - כ"ד חשוון תרצ"ח, איידעם ביים זיכלינער רב — אב"ד סאקאלאוו
* רבי בנימין פלטיאל  (תרנ"ה - תש"ה), איידעם ביי רבי יוסף פון אמשינאוו  — אב"ד סטרעדין
* רבי יעקב מנחם מענדל — אב"ד מיעכאוו און ווענגראוו
* מרת רחל, ווייב פון הרב יהודה לייב אייגער פון ווארשע (זון פון רבי עזריאל מאיר אייגער פון לובלין)
*
*

רבי יעקב פערלאוו, נאוואמינסקער רבי אין אמעריקע, איז געווען אן אייניקל.

*
*
*
*
*
*
*

## זיין פטירה
אין זיינע עלטערע יארן האט ער געליטן פון פארשיידענע מחלות, ג' מרחשון ה'ת"ש, אין אנהייב פונעם צווייטן וועלט קריג איז ער נפטר געווארן אין אטוואצק. פון דארטן האט מען אים געפירט אין דעם ווארשעווער בית עולם. ער ליגט נאנט צו זיין זון משה דוד.

זיין ווייב חיה הינדא הי"ד איז אומגעקומען אין טרעבלינקע ג' אלול תש"ב.

## רעפערענצן
ברוך גוטער, *לכל דרכיו משכיל* אין *אהבת דוד* (ברוקלין, ניו יארק, תשס"ז)

קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אגודת ישראל
קאַטעגאָריע:מועצת גדולי התורה
יעקב קאפל חסיד

**רבי יעקב קאָפל חסיד זצ"ל** ( - ט"ו אלול ה'תקמ"ז).

## אפשטאם
**רבי קאָפל** איז געבוירן צו זיין פאטער הרב **נחמיה פייוול**, א זון פון הרב יעקב קאמיאל פון קאלאמייע.

מענשען פלעגן אים רופן '''דער שיויתי'ניק''' וויבאלד ער האט כסדר געזאגט צו זיך דעם פסוק שיויתי ה' לנגדי תמיד.

## רבנות
**רבי קאָפל** האט געוואוינט אין זיינע יונגע יארן אין קאלאמייע, און זיך ערנערט פון א קליין געוועלבעל און אויסבאהאלטן פון מענטשן זיין גרויסקייט און זיין צדקות. איינמאל איז דער הייליגער בעש"ט געווען שבת אין קאלאמייע, פרייטיג צו נאכט'ס האט דער בעש"ט געפילט אז ס'שיינט א גרויס ליכטיקייט אין שטאט, ער איז נאך געגאנגען דעם ליכטיקייט ביז ער איז אנגעקומן צו א קליין הייזקעלע, ווי ער האט געפילט אז דער שיין קומט פון דעם הייזקע איז ער אריין אינעווענדיג, האט ער געזען ווי **רבי קאָפל** טאנצט און זינגט לכבוד שבת מיט א געוואלדיגן ברען אָן אויפהער, און דער טיש שטייט געגרייט מיט אלעם גיטן, ווען **רבי קאָפל** האט געענדיגט האבן זיי זיך געגעבן שלום, האט דער בעש"ט אים געפרעגט פארוואס ער טאנצט פאר דעם עסען, האט **רבי קאָפל** אים געזאגט אין די זמירות זאגט מען *ואם שלש אלה לפניו צגים*, ערשטנס אויסגעשטעלט מען זאל קענען הנאה האבן פון דעם רוחנית פון די עסענווארג, און נאכהער עסען. דאמאלס איז **רבי קאָפל** געווארן נאנט צום בעשה"ק און געווארן פון זיינע תלמידים. **רבי קאָפל** האט געהאט א זיסע שטימע און איז געווען עפטער'ס דער בעל תפילה ביים הייליגן בעל שם טוב. 

## הסתלקות
**רבי קאָפל** איז נפטר געווארן אין טיסמעניץ ט"ו אלול ה'תקמ"ז.

זיין רביצין מרת **חיה** איז נפטר געווארן י"ג אייר ה'תקל"ה

## פאמיליע
**רבי קאָפל** האט געהייראט מרת **חיה** א טאכטער פון זיין פעטער (זיין פאטער'ס ברודער) הרב הגביר **זלמן** פון קאסאוו. זייערע קינדער:

* הרב **יצחק**, פון קאלאמייע.

* הרב **מנחם מענדיל האגער** (ה'תקכ"ט - י"ז חשוון ה'תקפ"ו) רב אין קאסאוו. באקאנט אלס "דער אהבת שלום".

* מרת **בלומא**, די ווייב פון דער שרף פון סטרעליסק

## רעפערענצן
לוי גראסמאן, **שם ושארית**, (תל אביב, תש"ג)
* אבן שתיה

קאַטעגאָריע:חסידים
אדלער

קליין|גאלדענער אדלער
דער **אָדלער** (Aquila) איז א גרויסער רויבפויגל פון דער זעלבער משפחה ווי דער פאלק און דער גריף. ער טוט יאגן בייטאג און ער זעט זייער גוט.

דער ליסער אדלער איז א גרויסער אדלער פון צפון אמעריקע מיט א העל ווייסן קאפ און וויידל. ער איז דער נאציאנאלער פויגל פון די פאראייניקטע שטאטן. ער עסט פיש.

דער גאלדענער אדלער געפינט זיך איבער דער גארער וועלט; ער עסט קליינע מאמאלן.

אין אויסטראליע איז דא דער קלין-וויידל אדלער, דער גרעסטער רויבפויגל אין אויסטראליע, מיט א פליגל-ברייט פון 2 מעטער. זיי באפאלן אנדערע פייגעלעך, שרצים און קיניגלעך. מיט זייערע שארפע קלויען קענען זיי צעשניידן א יונגע קאנגארו.

קאַטעגאָריע:פויגלען
פאלק (פויגל)

**פאַלק** איז א רויבפויגל; ס'האט דריי באדייטונגען:
*אין אייראפע און אזיע - א פויגל פון מין Accipitrinae וואס קען זען זייער גוט.
*אין אמעריקע - קלענערע פייגעל פון מין  Accipitridae, וואס איז כולל אדלערס און גריפן.
*אין טאג טעגלעכער שפראך - נארוואס א רויבפויגל.

קאַטעגאָריע:פויגלען
לינעארע אלגעברע

:*נישט פארמישן מיט עלעמענטארע אלגעברע*
**לינעארע אלגעברע** איז אן אפצווייג פון אלגעברע וואס באהאנדלט סיסטעמען פון לינעארישע גלייכונגען ווי
: a_1x_1+\cdots +a_nx_n=b,
און לינעארע פונקציעס ווי
: (x_1, \ldots, x_n) \mapsto a_1x_1+\ldots +a_nx_n,
און זייער רעפרעזענטאציע ניצנדיק וועקטארן, וועקטאר-רוימען און  מאטריצן.

וועקטאר ערטער זענען א צענטראלע טעמע אין מאטעמאטיק, למשל, לינעארע אלגעברע שפילט א גרויסע ראלע אין אבסטראקטע מאטעמאטיק און אויך אין פונקציאנאלן אנאליז. זי האט אויך ברייטע אפווענדונגען סיי אין נאטירליכער וויסנשאפט סיי אין סאציאלער וויסנשאפט.

## געשיכטע 
די יסודות פון לינעארער אלגעברע האט אוועקגעלייגט רענע דעקארט, וואס האט אנטוויקלט די קארטעזישע קאארדינאטן-סיסטעם  (אויף זיין נאמען) אין 1637 צו באשרייבן דעם פלאך, און האט זי געניצט אין דעם ראם פון אנאליטישער געאמעטריע צו לייזן פראבלעמען פון קלאסישער געאמעטריע. ער האט געניצט די אנצייכענונג פון א געארדנטן פאר (x,y) צו באצייכענען א פונקט אין דעם פלאך. 

די געשיכטע פון מאדערנער לינעארער אלגעברע הייבט אן אין די יארן 1843 און 1844. אין 1843 האט וויליאם ראאן האמילטאן (וואס האט באשטימט דאס ווארט **וועקטאר**) פארגעשטעלט די אלגעברע פון „קוואטערניאנען". 

לינעארע אלגעברע שטודירט די אייגנקייטן פון וועקטאר־רוימען. א וועקטאר־רוים איז א גרופע, איבער א פעלד מיט א בינארישער אפעראציע '+'. צווישן צוויי לינעארע אלגעברעס זענען פאראן לינעארע טראנספארמאציעס.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אלגעברע
ו' אלפים

דאס יאר ו' אלפים ווערט דערמאנט אין דער גמרא סנהדרין:

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
## רעפערענצן
שפאניש

**שפאַניש** (español, *עספּאַניאָל*), אויך גערופן **קאַסטיליש** (castellano, *קאַסטעיאַנאָ*), איז א ראמאנישע שפראך וואס איז די הויפט שפראך פון שפאניע און רוב לענדער פון דרום אמעריקע. די שפראך איז אין אמת'ן קאסטיליש, ד.ה. די שפראך וואס האט אנטוויקלט פון לאטיין אין קאסטיל (צפון שפאניע).

שפאניש איז די מערסט פארשפרייטע שפראך אין דער מערב האלבקויל, מיט גרויסע באפעלקערונגען פון מוטערשפראך שפאניש רעדערס פון פאטאגאניע צו קאנאדע. אין דעם 21סטן יארהונדערט, ווערט שפאניש מער געלערנט און גענוצט פון פראנצויזיש ווי די צווייטע שפראך פאר אינטערנאציאנעלער קאמוניקאציע, נאך ענגליש.

אומגעפער 75% פון שפאניש שטאמט פון לאטייניש.

מער ווי 360 מיליאן מענטשן אין דער וועלט רעדן שפאניש ווי זייער ערשטע שפראך.

שפאניש איז איינע פון די זעקס אפיציעלע שפראכן פון די פאראייניגטע פעלקער. אויך איז זי אן אפיציעלע שפראך פונעם אייראפעאישן פארבאנד, פון דער ארגאניזאציע פון אמעריקאנישע שטאטן, פונעם פאריין פון דרום-אמעריקאנישע לענדער און נאך א סך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע.  זי איז די צווייטע שפראך אין דער וועלט לויט דער צאל פון מענטשן וואס רעדן זי ווי מוטערשפראך, נאך מאנדארין כינעזיש, מיט 437 מיליאן מאמע־לשון רעדער.

## היסטאריע 
 were declared in 2010 by the Spanish Royal Academy as the record of the earliest words written in Castilian, predating those of the Glosas Emilianenses.]]
		
, אויף מיטל־עלטערישער שפאניש.]]
די שפאנישע שפראך האט זיך אנטוויקלט פון וואולגאר-לאטייניש, וואס די רוימער האבן געברענגט צום איבערישן האלבאינזל בשעת דער צווייטער פונישער מלחמה וואס האט אנגעהויבן אין יאר 210 פאר דער ציווילער רעכענונג. פאר דעם האט מען גערעדט אנדערע שפראכן וואס האבן נישט געהאט קיין שייכות מיט לאטיין—טייל אפילו אן קיין שייכות מיט אינדא-אייראפעאיש—אינעם איבערישן האלבאינזל. די שפראכן שליסן איין באסקיש (וואס מ׳רעדט ביזן היינטיקן טאג), איבעריש, קעלטיבעריש און קעלטיש.

די ערשטע דאקומענטן וואס ווייזן עפעס א שייכות מיט דער היינטיקער שפראך זענען פונעם 9טן יארהונדערט. דורכאויס דער מיטל אלטער און ביז צו דער מאדערנער תקופה, זענען די חשוב׳סטע השפעות אויף שפאניש געקומען פון די שכנותדיקע ראמאנישע שפראכן—נאווארא-אראגאנעזיש, לעאנעזיש, קאטאלאניש, פארטוגעזיש, גאליסיש, אקיטאן, און שפעטער, פראנצויזיש און איטאליעניש. שפאניש האט אויך געבארגט א היבשע צאל ווערטער פון אראביש.

## לאדינא 
די שפראך לאדינא וואס ספרדישע יידן רעדן וואס שטאמען פון שפאניע איז טאקע קאסטיליש מיט אריינגעמישט לשון־קודש, און ווערט געשריבן אויף לשון-קודש אותיות, אזוי ווי יידיש.

## וויפיל רעדער אין יעדן לאנד 
פאלגענד איז א רשימה פון די נומערן בערך פון רעדערס פון שפאניש אין פארשידענע לענדער פון דער וועלט וווּ שפאניש איז די אפיציעלע שפראך פון לאנד:
: אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע און בעליז איז ענגליש די ערשטע שפראך און שפאניש די צווייטע שפראך. אין בראזיל איז פארטוגעזיש די ערשטע שפראך אבער א סך בראזיליאנער לערנען שפאניש אלס צווייטע שפראך. אויך איז שפאניש אן אפיציעלע שפראך אין עקוואטארישער גינע, וואס איז אמאל געווען א שפאנישע קאלאניע (מיטן נאמען *שפאנישע גינע*).

## שפאנישע גראמאטיק
### ווערב-סיסטעם אויף שפאניש
אויף שפאניש בייגן ווערבן לויט 3 גרונטיקע קאניוגאציעס: ווערבן וואס אין דער אינפֿיניטיוו פֿארעם ענדיגן מיט ar (למשל: jugar - שפילן), ב-er (למשל: comer - עסן) וב-ir (למשל: ir - גיין).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:שפאניע
קאַטעגאָריע:מעקסיקא
גאמבע

די **גאמבע** איז דער נידריגסטער טייל פון דעם פנים. זי געהערט צום אונטערשטן חלק פונעם בארדביין.

קאַטעגאָריע:אברים
זיבנבערגן

[left|thumb|220px|דער [הערב פון זיבנבערגן (זייט 1659) איז געטיילט אויף דריי:1. טורול פאלק מיט דער זון און דער לבנה אויף א בלויען פֿאן. 2. רויטע באנד (דאס האט מען צוגעלייגט שפעטער).  3. זיבן רויטע טורעמס אויף א גאלדענעם פֿאן.]]

**זיבנגערגן**, **זימבערגן** אדער **טראַנסילוואַניע** (; ; ; ;  אדער *Ердељ / Erdelj*); ; ; ) איז א היסטארישער ראיאן אין דעם צענטער און מערב פון רומעניע.

די הויפשטאט פון זיבנבערגן איז קלויזנבערג. אנדערע גרויסע שטעט זענען טעמעשוואר, בראשאוו און גרויסווארדיין.

## מקור פונעם נאמען 
דער נאמען זיבנבערגן איז טייטש "זיבן פֿעסטונגען" וואס איז שייך די זיבן שטעט וואס די טראַנסילוואנער זאקסאנען האבן אויפגעשטעלט. דער נאמען טראַנסילוואניע איז טייטש "הינטער דעם וואלד". דער רומענישער נאמען „ארדעאל" שטאמט פון אונגארישן Erdély (ערדעל) וואס איז אויך טייטש "הינטער דעם וואלד".

## היסטאריע 
ביז צו דער ערשטער וועלט מלחמה האט זיבנבערגן געהערט צום אונגארישן קעניגרייך אין דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע. נאך דער מלחמה איז זיבנבערגן געווארן א טייל פון רומעניע. ווערנט דער צווייטער וועלט מלחמה איז זיבנבערגן געווארן א טייל פון אונגארן, אבער דערנאך איז ער צוריק צו רומעניע.

## געאגראפיע 
שמאל|ממוזער|350px|די היסטארישע ראיאנען פון רומעניע

זיבנבערגן שליסט איין די דיסטריקטן מארמאראש (Maramureş), באנאט (Banat), קרישאנא (Crişana) און **ארדעאל**. זיבנבערגן האט גרעניצן מיט אוקראינע אין צפון, אונגארן אין מערב, און סערביע אין דרום מערב. זי שטייט אויף א פלאטא הויך 300 - 500 מעטער אין די קארפאטן.

## יידישע היסטאריע 
פארן חורבן אייראפע, האבן געוואוינט אין זיבנבערגן 200,000 יידן. די דרום טייל פון זיבנבערגן, איז געווען אונטער רומעניע, די צפון טייל אונטער אונגארן, אין 1944 איז דער צפון טייל אריבער צו רומעניע.

די 40,000 יידן, וואס האבן געוווינט אויף דער רומענישער זייט, זענען געראטעוועט געווארן, פון פיזישע אומקום, אזוי ווי סמערהייט רומענישע יידן, אבער האבן געהאט אויסצושטיין ביטערע צרות, ווי צוואנגס ארבעט, רויבערייען, און אנדערע צרות, אין די זומער 1941, זענען די יידן פון די דרום, קאנצעטרירט געווארן אין די גרויסע שטעט, און אין געטאס.

אויפן צפון טייל פון זיבנבערגן, וואס האט געהאט ארום 165,000 יידן, האבן זיך די צרות אנגעפאנגען 1944, נאכן דייטשןס אריינקומען אין אונגארן, זיי זענען געווען די ערשטע, פארשיקט צו ווערן אויף אוישוויץ, אין מיי יענע יאר, זענען אלע יידן פון צפון טייל געווען אין געטאס, דורך אונגארישע זשאנדארן, און די רעגירונג, נאך עטליכע וואכן זענען 132,000 יידן שוין געווען אין אוישוויץ, אין יוני יענע יאר, זענען שוין נישט געווען קיין יידן אין גאנץ צפון זיבנבערגן, א טייל פון די יידן, איז געלונגען צו אריבערגיין צום דרום טייל, און אזוי זענען זיי געראטעוועט געווארן.

*
קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער אין אייראפע
חשמונאים

שמאל|ממוזער|250px|די מלוכה פון די חשמונאים ביי דער שפיץ גרייס
די **חשמונאים** זענען געווען די קינדער און אייניקלעך פון מתתיהו הכהן, א יידישער העלדן־פאַמיליע, וואס האבן געפירט די רעוואלוציע קעגן די סעלוקן אין דער צייט פונעם בית שני און באַפרײט דאָס יידישע פאָלק אין ארץ־ישראל, אין די יאָרן פון 167 פאַר דער געוויינלעכער צייטרעכענונג און שפּעטער, פון סירישער הערשאַפט און האָט דערנאָך געהערשט אַ געוויסע צייט איבער יידן.

דער ערשטער פון די חשמונאים, וועלכער איז באַקאַנט, איז מתתיהו בן יוחנן, אַ כהן, פון דער שטאָט מודיעין; ווען דער סירישער קעניג אַנטיוכוס עפּיפאנעס, דער הערשער איבער ארץ-ישראל, האָט גוזר געווען שמד אויף יידן און געצוואונגען יידן מקריב צו זיין קרבנות צו אָפּגעטער, האָט מתתיהו צוערשט דערהרגט אַ ייד, װאָס האָט געפּרואװט מקריב זיין צום אָפּגאָט צעאוס, און נאַכער האָט ער געזאַמלט אַרום זיך זיינע 5 זין יהודה, יוחנן, יונתן, שמעון און אלעזר, װי אויך די חסידים, פרומע יידן, האָט זיי גערופן צום קאַמף קעגן דער סירישער הערשאַפט פאַר דער רעטונג פון דער יידישער אַמונה און באַפרייאונג פון יידישן פאָלק; ער האָט דער ערשטער אָנגעפירט מיט דעם קאַמף קעגן די סירישע מיליטער־אָפּטײלונגען; מתתיהו איז געשטאָרבן אין יאָר 167 פאַר דער געוויינלעכער צייטרעכענונג, נאָך אים האָט איבערגענומען די פירונג פון קאַמף זיין זון יהודה המכבי, און נאָך זיין טויט, זיינע ברידער, צוערשט יונתן און דערנאָך שמעון, דער שטאַם־פאָטער פון דער שפּעטערדיגער הערשנדער חשמונאים־דינאַסטיע, וועלכע האָט געהערשט ביז אין דער מיט פון 1טן יאָרהונדערט פאַר דער געוויינלעכער צייט־רעכענונג.

נאכער זענען זיי געווען די כהנים גדולים און קעניגן, ביז צו דער צייט פונעם לעצטן קעניג פון דעם דינאסטיע פון חשמונאים, מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, וואס איז געשטארבן אין יאר ג'תשכ"ד. דאס איז געווען א תקופה ווען דאס לאנד ארץ יהודה איז געווען זעלבסטשטענדיג. פון צייט צו צייט איז די מלוכה געווען גאר שטארק.

צום סוף האט דער קעניג הורדוס, וועם די רוימער האבן איינגעשטעלט, אויסגעהרג'ט אלע איבערגעבליבענע חשמונאים.

נאכדעם ווען זיי האבן געזיגט די יוונים (די סעלוקן) האבן חז"ל מתקן געווען די יו"ט חנוכה.

וועגן נאָמען „חשמונאים” גלויבט מען אַז די פאַמיליע האָט געשטאַמט פון דער שטאָט „חשמון” (דערמאָנט אין יהושע ט"ו); אין דער גמרא ווערט די חשמונאים־דינאסטיע דערמאָנט מיט „חשמונאי ובניו”, „מלכות בית חשמונאי”, אָדער „בית חשמונאי” (שבת כ"ב, מגילה י"א, קדושין ע' און אַנדערע ערטער). 

זע זוכװוערטער חנוכה (וואו מיר געבן אויך וועגן דער „מגילת בית חשמונאים”), חסידים, יונתן, יהודה המכבי, שמעון התרסי ווי אויך אין די באַטרעפנדע נעמען פון די חשמונאים הערשער אַלכסנדר ינאי, הורקנוס און אַנדערע).

## קוואלן
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
*
יחזקאל אבראמסקי

הרב **יחזקאל אבראמסקי** (ו׳ אדר א׳ ה'תרמ"ו - כ"ד אלול ה'תשל"ו;  1886 – 19טן סעפטעמבער 1976), איז געווען א רב און א למדן. באוווּסט זענען זיינע ספרים „חזון יחזקאל" אויף דער תוספתא. 

יחזקאל אבראמסקי איז געבוירן נישט ווייט פון מאסט אין ליטע אין יאר ה'תרמ"ו. ער איז געווען דאס דריטע קינד פון מרדכי זלמן אברמסקי, א געהילצהענדלער, און זיין ווייב פריידל גאלדין פון הוראדנא. ער האט געלערנט אין די ישיבות פון טעלז, מיר און סלאבאדקע, און אויך אין בריסק ביי הר"ר חיים סאלאווייטשיק.
צו זיבעצן יאר איז ער געווארן רב אין סמאליאן, שפעטער אין סמאלעוויטש און סלוצק. דאס רבנות אין סלוצק האט ער גע'ירשנט אין תרפ"ד פון דעם באוווּסטן רב הר"ר איסר זלמן מעלצער וואס איז אנטלאפן פון דער שטאט צוליב די רדיפות פון די קאמוניסטן וואס האבן געהערשט אין דער שטאט.

אין ה'תרס"ט האט ער חתונה געהאט מיט הענדיל רייזל, א טאכטער פון דעם רב פון (יעהומען) הר"ר ישראל יהונתן ירושלימסקי, דער איידעם פונעם רידב"ז.

בערך אין תר"ץ איז ער געקומען קיין לאנדאן וואו ער איז געווארן רב פון דער מחזיקי הדת קהילה. נאך א פאר יאר האט מען גערופן אים צו ווערן ראש בית דין אין דעם לאנדאנער בית דין.

אין תשי"א איז ער ארויף אין ארץ ישראל, וואו מען האט אים אריינגענומען אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.

זיין ווייב הענדיל רייזל איז נפטר געווארן תשכ"ו.

קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:לאנדאנער רבנים
קאַטעגאָריע:מועצת גדולי התורה
קאַטעגאָריע:גדולי ישראל ארויף קיין א"י
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
מוצאי שבת

קליין|מרכז| מאעכט מצוות הבדלה בכלי נגינה בשמחה וטוב לבב
**שבֵתע־נאכט** אדער **שבת־צו־נאכט** (ארויסגגערעדט "שפייזצענאכט") אדער אויף לשון־קודש **מוצאי שבת**, **מוצש"ק** מיינט די נאכט נאך שבת, פון ווען ס'ווערט פינסטער ביז זונטאג אינדערפרי. ביי יידן מאכט מען הבדלה, מען טאר נישט עסן פאר הבדלה.

כדי צו וויסן ווען ס'איז אויס שבת דארף מען קוקן אין הימל און זען דריי קליינע שטערן. טאמער ס'איז איבערגעוואלקנט און מען קען נישט זען די שטערן אין הימל, דארף מען זיין פארזיכערט אז ס'איז שוין גוט פינסטער אינדרויסן. היינטיקע צייטן חשבונ'ט מעו די זמנים און מען דרוקט זיי אין א לוח. ס'איז אויך פארהאן קאמפיוטער פראגראמען וואס פירן אויס דעם חשבון.
עס ווערט דערמאנט אין גמרא און אין פוסקים אז מען זאל מוסיף זיין מחול אל הקודש (זעה ר"ה ט. יומא פא: מו"ג ג:), דאס הייסט חוץ דעם וואס עס איז טאקע פארטיג מיטן שבת טאג, דארף מען צו לייגן נאך עטליכע מינוט, די תוספות שבת איז פון אנפאנג פון די שקיעה ביז זמן בין השמשות, און שולחן ערוך שטייט אז מען איז מוסיף ביציאתו דאס הייסט ווען דער שבת גייט ארויס (סי' תר"ח).

שבתע־נאכט אין דער שמונה עשרה זאגט מען "אתה חננתנו" אין דער פערטער ברכה (חונן הדעת). אין דער תפילה דערמאנט מען די אונטערשיד צווישן שבת און די וואכנטעג.

מען פירט זיך צו זאגן מוצאי שבת ספעציעלע זמירות, מען דערמאנט דארט אליהו הנביא, ווייל עס שטייט אין מדרש אז מוצאי שבת זיצט אליהו הנביא און שרייבט די זכותים פון כלל ישראל פון די וואס היטן שבת (מוהר"ש).

שבתע־נאכט פראוועט מען א באזונדערע סעודה וואס הייסט ** מלוה מלכה**, מען באגלייט די שבת קעניגן ווען זי גייט אוועק.

## מוצאי שבת אין חסידות 
חסידים פירן זיך צוזאמען קומען מוצאי שבת און פראווענען מלוה מלכה, מען עסט צוזאמען, מען שמועסט זיך אויס, און מען פארציילט מעשיות פון אמאליגע גוטע אידן.

א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' קי"ז) א טעם פארוואס מען זעט אז מוצאי שבת איז שווער צו שלאפן. מען בלייבט אויף ביז שפעט.

## מקורות
קאַטעגאָריע:שבת
תפארת ישראל שול

קליין|250px|תפארת ישראל שול
[קליין|250px|די שול נאכן ווערן אויפגעריסן אין [אומאפהעגיקייט קריג]]
די **תפארת ישראל שול** אדער די **ניסן ב"ק שול** איז א שול אין דעם יידישן פערטל אין דער ירושלים אלטשטאט. די שול האבן אויפגעשטעלט חסידישע  קרייזן צווישן דעם אלטן יישוב. 

די שול איז געבויט געווארן אין די זעכציגסטע יארן פונעם 19טן יארהונדערט דורך רוזשינער און סאדיגורער חסידים, מ'האט זי א נאמען געגעבן "תפארת ישראל" אויפן נאמען פון דעם הייליגן רוזשינער הרה"צ ישראל פרידמאן וואס האט מנדב געווען דאס געלט צו קויפן דעם באדן וווּ מ'האט געבויט די שול. מ'פארציילט אז דער רוזשינער האט געשיקט דאס געלט אינגיכנס, ווייל די מענטשן פון דער פראוואסלאוונער רעליגיע האבן געהאלטן ביי קויפן דעם פלאץ צו בויען דארט א צערקווע (פראוואסלאוונער קלויסטער). די מסורה פארציילט אז ווען דער רוסישער צאר ניקוליי דער ערשטער האט געהערט אז די יידן האבן געפעדערט אים דורכ'ן בשליחותו פון רבי ישראל, האט ער אויסגערופן „נאכאמאל האט דער ייד ישראל פרידמאן מיך געזיגט" (רבי ישראל איז אנטלאפן פון רוסלאנד וועגן דעם צאר ניקוליי). די רוסן זענען געצווונגען צו קויפן א באדן אינדרויסן פון די מויערן פון דער אלטשטאט, דער פלאץ הייסט נאכאלץ דער רוסישער געהעפט.

קאטעגאריע:ירושלים
קאטעגאריע:שולן
יעקב ליצמאן

[קליין|250px|יעקב ליצמאן ביי א קאנפערענץ פון [ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג|OECD]]
**יעקב ליצמאן** (געב. כ"ח אב, ה'תש"ח) איז א גערער חסיד, געהאדעוועט אין ברוקלין, ניו יארק. ער איז דער פארזיצער און א מיטגליד פון דער אגודת ישראל פארטי אין דעם כנסת (דער פארלאמענט פון מדינת ישראל), וואו ער האט געדינט ווי מיניסטער פון געבוי און באוואוינונג. פריער האט ער געדינט ווי מינסטער פון געזונטהייט אין דער ישראל רעגירונג. ער איז א געוועזענער פירער פון דער יהדות התורה פֿראקציע אין דעם כנסת.

## לעבענסגעשיכטע 
יעקב  ליצמאן איז געבוירן אין יאר תש"ח אין א פארוואגלטער לאגער (די.פי. לאגער) אין דייטשלאנד. זיינע עלטערן זענען געווען פוילישע יידן וואס זענען ניצול געווארן פון חורבן אייראפע. אין יאר תש"י האט די משפחה זיך געצויגן קיין בארא פארק אין ברוקלין, וווּ ער האט געוווינט פופצן יאר. צו זיבעצן יאר איז ער געפארן אין ישיבה אין ארץ ישראל.

זיין ערשטע אמט איז געווען אלס מנהל פון דער חסידישער בית  יעקב שולע אין ירושלים. שפעטער איז ער געווארן טעטיג אין פאליטיק אונטער דער אויפזיכט פון גערער רבי'ן, הרה"צ שמחה בונם אלטער.

ער וווינט אין ירושלים און ער האט פינף קינדער.

## טעטיקייטן 
אין פארלויף פון די יארן איז ער נעווארן דעם רבי'נס רעכטע האנט, ער האלט נאך די ראלע ביים היינטיקן רבי'ן הרה"צ יעקב אריה אלטער. אין יאר ה'תשנ"ט (1999) האט ער פארלאזט זיין אמעריקאנער בירגערשאפט לויטן פארלאנג פון רבי'ן בכדי אז ער זאל זיך קאנדידירן אויף דער רשימה פון אגודת ישראל ביי די כנסת וואלן וואס זענען פארגעקומען יענע יאר. זייט דעמאלסט פירט ער די אגודת ישראל כנסת פראקציע, אפשמוסן אלץ מיטן רבי'ן טאג טעגלעך.

פון תשנ"ט ביז תשס"א איז ער געווען א מיטגליד פון דער כנסת אינערוועניגע ענינים קאמיטעט און אויך וויצע-פארזיצער פון דער כנסת ארבעט און סאציאלער פארזארג קאמיטעט. אין יאר תשס"ב האט אגודת ישראל געהאט א קאליציע אפמאך מיט דער רעגירונג פון אריאל שרון און מ'האט באשטימט ליצמאן אלס פארזיצער פון דער חשובער פינאנץ קאמיטעט. דעם אמט האט ער געהאלטן ביז מען האט אים אפגעזאגט אין תשס"ז.

ליצמאן האט געארבעט שווער צו גרינדן די חרדישע מאיאנטקעס אין אשדוד, תל אביב, ערד און בית שמש.

### געזונט מיניסטער 
ביי די וואלן צום 18טן כנסת איז ליצמאן געווען דער ערשטער אין דער יהדות התורה רשימה, אבער נאך די וואלן האט ער נישט באקומען די פארזיצערשאפט פון דעם פינאנץ קאמיטעט ווי פריער, צוליב התנגדות פון די מיטגלידער אין זיין פראקציע.. אנשטאט דעם האט מען אים באשטימט וויצע מיניסטער פאר געזונט. אין דער זעלבער צייט האט ער אויפגעהערט זיין פארזיצער פון דער יהדות התורה פראקציע, און אין זיין ארט האט מען באשטימט פארזיצער כנסת דעפוטאט מנחם לייזער מאזעס

אום 26טן נאוועמבער 2017 האט ליצמאן איינגערייכט ביים פרעמיער מיניסטער בנימין נתניהו זיין רעזיגנירונג בריוו, נאכדעם וואס ער האט שוין עטליכע מאל באדראט צו פארלאזן זיין אמט אין פאל אז די אינשטאנדהאלטונג-ארבעטן אין דער באן וועלן ווערן אין שבת קודש דורכגעפירט. צו דער פרעסע האט ער ערקלערט די אורזאך וואס האט אים געפירט צו זיין רעזיגנירונג. ער האט געטענ'ט אז אלס א פארטרעטער פונעם חרדישן אידנטום קען ער נישט זיין א חלק פון א רעגירונג וואס לאזט צו א חילול שבת.

## רעפערענצן 
* ברוקלינער חסיד נעמט אויף פאזיציע פון מאכט אין ישראל 

קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
קאַטעגאָריע:אגודת ישראל
קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
רומעניש

**רומעניש** איז די הויפט שפראך פון רומעניע און מאלדאווע. 

**רומעניש** איז אַ ראמאנשע שפּראַך וואָס בערך 25 מיליאן מענטשן רעדן.

left|300px|thumb|פארטיילונג פון מוטער־שפראך רעדערס פון רומעניש לויטן לאנד

קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:מאלדאווע
גלאבאליזאציע

**גלאבאליזאציע** איז דער פראצעס ווי לענדער האבן מער אינטעראקציע איינע דעם אנדערן.

זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די לענדער פון דער וועלט געהאלטן עטלעכע קאנפערענצן צו פארמינערן די שטייערן וואס מען באצאלט ווען מען ברענגט אריין סחורה פון איין לאנד אין א צווייטן. דורך דעם האט מען דערמעגלעכט די וואוקס פון גרויסע פירמעס וואס האנדלען איבער דער גארער וועלט אזוי ווי ס'וואלט נישט געווען כלומרשט קיין גרענעצן צווישן די לענדער.

אויך אין קולטור איז פאראן א גלאבאליזאציע למשל אסאך מענטשן אין פארשידענע לענדער טראגן די זעלבע קליידער און עסן די זעלבע מאכלים.

קאַטעגאָריע:עקאנאמיע
קאַטעגאָריע:פאליטיק
שטול

א **שטול** אדער א **בענקל** איז א פארשפרייט מעבלשטיק וואס ווערט געניצט פאר איין מענטש צו זיצן אויף אים. א שטול האט פיר פיס. ס'זענען דא פארשיידענע סארטן שטולן, לויט זייערע צילן.

א שטול מיט רעדער קען מען א דריישטול אדער א רעדערשטול; א שטול וואס הענגט איז א הוידלקע.

## צילן 
די עיקרדיקע וויכטיקסטע ציל פון דער שטול איז דערמעגלעכן א באקוועמע זיצונג. א שטול וואס ווערט געבויט ריכטיק, שטיצט דער קאמבינאציע צווישן רו, גלייכקייט און ריכטיקע פאזיציע פונעם רוקן.

קאַטעגאָריע:מעבל
אויפרוף

**אויפרוף** אדער **אויפרופן** אדער **באווארפן** איז די  עליה צו דער תורה וואס מען רופט אויף א חתן דעם שבת פאר דער חתונה (געווענליך). אפטמאל גיט מען אים מפטיר.

דעם שבת פונעם אויפרוף ווערט גערופן דער **אויפרוף שבת** אדער **שבת באווארפן.**

נאך דעם חתן'ס עליה זינגט מען דעם פייט וואס הייבט אן מיט "אחד יחיד ומיוחד" און בשעת דעם זינגען איז דער מנהג אז די ווייבער באווארפן דעם חתן מיט פעקלעך פון ראזשינקעס, מאנדלען און צוקערלעך, כדי אז דאס לעבן פון דעם נייעם צוקונפטיגן פארפאלק וואס וועט באלד שטיין אונטער דער חופה, זאל זיין זיס. 

עס ווערט גערופן באווארפן ווייל די פרויען באווארפן אים מיט פעקלעך.

קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:שבת
כהן גדול

שמאל|ממוזער|200px|כהן גדול בבגדי הכהונה

דער **כהן גדול** איז דער טיטל פון דעם הויפט כהן ביי יידן, דער מענטש וואס אין יעדן דור האט געפירט די רעליגיע. 

ביז צו די טעג פון יאסון איז די אמט פון כהן גדול געגאנגען בירושה, דורך די אייניקלעך פון אהרן, דער ערשטער כהן גדול און פינחס בן אלעזר.

דער כהן גדול איז געווען געשיידט פון אנדערער כהנים דורך זיין שטעלע, איינפלוס, רעליגיעזע פליכטן. פרינציפעל האט ער אויסגעזען באזונדער מיט זיין לבוש, די שמונה בגדים.

די פאלגענדע טאבעלע איז א רשימה פון כהנים גדולים לויט יוסיפון (יוסף בן מתתיהו) און אנדערע מקורות.

קאַטעגאָריע:כהונה
קאַטעגאָריע:בית המקדש
אמסטערדאם

קליין|250px|קאנאל הייזער לעבן דער פרינסנגראכט
**אַמסטערדאַם** () איז די הויפטשטאט און אויך די גרעסטע שטאט פון האלאנד. זי איז א שטאט אין דעם פראווינץ נארד האלאנד. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין די לעצטע יארן פון דעם 12טן יארהונדערט, ס'איז געווען דעמאלטס א קליין פֿישעריי דערפל. דער היסטארישער צענטרום איז באוווּסט פאר זיינע קאנצענטרישע קאנאלן, וואס זענען געבויט געווארן ווערנט דער האלענדישער גאלדענער עפאכע אינעם 17טן יארהונדערט. 
מען פארגלייכט די שטאט מיט ווענעדיג. אחוץ די קאנאלן, אלע ביידע שטעט האבן א לאנגע היסטאריע פון האנדל מעבר לים.

אין יאר 2009 איז די באפעלקערונג פון אמסטערדאם געווען 762,057- די גרעסטע שטאט אין די נידערלאנד.

דער נאמען אמסטערדאם שטאמט פון "אמסטעלערדאם", ד"ה א דאמבע אינעם אמסטעל טייך.

## היסטאריע 
אמסטערדאם האט באקומען רעכטן ווי א שטאט אין 1300 אדער 1306. נאכן אויפשטאנד קעגן דער שפאנישע רעגירונג אין דעם 16טן יארהונדערט זענען די נידערלענדער געווארן א טאלעראנט לאנד און יידן וואס זענען אנטלאפן פון דער שפאנישער אינקוויזיציע האבן זיך באזעצט אין אמסטערדאם. אינעם 17טן יאר-הונדערט איז אמסטערדאם געווען די רייכסטע שטאט אין דער וועלט. שיפן פון אמסטערדאם זענען אפגעפארן אין דעם באלטישן ים, צפון אמעריקע, אפריקע, אינדאנעזיע, אינדיע און בראזיל. אין סוף פונעם 19טן יאר-הונדערט איז געקומען צו אמסטערדאם די אינדוסטריעלע רעוואלוציע, און מען האט געבויט נייע מוזייען און א באן סטאנציע.

## טראנספארט 
אמסטערדאם איז א פלאכע שטאט, און אסאך מענטשן פארן ארום אויף ראווערס. די גאסן האבן ספעציעלע ראווער־שטעגן.

דער פובליקער טראנספארט האט טראמען מיט זעכצן ליניעס און א מעטרא וואס האט פיר ליניעס. 

האלענדישע באנען האט צען באן סטאנציעס אין אמסטערדאם. אמסטערדאם צענטראל דינט אויך ווי אן אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע; פון דארט זענען באן דינסטן קיין אונגארן, בעלארוס, בעלגיע, דייטשלאנד, דענמארק, טשעכיי, עסטרייך, פוילן, פראנקרייך, רוסלאנד און דער שווייץ. צווישן די באנען איז די Thalys אמסטערדאם-בריסל-פאריז באן.

אמסטערדאם סכיפאל פליה-פארט איז 20 מינוט פונעם צענטער פון אמסטערדאם. ער איז דאס גרעסטע פליפעלד אין האלאנד, און דאס פינפטע גרעסטע אין אייראפע.

## יודן און יודישקייט 
אמסטערדאם האט א היסטארישע יודישע אנוועזנהייט. ספעציעל איז באקאנט ר' אלעזר דער מעשה רוקח, וואס די רעגירונג האט דאן ארויסגעגעבן א ספעציעלע מטבע מיט זיין בילד דערויף לכבוד זיין ערשיינען אין דער שטאט.

דער היינטיגער רב אין אמסטערדאם איז הרב ארי' רלב"ג

## רעפערענצן 
## וועבלינק 
* דאס יידישע פערטל פון אמסטערדאם פארן צווייטן וועלט קריג

קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין האלאנד
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
שאנק

thumb|left|200px|צוויי ליידיגע אויסשטעל שענק
א **שאנק** (אדער א **שאפע** אדער אן **אלמער**) איז אזא קאסטן פון האלץ, א שטיק מעבל, אמאל שטייט ער אליין, אמאל ווערט ער אריינגעבויט אין א וואנט. מען נוצט א שאנק איינצושפייכלערן פארשידענע זאכן, למשל עסן, קליידער, געשיר, ספרים אדער ביכער.

געוויינטלעך האט א שאנק א טיר (אדער עטליכע טיר), אפשר מיט א  שלאס. עס קען אויך האבן שיפלאדן.

ווען איינער האט א סאך ספרים קען ער האלטן זיי אין א ספרים-שאנק. קליידער האלט מען אין א קליידערשאנק.

## גראמאטיק 
*דער שאנק (מ"צ שענק)
*די שאפע (מ"צ שאפעס)
*דער אלמער (מ"צ אלמערס)

קאַטעגאָריע:מעבל
יוכבד

[קליין| יוכבד אם [משה רבינו אהרן הכהן ומרים הנביאה, צייכונג אלכסנדר אלכסיי טיראנוב 1842]]
**יוכבד** איז געווען די טאכטער פון יעקב אבינו'ס דריטער זון, לוי.

איר מאן איז געווען עמרם. זיי האבן געהאט דריי קינדער: מרים, אהרן און משה.

חז"ל זאגן אז יוכבד איז געבוירן ווען יעקב מיט זיינע זין זענען אריינגעקומען אין מצרים, קומט אויס אז זי איז געווען 130 יאר אלט ווען משה איז געבוירן.

די גמרא אין מסכת סוטה ברענגט אז יוכבד איז געווען שפרה, איינע פון די אקושערקעס דערמאנט אין פרשת שמות.

לויטן מסורת ליגט יוכבד אין טבריה.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
יוסף אפאטאשו

left|thumb|250px|יוסף אָפאַטאָשו
**יוסף אָפאַטאָשו** (ה'תרמ"ז (1886)–יום כיפור ה'תשט"ו (1954)) איז געװען אַ פּױלישער איינגעבױרענער ייִדיש מחבר און דערצײלונג שרײַבער. ער איז געבױרען געװאָרן אין שטעטל מלאַװאַ, אין צפֿון־צענטראַל פּױלן. זײַנע באַרימסטע װערק זענען "אין פּױלישע װעלדער", "ראָמאַן פֿון אַ פֿערד גנבֿ", און "אַ טאָג אין רעגענסבורג", אַ קאָלעקציע פֿון דערצײלונגען. ער איז געבױרן געװאָרן װי אַ חסיד אָבער איז שפּעטער געװאָרן פריי. ער האָט אײן זון, דוד.

אפאטאשו, יוסף
פאקשיווניץ

thumb|left|130px|הערב
**פאקשיווניץ** איז א שטעטל אין קאנגרעס פוילן נישט ווייט פון דעם ווייסל טייך, אקעגן איבער דזשיקאוו. דאס שטעטל געפינט זיך בערך 12 ק"מ דרום-מזרח פון קלימענטוב און 15 ק"מ דרום-מערב פון צויזמיר. אין יאר 1900 איז די יידישע באפערלקערונג פון פאקשיווניץ געווען 836.

היינט איז דאס שטעטל אין צויזמיר פראווינץ. שווענטאקזשיסק גובערניע. אין 2004 איז די אלגעמיינע באפעלקערונג געווען 2546.

## רעפערענץ 
* ספר פאקשיווניצא

קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
גווען סטעפעני

left|thumb|250px|גווען סטעפעני מײַ 2007
**גװען סטעפֿעני** (געבוירן אין קאליפארניע דעם 3טן אקטאבער 1969) איז אן אמעריקאנער פאפולערע ראק און פאפ זינגערין, און די סאליסטין פון דער נא דאאוט טרופע.

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
קאַטעגאָריע:ראק זינגערס
פונקציע

left|250px|

אין מאטעמאטיק איז א **פונקציע** די צופאסונג צווישן צוויי סכומען. איין סכום איז דער עיקרדיקער סכום (אנערקענט ווי X) און דער צווייטער סכום איז א צווייטרייאיקער סכום (אנערקערט ווי Y).

די פונקציע אסאציאירט מיט יעדן עלעמענט אינעם עיקרדיקן סכום גענוי איין צופאסטן עלעמענט אינעם צווייטרייאיקן סכום.

ס'איז פאראן אויך אן איינס-אויף-איינס פונקציעס ד"ה, צוויי עלעמענטן פונעם עיקרדיקן סכום טארן נישט האבן איין צופאסטער אינעם צווייטרייאיקן סכום, א. צב"ש, די צופאסטונג צווישן דער מענטש מיט זיין עלטער הייסט א פונקציע, ווייל יעדער מענטש איז א באזונדערער עלעמענט וואס קען זיין צוגעפאסט נאר צו איין עלעמענט אין דער "עלטער" סכום, כאטש וואס דער "עלטער" קען זיין צוגעפאסט צו פארשיידענע מענטשן.

אין מאטעמאטיק, איז אנגענומען צו באצייכענען א פונקציע מיט איינע פון די דריי לאטיינישע אותיות: f, g, h מיט ארום-קלאמערן דעם עלעמענט פונעם עיקרדיקן סכום מיט א גלייכונג סימבאל אין דערמיט, אדער שרייבט מען דאס אָן קלאמערן נאר מיט א ריכטונגצייכן אין דערמיט. צב"ש, אויב מען וויל שרייבן א פונקציע וואס פאסט צו יעדער צאל צו איר קוואדראט, שרייבט מען דאס אזוי: f(x) = x^2 \  אדער אזוי: \ f:x\rarr x^2 וואס מיינט אז יעדער נומער וואס מען פארבייט מיטן \ x פאסטצו צו דער קוואדראטישע צאל פון דעם דאזיקן נומער. אין די צווייטרייאיקע צאל קען זיין סיי וואסערע פארמולעס, ווי צב"ש: :f(x) = 5x \  - פאסטצו יעדער נומער מיט דעם זעלבן נומער געטאפלט מיט פינף. דא באדייט x נארוואס אן עלעמענט פונעם סכום X.

אויב וויל מען באגרעניצן די פונקציע צו צווישן די נומערן 3 צו 7, שרייבט מען דאס אזוי: f(X) = Y (X|3 \le X \le 7) .

## גראפישע פונקציעס 
left|thumb|250px|ביישפיל פון א גראפישע פונקציע

קאטעגאריע:מאטעמאטיק
1969

**1969** איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן מיטוואך.
* יידישע יארן ה'תשכ"ט - ה'תש"ל

## געשעענישן 
* 1טן סעפטעמבער - רעוואלוציע אין ליביע ברענגט מואמאר קאדאפי צו דער הערשאפט

## געבוירן 
* אמעריקאנישע אקטריסע דזשעניפער עניסטאן
* אױסטראַלישע אַקטריסע קייט בלאנשט
* אמעריקאנישע זינגערין אקטריסע דזשעניפער לאפעז
* אמעריקאנישע זינגערין גווען סטעפעני

## געשטארבן 
* 26סטן פעברואר - לוי אשכול, דער דריטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל (געב' 1895)
* 28סטן מערץ - דווייט דעיוויד אייזנהאוער, 34סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1890)
* 5טן יולי - הרב יונה שטענצל, רב אין תל אביב, גרינדער פון משנה יומית און הלכה יומית (געב' 1905)
* 17טן אויגוסט - אטא שטערן, דייטשער־יידישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1888)
* 3טן סעפטעמבער - הא טשי מין, פרעזידענט פון צפון וויעטנאם (געב' 1890)
* 21סטן אקטאבער - וואצלאוו שערפינסקי, פוילישער מאטעמאטיקער (געב' 1882)

## נאבעל פריזן 
* פיזיק - מוריי געל-מאן

קאַטעגאָריע:20סטער י"ה
צפון ים

דער **צפון ים** איז א ים וואס גרעניצט זיך מיט גרויסבריטאניע (סקאטלאנד און ענגלאנד) צו מערב, מיט פראנקרייך,  בעלגיע, האלאנד און דייטשלאנד צו דרום און מיט  דענמארק און נארוועגיע צו מזרח. 

ער איז באהאפטן צום אטלאנטישן אקעאן דורכן נארוועגישן ים אין צפון און מיט דעם ענגלישן קאנאל אין דרום דורך דעם דורכגאס פון דאווער, וואס איז איינער פון די מערסט באשעפֿטיגסטע ימען מיט שיפֿן אין דער וועלט. דער סקאַגעראַק באהעפט דעם צפון ים מיטן באלטישן ים.

דער צפון ים האט א וויכטיקן פֿישעריי.

דער צפון ים איז באוויליקט מיט פיל גאז און נאפט וואס די אייראפעאישע לענדער איבערהויפט נארוועגיע שעפן פון אים.

דער העלגאלאנד ארכיפעלאג געפינט זיך אין צפון ים.

## געאגראפיע 
### טייכן וואס גיסן אריין אין צפון ים 
צווישן די טייכן וואס גיסן אריין אין צפון ים זענען דער טיי (ביי דאנדי), דער פֿארט (ביי עדינבורג), דער טיין (ביי דרום שילדס), דער וויר (ביי סונדערלאנד), דער טיס (נישט ווייט פון מידלזברא), די עלבע (ביי קוקסהאוון), דער וועזער (ביי ברעמערהאַוון), דער ריין און דער מאַז (ביי ראטערדאם), די סכעלדע (ביי פֿליסינגען), דער טעמז און דער האַמבער (ביי האַל).

דער קיל קאנאל באהעפֿט דעם צפון ים מיטן באלטישן ים. 

קאַטעגאָריע:ימען
קאַטעגאָריע:אייראפע
ספר יהושע

**ספר יהושע** איז דער ערשטער ספר פון די (אכט ספרים פון) נביאים אין תנ"ך. דער ספר באשרייבט ווי די יידן האבן זיך באזעצט אין ארץ ישראל, פון ווען זיי זענען אריין ביז צום טויט פון יהושע בן נון, וואס איז געווען דער מנהיג פון דעם יידישן פאלק נאך די פטירה פון משה רבנו.

## אינהאלט פון ספר 
דער ספר פארציילט די געשיכטע פונעם יידישן פאלק פון די פטירה פון מות משה רבנו ביז יהושע'ס פטירה. מ'קען טיילן דעם ספר אויף פיר חלקים:
* פרקים א'-ה': דאס יידישע פאלק איז אריין אין ארץ ישראל און גרייט זיך צו איינצונעמען דאס לאנד.
* פרקים ו'-י"ב: דער נצחון פון די יידן איבער די כנענים.
* פרקים י"ג-כ"א: ארץ ישראל ווערט צעטיילט צווישן די שבטים.
* פרקים כ"ב-כ"ד: דער סוף פון יהושע'ס לעבן.

אינעם ספר זענען דא 655 פסוקים. לויטן גוישן טייטש פון תנ"ך ווערט דאס צעטיילט אויף 24 קאפיטלעך.

## וועגן דעם ספר 
חז"ל זאגן אז יהושע האט געשריבן דעם ספר אליין.

די שומרוינער (כותים) גלויבן בלויז אין דער תורה און אין ספר יהושע.

יהושע
אברהם גרשון פון קיטוב

הרב **אברהם גרשון קיטאווער** (נפ׳ כ״ה אדר ראשון תקכ״א), באקאנט אויך אלס הרב גרשון פון בראד, איז געבוירן מסתמא אין (אדער נישט ווייט פון) קיטוב אין פוילן (היינט אוקראינע) בערך אין יאר ה'תס"א, און נפטר געווארן אין ירושלים אין ה'תקכ"א. ער איז געווען א שוואגער פון בעל שם טוב.

## משפחה 
אברהם גרשון איז געווען אן אייניקל פונעם ש"ך. אזוי ווי זיין פאטער הר"ר אפרים פון קיטוב, איז אברהם גרשון געווען א דיין אין איינעם פון די פיר בתי דינים פון בראד. טאקע דארט האבן זיי באגעגנט דעם בעל שם טוב. לויטן ספר „שבחי הבעש"ט" האט זיין פאטער מסכים געווען אלס שכיב מרע אז דער בעל שם טוב זאל חתונה האבן מיט זיין (אפרים'ס) טאכטער חנה. אברהם גרשון האט דאס אבער נישט געוווסט ביז דער בעל שם טוב האט אים געוויזן די תנאים.

אברהם גרשון איז געווארן זייער חשוב אין דער בראדער קהילה. א שטיק צייט איז ער געווען דער חזן. ער האט נישט געהאלטן פון זיין שוואגער וואס ער האט געהאלטן פאר אן עם הארץ. ס'איז גאנץ מעגלעך אז ער איז געווען דער גורם פארוואס מ'האט פארטריבן דעם בעל שם טוב פון בראד ביז ער האט זיך באזעצט אין מעזשביזש. נאך דעם התגלות פונעם בעל שם טוב איז אברהם גרשון געווארן פון זיין שוואגער'ס גרעסטע חסידים.

זיין זון ר' יקיר איז נפטר ו' כסלו ה'תקל"ט (און זיין אייניקל אברהם גרשון, נפטר י"ב אדר ה'תק"ע) און ליגט לעבן אים אויף הר הזיתים. נאך א זון, ר' חיים אהרן, איז נפטר כ"ג ניסן ה'תקל"ג און ליגט אין טבריה. זיינע אנדערע זין, קינדער פון זיין זיווג ראשון - משה, יצחק, אפרים פישל און יהודה לייב דער מגיד פון לאדיזין - זענען געבליבן אין חו"ל.

## רבנות 
אין תק"ה האט הר"ר אברהם גרשון ארויסגעגעבן א פסק וועגן א שנור פון א גרויסן גביר אין  שטאט וואס האט מזנה געווען. דער גביר איז געווען גוט מיטן פריץ און הר"ר אברהם גרשון איז געווען געדרוקט צו אנטלויפן פון בראד ווו מ'האט אים געסטראשעט מין א גרויסן שטראף. ער האט געמאכט פליטה קיין מעזשביזש, דארטן האט דער בעל שם טוב אים איבערגעגעבן זיין איינציגן זון הירשל (צבי) מחנך צו זיין.
 
אין ה'תק"ז האט ער געוואנדעט קיין ירושלים. ער איז געווען פון די ערשטע חסידים וואס האט געוואוינט אין ארץ ישראל. ער איז געווארן שטארק מקורב צו די ספרדים בכלל און צו די מקובלים בפרט. זעקס יאר האט ער געוואוינט אין חברון. אין ה'תקי"ג האט ער זיך געצויגן קיין ירושלים, דארט האט ער געלערנט אין דער ישיבת בית אל פון די מקובלים.

## פטירה 
אין כ"ה אדר א' ה'תקכ"א איז ער נפטר געווארן, און מ'האט אים קובר געווען אין הר הזיתים. נאך דער זעקט טעג מלחמה אין ה'תשכ"ז האט מען אנפלעקט זיין קבר, ווי אויך דעם קבר פון זיין זיווג שני, בלומא.

קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:חסידים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
קאַטעגאָריע:רבנים אין ארץ ישראל
קוואדראטישע גלייכונג

א **גלייכונג פון דער צווייטער מדריגה** רופט מען א **קוואדראטישע גלייכונג**. עס זעט אויס אזוי: \ ax^2 + bx + c=0  ווען \ a, b, c זיינען פאראמעטערס, און \ x איז דער וואריאבל.

דאס פאראמעטער \ a איז א קוואדראטישער שורש און פארבייט יעדער נומער א חוץ א נול, אבער די פאראמעטערס \ b און \ c קענען אויך זיין פארביטן מיט א נול.

די פארמולע צו רעכנען א קוואדראטישע גלייכונג איז ווי פאלגנדיק:
* x = \frac{-b \pm \sqrt {b^2-4ac}}{2a},

אויך איז דא גלייכונגען פון דער דריטער און פערטער מדרגה.

## היסטאריע 
די בבלישע מאטעמאטיקער האבן שוין געהאט א מעטאד צו לייזן געוויסע קוואדראטישע גלייכונגען.

אין יאר 628 האט דער אינדישער מאטעמאטיקער בראהמאגופטא געגעבן די ערשטע אויסדרוקלעכע לייזונג פון דער קוואדראטישע גלייכונג ax^2+bx=c אזוי:
:צו דער אבסאלוטער נומער געטאפלט מיט פיר מאל דעם [קאעפיציענט פונעם] קוואדראט, לייגט צו דעם קוואדראט פונעם [קאעפיציענט פונעם] מיטלען טערמין; דער קוואדראטישער ווארצל פונעם זעלבן, מינוס דעם [קאעפיציענט פונעם] מיטלען טערמין, צעטיילט מיט צוויימאל דעם [קאעפיציענט פונעם] קוואדראט איז דער ווערט. (*בראהמאספוטאסידדהאנטא*, קאלברוק איבערזעצונג, 1817, עמוד 346).

דאס איז גלייכווערטיק מיט:
:x = \frac{\sqrt{4ac+b^2}-b}{2a}.

קאטעגאריע:אלגעברע
קאַטעגאָריע:גלייכונגען
1776

## געשעענישן 
* 4טן מיי - די בריטישע קאלאניע ראד איילאנד ווערט די ערשטע אמעריקאנער קאלאניע וואס פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט 
* די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע באקומען זייער פרייהייט פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך.

## געבוירן 
* 9טן אויגוסט - אמעדעא אוואגאדרא, איטאליענישער כעמיקער (געש' 1856)

## געשטארבן 
קאַטעגאָריע:גרעגאריאנישע יארן
רשימה:הויפטשטעט

א **ליסטע פון הויפטשטעט** פון לענדער איבער דער וועלט לויטן אלף-בית.

## א 
|}

## ב 
|}

## ג 
|}

## ד 
|}

## ה 
|}

## וו 
|}

## ז 
|}

## ט 
|}

## י 
|}

## ל 
|}

## מ 
|}

## נ 
|}

## ס 
|}

## פ 
|}

## ק 
|}

## ר 
|}

## ש 
|}


הויפטשטעט
הויפטשטאט

די **הויפטשטאט** פון א לאנד איז די שטאט וואס דינט אלץ צענטער פון דער רעגירונג פונעם לאנד. בדרך כלל איז די הויפטשטאט א שטאט וואו ס'געפינט זיך רוב אינסטיטוציעס פון דער רעגירונג, למשל די ביוראס פון דער רעגירונג, די וואוינונג פון דעם פרעזידענט אדער דעם הויפט פון דער שטאַט, די הויפט געריכט און די קאמאנדע פון דער מיליטער. אויך וואוינען דארט די אמבאסאדארן פון פרעמדע לענדער. אפטמאל איז די הויפטשטאט די גרעסטע שטאט פון לאנד.

אין א פעדעראל לאנד רופט מען דאס ארט פון דעם שטאַט'ס רעגירונג די הויפטשטאָט פונעם שטאַט.
## פינאנצילע הויפטשטאט 
אין פיל לענדער איז פאראן אז די אפיציעלע הויפטשטאט איז נישט דער פינאנציעלער צענטער פון לאנד. אין אזא פאל טוט מען רופן דעם פינאנציעלער צענטער די ״פינאנציעלע הויפטשטאט״ פון לאנד. לדוגמא, אין אמעריקע איז  וואשינגטאן די הויפטשאט אבער מאנהאטן איז די פינאנציעלע הויפטשטאט. אין ישראל איז תל אביב די פינאנציעלע הויפטשטאט, אבער ירושלים איז די אפיציעלע הויפטשטאט פון לאנד. אין כינע איז בייזשינג די הויפטשטאט און שאנכיי די פינאנציעלע הויפטשטאט.

## זעט אויך 
* ליסטע פון הויפטשטעט


קאַטעגאָריע:פאליטיק
אסרו חג

**אסרו חג** ווערט אנגערופן דער טאג וואס איז נאך די שלש רגלים: פסח, שבועות, סוכות.

ביי אידן איז דאס א שטיקל יום טוב, אין תלמוד ירושלמי שטייט אז אידן זענען זיך צוזאמען געקומען דעם פיר און צוואנציגסטן טאג אין חודש תשרי צו מאכן א פאסט טאג און עוסק זיין אין תשובה אויף די זינד. (נחמיה ט, א) פרעגט דער ירושלמי (עבודה זרה פ"א סוף ה"ב) פארוואס נישט אין דעם דריי און צוואנציגסטן טאג, ענטפערט דער ירושלמי משום חגא דמועדא, מען האט נישט געווואלט פאסטן אין דריי און צוואנציגסטן טאג פון תשרי צוליב אסרו חג.

## תחנון
אין שולחן ערוך שטייט  אז אין דעם טאג עסט מען מער צוליב די שמחה פון דעם טאג. מען זאגט נישט דערין קיין תחנון. אל ארך אפים פארן ליינען די תורה, און למנצח פאר ובא לציון טייל זאגן  נישט און א טייל זאגן יא.

## פֿאסטן
דער טעם פארוואס עס איז א יום טוב איז, וויבאלד ווען איינער איז מקריב קרבנות שלמים, און דעם קרבן שלמים קען מען עסן צוויי טעג, איז אויסגעקומען אז די וואס האבן געברענגט דעם לעצטען טאג פון יום טוב א שלמים האבן געהאט פלייש צו עסן א טאג נאך יום טוב, דעריבער האלט מען עס פאר א יום טוב (מהרי"ל). אינטערעסאנט וואס ר' שניאור זלמן מליאדי שרייבט אין שולחן ערוך הרב, אז אסרו חג פון שבועות איז געווען א יום טוב ווען דער בית המקדש איז געשטאנען דעריבער איז עס אויך היינט אסור מיט הספד ותענית, אבער אסרו חג פסח און שבועות אז עס נישט אסור פון שורש פונעם דין נאר צוליב א מנהג וואס מען פירט זיך אזוי.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ימים טובים
יחיאל ב"ר שמחה

ר' **יחיאל ר׳ שמחה׳ס** איז געווען דער צווייטער זון פון פייגא דאס אייניקל פון בעש"ט, ער האט געהייסן נאך דעם טאטן פון פייגא, דער מאן פון אדל די טאכטער פון בעל שם טוב.

ר' יחיאל איז געווען א שטארקער חסיד פון זיין ברודער רבי נחמן מברסלב. ווען ער איז געקומען איינמאל צו זיין ברודער ר' נחמן אויף שבת, ביים שבת טיש האט מען גערעדט פון פארשידענע נייעס פון דער וועלט, ר' יחיאל האט עס באנק געטוהן ער האט זיך געטראכט, מיין ברודער רבי נחמן איז דאך א גרויסער רבי פון חסידים, זאל מען ביי אים רעדן זאכן וואס זען אויס ווי דברים בטלים? מוצאי שבת איז ער אריין צו זיין ברודער, זיין ברודער האט צוגעשפארט די טיר און האט אים געפרעגט געדענקט וואס אונז האבן גערעדט דעם שבת, די נייעס און די נייעס. אין דעם אלעם ליגט זאכן וויאזוי מען ווערט א ערליכער איד, און האט אים אויפגעוויזן וויאזוי פון דעם אלעם קען מען ווערן דערנענטערט צום באשעפער. ר' יחיאל האט פארברענגט מיט זיין ברודער א גאנצע נאכט, ביז ער איז ארויס פון דארט מיט פארוויינטער אויגן.

ר' יחיאל איז געווען פון די חברייא פון זיין ברודער, פון די יושבים ראשונה במלכות, צומאהל פלעגט אים זיין ברודער שיקן אויף פארשידענע שליחות, עס איז געבליבן א היסטארישער בריוו וואס ר' נחמן שרייבט אים קעגן די מענטשן וואס ווילן אים שלעכטץ טוהן.

ער איז אוועק איין יאר נאך ר' נחמן, שנת תקע"ב.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אייניקלעך פון בעש"ט
קאַטעגאָריע:ברסלבער
13טער י"ה

דער **13טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 1201 - 1300.

## געשעענישן 
קאַטעגאָריע:יארהונדערט
15טער י"ה

דער **15טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 1401 - 1500.

## געשעענישן 
* 1492 - גירוש שפאניע - די יידן ווערן פארשיקט פון שפאניען.
* די שפאנישע אינקוויזיציע איז געגרינדעט געווארן.

קאַטעגאָריע:יארהונדערט
בינם העלער

**בינם העלער** (1908–1998) איז געווען א פאָעט (דיכטער).

## לעבענסגעשיכטע
בינם העלער איז געבוירן אין יאר 1908 אין ווארשע. ביז 14 יאר געלערנט אין חדר און ישיבה. שפעטער געווארן אן ארבעטער. דעביוטרט אין יאר 1930. אין די יארן 1937-1939 געלעבט אין פאריז. צוריקגעקומען קיין ווארשע ערב דעם אויסברוך פון דעם צווייטן וועלט קריג. פון אקטאבער 1939 ביז דעצעמבער 1947 געלעבט אין ראַטן־פֿאַרבאַנד (ביאליסטאק, אלמא-אטא, מאסקווע). אומגעקערט זיק קיין ווארשע. געווען דער רעדאקטאר פונעם ליטערארישן חודש-זשורנאל "יידישע שריפטן".

אין סעפטמבער 1956 געקומען אויף א באזוך קיין ישראל. אויף צוריקוועגס זיק אפגעשטעלט אין פראנקרייך און אין בעלגיע. געקומען אויף באזעצן זיך אין ישראל אין פעברואר 1957. ער איז געשטארבן אין יאר 1998 אין תל אביב.

## ווערק
* דורך שטאכעטן (ווארשע, 1932)
* אין אומרו פון טעג (ווארשע, 1933)
* אויפן ווינט (ווארשע, 1936)
* לידער (מינסק, 1940)
* די ערד האט געציטערט (מאסקווע, 1947)
* דער וועג אויף ווארשע (מאסקווע, 1948)
* דורך שאט און שיין (לאדזש, 1948)
* פרילינג אין פוילן (ווארשע, 1950)
* היימערד (ווארשע, 1951)
* דאס ליד איז געבליבן - אנטאלאגיע  - רעדאקטאר (ווארשע, 1951)
* געקליבענע לידער (ווארשע, 1952)
* אין אונדזער צייט (ווארשע, 1954)
* דאס ערשטע ליד (ווארשע, 1956)
* קלארקייט (ווארשע, 1957)
* ביים ראנד (ירושלים, 1957)
* נייע לידער (תל אביב, 1964)
* דור און דויער (תל אביב, 1967)
* א בוים אין אוונט (תל אביב, 1971)
* אין ווארשעווער געטא איז חודש ניסן (תל אביב, 1973)
* ביחידות (תל אביב, 1975)
* דאס צוגעזאגטע ווארט (תל אביב, 1980)
* זיי וועלן אויפשטיין (תל אביב, 1984)
* דער גייסט פונעם שטורעם (תל אביב, 1992)

קאטעגאריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:רעדאקטארן
קאטעגאריע:יידישיסטן
קאַטעגאָריע:יידן פון ווארשע
פאלינאם

אין מאטעמאטיק א **פאלינאם** (אָדער **פֿילגליד**) איז צוזאמענגעשטעלט פון א וואריאבל (אדער עטלעכע וואריאבלען) מיט נומערן, ניצנדיק נאר די פיר אפעראציעס: פלוס, מינוס, טאפלן און העכערן מיט א פאזיטיוון גאנץ-נומער עקספאנענט, למשל x^2 - 4x + 7

פאלינאמען זענען פון די חשוב'סטע באגריפן אין מאטעמאטיק. זיי זענען שטארק ניצלעך אין מאטעמאטישן אנאליז, ווי אויך אין כעמיע, פיזיק און עקאנאמיק.

## איבערבליק 
א פאלינאם איז אדער 0 אדער א סומע מיט דער צורה  p(x)=a_nx^n+a_{n-1}x^{n-1}+...+a_1x+a_0; די a_i געהערן צו א פעלד. אויב דאס פעלד איז די רעאלע נומערן, רופט מען דעם פאלינאם א "רעאלער פאלינאם".

## ווארצל פון א פאלינאם 
א **ווארצל** (אדער א **נול**) פון א פאלינאם f(x) איז א ווערט  r וואס מאכט וואר  f(r) = 0. טרעפן די ווארצלען פון א פאלינאם איז פון די עלטסטע פראבלעמען אין מאטעמאטיק.
פ
א פאלינאם פונעם צווייטן גראד, ד.ה. א פאלינאם מיט דער פארעם  ax^2+bx+c, ווערט גערופן א **קוואדראטישער פאלינאם**. א מעטאד צו לייזן א קוואדראטישע גלייכונג האבן שוין די אוראלטע גריכן שוין געוואוסט, און פאר זיי די בבליים. ביזן 16סטן יארהונדערט האט מען נאך נישט געטראפן אן אלגעמיינעם מעטאד צו לייזן א דריטן און א פערטן גראד גלייכונג: אין יאר 1545 האט זשעראלאמא קארדאנא ארויסגעגעבן א בוך וואו ער האט געברענגט מעטאדן פאר די דאזיגע גלייכונגען. אין אנפאנג פונעם 19טן יארהונדערט האבן נילס הענריק אבל און עוואריסט גאלווא אויפגעוויזן אז ס'איז נישטא קיין אלגעמיינער פארמל צו לייזן א פאלינאם וואס האט א גראד גרעסער פון 4, וואס ניצט די פעלד אפעראציעס (חיבור, חיסור, כפל און חילוק) און רעכענען ראדיקאלן (ד.ה. ארויסנעמען דעם ווארצל פון וואסארא סדר).

קאַטעגאָריע:אלגעברע
זגאל

אין ביאלאגיע, איז א **זגאל** די גרונטלעכע איינצלהייט פון ביאלאגישער קלאסיפיקאציע און טאקסאנאמיע. אפט טוט מען דעפינירן א זגאל אלס א גרופע פון ארגאניזמען וואס קענען פלאדיען זיך צוזאמען צו שאפן נייע דורות. למשל, א פערד מיט אן אייזל זענען צוויי באזונדערע זגאלן, כאטש א מוילאייזל ווערט געבוירן פון זיי צוזאמען, ווייל דער מוילאייזל וועט קיין מאל נישט פלאדיען.
 
די געוויינטלעכע נעמען פון פלאנצן און בעלי חיים אפטמאל זענען די נעמען פון זגאלן, למשל לייב און ים-פערד באדייטן זגאלן. פון דער אנדערע זייט איז הערש דער נאמען פון א פאמיליע פון 34 זגאלן, כולל רויטער הערש און לאס.

יעדער זגאל געהערט צו א מין. דאס איז א השערה פון ביאלאגן אז די זגאלן פון איין מין זענען מער פארבונדן מיט די זגאלן פונעם זעלבן מין ווי די זגאלן פון אנדערע מינים. יעדע זגאל ווערט געגעבן א צווייפאכיגן נאמען, געשאפן פון דעם מין נאמען מיטן זגאל נאמען, לויט דער שיטה פון קארל פאן לינע. למשל די לאנגבלעטערדיקע סאסנע ווערט גערופן *Pinus palustris*.

## צווייפאכיגע קאנווענץ 
דער צווייפאכיגער נאמען וואס די וויסנשאפטלער ניצן איז לאטייניש (אדער געמאכטע לאטייניש, ווייל מען ניצט ווערטער וואס שטאמען פון אנדערע שפראכן ווי אויך נעמען פון מענטשן און ערטער). צו ערשט שרייבט מען דעם מין (מיט דעם ערשטן אות גרויסהאפטיק), דערנאך נאך א טערמין: למשל דער גראער וואלף געהערט צום זגאל *Canis lupus*, דער גאלדענער זשאקאל צום זגאל *Canis aureus* א.א.וו., אלע די געהערן צום מין *Canis*. דער נאמען פונעם זגאל איז די צוויי ווערטער צוזאמען (נישט דאס צווייטע ווארט אליין).

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
גוואטעמאלע

די **רעפובליק גוואטעמאלע** () איז א לאנד אין צענטראלער אמעריקע. די גרענעצן זענען מעקסיקא אין צפון און מערב, דער פאציפישער אקעאן אין דרום-מערב, בעליז אין צפון-מזרח, דער קאראאיבישער ים אין דעם אטלאנטישן אקעאן אין מזרח, האנדוראס אין מזרח, און על סאלוואדאר אין דרום-מזרח.
קליין| גוואטמלע
קאַטעגאָריע:צענטראלע אמעריקע
קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע
צוזאמענגעזעצטע צאל

א **צוזאמענגעזעצטע צאל** איז א נאטירלעכע צאל וואס מען קען צענעמען אויף קלענערע צאלן דורך פאקטאריזאציע. א נאטירלעכע צאל וואס איז נישט צוזאמענגעזעצט הייסט א פרימצאל.

קאַטעגאָריע:נומערן טעאריע
דאמיניקאנישע רעפובליק

די **דאמיניקאנישע רעפובליק** () איז א לאנד ווו מען רעד שפאניש, וואס געפינט זיך אין דער מזרח טייל פון דעם אינדזל היספאניאלא אין די גרויסע אנטילן צווישן די מערב אינדישע אינזלען. זי האלט אומגעפער צוויי דריטל פון דעם אינזל'ס שטח (אין דער מערב טייל איז האיטי). רוב פונעם לאנד איז בערג, וואס דערגרייכן א הייך פון מער ווי 3,000 מעטער, די בערג זענען באדעקט מיט געדעכטע וועלדער. די באפעלקערונג וואוינט גאנץ ענק אין די טאלן. דער קלימאט איז טראפיש און א היץ הערשט א גאנץ יאר.

זי איז געווען די איינציגע פון 32 לענדער וואס האבן אטייל גענומען אין דער עוויאן קאנפערענץ וואס האט מסכים געווען אריינצונעמען בערך 100 טויזנט יידישע פליטים פון דייטשלאנד. ביז צום היינטיגן טאג האלט זי א פרא-ישראל פאליטיק.

קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע