פרויען ראבייס

**פרויען ראבייס** זענען יחיד אידישע פרויען וואס האבן געלערנט אידישע געזעץ און באקומען רבנות. פרויען ראבייס זענען באַוווסט אין פּראָגרעסיוו אידישע, אָבער די טעמע פון פרויען ראבייס אין ארטאדאקסישע יידנטום איז מער קאָמפּליצירט. ארטאדאקסישע אידישע קהילות און מוסדות אָננעמען נישט דעם ענדערונג. 

פרי השתדלות צו אָרדענען פרויען זענען געווען 1893. א קליין קאָהאָרט פון פרויען זענען רעקאָרדעד ווי קאַנדאַדייץ פֿאַר אָרדאַניישאַן, אָבער, יווענטשאַוואַלי כּמעט אַלע זענען געלייקנט אָרדאַניישאַן. אין די 1930ער יארן איז רעגינה יאנאס פון דייטשלאנד געווארן די ערשטע אידישע פרוי אין דער מאדערנער צייט, וואס האט באקומען רבנות. שפעטערדיקע צענדליגער יארן האבן געפירט קאמפיין אין רעפארם יידנטום פאר די אנערקענונג פון פרויען ראבייס. די קאַמפּיינז אויך צונויפפאַלן מיט דער השפּעה פון רגע-כוואַליע פעמיניזאַם אויף מערב געזעלשאַפט. און די דאָזיקע השתדלות האָבן זיך דערגרייכט אין דער אָרדענונג פֿון סאַלי פּריסאַנד אין 1972 אין העברעיִש פֿאַראיין קאָלעדזש, וואָס איז נאָכגעפֿאַלן מיט אָרדינאַציעס אין אַנדערע ייִדישע דינאָמינאַציעס.

## היסטאריע 
### 1870-1899 
קליין|150px|ריי פרענק (1893)
די מעגליכקייט אז פרויען ראבייס זאלן באקומען די מיינסטרים אקצעפט האט זיך אנגעהויבן אין סוף 19טן יארהונדערט. א באריכט פון 1871 איבער דער פרי קאריערע פון סוזאנה רובינשטיין האט אנגעוויזן אויף איר וויסנשאפט אלס א אנווייזונג אויף דער מעגליכקייט פון פרויען ראבייס. אַן אַרטיקל פֿון 1875, וואָס האָט באַשריבן דעם ערשטן קלאַס אין העברעיִש פֿאַראיין קאָלעדזש, האָט אָנגעוויזן, אַז דער פערצנטער תּלמיד, וואָס איז אָנגענומען געוואָרן אין דעם קורס, איז געווען מיס דזשוליאַ עטלינגער (1863-1890), די ערשטע פֿרויישע תּלמיד פֿון דער קאָלעגע. אין דער באריכט האט מען שפעקולירט אז עטלינגער קען דינען אלס רב נאכן פארענדיקן. איינע פון די ערשטע פארשטייער אז פרויען זאלן ווערן אויסגעלערנט אלס רבנות איז געווען די זשורנאליסט מרים מ' כהן וואס האט אין 1889 פארשריבן אן ארטיקל אין דער אידישער עקספאנענט, א אידישע צייטונג אין פילאדעלפיע. אין וואָס פיקשאַנאַל אותיות אַרטיקיאַלייט אַרגומענטן פֿאַר די אָרדאַניישאַן פון פרויען. אזוי אויך, אינעם אידישן פרויען קאנגרעס פון 1893 האט מען געמאכט דעם רוף פון עטליכע רעדנער, אז פרויען זאלן ווערן פארארדנט אלס רבנות. אין די פאראייניגטע שטאטן איז געווען א פרי ביישפיל פון א אידישע פרוי, וואס האט, אן א פארמאלע ארדינאציע, גענומען געוויסע פונקציעס, וואס זענען טיפּיש פארבונדן מיט די קהילה-ראבייס. בעשאַס די 1890 ס, אַ יונג פרוי לעבעדיק אויף די אמעריקאנער גרענעץ מיטן נאָמען רחל ("ריי") פראַנק גענומען אַ רעליגיעז פירערשאַפט ראָלע, דעליווערינג דרשות, געבן ציבור רעפֿעראַטן און לייענען פסוק. אין דער אַמעריקאַנער ייִדישער פּרעסע איז זי באַצייכנט געוואָרן אַלס אַ פֿרויען רביצין, אָבער זי האָט זיך באַוויזן אויסצומיידן צו פאָדערן אַזאַ טיטל. פרענק האט ווייטער אנגעשריבן ביז איר חתונה מיט שמעון ליטמאן אין 1899.

אן אנדער פרי באריכט פון א אידישע פרוי, וואס האט אויסגעזען גרייט צו ווערן א רביצין, איז געווען לענאַ אַראָנסאָן פון הייס ספּרינגס, אַרקאַנסאַס. אין 1892 און 1893, האָט מען געמאלדן אַז ער האָט זיך אָנגעהויבן צו ווערן אַ רב. לויט איין חשבון, האט אראסאהן אנגעהויבן צו געבן עפנטליכע רעפעראטן פאר די אידישע געמיינדע אין שרוועפארט, לואיזיאנא, כדי צו פארדינען גענוג געלט צו פארזעצן אירע רבנות. אין 1897 איז חנה שלמה פון שיקאגא אויסגעצייכנט געווארן אלס אמעריקע'ס ערשטע פרוי רביצין נאכדעם וואס איר דרשה אין סיני שול. שפעטער האט שלמה געמאלדן, אז די איינלאדענונג צו רעדן איז פארבעטן געווארן דורך הרב אמיל הירש און אז הירש'ס פירונג צו דערלויבן אידישע פרויען צו רעדן פון די ביכל איז שפעטער אנגענומען געווארן דורך אנדערע סינאַגאָגז.

### 1900-1935 
אין די אָנהייב פון די יאָרהונדערט איז געווען בייַ מינדסטער איין בייַשפּיל פון אַ יונגע אידישע פרוי איז פּלאַננעד צו דורכגיין רבנות, אַפֿילו אויב קיין סמיכה וואָלט זיין צוגעשטעלט. אין 1904, האָט דער נאַציאָנאַלער ראט פון אידישע פרויען אין ניו יארק סיטי געמאָלדן אז הענריעטאַ סאלד וועט אונטערנעמען רבנות, אָבער ער וועט נישט באַקומען קיין גראַדזשאַוויישאַן דיפּלאָם ביי פאַרענדיקן דעם קורס  אין 1908, פרוי אננא אבעלסאָן פון אַקראָן, אָהיאָ, ריפּאָרטאַדלי גענומען די ראָלע פון רב אין איר מאַן 'ס אַוועק. איר אויפטרעטונג פארן ביהמ"ד האט באקומען דעקונג סיי אין דער אידישער, סיי אין דער אלגעמיינער פרעסע.

די השתדלותן צו באשטימען פרויען רבנות, האבן זיך פארבליבן מיט עטלעכע פרויען האבן זיך פארשריבן אין רבנישער מוסדות. אין דער צײט, איז די ערשטע אמעריקאנער ײדישע פרויען װאס האט זיך געפונען אין א רבנישער מוסד, װעלכער איז געװען צוגענומען אין רבנישער מוסד, איז געװען מרתא נוימארק. נעומארק איז געבוירן געווארן אין בערלין אין 1904 און איז אנגעקומען קיין די פאראייניגטע שטאטן אין 1907. אין די אנהייב 1920ער יארן איז נעומארק אנגענומען געווארן אין העברעאיש יוניאן קאלעדזש (HUC) פון רעפארם יידישקייט. נעומארק האט אויך געזאגט אז געפירט סערוויסעס אין א עולם אין פראנקפארט, מישיגן. איר אַרייַנטרעטן אין די HUC רבנישע פּראָגראַם געפירט צו אַ 1922 רעזאַלושאַן פון די סענטראַל קאָנפערענסע פון אמעריקאנער ראבייס (CCAR) אַז ערלויבט פרויען צו זיין אָרדיינד, אָבער, אין 1923, די רעגירונג באָרד פון העברעיש יוניאַן קאָלעדזש וואָוטאַד צו פאַרבאָט פרויען צו באַקומען אָרדאַניישאַן. נעומארק האט זיך צוריקגעצויגן פון דער רבנישע פראגראם נאכן פארענדיקן זיבן פון די ניין יאר וואס איז פארלאנגט פארן פארענדיקן דעם פראגראם.

גלײַכצײַטיק מיט נוימאַרקס אַרײַנגאַנג אין דער ראביי־פּראָגראַם, האָבן אויך אַנדערע אַמעריקאַנער ייִדישע פֿרויען אָנגעהויבן שטודיעס פֿאַר רבנות, און זיי האָבן שפּעטער אָפּגעזאָגט די פאָרמאַלע סמיכה אָדער פאַרלאָזט דעם פּראָגראַם. די אַרייַננעמען העלען הדסה לעווינטאַל, אַוויס קלאַמיץ, דאָראַ אַסקאָוויטה און אירמאַ לינדהיים. אין דעם פאַל פון העלען לעווינטאַל, פאָרמאַל אָרדאַניישאַן איז אפגעזאגט צו איר נאָך פאַרענדיקן איר שטודיום אין 1935. אין מיטן 1920ער יארן האט אביס קלאמיץ (ווייב פון קארל שולמאן) זיך איינגעשריבן אין א רבנישע פראגראם און שפעטער האט ער צייטליך געדינט אלס רב אין אן אומאפיציעלע פעאיגקייט פאר קליינע קהילות אין ווירדזשיניע. דאָראַ אַסקאָוויטה, געבוירן אין קאָוונע און אַ גראַדזשאַוואַט פון באַרנאַרד קאַלידזש און קאָלאָמביע אוניווערסיטעט, איז געווען אַ לעקטאָר אין הונטער קאַלידזש פון 1912-1957. אין די 1920ער יארן האט אסקווויט זיך איינגעשריבן אין א פראגראם פון רבנות. אירמא לינדהיים, די נאציאנאלע פרעזידענט פון הדסה פרויען ציוניסטישע ארגאניזאציע פון אמעריקע איז געמאלדן געווארן אז זי איז איינגעשריבן אלס קאנדידאט פאר רבנישע ארדינאציע.

אַרום דער צײַט האָט אין דײַטשלאַנד, די Hochschule für die Wissenschaft des Judentums, דער רבנות־סעמינאַר פֿון דײַטשן ייִדנטום, אָנגעהויבן צונעמען פֿרויען צו שטודירן העכערע לערנען אָן דעם פאָרשלאָג פֿון אָרדענונג. די ערשטע פרוי וואָס האָט גראַדויִרט פונעם סעמינאַר איז געווען עלען ליטמאַן (1909-1975), וואָס האָט שפּעטער געלערנט ביבלישע שטודיעס אין לעאָ באַעק קאָלעדזש אין לאנדאן.

דערווייַל, אין ענגלאַנד, עס איז געווען איין בייַשפּיל פון אַ ייִדיש פרוי באקומען אַ פאָרמאַל אַפּוינטמאַנט פֿאַר אַ שטעלע אין אַ שול. אין 1928, לילי מאָנטאַגאָ, אַ פירער אין ליבעראַל ייִדישקייט אין ענגלאַנד, איז געווארן אַ ליידיק מיניסטער פון די מערב סענטראַל ליבעראַל ייִדיש קאָנגרעגאַטיאָן.

אין 1935, רעגינאַ דזשאָנאַס פון בערלין, דייַטשלאַנד, איז געווארן די ערשטער פאָרמאַל אָרדיינד ווייַבלעך רבי אין מאָדערן צייט. דזשאָנאַס איז שפּעטער דערמאָרדעט געווארן דורך די נאַציס בעשאַס די חורבן און איר עקזיסטענץ איז געווען מערסטנס אומבאַקאַנט אין די יאָרצענדלינג נאָך די צווייטע וועלט מלחמה.

## 1972-היינט טאָג
אין 1972, סאַלי פּריסאַנד איז געווארן די ערשטער פרוי ראביי אין רעפאָרם יודנטום. אין 1974, סאַנדי סאַסאָ איז  אין רעקאָנסטרוקטיאָן יודאַנטום. אין 1981, לין גאָטליב איז געווען  אין דער יודאַנטום רינואַל באַוועגונג. אין 1985, אַמי איילבערג איז אָרדיינד אין קאָנסערוואַטיווע יודאַנטום. אין 1999, טאַמאַראַ קאָלטאָן איז אָרדיינד אין הומאַניסטיק יודאַנטום. אין 2009 איז שרה הורוויץ געווען אָרדיינד אין ארטאדאקסישער יודאַנטום. אין רעפארם, קאנסערוואטיוו און ארטאדאקסישער יודאַנטום האט זיך באוויזן אקעגנשאפט קעגן פרויען ראבייס. און דער ענין איז נאָך אַ ענין פון דעבאַטע אין אָרטאָדאָקסי, מיט רובֿ קהילות קעגן די ענדערונג.

צוזאמען מיט דעם דעבאַטע, אַ דריט צוגאַנג אין אָרטאָדאָקסי האט דעוועלאָפּעד. עטלעכע ארטאדאקסישע אינסטיטוציעס האָבן אָנגענומען פרויען אין אַלטערנאַטיווע ראָלעס וואָס שייך צו אידישן געזעץ, אַזאַ ווי הלכה אַדווייזער (יועצות הלכה).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען