open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
יידישפיל

**ייִדישפּיל** איז אַ ייִדישער טעאַטער אין תל אביב, ישׂראל. דער טעאטער איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תשמ"ז

שמואל עצמון איז דער גרינדער, און אנפירער פונעם טעאטער.
* אפיציעלע וועבזייט

קאטעגאריע:טעאטערס
קאטעגאריע:יידיש
קאטעגאריע:תל אביב
הויפט זייט

|style="align:right; font-size:90%;"|**וויקיפּעדיע** איז אַ מולטישפּראַכיקער, וועב־באַזירטער, פרייער אינהאַלט ענציקלאָפּעדיע פּראָיעקט,  געשריבן אַלס צוזאַמענאַרבעט דורך וואָלונטירן פון דער גאָרער וועלט.*זעט נאָך ביי וויקיפעדיע:וועגן...*
|}

|style="border:1px solid transparent"|
| class="MainPageBG" style="width:50%; border:1px solid #cedff2; background:#f5faff; vertical-align:top;"|

|}

|}

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
קאַטעגאָריע:הויפט זייט

en:
he:
de:
ווארט

אין לינגוויסטיק איז אַ **װאָרט** אַן עיקר טײל פֿון דער געבוי פון א פראזע און א זאץ. יעדע ווארט האט א באזונדערן באדייט און פאנעטישן קלאנג אין א שפראך צו רעדן און אויך פאר שריפט.

אויסטרעפן די אנטוויקלונג פון א ווארט הייסט עטימאלאגיע.

צוויי ווערטער וואס מען רעדט אויס גלייך ווערן גערופן "האמאפאנען".

א ווערטערבוך איז א ליסטע פון ווערטער מיט זייערע באדייטן אדער מיט זייער טייטש אויף אן אנדער שפראך. א טעזארוס ברענגט צוזאמען ווערטער וואס זענען סינאנימען.

א ווארט איז געבויט פון (איינעם אדער מער) טראפן.

## קאטעגאריעס פון ווערטער
ס'זענען דא אכט קאטעגאריעס אונטער וועלכע ווערטער פאלן אריין. מ'קען עס צעטיילן אין מער אויך, אבער באופן כללי איז אנגענומען צו איינטיילן אין אכט. פאלגנד זענען די אכט חלקים פון שפראך זייער בקיצור אין אידיש:

;1. זאכווארט (noun)
א נאמען פון א מענטש, חפץ, אדער באגריף.

ביישפילן: טיש, בענקל, שטאט, מענטש, משה, בערל, לייכזיניגקייט, העראאיזם.

;2. פּראָנאָם (pronoun)
א ווארט וואס באציט זיך צו א זאכווארט אבער דערמאנט נישט דעם נאמען אליין.

ביישפילן: איך, ער, זי, עס, דו, עץ, ענק, איר, אונז.

;3. ווערב (טאט-ווארט) (verb)
א פעולה; עפעס וואס איינער טוט.

ביישפילן: גיין, קומען, עסן, שלאפן, טראכטן, לויפן, אויפהייבן, קוקן, קריכן. ׳זיין׳ און ׳האבן׳ זענען אויך ווערבן.

;4. אַדיעקטיוו (adjective)
עפעס וואס שילדערט דעם מצב פון א זאכווארט אדער פראנאם.

ביישפילן: גרויס, קליין, לאנג, קורץ, שווארץ, ווייס, ביטער, זיס, קלוג, נאריש, פול, ליידיג, מזל'דיג, טרויעריג, פרייליך.

;5. אַדווערב (adverb)
עפעס וואס שילדערט א ווערב

ביישפילן: שנעל, שטאט, אויסנווייניג, אינעווייניג, אויבנאויף, אוועק, אהער, אהין, אויבן, אונטן, אינמיטן.

אן אדווערב איז אויך עפעס וואס שילדערט אן אדיעקטיוו.

ביישפילן: זייער בלוי, שטארק אפגעשוואכט, לאנג פארטראכט, צו פארשלאפן, אינאיינעם פארכאפט. (אין געוויסע פעלער קען עס אויך זיין עפעס וואס שילדערט א צווייטן אדווערב: זייער שנעל, גאר שטאט, אינגאנצן אויבן.)

;6. פּרעפּאָזיציע (preposition)
עפעס וואס איז מחבר א זאכווארט אדער פראנאם צום קומענדיגן זאכווארט/פראנאם

ביישפילן: אין, צו, פון, אויף, אונטער, איבער, פאר, נאך, מיט, אָן.

;7. קאָניונקציע (conjunction)
עפעס וואס איז מחבר איין חלק פונעם זאץ צו א צווייטן

ביישפילן: און, אבער, ווייל, אדער, אז, אלס, ווי, ווען.

;8. אינטעריעקציע (interjection)
א שטארקער אויסרוף וואס דריקט אויס די געפילן.

ביישפילן: אוי! הער אויף! אופס! פעך! וואה!

## רעפערענצן
*
געפילטע פיש

[קליין|250px|געפילטע פיש מיט [כריין]]
קליין|250px|געפֿילטע פיש: אַ גאַנצער פֿיש וואס איז אנגעפילט
‫**געפֿילטע פֿיש** זענען פיש וואס מ'האט אנגעפילט; די פילונג מאכט מען פון געמאלענע פיש. היימישע געפילטע פיש זענען געוויינטלעך קארפ אדער לעשט; אמאל פלעג מען פילן אויך העכט.

די פילונג קען ווערן געמישט מיט אייער און ציבל און א ביסל פעפער. מ'דארף אויך אריינגעבן א ביסל מצה מעל אז עס זאל זיך האלטן צוזאמען, און צעמאלענע מאנדלען געבן א גוטן געשמאק. פוילישע און גאליציאנער יידן זענען געוואוינט צו קאכן די פיש זיס, מיט צוקער, אבער ליטווישע קאכן די פיש אן צוקער.

היינטיגע צייטן מאכן א סאך די געמאלענע פיש און מ'קאכט דאס אליין.

עס איז אַ "מנהג ישׂראל" דאָס צו עסן ביי די שבתדיגע סעודות און ביי אנדערע סעודות מצוה. טייל מענטשן שמירן די פיש מיט כריין, אַרומנעמען מיט חלה, און אַראָפּשלינגען גאַנצערהײט. 

פֿאַלשע געפֿילטע פֿיש, לכּבֿוד פּסח, װערט געמאַכט פֿון פֿלײש און געגעסן אין געװיסע קרייזן װוּ מ'עסט נישט קיין פֿיש אום פּסח.

## ליד 
אַ ליד געשריבן דורך איזידאר ליליען גייט אזוי: 

זאָגט וואס עסן אידן מיט גרויס חשק,
ביי יענעם צי ביי זיך אַליין אין שטוב
ס'איז פּאַרעווע. ניט מילכיקס און ניט פליישיקס,
נאר אַ מַאכל וואס אַ יעדער איד האט ליב.
זאָגט וואס איז אַ יעדער פרויס אַמביציע
מי האט עס ליב, מי ווייסט טאקע פאר וואס,
ס'איז אַ אידיש מַאכל מיט טראַדיצייע
און יעדן ערב שבת עסט מען דאס,

געפילטע פיש, געפילטע פיש.

ס'איז אַ מַאכל האט וואס טויזנט טעמען
כ'האָב צו ערשט פאַרזוכט דאס בייַ מייַן מאַמען.
איז עס טייַער, איז עס וואויל,
א מַאכל פאר דעם פאָלק ישראל,
עסנדיק צעגייט עס זיך אין מויל.
אוי, די געפילטע פיש זיי זענען אידיש.
מי קומט פון שול, מי שטעלט זיך מאַכן קידוש,
אין שטוב איז שיין און ריין און פריש,
מי זעצט זיך צום געדעקטן טיש
און מען דערלאַנגט געפילטע פיש.

געפילטע פיש, געפילטע פיש.

דער אונגער האט ליב גוליאַש מיט פּאַפּריקע,
דער פּאָליאַק האט ליב ביגאָוס פלייש מיט ברויט,
בייַ דעם רוס איז רויטער באָרשט דער עיקר,
און דער יעקע האט ליב קליסע מיט קרויט.
א מאַמעליגע גלייַכן די רומענער
און דער גרוזינער האט ליב אַ שאַשליק,
נאר וואס גוט איז ווייסן זיי ניט קיינער,
און אדרבה אידן, זאָגט מיר וואס איז גוט?

געפילטע פיש, געפילטע פיש.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:שבת
קאַטעגאָריע:יידישע קיך
סאטמאר, רומעניע

**סאַטמאַר** אדער **אדער סאַטמער** (;אונגאריש: *Szatmárnémeti*; דייטשיש: *Sathmar*) איז אַ שטאָט אין זיבנבערגן, רומעניע.

## רבנים אין סאטמאר 
דער ערשטער רב אין סאטמאר איז געווען הרב יודא גרינוואלד, דער מחבר פונעם ספר ״זכרון יהודא״, וועלכער האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער. ער איז געוועזן אן איידעם ביי הרב יוסף יוזפא סופר דער דריטער זון פונעם חת"ם סופר, וועלכער אנדערש ווי זיינע צוויי עלטערע ברידער רבי אברהם בנימין, דער ״כתב סופר״ און  רבי שמעון פון קראקע, דער ״מכתב סופר״, האט ער נישט משמש געווען ברבנות, אבער זיין איידעם איז יא געווען צוריק אין א רבנות שטעלע.

נאך אים איז געוועזן דארטן רב הרב אליעזר דוד גרינוואלד מחבר ספר קרן לדוד א ברודער פון דעם ערוגת הבשם, וואס איז בעפאר דעם געווען רב אין אויבער ווישעווע, וואס ער האט אויך נישט איבער געלאזט קיין קינדער.

דער לעצטער רב אין סאטמאר פארן קריג איז געווען הרב יואל טייטלבוים, דער סאטמארער רבי, וואס ווי עס איז באקאנט דער בילד ווען דער רומענישער קעניג קארל איז געקומען קיין סאטמאר פאר א באזוך איז ער דער ערשטער צוגעגאנגען צו אים און אים באגריסט. שפעטער אין 1940 נאך דעם וואס היטלער ימ"ש האט געשיקט זיין אויסערן מיניסטער ריבענטראפ צו צעטיילן זיבנבערגן וואס איז צוגענומען געווארן פון אונגארן ביים ווערסיי אפמאך און איז צעשניטן געווארן צווישן אונגארן און רומעניע, וואס דאן איז סאטמאר צוריק געווארן אונטער דעם אונגארישער הערשאפט, האט אים די אונגארישע רעגירונג געוואלט באשטראפן דערפאר, האט ער זיך פארענטפערט אז ער איז בעצם אן אונגארישער נאר אזוי ווי ער איז דער ערוויילטער רב האט ער נישט געהאט קיין ברירה נאר צו גיין צו דעם קבלת פנים.

קאטעגאריע:שטעט אין רומעניע
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע

קאַטעגאָריע:סאטמאר
ניו יארק

קליין|250px|ניו יארק שטאַט
[קליין|250px|[ניו יארק סיטי, ביים בילד זעט מען די געוועזענע צווילינג געביידעס וואס טעראריסטן האבן איינגעווארפן אין 9/11]]
דער **ניו־יאָרק שטאַט** () איז איינער פון די פופציק שטאטן אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע. ער איז א חלק פון דעם מיטל־אַטלאַנטישן אָפּטייל. זיין הויפטשטאט איז אלבאני. ניו יארק איז דער דריטער מערסט באפעלקערטער שטאַט אין די פאראייניקטע שטאטן. ניו יארק גרענעצט ניו דזשערסי און פענסילוועניע צו דרום, און קאנעטיקעט, מאסאטשוסעטס און ווערמאנט צו מזרח. ניו יארק האט אויך אן אינטערנאציאלן גרענעץ מיט די קאנאדישע פראווינצן אנטעריא צו מערב און קוויבעק צו צפון.

די הויפטשטאט פונעם שטאַט איז אלבאני. אנדערע וויכטיגע שטעט זענען ניו יארק סיטי, באפאלא, ראטשעסטער, יאנקערס אין סיראקוז.

דער היינטיגער גובערנאטאר פון ניו יארק איז ענדרו קוואמא.

## היסטאריע 
ניו יארק איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'שפ"ה, געווען איז דאס ווען א גרופע פון האלאנד האבן זיך ארויסגעלאזט צום לענג פונעם אטלאנטישן ברעג, זיי זענען געקומען צו א קליין אפגעזודנדערטן אינזל, וואס האט זיך צושפרייט צווישן א טייך, די האלענדער זענען געקומען צום באשלוס אז דאס איז א פאסיג ארט זיי זאלן זיך דארט באזעצן, זיי האבן דאס אפגעקויפט פון די דארטיגע אינדיאנער פאר פיר און צוואנציג דאלער, די אינדיאנער האבן פארלאזט דאס ארט און די האלענדער האבן דארט געבויעט א קליין דערפל מיטן נאמען **ניו אמסטרדאם**, דאס ארט הייסט היינט **מאנהעטן**.

פערציג יאר נאכדעם וואס די האלענדער האבן זיך דארט באזעצט זענען געקומען די ענגלענדער און האבן זי איינגענומען און האבן איר א נאמען געגעבן ניו יארק.

## באפעלקערונג 
ניו יארק וועלכער ווערט אויך אנגערופן ניו יארק שטאַט - כדי צו מאכן אן אונטערשיט פון איינס פון ניו יארק סיטי מיט א ענדליך נאמען - איז דער פערט-גרעסטער שטאַט אין באפעלקערונג און דער 27סטער אין שטח אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן פֿון אַמעריקע.

ניו יארק איז פון די גרעסטע שטאַטן אין לאַנד, עס קומט אין דער רייע נאך קאליפארניע טעקסעס און פלארידע.

די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 20,201,249

אין ניו יארק וואוינען 428.7 מענטשן פער סקווער מייל, דאס איז די ניינטע מערסט צושטופטע אין די פאראייניגטע שטאטן

## ניו יארק סיטי 
**ניו יארק סיטי** איז צוזאמגעשטעלט פון 5 באראס, מאנהעטן, בראנקס, קווינס, סטעטן איילענד, און ברוקלין. 

## קאונטיס 
**ניו יארק שטאַט** האט 62 קאונטיס.די קאונטיס זענען איינגעטיילט אין 932 שטעטלעך, 62 שטעט, און 14 "אינדיאנער רעזערוואציעס".

צווישן זיי זענען:

אראנדזש קאונטי

אלסטער קאונטי

גרין קאונטי

דאטשעס קאונטי,

דעלעווער קאונטי

וועסטשעסטער קאונטי

סאליווען קאונטי

פאטנעם קאונטי

קאלאמביע קאונטי

קינגס קאונטי

קלינטאן קאונטי

ראקלאנד קאונטי

## זעט אויך 
* ניו יארק שטאט געאגראפישע אפטיילונגען

*
קונסט

קליין|קונסט
**קונסט** איז אַ טײל פֿון אַן אייגענעם אױסדרוק. קונסט שליסט איין די וויזועלע קונסטן, ווי צייכענען, מאלעריי, סקולפטור און פאטאגראפיע, און אויך די פארשטעלונג קונסט, ווי טאנץ, מוזיק, דיכטונג, פראזע און טעאטער.

## קינסטלערס 
**קינסטלערס** זיינען צב"ש שרייבערס, מעלער, טענצער, רעדנער, בויער, זינגער, מוזיקער, אא"וו.

קינסטלערס זיינען פארטאן אין דעפינירן און רעוואלוציאנירן דאס לעבן.
קינסטלער, אדער ווי מ'רופט עס אינעם מאדערנעם שפראך - ארטיסטן, זענען אריינגעטון אין זייער אויפגאבע, איבערהויפט נישט פאר געלט, נאר ליבערשט אלץ א אינערליכע געבוירענעם שטופ'קראפט, וואס זיי פארמאגן, וואס טרייבט זיי, צו נוצן זייער טאלאנט פון פראדוצירן קונסט-ווערק, וואס אמת'ע מבינים פארשטייען גוט זייער פארהוילענעם שפראך.

סיי-וואו זיי באזעצן זיך נאר, שטייגט זיך שטארק דער אומבאוועגלעכער גיטער מארק פון געגנט, ווייל זיי בויען און מאכן שיינע אינטערעסאנטע שאפונגען וואס ציען אהין די מאסן פון איבער דער גארער וועלט.

## היסטאריע 
אין דעם 18טן יארהונדערט האט די אויפקלערונג געווירקט אויף קונסט צו זען די וועלט אין ראציאנאלן אופן.

*
קאַטעגאָריע:פארוויילונג
קאַטעגאָריע:שיינקייט
קאַטעגאָריע:קולטור
HTML

**HTML** איז דער ראשי תיבות פון **HyperText Markup Language** (טייטש: **היפּער־טעקסט באצײכענען שפּראַך**) דאס איז א שפראך וואס ווערט ברייט באניצט אויפן אינטערנעץ צו זאגן פאר קאמפיוטערס ווי אויסצולייגען וועב זייטלעך. די געזעצן פון HTML ווערן אנגעפירט דורך די W3C. די היינטיגע ווערסיע איז HTML 4.01.

מען שרייבט דעם HTML קאד אין א טעקסט טעקע. מען שרייבט HTML מיט סימבאלן וואס הייסן **טאַג**ן; זיי זענען צוטיילט אויף פיר קלאסן:
# סימבאלן וואס באצייכענען די ראלע פון דעם טעקסט. למשל - 
```html
פיש פון א טייך
```
 דאס מיינט - די פראזע "פיש פון א טייך" איז א קעפל פונעם ערשטן ראנג.
# סימבאלן וואס באצייכענען וויאזוי א טייל פון טעקסט זאל אויסזען. למשל - 
```html
קארפ
```
 - מ'זאל ווייזן דאס ווארט "קארפ" דיק.
# פארבינדונגען, צו פארבינדן מיט אן אנדערן דאקומענט. למשל - 
```html
וויקיפעדיע
```
 שאפט אזא פארבינדונג: וויקיפעדיע.
# פארשידענע אביעקטן וואס זענען נישט טעקסט. למשל - 
```html

```
 ווייזט דאס בילד a.png אין דעם דאקומענט.

די פירמעס וואס האבן ארויסגעלאזט די ערשטע בלעטערערס האבן געזען א נויט צו פארבעסערן HTML און יעדע איינע האט געטון לויט ווי זי האט פארשטאנען. במשך הזמן האט W3C ארויסגעגעבן נייע ווערסיעס פון HTML וואס האבן אדער אריינגעלייגט די הצעות פון די פירמעס אפיציעל אדער מחדש געווען א נייעם וועג אדורכצופירן די נייע פונקציעס. וועגן דעם איז מעגלעך צו טרעפן וועב-ערטער וואו די בלעטער זענען נישט געשריבן לויט די אפיציעלע געזעצן פון HTML.

די לעצטע ווערסיע פון HTML איז באשטימט געווארן אין יאר 1999, מען קלערט נישט צו מאכן קיין נייע ווערסיעס. אצינד ארבעט מען אויף מער מאדערנע שיטות פון באצייכענען בלעטער ניצנדיק, למשל, XHTML צוזאמען מיט CSS.

## אויפבויען א HTML דאקומענט 
א HTML דאקומענט ווערט אויפגעבויט היערארכיש, יעדער טאג וואס מען עפנט דארף ווערן פארמאכט איידער מען פארמאכט פריערדיגע טאגן. אזוי זעט אויס א גרונטלעכערHTML דאקומענט:

```html

  
    בלאט קעפל
  
  
    אינהאלט פון דאקומענט, פאסט אז עס זאל זיין צווישן טאגן אזוי
    פאראגראף
  

```

אין אנהייב פונעם דאקומענט, פאר'ן  טאג, דארף פארקומען א מעלדונג וועגן דער ווערסיע פון HTML וואס דער דאקומענט באניצט, און וואו מען טרעפט דעם DTD וואס דעפינירט זי. למשל, פאר ווערסיע 4.01 שטרענג, קומט פאר די מעלדונג:

```html

```

## זעט אויך 
* XHTML
* XML
* DHTML
* ווייכווארג טערמינען

קאַטעגאָריע:אינטערנעט
מאגל

א **מאַגל** אדער **מוגל** (ענגליש: *Muggle*) איז אײנער װאָס פֿאַרמאָגט נישט די טאַלאַנט צו מאַכן כּישוף.

דאס װאָרט איז אָריגינאַל פֿאַבריצירט געװאָרן דורך דזשיי.קיי. ראָלינג פֿאָר די "הארי פאטער" ביכער. אין די ביכער, איז דאָס אַ װאָרט װאָס די מכשפים רופן אַלע אַנדערע מענטשן.

עס איז שפּעטער אַרײַן אין דעם אָקספֿאָרד ענגליש װערטערבוך, און זײ האָבן עס אױסגעברײטערט צו מײנען יעדער װאָס קען זיך נישט לערנען אַ געװיסע טאַלאַנט.

קאַטעגאָריע:הארי פאטער
וויץ

א **וויץ** איז אין קורצען עפעס וואס ברענגט מענטשן צו שמייכלען אדער לאכען. וויצן קענען זיין אין פורעם פון רייד, געזאגט אדער געשריבן, און זיי קענען אויך זיין אין פורעם פון זעהניש, אין בילדער אדער פֿאָרשפילען.

די גרעסטע דענקער און פארשער פרובירען צו דערגיין פארוואס מ'לאכט אויף א וויץ. ס'מן-הסתם נישט דא בלויז איין סיבה, און ס'קען זיך אויך ווענדן אויף די סארט וויץ.

## אינטעלעקטואלע וויצן 
**אינטעלעקטואלע** וויצן ברענגען מיט זיך סורפרייז און חידוש. דאס ברענגט הנאה פארן מוח דורך לערנען עפעס ניי. און דעם כלל גייען אריין ווערטער-שפילען און מעשה-וויצן. 

די סארט וויצן פארלאנגען סורפרייז און פארדעם פארלירט עס דעם טעם ווען מ'הערט עס איבער.

## סלעפסטיק וויצן 
**סלעפסטיק** וויצן ברענגט געלעכטער דורך זעהן יענעם'ס צרות. לאכן ווי איינער גליטשט זיך אויס, זיך כויכען ווי איינער כאפט א קרעם-לעקעך אין פנים. די הנאה קען קומען פון דאס וואס מ'שפירט זיך גליקליכער פון יענעם, אדער דורך זיך אויסלערנען צו לאכען פון די אייגענע צרות אויך.

די סארט וויצן פארלאנגט נישט אייביג סורפרייז און מ'קען עס איבערקוקען און איבערקוקען און זיך קוילערען פאר געלעכטער אפילו ביים הונדערטסטען מאל.

קאַטעגאָריע:הומאר
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קוגל

קליין|לאקשן קוגל
**קוגל** () אן עסנווארג, די אלגעמיינע קוגל איז דער "קארטאפל קוגל" און דער "לאָקשן קוגל".

מענטשן מיינען אז דאס ווארט "קוגל" שטאמט פון לשון קודש ווארט "כעיגול", וואס מיינט "אזוי ווי א רינג", וויבאלד די ארגינעלע קיגלעך זענען געפורעמט קיילעכדיג. אבער אין אמת'ן דאס איז אן אריגינאל יידיש ווארט וואס באדייט א זאך מיט דער צורה פון א באל, גלייך ווי .

פאראן צענדליקער אויב נישט הונדערטער סארטן **קוגלען**. קוגלען קענען זיין זיס, זאלציק, פארברענט, נאס, טרוקן, הויך, פלאטשיג, אדער סיי וועלעכע אנדערע פארעם. קוגלעך ווערן געמאכט פון פארשיידענע סארטן עסנווארג.

קוגלעך קענען צוטיילט ווערן אין עטליכע משפחות.

## טייג קוגל
## מעהל קוגל
## לאקשן קוגל
**לאקשן קוגל** איז געמאכט פון געקאכטע לאקשן מיט פארברענטע צוקער. די פוילישע מאכן דאס זיס און די ירושאלמער מאכן דאס שארף. 

## קארטאפל קוגל
## אווערנייט קוגעל 
אין די לעצטע צען יאר איז אין חרדישע ערטער צושפרייט געווארן דער געדאנק פון אווערנייט קוגל, וואס מיינט אז מען לאזט דעם קוגעל זיך באקן פאר סאך א לענגערע צייט ווי עס נעמט דאס עצם קאכן, צומאל פיר און צוואנציג שעה אבער אויף אן אופן אז עס זאל זיך נישט ממש פארברענען, דער רעזולטאט איז א קוגל וואס איז שטארק דורכגעבאקן מיט א מער טונקעלן קאליר. 

דער טעכניק ווערט בעיקר גענוצט אויף קארטאפל קוגל, באריכטן פון ניצן דעם טעכניק אויף אנדערע קוגלען צייגן אז עס איז נישט גאר ווירקזאם.

## פרוכט קוגלען 
## עפל קוגל
## ציבעלע קוגל
ציבעלע קוגל איז א מאכל וואס מען עסט אין סקווערער חסידות, אום פרייטיג צונאכטס סעודה; עס איז ציבעלע ארומגענומען מיט טייג - ווי א גרויסע קרעפל. דאס איז אלץ די ענין פון 'פשטידה' וואס איז דערמאנט אין שו"ע, אלץ זכר צו די מן וואס איז אזוי געווען.

אין מקור - אינדערהיים אין אוקריינא, פלעגט דאס זיין א **בהמה לעבער קוגל**; און נאכן קריג, ווען דער סקווערער רבי - ר' יעקב יוסף טווערסקי זצוק"ל האט נישט געהאט קיין בהמה לעבער, ווייל ער האט נאר געגעסן בהמה פלייש וואס איז געשאכטן מיטן חומרה - אכטונג צו געבן אויף די **18 סימני טריפות**, דערפאר איז די קוגל געבליבן מיט ציבעלע אן די לעבער. זינט דאן איז דאס א **ציבעלע קוגל**.

אין טאהש איז נאך היינט דא די מנהג, צו עסן א לעבער קוגל.

## ווען עסט מען קוגל
אסאך האלטן אז עסן קוגל איז א מצוה בפרט אויף שבת קודש. ס'איז באוואוסט דער גודל החשיבות וואס נשיאי עולם וגדוליהם האבן מייחס געווען צום עסן פון קוגל. בשעת מ'עסט אויך א געשמאקע קוגל, איז מען מקיים אויך מצות עונג שבת.

* קוגל, Cooks.

קאַטעגאָריע:יידישע קיך
קאַטעגאָריע:מנהגים
קאַטעגאָריע:שבת
קריאת שמע

קליין
דאס זאגן פון קריאת שמע רופֿט מען *קריאת שמע לייענען* (קרישמעליינען). קרי"ש ווערט געזאגט דורך אידן אינדערפרי און ביינאכט, דורך קינדער ביים בעטל פון א ניי-געבוירענעם אינגל, און דורך קדושים איידער זיי טאנצן אריין אין פייער.

קריאת שמע האט דריי פרשיות:
:**שמע**
:**והיה אם שמוע**
:**ויאמר**

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
צעטיל קטן

**צעטיל קטן** אין אידיש א *קליין צעטל* איז א צעטל פון 17 סעיפים, מיט הנהגות פון רבין ר' אלימלך פון ליזשענסק, וואו ער שרייבט וויאזוי א איד דארף זיך פירן און טראכטן. אויך האט ער אריינגעלייגט עטליכע קורצע תפילות. ער שרייבט דארט אז מען זאל כסדר לערנען די צעטל (סעיף י"ב און סעיף י"ד).

עס איז נישט באקאנט ווען און אין וועלכע אומשטענדן ער האט עס געשריבען.

## זעט אויך 
*נועם אלימלך 
*תפילה קודם התפילה

קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאטעגאריע:מוסר
בריטני ספירס

‫**בריטני דזשין ספּירס** (ענגליש: *Britney Jean Spears*; געבוירן דעם 2טן דעצעמבער 1981) איז אַ פּאָפּולערע אמעריקאנישע פאפ זינגערין און צו מאלן אן אקטריסע. 

איר קאריערע האט זי אנגעהויבן שוין ביי די 12 יארן. זי האט געבראכן דער רעקארד, מיטן ווערן אזא פּאָפּולערע שטערן, שוין ביי די 17 יאר האט זי ארויס געגעבען א פאר סידיס און צוויי פילמען. איר ערשטע סינגל פון 1998 איז געווען *Baby One More Time*.

זינט זי האט חתונה געהאט איז זי כמעט אראפ פון מאפע אויף עטלעכע יאר. צום יאר 2005 איז איר געבוירן געווארן א בן זכר.

נאוועמבער 2007 איז זי צוריק אריין אין דעם מוזיק־תּחום, און האט פובליקירט א דיסק מיטן נאמען *Blackout* אין איר די דריי סינגלען: *Gimme More*, *Piece of Me*, *Break the Ice*. שפעטער, מערץ 2011 האָט זי פּראָדוצירט איר אַלבאָם מיטן נאָמען *Femme Fatale*.

## דיסקאגראפיע 
## װעבלינקען 
* אָפֿיציעלע װעבזײַטל

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
שמד

**שמד** מיינט א טויש פון גלויבן. און איז געווארן א אנדערע גלויבן ווי צום ביישפיל  א קריסט אדער א קאטאליק און אזוי ווייטער.

* זעט אויך: **אפגעפארענער**

קאַטעגאָריע:רעליגיע
קאמפיוטער

אַ **קאָמפּיוטער** איז אַ מאַשין וואס קען אויספירן א רייע אינסטרוקציעס אויטאמאטיש. די אינסטרוקציעס ווערן געזאמלט צוזאמען אין א פראגראם. אין א געוויינלעכן פראגראם טוט דער קאמפיוטער ארייננעמען דאטן, וואס ער פראצעסירט און גיט ארויס די פראצעסירטע דאטן. א וויכטיגער טייל פון דעם קאמפיוטער איז דער זאפאס, וואס קען האלטן  א גרויסן קוואנטום פון דאטן און אויך פראגראמען. א קאמפיוטער סיסטעם שליסט איין הארטווארג, אן אפערירן סיסטעם (די הויפט ווייכווארג) און פארבונדענעם אויסריכט.

א קאמפיוטער האט צוויי פרינציפעלע אייגנשאפטן: ער רופט זיך אפ אויף א ספעציפישע גרופע אינסטרוקציעס אין א געוויסן אופן, און ער קען אויספירן א גרייטע ליסטע פון אינסטרוקציעס גערופן א פראגראם. דאס ווערט אויסגעפירט דורך פיר עיקרדיקע שריט: איינגעבן, שפייכלעכרן, ארויסגעבן און פראצעסירן.

זייער אפט טוט מען פארבינדן קאמפיוטערס צו שאפן א נעצווערק דורך וואס די קאמפיוטערס קאמוניקירן מיט אנאנד.

* טיש קאמפיוטער
* שויס קאמפיוטער

די גרונדענע באַשטייטיילען פון א קאמפיוטער זיינען:
* פראצעסאר
* הארטער דיסק
* עקראן
* קלאוויאטור
* מויז

## זעט אויך 
* ביינערי
* אינטערנעץ
* בליצבריוו
* פראגראמס

קאטעגאריע:פארוויילונג

*
הארי פאטער

**האַרי פּאָטער** (ענגליש: *Harry Potter*; אויסגעלייגט "**הערי פּאָטער**" אין די יידישע אויסגאבע) איז אַ סעריע פֿון זיבן פֿאַנטאַזיע ראָמאַנען געשריבן דורך דער בריטישער שרייבערין דזשיי.קיי. ראָלינג. דער סעריע הייסט נאָך האַרי פּאָטער, דער הויפט כאראקטער.

די זיבן ביכער האָבן זיך פֿאַרקויפֿט העכער 500 מיליאָן קאָפּיעס איבער דער וועלט אין העכער 80 שפּראַכן (אריינגערעכנט יידיש), און דאָס איז די מערסט געקויפֿטע ביכער סעריע פֿון אַלע צייטן נאָך דעם תנ"ך. פֿילם אַדאַפּטאַציעס פֿון אַלע זיבן ביכער זענען פּראָדוצירט געוואָרן.

## געשיכטע 
האַרי איז אַ יתום פֿון טאַטע און מאַמע און װאוינט מיט זײַן שלעכטן פֿעטער װערנאָן, װעלכער איז אַ מאַגל. ביים עלטער פון עלף װערט ער געװאָר אַז ער האָט די טאַלאַנטן צו מאַכן כישוף און זײַן לעבן טױשט זיך דראַסטיש. פֿון דעם מאַגעטאַמישן לעבן בײַ זײַן פֿעטער וואו ער װערט טעגלעך גערודפֿט דורך זײַן שװעסטער קינד דאַדלי כאַפּט ער זיך אַריבער צו די דראַמאַטישע אָנגעפֿילטע טעג אין דער האָגוואָרץ שולע פֿון כישוף-מאַכערייַ און צויבערייַ װאו ער לעבט אין פּחד פֿון לאָרד װאָלדעמאָרט, װאס האָט געהרגעט זײַנע עלטערן און װיל אים אױך אָפּֿענדיקן, אין יעדן פון די זיבן ביכער ווערט באשריבען איין יאר פון זיין לעבן ביי האָגוואָרץ.

לויט ווי די לעגענדע לויטעט זענען הארי'ס עלטערן אומגעבראכט געווארן דורך דעם מערדער װאָלדעמאָרט וואס האט גענוצט די שרעקעוודיגע אוואדא כדברא, אריגינאל א קבלה'ישער אויסראטונג קללה זיי אומצוברענגען, און אזוי ארום צו באהערשן אלעמען. הארי האט זיך אבער באווייזן ארויסצודרייען פון אט די קללה, און האט נאך אויסגעדרייט דעם וואפען קעגן װאָלדעמאָרט, וועלכער איז זעלבסט אומגעברענגט געווארן דורך דעם.

## ביכער 
# האַרי פּאָטער און דער וויסן-שטיין (הערי פּאָטער און דער פֿילאָסאָפֿישער שטיין)  - יוני 1997 (פֿעברואַר 2020)
# האַרי פּאָטער און דאָס קאַמער פֿון סודות (הערי פאָטער און די קאַמער פֿון סודות) - יולי 1998 (יולי 2024)
# האַרי פּאָטער און דער אַרעסטאַנט פֿון אַזקאַבאַן - יולי 1999
# האַרי פּאָטער און דער בעכער פֿון פֿײַער - יולי 2000
# האַרי פּאָטער און דער אָרדן פֿון פֿעניקס - יוני 2003
# האַרי פּאָטער און דער האַלב-בלוט פּרינץ - יולי 2005
# האַרי פּאָטער און די רוחות פֿון טױט - יולי 2007
# האַרי פּאָטער און דאָס פֿאַרשאָלטענע קינד - יולי 2016

## פילמען 
פון די ביכער האבן די ווארנער ברידער געמאכט א סעריע פון אכט פילמען, וואס די ערשטע צוויי זענען פראדוצירט געווארן דורכן באוואוסטן פילם שאפער, קריס קאָלומבוס, מיט די נעמען "האַרי פּאָטער און דער וויסן-שטיין" ("צויבערער'ס שטיין" אין אמעריקע) און "האַרי פּאָטער און דאָס קאַמער פון סודות".

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל פֿון דער פֿילם סעריע 
* פּאָטערמאָר 
* אפיציעלע וועבזייטל פֿון דזשיי.קיי. ראָלינג 
* דער "האַרי פּאָטער" לעקסיקאָן 
*
ליטע

די **ליטע** (ליטװיש: **Lietuva** *ליעטוּװאַ*) איז אַ לאַנד אין צפֿון־אײראָפּע. איר הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאט איז װילנע. פלאצירט ביים דרום-מזרח בארטן פונעם באלטישן ים,האט די ליטע גרענעצן מיט לעטלאנד צו צפון, בעלארוס צו דרום-מזרח, פוילן, און רוסלאנד (קאלינינגראד) צו דרום-מערב. 

ליטע איז א מיטגליד פון נאט"א, דעם ראט פון אייראפע און דעם אייראפעישן פארבאנד. איר באפעלקערונג איז 3.6 מיליאן. דעם 1טן יאנואר 2015, האט ליטע אדאפטירט די איירא ווי איר אפיציעלע וואלוטע און איז געווארן דער 19טן מיטגליד אין דער אייראזאנע.

די גרעסטע שטעט אין דער ליטע זענען:
* װילנע
* שאַװל
* יורבורג
* קאוונע

## רעפערענצן 
*
צאבעל

left|300px|
דער **צאָבעל** לעבט אין די קאַלטע געגענטן פֿון סיביר. איז גרױס װי דער מאַרדער. זײַן פֿעל איז גאנץ טײער.

קאַטעגאָריע:חיות
ליסטע פון לענדער

__NOTOC__
אן אלפאבעטישע ליסטע פון לענדער פון דער וועלט.

*
לענדער פון דער װעלט
פינגווין

thumb
דער **פּינגװין** איז אַ פֿױגל װאָס קען נישט פֿליען. װײל זײַנע פֿליגל זענען קורץ, באַדעקט מיט האַרטע שופּן און אָן פֿליג־פֿעדערן. זײַנע פֿיס זענען נאָר פֿון הינטן. דעריבער שטייט ער אױף דער ערד גאַנץ גראָד און שפּאַרט זיך דערבײַ אָן אױף זײַנע האַרטע עק־פֿעדערן. גײענדיק, מאַכט ער מיט די פֿליגל און פֿאַלט אָפֿט אַנידער. דערפֿאַר אָבער שװימט ער אױסגעצײכנט און די פֿליגלען דינען אים דעם זעלבן צוועק װי פֿליסן בײַ אַ פֿיש. ער פֿלעגט אין װאַסער. ער לעבט שטענדיק אין ים און גײט אַרױס נאָר צו בריִען זײַנע אײער אױפֿן ברעג. ער דערנערט זיך מיט פֿיש און פֿלאַנצן.

דער פּינגװין לעבט אין דעם דרום־טײל פֿון שטילן אָקעאַן און מאַכט זײַן נעסט אָן אַן "אײנזאַמער אינזל" װוּ רױב־שנאָבל־חיות קומען נישט אָן.
דער פינגווין דערנערט זיך פֿון קליינע פּיש און ים שרצים.

פינגווינען לעבן נאר אינעם דרום האלבקיילעך פון דער וועלט: אנטארקטיקע, ניי זילאנד, דרום אויסטראליע, דרום אפריקע און דרום אמעריקע. דאס מערסטע צפון וואס זיי דערגרייכן איז די גאלאפאגאס אינזלען וואן דער קאלטער הומבאלט שטראם פליסט דערביי.

קאַטעגאָריע:פויגלען
וואלראס

קליין|א ים־פֿערד
דער **װאַלראָס** (אױך רופט מען עס מאָרזש און **ים-פערד** אױף אידיש) איז אַ קרוב פֿון ים־הונד. ער לעבט אין די ימים אַרום צפון פאלוס. זײַן לענג איז 5־6. זײמעטער. ער איז שױן מער אָנגעפֿאַסט זיך צו באַװעגן אױף דער יבשה. ער דערנערט זיך דערהױפּט מיט מושלן, װעלכע ער גראָבט אױס מיט לאַנגע, קרעפֿטיקע רײַס־צײנער (זײ זענען אן'ערך צװײ פֿוס לאַנג), און אױך מיט פֿיש. מען געברױכט זײַן פֿעל, זײם פֿעטס און זײַן רײַס־צײנער, װעלכע געהען אַנשטאָט העלפֿאַנדבײן.

קאַטעגאָריע:חיות
קאַטעגאָריע:זויגערס
הינדואיזם

**הינדויִזם** איז אַ רעליגיע פֿון דרום אזיע.

הינדואיזם איז די דריטע מערסטע פארשפרייטע רעליגיע אין דער וועלט, נאך קריסטנטום און איסלאם, מיט מער פון א ביליאן אנהענגער. פון זיי, איין ביליאן וואוינען אין אינדיע. אנדערע גרויסע קהילות פון אנהענגער זענען נעפאל (23 מיליאן), באנגלאדעש (14 מיליאן) און דער אינזל באלי אין אינדאנעזיע (3.3 מיליאן).

## רעפערענצן 
*דאס געטלעכע ליד : בהאגאוואד-גיטא : פאעמע פון דבקות

קאַטעגאָריע:רעליגיע
קיווי

קליין|קיװי 

דער **קיװי** איז אַ פֿױגל װאָס קאָן נישט פֿליהען. ער לעבט אין נײַ זײלאַנד און איז גרױס װי אַ האָן, מיט אַ לאַנגן שנאָבל מיט פֿעדערן װי האָר. דאָס איז אַ הילפֿלאָזער פֿױגל. בײַנאַכט באַהאַלט ער זיך צװישן די װעלדלעך און גראָבט מיט זיין שנאָבל אין דער ערד, זוכנדיג װערים און אינסעקטן.

קאַטעגאָריע:פויגלען
ווערטערבוך

אַ **װערטערבוך** איז אַן אלפֿאבעטישע ליסטע פֿון װערטער און זייערע דעפֿיניציעס. א ווערטערבוך צווישן צוויי (אדער מער) שפראכן איז א ליסטע פון ווערטער אויף איין שפראך מיט זייער פארטייטשונג אויף דער אנדערער שפראך (די אנדערע שפראכן).

## יידיש-װערטערביכער אויפן װעב 
### אידיש 
* יאפע און מארק. דער גרויסער ווערטערבוך פון דער יידישער שפראך    . דער גרעסטער יידישער ווערטערבוך; נאר מיט איינסן וואס הייבן זיך אן מיט אל"ף.
* דאס היימישע אידישע ווערטערבוך . דאס וועבזייטל איז א וויקי און איז דאס איינציגע ווערטערבוך פון היימישן אידיש.

### לשון קודש, לאטיין און דייטש 
* אליהו בחור, שמות דברים. דאס ערשט ווערטערבוך פון אידיש, געשריבן אין יאר 1564.

### ענגליש 
* אוריאל וויינרייך, „מאדערן ענגליש־יידיש יידיש־ענגליש ווערטערבוך”
*הארקאווי, „ייִדיש-ענגליש ווערטערבוך” 
* ייִדיש ווערטערבוך אויפֿן וועב 
* רפאל פינקל,  „ייִדישע־ענגלישע ווערטערבוך” 
* באבילאן (גאר א קליינע זאמלונג פאר מתחילים אין יידיש): https://www.babylon-software.com/free-dictionaries/languages/yiddish/ 
* דוד כ"ץ, יידיש־ענגליש „אַ נײַער ווילנער יידישער ווערטערבוך”
* לייזער בורקאָ, יידישער דיאלעקטן־ווערטערבוך
* ביינפעלד און באָכנער, „אַרומנעמיק ייִדיש־ענגליש װערטערבוך” (יידיש, ענגליש, פראנצויזיש). נאר א פאר ווערטער קען מען איבערזעצן בחינם. דאס איז דאס מערסטע אַרומנעמיקע ווערטערבוך בנימצא.

### פּויליש 
* די יידיש קאטעגאריע ביי דער פוילישער וויקיווערטערבוך (מער ווי 7,000 ווערטער)

### העברעאיש 
* ד"ר שושנה דאָמינסקי, יידיש-העברעאיש ווערטערבוך

## זעט אויך
*וויקיווערטערבוך

קאַטעגאָריע:יידיש
קאַטעגאָריע:לינגוויסטיק
אילטיס

left|thumb|250px|אייראפעישער אילטיס
דער **אילטיס** (Mustela putorius) איז א חיה (פון דער משפחה Mustelidae) וואָס איז א קרוב צו דער ווידרע, דעם וויזל און דעם מינק. זיי זענען טונקל–ברוין מיט א העלער מאסקע איבערן פּנים, בלאסן געל פּעלץ אונטער דעם קערפּער, א לאנגן וויידל און קורצע פיס. זיי זענען א ביסל  גרעסער ווי וויזלען, מיט א געוויכט פון 0.7 ק"ג (נקבות) און 1.7 ק"ג (זכרים). מען געפינט אילטיסן אין אלע  אייראָפּעישע לענדער.

קאַטעגאָריע:חיות
ארץ ישראל

קליין|ארץ ישראל אין 2003|טעקסט=
**ארץ ישראל** איז אַ שטח לאַנד אינעם מיטל מזרח וואו יידן האבן געוואוינט אין די צייטן פונעם ערשטן בית המקדש. ארץ ישראל איז כולל די היינטיקע לענדער מדינת ישראל, א גרויסער טייל פון יארדאניע און לבנון, און א טייל פון סיריע.

לויט דער תורה זענען פארן מצוות התלויות בארץ, דאס הייסט, געוויסע מצוות וואס מען האלט נאר אין ארץ ישראל.

## היסטאריע 
נאך פערציק יאר אין מדבר, האט יהושע אריינגפירט די יידן אין ארץ ישראל

## די קרייצפארער מלוכה (1099 - 1260)
קליין|250px|פעסטונגען אין עכו פון דער קרייצפארער תקופה
ביי דעם ערשטן קרייצצוג האבן די קרייצפארער איינגענומען ירושלים אין 1099, און זיי האבן אויפגעשטעלט דאס קעניגרייך פון ירושלים. זיי האבן געקעמפט אויף א זייער ברוטאלן אופן, און זיי האבן געשאכטן גאר אסאך נישט־קריסטן. אין ירושלים האבן זיי געפירט א רציחה פון 40,000 מענטשן, צווישן זיי אסאך יידן וואס האבן מיטגעהאלפן די מוסולמענער אין דעם אנשטרענג צו שיצן די שטאט. די קרייצפארער האבן פארברייטערט זייער מלוכה ביז עגיפטן, דעם מיטלענדישן ים און דעם כנרת. שוין אין די ערשטע צען יאר האבן זיי צוריקגעשטופט די אראבער פון לאנד.

אין 1186 האט סאלאדין אנגעהויבן א קאמף קעגן די קרייצפארער, און האט זיי ענדלעך געזיגט.

## וועבלינקען 
* מאפע פון ארץ ישראל 

*
קאַטעגאָריע:מיטל מזרח
קאַטעגאָריע:יידישקייט
בוקארעשט

left|250px
**בוקאַרעשט** () איז די הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאט פֿון רומעניע, ווי אויך איר קולטורעלע, אינדוסטריעלע און פינאנץ צענטער. ער איז פלאצירט אין דרום־מזרח רומעניע אויף די ברעגן פונעם טייך דימבאוויצע, נישט קיין 60 ק״מ צפון פונעם דוניי און דעם גרענעץ מיט בולגאריע.

2.3 מיליאָן פּערזאָנען װױנען דאָרט.

קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין רומעניע
דעצימאל

די **דעצימאל** סיסטעם איז א נומערן סיסטעם וואס איז געבויט אויף א **באזע צען**. זי ווערט אנגערופן דעצימאל ווייל דעצימאל קומט פון לאטיין **דעצימוס** וואס מיינט צען.

* דאס איז די מערסטע באנוצטע נומערן סיסטעם אין באנוץ היינט, מן הסתם וועגן דעם ווייל מענטשן האבן צען פינגערס.

## סימבאלן 
די סימבאלן וואס מען נוצט אין דער דעצימאלער נומערן סיסטעם זענען:
* 0
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9

## ציילן 
צו ציילן אין **דעצימאל** פאנגט מען אן פון 0 און מען לייגט צו דעם קומענדיגן סימבאל אין ראנג פאר דעם קומענדיגן נומער, אזוי אז 8 איז אכט.

ווען מען האט שוין נישט קיין סימבאלן, לייגט מען צו א קאלום וואס ווייזט וויפיל מאל מען זאל אויסרעכענען די באזע צען. אזוי אז 10 איז צען און 27 איז זיבן און צוואנציג ווייל עס מיינט 2 מאל 10 (פון די צענער קאלום, וואס איז איין מאל צען) מיט זיבן, און 4567 איז פיר טויזנט פינף הונדערט זיבן און זעכציג ווייל עס מיינט 4 מאל 10 מאל 10 מאל 10 (פון דעם טויזנטער קאלום, וואס איז דריי מאל צען מאל צען) מיט 4 מאל 10 מאל 10 מיט 6 מאל 10 מיט 7.

## זעט אויך 
* נומערן סיסטעם
* ביינערי
* העקס
* בעיס 64

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
טאפיר

דער **טאַפּיר** איז ענלעך אויפן חזיר, און לעבט אין די זומפּיקע נידעריקע ערטער פֿון דרום–אַמעריקע און דרום–אַזיע. זײַן פֿעל איז זײער דיק און מיט זײַן קורצע האָר. זײַן נאָז איז אױסגעצױגן װי אַ שנאָבל, מיט װעלכן ער כאפּט בלעטער אָדער פֿרוכטן און טראָגט זײ צו צום מױל.

קאטעגאריע:חיות
בינארישע סיסטעם

די **בינארישע צאל סיסטעם** (אדער **צווייער-סיסטעם**) איז א נומערן סיסטעם וואס ניצט נאר צוויי סימבאלן, געווענטליך 0 און 1.

## ציילן אין בינאריש 
ציילן אין בינאריש איז ענליך ווי צו ציילן אין דער דעצימאלער סיסטעם, נאר אנשטאט ניצן צען ציפער-סימבאלן ניצט מען נאר צוויי, 0 און 1. מען פאנגט אן מיט די ערשטע קאלום אויף דער רעכטער זייט, די "איינסערס" קאלום. מען ציילט 0, 1, ביז מען האט מער נישט קיין סימבאלן, דאן גייט מען לינקס צום נעקסטן קאלום, די "צווייערס" קאלום. מען שרייבט 10 וואס מיינט 1 מאל צוויי מיט 0 מאל איינס. די דריטע קאלום איז די "פירערס", די פערטע קאלום איז די "אכטערס", און אזוי ווייטער, עס דאפלט זיך מיט יעדן קאלום. עס קומט אויס אז 100101 מיינט 1 מאל צוויי און דרייסיג, פלאס 0 מאל זעכצן, פלאס 0 מאל אכט, פלאס 1 מאל פיר, פלאס 0 מאל צוויי, פלאס 1 מאל איינס = זיבן און דרייסיג. אדער אויף דעצימאל 37.

פאלגנד זענען די ערשטע צען נומערן אין בינאריש:

די וועלט זאגט א ווערטל: עס זענען דא 10 סארט מענטשן, די וואס פארשטייען בינאריש און די וואס פארשטייען נישט בינאריש.

## חיבור 
צולייגן נומערן אין בינאריש איז גאנץ פשוט.

0 + 0 ← 0

0 + 1 ← 1

1 + 0 ← 1

1 + 1 ← 0, טראג 1 (ווייל 1 + 1 = 0 + 1 × 10 אין בינאריש)

## זעט אויך 
* נומערן סיסטעם
* העקסאדעצימאל סיסטעם
* דעצימאל
* בעיס 64

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
שאקאל

300px|left|
דער **שאַקאַל** איז א נאהנטער קרוב צום וואלף. ער לעבט אין דרום-אפריקע, אזיע און טערקיי. נאך זיין גרויס און זיין קאליר זעהט ער אויס ווי א פוקס, וועלכע שמשון הגיבור האט געכאפט, אנגעבונדען אן זייערע עקען פאַקלען און אנגעצונדען די תבואה פון די פלשתים. די שאקאלן טרייבען זיך אויך ארום באנדעס ווייז, וואיען מיט א קלאגעדיגען קול און שטערן דעם שלאף פון מענטשן. זיי מאכן אויך אן פיעל שאדענס אין די וויינגערטנער, ווייל זיי גלייכן זעהר טרויבן. זיי רויבן אויך אין די שטאלן.

קאַטעגאָריע:חיות
באנאבא

די **באָנאָבאָ** איז פֿון די מאַלפּעס פֿאַמיליע. גענעטיש איז זי די מערסטע פֿון אַלע שנאָבל־חיות ענלעך צו א מענטש, מיט 98.4% פּון דער DNA גענױ װי בײם מענטש. זײ זענען זײער פֿרידלעך און די נקבֿות האָבן די מאַכט.

עס איז הײַנט פֿאַרבליבן נאַר עטלעכע טױזנט באָנאָבאָס. זײ געפֿינען זיך אין די קאָנגאָ געגנט אין צענטראַל אַפֿריקע. 

## רעפערענצן
קאטעגאריע:חיות
שוועדן

דאס **שװעדן** (; *סוועריע*), אפיציעל **דאס קעניגרייך פון שוועדן**, איז אַ לאַנד אין דעם סקאנדינאווישן האלבאינזל אין צפון־אײראָפּע. שוועדן האט לאנד גרענעצן מיט נארוועגיע צו מערב און פינלאנד צו צפון־מזרח, און ים גרענעצן מיט דייטשלאנד, דענמארק און פוילן צו דרום, און מיט ליטע, לעטלאנד, עסטלאנד און רוסלאנד צו מזרח. פון שוועדן קיין דענמארק איז דא א בריק־טונעל. זײַן הױפּטשטאָט איז שטאָקהאָלם, מיט א באפֿעלקערונג פֿון 800,000 אין דער שטאט און 2 מיליאן אינעם מעטראפאליטאנעם שטח.

שוועדן איז דאס דריטע גרעסטע לאנד אין דעם אייראפעאישן פארבאנד, מיט א שטח פון 450,295 קוואדראט ק"מ. די באפעלקערונג פון שוועדן איז 9.3 מיליאן.

שוועדן איז איינער פון די שטאַטן מיט די גרעסטע לעבן ערווארטונג.

די אפיציעלע שפראך איז שוועדיש, זייט דעם 1טן יולי 2009; פריער האט שוועדן  נישט געהאט קיין אפיציעלע  שפראך. שוועדן האט פינף אפיציעלע מינדערהייט שפראכן: פיניש, יידיש, סאמי, מעאנקיעלי און ראמאני.

שוועדן איז געווארן א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד אום 1995. די וואלוטע איז די שוועדישע קראנע.

## היסטאריע 
## געאגראפיע 
קליין|רעכטס|250px|א קוק אויפן סטוראַ שעפֿאַלעט נאציאנאלן פארק
שוועדן געפינט זיך אין צפון אייראפע, מערב פונעם באלטישן ים מיט א לאנגן בארטן, זייענדיק דער מזרח טייל פונעם סקאנדינאווישן האלבאינזל. צו מערב זענען די בערג וואס שיידן שוועדן פון נארוועגיע. פינלאנד געפינט צו צפון־מזרח. אין ים זענען דא גרענעצן מיט דייטשלאנד, דענמארק, ליטע, לעטלאנד, עסטלאנד, פוילן און רוסלאנד, און א בריק־טונעל אין דרום־מערב פארבינדעט שוועדן מיט דענמארק.

שוועדן, מיט א שטח פון 449,964 קוואדראט ק"מ, איז דאס 55סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, דאס 4טע גרעסטע אין אייראפע (אויסשליסנדיק אייראפעאישן רוסלאנד) או דאס גרעסטע אין צפון אייראפע. דער העכסטער פונקט איז  קעבנעלקייסע, הויך 2,111 מעטער איבערן ים פלאך.

15% פון שוועדן ליגט צפון פונעם ארקטישן קרייז. בערך 65% פון דעם גאנצן שטח איז באדעקט מיט וועלדער. די גרעסטע אינזלען זענען גאטלאנד און עלאנד. די גרעסטע אזערע איז ווענערן, די דריטע גרעסטע אזערע אין גאנץ אייראפע.

## דעמאגראפיע 
די גרעסטע שטעט אין שוועדן זענגן שטאקהאלם (1,372,565 איינוואוינער), געטעבארג (549,839), מאלמא (280,415) און אופסאלא (140,454).

## פאליטיק 
שוועדן איז א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע, און דער ראש מלוכה איז קארל גוסטאוו. דער פארלאמענט האט 349 מיטגלידער, און וואלן ווערן געהאלטן יעדע פיר יאר, דעם דריטן זונטאג אין סעפטעמבער.

## עקאנאמיע 
דער גרעסטער טייל פון שוועדנס עקאנאמיע איז אינזשעניריע, מיט 50%. אויך זענען טעלעקאמוניקאציע און די אויטאמאבילן אינדוסטריע גאנץ וויכטיג.
די צווי גרעסטע פירמעס זענען וואלווא און עריקסאן.

דער שוועדישער רייקסבאנק, געגרינדעט אין 1668, איז דער עלצטער צענטראלבאנק אין דער וועלט.

## קולטור 
שוועדן האט א נאציאנאלע ביבליאטעק וואס געפינט זיך  אין שטאקהאלם.

## רעליגיע 
שוועדן איז קריסטליך שוין א טויזנט יאר. טראדיציאנעל איז שוועדן א פראטעסטאנטיש לאנד. 

## רעפערענצן 
*
פינלאנד

‫**פֿינלאַנד** (, ) איז אַ לאַנד אין צפון־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז העלסינקי.

פינלאנד גרעניצט זיך מיט רוסלאנד אויף דער מזרח זייט, שוועדן אויף דער מערב זייט, און נארוועגיע אויף צפון מערב. פינלאד איז דאס אכטע גרעסטע לאנד אין אייראפע.
5.4 מיליאן מענטשן וואוינען אין פינלאנד.

## געאגראפיע 
געאגראפיש געפינט זיך פינלאנד טייל אין דער ארקטישער ראיאן, טייל אין צענטראלער אייראפע און טייל אין צפון אייראפע. אין די וועלדער פון פֿינלאנד וואקסן טענענביימער, בערעזעס און סאסנעס.

פינלאנד האט 180,000 אזערעס און 180,000 אינזלען.
## פאליטיק 
דער פריערדיקער פרעמיער מיניסטער, מאַטי וואַנהאַנען, האט רעזיגנירט פון דער פירערשאפט פון דער צענטער פארטיי אין יוני 2010, און געבעטן פון פרעזידענט צו רעזיגנירן אלס פרעמיער מיניסטער. דעם 22סטן יוני האט פארלאמענט געוויילט די נייע פירערין פון דער צענטער פארטיי, מאַרי קיוויניעמי, פרעמיער מיניסטער. 

*
גאוויאל

150px|קליין|גאַוויאַל
דער **גאַװיאַל** (וויסנשאפטלעכער נאָמען: *Gavialis*) איז אַ רעפטיל װאס לעבט אין אינדיע אין די גרױסע טײַכן גאַנגעס, אינדוס, בראַמאַפּוטראַ און טײַכן זיך אױס מיט זײַן לאַנג־אױסגעצױגענעם מױל װי אַ שנאָבל. ער דערגרײכט ביז איבער 5 מעטער לאַנג.

דער זגאַל איז איינער פון די דרייַ מינים פון קראקאדילן, צוזאַמען מיט דער קראָקאָדיל און דער נילוס קראָקאָדיל.

דער גאַוויאַל געפינט זיך כּמעט אויסשליסלעך אין דעם טייַך.

קאַטעגאָריע:רעפטילן
דענמארק

דאס **דענמאַרק** (דעניש: *Danmark*) איז אַ סקאנדינאוויש לאַנד אין צפון־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז קאָפּנהאַגן. דענמארק ליגט ביים צפון ים און ביים באלטישן ים; צו דרום האט עס א גרענעץ מיט דייטשלאנד.

## געאגראפיע 
קליין|רעכטס|175px|מאפע פון דענמארק
דענמארק איז דאס קלענסטע פון די סקאנדינאווישע לענדער. די ארומיגע לענדער זענען דייטשלאנד (צו דרום), שוועדן (צו מזרח), נארוועגיע (צו צפון) און דאס פאראייניגטע קעניגרייך (צו מערב). דאס לאנד איז אינגאנצן ארומגענומען מיטן ים אחוץ דעם האלבאינזל יוטלאנד, דער גרעסטער טייל פון דענמארק, וואס האט א לאנד גרענעץ מיט דייטשלאנד. צו דרום-מזרח איז דער באלטישער ים, צו מערב דער  צפון ים, צו צפון דער סקאגעראק און צו צפון-מזרח דער קאטעגאט.

אחוץ יוטלאנד האט דענמארק 76 באפעלקערטע אינזלען און אסאך קליינע אינזלען.

דאס לאנד איז גאנץ פלאך, מיט קליינע בערגלעך, אזערעס, וועלדער און פאַרמען.

### קלימאט 
דאס וועטער אין דענמארק איז גאנץ ווינטיק און רעגנדיק. אין ווינטער, ווערט עס נישט זייער קאלט, און עס שנייט נישט מער ווי א פאר וואכן. עס מאכט זיך אמאל צו צען יאר א קאלטער ווינטער ווען דער ים ווערט פארפרוירן. די זומערן זענען נישט הייס, און שטענדיג איז דא א מעגלעכקייט פון רעגן אדער ווינט.

## עקאנאמיע 
דער עקאנאמישער מארק אין דענמארק איז שטארק אנטוויקלט מיט א גאנץ אנטוויקלטער לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע , סטאבילער וואלוטע, א גרויסן פראצענט פון אויסערן האנדל, דורך ווייניג אריינמישן פון דער רעגירונג.

דער עיקר עקספארט פון דענמארק איז עסן, מאשינען, מעדיקאמענטן און ענערגיע צו לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד (איבערהויפט שוועדן, דייטשלאנד און דאס פאראייניגטע קעניגרייך. 

דער דורכשניט לוין פאר אן ארבעטער אין 2004 איז געווען 300,000 דענישע קראנען א יאר (40,000 איירא). 

אין א רעפערענדום אין סעפטעמבער 2000, האט דענמארק באשלאסן נישט אריינגיין אין דער איירא, נאר צו בלייבן מיט דער  דענישער קראנע. 

דענמארק איז פון די מערסטע אנטוויקלטע לענדער אין דער וועלט אין דערנייבארער ענערגיע. 20% פון דער ענערגיע אין לאנד ווערט פארזארגט דורך ווינט טורבינעס.

## קולטור 
דער מערסטער באוואוסטער דענישער שרייבער איז האנס קריסטיאן אנדערסען, בארימט פאר זיינע מעשה'לך. די באוואוסטע דענישע וויסנשאפטלער זענען דער אסטראנאם טיכא בראהע, און די פיזיקער ניעלס באהר (וואס האט ערקלערט ווי דער אטאם ארבעט) און אלע רעמער (וואס האט אויפגעדעקט די גיך פון ליכט).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:דענמארק
קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
נארוועגיע

‫
**נאָרוועגיע** (נארוועגיש: *Norge*) איז אַ לאַנד אין צפֿון אײראָפּע, אפיציעל דאס **קעניגרייך פון נארוועגיע**, איז א לאנד וואס פארנעמט דעם מערב טייל פונעם סקאנדינאווישן האלבאינזל, ווי אויך יאן מאיען אינזל און דעם סוואלבארד ארכיפעלאג.
דאס לאנד גרעניצט זיך מיט שוועדן צו מזרח, רוסלאנד און פינלאנד. צו מערב, אריבער דעם צפון ים, ליגן דאס פאראייניגטע קעניגרייך און די פארא אינזלען, און אריבער דעם נארוועגישן ים ליגן איסלאנד און גרינלאנד. צו דרום, אריבער דעם סקאגעראק דורכגאס ליגט דענמארק.
זײַן הױפּטשטאָט איז אָסלאָ.

## עקאנאמיע
נארוועגיע האט געהאלטן צוויי רעפערנדומס, אין 1972 און אין 1994, וואס האבן באשלאסן צו בלייבן אינדרויסן פונעם אייראפעישן פארבאנד. נארוועגיע איז א מיטגליד פון דער אייראפעאישער פרייהאנדל אסאסיאציע (EFTA), א פאראלעלע ארגאניזאציע וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1960. 

## קולטור 
איינער פון די בארימסטע נארוועגישע קאמפאזיטארן איז עדווארד גריג (1843 -1907).

## גאלעריע

Bryggen (6-2007).jpg|בערגן
Geiranger2.JPG|גייראנגער
Sognefjord, Norway.jpg|סאגנעפֿיארד
Vippetangen2.jpg|אסלא
Vegaoyan.jpg|מערב נארוועגיע בארטן
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|וואלד
Norway National House.JPG|נארוועגיע טראדיציאנעל הויז
Troll_A_Platform.jpg|נאפֿט פלאטפֿארם

## מקורות
## וועבלינקען
*
קאַטעגאָריע:לענדער אין אייראפע
מאלדאווע

‫**מאָלדאװע** (*Republica Moldova*, רוסיש: Република Молдова) איז אַ לאנד-איינגעשלאסן לאַנד אין דרום-מזרח אייראפּע, צווישן רומעניע צו מערב און אוקראינע צו צפון, מזרח און דרום. איר הױפּטשטאָט איז קעשענעוו.

ווערנט דער מיטל אלטער, רוב פון דער היינטיגער טעריטאריע פון מאלדאווע איז געווען א טייל פון דער פרינציפאליטעט פון מאלדאוויע. אין 1812, האט די רוסלענדישע אימפעריע אנעקסירט דעם מזרח טייל פון דער פרינציפאליטעט און געגעבן א נאמען בעסאראביע. צווישן 1856 אין 1878, האט מען צוריקגעגעבן דעם דרום טייל צו מאלדאוויע. אין 1859 איז זי געווארן פאראייניגט מיט וואלאכיע צו פארמירן די מאדערנע רומעניע. 

מאלדאווע איז געווארן א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער אין מערץ 1992.

## געאגראפיע 
מאלדאווע ליגט כמעט אינגאנצן צווישן צוויי טייכן, דער נעסטער און דער פרוט.

די הויפט שטעט אין מאלדאווע זענען קעשענעוו, טיראספאל און באלטי.

## דעמאגראפיע 
לויטן צענזוס פון 2004, זענען 75.8% פון די באפעלקערונג מאלדאוואנער (2,564,849) און 8.3% (282,406) אוקראינישע. יידן זענען געווען 3608. דער צענזוס האט נישט איינגעשפארט די טעריטאריע פון טראנסניסטריע.

*
פאראגוויי

**פּאַראַגװײַ** איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסונסיאָן.

*
קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
פערו

‫

**פּערו** () איז א לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז לימאַ.

## דעמאגראפיע 
מיט א באפעלקערונג פון עטלעכע 30 מיליאן פארשוין, איז פערו דאס פערט גרעסטע לאנד לויט באפעלקערונג אין דרום אמעריקע. די וואוקס פון באפעלקערונג איז אראפ פון 2.6% א יאר אין 1950 צו 1.6% אין 2000.

אומגעפער דריי פערטער פון די איינוואוינער זענען שטאטסלייט. די גרעסטע שטעט זענען לימא, קייאו, ארעקיפע (Arequipa), טרוכיא (Trujillo), טשיקלאיא (Chiclayo), פיורע (Piura), איקיטאס (Iquitos), קוסקא (Cusco), הואנקיא (Huancayo), און טשימבאטע (Chimbote).

אומגעפער 45% פון די באפעלקערונג זענען אינדיאנער, מערסטנס אייניקלעך פון די אינקא, טייל פון זיי היטן זייער ספעציעלע קולטור און זייער טראדיציאנעלן לעבנסטיל. 
קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע
קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
בולגאריע

‫
**בולגאַריע** איז א לאַַנד אין דרום-מזרח אייראפּע. די הױפּטשטאָט איז סאָפיע. זי גרענעצט פינף לענדער: רומעניע צו צפון (בעיקר דורכן דוניי), סערביע און די רעפובליק פון צפון=מאקעדאניע צו מערב, און גריכנלאנד און טערקיי צו דרום; און דעם שווארצן ים צו מזרח.

די גרעסטע שטעט נאך סאפיע זענען פלאוודיוו (באפעלקערונג  338,153) און ווארנא (באפעלקערונג 334,870).	

## היסטאריע 
 אין וועליקא טארנאווא, הויפטשטאט פון דער צווייטער אימפעריע]]
אין דעם סוף פונעם 6טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן די ערשטע בולגארישע אימפעריע. אין 1018 איז די אימפעריע געווארן א טייל פון דער ביזאנטישער אימפעריע.

ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה איז בולגאריע געווען דאס איינציגסטע לאנד וואו די בירגער האבן פראטעסטירט אין די מאסן אז מען זאל נישט שיקן די יודן צו די פארניכטונג לאגערן. און די רעגירונג איז דאן טאקע געווען געצווינגען אפצושטעלן די מאסן-דעפארטאציעס, כדי צו פארמיידן א בירגער-קריג.

## וויסנשאפט און טעכנאלאגיע 
די הויפט פעלדער פון פארשונג און אנטוויקלונג זענען ענערגיע, נאנאטעכנאלאגיע, ארכעאלאגיע און מעדיצין.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:בולגאריע
סורינאם

‫

**סורינאַם**, אפיציעל די **רעפובליק פון סורינאם** (, ), איז אַ לאַנד אין צפון פון דרום אַמעריקע. ער גרענעצט פראנצויזישע גויאנע צו מזרח, גויאנע צו מערב, בראזיל צו דרום, און דעם אטלאנטישן אקעאן צו צפון. זײַן הױפּטשטאָט איז פּאַראַמאַריבאָ.

## היסטאריע 
אין יאר 667' האבן די האלענדער פארכאפט דעם שטח פון ענגלאנד, אין יאר 700' האט איר ענגלאנד צוריק דעראבערט און אין יאר 815' איז זי אפיציעל - דורך א פרידנס-אפמאך אין פאריז - צוגעטיילט געווארן צו האלאנד און א יאר שפעטער איז עס אריבער אין זיין רשות. סורינאם איז געבליבן א האלענדישע קאלאניע ביז 1954, ווען ער איז געווארן א מיטטייל־לאנד פונעם קעניגרייך פון די נידערלאנדן, מיט גלייכן סטאטוס אזוי ווי האלאנד און די האלענדישע אנטילן. דעם 25סטן נאוועמבער 1975 האט סורינאם פארלאזט דעם קעניגרייך פון נידערלאנדן צו ווערן אן אומאפהענגיק מדינה, אבער מיט נאענטע עקאנאמישע, דיפלאמאטישע און קולטורעלע פארבינדונגען מיט האלאנד.

## באפעלקערונג 
אין די צייט פון די ציווילע קריג, האבן אסאך אנדערע לענדער נאכגעפאלגט דעם ביישפיל און באפרייט די שקלאפן. איינע פון זיי איז געווען סורינאם. דעמאלט האט אויסגעפעלט נאך ארבעט-הענט, ממילא האט מען אריבערגעברענגט אסאך ארבעטער פון די דערנעבנדיגע אינדיע. מען שאצט אז אין די יארן פון 873' ביז 916' זענען אריבער פיר און דרייסיג טויזנט ארבעטער געקומען פון אינדיע אליינס, און זיי זענען שוין דארט פארבליבן אויף שטענדיג.

די איצטיגע באפעלקערונג באשטייט פון קעראלעס (וואס איז א געמיש פון ניגערס [פעך שווארצע] און מולאטן), אינדיער יאוואנא כינעזער און נאך.

ווען מען קומט אהן אינעם לופטפעלד פון פּאראמאריבא באמערקט מען א גרויסן טאוול וואס דערציילט אביסל סטאטיסטיק פון די איינוואוינער און רעכנט אויס זייער רעליגיע און צאל, וואס דערגרייכט צו איבער צוואנציג: מאכמעדאנער, פּרעסביטעריאנער, לוטעריאנער, הוסיאנער, רומיש-קאטויליש, גריכיש-קאטויליש און נאך. ביי איזרעאל ווערט אויסגערעכנט 850 לויט די סטאיסטיק, אבער עקספערטן זאגן אז דער ציפער איז שטארק איבערגעטריבן.

## קלימאט 
דער קלימאט איז א טרוקענע און פייכטע און ווען עס רעגנט (געווענליך עטליכע מאל א טאג) קען מען ממש דערשטיקט ווערן פון היץ. נאכמיטאג זענען די געשעפטן געשלאסן צוליב די גרויסע פייכטקייט.

אויך איז דארט פארהאן גאר אסאך קאמארעס וועלכע פירן ארום פארשידענע מחלות

## יודן און יודישקייט 
שפירן פון יודישע פארגאנגענהייט פירן צוריק צו אזוי ווייט ווי אין 632' ווען לויט די אפיציעלע אינפארמאציע פון דער האלענדישער געשיכטע זענען אין דעם יאר אהינגעקומען א קליינע גרופע פארטוגעזער יודן מיט די ערשטע ענגלישע קאלאניסטן.

אסאך יודן זענען אהינגעקומען וועלנדיג אנטלויפן פון די אינקוויזיציע. דער גובערנאטאר האט די יודן איבערגעגעבן א באזונדערע געגנט, וועלכע מען האט דאן גערופן **די יודישע סאוואנא**, וואו יודן האבן געהאט אן אייגענע אויטאנאמיע וועלכע האט עקזיסטירט כמעט צוויי הונדערט יאר. נאך היינט צו טאג קען מען דארט זעהן איבערבלייבענישן פון יענע צייט.

יודן האבן דאן געהאט אן אייגענעם פירשט וועלכע האט געהייסן **דוד הנשיא**, אור אור איינקלעך פון דער משפחה געפינען זיך נאך דארט ביזן היינטיגן טאג. איינער פון זיי איז ד"ר נאסי, א בארימטער מעדיקער אינעם רעגירונגס-שפיטאל.

קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע
קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
עקוואדאר

‫
**עקװאַדאָר**, אפיציעל די **רעפובליק פון עקוואַדאר** (), איז אַ דעמאקראטישע רעפובליק אין צפון־מערב דרום אַמעריקע. עקוואדאר גרענעצט קאלאמביע צו צפון, פערו צו מזרח און דרום, און דעם פאציפישן אקעאן צו מערב.

די הױפּטשטאָט איז קיטאָ.

דער פרעזידענט איז ראַפֿאַעל קארעאַ זייט 2006.

## היסטאריע 
אין דעם שטח פון היינטיקן עקוואדאר איז פריער געווען אן אינדיאנער קעניגרייך, וואס איז איינגענומען געווארן דורך דער אינקא אימפעריע אין 1470. אין 1533 האט שפאניע איינגענומען עקוואדאר.

## וועבלינקען 
*עקוואדאר 

*
טשילע

**טשילע** (), אפיציעל די **רעפובליק פון טשילע** (), איז אַ לאַנד אין דער מערב זייט פון דרום אַמעריקע. איר הױפּטשטאָט איז סאַנטיאַגאָ. זי באדעקט א לאנגן שמאלן שטח צווישן די אנדן אין מזרח און דעם פאציפישן אקעאן אין מערב. זי גרענעצט פערו צו צפון, באליוויע צו צפון־מזרח און ארגענטינע אין מזרח. די פאציפישע בארטן־ליניע איז לאנג  6,435 ק"מ.

דער צענטער טייל פון טשילע האט צוויי גרויסע שטעט, סאנטיאגא און וואלפארייסא, און האט א מיטלענדישן קלימאט, מיט דורכשניט טעמפעראטורן פון 28°C אין יאנואר און 11°C אין יולי.

טשילע"ס צפון מדבר אנטהאלט גרויסע מינעראל-פארמעגן, בעיקר קופער. דרום טשילע איז רייך אין וועלדער און האט א קייט פון וואולקאנען און אזערעס. דער דרום בארטן שליסט איין א סך קאנאלן, האלבאינזלען און אינזלען.

דעם 22סטן אפריל 2015 האט זיך אויפגעריסן דער קאלבוקא וואולקאן.

די באפעלקערונג פון טשילע איז 16.9 מיליאן (2009); פון זיי וואוינען 10 מיליאן אין צענטער טייל פון לאנד. א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג קומט פון איטאלינעשער און שפאנישער אפשטאמונג. 63% זענען קאטאליקן, 10% פראטעסטאנטן, און א קליינער טייל זענען יידן.

קליין|250px|

## געאגראפיע 
גאנץ דרום טשילע ווערט גערעכנט א טייל פון פאטאגאניע.

## געשיכטע 
## עקאנאמיע 
### לאנדווירטשאפט 
לאנדווירטשאפט אין טשילע שפארט איין א ברייטע רייע פון פארשידענע טעטיקייטן צוליב איר געאגראפיע, קלימאט און געאלאגיע. היסטאריש איז לאנדווירטשאפט איינע פון די יסודות פון טשילע׳ס עקאנאמיע. היינטיקע צייטן ביישטייערן לאנדווירטשאפט צוזאמען מיט פישעריי און וועלדער נאר 4.9% פונעם בא״פ און באארבעטן 13.6% פונעם לאנד׳ס ארבעט-קראפט. טשילע איז איינער פון דער וועלט׳ס גרעסטע פראדוצירער פון קארשן און יאגדעס, און איינער פון די 10 גרעסטע וועלט־פראדוצירער פון טרויבן, עפל, קיווי, פערשקעס, פלוימען און ניסלעך. אנדערע הויפט לאנדווירטשאפט פראדוקטן זענען בארן, ציבל, ווייץ, קוקורוזע, האבער, קנאבל, אספארגוס, באנדלעך, רינדער פלייש, עופות, וואל, פיש, האלץ און העמפ. טשילע באניצט  14,015 העקטארן פון לאנדווירטשאפט באדן.

## פאליטיק 
טשילע האט אן אומאפהענגיקע געריכטיקע מאכט כולל אן אפעליר־געריכט און דאס העכסטע געריכט פון טשילע.

## דעמאגראפיע 
אין דעם צענזוס פון 2002 האט טשילע געהאט א באפעלקערונג פון 15.1 מיליאן מענטשן. פון זיי וואוינען 40% אין סאנטיאגא און די ארומיקע געגנטן.

טשילע האט א פילעטנישע געזעלשאפט. א מערהייט פון דער באפעלקערונג האבן אן אייראפעאישן אפשטאם, בעיקר שפאניער, ווי אויך דייטשע, איטאליענער, אירישע, בריטישע, שווייצער און קראאטן. לויט גענעטישע אונטערזוכונגען האט אן ערך איין העלפט פון דער באפעלקערונג זיינען מעטיסן, וואס הייסט אז האבן אויך אורעלטערן צווישן אינדיאנער מיט נאך א קליינעם בייטראג פון אפריקאנער.  בלויז 8% זיינען געהערן צו אבאריגענען, דערהויפּט מאפוטשע אינדיאנער. 

די דייטשע אימיגראנטן וואס זענען געקומען אין טשילע אין די 1850ער יארן האבן זיך באזעצט אין דרום טייל פון לאנד, בעיקר אין וואלדיוויא און לאס אנכעלעס.

## רעפערענצן 
*