open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
באקטעריע

**באקטעריעס** איז א גרויסע גרופע פון קליינע לעבעדיגע ארגאניזמען געמאכט פון איין צעל. זיי האבן DNA און זייער ביאכעמיע איז ענלעך צו אנדערע לעבעדיגע ארגאניזמען. 

כמעט אלע באקטעריעס זענען אזוי קליין אז מ׳קען זיי זען נאר דורך א מיקראסקאפ. זיי זענען די פשוט׳סטע ארגאניזמען אויף דער ערד.

באקטעריעס מערן זיך דורך צעשפאלטן.

אין דער 19טן יארהונדעטר האט  ראבערט קאך געוויזן אז באקטעריעס זענען גורם עטלעכע קראנקייטן, צווישן זיי כאלערע, טובערקולאז און אנטראקס. אין 1905 האט מען אים באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר זיין ארבעט.

מסתמא זענען פאראן מער באקטעריעס ווי נארוועלכן אנדערן ארגאניזם אויף דער ערד. מערסטע באקטעריע לעבן אין דעם באדן אדער אין וואסער, אנדערע אבער לעבן אינערהאלב אדער אויף דער הויט פון אנדערע ארגאניזמען, כולל מענטשן . אין דעם מענטשלעכן קערפער זענען פאראן צען מאל אזוי פיל באקטעריעס ווי מענטשלעכע צעלן. טייל באקטעריעס זענען גורם קראנקייטן, אנדערע אבער העלפן מיט טאג-טעגלעכע אקטיוויטעטן ווי פארדייען עסן. באקטעריעס קומען צו ניץ אויך אין פראדוצירן קעז און יאגארט.

*
גענע

אַ **גענע** (gene) (פון אַלט־גריכיש γένος — "מין") איז אַ סטרוקטורעלער און פונקציאָנעלער איינס פון ירושהדיקייט פון אייגנשאַפטן אין אַלע אָרגאַניזמען און ווירוסן. גענען ווערן איבערגעגעבן דורך פאַרמערונג פון עלטערן צו קינדער, פון איין דור צום צווייטן ("ווערטיקאַל"), אָדער דורך אַנדערע פּראָצעסן, פון דאָנאָר צו אַקצעפּטאָר ("האָריזאָנטאַל").

left|thumb|300px|גענען קאָדירן פּראָטעאינען אָדער פונקציאָנעלע RNA.

איין גען אַנטשפּרעכט אַ פראַגמענט פון DNA, אָדער RNA, וואָס קאָדירט איין פּראָטעאין (אָדער פונקציאָנירנדיקע RNA). ווי אַ יוצא פּועל דעפינירן די גענען (גענאָטיפּ) אַן ערך דעם פענאָטיפּ, ד.ה. וויאַזוי דער גאַנצער אָרגאַניזם זאָל אויסזען און פונקציאָנירן.

די אייגנשאַפטן פון גענען און בכלל דעם פענאָמען פון דער ירושהדיקייט פאָרשט גענעטיק.

## געשיכטע 
## יסודותדיקע באַגריפן 
גענעטיק שיידט אונטער צווישן צוויי באַגריפן, וואָס ביידע מעגן אָנגערופן ווערן אַלס "גען": לאָקוס (locus) און אַלעל (allele). לאָקוס איז סתם אַ געוויסער אָרט אויף כראָמאָסאָם, וואָס קען רעפּרעזענטירט ווערן דורך באַשטימטע וואַריאַנטן, אַלעלן. 

קאַטעגאָריע:גענעטיק
פוטשו וויינבערגער

**פוטשו וויינבערגער** איז דער "אונגערישער" נאמען וויאזוי מען רופט הרב ר' **יצחק אייזיק וויינבערגער** , אן וואולער תמימות'דיגער סאטמארער חסיד פון וויליאמסבורג, וואס טוט אין לאקאלע פאליטיק און ווייסט פונקטליך אלע גאסיפ'ס און רומערס דורך טראגן און ברענגן כסדר פון איין פאליטישן צום צווייטן און פון איין רעפארטער צום צווייטן, ער האט ג'ארבעט אין סיטי האל. 

ער איז נישט קיין שתדלן אדער עסקן נאר סתם א פאליטיקאנט.

ער איז א גרויסע ארוני, און זיי זענען גאר שטארק שטאלץ מיט אים. http://masoret.hevre.co.il/hydepark/topic.asp?whichpage=1&topic_id=1910001 

## וועבלינקען 
* ניו יארקער פרופייל. https://archive.is/20130630002241/www.newyorker.com/printables/talk/021104ta_talk_paumgarten
* ניו יארק באטיטולט אים 4'טער מאכטפול אין פאליטיק. http://newyorkmetro.com/news/features/influentials/16927/ 

קאַטעגאָריע:ארונים
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ניו יארק
ליפא טייטלבוים

רבי **ליפא טייטלבוים** שליט"א זענטער רב איז דער צווייטער זון פון סאטמארער רבי משה טייטלבוים זצוקללה"ה. ער איז אן איידעם ביי ר' יוסף אשכנזי ז"ל, דער גבאי פון סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים זצ"ל.

אין די לעצטע נישט געזונטע יארן פון זיין טאטען, וואס זיין טאטע איז געווען אנגעוויזן אין אסאך פארזענליכע הילף 24 שעה א טאג, איז ר' ליפא געווען פארפּאָרעט מיטן באדינען איהם.

ער איז געווען דער ערשטער מו"ל פון די ספרים **ברך משה** פון זיין טאטענ'ס חידושים עה"ת.

אין יאר תשנ"ז האט ער ארגאניזירט א ביהמ"ד אינעם הויז פון זיין טאטען אין וויליאמסבורג 550 בעדפארד עוו. פאר די שבתים וואס זיין טאטע האט זיך נישט געפונען אין וויליאמסבורג, אין א נאמען געבענדיג דעם ביהמ"ד "ברך משה" (נאך זיין ספר) ווי עס האבן עפ"י רוב געדאווענט די שטוב מענטשן פון רבי'ן זצ"ל.

נאך דער פטירה פון זיין טאטען ז"ל כ"ו ניסן תשס"ו האט ער געגרינדעט אן אפיצילע קהילה מיטן נאמען '''קהל ברך משה ד'זענטא''' וואו ער האט זיך עמטליך פארופן זענטא רב, ע"ש די קהלה וואס זיין טאטע האט געדינט אלס רב אין דער שטאט זענטא, יוגאסלאוויע פאר'ן קריג, מיט וואס ער ווערט אנגערופען זינט 
דעמאלטץ.
ביי די קארנא מגיפה איז ער געווען אין א קריטישע מצב, אבער מיטן הילף פונעם בורא האט ער זיך ארויסגעדרייט דערפון.

קאַטעגאָריע:סאטמאר
קאַטעגאָריע:רבנים
דוד זילבערשלאג

קליין|250px|דודי זילבערשלאג
קליין|250px|דודי'ס חסידישער חן, שארפער אריטארישער קראפט, און הארציגער שמייכל צו יעדן ענין, האט אים געמאכט אלס נומער 1 ווארטזאגער פאר חרדים

ר' **דוד (דודי) זילבערשלאג** (געב' תשי"ח) איז א סערעט וויזשניצער חסיד וואס האט אנגעפירט אמאל א רייע מוסדות ווי "מאיר פנים" און "כח לתת" און איז גרינדער פון די צוויי ארגאניזאציעס, און ער איז אויך געווען אמאל בעל הבית פון דער חרדישער וואכן צייטונג בקהילה. אויך האט ער געהאט א טעגליכער רובריק אין הארץ ווי ער פארקויפט אמונות ודעות און פארטיידיגט חרדישע אינטערעסן פאר די פרייע ליינער.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן געווארן אין פתח תקוה צו זיינע עלטערן שלמה זלמן זילבערשלאג און אסתר (באב"ד).

אין די 1980ער יארן האט ער געוואוינט אין בני ברק.

ר' דוד איז א מחותן מיט ר' יהודה משי זהב פון זק"א.

פאר ראש השנה תשע"א, טענה'ט מען אז ער זיך געטראפן צוזאמען מיט א מיידל און איין צימער. א פאסירונג וואס האט אויסגערופן א שטורעם ביי די חרדישע, ווי אויך אין דער פרייער פרעסע.

דאס איז געשען ווארשיינליך, ווען זיינע אלטע שותפים אין זיינע ארגאניזאציעס, האבן זיך ארומגעקריגט מיט אים, און האבן אים פרובירט שאנטאזשירן, דורך דינגען פריוואטע פארשער און זיי האבן אים אונטערגעשיקט דאס מיידל. 

## וועבלינקען 
*דער וועבסייט פון דודי זילברשלג.
* א בלאג פון אים. http://www.haaretz.co.il/hasite/spages/729210.html

קאַטעגאָריע:עסקנים
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:חרדישע זשורנאליסטן
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בני ברק
יהויכין

קליין| יהויכין מלך יהודה
**יהויכין** אדער **יכניה**, דער זון פון יהויקים מיט "נְחֻשְׁתָּא בַת-אֶלְנָתָן", איז געווען דער 19סטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון בלויז 3 מאנאטן אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"ב. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געוועזן 18 יאר אלט.

אין יאר ג'קס"ג האט נבוכדנאצר דער קעניג פון בבל געפאנגען יהויכין מיט זיין גאנצע פאמיליע, און מיט אים 10,000 מענטשן, פון זיי: 7,000 סאלדאטן, 1,000 שלאסער און אויך 2000 פון די חשובע לייט מיטן נביא יחזקאל צווישן זיי. די גלות איז געווען דער אנפאנג פונעם שפעטערן גלות ווען צדקיהו האט מורד געווען. דאס דאזיקע גלות הייסט **גלות יהויכין**.

37 יאר נאך וואס יהויכין איז געפאנגען געווארן דורך בבל האט אים "אויל מרודך" (דער קעניג פון בבל) באפרייט פון תפיסה.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
מיכאל בער ווייסמאנדל

קליין|100px|רבי מיכאל בער ז"ל
רבי **מיכאל בער ווייסמאנדל** (ד' חשוון תרס"ד 1903 - ו' כסלו תשי"ח 1957) איז באקאנט מיט זיינע הצלה אקטיוויטעטן צו ראטעווען אידן פון דעם חורבן אייראפע.
אזוי אויך איז ער באקאנט מיט זיינע חיבורים מן המיצר איבער די שואה וואס דארט ווייזט ער אויף וויאזוי די ציונים האבן געשטערט זיינע הצלה אקטיוועטען,
דערנאך איז ער בארימט מיט זיין ספר תורת חמ"ד על התורה, ווי צווישען זיינע חידושים איז ער דער ערפינדער פון א געוויסע וועג צו ציילן אותיות התורה און דורך דעם טרעפן סימנים און רמזים אין די תורה

## יוגנט יארן 
מיכאל בער איז געבוירן אין דעברעצין, אונגארן, ד' חשוון תרס"ד צו יוסף ווייסמאנדל, א שוחט. א פאר יאר שפעטער האט זיין משפחה געצויגן קיין טירנוי (היינט סלאוואקיי). אין תרצ"א איז ער געגאנגען לערנען אין נייטרא אין דער ישיבה פון הרב שמואל דוד אונגאר.

## חתונה
זייענדיג א טירנויער, וואס ווי באקאנט איז דער נייטרא'ער רב אויך געקומען פון דער שטאט, איז בייגעפאלן פאר איינעם אנצוטראגן דעם שידוך צווישן מיכאל בער מיט ברכה רחל אונגאר. זיי האבן חתונה געהאט אין תרצ"ז.

נאך זיין חתונה איז ער געפארן פארברענגען אין דער באדליען ביבליאטעק אין אקספארד, ענגלאנד, וואו ער האט מעתיק געווען תורת הראשונים,  וואס ליידער א גרויסער טייל פון זיי איז נעבעך נישט איבערגעליבן נאכן גרויסן חורבן.

ער האט געהאט א שטוב מיט פינף קינדער, וועלכע זענען ליידער צוזאמען מיט זייער מאמע אומגעקומען אין אוישוויץ, און ער איז אויפן וועג ארויסגעשפרונגען פון דער באן, באשליסנדיג דעם גורל'דיגן באשלוס אז עס איז וויכטיגער עוסק צו זיין אין הצלת נפשות ווי צו זיין מיט זיינע באליבטע אין די לעצטע מינוטן.

## דורכאויס די קריג
## נאכן קריג
נאכן קריג איז ער נעבעך געוועזן זייער צובראכן, און ער האט נישט צופיל געהאט געטראכט פון נאכאמאל חתונה האבן און אויפשטעלן א פרישע שטוב, אבער איינמאל פארוויילנדיג אין וויליאמסבורג אין שטוב פון דעם עסקן וואס האט זיך איבערגעגעבן פאר אים בלב ונפש, ר' מנחם משה פעלזנבורג, איז געוועזן דארטן זיין געוועזענער שוואגערס, הגה"צ אבד"ק נייטרא ז"ל'ס, שוועגערן, מרת לאה טייטלבוים, טאכטער פון ר' יעקב מרדכי, און צוזעענדיג זיין צובראכענעם געמיט האט זי זיך אויסגעדרוקט פאר ר' מנחם משה אז זי איז גרייט חתונה צו האבן מיט אים כדי אים צו דערפרייען אביסל און אים ארויסהעלפן און אים צו באדינען. ר' מיכאל בער האט קודם נישט געוואלט גלייבן אבער צום סוף האט ר' מנחם מרדכי אויסגעפירט דעם שידוך, און זיי האבן אויפגעשטעלט א הערליך דור פון זעקס קינדער:

# הרב יוסף עמרם ז"ל
# הרב מנחם מאיר רב דקהל תורת חמ"ד נייטרא
# הרב שמואל דוד ז"ל, אומגעקומען אין האריקען 'איידע' אלול תשפ"א
# הרב אלי' יצחק
# הרב יעקב ישראל
# דאס ווייב פון ר' משה מנחם פישער

## נייטרא ישיבה
ער האט געגרינדעט די נייטרא ישיבה און נייטרא יישוב אין מאונט קיסקא, ניו יארק.

## זיין פטירה
ער איז געשטארבן יונג פון א הארץ אטאקע.

געקומען צו קבורה אין וויענער חלקה אין בית ישראל סעמעטרי, וואודברידזש, נוי דזשערסי.

קאַטעגאָריע:חורבן אייראפע
קאַטעגאָריע:רבני אונגארן
קאַטעגאָריע:אידישע עסקנים
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע
קאַטעגאָריע:סלאוואקישע יידן
צדקיהו

קליין| צדקיהו מלך יהודה
**צדקיהו**, א זון פון יאשיהו מיט "חֲמוּטַל בַּת-יִרְמְיָהוּ"  און א פעטער פון יהויכין, איז געווען דער 20סטער און לעצטער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 11 יאר אין ירושלים. ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קס"ד. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 21 יאר אלט.

לויט ספר מלכים איז ער געווען שלעכט און געזינדיגט פאר גאט פונקט ווי יהויקים.

ער איז באקרוינט געווארן אלץ קעניג דורך דער קעניג פון בבל. פאר ווען ער איז געווארן קעניג האט ער געהייסן **מתניהו** אבער דער קעניג פון בבל האט אים געטוישט זיין נאמען צו צדקיהו.

אין יאר ג'קע"א האט צדקיהו מורד געווען קעגן נבוכדנאצר דער קעניג פון בבל, נבוכדנאצר באלאגערט ירושלים, און אין יאר ג'קע"ג האט ער פארוואנדערט כמעט אלע יידן פון מלכות יהודה און פארברענט דער בית המקדש (נאך וואס ס'איז געשטאנען 410 יאר). נבוכדנאצר האט געפסקנט (און אויסגעפירט) מען זאל הרגענען צדקיהו'ס קינדער קעגן די אויגן פון צדקיהו און דערנאך אויסהאקן צדקיהו'ס אויגן און אים בריינגען קיין בבל.

* עשרה בטבת - די בבלים באלאגערן ירושלים
* שבעה עשר בתמוז - די בבלים רייסן אויף די מויער 
* תשעה באב - נבוזראדן (דער קנעכט פון נבוכדנאצר) פארברענט דער בית המקדש 
* ג' תשרי (צום גדליהו) - ישמעאל בן נתניה הרגעט גדליהו 

נאך וואס די בבלים האבן געהרגעט צדקיהו האט נבוכדנאצר באשטימט גדליהו זאל זיין דער פירער פון די יידן וואס זיינען געבליבן אין יהודה.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
נבוכדנאצר דער צווייטער

**נבוכדנצר** איז געווען דער קעניג פון בבל.

אין עשרה בטבת ג'קע"ג ווען צדקיהו איז געווען קעניג אויף מלכות יהודה, האט זיין ארמיי באלאגערט די שטאט ירושלים. 3 יאר ארום אין שבעה עשר בתמוז האט ער חרוב געמאכט דעם ערשטן בית המקדש (נאך וואס ער איז געשטאנען 410 יאר) און האט איינגענומען מלכות יהודה. אין תשעה באב איז די שטאט מיט דער בית המקדש געווארן אינגאנצן פארברענט.

אין ספר דניאל ווערט דערציילט ווי נבוכדנצר האט אויפגשטעלט א געטשקע אין דעם טאל פון דורא, און געהייסן אלע צו בוקן צו דער געטשקע. חנניה, מישאל און עזריה האבן בשום אופן נישט מסכים געווען דערצו, און נבוכדנצר האט זיי אריינגעווארפן אין פייער, אבער דער אייבערשטער האט זיי געראטעוועט.

קאַטעגאָריע:בית המקדש
קאַטעגאָריע:מלכות יהודה
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
גדליהו בן אחיקם

**גדליהו בן אחיקם** (אדער **גדליה**), איז געווען דער לעצטער פירער פון מלכות יהודה. נבוכדנאצר (דער קעניג פון בבל) האט אים באשטימט אלץ א פירער פון אלע פארבליבענע אין יהודה נאך וואס די בבלים האבן איר איינגענומען און מגלה געווען רוב יידן קיין בבל.

אין א צייט ארום ג' תשרי האט א ייד מיטן נאמען ישמעאל בן נתניה געמארדעט גדליהו צוליב וואס, און לזכר דעם פאסט מען צום גדליה. נאך וואס גדליהו איז געשטארבן האבן אלע איבעריגע יידן און ירמיהו צווישן זיי אראפגענידערט קיין מצרים.

48 יאר ארום האט כורש דער קעניג פון פרס צוריק געקערט די יידן קיין ארץ ישראל.

## ליינט מער 
* די גאנצע געשיכטע איבער די געשעהענישן אין מלכות יהודה נאכ'ן חורבן ליינט אין ספר ירמיהו פרקים מ' - מ"ד.

## זעט אויך 
* צום גדליה
* מלכות יהודה

קאַטעגאָריע:מלכות יהודה
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
כורש

**כורש** איז געווארן קעניג פון פרס אין יאר ג'ר"א.
אין יאר 539 פאר'ן ציילן (ג'רכ"א) האט בבל'ס קעניגרייך אומגעפאלן, און **כורש** דער ערשטער קעניג פון פרס האט איבערגענומען גאנץ בבל און אירע פארשקלאפטע פעלקער ווען צווישן זיי איז געווען מלכות יהודה. כורש האט באפרייט א סך פארשקלאפטע פעלקער פון געצווונגענע דינעריי וואס בבל האט איינגעפירט.

אין יאר 538 פאר'ן ציילן (אומגעפער 50 יאר נאכ'ן חורבן בית ראשון) האט ער פראקלאמירט צו ערלויבן די אידן זיך אומקערן קיין ארץ ישראל כדי צו בויען דער צווייטער בית המקדש, (נאך 67 יאר גלות), אויך האט ער געפאָדערט פון די אידן וואס האבן געוואלט בלייבן אין בבל, זאלן שטיצן די אידן וואס פארן צוריק קיין ארץ ישראל. אויך האט ער אומגעקערט די כלים פון דער בית המקדש וואס נבוכדנאצר האט גערויבט פון די אידן. די אומקערונג הייסט **שיבת ציון**.

נאך כורש'ס דעקלאראציע האבן אומגעפער 50 טויזנט אידן זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל.

קאַטעגאָריע:מלכי פרס
קאַטעגאָריע:בית המקדש
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:היסטאריע פון ארץ ישראל
רחל

קליין| רחל אמנו מיט יעקב אבינו על יד הבאר (צייכונג, ויליאם דייס, 1853 בריטיש)
די מאמע **רחל** זי איז געווען די צווייטע טאכטער פון לבן הארמי און מוטער עדינה. איז געווען דאס באליבטע ווייב פון יעקב. זי האט געהאט צוויי קינדער:יוסף און בנימין.

## קול ברמה נשמע 
ירמיהו דער נביא האט געזאגט אין נאמען פון גאט (100 יאר-) נאך וואס די עשרת השבטים האבן גולה געוועזן, הערט זיך א קול פון רחל ווי זי וויינט אויף אירע קינדער די עשרת השבטים וואס האבן גולה געוועזן, און ווי גאט טרייסט איר און זאגט צו אז אין דער צוקונפט וועלן זיך אלע אומקערן צוריק קיין ארץ ישראל:  

די פסוקים ווערן איבערגעחזרט און געזונגען צו דערמאנען די נבואה אז כלל ישראל וועט זיך אומקערן פון גלות.

## קבר רחל
די אנגענומענע דעה איז אז רחל איז געשטארבן י"א מרחשון ב'ר"ח אין אפרת לעבן בית לחם. אבער לויט ספר שמואל איז זי באגראבן געווארן אין רמה וואס ליגט צפון פון ירושלים . 

קאַטעגאָריע:אבות און אמהות
קאַטעגאָריע:תקופת אברהם אבינו
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
שנה ראשונה

**שנה ראשונה** איז דאס ערשטע יאר נאך דער חתונה. לויט דער תורה אין דעם יאר דארף מען פריילעך מאכן די ווייב און אפגעבן צייט פאר איר. אין דעם יאר פירט מען זיך צו זיך נישט דערווייטערן פון שטוב אויף דאטשע א.ד.ג.

אין פריערדיקע צייטן, האט א מענטש נישט געדארפט גיין דינען אין מיליטער ווען ער איז געוועזן אין דעם שנה ראשונה. 

קאַטעגאָריע:חתונה
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאדעקס כאמוראבי

left|250px
**קאדעקס כאמוראבי** איז אן אוראלטער מגילה געשריבן אויף אקאדיש אויסגעטשעטשעט אויף א שטיין פון די צייטן פון אברהם אבינו.

די מגילה איז געשריבן געווארן אויף א שטיין דורך כאמוראבי דער קעניג פון בבל (א'תתקס"ח - ב'י) דערגרייכט 281 געזעצן ווען א סך חוקים פון זיי וואס געהערט צו בין אדם לחבירו זיינען געראטן צו די חוקי התורה (וואס איז געשריבן געווארן ארום 450 יאר שפעטער).

## דרוסנדיקע לינקן 
* לייענט מער וועגן די געראטנקייט צווישן די געזעצן פון כאמוראבי צו די תורה (העברעיש)
* לייענט אין "מנוף" וועבזייט די אפפרעג פון די רעליגיע צו די תנכישע פארשער (העברעיש) 

קאַטעגאָריע:ארכעאלאגיע
קאַטעגאָריע:תקופת אברהם אבינו
קאַטעגאָריע:געזעץ
קאַטעגאָריע:תנ"ך
קאַטעגאָריע:היסטאריע
ריבית

**ריבית** מיינט אפגעבן א חוב מיט צינזען (מיט מער פראצענט).

ווען מען לייגט אריין געלט אין א באנק קאנטע, קען די באנק צולייגן ריבית צו דער קאנטע.

## אין יידישקייט 
לויט דער תורה איז פארבאטן צו אויסלייען מיט ריבית פאר א ייד נאר בלויז פון גוים.

אבער ס'איז פאראן אן עצה פון די אחרונים צו בארגן געלט אויף ריבית מיט א היתר עיסקא.

## פראטאקאל 
## רעפערענצן
קאטעגאריע:האנדל און פינאנץ
קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
קאפנהאגן

**קאָפּנהאַגן** () איז די הױפּטשטאָט פֿון דענמארק, מיט א באפעלקערונג פון 1,213,822 (אום 1טן יאנואר 2012).

## טראנספארט
כאטש קאפנהאגן געפינט זיך אויפן גרענעץ פון לאנד, איז ער דער וויכטיקסטער פארקער פונקט אין דענמארק. אלע וויכטיקע שאסייען, ווי אויך די אייזנבאנען, פארן אריין אין דער שטאט, אין פארעם פון א שטערן. קאפנהאגן איז פארבונדן מיט ליבעק און האמבורג דורך דער פויגלליניע רוטע, און מיט מאלמע און לונד דורך דער ערעסונד פארבינדונג.

קאַטעגאָריע:דענמארק
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
חיים יהושע האלבערשטאם

הרב **חיים יהושע האלבערשטאם** איז דער סאטמארער רב פון מאנסי.

## ביאגראפיע 
ער איז א זון פון  הרב יעקב יוסף האלבערשטאם, דער רב פונעם ביהמ"ד בית חיים יושע אין בארא פארק, און זיין ווייב מרת שרה (טאכטער פון רבי אהרן טייטלבוים).

ער איז אן איידעם פון רבי משה טייטלבוים, דער ״ברך משה״ פון סאטמאר.
קליין|416x416px|רבי חיים יושע גיט די הענט פאר זיין שוואגער רבי זלמן לייב ביי א שמחה
זיין שפראך איז שטארק גאליציאנער ווייל ער שטאמט פון באבאוו, ער איז אן אייניקל פונעם צווייטן באבאווער רבי דעם קדושת ציון זצ"ל הי"ד.

ער איז געווארן אויפגענומען אלס רב אין מאנסי חשון תשנ"ו און ער האט דעמאלטס איבערגענומען א שוואכע קהילה אבער אין די לעצטע צען יאר האט ער באוויזן דאס אויפצוארבעטן מיט א שיינער גרויסער קהילה פון אריבער 650 משפחות און א ישיבה פון אריבער 150 בחורים, און אויפגעבויט א שיינעם גרויסן ביהמ"ד אינמיטן דער שטאט מאנסי וואו עס איז דער לייכט־טורעם אין דער גאנצער שטאט. ווי אויך א נעץ פון גרויסע בנינים פאר די מוסדות ת"ת מיט א הערליכער חתונה זאל (עטרת חי' שרה) און איבערגעבויעט דעם אלטן בית המדרש פאר א ישיבה פעסטונג און נאך בנינים וואס בויעט זיך לאור דעם גרויסן פארלאנג וואס וואקסט יעדעס יאר. 

נאך דער פטירה פון זיין שווער דער ברך משה כ"ו ניסן תשס"ו איז ער געווארן אויפגענומען כאילו דער אדמו"ר פון דער סאטמארער קהילה אין מאנסי, וואו ער פירט טיש און נעמט קוויטלעך, ווייל זיין שווער דער ברך משה האט אים געזאגט אז ער גיט אים מאנסי אלס אויסשליסלעכער בעה"ב.
ער נעמט נישט קיין שטעלונג אין דער סאטמאר'ער מחלוקה, נישט זיין אונטערווארפנדיג אפיציעל צו קיין איינעם פון די צוויי סאטמארער רבי׳ס די טייטלבוים ברידער,  אבער ער איז מער גענויטיגט צו אדמו"ר מהרי"י שליט"א.

ער האט חסידים פון ביידע קהלות סיי פון קרית יואל אין סיי פון וויליאמסבורג זיינע חסידים זענען גאר שטארקע אנהענגערס אין אים. ער האלט יעדן טאג אין דער ישיבה גדולה "מתיבתא ויואל משה סאטמאר מאנסי תחת נשיאתו דעם באוואוסטן שיעור אין ספר חובת הלבבות וואס ווי באקאנט איז ער שטארק דבוק אין דעם ספר; עס איז שוין ארויס געקומען חובת הלבבות ח"א מיטן פירוש נפש חיה צוזאמגעקליבן זיינע שיעורים, אזוי אויך איז שוין ארויס געקומען א ספר אויף מועדים ח"א אין אויף יו"ט שבועות, חנוכה, ועוד.

ער איז פון די חשוב'סטע רבנים אין שטאט מאנסי און מען רעכענט זיך מיט זיינס א מיינונג.
אזוי אויך איז ער באוויסט אלץ גיוואלדיגער פה מפיק מרגליות, און מען רופט אים איבעראל פאר דרשות

## אנדערע סאטמארער קהילות אין מאנסי 
די ארונים, האבן זיך געעפנט אן אייגענע קהילה אין מאנסי, אונטער דער פירערשאפט פון רבי אברהם הערש וואזנער. זיי רופן זייער קהילה "ייטב לב" ווייל די אפיציעלע קהילה אין מאנסי הייסט ויואל משה. 

די זאליס האבן א אייגענע בית המדרש וואס איז אונטער די בעלות פון קהל ווי הרב ישעי' טירנויער איז דער דיין ורב אבער מיט די פילע הסכמה סיי פון דער רבי ר' זלמן לייב און דער רב ר' חיים יהושע שליט"א ס'זייער שיין צו זען ווי די צוויי שוואגער פארטראגן זיך מיט קעגינזייטיגע הערצה ואהבה,

## משפחה
רבי חיים יושע האט צוויי טעכטער. 
* סימא פראדל ווייב פון הרב נפתלי צבי מייזליש א ווייצענער סיגעיטר אייניקל, זון פון ר' פנחס מרדכי. 
* ברכה ווייב הרב שלום יחזקאל שרגא רובין א ציעשנאווער אייניקל, זון פון ר' יצחק טוביה.  

קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:מאנסי
קאַטעגאָריע:סאטמאר
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ראקלענד קאונטי
מאנטעווידעא

קליין|250px|טעאטער סאָליס אין מאנטעווידעא 2008
קליין|250px|לשנה טובה תכתבו — מאנטעווידעא 1932

**מאָנטעװידעא** איז די הױפּטשטאָט פֿון אורוגװײַ און די הויפט  פארט שטאט.

## ארכיטעקטור
ביים ראג 18 דע הוליא עוועניו און אינדעפענדענץ פלאזא געפינט זיך דער סאלווא פאלאץ, געפלאנעוועט דורכן ארכיטעקט מאריא פאלאנטי און געקאנטשעט אין 1925. פאלאנטי, אן איטאליענישער אימגרירער וואס האט געוואוינט אין בוענאס איירעס, האט גענצינט אן ענלעכן פלאן פאר זיין באראלא פאלאץ אין בוענאס איירעס. סאלווא פאלאץ שטייט הויך 100 מעטער מיט זיין אנטענע.

## יידישע קהילה 
הרב אברהם לייטנער איז געווען רב אין מאנטעווידעא.

## צווילינג שטעט 
מאנטעווידעא האט די צווילינג שטעט:
* 
* 

קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים
באהאמאס

**די באַהאַמאַס** איז אַ לאַנד אין צפון אמעריקע וואס איז אן ארכיפעלאג פון 700 אינזלען. די הױפּשטאָט איז נאסױ.

*
קאַטעגאָריע:קאמאנוועלט
שיינקייט

שמאל|ממוזער|250px
**שיינקייט** איז אן אייגנשאַפֿט פון אדער א בעל חי, אן אביעקט, א מענטש, א פלאץ אדער אפילו א געדאנק, פון וואס מענטשן האבן הנאה. שיינקייט ווערט שטודירט ווי א טייל פון עסטעטיק, קולטור, סאציאלע פסיכאלאגיע און סאציאלאגיע. 

שיינקייט איז באמת געוואנדן לויט די מיינונג און טעם פון דעם זעער און באטראכטער, אבער עס איז פארהאן אנגענומענע כללים וואס דער מענטש האט הנאה פון קוקן אויף א זאך, למשל סימעטריע און פראפארציע. 

די טראכט און געפיל פונעם מענטש ווערט בארואיגט, פרייליך און פיל מיט תענוג ווען ער זעהט שיינקייט. דאס קען מיינען מענטשען זאכן און באגריפען. 

געווענליך זיינען פרויען שענער פון מענער כדי צו בויען מיט זיי ווייטערע דורות.

קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
*
אורי זוהר

רבי **אורי זוהר** (ח' מרחשון תרצ"ו – ג סיון ה'תשפ"ב) איז געווען א באקאנטער בעל תשובה אין ישראל, וואס איז אין זיין פרייען לעבן געווען שטארק פאפולער אויף טעלעוויזיע און פילמען אלס קאמיקער.

## משפחה
אין אנהייב פון די 60ער יארן איז אורי זוהר געווען פארהייראט צו דער זינגערין אילנה רובינא צוויי יאר. שפעטער האט ער חתונה געהאט מיט דער אקטריסע אליה שוסטער. זיי וואוינען אין ירושלים, און האבן זיבן קינדער. די צוויי עלטסטע זין, אפרים און שלום, וואס האבן געהייראט שירי און יאסמין, טעכטער פון אריק איינשטיין, וואס אויך זענען געווארן בעלי תשובות מיט זייער מוטער. די חתונה פון אפרים פישל מיט שירי איז געווארן באריכטעט אין 1985 אין רנן שור׳ס קורצן פילם, "חתונה בירושלים". נאך א זון, בצלאל, פירט די מגדל אור מוסדות פון הרב יצחק דוד גראסמאן. דער יונגסטער זון, דוד, איז דער פארלאמענטארער העלפער פונעם חרדישן כנסת דעפוטאט אורי מאקלעוו. זיי האבן איין טאכטער, אחינועם.

ער איז געווען פון די הויפט עסקנים פאר דער לב לאחים קירוב ארגאניזאציע.

ער איז נפטר געווארן ג' בסיון ה'תשפ"ב, אין עלטער פון 86 יאר, אין זיין שטוב אין ירושלים, נאכדעם וואס ער האט געכאפט א הארץ אטאקע.

## וועבלינקען
* ווידעא פון לאס אנזשעלעס שמועס ווי ער פארציילט ווי אזוי ער איז געווארן א בעל תשובה 
* זיין וועבזייטל 
* אורי זוהר באוויינט די פארפירענישן

קאטעגאריע:רעדנער
קאטעגאריע:בעלי תשובה
קאטעגאריע:רבנים
קאטעגאריע:בדחנים
קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
א (יאר)

* לויט דער תורה, גאט באשאפט די וועלט אינעם טאָג כ"ה אלול.

## געבוירן
קין     
הבל  
### באשאפן
אדם
חוה

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
טעיזם

**טעיזם** איז דאס ערקלערונג צו גלויבן אז גאט אנטפלעקט זיך פאר די באשעפענישן און נביאים מיט וועגן וואס זיינען העכער פון די נאטור.

דריי רעליגיאנען וואס גלויבן אין מאָנאָטעיזם זענען יידישקייט, קריסטנטום און איסלאם.

קאטעגאריע:רעליגיע
קאטעגאריע:תורה
חאלאקע

[קליין|טעקסט=חאלאקע, 1992|חאלאקע, [1992]]
[קליין|טעקסט=חאלאקע, 1992|חאלאקע, [1992]]

**אפשערן** אדער **חאלאקע** איז א יידישע מנהג צו פייערן די ערשטע האר-אפשניט פון א קינד מיט איבערלאזן די פיאות 

## ווען מאכט מען חאלאקע? 
* אין דעם טאג וואס דאס קינד ווערט 3 יאר.
* אזעלכע ווארטן אויף ל"ג בעומר נאנט צום 3טן יעריגן געבורטסטאג פון קינד.
* א סך מענטשן פארוויכטיקן צו פראווען די חאלאקע אין מירון ביים קבר פון ר' שמעון בן יוחאי איבערהויפט ל"ג בעומר.
* אויב דאס קינד יערטזיך זייער ווייט פון דער טאג ל"ג בעומר, פירן זיך א זעלכע אפצושערן די האר אום ז' אדר ביי משה רבינוס יארצייט.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:ל"ג בעומר
נעאלאגן

**נעאלאגן** האט מען גערופן די גרופע פֿון אידן אין אונגאַרן װאַס האָט אַרײַנגעפֿירט שינוּייִם. זײער יידנטום איז צװישן אָרטאָדאָקסאישע און קאָנסערװאַטאָרישע אַמעריקאַנע שטרעמונגען. אפילו וואס זי נישט געווען זעהר פרום, האט אירע יידישקייט געבליבן שטארק, און זי זינד געווען קעגען די ציונים.

## וועבלינקען
*איין אינטערוויו מיט איינע נעאלאגישע יודין אין סלאטפינא (יידיש). 

קאטעגאריע:יידישע שטרעמונגען
קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס
ה'תש"ט

## קאלענדאר
## געשעענישן
* דאס דארף מירון איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
גראד (ווינקל)

קליין|250px|איין גראד (רויט)
מען ניצט **גראַד** אדער **שטאַפּל** (ענגליש: *degree*) צו מעסטן ווינקלען אין געאמעטריע. די טייטש פון שטאפל איז א מדריגה העכער אזוי ווי שטיגן. מען ניצט דעם סימבאל °, למשל זעכציג גראד שרייבט מען 60°.

## ווינקל גראד 
ווען מען וויל מעסטן א ווינקל (ענגליש: *angle*) ניצט מען אויך שטאפלען. ווי מער שטאפלען מיינט אז דער ווינקל איז ברייטער. א קרייז צעטיילט מען אין 360°, אזוי אז א גלייכע ליניע איז 180 שטאפלען ווייל עס איז האלב פון א קרייז, און א פינקטליכער (גראדער) ווינקל (ענגליש: *right angle*) איז 90 שטאפלען ווייל עס איז א פערטל פון א קרייז.

געווענליך איז 360 גענוג פאר אלע מעסטונגען, אויב אבער דארף מען האבן קלענער קען מען צעטיילן יעדע שטאפל אויף 60 מינוטן און יעדער מינוט אויף 60 סעקונדעס.
## אידישקייט
די סיבה פארוואס א קרייז איז צעטיילט אויף 360 שרייבט דער רמב"ם אין הלכות קידוש החדש ווייל עס קען צעטיילט ווערן אין יעדן נומער פון 1 ביז 10 חוץ פון 7. אז ס'זאל קענען צעטיילט ווערן אויך אין 7 וואלט מען געדארפט ניצן 2520 וואס איז נישט צו פראקטיש. נאך א סבה איז ווייל ס'איז דא בערך 360 טעג אין יאר. אין ספר הקנה ווערט געברענגט אז א יאר איז טאקע 360 טעג, אפשר אזוי איז געווען ביז צום מבול.

קאטעגאריע:געאמעטריע
קאַטעגאָריע:מאס
עזריאל טויבער

left

ר' **עזריאל טויבער** (תרצ"ח - י"ד ניסן תשע"ט) איז געווען אן עסקן אין מאנסי וואס האט שטארק עוסק געווהן אין קירוב. ער האט געגרינדעט די שלהבת ארגאניזאציע צוזאמען מיט רבי שמשון פינקוס צו בויען אידישקייט איבער דער וועלט דורך מאכן בעלי תשובה. ער האט געפירט שבתים סיי אויף אידיש סיי אויף ענגליש. אויך פלעגט ער טאהן אין שלום בית, מדריך זיין פארפעלקער אין זאגן שיעורים אין דעהם פֿילד. 

ער איז געווען דער עלטסטער ברודער פון אבא חייא טויבער. ער איז געווען אמאל א גרויסער מיליאנער פון דיאמאנטן אין נאכדעם אומבאוועגלעכע גיטער. אבער האט זיך אריינגעלאזט אין עסקנות צו בויען אידישקייט און האט אלץ פארלוירן און אנגעזעצט, שפעטערדיגע יאהרן איז ער שוין נישט געוועזען דער גרויסער גביר.

ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע פון עסקנות און פילאנטראפיע אין מוסדת וויזשניץ מאנסי, דערנאך איז ער געווארן גרויס אין סקווירא, ער איז געפלויגן פון ביידע פלעצער ווען ער האט צופיל איינגעטיילט פאר די אדמורי"ם, און ער האט גענומען זיין עשירות אויפצובויען אייגענע מוסדות, אונטערן נאמען מכון להוראה האט ער געגרינדעט א ישיבה און כולל. דער כולל איז היינט צוטאגס אן אנערקענטער בית דין אין מאנסי אונטער דער אנפירערשאפט פון זיין אינגסטער ברודער ר' יחיאל טויבער. און די ישיבה איז געגאנגען צום מנהל ר' אשר זעליג גרינבערגער ז"ל אין מאנסי. מיט איר נייעם נאמען שערי אפרים אויפן נאמען פון ר' אפרים אשרי ז"ל דער רב פון בית המדרש הגדול וואס ער איז דער שווער פון גרינבערגער. 

אבער זיין איין איינציגער מפעל שלהבת שטייט נאך דאס האט ער געגרינדעט צו בויען אידישקייט איבער די וועלט דורך מאכן בעלי תשובה. 

שלהבת האט א בית המדרש אין מאנסי, און ארגאנאזירט שבתון'ס איבעראל.

ער האט געשריבן פיל ספרים אויף דער ענגלישער שפראך אויפן סטיל פון זיין רבי ר' מיכאל בער ווייסמאנדל און באזירט אויפן מהר״ל מפראג, דאס איז שוין איבערגעטייטשט אויף פילע שפראכן, און דאס צינד כסדר אונטער אסאך אידן דורכאויס די וועלט צו אידישקייט. 

היינט איז ארויסגעקומען שוין מער ווי זעקס בענדער פין אלע מינע השקפה ספרים אין לשה"ק, און עס איז אזוי אויפגעכאפט אז מען האט עטליכע פון די ספרים שוין איבער געדריקט.

אויף די עלטער איז ער געוועהן פארנומען ארום צו שפרייזן אין אלע מקומות הנדחים אוואו עס געפינען זיך נאר אפ א קבוצה אידן, איבערהויפט אין ארץ ישראל זיי צו מקרב זיין צו תורה ומצוות, ער איז געוועהן א פייערדיגער רעדנער וואס קען רעדן זעקס זיבן שעה און א ציה און האלטן צוגעשמידט דעם עולם צוהערער מיט דראמאטישע עמאצינאלע מעשיות און משלים מיט פלאם פייערדיגע רעיונות.

ער האט איבער געלאזאט א שטוב מיט קינדער אלעס שוין חתונה געמאכט וואס זענען רבנים און גרויסע גבירים. איינר פין זיינע איידעמער איז הרב ר' יצחק אלעזר מאסקאוויטש פון מאנסי.

ר' עזריאל איז קודם געווען אין סקווירא, שפעטער איז ער אנגעקומען קיין מאנסי, למעשה האט עהר עוסק געוועהן אין קירוב רחוקים, ווי אויך אין קירוב קרובים, ווי ער פלעגט מקרב זיין צובראכענע נשמות צו אידישקייט, אין באווייזן אותות ומפותים אין דעם פעלד, בעיקר מיט זיינע שבתים אויף אידיש און אויף ענגליש.

ר' עזריאל איז נפטר געווארן י"ד ניסן תשע"ט אין עלטער פון 81 יאר, נאכן זיך מיטשענען מיט די ביטערע מחלה.

## וועבלינקען
* זיינע ספרים http://www.judaism.com/authors.asp?author=ezriel%20tauber 
* זיינע דרשות אויף אור שמח וועבארט http://ohr.edu/tapes/speaker.php?id=78
* דרשות אויף אש התורה וועב סייט. http://www.aishaudio.com/ssi/aish/speaker/rabbi-ezriel-tauber.php 

קאטעגאריע:קירוב
קאטעגאריע:רעדנער
פוסיקאט דאלז

left|thumb|250px|פוסיקאט דאלז טרופע
**פּוסיקאַט דאָלז** (**Pussycat Dolls**) איז אַן אַמעריקאַנער פּאָפּולערע פאפ־טרופע. געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תשנ"ה. דזשעסיקא סוטא איז אַ מיטגלידערין אין דער טרופּע.

ט' אלול ה'תשס"ה האט די טרופע פובליקירט א טייפ מיטן נאמען "PCD" וועלכע אנטהאלט די פאלגנדיקע לידער:

# Don't Cha
# Beep
# Wait a Minute
# Stickwitu
# Buttons
# I Don't Need a Man
# Hot Stuff
# How Many Times, How Many Lies
# Bite The Dust
# Right Now
# Tainted Love / Where Did Our Love Go
# Feelin' Good
# Sway
# Flirt
# We Went As Far As We Felt Like Going
# Don't Cha - LIVE

2008 האָבן זײ פּובליקירט די צװײ סינגלען:
* I Hate This Part
* When I Grow Up
2009
* Bottle Pop

קאַטעגאָריע:טרופעס
קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
ה'תשל"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
* י' תשרי - יום כיפור מלחמה

## געבוירן
* אלאניס מאריסעט.

## נפטר געווארן
* ו' כסליו - דוד בן גוריון דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל (געב' תרמ"ז)
* י"ח אדר - הרב יחזקאל לעווינשטיין, משגיח אין דער פאנאוועזשער ישיבה
* הרב עמרם בלוי יו״ר עדה החרדית, נטורי קרתא.
הערמאן וואק

קליין|הערמאן וואק
קליין|250px|אויף טיים מאגאזין דעקל אין 1955
**הערמאן וואָק** (ענגליש: *Herman Wouk*; 27סטן מיי 1915,  י"ד סיון ה'תרע"ה - 17טן מיי 2019, י"ב אייר ה׳תשע״ט) איז געווען א וועלט בארימטער אמעריקאנער שרייבער, און היסטאריקער, וואס האט געוואונען א פוליצער פריז. ער האט געדינט אלס סאלדאט אין דער צווייטער וועלט מלחמה, און איז דערנאך געווארן א בעל תשובה. 

ער איז געבורין אין ניו יארק אין א יידישער משפחה וואס האט עמיגרירט פון רוסלאנד.

אין 1945 האט ער חתונה געהאט מיט בעטי שרה ברוין.

זיינע ווערק זענען דערנאך געווארן האליוואד פילם'ס ווי "ווארלד ענד רעמעמברענס" (וועלט אין זכרון) "ווינדס וואר". (ווינטן פו מלחמה) אלע דעטאלן איבער די 2'טע וועלט מלחמה, געזאמלט דורך א שטאב פון שרייבער אונטער זיין אנפירערשאפט, וואס איז היינט צוטאגס די בעסטע אויפגעכאפסטע נאראטיוו וואס כאראניקלירט יענע שטורמישע תקופה מיט א שטארקע פונקטליכקייט און אינטערסאנטע מעשה וואס ציעט די ליינער. 

אויך צוויי אנדערע נאוועלעס געווארן וועלט בארימטע בראדוועי שוי'ס וואס שפילט נאך היינט 60 יאר שפעטער פון ווען עס איז דער ערשטער מאל ערשינען.

ער האט געשריבן צוויי ביכער איבער אידישקייט: 
1. *This is My G-d* (דאס איז מיין גאט) 
און נאך איינס *The Will to Live On* ' ווי ער שרייבט אראפ זייער שיין זיינע געפילן אויף א הארציגען טאלאנטפולען אופן אריינצילייגן ליבע און געפיל אין יעדער מצווה און ימים טובים. די בוך האט שוין געמאכט גאר אסאך בעלי תשובות און אפילו גרים וואס זענען געווארן פארליבט אין דעם אידישן גאט און זיינע מצוות.

אין די צוויי ביכער מאלט ער אראפ זיין זיידן וואס איז געווען א רב אין רוסלאנד, און האט עמיגרירט קיין אמעריקע און טאג און נאכט געלערנט תורה, און נישט געקענט קיין טראפ ענגליש, און האט אים געלערנט תורה אלס קינד, וואס ער איז שפעטער אויסגעוואקסן אלס אמעריקעס בעסט סעלער שרייבער, וואס דאס האט אים שפעטער אויפגעוועקט צו אידישקייט.

ער האט לעצטנס געשריבן צוטאגס פון זיין היים אין פאלם ספרינגס, קאליפארניע. ביז די הונדערט און צוואנציג. דריי קינדער, איינער "אברהם אייזיק ע"ה" איז געשטארבן אין א טראגישע עקסידענט און ווארלד אפ רעמעמברענס איז געשריבן לעילוי נשמתו. וואק איז נפטר געווארן אין זיין שלאף דעם 17טן מיי 2019, ביים עלטער פון 103.

## וועבלינקען 
* אלע פילמען פון זיינע ביכער. איי.עם.די.בי.
* אלע ביכער. אמאזאן

קאַטעגאָריע:בעלי תשובה
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה
קאַטעגאָריע:פוליצער פרייז
ה'תשמ"ב

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* בריטני ספיערס איז געבוירן.

## נפטר געווארן
* ג' חשוון - רבי  לייב גורוויץ, גייטסהעדער ראש ישיבה
* כ״ט אב - אליעזר זוסיא פארטוגאל סקולענער רבי
מעשה בראשית

## די יידישע מיטאס 
### אין תנ"ך 
left|250px|thumb|יהי אור ויהי אור
אין אנפאנג ספר בראשית ווערט דערציילט אין צוויי קאפיטלאך אין וועלכע סדר האט גאט באשאפן די וועלט. לויט די תנכישע פארשער איז ביידע קאפיטלאך געשריבן געווארן דורך באזונדערע מענטשן, און זיי זיינען צוויי ווערסיעס אין די וועלט באשאפענונג. און לויט די רעליגיע טראדיציע ביידע קאפיטלאך דערציילן די זעלבע געשיכטע, און די צווייטע קאפיטל דעטאליזירט די ערשטע קאפיטל.

* אין פרק א' ווערט דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין פארלויף פון 6 וואכן-טעג לויטן סדר פון נישט ארגאנישע באשעפענישן, נאכער די געוויקס, נאכער די חיות און דער מענטש.

:און אזוי ווערט דערציילט: פאר די ערשטער טאג איז געווען די הימל מיט די ערד פוסט און לער, און ס'געווען טונקל איבער די וואסער. און גאט האט באשאפן מיט זיין רעדן:
** זונטיק: דאס גרונט פון ליכט.
** מאנטיק: די הויבערשטע וואסער.
** דינסטק: די אונטערשטע וואסער, די יאמען, און דער געוויקס.
** מיטוואך: די זון, לבנה מיט די שטערן.
** דאנערשטיק: די פליענדיגע פויגלעך מיט דער קראקאדיל.
** פרייטיק: די חיות, די קריכיקערע חיות און דער מענטש - מאן און פרוי.
** שבת: דער טאג האט גאט געהייליקט.

* אין פרק ב' ווערט דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין איין טאג.

### אין דער ספר זוהר 
לויט דער זוהר און די אנגענומע דעה ביי די יידישע אמונה איז אז גאט האט באשאפן די וועלט "יש מאין". אבער לויט ווי ס'זעט אויס אין אנפאנג פון ספר בראשית האט גאט באשאפן די וועלט "יש מיש", אבער ס'זיינען דא פיל פירושים לכאן ולכאן.

## די בבלישע מיטאס "הענומע העליש" 
די מיטאס דערציילט אז די וועלט איז באשאפן געווארן נאך די געשיכטע: פאר די בריאה זיינען געוועזן צוויי געצינער: דער גאט פון די זיסע וואסער "אפסו" און דער גאט פון די געזאלצענע וואסער "טימאס". זיי האבן געבארן דער גאט "אנשר" און פון אנשר זיינען ארויס נאך געצינער. אין א צייט ארום האבן "אפסו" מיט "טיאמס" געוואלט הרגענען אלע אנדערע געצינער ווייל זיי האבן געשטערט זייער רוהע. א צייט ארום האט דער גאט "אאה"  איינגעשלעפערט "אפסו" און האט אים באלד געהרגעט. נאכער איז "מרדוך"ס ארמיי ארויס א מלחמה קעגן "טימאס" ארמיי, און מרדוך האט געווונען די מלחמה. גלייך נאך די מלחמה האט מרדוך מחליט געווען צו באשאפן די וועלט, האט ער צושניטן "טימא'ס" קערפער אויף צווייען, מיט איין טייל האט ער באשאפן די הימל און מיטן צווייטן טייל האט ער באשאפן די וועלט און באשטימט די זון/לבנה/שטערן אלץ געצינער. נאכער האבן די געניצער באשאפן דער מענטש פון א דינסט פון "טימאס" מיטן נאמען "קינגא". צום סוף האבן די אלע געניצער געמאכט א גרויסע פארטיי אויף זייער געווין.

אין אנפאנג ספר בראשית קען מען זען ווי די תורה איז מבטל די בבלישע מיטאס (און אויך די פרסישע מיטאס פון קראקאדיל) . גאט האט באשאפן דעם תהום און דער תהום איז נישט קיין גאט. לויט די תנכישע פארשער טרעפט מען אין אנדערע פלעצער אין תנ"ך אמונות פון די אלטע באווסטע מיטאסן פון די קריג צווישן גאט מיט די וואסער אדער מיטן קראקאדיל. 

קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
קאַטעגאָריע:תנ"ך
*
קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע
קאַטעגאָריע:בבל
אידענטיטעט פאליטיק (יידנטום)

**זעלביקייט** (**געהערונג**) אויך **אידענטיטעט** איז די וועג ווי אזוי יעדער באקאנט זיך.

עס איז דא זעלביקייטן וואס דער מענטש קען טוישן, און אזעלכע ווערט מען מיט זיי געבוירן.

**די 3 הויפט זעלביקייטן וואס מען קען טוישן:**

**1.** בירגער - צו וועלכע רעגירונג געהערט מען (אמעריקאנער, ישראלי א.א.וו.).

**2.** פאלק - צו וועלכע פאלק געהערט מען. (א ייד, אן אראבער, א פאלעסטינער א.א.וו.)

**3.** רעליגיע - צו וועלכע רעליגיע געהערט מען. (ייד, מוסלעמער, קריסט א.א.וו)

:-די יידישע רעליגיע צעטיילט זיך אויף צווייען:
::**א)** מזרחיסטן - רעליגיעזע ציוניסטן און ממשיכי דרכו פון הרב קוק.
::**ב)** פרומע - רעליגיעזע אנטי ציוניסטן און מער אפגעשיידטע פון די וועלטלעכע קולטור.
:::-ביי די פרומע אליינס צעטיילט זיך דאס אויף דריי:
::::**א)** חסידים - גרופעס פון תלמידים וואס גלויבן אין א אדמו"ר און ממשיכי דרכו פון דער בעל שם טוב. די גרופעס צעטיילט זיך אין צענדליגע אונטער-גרופעס.
::::**ב)** ליטוואקעס - איבערהויפט וואס קומען פון ליטע.
::::**ג)** פרענקען - די טונקאלע וואס שטאמען פון עדות המזרח

* זעה אויך: פריוואטקייט.

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
פאלעסטינער

פאלעסטינער איז דער באצייכענונג, אויף מענטשן וואס שטאמען אפ פון פאלעסטינע, אין די בריטישע טערמין, ווערן אלע איינוווינער אין פאלעסטינע באצייכענט מיטן נאמען, ווי יידישע פאלעסטינער, אראבישע פאלעסטינער. 

דער מקור פונעם נאמען, שטאמט פון די רוימער, וואס האבן גערופן די געגנט סיריע פאלעסטינע, און די נאמען איז פארבליבן ביז 1948, ווען ישראל איז געגרינדעט געווארן, און די מערב ברעג, איז אנאקסירט געווארן צו יארדאניע.

זינט 1964 ווען דער פאלעסטין באפרייאונג ארגאניזאציע, איז געגרינדעט געווארן, און שפעטער פארגעזעצט דורך יאסיר אראפאט, איז דער טערמין באנוצט געווארן צו באצייכענען, אלע מענטשן וואס שטאמען אפ פונעם היסטארישן פאלעסטין, איינער פון די הויפט צילן זייערע איז געווען, אנערקענונג פון דער וועלט אין אזא פאלק.

זעט אויך פאלעסטינע פליטים.

קאַטעגאָריע:מיטל מזרח קאנפליקט
קאַטעגאָריע:ישראל
קאַטעגאָריע:פאלעסטינע
ה'תשנ"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
*ט"ו חשוון – שלמה קארליבאך
* כ"ד חשוון – הרב שלמה גורן, אשכנזישער הויפט רב פון ישראל

## אין מוזיק 
* די גרופע פוסיקאט דאלז איז געגרינדעט געווארן.
ישראלדיקע פאן

די **ישראלדיקע פאן** (אפט גערופן **די ווייסע בלויע פאן**) איז אויסגעפארמעט פון א מגן דוד מיט א הימלבלוי קאליר.

דער מגן דוד איז אן אלטע יידישע סימבאל, אזעלכע זאגן אז דאס האט באנוצט אלץ א סימבאל שוין פון שלמה המלךס צייטן.

דער קאליר ווייס מיט הימלבלוי אין דעם ישראלישן פאן איז באשטימט געווארן אזוי ווי דער קאליר פון טלית 

קאַטעגאָריע:ישראל
קאַטעגאָריע:פאנען
ה'תשכ"ח

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* ו' חשוון - רבי אלימלך בידערמאן, משפיע אין ארץ ישראל
* א' סיון - קיילי מינא, אויסטראלישע פּאָפּולערע פאפ זינגערין

## נפטר געווארן
נאציאנאליזם

**נאציאנאליזם** מיינט א גרופע מענטשן וואס האבן צווישן זיך אן אייגענעם שניט ווילנדיגערהייט אידיאלאגיש אדער פאליטיש און זייער ציל איז צו האבן א אויבערשאפטע מדינה.

אנדערש איז א פאלק (אדער עדה) וואס האבן אויך ענדלעכע כאראקטעריסטיקייטן אבער זייער ענדליכקייט אין נישט ווילנדיק נאר מען ווערט מיט זיי געבוירן (צ.ב.ש זיי האבן אן אייגענעם שפראך, קולטור, שטאם, רעליגיע, היסטאריע אדג"ל) אבער זיי שטרעבן נישט צו האבן אן אייגענע מדינה. (ווי צ.ב.ש. די דרוזן זיינען א קראנגעגאציע אבער נישט קיין נאציע).

עס זיינען דא מדינות וואס זיינען געשטעלט מער קאנגרעגאציש (צ.ב.ש. מדינת ישראל וואס זייער אידיאלאגיע שטאמט פון קאנגרעגאצישע סיבות און דערפאר פירט זי זיך אפטמאל לויט די קאנגרעגאציע (זעט מער אין "יידישע מדינה") און עס זיינען דא מדינות וואס זיינען געשטעלט מער פאליטיש (צ.ב.ש. אמעריקע וואס איז געגרינדעט געוורן בלויז פון א פאליטישע אידיאלאגיע. און דערפאר פירט זי זיך גלייכרעכטיק מיט אלע בירגער און פארמאגט נישט קאנגרעגאצישע געזעצן).

## סארטן מדינות 
**1.** א מדינה מיט נאר איין פאלק. (צ.ב.ש. יאפאן, פּאָרטוגאַל)

**2.** א מדינה מיט איין גרויסע פאלק און מיט איינע אדער עטליכע קליינע פעלקער. (צ.ב.ש. מדינת ישראל וואס דער עיקר זיינען די יידן אבער ס'איז דא דארט אויך אנדערע פעלקער אראבער, און דרוזן.)

**3.** א מדינה מיט צוויי פעלקער. (צ.ב.ש. בעלגיען.)

**4.** א מדינה וואס געהערט צו אפּאָר פעלקער (צ.ב.ש. שווייץ.)

דער אונטערשייד צווישן א קאנגרעגאצישע מדינה צו א פאליטישע מדינה איז, אין א קאנגרעגאצישע מדינה געהערט נישט יעדער בירגער צום נאציאנאל (צ.ב.ש. אן אראבער אין מדינת ישראל ווערט נישט אויטאמאטיש א ייד) אבער אין א פאליטישע מדינה, געהערט יעדער בירגער אויך צום נאציאנאל פון די מדינה.

*
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
סימבאל פון ישראל

left|200px
דאס **סימבאל פון ישראל** איז א מנורה מיט צוויי איילבירט צווייגן. דאס שטאמט פון תנ"ך: 

אזעלכע וואס זיינען קעגן נאציאנאליזם אין א יידישע מדינה ווילן טוישן דאס נאציאנאלע סימבאל. (זעט מער: "יידישע מדינה")

קאַטעגאָריע:רעגירונג סימבאלן
קאַטעגאָריע:ישראל
רשימה:מאלערס

* אמעריקא, פעדרא (1843–1905), בראזיל
*ווינצענט וואן גאך
*לעאנארדא דא ווינטשי
*קלאָד מאָנע
*מיקעלאַנדזשעלא 
*אַמעדעאָ מאָדיליאַני  
*חיים סוטין
*קאמיל פיסארא
*פּאבלאָ פּיקאַסאָ
*וואסילי קאנדינסקי
*רעמבראַנט
*ראַפֿאַעל
*מארק שאגאל

מאלערס
*
סטאטוס קווא

**סטאטוס קווא** (פון לאטיניש: **status quo ante**) מיינט **לאזן די איצטיקע צושטאנד** (שב ואל תעשה עדיף). אין פאליטיק איז דאס געוויסע חילוקי דעות וואס די רעגירונג פסק'נט נישט לויט דעמאקראטישע געזעצן פון אחרי רבים להטות. דאס איז אזעלכע עקסטרימישע דעות וואס אויב איינע פון די צדדים וועט אָנווערן, וועט זי זיך אינגאנצן קעגן שטעלן קעגן די מדינה.

ווי צום ביישפיל אין מדינת ישראל שטעלט מען נישט וואלן צו מע זאל לאזן אדער אומווארפן דעם בית דין צדק פון רבנות, ווייל אויב די וואלן וועלן באשטימען אז מע דארף איר אומווארפן, וועלן די רעליגיעזע באלד אינגאנצן אפלייקענען די מדינה.

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
כל העולם כולו (מאגאזין)

**כל העולם כולו** איז א בילדער מאגאזין פון אלע חרדישע מסיבות איבער די גארער וועלט דארט ווערט געדעקט אלע שמחות און מסיבות און אויך להבדיל לוויות א.ד.ג

עס ווערט אנגעפירט דורך ר' אבי קעניג פון בני ברק; ער איז א זשמיגראדער חסיד.

ביי די סאטמאר מחלוקת האט ער גענומען א שטעלונג לטובת די ארונים און ביי באבוב לטובת ר' בנציון האלבערשטאם'ס זייט.

האבן זיך ר' מרדכי דוד אונגערס מיט ר' זלמן לייב טייטלבוים'ס חסידים פאראייניגט און שטיצן בלויז א קאנקורענץ עולם החרדי.

## קו הציבור
ער האט אויך א האטליין קו הציבור, ווען מען הערט אלע נייעס פון חסידישע הויפן. דער קול איז פון ר' יוסף לייב יאקאב דער ארץ ישראל'דיגער קארעספאנדאט פאר דער בלאט.

קאטעגאריע:פרומע מאגאזינען

קאַטעגאָריע:צייטונגען ארויסגעגעבן אין ישראל
טעמפעראטור

**טעמפעראטור** איז די וועג ווי אזוי מען מעסט וואס מענטשן רופן היץ און קעלט און ווי הייס אדער קאלט א זאך איז.

* ווען עפעס באקומט היץ דאן גייט איר **טעמפעראטור** ארויף, ווען עס פארלירט היץ דאן גייט דאס אראפ.

* ווען צוויי זאכן וואס האבן אן אנדער טעמפעראטור קומען זיך צוזאמען דאן וועט היץ געווענליך אריבערגיין פון די מיט די הויכע טעמעפעראטור צו די מיט די נידריגע טעמפעראטור. ווי לאנג ביידע וועלן זיין גלייך אין טעמפעראטור.

* טעמפעראטור האט א גרויסע עפעקט אויף כמעט יעדן זאך אויף אונזער וועלט, אונזער קערפער וועט זיכער מאכן אז מיר זענען אלעמאל 37 גראד צעלזיוס אדער 98 פארענהייט, ווייל אז נישט קען דאס זיין זייער שעדליך.

## הייס און קאלט 
הייס און קאלט זענען ביידע זאכן וואס ניצט צו זאגן אז די טעמפעראטור איז אדער הויך אדער נידריג. פארשטייט זיך אז אזוי ווי יעדע זאך איז דאס אויך רעלאטיוו. א גלאז מילך איז ווארעם אפילו די זעלבע טעמפעראטור איז קאלט פאר א וואנע.

## מעסטן טעמפעראטור 
אין 1742 האט אנדערס צעלזיוס באשטימט זיין טעמפעראטור סקאלע, אבער פארקערט ווי מען ניצט זי היינט. ער האט באשטימט 0 גראד פארן קאכפונקט פון וואסער און 100 גראד פארן פֿרירפונקט. א יאר נאך זיין טויט, אין 1745, האט קארל פאן לינע איבערגדרייט די סקאלע. 

אין אלגעמיין ווערט טעמפעראטור געמאסטן היינט אדער דורך צעלזיוס כמעט אין דער גאנצער וועלט, אדער פארענהייט דאס איז די ענגלישע סיסטעם פון מעסטן טעמפעראטור.

## זעט אויך 
* היץ
* צעלזיוס
* פארענהייט

קאטעגאריע:נאטור
קאטעגאריע:פיזיק
קאטעגאריע:וועטער
חרדים לאומיים

[ממוזער|250px|בית המדרש ב[ישיבת מרכז הרב]]
**חרדים לאומים** איז א ארץ ישראל'דיגער באגריף, עס א געמיש פון מזרחי און חרדיש, זיי גייען מיט בערד אבער נישט מיט קיין היטן און אפאר מיט רעקל אויך.

זיי שיקן מער אין ישיבות, און זיי זענען הרגש'דיג מיט חסידות געשטימט.

קאטעגאריע:יידישע שטרעמונגען
התגרות באומות

**התגרות באומות** איז א באגריף פון זיך האלטן קליין און באהאלטן נישט אויפרייצן די גוים'ס קנאה אדער סתם אטענשאן. 

## סאטמאר טייטש 
אין סאטמארחדר האט מען דאס אסאך פארנוצט אין די מערכה קעגן ציונות, און דאס געלייגט אלס יסוד אין יידישקייט.

קאַטעגאָריע:טעאלאגיע
נפתלי הערץ אימבער

קליין|200px|נפתלי הערץ אימבער
**נפתלי הערץ אימבער** (1856 – 8טן אקטאבער 1909) דיכטער און ארויסגעבער פון דעם ליד התקווה וואס איז שפעטער געווארן דאס נאציאנאלע זינגליד פון מדינת ישראל  .

ער איז געבוירן אינעם יאר ה'תר"ז אין זלאטשעוו, גאליציע, געשטארבן אין ניו יארק ה'תרס"ט (געלעבט 62 יאר).

קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
קאַטעגאָריע:ציוניסטן
יחוד

**יחוד** איז א תורהדיקע באגריף וואס מיינט זיך פארשפארן מאן און פרוי, לויט דער הלכה איז פארבאטן מאכן יחוד מיט א פרעמדער פרוי ,כדי אפצוהאלטן פון זינד. אויב די פרוי איז אן אשת־איש (געהייראט) אדער א נידה, אדער א קרובטע (אחוץ פון עלטערן מיט קינדער און אייניקלעך, און געשוויסטער) איז דאס אסור מן התורה.

קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
קאטעגאריע:סעקס
טשארלס קראוטהאמער

left
**טשארלס קרויטהאמער** ( 13טן מערץ 1950 - 21סטן יוני 2018) איז א איד, א פוליצער פרייז געווינער און קאמענטערי, זיינע פאליטישע רעכט געשטימטע קאלום'ס ווערן געליינט דורכאויס אמעריקע אין טיים מאגאזין, וואשינגטאן פאסט און נאך הונדערטע צייטונגען און זשורנאלן.

כאטשיג ער האט דעגריס פון פאליטישע וויסענשאפט און עקאנאמיקס איז ער אבער פון פאך אויס א דאקטער, ער זעלבסט איז געווארן פאראלאזירט אין א קאר עקסידענט, זיין פענע איז געווארן זייער אויפגעכאפט צוליב איר שכל הישר צוגאנג צו ברענענדיגע אישוס פון סדר היום.

ער האט געארבייט אלס דרשה שרייבער פאר וואלטער מאנדעיל דער דעמאקראטישער פרעזידענט קאנדידאט וואס האט פארלוירן צו פרעזידענט רעיגן אבער היינט צוטאגס איז ער מער נוטה צו רעפובליקאנער פאליטיק.

כאטשיג ער איז קעגן רעליגיע איז ער אבער א עקסטרעמער שטאלצער איד און איז זייער ציוניסטיש געשטימט.

## וועבלינקען
* ארכיוו פון זיינע ארטיקלן אין זשואיש ווארלד רעוויאו. http://www.jewishworldreview.com/cols/krauthammer1.asp

קאַטעגאָריע:שרייבער
קאַטעגאָריע:פוליצער פרייז
הויז

צי מיינט איר הויזן?
[קליין|250px|א הויז אין [קאליפארניע]]

א **הויז** איז א געביידע וואו מענטשן וואוינען. עס ווערט געבויט דורך מענטשן און ווערט גערופן *הויז* אזוי ווי עס פארמאגט פיר ווענט מיט א דאך. 

א הויז באשוצט קעגן רעגן, שניי, קעלט, ווינטען, גנבים און חיות.

מענטשן וועלן רוב צייט פון טאג נישט זיין אין זייער הויז, נאר ביי דער ארבעט און אין אנדערע פלעצער אבער וועלן זיך געוויינליך געפינען אין זייער הויז ביי נאכט. 

עס איז קאמיש אז מענטשן וועלן אוועק געבן רוב צייט פון זייער לעבן פאר דעם הויז אפילו זיי געפונען זיך אינדרויסן מער וואו דערין. 

א הויז פארמאגט צום ווייניגסטנס איין טיר און עטליכע פענסטער

## היסטאריע 
דאס הויז האט ערמעגליכט מענטשן זיך ארויסצוציען פון היילן און פון געצעלטן וועלעכע זענען געווענליך נישט געווען באשיצט פון קעלטן און בעלי חיים, זייענדיג געבויט פון ליילעכער ליים האלץ און הויט פון חיות. 

היינט ווערן די מערהייט פון הייזער געבויט פון שטיינער און בעטאן. עס זענען נאך אלס פארהאן אזעלעכע וואס בויען א הויז פון האלץ און בלעך. 

בויען און אויסשטעלן א פלאן פון בויען איז היינט א גרויסע מארק, אזוי אויך אדוואקאטן פאר "בויען פערמיטן" וכדו'. 

אין פארשידענע מיוזיעמס דורכאויס דער וועלט זענען פארהאן בילדער און אויסשטעלן פון פארשידענע סארט געבויאכצער דורכאויס די יארן. 

## זעט אויך 
* הויז קאנסטרוקציע

קאַטעגאָריע:ארכיטעקטור
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
פנואל

**פנואל** איז געווען די הויפטשטאט פון מלכות ישראל. ירבעם בן נבט האט באשטימט די שטעט שכם און נאכער פנואל אלץ הויפטשטעט.

אין די שטאט פנואל האט זיך א מלאך אנטפלעגט צו יעקב אבינו און אים געשענקט דער נאמען "ישראל".

קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
קאַטעגאָריע:מלכות ישראל
בארג מירון

ממוזער|שמאל| נחל דישון פון שמורת הר מירון
בארג **מירון** (העברעאיש: **הַר מֵירוֹן**, אראביש: **جبل الجرمق**, **דזשעבל אל-דזשארמאק**)  איז א היסטארישער באַרג אין אויבער גליל אין צפון ארץ ישראל, און איז דער העכסטער בארג אן ארץ ישראל מערב פונעם ירדן טייך. אויף די זייטן פון בארג מירון געפינען זיך די קברים פון רבי שמעון בר יוחאי און רבי אלעזר ברבי שמעון.
 
אויך איז מירון דער נאמען פון א דארף אונטערן בארג וואס איז געגרינדעט געווארן ה'תש"ט דורך אונגארישע נייע באזעצערס. זי געפונט זיך אין די גרעניצן פון דער מרום הגליל ראיאנראט.

אין מירון האט דער אריז"ל אנטפלעקט רבי שמעון בר יוחאי'ס קבר און אויפן בארג פייערט כלל ישראל זיין יארצייט אום ל"ג בעומר (י"ח אייר), און עס זענען דא וואס פירן זיך צו מאכן חאלאקע ביי זיין ציון, אויך אין אנדערע טעג פון יאר.

עס שטייט אין ספרים, אז אידן פלעגן פארן ל"ג בעומר קיין מירון, נאך פאר דעם אריז"ל.

דער געזעלשאפט אין מירון איז א געמיש פון עטליכע קרייזן. אויסער דעם אלגעמיינעם בית הכנסת וואס איז אין צענטער פון דארף, זענען דא פארשידענע אנדערע שולן און אנטשטאלטן, ווי בני עקיבא, חסד לאברהם, און נאך. אויך ביים קבר הרשב"י זענען דא עטליכע כוללים פאר תורה לערנער און אויך איז דארט א צענטער פאר מניני תפלה.

## ל"ג בעומר בהלה תשפ"א 
פארטאגס ל"ג בעומר תשפ"א, דעם 30סטן אפריל 2021 איז געווארן א גרויסע געדרענג וואס האט צוגעברענגט אויף א בהָלה ביים ארויסגאנג פון דער הדלקה ביים תולדות אהרן רבי׳ן נעבן דעם ציון פון רבי שמעון בר יוחאי אין מירון, ווען 45 מענער און קינדער זענען ליידער אומגעקומען און 102 זענען פארוואונדעט געווארן, נאכדעם וואס זיי זענען צעטרעטן געווארן אין א שטארקן געדרענג. דאס האט פאסירט אינמיטן דער הילולא פון רבי שמעון בשעת מעשה זענען געווען ביים ציון בערך 100,000 יידן.

ס׳איז געווען די ערגסטע ציווילע קאטאסטראפע אין דער היסטאריע פון מדינת ישראל.

### ליסטע פון נפטרים 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ישובים אין ישראל
קאַטעגאָריע:ל"ג בעומר
קאַטעגאָריע:מקומות הקדושים
קאַטעגאָריע:מירון
נח'ס תיבה

left|250px|thumb|נאך דער מבול וואסער
'''נח'ס תיבה** איז געווען די קאסטן וואס **נח** האט געבויעט אין נאמען פון גאט כדי צו ראטעווען די צדיקים, זיין פאמיליע און אלע חיות פון א **מבול וואסער''', ווי ס'ווערט דערציילט אין די תורה.

די גרויסקייט פון תיבה איז געווען אומגעפער: 160 מעטער די לענג, 26 מעטער די ברייט, 18 מעטער די הויך.

## זעט אויך 
* **מבול וואסער**
* **נח**
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:תנ"ך
קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע
קאַטעגאָריע:מעשה בראשית
איוב

צו דער ספר איוב**איוב** איז א מענטש אין תנ"ך, באשריבן אין **ספר איוב**. דער ספר באשרייבט זיין צדקות און פון דער צווייטער זייט ווי ער האט געליטן צרות צרורות. דער ספר קומט פארענטפערן די פראגע פון "צדיק ורע לו, רשע וטוב לו". דער ספר שטעלט פֿאָר די גרויסע חכמה פון גאט מיט זיין פירן די וועלט, און ווי אזוי דער מענטש מיט זיין קליין חכמה קען נישט פארשטיין די הנהגה פון גאט.

עס איז דא א דיעה אין חז"ל אז איוב איז נאר א משל אויף צו פארענטפערן די פראגע, אבער אזוי א מענטש איז קיינמאל נישט געשטויגן און נישט געפלויגן. 

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
א'רנ"ו

* א מבול וואסער פארפלייצט די וועלט.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
רעגנבויגן

קליין|250px|גאט שמעקט דעם קרבן און מאכט א בונד מיטן באשטאנד
קליין|250px|וויאזוי ווערט א רעגנבויגן פארמירט
א **רעגנבויגן** איז א נאטורליכע דערשיינונג.

## די רעגנבויגן אין תנ"ך 
לויט די ווי עס שטייט אין די תורה, איז די רעגנבויגן דערשינען געווארן נאך די געשיכטע פון דער מבול אלס א צייכונג צו דערמאנען גאט צו מער נישט פארפלייצן די וועלט מיט א מבול. דאס האט פאסירט גלייך נאך'ן מבול ווען נח האט מקריב געווען א קרבן פאר גאט, און גאט האט אים צוגעזאגט און געמאכט א בונד מיט אלע באשעפענישן אז מער וועט ער נישט פארלענדן דער מענטש אויך אויב זיי וועלן זינדיגן.

ביי די יידישע טראדיציע איז מקובל, אז ווען עס קומט ארויס א רעגנבויגן איז דאס א שלעכטער סימן און דאס ווייזט אז גאט איז אין צארן און ער וויל פארלענדן דער מענטש, נאר ער דערמאנט זיך אין זיין בונד און שיקט ארויס די רעגנבויגן גערן.

קאַטעגאָריע:וועטער
קאַטעגאָריע:מעשה בראשית
קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע