open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
קאלאמביע

‫

**קאָלאָמביע** איז אַ לאַנד אין צפון-מערב דרום אַמעריקע, מיט א שטח פון 1,141,748 קוואדראט ק"מ. זי האט א בארטן סיי אויפן אטלאנטישן אקעאן סיי אויפן פאציפֿישן אקעאן. קאלאמביע גרענעצט זיך מיט ווענעזועלע צו מזרח, בראזיל צו דרום־מזרח, פערו צו דרום, עקוואדאר צו דרום־מערב און פאנאמא צו מערב. זי האט 42,888,592 איינוואוינער.
די הױפּטשטאָט איז באָגאָטאַ, און די אפיציעלע שפראך איז שפאניש.

אויך איז דא אין קאלאמביע א פּאָרטשטאָט **קארטאכענא**, וואס געפונט זיך אין צפון קאָלאָמביאַ, אויף די קאראיבישער ים ברעג, און איז די הויפטשטאט פון דער פראווינץ באליוויאר.

## קולטור 
בארימטע מענטשן פון קאלאמביע שליסן איין:
* גבריאל גארסיא מארקעס

*
אורוגוויי

‫**אורוגװײַ** (שפאניש: *República Oriental del Uruguay*) איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז מאָנטעװידעאַָ. אורוגוויי גרענעצט צוויי גרויסע לענדער, בראזיל און ארגענטינע.
אורוגוויי איז דאס צווייטע קלענסטע לאנד אין דרום אמעריקע, נאך סורינאם.

## וועבלינקען 
* אורוגוייַער רעגירונג פּאָרטאַל

קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע
גייאנע

**גייאַנע** (), אפיציעל די **קאאפעראטיווע רעפובליק פון גייאַנע**, איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. זי גרענעצט סורינאם צו מזרח, בראזיל צו דרום און דרום־מערב, ווענעזועלע צו מערב און דעם אטלאנטישן אקעאן צו צפון.
איר הױפּטשטאָט איז דזשאָרדזשטאון.

## געאגראפיע
די העכסטע בערג אין גייאנע זענען בארג אַיאַנגאַמע (2,042 מעטער), מאנטע קאבוריי (1,465 מעטער) און בארג ראריימע (2,810 מעטער – דער העכסטער בארג אין גייאנע) אויפן בראזיל-גייאנע-ווענעזועלע דרייפאכיקן גרענעץ-, א טייל פון דער פאקאריימע בארגקייט. 

קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע
קאַטעגאָריע:קאמאנוועלט
האמסטער

קליין|250px|אן האמסטער
דער **האַמסטער** איז א נאָגער װאס לעבט אין גאַנץ אייראָפּע. ער האָט אַ קורצן, דיקן קערפּער, קורצע לאַפּקעס און שאַרפֿע נעגל. זײַן האָר האָט פֿערשיעדענע פֿאַרבען, פֿון אויבען גרויליך-ברוין, דער קאָפּ רויט-ברוין מיט געלע און װײַסע פֿלעקען, דער בויך שװאַרץ, די פֿיס װײַס. ער גראָבט זיך אויס אינעם פֿעלד טיעפֿע לעכער מיט עטליכע אויסגאַנגען. 

דער האַמסטער דערנערט זיך מיט אַלערײ פּראָדוקטן, אָבער בשעת די תבואָה װערט צײַטיג אויפֿן פֿעלד, דערנערט ער זיך נור מיט קערנער. 

אויף װינטער קלײַבט ער אויף אין זײַן לאָך גרויסע פֿאָרראַטען (ביז 25 קילוגראַם) דערהויפּט פֿון תבואָה-קערנער, אַרבעס, באָב, װײַל דאָס װערט נישט פֿערדאָרבען. די קערנער ברענגט ער פֿון פֿעלד אין זײַנע גרויסע באַקען-טאַשען, װעלכע עפֿענען זיך אינם מויל. אָבער װײַל ער קאָן נישט אָנקלײַבען אַזעלכע גרויסע פֿאָרראַטען, װאָס זאָלען איהם קלעקען אויפֿן גאַנצען װינטער, פֿערברענגט ער דאָס גרטסטען טײל װינטער אין שלאָף.

דער האַמסטער ברענגט גרויס היזק די פֿעלדער, דערצו פֿארמערט ער זיך זייער שנעל. די נקבה װאַרפט צװײ מאָל אין יאָר צו 6-12 שטיק.

## וועבלינקען 
* סירישער האמסטער 
* Xander.it - Hamsters video collection

קאַטעגאָריע:נאגערס
קאַטעגאָריע:חיות
יידישע אויטאנאמע געגנט

197px|left|אן
די **ייִדישע אױטאָנאָמע געגנט** (רוסיש:Еврейская автономная область) איז אַ געגנט אין רוסלאנד. עס איז געגרונדעט געווראען אין יאר תרצ"ד אלס א יידישער שטח.
די אפיציעלע שפראכן זענען רוסיש און יידיש.

## יידישע זידלונגען אין דער געגנט 
וואלדהיים, א יידישע זידלונג אין דער יידישער אויטאנאמער געגנט, איז געגרינדעט געווארן אין  1928 און האט געשאפן די ערשטע קאלעקטיווע פארם אין דער געגנט. אין 1980 האט מען געעפנט א יידיש־שולע דארטן. אויך אמורזעט האט א היסטאריע פון יידישער זידלונג אין דער יידישער אויטאנאמער געגנט. פון 1929 ביז 1939, איז דאס דארף געווען דער צענטער פון יידישער זידלונג דרום פון ביראבידזשאן. די היינטיקע יידישע געמיינדע האלט קבלת שבת צערעמאניעס און פארזאמלונגען  וואוי מ'זינגט יידישע געזאנגען. א סך פון די אייניקלעך פון די גרינדער פון דער זידלונג האבן פארלאזט דאס דארף. די וואס זענען געבליבן אין אמורזעט, ספעציעל די מיט קרובים אין ישראל, לערנען זיך אויס וועגן די טראדיציעס פונעם יידישן פאלק. די באפעלקערונג פון אמורזעט, ווי געשאצט אין סוף 2006, איז 5,213.
סמידאוויטש איז נאך א פריערדיקע יידישע זידלונג אין דער יידישער אויטאנאמער געגנט.

## זעט אויך 
* ביראָבידזשאן
* אָבלוטשיע

## רעפערענצן
## וועבלינק 
* וועבזייטל  

*
איסלאנד

**איסלאַנד** (איסלענדיש: ***Ísland***, דאס הייסט: אײַזלאנד) איז אן אינזל־לאנד אין אײראָפּע וואָס ליגט אינעם אטלאנטישן אָקעאן. זײַן הויפּטשטאָט איז רעקיאװיק. איסלאנד איז דער צווייטער גרעסטער אינזל אין אייראָפּע, נאָך גרויסבריטאניע. איסלאנד איז דאָס מערסטע אנטוויקלטע לאנד אין דער וועלט.

ביזן 20סטן יאָרהונדערט, האָט די איסלאנדישע באפעלקערונג זיך פארלאָזט אויף פישערײַ און לאנדווירטשאפט. פון 1262 ביז 1918 איז איסלאנד געווען א טייל פון נאָרוועגיע און שפעטער דענמארק.

## עקאנאמיע 
ביזן 20'סטן יארהונדערט איז איסלאנד געווען פון די ארעמסטע לענדער אין מערב אייראפע. אבער לעצטנס איז די עקאנאמיע שטארק געוואקסן.
אין 2007 איז איסלאנד געווען דאס פינפטע גרעסטע פראדוצירנדע לאנד, מיט $40,112 א מענטש.  איסלאנד האט ווייניג נאטורלעכע רעסורסן, אחוץ הידראעלעקטרישע און געאטערמאלע קראפט. 40% פון עקספארט קומט פון פישעריי, וואס באשעפטיגט 7% פון דער ארבעטקראפט. 

די נאציאנאלע וואלוטע איז דער איסלאנדישער קראנא (ISK).מערסטנטייל פון די איינוואוינער זענען נישט אינטרעסירט אין מיטטיילן אין דעם אייראפעאישער וואלוטע די איירא. אינעם לעצטן יארצענדליקער האט די עקאנאמיע דיווערסיפיצירט אין  ווייכווארג פראדוקציע, ביאטעכנאלאגיע און פינאנציעלע באדינונגען. 

פערזענלעכע שטייערן זענען 22.75%. און  קארפאראטער שטייער איז  18%, פון די נידריגסטע אין דער וועלט.

איסלאנד איז א מיטגליד אין דער אייראפעאישער פרייהאנדל אסאסיאציע.

## קולטור 
### ליטעראטור 
### קונסט 
### מוזיק 
איסלאנדישע מוזיק האט א שייכות מיט נארדישער מוזיק.
טראדיציאנעלע איסלאנדישע מוזיק איז שטארק רעליגיעז. זי האט זיך פארלאזט בעיקר אויף זינגען קלויסטערלידן, ווייל ס'איז געווען א מאנגל פון מוזיק אינסטרומענטן.
די איסלאנדישע דזשעז קאפעליע "מעזאפארטע" איז באקאנט איבער דער גארער וועלט.
איסלאנד פארמאגט עלעקטראנישע מוזיקער ווי טהאר און גוסגוס.

### ספארט 
פוטבאל און אטלעטיק זענען פאפולערע ספארטן.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:איסלאנד
קאַטעגאָריע:אינדזלען
אירלאנד

‫
**אירלאַנד** איז אַ לאַנד אין אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז דובלין. אירלאַנד אקופירט רוב פֿון דעם אירלאנד אינזל.

אין 1948 איז אירלאַנד געווארן אַ רעפּובליק און עס האָט פֿארלאזט דער בריטישער קאמאנוועלט.
## היסטאריע 
## געאגראפיע 
## עקאנאמיע 
## קולטור 
די צוויי מערסטע געשפילטע ספארטן אין אירלאנד זענען האָרלינג און איריש פֿוטבאָל.

קאַטעגאָריע:אירלאנד
לעטלאנד

**לעטלאַנד** (לעטיש: *Latvija*) איז אַ לאַנד אינעם באַלטישן ראיאן פון צפון אײראָפּע. עס גרענעצט עסטלאנד צו צפון, ליטע צו דרום, רוסלאנד צו מזרח און בעלארוס צו דרום-מזרח. אריבער דעם באלטישן ים צו מערב ליגט שוועדן. דער שטח פון לעטלאנד באדעקט 64,589 קוואדראט ק"מ.

די הױפּטשטאָט פון לעטלאנד איז ריגע.  לעטלאנד איז א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער זײַט דעם 17טן סעפטעמבער 1991; פון דעם אייראפעישן פארבאנד זײַט דעם 1טן מיי, 2004 און פון נאט"א זײַט דעם 29סטן מערץ, 2004.
דעם 1טן יאנואר 2014 איז די לעטישע וואלוטע, דער לאץ, געטוישט פארן איירא.
אויך איז לעטלאנד א מיטגליד אין די אייראפעראט, אינטערנאציאנאלן געלטפאנד און וועלט האנדל ארגאניזאציע.

* דענענבורג
* ליבאַװע

## געאגראפיע 
לעטלאנד געפינט זיך אויפן מזרח בארטן פונעם באלטישן ים, און ליגט אויפן מזרח אייראפעישין פלוין. רוב פונעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער, בעיקר סאסנעס.

## פאליטיק 
דער פארלאמענט פון לעטלאנד, די סאַיעמא, האט 100 מיטגלידער.

פארן צווייטן וועלט קריג איז מרדכי דובין, דער פירער פון אגודת ישראל אין לעטלאנד, געווען א מיטגליד אין דער סאיעמע.

*
עסטלאנד

‫ **עסטלאַנד** (; פיניש: *Viron* *tasavalta*, רוסיש: *Эстонская Республика*) איז אַ לאַנד אין צפון אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז טאַלין. עס גרענעצט לעטלאנד צו דרום און רוסלאנד צו מזרח.

די ערשטע שול אין עסטלאנד איז געגרינדעט אין 2005.

קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
*
טאלין

**טאַלין** (**רעװעל**) איז די הױפּטשטאָט און די גרעסטע שטאט פֿון עסטלאַנד. ער פארנעמט א שטח פון 159.2 קוואדראט ק"מ מיט א באפעלקערונג פון 406,703. ער געפינט אויפן צפון בארטן פון לאנד, אויף די ברעגן פונעם פינלאנדער איינגאס, 80 ק"מ דרום פון העלסינקי.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:עסטלאנד
קולט

די חברים אין קולט ברענגן זייער געלט און זייערע קינדער פארן פירער און זיי רורען זיך נישט אנעם ווארט פון זייער פירער, געווענליך ווי לאנג עס איז נישט קיין נעגטיווקייט רופט מען עס נישט אן קאלט. נאר ווען דער פירער טוט אן עוולה הייסט דאס קאלט.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קארעע

‫**קאָרעע** איז דער נאמען פֿון א האלבאינזל אין מזרח-אזיע, בערך 1100 ק"מ פונעם קאנטינענט ביזן פאציפישן אקעאן. ביז 1948 איז זי געווען איין לאנד. היינט איז דער ראיאן צעטיילט אויף צוויי לענדער, צפון קארעע און דרום קארעע.

קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער
קאַטעגאָריע:אזיע
מוזיקאלאגיע

**מוזיקאָלאָגיע** איז די אקאדעמישע שטודיע פון מוזיק. וו.צ.ב. וויסונגען איבער זינגער-שרייבערס, די היסטאריע פון מוזיק, כלי נגינה א.א.וו.

קאַטעגאָריע:מוזיק
פידעל ראמאס

**פֿידעל באַלדעס ראַמאָס** איז געווען דער פֿיליפּינישער פּרעזידענט פֿון 1992 ביז 1998.

קאַטעגאָריע:פרעזידענטן פון לענדער
סיריע

‫

[thumb|סיריע אויפן [מאפע]]

**סיריע** (אױף אַראַביש الجمهورية العربية السورية) איז אַ לאנד אין מערבֿ־אַזיע. איר הויפטשטאט איז דמשק. סיריע האָט גרענעצן מיט לבנון (קײן מערבֿ און דרום), איראק (קײן מזרח), טערקיי (קײן צפֿון), ישראל (קײן דרום), און דער מיטלענדישער ים (קײן מערבֿ). סיריע האָט פֿאַרלאָרן די רמת הגולן במשך פֿון דער זעקסטאגיקער מלחמה אין יאָר 1967. דער פרעזידענט פֿון סיריע איז באשער על אסאד (بشار الأسد‎ אין אראביש). די אָפֿיציעלע שפראך פֿון דעם לאַנד איז אראביש.

פון די ערשטע ציוויליזאציעס אין דער וועלט זענען געווען אין סיריע. די אוראלטע שטאט עבלע, וואו א פערטל מיליאן מענטשן האבן געוואוינט, ווערט פאררעכנט פאר א באווייז אויף א גרויסער סעמיטישער אימפעריע וואס האט געהערשט פונעם ים סוף ביז אנאטאליע אין די צייטן פון אברהם אבינו. במשך דער היסטאריע האבן געהערשט אין סיריע פארשידענע אימפעריעס, צווישן די שבטי ישראל, די אשורים, די בבלים, די פערסישע אימפעריע, די גריכן, ארמעניע, די רוימען, די ביזאנטישע אימפעריע, די אראבער און די קרייצצוגער. דמשק איז פון די עלצטע שטעט אין דער וועלט, און איז אמאל געווען די הויפטשטאט פון דער אומאיאדישער אימפעריע, וואס האט געהערשט פון שפאניע ביז צענטראל אזיע, צווישן די יארן 661-760.

די גרעסטע שטאט איז ארם צובא (חאלאב).

## היסטאריע 
דער רוימישער היסטאריקער פליניוס דער עלטערער רופט דעם געגנט סיריע; אין זיינע צייטן איז זי געווען צעטיילט צווישן עטלעכע רוימישע פראווינצן.

## גובערניעס 
סיריע ווערט צעטיילט אויף 14 גובערניעס.

## ציווילע קריג
*
מינסק

קליין|פּאַנאָראַמאַ צו די צענטער פון מינסק.
**מינסק** (, , ) איז די הויפטשטאט פון בעלארוס היימשטאט מיט 1.7 מיליאן איינוווינערס, באגרינדעט געווארן אין 1067. יידן וווינען דארטן זינט 1479.

לויט אברהם חיים שב"ד פון מינסק איז די יידישע קהילה אין מינסק געווען פון די אוראלטע רוסישע קהילות. ער שרייבט אז יידן זענען געווען צווישן די ערשטע איינוואוינערס אין ד'תתכ"ו. ווי נישט ווי, איז קלאר אז נאך די טאטערישע אינוואזיעס אין פוילן און ליטע אין דעם 13טן י"ה האבן די קעניגן און אדעלן אריינגעברענגט יידן אויפצושטעלן די עקאנאמיע פון דער מדינה אויף די פיס און צו שאפן פינאנציעלע יסודות פאר דער עקאנאמיע.

## בארימטע מענשטן פון מינסק 
* פעליקס חיימאוויטש
## צווילינג שטעט 
* 
*  (זײַט 1957)
*  (זײַט 1973)
*  (זײַט 1973)
*  (זײַט 1976)
*  (זײַט 1987)
*  (זײַט 1992)
*  (זײַט 1992)
*  (זײַט 1993)
*  (זײַט 1994)
*  (זײַט 1997)
*  (זײַט 1998)
*  (זײַט 2000)

קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין בעלארוס
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
גרוזיע

**גרוזיע** (גרוזיניש: საქართველო, *סאַקאַרטוועלאָ*) איז אַ לאַנד אין מערבֿ־אַזיע, אין דעם קאווקאז אויפן מזרח ברעג פונעם שווארצן ים. זײַן הױפּטשטאָט איז טביליסי. ס'װױנן דאָ 4.6 מיליאָן מענטשן. גרוזיע האָט גרענעצן מיט אַזערבײַדזשאַן, רוסלאַנד, און ארמעניע. אָט װױנען בערך 10,000 יידן, סײַ אשכנזים, סײַ גרוזיאַנער, װאָס האָבן אין גרוזיע באזעצט מיט 2,000 יאָר צוריק.

## געאגראפיע 
רעכטס|קליין|250px|מאפע
גרוזיע שפאנט אן צוויי קאנטינענטן, וויבאלד דער מערב טייל פון לאנד געפינט זיך אין אייראפע און דער מזרח טייל אין אזיע. איר שטח איז בערך 70,000 קוואדראט ק"מ. איר צפון גרענעץ איז לאנג 723 ק"מ מיט רוסלאנד. אין דרום מזרח האט זי א גרענעץ לאנג 322 ק"מ מיט אזערביידזשאן, און א גרענעץ 164 ק"מ מיט ארמעניע. דער דרום גרענעץ איז לאנג 252 ק"מ מיט טערקיי. דער מערב גרענעץ איז דער שווארצער ים.

די גרויסע קאווקאז בערג אין צפון זענען באהאפטן דורך דער ליכי קייט צו די קליינע קאווקאז בערג אין דרום. די ליכי קייט צעטיילט גרוזיע אויף מזרח גרוזיע און מערב גרוזיע, וואס זענען באהאפטן דורך א באן טונעל.

דער העכסטער בארג אין גרוזיע איז בארג שכארע ביי 5,201 מעטער איבערן ים פלאך.

## קולטור 
די באפעלקערונגפון גרוזיע איז אומגעפער 4.5 מיליאן. פון זיי וואוינען בערך 1.3 מיליאן אין טביליסי. מענטשן פון גרוזיע הייסן **גרוזינער**. רוב פון זיי רעדן גרוזיניש אלס מוטערשפראך, אבער טייל מענטשן רעדן אויך ארמעניש, רוסיש אדער אנדערע שפראכן.

די מערהייט פון גרוזינער זענען קריסטן, אבער ס'איז דא אויך יידן און מוסלמענער.

די  וואלוטע פון גרוזיע איז  די *לאַרי*.

## היסטאריע 
די גרוזינער זענען אן אוראלט פאלק. זייער הויפטשטאט טביליסי איז געגרינדעט בערך אין יאר 400 (ד'ר"ם), נאך דער ענדע פון דער רוימישער אימפעריע. ביז דעמאלט איז מערב גרוזיע געווען א טייל פון דער רוימישער אימפעריע. 

קאַטעגאָריע:גרוזיע
קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
התקווה

‫left|200px
הימנון **התּקווה** (פֿון העברעאיש: **די האָפֿענונג**) איז דער נאַציאָנאַלער הימן פֿון דער מדינת ישׂראל. דער טעקסט פֿונעם הימן איז דער ערשטער קופּלעט מיטן רעפֿרען פֿון אַ ‫פּאָעמע‬ "תקװתּנו", װאָס איז געשריבן געװאָרן דורך נפתלי הערץ אימבער אין 1878. די מעלאָדיע שטאַמט פֿון אַ רומענישן ניגון, װאָס אַלײן קומט פֿון אַן ‫איטאַליעניש‬ ליד פֿון 16טן י״ה.

## טעקסט 
## אָריגינעל טעקסט פון הַתִּקְוָה‎‎
הַתִּקְוָה איז באזירט אויף אַ ליד קאַנסיסטינג פון צען ווערסעס געשריבן דורך נפתלי הערץ אימבער.
הייַנט, נאָר דער ערשטער פסוק און די כאָר זענען געניצט אין דעם נאציאנאלן הימען.ליסטעד אונטן זענען די אָריגינעל העברעיש ליריקס, אַן אַראַביש איבערזעצונג, און אַ ייִדיש איבערזעצונג פון דער פּאָעמע.

## תהילים קכ"ו 
קאטעגאריע:ישראל
קאַטעגאָריע:רעגירונג זינגלידער
ניי שקל

left|300px|thumb|ניי-שקל
איין **ניי-שקל** אדער שקל חדש אדער ש"ח איז א-טויזנט "אלטע" שקל. דערשינען אין יאר ה'תשמ"ה (1985).

קאַטעגאָריע:ישראל
עלעקטראניק

[קליין|250px|[עלעקטרישע שאלטונגען]]
**עלעקטראניק** איז א טייל פון עלעקטראטעכניק וואס פארנעמט זיך מיט פלאנירן עלעקטרישע שאלטונגען מיט טעטיקע עלעקטראנישע קאמפאנענטן.

## עלעקטראנישע מיטלען און קאמפאנענטן 
אן עלעקטראנישער קאמפאנענט איז נארוועלכער פיזישער יש אין אן עלעקטראנישער סיסטעם וואס ווירקט אויף די עלעקטראנען אדער זייערע פארבונדענע פעלדער צו פארווירקלעכן די פונקציע פון דער סיסטעם. א קאמפאנענט איז פלאנעוועט צו ווערן פארבונדן מיט אנדערע קאמפאנענטן, געוויינלעך ווערט ער צוגעלייגט צו א געדרוקטן קרייז (PCB), כדי צו שאפן אן עלעקטראנישן קרייז מיט א ספעציפישער פונקציע (למשל פון א פארשטארקער, ראדיא-אויפנעמער רדיו אדער אן אסצילאטאר). קאמפאנענטן זענען פלאנעוועט צו ווערן איינגעפאקט אליין אדער אין גרעסערע גרופעס  ווי איינגעגלידערטע קרייזן. די מערסט פארשפרייט עלעקטראנישע קאמפאנענטן זענען קאנדענסאטארן, רעזיסטארן, אינדוקטארן (שפולן פון דראט), דיאדעס און טראנזיסטארן.

## זעט אויך 
* קאמפיוטער

*
רשימה:בעלי חיים

‫**בעלי חיים** זענען לעבעדיגע ארגאניזמען.
*באָנאָבאָ
*בער
*האַמסטער
*הונט
*לייב
*פערד
*צאָבעל
*שאַקאַל
*גאַװיאַל
*קאץ
*קעמל
*העלפאנד
*טיגער
*זעברע
*שאף

## זעט אויך 
* ליסטע פון פויגלען
* חיה 
* בעלי חיים

בעלי חיים
*
אמעריקע

לינקס|200px|פלאצירונג פון אמעריקע אין דער וועלט
**אַמעריקע** באדײַט די צוויי קאָנטינענטן צפון אמעריקע און דרום אמעריקע, צוזאמען מיט די ארומיגע אינזלען.

## היסטאריע
[קליין|300 פיקס|קאמף פון אוואי, פון [פעדרא אמעריקא]]

## זעט אויך 
* פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע
* צענטראל אמעריקע
* דרום אמעריקע
* צפון אמעריקע

קאַטעגאָריע:אמעריקע
די סטאר ספענגלד בענער

**The Star-Spangled Banner** איז דער נאציאנאלער הימען פֿון די פֿאַרייניקטע שטאַטן פֿון אמעריקע.

## ווערטער 
קאטעגאריע:פאראייניגטע שטאטן
קאַטעגאָריע:רעגירונג זינגלידער
מונטינלופא

**מונטינלופּא** איז א שטאָט אין די פֿיליפּינען, אויף לוזאן אינזל.

קאַטעגאָריע:שטעט אין אזיע
קאַטעגאָריע:פיליפינען
קארי אקינא

קליין|180px|קארי אקינא

**מאַריִיאַ קאָראַסאָן סומולאָנג קאָכװאַנקאָ אַקינאָ** אָדער **קאָרי אַקינאָ** (25סטן יאנואר 1933 - 1טן אויגוסט 2009) איז געווען דער עלפטער פּרעזידענט פון די פֿיליפּינען פֿון 1986 ביז 1992.

קאַטעגאָריע:פרעזידענטן פון לענדער
קאַטעגאָריע:פיליפינען
קאנטינענט

א **קאנטינענט** (אדער **וועלטטייל**) איז א גרויסע יבשה אויף דער ערד.

thumb|300px|קאָנטינענטאל מאָדעלן

דער ערד איז אײַנגעטײלט אױף די פּאָלגנדע **קאָנטינענטן**׃

* אײראָפּע 
* אזיע
* צפון אמעריקע, וואס נעמט אַרײַן אין זיך אױך די פאראײניגטע שטאטן
* דרום אמעריקע
* אַפֿריקע
* אױסטראַליע
* אַנטאַרקטיקע
צוזאמען זיבן קאנטינענטן.

גרינלאנד, דער גרעסטער אינזל אין דער װעלט, געהערט צום קאנטינענט צפון אמעריקע, אבער פאליטיש איז עס א טײל פון אײראפע.

צוויי קאנטינענטן מוזן נישט זיין גענצליך אפגעטיילט זיי זאלן האבן צוויי באזונדערע נעמען, נאר אזויפיל אז ווען מ'קוקט אויף דער מאפע זאל מען זען אז די צוויי זענען מער-ווייניגער אפגעטיילט. צב"ש צפון אמעריקע און דרום אמעריקע זענען נאטורליך באהאפטן מיט א דינעם פאס יבשה (היינט זענען זיי אבער מער נישט באהאפטן, צוליב דעם "פאנאמא קאנאל"), אזוי אויך אזיע און אפריקע (דרך ארץ פלשתים - דורך דעם וועג זענען די אבות געגאנגען פון ארץ ישראל קיין מצרים).

למעשה קוקן אייראפע און אזיע נישט אויס פאר'ן אויג ווי צוויי באזונדערע קאנטינענטן, און ס'זענען טאקע דא וואס רעכענען זיי פאר איין קאנטינענט, גערופן "אייראַזיע." די סיבה פארוואס מ'האט זיי צוטיילט, איז לכאורה צוליב דעם שווארצן ים וואס טיילט עטוואס אפ צווישן זיי, וויבאלד מ'האט דעמאלטס נישט געוואוינט אזוי שטארק אין צפון, האט מען נישט געוואוסט אז דארט זענען זיי מחובר.

## עטימאלאגיע 
דאס ווארט "קאנטינענט" קומט פֿון לאטײניש *terra) continens)* װערטליק ״אַנטהאַלטנדע (ערד)״.

## אין דער תורה 
בעצם אין דער תורה שטײט אײן יבשה און אײן ים: 

פאר בערך זיבעציק יאר צוריק איז געװען א דייטשער געאלאג מיטן נאמען וועגנער און ער האט באמערקט אז אלע טרוקענישן איז ווי א פאזל דאס מיינט אז די שטיקל וואס שטעקט ארויס אינמיטן אפריקע קומט פונקט אריין צווישן די צוויי אמעריקאנע קאנטינענטן און די שטיקל וואס שטעקט ארויס פון אינמיטן אמעריקא קומט אריין אינמיטן אפריקע ווי א פאזל און ער האט טאקע געטראפן אז עס זענען דא זאכן געוויקסן און שטיינער ביי ביידע פלעצער וואס שטימט איינער מיטן צוויטען דאס מיינט אז עס איז אמאל געווען איינס און עס האט זיך צוטיילט.

קאַטעגאָריע:וועלט
*
די אינטערנאציאנאלע זינגליד

‫**דער אינטערנאַציאָנאַל** איז דאָס באַרימטסטע קאמפֿסליד פון דער אינטערנאַציאָנאַלער אַרבעטערס באַװעגונג. דער אריגינעלער פֿראַנצייזישער טעקסט שטאַמט פֿון אייזשען פּאָטיע, אײנעם קעמפֿער און דיכטער דער פּאַריסער קאָמונע, װערט אַבער שנעל אין פֿיל שפּראַכן איבערגעזעצט. די איבערזעצונג אױף דײַטש װערט 1910 פֿון עמיל לוכאַרט געשאַפֿן, אױסער דער װירטן און פֿינפֿטן סטראָפֿע, די עריך װײנערט 1959 איבערגעזעצטע. די מעלאָדי קאָמפּאָניערטע פּיער דעגײטער 1888.

## ‫טעקסט ‬ 
‫דער אינטערנאַציאָנאַל

שטײט אױף, איר אַלע, װער ווי שקלאַפֿן,
אין הונגער לעבן מוז, אין נױט!
דער גײַסט - ער קאָכט, ער רופֿט צו װאָפֿן
אין שלאַכט אונדז פֿירן איז ער גרײט.
די װעלט פֿון גװאַלדטאַטן און לײדן
צעשטערן װעלן מיר און דאַן
פֿון פֿרײַהײט, גלײַכהײט אַ גַן־עֵדֶן
באַשאַפֿן װעט דער אַרבעטסמאַן.
(צוזונג)
דאָס װעט זײַן שױן דער לעצטער
און ענטשידענער שטײַט!
מיט דעם אינטערנאַציאָנאַל
שטײט אױף, איר אַרבעטסלײַט! ‬

ניין, קיינער וועט אונדז ניט באַפֿרײַען: ‬
ניט גאָט אליין און ניט קיין העלד- ‬
מיט אונדזער אייגענעם כּלֵי־זַיִן ‬
דערלייזונג ברענגען מיר דער וועלט. ‬
די גרויסע שטורעם־טעג זיי וועלן ‬
נאָר פֿאַר טיראַנען שרעקלעך זײַן; ‬
זיי קאָנען אָבער ניט פֿאַרשטעלן ‬
פֿון אונדז די העלע זונען־שײַן. ‬
(צוזונג) ‬

דער ארבעטסמאַן וועט זײַן מֶמשָלָה ‬
פֿערשפרייטן אויף דער גאַנצער ערד, ‬
און פאַראַזיטן די מַפָּלָה ‬
באַקומען וועלן פֿון זײַן שווערד. ‬
אַראָפ דעם יאָך! גענוג געליטן, ‬
גענוג פֿאַרגאָסן בלוט און שווייס! ‬
צעבלאָזט דעם פֿײַער, לאָמיר שמידן ‬
כֹּל־זמאַן דאָס אײַזן איז נאָך הייס! ‬
(צוזונג) ‬

* דער אינטערנאציאנאלישע ליד, אוידיאָ אין ייִדיש 

קאַטעגאָריע:ראטנפארבאנד
קאַטעגאָריע:סאציאליזם
קאַטעגאָריע:רעגירונג זינגלידער
פילם

די קונסט פון **פֿילם** איז געבוירן געווארן אין 1895 ווען די ברידער לומייער האבן באשאפן דעם ערשטן פילם. זיי האבן געמאכט א פילם וועגן דעם ים. (ביים ערשטן פילם-באשטראל אין 1895 האט מען געזען ווי א באן פארט אריין אין א סטאנציע, מען דערציילט אז די באזוכער זיינען ארויסגעלאפן מיט שרעק פונעם זאַל ווען זיי האבן געזען ווי די באן דערנענטערט זיך צו זיי). 

אין די קומענדיקע יארן איז די קונסט געווארן מער פארגעשריטן און מען האט געשאפן אסך פילמען פאר דער הנאה פונעם עולם. אין 1927 האבן די ווארנער ברידער ארויסגעגעבן דאס ערשטע רעדנדע פילם. 

עס הייסט "דער דזשעז זינגער" און מען זעט דארט ווי יאסעלע ראזנבלאט זינגט א אידישן ניגון.

א נייעם פילם ווייזט מען אין קינאס.
נאך עטלעכע וואכן אדער מאנאטן טוט מען פארשפרייטן דעם פילם דורך אנדערע מעדיע: אויף באצאל־טעלעוויזיע, קאבל-טעלעוויזיע, אדער אויף DVD דיסקן. שפעטער טוט מען ארויסגעבן דעם פילם אויף טעלעוויזיע סטאנציעס.

## וועבלינקען 
* אלע אידישע פילמען נאציאנאל צענטער יידיש פילם
* א וועבזייטל צו האסטן קורצע ווידעא קליפס בחינם. יוטוב
* חרדים חסידים שמועסן אין יידיש איבער זייערע פארבאטענע פילם בליקענישן. היימישע קרעטשעמע, זאל מען שרייבן דערוועגן?
* אלע פילמען און פראפילן פון אלע אקטיארן. אינטערנעט מאָווי דאטע באזע

קאַטעגאָריע:פארוויילונג
*
אנטארקטיקע

thumb|200px|אנטארקטיקע
thumb|200px|פלאצירונג פון אנטארקטיקע אויפן גלאבוס
קליין|200px|טיפישע שניי אייבערפלאך אין אנטארקטיקע
**אַנטאַרקטיקע** איז אַ קאָנטינענט אויפן ערד פלאנעט וואס איז פלאצירט אין איר דער זידליכער פאל (זידליכער ענד-פונקט פון דער ערד-פלאנעט). איר גרויס איז 13,200,000 קילא-מעטער. זי איז אנטפלעקט געווארן אין יאר ה'תק"פ (1820) דורך א רוסישן פארשער מיטן נאמען Fabian Gottlieb von Bellingshausen.

אַנטאַרקטיקע איז די קעלטסטע ארט פון די גארער וועלט, עס איז באדעקט מיט שניי משך דעם גאנצן יאר, און דערפאר, וווינט מען דארט נישט בעשטענדיגט.

File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg

קאַטעגאָריע:קאנטינענטן
פאלעסטינע

‫קליין|
**פּאַלעסטינע** איז אן אלטן נאמען פֿאַר ארץ ישראל אין די גרענצן פֿון תּורה'דיגן ארץ ישׂראל, ארץ פּלשתים.
אין מאָדערנע צײַטן װערט מיט פּאַלעסטינע, אדער **פּאַלעסטינער אויטאָנאָמישער געגנט** באַצײכנט די ארטיגע אַראַבער װעלכע װילן שאפן אן אייגן לאנד און די וואס וואוינען אין לאגערן אין אויסלאנד און ווילן זיך אומקערן צו זײער לאַנד פון וואו זיי טענהן אז מדינת ישראל האָט זיי פארטריבן אין די יאָרן. 1948-1950 ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה און אין 1967 ביים זעקסטאגיקן קריג.

קאַטעגאָריע:פאליטיק
קאַטעגאָריע:טעראר
קאַטעגאָריע:פאלעסטינע
ישיבת אילת

250px|קליין|ישיבת אילת
**ישיבת אילת** (אדער **ישיבת איילת השחר**) איז א קליינע  הסדר ישיבה וואס איז א ישיבה גבוהה אין אילת, מיט 120 בחורים און 30 יונגעלייט.

די ישיבה איז געקומען פון דימונה אין תשנ"ח (1998), און האט בערך 150 תלמידים.

דער ראש ישיבה איז הרב יוסף ראדריגעז.

אילת
קאַטעגאָריע:אילת
פיליפינען

‫
**די רעפּובליק פֿון די פֿיליפּינען** איז אַן ארכיפעלאג פון 7107 אינזלען אין דרום-מזרח אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז מאנילא.

די פיליפינען איז דאס 12טע מערסטע באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, מיט אומגעפער 90 מיליאן איינוואוינער.

## היסטאריע 
## געאגראפיע 
די פֿיליפינען זענען אן ארכיפעלאג וואס באשטייט פון עטלעכע 7,641 אינדזלען מיט א סה״כ לאנד שטח, כולל אינלענדישע קערפער פון וואסער, פון  300,000 ק״מ2. דאס לאנד איז פלאצירט צווישן די מערידיאנען 116°&nbsp;40', און 126°&nbsp;34' E און די גארטל־ליניעס  4°&nbsp;40' און 21°&nbsp;10' N , און גרענעצט דעם פיליפינען ים צו מזרח, דעם דרום כינע ים צו מערב, אום דעם צעליביס ים צו דרום. דער אינזל בארנעא געפינט זיך א פאר הונדערט קילאמעטער דרום־מערב, און טייוואן  איז פלאצירט גראד צפון. די מאלוקו אינזלען און סולאוועסי זענען פלאציריט דרום־דרום־מערב און פאלאו איז פלאצירט צו מזרח פון די אינדזלען.

## רעפערענצן
סיאטל

קליין|בילד פֿון סיאטל

**סיאַטל** (ענגליש: *Seattle*) איז די גרעסטע שטאָט אין צפון־מערב פון די פאראייניגטע שטאטן, און געפינט זיך אינעם וואַשינגטאָן שטאַט, אומגעפער 155 ק"מ דרום פונעם קאנאדע-פאראייניגטע שטאטן גרענעץ.

אין סיאטל געפינען זיך עטלעכע קאלעדזשן און אוניווערסיטעטן. די מערסט באקאנטע זענען אוניווערסיטעט פון וואשינגטאן און סיאטל אוניווערסיטעט.

## יידן אין סיאטל 
עס הערשט שוין דארטן א אידישע פרומע ארטאדאקסישע געמיינדע צום פריהסטן נאך פון בעפאר דער צווייטער וועלט קריג.

עס געפינט זיך דארט א ספרדישע געמיינדע, וואס באשטייט פון עטליכע הונדערט פאמיליעס, וועלכע קומען ארגינעל פון סאלאניקי און האבן פון דארט זייער מסורה.

היינט צו טאג איז שוין כמעט נישט פארהאן קיין יידיש רעדער אין סיאטל. ס'איז אבער פארהאן א קליינע גרופע יידן וואס טרעפן זיך איינמאל א מאנאט אינעם לאקאלן מושב זקנים צו שמועסן און רעדן וועגן יידיש - און צומאל אויף יידיש.

קאַטעגאָריע:אידישע יישובים
קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
קאַטעגאָריע:וואשינגטאן
ישיבת הסדר

א **הסדר ישיבה** איז א ישיבה אין ישראל וואס טוט צונויפגלידן לערנען אין ישיבה און דינען אין מיליטער. די ערשטע הסדר ישיבה איז געווען ישיבת כרם ביבנה, געגרינדעט און תשי"ג.
אנדערע באוואוסטע הסדר ישיבות זענען ישיבת שעלבים (תשכ"א), ישיבת הכותל (תשכ"ו) און ישיבת הר עציון  (תשכ"ו). זײַט דענסמאל זענען דו מער פון 40 ישיבות הסדר.

א תלמיד אין ישיבת הסדר איז מחוייב אין פינף יארן: אנדערהאלבן יאר אין מיליטער; דריי מיט אן האלב יאר אין ישיבה.

## זעט אויך
*ישיבת הסדר, אתר ישיבות ההסדר

קאַטעגאָריע:ישיבות
קאַטעגאָריע:חינוך
קאַטעגאָריע:ציוניזם
קאַטעגאָריע:מיליטער
בודהיזם

left|250px|
**בודהיזם** אָדער "בודאַהיזם" איז א רעליגיע וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך גאַוטאַמאַ סידהאַרטאַ שקיאמוני (דער בודאַ). די דאזיקע רעליגיע פארטוט זיך מיטן גייסטליכקייט, און לערנט ווי צו רוהיג זיין אן קיין פיין.

בודהיזם איז איינע פון די גרעסטע רעלעגיעס אויף דער וועלט. דער אָנפאַנג פון בודאיזם איז געווען אין דעם פינפטן יארהונדערט פאר דער איצטיקער צייטרעכענונג. עס איז געווען מיט סידהארטא, דער אינדיאנער פרינץ, וואס איז איין טאג געגאנגען ארויס פון זיין פאלאץ און געזען וויפל ווייטיק איז דא אויף דער וועלט. האט ער פארזיכט א וועג צו העלפען מענטשען אין דער וועלט און צום סוף איז ער געקומען מיט בודאיזם, וואס לערנט אז די גאנצע וועלט איז נאר א חלום, און די וועג צו גאולה איז דורך מעדיטאַציע און זוכן נירוואנע.

ס'איז דא צוויי גרויסע טיילן פון בודאיזם. איין איז טעראוואדע וואס געפינט זיך אין דרום-מזרח אַזיע, און דער אנדערער איז מאהאיאנע וואס געפינט זיך אין טיבעט, כינע און יאַפאַן. 

דווקא אין אינדיע וואו בודהיזם אין געבוירן געווארן איז נישטאָ קיין סך בודהיסטן.

*
קאַטעגאָריע:רעליגיע
יהודה בארקאן

250px|קליין|יהודה בארקאן
**יהודה באַרקאַן** (; געבוירן נתניה 29סטן מערץ 1945 – 23סטן אקטאבער 2020) איז געווען אן ישראלדיקער אקטיאר, פראדוצירער, רעזשיסאר און סצענאר שרייבער. ער איז באקאנט געווארן אין די 1970ער און די 1980ער פאר די קונץ-מאכעריי פראגראמען וואס ער האט געשריבן און רעזשיסירט, און אויך פאר זיינע ראלעס אין בורעקאס פילמען ווי "אבא גנוב", "צ'רלי וחצי" און "חגיגה בסנוקר". ער האט געוואונען דעם מפעל חיים פריז פון די ישראלדיקע פילם אקאדעמיע.

בארקאן האט געשפילט אין באקאנטע פילמען צוזאמען מיט אנדערע בארימטע אקטיארן ווי זאב רווח, ניצה שאול און טוביה צפיר.

## ביאגראפיע 
בארקאן איז געבוירן געווארן אין נתניה אין יאר 1945 מיטן נאמען **יהודה יחזקאל בערקאוויטש.**

אין 1975 האט בארקאן חתונה געהאט צום צווייטן מאל; פון דעם זיווג האט ער דריי קינדער.

אין די אנהייב 2000ער יארן איז בארקאן געווארן א בעל תשובה, און האט חתונה געהאט מיט זיין דריטן זיווג. זיי האבן זיך געצויגן צום רעליגיעזן מושב (זידלונג) בית גמליאל.

בארקאן איז נפטר געווארן דעם 23סטן אקטאבער 2020 צוליב קאָוויד-19.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
קאַטעגאָריע:ראַדיאָ קול חי
קאטעגאריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
רשימה:די יידישע געשיכטע

*  **אידן אין אייראָפע**
** אידן אין אוזבקיסטן
** אידן אין אוסטרליה
** אידן אין אוקראינה
** אידן אין אזרבייג'ן
** אידן אין איטליה
** אידן אין אלג'יריה
** אידן אין אלסקה
** אידן אין איינגלאַנד
** אידן אין דייטשלאַנד
** אידן אין אַפגאַניסטאַן
** אידן אין בבל
** אידן אין גליציה
** אידן אין יוון
** אידן אין יפן
** אידן אין לבנון
** אידן אין לטביה
** אידן אין ליטא
** אידן אין מולדובה
** אידן אין מצרים
** אידן אין מקסיקו
** אידן אין מרוקו
** אידן אין סוריה
** אידן אין קולומביה
** אידן אין רומניה
** אידן אין רוסיה
** אידן אין שבדיה
** אידן אין שוויץ
** אידן אין תורכיה
* **אידן אין דרום אַמעריקע**
** אידן אין ברזיל
** אידן אין טוניסיה

----

זעה אויך תולדות עם ישראל

קאַטעגאָריע:יידישע רשימות
רשימה: ספרים

* **תנ"ך:** תורה - נביאים כתובים - טעמי המקרא - מקראות גדולות
****פירושים אויף תנ"ך:** אונקלוס - ראב"ע - רש"י - רמב"ן - צאינה וראינה
****חיצונישע פירושים:** משלי בן סירא - ספר היובלים
***משנה:** ברייתא - תוספתא
***אגדה:** מדרש רבא
***גמרא:** תלמוד בבלי - תלמוד ירושלמי
****פירושי התלמוד:** רש"י - תוספות - רא"ש - מנחם המאירי
***ספרי הלכה:** משנה תורה - ארבעה טורים - שולחן ערוך - שולחן ערוך הרב - רמ"א - משנה ברורה
***ספרי מחשבה:** הכוזרי - הרב קוק - מהר"ל - מורה נבוכים - סעדיה גאון - ישעיהו לייבוביץ
***ספרי מוסר:** קב הישר - מסילת ישרים - חובת הלבבות - ארחות צדיקים
***חסידישע ספרים:** בעל שם טוב - תניא - קדושת לוי - נועם אלימלך - עבודת ישראל - ליקוטי מוהר"ן - אוהב ישראל
***קבלה:** משה חיים לוצאטא - ספר הזוהר - תורת הצמצום - עץ חיים - סולם
****פרעמדע מקובלים:** גרשם שלום
----

ספרים
מיטאלאגיע

‫א **מיטאָלאָגיע** נעמט אריין א זאמלונג פון מיטאסן, דאס הייסט דערקלערונגען װאָס פֿאַרטײַטשן אומבאַקאַנטע און אומנאַטירליכע געשעענישן מיט כל-מיני פֿאַנטאַזיעס. אין די מערהייט דורך לעגענדע. אפטמאל זענען די מיטאסן וועגן איבערנאטירלעכע באשעפענישן.

## עטימאלאגיע 
קליין|'' Odysseus Overcome by Demodocus' Song*, by Francesco Hayez, 1813–15
דאס ווארט "מיטאס" שטאמט פון אוראלט־גריכיש  *μῦθος* (*מיטהאס''), וואס באדייט 'רייד' אדער 'נאראטיוו'. אין דעם אנהייב 19טן יארהונדערט האט מען אנגעהויבן ניצן דאס ווערט אין טייל אייראפעאישע שפראכן מיטן מער מצומצמדיקן באדייט "[א] טראדיציאנעלע מעשה וועגן דער פֿרי־היסטאריע פון א פאלק וואס אפטמאל שליסט איין  איבערנאטירלעכע באשעפענישן אדער געשעענישן."

## זעט אויך 
* כינעזישע מיטאלאגיע
* גריכישע מיטאלאגיע
* רוימישע מיטאלאגיע

## רעפערענצן 
## וועבלינקען
* קאלעוואלא : פאלקס עפאס פון די פֿינען

קאַטעגאָריע:רעליגיע
*
אנטראפאלאגיע

‫**אַנטראָפּאָלאָגיע** איז די װיסנשאַפֿט װעלכע האַנדלט אַרום דעם מענטשישן אַנטװיקלונג פון קולטור, שפראַכן, אַרכעאָלאָגיע א.א.וו. אן **אַנטראפאלאג** איז דער וואס באשעפטיקט זיך מיט ‫אַנטראָפּאָלאָגיע און פארשט דעם מענטשנס לעבנסשטייגער פון אומעטום איבער דער גארער וועלט אין דער געשיכטע און היינט.
ראש השנה

left|thumb|250px|סימבאלן פון ראש השנה.ס׳איז א מנהג ראש השנה ביינאכט צו עסן א שטיקל עפל געטונקען אין האניג.
**ראש־השנה** איז א יידישער יום טוב אין דעם ערשטן טאָג פון דעם יידישן יאָר, אנהייב חודש תשרי, (און דער זיבטער חודש לויט דעם קאלענדער אין דער תורה וואס פאנגט אָן ציילן פון חודש ניסן). אין דער קריסטלעכע צייט-רעכנונג, פאלט אויס ראש השנה, אין סעפטעמבער אדער אָקטאָבער.

אין דעם טאג פייערט מען דער אנפאנג פון יאר, און מען איז ממליך דער גאט פון די וועלט. אויך ווערט גערעכנט דער טאג אלס א יום הדין אזוי ווי עס שטייט אין חז"ל: 

דער יום טוב איז צוויי, אויך אין ארץ ישראל, אנדערש פון אנדערע ימים טובים (זעט **ראש חודש**).

ראש השנה איז דער אנפאנג פון די צען טעג עשרת ימי תשובה, וואס מיט דעם פאסט-טאג יום כיפור טון זיי זיך ענדיקן.

אויך ווערט די צייט גערופן ימים נוראים.

## שטאמונג 
דער מקור פון דער יום טוב שטייט אין דער תורה: 

## מנהגי החג 
ערב ראש השנה איז דער מנהג אז יעדער איינער איז "מתיר נדר" פאר דריי מענטשן.
* תקיעת שופר
* תשליך
* סימנים פון ראש השנה

קאַטעגאָריע:ראש השנה
רשימה:יידישע שפראכן

* ‫ייִדיש
* העברעייש
* אַראַמיש
* כנעעניש
* לאדינא
* אמהאריש
* יידיש-פערזיש
* יידיש-אַראַביש

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קינדערטראנספארט

‫**קינדערטראַנספּאָרט** איז געווען די  אימיגראַציע פון  10000 אײראָפּעיִשע ייִדישע קינדער װעלכע זענען פֿון היטלער אַװעקגעלאָפֿן.

די קינדער זענען געקומען קיין גרױסבריטאַניע  מערסטנס אין 1938 - 1939, און עס האָט איר לעבן געשפּאַרט.

נאָכן חורבן אייראפע זינד אײניק פֿון דען קינדער צו ישׂראל, אָבער אָנגעקומען דאָס די מײַסטערן פֿונעם גרױס־בריטאַניע און אַמעריקע זינד. ‬

דער בריטישער ניקאלאס ווינטאן האט אליין ארגאניזירט א קינדער-טראנספארט פון 669 קינדער פון טשעכאסלאוואקיי אין 8 באנען קיין בריטאניע.

ווען דייטשלאנד האט אטאקירט פוילן, און די צווייטע וועלט-מלחמה האט אויסגעבראכן, האט געענדיגט די קינדערטראנספארט אקציע. דאך האט מען אדורכגעפירט נאך א טראנספארט, ווען די האלענדישע לאסטשיף  *SS Bodegraven*, מיט  80 קינדער, איז אריבערגעגאנגען דעם ענגלישן קאנאל דעם 14טן מיי 1940 אונטער דייטשער שיסעריי פון מאשינביקסן, און ענדלעך האט די שיף געאנקערט אין ליווערפול.

## וועבלינקען 
* ארטיקל אויף יאיר שלג (העברעאיש), bambili

* צום פילם "My Knees Were Jumping: Remembering the Kindertransports" 

קאַטעגאָריע:חורבן
פרעזידענט

**פרעזידענט** איז דער אנפירער פון א רעפובליק, קארפאראציע און א רעגירונג איז דער **פּרעזידענט** אויך דער פרעמיער מיניסטער אבער אין א פארלאמענט-רעגירונג, איז דער פרעזידענט באזונדער.

קאַטעגאָריע:רעגירונג
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
*
רענע דעקארט

קליין|180px|רענע דעקארט 
**רענע דעקארט** (; 1596 - 1650) איז געווען אַ פֿראַנצויזישער פֿילאָסאָף און מאטעמאטיקער.

דעקאַרט האט אריינגעפירט דעם ראציאָנאליזם אין די פֿילאָסאָפֿישע מעטאָדן. ער האט פאָרמולירט דעם באזיס פאר דער מאָדערנער געאָמעטריע. ער האט איבערגעלאזט זיין השפעה אויף דער מאָדערנער מאטעמאטיק. 

דער סאמע בארימסטער פילאסאפישער מאטיוו זיינעם איז "Cogito ergo sum" - ** איך טראכט - דערפאר בין איך** (I think, therefore I am). 

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קיבוץ

[קליין|קיבוץ [כפר מאסאריק.]]
**קיבוץ** איז א פֿאָרם פֿון א יישוב אין ארץ ישראל. 

אלס **קיבוץ**, באצייכנעט מען לענדליכע קאלעקטיווישע יישובים אין ישראל, מיט געמיינזאמעם אייגענטום און דעמאקראטישע סטרוקטורן. 

עס זיינען דא אומגעפער 268 קיבוצים אין ישראל, און דורכשניטליך א סך הונדערטער לייט לעבן דארטן.  פֿיר פראָצענט איינווינערס אין ישראל לעבן אין קיבוצים. 

די אידעאָלאָגיע פונעם קיבוצים גרינדער איז געוועזן סאָציאליש און ציוניש געפֿראַגט, און א טייל קאמוניסטיש

דער ערשטער קיבוץ איז געווען אין יאר 1909 ביי דער צווייטער עליה אין דגניה, לעבן דעם ים כנרת.
## וועבלינקען
קאטעגאריע:קיבוצים
ארכעאלאגיע

[left|thumb|250px|[אוראלט רוים|אוראלט רוימישער טעאטער אין אלעכסאנדריע מצרים.]]
**אַרכעאָלאָגיע** איז אַ װיסנשאַפֿט װאָס באַהאַנדלט די אַנטװיקלונג פֿון דעם קולטור און נאטור.

## אידישקייט 
פרומע זענע ןדערקעגן די ארכעאלאגן וואס גראבן אויף יידישע קברים ווייל דאס איז א בזיון פארן נפטר און א סתירה אין די אמונה פון השארת המת. 

קאטעגאריע:היסטאריע
קאטעגאריע:סאציאלאגיע
קאטעגאריע:ארכעאלאגיע
פארלאמענט

צו מיינט איר װיקיפּעדיע:פארלאמענט?
[left|thumb|200px|דאס קאפיטאָל פארלאמענט הויז אין וואשינגטאָן, [פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע|אמעריקע]] 
[left|200px|thumb|"די [כנסת" - דאס פארלאמענט הויז אין ירושלים, מדינת ישראל.]]

**פארלאמענט** איז דאס הויז וואו עס זיצן די פארלאמענטע מיטגלידער כדי צו באוואכן די אקציעס פונעם רעגירונג, און אויב זיי ווילן, קענען זיי אומווארפן די רעגירונג און פאדערן נייע וואלן. אבער געווענטלעך איז דא א קאאליציע וואס וויל נישט אומווארפן די רעגירונג.

עס זיינען דא פארלאמענטן אין געוויסע מדינות (ווי צ.ב. אין מדינת ישראל) וואס די חברי כנסת באשטימען אויך די געזעצן פונעם רעגירונג. ד.ה. דער "געזעץגעבער אויטאריטעט" מיט דער "אויספירער אויטאריטעט" זיינען ענדליך (זעט: אויטאריטעט צעטיילונג), און נאר דאס געריכט איז אייניג.

א **פאַרלאַמענט** איז א לעגיסלאטורע הויס, בעזונדערס אין די לענדער, זידעם סיסטעם איז רעפובליק אָדער דעמאָקראטיע.

דער נאמען איז פֿון דעם פראנצויזישן וואָרט "פארלע", וואס איז טייטש :זאָגן. 

דאס בריטישע פארלאמענט איז געווען דאס ערשטע פארלאמענט אין דער וועלט. דאס בריטישע פארלאמענט איז די מאָדעל וור די אנדערשטען פארלאמענטישע סיסטעמע, און זיינע טאטען האָבן א סאך אנדערע פארלאמענטן געשאפן.

דאס ערשטע ענגלישע פארלאמענט וורדע ווערנד דער רעגיערונג פֿון קעניג הענרי דער דריטער אים 13 יאהרהונדערט געבילדעט.

די פארלאמענטע מיטגלידער זינד די מענער און די פֿרויען, די דען טיפֿפונקט אין די מדינה (אים שטאט) מאכען. זי זינד און שטאטזאנגעהעריגען אָדער רעגיאָנאלע וואלען געוואהלט (העברעאיש: בחירות). 

דער מיניסטערפרעזידענט (העברעאיש: "ראש ממשלה") פֿון די נאציאָן איז פֿאסט אימער דער לײַטער פֿון די מעהר גרויסע פארטי אים פארלאמענט. 

פארלאמענט קענען מיט **קאָנגרעס**, אָדער **סענאט**, אלס דאס מאָדעל פֿון אמעריקע זײַן. 

דאס ישראלישע פארלאמענט איז די כנסת, , וואס האט 120 דעפוטאטן.

קאַטעגאָריע:דעמאקראטיע
קאַטעגאָריע:רעגירונג
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
וואודי אלען

קליין|וואודי אַלען אין ניו יארק, 2006
**וואודי אַלען** (ענגליש: *Woody Allen*, געבוירן **אלען קעניגסבערג** דעם 1טן דעצעמבער 1935 אין ניו יארק, פאראייניקטע שטאטן) איז א יידישער אמרעריקאנער קאָמיקער, שרײַבער, רעזשיסאר און פֿילם שפילער. 

ער האט געהייראט א קארעישע פרוי און האט מיט איר צוויי קינדער.

קאטעגאריע:אמעריקאנער
קאטעגאריע:פילם אקטיארן
קאטעגאריע:רעזשיסארן
קאטעגאריע:סצענאר שרייבער
קאטעגאריע:אמעריקאנער אטעיסטן
קאטעגאריע:יידישע אטעיסטן
מאנטעסקיע

left|thumb|180px|דער באראָן מאָנטעסקיע
דער באַראָן **מאָנטעסקיע** ("Baron de Montesquieu", און אין העברעאישּ "הברון מונטסקייה"), אַ פֿראַנצויזישער פֿילאָסאָף. געבוירן אין 1689, געשטאָרבן אין 1755.

ער איז באַרימט מיט זיין פאָרמולירונג פֿון דער טעאָריע אז די מלוכישע שררה מוז צעטיילט ווערן אויף דריי אָפגעזונדערטע (אומאָפהענגיקע) אינסטאַנצן: געזעץ-געבונג, מישפט פירונג און רעגירונג. דער-דאָזיקער פרינציפ איז אנגענומען געוואָרן אַלס זעלבסטפאַרשטענדלעכע חכמה אין דער מאָדערנער אויפפאַסונג פון געזעלשאפטלעך פאָליטישער אויספורעמונג פון מלוכהשאַפט, און איז פאַרווירקלעכט געוואָרן אין אַ סך דעמאָקראַטישע, מערסטנס מערב'דיקע, מלוכות אין דער וועלט.

זיַין סאמע וויכטיגע יצירה איז דאס בוך "l' esprit of the lois" - (פֿאָם גייזט דער געזעטע, די נשמה אויף די טיפֿפונקטע), אין 1748 - אַ פראָדוקט פןן צוואנציק יאר ארבעט. 

ער האָט דערקלערט דעם אונטערשיד צווישן דריַי-ערליי פארמען פון מלוכות:

* **מאָנאַרכיע** - ווען דער הערשער נעמט איבער די מלוכה דורך ירושה.

* **דיקטאטאר** - ווען דער הערשער נעמט די מלוכה אליין, מיט קיין באגרענצונג, און באשליסט אלע החלטות אליין. 

* **רעפובליק** - ווען דאס פאלק וויילט אויס דעם פירער פון דער מלוכה.

ער זאָגט אז די בעסטע מלוכה איז די רעפובליק. אָבער אום צו זיכערן די פרייהייט פון מענטשן, דארף דער שטאַט צוישען דען דריַי אויטאָריטען צו טרענען, אוו אויף די וויזע צו זיכערן, דאס עס גליַיכגעוויכט אוו ברוכע צוישען אינען גיבט. 

די אַדמיניסטראטיווע קרעפטע וארען רעגירונגס מאכט אבטייל:דאס לעגיסלאטיוו, **די עקסעקוטיוו** , און **דער געריכטזוף** (העברעאישּ: "רשות שופטת"). דיזע קרעפטע זאָלטען אויף אונטער דען דריַי קלאסען געטיַילט וערדען, די ער געזען האָט, אלס בעזיצע, דאמיט יעדעס איַינע קראפט אובער די אנדערען האָטע.

קאַטעגאָריע:פילאסאפן
קאַטעגאָריע:דעמאקראטיע
פאליטיק

**פאליטיק** (פון גריכיש πολιτικός, "וועגן די בירגער"), איז א פראצעס דורך וואס גרופעס פון מענטשן שאפן קאלעקטיווע החלטות.
 
מען בויט זיך אויף א נייגונג און געהערונג צו אַ געוויסער שטרעמונג פון אידעאלאָגיע און מען האָט פיינט די קעגנאַרטיגע פּאַרטיי מיט זייער אנדער געוויסער שיטה, ס'קען שטארק וויי טאן אויב אייער פארטיי פארלירט אבער עס איז גאר גוט אויב מיר געווינען.

## אָרגאַניזאַציעס 
* יו-ען (או"ם)
## פארטייען 
* ליכוד
* אגודה
* דעמאקראטישע פארטיי
* מר"ץ
* ארבעט
* ליבעראלען
* רעפובליקען
* קאנסערוועטיוו

## רשימה פון פאליטיקער 
* דזשארדזש בוש
* אריאל שרון

*
מארק שאגאל

קליין|מאראק שאגאל
קליין|150px|מאַרק שאַגאַל: "איך און דאָס דארף" (1911)

**מאַרק זאַכאַראָוויטש שאַגאַל** (רוסיש: *Марк Захарович Шагал*; פֿראַנצױזיש: *Marc Chagall*; בעלארוסיש: *Марк Захаравіч Шагал* 7טן יולי 1887, וויטעבסק ,רוסלענדישע אימפּעריע - 28סטן מערץ 1985 ו' ניסן ה'תשמ"ה) איז געווען א יידישער־רוסישער מאלער.

מארק איז געבוירן דעם 7טן יולי 1887 אין וויטעבסק, רוסלענדישע אימפעריע, (איצט אין װײַסרוסלאַנד), א שטאט מיט 50% יידישע איינוואוינער, אַלס משה שאַגאַל (אין די רוסישע דאָקומענטן: *מאָװשאַ כאַצקעלעװ שאַגאַל*, צו זיין פאטער חַצקל און זיין מוטער פייגא איטא. *שאַגאַל* איז אַ ביסל רוסיפֿיצירטער נוסח פֿונעם פֿאַמיליע-נאָמען *סעגאַל* סג"ל, װאָס האָט זיך באַװיזן אין דער אָרטיקער ייִדישער הברה).

אין 1915 האט ער חתונה געהאט מיט בעלא ראזנפעלד פון וויטעבסק. זיי האבן געהאט איין קינד, א טאכטער אידא.

מאַרק שאַגאַל איז געװען אַ רוסישער און פֿראַנצױזישער מאָלער און גראַפֿיקער פֿון ייִדישן אָפּשטאַם, אײנער פֿון די סאַמע פּראָמינענטע קינסטלערס פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט.
ער האָט אָנגעהויבן צו שטודירן מאָלערײַ אין 1906 אונטער דעם מאָלער יהודה פען.
 
ער איז נפֿטר געװאָרן דעם 28סטן מערץ 1985 אין סען-פּאָל-דע-װאַנס, פֿראַנקרײַך.

## זעט אויך 
*רשימה:מאלערס
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מאלערס
קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:פראנצויזישע יידן
קאַטעגאָריע:רוסן
הארץ אטאקע

לינקס|230px

**הארץ אטאקע** איז ‫אַן  אינפֿאַרקציע פֿון הארצמוסקל (AMI אָדער, מער געוויינטלעך צווישן דאָקטוירים, MI) איז אַן ערנסטע, פּלוצעמדיקע האַרצקרענק וואָס איז כּולל פֿאַרשיידענע ניוואָען ברוסטווייטיק אָדער אומבאַקוועמקייט, שוואַכקייט, שוויצן, ניט־גוטקייט, ברעכן און קרומע האַרצריטמען, און דערפֿירט טייל מאָל צום פֿאַרלירן די באַוווּסטזײַן.

עס קומט פֿאָר ווען דאָס בלוטשטראָם צו אַ טייל האַרץ ווערט איבערגעריסן. דאָס דערפֿירט צום טויט און פֿאַרשראַמונג (scarring) פֿון דאָס האַרצגעוועב אין יענעם אָרט. דער באַווירקטער ראַיאָן קען זײַן אַ גרויסער אָדער אַ קליינער, און דערפֿאַר זײַנען **האַרצאַטאַקעס** פֿון פֿאַרשיידענע מדרגות ערנצטקייט, נאָר זיי שטעלן מיט זיך פֿאָר אָפֿטמאָל אַ מעדיצינישן נויטפֿאַל וואָס פֿאָדערט אויפֿמערק תּיכּף־ומיד, און דערמיט אַן אַקטיווירונג פֿון דער אָרטיקער גיכער הילף.

מע שטעלט דעם דיִאַגנאָז מיט אַ קאָמבינאַציע פֿון דער מעדיצינישער געשיכטע, רעזולטאַטן פֿון ע.ק.ג, און האַרצענזימען (cardiac enzymes). די סאַמע וויכטיקסטע באַהאַנדלונג פֿאַר אַ מיִאָקאַרדיום־אינפֿאַרקט איז צו ווידער אויפֿצועפֿענען די בלוטשטראָם צום האַרץ, דורכן טראָמבאָליז (thrombolysis), דאָס הייסט צעלאָזן די בלוט־פֿאַרגליווערונג אין דער אַרטעריע מיט ענזימען (enzymes), אָדער אַנגיאָפּלאַסט (angioplasty), וואָס ניצט אַ באַלאָן אויפֿצופּראַלן די אַרטעריע. מע מוז שטרענג אויפֿפּאַסן אויפֿן פּאַציענט אויף אַ ספּעציעלן האַרצאָפּטייל אין שפּיטאָל כּדי צו פֿאַרהיטן געוויסע קאָמפּליקאַציעס. מע לייגט אויך אַ טראָפּ אויף צווייטיקע פֿאַרהיטונג (secondary prevention), דאָס הייסט עלימינירן ריזיקעס וואָס קענען דערפֿירן צו ווײַטערדיקע האַרצאַטאַקעס.
 
## סימפטאמען 
ווען א מענטש כאפט א הארץ אטאקע דויערט עס עטלעכע מינוטין ביז מען זעט די סימפטאמען, זעלטן קומען זיי זאפארט. ביי רוב מענטשן שפירט מען ברוסט פיין. די שמערצן קומען פון איסכעמיע (א מאנגל פון בלוט און זויערשטאף) אינעם הארץ מוסקל; דאס רופט מען אנגינא פעקטאריס. אפט שפירט מען שמערצן אין דעם לינקן ארעם, און אמאל אין דעם אונטער־קינבאק, דעם האלץ, דעם רעכטן ארעם, דעם רוקן, און אין טיילן פון דעם בויך.

ווייבער האבן אפט אנדערע סימפטאמען ווי מאנצבילן. די מערסטע געוויינטלעכע סימפטאמען שליסן איין קורצן אטעם, שוואכקייט, און מען שפירט פארמאטערט. טטייל פרויען שפירן מיד, שלאפן נישט גוט און האבן א קורצן אטעם ביז א חודש איידער זיי כאפן א הארץ אטאקע.

קאַטעגאָריע:קרענק
אריאל שרון

**אַרִיאֵל שָׁרוֹן** אָדער **אַריק שאַראַן (שיינערמאן)** (ה' אדר תרפ"ח, 26סטן פעברואר 1928 -  י' שבט תשע"ד, 11טן יאנואר 2014) איז געוועזן דער עלפֿטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישׂראל. ער האט געהערשט פון יאָר 2001 ביז יאַנואַר 2006. אויך איז ער געוועזן דער פירער פון ליכוד'ס-פּאַרטיי פון סעפטעמבער 1999 ביז נאָוועמבער 2005.

אין נאָוועמבער 2005 האָט ער אויפגעשטעלט א נייע פאליטישע פארטיי מיטן נאמען קדימה, אָבער באַלד אום 4 יאַנואַר 2006 האָט אים אַן אנפאל אָנגעכאַפט און ער איז אין שפיטאָל אריין.

אום 15 אָגוסט 2005 האָט ער איינגעפירט דעם ריקצוג פלאן (התנתקות) און עוואַקואירט אין משך 8 טעג 22 יישובים אין עזה פאס און נאך 4 יישובים אין צפֿון־שומרון און זיי איבערגעגעבן צו פאלאסטין.

## געשיכטע 
אריאל איז געבוירן געוואָרן אום 1928 אין "כפר מאַלאַל", פאלעסטינע (ארץ־ישֹראל). און איז געוועזן אַ גענעראַל לײַטער ביי די ערשטע יאָרן פון דער ישראל'ישער רעגירונג פון 1948. ביי די אומאפהענגיקייט מלחמה איז ער געווען א סאלדאט, ווי ער איז שווער פארווונדעט געווארן, און כמעט געשטארבן.

ער האט געגרינדעט די 101טע דיוויזיע, וואס איז שפעטער אריבער צו דער פאל-שירעם בריגאדע, ביי די סיני מלחמה, און ביי די זעקסטאגיקער מלחמה איז ער געווען פון די הויפט גענעראלן, איינצונעמען דעם סיני האלבאינדזל, און ביי דער יום כיפור מלחמה איז ער אריבער דעם סועץ קאנאל מיט זיינע זעלנער.

ער איז געווארן זיכערהייטס מיניסטער, אין 1981. אבער נאכן סאברא און שאטילא מארד, האט ער רעזיגנירט, ער איז געווען פון די הויפט שטיצער פון די קריסטן, ביי דער לבנון ברודער קריג, אין דער ישראל רעגירונג, אונטער מנחם בעגין. א טייל מענטשן האבן אים באשולדיקט, אז דער קריג פרידן פארן גליל, איז זיין קריג. און מיט דעם האט ער אונטערגעברענגט בעגין.
## משפחה 
ער האט ערשט חתונה געהאט מיט זיין ווייב מרגלית  בזיווג ראשון פון וועמען זיין זון גור שרון איז געבוירן און געשטארבן אין אן אויטאָ-עקסידענט. ובזיווג שני א פרוי שוועסטר פון מרגלית, לילי, האט ער צוויי קינדער, עמרי  און גלעד. 
 

קאטעגאריע:כנסת דעפוטאטן
סוכות

קליין|250px|סוכה
**סוכות** (חג האסיף - הארבסט פייערונג) - איז אַ יִידישע זיבן טאגיגע פייערונג, פון ט"ו תשרי ביז כ"א תשרי. גלייך נאך סוכות געפאלט דער יום טוב שמיני עצרת.

עס הייסט אויך חג האסיף דער יום טוב פון הארבסט וואס מען טוט איינזאמעלן די תבואה.

עס געפאלט אין חודש "תשרי", פיר טעג נאך יום כיפור.

דער ערשטער טאג (אין חוץ לארץ די ערשטע צוויי טעג) פון סוכות איז א יום טוב, און די איבעריגע טעג זענען חול המועד.

סוכות עסט מען און שלאפט מען אין דער סוכה.

## טעם 
די תורה גיט דעם טעם פאר דער מצווה פון סוכה, א זכר צו די סוכות בהן ישבו בני ישראל במדבר:

ס'איז פאראן צוויי טייטשן פון די סוכות: טייל לערנען אז די סוכות אין וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלעגט די יידן אין מדבר זענען געווען עכטע סוכות (אבן עזרא, רשב"ם), אנדערע לערנען אבער אז סוכות דא מיינט מען די ענני הכבוד— די ערע וואלקנס—וואס האבן געשיצט די יידן אין מדבר (אונקלוס, רש"י, רמב"ן).

# דאס ווערט געפײַערט היינט צוטאגס אלס אנדענק צום באפרייאונג פון מצרים, צו דאנקן גאט פאר די ניסים דאן, אין סימבאליש צייכענט דאס אפ די הימלישע ווענט פון פון די 4 וואלקענעס וואס איז געווען דער איינציגסטער שוץ אין מדבר ווען די אידן האבן דארטן געוואלגערט 40 יאר און עס איז זיי גארנישט געשען קיין שלעכט'ס.
# און דער סעזאן איז אויסגעשטעלט דווקא אין הערבסט סעזאן, בעפאר די ווינטער ווען די פארמער און פלאנצער ענדיגן זייער פעלד ארבעט, וואס אמאל איז יעדער געווען אין אזא ארבעט. און זיי עסן דאן אין אזא סוכה צו פייערן און דאנקן פאר די גוטע פלאנצונג פון יאר. אויך איז די ד' מינים אלס לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצונגען.

## זמן שמחתנו 
[קליין|180px|[בערנאַרד פיקאַרט: יידישע מענטשן אין דער סוכה]]
סוכות איז א ספעציעלער זמן פון דערהויבנקייט און פרייד וואס מען זאגט הלל און מאכט שמחת בית השואבה, אויך נעמט מען די קינדער פאר אויספלוגן, און זאאס צו מאכן זיי פריילעך.

## וועבלינקען 
* יצחק פאנגער, סוכות - דער יום טוב פון שמחה, ווידעא לעקציע ביי הידברות

קאַטעגאָריע:ימים טובים
*
ראפאעל

קליין
[קליין|158px|די "סיקסטינישע מאַדאָנאַ" פֿון ראַפֿאַעל. די פֿיגורן פֿון די צװײ באַפֿליגלטע [מלאך|מלאכימלעך פֿון אָט דעם בילד זענען געװאָרן פּאָפּולערע מאָטיװן פֿון כלערלײ פּלאַקאַטן און פּאָסטקאַרטן.]]
**ראַפֿאַעלאָ סאַנציאָ דאַ אורבינאָ** (איטאַליעניש: *Raffaello Sanzio da Urbino*; באקאנט אין אנדערע שפראכן אלס **ראַפֿאַעל**, *Raphael*; 6טן אפריל 1483 - 6טן אפריל 1520) איז געװען אן איטאליענער מאלער און ארכיטעקט, אײנער פֿון די קונסט-גדולים פֿון דער רענעסאַנס-תּקופֿה.

קאַטעגאָריע:מאלערס
קאַטעגאָריע:ארכיטעקטן
רעמבראנדט

קליין|רעמבראנדט: בילד פון זיך
**רעמבראַנט וואַן ריין** (האלענדיש: *Rembrandt van Rijn*;  1606-1669) איז געווען א האָלענדישער מאָלער. ער איז געבוירן געווארן אין ליידן, נידערלאנדן (היינט האלאנד).

## לעבנסגעשיכטע 
רעמבראנדט איז געבוירן געווארן אין דער שטאט ליידן אין היינטיקן האלאנד, דאס יינגסטע קינד פון א משפחה מיט ניין קינדער. ער איז געווען דאס איינציקע קינד אין דער משפחה וואס האט שטודירט. ווען ער איז געווען אלט 14 האבן זיינע עלטערן אים געשיקט שטודירן אין אוניווערסיטעט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:מאלערס
ביראבידזשאן

קליין|250px|הויפטפלאץ אין ביראבידזשאן
**ביראָבידזשאַן** (Биробиджан) איז א שטאָט אין רוסלאנד און די הויפּטשטאָט פון דער יידישער אויטאָנאָמער געגנט, ווו די אָפיציעלע שפּראך איז יידיש.

## בארימטע מענטשן פון ביראבידזשאן 
* לעאניד שקאלניק
* עמנואל קאזאקעוויטש

## זעט אויך 
* אמורזעט
* וואלדהיים
* סמידאוויטש

## וועבלינקען 
* זינגליד וועגן ביראבידזשאן
* birobidzhan.rfn.ru 

קאטעגאריע:יידישע אויטאנאמע געגנט
קארטעקס

thumb|200px| - דער קאָרטעקס. Location of the Cerebral cortex

די **קאָרטעקס צערברי** (ענגליש: *Cerebral cortex*) איז אַ וויכטייגער טייל פֿונעם מענטשלעכן געהירן. ס'איז א סטרוקטור אין מוח דורך וואס ס'ארבעט דאס זיכרון, דענקען און שפראך.

בײַ דער פֿורכונג דעס קאָרטעקס אונטערשײַדעט מען א פרימערפורכונג, די בײַ אליין אידיוידוען אַנעהערנד געלײַך איז,  פֿון אײַנער זעקונדאַר - און טערטיערפורכונג, די זו  אינדיווידועל ווי אַ פֿינגעראַבדרוק זײַן קענען. 

קאַטעגאָריע:קערפער
טאנץ

**טאַנצן** איז אַ אױסדריק מיט באװעגן דעם קערפּער װען מען הערט מוזיק אָדער טעמפּאָ. געװײנטלעך טאַנצט מען צו אױסדריקן פרײלעכקײַטן.

די קונסט צו באשאפן טענץ הייסט כארעגראפיע.

עס זײַנען דאָ פֿאַרשידענע סאָרט טענץ:
# טאַנגאָ
# װאַלעס
# היפ האפ
# הארא
# ברוגז טאנץ
# ר' אלימלך'ס טאנץ

## אידישקייט 
ביי דער חסידישער וועלט איז א גרויסע מצוה צו טאנצן. דער 'יודישער טאנץ', איז עפעס וואס רופט זיך 'קאזאטשקע' צו ווי מ'רופט עס היינט 'קאדאטשקע', און אין ירושלים הייסט דאס 'א דעבקע'.

ס'זענען פארהאנען באקאנטע אויסגעצייכנטע טענצער ביים חרדישען ציבור, ווי צום ביישפיל: שמחה ברייער פון תולדות אהרן ירושלים.

געוויסע חרדישע אקטיארן, צייכענען זיך אויכעט אויס, מיטן אריינשפילן טענץ, אין זייערע בינע שפילן, ווי צום ביישפיל: יוסף ארי' פרענקל, מנשה לוסטיג, אהרי גליק, אייזיק ווייס.

די פאך פון טאנצן, האט טאקע מיט גוטע שטארקע פיס, אבער די קונצט, איז פונעם מח, וואס באפעלט די אינטערעסאנטע תנועות.

עס איז א מנהג צו טאנצן ביי א חתונה און ביי שמחת בית השואבה א.א.וו.

## וועבלינק 
'דאס לעבן איז א טאנץ' די היסטאריש באקאנטע אקטארין מאלי פיקאן אין א קונצליכן טראדיציאנאלן יודישן טאנץ

קאַטעגאָריע:איבונגען
קאַטעגאָריע:טאנץ
קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:קולטור
קאַטעגאָריע:קונסט