open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
פראטיסטן

250px|קליין|פארשידענע פראטיסטן
**פראטיסטן** זענען די גרופע פון אייקאריאטן וואס געהערן נישט צו די בעלי חיים, פלאנצן און שוואמען. טייל פראטיסטן דארפן איינזאפן ארגאנישן מאטריאל פון דער סביבה, אבער אנדערע פראטיסטן זענען מער ענלעך צו פלאנצן און ברויכן נישט איינזאפן ארגאניזמען פון דער סביבה כדי צו עקזיסטירן.

די מערהייט פון פראטיסטן האבן נאר איין צעל, און זענען גרויס צווישן 0.01 און 0.5 מילימעטער.

פראטיסטן לעבן אין יעדער סביבה וואו עס געפינט זיך וואסער.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
עיר התמרים

**עיר התמרים** איז א תורה'דיגער קובץ ארויסגעגעבן דורך דער סאטמארער ישיבה גדולה אין ניו יארק.

ס'געווען א קאנטראווערסיע ווען די מתנגדים פון ר' אהרן, וועלכער איז נארוואס אויפגענומען געעוארן אלס ראש ישיבה און געווען אינסטרומענטאל פארמישט אין ארויסגעבן דעם קובץ, האבן אריינגעווארפן א גרויס חלק פון די געדרוקטע קובצים אין די מקוה.

## ביבליאגארפיע 
* דער ערשטער קובץ איז ערשינען כ"ו אב תשמ"ב. עס אנהאלט חידושים אויף די סוגיא פון **חצי שיעור**, גע'סעט ביי **נחמד** און געדרוקט ביי האחים גרויס. דער עורך איז געווען פנחס דוד שווארץ וועלכער איז דאך געווען א חתן. בסך הכל אנהאלט עס 216 זייטן.
* די צווייטע קובץ איז ערשינען אדר תשנ"ה. עס אנטהאלט חידושים אין די פון **אין שליח לדבר עבירה** און נאך פארשידענע מקצועות. דער עורך איז יצחק אליקים הכהן שווארץ. געדרוקט ביי דפוס **מוריה** און אנטהאלט 246 זייטן.
* די דריטע איז ערשינען אב תשנ"ה דורכן זעלבן עורך. געדרוקט ביי מוריה אין א ס"ה פון 236 זייטן.
* דער פערדער קובץ איז ערשינען סיון תשנ"ו אין א הארטע דעקל, דורכן זעלבן עודך וואס איז שוין דאך געווען א חתן. עס אנהאלט דרושים פאר שבועות פונעם ערשטן סאטמאר רבין, וועלכע מ'האט געדרוקט די ערשטע מאל. געדרוקט ביי הוצאת **אהל תורה** און אנהאלט 238 זייטן.

## וועבלינקען 
* קונטרס עיר התמרים חלק ד ביי היברו בוקס http://www.hebrewbooks.org/13160

קאַטעגאָריע:סאטמאר
מצה בריי

**מַצה ברײַ** איז א מאכל וואס אשכנזישע יידן עסן, איבערהויפט פסח. דער מאכל איז געמאכט פון שטיקלעך מצה געפרעגלט מיט אייער.

מען גרייט צו דעם מאכל מיט ווייקן די מצה א קורצע צייט אין וואסער אדער מילך. מען צעברעכט די מצה אויף שטיקלעך און מישט מיט אייער, דערנאך פרעגלט מען דאס אין א פֿאן מיט פוטער אדער בוימל. (אז מען ווייקט די מצה אין וואסער קען מען פרעגלן אין שמאלץ.)

די פארטיקע מצה בריי זעט אויס ווי א קוכן אדער א גרויסער אמעלעט.

טייל מענטשן עסן מצה בריי מיט צוקער און צימרינג; אנדערע שפריצן ארויף זאלץ און פעפער.

אין א סאך שטובן עס מען מצה-בריי פסח אויף פרישטיק.

די וואס זענען מקפיד נישט צו עסן געבראקטס פסח, מאכן נישט קיין מצה בריי מיט וואסער (אבער אפשר יא מיט מילך).

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:פסח
קארל דער דריטער ווילהעלם

קליין|200px|קארל דער דריטער ווילהעלם
**קארל דער דריטער ווילהעלם פֿאן באדען-דורלאַטש** (; 27סטן יאנואר 1679 - 12טן מיי 1738),  ער האט געבויט די שטאָט קארלסרוע וואָס איז געווארן די הויפּטשטאָט פון באדען אין 1718.

## פאמיליע 
קארל האט געהייראט אין 27סטן יוני 1697 צו מאגדאלענא ווילכילמין פון ווירטמבורג, די פרינצעסן פון ווירטמבורג (פון די ווירטמבורג פאמיליע). זיי האבן געהאט דריי קינדער:

* קארל מאגנוס (21סטן יאנואר 1701 - 12טן יאנואר 1712), כערעדאטערי פּרינס פון באדען-דורלאכ.
* פרעדריק (7טן אקטאבער 1703 - 26סטן מערץ 1732), כערעדאטערי פּרינס פון באדען-דורלאכ.
* אוגוסטע מאגדאלענא (13טן נאוועמבער 1706 - 25סטן אויגוסט 1709).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:קיסרים
פאסיל-ברענשטאף

**פֿאסיל-ברענשטאף** איז ברענשטאף געמאכט פון קוילן, נאפט אדער נאטירלעכן גאז. עס אנטהאלט א הויכן טייל פון קוילנשטאף.

כדי צו פאבריצירן דעם ברענשטאף דארף מען ארויסגראבן די רויע מאטעריע פון אונטער דער ערד און קאכן זי אונטער דרוק פאר א געוויסער צייט.

## באניצן 
מען קען ניצן פאסיל־ברענשטאף צו שאפן עלעקטריע אין א מאכט-סטאנציע. מען ברענט דעם ברענשטאף צו הייצן וואסער, וואס ווערט פארע און טרייבט א טורבינע, וואס שאפט עלעקטריע. מען ניצט גאז צו קאכן און פון נאפט מאכט מען בענזין צו פירן אויטאמאבילן, שיפן, עראפלאנען און ראקעטן.

ווען מען ברענט פאסיל־ברענשטאף שאפט עס לופט פארפעסטיקונג. טייל וויסנשאפטלער טענה'ן אז דאס טוט פארשאפן גלאבאלע אנווארעמען. 

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:ברענשטאפן
קאטעגאריע:געאלאגיע
סאלידער קערפער

קליין|די מאלעקולן אין א סאלידן קערפער
**סאליד** איז איינער פון די פיר גרונטלעכע צושטאנדן פון מאטעריע (די אנדערע זענען פליסיקייט, גאז און פלאזמע). א סאלידער קערפער איז שטײַף און ענדערט נישט זיין פארעם אדער זיין פארנעם אזוי גרינג, אנדערש פון א פליסיקייט, וואס נעמט אן די פארעם פון זיין האלטער, אדער א גאז, וואס פילט אן דעם גאנצן פלאץ וואו ער געפינט זיך.
די אטאמען אין א סאלידן קערפער זענען גוט פארבונדן איינער מיט אנאנד, אדער אין א געאמעטרישן געפלעכט (למשל, מעטאלן און אייז), אדער אן א פארעם (למשל גלאז).

אז מען ווארעמט אן א סאלידן קערפער, ווערט ער א פליסיקייט; דאס הייסט שמעלצן; פארקערט ווערט א פליסיקייט א סאלידער קערפער דורך פרירן. מאכט זיך אמאל אז א סאלידער קערפער ווארעמט אן גלייך צו א גאז אן ווערן א פליסיקייט אינצווישן (למשל טרוקענער אייז); דאס ווערט גערופן סובלימאציע.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:חומר
קאלידאסא

**קאַלידאַסאַ** (), איז געווען א שרייבער אין סאנסקריט, ברייט גערעכנט דער גרעסטער שרייבער און דראמאטורג אין דער סאנסקריט שפראך. צווישן זיינע ווערק זענען "מעגהאדוט" און שאקונטאל". 

קאלידאסנס פארשטעלונגען און פאעסיע זענען באזירט אויף הינדו מיטאלאגיע און פילאסאפיע. זיין ארט לגבי סאנסקריט איז פאראלעל צו דעם ארט פון שייקספיר אין ענגליש.

ס'איז א צווייפל ווען קאלידאסא האט געלעבט, אבער היינט איז עס ברייט אנגענומען אז ער האט געלעבט אין דעם 5טן אדער 6טן יארהונדערט.

קאַטעגאָריע:אינדיער
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
קאַטעגאָריע:הינדואיזם
נישט-דערנערונג

**נישט-דערנערונג** איז א געזונט מצב וואס קומט פון דערנערונג וואס איז נישט געהעריג און נישט צוגעפאסט צום מענטש. דאס קען פאסירן ווען א מענטש עסט נישט גענוג פון די סארטן עסן וואס זענען נייטיק צום געזונטן לעבן, אדער ווען א מענטש עסט גענוג אבער זיין קערפער קען נישט איינזאפן די נוטריענטן.
א לענגערע צייט פון נישט-דערנערונג קען גורם זיין טובערקולאז און אנדערע קראנקייטן.

אויך ווען א מענטש עסט צו פיל ביז ער ווערט גראב איז דאס א פארעם פון נישט-דערנערונג.

קאַטעגאָריע:עסנווארג און געטראנקען
קאַטעגאָריע:קרענק
אבו נואס

קליין|250px|אבו נואס

**אַלחאַסאַן איבן האַני אַלחאַקאַמי** (אראביש: **الحسن بن هانئ الحكمي**), באוואוסט ווי **אַבו נואַס أبو نواس** (750 - 810 אדער 815) איז געווען אן אראבער דיכטער.

ער האט געהערשט אין אלע סטילן פון דיכטונג אין דער קלאסישער אראביש שפראך. טייל פון זיינע פארפאסונגען זענען געווארן אריינגענומען אין די טויזנט און איין נעכט מעשה'ס.

אבו נואס איז געבוירן געווארן אין דער שטאט אהוואז אין היינטיקן איראן. ער האט נישט געקענט זיין פאטער, אן אראבער מיטן נאמען האַני, וואס האט געדינט ווי א זעלנער אין דער ארמיי פון מארוואן דער צווייטער. זיין מוטער איז געווען א פערסער וואס האט געהייסן גאלבאַן, א וועבערקע.

ווען ער איז נאך געווען א קינד האט זיין מוטער פארקויפט אים ווי א שקלאף צו א תימנער מענטש, צו ארבעטן אין זיין געוועלב אין באסרא.

קאַטעגאָריע:אראבער
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:מיטל אלטער
כדי

**כּדי** איז א חסידישע מוזיק אַלבּאָם וואו עס זינגט שלומי דאסקאל.

די מוזיק איז אראנדזשירט דורך ישראל לאם און משה לאופער און די מוזיק זעלבסט דורך נגינה ארקעסטער.

די וואוקעל ארענדזשמענטס איז דורך מונה ראזענבלום.

## די ניגונים 
* שלום רב
קאמפאזירט דורך: פנחס מרדכי וועבער
* חביבין
קאמפאזירט דורך: יוסי גרין
* בזכות רבי שמעון
קאמפאזירט דורך: יעקב דאסקאל און ליפא שמעלצער
* עד מתי
קאמפאזירט דורך: פינקי וועבער
* מודים
קאמפאזירט דורך: פינקי וועבער
* כדי שיהא שלום
קאמפאזירט דורך: יוסי גרין
* ברידער
קאמפאזירט דורך: אברהמי ווייס און ליפא שמעלצער
* ועתה ישראל
קאמפאזירט דורך: פינקי וועבער
* יודע בגוים
קאמפאזירט דורך: שלומי דאסקאל
* די די
קאמפאזירט דורך: משה לאופער

קאַטעגאָריע:אלבאמען
עקאנאמישע געאגראפיע

**עקאנאמישע געאגראַפֿיע** איז די צווייג פון מענטשלעכער געאגראפיע וואס שטודירט די עקאנאמישע סטרוקטורן, פראצעסן און פונקציעס און זייערע לאקאציע און פארשפרייטונג אין דער וועלט.

עקאנאמישע געאגראפיע אינטרעסירט זיך אין די ראלעס פון לאנדווירטשאפט און אינדוסטריע.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געאגראפיע
קאַטעגאָריע:עקאנאמיק
1619

## געשעענישן 
## געבוירן 
## געשטארבן 
* 2טן מערץ - אן, פרינצעסין פון דענמארק, ווייב פון זשיימס דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 1574)
* 21סטן אפריל - הרב שלמה אפרים פון לונטשיץ, אב"ד פראג און מחבר פון "כלי יקר" און אנדערע ספרים (געב' 1540)
פלאמענקא

**פֿלאַמענקא** איז א זשאנער פון געזאנג, מוזיק און טאנץ וואס איז פאפולער אין שפאניע. ער שטאמט פון די ציגיינער אין אנדאלוזיע, שפאניע.

ביי פלאמענקא שפילט מען א גיטאר, מען זינגט, פאטשט די הענט, צעטרעט די פיס און מען שפילט קאסטאניעטן.

## היסטאריע 
thumb|פלאמענקא
שפאנישע היסטאריקער קלערן אז דאס פלאמענקא האט זיך אנגעהויבן אינעם 9טן יארהונדערט אין פונדזשאב, אינדיע. די ציגיינער האבן געוואנדערט פון אינדיע דורך דער פערסישער אימפעריע, עגיפטן און צפון אפריקע ביז זיי זענען אנגעקומען אין שפאניע, און זיי האבן מיטגעברענגט דאס פלאמענקא.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:מוזיק זשאנערס
קאַטעגאָריע:טאנץ
קאַטעגאָריע:שפאניע
1618

## געשעענישן 
## געבוירן 
## געשטארבן 
* 29סטן אקטאבער - סיר וואלטר ראלי, ענגלישער אויספארשער (הינגעריכט (געב' 1554)
1617

## געשעענישן 
* 23סטן אויגוסט - די ערשטע איין־ריכטונגדיקע גאס אין דער וועלט אוועקגעשטעלט אין לאנדאן.

## געבוירן 
## געשטארבן
1615

## געשעענישן 
## געבוירן 
* 5טן נאוועמבער – איבראהים דער ערשטער, אטאמאנישער סולטאן (געש' 1648)

## געשטארבן
אפשוואכן קריג

דער **אפשוואכן קריג** איז געווען א קריג צווישן מדינת ישראל און עגיפטן, וואס האט זיך אנגעהויבן אום 8טן מערץ 1969, זיך געענדיגט מיט א פייער שטילשטאנד אום 7טן אויגוסט 1970.

גאמאל אבדול נאסער, פרעזידענט פון עגיפטן האט איניציאטירט דעם קריג, מיט ציל אפצושוואכן מדינת ישראל, אין די יארן נאך דער זעקסטאגיקער מלחמה, דורך באמבארדירן צה"ל צילן לענגאויס דעם סועץ קאנאל און אין דעם סיני האלבאינזל.

אין רעאקציע צו די סארט אטאקעס, האט די מדינת ישראל מיליטער אונטערגענומען א רייע אקציעס און אפעראציעס, וועלכע האבן פארקריפלט די עקאנאמיע און וואוילשטאנד פון דעם לאנד.

דער קריג האט אפגעקאסט דאס לעבן פון 367 מדינת ישראל זעלנער און קרוב צו טויזנט פארוואונדערטע. אין עגיפטן האט דאס געברענגט צו אריבער 10,000 אומגעקומענע, און נאך 58 סאוועטישע סאלדאטן און טעכניקער, וואס האבן געהאלפן די אראבישע מדינות און זייער קאמף קעגן מדינת ישראל.

קאַטעגאָריע:מלחמות
1614

## געשעענישן 
* 23סטן אויגוסט - געגרינדעט דער אוניווערסיטעט פון גראנינגען אין דער רעפובליק פון די פאראייניקטע פראווינצן.

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 7טן אפריל - על גרעקא, שפאנישער מאלער (געב' 1541)
פאלטאווע

**פאלטאַווע** (אוקראיניש און ; ) איז א שטאָט אין צענטראל־אוקראינע, דער אדמיניסטראטיווער צענטער פון דער פאלטאווער גובערניע און פונעם פאלטאווער ראיאן. עס געפינט זיך אויפן ווארסקלע טייך און אויף דער כארקאוו - קיעוו באן ליניע. די באפעלקערונג איז אומגעפער 287,135 אין 2024.

די שטאט האט א יידישע געמיינדע.

## היסטאריע
די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין 1174. נאך דער לובלינער פאראייניקונג איז פאלטאווע אריבער אין פוילן, ביז 1667 ווען גאנץ אוקראינע מזרח פונעם דניעפער איז אריבער צו רוסלאנד.

נאכן טיילן פון פוילן זענען געקומען צו דער שטאט א שטראם פון יידן, וואס זענען געווארן א חשובער טייל פון דער שטאט.

אין 1900 האבן געוואוינט אין פאלטאווע 10,954 יידן.

## טראנספארט 
פאלטאווע האט צוויי הויפט באן סטאנציעס, מיט באן פארבינדונגען קיין קיעוו, כארקעוו און קרעמענטשוג.

## צווילינג שטעט
פאלטאווע האט די צווילינג שטעט:
*  (1958)
*  (1963)
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
מאנאגוע

**מאנאגוע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון ניקאראגוא. זי איז געווארן די הויפטשטאט אין 1852.

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל פון מאנאגוע 

קאַטעגאָריע:ניקאראגוא
גוואטעמאלע שטאט

קליין| גוואטמלה
**גוואַטעמאַלע שטאָט** () איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון גוואטעמאלע און די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין צענטראל-אמעריקע. 

## וועבלינקען 
* The Case of Havana, Cuba  by Mario Coyula and Jill Hamburg
* Havana Coffee Shop, Iran - Tehran by Hamed Mirshamsi
פויק

קליין
א **פויק** איז א שלאג מוזיק-אינסטרומענט וואס מען קלאפט מיט די הענט אדער מיט א פויקשטעקל. א זאמלונג פון פויקן און טאצן, מיט אפשר אנדערע שלאג־אינסטרומענטן. א פויק איז געמאכט פון א פֿעל 
פון א ציג אדער אן אנדער בהמה געצויגן איבער א מעטאלן רינג אדער א קיילעכדיקער כלי. מען שלאגט דעם פעל צו שאפן א קלאנג.

מיט א פויק טוט מען האלטן דעם טאקט פון א געזאנג. מען שפילט פויקן ביי מארש־מוזיק, און יעדער מיליטערישער ארקעסטער האט פויקער צו האלטן דעם מארש פון די זעלנער גלייך.

מען ניצט פויקן א סך אין פאפולערער מוזיק, למשל דזשעז, ראק און בלוז.

## אין תנ"ך 
שמות טו כ

:"האט מרים די נביאה די שוועסטער פון אהרן גענומען דעם פויק אין איר האנט, און אלע פרויען זענען ארויסגעגאנגען נאך איר מיט פויקן און טאנצן."

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מוזיק אינסטרומענטן
האוואנע

**האַוואַנע** () איז די הויפטשטאט פון קובא און א וויכטיגער פארט. זי איז געווארן די הויפטשטאט אין דעם 16טן יארהונדערט דורך שפאניע.

די שטאט האט א באפעלקערונג פון 2.1 מיליאן איינוואוינער.

היינטיקע האוואנע איז צוזאמענגעשטעלט פון דריי שטעט: אלט האוואנע, וועדאדא און די נייע פארשטאטישע דיסטריקטן. די שטאט איז דער צענטער פון דער רעגירונג פון קובא. דער בירגעמייסטער איז מארטא הערנאנדעז, פון דער קאמוניסטישער פארטיי.

## וועבלינקען 
* The Case of Havana, Cuba  by Mario Coyula and Jill Hamburg
* Havana Coffee Shop, Iran - Tehran by Hamed Mirshamsi

קאַטעגאָריע:קובא
קאַטעגאָריע:פארט שטעט
אפעראציע (מאטעמאטיק)

קליין|געוויינטלעכע מאטעמאטישע אפעראטארן:+ - פלוס (צוגאב)- - מינוס (אראפנעם)\times - מאָל (טאפלונג)\div - צעטייל (צעטיילונג)
אן **אפעראַציע** אין מאטעמאטיק און לאגיק איז א פעולה אדער פראצעדור וואס שאפט א נײַעם ווערט פון איין אדער מער איינגאב ווערטן, וואס מען רופט "אפעראנדן". בעיקר זענען פאראן צוויי סארטן אפעראציעס:: אונאריש און בינאריש.  אן אונארישע אפעראציע רירט אן נאר איין ווערט, למשל פארניינונג און טריגאנאמעטרישע פונקציעס. פון דער צווייטער זייט, בינארישע אפעראציעס הייבן אן מיט צוויי ווערטן, און שליסן איין צוגאב, אראפנעם, טאפלונג, צעטיילונג, און  פאטענץ.

אפעראציעס קענען פועלן אויך אויף אנדערע מאטעמאטישע אביעקטן, אחוץ נומערן. די לאגישע ווערטן *וואר* און *פֿאלש* קען מען קאמבינירן מיט לאגיק אפעראציעס, ווי *און*, *אדער* און *נישט*. וועקטארן קען מען צוגעבן און אראפנעמען. ראטאציעס קען מען קאמבינירן מיט דער פונקציע צונויפשטעלן אפעראציע, קודם די ערשטע ראטאציע און דערנאך די צווייטע.

קאַטעגאָריע:אריטמעטיק
קאַטעגאָריע:אלגעברע
ראובן פייערשטיין

קליין|200px|ראובן פייערשטיין אין 1993
**ראובן פֿײַערשטיין** (י"ז אב תרפ"א, 21סטן אויגוסט, 1921 – כ"ט ניסן תשע"ד, 29סטן אפריל, 2014) איז געווען א ישראלישער קלינישער, אנטוויקלונג־ און  באנעמיקער פסיכאלאג, און פראפעסאר פון פעדאגאגישער פסיכאלאגיע אין בר אילן אוניווערסיטעט און אין וואנדערבילט אוניווערסיטעט אין טענעסי.

ער איז געווען א געווינער פונעם ישראל פריז פאר סאציאל וויסנשאפט (1992) און א יקיר ירושלים.

ער איז באוואוסט פאר זיין טעאריע פון אינטעליגענץ וואס האלט אז אינטעליגענץ איז נישט "פעסט" נאר "בייטבאר". 

ער איז געבוירן געווארן אין באטושאן, רומעניע, איינע פון ניין געשוויסטער, אייניקלעך פונעם סופר וואס האט געשריבן די ספר תורה פארן צמח צדיק פון וויזשניץ.

ער איז נפטר געווארן אין ירושלים כ"ט ניסן תשע"ד ביי דער עלטער פון 92.

## משפחה 
פוירשטיין האט געהייראט בערטא גוגנהיים, אן אוראייניקל פון אברהם ערלאנגער, וועמען ער האט דערקענט ווען ער איז געווען אין דער שווייץ. זי איז נפטר געווארן אין 2006. זיי האבן געהאט פיר קינדער:

* הרב ד"ר רפי פייערשטיין, נשיא פון דעם פויירשטיין אנשטאלט און איינער פון די צהר רבנים.
* נועה שווארץ, עוסק אין פסיכאלאגיע
* אהרן פוירשטיין, פארוואלטער פוןסטודיו למשחק ניסן נתיב, ירושלים.
* אדוואקאט דני פייערשטיין

זיין שוועסטער בלהה איז געווען די ווייב פון פראפעסאר יעקב ראנד און די מוטער פון דעם אקטיאר שולי ראנד.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רומענישע יידן
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:פסיכאלאגן
קרבן חטאת

א **קרבן חטאת** איז א קרבן וואס מען ברענגט אויפן מזבח אין דעם בית המקדש. איינע וואס האט עובר געווען געוויסע עבירות בשוגג ברענגט א קרבן חטאת (חטאת איז טייטש זינד). א חטאת איז פון די קרבנות וואס הייסן קדשי קדשים; מען דארף זיי שעכטן אין צפון זייט פון דער עזרה, און די טיילן פונעם קרבן וואס מען עסט עסן נאר כהנים אין דער עזרה.

אין אלגעמיין קומט א חטאת א שעפסל אדער א ציגעלע ביז איין יאר אלט, אדער א פויגל. 

פאר א נארמאלן קרבן חטאת פון א בהמה טוט מען שפריצן דאס בליט אויף די פיר ווינקלען פונעם מזבח אין דער הייך, וואס קומט נישט פאר ביי קיין שום אנדער קרבן.

קאַטעגאָריע:קרבנות
1616

## געשעענישן 
## געבוירן 
## געשטארבן 
* 23סטן אפריל - מיגעל דע סערוואנטעס, שפאנישער שרייבער (געב' 1547)
* 3טן מיי - וויליאם שייקספיר, ענגלישער דראמאטורג און דיכטער  (געב' 1564)
טשיסיק פארק אונטערגרונט סטאנציע

קליין|אקטאן שטאט סטאנציע
**טשיסיק פאַרק** () איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער דיסטריקט ליניע.
די סטאנציע געפינט זיך אין טשיסיק, מערב לאנדאן, אין טראוולקארט זאנע 3.

די סטאנציע האט צוויי פעראנען.

## היסטאריע 
די סטאנציע האט געעפנט מיטן נאמען אקטאן גרין דעם 1טן יולי 1879 אויף דער מעטראפאליטאן דיסטריקט באן, היינט די דיסטריקט ליניע.

## גאלעריע 

טעקע:Au Morandarte Flickr DSC01158 (10368076164).jpg|מערבדיקער דיסטריקט ליניע באן
טעקע:Chiswick Park stn roundel.JPG|פעראן רונדל

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:דיסטריקט ליניע סטאנציעס
טעגוסיגאלפע

**טעגוסיגאַלפע** (, אויך באקאנט ווי *Tegus*) איז די הויפטשטאט פון האנדוראס. זי איז געווארן די הויפטשטאט אין 1880.
צענטער|קליין|548x548פיקס|טעגוסיגאלפע

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:האנדוראס
טורנהאם גרין אונטערגרונט סטאנציע

**טורנהאם גרין** () איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף די דיסטריקט און פיקאדילי ליניעס, אבער די פיקאדילי ליניע באנען שטעלן זיך אפ נאר אין פרימארגן און שפעט ביינאכט.

די סטאנציע געפינט זיך אין טשיסיק, מערב לאנדאן, ביים מזרח עק פון טשיסיק קאמאן, און איז אין טראוולקארט זאנעס 2 און 3.

די סטאנציע האט פיר פעראנען.

## היסטאריע 
די סטאנציע האט געעפנט דעם 1טן יאנואר 1879 דורך דער לאנדאן און דרום-מערב באן, אויף א נייער צווייג ליניע קיין .

## גאלעריע 

טעקע:Turnham Green stn westbound District look east.JPG|מערבדיקער דיסטריקט ליניע פעראן קוקנדיק אויף מזרח
טעקע:Turnham Green stn roundel.JPG|פעראן רונדל

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:דיסטריקט ליניע סטאנציעס
קאַטעגאָריע:פיקאדילי ליניע סטאנציעס
סאן סאלוואדאר

**סאַן סאַלוואַדאר** () איז די הויפטשטאט פון על סאלוואדאר. ער איז א וויכטיקער פינאנציעלער צענטער אין צענטראל-אמעריקע. ער געפינט זיך אין דעם הויכלאנד פון על סאלוואדאר, ארומגענומען מיט וואולקאנען. סאן סאלוואדאר איז די פינפטע מערסטע באפעלקערטע שטאט אין צענטאל-אמעריקע.

## צווילינג שטעט
סאן סאלוואדאר האט די פאלגנדע צווילינג שטעט:

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:על סאלוואדאר
פלייט

קליין|א פֿלייט|300פיקס
א **פֿלייט** איז א מוזיק־אינסטרומענט פון דער פאמיליע פון האלץ בלאז-אינסטרומענטן, וואס שאפט א קלאנג פון א לופטשטראם איבער א לאך אינעם פלייט וואו ער הייבט אן וויברירן. דער פלייט איז אפן פון איין עק און פארמאכט ביים צווייטן עק. מען קאנטראלירט דעם טאנשטאפל מיט 12 הייבערס. 

דער פלייט איז אן אינסטרומענט וואס געפינט זיך אין יעדער קולטור און ציוויליזאציע אין דער וועלט.

פלייטן ווערן געמאכט פון האלץ, ביין אדער הארן, ווי אויך פון שטיין, פלאסטיק, מעטאל (גאלד אדער זילבער) און העלפאנדביין.

## עטימאלאגיע 
דאס ווארט פֿלייט שטאמט פון מיטלהויכדייטש *floite*; אויך אין אנדערע שפראכן ניצט מען ענלעכע ווערטער: ענגליש: *flute*, האלענדיש: *fluit*, פראנצויזיש: *flûte*.

## קאטעגאריעס פון פלייטן 
א פלייט קען מען בלאזן אריבער א לאך אין דער זייט. אויך זענען פאראן אזעלכע פלייטן וואס מען בלאזט פון איין עק, ווי למשל א פאסטעך-פלייט און א פייפל.

א מאדערנער קאנצערט פלייט קען שפילן דריי אקטאוון פון מיטל C ארויף, און אזוי איז ער פון די העכסטע טאנשטאפל אינסטרומענטן אין אן ארקעסטער.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מוזיק אינסטרומענטן
פאנאמא-שטאט

**פאַנאַמאַ־שטאָט** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון פאנאמא. זי געפינט זיך ביים פאציפישן איינגאנג פון דעם פאנאמא קאנאל. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 880,691. פאנאמא'ס טאקומען אינטערנאציאנאלער פליפארט איז דער גרעסטער פליפארט אין צענטראל-אמעריקע.

## צווילינג שטעט
פאנאמא־שטאט האט די פאלגנדע צווילינג שטעט::

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פאנאמא
פסח שני

**פסח שני** געפאלט אום י"ד אייר, און איז דער טאג ווען די תורה האט געגעבן א צווייטע געלעגנהייט צו ברענגען א קרבן פסח פאר די וואס האבן נישט געזשאנזעט צו ברענגען דעם קרבן י"ד ניסן (ערב פסח פון יענעם יאר), אדער ווייל זיי זענען געווען טמא אדער ווייל זיי זענען געווען ווייט פונעם מקום המקדש. 

אין דער משנה חלה (פרק ד' משנה י"א) און ראש השנה (פרק א' משנה ג') ווערט דער טאג גערופן **פסח קטן**. 

היינט איז דער מנהג אז פסח זאגט מען נישט קיין תחנון, אין רוב ערטער סיי ביי שחרית סיי ביי מנחה, אין טייל ערטער זאגט מען יא תחנון צו שחרית אבער נישט צו מנחה, וואס איז די צייט פון ברענגען דעם קרבן פסח.

קאַטעגאָריע:פסח
קאַטעגאָריע:תרי"ג מצוות
יאדער-שפאלטונג

ווערט איינגעזאפט אין אן אוראניום קערן, וואס ווערט אומסטאביל און צעשפאלט זיך אין צוויי נייע אטאמען, ארויסלאזנדיק ענערעגיע און נאך נייטראנען.]] 
**יאדער-שפאַלטונג**, אין קערנפיזיק און קערנכעמיע, איז א קערנרעאקציע, אדער א ראדיאאקטיווער צעפאל, אין וועלכן דער קערן פון אן אטאם צעשפאלט זיך אין די קערנס פון אנדערע אטאמען. דער פראצעס קען זיין אדער צוויי קערנס וואס קומען צוזאמען אדער א דרויסנדיקער טיילכעל—למשל, א פראטאן, א נייטראן אדער א הויכע־ענערגיע עלעקטראן—שטויסט צוזאמען מיט א קערן.

אין דער רעאקציע קומט ארויס גאר א סך ענערגיע, וואס ווערט געניצט אין קערנדיקער קראפט און אין נוקלעארע וואפן.

יאדער־שפאלטונג איז אנטפלעקט געווארן אין דעצעמבער 1938 דורך דער דייטשער כעמיקער אטא האן, און אין יאנואר 1939 האבן ליזע מייטנער און איר נעפע אטא פריש מסביר געווען די טעאריע דערפון.

אפטמאל זענען די קערנס פראדוצירט דורך יאדער־שפאלטונג ראדיאאקטיוו, וואס שאפט א פראבלעם וואס מען קען טון די איבערגעלאזטע פראדוקטן.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:קערנפיזיק
קאַטעגאָריע:קערנכעמיע
נוארק

**נואַרק** () איז די גרעסטע שטאט (לויט באפעלקערונג) אין דעם אמעריקאנישן שטאַט ניו זשערסי, און די צוויטע גרעסט שטאט אינעם ניו יארק מעטראפאליטען שטח, 8 ק"מ מערב פון מאנהעטן. פארט נוארק איז דער גרעסטער פארט אויפן מזרח בארטן פון די פאראייניגטע שטאטן.

אין נוארק זענען הויפטקווארטירט פרודענדטשל פינאנציאל און אנדערע גרויסע פירמעס. אויך געפינען זיך אין נוארק די אוניווערסיטעטן ראטגערס-נוארק און דער ניו זשערסי אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע.

## יידישקייט 
אין די 1950ער יארן האבן געוואוינט אין נוארק צווישן 70,000 און 80,000 יידן, דעמאלסט די זעקסטע גרעסטע יידישע באפעלקערונג אין די פאראייניגטע שטאטן, מיט 50 שולן. דעם 9טן דעצעמבער 2007, האט געעפנט אין דער אהבת שלום שול דער יידישער מוזיי פון ניו זשערסי.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן
קארי

250px|קליין|פילאוו רײַז, אוגערקע רהאיטא און הינדל טיקא זשאלפֿרעזי
**קאַרי** (פון טאמיל *kari*) איז איינער פון פארשידענע פארווירצטע מאכלים, פון די אינדישן, באנגלאדעש, סרי לאנקא, אינדאנעזישן, מאלייזישן, פאקיסטאן, טיילאנדישן קיכן, און אויך די קיכן פון אנדערע לענדער אין דרום אזיע און דרום-מזרח אזיע. קארי איז געקומען אין אנהייב פון אינדיע. שפעטער האט מען געברענגט קארי מאכלים צו די מערבדיקע לענדער דורך בריטישע קאלאניאליסטן אינעם 18טן יארהונדערט.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:אינדיע
קאַטעגאָריע:פאקיסטאן
געאגראף

א **געאגראף** איז א געלערנטער וואס זיין געביט וואס ער שטודירט איז  געאגראפיע, די שטודיע פון דער ערדס נאטירלעכער סביבה און מענטשלעכער געזעלשאפט.

היסטאריש איז א געאגראף געווען איינער וואס שאפט מאפעס, אבער דאס איז נאר אן אפטייל, קארטאגראפיע, פון געאגראפיע.

קאַטעגאָריע:וויסנשאפט
קאַטעגאָריע:געאגראפיע
קאַטעגאָריע:מענטשן לויטן פאך
שווייסן

קליין|א מענטש וואס שווייסט

**שווייסן** איז א וועג צו פארבינדען צוויי חפצים, וויי מעטאל אדער פלאסטיק, מיט שמעלצען די צוויי חפצים צוזאמען. מען טוט עס אפט מיט לייגען א דריטער שטיקל אינמיטען, און די דריי שטיקלעך קילען זיך צו ווערען א שטארקער פארבונד. 

שווייסן איז אנדעריש פון לייטן, וואס שמעלצט א חפץ, וואס צושמאלצט זיך אין נידעריגערע טעמפעראטורען, צווישן צוויי שטיקלעך צו פארבונדען זיי, אן שמעלצן די צוויי אריגינעלע שטיקלעך גופא.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן 
* לייטן און שווייסן, לייב זאמעט, *יידישע שפראך*

קאַטעגאָריע:מעטאלורגיע
קופאל

[קליין|דער [טאזש מאהאל מיט זיינע "ציבל" קופאלן]]
א **קופאל** (פון לאטיין *cupula* *קופולאַ*, קליינע פֿאַס) איז אן עלעמענט אין ארכיטעקטור וואס זעט אויס ווי די אויבערשטע העלפט פון א הוילן קיילעך. מען ניצט קופאלן שוין זייט טויזנטער יאר צוריק. 

אינעם מיטל מזרח האט מען געבויט געביידעס מיט קלענערע קופאלן. ביי דער רוימישער אימפעריע האט מען געבויט טעמפלען און אנדערע פובליקע געביידעס מיט גרויסע קופאלן. אינעם 6טן יארהונדערט האט מען געבויט די האגיא סאפיא קלויסטער מיט גאר א גרויסן קופאל.

אין רוסלאנד האט מען איבערגענומען דעם ארכיטעקטור פון דער ביזאנטישער אימפעריע, און מען האט געבויט קאטעדראלן מיט עטלעכע קופאלן.

אין מערב אייראפע זענען קופאלן געווארן פאפולער אין דער רענעסאנס תקופה, ביז א שפיץ אין דער באראק תקופה אינעם 18טן יארהונדערט. אינעם 19טן יארהונדערט פלעג מען בויען ראטהייזער מיט קופאלן.

אין ירושלים טרעפט מען ביז צום היינטיקן טאג וואוינהייזער, קליינע געביידעס, וואס זענען באדעקט מיט א קופאל.

מען בויט א קופאל מיט רינגען, יעדער איינער קלענער ווי דער רינג אונטער אים, און דאס שאפט א סטרוקטור וואס איז זייער סטאביל.

אזוי ווי א בויגן (ארכיטעקטור), איז א קופאל שטארק כדי מען קען אויף אים ארויפלייגן א גרויסע געוויכט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ארכיטעקטור
נומערישער אנאליז

**נומערישער אַנאַליז** איז דער צווייג פון אנגעווענדעטער מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די טעאריע און די אלגאריטמען פון געפינען נומערישע לייזונגען צו מאטעמאטישע פראבלעמען.

נומערישער אנאליז דערמעגלעכט רעכענען דעם אינטעגראל פון אלע סארטן פונקציעס, און לייזן גלייכונגען פון פאלינאם אדער טריגאנאמעטרישע פונקציעס. איינער פון די ערשטע נומערישע פראבלעמען צו ווערן געלייזט איז דער ווערט פון \sqrt{2}, די לענג פון  דעם דיאגאנאל אין אן איינהייט-קוואדראט.

ביז דער תקופה פון קאמפיוטערס האט נומערישער אנאליז זיך פארלאזט אויף האנט רעכענונגען געשטיצט מיט ביכער פון נומערישע טאבעלעס. היינט אבער ווערט די ארבעט איבערגעגעבן צום קאמפיוטער.

פראקטיש ניצט מען נומערישן אנאליז אין אינזשעניריע, פיזישע וויסנשאפטן און עקאנאמיק.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
1613

## געשעענישן 
* 7טן פעברואר - מיכאל ראמאנאוו געוויילט דער ערשטער רוסישער צאר פון דער ראמאנאוו דינאסטיע.

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 25סטן אויגוסט - דוד גאנז, יידישער אסטראנאם און מאטעמאטיקער, מחבר פון "צמח דוד" (געב' 1541)
מאשינביקס

[קליין|300פיקס|[ברוינינג M2 מאשינביקס אויף א געשטעל]]
א **מאַשינביקס** איז א פייער-געווער וואס קען שיסן אויטאמאטיש איינס נאך אנאנד פון אן אמוניציע פאס אדער א מאגאזין, פאר א לענגערע צייט. א מאשינביקס קען שיסן הונדערטער קוילן אין א מינוט.

א שווערן מאשינביקס דארף מען שטעלן אויף דער ערד און שטיצן אויף א דרייפוס, אדער שטעלן אויף א פארמיטל מיט א געשטעל און א דרייעדיקער באזע. אויך דארף מען צוויי מענטשן צו אפערירן דעם ביקס, איינער וואס גיט אריין די אמוניציע און א צווייטער צו צילן.

דער ברוינינג M2 מאשינביקס איז זייער א גענויער מאשינביקס וואס קען שיסן גאר ווייט. אין דער וויעטנאם קריג האט א זעלנער, ניצנדיק א טעלעסקאפ אויפן ביקס, געשאסן אויף א ציל ווייט 2250 מעטער.

## דער עוזי 
דער עוזי איז אן אונטער־מאשינביקס וואס דער ישראלישער אפיציר עוזיאל גל האט דערפינדן. מען האט דעם עוז ערשט געניצט אין 1956, און צה"ל האט געניצט עוזיס אין דער זעקסטאגיקער מלחמה אין 1967. דעם עוזי ווערט פאבריצירט דורך ישראל מיליטערישע אינדוסטריעס.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געווער
1611

## געשעענישן 
* 4טן אפריל &ndash; דענמארק פראקלאמירט מלחמה אויף שוועדן, און נעמט איין קאלמאר.
* 30סטן אקטאבער &ndash; גוסטאוואוס אדאלפוס ווערט ממלא מקום פון זיין פאטער טשארלס דער ניינטער ווי מלך פון שוועדן.

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 30סטן אקטאבער &ndash; דער מלך טשארלס דער ניינטער פון שוועדן (געב' 1550)
1610

## געשעענישן 
* 7טן יאנואר - גאלילעא גאלילעי זעט צום ערשטן מאל די פיר גרעסטע לבנות פון יופיטער.
* 10טן יוני – די ערשטע האלענדישע זידלער באזעצן זיך אינעם אינזל מאנהעטן.

## געבוירן 
## געשטארבן
סטאמפארד ברוק אונטערגרונט סטאנציע

**סטאַמפֿארד ברוק** () איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף די דיסטריקט.
די סטאנציע געפינט זיך אין מזרח טשיסיק, מערב לאנדאן, און איז אין טראוולקארט זאנע 2.

די סטאנציע האט צוויי פעראנען.

## היסטאריע 
די סטאנציע האט געעפנט דעם 1טן פעברואר 1912 אויף דער ליניע קיין . די לאנדאן און דרום-מערב באן און די מעטראפאליטאן דיסטריקט באן האבן אפערירט די באנען, אבער דעם 3טן יוני 1916 האט די לאנדאן און דרום-מערב באן אויפגעהערט איר דינסט.

## גאלעריע 

טעקע:Stamford Brook stn westbound District look east.JPG|מערבדיקער דיסטריקט ליניע פעראן קוקנדיק אויף מזרח
טעקע:Stamford Brook stn roundel.JPG|פעראן רונדל

## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:דיסטריקט ליניע סטאנציעס
שאהנאמע

קליין|א בלאט פונעם כתב-יד פונעם פערסישן עפאס "שאַהנאַמע"
**שאַהנאַמע** ( בוך פון די מלכים) איז אן עפאס פאעזיע געשריבן דורכן פערסישן דיכטער פירדאווסי פון 977 ביז 1010, און איז דער נאציאנאלער עפאס פון איראן, אפגאניסטאן, טאדזשיקיסטאן און דער פערסיש רעדנדיקער וועלט. די שאַהנאַמע דערציילט די היסטאריע פון דער פערסישער אימפעריע פון בריאת העולם ביז די מוסולמענער האבן איינגענומען פערסיע אינעם 7טן יארהונדערט.

דאס בוך איז זייער חשוב ביי די זאראאסטרישע, אזוי ווי עס באריכט די זאראאסטרישע רעליגיע פון איר אנהייב ביז די אראבער האבן געזיגט דעם לעצטן זאראאסטרישן מלך.

דאס בוך אנטהאלט 62 געשיכטעס, 990 קאפיטלעך און מער ווי 60,000 שורות פון גראמען (פיר מאל אזוי לאנג ווי דער באקאנטער עפאס "די איליאדע".

ס'איז פאראן אויף אן ענלעכן אופן א יידישע פאעסיע אינעם זעלבן סטיל פון דעם יידישן דיכטער מולאנא שאהין שיראזי, געשריבן אויף יידיש-פערסיש.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:דיכטונג
קאַטעגאָריע:פערסישע אימפעריע
קאַטעגאָריע:היסטאריע
סטרי

**סטרי** (; ) איז א שטאט אויפן לינקן ברעג פונעם סטרי טייך אין דער לעמבערגער גובערניע, מערב אוקראינע, צופוסנס די קארפאטן בערג. די שטאט איז אן אייגענער דיסטריקט אין דער גובערניע.

פון 1772 ביז 1917 איז דער געגנט געווען אין מזרח גאליציע.

## געשיכטע 
סטרי ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין 1385, און איז דעמאלסט געווען אינעם קעניגרייך פון פוילן. אין 1886 האט א גרויסע פייער פארברענט די שטאט.

ביים פוילישן צענזוס פון 1931 איז געוון זיין באפעלקערונג 35.6% יידן, 34.5% פאלאקן, 28% אוקראינער און 1.6% דייטשן.

## געאגראפיע 
טריסקעוויץ געפינט זיך אין מערב אוקראינע, 64 ק"מ דרום פון לעמבערג, 72 ק"מ מערב פון סטאניסלאוו און 20 ק"מ צפון פון באלעכאוו.

## יידישע היסטאריע 
יידן זענען געקומען קיין סטרי  ביים סוף פונעם 16טן יארהונדערט און אין תכ"ט האט מען אויפגעשטעלט די ערשטע שול. אין 1874 האט מען געוויילט א ייד, ד"ר דוד פרוכטמאן בירגערמייסטער פון סטרי.

אין 1890 האבן געוואוינט אין סטרי 6,572 יידן, און אין 1910 האבן געוואוינט דארט 10,718 יידן.

### רבנים פון סטרי 
צווישן די רבנים פון סטרי זענען געווען הרב אריה לייב הכהן העלער, דער "קצות החושן" (פון תקמ"ח), און הרב יעקב לארבערבוים, דער "נתיבות" (פון תקפ"ח ביז תקצ"ב), און רבי מרדכי זיסקינד סג"ל לנדא מסטריא..

## צווילינג שטעט 
סטרי האט די צווילינג שטעט:
*
* *(זײַט 1980)*

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
קאַטעגאָריע:גאליציע
1612

## געשעענישן 
* 28סטן דעצעמבער - גאלילעא גאליליי באמערקט צום ערשטן מאל דעם פלאנעט נעפטון.

## געבוירן 
## געשטארבן
לב טהור

**לב טהור** איז א כת (סעקטע) פון חסידים געגרינדעט געווארן דורך א ישראלישער ספרדישער בעל תשובה שלמה העלבראנץ. ביז סוף פון 2013 האט די גרופע געוואוינט אין סט אגאטע, קאנאדע, און זיי האבן גערופן זייער געגנט "קרית רימאנאוו"". די איינוואוינער ציילן זיך קרוב צו פערציג משפחות, רוב פון זיי לעבן אן אפגעזונדערט לעבן און פארן נישט ארויס פון דארט אפילו אויף צרכי רפואה און ענליכס.
אויך זענען זיי באקאנט מיט זייער לעבנס שטייגער, ווייל זיי זענען אלע אייניג זייער אלט מאדיש.

די כת ציילט היינט אן ערך 200 מענטשן. אין יאר 2017 איז די גאנצע קולטארישע באוועגונג אנטלאפן מיט זייער פירער קיין גוואטעמאלע וואו נאך שווערע וואנדערייען האבן זיי זיך באזעצט אין א אומבאוואוינטן געגנט ארום א שעה פון גוואטעמאלע סיטי.

## נעמען צו זייערע קינדער
אין אוגוסט 2013 זיינען די יוגינט סערוויסעס (די וואס נעמען צו קינדער פון סכנותדיקע הייזער) האבן אנגעהויבן באזוכן די הייזער פון די משפחות פון דעם חסידות. דאס האט זיך אנגעהויבן וועגן א קאנפליקט איבערן רעליגעזע עדיוקאציע פון די קהילה. די יוגינט סערוויסעס טענה'ן אז זיי האבן געפונען עטליכע הייזער שמוציק און אזוי ענדלעך די קהילה פון לב טהור האד דאס געלייקנט. די יוגינט סערוויסעס האבן מחליט געווען אז זיי ווילן רופן די משפחות פון די קהילה אין געריכט, אז די געריכט זאל זיי הייסן צו הארכענען די געזעצן פון די סעקולארע עדיוקאציע. אלץ א רעזולטאט, האבן די אלע פאמיליעס פון די קהילה זיך אריבער געצויגן איבער נאכט צו אן אנדערן פראווינץ. די פראווינץ קוויבעק האבן געוואלט אוועקנעמען 14 קינדער פון זייערע עלטערן און זיי באלייגן אין אנדערע הייזער דאס האט אבער ארויס געווארפן געווארן דורך די געריכט אינעם פראווינץ פון אנטעריא.

## טייל פון זייערע פירונגען
זיי דאווענען באריכות (אן ערך 2 שעות פאר שחרית), און האבען שטריינגע הידורים אין כשרות און אין צניעות.

זיי ווערן שטארק געפאניגט פיזיש און גייסטיש דורך זייערע פירער [הנהלה] מיט די אויסרייד אז דאס איז תיקונים.

זיי גלייבן אז אלע אידן פון די וועלט זענען פון די ערב רב, און משיח וועט נאר קומען צו זיי.

די פרויען פון קינדווייז אן גייען אנגעטון שווארץ פון קאפ ביז פיס. 

קאַטעגאָריע:דערפער
קאַטעגאָריע:קאנאדע
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
בנימין יהודה לייב בערנשטיין

הרב **בנימין יהודה לייב בערנשטיין** (בערך ה'תקצ"ט, 1839 - ב' שבט ה'תרס"ה, 8טן יאנואר 1905) איז געווען דער ערשטער ראש ישיבה פון דער חיי עולם ישיבה אין ירושלים.

## לעבנסגעשיכטע
הרב בנימין יהודה לייב איז געבוירן געווארן צו זיין פאטער רבי פישל פון אומאן, א זון פון רבי יוסף יהודה לייב פון באלטא, וואס איז געווען א תלמיד פונעם מעזריטשער מגיד, און זיין מוטער אסתר מלכה. רבי פישל האט עולה געווען קיין ארץ ישראל צוליב א ברכה וואס ער האט באקומען פון זיין רבי'ן רבי משה צבי גוטערמאן פון סאווראן אז ער וועט זוכה זיין צו האבן קינדער. רבי פישל האט זיך באזעצט אין צפת, וואו ער האט אויפגעשטעלט א גרויסן הכנסת אורחים הויף. נאך א קורצער צייט איז געבוירן געווארן זיין זון, וועמען ער האט געגעבן א נאמען בנימין נאך זיין שווער, רבי בנימין פינסקער, און יהודה לייב נאך זיין פאטער. דער סנדק ביים ברית איז געווען רבי אברהם דוב אויערבאך פון אוורוטש.

קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין ארץ ישראל
האמפשיר

**האַמפשיר** () איז א גראפנשאפט ביים דרום בארטן פון ענגלאנד. די צערעמאניע־גראפנשאפט פון האמפשיר גרענעצט דארסעט צו מערב, ווילטשיר צו צפון־מערב, בארקשיר צו צפון, סארי צו צפון־מזרח  און מערב סאסעקס צו מזרח. צו דרום געפינען זיך דער ענגלישער קאנאל און דער סאלענט. האמפשיר באדעקט היינט א שטח פון 3,700 קוואדראט ק"מ.

די גראפנשאפט שטאט איז ווינטשעסטער.

## וועבלינקען 
* אפיציעלער וועבארט 

קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
חושן

דער **חושן** איז איינער פון די אכט בגדים וואס דער כהן גדול טראגט ווען ער טוט די עבודה אינעם בית המקדש. אויפן חושן זענען געווען צוועלף איידלשטיינער, אויף וועלכע זענען געווען איינגעקריצט די נעמען פון די שבטים.

 די שטיינער פונעם חושן היינט צוטאגס

*אודם = רובין.
*פטדה = טאפאז.
*ברקת = שמאראגד.
*נופך = קארפינקל.
*ספיר = לאפיז לאזולי.
*יהלום = דיאמאנט.
*לשם = אפאל.
*שבו = אכאט.
*אחלמה = אמעטיסט.
*תרשיש = בעריל.
*שוהם = אניקל.
*ישפה = יאספער.

קאַטעגאָריע:תשמישי קדושה
האניג בין

דער **האניג בין** לעבט אינאיינעם ביז 30,000 אין א בינען שטאק. די בינען פראדוצירן האניג און שאפן נעסטן פון וואקס. האניג בינען געהערן צום מין *Apis* און זענען צעטיילט אין זיבן זגאלן.

## נעסט
## מלכה
## האניג
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אינסעקטן
טעפער בין

דער **טעפער־בין** לעבט איינזאם, אין אנפאנג פרילינג זיכט די נקבה בין אויף א לאנגע שמאלע טונעל אין א בוים אדער אן אנדערע געביידע וואס זי צעטיילט איו צימערלעך מיט   ערד און בלאטע, און פילט אן מיט בלומען שטויב (פאלען) יעדע צימערל עקסטער און לייגט איין איי פער צימערל, דערנאך פארזיגלט זי דעם עפענונג מיט נאך בלאטע. די ערוואקסענע נקבה בין לעבט ביז זעקס וואכן און די זכר ביז צוויי וואכן.

## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:בינען
מאנארך פלאטערל

דאס **מאנאַרך פֿלאַטערל** איז דאס מערסטע בארימטע פלאטערל אין דער מערב וועלט טייל וואו זי מאכט יערליך א מיגראציע פון איבער פינף טויזנט קילאמעטער (בערך דריי טויזנט מייל) סוף זומער און הערבסט פון צפון נארד אמעריקע ביז א קליין געגנטל אין צענטראל מעקסיקע און צוריק פון ענדע ווינטער ביז מיטן פרילינג.

נאכן איבער ווינטערן אין די צענדליגע מיליאנען אין מעקסיקע לאזן זיך די ערוואקסענע פלאטערלעך ארויס צו צפון וואו נאכן פליען עטליכע הונדערט מייל לייגן זיי אייער אויף געוואוקסן פון דער מילכווילף (milkweed) פאמיליע, נאכן אויסבריען זיך עטליכע טעג ווערט געבוירן די פיצעלע שלייערל (ווערימל) וואס איז לאנג ווייניגער ווי צוויי מילימעטער, נאכן עסן די מילכווילף בלעטלעך פאר אומגעפער צוויי וואכן טוישנדיג זיין הויט פיר מאל נאכאנאנד זייענדיג זעקס ביז זיבן צענטימעטער לאנג און וועגנדיג עטליכע טויזנט מאל די וואג ביים געבורט שפינט ער אן אנקערל אויף דער אונטערשטער זייט פון א בלעטל אדער צווייג און נאכן באהעפטן זיין עק צום אנקערל שיילט ער אפ זיין הויט צום לעצטן מאל און ווערט פארוואנדלט אין א גולם (cocoon),

נאך פונקטליך צען טעג אלס א גולם קומט ארויס דאס ערוואקסענע מאנארך פלאטערל, 
און חוזר חלילה, זי פליט צפון און לייגט ביז הונדערט אייער און שטארבט ביז א חודש.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:אינסעקטן
פאווע

קליין|א פאווע
קליין|א וויידל פעדער פון א פאווע
 
די **פאווע** (פון פויליש: *paw*) איז א וואונדערליך שיינער פויגל פון די טראפישע לענדער וואס קען נישט פליען.

קאַטעגאָריע:פויגלען
בלאט שניידער בין

א **בלאט שניידער בין**  לייגט אייער אין א שמאלע טונעל, ווי די טעפפער בין, אבער פארדעם טוט זי אויסבעטן די טונעל מיט שטיקלעך פון בלעטלעך וואס זי שניידט אראפ פון געוויקסן.

קאַטעגאָריע:אינסעקטן
זונדל קרויזער

רבי **זונדל קרויזער** (כ"ח חשוון תרפ"ד - ח' אייר תשע"ד) איז געווען א ירושלמער תלמיד חכם, דער מחבר פון די ספרים *אור החמה* אויף ש"ס, שולחן ערוך, חומש און די הגדה של פסח..

ער איז געבוירן געווארן אין ירושלים צו זיין פאטער רבי צבי הערש קרויזער און זיין מוטער טויבא (אייזנשטיין). ער האט געלערנט אין עץ חיים אין ירושלים. דערנאך איז ער געווען פון די ערשטע תלמידים פון דער מירער ישיבה אין ירושלים.

ער האט געהייראט מלכה, די טאכטער פון רבי אהרן פרוש. נאך דער חתונה האט ער געוואוינט אין דער כרם געגנט.

פון יאר תש"ן איז ער געווען א שואל ומשיב אין דער טשעבינער ישיבה.

ער איז נפטר געווארן ח' אייר תשע"ד אין שערי צדק שפיטאל. ביי זיין לוויה האבן אים מספיד געווען, צווישן אנדערע, רבי שמואל אויערבאך און רבי גמליאל ראבינאוויטש. מען האט אים באערדיקט אין הר המנוחות.

זיין ברודער, רבי דוב מאיר קרויזער, איז געווען דער סקווערער ראש ישיבה.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
הארן מעלאנע

הארן מעלאנע אויך באוואוסט אלס 'קיוואנא' איז א פרוכט פון די אוגערקע פאמיליע, זי האט א אראנזש קאלירטע שאלאכץ מיט הערנער ארום די גאצנע פרוכט,  הארן מעלאנע פארמאגט עטליכע הונדערט קערעלעך, יעדע קערל איז ארום גענומען מיט א ווייעכע וואסעריגע גרינע שאל
מיט א טעם וואס איז אן אויסמיש פון אוגערקע וואסערמעלאנע און אנאנאס.

די הארן מעלאנע שטאמט פון אפריקע.

קאַטעגאָריע:פרוכט
קאַטעגאָריע:עסנווארג
טאמארינד

דער **טאַמאַרינד** איז א פרוכט פון דער פאמיליע *Fabaceae* (אויך איז באקסער פון דער פאמיליע), טאמארינד האט א הארטע אבער שוואכע שאלאכץ וואס איז גרינג צו שיילן, די עטליכע גאר הארטע זומען זענען ארומגענומען מיט א ווייעכע פלייש מיט גאר א געשמאקער זיס זויערע טעם.

דער טאמארינד פרוכט שטאמט פון אינדיע און דרום מזרח אזיע.

קאַטעגאָריע:געווירצן
קאַטעגאָריע:ביימער
דראגאן פרוכט

דער **דראַגאן פרוכט** איז א טראפישער פרוכט פון דרום מזרח אזיע; דער פרוכט וואקסט אויף א נידריגן קאקטוס פלאנץ,

דער פרוכט האט א רויטע (אדער געלע) דינטשיגער הויט און איז ארום גענומען מיט גרויסע ווייעכע שופן, אינעווייניג האט די פרוכט ביז פינף טויזנט קליינע (1x1x2 מילימעטער) ווייעכע עסבארע קערעלעך ארומגענומען מיט א זיסע פרוכטיגע (מוסילאדש) געווענליך ווייס אבער אויך רויט לילא געל און נאך, דער טעם איז א געמיש פון טרוסקאווקע ליטשי און האניגרין.

דער ברכה איז העץ.

קאַטעגאָריע:פרוכט
ליסטע פון פרוכטן

א טיילווייזע ליסטע פון פרוכטן בערן און ניס, איבערגעזעצט צו מאדערן העברעאיש און ענגליש
 ~ נעמען פון פרוכט אין בלוי מיינט אז די פרוכט האט אן אייגענע וויקיפעדיע בלאט ~

*אגרעס חזרזר ~ Gooseberry
*אוואקאדא אבוקדו ~ Avocado
*אזשענע ~
*איילבירט זית ~ Olive
*אפריקאס משמש ~ Apricot
*אתרוג אתרוג ~ Citron
*אנאנאס אננס ~ Pineapple
*באנאן בננה ~ Banana
*באקסער חרוב ~ Carob
*באר אגס ~ Pear
*בראזיל נוס ~ Brazil Nut
*בראמבעער פטל-שחור ~ Blackberry
*גואווא ~ Guava
*גרינע לימענע ליים ~ Lime
*גרעיפפרוכט ~ Grapefruit
*דיאספער  אפרסמון ~ Persimmon
*דראגאן פרוכט ~ Dragon Fruit
*האזל נוס ~ Filbert
*האניגרין ~ Honeydew
*הארן מעלאנע ~ African Melon
*הימבעער ~
*וואונדער פרוכט ~ Miracle Fruit
*וואסערמעלאן ~ Water melon
*טרויבן ענבים ~ Grape
*וויינפערל ~ Currant
*וויינשל גידגדון ~ Sour Cherry
*וועלשע נוס ~ Walnut
*טאמארינד ~ Tamarind
*טייטל תמר ~ Date
*טרוסקאווקע תות-שדה ~ Strawberry
*ליטשי ~ Lychee
*לימענע לימון ~ Lemon
*מאלינע ~ Mulberry
*מאנגא ~ Mango
*מאנדארין מנדרינה ~ Mandarin
*מאנדל שקד ~ Almond
*מאראנץ תפוז ~ Orange
*מושקאט נוס ~ Nutmeg
*מילגרוים רמון ~ Pomegranate
*נעקטארין ~ Nectarine
*סאברע סברה ~ Prickly Pear
*עסקאדינע שסק ~ Medlar
*עפל תפוח ~ Apple
*פאמעלא פומלו ~ Pomello
*פאפאיע ~ Papaya
*פאמעראנץ ~
*פייג תאנה ~ Fig
*פיסטאציע אגוז גן-עדן ~ Pistachio
*פלוים שזף ~ Plum
*פעיאא פיג'ואה ~ Feijoa
*פעקאן נוס ~ Pecan
*פערשקע ~ Peach
*קאווע קפה ~ Coffee Cherry
*קאנטעלופ ~ Cantaloupe
*קארש דובדבן ~ Cherry
*קאשו נוס ~ Cashew
*קוויטע ~ Quince
*קומקוואט ~ Kumquat
*קאקאס ~ Coconut
*קיווי יאגדע ~ Kiwi Berry
*קיוויפרוכט ~ Kiwi Fruit
*קעסטן ~ Chestnut
*שווארצע יאגדע אוכמניות~ Blueberry
*שטערן פרוכט ~ Star Fruit

## זעט אויך 
* רשימה:פרוכט
פרוכטן
קאַטעגאָריע:פרוכט
רובין

א **רובין** איז אן איידלשטיין מיט א רויטן קאליר. ער איז א סארט קארונדום, וואס איז דער הארטסטער מינעראל נאך דימענט.

קאַטעגאָריע:איידלשטיינער
קיווי יאגדע

דער **קיווי יאַגדע** (ענגליש: kiwi berry, וויסנשאפטליכער נאמען: Actinidia arguta) איז א קליינער סארט קיווי וואס אנדערש ווי געווענליכע  קיווי וואס וואקסט נאר אין ווארימע קלימאטן קען ער יא וואקסן אין קאלטע לענדער. מערסטע סארטן שטאמען פון כינע.

די טעם פון קיווי יאגדע איז ענליך צו געהעריגע קיוויפרוכט אבער אביסל זיסער, די מאס איז ווי א טרויב. זיי וואקסן שנעל און האבן א גרינעם\ברוינעם דינערן מעהר גלאטער הויט, אזוי אז מען ברויך עס נישט אפשיילן נאר מען עסט עס גאנצערהייט. איהרע קערלעך זענען שווארץ אדער ברוניש.

## סארטן און נעהמען 
קליין|לינקס|אויפגעשניטן
עס איז פארהאן דריי הויפט סארטן:

* Actinidia arguta אדער hardy kiwi
* Arctic beauty אדער A. kolomikta
* silver vine אדער A. polygama

Issai איז א צאמשטעל פון הארדי און זילבער.

אנדערע אלגעמיינע צונעהמען זענען:
קליין|לינקס|א הארדי קיווי נעהבן א גרויסע געווענליכע קיווי
* Hardy kiwifruit
* arctic kiwi
* baby kiwi
* dessert kiwi
* grape kiwi
* northern kiwi
* cocktail kiwi

## היסטאריע 
מען געפינט עס צוערשט באשריבן אין 1843.

## נוטריענטן 
## וועב לינקען 
* http://www.kiwiberry.com/
* http://www.hursts-berry.com/kiwiberries.php 
* http://www.naturespride.eu/our-products/product-detail/kiwi-berries/ 
* http://www.nzkiwiberry.com/
* https://www.youtube.com/watch?v=frD370SbZ4M
* https://www.youtube.com/watch?v=A71kFvQG9EE

קאטעגאריע:פרוכט
טוינעץ

דער **טוינעץ** איז א פלאנץ פון עטליכע צענדליגע סארטן פארשפרייט איבער די גאנצער וועלט איבערהויפט אויסטראליע, ער פארמאגט לאנגע שטעקעלעך באדעקט מיט קליינטשיגע הערעלעך וואס האבן אויפן שפיץ א קליין טראפל קלעפעדיגע זאפט, וואס איז גלוסטיג פאר פליגן און אנדערע קליינע אינסעקטן, ווען א פליג לאנדעט אויף א שטעקעלע ווערט עס פארקלעפט אין די זאפט און פארדייעט פון דעם טוינעץ.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פלאנצן
קאַטעגאָריע:אפריקע
ליסטע פון ביימער

דאס איז א ליסטע פון ביימער:

*אתרוג
*באקסער
*בוכסבוים
*דעמב
*וויידען
*ווערבע
*טאמארינד
*טייטלבוים
*טענענבוים
*סאסנע
*סאפארא
*עפלבוים
*פאלמע
*צעדערבוים

*די ליסטע דארף מען נאך פיל פארברייטערן.*

ביימער
*
ווילף

ווילפן זענען געוויקסן וואס וואס וואקסן ווילד  אן באארבעטונג, ווילפן קענען געווענליך פארטראגן קעלט, טרוקעניש, און אנדערע שווערע אומשטענדן, רוב ווילפן באשאפן טויזענטער זומען יעדע פלאנץ עקסטרע, און די זומען קענען לעבן לאנגע יארן און דערנאך שפראצן.

* ליסטע פון ווילפן

קאַטעגאָריע:באטאניק
שפעטלער

קליין|צפונדיקער שפעטלער Mimos polyglottos
דער **שפעטלער** איז א פויגל וואס קען נאכזינגען די קולות פון אלע פויגלען וואס ער הערט צומאל אויך חיות אינסעקטן מאשינען און זאגאר מוזיקאלישע אינסטומענטן, פון וואס קאמפאזירט א גרויסן ליד א טשאלנט פון אלע קולות וואס ער האט געהערט אין איין לאנגע וואונדערליכע און פארצווייגטע קאמפאזיציע,

קאַטעגאָריע:פויגלען
ליסטע פון ווילפן

א טיילווייזע ליסטע פון ווילפן.

*זיס פיאלקע
*לייבציין
*מילכווילף
*סאמעטווילף
*פאסטוך'ס בייטל
*פאקווילף

ווילפן
קאַטעגאָריע:פלאנצן
לופטל

אין פרילינג]]

**לופטל** (אדער **לייבציין**) איז א ווילף וואס וואקסט אין אלע טיילן פון דער וועלט.
אנפאנג פרילינג וואקסט ער געלע בלומען וואס ווערט א פוכיגער וואלקן פון זיידענע הערעלעך וואס העלפט פארשפרייטן די זוימען, קינדער גלייכן צו זאגן א וואונטש און דערנאך אוועק בלאזן און פארשפרייטן זיינע זוימען.

## זעט אויך
*ליסטע פון ווילפן

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פלאנצן
נעגל וואסער

וואסער וואס מען גרייט אן נעבן בעט זיך צו וואשן דערמיט די הענט ווען מען שטייט אויף, 

*נטילת ידים
*וואשן
*מים אחרונים
*מקוה
*טעפל
*שיסל
*לעוואר
קאַטעגאָריע:יידישקייט
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
יידיש עטימאלאגיע

דאס איז א ליסטע פון **יידישע ווערטער וואס שטאמען פון שפראכן אנדערש ווי דייטש אדער העברעאיש**.

*א ? פאר א ווארט צייגט אז די אפשטאם איז א ספק,
*א ? נאך א ווארט און באהאפטן צו א שפראך צייגט אז די ווארט קומט מעגליך פון א צווייטן שפראך

## העלפט ארויס
אויב ווייסט איר די שטאם פון א ווארט ביטע אריינשרייבן אין איר ארט
*דיאספער
*סטעליע די נענסטע איז בעלארוסיש Столь סטאל.

## סלאוויש
*בילעט
*הארעוואניע
*וואלוטע
*יארמלקע
*כראפן
*כריין
*סטאדע
*פאמידאר
*פאסטעך
*פלייצע
*ציבעלע
*קראכמאל
*קראליק
*קעשענע
*רעקלאמע
*שקאלע

## פויליש
*אינדיק
*אלייע
*באנקנאט
*?גארן
*דיוואן
*דראפען פון דראפינא א לייטער
*זייגער
*יאגדע
*נודניק פון נודנע לאנגווייליג
*סאווע
*סופיט
*פאדלאגע
*פאוואליע פון פאוואלני
*?פארעוו 
*שאליק
*שמאטע
*שפיטאל

## רוסיש
*בולקע
*גראבליע
*טשייניק
*מאטיל, פון "מאטילעק"
*סאמאוואר
*פלימעניצע
*פלימעניק
*קאנווערט
*שאבלאן
*טשערעפאכע

## אוקראיניש
*קלייט
*^קלייטניק

## רומעניש
*הארא

## אונגאריש
* בּאָדזשי
* באטשי
* בעקיטשע
* גולאש
* טשאווארגאו
* טשאָט
* פאלאטשינטא
* פאנדזשעלאו
* פאשיט
* קאטשעניו ~ Kocsonya
* קאנטשאָו
* קאקאש

## האלענדיש
*יאספער

## פראנצויזיש
*בעטאן ~ Beton
*בריוו ~ Brief (אלטע פראנצויזיש)
*בענטשן
*זופ ~ Souppe (אלטע פראנצויזיש)
*טאנטע ~ Tante
*טשאלנט
*ליינען ~ Leyer (אלטע פראנצויזיש)
*לעוואר

## איטאליעניש
## אראביש
*כאלאט
*כאלווא
*כאריף
*כומוס
*סאלאט
*פיטא

## טערקיש
*ארבוז
*יארמלקע 
*כאלאקע
*ראדאקראניט

## פערסיש
* אראנדזש
* באלקאן
* טולפאן
* טורבאן
* לילא
* מושקאט
* פאפוטשן
* פידזשאמע
* פירמע
* פערדזשעך
* נאפט
* צוקער
* קאפטן
* קאראוואן
* שאל
## מאדערנע העברעאיש
*בחינה
*בסדר
*הצלחה
*כתה
*שאבאטאן

## טשעכיש
*סקלאד
*פאליצע
*פאמעלאך פון פאמאלי
*פאסיק

## סלאוואקיש
## לאטייניש
## גריכיש
קאטעגאריע:יידיש
ווערטער אין ענגליש וואס שטאמען פון אידיש

ווערטער אין ענגליש וואס שטאמען פון אידיש:

*אידיש ~ Yiddish
*בייגל ~ bagel
*בלינץ ~ blintz
*בר מצוה ~ Bar Mitzvah
*ברית ~ bris
*גליטש ~ glitch
*חוצפה ~ chutzpah
*חלה ~ challa
*יענטע ~ Yenta
*כריין ~ chrein
*כשר ~ kosher
*לאטקע ~ latkes
*לאקס ~ lox
*מענטש ~ mensch
*נאש ~ nosh
*צימעס ~ tzimmes
*קאשע ~ kasha
*קוועל ~ kvell
*קוועטש ~ kvetch
*קלאץ ~ klutz
*שטיק ~ Shtick
*שלעפ ~ Schlep
*שמאלץ ~ Schmaltz
*שמועס ~ Schmooze
*שמיץ ~ Schmitz
*שניצל ~ Schnitzel
*שפריץ ~ Spritz

קאַטעגאָריע:יידיש
קאַטעגאָריע:ענגליש
פאנעם

א **פֿאנעם** איז א גרונטאיינס אין דער פאנאלאגיע פון א שפראך. עטלעכע פאנעמען ווערן צוזאמענגעשטעלט צו שאפן ווערטער אין דער שפראך. אזוי, די אונטערשייד צווישן די צוויי ווערטער אין יידיש *גאַז* און  *גאַל* איז דער טויש פון /ז/ צו /ל/. צוויי אזעלכע ווערטער וואס די אונטערשייד איז איין פאנעם ווערן גערופן א "מינימאלער פאָר". ווען מען קען ארויסרעדן איין פאנעם אויף פארשידענע וועגן ווערן זיי גערופן אַלאפֿאנען (למשל /ב/, וואס מ'קען ארויסרעדן ב אדער פ, לפי העניין). אין רוב שפראכן זענען די פאנעמען קאנסאנאנטן אדער וואקאלן.

די לינגוויסטן שרייבן א פאנעם צווישן צוויי שטרייכלעך: /z/ אדער /l/.

## פאנעמען אין יידיש 
בדרך כלל, די אותיות אין יידיש זענען באזונדערע פאנעמען. למשל פ און פֿ זענען באזונדערע פאנעמען, ווי אין די ווערטער פאַס און פֿאַס. אזוי אויך די צוויי סארטן חולם זענען צוויי פאנעמען, למשל טויב (איינער וואס הערט נישט) און טויב (א פויגל).

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:שפראך
דיאספער

קליין|א האלבער דיאספער און א גאנצער
**דיאספער** איז א פרוכט מיט אראנזשע הויט און אראנזש ביז רויטע פלייש וואס וואקסט אויף א קליינטשיגן בוים. נאכן אראפנעמען פון בוים דארף מאן אים לאזן שטיין אין א ווארימען פלאץ כדי ער זאל ווערן ווייך און עסבאר. ער ווערט געצייטיגט זייער שפעט אינעם סעזאן, סוף הארבסט און אפילו אנפאנג ווינטער.
עס זענען פאראן צוויי סארטן פרוכט א לענגלעכיגע וואס שטאמט פון דרום מזרח אזיע איבערהויפט יאפאן, און פלאכע וואס קומט פון צפון אמעריקע; די אזיאטישע זענען גרעסער ווי די אמעריקאנישע,

כאטש וואס אין מאדערן העברעאיש הייסט ער אפרסמון און אין ענגליש 'פערסימאן' האט ער קיין פארבינדונג מיטן אפרסמון דערמאנט אין תנ"ך און חז"ל,

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פרוכט
קאַטעגאָריע:ביימער
באקסער

**באקסער** איז א זגאל בוים (און די פרוכט פון דעם בוים), וואס געהערט צו דער קטניות פאמיליע (*Fabaceae*) וואס שטאמט פון דרום-מערב אזיע, די פרוכט וואקסט אלס א לענגלעכיגע פרוכט ווען ס'איז פריש איז ער גרין און ווייעך אבער ביים רייף ווערן ווערט ער ברוינליך און הארט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ביימער
קאַטעגאָריע:פרוכט
וואונדער פרוכט

**וואונדער פרוכט** איז די קליינטשיגע רויטע יאגדע וואס וואקסט אויפן בוים *Synsepalum dulcificum*, וואס שטאמט פון דרום מזרח אזיע. 

די וואונדער פרוכט האט א גאר אינטערעסאנטע אייגנשאפט נעמליך אז ביז א שעה נאכן עסן די פרוכט שפירט די צונג אלע זויערע עסן אלס זיס, דאס מיינט אז מע קען אריין בייסן אין א לימענע און עס וועט זיין געשמאק ווי א מאראנץ,

קאַטעגאָריע:פרוכט
ענדעמיש

ענדעמיש מיינט אז א געוויסע זגאל אדער סוב-זגאל פון א בוים אדער א בעל חי שטאמט אויסשליסליך פון איין ספעציפישע לאנד, געגנט, אינזל, טייך אדער בארג,
עזר למזון

**עזר למזון** איז א וואוילטעטיגע ארגאניזאציע געגרינדעדט געווארן אין וויליאמסבורג, ברוקלין, אין תשס"ג, צו העלפן נויטבאדערפיגטע קונדן וואס זענען שולדיג גרויסע באלאנצן צום געשעפט אז זיי זאלן האבן עסן צו די זעט אן קיינע בושות.
די געדאנק איז אז פארמעגליכע אידן און סתם אידן וואס קענען זיך ערלויבן שרייבן זיך איין צו צאלן וועכנטליך א געוויסע סכום -געווענליך $5- אויטאמאטיש צו עזר למזון וואס צאלט אויס די קאנטעס פון די נויטבאדערפיגטע איינקויפער.

## גרינדער 
עזר למזון איז געגרינדעדט געווארן בערך תשס"ג דורך שמשון קרויס, אן איינוואוינער פון וויליאמסבורג ברוקלין.

קאַטעגאָריע:ברוקלין
חכמת אבות

** חכמת אבות** איז א ספר פון דרשות געבויט אויף די משניות אין מסכת אבות, געזאגט ביי פארשידענע געלעגנהייטן און אויך אראפגעשריבן אויף יודיש דורכן רב און מגיד הרב נח קאַפּלאַן פון ניו יארק.

דער ספר אנטהאלט צוואנציג דרשות צוטיילט אין די זעקס פרקים.

ער האט הסכמות פון הרב ד. ב. אפפעלמאן און רבי משה רוקח, קאזלאווער רבי.

די דרשות זענען אייגנארטיגע, עס אנטהאלט מוסר, קורצע מעשה'לעך געמישט מיט טייטשן, הומאר און גלייך-ווערטלעך.

ווי ער שרייבט אין דער הקדמה איז דאס זיין זעקסטער ספר וואס ער האט ארויסגעגעבן.

דער ספר אנטהאלט הונדערט צוויי-און-צוואנציג זייטן און איז געדרוקט אין ניו יארק אין יאר תש"ט אין דרוק פון ר' יעקב פּאָסטאַר.

קאַטעגאָריע:ספרי קודש