open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
עמענטאל

**עמענטאַל** איז אַ שװײצער קעז, װאָס שטאַמט פון דער געגנט פון בערן. עמענטאַל איז אַ געלער, מיטל האַרטער קעז מיט גרױסע לעכער.

קאַטעגאָריע:קעז
פאס דו איגוואסו

**פֿאָס דו איגוואַסו** איז אַ שטאָט אין דרום בראַזיל, לעבן דער גרענעץ מיט פּאַראַגווײ און אַרגענטינע. פֿאָס דו איגוואַסו איז באַקאַנט פאַר די װאַסערפאַל איגוואַסו װאָס ליגט אין דער געגנט. 

קאַטעגאָריע:שטעט אין בראזיל
אבו האמזא

קליין|לינקס
דער ארכי טעראריסט **אבו האמזא**, ניין און פערציג יאר אלט, אן אפשטאמיגער פון עגיפטן, און א מיטגליד פון דעם פינסבערי פארק מאסק, האט פאר עטליכע יאר  געדינט אלס דער אימאם דארט, ביז מען האט אים באזייטיגט, ווייל ער האט געהאלטן דארט ראדיקאלע רעדעס, וואס אין זיי, האט ער געפרעדיגט ראדיקאלישקייט און געטרייקייט פאר דער טעראר גרופע על קאידא, אויך געהעצט  דעם המון עם קעגן דער אמריקאנער אינדאווינדרונג איו איראק, פארהאלטן אין די ענגלישע טורמעס.

אמעריקע בעט פון ענגלאנד זיי זאלן ארויס ליפערן דעם טעראריסט.
זיין אדוואקאט האט געפאדערט אז מען זאל אים נישט אויסליפערן, נאר ער זאל ענדיגן זיין זיבן יעריגע אורטייל טורמע, וואס דער ענגלישער געריכט האט אים צוגעטיילט. און דערנאך זאל ער קענען גיין פריי, נאך וואכן וואס דער קעיס ציהט זיך, האט דער ענגלישער געריכט ענדע געאורטיילט אז ער זאל יא ווערן ארויסגעליפערט, און מען זאל אים טראגן קיין אמעריקע.
האמזא האט היינט צוטאגס ענגלישע בירגערשאפט, און דעריבער האפט זיין  לויער אז ענדע וועט ער יא קענען בלייבן אין ענגלאנד, און פארענדיגן זיין טורמע טערמין, און נישט ווערן ארויסגעליפערט קיין אמעריקע.

האמזא'ס אדוואקאט האט  קאמענטירט, אז דער ווילן פון האמזא צו בלייבן אין ענגלאנד איז אויס פארכט אז האמזא וועט געשיקט ווערן צו די ביטערע אמריקאנע טורמעס ווי געוואטנאמע בעי טורמע, וואס איז באוואוסט מיט אירע שארפע אומשטענדן. אמעריקע דאגעגן האט רעאגירט אז זיי האבן נישט אין פלאן צו שיקען האמזא אהין צו די בארבארישע טורמעס, נאר זיי ווילן אים בלויז אויף אויספארש, און זיי וועלן אים באהאנדלען מיט לייכטע אומשטענדן.
צום סוף האט ענגלאנד באשטעטיגט ענדגילטיג די אויסליפערונג פון דעם ארכי טעראריסט אבו האמזא קיין אמעריקע.

דער מ.פ. פון בירמהענגאן קאליד מוכאמעד, וואס איז אויך אן אראבער, האט געלויבט דעם היים סעקראטער פאר זיין באשלוס אויסצוליפערן האמזא, און געמאלדן אז דער שריט איז א מעלדונג פאר די ראדיקאלע מוסולמענער וואס וואוינען אין ענגלאנד אז זייער ארט איז  נישט דאהי, און אז מען וועט באהאנדלען שטרענג איינעם וואס נעמט אנטייל אין פרעדיגן ראדיקאלישקייט, און העצט אן די מוסולמענער צו אפטאן ווילדע שטיק.

קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטן
קאַטעגאָריע:טעראריסטן
קאַטעגאָריע:מוסלמענער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
בירמינגהאם

**בירמינגהאם** (ענגליש: *Birmingham*) איז א שטאט אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך און א שטאטישער באצירק אין די וועסט מידלאנדס, ענגלאנד. די סיטי פון בירמינגהאם איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך (אחוץ לאנדאן) מיט א באפעלקערונג פון 1,028,700 (2009 אפשאצונג).

## געאגראפיע 
בירמינגהאם געפינט זיך מערב פון דעם געאגראפישן צענטער פון ענגלאנד אויף דער בירמינגהאם פלאַטא.

## היסטאריע 
בירמינגהאט איז געגרינדעט געווארן אין 1166 ווי א קליין שטעטל.

## דעמאגראפיע 
## טראנספארט 
בירמינגהאם איז א חשוב'ער טראנספארט קנופ.

## עקאנאמיע 
בירמינגהאם איז געווארן א חשובע שטאט אלס צענטער פון פאבריקאציע און אינזשעניריע, אבער היינט איז די עקאנאמיע פון דער שטאט געבויט אויפן באדינונג סעקטאר.

## פאליטיק 
## פערזענלעכקייטן וואס האבן געארבעט אין בירמינגהאם 
**שרייבער** - בארימטע שרייבער וואס האבן געארבעט אין בירמינגהאם: סאמיועל דזשאנסאן, ארטור קאנאן דויל, דזש.ר.ר. טאלקין, וואשינגטאן אירווינג, בארבארא קארטלאנד, דיייויד לאדזש.
**פאליטיקער** – נעוויל טשעמבערליין, בירגערמייסטער פון בירמינגהאם און שפעטער פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע. 
**וויסנשאפטלער** -  צווישן די ערפינדונגען וואס מ'האט אויסגעפירט אין בירמינגהאם זענען באלייכטן די גאס מיט גאז, ניצן ראדיאגראפיע ביי אפעראציעס און מאשין געצייג וואס האבן באדינט די אינדוסטריעלע רעוואלוציע. 
בארימטע וויסנשאפטלער איינוואוינער פון בירמינגהאם זענען זשיימס וואט און דזשאסעף פריסטלי.

## יידישע געמיינדע פון בירמינגהאם 
## צווילינג שטעט 
בירמינגהאם האט זיבן צווילינג שטעט:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין ענגלאנד
כעמיקער

א **כעמיקער** איז א וויסנשאפטלער וואס שטודירט כעמיע, דאס הייסט דעם באשטאנד פון מאטריאלן.

צו ווערן א כעמיקער, שטודירט מען כעמיע אין אן אוניווערסיטעט, אדער טעארעטישע כעמיע אדער פראקטישע כעמיע.

כעמיקערס ארבעטן ביי פריוואטע באשעפטיגערס, אין אקאדעמישע אינסטיטוציעס און אין רעגירונג'ס לאבאראטאריעס.

די העכסטע אנערקענונג וואס א כעמיקער קען באקומען איז דער נאבעל־פריז פאר כעמיע.

## היסטאריע
די היסטאריע פון כעמיע שטאמט פון דער שטודיע וויאזוי פייער ברענט.

## זעט
* כעמיע
* רשימה פון כעמיקערס

*
אלפרעד נאבעל

[קליין|250px|אלפרעד נאבעל, כעמיקער, אינזשעניר און ערפינדער פון דעם [דינאמיט.]]

**אלפרעד בערנהארד נאבעל** (21סטן אקטאבער, 1833, שטאקהאלם, שוועדן – 10טן דעצעמבער, 1896, סאנרעמא, איטאליע) איז געווען א שוועדישער כעמיקער, אינזשעניר, מחדש, פאבריקאנט פון געווער און דער ערפינדער פון דינאמיט. ער האט פארמאגט באָפֿאָרס, א הויפט וואפן פאבריקאנט, וואס ער האט אריבערגעפירט פון זיין פריערדיגע ראלע אלס אן אייזן און שטאל מיל. אין זיין לעצטער צוואה האט ער געניצט זיין גרויסע עשירות איינצופירן די נאבעל־פריזן. מ'האט געגעבן א נאמען דעם סינטעטישן עלעמענט נאבעליום נאך אים.

## פערזענליכער הינטערשלאק 
אלפרעד נאבעל איז געווען דער דריטער זון פון אימאנועל נאבעל (1801-1872) און אנדריעט אהלסעל נאבעל. (1805-1889). געבוירן אין שטאקהאלם 21סטן אקטאבער 1833, ער מיט זיין משפחה זענען געגאנגען אין 1842 קיין פעטערבורג, וואו זיין פאטער (וואס האט ערפינדעט מאדערנעם דיכט) האט אנגעהויבן א טארפעדע ווארשטאט. אלפרעד האט שטודירט כעמיע אונטער פראפעסאר ניקאליי ניקאלאעוויטש זינין. אום 1859, איז דער פאבריק געווארן געלאזט אינעם אויפזע פונעם צווייטן זון, לודוויג נאבעל (1831-1888), ווער האט אים פארגרעסערט. ווען די געשעפטן האבן זיך באנקראטירט האט אלפרעד צוריקגעקערט קיין שוועדן מיט זיין פאטער, דארטן האט ער שטודירט אויפרייסווארג, בפרט וויאזוי צו פאבריצירן און ניצן ניטראגליצערין מיט זיכערקייט. עטלעכע אויפרייסונגען האבן פאסירט אין זייער פאבריק אין in העלענעבארג; אין איין קאטאסטראף איז געהרגעט געווארן אלפרעד'ס יונגערן ברודער עמיל און נאך מיטארבעטערס אין 1864. 

די יסודות פון דער נאבעל פריז זענען געשטעלט אין אלפרעד'ס לעצטער צוואה אין 1895 וואו ער האט איבערגעלאזט אסאך פון זיינע פארמעגן אוועקצושטעלן די פריז. זייט 1901 האט די פריז געערט מענער און ווייבער פאר זייערע אויסערגעוויינליכע אויפטוען אין פיזיק, כעמיע, מעדיצין, ליטעראטור און ארבעט פאר שלום.

קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
קאַטעגאָריע:אינזשענירן
קאַטעגאָריע:כעמיקער
קאַטעגאָריע:ערפינדערס
קאַטעגאָריע:שוועדישע מענטשן
רשימה:כעמיקער

פאלגנד איז א **רשימה פון בארימטע כעמיקער**.

:*די רשימה דארף נאך א סאך ארבעט; העלפט צו פארגרעסערן זי!*

## א 
* 
* 

## ב 
* קארל באש (1872–1940)
* ראבערט בויל (1691-1627)

## ג 
* 

## ה 
* פריץ האבער  (1868–1934)
* אברם הערשקא

## י 
* עדה יאנאת, ישראלדיקע קריסטאלאגראף, געווינער פון נאבעל־פריז פאר כעמיע אין 2009

## ל 
* פרימא לעווי
## מ 
* דמיטרי מענדלעעוו, רוסישער כעמיקער

## נ 
* אלפרעד נאבעל (1833–1896), שוועדישער כעמיקער

## ע 
* פאל ערליך (1854–1915)

## פֿ 
* מייקל פאראדיי, ענגלישער כעמיקער און פיזיקער

## ק 
* הענרי קאוונדיש (1731–1810)
* אהרן קלוג, יידישער בריטישער כעמיקער געבוירן אין ליטע, געווינער פון נאבעל־פריז פאר כעמיע אין 1982

## ש 
* דן שעכטמאן

כעמיקער
פארע

[ממוזער|שמאל|250px|וואסער וועפעכץ (פארע) ווערט געדעכט איבער א [טעפל טיי אזוי ווי עס הייבט אן אפצוקילן.]]
אין פיזיקאלישער כעמיע, און  אינזשעניריע, **פארע** באדייט געוועפט וואסער.  זי איז א לויטערער אומזעהבארער גאז.  ביים סטאנדארטן אטמאספערישן דרוק, לויטערע פארע (נישט געמישט מיט לופט, נאר אין גלייכוואג מיט פליסיגן וואסער) האט בערך 1,600 מאל דעם פארנעם פון פליסיגן וואסער.  אין דער אטמאספערע, דער טיילווייזער דרוק פון וואסער איז אסאך נידעריגער פון 1&nbsp;אטמ, במילא וואסער אלס גאז קען עקזיסטירן אין טעמפעראטורן אסאך נידעריגער פון 100º&nbsp;C (זעט וואסער וועפעכץ און פייכטקייט).

*אין טאג טעגליכע רייד*, באדייט **פארע** די ווייסקייט פון קאנדענסירן וואס מען זעהט העכער פון קאכעדיג וואסער ווען דאס הייסע וועפעכץ ("פארע" לויט די וויסנשאפטלערס, ווי דערמאנט אויבן) מישט זיך מיט קילערער לופט. אין אמת'ן דער דאזיגער "נעפל" באשטייט פון קליינע טראפעלעך פליסיגן וואסער, און נישט וואסער אלס גאז, איז ער טעכניש גערעדט נישט פארע. אינעם שנאבל פון א קאכענדן קעסל, וואו ס'איז נישט דא קיין קאנדערסירט וואסער, זעהט מען טאקע גארנישט אבער ער איז פול מיט פארע!

די חכמה פון פארע וואס קומט פון וואסער הייסט אטמאלאגיע.

קאַטעגאָריע:כעמיע
קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע
קאַטעגאָריע:וואסער
יאס

קליין|מרכז| יאסי רומניה
**יאס** ( יידיש; **יאשי**, ענגליש; **Iasi**, דייטשלאנד; **Jassy** היבריד העבריש; **יאסי**) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין רומעניע, אין צפון-מזרח פונעם לאנד. פון דעם 16טן יארהונדערט ביז 1861 איז זי געווען די הויפטשטאט פון מאלדאוויע. אויך פון 1916-1918 איז זי געווען די הויפטשטאט פונעם קעניגרייך פון רומעניע.

## היסטאריע 
## יידישע היסטאריע 
יאס איז זייער חשוב אין דער יידישע געשיכטע. פונעם 16טן יארהונדערט זענען דא באריכטן פון יידן. ביזן יאר ת"ר, א דאנק די אימיגראציע פון רוסישע און גאליציאנער יידן, איז דער שטאט'ס באפעלקערונג געווען א דריטל יידן. אין תרט"ו איז דערשינען אין יאס די ערשטע צייטונג אויף יידיש, *קורות העתים*.

אין תר"ץ זענען געווען מער ווי 30,000 יידן און מער ווי 127 שולן. היינט גייט די יידישע באפעלקערונג פון יאס אראפ, נישט מער ווי 300-600 יידן, און נאר איין שול וואו מען דאווענט. ס'איז אויך דא א קליינער געמיינדע צענטער וואו מ'גיט כשר עסן.

נישט ווייט פון דער שטאט איז דער גרויסער בית עולם מיט קברים פון בערך תר"מ.
## ילידי יאסי
הר"ר דוד טווערסקי סקווירר רבי ארצות הברית געבוירן ביאסי ראמניע, ונוח גוטער יידן אלע חסידים.
### דער פאגראם אין יאס 
## געאגראפיע 
## דעמאגראפיע 
## טראנספארט 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין רומעניע
פרשת כי תשא

פרשת **כי תשא** איז די ניינטע פרשה אין ספר שמות.

די סדרה הייבט אן אז דער אייבישטער האט געהייסן ממנה זיין בצלאל צו האבן איבערזיכט אויף דער קאנסטרוקציע פונעם משכן און זיינע כלים.

די צווייטע פרשה דערציילט ווי די יידן האבן געזינדיגט ביים גאלדענעם עגל.

נאכהער ווערט דערמאנט ווי משה האט געדאווענט צום אייבישטן, וואס האט אים איבערגעגעבן די 13 מדות פון רחמים.

## הפטרה
די הפטרה פון פרשת כי תשא, אין ספר מלכים, ברענגט די מעשה פון אליהו הנביא מיט די נביאים פון בעל.

## וועבלינקען 
* פרשת כי תשא באתר מקראות גדולות הכתר
א' אדר א'

'''א' אדר א'''' איז דער ערשטער טאג פון אדר ראשון אין אן עיבור יאר, און דער צווייטער טאג ראש חודש.

## געשעענישן
*  ה'ת"ר (אדר א') - דער עלילת דם אין דמשק

## יארצייטן 
* ד'תתקכ"ד (אדר א') - רבי אברהם אבן עזרא, מפרש אויף תנ"ך, לינגוויסט און דיכטער
* ה'תשנ"ה - רבי אברהם יחיאל לעמבערגער, גאב"ד מאקאווא

## זעט אויך 
* א' אדר
* א' אדר ב'
י"ג אדר א'

**י"ג אדר א**' איז דער דרייצנטער טאג פון אדר ראשון, דעם צוועלפטן חודש אין אן עיבור יאר.
נאר אין אן עיבור יאר.

טעג ווען י"ג אדר א' קען  געפאלן:

## געשעענישן
*
## יארצייטן 
*  ד'תתקע"ז (שנה פשוטה) - רבי יהודה החסיד, מחבר פון "ספר חסידים"

## זעט אויך 
* י"ג אדר
פרישטיק

קליין|פֿרישטיק
**פֿרישטיק** איז די ערשטע מאָלצײַט פֿונעם טאָג, געגעסן אינדערפרי. טיפּישע מאכלים פֿונעם אָנבײַסן זײַנען גריץ, קאָרנפֿלײקס, האָװער און אַנדערע זאַכן מיט אַ סך קױלנהידראַטן.

קאַטעגאָריע:מאלצייטן
באק

**באק** איז די זייטן פון די פלייש וואס ליגן אויף די געזיכט פונעם פנים אונטער די אויגן און העכער דעם מויל.

קאַטעגאָריע:פנים
בילדונג

**בילדונג** איז איבערגעבן פעהיקייטן און וויסן. דורך בילדונג טוט מען אויסלערנען וועגן געזעלשאפט און דער וועלט ארום.

פארמעלע בילדונג גייט אן אין שולעס. אין רוב פון דער וועלט זענען פאראן עלעמענטארע שולעס פאר יונגערע קינדער, און הויכשולעס פאר עלטערע קינדער. אויך איז דא א דריטער ניווא פון בילדונג, למשל אין אוניווערסיטעטן.

אויך איז פאראן בילדונג צו לערנען א פאך.

אבער בילדונג גייט אן א גאנץ לעבן, און ווי אלט א מענטש איז קען ער נאך לערנען.

א טייל פון בילדונג איז זאכן וואס מ'לערנט אין דער היים און פון דער סביבה וויאזוי צו באהאנדלען זיך.

## זעט אויך 
* חינוך

קאַטעגאָריע:וויסן
קאַטעגאָריע:חינוך
כוואליע

א **כוואליע** איז א שטערונג וואס פארט אין אזא אופן אז זי חזר'ט זיך איבער.

ביישפילן פון כוואליעס זענען:
* קול
* ליכט
* וואסער כוואליעס
* עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג

קאַטעגאָריע:פיזיק
ו

300px|לינקס
**ו** (**ואו**, ארויסגערעדט "וואָוו") איז דער זעקסטער אות פונעם אלף בית. 

## וואריאנטן
קאַטעגאָריע:אלף בית
ג

300px|לינקס
**ג** (**גימל**) איז דער דריטער אות פונעם אלף בית.

## וואריאנטן
## זעט אויך
* אלף בית

קאַטעגאָריע:אלף בית
ה

300px|לינקס
**ה** (**היי**) איז דער פינפטער אות פונעם אלף בית. ה איז א קאנסאנאנט אויסגערעדט ווי h.

## זעט אויך
* אלף בית

## וואריאנטן 
קאַטעגאָריע:אלף בית
11טער י"ה

דער **11טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן די יארן 1001 - 1100.

## געשעענישן 
* רש"י האט געלעבט אין דעם י"ה

קאַטעגאָריע:יארהונדערט
באן, דייטשלאנד

שמאל|ממוזער|250px|דער ריין, בערג וואס רינגלען באָן און דער פאסט טורעם (רעכטס)
**באן** איז די 19טע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד און ליגט בערך 20 ק"מ דרום פון קעלן אויפן טייך ריין אין דעם פעדעראלן שטאַט פון נארד ריין-וועסטפאליע. פון 1949 ביז 1990 איז זי געווען די הויפטשטאט פון מערב דייטשלאנד און דאס רעגירונגס-ארט ביז 1999. פון 1998 האבן זיך אסאך וויכטיגע אינסטיטוציעס גערוקט פון באן קיין בערלין. ביידע הייזער פונעם דייטשן נאציאנאלער פארלאמענט האבן געצויגן ווי אויך די קאנצעלעריי און די רעזידענץ פונעם דייטשן פרעזידענט. באן בלייבט נאכאלץ א צענטער פון פאליטיק און אדמיניסטראציע. העלפט פון אלע רעגירונגס אמטן זענען געבליבן אין באן. די געוועזענע הויפטשטאט האט דעם טיטל פעדעראלע שטאט (בונדסשטאט).

## טראנספארט 
באן איז פארבונדן מיט דריי אויטאבאנען (פעדעראלע אויטאסטראדן) און דעם דייטשע באן נעצווערק. צווישנשטעט באנען שטעלן זיך אפ ביי דער באן הויפט באן סטאנציע, און די זיגבורג=באן באן סטאנציע מיט עקספרעס באנען אויף דער קעלן-פראנקפורט הויך-גיך באן ליניע.

די לאקאלער טראמוויי האט צוויי ליניעס קיין קעלן.

באנס אינטערנאציאנאלע פליפעלד איז  קעלן באן פליפעלד.

קאַטעגאָריע:שטעט אין דייטשלאנד
מעץ

**מעץ** () איז אַ שטאָט אין צפֿון-מזרח פֿראַנקרײַך אין דעם פראווינץ װאָס הײסט לאטארינגיע. אין מעץ פֿליסט דער טײַך מױזל.

## יידישע קהילה 
הרב אריה לייב, דער "שאגת אריה", איז געווען אב"ד פון מעץ צווישן די יארן תקכ"ה - תקמ"ה.

הרב משה אריה באמבערגער איז געווען רב פון דער חרדישער קהילה פון תשל"ב ביז תשע"ד.

קאַטעגאָריע:שטעט אין פראנקרייך
מעהרן

קליין|200px|פאן פון מעהרן
**מעהרן** (טשעכיש און סלאוואקיש: *Morava*) איז א היסטארישער ראיאן פון טשעכיי. דער נאמען שטאמט פונעם מאָראַוואַ טייך וואס קומט ארויף אין צפון-מערב פון דעם ראיאן.

## געאגראפיע 
קליין|250px|מעהרן אין פארהעלטעניש צו די היינטיגע ראיאנען פון טשעכיי.
קליין|רעכטס|250px|מעהרן-שלעזיע אין טשעכאסלאוואקיי 1928
שטעט אין מעהרן:
* ברין
* אלמיץ
* פראסטיץ

## זעט אויך 
* בעהמען

קאַטעגאָריע:טשעכיי
קאַטעגאָריע:היסטארישע ראיאנען אין אייראפע
מאנטיק

**מאָנטיק** איז דער צווייטער טאָג פֿון דער וואָך צווישן זונטיק און דינסטיק.

עס הייסט אַזוי ווייל דעם טאָג האָט מען געדינט די עבודה זרה די לבנה (**מאָן** אין ענגליש). אין שפּאַניש און אין פֿראַנצויזיש הייסט די לבנה אויך *מאָן*.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון מאנטיק מיט ל=לבנה. 

אין אַמעריקע און אין נאָך מאָדערענע לענדער, איז מאָנטיק דער ערשטער טאָג פֿון דער וואָך וואָס דער עולם גייט אַרבעטן, ווייל זונטיק איז אָפּרוה.

ביי אידן ליינט מען די תורה מאָנטיק און דאָנערשטיק.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:טעג
ציג

[left|thumb|250px|א ציג עסנדיג [אומקרויט]]
א **ציג** איז א מין בהמה וואס מ'האלט שוין טויזנטער יארן אויף איר מילך, פלייש, האר און פעל. א ציג האט צוויי הערנער.

אן א צאל ערציילונגען און ביישפילן, זענען באזירט איבער דעם 'ציגעלע', אנגעהויבן מיטן 'חד גדיא'. אין גמרא שטייט, אז דער ציג איז דער ווילדסטער צווישן די בהמה דקות, און האבן א אייגנארטיגע נאטור פון שפרונגען און אויספירן איבער אלע צוימען.

אין א ציגן שטאל רוהט א אויסגעצייכענטע געזונטע מוהט, דאס שמעק פון ציגן איז געזונט, זייער מילך איז 'גאר געזונט', ציגן מילך איז דאס מערסטע געזונטסטע מילך, און בכלל דאס בעסטע צו היילן אן א צאל ווייטאגען און שוואכקייטן, ווייל עס נישט פארהאנען אזא זאך ווי אלערגיע ביי ציגן מילך, און עס האט דאס בעסטע נאטורליכסטע ווייטאמינען וואס עס פעלט נאר אויס צו קריגן.

אויף צו האדעווען ציגן אויפן צוועק צו נעמען זייער מילך, און האבן נאך קינדער, איז גענוג איין צוויי זכרים אין א שטאל פון הונדערטע נקיבות, און ווי נאר עס האלט פארן געבורט, געבט עס שוין נישט אזוי שנעל מילך, אבער באלד דערנאך געבט עס ווידער ווי געהעריג.

דאס שטאל ווערט צוטיילט געווענליך, די קליינטשיקע קינדערלעך באזונדער, די טראגעדיגע מאמעס באזונדער, און די נוצליכע וואס געבן זאפארט מילעך אינעם ספעציעלן צוים, ווי זיי ווערן אויסגעשטעלט צום מעלקן, און א פרייע פעלד צום פאשענען.

ציגן האבן נישט דאס ווייכסטע האר, און נישט די לענגסטע הערנער, אבער דאך ווערן ביידע אפגענומען ביי די אייגענטומער, פאר באקוועמליכע און געזונטערע צוועקן.

ציגן (און קאזעס) עסן אלער ערליי פלאנצן כולל די וואס קענען שעדיגן אנדערע בהמות.

א ציג איז מעלה גרה; איר בויך איז צעטיילט אין פיר קאמערן.

## אין יידישקייט 
די ציג איז א כשר'ע בהמה, וואס איז מעלה גרה און האט צעשפאלטענע קאפיטעס.

די תורה רעכנט ציגן צווישן די בהמות וואס מען מעג מקריב זיין אויפן מזבח. ביים משכן איז געווען א באזונדערע דעק אויפן שויבן, פון ציגן הויט. עס איז באקאנט די פירונג פון עבודת יום כיפור אין בית המקדש, ווי מ'האט געמאכט דעם גורל פון אחד לה' און אחד לעזאזל, וואס איז געווען געצייגט אויף וויכטיג גייסטיגע ענינים.

קאַטעגאָריע:בהמות
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
נח מיט זיבן גרייזן

**נח מיט זיבן גרייזן** איז א יידיש־שפראכיקער אויסדרוק צו פארשטעלן א גרייזיקע שריפט. ווען מען וויל פארשטעלן איינעם וואס שרייבט אפט ווערטער מיט גרייזן, ניצט מען דעם איבעטריבנעם אויסדרוק "ער שרייבט נח מיט זיבן גרייזן" צום ביישפיל "ןאוייעך".

קאַטעגאָריע:יידישע אויסדרוקן
וואקזאל

**װאָקזאַל** מײנט אַ טערמינאל סטאַנציִע פֿון דער באַן. 

גרױסע באַקאַנטע װאָקזאַלן זײַנען גראַנד צענטראַל אין ניו יאָרק, וואָטערלו אין לאָנדאָן און מאָנפּאַרנאַס אין פּאַריז.

קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס
ציגאר

מײנט איר פאפיראס?

[קליין|פיר ציגארן פון פארשידענע מארקן (פון דער הייך: [H. Upmann, Montecristo, Macanudo, Romeo y Julieta)]]
קליין|A semi-airtight cigar storage tube and a double guillotine-style cutter
א **ציגאר** איז א בינטל געטרוקענט און געיוערט טאבאק וואס מען צינד אן און מען ציט דעם רויך אינעם מויל (רייכערן). מען וואקסט ציגאר טאבאק אין בראזיל,  קאמערון, קובע, דאמיניקאנישע רעפובליק, האנדוראס, אינדאנעזיע, מעקסיקא, ניקאראגוא, סומאטרא, פיליפינען, און די מזרח פאראייניגטע שטאטן.

קאַטעגאָריע:רויכערונג
בייערן

**בײַערן** () איז אַ לאַנד (פּראָװינץ) אין דרום-דײַטשלאַנד און אַן אַמאָליקע מלוכה. בײַערנס הױפּטשטאָט איז מינכן. פֿון אַלע דײַטשישע פּראָװינצן האָט בײַערן דער גרעסטער שטח, 70,549 ק"מ, און א באַפֿעלקערונג פון בערך 12.5 מיליאָן מענטשן.

די גרעסטע שטעט אין בײַערן זענען: מינכן, נירנבערג, אויגסבורג און רעגענסבורג.

## היסטאריע 
די בײַערישע שטאַמען פון א ראַיאָן צפון פון די אלפן. זיי האָבן גערעדט אַלט-הויכדײַטש.

## עקאנאמיע 
### לאנדווירטשאפט 
אין בײַערן וואַקסן:

* האפן
* קארפ און פארעל
* ספארזשע

## בארימטע מענטשן פון בייערן 
* אלברעכט דירער
* ריכאַרד שטרויס
* מאקס פלאנק

קאַטעגאָריע:לענדער אין דייטשלאנד
בוריק

קליין|250px|בוריקעס
דער **בוריק** אדער דער **צוויק** איז אַ מין געװיקס (װיסענשאַפֿטלעכער נאָמען *Beta vulgaris*). בוריקעס דינען אַלס גרינסן, און מע קען עסן זײערע פֿאַרדיקע רױטע ריבן אָבער אױכעט די בלעטעלעך (װאָס הײסן אױך מאַנגאָלד). 

פון רויטע בוריקעס קאכט מען בארשט (הייס אדער קאלט). אנדערע מאכן "געשטעלטן בארשט" דורך יויערן די בוריקעס.

עס איז פֿאַראַן אַ סאָרט בוריק װאָס האָט אַ גרױסן צוקער-אינהאַלט, און מע מאַכט פֿון אים צוקער אין קאַלטע לענדער. צוקער בוריקעס זײַנען װײַס.

קאַטעגאָריע:גרינסן
טעהראן

**טעראַן** (פערסיש: تهران) איז די הויפטשטאט פון איראן מיט א באפעלקערונג פון 7 מיליאן מענטשן.

## עקאנאמיע 
מער ווי העלפט פון דער פאבריקאציע אין איראן געפינט זיך אין דעם טעהראן ראיאן. די פאבריקאציע שליסט איין פאבריקן פאר אויטאמאבילן, עלעקטראניק, עלעקטרישע פראוויזיעס, געווער, טעקסטיל, צוקער, בעטאן און כעמיקאלן. אויך איז דא אין דרום פון דער שטאט א נאפט ראפינעריע.

צענטער|קליין|900px|טעהראן בייטאג
צענטער|קליין|900px|טעהראן ביינאכט

קאַטעגאָריע:שטעט אין איראן
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
דזשאלאל טאלאבאני

200px|קליין|דזשאלאל טאלאבאני 
**דזשאַלאַל טאַלאַבאַני** (קורדיש: جەلال تاڵەبانی ; געבוירן 12טן נאוועמבער 1933 (ה'תרצ"ד) אין קורדיסטאן) איז דער זעקסטער און היינטיקער פרעזידענט פון איראק, זינט אפריל 6 2005 (כ"ו אדר ב' ה'תשס"ה). ער איז דער ערשטער קורדישער פרעזידענט אין איראק.

קאַטעגאָריע:איראקער פאליטיקער
טשעכיש

**טשעכיש** איז אַ סלאַװישע שפּראַך װאָס געהערט צו דער גרופּע פֿון די מערבֿ סלאַװישע שפּראַכען, צוזאַמען מיט פויליש, סלאוואקיש און סאָרביש. די טשעכישע שפּראַך שרײַבט מען מיט גלחישע (לאטיינישע) אותיות.

טשעכיש איז די הויפּט שפּראַך פֿון טשעכיי. צוועלף מיליאן מענטשן רעדן טשעכיש. טשעכיש איז גאנץ ענלעך צו סלאוואקיש, און די רעדערס פון די צוויי שפראך קענען איינער אנאנד פארשטיין.

## נאמען 
על פי היסטאריע, דער נאמען "čeština" (טשעכיש) שטאמט פון דער נאמען פון א סלאווישער שבט מיטן נאמען "Čech" (טשעך) וואס האט באוואוינט אין בעהמען צענטראל און האט פאראייניקט ארומיקע סלאווישע און דייטשע שבטים אונטער דעם קעניגרייך פון די פרעמיסליד דינאסטיע. על פי טשעכישע מסורה, דער נאמען שטאמט פון דער עלטער-פאטער Čech (טשעך), ווער האט געבראכט זיין שבט צו זייער לאנד אין טשעכיי.

## ביישפיל 
**טשעכיש**: Všichni lidé se rodí svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství

**אידיש**: יעדער מענטש ווערט געבוירן פריי און גלייך אין כבוד און רעכט. יעדער ווערט באשאנקן מיט פארשטאנד און געוויסן; יעדער זאל זיך פירן מיט א צווייטן אין א געמיט פון ברודערשאפט.

גענומען פון דעם אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.

קאַטעגאָריע:טשעכיי
מילאן

**מילאַן** איז איינע פון די גרעסטע שטעט אין איטאליע, מיט א באפעלקערונג פון 1.3 מיליאן. זי איז די 14טע גרעסטע שטאט אינעם אייראפעישן פארבאנד.

## היסטאריע 
## עקאנאמיע 
## געאגראפיע 
## טראנספארט 
קאַטעגאָריע:שטעט אין איטאליע
טייוול אינזל

325px|שמאל|thumb|טייוול אינזל
**טייוול אינזל** (פראנצויזיש: *Île du Diable* אדער *bagne*) איז דער קלענסער און מערסט צפון-דיג אינזל פון די דריי סאלוט אינזלען פלאצירט בערך 11 ק"מ פונעם בארטן פון גויאנע. כר האט א שטח פון 14&nbsp;העקטארן. ביז 1952 איז ער געווען א טייל פון דער פראנצויזישער טורמע קאלאניע אין פראנצויזישער גויאנע.

קליין|250px|מאפע פון טייוול אינזל (*Île du Diable*).דער שטיינערדיגער אינזל, באדעקט מיט פאלמעס, גייט צו א הויך פון 40&nbsp;מעטער איבערן ים-שפיגל.

קאַטעגאָריע:אינדזלען
קאַטעגאָריע:פראנקרייך
קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
לאנדאן וואטערלו סטאנציע

left|thumb|250px|
**וואטערלו באן סטאנציע** איז א הויפט סטאנציע וואס געפינט זיך לעבן דער וואטערלו בריק אין לאנדאן. די סטאנציע איז געעפנט געווארן 11 יולי 1848. די סטאנציע האט 24 פעראנען, מער ווי יעדע אנדער סטאנציע אין דער פאראייניגטן קעניגרייך, און איז אויך די מערסט באשעפטיקטע סטאנציע אין לאנד.

די סטאנציע איז דער לאנדאן טערמינוס פון דער דרום-מערב הויפט באן ליניע. דערווייל ווערן די באנען אפערירט פון דער פירמע *דרום-מערב באנען*.

ביז דעצעמבער 2007 איז וואטערלו געווען אן אינטערנאציאנאלע סטאנציע באדינט דרוך אייראסטאר.

וואטערלו איז א חשובער טראנספארט צענטער; אחוץ דער הויפט סטאנציע איז פאראן אויך וואטערלו מזרח באן סטאנציע, אן אונטערגרונט סטאנציע און אן אויטאבוס סטאנציע.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:לאנדאנער וואקזאלן
קליוולאנד

**קליװלאַנד** איז א שטאט אין צפון אהאיא, פאראייניקטע שטאטן. עס איז באַפֿעלקערט מיט ארום 400 טויזנט מענטשן. דער נאמען קליוולאנד איז באשטימט געווארן נאכן גענעראל מאזעס קליוולענד אין 1796

קאַטעגאָריע:אהאיא
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים
קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
בערגאמאט

**בערגאַמאָט** איז אַ פֿרוכט פֿון די גרופּע פֿון די ציטרוס-פֿרוכטן, און זעט אױס װי אַ לימענע מיטן פארעם פון א בארן. פֿון בערגאַמאָטן מאַכט מען בערגאַמאָט-בױמל, װאָס װערט באַנוצט צו אַראָמאַטיזירן ערל גרײ-טײ.

קאַטעגאָריע:פרוכט
לוקסעמבורגיש

**לוקסעמבורגיש** (Lëtzebuergesch, , , , ) איז א דיאלעקט פון דייטשיש, מיט אסאך פראנצויזישע ווערטער, וואס איז (זייט 1984) אן אפיציעלע שפראך אין לוקסעמבורג. אין 1976 האט מען אנגעהויבן צו שרייבן לוקסעמבורגיש. 

בערך 300,000 מענטשן רעדן לוקסעמבורגיש. אויך אין בעלגיע, דייטשלאנד און פראנקרייך זענען דא לוקסעמבורגיש רעדערס.

קאַטעגאָריע:לוקסעמבורג
קאַטעגאָריע:גערמאנישע שפראכן
שטעטין

**שטעטין** (פויליש: *Szczecin* *שטשעטשין אדער שטשעצין*) איז די הויפטשטאָט פון מערב-פאמעראניע אין פּױלן ביים טייך אדער, לעבן דער דײַטשער גרענעץ און אַן אַמאָליקע שטאָט פֿון האַנזאַ-פֿאַרבאַנד. שטעטין איז געװען ביז צום סוף פֿון דער צװײטער װעלט מלחמה אַ טייל פֿון דײַטשלאַנד.

## היסטאריע 
## צווילינג שטעט 
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 

קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
1893

## געשעענישן 
* 1טן יאנואר - יאפאן הייבט אן ניצן דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר
* 23סטן פעברואר - רודאלף דיזל באקומט א פאטענט פאר'ן דיזל מאטאר
* 4טן מערץ - סטיווען גראווער קליוולאנד ווערט 27סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
* 10טן מערץ - דער העלפאנדביין בארטן ווערט א פראנצויזישע זידלונג

## געבוירן
* 30סטן יאנואר - יצחק מאיר לעווין, פארזיצער פון אגודת ישראל און דער ערשטער שטיץ מיניסטער פון ישראל (נפטר 1971)
* 22סטן אפריל - מאקס וויינרייך, יידיש־שפראך לינגוויסט
* 30סטן אפריל - יאאכים פאן ריבענטראפ, אויסערן מיניסטער פון  נאצי דייטשלאנד (געהרגעט 1946)
*  דניאל אסטער, דער ערשטער יידישער בירגערמייסטער פון ירושלים, און דער ערשטער בירגערמייסטער פון מערב ירושלים
*  דין אטשעסאן, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אונטער פרעזידענט  הארי טרומאן 

## געשטארבן 
* 10טן אויגוסט - נפתלי צבי יהודה בערלין, ראש ישיבה פון דער וואלאזשינער ישיבה (געב' 1817)
* 6טן נאוועמבער- פעטער איליטש טשייקאווסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1840)
אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט

די **אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט** איז געשאפן דורך אלבערט איינשטיין (פאר וועלכע ער האט באקומען דעם נאבעל־פריז). די טעאריע איז, אז צייט מיט פלאץ (געשפרייט) זענען רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס איז איין מאטריאל געפלאכטן אינאיינעם, צום ביישפיל אזוי ווי מען מעסט א זאך די לענג און די ברייט, אזוי ווערט עקזיסטענץ געמאסטן דורך צייט (ווען, פון ווען, ביז ווען) און פלאץ (וואו, פון וואו, ביז וואו) אבער עס איז איין זאך, און אז דאס ווערט געשאפן דורך גראוויטאציע פון א מאסיווער אביעקט (צום ביישפיל די ערד) וואס שאפט א בייג אין דעם ליידיגן צייט/פלאץ אז עס זאל יא עקזיסטירן צייט/פלאץ.

## שווארצשילד־מעטריק 
די ערשטע לייזונג וואס מען האט פארגעשלאגן צו דער גלייכונג האט דער פיזיקער קארל שווארצשילד געגעבן. די לייזונג שילדערט די קרומקייט פון א רוים ארום א ספֿערישן שטערן, און ווען מען דער שטערן ווערט גענוג צעקוועטשט טוט די לייזונג פאראויסזאגן דאס עקזיסטענץ פון א שווארצער לאך. מיט דער הילף פון דער דאזיקער לייזונג קען מען דעפינירן א שווארצע לאך ווי א קערפער מיט א שווער פֿעלד אזוי שטארק אז אפילו ליכט קען אנטלויפֿן דערפֿון. דער שווארצשילד־מעטריק איז צוגעפאסט צו א שווארצע־לאך וואס איז נישט אנגעלאדן און דרייט זיך ניש.

## זעט אויך 
* ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט

קאַטעגאָריע:פיזיק
פעטוטשיני

left|thumb|250px|פעטוטשיני מיט פעסטאָ
**פֿעטוטשיני** זײנען איטאַליענישע ברײטע לאָקשן פון מעל און אײער. אַ באַקאַנטע שפּײז מיט פעטוטשיני איז פעטוטשיני אַלפרעדאָ, לאָקשן מיט סמעטענע און פארמעזאן קעז. 

קאַטעגאָריע:עסנווארג
מוטאציע

**מוטאציע** איז א ענדערונג אין דער גענע פון א ארגאניזם. מוטאציע איז א וויכטיקע טייל פון דער עוועלאציע טעאריע.

מוטאציע קען פאסירן פון פארשיידענע סיבות, ווי למשל פון א צעל צעטיילונג, פון א שטראלונג אדער פון סיי וואסערע כעמישע סובסטאנצן.


קאַטעגאָריע:גענעטיק
קאַטעגאָריע:ביאכעמיע
טראמוויי

קליין|250px
אַ **טראַמװײ** (**טראַם**) איז אַ סארט פארמיטל װאָס פאָרט אויף שינעס אין די גאַסן. די ערשטע טראמווייען זענען געווען געפירט מיט פערד. שפעטער האט מען געניצט אנדערע ערליי קראפט. פון מיטן 19טן יארהונדערט ביז מיטן 20סטן יארהונדערט זענען טראמווייען געווארן פארשפרייט איבער דער וועלט, בעיקר ניצנדיג עלעקטרישן קראפט. נאכהער זענען רוב טראמווייען בטל געווארן. לעצטנס האט מען אנגעהויבן באנייען טראמוויי טראנספארט.

אין בעלגיע, די שטעט אנטווערפן, בריסל און גענט האבן טראמוויי סיסטעמען וואס מען טוט היינט פארגרעסערן. אמסטערדאם אין האלאנד האט א פארשפרייטע טראמוויי סיסטעם מיט 16 ליניעס.

ציריך, שווייץ, האט עטלעכע טראם ליניעס.

די טראמווייען שטעלן זיך אפ ביי באשטימטע טראם סטאנציעס, וואס קענען זיין אזוי ווי אויטאבוס סטאנציעס אדער מיט הויכע פעראנען ווי באן סטאנציעס.

## זעט אויך 
* ירושלים לייכטע באנען

קאַטעגאָריע:באן טראנספארט
קאַטעגאָריע:פארמיטלען
טארף

[left|thumb|250px|טאָרף אין [סקאטלאנד]]
**טאָרף** איז אַן אָרגאַנישע סובסטאַנץ װאָס געפֿינט זיך אין מאָכיגע, זױערע זומפּן. טאָרף אַנשטײט אַזױ: אין זומפּן װאַקסט טאָרף-מאָך (װיסנשאַפֿטלעכער נאָמען: *Sphagnum*) און צוליב די זױערע סבֿיבֿה װאָס איז אָרעם אין זױערשטאָף װערט ניט אינגאַנצן פֿאַרפֿױלט. די דאָזיגע פֿלאַנצלעכע מאַטעריִע װאָס װערט ניט אינגאַנצן פֿאַרפֿױלט הײסט טאָרף. טאָרף האָט אַ װיכטיגע װירטשאַפֿטלעכע באַדײַטונג, װײַל מען באַנוצט עס פֿאַר ברענען, װי נאַפֿט און קױלן.

קאטעגאריע:ברענשטאפן
עמוקה

[קליין|250px|דער קבר פון [יונתן בן עוזיאל אין עמוקה]]
**עמוקה** איז א יישוב אין צפון דיסטריקט אין ישראל.
לויט אן אלטער מסורת, ליגט יונתן בן עוזיאל אין עמוקה.
עס איז א-מנהג צו גיין צו זיין קבֿר אין אנהייב חדשים, אין מיטן חודש, ווי אויך כ"ו חודש סיון (די יאָרצייט), אָבער מען קען דאָרטן געפינען פילע מענטשן אַלע יאָר ארום.
עס איז אַ מנהג וואָס אנגעהויבן אין די 17 יאָרהונדערט. אויף זײן קבֿר בעט מען גאָט, ער זאָל געבן אַ גוטע שידוך, קינדער, אַ גוטע פרנסה, נחת פֿון די קינדער, אַ גוטא געזונט, א.א.וו.

קאַטעגאָריע:ישובים אין ישראל
כרמלית (חיפה)

קליין|250px|
קליין|300px|רוטע מאפע
די **כרמלית** (אויסגערעדט: קאַרמעליט) איז די אונטערגרונט פֿוניקולאַר פֿון דער שטאָט חיפֿה. דער כרמלית איז אײנע פֿון די קירצסטע מעטראס אױף דער גאָרער װעלט.

דאס כרמלית איז אויפגעשטעלט געווארן  אין די 1950ער יארן, און האט אנגעהויבן אויפנעמען פאסאזשירן, דעם 6טן אקטאבער 1959. די ערשטע פלענער אויפצושטעלן די אונטערגרונט באן, איז שוין פון דעם בריטישן מאנדאט, וועלכע האט פלאנירט, און באטראכט פארשלאגן פון עטליכע אינזשערנירן אין די 1930ער יארן, עס איז אבער קיינמאל נישט צושטאנד געקומען.

ווען ישראל איז געווארן זעלבסטשטענדיק, האט מען פריש אנגעפאנגען באטראכטן פלענער, און צום ענדע באשלאסן אויפצושטעלן אן אונטערגרונט באן. דער באן איז פאקטיש נישט א באן, עס ארבעט אין א געוויסע וועג ווי א ליפט, מיט צוויי מאטארן, פון ביידע עקן פון די רעלסן, וואס זיי טרייבן די וואגאנען, ווען איין וואגאן פארט ארויף, פארט אן אנדערע וואגאן אראפ און טרייבט ארויף די אנדערע באן. דער ליניע באשטייט בלויז פון אן איינצעלנע רעלס, אבער פונקט אינדערמיט ווי די צוויי וואגאנען טרעפן זיך איז דא צוויי, צו ערמעגלעכן דאס אריבערגאנג.

די לענג פון די ליניע איז 2,000 מעטער, מיט די זעקס סטאנציעס אריינגערעכנט, 1,803 מעטער אן די סטאנציעס.

די ווייטקייט פון דער ערשטער סטאנציע ביזן ענדע ליניע, איז זעקס-זיבן מינוט רייזע. די באן געפונט זיך זעכצן מעטער אונטער ערד אין דורכשניט, די ברייטקיטט פון טונעל איז 3.30 מעטער, און ביי די צענטער ווי ביידע וואגאנען טרעפן זיך דאפלט 6.60. די הויכקייט פון טונעל איז 4.20.

אין סטאמבול, טערקיי. איז פארהאן א קלענערע ליניע, אבער דארט איז דא א ברייטע נעץ פון אונטערערדישע באנען, און אין חיפה איז דאס די איינציקסטע אונטערערדישע טראנספארט מיטל. די שיפקייט איז 30 פראצענט, און די אונטערשידט צווישן די העכסטע סטאנציע און די נידעריקסטע, איז 274 מעטער וואס די איינציקסטע אין די וועלט צו פארן אזא שיפקייט.

די ערשטע סטאנציע געפונט זיך אויפן כרמל בארג , וואס דארט געפונט זיך די קאנטראל סיסטעמען, די סטאנציע געפונט נאנט צו די זאא, און הייסט גן האם. די צווייטע סטאנציע בני ציון, וואס איז נעבן בני ציון שפיטאל. די דריטע סטאנציע איז אין הדר געגנט איז מצדה סטאנציע. פערטע סטאנציע איז הנביאים גאס. סולל בונה איז די פיפטע סטאנציע. און פאריז פלאזא איז די לעצטע, און נידעריקסטע סטאנציע, וואס געפונט זיך אין אונטערשטען טייל פון שטאט (עיר התחתית). נאנט צום פארט, און חיפה צענטראל באן סטאנציע.

## גאַלעריע 

File:The New Carmelit 08-10-2018.jpg
File:Carmelit 2018 car seats.jpg
File:CarmelitP4120027.JPG
File:270 2010-09-06 07-57-45 Carmelit.JPG

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל

קאַטעגאָריע:באן
קאטעגאריע:חיפה
בריזשיט בארדא

left|thumb|250px|בריזשיט באַרדאָ מיט דזשין לואיס אין דעם פילם "און גאט האט באשאפן א פרוי"
**בריזשיט באַרדאָ** באקאנט אויך מיטן נאמען **BB** (געבוירן י"ט תשרי ה'תרצ"ה; סעפטעמבער 28, 1934) איז א פראנצויזישע אקטריסע און א פריערדיקע מאדעל, זינגערין און א חיות רעכטן אקטיווע. זי איז געוועזן א וויכטיקע סעקסימבאל אין די 1950ער.

אין די 1970ער אט זי אפגעטראטן פון איר פארוויילונג אינדוסטריע, דאס האט זי געטאן נאך וואס זי האט זיך באטייליקט אין איבער 50 פילמען און פובליצירט עטלעכע מוזיק אלבאמען.

קאַטעגאָריע:מאדעלקעס
קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
קאַטעגאָריע:זינגערס
שרה בערנאר

left|thumb|250px|נאדארס פארטרעט פון סאַראַ בערנאַר
**סאַראַ בערנאַר** אויך באקאנט ווי **די געטליכע סארא** (י' חשוון ה'תר"ה - ט' ניסן ה'תרפ"ג; אקטאבער 23 1844 - מערץ 26, 1823) איז געווען א פראנצויזישע טעאטער אקטריסע. זי איז געווען באקאנט ווי די וועלטס בארימטסטע אקטריסע אין דער היסטאריע. איר עיקרדיקער נאמען האט זי דערגרייכט אויף דער טעאטער בינע אין אייראפע אין די 1840ער. איר זיידע איז געווען א ייד.

קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
מארלאן בראנדא

[left|thumb|250px|מארלאן בראנדא אין דער פילם "[דער קוואטער (פילם)|דער קוואטער"]]
**מאַרלאָן בראַנדאָ דער יינגער** (ענגליש: *.Marlon Brando Jr*; 3טן אפריל 1924 - 1טן יולי 2004) איז געווען איינער פון די גרויסע באקאנטע אמעריקאנער פילם אקטיארן.

קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
יוחנן וואלאך

**יוחנן וואַלאַך** (געב' 14טן מיי 1945) איז אַ געוועזענער פוסבאָל שפּילער פֿון ישראל. הײַנט, פרעזידענט פון מכבי חיפה ספארט אָרגאַניזאַציע.

## מאַנשאַפֿטן 
* מכבי קרית ביאַליק (1962-1965)
* הפועל חיפה (1965-1977)
* מכבי חיפה (1979-1977)
* האנג קאנג פוטבאל קלוב (1985-1990)

## וועבלינק 
* יוחנן וולך אין  הפועל חיפהס סימפאטיערס נעצזייט 

קאַטעגאָריע:פוסבאלערס
יהודה פען

**יודל (יהודה) פּען** (ענגליש: *Yehuda Pen*; רוסיש: *Юрий Моисеевич Пэн*)  (5טן יוני 1854 - 28סטן פעברואר 1937) איז געווען א אַ רוסישער און װײַסרוסישער מאָלער פֿון ייִדישן אָפּשטאַם, און דער מאָלערײַ-לערער פון מארק שאגאל. ער איז געווען אַן אָנגעזעענער טוער פֿונעם "ייִדישן רענעסאַנס" אין דער קונסט פֿון װײַסרוסלאַנד.

## ביאגראפיע
פען איז געבױרן דעם 5טן יוני 1854 צו אן ארעמער יידישער פאמיליע אין נײַ-אַלעקסאַנדער, קאָװנער גובערניע, רוסלענדישע אימפּעריע (איצט זאַראַסײַ אין דער ליטװישער רעפּובליק). שפעטער האט ער געוואוינט אין דענענבורג (היינט לעטלאנד). ער האט שטודירט קונסט אין דער פעטערבורגער קונסט אקאדעמיע.

ער איז געווען אַן אָנגעזעענער טוער פֿונעם "ייִדישן רענעסאַנס" אין דער קונסט פֿון װײַסרוסלאַנד אין אָנהײב פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. אין 1897 האָט ער געגרינדעט אין װיטעבסק אַ פּריװאַטע שולע פֿון צײכענען און מאָלערײַ. עס האָבן זיך בײַ אים געלערנט מאַרק שאַגאַל, אָסיפּ צאַדקין, על ליסיצקי און נאָך אַנדערע באַקאַנטע קינסטלער.

פען איז געשטאָרבן דעם 28סטן פֿעברואַר 1937 אין וויטעבסק, (װײַסרוסלאַנד). 

## גאַלעריע 

Image:Street_in_Vitebsk.jpg|א גאס אין וויטעבסק
Image:Yury_Pen-Clock-maker.jpg|א זייגער מאכער
Image:Yury_Pen-Divorce.jpg|א גט
Image:Yury_Pen-Talmudist.jpg|א תלמיד חכם

## וועבלינקען 
* פאסטמארקעס פון בעלארוס מיט דעם פנים פון יהודה פען

קאַטעגאָריע:מאלערס
קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
פוטבאל (באדייטן)

קליין|250px|בילדער פון די פארשידענע מינע פוטבאל שפילן
**פוטבאָל** איז אַ נאמען פון עטלעכע ספּאָרטן וואס צוויי גרופעס מענטשן שפילן איינס קעגן אנאנד מיט א באַל, וואס מען שפילט מיטן פֿוס שטויסנדיג דעם באַל. 
* פוטבאל איז דער מערסטער פּאָפּולערער פוסבאל ספּאָרט אין דער גאַנצער װעלט, בפֿרט אין אײראָפע און דרום אמעריקע (אין צפון אמעריקע הייסט עס ״סאקער״. 
* אמעריקאנער פוסבאל, וואס איז שטארק פאפולער אין די פאראייניגטע שטאטן. 
*  ראגבי פוטבאל.

‎
די צד השוה פון אלע פוסבאל שפילן איז:
* מען שפילט מיט א קיילעכדיקן (אדער האלב-קיילעכדיקן) באל (דער באל הייסט א פוסבאל).
* יעדע גרופע פראבירט צו מאכן פונקטן (גוילס) דורך פירן דעם באל אריין דעם קעגנאיבער טויער (אדער אריבער די קעגנאיבער ליניע).
* מען קאפעט דעם באל מיט די פיס.
* ס'איז פאראן אן אפֿסייד תקנה, לויט וואס איז דא א געוויסער שטח פון פעלד וואו מען טאר נישט שטיין.

קאַטעגאָריע:פוסבאל
קאַטעגאָריע:באל שפילן
מין (ביאלאגיע)

אין ביאלאגישער טאקסאנאמיע איז **מין** די צווייטע נידעריגסטע קלאסיפיקאציע. עטלעכעט מינים געהערן צו איין פאמיליע, און יעדער מין ווערט צעטיילט אויף זגאלן. למשל, וואס מענטשן רופן א הערש אדער א דעמב איז טאקע א מין; די ביאלאגן אנערקענען אסאך זגאלן פון הערשן און דעמבן.

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
זומערשפרענקלעך

left|thumb|250px|זומער־שפרענקלעך
**זומער־שפּרענקלעך** זײנען קליינע פּינטלעך פון מעלאנין אױף דער הויט, ספּעציעל פון בלאָנדע און רױטהאָריגע. זומער־שפּרענקלעך ערשײנען אױף דער הױט נאָך אַ שטיק צײט וואס מ'פארזוימט זיך אונטער דער זון אָן שוץ.

געוויסע זומער־שפּרענקלעך קענען װערן א געפאר מיט דער עלטער.

אזוי אויך א געבורט-צייכן, אדער א שיינהייט-פינטל צו פּליאַמע.

קאַטעגאָריע:מעדיצין
קאַטעגאָריע:אנאטאמיע
ניישטאט אן דער אײש

**ניישטאט אַן דער אײש** איז אַ שטאָט אין דרום דײטשלאַנד, אין דער געגנט פון פראַנקן. פון דאָרטן שטאַמט דער באַנקאַנטער אידישער פילאָלאָג און שרײבער אליהו בחור.

קאַטעגאָריע:שטעט אין דייטשלאנד
ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט

די **ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט** פון אלבערט איינשטיין איז געבויט אויף דער טעאריע פון רעלאטיוויטעט פון גאלילעא לויט וואס באוועגונג איז אלעמאל רעלאטיוו. איינשטיין האט געענדערט די טעאריע פון גאלילעא בעיקר ביי הויכע גיכן. אריינגעבויט אין דער טעריע איז אז ליכט פארט שטענדיג מיט דעם זעלבן גיך, נישט קיין אונטערשיט ווי גיך פארט דער מענטש וואס טוט אים מעסטן. מען האט דאס באשטעטיגט אין דעם באוואוסטן עקספערימענט פון מיכאלסאן-מארלי.

איינער פון די קאנסעקווענצן פון דער טעאריע איז אז זאכן ווערן קירצער וואס גיכער זיי גייען. דאס טוט מען באמערקן נאר ביי גאר הויכע גיכן.

איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבינדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט דער טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.

א קאנסעקווענץ פון דער טעאריע איז אז מאס איז רעלאטיוו צו ענערגיע E=mc², און די מאטריאל קען פארוואנדלט ווערן צו ענערגיע צ. ב. נוקלעארע ענערגיע פון אוראניום אדער די זון שטראלן.

## דער צווילינג משל 
לויט איינשטיין'ס טעאריע קען אויסקומען דער פאלגנדער משל מיט די צווילינג: אויב צוויי ברודער ווערן געבוירן אויף דער וועלט אין דער זעלבער צייט. לאמיר זיי רופן ראובן און שמעון. איין טאג פליט ראובן ארויף מיט א ראקעט וואס פארט גאר שנעל (קרוב צו דער גיך פון ליכט). פאר ראובן שפירט עס ווי ער פליט פאר אפאר סעקונדעס, און זיין זייגער ווייזט אויך אזוי. ווען ראובן קומט צוריק אראפ, טרעפט ער שמעון אן אלטן מענטש, און שמעון זאגט אים אז ער האט געווארט פאר אים פופציג יאר. וויבאלט ראובן איז געפארן גאר שנעל, איז צייט פאר אים געגאנגען אסאך שטייטער ווי די צייט פון שמעון וואס איז נישט געפארן אזוי שנעל.

### נאסא'ס פראבע 
נאסא האט אויספרובירט איינשטיין'ס טעאריע מיט צוויי אטאמישע זייגערס וואס מען האט אנגעשטעלט אויף גענוי דער זעלבער צייט. איין זייגער האט מען ארויפגעשיקט מיט א ראקעט וואס איז געפארן זייער שנעל (אבער נישט גענוג שנעל אז דער חילוק אין צייט זאל קענען באמערקט ווערן דורך מענטשן). ווען מען האט צוריק אראפגעברענגט דעם זייגער און אים פארגלייכט מיט דעם אנדערן האט מען געזען אז ער איז טאקע אנדערש מיט א חלק פון א סעקונדע, גענוי וויפיל עס וואלט געדארפט זיין לויט דער טעאריע פאר דער שנעלקייט מיט וואס דער ראקעט איז געפארן.

## זעט אויך 
* אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט

קאַטעגאָריע:פיזיק
טראנס-סיבירישע באן

**די טראַנס-סיבירישע באַן** () איז די לענגסטע באַן ליניע אױף דער גאָרער װעלט פון מאָסקװע קײן װלאַדיװאָסטאָק. די באַן האָט מער װי 80 סטאַנציעס און האָט אַ װײטקײט פון 9300 קילאָמעטערס. די באַן פאָרט זײער פּאַמעלעך, נאָר ביז 70 ק"מ א שעה.

די באן פארט אדורך יאראסלאוול, טשעליאבינסק, פערם און אמסק.

קאַטעגאָריע:באן
קאַטעגאָריע:סיביר
פשיבאזשע

**פּשיבאָזשע** (פויליש: *Przyborze*) איז א דארף אין פױלן. פשיבאזשע געפינט זיך לעבן דער שטאט שטעטין.

קאַטעגאָריע:דערפער אין פוילן
טשארלי טשאפלין

קליין|250px|באקאנטע פיגור טשארלי טשאפלין
סער **טשאַרלס ספּענסער "טשאַרלי" טשאַפּלין** (ענגליש: *Sir Charles Spencer "Charlie" Chaplin*; 16טן אפריל 1889 - 25סטן דעצעמבער 1977) איז געווען א בארימטער ענגלישער אקטיאר, קאמיקער, סצענאר שרייבער, קאמפאזיטאר און פון די גרויסע פילם רעזשיסארן פון אלע צייטן. ער איז געווען שטארק בארימט פאר זיינע שטומפילמען.

זיין פילם קאריערע האט געצויגן מער ווי 75 יאר. ער האט אנגעהויבן אין טעאטער ווען ער איז געווען אלט פינעף יאר און האט געארבעט ביז ער איז געווען אלט 80. זיין לעצטער פילם איז געווען ״די גראפֿין פון האנג קאנג״ אין 1967.

## ביאגראפיע 
## אויסצייכענונגען 
* ער איז געווארן באלוינט מיט דריי באזונדערע אסקארס.

## פילמאגראפיע 
* דאס קינד, 1921
* א פרוי פון פאריז, 1923
* די גאלד געיעג, 1925
* מאדערנע צייטן, 1936
* דער גרויסער דיקטאטאר, 1940
* א קעניג אין ניו יארק, 1957

קאַטעגאָריע:בריטישע מענטשן
קאַטעגאָריע:אקטיארן
קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
קאַטעגאָריע:רעזשיסארן
קאַטעגאָריע:פילם פראדוצירער
קאַטעגאָריע:קאמפאזיטארן
פראנקפורטער

קליין|לינקס
**פראנקפורטער** איז אַ מין װאורשט װאָס שטאַמט פון דײטשלאַנד, אָבער װערט געגעסן אין אַ סך לענדער. דער ארגינעלער פראנקפורטער איז געמאַכט פון חזיר פלײש אין שעפּסענע קישקעס און װערט גערײכערט הענגנדיק. עס זײנען פאַראַן װערסיעס געמאַכט פאַר לײט װעלכע עסן ניט קײן חזיר פלײש, פון עוף אָדער רינד. 

פראנקפורטערס ווערן געקאכט, און מערסטנס טוט מען זיי אנווארעמען פאר'ן עסן. כשר'ע פראנקפורטערס ווערן געמאכט פון רינדער פלייש.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
ווורשט

250px|קליין|וווּרשט
**װוּרשט** איז כּלערלײ גערײכערט, געקאָכט אָדער געטריקנט געהאַקט פֿלײש װאָס װערט אַרײַנגעקװעטשט אין אַ מת'ע אָדער קינסטלעכע קישקע. עס זענען פֿאַראַן אַ סך סאָרטן װוּרשט: פֿראַנקפֿורטער, סאַלאַמי, סערװעלאַט, מאָטאַדעלאַ, טשאָריסאָס און נאָך אין ספֿור אַנדערע. װוּרשט מאַכט מע װײַל ס'איז געשמאַק, אָבער אױך מחמת פֿלײש פֿאַרפֿױלט גיך און װוּרשט האַלט זײער לאַנג אָן אײַס שאַנק.

קאַטעגאָריע:פלייש
שלמה הכהן ראבינאוויטש

**רבי שלמה הכהן ראבינאוויטש זצ"ל** (ה'תקס"א - כ"ט אדר ה'תרכ"ו), דער ערשטער ראדאמסקער רבי. באקאנט אלס **דער תפארת שלמה**.

## אפשטאם 
**רבי שלמה** איז געבוירן צו זיין פאטער הרב **דוב צבי הכהן** רב אין וולאשצאווי. אין צו זיין מוטער א טאכטער פון הרב שלמה פון  פינטשאוו דער פארפאסער פון ספר ויקהל שלמה.

## רבנות 
**רבי שלמה** איז געווען א תלמיד פון רבי מאיר פון אפטא, רבי פישל סטריקאווער און רבי ישעיה פון פשעדבארזש.

ער איז אויך געווען א תלמיד פון הרב יחזקאל פון קאזמיר. ער האט געהאלטן שטארק פו זינגען ניגונים. ער האט אמאל געזאגט אז א נייער ניגון אויף יו"ט איז גענוי אזוי ווי א נייער אתרוג אויף סוכות.

אום יאר ה'תקצ"ב האט די קהילה פון ראדאמסק גערופן **רבי שלמה** צו ווערן זייער שטאטס  רב; די יידישע קהילה איז דעמאלטס געציילט פֿיר הונדערט פארשוין. די יידן האבן געוואוינט אין דער פארשטאטר בּוּגָי, וואס איז געווען געשיידט פון דער שטאט מיט א טויער. ווען **רבי שלמה** איז געווארן רב האבן די געסעלעך פון ראדאמסק אנגעהויבן זיך אנפילן מיט הונדערטער חסידים, וואס זענען געקומען צו הערן תורה פון **רבי שלמה**. ער האט זיך דערקעגנט צו ווערן א רבי אבער די חסידים האבן דאס פארלאנגט און בלית ברירה איז ער געווארן אן אדמו"ר. אזוי האט ער געגרינדעט דאס חסידות פון ראדאמסק.

אום יאר תר"ג איז נפטר געווארן דער גרויסער רבי, רבי דוב בער פון ראדאשיץ, איינער פון די רבי'ס פון רבי שלמה. אסאך פון זיינע חסידים האבן אנגעהויבן פארן קיין ראדאמסק און מקבל געווען אויף זיך הר"ר  שלמה אלס  זייער רבי.

אום אסרו חג פון פסח תר"ח איז נפטר געווארן דער אלטער ווארקער רבי זצ"ל. נאך זיין פטירה האבן א טייל פון זיינע חסידים אויך אנגעהויבן פארן קיין ראדאמסק.

די הנהגה פון רבי שלמה כלפי זײַנע חסידים איז געווען אין אן אופן פון גרויס געדולד, אויף יעדער זאך האט ער געטראפֿן א פאסיגע עצה, סײַ אין ענינים פון פריוואטע מענטשן און סײַ אין ענינים צו טון מיטן כלל.

צווישן זיינע חסידים איז געווען הר"ר חיים דוד בערנהארד, דער "רבי דאקטאר".

## הסתלקות 
**רבי שלמה** איז נפטר געווארן פֿרײַטאג כ"ט אדר ה'תרכ"ו, און די לויה איז פארגעקומען דעם זעלבן טאג.

## פאמיליע 
פון זיינע קינדער:

* הרב **אריה לייביש הכהן ראבינאוויטש** ( - כ"א מנחם אב ה'תר"ן), פון ראדאמסק.

* הרב **צבי מאיר הכהן ראבינאוויטש** ( - ד' מנחם אב ה'תרס"ב), רב אין ראדאמסק.

* הרב **אברהם ישכר בער הכהן ראבינאוויטש** ( - י"ג אלול ה'תרנ"ב), דער חסד לאברהם.

## זיינע ספרים 
* תפארת שלמה - על התורה און מועדים

## רעפערענצען 
קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:כהנים
וויליאם באקלי

קליין|250px|ביל באקלי
**וויליאם פרענק באקלי** (24סטן נאוועמבער, 1925 - 27סטן פעברואר, 2008), באקאנט אלס **ביל באקלי** איז געווען אן אמעריקאנער פארפאסער, שרייבער און קאנסערוואטיווער קאמענטאטאר. ער האט געשאפען די פאליטישע צייטשריפט נעשאנעל רעוויו אין 1955.

ער ווערט באטראכט אלס דער וואס האט אויפגעלעבט קאנסערוואטיזם און מאכן עס פאר אינטעלעקטואלער באוועגונג נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, זייענדיג א בארימטער און טאלאנטפולער שרייבער, אין די צייטן ווען ליבעראלן האבן דאמינירט די אינטעלעקטואלע וועלט, אראפלייגדיג דעם פונדאמענט פאר די מאדערענע אמעריקאנער קאנסערוואטיווע פרעזידענט קאנדידאטן בערי גאלדוואטער און ראנאלד רעיגען.

ער איז געבוירן אין ניו יארק און אלס קינד האט ער געלערנט אין ענגלאנד.

באקלי
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער שרייבער
דען קוועיל

left|thumb|250px|דען קוועיל
**דזשעימס דענפארט (דען) קוועיל** (געבוירן 4טן פעברואר, 1947) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער, א געוועזענער סענאטאר פון אינדיאנא. ער איז געווען דער פיר און פערציגסטער וויצע-פרעזידענט פון אמעריקע אונטער דזשארזש הערבערט וואלקער בוש (1989-1993).

קווייל איז געבוירן אין אינדיאנאפאליס אבער איז געצויגן געווארן אין אריזאנע.

קאַטעגאָריע:וויצע פרעזידענטן
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
פולין גדול

**פּולין גדול** אדער **גרויס פוילן** איז אַ ראיאן אין פּױלן, און איינע פֿון די פיר לענדער פֿונעם ועד ארבע ארצות. די גרעסטע שטעט אין פּולין גדול זײנען לאדזש, קאליש און פּױזן.

קאַטעגאָריע:היסטארישע ראיאנען אין אייראפע
מייקל דוקאקיס

left|thumb|250px|מייקל דוקאקיס
**מייקל סטענלי דוקאקיס** איז אן אמעריקאנער פאליטיקער, א געוועזענער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס, ער איז געווען דער דעמאקראטישער קאנדידאט פאר פרעזידענט אין 1988 אנטקעגען דזשארזש הערבערט וואלקער בוש.

דוקאקיס האט געדינט אלס דער לענגסטער גאווערנער אין מאסאטשוסעטס היסטאריע, ער איז געווען דער צווייטער  אמעריקאנער גאווערנער פון גריכישע אפשטאם און די היסטאריע נאך ספירא עגניו.

קאטעגאריע:דעמאקראטישע פרעזידענט קאנדידאטן
מארלין דיטריך

קליין
**מאַרלין דיטריך** (געבוירן אין בערלין ה'תרס"ב - געשטארבן פון קענסער ה'תשנ"ב 1901 - 1992) איז געוועזן א דייטשישע אקטריסע, זינגערין אונד א קאמיקערין. זי איז געוועזן באקלערט ווי די ערשטע דייטשישע אקטריסע וועלכע האט מצליח געוועזן אין האליוווד.

בעת ווען דער נאציזם האט געהערשט אין דייטשלאנד האבן די הויפט נאציס באארבעט מעשים צו איר ברענגען פון האליוווד קיין דייטשלאנד צו העלפן דער נאצישער פּראָפּאַגאַנדע, אבער זי איז געווען אנטקעגן נאציזם און זיי אפגעזאגט. זי האט באקומען אמעריקאנער בירגערשאפט.

קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
קאַטעגאָריע:דייטשן
יצחק קאצענעלסאן

**יצחק לייב קאצענעלסאן** הי"ד (ה'תרמ"ו - ה'תש"ד) איז געווען א יידישער לערער און דיכטער.

ער איז געבוירן אין תרמ"ו (1886) אין קארעליץ, מינסקער גובערניע, ווייסרוסלאנד (היינט הראדנע וואבלאסט, בעלארוס). קורץ נאך דעם האט זיין משפחה געצויגן קיין לאדזש, דארט איז ער געהאדעוועט געווארן.

אין די מלחמה יארן האט ער זיך געפונען אין דער ווארשעווער געטא, וואו ער איז געווען טעטיג אין דעם געטא אויפשטאנד. שפעטער האט מען אים געפירט אין אוישוויץ וואו די נאציס האבן אים דערמארדעט ח' אייר, ה'תש"ד.

## וועבלינק 
* Free version in Yiddish (with Hebrew letters) of *Dos lid funem oysgehargetn yidishn folk*

קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קארעליץ

שמאל|100px|שילד פון קארעליץ
**קארעליץ** (; ; ) איז א שטאט אין הוראדנער וואבלאסט, בעלארוס און די צענטראלע שטאט פון קארעליצער ראיאן.

זי האט א באפעלקערונג פון 30,000.

די שטאט האט לאנג געהאט א יידישע געמיינדע. אין 1900 האבן געוואוינט דארט  1,840 יידן.

בילד:Karelichy3.JPG|די שטאט גאס
בילד:Karelichy5.JPG|דער רינעק (שטאט פלאץ)

## דרויסנדיקע פארבינדונגען
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין בעלארוס
הארנמאן

left|thumb|250px|דער געלער הארנמאן, וואס וואקסט אין מערב אייראפע
דער **הארנמאן** איז א מין פון בערך 25 זגאלן פון בליענדיגע פלאנצן אין דער פאמיליע *Papaveraceae* וואס וואקסן בעיקר אין אייראפע, צפון אפריקע און דרום-מערב און צענטראל אזיע. די פלאנצן וואקסן אפטמאל אין זאלציג ערד.

## זעט
*ליסטע פון בלומען

קאַטעגאָריע:פלאנצן
פאנטאנאל

left|thumb|250px|די זומפן אין פאנטאנאל
**פּאַנטאַנאַל** איז אַ זומפּיקע געגנט אין דרום אַמעריקע, מיטן גרעסטן טײל אין בראַזיל. דאָס איז די די גרעסטע זומפּ געגנט אױף דער װעלט. דאָרטן לעבן אַ סך חיות װי דער יאַגואַר, טאַפּיר, קײמאַן און אַזױ װײטער.

קאַטעגאָריע:בראזיל
קאליפארניער מאנרענדל

left|thumb|250px|דאס קאליפארניער מאנרענדל
דאס **קאליפארניער מאנרענדל** איז א זגאל פון דער פאמיליע *Papaveraceae* (מאָן) וואס וואקסן בעיקר אין מערב אמעריקע און מעקסיקא אין שטחים ביז 2000 מעטער איבער דעם ים-פלאך. די פלאנצן וואקסן ביז א הויך פון 5-60 ס"מ.

דאס קאליפארניער מאנרענדל איז די אפיציעלע שטאַט בלום פון קאליפארניע.
## זעט 
* ליסטע פון בלומען

## רעפערענץ 
**מרדכי שעכטער**, *פלאנץ נעמען אין יידיש: א האנדבוך פון באטאנישער טערמינאלאגיע*

קאַטעגאָריע:פלאנצן
פוילבוים

קליין|250px|בלעטער און יאגדעס

**פױלבױם** איז אַ מין בוים וואס וואקסט ביז 6-8 מעטער הויך, מיט א גרא-ברוין קארע. סיי די קאָרע פונעם פױלבױם און סיי די יאגדעס פאַראורזאַכן שילשול, און מען פלעג ניצן זיי אַלס מעדיצינישער לאַקסאַנט. היינט ווערט דאס נישט געניצט צוליב זיין גיפטיקייט.

קאַטעגאָריע:ביימער
קאַטעגאָריע:מעדיצין
לוזשיץ

**לוזשיץ** (, , , , ) איז אַ  ראיאן אין מיזרח דײַטשלאַנד לעבן דער פּױלישער גרענעץ. אין דער געגנט וואוינט דאָס סאָרבישע פֿאָלק. דער איטאַליִענישער נאָמען לוצאַטאָ (פֿון רמח"ל) שטאמט פון לוזשיץ.

קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער