open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
טעאריע פון משמעותדיקייט

**טעאָריע פֿון משמעותדיקײַט** איז אַ צװײַג פֿון מאַטעמאַטיק, װאָס אַנאַלאַזירט, אױף אַ מאַטעמאַטישן אױפֿן, סײַ װאָסערע נישט זיכערדיקע פֿענאָמען. למשל, װאָס איז די משמעותדיקײַט פֿון װאַרפֿן אַ װערפֿל (die) און זאָל אַרױסקומען זעקס-זעקס.

די טעאָריע װערט אַ סך גענוצט אין סטאַטיסטיק און אין עקאָנאָמיק.

## היסטאריע 
ס'איז אנגענומען אז די טעאריע פון משמעותדיקייט האט זיך אנגעהויבן אין 1654. אין יענעם יאר האט זיך אנגעפירט א קארעספאנדענץ צווישן פיער דע פערמא און בלייז פאסקאל, ארום די וועגן צו רעכענען די משמעותדיקייט אין געוויסע מזל־שפילן. די נאכפאלגנדיקע טריט האט געמאכט כריסטיאן הויגנס, 

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
געטעבארג

קליין|250px|געטעבארג
קליין|250px
**געטעבאָרג** (), מיט א באפעלקערונג פון 507,330 , איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין שוועדן. געטעבארג איז א וויכטיגער טראנספארט קנופ אין שװעדן.

## היסטאריע 
געטעבארג איז געגרינדעט געווארן אין 1621.

## געאגראפיע 
## פאליטיק 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייט

קאַטעגאָריע:שטעט אין שװעדן
סעלעניום

250px||לינקס
250px|קליין|גרויער סעלעניום
**סעלעניום** (Selenium) איז דער כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאָל **Se** און אטאם נומער 34. ער איז א נישט-מעטאל, ענלעך כעמיש צו שוועבל און טעלור.

סעלעניום איז אַ וויכטיקער באשטאנדטייל  אין פאטאעלעקטרישע צעלן. 

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:נישט-מעטאלן
מאלמע

קליין|250px|מאלמע
קליין|200px|
קליין|250px|שול אין מאלמע

**מאלמע** (שוועדיש: *Malmö*, דעניש: *Malmø*) איז די דריטע גרעסטע שטאט אין שוועדן, מיט א באפעלקערונג פון 290,078.

## היסטאריע 
## געאגראפיע 
## פאליטיק 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייט 

קאַטעגאָריע:שטעט אין שװעדן
מעלנליקע

קליין|250px|מעלנליקע
קליין|250px|װענדעלסבערגער פאלקהויכשולע
**מעלנליקע** () איז אַ שטעטל אין שוועדן. זי איז אַ פֿאָרשטאָט פון געטעבארג און האט א באפעלקערונג פון 14,439.

## היסטאריע 
## געאגראפיע 
## פאליטיק 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייט פון הערידע קאמון
* װענדעלסבערגער פאלקהויכשולע

קאַטעגאָריע:שוועדן
ראדיום

250px|לינקס
**ראַדיום** (Radium) איז אַ ראַדיאָאַקטיווער כעמישער עלעמענט פון דער פאמיליע פון אַלקאַלי-ערד מעטאַלן, מיט כעמישן סימבאָל **Ra** און אטאם נומער 88.

פיער און מארי קירי האבן אנטפלעקט ראדיום ווען זיי האבן אנאליזירט אוראניום ארץ.

קאטעגאריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:אלקאלי ערד מעטאלן
אופסאלא

קליין|250px|אופסאלא אוניווערסיטעט
קליין|200px|

**אופסאַלאַ** () איז די פערטע גרעסטע שטאט אין שוועדן, מיט א באפעלקערונג פון 144,839. אופסאלא אוניווערסיטעט איז דער עלטסטער אוניווערסיטעט אין סקאנדינאוויע.

## היסטאריע 
אופסאלא אוניווערסיטעט איז געווידמעט געווארן אין 1477, און איז דער עלטסטער אוניווערסיטעט היינט אין סקאנדינאוויע. דער אוניווערסיטעט האלט א ספעציעלן ארט אין די וויסנשאפט און קונסט לעבן אין שוועדן. צווישן די אויסגעצייכענטע וויסנשאפטלער דארט ווערן גערעכנט דער אסטראנאם און פיזיקער אנדערס צעלזיוס, אויף וועמענס נאמען ווערט גערופן די סיסטעם פון צעלזיוס גראד וואס ער האט פארגעשטעלט, קארל פאן לינע, גרינדער פון טאקסאנאמיע, און דער פיזיקער אנדערס יאנאס אנגסטרעם גרינדער פון ספעקטראסקאפיע. נאבעל פריז געווינער שליסן איין נתן סודערבלום געווינער פונעם נאבעל שלום פריז פאר 1930 און סוואנטע אויגוסט ארהעניוס, געווינער פונעם נאבעל פריז פאר כעמיע אין 1903.

## געאגראפיע 
## פאליטיק 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* אופסאלא וועבזייט 
* אופסאלא אוניווערסיטעט וועבזייט

קאַטעגאָריע:שטעט אין שװעדן
חידקל

דער **חידקל** טייך, איז איינע פון די גרויסע און וויכטיקע טייכן, אין מיטעלן מזרח. די טייך הויבט זיך אן אין מזרח טערקיי, און פליסט דורך איראק, צוזאמען מיט די פרת, ביז ווי זיי טרעפן זיך און פארמירן די שאט על אראב טייך, וואס פאלט אריין אין פערסישער איינגאס.

די טייך האט אנגענומען א וויכטיקע שטעלונג אין די אור אלטע תקופות, אין די תורה ווערט די חידקל דערמאנט אלס איינע פון די פיר טייכן אין גן עדן.

די טייך פאנגט זיך אן אין דרום מזרח טערקיי, ביי די טאורוס בערג, און די טייך לויפט אין דרום מזרח ריכטונג, פון טערקיי ביז די גרעניץ מיט סיריע, די טייך איז די גרעניץ צווישן די צוויי לענדער פאר 30 קילאמעטער, ווי דערנאך גייט די טייך אריבער אין איראק, ווי מערערע קליינע טייכן פאלן אריין אין חידקל. נאך באגדאד ווערט די טייך צעטיילט אין א דעלטא, און גייט אריבער אין זומפיקע געגנטער און קאנאלן, ביז די חידקל טרעפט זיך מיט די פרת אין דרום איראק, וואס פארמירט אינאיינעם די שאט על אראב.

די לענג פון טייך איז 1,740 קילאמעטער לאנג, און זיין דרענאזש בעקן איז 166,000 קוואדראט קילאמעטער.

קאטעגאריע:טייכן אין אזיע
קאטעגאריע:איראק
קאטעגאריע:טערקיי
לינשעפינג

קליין|250px|הויפט סקווער אין לינשעפינג
קליין|200px|
**לינשעפינג** () איז די זעקסטע גרעסטע שטאט אין שוועדן, מיט א באפעלקערונג פון 97,428. די שטאט איז פלאצירט דרום פון דער ראקסן אזערע.

## היסטאריע 
## געאגראפיע 
## פאליטיק 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* לינשעפינג וועבזייט

קאַטעגאָריע:שטעט אין שװעדן
תוספתא

די **תוספתא** איז א זאמלונג פון ברייתות פון די תנאים וואס געפינען זיך נישט אין דער משנה. די תוספתא ווערט צעטיילט אין סדרים און מסכתות אזוי ווי די משנה.

רבי חייא און רבי אושעיא האבן צוזאמענגעשטעלט די תוספתא.

## דרוקסאגראפיע 
עס איז אריינגעדרוקט אין די ש"ס'ן נאכן רי"ף.
* ווענעציע, בערך ה'רפ"ב
* ווילנע, 1860
* ה'תרל"ו, דורך משה שמואל צוקערמאנדל
* תרצ"ז, הנ"ל
* תשט"ו, דורך שאול ליבערמאן

## פירושים 
* אור הגנוז
* הגהות הגר"א
* חדושי יונה בן יהודה גרשון, דיין אין ווילנע
* חזון יחזקאל
* חסדי דוד
* מגן אברהם, אויף סדר נזיקין
* מנחת בכורים
* מצפה שמואל
* נוסחאות כתבי יד
* תוספאה כפשוטה

## לינקען 
* ביי דעת http://www.daat.ac.il/encyclopedia/value.asp?id1=1683
* http://kodesh.snunit.k12.il/b/f/f0.htm

קאַטעגאָריע:תלמוד
גאליום

250px|קליין
250px|קליין|זילבערנ־ווייַסער גאַליום
250px|קליין|קריסטאַל פון 99.999% ריין גאַליום
**גאַליום** (*Gallium*) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט סימבאָל **Ga** און אטאם נומער 31. גאַליום ווערט געניצט צו מאכן טערמאמעטערס צו מעסטן הויכע טעמפּעראַטורעס, אזוי ווי זיין שמעלצפונקט איז גאנץ נידעריג (29.8&nbsp;°C).
דער קריסטאַל גאַליום אַרסעניד (GaAs) ווערט געניצט אין עלעקטראָנישע קאמפאנענטן.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:מעטאלן
מרדכי הערשמאן

**מרדכי הערשמאן** (ה'תרמ"ח - ב' שבט ה'תש"א) איז געווען פון די גרויסע חזנים אין דער צייט פונעם מלך החזנים יאסעלע ראזענבלאט, און ער האט קאנקוריט אויפן קרוין אבער יאסעלע האט עס געווינען צוליב זיינע פילע אייגנארטיגע מעלות.

## ביאגראפיע 
הערשמאן איז געבוירן אין יאר תרמ"ח, אין דער שטאט טשערניכאוו (וואהלין). אלס קינד האט ער שוין געזונגען אין דעם כאר פון די בארימטע חזנים ר' זיידל ראוונער, שמאי מרגליות, ניסי בעלזער און מאיר פיסאק.

ביי די אכצן יאר האט ער געמוזט איינרוקן אין מיליטער, און זייענדיג אין שטאט קרעמענטשאג, האט דער באוואוסטער קרעמענטשאגער חזן דוד רויטמאן דערהערט ווי שיין ער זינגט האט ער ערלעדיגט אז מ'זאל אים באפרייען, און ער איז דארט געבליבן זינגען אין דעם כאר פון חזן שלמה ראוויץ.

ער איז נפטר געווארן ב' שבט תש"א אין בלויזן עלטער פון דריי און פופציג יאר אלט.

## חזנות 
אין תרע"ג איז הערשמאן ערוויילט געווארן אלס חזן פון ווילנא, אין א פארמעסט פון פינף און צוואנציג בארימטע חזנים.

ער איז געווען דארט חזן זיבן יאר, ביז אין יאר תר"פ איז ער געקומען קיין אמעריקע. און ער האט פארנומען די שטעלע אינעם טעמפל בעט-על אין בארא פארק, ניו יארק.

די באציאונגען צווישן אים און די אנדערע חזנים זענען נישט געווען אזוי אמבעסטן, בפרט מיטן בארימטן חזן ר' יאסעלע ראזענבלאט. אבער ווען ר' יאסעלע איז טראגיש אומגעקומען אין ארץ ישראל אין יאר תרצ"ג, האט ער געזאגט דעם קל מלא רחמים אויפן קבר צוזאמען מיטן חזן זבולון קווארטין.

חזן הערשמאן האט איבערגעלאזט א אוצר מיט שטיקלעך, ווי אויך איז ער בארימט  מיט זיין געשמאקן אראפזינגען שיינע אלטע אידישע לידער.

## וועבלינקען 
* הערשמאן זינגט "ממקומך"

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
סיליציום

קליין|קליינע שטיקלעך פון סיליציום
**סיליציום** איז א כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאל **Si** און אטאם נומער 14. סיליציום איז א האלבמעטאל.

סיליציום איז דער אכטסטער מערסטער אנוועזנדער עלעמענט אין דעם אוניווערס, און דער צווייטער מערסטער אין דער ערד'ס סקארע, פון וואס ער פארנעמט 27.7 פראצענט. אין זאמד געפינען זיך סיליציום אטאמען, און פון זאמד מאכט מען גלאז.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:האלבמעטאלן
שלום כ"ץ

**שלום כ"ץ** (נפ' תשמ"ב) איז געווען פאררעכנט צווישן די בעסטע חזנים אין דער תקופה פון נאכ'ן קריג.

## לעבנסגעשיכטע 
שלום כ"ץ איז געבוירן אין גרויסווארדיין, אונגארן, אין יאר תרע"ט. ביי די זיבן יאר אלט האט ער שוין אנגעהויבן צו זינגען אין א כאר.
ער  איז אויפגענומען צו זיין חזן אין קעשענעוו, בעסאראביע, און ער האט דארט געדינט אלס נשיא פון דער אגודת חזני בעסאראביע.
ער האט איבערגעלעבט די צווייטע וועלט מלחמה און דערנאך איז ער געווארן הויפט חזן אין דער אחוה שול אין בוקארעסט.
ער האט אויפגעטרעטן אויף קאנצערטן אין גאנץ אייראפע, און איז געווען זייער פאפולער.

שפעטער האט מען אים גערופן קיין אמעריקע צו זיין הויפט חזן אינעם בית הכנסת בית שלום דער גרעסטער שוהל אין וואשינגטאן די סי.
אין 1950 האט ער באזוכט אין ארץ ישראל און ער האט אפגעהאלטן קאנצערטן איבער דער גאנצער מדינה.
ער איז נפטר געווארן אין יאר תשמ"ב און ער האט איבערגעלאזט אסאך פון זיינע שיינע שטיקלעך רעקארדירט פון וואס מ'קען הערן זיין שיינע שטארקע שטימע.

ער ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די לעצטע פון די "גאלדן עידזש" חזנים.

## וועבלינקען 
* שלום כ"ץ זינגט שמע ישראל מיט א כאר

קאַטעגאָריע:חזנים
אמאליגע אידישע לידער

**אמאליגע אידישע לידער** איז אן אלבאם וואס אנטהאלט זעכציג אידישע לידער געזונגען דורך בארימטע חזנים פונעם פריערדיגן דור. ס'איז ערשינען דורכן אנשטאלט פארן ארויסגעבן אור-אלטע חזנישע לידער (מכון להוצאת שירי חזנים עתיקים) נאך חנוכה תשע"א.

בייגעלייגט דערצו איז א ביכל אין וואס זענען אפגעשריבן אלע לידער, וואס אזוי פארשטייט מען די ווערטער וואס מ'האט נישט פארשטאנען ביז היינט.

דער אלבאם האט דריי דיסקן מיט די פאלגנדע לידער.

ערשטער דיסק:

צווייטער דיסק:

דריטע דיסק:

ביי דער צווייטער אויפלאגע כסלו תשע"ד, האבן זיי אלעס געדרוקט אין איין א mp3 פארמאט.

## רעפערענצן 
* http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?t=12587

קאַטעגאָריע:חזנות
קאַטעגאָריע:נגינה
קאַטעגאָריע:אידישע לידער
וועסטעראס

קליין|250px|וואסא פארק אין וועסטעראס
קליין|200px|
**וועסטעראס** () איז די פינפטע גרעסטע שטאט אין שוועדן, מיט א באפעלקערונג פון 107,005. עס איז אויך איינע פון די עלטסטע שטעט אין סקאנדינאוויע.

## היסטאריע 
## געאגראפיע 
## פאליטיק 
## טראנספארט 
## וועבלינקען 
* וועסטעראס וועבזייט 

קאַטעגאָריע:שטעט אין שװעדן
בראם

250px|לינקס
200px|קליין|בראָם
**בראָם** איז אַ כעמישער עלעמענט מיט כעמישן סימבאָל **Br** און אטאם נומער 35. ער איז א האלאגען.

בראם איז א רויט־ברוינע פליסיקייט. (אחוץ בראם איז נאר פאראן איין כעמישער עלעמענט, קוועקזילבער, וואס איז פליסיק ביי שטוב טעמפעראטורן.)

צוליב דער שטארקער כעמישער רעאקציע האלט מען בראם אין גלעזערנע פלעשער.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:האלאגענס
איביס

קליין|שווארצער איביס
די **איביסן** זענען א גרופע טאפטשענדיגע פויגלען מיט לאנגע פיס און לאנגע שנאבלען. זיי זענען אן אונטער־פאמיליע פון די *Threskiornithidae*.

קאַטעגאָריע:פויגלען
איך וועל דיר ראטעווען

**איך וועל דיר ראטעווען** איז א ביכל אויף דער אידישע שפראך וואס אילוסטיריט די מעשה פון די מכות און יציאת מצרים אויף זייער א לעבעדיגן און ציענדן אופן.

עס לויפט אויף אן אופן אז א מצרי האט אדאפטירט א אידיש קינד, און דורך דעם וואס דאס קינד איז נישט אפעקטירט געווארן פון די מכות, איז ער געוואויר געווארן אז ער איז א איד.

דער שרייבער איז זכריה האפמאן, און ס'איז ערשינען אין יאר תשס"ו.

## וועבלינק 
* וועגן "איך וועל דיר ראטעווען" אין *אידישע וועלט פארומס*
קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
יעקב גארדין

קליין|יעקב גארדין
**יעקב מיכאַילאָװיטש גאָרדין** (1טן מיי 1853 - 11טן יוני 1909 ) איז געװען א ײדישער־אמעריקאנער דראמאטורג, געבוירן אין רוסלאנד.

ער איז בעיקר באַרימט געװאָרן דורך זײנע פּיעסעס, אָבער ער האָט אױך געשריבן אַ סך ביכער.

## יונגע יאָרן
ער איז געבױרן געװאָרן אין דער שטאָט מירגאָראָד, רוסלענדישע אימפעריע (היינט אוקראַיִנע).
אײדער ער איז אָנגעקומען קײן ניו־יאָרק, אַמעריקע ,אין 1891, האָט ער געאַרבעט װי אַ פּױער, אַ זשורנאַליסט, אַ מאַטראָס און נאָך װי אַן אַקטיאָר.

## װערק
ער האָט געשריבן כּמעט 70 פּיעסעס.
זײן ערשטע װערק, װאָס האָט זיך געהײסט *סיביר*, איז דערשינען אין יאָר 1891. 
זײן ערשטע גרױסע הצלחה איז אָבער געװען *דער ײִדישער קעניג ליר*, לױט שעקספּיר, װעלכע איז דערשינען אין 1893.

לױט דער *קעמברידזש היסטאָריע פֿון ענגלישער און אַמעריקאַנישער ליטעראַטור*, די גרעסטע פֿון זײנע פּיעסעס זענען *מירעלע אפֿרת* (1898), *גאָט, מענטש און טײװל* (1900) און *דער אומבאַקאַנטער* (1905).

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
ליסטע פון פויגלען

דאס איז א טיילווייזע ליסטע פון פויגלן.

* דער אָדלער
* דער איביס
* דער אינדיק
* דער אלבאטראס
* דער אַמסטל
* דער בושל
* די גאַנדז (מ"צ גענדז)
* דער גריף
* דער האָן (מ"צ הינער)
* דער וואַכטל
* דער וואראן
* די טויב
* דער טוקאַן
* דאס טרילערל
* די ים־שוואַלב
* די מעווע
* די סאווע
* דער סאלאוויי
* די פאַווע
* דער פֿאַזאַן
* דער פֿאַלק
* דער פאפוגיי
* דער פינגווין
* דער פעליקאַן
* די קאַטשקע
* דער קאַנאַריק
* די קוקאַווקע
* די קוראָפּאַטווע
* דער קיווי
* דער קראַן
* דער באָטשאַן
* דאס רויטהעלדזל
* דער שוואַן
* דער שטרויס
* דער שפעטלער
* דער שפערל 

*
פויגלען
זמירות ישראל

**זמירות ישראל** איז אן אינהאלטסרייך ביכל געשריבן דורכן היסטאריקער ר' בערל שווארץ, איבער דער היסטאריע פון אידישער נגינה און חזנות ביאגראפיעס, פאסירונגען און אנעקדאטן פון אמאליגע בארימטע חזנים פון דער פארגאנגענהייט.

ער האט דאס צוערשט געשריבן אין לויפנדע ארטיקלען אין "די צייטונג", און דערנאך האט ער עס אביסל איבערגעארבעט, און איבערגעגעבן פאר הוצאת כתב נבחר אז זיי זאלן עס ארויסגעבן אין פארמאט פון א ספר.

מערסטנס פונעם ביכל באציהט זיך איבערן בארימטן חזן ר' יאסעלע ראזענבלאט.
קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
אודווארי

**אודוואַרי** (, ) איז א קאמונע (א שטעטל אין רומעניע) מיט 4,800 איינוואוינער. עס געפינט זיך אין סאטמארער יודעץ, מאראמאראש, 8 ק"מ מזרח פון סאטמאר.

## יידישע היסטאריע 
פאר דער צווייטער וועלט מלחמה האט אודווארי געהאט א יידישע קהילה. דער רב איז געווען רב שלום קרויז.
אין 1880 האבן געוואוינט דארט 153 יידן, און אין 1900, 162 יידן.

350px|קליין|פלאצירן פון אודווארי אין סאטמארער יודעץ
## דעמאגראפיע
לויטן 2002 צענזוס פון רומעניע, איז די באפעלקערונג געווען 69.3% רומענישע, 26.8% אונגארישע און 3.5% ציגיינער.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
לייב גלאנץ

[250px|ממוזער|שמאל|[לוחית זיכרון ללייב גלאנץ על ביתו בשדרות בן-גוריון 56 בתל אביב]]
**לייב (לייבעלע) גלאַנץ** (1טן יוני 1898, קיעוו - 27סטן יאנואר 1964, תל אביב) איז געווען פון די בארימטע חזנים און קאמפאזיטארן. נאך דער  חורבן אייראפע האט ער זיך געצויגן קיין ישראל וואו ער פלעג ציען מאסן צו הערן זיין חזנישע ערשטע סליחות.

## יונגע יארן 
גלאנץ איז געבוירן אין יאר תרנ"ח אין קיעוו, אוקריינא, צו זיין פאטער ר' קלמן, דער בעל תפלה טאלנער שטיבל אין קיעוו פאר דרייסיג יאר צייט.

שוין אלס קינד פון אכט יאר, האט דער יונגער לייבל ארויסגעהאלפן זיין פאטער ביים עמוד.

אין 1926 האט ער פארלאזט אייראפע מיט דער כוונה אריבערציען אין ארץ ישראל, אבער צוערשט איז ער געפארן אין אמעריקע צו רעקארדירן זיין ערשטן אלבאם, און ער איז געבליבן דארט ביז נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.

## חזנות 
גלאנץ איז געווען א געוואלדיגער קאמפאזיטאר, און איז בארימט מיט זיין לייכטער און שנעלער קאלאראטור. באזונדער ווערט נאכגעזינגען זיין שטיקל "שמע ישראל" פון דער מוסף קדושה, וואס איז זייער א שיין און קונצליך שטיקל.

אין די דרייסיגער יאהרן האט ער געטוישט זיין הברה פון די אשכנזישע צו די ספרדישע\העברעאישע וואס מען נוצט אין ישראל.

עס איז מערקווירדיג אז זיין לעצטע קאמפאזיציע וואס ער האט מחבר געווען ביי זיין לעבן, איז געווען אויף קדיש.

ער האט געוואוינט אין ארץ ישראל די לעצטע צען יאר פון זיין לעבן, און איז געווען דארט גאר פאפולער.

ער איז געשטארבן אום שבת שירה, תשכ"ד זייענדיג זעקס און זעכציג יאר אלט.

## פאמיליע 
אין 1936 האט גלאנץ געהייראט מרים ליפטן. זיי האבן געהאט צוויי זין, קלמן און עזרא.

## דיסקאגראפיע 
* אין כערכך
* פניני חזנות
* תפילת הסליחות

## ביבליאגראפיע 
* דער מאן וואס האט גערעדט צו גאט אין ענגליש דורך זיין זוהן עזרא.
* זהרים
* 

## וועבלינקען 
* א שטיקל פון א לעקציע אין נוסח אויף ראדיא קול ישראל אין 1963 http://www.youtube.com/watch?v=Uf2q4elIa8o\
* זיין בארימטע קאמפאזיציע אויף תפלת טל http://www.youtube.com/watch?v=eW-B-FMjasE
* לייב גלאנצ'נס אלבאמען 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
וואלפראם

250px|לינקס
250px|קליין|גרוי  וואלפראם
**וואלפֿראַם** איז דער כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאל **W** און אטאם נומער 74. וואלפראם איז א שווערער מעטאל.
אויף ענגליש און שוועדיש הייסט עס "טאַנגסטן"; דער נאמען איז אין שוועדן, און מיינט "שווערער שטיין", זינט דער ספּעציפיש וואָג פון וואלפראם איז 19.25, כּמעט צוויי מאָל די געדיכטקייַט פון בליי. אין זייַן ריין פאָרעם איז עס זייער שווער.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
נעאן

250px|לינקס
250px|קליין|נעאָן האט נישט קיין קאליר.
**נעאָן** (ענגליש: *Neon*) איז דער נישט-מעטאלישער כעמישער עלעמענט מיט סימבאָל Ne און אטאמישן נומער 10. נעאָן איז אַן איידעלער גאַז. נעאָן קען שאַפֿן אַ פארבינדוננג מיט פלואָר אין דער לאַבאָראַטאָריע. ניט זיכער אַז נעאָן שאפט פארבינדונגען אין נאַטור, אָבער עטלעכע זאָגן סאַגדזשעס אַז דאָס קען זייַן אמת. נעאָן איז יוזשאַוואַלי אין דער פאָרעם פון גאַז אַטאָמאַרי. נעאָן רער ערד ס אַטמאָספער און איז איינער פּאַרטאַקאַל פון 65,000. נעאָן ציבעלע איז פול מיט אַן ינערט גאַז רערנ - ליניע, וואָס ענדס אין צוויי ילעקטראָודז. ווען די ינדוסט וואָולטידזש צווישן צוויי ילעקטראָודז איז הויך גענוג, די גאַז הייבט צו שייַנען אַ קוואַליטעט קאָלירן. די ערשט שפּאַנונג פארלאנגט איז לעפיערעך הויך, אָבער ווען עס אַרבעט, נעאָן ציבעלע קאַנסומז ווייניקער ענערגיע, ינקאַנדעססענט לעפיערעך נאָרמאַל. רעד פֿאַרב - נעאָן מאַראַנץ נעאָן באַלבז עמיץ - לאַנג געניצט אין פּריפּערינג די אַדווערטייזמאַנט צייכנס. דער נאָמען "נעאן" איז א מאל געניצט צו באַשרייַבן די דזשאַנעריק פאָרעם פלאָרעסאַנט באַלבז ווען אין פאַקט, פילע אנדערע גאַסיז געניצט אין מאַנופאַקטורינג די באַלבז אַרויסלאָזן ליכט פון פאַרשידענע פארבן.

קאַטעגאָריע:איידעלע גאזן
קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
מאדעלינג

**מאדעלינג** איז באמת ביים אלוועלטליכן גויאישער וועלט אויסגעשטעלט אויף א שטייגער וואס איז ווייט פון ערליך יודישע באנוץ און פירונג, דאך איז אין די לעצטע יארן געווארן איינגעפירט ביים היימישער ציבור די 'מאדעלינג' באשעפטיגונג, זייענדיג היבש אנדערש פון די אלוועלטליכע כללים, און אנדערש מיט כמעט אלעס, אויסער דאס עיקר ציל, פארשטעלן דעם מאדעל און אדווערטייזמענט וואס מען צילט.

אנדערש ביים גוי, ווי פארקערט פון צניעות איז די דגוש, וואס דארף צו ציען דאס באפעלקערונג, איז ביים יודישער שטייגער פון מאדעלינג, [גענוי ווי ביי הומאר, אז נאטורליכע קאמעדישע ווערטלעך זענען די ריינע ווערטלעך וואס ווערן גענוצט צו מאכן לאכן, אזוי אויך] איז דער 'מאדעלינג פערזאן' א קאמידיער אדער אקטיאר, וואס מיט זיין באקאנטן פנים, ציט עס דעם ציבור אדווערטייזמענט קוקער, ספעציעל ביים זען זייער ארבעט מיטן אויסנוצן זייער טאלאנט פון אהערשטעלן א גוטן ארבעט פארן ציל פונעם אדווערטייזמענט.

א טיילווייזע ליסטע פון היימישע מאדעלינג פערזאנען:

*יואל לעבאוויטש

*יעקב מילער

*ליפא שמעלצער

*מיכאל שניצלער

*מנשה לוסטיג

*מרדכי בן דוד

*מרדכי הערש הערשקאוויטש

קאטעגאריע: מאדעלן
פרת

קליין| דער פרת אין איראק|250פיקס
דער **פרָת** (,  *אַל־פֿוראַט*) טייך, איז א גרויסער און וויכטיקער טייך אין מיטעלן מזרח, און דער גרעסטער אין נאנטע אזיע, דער טייך פליסט א דורך טערקיי, סיריע, און איראק. דער טייך איז דער דרום מזרח גרעניץ פון מעסאפאטאמיע.

די טייך הייבט זיך אן ביי די אררט בערג, און די ארזאראם בערג אין טערקיי, פון דארט גייט די טייך אריבער קיין מזרח סיריע, פון דארט גייט די טייך אריבער צו איראק, ווי עס טרעפט זיך צוזאם מיט די חידקל, און עס ווערט פארמירט די שאט על אראב טייך.

די טייך איז זייער א וויכטיקע וואסער קוואל פארן אויסגעטרוקנטן מיטל מזרח, ספעציעל אין די ראיאן ווי די טייך געפונט זיך. אין איראק זענען דא צענדליקע קליינע טייכן וואס זענען אויפגעשטעלט געווארן מיט טויזנטע יאר צוריק, צוצושטעלן וואסער פאר פעלדער.

די טייך ווערט דערמאנט עטליכע מאל אין תנ"ך, אין בראשית איז דער טייך דערמאנט אלס איינער פון די פיר טייכן אין גן עדן, ווי אויך איז דער טייך דערמאנט אלס דער "גרויסער טייך", הנהר הגדול.

די טייך ציט זיך אויף א לענג פון 2,781 קילאמעטער, און זיין דרענאזש בעקן איז 765,831 קוואדראט קילאמעטער, און 818 מעטער קוב, גייט אריבער א סעקונדע.

קאַטעגאָריע:טייכן אין אזיע
קאַטעגאָריע:איראק
קאַטעגאָריע:סיריע
קאַטעגאָריע:טערקיי
פּאַריזער צײטשריפֿט

left|thumb|200px|צװײ נומערס פֿון דער פּאַריזער צײטשריפֿט

די פּאַריזער צײַטשריפֿט איז געװען אַ זשורנאַל, װאָס איז דערשינען אין פּאַריז פֿון יאָר 1953 ביזן יאָר 1969 (פֿערציק נומערן זײַנען געדרוקט געװאָרן). בײַם אָנהייב איז דער זשורנאַל דערשינען פֿיר מאָל אַ יאָר, אָבער אין די לעצטע יאָרן זײַנען דערשינען בלױז אײן אָדער צװײ נומערן אַ יאָר.

די דאָזיקע צײַטשריפֿט איז געװען פֿאַרבונדן מיט די לינקע, באַזונדערש מיט דער פֿראַנצײזישער קאָמוניסטישער פּאַרטײ.

## טעמעס
אַװדאי צוליב אירע פֿאַרבינדונגען מיטן ראַטן־פֿאַרבאַנד האַט די פּאַריזער צײטשריפֿט פּובליקירט לידער פֿון סאָװעטישע פּאָעטן, למשל לײב קװיטקאָ אָדער פּרץ מאַרקיש. זי האָט אױך פּובליקירט אַ סך װערק פֿון ייִדישע שרײַבערס און אַרטיקלען װעגן ליטעראַטור און װעגן דער געשיכטע פֿונעם ײִדישן פֿאָלק בעת דער צװײטער װעלט־מלחמה.

קאַטעגאָריע: ייִדיש־שפּראַכיקע צײַטשריפֿטן
קאבאלט

250px|לינקס
250px|קליין|גרויער קאָבאַלט
**קאָבאַלט** (Cobalt) איז אַ כעמישער עלעמענט מיט סימבאָל **Co** און אַטאם נומער 27. קאבאלט איז אן איבערגאנג מעטאל.

## באניצן 
קאָבאַלט האט פארשידענע באניצן, צווישן זיי:
* קאָבאַלט פּאַפּיר איז אַן אינדיקאטאר דעם בייַזייַן פון וואַסער.
* צוליב דעם וואס קאבאלט  געשמעלצן קענען פארטראגן הויכע טעמפּעראַטורן, ווערן זיי געניצט אין גאז טורבינעס און עראפלאן מאטארן.
* פּראָדוקציע פון מאַגנעטישע פארשפייכלערונג מעדיע.
* קאָבאַלט האט א ראָלע ווי אַ קאַטאַליסט אין דער נאפט אינדוסטריע.
* שטאַרקע פיגמענטן אין בלוי, לילאַ, געל און גרין פארבן.
* קאָבאַלט איז געניצט אין באטעריעס.
* קאָבאַלט-60 ווערט געניצט אין  ראדיאציע טעראפיע.

## ביאלאגישע ראלע 
קאָבאַלט איז נייטיק אין קליינע קוואנטיטעטן אין פילע לעבעדיקע אָרגאַניזאַמען, אַרייַנגערעכנט מענטשן. קאָבאַלט איז אַ קאָמפּאָנענט פון וויטאַמין B12.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
שמואל וויגאדא

**שמואל וויגאדאַ** (כ"ג תשרי ה'תרנ"ג מוצאי שמיני עצרת שמחת תורה, 8 אקטאבער 1892 – כ"ד כסלו חנוכה־אָוונט ה'תשנ"א, 11 דעצעמבער 1990) איז געווען א חזן. ער ווערט גערעכנט אלס **זקן החזנים** און פון די לעצטע פון דער גאלדענער תקופה פון חזנים.

## יונגע יארן 
דער חזן שמואל וויגאדא איז געבוירן אין פוילן אין יאר תרנ"ה, אין דאברין, פלאצקער גובערניע.

זיין פאטער איז געווען רבי פייוויש, אן ארטאדאקסישער ייד און דער שטאָט-חזן אין דאָברין (און פון בערך תר"ס אין ווערבוי, אונגארן).

אין זיינע בחור'ישע יארן האט מען אים געשיקט לערנען אין דער בארימטער גאלאנטער ישיבה אין אונגארן און דערנאך אין פרעשבורג ביי רבי עקיבא סופר.

## חזנות 
אלס יינגל האט ער שוין געזינגען ביי זיין פאטער און אין דער כאר פון פארשידענע חזנים, צווישן זיי ביי חזן יאסעלע ראזענבלאט אין פרעשבורג, וואו ער האט געהאט א שם אלס וואונדערבארער סאָליסט.

אין 1910 איז ער געגאנגען זינגען אין דער ארטאדאקסישער שוהל אין קלויזנבורג און פינעף יאהר שפעטער האט ער געמוזט איינריקן אין מיליטער. דערנאך איז ער געווארן אויפגענומען אלס חזן אין דער ארענא שוהל אין בודאפעשט.

אין יאר תרפ"ג איז ער געקומען קיין אמעריקע, וואו ער איז געווען חזן אין דער בני ישראל שוהל און האט פארנומען א חשוב ארט אין עולם החזנות.

אינעם זומער פון 1922 האט ער אונטערגענומען א קאנצערט טור אין אסאך אייראפעאישע לענדער. ער האט געזינגען אין דער שווייץ, טשעכאסלאוואקיי, האלאנד און פראנקרייך, און ער האט א באגייסטערטן נאמען געקריגן דארט.

ער איז אויך געווען א "ספרא רבה" און האט אויף זיין עלטער באשריבן זיינע מעמארן און אינטערעסאנטע אנעקדאטן וואס ער האט געהאט מיט די גרויסע חזנים פון זיין צייט.

ס'איז באקאנט די מעשה וואס ער האט געהאט מיט חזן ראזנבלאט, אז ער האט אמאל פרובירט נאכצוזינגען דאס שווערע שטיקל אמר ר' אלעזר פון יאסעלע, אבער ביים לאנגן דריי פון שלוה האט ער זיך אויסגעגליטשט, אבער ר' יאסעלע האט אים בארואיגט אז ס'איז גארנישט עס פאסירט ביי אים אויך.

ביי דער עלטער פון פינעף-און-נייציג האט ער נאך אויפגעטרעטן און געזונגען אויף א קאנצערט לכבודו אין תל אביב.

ער איז אוועק בשם טוב אין א טיפן עלטער נאנט צו די הונדערט יאר.

## שטימע 
## קאמפאזיציעס 
* השיר שהלויים
* מי שעשה ניסים
* שומר ישראל

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
* א רעקארדירונג פון א לייוו שבת שחרית און מוסף
* א באשרייבונג פון דוד אסף 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
קאַטעגאָריע:אונגארישע יידן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קויתי

**קויתי** איז א מוזיק אלבאם קאמפאנירט און אראנזשירט דורך בן ציון ווייס; עס אנהאלט עלף ניגונים.

די ניגונים זענען: 

ערשטע זייט: פקודי, קויתי, והיו למשסה, טוב להודות, תרחם ציון.

צווייטע זייט: נרננה (קאמפאזיטאר הרב יעקב דוד האמניק), צדיק כתמר, מי האיש, נגון חופה, אשת חיל (הארמאניעס אראנזשירט דורך מאטי ראזענבערג), אשר ברא.

די זינגערס אינעם כאר זענען: חיים האלפערין, חיים יוסף אקערמאן, יוטצי סטאם, אבי מעט, ישעי' בוימאן, יעקב כהן, יעקב וויינראך.

דער קינד סאלא איז שמואלי קאהן.

דער אלבאם ווערט ארויסגעגעבן דורך אדרת מוזיק.

## וועבלנינק 
* "קויתי" ביי מאסטלי מוזיק

קאַטעגאָריע:נגינה
קאַטעגאָריע:אלבאמען
מבשר טוב

**מבשר טוב** איז דער נאמען פון אן אלבאם פון צעהן חסידישע ניגונים וואו בן-ציון שענקער, דער מאדזשיצער בעל תפילה, זינגט ניגונים וואס ער האט קאמפאזירט.

אויף קאסעטע איז עס ערשינען אין 1995 און אויף סי די אום 2002.

דער אלבאם איז אראנזשירט דורך דעם פיאניסט יאראן גערשאווסקי וועלכער שפילט אויף דער פיאנע. עס איז פארשפרייט געווארן דורך מזמור דיסטריבוטערס.

אויף דעם ערשטן ניגון דארט "יקום פורקן" שרייבט ער אז ער האט דאס נאך קאמפאזירט לכבוד זיין חתונה, פינעף און פערציג יאר פריער.

ער שרייבט אז רבי משה וואלפסאן האט אים געהאלפן מיט דעם יודישן ניגון "קרב יום".

## אינהאלט 
ערשטע זייט:

* יקום פורקן
* מזמור לדוד, דער ליד איז געווארן א וועלט'ס ניגון
*  זה היום
* קרב יום, א שטאטע ניגון מיט יודישע ווערטער
* הרחמן

צווייטע זייט:

* הטוב, שטאט און דערנאל שנעל
* מה נאוו, פאמעליך
* כי שימחתני, וואלץ
* את צמח דוד, פאמעליך
* במהרה יבא, לעבעדיג

## וועב לינקען 
* אן פריוויו פונעם אלבאם http://he.israel-music.com/ben_zion_shenker/mevaser_tov/
* דער ניגון מזמור לדוד ביי פיוט http://www.piyut.org.il/tradition/1524.html?currPerformance=3146

קאַטעגאָריע:נגינה
קאטעגאריע:אידישע טעיפס
יוסף פיש

**יוסף פיש** איז געווען חזן אין דער גרויסער ארטאדאקסישער שול אין בודאפעסט, וואו ער האט געדאוונט ביז דער אונגארישער רעוואלוציע אין יאר תשי"ז.
 
דאן איז ער געפארן קיין ארץ ישראל.

קאַטעגאָריע:חזנים
דוד רויטמאן

**דוד רויטמאן** (ה'תרמ"ד - ה'תש"ג) איז געווען א חזן און א קאמפאזיטאר. ער איז געווען פון די גרויסע חזנים אין די צייטן פון יאסעלע ראזנבלאט, קווארטין און הערשמאן.

החזן דוד רויטמאן איז געבוירן אין תרמ"ד אין דרעזינקע, פאדאליע. ווען ער איז געווען אלט 12 יאר פלעגן די יונגלעך דאווענען קבלת שבת צוזאמען יעדן פרייטיג צונאכט, און דער יונגער רויטמאן איז געווען דער חזן.
ביי די אכצן יאר האט מען אויפגענומען רויטמאן צו ווערן חזן אין דער שטאט יעליזאבעטגראד (היינט קיראווגראד). אין תרס"ט איז ער געווארן הויפט חזן אין ווילנע, אן אמט וואס ער האט געהאלטן פיר יאר. נאכדעם איז ער געווארן חזן אין פעטערבורג. ווען די רעוואלוציע האט אויסגעבראכן אין רוסלאנד אין 1917 האט זיך רויטמאן געצויגן קיין אדעס, וואו ער האט אויפגעשטעלט א שולע פאר יודישער מוזיק. ער האט געזונגען אין דער קאפעלע פון זיידל ראוונער.
אין תרפ"א האט ער אימיגרירט צו די פאראייניגטע שטאטן. אין תרפ"א האט ער אנגעהויבן דאווענען אין דער סלאנימער שול. פון תרפ"ד ביז זיין פטירה איז ער געווען חזן אין ק"ק שערי צדק אין מאנהעטן, ניו יארק.

ער איז געווען א טענאר, באוואוסט מיט זיין אייגנארטיגער גאנג אין חזנות, מיט א בענקשאפט וגעגועים טוט ער "אויסקוועטשן" יעדעס שטיקל.

צוויי פון זיינע גאר באוואוסטע שטיקלעך, "קול ברמה" און "אשמנו מכל עם", זענען געזונגען געווארן דורך יאסעלע און ער האט אים גערופן צו דין תורה דערפאר.

רויטמאן איז נפטר געווארן אין תש"ג אין ניו יארק. אויף זיין ארט אין ק"ק שערי צדק האט מען אויפגענומען משה גענטשאף.

## זיינע קאמפאזיציעס
* אל תירא מפחד פתאום
* ארבעה ראשי שנים (יוצר לפ' החודש)
* אתה הבדלת (תפלת נעילה)
* די עבודה – וכך הי' אומר (יודיש)
* הבט משמים (יודיש)
* לכתך אחרי במדבר – הבן יקיר לי
* השכיבנו
* היום תאמצנו
* לדוד מזמור
* מי שעשה ניסים
* אדם יסודו מעפר (יודיש)
* אמר רבי אלעזר
* אשמנו
* רחל מבכה על בניה
* שוכני בתי חומר (סליחות)
* שים שלום
* ונתנה תוקף
* ובמקהלות רבבות
* וכל באי עולם - כבקרת
* ולירושלים עירך
* יהי רצון (ברכת החודש)
* ישמחו (יודיש)
* מקדש מלך. 

## וועבלינק 
* רויטמאן זינגט "וכך היה אומר"

http://yiddishmusic.jewniverse.info/roitmandavid/index.html 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
משה פרייס

**משה פרייס** (15טן מיי 1914 - 18טן אפריל 1999) איז געווען א חזן אין בודאפעשט, מאנטשעסטער און ניו יארק.

משה פרייס איז געבוירן דעם 15טן מיי 1914 (י"ט אייר  תרע"ד) אין לאדזש, פוילן צו זיין פאטער שלמה אריה פרייס.

ער איז געבראכט געווארן קיין אונגארן וואו ער האט געדינט אלס הויפט חזן אין בודאפעסט, אין דער ארטאדאקסישער שוהל אויף קאזניצי גאס. ער האט געהייראט רייזעלע פאלאק, א טאכטער פון יצחק פאלאק, איינער פון די מנהיגים פון דער בודאפעשטער קהילה.

ער האט איבערגעלעבט דעם קריג.

## וועבלינקען 
* משה פרייס 

קאַטעגאָריע:חזנים
אליין אין וואלד

**אליין אין וואלד** איז א דיק בוך וועלכער שילדערט די לעבנס-ביאגראפיע פון שלמה מיימון, פארפאסט דורך ישראל מענדלאוויטש.

דאס בוך באפאסט זיך מיט דער געשיכטע פונעם עילוי שלמה מיימון וועלכער האט פארמאגט גאר א גוטן קאפ, און איז געווארן א משכיל, און אפגעפארן פון אידישן וועג, ביז ער האט געהאט גאר א ביטערן סוף רח"ל.

"אליין אין וואלד" ערשינען אין ברוקלין, ניו יארק, שנת תשנ"ט, דאס דריטע ביכל ארויסגעגעבן דורך אור ישראל פאבלישינג. (855 בלעטער)

קאַטעגאָריע:יידיש-שפראכיגע ביכער
קאַטעגאָריע:ביאגראפישע ביכער
ברוך שור

**ברוך שור** (נפ' ניסן תרס"ד) איז געווען חזן אין לעמבערג פאר יארן לאנג, און האט אויך באזוכט אין אמעריקע.

ער איז געבוירן אין  דעם שטעטל פאמארין אין מזרח גאליציע צו זיין פאטער ר' חיים משה שור, אן אייניקל פון הגאון בעל תבואות שור.

ער האט צוערשט געזינגען אינעם כאר פונעם חזן ר' בצלאל אדעסער שולזינגער, שפעטער האט ער געזינגען אלס משורר אינעם כאר פונעם בארימטן חזן ר' ירוחם בלינדמאן (הקטן) פון בארדיטשוב אןן טארנאפאל.

צו דער בר מצוה האט ער צום ערשטן מאל געדאוונט פארן עמוד אינעם שטאטישן ביהמ"ד אין לעמבערג, און אויף דעם ארט איז מיט יארן שפעטער אחרון של פסח תרס"ד אוועק אינמיטן דאווענען פון גרויס איבערגעשטרענגקייט. נאך זיין פטירה האט מען אויפגענומען אלס לעמבערגער חזן זיין קרוב ישראל שור.

ער איז געווען דער פיאניר פון רעקארדירן, וואס ער איז געווען דער ערשטער חזן וואס האט געלאזט זיין שטימע רעקארדירן אויף גראמאפאן.

זיינע מוזיקאלישע ווערק זענען ערשינען נאך זיין פטירה דורך זיינע קינדער אינעם ספר "נגינות ברוך שור".

חוץ דעם האט ער מחבר געווען צוויי ספרים: בכור שור אויף ספר בראשית און שמות, געדרוקט אין לעמבערג תרל"ג. און יתרון לחכמה געדרוקט אין לעמבערג תרל"ד.

קאַטעגאָריע:חזנים
שער הנגינה

**שער הנגינה** איז א מוזיק אלבאם ארויסגעגעבן דורך דער ישיבה כתר תורה פון קווינס, ניו יארק.

די מוזיק איז געשפילט ביי נגינה, און אראנזשירט דורך ישראל לאם.

די ניגונים זענען קאמפאזירט דורכן רב פון דער קהילה, הרב אליקים געציל ראזנבלאט.
קאַטעגאָריע:מוזיק
30סטן מערץ

**דעם 30סטן מערץ** איז דער 89סטער טאג פון יאר (90סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 276 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1856 - געענדיגט די קרימער מלחמה
* 1867 - די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע קויפן אפ אלאסקע פון רוסלאנד פאר 7,200,000 דאלארן אין גאלד
* 1945 - צווייטע וועלט מלחמה - די רויטע ארמיי נעמט איין דאנציג

## געבוירן 
* 1746 - פראנסיסקא גאיא, שפאנישער מאלער (געש' 1828)
* 1852 - ווינצענט וואן גאך, האלענדישער מאלער (געש' 1890)
* 1892 - סטעפאן באנאך, פוילישער מאטעמאטיקער (געש' 1945)
* 1895 - קארל לוץ, שווייצער דיפלאמאט,  חסיד אומות העולם וואס האט געראטעוועט טויזנטער אונגארישע יידן ביי דער חורבן אייראפע (געש' 1975)

## געשטארבן 
* 2002 - עליזאבעט בויס לייאן , די מלכה מוטער פון בריטאניע (געב' 1900)

## פייערונגען 
* 
----
* 29סטן מערץ - 31סטן מערץ
* מערץ

30
אין חדר אריין

**אין חדר אריין** איז א פריערדיגע קאסעטע פון די ווערדיגער קינדער כאר, ארויסגעגעבן דורך אדרת רעקארד קא וואו זיי זינגען פארשידענע ניגונים, בעיקר יודישע, פון ארום דעם יאר פאר קינדער.

עס איז ערשיינען אויף סי די אין 2000.

## לידער 
ערשטע זייט:

* אין חדר אריין
* כבד את אביך
* שמע ישראל
* אדיר הוא
* מיר יודן
* א פאסטוכל
* ונשמח

צווייטע זייט:

* אין כאלוהינו
* עוצו עצה
* יום זה
* שלום עליכם
* א יוד צו זיין
* מה נשתנה
* פורים ליד

## וועב לינקען 
* א אויסצוג פונעם אלבאם http://he.israel-music.com/werdyger_childrens_choir/cheder_arein/

קאַטעגאָריע:אלבאמען
קאַטעגאָריע:אידישע ניגונים קאסעטעס
קאַטעגאָריע:נגינה
קריפטאן

250px|לינקס
250px|קליין|קריפּטאָן איז בלאַס
**קריפּטאָן** (Krypton) איז א כעמישער עלעמענט פון דער פאמיליע פון איידעלע גאַזן, מיט כעמישן סימבאָל **Kr** און אַטאם נומער 36. קריפּטאָן איז אידענטיפיצירט געווארן אין 1898 דורך וויליאם ראַמזי און מאָריס טראַווערס.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
קאַטעגאָריע:איידעלע גאזן
להגדיל שמו

**להגדיל שמו** איז די צווייטע קאסעטע פון ניגוני ר' יהושע מענדלאוויטש, דער סאטמארער קאמפאזיטאר, וואס איז ערשינען אין יאהר 2002.

די ניגונים "שמחנו" און "ברוך הוא" זענען קאמפאזירט געווארן לכבוד דער **גרויסער חתונה** פונעם יונגסטן זון פון רבי אהרן טייטלבוים חשון ה'תשס"ג אין די ניו יארק סטעיט ארמארי.

אויף צוויי שטייטע ניגונים "אילן" און "חננו", איז דא יודישע גראמען פארפאסט דורך יקיר ברוין.

די מוזיק איז אראנזשירט דורך יוחי בריסקמאן, ערוואקסענע כאר: אברהמי בריסקמאן און די קינדער כאר און סאלאס ביי נפתלי יוסף מענדלאוויטש.

די סאלאס זענען היינט צו טאג אלע באקאנטע סאטמארער זינגערס, אייזיק האניג, שמואל פריעדמאן, נפתלי יוסף מענדלאוויטש, יואל שווארץ, אנטשיל צין, און יונתן בנימין לעווי וועלכער איז נאך דאן געווען א חתן.

## אינהאלט 
* שמחנו, סאלאס: שמואל פרידמאן און הילד שלמה כ"ץ
* אילן, סאלאס: נפתלי יוסף, שמואל פר"מ, צבי אלימלך מענדלאוויטש און יוסף בערקאוויטש
* קוה, סאלאס: יאמי לעווי, יואל שלמה יאקאב
* אלקינו, סאלאס: שמואל פר"מ און נפתלי יוסף
* והנחילנו, סאלאס: אנטשיל צין (דער ניגון איז ווי א המשך צום פריערדיגן או"א)

צווייטע זייט:

* ברוך הוא, סאלאס: יואלי שווארץ, נפתלי יוסף און יואל שלמה יאקאב
* חננו, סאלאס: אייזיק האניג, אליעזר בינער
* זכרו, סאלאס: נפתלי יוסף, שמואל פר"מ, יהוסף קאהן
* יהי רצון, סאלא: צבי אלימלך מענדלאוויטש
* והביאנו, סאלאס: יאמי לעווי, (שנעלע פאל, המשך פון יהי רצון)

## מוזיקאנטן 
* יאראן גערשאווסקי, פיאנאו
* יענקי קטינא, אקאסטישע גיטאר
* סטיוו ביל, עלעקטרישע גיטאר
* ריק קאטלער, פויק
* שרגי גורבעל, פלוט
* מייק דעוויס, טראמבאון

קאַטעגאָריע:נגינה
קאטעגאריע:אידישע טעיפס
קאטעגאריע:אידישע ניגונים קאסעטעס
קאטעגאריע:סאטמאר
דוד משה שטיינבערג

**דוד משה שטיינבערג** (ה'תר"ל - תש"ב) איז געווען פון די גרויסע חזנים און קאמפאזיטארן אין דער גאלדענער תקופה פון חזנות אין אמעריקע וואו ער איז כסדר אויפגעטרעטן צוזאמען מיט די גרויסע.

ער איז געווען א געוואלדיגער קאמפאזיטאר. עס איז פארהאן א רעקארדירונג וואו דער חזן יאסעלע ראזנבלאט זינגט זיינס א הערליכע "אבינו מלכינו גלה" אלס דועט מיט זיין ברודער לוי און מיט שמואל מאלאווסקי.

ער איז געווען פון די געציילטע בארימטע חזנים אין יענער תקופה וועלכע האבן געטראגן א פולע בארד.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן אין יאר תר"ל אין דער חזנישער שטאט קישינעוו, בעסאראביע. זיין פאטער ר' אברהם איז אויך געווען א בארימטער חזן מיט א שיינער שטימע און אלס קינד האט שוין '''משה'לע אברהם'ס''' אנגעפירט דעם טאטנ'ס כאר.

זיין טאטע האט געוואלט ער זאל בלייבן ביים לערנען, אבער די מנגנים אין קעשענאוו האבן געשריגן צו איהם געוואלד וואס ער לאזט נישט זיין געלונגענער זוהן ארויס אויף דער וועלט זיך משלים זיין מוזקאליש אין חזנות, ממילא האבן זיי צום סוף גע'פועל'ט ער זאל איהם שיקן זיך לערנען ביים בארימטן חזן זלמן ראזומני אין אדעס.

אין 1902 איז ער געווארן חזן אין אהרע'לעס שוהל אין אדעס, נאך א קורצע צייט איז ער אויפגענומען געווארן אין חיה'ס שוהל אין בארדיטשעוו וואו דער בארימט חזן רבי ניסן בעלזער - ביי וועם זיין פאטער איז געווען א משורר - האט גע'שתדל'ט פאר איהם.

אייניגע יאהר נאכדעם איז ער גערופן געווארן קיין ווילנע איבערצונעמען דאס פלאץ פון גרשון סיראטא אין דער שטאטישער שוהל, און דערנאך איז ער צוריק קיין אדעס אין דער גרויסער שוהל פאר דאפלט געהאלט וואו אין ווילנא. פערצן יאהר איז ער דארט געווען אויף דער שטעלע. אין דער צייט האט ער געשאפן פילע בארימטע קאמפאזיציעס און רעציטאטיוון וואס מען האט געזונגען איבער די גאנצע חזנישע וועלט, ביז די באלשוויקן האבן איבערגענומען דעם רעזשים האט ער געמוזט זיך לאזן קיין אמעריקע.

אויפן וועג האט ער זיך אפגעשטעלט אין לאנדאן וואו מ'האט איהם געגעבן גרויסע אָפערס, אבער ער איז שוין געווען געבונדן צו א קאנטראקט מיט א געזעלשאפט אין ניו יארק.

אין יאהר תרפ"א איז ער געקומען קיין אמעריקע וואו ער איז באלד אויפגענומען געווארן אין דער בריסקער שוהל אין נוארק.

שפעטער האט ער געדינט אין דער מאנטיפיארי שוהל אין די בראנקס און דערנאך אין וואודראו עוועניו באסטאן.

אין 1932 ווען ער איז געווען אויף א קאנצערט טור אין לאנדאן, האט מען אים באוויזן צו צוריק שלעפן קיין ווילנע, וועלכע איז שוין דאן געווען זעלבטשטענדיג, וואו ער איז געווען פאר פינעף יאהר. דערנאך איז ער צוריק קיין ניו יארק וואו ער איז געווען חזן ביז זיין פטירה אום ח' כסליו פון יאהר תש"ב אין עלטער פון זיבעציג יאהר.

## שטימע 
## תלמידים 
* החזן שלמה מאנדל

## פון זיינע קאמפאזיציעס 
כאטש ער האט אסאך קאמפאזירט, זענען נישט קיין סאך רעקארדירונגען געבליבן פון איהם.

* אבינו מלכנו
* אמר רבי אלעזר
* אנא עבדא
* המעביר בניו
* והאופנים
* זרעא חיא
* ישמחו
* כוהניך
* כי לקח טוב

## וועבלינקען 
* ביאגראפיע און קאמפאזיציעס 
* זיין רעקארד דיסקאגראפיע ביי וויקטאר
* שטיינבערג זינגט המעביר בניו

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:יידישע קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ניו יארק
פון קערעסטיר ביז אמעריקא

**פון קערעסטיר ביז אמעריקא** איז אן אויטאביאגראפיע בוך פון הרב ישעיה גרויס פון קערסטיר-בערבעשט.

ער באשרייבט דארט אויספירליך זיין לעבנס געשיכטע פון ווען ער געדענקט זיך, די היסטאריע פון זיין משפחה, ווי אויך זיינע איבערלעבנישן ביי צווייטע וועלט-מלחמה.

ביים סוף שרייבט ער זיין סדר היחוס, צוטיילט אין אכט און פערציג פרקים.

דאס בוך איז ערשינען אין יאר ה'תשס"א און אנטהאלט נאנט צו זעקס הונדערט זייטן.

קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
קאַטעגאָריע:ביאגראפישע ביכער
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט-מלחמה ביכער
והוא כחתן יצא מחפתו

**והוא כחתן יֹצֵא מחֻפתו** איז א מוזיק אלבאם וואס איז ערשינען לכבוד דער חתונה פון ספינקא-וויזשניץ, ווען די טאכטער פון רבי נפתלי צבי ווייס פון ספינקא אין ברוקלין האט חתונה געהאט מיט דעם זון פון רבי מענדיל האגער פון וויזשניץ.

ס'איז דער זעקסטער מוזיק אלבום פון דעם דאזיגן ספינקא חסידות.

די ניגונים זענען נתחבר געווארן דורך הרב אברהם פערל, און אויסגעארבעט דורך ר' חיים באנעט און זיין זון ראובן.

די סאלאס זענען הרב אברהם קורניק, און הרב מנחם עלבוים.

קאַטעגאָריע:נגינה
קאַטעגאָריע:אלבאמען
יוסף צבי כהנא

**יוסף צבי כהנא** האט געדינט אלס חזן אין ווילנא צווישן די יארן תרמ"ט און תרנ"ו.

אבער ער האט זיך דארט צואמפערט מיטן גבאי און יענער האט געמאכט א בלבול אויף אים, און מ'האט אים דערפאר פארטריבן.

ער איז אריבער קיין יעליסאוועטגראד, און פון דארט קיין כארקאוו וואו ער איז געשטארבן זייענדיג א יונגער מענטש.

קאַטעגאָריע:חזנים
פנחס זימעלמאן

**פנחס זימעלמאן**, באקאנט אלס **פאל זים** (), איז א חזן און א יידישער זינגער.

ער האט שוין ארויסגעגעבן איבער פינעף-און-צוואנציג מוזיק אלבאָמען, פאר קינדער און פון יידישע לידער.

## דיסקאגראפיע 
### חזנות 
### חנוכה 
* די מעדזשיק אף חנוכה

### יידיש 
* א יידיש דילייט
* יידישע לידער פון די האלאקאסט
* יידיש מיט קלעזמער
* פאר אייביג יידיש

### מוזיק פאר קינדער 
* ס'איז גוט צו זיין יידיש
* שבת איז דא

### שבת 
* ניגוני חסידים

### פסח 
* לאמיר מאכן א סדר
* סדר נאכט

## וועבלינקען 
* זיין וועבזייטל

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
קאַטעגאָריע:חזנים
יוסף פישער

**יוסף פישער** (ה'ת"ר - ה'תרע"ד) איז געווען דער חזן אין קראקע, און גלייכצייטיג האט ער פארמאגט א דרוקעריי.

פישער איז געבוירן אין יאר ת"ר אין ווילנא, און נאכן ארום וואנדערן איז ער געווארן חזן אין קראקא פאר פופציג יאר אין א ציה, ביז צו זיין פטירה אין יאר תרע"ד.

זיין הויז אין קראקא איז געווען א בית ועד לחזנים, און פילע בארימטע חזנים פלעגן קומען צו אים אין שטוב זיך אויסגארגלען, און נאשן נוסחאות איינער פונעם צווייטן. צווישן זיי איז אויך געווען דער דאן יונגער חזן יאסעלע ראזענבלאט.

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
א גריס מיין שוועסטער

**א גריס מיין שוועסטער** איז א ביכל געשריבן דורך צ. פאללאק, און איבערגעזעצט אויף אידיש דורך נפתלי צירלזאהן, און רעדאקטירט דורך י. קליגהויפט.

דאס בןך איז ארויסגעגעבן דורך הוצאת פלדהיים פון א"י.

עס האט הסכמות פון  הרב מאיר סירוטה און יחזקאל אלימלך לינדערער.

דאס ביכל לייגט אראפ אויף אן אינטרעסאנטן אופן וויאזוי א מאמע פון בראזיל, וואס איז געווארן פריי נאך די מלחמה, קערט זיך צוריק צו איר איינציגסטע טאכטער וואס איז פרום געווארן און געפארן וואוינען קיין ירושלים, און ךורכדעם טרעפט זי איר שוועסטער צווילינג וואס זי האט פארלוירן ביי די מלחמה.

קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
פאמארין

קליין|100px|הערב פון פאמארין
**פאמאַרין** (, ) איז א שטעטל אין אוקראינע, 19 ק"מ דרום פון זלאטשאוו און 48 ק"מ מערב פון טארנאפאל.

ביז דער ערשטער וועלט מלחמה איז פאמארין געווען אין מזרח גאליציע. אין 1900 האבן געוואוינט דארט 1910 יידן.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין אוקראינע
קאַטעגאָריע:גאליציע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
טומטום

א **טומטום** איז א מענטש וואס מען קען נישט באשיידן צי ער איז א זכר צי א נקיבה, ממילא בלייבט ער א ספק.

א טומטום האט די חומרות פון סיי זכרים סיי נקבות
לויט דער הלכה קען זי נישט מוציא זיין אנדערע מיט מצוות.

## זעט אויך 
* אנדרוגינוס

קאַטעגאָריע:הלכה
איטריום

250px|לינקס
250px|קליין|זילבערן־ווייַסער איטריום
**איטריום** (Yttrium) איז אַ כעמישער עלעמענט מיטן כעמישן סימבאָל **Y** און אַטאם נומער 39. איטריום האט א זילבערן־ווייַסן קאליר.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
אזאסקו

**אזאַסקו** () איז א שטאט אין סאו פאולא פראווינץ אין דרום בראַזיל, מיט א שטח פון 65 קוואדראט ק"מ.
אין 2003 איז זיין באפעלקערונג געווען 678,583.

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל 

קאַטעגאָריע:בראזיל
פרשת בא

**פרשת בא** איז די דריטע סדרה אין ספר שמות.

## די סדרה 
אין "בא" ווערן דערמאנט די לעצטע דריי פון די צען מכות-היישרעק (ארבה), פינצטערניש (חשך) און שלאגן די בכורים (מכת בכורות).

דער אייבערשטער באפעלט משה און אהרון וועגן דער מצווה פון קידוש החודש און וועגן דעם קרבן פסח. 

די לעצטע צוויי פרשיות פון דער סדרה רעדן וועגן תפילין און פדיון הבן.

## די הפטורה 
שבת פרשת בא ליינט מען די הפטורה פון ספר ירמיהו (פרק מ"ו, פסוקים יג-כח) וואס רעדט וועגן מצרים.

## ווען שבת בא געפאלט 
שבת פרשת בא געפאלט אום די טעג:

בא
מה אשיב

**מה אשיב** איז א חסידישע מוזיק אלבאם, אין דער סעריע פון שירי ציון, וואס אנטהאלט עלף ניגונים פארפאסט געווארן דורך דעם באבובער רב רבי בן ציון האלבערשטאם, ערשיינען אין יאהר 2001 און פארשפרייט דורך אדרת (SZ-5).

די מוזיק איז אראנזשירט דורך ישראל לאם און די כאר ביי יהודה ב. שטראהלי.

## זינגער 
* אלעזר אלימלך באקאן
* י. י. גערמאן
* י. ד. העניג
* בן ציון ליפשיץ
* ד. קליין
* ב. צ. ח. געלער
* מ. וו. לאנדא
* מ. שטראהלי

### קינדער 
* בן ציון לעמעל
* מ. ז. מייזעלס
* י מילער

## מוזיקאנטן 
* יאראן גערשאווסקי
* ריק קאטלער

## אינהאלט 
די ניגונים זענען:
* אתה בחרתנו
* אהבת עולם
* ניגון
* שושנת יעקב
* אדיר איום
* מארטש
* מזמור שיר חנוכת הבית
* מה אשיב (א לענגערער שיינער ניגון)
* ניגון
* א ניגון וואס ווערט געזונגען אויף לא תבושי, וואס איז געווען שטארק באליבט ביי רבי משה ארי' פריינד און ווערט ביי טייל גערופן אויף זיין נאמען)
* רננו

קאַטעגאָריע:אלבאמען
קאַטעגאָריע:באבוב
קאטעגאריע:נגינה
קאטעגאריע:אידישע טעיפס
יוסף שמידט

**יוסף שמידט** (י"ז אדר ה'תרס"ד - כ"ו חשוון ה'תש"ג) איז געווען א חזן, אפערע זינגער און אקטיאר באוואוסט מיט די צונעהמען **דער זינגער פון טשערנאוויץ** און **דער יודישער קארוזאו**.

ער איז געווען פליסיג אין די פאלגנדע שפראכן: דייטש, יודיש, ראמעהניש, פראנצויזיש און ענגליש.

## ביאגראפיע 
יוסף שמידט איז געבוירן אין יאר תרס"ד אין דאווידעני, בוקאווינא, צו זיין פאטער ר' וואלף, א פארמער.

ער האט צוערשט געדינט אלס חזן אין טשערנאוויץ, אבער דערנאך האט ער געדארפט איינרוקן אינעם רומענישן מיליטער.

ער האט געהאט א פראבלעם צו טרעפן א געהעריגן חזנות פאסטן, צוליב זיין גאר נידעריגן וואוקס. דעריבער פלעגט ער ארומפארן האלטן קאנצערטן, און דערביי באצויבערן דעם עולם מיט זיין גרויסער שטימע.

אין יאהר תרפ"ו האט ער איינגערוקט אין ראמענישן מיליטער וואו ער האט געדינט אלס פויקער אין ראדוץ.

אין תרפ"ט האט ער געהאלטן קאנצערטן אין אמסטערדאם און אאנטווערפן, און ער האט אויפגענומען דעם אמט פון חזן אין דער עדת ישראל שול אין בערלין.

אין תרצ"ד האט ער באזוכט אין ארץ ישראל, און אין תרצ"ה האט ער באזוכט אין פוילן וואו ער האט אויך באזוכט ביי אסאך בארימטע חסידישע רבי'ס.

אין ה'תרצ"ט האט ער זיך באזעצט אין בריסל. ווען די נאציס האבן איינגענומען בעלגיע האט ער געוואלט פארן אין אמעריקע, אבער ער האט פארפאסט די לעצטע שיף ווייל איינער האט צוגענומען זיין פלאץ.

ענדליך אין יאר תש"ג האט ער באוויזן אריבערצוגיין די גרעניץ אין דער שווייץ, אבער צו זיין שלעכט מזל האט מען אים צוריק דערפארטירט קיין פראנקרייך.

א חודש דערנאך האט ער ווידער געשווערצט די גרעניץ, און אריין אין א פליטים לאגער. אבער דארט האט ער באקומען א לונגען אנטצינדונג און געשטארבן אין ז' כסליו תש"ג אין יונגען עלטער פון אכט און דרייסיג יאר. ער ליגט אין דעם פריזנבערג בית עולם אין ציריך.

דער קעפל אויף זיין מציבה לייענט זיך **א שטערן פאַלט** (אין דייטש).

דער  חזן משה שטערן האט אסאך נאכגעזינגען פון זיינע שטיקלעך.

## שטימע 
## ווערק 
### פילמאגראפיע 
* אכט טעג פון פרייליכקייט, 1931
* נאכגעיאגטע מענטשן, 1932
* גאטע לעהבט, 1932
* א ליד גייט ארום די וועלט, 1933
* ווען דו ביסט יונג די וועלט געהערט פאר דיר, 1934
* א שטערן פאלט פון הימל, 1936
* היינט איז דער שעהנסטער טאג אין מיין לעבן, 1936

### לידער 
* איין לעבן, איין ליבע

### חזנות 
ער איז געווען א תלמיד פון החזן דוד משה שטיינבערג און זינגט בעיקר זיינע קאמפאזיציעס.

* אנא עבדא דקודשא בריך הוא
* כי לקח טוב

### דיסקאגראפיע 
## רעפערענץ 
* יוסף שמידט  

## וועב 
* א באשרייבונג פון עקיבא צימערמאן איבער זיין באזוך אין ישראל http://chazzanut.org/Article.aspx?id=21 
* http://www.bhol.co.il/forums/topic.asp?topic_id=2346491&forum_id=14617 
* http://www.imdb.com/name/nm0773028/?ref_=tt_cl_t10
* א זייטל אויף זיין נאמען אין דייטש http://www.josephschmidt-archiv.ch/#!/page_home
* http://holocaustmusic.ort.org/places/camps/josef-schmidt/
* ער זינגט א ליד גייט ארום די וועלט https://www.youtube.com/watch?v=bZxF7J9wwcA
* http://www.bukowina.org.il/152512/%D7%99%D7%95%D7%A1%D7%A3-%D7%A9%D7%9E%D7%99%D7%93%D7%98 
* חזן שמידט ביים דאווענען https://www.youtube.com/watch?v=HsmGmnIMrWY
* http://www.bhol.co.il/forums/topic.asp?topic_id=2986028&forum_id=14617 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:רומענישע יידן
קאַטעגאָריע:יידישע זינגער
קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
בריזבן

קליין|300 px|בריזבן ביינאכט
**בריזבן** איז די הויפטשטאט און מערסטע באפעלקערטע שטאָט פונעם אויסטראלישן שטאַט קווינסלאנד, און די דריטע מערסטע באפעלקערטע שטאט אין אויסטראליע, מיט אומגעפער צוויי מיליאן איינוואוינער.

## געאגראפיע 
בריזבן געפינט זיך אין דרום־מזרח קווינסלאנד, אויף די ברעגן פונעם בריזבן טייך. די שטאט איז געבויט אויף עטלעכע בערג, ביז א הייך פון 300 מעטער.

## עקאנאמיע 
אין בריזבן זענען דא פאבריקן וואס ראפינירן נאפט, און פון פאבריצירן פאפיר און מעטאל.

## צווילינג שטעט 
פאלגנד זענען די צווילינג שטעט פון בריזבן:
* 
*   
*  
*  
*  
*  
* 
* 
* 

קאַטעגאָריע:אויסטראליע
הייליגע רוימישע אימפעריע

די **הייליגע רוימישע אימפעריע** (דייטשיש: *Heiliges Römisches Reich*) איז געווען א צוזאמענשטעל פון ראיאנען און פרייע שטעט אין צענטראלער אייראפע געהערשט פון א קייסער געווילט דורך די פירשטן און מאגיסטראטן פון די אלע ראיאנען און שטעט אין דער אימפעריע.

די אימפעריע האט אנגעהויבן אין יאר 800 ווען דער מלך קארל דער גרויסער פון די פראנקען איז געקרוינט געווארן קייסער. נאך זיין טויט איז זיין אימפעריע געווארן געטיילט צווישן זיינע דריי זין. אין 962 איז אטא דער ערשטער פון מזרח פראנקיע געווארן דער הייליגער קייסער, און די אימפעריע האט גענומען דעם טיטל "הייליגע רוימישע אימפעריע". ביז דעם 13טן יארהונדערט האט די אימפעריע טאקע געהערשט, אבער נאך דעם איז די קראפט אריבער צו די הערצאגשאפטן אין דער אימפעריע. צום סוף איז די אימפעריע נישט געווען מער ווי א נאמען.

הונדערטער יארן האט זיך געהערשט דאס האפסבורגער הויז איבער דער אימפעריע.

די אימפעריע האָט עקזיסטירט ביז זי איז צעלאָזן געוואָרן דורך נאפאלעאן באנאפארטע אין 1806.

קאַטעגאָריע:אימפעריעס
קאַטעגאָריע:דייטשלאנד
קאַטעגאָריע:היסטאריע פון אייראפע
ירדנה ארזי

**ירדנה ארזי** (*יאַרדענאַ אַראַזי*; געבוירן דעם 25סטן סעפטעמבער 1951) איז אַן ישראלדיקע זינגערין און טעלעוויזיע אנפירערין.

קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:אייראוויזיע באטייליקטערס
טאל פון די מלכים

קליין|200px|דער טאָל פֿון די מלכים

דער **טאָל פֿון די מלכים** (אַראַביש : وادي الملوك ,װאַדי על מולוק) איז אַן אָרט אין מצרים, לעבן דער שטאָט לוקסאָר, אין װעלכן זײנען באַגראָבן די קעניגן פֿון דער 18טער דינאַסטיע ביז דער 20סטער דינאַסטיע (בערך 1070-1550 פֿאַר דער ציװילער רעכנונג).

אין 2005 האב מען געפונען א נייעם קאַמער (ק.וו.63) און 2 נייַע קברים אריינגאנגען. איצט קען מען 63 קברים און קאַמערס. דאס איז געווען דער הויפּט קבורה אָרט פון דעם נייַעם מלכות פון מצרים.

קאַטעגאָריע:עגיפטן
קאַטעגאָריע:היסטאריע
תהלות ברוך

**תהלות ברוך** איז א ספר וואו עס ווערט באשריבן די תולדות פון רבי'ן ר' ברוכ'ל פון מעזשביזש, אן אייניקל פונעם בעל שם הקדוש, און ווי אויך אויסטייטשונגען אינעם דרך החסידות, עפ"י תורת הרבי ר' ברוך.

דער מחבר איז משה אהרן ברייטעך, וואס איז א תלמיד און חסיד פונעם פשעמישלער רבין רבי שמואל טייך, א דאפעלטער אייניקל פון רבי ר' ברוכ'ל. און דאס גאנצע ספר האט ער געשריבן לויט דער אויפאסונג פון זיין רבי'ן.

ס'איז ערשינען אין יאר תשס"ב.

דאס ספר אנטהאלט הונדערט ניין און פופציג זייטן.
קאַטעגאָריע:חסידישע ספרים
קאסטנער פראצעס

דער **קאַסטנער פראצעס** איז געווען א פארצויגענער פראצעס איבער דער ראלע פון רודאלף קאסטנער, דורכאויס דעם צווייטן וועלט קריג, צו ער האט אבזיכטלעך יא אדער נישט געוואלט ראטעווען דאס אונגארישער יודענטום.
און פאקטיש האט דער געריכט אויסגערופן אויף אים, אז ער האט פארקויפט זיין נשמה פארן שטן.

וויאזוי האט זיך דער פראצעס אנגעהויבן, און איבער וואס איז אנטשטאנען די קלאגעס.

## ישראל (רודאלף) קאסטנער 
### זיינע פריע יוגנט יארן 
## דורכאויס די קריג 
### זיין קאריערע 
### זיינע לייסטונגען גוט אדער שלעכט 
### זיינע פארבינדונגען מיט אדאלף אייכמאן 
### דער קאסטנער טראנספארט 
## נאכן קריג 
### ער וויל לויפן אלס א שר הכנסת 
### מלכיאל גרינוואלד האט ערגעץ וואו אויפגעהאנגען א צעטל 
### קאסטנער רופט אים אין געריכט 
### דער געריכט דרייט זיך איבער אלס א קאסטנער פראצעס 
### קאסטנער ווערט געשאסן אין דער גאס 
## זע אויך
ווערבאַ-וועצלער באַריכט

קאטעגאריע:חורבן אייראפע
גור אריה (פלאצק)

**גור אריה** איז א חיבור פונעם פלאצקער גאון אויף מסכתות פון ש"ס.
מס' קידושין.

דער ירושלימער רב ר' משה אריה פריינד  האט  איבערגעדרוקט דעם גור אריה אויף מסכת קידושיןאלס זכות פארן מחבר, וויבאלד דער מחבר שרייבט אין זיין צוואה ומי שישתדל בהדפסתן יהי' לו המחבר למליץ.

דאס אייניקל פונעם פלאצקער גאון, הרב אברהם בנימין זילבערבערג, פיטסבורגער רב, האט ארויס געגעבן דעם גור אריה אויף מסכת חולין.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס
היוסטן

**היוסטן** () איז די  פערטע גרעסטע שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן און די גרעסטע שטאט אינעם שטאַט טעקסאס. היוסטן באדעקט א שטח פון 579 קוואדראט מייל (1500 קוואדראט ק"מ). ביי דער 2009 פאראייניגטע שטאטן צענזוס שאצונג, האט די שטאט געהאט א באפעלקערונג פון  2.3 מיליאן.

היוסטן איז געגרידעט געווארן דעם 30סטן אויגוסט, 1836.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
קאַטעגאָריע:טעקסאס