open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
סקולפטור

[left|thumb|200px|די באַקאַנטע סקולפּטור פון [דוד המלך געשאַפֿן דורך מיקעלאַנדזשעלאָ.]]
**סקולפטור** איז א דריי-דימענסיאלער אביעקט, וואס פאר די ציל פון איר באשאפונג איז זי געמאכט געווארן דורך א מענטש, און ארויסגעהויבן און אנערקענט אלס קונסט פאר די מאסן צו באטראכטן און באוואונדערן.

מען קען סקולפטארן כל מיני חפצים. א סקולפטור פון א מענטש אדער א חיה, אין גרויס פון א לעבעדיגער מענטש אדער גרעסער, רופט זיך סטאטוע.

דער מענטש וואס בויעט דאס הייסט א **סקולפטאר**.
## אידישקייט 
אין הלכה און אין רוב רעליגיעס איז דאס פארבאטן צוליב דעם וואס דאס איז געוונעליך געמאכט געווארן צו דינען אין זיך פיקטשערן פאר די מאסן פון אונזער גאט און די אידישע רעליגיע האט דאך אן אנדער גאט פון זייערע דעריבער איז דאך דאס עבודה זרה. 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:קונסט
אחזיהו (מלך יהודה)

250px|מרכז|קליין| אחזיהו מלך יהודה
**אחזיהו בן יהורם**, איז געווען דער 8טער קעניג פון די מלכי יהודה, פון דוד המלך. און דער 6טער פון דער צעשפליטערטע מלוכה, נאכדעם וואס ירבעם האט אוועקגעריסן פון רחבעם 10 שבטים.

קאטעגאריע:מלכי יהודה
עתליה

**עתליה** בת עמרי, איז געווען די ערשטע פרוי צו ווערן קעניגען ביי די מלכי יהודה.
זי איז געווען די פרוי פון יהורם מלך יהודה.

קאטעגאריע:מלכי יהודה
קיצור ליקוטי מוהר"ן

דער **קיצור ליקוטי מוהר"ן** איז א פארקוצערטער ספר פונעם ליקוטי מוהר"ן, וויבאלד דער ליקוטי מוהר"ן איז גאר לאנגע דרושים און טיעפע מאמרים, און עס איז שווער ארויס צו נעמען דערפון וואס דארף מען למעשה טועהן, האט ר' נחמן מברסלב באפוילן פאר זיין תלמיד ר' נתן מברסלב ער זאל עס איבערשרייבן און מאכן א סיכום פון יעדען מאמר באזונדער, שרייבן וואס מען דארף טועהן דאס מקיים צו זיין.

ר' נתן האט מיט שרייבערישע קראפט אזוי געטאן, ער האט געשריבן פונקטליך וואס עס איז שייך מקיים צו זיין פונעם ספר ליקוטי מוהר"ן, ער האט עס געוויזן פאר זיין רבין ר' נחמן, און ער האט עס געלויבט ער האט דערויף געזאגט **עס איז א שיין צעטעל**.

ר' נתן האט עס געדרוקט אינעם יאהר פון די פטירה פון ר' נחמן אין שנת ה'תקע"א און במשך פון די יאהר האט מען צוגעלייגט נאך זאכן וואס מען האט ארויס גענומען פון די מאמרים פון ליקוטי מוהר"ן.

אין יאהר ה'תרע"ג האט עס א ברסלבער חסיד געדרוקט אין ירושלים ר' ישראל היילפערין, מיט אסאך הוספות ותיקונים, מיט א קונטרס צו סוף תוספות ומילואים, מען האט עס דאן געגעבן א נאמן **קיצור ליקוטי מוהר"ן השלם.**

קאטעגאריע:ספרי ברסלב
טוריזם

left|thumb|250px|דער כותל איז איינע פון די וועלטס מערסטע באזוכטע טוריזם אטראקציעס.
**טוריזם** איז מאַכן רײַזעס אָדער נסיעות פאר פארוויילונג און לוקסוס צילן.

עס איז כולל די גאנצע אינדוסטריע און אויך די רעגירונגס אויפגאבע וואס פארנעמט זיך צוצישטעלן די סערוויסעס פאר אלע רײַזעס און וואקאציעס אדער אויספלוגן עקאנאמיע, ווי פארקס, האטעלן, לופטליניעס און אזוי ווייטער.

טוריסטן הייסן די מענשטן וואס ווייל אין אנדער לאנד אדער סביבה פון זייער געוועניליכע היים, פאר ביזנעס אדער הנאהדיגע צילן פאר א לענגערע צייט אפשניט.

טוריזם ווערט מער און מער פאפולער איבער זיבן הונדערט מיליאן מענשטן ווערן געשאצט וואס באנוצען זיך מיט דעם דורך די וועלט.

פארשידענע לענדער זענען מער אנגעוויזן אויף די טוריזם אינדאסטריע צו עקזעסטירן, ווי למשל ארץ ישראל מאכט א גרויס טייל פון איר בודזשעט פון רעליגיעזע באזוכער וואס ווילן בייוואונען און טורן די הייליגע לאנד פאר רוב רעליגיעס.

*
ארכעלאאס

**ארכעלאַאס** איז געווען דער נאכפאלגער פון הורדוס.

זיין מוטער איז געווען איינע פון די פרויען פו הורדוס, די שומרוני'שע מלתקי.

ווען זיין פאטער הורדוס איז געווארן קראנק האט ער געהייסן הרג'ענען זיין ערלטערן זון אנטיפאטער ווייל ער האט אים פאררעכנט אלס א מורד במלכות, דערנאך האט ער געלאזט רופן זיין פארטרויאונגס מאן און באדינער תלמי און אים געגעבן זיין קענעגליכע רינגל און זיגל און אים געהייסן אויסרופן זיין זון ארכעלאַאס אלס קעניג נאך זיין טויט און אים אהין געבן דאס קעניגליכע רינגל. 

תלמי האט אויסגעפאלגט די באפעל. נאך דעם וואס ארכעלאַאס האט האט באזעצט זיין פאטער'ס טראן, האט ער געליטן גאר שווערע רדיפות פון זיין פאטערס פיינט, וועלכע האבן זיך אויף אים געשטארקט און פארטריבן פון ירושלים. איז ער געפארן קיין רוים צום קיסר, צו באשטעטיגן זיין פאטערס צוואה, און בעטן הילף און סאלדאטן ער זאל קענען צוריק איין נעמען ירושלים.

ארכעלאַאס געווען פונקט אזא מערדער און טיראן ווי זיין פאטער הורדוס. ער האט אויסגע'שחט'ן טויזנטער פון די פרושים וועלכע האבן אים געהאסט.

קאַטעגאָריע:מלכים
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
קאַטעגאָריע:הורדוס פאמיליע
דוב ווייס

רבי **דוב (בערל) ווייס** **גאב"ד קרית צאנז ירושלים.**

רבי בערל איז א זון פון הרב משה ווייס, ער איז געבוירן אין אמעריקא אין יאר ה'תשי"ד, ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, אדמו"ר מצאנז-קלויזנבורג זצ"ל.

אין יאר ה'תשמ"ט, האט אים זיין שווער אויפגענומען, אלס רב פון קרית צאנז ירושלים, אויך שטייט ער היינט אין שפיץ פון מרכז התורני "באר מים חיים" אין ירושלים, א כולל ווו הונדערטער יונגעלייט לערנען זיך רבנות מיט הוראה, און א ישיבה פאר חשובע בחורים "בני עליה".

קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין ישראל
קאַטעגאָריע:צאנז
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
לעבנס פראגן

**לעבּנס־פֿראַגן** (1951 - 2014) איז אַ ייִדישער קולטור-געזעלשאַפֿטלעכער זשורנאַל װאָס דערשיינט רעגולער יעדע צװײ חדשים. דער זשורנאַל װערט אַרויסגעגעבן דורך דעם "אַרבעטער-רינג" אין ישראל שוין דאָס 56-סטע יאָר. ער דערשײַנט װי אַ פֿילזײַטיקער קולטור-געזעלשאַפֿטלעכער מאַגאַזין און ברענגט אַרויס די אַקטועלע פּראָבלעמען, װאָס באַשעפֿטיקן דעם קולטורעלן און באַװוּסטזיניקן ייִדישן לייענער אין לאַנד און אין דער ייִדישער װעלט. 

דער זשורנאַל איז געגרינדעט געװאָרן אין מײַ 1951 דורך אַ גרופּע בונדיסטן, װאָס האָבן זיך באַזעצט אין לאַנד פֿון פֿריִער און אַזעלכע, װאָס זענען געקומען אַהער מיטן עליה-שטראָם פֿון אייראָפּע נאָכן חורבּן. דער גרינדער און ערשטער רעדאַקטאָר פֿון דעם זשורנאַל איז געװען יששכר (אָסקאַר) אײַכענבוים-אַרטוסקי(1971 - 1908), און דער פֿאַראַנטװאָרטלעכער רעדאַקטאָר איז געװען בּן-ציון ("בענצל")צאַלעװיטש (1883 - 1967), װעלכער איז געקומען קיין ארץ ישראל אין יאָר 1922. דער היינטיקער רעדאקטאר פון דער צייטונג איז הער יצחק לודען.

לעבּנס־פֿראַגן האָט זיך געשלאָסן אין מײַ 2014.

## דרויסנדיקע פארבינדונגען 
* לעבנס פראגן װעבזײַטל
* לעבנס פראגן

קאטעגאריע:יידישע זשורנאלן
סעקלהיד

**סעקלהיד** (, ,   ביז 1660) איז א שטאט אין  קרייז ביהאר, אין מערב רומעניע. ביזן ערשטן וועלט קריג איז עס געווען אין אונגארן.

## באפעלקערונג
אין דעם צענזוס פון  2002 האבן 11,665  מענטשן געוואוינט דארט. 

אין 1877 האבן געוואוינט 305 יידן אין סעקלהיד.

## רעפערענצן
קאטעגאריע:שטעט אין רומעניע
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
מעדיקעיד

**מעדיקעיד** איז א רעגירונגס פראגראם אויסגעשטעלט ווי סיי וואסארע אנדערע פריוואטע געזונט פארזיכערונג פירמע, אבער בחינם. צו שטיצן די ארימע איינוואוינער פון אמעריקע וואס האבן נישט גענוג געלט צו צאלן פאר דאקטעריי.

עס קומט אין פארעם פון א קארטל מיט א בילד פון זיך, און מען דארף דאס געבן פארן דאקטער.

עס איז אויסגעשטעלט אז מען קען נאר גיין צום אייגענעם גענעראלן דאקטער און אויב עס פארלאנגט זיך א דאקטער ספעציאליסט אויף איין ענין ווי למשל הארץ אדער אויגן געבט ער א רעפערעל.

קאטעגאריע:רעגירונגס פראגראמען
טוביה זינגער

**טוביה הכהן זינגער** איז א בארימטער רב אין מגיד שיעור, ער איז דער פארזיצער פון *אויסזוכן אידישקייט*. געבוירן אין כ"ח אלול ה'תש"כ, פּענסילוועניע, אַמעריקע.

רבי טוביה האָט באַשלאָסן זיך אריבערציען קיין ארץ ישראל אין זומער 2019.

ר' טוביה פירט אן גרויסע אקטיוויטעטן צו צוריקהאלטן אידן פון ווערן אריינגעכאפט צו נוצרות דורך מיסיאנערן. צווישן זיינע אקטיוויטעטן ציילן זיך ויכוחים מיט גלחים אין די עפנטליכקייט, שרייבן ביכער, האלטן דרשות, און נאך אסאך. ר' טוביה קען די גאנצע נייע טעסטעמענט פון די קריסטליכע בייבל, און ער ניצט סתירות דערין כדי אויפצו ווייזן אז קריסטנטום איז נישט ריכטיג.

## זעט אויך
* **מיסיאן**

## וועבלינק
אפיציעלע וועבזייטל פון "אויסזוכן אידישקייט": Outreach Judaism 

קאטעגאריע:רעליגיע
קאַטעגאָריע:רבנים
קאַטעגאָריע:כהנים
סעקשאן 8

**סעקשאן 8** איז רעגירונגס פראגראמען צו אויסהאלטן די רענט פון ארימע אמעריקאנע איינוואוינער וואס האבן נישט קיין געלט צו צאלן דעם לענדלארד יעדן חודש פארן הויז וואס מ'וואונט דערין.

עס איז א טייל פון די ניו דיעל פראגראמען.

## אידישקייט
א גרויס טייל פון וויליאמסבורגער אידענטום האט דאס און דאס ווערט צוגעשריבן צו די הויכע ריעל עסטעיט פרייזן ווייל דער עולם האט נישט דאס געלט צו צאלן וויפן די לענדלארדס פארלאנגן.
## דערויסענדע לינקס
* זייער וועב סייט 
קאטעגאריע:רעגירונגס פראגראמען
פוד סטעמפס

**פוד סטעמפס** איז אן אמעריקאנער רעגירונגס פראגראם צו שטיצן די ארימע איינוואונער וואס האבן נישט קיין געלט צו קויפן קיין עסנווארג. 

עס קומט אין פארעם פון א קארטעל וואס איז עלעקטעראניש דורגעפירט אין גראסערי צו קענען זעהן וויפל פאנדס עס איז נאך פארהאן יעדן חודש.

מען קען דערמיט איינקויפן אלע סארט עסנווארג אפילו נאשערייען.
לוט

קליין|מרכז| לוט מיט בנותיו
**לוט** (לויט די טראדיציאנעלע ציילונג: א'תתקנ"ז - ב'פ"ז) דער זון פון "הרן בן תרח", פלימעניק פון אברהם אבינו.

## הפיכת סדום 
אין די תורה ווערט דערציילט אז פאר ווען גאט האט פארלענדעט סדום, האט ער געשיקט מלאכים צו ראטעווען און ארויסנעמען לוט מיט זיין משפחה פון סדום פון וועגן זיין קירבה צו אברהם אבינו, און די מלאכים האבן זיי געווארנט צו נישט זיך אויסדרייען און קוקן צוריק ווי אזוי סדום ווערט פארלענדן. אבער לוטס ווייב האט זיך יא אויסגעדרייט, און זי איז באלד געווארן א שטיק זאלץ.

קאטעגאריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאטעגאריע:תקופת אברהם אבינו
א'תתקנ"ז

## געבוירן 
* לוט פלומעניק פון אברהם אבינו.

קאטעגאריע:יידישע יארן
ב'פ"ז

## געשטארבן 
* לוט פלימעניק פון אברהם אבינו.

קאטעגאריע:יידישע יארן
ה'תשמ"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
*שנת תשמ"ט איז געווען דער ערשטער יאהר עס זענען זיך צוזאמען געקומען 300 יודען אין אומאן אויף ראש השנה צו דאווענען ביים קבר פון ר' נחמן מברסלב, פון דעמאלטס אהן ווערט אלץ מער און מער יודען וואס פארן אהין ראש השנה.

## געבוירן
## נפטר געווארן
שאף

[left|thumb|250px|א [סטאדע שאף.]]
א **שאף** איז א בהמה וואס איז מעלה גרה און האט צעשפאלטענע טלאען. עס וואקסט אויף זיי זייער א ווערדפולע מאטריאל וואס הייסט וואל. כאטש זענען דא עטלעכע זגאלן שאף, בדרך כלל מיינט מען דעם זגאל *Ovis aries*.

די צוויי הויפט צילן וואס די שאף ווערט באניצט פאר ביי מענטשן געוויינלעך, זענען: א. אראפנעמען זייער וואל צו מאכן דערפון מאנטלען און דאכענעס א.א.וו. און ב. אויך צו עסן זייער פלייש.

עס ווערט באטראכט ווי זייער א לאנגווייליגע בהמה א גאנצן טאג עסט ער בלויז גראז,מעקעט, און שפאצירט ארום.

עס איז אויך באטראכט ווי בלינדע תמימות'דיגע טרייהייט, און עס איז דא א לאזונג ווען איינער טראכט נישט און קעמפט נישט אז *ער גייט נאך ווי א סטאדע שאף נאך דער שחיטה*.

אידן ווערן צוגעגעלעכענט צו זיי זייער אסאך לעגאויס די מסורה צוליב די וואוילקייט פון נאכגיין לויט גאטס ווילן, לויט דעם באפעל פון די רבנים וואס ווערן באטראכט ווי זייערע פאסטוך. אדער ווערן אידן אין גלות אויך געגליכען צו א סטאדע שאף אן א פאסטוך צוליב דעם וואס זיי זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד צווישן אנדערע פעלקער אהן קיין אייגענעם שטאלץ.

אבער עס ווערט אויך גענוצט אויף מענטשן אלס שפעט ווארט אז ער מאכט זיך ווי א שעפעלע וואס מעקעט... א גאנצן טאג אבער טיף אין הארץ אריין איז עס בלויז אן אנשטעל. (טעמיש).

## דיעטע 
דער שאף עסט נאר גרינסן און נישט קיין פֿלייש. אזוי ווי אלע בעלי חיים וואס זענען מעלה גרה האט דער שאף פיר בייכער בכדי צו פארדייען די גראזן א.א.וו.

קאַטעגאָריע:בהמות
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
אידן פאר אידישקייט

8 **דזשוז פאר דזשודאיזם** (אידן פאר אידישקייט) איז א וועב סייט און אן ארגענעזאציע צו באקעמפן קריסטליכע מיסיאן אויף אידן. ר' בנציון קראוויץ איז א בארימטער רב אין מגיד שיעור פון לאס אנדזשעלעס, ער איז דער פארזיצער פון אידן פאר אידישקייט.

דאס איז א דירעקטער שפיל צו נאכמאן און אזוי ארום באקעמפן דעם מיסיאנערישער נאמען זשוס פאר זשיסעס.

## דרויסענדע לינקס
*Jews for Judaism אפיציעלע וועבזייטל פון "אידן פאר אידישקייט"
*

קאטעגאריע:רעליגיע
קאטעגאריע:מיסיאן
מוסד רב קוק

קליין
**מוסד הרב קוק** איז א מוסד וואס ר' יהודה לייב מיימון האט אויפגעשטעלט אין שנת ה'תרצ"ו.

עס האט זייט זיין גרינדונג שוין געדריקט הונדערטער און טויזנטער ספרים און ביכער פון אלע סארט וואס כלל ישראל דארף.

עס זענען דא גאנץ עקסטרעמע פרומע אידן, נטורי קרתא מענטשן, וואס ווילן נישט אריין קוקן אין א ספר וואס זיי האבן געדרוקט, וויבאלד עס איז אויפן נאמען פון רב קוק.

קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
מדרש הגדול

דער **מדרש הגדול** איז א גרויסער מדרש, ערהאט געדינט אין תימן און ביי אמאליגע ספרד'ישע אידן אלס זייער הויפט מדרש.

ער איז מסודר אויף די פרשיות פון דער תורה, ער איז געשריבן מיט א פליסיגן גרינגען לשון הקודש, ענדליך ווי די תימנער אידן שרייבן, ער האט כמעט נישט קיין ארמית רוב פון דארט איז אויף לשון הקודש, עס געפינט זיך דארט אסאך זאכן געשריבן אנדערש ווי אנדערע מדרשים, עס ווערט פאררעכנט ווי גאר א אלטער מדרש.

יאהרן לאנג איז עס געווען אין א כתב יד, תימנער און ספרד'ישע אידן האבן דערין געלערנט פון כתב יד, ביז מוסד רב קוק האט עס איבערגעדרוקט מיט זייערע גוטע נוצבארע הגהות, שיינע אותיות. עס אנטהאלט פינף בענדער. יעדער חומש א באנד.

קאַטעגאָריע:מדרשים
מנשה בן ישראל

[קליין|250px|א [פארטרעט פון מנשה בן ישראל געמאלן דורך ראמבארט.]]
רבי **מנשה בן ישראל** (ה'שס"ד, ליסבאן, פארטוגאל - י״ד כסלו ה'תי"ח) איז געווען א גרויסער פילאסאף, און אידישער געלערנטער; ער שטאמט פון אן אריסטראקראטישער משפחה באקאנט אלס די אבארבנל.

ביי די צען יאר איז ער אנטלאפן פון ליסבאן מיט זיינע עלטערן כדי נישט צו ווערן פארברענט פון דער אינקוויזיציע, ער איז אנגעקומען קיין אמסטערדאם. דארט איז ער געזעסן אין בית המדרש און געלערנט די אידישע תורה, ווען ער איז אלט געווארן אכצן יאר האט מען אים אויפגענומען אלס רב אין דער קהילה פון נוה שלום אין די ספרד'ישע קהלה.

עס ווערט דערציילט אז אין יאר ה'ת"ב איז דער קעניג מאריטס מיט זיין מלכה פרידריך היינריך פון אראניע געקומן קוקן די יידישע קווארטל זיי זענען אריין אין בית המדרש, דאן האט זיך אויפגעשטלט ר' מנשה און געהאלטן א גאר רירנדע דרשה, ער האט אויסגעלויבט דעם מלך מיט דער מלכה, דעמאלט האט ער שטארק געטראפן חן אין די אויגן פונעם מלך.

אין יאר ה'תי"ד האט ער מחליט געווען צו גיין קיין ענגלאנד, וואו ער האט געהאט גוטע קשרים מיט די אדל לייט אין לאנדאן, די קהליה הויפטן אין אמסטערדאם האבן אים זייער געבעטן צו בלייבן אין אמסטערדאם, אבער ער האט נישט געוואלט, ער האט זיי געזאגט אז סוף כל סוף וועט ער זיך צוריק קערן, ווען ער איז אנגעקומען קיין לאנדאן איז ער געגאנגען צום דעם שר אליווער קראמוועל וואס האט אים שוין געקענט פון פריער דורך בריוו, ער האט אויפגעטרעטן אין לאנדאן סיי אין די הויכע פארלאמענט, און סיי אין די נידריגע פארלאמנט, איבאראל האט ער זייער נושא חן געווען, און מיט חכמה און גרויס גלוגשאפט האט ער אויסגעפוילט אז די אידן מעגן צוריקומען וואוינען קיין לאנדן, זיי מעגן אנהייבן האנדלען און זיך באזעצן ווי זיי ווילן, דערמיט האט ער מבטל געווען א פריערדיגע גזירות גירוש. (זעה אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים)

דער חיד"א שם הגדולים שרייבט אויף אים ער האט געקענט גאר אסאך חכמות סיי געטליכע סיי וועלטליכע, א גרויסער בקי אין גמרא און פוסקים. דער גרויסער חכם יש"ר מקאנדיא האט אסאך פון אים געלערנט, ער שרייבט אויף אים אין זיין חכמה ווערק נובלות חכמה: ר' מנשה איז א אב בחכמה און א רך בשנים, פאר החכמים, די שיינקייט פון אונזער פאלק אין די אויגן פון אלע פעלקער, ער האט געמאכט אסאך חיבורים, די פעלקער קומען לערנען פון אים יעדן טאג טעגליך זיין חכמה, ונהרו אליו כל הגוים ע"כ.

עס איז מערקווירדיג וואס ער זעלבסט שרייבט אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים: עס זאל דיר נישט באנק טועהן פאר וואס איך ברענגט עדות פון נישט אידישע שרייבער, וויבאלד זייער מקור איז גוט, דארף מען מקבל זיין דעם אמת פון ווער עס זאגט עס,  מען דארף ארויסנעמען די גוטע און אוועק ווארפן די שאלעכטץ, דו וועסט זעהן ווי איך ברענג פון די נישט אידישע געלערנטע צייג איך צו אז זיי האבן ארויסגענומען זייער זאכן פון אונזער חכמים פון אמאל, אבער ברענג איך א ראיה פון זייערע ווערטער צו אונזער חכמים, טראץ דעם האב איך נישט געמאכט פון אלע חכמות חיצוניות אל קבע, איך לערן פון די מקובלים, און די רייד פון תלמוד פון אונזער רביים ע"כ.

ער האט מחבר געווען זיין ספר נשמת חיים דאס איז א שטארק מוסר ספר, עס צייגט אויף זייער א סאך די אמונה אין השארת הנפש, תחיית המתים, אז די גוים מוזן אויך מודה זיין אז עס עקזיטירט נאך א וועלט, עס איז בלויז דא איין באשעפער וואס זעהן און ווייסט אלעס, ער צייגט עס אויף מיט שטארקע ראיות פון די תורה פון די חז"ל, פון די טבע, און פון די חכמי הגוים.

עס איז דאס ערשטע מאל געווארן געדרוקט שנת ה'תי"ב.

ער איז נפטר געווארן אין יאר תי"ח.

קאטעגאריע:ספרדישע רבנים
נייע צייט

דער ווארט **נייע צייטן** איז בעיקר באנוצט דורך היסטאריקער אויסצו'משל'ן די עפאכע תיכף און קורץ נאכן עפאכע וואס איז באוויסט פון די פריע מאדערנע צייטן. 

דאס נעמט אריין אין זיך טייל און סוף פון ניינצטען יאר הונדערט ביז היינט.

## ענדערונגן און פארשריטן וואס האט געמאכט ארגינעל און אייגענארטיק דעם עפאכע 
* זעט אויך: נייע תקופה.

קאַטעגאָריע:תקופות אין געשיכטע
וואפן שטילשטאנד

**וואָפֿנשטילשטאַנד־אָפּמאַך** איז אז ווען א מלחמה ענדיגט זיך אן א זיכערער געווינער, ענדיגט זיך דאס מיט א פייער שטיל שטאנד, ד.ה. אז ביידע זייטן לייגן אראפ די געווער פון אייגן ווילן, אנדערש וואו ווען איין זייט באזיגט די צווייטע, און נעמט צו פון דעם באזיגטן די געווער.

## באקאנטע מלחמות וואס האבן זיך געענדיגט מיט א פייער שטיל שטאנד 
* די צווייטע וועלט מלחמה. יאפאן האט זיך געבראכען אויס שרעק אז אמעריקע וועט איר אפווישן מיט א אוטום באמבע.
* דער קארער קריג, ווען די צוויי קארער האבן זיך געשלאגן דרום מיט צפון. קיינער איז נישט ארויס קיין געווינער.
* מלחמת יום הכיפורים.
* זעקס טאג קריג.
* מלחמת לבנון 1
* די ערשטע אמעריקע-איראקע מלחמה, דער גאלף מלחמה (The golf war). אמעריקע איז אונגעקומען צו איר ציל, "ארויס צו טרייבן איראק פון קאוועט." 
* 2006 לבנון קריג

## מלחמות וועלכע האבן זיך געענדיגט מיט א באזיגטער 
די ערשטע וועלט מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א באזיגטער דייטשלאנד, וועלעכער האט נישט געטארט צוריק אויפבויען זייער ארמיי לויטן אינטערנאציאנאלן געזעץ.

די קריג וואס אמעריקע האט געפירט אין סערביע האט זיך געענדיגט מיט א באזיגטער סערביע.

קאטעגאריע:אינטערנאציאנאלע באציאונגען
ראסיזם

**ראַסיזם** איז די גלויבונג וואס טוט אויפקלערן אז א געוויסע ראסע אדער פאלק איז מער ווערטיקער פון אנדערע ראסן אדער פעלקער.

די אנטקעגנדיקע אידיאלאגיע פון ראסיזם איז גלייכרעכטיקייט.

ראסיזם עקזיסטירט דורכאויס מענטש לערער היסטאריע, און האט באאיינפלוסט מלחמות און דאס צוזאמענשטעלן פון פעלקער.

## ראסיסטישע געזעצן 
* די דזשים קרא געזעצן אין די פאראייניגטע שטאטן, 1890  - 1960
* דאס ארמענישע פאלקסמארד אין דער אטאמאנישער אימפעריע
* די נירנבערג געזעצן אין דייטשלאנד, 1935 - 1945
* די אפארטהייד געזעצן אין דרום אפריקע

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
קאַטעגאָריע:אנטיסעמיטיזם
קאַטעגאָריע:ראסיזם
ה'ל"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
* די ערשטע געטראפענע יידיש-אידיאם אויף א מחזור.
## געבוירן
## נפטר געווארן
דער אייביגער יודע

**דער אייביגער יודע** אדער ** דער וואנדערדיקער איד** איז א אנטיסעמיטשער נאצי פראפאגאנדע פילם ארויסגעגעבן און 1940 דורך די נאציס אנטקעגן די אידן.

עס איז בעיקר באזירט אויף פאטא פוטעזש פון ארימע אידן אין פוילן אראפצומאלן די אידן אלס שמוציג חזירים, גנבים עקלדיג און פויל און עגאאיסטיק וואס האבן בלויז איין תאווה - געלט.

היינט איז פארבאטן צו אפשפילן דאס פילם אין דייטשלאנד.

* דער פילם אויף http://video.google.com/videoplay?docid=2723216364183549607&q=The+Eternal+Jew

קאטעגאריע:חורבן אייראפע
קאטעגאריע:פילמען
נשמת חיים

קליין|250px|מנשה בן ישראל
דער ספר **נשמת חיים** האט מחבר געווען ר' מנשה בן ישראל. דאס איז א שטארק מוסר-ספר. עס צייגט אויף זייער א סך די אמונה אין השארת הנפש, תחיית המתים און אז עס איז בלויז דא איין באשעפער וואס זעט און ווייסט אלעס. ער צייגט עס אויף מיט ראיות פון די תורה פון די חז"ל, פון די טבע, און פון די חכמי הגוים.

קאטעגאריע:ספרי קודש
קאַטעגאָריע:מחשבה ספרים
ווענעציע

**ווענעציע** (אויך **ווענעדיק**) איז א שטאט אין איטאליע מיט א פערטל מיליאן איינוווינערס.

ווענעדיק איז געבויט אויף 118 קליינע אינדזלען וואס זיינען אפגעזונדערט דורך 150 קאנאלן. מענטשן גייען אדורך די קאנאלן דורך פיל (400) קליינע בריקן אדער דורך קליינע באזונדערע גאנדעל-שיפן.

ווענעדיג איז באקאנט ווי אן אינטערעסאנטע אטראקציע צוליב די קאנאלן און די אלטע געבוי, און פיל טוריסטן קומען אהין באזוכן.

די שטאט איז געבויט אויף בלאטע, און דערפאר טוט זיך די שטאט איינזינקען יעדע יאר עטלעכע סענטימעטער. אין יארן ארום וועט די שטאט זיין אינגאנצן פארדעקט אונטער דעם וואסער.

קאַטעגאָריע:שטעט אין איטאליע
סעפטעמבער

**סעפטעמבער** איז דער ניינטער חודש פון יאר מיט 30 טאג. דאס ווארט "סעפטעמבער" שטאמט פון לאטייניש וואס איז טייטש "זיבעטער", ווייל אמאל איז דאס טאקע געווען דער זיבעטער חודש ביז מע האט צוגעלייגט יאנואר און פעברואר.

סעפטעמבער הייבט אן דעם זעלבן טאג פון דער וואך ווי דער קומענדיקער דעצעמבער.

*
DNS

** Domain Name System** (באַקאַנט מיט איר קיצורדיקער נאָמען **DNS**) טײַטש: **תּחום־נאָמען־סיסטעם** איז אַ נעצװערק־פּראָטאָקאָל װעלכע טוט פֿארבײַטן קאָמפּיוטער נעמען וואס מענטשן קענען גרינג געדענקען, מיט IP אדרעסן מיט װעלכע קאָמפּיוטערס קאָמוניקירן. למשל װען מען טײַפּט אַרײַן אין אַ בלעטערער אַן אינטערנעט־אַדרעס, שיקט מען צו דער DNS אַ בקשה צו אױסלײזן דעם נאָמען צו זײַן פּאַסיקן IP־אַדרעס. אויך האַלט א DNS־דינער אנדערע נעמען, ווי למשל די MX רעקארד װעלכע איז באַשטימט צו אױסלײזן בליצפּאָסט אַדרעסן. 

אַ DNS־דינער איז דאס אדרעס־בוך פון דער אינטערנעט. די אינטערנעט פארמאגט 13 שורש־DNS־דינערס און דארט ווערן געהאלטן די תּחום־נעמען פאר אלע אינטערנעט תּחומים (Domains). יעדער נאָמען האָט כאטשיג צוויי DNS־דינערס וואס האבן אינפארמאציע צו וועלכע איי פי אדרעס דער תּחום געהערט.

קאַטעגאָריע:אינטערנעט
קאַטעגאָריע:קאמפיוטער נעצווערקן
וואל

left|thumb|250px|לאנגע וואל האר אין איין האנט און קורצע אין אנדערן
**וואל** איז פייבער גענומען און געמאכט פון די פעל פון שאף, וואס ווערט פארנוצט צו האלטן ווארעם דעם מענטש.

כאטיג דאס קומט על פי רוב פון שאף קענען אבער אנדערע מאמאלס פעל אויך אנגערופן ווערן וואל וו.צ.ב.ש. פון ציגעלעך און רעביטס א.א.וו.

וואל האט 2 קוואליטעטן וואס מאכט איר מער וועדפול לגבי שוץ פון קעלט און דאס נוצן פאר באקוועמליכקייטן, מער פון אלע אנדערע הארן און פעלן; 1) אז איין שטיקל הארעלע וואקסט אריין העכער די אנדערע און עס בלייבט נישט קיין עפענונג ווי די שינגלס פון א דאך וואס די עק פון איין'ס גרייכט העכער די אנהייב פון די העכערע. 2) די פייבערס זענען געדרייט און געבויגן צו פארכאפן און נישט ארויסלאזן אויף די פריי די היץ, און געוויסע פעלער איז דאס געבויגן מער ווי צוואנציג מאל אין ווינציגער פון א אינטש.

קאטעגאריע:סחורה
פאול וואלפאוויטש

left|thumb|150px|פאול וואלפאוויטש
**פאול וואלפאוויטש** (געבוירן דעם 22סטן דעצעמבער 1943) איז א געוועזענער אמעריקאנער אקעדעמיקער און רעגירונג איינגעשטעלטער. דינענדיק אלס אונטער-סעקרעטאר פון פארטיידיקונגס מינעסטעריום איז ער געווארן באטראכט אלס פרעזידענט בושס הויפט יועצים וואס האבן געשטופט די מלחמה אין איראק און איז געווען דער הויפט ארכיטעקט וויאזוי דאס אויסצופירן. אום 1טן יוני 2005 איז ער דערהויבן געווארן צו אנפירן די ארימקייט פראבעלם לעזונג פון דער גאנצער וועלט, אלס פארזיצער פונעם וועלט באנק. ער האט רעזעיגנירט 17טן מיי 2007 צוליב זיין קאנטרעווערסיעלן שתדלנות אז זיינס א מיידל פריינט זאל ערהויבן ווערן צו א העכערע פאזיציע.

## אידישקייט
זיין פאטער איז א ניו יארקער איד אן אימיגראנט פון פוילן, און זיין גאנצע משפחה פון פאטערס זייט זענען פארטיליגט געווארן אין אוישוויץ, דאס האט שטארק באיינדרוקט אים צו ווערן אקטיוו אין גלאבאלע וועלט פאליסי. 

ער איז געווען באטראכט פון די וועלט אלס זייער פרא-ציוניסטיש געשטימט און די ליבעראלן פלעגן שטענדיג אנווייזן אז בלויז צוליב די ציונים ווי וואלפאוויטש זענען מיר אין איראק וואס מיר פארלירן די טויזנטער קרבנות דארטן אן קיין שום דירעקטע ציל פאר אמעריקע, נאר בלויז פאר די זיכערהייט פון ארץ ישראל וואס איז געווען באדראעט פון סאדאם כוסעין.

זיין רעזיגנאציע האט אויך געהאט צו טאן מיט זיין רעכטן קאנסערוועטיווען אויסקוק אויף די וועלט, וואס האט פון ערשטן טאג אויפגערעגט אלע וועלט לענדער ווען בוש האט אים אריינגעשטעלט אנצופירן דעם וועלט באנק און די עטיקס ברעכונג וואלט ווען פון זיך אליין'ס נישט געווען אזא גרויסע עוולה צו רעזיגנירן ווייל די מיידל פריינט פאר וועמען ער האט געשתדלט איז גאר אן אראבער'קע און זי דארף נישט אנקומען צו זיין הילף ווייל זי איז גאר א גרויסער אקאדעמיקער בזכות עצמה.

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:באנקירן
געשטאפא

[left|thumb|250px|היינריך הימלער (לינקס) מיט [אדאלף היטלער]]
**געשטאַפּאָ** (אדער **געסטאַפּאָ**) איז געווען דער נאמען פון די פארמאלע געהיים פאליציי פון די נאציס אין דייטשלאנד בשעת דער צווייטער וועלט מלחמה. דער נאמען "גע-שטא-פא" איז א קורץ ווארץ וואס שטאמט פון די ווערטער "גע'היים שט'אַט פּאָ'ליציי". די ארגאניזאציע איז געווען קאנטראלירט דורך די עס עס, אונטער היינריך הימלער ימ"ש'ס  מאכט.

קאַטעגאָריע:נאציזם
ה'תשי"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* ר' דוב ווייס
* רבי יהושע העשיל וואלהענדלער
* יונתן פאלארד
* רבי מרדכי דוד אונגאר, אדמו"ר פון באבוב־45

## נפטר געווארן
* י"ב טבת - הרב מרדכי חיים קאסטאלניץ, גערופן רבי ״מרדכי סלאנימר״
* כ"ד טבת - הרב אליהו אליעזר דעסלער, גרינדער פון גייטסהעד כולל און משגיח אין דער פאנאוועזשער ישיבה
דארפור

**דארפור** איז דער ראיאן אין ווייטען מערב סודאן. וואס גרעניצט זיך מיט ליביע, און טשעד, אירע איינוואונער זענען מייסטענס שווארצע. 

עס איז איצט אינדערמיט פון א האלאקאוסט ווי שלאכטן צווישן קעגנארטיקע קאמפן צווישן די רעבלען פון א מיניאריטעט לאקאלע טראדיצאנאלע שבטים צוזאמן מיט די סודען'יזער מיליטער קעגן די רוב שבטים רעבעלן פון ראיאן וואס ווילן זעלבסטשטענדיגקייט פון סודאן. האבן שוין לויט די יו.ען. שאצונג איבערגעלאזט פיר הונדערט און פופציג טויזנט טויטע, פון הונגער, קרענק און מאסן שחיטות, כמעט אלע טויטע און קעמפער זענען מוסולמענער. די יו ען האט דארטן עטליכע טויזנט שלום טרופען אבער עס גייט ווייטער אן די קאמפן.

קאַטעגאָריע:אפריקע
פסיקתא רבתי

פסיקתא איז טיישט א טייל, דאס הייסט דער מדרש איז נישט אויף תורה אדער אויף נביאים און כתובים, עס איז בלויז אויף א טייל פסוקים.

דער פסיקתא איז מיוסד געווארן אויף די הפטורת וואס מען ליינט אין די שבתים און ימים טובים וואס עס איז נישט די נארמעלע וואכן, עס איז אויף די פיהר פרשיות זכור, פרה, חודש, שבת הגדול, פסח, אלעס ארום פסח, ווי קריעת יום סוף, שבועות און מתן תורה, די דריי פורענות די דריי וואכן און אויף די שבע דנחמתא די זיבען וואכן פון תשעה באב און ווייטער וואס מען ליינט טרייסט רייד פון נביא.

דער מדרש האט גאר אסאך שיינע מדרשים וואס עס איז נישט געדרוקט אין ערגץ נאר אין פסיקתא, עס ווערט אויך גערופען אין אסאך ראשונים מיט דעם נאמען פסיקתא דרב כהנא, כאטש מען זעהט באשיינפערלייך אז זייער כוונה איז דער פסיקתא רבתי. ווי עס זעהט אויס אין די הקדמות פון די גרויסע מפרשים (רא"ז מרגליות, הרד"ל) איז דער פסיקתא מיט מיטן פסיקאת דרב כהנא גאר איינס, און דערפאר האבן די מפורשים גערופען זייער פסיקתא מיטן נאמען פסיקתא דרב כהנא, עס איז נישט קיין גאנץ נייער מדרש, עס איז נאר בלויז נאר א נוסח אזוי ווי פונעם ארגינאלן פסיקתא רבתי איז דא עטליכע נוסחאות און כתבי ידות. אבער שלמה באבער אין זיינע הקדמות טענה'ט אז דער אז דאס איז צוויי באזונעדערע פסיקתות.

עס האט מפרשים פון אסאך גדולי ישראל ווי דער ביאורי מהרי"ך הכהן, זרע אפרים פון רבי אפרים זלמן מרגליות, א שיינער ביאור פון דעם באקאנטער גאון און מדרש קענער הרד"ל, און נאך. אויך האט ער ביאורים פון דעם משכיל מאיר איש שלום.

קאטעגאריע:מדרש
מאגאזין (סקלאד)

[קליין|250px|דער טיפישער מאגאזין איז ביזן [דאך מיט רעקעטס אז דער היילאוי קען צוקומן אצוכפאן און מאנאווירן די סחורה וואס ליגט אויף פעלעטס.]]
א **מאגאזין** אדער **סקלאַד** (אַזעלכע רופֿן עס "װאַרענלאַגער") איז א גרויסער ליידיגער בנין וואס קאמערציאלע קאמפאניס פארנוצען צו האלטן און איינשפייכלערן זייער אינווענטאר סחורה וואס זיי האנדלען מיט.

עס איז געוונעליך אויסגעשטעלט מיט לאודינג דאקס. כדי די סחורה זאל קענען גרינג אראפגענומען ווערן און ארויפגעלייגט ווערן אויף לאסטאויטאס. 

עס איז געווענליך בלויז איין שטאק, כדי היילאויס און טראקס זאלן קענען צוקומען צו די סחורה.

עס איז אויכעט אין אינדוסטריעלע געגענטן, וואס זענען גרינג צוצוקומען מיט טראקס דורך דעם וואס די גאסן זענען ברייטער, אדער איז דאס לעבן די באנען און פארטן.

מאגאזינען דינען פארשידענע קאמערציעלע צוועקן, ווי פאבריקאנטן, אימפארטירער, עקספארטירער און הורטהענדלער. קאמערציעלע מאגאזינען געפינען זיך אין גרויסע געביידעס אין אינדוסטריע־געגנטן. זיי האבן פעראנען אנצולאדן לאסטאויטאס. אפטמאל האבן זיי הייבערס און גאפל-הייבערס וואס העלפן באוועגן די סחורה.

קאַטעגאָריע:ביזנעס
אינטערנעט פראטאקאל

**אינטערנעט פראטאקאל** Internet Protocol אדער בקיצור IP איז דער דאטע אריענטירטער קאמפיוטער פראטאקאל און וועג וויאזוי עס ארבעט דער קאמיוניקאציע אריבערצופירן פעקלעך דאטע אופאמאל פון איין קאמפיוטער צום צווייטען לענגאויס אן אינטערנעטווארק.

דער אינטערנעט נוצט דעם פראטאקאל.

איי.פי. שטעלט צו אייגענארטיקע פארלעך פון גלאבאלע איי. פי. אדרעסן סיסטעם פאר יעדן קאמפיוטער אזוי ארום צו קענען קאמיוניקירן.

עס איז א טייל פון TCP/IP

עס ארבעט נישט לויטן אינהאלט אדער דערגרייכונג נאר בלויז לויט וויפל פעקלעך עס האט, און דאס איז די שנעלסטער און פארלעסליכסטער וועג פון שיקן אינפארמאציע דעריבער איז דא די מערסעט אויפגעכאפטער און פאפולערסטער קאמיוניקאציע מיטל אויף קאמפיוטער נעטווארקס.

עס ארבעט אז יעדע פעקל וואס ווערט אריבערגעפירט האט א קעפל א העדער און אנדערשט ווי אלע אנדערע פראטקאלס האט עס נישט קיין טרעילער.

קאַטעגאָריע:נעצווערק פראטאקאלן
בער

אַ **בער** איז א זויגער. עס זײַנען פאראן אכט זגאלן בערן.

אין אלגעמיין זײַנען זיי טעטיק בײַ נאכט און עסן אלעס (פלייש און גרינסן). זיי איגנאָרירן זיך פון מענטשן, אויב דער מענטש טוט זיי נישט אָנשרעקן.

די מענטשהייט נוצן זייער פּעלץ, און מען ניצט זיי אויך אלס א צירק-חיה צו טאנצן, באקסען אא"וו. פארצײַטנס האָט דער בער באדינט אלס אן אָפּגאָט בײַ געוויסע פעלקער.

זעקס זגאלן ווערן גערעכנט אין סכּנה.

קאַטעגאָריע:חיות
פוקס

דער **פוקס** איז א חיה וואס ווערט פארעכנט צווישן די פאמיליע פון די הינט. אבער עס ענדלט מער צום וואלף סיי מיטן אויסזעהן, און סיי מיט איהר נאטור, זי האט זייער שלעכטע רשעות'דיגע נאטורן, ווען זי כאפט זיך אריין אין א הינער שטייג וועט זי הרג'ענן אלע הינער אפילו זי דארף נישט מער ווי איינע. מיט דעם אלעם איז דער גרעסטער שונא פארן פוקס דער וואלף, ער פאנגט איהר און עסט איהר אויף.

זי וואוינט איז א גרוב אין דער ערד, איהר הייל איז געבויט קונטצוג, עס האט פיל טונעלן און צימערן, א הייל פון א פוקס קען האבן ביז צען עפענונגען, עס האט א פאדערשטע שטוב, אין אינעווייניקסטן שטוב ווי עס ליגט דארט איהר שפייז, און א גאנצער אינעווייניגסטער שטוב ווי זי שלאפט.

דער פוקס שפייזט זיך פון פאנגען ציגען, אייזלעך, מייז, עופות, שלענג, אויך קען זיך שווימען אויפן וואסער און פאנגט דארט קאטשקעס און גענז, און וויבאלד זי באוועגט זיך שנעל כאפט זי צומאל אויך פיש.

עס זענען דא עטליכע סארטן פוקסן צושפרייט אין דער וועלט, קודם איז דער דורכשניטליכער פוקס וואס איז רויט, ברוין, גרוי און געל. דערנאך קען מען טרעפען א בלויער פוקס. א זילבענער פוקס. א ווייסער פוקס.

די פוקס הייסט זייער א קלוגע חיה, און מען קען נתפעל ווערן ווי אזוי זי אנטדעקט מיט פארשטאנד וועגן אין קאמפליצירטע אומשטאנדן.

אין תלמוד ווערט דערמאנט עטליכע מאל ווי אזוי דער פוקס הייסט **פיקח שבחיות**, אויך זאגט די גמרא אז עס זענען דריי הונדערט **משלי שועלים** אויף פוקסן.

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:חיות
זשיראף

קליין|250px|א זשיראף שטייענדיג.
דער **זשיראַף** (*Giraffa*) ווערט פארעכענט ווי דער העכסטער בעל חי אויפן לאנד. ער שטייט געוויינליך פון זיבעצען ביז ניינצען פוס הויך, טייל מאל אפילו ביז צוואנציג פוס אין די הייך איר קאפ. 

די נקיבות זענען אביסל קירצער. א מענטש קען זיך אריינשטעלן צווישן זיינע פוס. ווען ער ווערט געבוירן קען די באבעלע שוין שטיין נאך א האלבער שעה, און נאך צוויי שעה פון געבורט קען ער שוין שפאצירן. 

דער זשיראף איז א מעלה גרה. זיין הויט איז קאלירט ווי אין קאמפלאדזש אז מען זאל אים נישט באמערקען פון דער ווייטענס זינט ער שטייט ארויס מיט איר הויכקייט פאר לייבן זאלן אים נישט באמערקן און פארצוקן.

קיין איין דעזיין פון די הויט פון זשיראף איז נישט גענוי די זעלבע ווי אן אנדערע זשיראף.

ער קען שטויסן אייניג מיט אירע פוס פון אלע פיר זייטן, דאס הייסט אירע זשוינטס זענען אנדערשט אויסגעשטעלט ווי ביים מענטש וואס האט בלויז די עיקר כוח צו שטויסן אויף פארויס.

ווען ער טרינקט קומט אן די קאפ ביז 7 פוס אונטערן הארץ און ווען ער שטייט אויסגעשטרעקט קומט דאס אן אסאך העכער ווי דעם הארץ, אבער זיי האבן אריינגעבויט א סעפצעלן ווענטיל צו האלטן די בלוט דרוק פונקט וויפל עס ברויך זיך אין קאפ.

אין 1414, האט מען אריבערגעפירט א זשיראף פון מאלינדי קיין בענגאל. נאכהער האט דער אויספארשער זשענג הע גענומען אים אין כינע וואו מען האט אים געלייגט אין א זאא פון דער מינג דינאסטיע. די כינעזער האבן זיך שטארק אינטרעסירט אין דער מאדנער חיה. אין 1486 האט מען געגעבן לארענזא דע מעדיטשי א זשיראף, דער ערשטער לעבעדיקער זשיראף אין איטאליע זייט די אוראלטע צייטן.

קאַטעגאָריע:חיות
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
ה'תרפ"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
* י"א טבת - סאוויעטן פארבאנד איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
ווינצענט וואן גאך

קליין|250px|אױטאפּארטרעט פֿון ווינצענט וואן גאך
**ווינצענט וואַן גאך** () (30סטן מערץ, 1853 - 29סטן יולי, 1890) איז געווען איינער פון די וועלטס מערסטע באקאנטסע מאלערס וואס זיינע ווערק ווערן פאררעכענט ווי די טייערסטע נאך היינט צוטאגס. ער האט געוואוינט אין האלאנד.

קודם אין פריערדיקן טייל פון זיין לעבן האט ער פארברענגט אלס ארבעטער אין א קונסט האנדל פירמע, דערנאך איז ער געווען א לערער פאר א קורצער וויילע, און דערנאך איז ער געווען א מיסיאנער אין אן ארימער מינעריי געמיינדע. ער האט זיך נישט אריינגעלאזט אין מאלעריי ביז די לעצטע צעהן יאר פון זיין לעבן, ד.ה. ס'רוב פֿון זיינע װערק האבן זיך באװיזן אין די 1880ער יארן.

בסך-הכל האט ער געשאפֿן מער ווי 2000 קינסטלערישע ווערק, אריינגערעכענט 900 געמעלן און 1100 צייכענונגען.

אין נאוועמבער 1885, האט ער זיך געצויגן קיין אנטווערפן וואו ער האט געדונגען א קליינעם צימער איבער א פארב הענדלערס קראם. ער האט נישט געהאט א סך געלט און האט געגעסן נאר ברויט און קאווע. אין אנטווערפן האט ער שטודירט די טעאריע פון קאליר. ער האט פארברענגט אסאך אין מוזייען, וואו ער האט שטודירט די ווערק פון פעטער פאל רובענס.

קאַטעגאָריע:מאלערס
עליזאבעט טיילאר

קליין|250px|עליזאבעט טיילאר
**עליזאַבעט טיילאָר** (ענגליש: *Elizabeth Taylor*; 27סטן פעברואר 1932 - 23סטן מערץ 2011) איז געווען א בריטיש-אמעריקאנער אקטריסע. זי האט 2 מאל געווינען דעם אקאדעמי אווארד פרייז.

איר טרעידמארק איז די וויעלעט אויגן געפארעמט אין אירע געדופלטע אויגן ברעמען, באוויסט פאר אירע שפילן כשרונות און אויסערגעווענליכער שיינהייט, איז זי פארעכענט אלס די גרעסטער אקטיאר פון די האליוואוד גאלדענע יארן, ווי אויך א גרעסער פון לעבן סעלעברעטי. 

דער אמעריקאנער פילם אינסטעטוציע האט איר אריינגעשטעלט צווישן די 7 בעסטע פרויען שפילער פון היסטאריע.

אין יאר 1959 זייענדיג אלט 27 יאר, האט זי זיך מגייר געווען צו די אידישע רעליגיע, און אנגענומען די נאמען אלישבע רחל, אויך האט זי זיך אריינגעטון אין קבלה.

זי איז געשטארבן אום 23סטן מערץ 2011 זייענדיג אלט 79 יאר.

## וועבלינקס 
* פראפיל אויף IMDB

קאטעגאריע:אקטיארן
קאטעגאריע:פילם אקטיארן
פלאטאן

**פלאַטאן** () איז געווען פון די דריי אויסגערופנסטע גריכישע פילאסאפן וועלכע האבן געלייגט דעם יסוד פאר פילאסאפיע ביזן היינטיגן טאג.

זיין ריכטיגער נאמען איז געווען **אריסטאקלעס**. ער איז געווען א תלמיד פון סאקראטעס, און דער רבי פון אריסטאטלעס (אריסטו).

ער איז געווען א בארימטער און נאבעלער שרייבער, דענקער, חקרן, מאטעמאטיקער, וועמענס ווערק ווערן נאך היינט שטודירט איבער דער גארער וועלט.

צו זיין קרעדיט איז אויך צוגעשריבן דאס גרינדן די ערשטע גריכישע אקאדעמיע, ווי ער האט געלייגט די יסודות פון די פאלגענדע לערעס:
* פיזיק
* לאגיק
* רעטאריק
* מאטעמאטיק

קאַטעגאָריע:פילאסאפן
סימפאזיום

א סאציאלער צונויפטרעף ארט, ווי מ'פלעגט נאך מיט נאענט צו טויענט יאר צוריק אנרופן אזא סארט געזעצל, ווי מ'פלעגט זיך צונויפקומען שמועסן אדער דורכרעדן און דערביי כאפן א טרינק.

די **סימפאוזיום** ווערט אראפגעברענגט אין די ביכער פון די גריכישע פיליזאפן, פלאטו (אפלטון), און זייערע ביכער ווערט אויספירליך באריכטעט איבער פלאטוס סימפאזיוםס.

היינטיגע צייטן איז דער סימפאזיום געבליבן א סאציאלער געזעצל, אבער אן דעם טרינק.

דער סימפאזיום אמאל און היינט איז געווען דער צוועק פון א צונויפקום צו שמועסן, דעבאטירן, פאר פאלעמיקס, פאליטישע און פיליזאפישע.

דאס טרונק וואס מ'האט סערווירט ביים סימפאזיום איז נישט געווען אבי וואס. א ספעציעלער סימפאזיטאר איז געווען געשטעלט צו מישן דאס וויין, ציגיסן וואסער, און די פארזאמלטע האבן זיך גוט אונטערגעהאלטן.

## סימפאזיום היינט 
היינט, אין די מאדערנע עפאכע איז דער באגריף פון א **סימפאזיום** געבליבן די זעלבע וואס אמאל. פון צייט צו צייט פאררופן די אוניווערזיטעטן צונויף מערערע פראפעסיאנעלן, אינטעלעקטואלן און געלערנטע מענטשן, און מ'האלט אפ א סימפאזיום, איבער א געוויסע טעמע, צי איז עס איבער געזונט אדער עקאנאמיע. טויזענטער מענטשן ווערן גערופן מיטצוהאלטן דעם סימפאזיום, און א מאדערעיטאר ווערט אויסגעקליבן אנצופירן מיט דעם סימפאזיום, וועלכער פרעגט די פראגן און דעבאטירט די אישוס וועלכע זענען איצט אויפן טאג ארדענונג.

קאטעגאריע:סאציאל
מאלעריי

[קליין|200px|די [מאנא ליסע איז איינע פון די מערסטע באקאנטסטע מאלעריי אין דער מערב וועלט.]]
יאן דאמיניאק מוזיי פון מיניאַטורע פאַכמאַן קונסט אין טיטשי]].]]
**מאלעריי** איז די קונסט פון אראפמאלן פארב אדער פיגמענט אויף אן אייבערפלאך, צו שאפן א בילד פון א פנים אדער זאך. די אייבערפלאך קען זיין א וואנט, פאפיר, האלץ, גלאז און נאך.

די פרקאטיצורינג פון מאלעריי איז בעיקר פארונצט אלס א מאוד צו רעפרעזענטירן, דאקומענטירן און אויסדרוקן; די אלע פארשידענארטיקע כוונות און טעמעס וואס איז אזוי פיל אין צאל וויפל פראקטערצירער עס איז דא פון דעם פאך; ד.ה. מאלעריי קען זיין נאטירליך געשטימט (ווי אין א גארטן פאנאראמע); פאטאגראפיש; אבסטראקט; אנגעפילט מיט נאראטיווישן אינהאלט; פאליטיש; אויפוועקן געפילן; אבער אין מערסטעס טייל פון היסטאריע זענען מאלערייען אנגעפילט מיט רוחניותדיגע מאטיוון און אידיאלן, פון דער תורה און סצעענס פון אמונה און מיטאלאגישע פיגורן סימבאל וואס טוען ארויסברענגען זייערע דעמאלטסדיגע באגריפן פון רעליגיע וואס האט אלעמען ארוםגענומען אט די מאלעריין באצירן נאך היינט אלע רעליגיעזע אינסטיטוציעס ארויסצוברענגן יראת שמים פון אירע קוקער.

*
צייכן

צי מיינט איר צייכענונג? צי מיינט איר אות?

א **צייכן** (אין לשון קודש איז דאס א אות) איז א זאך וואס ברענגט ארויס און ווייזט אויף א צווייטער זאך. עס קען זיין א סימבאל אדער א שילד. א נאטורליכע צייכן האט געוויינליך א לויזע קירבות צו אן אנדער נאטורליכע צייכן, - ווי למשל א דונער איז א צייכן אויף א שטורעם. א פולער אפשטעל ווייזט אויף א ענדע פונעם זאץ. (אין קאנטראסט צו א סימבאל אויף א שילד וואס ווייזט אויף א *אנדער* זאך, ווי למשל א פאן ווייזט אויף א לאנד).

**אויסצייכענונג** איז איינער וואס איז אויסגעוועלט פון אנדערע אלס צייכן פון וואס ער איז אנדערשט און מער חשוב ווי די אנדערע.

**סימן** מיינט אז דער צייכן זאגט אז דאס געהער פאר א בעל הבית א פארלוירענע זאך און לויט די אידיש געזעץ דארף מען אים דאס צוריקגעבן.

## זעט אויך 
* שילד
* סימבאל
* מופת

קאַטעגאָריע:קאמוניקאציע
בוכשטאב

קליין|341x341פיקס|דאס עלטעסטע בשרייבונג אויף יידיש
class=notpageimage|קליין|250px|גריכישע אותיות אריינגעקריצט אין אן אנטיקער וואַזע.
א **בוכשטאַב** אדער אן **אות** איז א **וואָרט-טייל**, אן עלעמענט פון אן אלפאבעט (די אידישע אותיות זענען די א.ב..) זענען אויף דעם באזירט. עס איז פון דעם צאמגעשטעלט ווערטער כדי צו קענען פארשטיין. 

די שריפט סיסטעמען וואס זענען געבויט אויף דעם גריכישן אלפאבעט, ווי למשל לאטייניש און קיריליש, האבן א גרויסן פארעם און א קליינעם פארעם פון יעדן אות. ווען מען הייבט אן א נייעם זאץ הייבט זיך עס אן מיטן אות אינעם גרויסן פארעם.
אות ח' איז בלויז דא אין לשון קודש און נישט אין ענגליש, ווידערום אות J און W איז בלויז דא אין ענגליש און נישט אין לשון קודש.

## סארטן אותיות 
לשון קודש אלף בית (אויך באנוצט אין אידיש און העברעיש און אראמיש): א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

די פאלגענדע אלפאבעטן זענען פון די הויפט באנוצטע שפראכן. 

קירילישער אלפאבעט: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ

גריכישער אלפאבעט: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

לאטיינישער אלפאבעט: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

קאַטעגאָריע:שריפט
אלף בית

**אַלף־בית** איז דער נאָמען פון די לשון־קודשדיקע אותיות באַזירט אויף די ערשטע צוויי אותיות (דהיינו: אַלף און בית). מיטן דאָזיקער שריפט שרייבט מען לשון־קודש, יידיש, העברעאיש, לאַדינאָ (דזשודעזמאָ), אַראַמיש (ביי יידן) און אַנדערע שפּראַכן וואָס יידן באַניצן אָדער האָבן באַניצט.

## העברעאישער אַלף־בית 
אין לשון־קודש און מאָדערנעם העברעאיש ניצט מען די פאָלגנדיקע אותיות (סוף־פאָרמען (סופיות) ווערן געשריבן פאַר געהעריקע אותיות):

מתחילה זיינען אלע אותיות געווען אין לשון־קודש קאָנסאָנאַנטן, דאָס הייסט אַז ער האָט אַ קאָנסאָנאַנט שריפט. אין אַ שרייבונג מיט פּינטעלעך באַניצט מען די סיסטעם פון נקודות צו באַצייכענען וואָקאַלן. פונדעסטוועגן, קענען עטליכע אותיות (אמות קריאה) שפּילן אויך די ראָלעס פון וואָקאַלן, דער עיקר, וואָס איז אינעם פולן כוח אַנטוויקלט געוואָרן אין כתיב מלא אויסלייג־סיסטעם פון מאָדערנעם העברעאיש.

ס׳איז דאָ אויך פּינטלעך, וואָס צייכענען ענדערונגען אין קלאַנגען פון קאָנסאָנאַנטן: דגש, רפה און דאָס שׂין־פּינטל.

## די אותיות אין יידיש 
*ווייטערע אינפאָרמאַציע: יידישע אויסלייגן*

פאַר יידיש ניצט מען בדרך־כלל די גלייכע אותיות. דער הויפּט אונטערשייד איז אָבער אַז טייל אותיות אין יידיש באַצייכענען בלויז וואָקאַלן, אַזוי ווי ביי אַנדערע אייראָפּעאישע שפּראַכן. לויט דער טראַדיציע און דעם רוב פון אָפיציעלע אויסלייג סיסטעמען שרייבט מען די ווערטער פונעם סעמיטישן קאָמפּאָנענט אַזוי ווי אין לשון־קודש. די כולל'דיקע סיסטעם איז אַזאַ (מיט דער פולער ריי פון דגשים, רפות און אַנדערע פּינטלעך פאַר בולטקייט, וועלכע ווערן אָבער נישט באניצט אין אַלע אויסלייגן):

די אותיות בֿ, ח, כּ, שׂ, תּ און תֿ ווערן באַניצט בלויז אין ווערטער פון סעמיטישן אָפּשטאַם. די קאָמבינאַציעס וו, יי, ייַ און וי שרייבט מען צומאָל אַלץ דיגראַפן (ליגאַטורן): װ, ײ, ײַ און ױ.

## יידישקייט 
לויט דעם יידישן רעליגיעזן בקיאות האָט גאָט באַשאַפן די וועלט מיט די אותיות.

די תורה איז געשריבן מיט א״ב, און אויב פעלט נאָר איין אות, טאָר מען לויט דער הלכה נישט מאַכן קיין ברכה ביים עולה זיין.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:העברעיש
קאַטעגאָריע:לשון קודש
קאַטעגאָריע:אלף בית
מדרש זוטא

איז א מדרש אויפן סיסטעם פון מדרש רבה, אבער אין גאר א קליינע פארמאט, עס האט שיר השירים זוטא, רות זוטא, אסתר זוטא, קהלת זוטא, איכה זוטא

עס איז הייסט נישט ארגינאל מדרש זוטא, דאס איז געווען עטליכע קליינע מדרשים אויף חמש מגילות, און דער מחבר שלמה באבער האט דאס צוזאמען גענומען און עס אזוי א נאמאן געגעבן. עס איז געדרוקט געווארן בשנת ה'תרנ"ד אין בערלין, דורך שלמה באבער,  דערנאך האט ער עס נאכ אמאל געדרוקט אין ווילנא אין יאהר ה'תרפ"ה,.

עס איז בלויז אויף די חמשה מגילות נישט אויף תורה נביאים. שלמה באבער צייגט אהן אינעם מבוא פונעם ספר, אז דער ילקוט שמעוני האט נישט געהאט די חמש מגילות ארגינאלע מדרש רבה, נאר די קליינע מדרשים, און יעדעס מאל ווען דער ילקוט שמעוני צייכנט אהן מדרש שיר השירים אבער מדרש רות מיינט דאס איינע פון די מדרשים.

אויסצוגן פון די קליינע מדרשים ווערט געברענגט אין פריערדיגע ספרים ווי אין פי' שיר השירים המיוחס להרמב"ן, אין ספר העתים, רקאנטי, רוקח רמזי הפטורת, דער לקח טוב אויף רות. אויך ווערט עס צוגעצייכנט אין רש"י און אין תוספות מסכת מעילה (די"ז ע"ב) מפרש באגדתא היכי הוה עבדא. תוספות ד"ה אל יחזור שרייבט בירושלמי מפרש, וואס אין פאקט שטייט דאס נישט אין ירושלמי נאר אין דער מדרש סוף איכה.

איינע פון די חידושים אין דעם מדרש אז אין מדרש שיר השירים זוטא רעכענט ער אויס אלע זיבעציג נעמען וואס אידן הייסן. און ברענגט ראיות דערויף פון פסוקים. אט דער חידוש ווערט אסאך געברענגט אין ראשונים בשם המדרש ווי עס ברעגנט רבי מכיר בן אבא מרי אין זיין ספר ילקוט המכירי, דער ריקנטי פרשת בהעלותך.

קאַטעגאָריע:מדרשים
מאראנץ

קליין|250px|זיסע מאראנצן אויפגעשניטן
קליין|250px|מאראנץ בוים ווען עס בליט
קליין|250px|מאראנצן מיט מאראנצן זאפט
א **מאראנץ** אדער **אראנדזש** איז א מין ציטרוס בוים און זיין פרוכט וואס איז זיס און ביטער און קומט אין א שאלעכץ וואס האט דער אראנזשער קאליר. ער שטאמט פון דרום-מזרח אזיע.

עס וואקסט אויף א קליין בלומען ביימעלע, בערך א 10 מעטער הויך.

טייל מענטשן עסן אויך די שאלעכץ, עס איז דא צוויי חלקים די אויסעווייניגסטער וואס איז טונקל אראנזש אין אנגעפילט מיט גלענדס וואס מאכן איר שיין שיינענדיג און אויליג. און די אינעווייניגסטער דיקער מער ווייסערער שאלעכץ.

ווען מען שיילט אפ די שאלעכץ קומט דאס געווענליך געפאקט אין 11 פענעצער שיין באהאפטן איינער צום אנדערן אבער צוטיילבאר אן קיין שום שוועריגקייט. 

אין יעדן פענעץ ליגן הונדערטער קליינע זעקלעך פון זאפט.
דער פרוכט אינעווייניג איז בדרך כלל אראנזשע פארב אבער עס איז פאראן אויך מאראנצן מיט רויטע אדער געמישט רוט-אראנזשע פרוכט. אזעלכע רופט מען "בלוט מאראנצן".

מאראנצן ברויכן ווערן איינגעשפייכלערט אין די ווארימסטע טיילן פונעם פרידזשידער עס האלט זיך געוויינליך פריש ביז צוויי וואכן.

מען עסט דאס פאר זיך אבער מען מאכט דערפון אויך מאראנצן זאפט צו טרינקען אדער סתם פאר אינגרידיענטס פון קוכן צו מאכן א גוטן טעם.

## בדיקת תולעים 
אין דעם **מאראנץ** איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אבער אויף דעם שאלעכץ טרעפט זיך עפטערס אינסעקטן, דערפאר דארף מען אויף פאסן ס'זאל נישט איבערגיין צום פרוכט.

## מצוות התלויות בארץ 
דער **מאראנץ** איז פון די פרוכט וואס וואקסן אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.

## שמיטה 
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם **מאראנץ** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם אכטן יאר ביז צום ענדע פון דעם אכטן יאר. דער ראסע **אנא** געפינט זיך שוין אויף דעם מארק פון אייר, דער ראסע **יונאטאן**, **גרענד** און **דעלישעס** קומען אויף דעם מארק אין חודש תמוז, און דער ראסע **גאלדען דעלישעס** אין חודש אב
 
## ערלה 
דער **מאראנץ** פון די ראסע טולינגאלד געפינט זיך שוין אויף דעם מארק נאך אין זיינע ערשטע דריי יאר, דערפאר דארף מען קאנטראלירן און אויף פאסן פאר מען באנוצט זיך מיט זיי וועגן דעם פראבלעם פון ערלה.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פרוכט
קאַטעגאָריע:פרוכט פון ארץ ישראל
וואסערמעלאן

left|thumb|250px|א פארמאכטער וואסערמעלאן.
left|thumb|250px|אויפגעשניטענע וואסערמעלאנען.
left|thumb|250px|אן קערנדלעך.
left|thumb|250px|צעשניטן גרייט צו עסן.
**וואסערמעלאן**  אדער **קאווענע** אדער **ארבוז** אדער **רויטער מעלאן** (Citrullus lanatus) איז א גרויסער שווערער פרוכט אויבערפלעכטלעך ענלעך צו א מעלאן.

ער איז גרין מיט שטרייכן פון הויל גרין פון דרויסן איינגעהילט אין איר גאר שטארקע העלמט שאלאכץ.

פון אינעווייניג איז ער געוויינליך רויט אדער ראזע . 
זיין טעם איז זיס.

עס קומען רוב מיט שווארצע גרויסע גליטשיקע קערנדלעך.

עס איז אויך דא מיט ווייסע קערנדלעך וואס מען נוצט צו מאכן אבטיח געזאלצענע מאנדלן. אדער אויל.

היינט וואקסט מען דאס אן קערנדלעך אויכט.

זיין סעזאן איז געוויינליך זומער. און עס איז די פרייליכסטע און באליבסטע פרוכט.

## בדיקת תולעים 
אין דעם **וואסערמעלאן** איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער ס'איז פארהאן אנווייזונגען צו קלערן אז יא, מוז מען עס קאנטראלירן פאר מען עסט אים.

## מצוות התלויות בארץ 
דער **וואסערמעלאן** איז פון די פרוכט וואס וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.

## שמיטה 
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם **וואסערמעלאן** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון ראש השנה פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון דעם אכטן יאר.

## זעט אויך 
* רשימה:פרוכט

## רעפערענצן 
* *אנציקלופדיה לכשרות המזון*

קאטעגאריע:פרוכט
קאַטעגאָריע:פרוכט פון ארץ ישראל
גרעגאריאנישער קאלענדאר

דער **גרעגאריאנישער קאלענדער** איז דער לוח וואס איז נוהג אין רוב לענדער פון דער וועלט; ער גייט לויט די גוישע מאנאטן און נישט לויט די יידישע.

ער איז די מערסטע באניצטע לוח סיסטעם היינט צוטאגס אויף דער וועלט.

ער איז א מאדיפאקאציע צום פריערדיגען יוליאנישן קאלענדאר, כדלהלן:
:יעדע יאר וואס איז טיילעוודיק מיט 4 איז אן עיבור יאר, אחוץ יארן וואס זענען טיילעוודיק מיט 100; די יארהונדערטער וואס זענען טיילעוודיק מיט 400 זענען אבער יא עיבור יארן. למשל, דאס יאר 1900 איז נישט קיין עיבור יאר; דאס יאר 2000 איז יא אן עיבור יאר;.

ער הייסט נאכן פויבסט גרעגאריוס דער דרייצענטער, וואס האט באשטימט אז מען זאל דאס נוצן.

די יארן דערין זענען אויסגעשטעלט זייט די געבורט פון יעזוס.

מען האט פארבייט די צייכענונג AD  (לאטיין: Anno Domini) מיט CE (ענגליש: Common Era) און BC מיט BCE.

רעליגיעזע יידן אפט רופן עס "מספרם" אדער "מניינם" ("זייער צאל").

## זעט אויך 
* 30סטן פעברואר

*
קאנצענטראציע לאגער

left|thumb|250px|בוכנוואַלדע לאגער
אַ **קאָנצענטראַציע לאַגער** אדער **קאצעט** איז אַן אָרט װאָס באַדינט אַ רעגירונג צו פֿאַרשפּאַרן מענטשן װאָס זײַנען אַנטקעגן די רעגירונג אָדער פֿאַרברעכער װאָס דאַרפֿן זײַן אָפּגעהיטן. אין אַלגעמײן באַדינט עס צו אײַנזעצן אן א משפט אַ גרױסער עולם צוזאַמען װאָס די רעגירונג האָט זײ באַשטימט אַלס שטערער, בעיקר בעת א מלחמה.

## היסטאָריע 
פֿיל לענדער האָבן זיך באַניצט מיט קאָנצענסטראַציע לאַגערן, אָפֿטמאָל בעת מלחמה. פֿון די מערסטע באַקאַנטע קאָנצענסטראַציע לאַגערן איז געװען די לאַגערן אין דײַטשלאַנד װאָס די נאַציס האָבן אױפֿגעשטעלט. אין די לאַגערן האָט אַדאָלף היטלער פֿאַרשפּאַרט אַלע גרופּעס-מענטשן װאָס האָבן געהאַט אַנדערע פּאָליטישע געדאַנקען ווי היטלערן, װי צום בײַשפּיל, סאָציִאַליסטן, קאָמאָניסטן און ספעציעל יידן וואס אויסער זייערע סאציאליסטישע געדאנקען זיינען זיי געווען בייַ זיי פאַרעכנט אלס גאָר אַ נידעריקע פאלק. אומגעפער 10 מיליאן מענטשן זיינען געשטארבן אין די דייטשישע קאָנצענסטראַציע לאַגערן.

## ארבעט לאגער 
## פארניכטונג לאגער 
קאַטעגאָריע:לאגערן
קאַטעגאָריע:חורבן אייראפע
לעגענדע

אַ **לעגענדע** איז אין אַלגעמיין גאָר אַן אַלטע דערציילונג וואָס מע האָט נישט קלאָרע באַװײַזונגען צו דאָס באַשטימען. אין אַלגעמיין גייט זי אַריבער דורך מענטשן אָדער דורך אַ טראַדיציע. לעגענדעס זײַנען זייער געראָטן צו מיטאָלאָגיע.

קאטעגאריע:מיטאלאגיע
*
ג'ז

## געשעענישן 
* לויט די לעגענדע איז רוים געגרינדעט געווארן דורך ראמולוס.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
האטעל

left|thumb|250px|א בעסערער האטל צימער אין אמעריקאנער האטעל.
|left|thumb|250px|Llao Llao |האטעל אין באַרילאָטשע, ארגענטינע.
[left|thumb|250px|דער וועסטין האטעל אין [טיימס סקוועיר.]]
left|thumb|250px|לאס וועגאס סטריפ איז אויסגעשורה'ט מיט 5 סטאר לוקסוסדיגע האטל'ען
**האטעל** איז א פלאץ פאר אש"ל פאר מענטשן וואס צאלן געלט זיך אויפצוהאלטן געוויינליך פאר א קורץ-טערמינענדיגער באזיס ווען מען איז אוועק פון די אייגענע היים צו אויף טוריזם, אדער א ביזנעס רײזע אדער א וואקאציע.

די מינימאלע סערוויסעס וואס דער האטעל שטעלט צו איז א בעט צו שלאפן און א טוש מיט א בית הכסא זיך אפציוואשן און טוען די געברויכן.

אבער רוב געבן שוין היינט מאלצייטן צו עסן, און א קליינער פרידזשידער צו האלטן פריש די עסן וואס מ'האט זיך מיט געברענגט, און זייף מיט שאמפו זיך אפציוואשן, אויך א טעלעוויזיע צו האלטן פארוויילט דעם קליענט.

די גרעסערע האטעלן שטעלן צו פארשידענע לוקסוסדיגע סערוויסעס פאר אירע אויפהאלטער ווי א רעסטוראנט, דעי קער, שווימבאד, ספאס און געשעפטן , מער גרעסערע האטלן האבן ביזנעס קאנפארענץ צימערן און אפילו זאלן צו דארטן אפהאלטן צוזאַמענטרעפונגען. 
## קלאסיפיקאציע 
עס איז איינגעטיילט ביז 5 שטערענעס צו מעסטן די רייכקייט פון די סערוויסעס פון א האטעל וואס דער בעסטער סטאנדארט און דעריבער דאס טייערסטער איז א פינעף שטערנדיקע האטעל.

## פארשידענע האטעלן 
* הילטאן
* וואלדראף אסטאריע
* שערעטאן
* הייאט
* קינג דעיוויד האטל
* פארק האוז האטל
## זעט אויך 
* מאטעל
* האסטעל
* הכנסת אורחים
* רומינג
* אינטערנאט

קאטעגאריע:טוריזם

*