open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
עקספלאראציע

[קליין|250px|**[קריסטאפער קאלאמבוס**פון די באקאנטסע אויספארשערס וואס האבן אויסגעטראפן אמעריקע.]]
**עקספּלאָראַציע** אדער **אויספֿאָרשונג** איז דער אקט פון זוכן און רייזען פארן ציל פון אנטדעקן נייע לענדער אדער קוילן, וואסער, היילן גאז אדער נאפט און סתם נייע אינפארמאציע וואס די מענטשהייט ווייסט נישט דערפון ביז אהער. איינער וואס איז עוסק אין אן אויספארשונג הייסט אן "אויספֿארשער".

דער טערמין קען אויך גענוצט ווערן אויף אויסטרעפן ביז איצטיגע טעריטאריעס אדער זאגן און באגריפן וואס פאר איין טייל מענשטהייט איז דאס נישט געווען באקאנט, ווי למשל דער אויסטרעף פון אמעריקע דורך קאלומבוס הייסט אויך אן עקפלאראציע.

אין וויסנשאפטלעכער פארשונג איז עקספלאראציע איינע פון די דריי סיבות פון פארשונג, (די אנדערע צוויי זייענדיג שילדערונג און הסברה). עספקלאראציע איז דער פריוו צו אנטוויקלען א רויע אויבן אויף-דיגער פארשטאנד פון א פענאמען.

## באקאנטע אויספארשער 
* מארקא פאלא, 13טער יארהונדערט, ווענעדיג
* בנימין פון טודעלא
* זשאק קארטיער (1491 - 1557), סאן-מאלא, פראנקרייך
* קריסטאפער קאלאמבוס

## וועבלינקען 
*
{שטומף}}
אינסטינקט

** נאטורליכע אינסטינקט** מיינט א אקציע פון א לעבעדיגע באשעפעניש וואס ווערט נישט דיקטירט דורך די כח פון לאגיק אדער געפילן, נאר א באזונדערע כח וואס מאכט א לעבעדיגע זאך טון געוויסע זאכן מיט א חשבון אנצוקומען צו א ציל.  ביז דערווייל קען מען דאס נישט ערקעלערן דורך לאגיק, אין עס איז אנגענימען אז עס איז א כח פאר זיך פארזיך.

אינסטינקט איז די רעאקציע פון דרויסענדע פאקטארן וואס סטימולירן די קערפער און דער אינסטינקט מאכט אז דער קערפער זאל זיך באוועגן און רעאגירן אויף א געוויסן וועג. 

עס איז דער וועג וויאזוי אלע סארטן לעבעדיגע באשעפענישן האבן בירושה דורך די גענעס זיך אויפפֿירן און אומציגיין מיט זייער לעבן. אנדערש ווי אויסגעלערנטע געפילן וואס קימט דורך זיך אלטע ידיעת אין זכרון, אינסטינקט איז נישט געלערנט נאר ליגט אין דער טבע פון א באשעפעניש.

אקציעס פון באשעפענישן וואס איז דיקטירט פון ידיעות וואס ער האט אין זיין מח, ווערט טייל מאל אויך אנגערופן אינסטינקט. למשל, א לאנגיאריגע קליגער דיטעקטיוו וואס האט אסאך ידיעות, וועט קענען ציטרעפען ווער עס איז די פארברעכער אן דעם וואס ער זאל קענען ערקלערן פונקטליך פארוואס. דאס קימט פון אסאך ידיעות אין די זכרון פון זיין מח וואס ארבעט זייער שנעל. אבער ווי שוין געזאגט, דאס איז דורך די כח פון לאגיק וואס שטעלט ציזאם די וויסן וואס ליגט באהאלטען אין זיין מח. מ'קען זען א פיזישע חילוק אין מח - פון אינסטינקט וואס קומט פון לאגיק, אין אינסטינקט וואס קימט פון נאטור.

די כח ווערט אויך אנגעריפען " א שמעק" אדער א "סענס", ווי אויך "די סיקס (6) סענס".

## ביי בעלי חיים 
אסאך וויסענשאפטלער האבן אויסגעפארשט אין געטראפען אז אסאך בעלי חיים ווי הינט, קעץ, הינער פירן זיך אויף אנדערש פאר א ערד ציטערניש פאסירט אין זייער געגנט. זיי פירן זיך אויף נערוועז, וויינען שרייען, לייגען נישט קיין אייער.

עס איז דא וויסענשאפטלער וואס האבן נאך נישט געראפען געניג איבערצייגונג דערפאר, אבער עס איז דא אסאך וואס האלטען אזוי. די כינעזער רעגירונג האט אין יאר 1975 געראטוועט אסאך מענשטען פון טויט, דורך דעם וואס זיי האבן עקוואירט אסאך מענשטען פאר א ערד ציטערנישט, ווייל זיי האבן געזען די פארשידענע סימנים אויף די בעלי חיים.

אויך פאר די צונאמי אין יאר 2004, זענען די העלפאנדן געלאפן אויף הויכע פלעצער און האבן געשריגן; הינט האבן נישט געוואלט ארויסגיין אינדרויסן; פלאמינגאס זענען אוועקגעגאנגען פון זייערע געווענליכע נידעריגע וואוינאנגען; אסאך חיות פון די זאא זענען אריינגעגאנגען צי זייערע שעלטער'ס אין מ'האט זיי נישט געקענט ארויסנעמען.

## ביי מענטשען 
דאס זע זאך פון אינסקינט זעט מען אויך אסאך ביי קליינע קינדער.

עס איז מסתבר אז יעדער האט דאס, נאר ביי ערוואסענע מענשטען וואס האבן אסאך שכל ווערען נישט דיקטירט דורך אינסטינקט וויבאלד אסאך מאל איז עס נישט מיט לאגיק.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פסיכאלאגיע
דינגען

**דינגען** איז אז מען צאלט דירה געלט פאר דעם בעל הבית דאס צו לאזן וואוינען אין א געביידע.
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אייגנטום
צאינה וראינה

**צאינה וראינה** (גערופן אויפן פסוק אין שיר השירים (ג יא) צאינה וראינה בנות ציון במלך שלמה) איז א ספר פאר פרויען וואס איז א זאמלונג פון מדרשים און מוסר אויפן אלט מאדישן דייטש-אידיש, צוזאמענגענומען דורכ׳ן דרשן  יעקב בן יצחק אשכנזי פון יאנאוו בערך אין יאר שע"ו. דאס ספר איז איינגעטיילט לויטן סדר פון די וועכנטליכע פרשות און הפטרות, און אויף חמש מגילות. 
## הלכה
די צאינה ראינה ווערט געברענגט אין טורי זהב או"ח סי' רפ"ח ביי די הלכות פון מעביר סדרה זיין, אז איינער וואס פארשטייט נישט לשון הקודש זאל  זאגן צאינה וראינה.

## וועבלינקען
* 

קאַטעגאָריע:ספרי קודש
אלטער היים

**אלטער היים** איז אזא אידישער אויסדרוק פון די היינטיגע אידיש רעדענדע אידן, די נייע זשענעראציע די בעיבי-בומערס וואס זיי זענען געבוירן נאכן האלאקאוסט, וואס זיי רופן די אלטע אייראפע, ווי די אשכנזישע אידן האבן געוואוינט פאר די צווייטע וועלט מלחמה **דער אלטער היים** כדי זיך צו באציען דערמיט מיט רעספעקט און וויסן וויאזוי אונזער טראדיציע איז געווען, דורך רעדן פון די אלטער היים איבער אלע נייע מאדערענע זאכן וויאזוי מען האט זיך באצויגן דערצו דאן.

אבער אפילו עלטערע אידן האבן אויך דאס צו זיך באנוצען אין זייער שפראך ווען זיי האבן דעם טענדענץ אוועקצומאכן דעם היינטיגע דור, און זאגן מיט געמאכטער נאסטאלגיע: *עה, אין דער אלטער היים איז געווען א פורים אזוינס און אזעלכעס... וואס ווייסט איר היינט....?*.

קאטעגאריע: היסטאריע
קאטעגאריע:יידישע אויסדרוקן
ווינאגראד קאמיסיע

**ווינאגראד קאמיסיע** איז א קאמיסיע פון דער ישראלישער רעגירונג אויסצופארשן די פעלער אין דער צווייטער לבנונישער מלחמה. דער הויבט פיהרער פון דער קאמיסיע איז ד"ר אליהו ווינאגראד וואס איז געווען אמאל ריכטער אין דעם אויבערשטן געריכט.

לויט דעם צווישנצייטלעכן באריכט וואס איז דערשינען אפריל 30, 2007 זיינען די דריי הויפט שולדיקער צום אומפאל: דער פרעמיער־מיניסטער - אהוד אולמרט, דער זיכערהייטס מיניסטער - עמיר פרץ און דער הויפט גענעראל דן חלוץ ; בעת די מלחמה.

קאטעגאריע:על אקצא אינטיפאדע
אליגארכיע

**אליגארכיע** איז א סארט רעגירונג סיסטעם וואו א ענגע גרופע פון רייכע אדל לייט פירן און רעגירן אויף דער גאנצער רעגירונג.

אליגארך איז א רוסיש ווארט וואס באדייט א קליינע גרופע רייכע לייט.

*
ערפינדער

**ערפינדער** איז א מענטש וואס באשאפט אדער טרעפט אויס נייע מעטאדן וועגן אדער געצייג צו טאן א אויפגאבע.

דער טערמין קען אויף גענוצט ווערן פאר די וואס האבן באקומען א פאטענט,
*
אונטערנעמערשאפט

**אונטערנעמערשאפט** איז די פעאיגקייט און קענטעניס צו עפענען אייגענע ארגאניזאציעס צו פירן ביזנעס געשעפטען. געווענליך צו אידענטיפיצירן גוטע געלעגנהייטן צו עפענעונגען פאר אזא סארט ביזנעס.

אונטערנעמערשאפט איז אפט א שווערע אונטערנעמונג ווייל א מערהייט פון נייע ביזנעסער פאלן דורך.

קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
*
פארשונג

**פאָרשונג** איז די מענטשליכע אקטיוויטעט באזירט אויף דער אינטעלעקטועלער אינוועסטיגאציע. צו אויסטרעפן פארטייטשען און איבערארבעטן מענטשליכע דעת אויף פארשידענע אספעקטן פון דער וועלט.

**וויסנשאפטלעכע פארשונג** באשטייט פון דער אפליקאציע פון וויסנשאפטלעכע מעטאדן באזירט אויף וויסנשאפט, די פארשונג שטעלט דערנאך צו וויסנשאפטלעכער אינפארמאציע און טעאריעס פאר דער הסברה פון נאטור און אייגענטום פון מענטשן פון דעם גאנצן אוניווערס. 

עס ווערט געפאנדעט פון פובליק אדער וואולטעטיגע צדקה קרנות, אריינגערעכענט אסאך קאמפאניס. 

דער טערמין *פאָרשונג* איז אויך באניצט אויסצומאלן א קאלעקציע פון אינפארמאציע איבער איין קאלעקטיוון סוביעקט. 

קאטעגאריע:וויסנשאפט
היסטאריע פון וויסנשאפט

וויסנשאפט איז א קערפער פון קענטענישן, סיי עמפיריש (פון פראקטישער דערפארונג) סיי טעארעטיש, אויסגעארבעט דורך א גלאבאלער קהילה פון פארשער, ניצנדיג געוויסע טעכניקעס פון אבזערוואציע און דערקלערונג. די קונסט ווערט גערופן דער וויסנשאפליכער מעטאד. די **היסטאריע פון וויסנשאפט** ניצט די מעטאדן פון אלגעמיינער היסטאריע.

וויסנשאפט האט זיך אנטוויקלט פון פראקטישע נויט און אויך פון פילאזאפישע פארשונגען. די וויסנשאפטליכע רעוואלוציע האט אנגעהויבן אין אייראפע דעם 13טן יארהונדערט און דערגרייכט איר שפיץ אין דעם 16טן יארהונדערט.

## שיטות אין דער היסטאריע פון וויסנשאפט 
## וויסנשאפט פון די אור-אלטע קולטורן 
## די מיטל-יארן 
## די וויסנשאפטליכע רעוואלוציע 
## מאדערנע וויסנשאפט 
## זעט אויך 
* היסטאריע פון טעכנאלאגיע

*
פירערשאפט

**פירערשאפט** איז אנפירן א ארגענעזאציע פון מענטשן וואס זענען אויף א געוויסער אופן אונטערגעווארפן אונטער זיין איינפלוס, מאטיוויציע און זיין טייל איז צוגעשריבן די קרעדיט צו ערמעגליכען די מענטשן אויצופירן זאכן וואס אן אים וואלט דאס נישט צושטאנד געקומען דער ענד ציל וואס איז בשותפות א טובה פאר אלעמען.

אנדערשט ווי געוועלטיגן איז פירערשאפט נישט ארויפגעצווינגן דורך דעם וואס זיין טאטע איז געווען דער פירער נאר אנגענומען מכוח זיין אייגענע קוואליטעט, חכמה און טאלאנטען.

קאַטעגאָריע:סאציאל וויסנשאפט
צווייטע לבנונישע מלחמה

**לבנון קריג 2006** (אין ישראל **די צווייטע לבנונישע מלחמה**), איז דער נאמען פון צה"ל'ס אקט קעגן דער חיזבאלא אין דרום זייט פון לעבענאן. דער אקט האט זיך אנגעהויבן י"ז תמוז ה'תשס"ו, אין פארלויף פון 34 טעג ביז כ' אב. צוליב דעם וואס די כעזבאלא האבן פארכאפט צוויי ישראלישע סאלדאטן. ביי דער מלחמה האבן כעזבאלא ארויס געשאסן 3,900 ראקעטן אויף צפון זייט פון ישראל, 12,000 בלאקן געשעדטיק. די צאל פון די טויטע ביי 163 ישראליען (פון זיי 119 סאָלדאַטן און 44 בירגער) און ארום 1,736 ליבאנאנער ווען ארום 600 פון זיי זיינען כעזבאלא קעמפערס.

די פארכאפונג איז געקומען באלד נאך וואס די כאמאס האבן אויך פארכאפט א סאלדאט מיט א פאר טעג צוריק מיטן ציל זאל מדינת ישראל באפרייען געפאנגענע טעראריסטן, אין דעם שוווּנק האבן די כיזבאלא אויך דאס געטון מיטן זעלבן ציל צו באפרייען זייערע מענטשן פון די ישראלישע תפיסה.

די צה"ל זיינען ארויס מיט געווער קעגן די חיזבאלא און האבן דערווייל צושאסן הונדערטער צילן ריכטונגען אין ליבאנאן און אין איר הויפט שטאט ביירוט כדי צו אומבריינגען די כעזבאלא פון גרעניץ און זאלן נישט קענען אין דער צוקונפט שיסן מער ראקעטן אדער פאנגען ישראליער.

פון וועגן די ראקעטן וואס האבן געפאלן אויף צפון זייט ישראל, האבן טויזנטער מענטשן אראפגענידערט צו דרום זייט ישראל בשעת דער מלחמה.

די שאצונג פון שאדן פאר מדינת ישראל שטייט ביי 9 מיליארד שקל.

די מלחמה האט זיך געצויגן 34 טעג. כ' אב איז אפגעקומען א פייער שטילשטאנד צווישן ביידע זייטן נאך וואס דער יו-ען האט אפגעמאכט אז א פרעמדע מיליטער וועט זיך פארזוימען ביים גרעניץ פון לבנון און אפהיטן די כעזבאלער פון טעראר אטאקעס אויף ישראל. אויך זאלן די כעזבאלער זיך אײנבײגן און לאזן די לבנונער מיליטער הערשן אויף דרום זייט פון לבנון.

* ווידיא לינקס 

קאַטעגאָריע:על אקצא אינטיפאדע
קאַטעגאָריע:טעראר
קאַטעגאָריע:לבנון
ים המלח

left|thumb|250px|דער ים המלח
דער **ים המלח** איז אן אזערע אין ארץ ישראל.

די טייך איז זייער זאלציג, און פארמאגט אסאך מיניראלן, מען קען נישט דערטראנקען ווערן דארט ווייל די זאלץ האלט דעם גוף אויפן אויבערפלאך.

אין די מעדעצינישער וועלט סיי אין דיאלטערנאטיווע מעדיצין און אויך אין די גלייכע היילונג מיטלען איז אנגענומען אז זיך באדן אין די טייך היילט אסאך קרענק, דוקטוירים שיקן אהין קראנקע זיך צו היילן. א סאך פאקטורי'ס גרייטן פון דעם וואסער געוויסע פארדוקטען ווואס זיינען גוט צום גוף.

לױט דער תורה איז עס איז צושטאנד געקומען פון לוטס ווייב (ווען זי געווארן א שטיק זאלץ).

דער ים המלח איז אויך געאייגענט זיך צו באדן פאר פרומע מענטשן, עם פארמאגט א בארטן באזינדער פאר מענער און באזונדער פאר פרויען.

אסאך גרויסע גאסט-הייזער האבן אויפגעשטעלט שיינע צימערן פאר די באזוכער.

קאַטעגאָריע:אזערעס
קאַטעגאָריע:קור ערטער
מדבר יהודה

**מדבר יהודה** איז א מדבר וואס געפינט זיך אונטער ירושלים, אסאך בעדואינער וואוינען צווישן די בערג אין היילן און אין געצעלטן, עס איז אפען צו אסאך אראבישע שטחים, עס ווערט אסאך גענוצט דורך די וואס גייען "גשיפ ריידינג", עס איז זייער גרינג פון דארט אריינצובלאנדשען צו די אראבישע דערפער וואו בית סחור, פון וואו עס איז א נס ארויסצוקימען לעבעדיג, עס איז געאייגנט צו ניצען נאר א דרייווער וואס איז באקאנט אויף די בערג.

קאַטעגאָריע:ארץ ישראל
קאַטעגאָריע:מדבריות
דאנערשטיק

**דאנערשטיק** איז דער פינפטער טאג פֿון דער וואך, עס איז צווישן מיטוואך און פרייטיק.

עס הייסט אזוי ווייל אין דעם טאג האט מען געדינט די עבודה זרה וואס הייסט דונער.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון דאנערשטיק מיט צ=צדק, יופיטער; דער נאמען דאנערשטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען פון דעם רוימישן געטשקע יופיטער.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:טעג
דערציילונגען פון צדיקים

**דערציילונגן פון צדיקים** איז א סעריע פון ביכלעך וואס ענהאלט פארציילונגען פון צדיקים, געאייגענט פאר יונגווארג, אלע מעשיות זענען פון די צדיקים תלמידים און תלמידי תלמידים פון בעש"ט בעיקר פון בית חב"ד, עס האלט ביי אומגעפאר הונדרעט און פופציג חלקים.

עס ווערט געדרוקט אין ארץ ישראל.
קאַטעגאָריע:יידישע ביכער
הר חרמון

left|thumb|250px|הר חרמון
**הר חרמון** אויף די שפיצן קען מען זעהן שניי רוב יאר, אפילו עס געפונט זיך און א געגנט פון ווארימע לענדער.

ער געפינט זיך אויף די גרענעצן פון לבנון, סיריע און ישראל. די שפיץ דערגרייכט צו אומגעפער 6,708 טויזנט פוס העכערן ים פלאך, ער איז דער העכסטער בארג אויף די גולן הויכן, וואס איז אויפן ישראל זייט פון גרעניץ, און איז א דירעקטע המשך פון די קעגן לבנון בערג.

## היסטאריע 
אין דער זעקסטאגיקער מלחמה האט ישראל איינגענומען דעם בארג פון די סיריער. און אין די ערשטע טעג פון דער יום כיפור מלחמה האבן די סיריער צוריק איינגענומען דעם בארג אבער אין אפאר טעג נאכדעם האט צה"ל אים ווידער איינגענומען, אין א ביטערן קאמף, וואו צענדליגע זעלנער האבן פארלוירן זייער לעבן.

חרמון
קאַטעגאָריע:ישראל
קאַטעגאָריע:מיטל מזרח קאנפליקט
הארווארד אוניווערסיטעט

קליין|250px
**הארווארד אוניווערסיטעט** איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1636 מיט 9 תלמידים, היינט פארמאגט זי 31,000 תלמידים מיט 14,000 איינגעשטעלטע. הארווארד געפינט זיך אין קײמברידזש, מאסאטשוסעטס. קײמברידזש איז לעבן באָסטאָן. דער אוניװערסיטעט איז זײער רײַך. מען קען לערנען ייִדיש אין האַרװאַרד.

קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן
קאַטעגאָריע:מאסאטשוסעטס
ירושה

**ירושה** איז אייגענטום אדער אסאך מאל באצויגן צו מידות און סיי וואסערע זאך וואס גייט אריבער פון איינער וואס שטארבט צו זיין יורש.

קאטעגאריע:טויט
טאבאק

**טאבאק** איז א פראדוקט געמאכט פון די בלעטער פון א פלאנץ וואס וואקסט אין אמעריקע שוין טויזנטער יאר. ער האט עטליכע קאטעגאריעס:
* פאפיראסן און ציגארן
* ליולקע 
* טאביק ד.ה. שמעק שטויב
* קייען טאבאק

אין אלע געבילדעטע לענדער איז דא א ספעציעלע טאבאקא שטייער, און דאס ברענגט צו אומ-לעגאלע האנדעלס.

נוי יארק האט היינט די טייערסטע שטייערן אויף טאבאק.

דניאל יא הומו.

די אומערסטנס באקאנטע פאפיראסן פאבריצירער זענען 'פיליפ מאוריס', זיי פאברוצירן צווישן אנדערע "מארלבארוי" און "פארלאמענט", וואס די זענען די מערסע אויפגעכאפטע ברענדס.

דערנאך איז דא ציגארען, וואס דאס איז גאר א אנדערע סוגיא פאר זיך, אסאך דערפון מאכט מען מיט די הענט און די וואס קומען פון קובא קען קאסטן ביז עטליכע הונדערט דאלער א שטיק.

יש מסורת למסטוקטומין- וי אוכסלט, ותכין עויגה, ועויגה שיקצע בצויירת ציצילך, וציצלך נפולייס. מיניבס אי נדבס אי שקדס אי מהאדיסס.. מי חורה? מי רהט? מי עופרה?

לסיכומס, מין תוייחס, מין זויין, מי ליאליס.

דער גרעסטער דיסריבוטער אין אמעריקע פון אלע ערליי ציגארן פון די גאנצע וועלט פאר ביליגע פרייזן איז די ריזיגע פירמע j r cigars

## זעט אויך 
* ניקאטין

קאַטעגאָריע:רויכערונג
שוואם

קליין|שוואם
דער **שוואם** אדער דאס **שוועמל** () איז א מין ארגאניזם פון דער משפחה וואס הייסט אייקאריאטן. 

בלשון רבים הייסט פאנגוס *פאנגי*.

עס ציעט איר ערנערונג פון אנדערע ארגאניזמען. עס טוט עסן איר עסנווארג פון דרויסן, איינזאפנדיג ניוטריענט מאלעקיולן אין צו זייערע צעלן. 

הייוון, מאלד און שוועמלעך זענען א ביישפיל פון מיני פאנגי.

אמאל האט מען געמיינט אז דאס איז א געוויקס.

עס זענען פאראן אן אפגעשאצטע 5.1 מיליאן זגאלן פון פאנגי מיט בלויז זיבעציג טויזנט דעפענירט דערווייל.

## עסן 
טייל שוואמען זענען עסבאר. מען קען זיי עסן רוי אדער מען קאכט די שוואמען אין זופ און אנדערע עסנווארג.

*
שמואל טייטלבוים

**שמואל טייטלבוים** איז דער גבאי פון רבי זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי. ער איז באקאנט אלס גרויסער ידען אין חסידות טראץ זיין אינגען עלטער. ער האט איבערגעדריקט דעם ספר ישמח משה אויף א מייסטערהאפטן אופן.

ער ווערט אנגערופן מיטן צונאמען **שמואל גבאי**. די אהרונים רופן אים **שמואל קאמפאט**.

ער שטייט צו די רעכטע האנט פון זיין רבי'ן און איז זייער איבערגעגעבן פאר יעדע פראיעקט פון די קהילה.

בפרט שטייט ער צום רבי'נס רעכטע האנט ביי אלע גרויסע אינטערנעמונגען וואס די רבי האט אינטערגענומען אין די לעצטע יארן,

די אויפבוי פון די נייע סאטמארע ישובים קרית יטב לב אין בלומינגבורג און שכונת סאטמאר אין לעיקוואד,

שקל הטהור וואס ער העלפט שטארק צו דעם רבי'ן מיטן שאפן שווערע מיליאנען יערליך,

און יעצט ביי די מאסיווע אויפשאקלונג אין די קהילה און אין די מוסדות אין קרית יואל,

קליין|385x385px|ר' שמואל טייטלבוים שטייט הינטער דעם סאטמארער רבי׳ן

קאַטעגאָריע:גבאים
קאַטעגאָריע:זאלוינים
רייזע

**רייזן** (ענגליש: *travel*) איז די טראנספארט פון מענשטן דורך פארן און פליען מיט אן אעראפלאן, שיף, אויטא אדער אפילו שפאצירן. דאס הייסט פארן אויף די וועלט זעהן און מיטלעבן נייע זאכן ווען מען פארט אויף וואקאציע רופט מען דאס אן רייזען.

קאַטעגאָריע:פארוויילונג
קאַטעגאָריע:קולטור
קאַטעגאָריע:טוריזם
פידלער אויפן דאך

thumb|200px|פלאַקאַט פון דעם פילם פון יאָר 1964
**אַ פֿידלער אויפן דאַך** איז אַ גאָר פּאָפּולערע מוזיקאַלישע פאָרשטעלונג און אַ פֿילם געשפילט אויף דער ענגלישער שפראַך, וואָס איז באַזירט אויפן בוך טבֿיה דער מילכיקער, געשריבן פֿון שלום עליכם. דער ערשטער באַשטראַל פון דער פאָרשטעלונג איז געווען 1964 אין בראָדווײַ. שפּעטער זענען אַרױס װערסיעס אין אַ סך פֿאַרשײדענע לשונות, מיט ייִדיש בתוכם.

דער העלד פון דער מעשׂה איז דער מילכיקער טבֿיה (אינעם פֿילם געשפּילט פֿון חיים טאָפאָל). ער וווינט מיט זײַן ווײַב גאָלדע און זײערע פינף טעכטער אין אַנאַטעווקע, רוסלאַנד.

טבֿיה שפיגלט אָפּ אַ תמימות'דיקן טראַדיציאָנאַלן ג-ט'ס פאָרכטיקן ייִד. דער עיקר וואָס די מעשׂה ברענגט אַרויס איז דאָס איבערקערעניש אָנהײב לעצטן יאָרהונדערט, אַז אָנשטאָט גיין צום שדכן (אין דעם פאַל יענטע די שדכנ'טע - מאָלי פּיקאָן) און דער טאַטע זאָל באַשליסן מיט וועמען די קינדער זאָלן חתונה האָבן, באַשליסן זיי דאָס איצטער אלײן לויט זייער געפיל און לױט דעם, וועמען זיי האָבן ליב.

בײַם ערשטן קינד, צייטל, וועלכע פאַרליבט זיך אין מאָטל קאַמזױל דעם שניידער, גיט איר עס דער טאַטע נאָך נאָכדעם וואָס זי האָט זיך געבעטן בײַ אים אַז זי וויל נישט חתונה האָבן מיט לייזער וואָלף אַ קצב אַן אַלמן ווי עס איז געװען אָפגעשמועסט צװישן יענטע, לײזער װאָלף און טבֿיה. אַזוי אויך בײַ דער צווייטער טאָכטער האָדל, וואָס וויל חתונה האָבן מיט פּערטשיק, אַ ייִדישער בחור אַ סאָציאַליסטישער רעוואָלוציאָנער, גיט טבֿיה איר אויך נאָך. זי איז אַפֿילו גרײט צו פאָרן קיין סיביר באַזוכן פּערטשיקן אין לאַגער און טבֿיה ווייסט אַז מעגלעך וועט ער זי מער נישט זען און זי וועט לכאורה נישט האָבן קיין טראַדיציאָנעלע חתונה.

אָבער בײַ דער דריטער און געליבטסטער פֿון אים טאָכטער, חוה'לע, וואָס פאַרליבט זיך אינעם גױ פיעדקע, קען ער שוין נישט איינשטימען מיט דעם און ער האַקט אָפּ מיט איר.

דער פילם ענדיגט זיך ווי מען פאַרטרײַבט די ייִדן פון אַנאַטעווקע, און טבֿיה פאָרט קיין ניו יאָרק, אַמעריקע. לייזער וואָלף קיין שיקאַגאָ און יענטע קיין א"י.

דער נאָמען "אַ פֿידלער אױפֿן דאַך" איז באשיינט געווארן פון מארק שאַגאַלס געמעלן.

## באַוווּסטע ניגונים 
די ניגונים אין דעם פילם זענען זייער אויפֿגעכאַפּט און פּאָפּולער, און זײ ווערן אַ סך נאָכגעזונגען ביזן הײַנטיקן טאָג. די סאַמע באַװוּסטעסטע פֿון זײ זענען׃

* די תּורה („טראַדישען”)
* װען איך בין אַ ראָטשילד („איף אײַ וואָז אַ ריטש מען”)
* לחיים („לחיים טו לײַף”)

## וועבלינק 
* ווידעא פון יוטוב

קאַטעגאָריע:מוזיקפילמען
עמיגראציע

**עמיגראַציע** ווערט אנגערופן דאס אויסוואנדערן פון איין לאנד צום צווייטן מיטן פלאן זיך דארט צו באזעצן. די סיבות דערפאר קענען זיין
* מלחמה
* רדיפות
* פעלט פרנסה
* זוכן א בעסרן קלימאט
* גיין חתונה האבן מיט אן איינוואוינער פון אן אנדער לאנד

קאַטעגאָריע:דעמאגראפיע
מנחם מענדל גערליץ

הרב **יצחק מנחם מענדל גערליץ** (ב' אב תש"ב – ג' אדר ב' תשפ"ב) מנהל פון מכון אורייתא איז געווען א חרדישער שריפטשטעלער, זיין ווערק רעכנט אריין קינדער און יוגנט ליטעראַטור און ביכער וועגן געאָגראַפיע, רעדאַקטאָר, צונויפשטעלער און אַרויסגעבער פון תורה ליטעראַטור. זײנע ביכער באַהאַנדלען די געשיכטע פון חכמי ישראל במשך הדורות און די געשיכטע פונעם אַלטן ישוב אין ירושלים, פון אַ חרדישן שטאַנדפּונקט. אויך באקאנט מיטן פען נאמען **מנחם געץ**.

קאַטעגאָריע:מוהלים
מנחם מענדל

**מנחם מענדל** איז א נאמען, פון לשון הקודש **מנחם** מיטן יידיש ביינאמען **מענדל**.
מנחם מענדל משי זהב

**מנחם מענדל** (נפטר ט׳ שבט תשפ"א, 22סטן יאנואר 2021) איז דער פען נאמען פון **מנחם מענדל משי זהב**, א באקאנטער יידיש־שפראך שרייבער.

מנחם מענדל  איז געווען אן איידעם ביי ר' יוסף שיינבערגער און זיין עיקר ציל איז געווען צו מאכן אז די פרומע אידן זאלן נישט מוזן ליינען די געדאנקען פון די פרייע אידישיסטן.

ער האט געשריבן הונדערטער מעשה ביכלעך פון סיפורי צדיקים און היסטאריע, זיין אידישע שפראך איז פליסיג און ער איז פון די בעסטע פרומע אידיש־שפראך שרייבער וואס אידן האבן פארמאגן אין זיין צייט. אסאך פון זיינע ביכער זענען איבערגעשריבן פון גרויסע שרייבער ווי מארקוס לעהמאן. די ביכער זענען ארגינעל געשריבן געווארן פון שרייבער אין אידיש—דייטש אדער אויף די אמאליגע שפראך אידיש, און מנחם מענדל האט זיי איבערגעארבעט אויפן היינטיגן סטיל אידיש.

אויך איז דער פען נאמען אמאל געווען באקאנט אלס גרויסע קנאי און געשריבן אסאך ווערק קעגן די ציונים, אבער אין די נאכפאלגענדע יארן איז ער שוין נישט געווען טעטיג אין קנאות, נאר עס איז יעדע יאר ערשיינען פון אים נאך און נאך מעשה ביכלעך. אויך האט ער געשריבן כללית'דיגע חרדישע ענינים אויף עברית פארן *המודיע*, די אגודת ישראל צייטונג. 

מנחם מנדל איז נפטר געווארן ט שבט תשפ"א יאנואר 22 2021 אין עלטער פון 84 יאר פון קאוויד-19.

זיין זון יהודה משי זהב איז גיוועזען דער גרינדער און פירער פון זק"א.

## זיינע ביכער
* די לעצטע מינוט
* די כוזרים לאנד
* די שיינקייט פון שבת
* די שיינקייט פון יום טוב
* די שיינקייט פון ירושלים (ירושלים, תשמ"ו)
* ישועת השם כהרף עין (ירושלים, תשנ"א)
* דער אידישער פרינץ (ירושלים, תשנ"ב)
* גירוש שפאניע (ירושלים, תשנ"ו)
* א שטורעם אין מדבר
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
מעטרישע סיסטעם

די **מעטרישע סיסטעם** איז א צענטלעך וועג פון מעסטן וואס איז באזירט אויף די מעטער און גראם.

עס זענען דא עטליכע וועגן פון מעסטן וואס ווערן אנגערופן מעטרישע סיסטעם, אבער דאס וואס ווערט היינט באנוצט זייט די 1960ער יארן (תש"כ) איז פון דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן.

מעטרישע איינסן פון מאסע, לענג, און עלעקטריע ווערט כסדר געניצט ארום דער וועלט פאר ביידע פערזענליכער און פארשליכער ארבעט.

## היסטאריע 
די עיקר ציל פון א מעטרישער סיסטעם איז צו האבן די זעלבע נאמען פאר סיי וועלכע זאך מען מעסט אין וועלכע צאל עס זאל נישט זיין, אזוי אז ווען מען מעסט למשל ווייטקייט זאלן אלע מאסן זיין אין מעטערס און מען זאל זאגן מילימעטער פאר א טויזנטסטל פון א מעטער, און קילאמעטער פאר טויזענטער מעטער. נישט אז מען זאל דארפן ניצן אנדערע נעמען פאר אנדערע צאלן ווי צאל, פיס און מיילן.

קאַטעגאָריע:מאס
אטלאנטישער אקעאן

קליין|250px|מאפע פון אטלאנטיק, מערקבאר דרום און צפון
קליין|200px
דער **אטלאנטישער אקעאן** אדער דער **אטלאנטיק** איז דער צווייט-גרעסטער ים אויף דער וועלט, ער באדעקט א פיפטל פון דעם ערד קוגל. דער נאמען אטלאנטישער אָקעאַן ווערט שוין דערמאנט אזוי פרי ווי 450 יאר פאר דער נוצרישער ציילונג.

ער איז באהאפטן צו אלע גרויסע ימים אויף דער וועלט ווי דער ארקטיק, פאציפיק (דורכן פאנאמא קאנאל), אינדישער אקעאן און דער ים הגדול. דער אטלאנטיק גרעניצט זיך מיט די קאנטינענטן פון אמעריקע, אייראפע און אפריקע. 

דער אטלאנטיק ציט זיך אויף א שטרעקע פון 41,100,000 סקווער מייל, אריינגערעכנט אלע קליינע באהאפטענע טייכלעך, מיט א געווענליכער טיפקייט פון 10,932 פיס. און אויף א שטערעקע פון 31,800,000 ס.מ. אן די באהאפטענע טייכן, מיט א געווענליכע טיפקייט פון 12,881.

## פיש 
די עיקר מינים פון פיש וואס מען כאפט זענען דארש, הייק, הערינג און מאקערעל. מען נעמט אויך אסאך ווענגערס, לאבסטערס און וואלפישן.

אין דעם צפון אטלאנטיק איז פאראן א לאנגער קערפער פון וואסער, דער סארגאסא ים, וואס איז מער פארזאלצן ווי דער דורכשניט, דער סארגאסא ים אנטהאלט אסאך ים־גראז און דארטן טוען אויספלאדיען די ווענגערס.

## גרענעצנדע לענדער
די לענדער וואס האבן א בארטן אויפן אטלאנטישן אקעאן זענען:
### אייראפע
### אפריקע
### דרום אמעריקע
### צפון און צענטראל אמעריקע
#### קאראאיבן
## עקאנאמיע 
דער אטלאנטישער אקעאן ביישטייערט שיין צו די אנטוויקלונג און עקאנאמיע פון זיינע ארומיגע לענדער. אויסער הויפט טראנס-אטלאנטישע טראנפארטאציע און קאמוניקאציע רוטעס, האט דער אטלאנטיק ברייטע נאפט רעזערוון אין די אפזעץ-שטיינער פון די קאנטינענט-פאליצעס. דער אטלאנטישער אקעאן פארמאגט נאפט און גאז פעלדער, פיש, ים-זויגערס (ים-הינט און וואלפיש), זאמד און זשווירע רעזערוון, מאנגאן-קנאלן און איידלשטיינער. גאלד-געלעגערן זענען צוויי קילאמעטער אונטער וואס אויף דעם אקעאן-באדן; די געלעגערן זענען אבער איינגעהילט אין שטיין, וואס מען דארף אדורכגראבן. דערווייל איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט אויסגראבן דעם גאלד פונען אקעאן צו פארדינען א ריווח.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אקעאנען
ה'תקמ"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
* אומגעפהר אין דאס יאהר איז געגרינדט געווארן חסידות ברסלב.

## געבוירן
## נפטר געווארן
פויקער

צו מיינט איר פאקער?
left|thumb|250px|פויקער
א **פויקער** אדער **צימבלער** איז א מענשט וואס האקט אויפן פויק (אינסטרומענט), ער באגלייט אין אלגעמיין מוזיק מיט פויקן און קלאפן אויף באשטימטע כלים כדי צו ריטמישן די מוזיק. 

קאַטעגאָריע:מוזיק
קאטעגאריע:פאכן
פאקער

קליין
צו מיינט איר קארטן? צו מיינט איר א פויקער?

left|thumb|250px
**פאקער** איז א פאפולערע פארעם פון קארטן אזארטשפיל. טייל קארטן זענען אפן פאר יעדן צו זען און טייל זענען באהאלטן. און מען שפילט די וועטן אין א צענטראלן באנק. דער געווינער פון באנק איז פאר די שפילער וואס האט די בעסטע קאמבינאציע פון קארטן.

אידן פלעגן שפילן אן ענלעך קארטן שפיל *אָקע*.

מען קען דאס אויף שפילן אליין מיט מאשינען אדער אויפן אינטערנעט.

קאַטעגאָריע:אזארטשפילן
יא

**יא** איז זייער א ברייט  באניצט ווארט, וואס דריקט אויס הסכמה און קבלה ווי אויף צו מיטשטימען פאזיטיוו צו עפעס. עס איז דאס קעגן-ווארט פאר ניין. עס קען אויך געפרעגט ווערן בלשון קשיא ווי: *יא* זענט איר מודה?

אין אידיש איז דער ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגעטיווער וועג, *ווילסט נאכאלטס נישט* זאגט מען יא. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט יא אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט *פארט* און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט יא. 

נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א חיובי אלס ענטפער אויף שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגאטיוו אדער פאזיטיוו.

## אידישקייט 
ווען מען זאגט דאס אין יידיש מיטן מויל הערט זיך דאס ווי די תורה נאמען פון גאט - י-ה, דעריבער איז פארהאן גאר פרומע וואס זאגן דאס איא, כדי נישט ארויסצוזאגן די הייליגער ווארט מיטן מויל סתם אזוי.

די גרויסקייט פון אידן איז געווען אז ווען גאט האט זיי געפרעגט צו זיי ווילן זיך אונטערווארפן אונטער אים, האבן זיי נישט געזאגט מער ווי יא.

## זעט אויך 
* הודעה
* הסכמה
* פאזיטיוו
* ענטפער

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:אויסדרוקן

קאטעגאריע:שפראך
ניין

צי מיינט איר דעם נומער 9?

**ניין** איז א נעגעטיוו ווארט אויסדרוקנדיג קעגנערשאפט און אפאזאציע אפציווארפן די ווארט פאר דעם. עס איז דער קעגן-ווארט פון יא.

אין אידיש איז דאס ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגאטיוון וועג, *ווילסטו נאכאלטס נישט* זאגט מען ניין. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט ניין אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט *פארט* און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט ניין. 

נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א נעגאטיוו אלס ענטפער אויף א שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגאטיוו אדער פאזיטיוו. אויך אין יידיש.

קאַטעגאָריע:אויסדרוקן
קאַטעגאָריע:שפראך
ריכארד וואגנער

**ריכארד וואגנער** (22סטן מיי 1813 - 13טן פעברואר 1883) איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר און א גרויסער רעפארמאטאר פון דער אפערע-קונסט.

## ביאגראפיע 
וואגנער איז געבוירן אין לייפציג אין יאר 1813 צו קארל פרידריך וואגנער און יאהאנא בריל.

ער איז געשטארבן אין ווענעציע פון א הארץ אטאקע אין 1883.

ער האט געשאפן 11 אפערעס:"ריענצי","דער פליענדיקער האלאנדער","טאנהויזער","לאענגרין","דאס ריינער גאלד","די וואלקיריעס","טריסטאן און איזאלדע","די מייסטערזינגערס פון נירנבערג","זיגפריד","די געטערשקיעה" און "פארסיפאל".

וואגנער האט אויך אנגעשריבן עטלעכע עסייען וועגן דער דייטשישער קולטור בכלל און מוזיק בפרט, וואס ער האט אין זיי אויסגעדרוקט זיינע אנטיסעמיטישע איבערצייגונגען.
היסטאריקער ווייזן אן,אז היטלער האט זייער ליב געהאט זיינע מוזיקאלישע ווערק צוליב דעם.

ער איז געווען פון די רעוואלוציאנערן אין דער סאקסאנישער קעניגרייך אין דייטשלאנד, און האט געמוזט אנטלויפן פון דרעזדן אין גלות אריין, נאכדעם וואס די רעוואלוציע איז דורכגעפאלן.

קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטן
קאַטעגאָריע:דייטשע קאמפאזיטארן
קאמפאזיציע

**קאמפאזיציע** מיינט געווענליך א צוזאמשטעל פון פארשידענע חלקים אנדערשט אייןס פון אנדערן, וואס צוזאמן הערט זיך דאס ווי א גאנצער זאך.
קאמפאזיטאר

א **קאמפאזיטאר** איז א מענטש וואס שאפט מוזיק. בדרך כלל שרייבט א קאמפאזיטאר מיט מוזיקאלע שריפטנאטן בכדי אנדערע זאלן קענען ליינען און שפילן זיין מוזיק, אבער מען קען שאפן מוזיק מיט שפילן אן צו שרייבן די נאטן.

*
לודוויג וואן בעטהאוון

**לודוויג וואַן בעטהאָווען** (16טן דעצעמבער 1770– 26סטן מערץ 1827) איז געווען א דײַטשער קאָמפּאָזיטאָר און פּיאניסט, פון די גרעסטע ריזן אין קלאסישער מוזיק.

בעטהאָווען איז געבוירן געוואָרן דעצעמבער 1770 אין באָן, פּרינציפאליטעט פון קעלן (הײַנט דײַטשלאנד). 

ער האָט פארפאסט די אָפּערע ’’פידעליאָ’’, נײַן סימפאָניעס, 16 סטרונע–קווארטעטן, 32 פּיאנע–סאָנאטעס, פינף פּיאנע-קאָנטשערטאָס, א פידל–קאָנטשערטאָ און פיל אנדערע ווערק.

די נײַנטע סימפאניע איז א כאָרעל–סימפאָניע, זי האָט געמאכט א רעוואָלוציע אין דער וועלט פון קלאסישער מוזיק און איז פאררעכנט אלס דאָס אממערסטן גראנדיעז קלאסיש ווערק, וואָס איז ווען אמאָל פערפאסט געוואָרן אויף דער וועלט.

זײַענדיק 26 יאָר אלט, האָט בעטהאָווען אָנגעהויבן פארלירן זײַן געהער. כדי צו הערן וואָס ער קאָמפּאָזירט, האָט ער געמוזט זיך אראָפּלייגן אויף דער ערד, און הערן די וויבראציעס פון דער פּיאנע, אז ער זאָל וויסן וועלכע נאָטן ער שפּילט. אין יענע צײַטן איז געווען שווער זיך צו באטייליקן אין דער חברה פאר א טויבן מענטשן. וויבאלד בעטהאָווען האָט געארבעט אליין, שרײַבנדיק זײַנע קאָמפּאָזיציעס, האָט ער געדאנזשעט צו באהאלטן זײַן דעפעקטיווקייט פון אנדערע מענטשן.

בעטהאָווען איז געשטאָרבן דעם 26סטן מערץ 1827 אין וויען.

קאַטעגאָריע:פיאניסטן
קאַטעגאָריע:דייטשע קאמפאזיטארן
מוזיקאלישע קאמפאזיציע

**מוזיקאלישע קאמפאזיציע** איז א שאפונג פון דעם קלאסישן פעריאד פון די קלאסישע מוזיק..

דער קלאסישער מוזיק פעריאד האט זיך אנגעהויבן אין דער ענדע פונעם 16טן יארהונדערט, מיט די מייסטער ווערק פון יאהאן סעבעסטיען באך, יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעיוס מאצארט, לודוויג וואן בעטהאווען, ריטשארד וואגנער און נאך.

אט די בארימטע קאמפאזיטארן זענען די גרנונד שטעלער פון קלאסישע מוזיק וועלכע האבן ערפינדן די בארימטע סימפאניעס וועלכע ווערן נאך געשפילט ביזן היינטיגן טאג, דורך בארימטע פילהארמאניק ארקעסטעריעס איבער דער וועלט.

קאטעגאריע:מוזיק
העברעישע וויקיפעדיע

**העברעישע וויקיפעדיע** (העברעאיש: *ויקיפדיה העברית*) איז די וויקיפעדיע אויף דער העברעישער שפראך.

זי ווערט געפירט דורך אַ אײנציקן ביראקראט דריי ה' Eldad, ערן און w:he:משתמש:ביקורת. ער האט באוויזן היסטאריע ווי א טאלטירטער וויקיפעדיע באנוצער וואס מען האט אים געגעבן מעמדות אויסהאלטן זיין ווערטשאפט ביי דעם וויקיפעדיע דארטן.

די העברעישע װיקיפעדיע, ריכטיג צו אפריל 2020 האלט מיט העכער װי 260,000  ארטיקלען.

## זייער פאפולער 
די ישראלים פראצענטואלע מער אינטערנעט צוטריט ווי סיי וואסארא לאנד און קולטור. 

גוגל וויילט טאקע אויס זיי ענדטערשטער צו לינקן אויבן אויף די ליסטע פון די רעזולטאטען.

אויך האט יאהו וואס האט שותפות מיט "הארץ" אין דעם ישראלדיקע וואלה פארטאל אנגעהויבן צו קאפירן אלע ארטיקלען פון דער העברעישער וויקיפעדיע אלס דער אפיציעלער עלעקטראנישער ענציקאלפידיע. 

אַן אינטערסאַנטער אַרטיקל וואָס איז ערשינען אין דער ישראלדיקער וואָכן צייטונג "מקור ראשון" וואַרפט אַסאַך ליכט איבער דעם פּראָיעקט. דאָרטן איז דער הייסער טעמע וואס מ'קען זיך נישט פאַראייניגן און ווערט נאָכאַנאַנד געטוישט; "משיח" וואס די לובאַוויטשער שלאָגן זיך צו ער לעבט נאָך; און "יאַסיר אַראַפאַט", וואס די רעכטע מיט די לינקע שלאָגן זיך אַרום.

## וועבלינקען 
* באריכט פון וויקיפעדיע קאנווענץ

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:וויקיפעדיעס לויט שפראכן
שנאר

**שנאר** מיינט: בעטן געלט אדער חפצים ביי א צווייטן אן אפצאל.

אמאל טיט מען דאס לטובת מוסדות אדער פאר א פערזענליכע צוועק. פיל כוללים און פארשיידענע מוסדות'ן האלטן זיך אונטער דורך שנארן געלט פון די יידן. דאס איז סיי אין חוץ לארץ, און ספעציעל אין ארץ ישראל.

א **שנארער** איז איינער וואס לעבט פון בעטן נדבות. די וואס פארן ארום אין די וועלט צו זאמלן געלט פאר מוסדות ווערן אויך אנגערופן **משולחים**.
קאטעגאריע:צדקה
וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט

**וואלפגאנג אמאדעאוס מאצארט** (; 27סטן יאנואר 1756 - 5טן דעצעמבער 1791) איז פאררעכנט פון די גרעסטע לייבן אין קלאסישע מוזיק.

## ביאגראפיע 
מאצארט איז געבוירן אין זאלצבורג (היינט אין עסטרייך) אינעם יאר 1756.

נאך אלץ קינד האט זיך דער ווואונדערקינד ארויסגעשטעלט צו זיין א גאון און נגינה, וועלכער האט געמאכט פרייליך אלעמען מיט זיין וואונדערבארע קאמפאזיציעס וואס איז געווען א חידוש אין זיינערצייט.

אממערסן באקאנט איז זיין הערליכער איין קליינע נאכטמוזיק, וועמענס מעלאדיע ווערט געשפילט פאר גאר פיצלעך קינדער, ווייל עס איז אנגענומען ביי געוויסע פארשער אז זיינע קלאסישע מוזיק העלפט פאר'ן מוח, זיך גוט צו אנטוויקלען. .

מאצארט האט נאך אלץ יונג קינד זיך געטראפן מיט דעם בארימטן קאמפאזיטאר יאזעף היידן, און דער אלטער היידן האט געגעבן לעקציעס פאר דעם קליינעם מאצארט, וואס האט אים באגלייט זיין גאנצן לעבן.

מאצארט האט געשאפן אריבער 600 קלאסישע קאמפאזיציעס. גאנצע 40 סימפאניעס און הונדערטער סאנעטעס, און קאנסערטאס פאר דעם פידעל און פיאנאו, וועלכע זענען אלע ברייט בארימט ביזן היינטיקן טאג.

מאצארט איז געשטארבן אין 1791אין ווין.

## וועבלינקען 
* יידיש הערבאר פראגראם פון SBS ראדיא

## רעפערענצן 
מאצארט, וואלפגאנג
באראק מוזיק

**באראק מוזיק** טוט באצייכענען דעם סטיל אין אייראפעאישער מוזיק צווישן די יארן 1600 און 1750.

נאך די בארימטע רענעסאנס קאמפאזיטארן פאלעסטרינא און לאסוס האט זיך די סטיל פון קונסט בכלל און מוזיק בפרט אנגעהויבן צו ענדערן. קלאדיא מאנטעווערד האט געשריבן מוזיק טייל אין רענעסאנס סטיל און טייל אין באראק סטיל.

אין דער באראק פעריאדע האט מען געשריבן קאנצערטן און אפערעס.

פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי סקארלאטי, מאנטעווערדי, וויוואלדי און הענדל. וועלכע האבן קאמפאזירט מוזיק פאר דעם ארגל.

די באראק מוזיק פעריאדע האט געלייגט דעם גרונד-שטיין פאר דער קלאסישער מוזיק פון אלע שפעטערדיגע גענעראציעס.

דער לעצטער באראק קאמפאזיטאר איז געווען באך; נאך אים האט אנגעהויבן די קלאסישע פעריאדע.

קאטעגאריע:מוזיק
יודענראט

**יודנראט** (אָדער **יידנראָט**; אויף דייטש: Judenrat) איז דער נאָמען פון דער יידישער ראָט וואָס איז צונויפגעשטעלט געוואָרן דורך די נאציס, מיטן באפעל פון ריינהארד היידריך, אין די געטאָס און אָקופּאציע־געגנטן בעת די חורבן אייראָפּע. דער ראָט איז געווען פון רבנים, פּאָליטיקער, און אנדערע חשובֿע לייטן וואָס זיינען אין אלגעמיין אויסגעוויילט געוואָרן דורכן יידישן ראָט (נאָך וואָס די נאציס האָבן דאָס באשטעטיקט), און מאנכמאָל זיינען זיי געטייט געוואָרן דורך די נאציס.

## יודנראטס אויפגאבע 
זייער צוועק איז געווען אנפירן דעם לעבנס-נייטיקער-שטייגער פון די יידן אין געטא. ווי צב"ש: זארגן פאר זייער וווינונג, מעדיצין, דערציאונג, ארבעט, זיכערהייט, טראנספארט, רעליגיע אא"וו. אין געוויסע געטאס האבן זיי ארויסגעלאזן באזונדערע געטא-געלט און מארקן. אויך האבן זיי באשטימט א יידישע פאליציי וואס האבן אכטונג געגעבן אויפן סדר אריינגערעכנט אויספירן נאציסטישע באפעלונגען ווי צב"ש פירן יידן צו די ארבעטס לאגער, קאנפיסקירן יידישע פארמעגן, און צום טרויערן סוף פירן קינדער מיט פרויען צו די פארניכטונג לאגערן.

## יודנראטס קווענקלעניש 
דער יודנראט איז געווען אין א קווענקלעניש לגבי ווי אזוי זיך צו פירן מיט אזעלכע געזעצן וואס זיינען געווען צו שלעכטס טאן די יידן. אזעלכע האבן געטענהעט אז ס'בעסער זאלן די יידן אויספירן די שרעקלעכע געזעצן אײדער די ברוטאלישע נאציס. אזעלכע האבן געטענהעט אז אויף יעדן פאל טאר נישט א ייד זיך מיטטיילן צו העלפן די נאציס. אין פאקט האבן זיך טאקע עטלעכע יידנראטן גענומען זייער לעבן, אזעלכע האבן זיך געלאזט הרגענען דורך די נאציס ווען זיי האבן זיך צוריקגעהאלטן פון דורכפירן די נאצישע געזעצן. צב"ש אדאם טשערניאקאוו דער הויפט פירער פון ווארשעווער געטאס-יודענראט האט זיך גענומען דאס לעבן ווען ער איז באפעלט געווארן אויסצושטעלן א ליסט פון יידן וואס זיינען געשטעלט געווען אפשיקן צו די פארניכטונג לאגער.

## יודענראטס האנארארס 
אין אלגעמיין האבן די נאצים אויסגעבעסערט די יודענראטס-מיטגלידערן אין פארשידענע זאכן, זיי האבן באקומען מער עסן און האבן נישט געדארפט גיין ארבעטן אין די ארבעטס לאגער.

קאטעגאריע:חורבן אייראפע
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה
יאזעף היידן

**פראנץ יאזעף היידן** (; 31סטן מערץ 1732 - 31סטן מיי 1809) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר, פון די פיאנערן און שעפער פון דער קלאסישע פעריאדע מוזיק. ער איז געווען דער הויף מוזיקער פון דער עסטערהאזי פאמיליע.

ער איז געווען א גוטער פריינד פון וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט און א לערער פון לודוויג וואן בעטהאוון.

## ביאגראפיע 
היידן איז געבוירן געווארן אין א דארף אין עסטרייך לעבן דעם גרענעץ מיט אונגארן אין 1732. גאנץ יונג האט ער געלערנט שפילן דעם הארפסיקארד און דעם פידל.

ער האט געשריבן אריבער 100 סימפאניעס, פון וועלכן די עס צייכנען זיך אויס זיינע פאריז סימפאניעס, און די לאנדאן סימפאניעס, וועלכע לויפן פון 88 ביז 104, מיט אזעלכע נעמען ווי "די קלאק, די דראמראלל, און נאך.

ער האט שטודירט מיט דעם וואונדערקינד מאצארט, און אים געגעבן לעקציעס איבער קלאסישע מוזיק וואס ער האט מקבל געווען פון די גרויסע באראק קאמפאזיטארן.

היידן ווערט אפט באטראכט אלס דער פאטער פון סימפאניע, צוליב זיין גרויסן איינפלוס וואס ער האט געהאט אין אלע סימפאניעס וואס מאצארט, שובערט און בעטהאווען האבן קאמפאזירט.

בסוף ימיו האט היידן געוואוינט א שטיק צייט אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט געשריבן 12 סימפאניעס. ער האט געקלערט אפילו זיך באזעצן אין ענגלאנד, אזוי ווי הענדל א הונדערט יאר פריער, אבער ענדלעך האט ער זיך געצויגן קיין ווין, וואו ער איז געשטארבן אין 1809.

קאַטעגאָריע:קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:עסטרייכער
ליטעראט

קליין|ליטעראט
**ליטעראט** איז איינער וואס איז געלערנט צו שרייבן און ליינען די שפראך וואס ער רעדט. און קורצן ער איז אויפגעבויט אין ליטעראטור.

אויב איינער וואס זיין מוטערשפראך איז יידיש, און קען אבער נישט שרייבן קיין יידיש, הייסט אן **אנאלפאבעט**, אויב ער שרייבט יא א גוטע אידיש, אבער נישט קיין גוטע ענגליש, הייסט ער נישט קיין אנאלפאבעט. נאר זיין מוטערשפראך, וואס ער רעדט, דארף ער קענען שרייבן, לויט די כללים.

קאטעגאריע:שפראך
קאטעגאריע:בילדונג
פאנעטיק

**פאנעטיק** איז די חכמה וואס טוט שטודירן די אויסשפראכן וויאזוי דאס הערט זיך יעדע ווארט אין איר אייגענארטיקער אבסטראקטער קלאנג פון הערן ווען מ'ליינט דאס און ווען מענשטן רעדן דאס צווישן זיך, און וויאזוי מען ניצט דאס מויל צו שאפן דעם קלאנג. דאס איז נישט דן אינעם קאנטעקסט פונעם קול נאר אינעם עצם קול וויאזוי דאס הערט זיך. 

די אפטייל פון ווארט *פאן* קומט פון גריכיש φωνή פאָנע וואס איז טייטש *קול* אדער *קלאנג*. ווי אויך טראגט דער נאמען אונזערע טעלעפאן'ען פון דעם שורש ווארט.

אפטיילונגן אין דער שטודיע קען זיין ווי פאלגענד, וויאזוי דאס מויל שאקלט זיך ד.ה. וועלכע אברים יעדע שפראך דרוקט מער צו די צונג אדער די ליפן א.א.וו. אדער פשוט וויאזוי מען הערט דאס ווייל איין ווארט כאפט מען מער אריין ווי דאס צווייטע. א.א.וו.

עס זענען פארהאן איבער הונדערט פארשידענארטיקע קולות אין דער שטודיע פון פאנעטיק.

דאס האט מען שוין שטודירט זינט 2,500 יאר צוריק אין אינדיע.

*
קלאר

**קלאר** מיינט *לויטער* *דירכזיכטיג*

צוליב דעם רופט מען יעדע זאך וואס א מענטש איז זיכער ביי זיך אן א פלעק (פון ספקות)  אז ער איז קלאר . 

אדער א באגריף וואס איז זייער פארשטענדליך 
אדער ביי זעהן אז עס איז דורכזיכטיג.
ווען א זאך איז קלאר, בלייבט נישט קיין פלאץ פאר קווענקלעריי.

## זעה אויך
* קלארשטעלונג
## פרעפערענצן
מת מצוה

א **מת מצוה** איז א טויטער מענטש וואס מען באגעגנט אין מיטן וועג, פאדערט די הלכה אים צו באגראבן אויפן ארט, און נישט אוועקרירען פון דארט, אפילו מיטן ווילן אים צו באגראבען אויף א מכובד'יגע ארט, ווייל דאס איז צער פארן נפטר. 

רבי עקיבא האט פארציילט אז ווען ער איז געווען אן עם הארץ האט ער איינמאל געפונען אן טויטען מענטש אויפן וועג און אים גענומען שלעפן אין שטאט אריין, ווען די חכמים האבן אים געזעהן האבן זיי אים אנגעשריגען וואס האסטו געטוהען, מיט יעדן טריט האסטו עובר געווען עבירה, דו וואלסט אים געדארפט באגראבן אויפן ארט באלד און גיך, און רבי עקיבא זעהנדיג וואו ער קומט אן מיטן עם הארצות, אז אפילו טוהענדיג אזא שווערע ארבעט פון שלעפן א טויטע מענטש מיט א גוטע כוונה האט ער גאר עובר געווען מיט יעדען איבריגען טריט אן עבירה, האט זיך גענומען צום הארצן, און זיך געזעצט לערנען תורה. 

אפילו א כהן גדול אדער א נזיר וואס טאר זיך נישט מטמא זיין צו קיין שום מת, אבער צו א מת מצוה איז א מצוה אז ער זאל זיך מטמא זיין.

קאַטעגאָריע:אבלות אין יידישקייט
איציק מאנגער

**איציק מאַנגער**(1901–1969) איז געווען אַ וויכטיקער שרײַבער און פאָעט (דיכטער). כאָטש ער האָט געזאָגט אַז ער איז געבוירן געוואָרן אין בערלין, איז ער באמת געבױרן געװאָרן אין טשערנאוויץ. ער איז געווען א זון פון א שנײַדער. ער האָט געשריבן עטלעכע לידער–ביכער וואָס זענען פֿול מיט מעטאפערען (אָפט צו דער תורה, אָבער אויך צו דײַטשישע לידער, און ענגלישע לידער) און פאנטאזיע. ער איז באקאנט צים מערסטן פאר זיינע באַלאַדעס.

ער האָט געוווינט אין ווארשע, יאס, פאריז, ליווערפול, און לאנדאן. סוף–כל–סוף איז ער אנגעקומען אין ארץ ישראל. כאָטש ער האט געשריבן אויף יידיש, איז ער געווען זייער פאפולער און באליבט אין ישראל. 

הײַנט איז דאָ א איציק מאנגער פריז פאר יידישער ליטעראטור.

**ייִדיש:** איציק מאַנגער, טונקל־גאָלד, לידער, ייִדיש און דײַטש, צונויפֿגעשטעלט, איבערגעזעצט און מיט אַ נאָכװאָרט פֿאַרצאָרגט פֿון אפֿרת גל־עד, מיט טראַנסקריפּציע, מיט בילדער און מיט צעדע, ייִדישער פֿאַרלאַג אינעמ זורקאַמפּ פֿאַרלאַג

* איציק מאַנגער לייענט פאָר זיינע לידער (אוידיאָ) 
* The Itzik Manger ballads' site

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאטעגאריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
אקצענט

**אקצענט** איז דער הברה וויזוי פארשידענארטיקע מענשטן וואס רעדן טאקע די זעלבע שפראך אבער דאך הערט זיך דאס אנדערשט. ווייל זיי דרוקן אנדערשט די הברה.
קאטעגאריע:רעדן
קלארשטעלונג

צו מיינט איר וויקיפעדיע:קלארשטעלונג?

**קלארשטעלונג** איז דער פראצעס פון קלאר שטעלן א געוויסע זאך, אין לשון קודש הייסט דאס **הבהרה**, דאס קלארשטעלן און גוט ארויסברענגען א זאך. אין לעגאלער טערמין הייט דאס דיסקלעימער.
GNU

left|thumb|250px|דער לאגא פון GNU
**GNU** (גנו) איז א קאמפיוטער אפערירן סיסטעם קאמפאזירט גענצליך פון פרייע און אפענע אינסטרוקציע, 

פּשט פֿון דער ראשי תיבות GNU: GNU's not Unix, (ס'קלאַפּט אױך אױף ייִדיש: **ג**נו איז **נ**ישט **י**וניקס), קעגן יוניקס אפערירן סיסטעם.

דער GNU ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן דורך ריטשארד סטאלמאן.

## װעבלינקען 
* GNU וועבזייטל

קאַטעגאָריע:אפערירן סיסטעמען
קאַטעגאָריע:אפענער קאד
GNU פרייע דאקומענטאציע ליצענץ

קליין|250px|דער לאגא פון GNU
**GNU FDL** איז ראשי תיבות **פ**רייע **ד**אקומענטאציע **ל**יצענץ פון GNU רשות צו קאפירן. 

דאס איז א לעגאלער אויסגערבעטער דאקומענט ליצענץ ספעציעל פאר פרייע און אפענע פראיעקטן וואס וואלענטירן בויען דעם תוכן. 

און כללית טוט דער לייסענס פארזיכערן אז דער בעלות פון די באשאפערס האבן נישט קיין רעכט דערויף, ד.ה. עס איז נישט *קאפירעכט*, נאר בלויז *קאפילינק* אז דער באשאפער איז נאך אזוי ווייט איבערגעלאזט מיט אביסל בעלות אז מען זאל אים קענען געבן די קרעדיט אבער נישט קענען האלטן פאראנטווארטליך.

אלץ וואס מען שרייבט אויף וויקיפעדיע איז לויט די תנאים פון דעם GNU ערלויבניש.

## דרויסנדיקע פארבינדונגען 
* GNU FDL

קאַטעגאָריע:GFDL
קאַטעגאָריע:ווייכווארג
BSD

Berkeley Software Distribution) **BSD)** איז אומזינסטער יוניקס טייפ אפערעיטינג סיסטעם, ארויס געגעבן דורך די יוניווערסטי פון קאליפארניע בערקלעי, אנגעהויבען און 1970.

## איבערבליק 
**BSD** איז באקאנט פון די מערסטע סטאבילע אפערעיטינג סיסטעם, סעציפעל די FREE BSD ווערסיע, עס זענען דא פארשידענע ווערסיעס וויבאלד עס איז געלייסענד אונטער די BSD לייסענס וואס איז גענצליך אומזינסט, און עס איז זייער סטאביל, ווי למשל די מעקינטאש OS 10 און ווייטער, זענען א גענדערטע ווערסיע פון **BSD**, 

## BSD ווערסיעס 
* FREE BSD
* NET BSD

## װעבלינקען 
* מער אינפארמאציע 

קאַטעגאָריע:אפערירן סיסטעמען
ריטשארד דאקינס

thumb
**קלינטאן ריטשאַרד דאקינס** (ענגליש: *Clinton Richard Dawkins*; געבוירן דעם 26סטן מערץ 1941) איז א באקאנטער ביאלאג און אן אטעיסט. געבוירן אום דעם 26סטן מערץ 1941, אין ניירויבי, קעניא. ער האט מיט זיין פאטער אימיגרירט קיין בריטען וואו ער איז א ביאלאג און עוואלוציע פרעדיגער. ער איז געווארן וועלט בארימט מיט זיין קאנטראווערסינאלן בוך: "דער עגאיסטישער גען", וואס ווייזט אויף דער טעאריע פון עוואלוציע, מיט נאך א פונקט פארוואס מיר לעבן, און בעיקר באקאנט אלס די נייע אויסטרעף אז עוואלוציע האט מיט די גענעס און נישט מיט דעם קערפער פון דעם גאנצן ארגאניזם פונעם מין בעל חי.

## וועבלינקען 
* אן העכסט אינטערסאנטער ווידעא קליפ וואו ער טענה'ט זיך מיט א רב אין לאנדאן איבער אמונה, פארוואס מיר האבן מורא צו לערנען מיט אונזערע קינדער איבער עוועלוציע. http://throwawayyourtv.com/2006/03/dawkins-religion-in-schools.html  
* א ווידעא קליפ ווער ער נוצט א שמועס מיט **יוסף כהן** א איד פון וויליאמסבורג וואס איז געווארן א מוסולמענער צו העצן אטנקעגן רעליגיע.

קאַטעגאָריע:וויסנשאפט
קאטעגאריע:בריטישע אטעיסטן
מערב-אייראפע

לינקס|קליין|250px|מערב אייראפע
**מערב־אייראפע** איז א נאמען וואס מען גיבט צו די פאלגנדע לענדער:
* פאראייניגטע קעניגרייך, אירלאנד.
* די דריי בענעלוקס לענדער: בעלגיע, האלאנד און לוקסעמבורג.
* די פינף נארדישע לענדער: שוועדן, פינלאנד, דענמארק, איסלאנד און נארוועגיע.
* פיר לענדער פון צענטראלער אייראפע: דייטשלאנד, עסטרייך, שווייץ און ליכטנשטיין
* פראנקרייך און מאנאקא
* די לענדער פון איבעריע: שפאניע, פארטוגאל און אנדארע

*
קלאסישע פעריאדע (מוזיק)

די **קלאסישע פעריאדע** פון מוזיק באצייכענט דעם סטיל אין מוזיק צווישן די יארן 1750 ביז בערך 1825.

די קלאסישע פעריאדע האט איבערענומען פון דעם באראק סטיל, און דאס טראנספארמירט צו א העכערע און ווייטערע שטופע, מיט מער קונסט און קלאס, וועלכע האבן געשאפן די שענסטע און די סאמע מוזיקאלישע הארמאניקס ווי די וועלט בארימטע סימפאנישע ווערק, וועלכע זענען געשפאן געווארן יענע יארן.

פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי באך, היידן, בעטהאווען, מאצארט, שובערט, און זייערס גלייכן.

דאס איז די צייט פון די קאמפאזיטארן יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט. ארקעסטערס  זענען געווארן גרעסער און קאמפאזיטארן האבן אנגעהויבן שרייבן לענגערע שטיקלעך מוזיק גערופן סימפאניעס מיט עטלעכע טיילן (גערופן זאצן). טייל זאצן פון א סימפאניע זענען הויך און גיך, אנדערע שטיל און אומערט.

אן אנדער וויכטיגער טיפ מוזיק איז געווען דער סטרונע קווארטעט, א פיעסע געשריבן פאר צוויי פידלען, א וויאלע און א וויאלאנטשעל. אזוי ווי סימפאניעס, האט א סטרונע קווארטעט פיר זאצן. היידן, מאצארט און בעטהאוון האבן אלע געשריבן פיל בארימטע סטרונע קווארטעטן.

אין דער תקופה האט מען ערפונען די פיאנע. קאמפאזיטארן האבן גערן געהאט די פיאנע ווייל מיט איר קען שפילן דינאמיש—ווערן העכער אדער שטילער. אנדערע פאפולערע אינסטרומענטן זענען געווען דער פידל, דער וויאלאנטשעל, די פלייט, דער קלארינעט און די אבאע.

קאטעגאריע:מוזיק
עי-טיים

**עי-טיים** (**A-Time**) איז א היימישע ארגעניזאציע, וואס העלפט ארויס אידישע משפחות וואס ליידן פון אומפרוכפערקייט, דורך עצות, הילף צו טרעפן דאקטוירים אין נאך. 

פון צייט צו צייט מאכן זיי שבתים פאר די פארפעלקער ווי זיי הערן עצה והדרכה און חיזוק,

דער מייסד פון דער ארגאנאזיציע איז הרב שאול ראזען, דער פרעזידענט איז משה פישער פון ברוקלין.

הרב בנימין לאנדא, דער טאהשער דיין, איז געווען זייער אקטיוו ביי דער גרינדוג אז ס'זאל זיין אלעס כהלכה; זיי האבן נאך רבנים וואס זיי באראטן זיך אלע הלכה שאלה'ס. 

עי-טיים פירט אן א געלטשאפער, וואס הייסט "שס-א-טאן". דאס ארבעט אז צענדליגער אידן נעמען זיך אונטער צו לערנין צווישן זיי גאנץ ש״ס אין איין טאג לזכות די אלע אידן וואס ווארט.ן פאר הילף בזרע של קיימא, און פיל פון זייערע ידידים זענען מנדב לכבוד די לומדים. דאס ברענגט אריין הונדערטער טויזנטער דאלאר יעדע יאר. אין דעם געוויסן טאג קומען זיך צוזאם אלע לומדים און לערנין במשך דעם טאג גאנץ ש״ס, און דערנאך פייערט מען א שיינעם סיום. דער ברסלבערר משפיע הרב מוטא פראנק איז זייער נאנט מיט דער הנהלה פון עי-טיים ער קומט פערזענליך מיטהאלטן און רעדן.

אויך אין ענגלאנד האט עי-טיים א פיליאל מיטן זעלבן צוועק, און זיי שאפן געלט מיט זייער אייגענעם ש״ס-א-טאן.

## וועבלינק 
* זייער וועבזייטל
ריינהארד היידריך

**ריינהארד היידריך** א קריגס פארברעכער א נאצי פון די הויפט פאראנטווארטלעכע צו די שואה.

אין יאר ה'תרצ"א (1931) איז ער אנגענומען געווארן ביי די נאצישע פארטיי, און דערנאך איז ער נאמינירט געווארן ווי דער הויפט גענעראל פון די פארט יידיגונגס רייך מיניסטעריום.

כסליו ה'ת"ש ווען די דייטשן האבן איינגענומען פוילן האט ער באפעלט די פוילישע קאמאנדאטן צו אויפשטעלן פאר די יידן געטאס און באשטימען א יודענראט.

ער איז אומגעברענגט געווארן אין טשעכאסלאוואקיי, אין יוני 1942, דורך טשעכישע אויפשטענדלער, וואס דערפאר האבן די נאציס אויסגעמארדעט א גאנץ דארף מיטן נאמען לידיצע אלס נקמה, 260 מענטשן, מיטן אויסרייד אז זיי האבן געהאלפן די אויפשטענדלער.

יידן פון טערעזנשטאט האבן באגראבן די אומגעקומענע, און אלס באלוינונג, האט די געטא באקומען די שעפעלעך פונעם דארף.

נאך דער אטאקע האט מען אפערירט אויף היידריך. ער האט געליטן פון סעפסיס, וואס מען קען באהאנדלען מיט פעניצילין, א מעדיקאמענט וואס איז שוין געווארן פאבריצירט נאר אין בריטאניע און די פאראייניגטע שטאטן, מיט וואס דייטשלאנד האט געהאלטן מלחמה.

קאַטעגאָריע:קריגס פארברעכער
קאַטעגאָריע:נאציס
קאַטעגאָריע:חורבן אייראפע
ה'תרצ"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ריינהארד היידריך ווערט מיטגליד ביי די נאצישע פארטיי.

## געבוירן
* כ"ה סיון - הרה"צ נפתלי צבי האלבערשטאם, באבאווער רבי

## נפטר געווארן
סטרונע אינסטרומענטן

קליין|מרכז| סטרונע אינסטרומענטן
די **סטרונע אינסטרומענטן**, זענען כלי זמר, וועלכע גיבן ארויס זייער קול דורך באוועגן די דינטשיגע בענדער אויף דעם אינסטרומענט. און אט די בענדלעך גיבן ארויס דעם קלאנג, וואס ווערן באוואויגן דורך די קנעפלעך וואס דער שפילער דרוקט.

יעדע כלי זמר האט אן אנדערן פארעם, וואס מאנעוורירט אז דאס קול זאל זיין אנדערש, דינער אדער דיקער, פלאך אדער געדיכט, שארף צי ברייט, און אזוי ווייטער.

פון די אממערסטן באקאנטע סטרונע כלי זמר זענען:

# פידל
# הארפ
# טשעלא
# גיטאר
# מאנדערין
# וויאלע

עס זענען פארן הונדערטער מינים און ערליי **סטרונע אינסטרומענטן**, וועלכע ווערן גענוצט אין אלע טיילן פון דער וועלט, וועלכע ווערן דא בכלל נישט געזען אדער געשפילט.

קאטעגאריע:מוזיק
קאטעגאריע:מוזיק אינסטרומענטן
בלאז אינסטרומענטן

קליין|בלאז אינסטרומענטן
א **בלאז אינסטרומענט** איז א כלי זמר, וואס מ'נוצט מיטן מויל. און דער לופט-דרוק גיט ארויס דעם קול, און ווערן באוואויגן דורך די קנעפלעך וואס דער שפילער דרוקט.

יעדע מוזיק אינסטרומענט האט אן אנדערן פארעם, וואס מאנעוורירט אז דאס קול זאל זיין אנדערש, דינער אדער דיקער, פלאך אדער געדיכט, שארף צי ברייט, און אזוי ווייטער:

פון די אממערסטן באקאנטע ווינט כלי זמר זענען:
# קלארינעט
# טרומייט
# טראמבאן
# פרענטש הארן
# פלייט
# סאקסאפאן

דעם שופר וואס מען בלאזט דערמיט ראש השנה, איז אויך א **ווינט אינסטרומענט**, כאטש גאנץ פרימיטיוו.

קאטעגאריע:מוזיק
קאטעגאריע:מוזיק אינסטרומענטן