open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
יהואחז

קליין| יהואחז מלך יהודה

**יהואחז** דער זון פון יאשיהו מיט "חֲמוּטַל בַּת יִרְמְיָהוּ" איז געווען דער 17סטער קעניג אויף מלכות יהודה בלויז 3 מאנאטן אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"א. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 23 יאר אלט, נאך וואס זיין טאטע יאשיהו איז געמארדעט געווארן אין מגידו ווען ער איז ארויס א קריג קעגן פרעה.

לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים (פרק כ"ג) האט ער געזינדיקט פאר גאט אזוי ווי די פריעריגע מלכים וואס האבן געזינדיקט.

נאך וואס יאשיהו אין געשטארבן איז מלכות יהודה פארשקלאפט געווארן אונטער מצרים'ס קעניגרייך אין פארלויף פון 4 יאר.

גלייך נאכדעם וואס יהואחז פרא אשור האט געהערשט 3 מאנאטן, האט פרעה דער קעניג פון מצרים ארויף געלייגט א געלטשראף אויף יהואחז, און האט באקרוינט יהויקים (דער זון פון יהואחז) וואס איז געווען פרא מצרים צו ווערן קעניג אויף מלכות יהודה.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
דזשעסיקא סימפסאן

left|250px
**דזשעסיקאַ סימפּסאָן** (**Jessica Simpson**) איז אַן אַמעריקאַנער פּאָפּולערע פאפ זינגערין. געבוירן כ"ו תמוז ה'תש"מ. באוווסט געווארן אין יאר ה'תשנ"א.

דזשעסיקע האט חתונה געהאט ווען זי איז געווען 23 יאר אלט (כ' חשוון ה'תשס"ג) מיט איר מאן Nick Lachey, לויט אירע רייד, װי אַ בתולה.

Image:1117849693.jpg|דעקל פון סינגל-טייפ These Boots Are Made for Walkin
Image:Jessica_Simpson_-_In_This_Skin.jpg|דעקל פון טייפ In The Skin
Image:Jessica_Simpson_side.jpg|
Image:Jessica_Simpson_with_microphone.jpg|

## װעבלינקען 
איר װעבזײַטל

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
ה'תשס"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
* א' תשרי - הוריקאן אין USA
* י"ט חשוון - אריאל שאראן שטעלט אויף א פאליטישע פארטיי מיטן נאמען קדימה.
* כ"ו ניסן - טאני בלייר ווערט פרעמיער מיניסטער אין גרויסבריטאניע.
* ל' סיון - אל קיידע באמבאדירט מיט טעראר אין א אונטערערדישע באן און אויף אויטאבוסן אין גרויסבריטאניע.
* ה' תמוז - זעלבסטמערדער עקספלאזירט זיך אין נתניה, מדינת ישראל.
* ט' אב - די ריקצוג פלאן אין מדינת ישראל איז אויסגעפירט.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* י"ז אדר ב'  - הרה"צ אברהם מנחם דאנציגער, אלעקסאנדערער רבי
* כ"ו תמוז- הרב שלמה זאב צווייגענהאפט, ראש השוחטים פון פוילן און רב פון האנאווער און נידערזאקסן

## אין מוזיק 
* די גרופע פוסיקאט דאלז פובליקירט זייער טייפ PCD.
* דער ישראלישער זינגער עוזי חיטמאן אין געשטארבן.
אחז

200px| קליין| אחז מלך יהודה

**אָחָז** איז געווען מלך פֿון מלכות יהודה אין דער צײַט פֿון ערשטן בית המקדש. אחז האָט געקעניקט אומגעפֿער אין די יאָרן 720–735 פֿאַר דער געווײנלעכער צײַט–רעכענונג. וועגן די מעשים פֿון אחז ווערט דערצײלט אין ספֿר מלכים ב' קאַפיטל ט”ז (ווי אויך אין דבֿרי הימים און ספֿר ישעיה). דאָרט ווערט אָנגעגעבן, אַז ער האָט אײַנגעפֿירט אין לאַנד יהודה און ירושלים די געצן–דינערײַ און האָט געטאָן „דאָס שלעכטע אין די אויגן פֿון גאָט“. אין זײַן צײַט האָבן די מלכים פֿון מלכות ישראל (אפֿרים) און פֿון לאַנד ארם אַנגעהויבן אַ מלחמה קעגן לאַנד יהודה און זענען צוגעקומען מיטן מיליטער ביז ירושלים. אחז האָט זיך געווענדעט נאָך הילף צו תגלת פלאסר דעם מלך פֿון אשור. פֿון דעמאָלט אָן איז יהודה געוואָרן אָפהענגיק פֿון אשור: דער נאָמען פֿון אחז ווערט אויך דערמאָנט אין די פֿלעקלשריפֿטן פֿון אשור. ער הײסט דאָרט „יאַ–חאַ–זו“, דאָס הײסט „יהואחז“. און עס איז פֿאַראַן אַ מײנונג, אַז דעריבער האָט מען אין תנ"ך אים גערופֿן נאָר אחז כּדי נישט צו דערמאָנען אויף דעם געצן–דינער דעם נאָמען פֿון גאָט. אין זײַן צײַט פֿאַלט אויס אַ טײל פֿון נבֿיאות–זאָגן פֿון ישעיה הנביא.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
בית המדרש הגדול (מאנהעטן)

קליין|בית המדרש הגדול פון מאנהאטן|300px
**בית המדרש הגדול** איז די גרויסע שול פון דער לאוער איסט סייד, אויף קלינטאן סטריט הארט נעבן דער וויליאמסבורג בריק. וויליאמסבורגער איינוואוינער זענען זייער באקאנט מיט דעם היסטארישן בנין, ווייל ער געפינט זיך אויפן וועג פון אפסטעיט - קרית יואל, מאנסי, אדער די קאנטרי - דורכן עף.די.אר. דרייוו. מען פארט דארט דורך פארן ארויפגייענדיג אויף דעלענסי סטריט צו דער בריק אריבער קיין וויליאמסבורג.
 

אין דער שול האט געדינט דער איינציגסטער רב הראשי פון ניו יארק הרב יעקב יוסף און אויך צום לעצט הרב אפרים אשרי ז"ל. היינט דינט דארטן ברבנות זיין איידעם הרב גרינבוים, זון פון הרב שמעי' גרינבוים שליט"א פון וויליאמסבורג פארפאסער פון פירוש *סייעתא דשמיא* אויף משניות.

עס איז קוים דא מנין דארטן, און מ'באנוצט זיך נאר מיטן קעלער. דער היכל פון שול איז חרוב ונחרב און ס'רעגנט אריין. די ווענט זענען געשפאלטן, און בעלי חיים וואוינען דארטן פראנק און פריי. עס איז נישטא קיין געלט דאס אויפצוהאלטן. ווארשיינליך וועט זיין סוף זיין דער זעלבער ווי דעם באקאנטן היסטארישן ריווינגטאן שול, וואו די סטרוקטור איז איינגעפאלן מחמת נאכלעסיגקייט. און די פראפערטי וועט נאכדעם קענען שארן מיליאנען פון ריעל עסטעיט געביידע העכער די שול.

קאטעגאריע:שולן
קאטעגאריע:איסטסייד
בלוט צירקולאציע

די **בלוט צירקולאציע** איז די סיסטעם וואס בלוט שטראמט ארום דעם קערפער, פאמפירט פונעם הארץ דורך די אדערן און נאך וועגן וויאזוי צוציקומען צו די קלענסטע צעלן פונעם קערפער. אויך מאכט דאס ווארעם דעם קערפער. די לענג פון אלע אדערן אין א מענטש איז אומגעפער 100,000 ק"מ.

די אדערן וואס פירן בלוט פונעם הארץ הייסן ארטעריעס.

די אדערן וואס פירן בלוט צום הארץ הייסן ווענעס.

דאס הארץ איז דער צענטרעפונקט פון צוויי סיסטעמען. די הויפט סיסטעם פירט בלוט מיט זויערשטאף פונעם הארץ ארום דעם קערפער דורך די ארטעריעס. פון די ארטעריעס שטראמט דאס בלוט אין קליינע קאפילאריעס (אדערלעך) דורך א געוויסן טייל פונעם קערפער, און פון דאנעט אריין אין די ווענעס, אנגעלאדן מיט קארבאן דיאקסייד, צוריק צום הארץ.

די צווייטע בלוט צירקולאציע סיסטעם איז די לונגען סיסטעם, וואו דאס בלוט פונעם הארץ (ד"ה פונעם קערפער) ווערט געפירט דורך דער לונג־ארטעריע צו די לונגען. אין די לונגען ווערט דאס בלוט גערייניקט פון קארבאן דיאקסייד און אנגלעאדן מיט זויערשטאף, און שטראמט צוריק צום הארץ דורך דער לונג־ווענע.

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:ביאלאגיע
קאטעגאריע:קערפער
נאציזם

קליין|סימבאל פונעם נאצי פארטיי
**נאציאנאל-סאציאליזם** (אין קורצן: **נאציזם**; דייטשיש: *Nationalsozialismus* אדער *Nazismus*) איז א פאליטישע באוועגונג זינט די 1920ער. 

פיל פון זייערע געדאנקען זיינען אוועק געשטעלט אויף א ראסיסטישע אידיאלאגיע וואס איז אנטפלעקט געווארן דורך דער נאציאנאל־סאציאליסטישער פארטיי אין דייטשלאנד אין די 1920ער און 1930ער דורך איר הויפט-פיהרער אדאלף היטלער וואס באשרייבט די אידאלאגיע אין זיין בוך מיין קאמפף.

לויטן אידיאלאגיע איז די אריער ראסע דערהויבענער פון אלע אנדערע ראסן און האבן די פעאיגקייט צו איבערקומען. לויט זייער ראסישע אידיאלאגיע, זיינען די סלאַוון, ציגאנער און איבערהויפט די יידן מינערווערטיקע מענטשן. די נאציס האבן געשיקט מיליאנען יידן און ציגיינער צו קאנצענטראציע לאגערן ווו זיי האבן צום סוף דערמארדעט געוואָרן. דעם מארד רופט מען אין העברעאיש "די שואה".

ג' שבט ה'תרצ"ג האט דער דייטשער-פרעזידענט פאל פאן הינדנבורג באשטימט אז אדאלף היטלער, דער פירער פון די נאציזם פארטיי (דאן איז זי געווען די גרעסטע פארטיי), זאל ווערן קאנצלער אויף דייטשלאנד. באלד נאך זיין ארויפגאנג, האט היטלער אנגעהויבן צו אויספירן זיין אידיאלאגיע, און דורך דעם האט אויסגעפלאצט דער צווייטער וועלט קריג.

די **נאציס** אונטער זייער פירער אדאלף היטלער האבן געוואלט פארלענדן דעם יידישן פאלק ביי דער צווייטער וועלט מלחמה. זיי האבן באשטימט צו הרגענען דער וואס ס'איז א 3טער דור צו א יידישן אפשטאם פון דער מאמע אדער טאטע זייט צוגעבונדן צו די נירנבערג געזעצן.

*
כראניש

הדרגה'דיגער פראבלעם, וואס ציט זיך א לאנגע צייט און ווערט נישט בעסער.

## באנוץ
עמיצער וואס ליידט אויף די עפססטין באר אדער מאנא ווירוס, וואס קען זיך שלעפן יאר, און מ'קריכט נישט ארויס דערפון, רופט מען ער ליידט פון כראנישע פראבלעמען, ווייל דאס ציט זיך און ציט זיך, און מ'זעט זיך נישט ארויסדערפון.

דאס זעלבע איז מיט כראנישע רוקן ווייטאג, וואס דער סוף דערצו נעמט קיין עק נישט.

קאטעגאריע: קרענק
יהויקים

קליין| יהויקים מלך יהודה

**יהויקים** דער זון פון יהואחז מיט "זְבוּדָּה בַת-פְּדָיָה" איז געווען דער 18טער קעניג אויף מלכות יהודה אין פארלויף פון 11 יאר אין ירושלים, ער איז געווארן קעניג אין יאר ג'קנ"ב. ער איז געווארן קעניג ווען ער איז געווען 25 יאר אלט, נאך וואס זיין טאטע יהואחז איז פארשיקט געווארן דורך פרעה (קעניג פון מצרים). 

פרעה באקרוינט יהויקים וואס איז געוועזן פרא מצרים (נאך וואס ער בייט אים זיין נאמען פון "אליקים" צו "יהויקים"), און פארשיקט זיין פאטער יהואחז אין מצרים וואס איז ווארשיינליך געוועזן פרא אשור.230px|קליין| יהויקים ווארפט די מגילה אין פייער ארייןלויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים (פרק כ"ג) האט יהויקים געזינדיקט פאר גאט אזוי ווי די פריעריגע מלכים וואס האבן געזינדיקט.

אין די צייט וואס יהויקים האט געקעניגט, האט אשור זיך אונטערגעגעבן צו בבל, און פון דאן איז אשור אראפ אינגאנצן פון די מאפע. נאכער האבן די בבלים באלאגערט ירושלים אין פארלויף פון 3 יאר. אין מיטן די 3 יאר איז יהויקים געשטארבן, און זיין זון יהויכין איז געווארן קעניג.

קאַטעגאָריע:מלכי יהודה
לימביק סיסטעם

די **לימביק סיסטעם** איז פאראנטווארטליך פאר די מערהייט קאמפליצירטע סיגנאלן פונעם מוח, אראפ צום חוט השדרה. 

דאס זענען אזעלכע פֿונקציעס, ווי דאס באוועגן די הענט, ווינקען מיט די אויגן, שמעקן עפעס, אדער רירן מיט די פֿיס.

קאטעגאריע: ביאלאגיע
קאטעגאריע:לימביק סיסטעם
מח-קרענק

א **מח קראנקייט**, אדער **פסיכיאטרישע קרענק**, איז א געזונט־פעלער אין אויפפיר און געפיל.

די שטודיע פון מח־קרענק ווערט גערופן פסיכאפאטאלאגיע.

אזעלכער וואס איז א נעווראלגישער און מ'זעט אים נישט מיט די אויגן, און מ'קען אים נישט אנטאפן מיט די הענט.

א מח פראבלעם איז א סארט ווי אלצהיימערס אדער אן אנדער טיפ דעמענטיע, אדער א פערזענלעכקייט-שטערונג.

די אפטיילונג פון מעדיצין וואס באהאנדלט מח-קרענק איז פסיכיאטריע.

נישט יעדע זאך וואס פאסירט דעם מח ווערט גערעכנט א מח־קרענק. סיי עפילעפסיע סיי פארקינסאן קרענק שטערן דעם מח, אבער זענען נישט קיין מח־קרענק.

## היסטאריע 
אמאל האט מען געהאלטן אז מח־קרענק קומען צוליב א שד אדער א דיבוק.

קאטעגאריע: קרענק
קאגניטיווער נעץ

די **קאנגיניטיווער** סיסטעם אינעם מח, איז פאראנטווארטליך פאר די אינטעלעקטועלע קעמערלעך אין מח, וועלכע באאויפטראגן דאס קלאפן די טריליאנען ניוראןס, איינס צום אנדערן.

צו פארשטיין א פראגע און ענטפערן א תירוץ, פארלאנגט זיך עטליכע הונדערט טויזענט ניוראן סיגנאלן, וועלכע קלאפן זיך צונויף אין ווינציגער פון איין סעקונדע, און דאס מויל שטאמעלט ארויס אן ענטפער, וואס באפרידיגט דעם פרעגער.

יעדע קאנצענטראציע פונעם מח, פאדערט אקטיווער דינסט פונעם **קאגניטיווער נעץ**, וואס א זנעטווארק אינעם פראנטעל האיזמיסאלאגישער נעץ פון מח צעלן.

## פראבלעמען אינעם קאגניטיוון נעץ
אינעם צווייטן שטאפעל פון אלצהיימערס פאציענטן, ווערן געשעדיגט די חלקים מח צעלן וועלכע פארמירן דעם קאגניטיווען נעץ, און די רעזולטאטן זענען גאר ביטערע.

קאטעגאריע: ביאלאגיע
מלכות ישראל

קליין|מרכז| ממלכת ישראל מגידו

**מלכות ישראל** די מלוכה אין צפון זייט פון ירושלים, איר הויפטשטאט איז געוועזן שכם, פנואל, תרצה און שומרון.

מלכות ישראל איז געשטאנען 209 יאר, און דער חורבן איז געווען אין יאר ג'מ ווען שלמנאסר דער קעניג פון אשור האט גולה געווען די אידן קיין אשור, און נאר די שוימרונער זיינען געבליבן אין ארץ ישראל.

*
קאַטעגאָריע:תנ"ך
קאַטעגאָריע:היסטאריע פון ארץ ישראל
קאלערי

left|300px
**קאלערי** איז אן אפטיילונג פון ענערגיע מעסטונג אין עסן אדער טרונקן. 

אין א סך לענדער ווי אין אמעריקע מוז יעדע עסן פראדוקט וואס ווערט פארקויפט האבן א לעיבל אויפגעשריבן וויפל "קאלעריס" דאס פארמאגט.

דער דורכשניטליכער מענטש מוז אריינמען 2000 קאלעריס א טאג כדי צו פונקיציאנירן געהעריג.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:מאס
אגנאסטיציזם

**אַגנאָסטיציזם** (פון גריכיש: *ἀ אַ*, "נישט" און *γνῶσις גנאָסיס*, "וויסן") איז א פילאסאפישע מיינונג אז מען זאל נישט דאכטן זיך אדער דרינגען ארויס קיין זאך איבער זאכן אדער גורמס וואס זייערע עקזיסטענץ איז נאך נישט באשטעטיקט געווארן. דאס הייסט אז מען זאל נישט דאכטן זיך אז זיי גאר נישט עקזיסטירן אדער עקשנען זיך איבער די גלויבונג אז זיי יע עקזיסטירן. אין דער קאנטעקסט פון גלויבן אין גאט, לויט די אגנאסטישע מיינונג איז עס נישט דא קיין אבסאלוטע נעגירונג פון די מעגלעכע עקזיסטענץ פון גאט, אבער זי באשטימט אז דעם מענטש און דאס וויסנשאפט האבן נישט קיין מעגלעכקייטן צו דערווייזן אויב א זאך ווי גאט, אדער יעדער גייסטלעכער זאך וואס איז העכער ווי נאטור און דעם מענטשלעכן פארשטאנד - עקזיסטירט אדער נישט. די דאזיקע מיינונג האנדלט בפרט מיט געטלעכקייט, אבער אויך יעדע זאך אויסער פונעם דערגרייך פון די חושים און די אינטעלעקטועלע דרינגעניש, און זי זאגט אז דאס פראבלעם פון דערווייזן די עקזיסטענץ אדער אומעקזיסטענץ פון גאט האט נאך נישט קיין ענטפער אדער קען נישט ווערן גאר געענטפערט.

אן **אַגנאָסטיק** איז איינער וואס גלייבט אין די דאזיקע מיינונג אינעם קאנטעקסט פון גלויבן אין גאט - ער נעגירט נישט די עקזיסטענץ פון גאט (וואס אונטערשיידט אים פון אן אטעיסט), אבער נישט דווקא דאכט זיך אז גאט טאקע עקזיסטירט (וואס אונטערשיידט אים פון א גלויבער).

עס זענען דא אגנאסטיקן וואס מיינען אז מען קען גאר נישט דערגרייכן די געוויסהייט פון די עקזיסטענץ פון יעדע געטלעכע וועזנהייט, און דערקעגן זענען עס דא אגנאסטיקן וואס מיינען אז מען קען יע דערגרייכן אזא געוויסהייט, אבער מען האט נאך נישט דערגרייכן דאס. מערסט אגנאסטיקן אויך ספק זיין איבער פארשידענע רעליגיעזע אויסזעצן.

די טערמינען זענען ערשטנס ערפינדעט געווארן פון טאמעס הענרי האַקסלי, אבער דעם געדאנק וואס לייגט אונטער די דאזיקע מיינונג וועגן גאט'ס עקזיסטענץ אלס "געהיים" אדער א זאך וואס מען זאל נישט דאכטן זיך אז דאס עקזיסטירט אדער נישט, און אז זיין עקזיסטענץ קען נישט ווערן באשטעטיקט, האט געפינט זיך שוין אין דער צייט פון אוראלט גריכנלאנד. דער סאָפֿיסטישער פּרע-סאָקראַטישער פילאסאף פּראָטאַגאָראַס איז באקאנט געווען אלס אן אגנאסטיק.

צווישן די מערסט באקאנטע אגנאסטיקן אין מאדערנע צייטן זענען טאמעס הענרי האַקסלי, טשאַרלס דאַרווין, אַלבערט איינשטיין און בערטראַנד ראַסל.

קאַטעגאָריע:טעאלאגיע
קאַטעגאָריע:רעליגיע
דברי הימים

ספר **דברי הימים** איז א ספר פון תנ"ך אין כתובים, וואס איז געשריבן געווארן אומגעפער 150 יאר נאך ספר מלכים. **ספר דברי הימים** איז א קעגנאיבערדיק ספר בראשית, ספר שמואל און ספר מלכים וואס בריינגט מיט אן אנדער אויסבליק די געשיכטע נאר פון מלכי יהודה, ספר דברי הימים איז מער עקסטרימיש געשריבן ווי ספר מלכים און דערפאר שרייבט ער נישט איבער די געשיכטע פון מלכי ישראל וואס האבן לויט זיין מיינונג געזינדיקט פאר גאט. נאך א אונטערשייד צווישן ספר מלכים מיט ספר דברי הימים איז, דאס וואס ספר מלכים גלויבט אין באלוינונג אויף דורות קעגן ספר דברי הימים וואס גלויבט אין פערזענליך באלוינונג.

קאַטעגאָריע:ספרים פון תנ"ך
ב'תשס"ג

* דוד המלך מאכט א בונד מיט די עשרת השבטים און באשטימט ירושלים אלץ הויפטשטאט פון ארץ ישראל.

קאַטעגאָריע:יידישע יארן
פילגש

**פילגש** מיינט א דינסט-מויד אדער א געליבטע מיט וועלכער מען וואוינט אן חתונה האבן.

א פילגש, ווי פארשטאנען אין תנ"ך, האט באדינט איר האַר אין ביידע זאכן, געהאלפן פיזיש מיט זיינע באדערפענישן, און סיי האט זי פארזארגט איר הער צו טאן מיט אים היימישע אקטן - געשלעכט.

קאטעגאריע:מענטשליכע באציאונגען

קאַטעגאָריע:תנ"ך
קאַטעגאָריע:סעקס
קאַטעגאָריע:חתונה
דניאל (בן דוד)

**דניאל** אדער **כלאב** איז געווען דער צווייטער זון פון דוד המלך פון זיין פרוי אביגיל הכרמלית. ער איז געבוירן אין חברון. אין דער תנ"ך ווערט נישט געבראכט אינפארמאציע לגבי אים.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
מיכל

[שמאל|ממוזער|250px|  מיכל מורידה את דוד מהחלון. צייכונג פון [גוסטב דורה 1865 יאר]]
[שמאל|ממוזער|250px|איור מ[תנ"ך מורגן של אבנר בן נר (בירוק) לוקח את מיכל מפלטיאל בן ליש]]

**מִיכַל** איז געווען די טאכטער פון שאול המלך. זי ווערט דערמאנט אין תנ״ך אין ספר שמואל.

ביי דער מלחמה מיטן פלישתי גלית, האט שאול צוגעזאגט, ווער עס וועט אים באזיגן, וועט באקומען מיין טאכטער פאר א פרוי.

קיינער האט זיך אבער נישט געטרויעט אנצוהייבן מיט אזא מעכטיגן גיבור חיל ואיש מלחמה ווי גלית נאר דער קליין געוויקסיגער דוד'ל, וועמען זיין פאטער ישי האט געשיקט צו זיינע ברידער.

ווען דוד איז אנגעקומען אהין אויפן פראנט, און געהערט ווי דער גלית לעסטערט גאט, האט ער באשלאסן אז ער וועט פירן מלחמה, און וועט אים אומברענגען.

נאכדעם וואס דוד האט געווארפן דאס שטיינדל וואס האט אומגעברענגט גלית'ן, האט אים  שאול געשטעלט אויפן מיליטער און ער שטארק מצליח געווען. האבן אלע מיידלעך געזונגען פאר דוד'ן, און דאס האט אויסגערופן דעם צארן פון שאול.דעמאלט האט זיך אנגעהויבן דער ביטערער שטרייט צווישן דוד און שאול המלך.

שאול האט פארשפראכן דוד'ן מקיים צו זיין זיין הבטחה און אים געבן זיין עלטערער טאכטער מירב, למעשה האט ער איר געגעבן צו עדריאל המחולתי פאר א ווייב.

מיכל, די יונגערע טאכטער, האט ליב באקומען דוד'ן. דאס האט געפאָלן שאול'ן, ער האט מסכים געווען איר צו געבן דוד'ן, בתנאי אז ער וועט ברענגען אלס נדן הונדערט ערלות פון פלישתים. דוד מיט זיינע מענטשן האבן גע'הרג'ט צוויי הונדערט פלישתים און געברענגט זייערע ערלות. דערנאך האט דוד טאקע חתונה געהאט מיט מיכל.

מיכל איז געווען טריי צו דוד, ווען מען האט באלאגערט זייער הויז כדי צו טויטן דוד, האט זי אים ארויסגעלאזט דורכן פענסטער.

שפעטער אז שאול'ס שטרייט מיט דוד האט זיך פארשארפערט, האט מען צוגענומען מיכל און איר אוועקגעגעבן פאר פלטי בן ליש. ערשט נאך שאול'ס טויט, ווען דוד האט שוין געקעניגט, האט ער איר צוריקגענומען.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך.
מסכת סוכה

**מסכת סוכה** איז די זעקסטע מסכתא פון סדר מועד אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום הלכות סוכה, סיי די יום טוב סוכות, און סיי די הלכות פון די מצוות ווי לולב און די קרבנות וואס מען האט געברענגט אין בית המקדש לכבוד דעם יום טוב.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא 
#**סוכה שהוא גהוה** רעדט בעיקר פון הלכות סוכה ווי אזוי און ווען מען קען דאס בויען.
#**הישן** רעדט בעיקר פון די הלכות ווי אזוי א מענטש קען אדער קען נישט יוצא זיין די מצוה פון זיצען אין סוכה.
#**לולב הגזול** רעדט בעיקר פון די הלכות פון וועלכע לולב, ערבה, הדס, און וועלכע אתרוג איז יא אדער נישט כשר פאר די מצוה.
#**לולב וערבה** רעדט בעיקר פון ווי אזוי און ווען מען האט געטאן מצות ד' מינים אין בית המקדש.
#**החליל** רעדט בעיקר פון שמחת בית השואבה און די קרבנות וואס מען האט געברענגט אין סוכות.

## וועבלינקען 
*ליינט די מסכתא

קאַטעגאָריע:משניות
קאַטעגאָריע:גמרא
מסכת ביצה

**מסכת ביצה** איז די זיבעטע מסכתא פון סדר מועד אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום הלכות יום טוב, וואס פארא ארבעט מען מעג יא טאן, און וואס פארא ארבעט מען מעג נישט טאן אין יום טוב. די מסכתא האט גמרא אין סיי ירושלמי און סיי בבלי.

## נאמען פון דער מסכתא
מען איז געוואוינט צו רופן די מסכתא מיטן נאמן *בֵיעא*, אזוי ווי עס שטייט אין *מגן אברהם*.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא 
#**ביצה** רעדט בעיקר פון הלכות מוקצה און נולד אום יום טוב, אויך אביסעל וועגן אנגערייטן פאר יום טוב לכבוד יום טוב.
#**יום טוב** רעדט בעיקר פון די הלכות ווי אזוי מען זאל צוגרייטען פון יום טוב אויף שבת ווען יום טוב קומט אויס אין א פרייטאג.
#**אין צדין** רעדט בעיקר פון די הלכות וואס מען מעג טאן אום יום טוב פאר אנגערייטען עסן, ווי למשל פאנגען פיש.
#**המביא** רעדט בעיקר וואס מען מעג טאן אום יום טוב כדי צו טאן היים ארבייט ווי אנהייצען, שלעפן וואסער, און דאס גלייכען.
#**משילין** רעדט בעיקר וועגן זאכן וואס מען מעג נישט טאן אזוי ווי אום שבת.

## וועבלינקען 
*ליינט די מסכתא

קאַטעגאָריע:משניות
קאַטעגאָריע:גמרא
קאַטעגאָריע:ירושלמי
סדר מועד

**סדר מועד** האט אין זיך 12 מסכתות. **מועד** איז טייטש *צייט*, אלע מסכתות אין דעם סדר האבן צו טאן מיט זאכן וואס געשען אדער דארפן געטאן ווערן צו א באשטימטער צייט אין יאר/וואך/אדער חודש.

## די מסכתות פונעם סדר 
דער סדר איז צעטיילט אין 12 מסכתות::
* מסכת שבת - באהאנדלט דינים פון שבת;
* מסכת עירובין - באהאנדלט דינים פון עירובין, וואס איז נוגע טראגן שבת אדער ווי ווייט מען מעג גיין ארויס פון דער שטאט
* מסכת פסחים - באהאנדלט דינים פון פסח;
* מסכת שקלים - באהאנדלט דינים פון דעם מחצית השקל, וואס מ'פלעג שיקן אין בית המקדש יעדע יאר;
* מסכת יומא - באהאנדלט דינים פון יום הכיפורים;
* מסכת סוכה - באהאנדלט דינים פון סוכות; 
* מסכת ביצה - באהאנדלט אלגעמיינע דינים פון יום טוב, די מסכתה ווערט אויך גערופן "מסכת יום טוב";
* מסכת ראש השנה - באהאנדלט עניינים פון ראש השנה, עיבור השנה;
* מסכת תענית - באהאנדלט עניינים פון תענית;
* מסכת מגילה - באהאנדלט דינים פון פורים;
* מסכת מועד קטן - באהאנדלט דינים פון חול המועד; 
* מסכת חגיגה - באהאנדלט דינים פון דעם קרבן חגיגה.

## גמרא 
* אין **תלמוד בבלי** - זענען דא אלע מסכתות פונעם סדר אחוץ מסכת שקלים
* אין **תלמוד ירושלמי** - זענען דא אלע מסכתות פונעם סדר

## וועבלינקען 
* ליינט די מסכתות פון סדר מועד
* סדר מועד אין וויקי

קאַטעגאָריע:משניות
מסכת ברכות

קליין|250px|דאס ערשטע בלאט פון מסכת ברכות אין תלמוד בבלי
**מסכת ברכות** איז די ערשטע מסכתא פון די ששה סדרי משנה. זי איז אריינגעלייגט אין סדר זרעים וויבאלד די מסכתא האנדלט זיך ארום הלכות ברכות וואס האט צו טון מיט עסן, כאטשיג עס האנדלט זיך נישט פון מצוות התלויות בארץ. דער רמב"ם פרעגט טאקע די שאלה און ענטפערט אז וויבאלד ברכות איז דער יסוד פון יידישקייט איז עס געשטעלט געווארן אלס די ערשטע מסכתא.

  
די מסכתא האט ניין פרקים, און זי איז די איינציגסטע מסכתא פון סדר זרעים וואס האט תלמוד בבלי.
זי האט 63 בלעטער אין תלמוד בבלי, און 68 בלעטער אין תלמוד ירושלמי. 

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא 
# **מאימתי** - וועגן ליינען קריאת שמע
# **היה קורא** 
# **מי שמתו** 
# **תפלת השחר** - וועגן שמונה עשרה
# **אין עומדין** 
# **כיצד מברכין** - דינים פון ברכת הנהנין
# **שלשה שאכלו** - דינים פון בענטשן
# **אלו דברים**
# **הרואה**

קאַטעגאָריע:משניות
קאַטעגאָריע:גמרא
קאַטעגאָריע:ירושלמי
משניות

קליין|משניות דפוס ראשון המשנה הראשונה במסכת הראשונה, מסכת ברכות, מתוך כתב יד קאופמן

**משניות** איז א זאמלונג פון הלכות פון די צייטן פון די תנאים רעדאקטירט דורך ר' יהודה הנשיא אין אנפאנג פון דעם 3טן יארהונדערט.

משניות איז איינגעטיילט אויף 6 סדרים, און יעדע סדר איז צעטיילט אין פרקים, און יעדע קאפיטל איז צעטיילט אין משנה'עס. דאס זיינען די 6 סדרים:
* סדר זרעים - פארטוט זיך אין הלכות בנוגע ערדפלאנצונג (11 מסכתות‎).
* סדר מועד -  פארטוט זיך אין הלכות שבת און יום טוב (12 מסכתות‎).
* סדר נשים - פארטוט זיך אין הלכות קידושין און גירושין (7 מסכתות‎).
* סדר נזיקין - פארטוט זיך אין דיני ממונות און משפט (10 מסכתות‎).
* סדר קדשים -  פארטוט זיך אין הלכות וועגן דער מקדש און וועגן קורבנות (11 מסכתות‎).
* סדר טהרות - העוסק בעניני טהרה  (12 מסכתות‎).

דער אנפאנג פון דער ערשטער מסכתא איז:

## פירושים אויף משניות 
* פירוש המשניות פונעם רמב"ם. דעם פירוש האט דער רמב"ם געשריבן אויף אראבישן זשארגאן; שפעטער האט מען אים איבערגעזעצט אויף לשון הקודש.
* פירוש הרע"ב פון רבנו עובדיה פון בארטענורע. (אויפן סטיל פון פירוש רש"י)
* "תוספות יום טוב" פון רבי יום-טוב ליפמאן העלער (אזוי ווי "תוספות" אויף רש"י, אויפן פירוש פונעם רע"ב)
* "מלאכת שלמה" פון רבי שלמה עדני
* "תפארת ישראל" פון רבי ישראל ליפשיץ

## וועבלינקען 
משניות אויפן וועב http://www.mechon-mamre.org/b/h/h0.htm 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:משניות
קאַטעגאָריע:גמרא
קאַטעגאָריע:ספרי קודש
צום גדליה

**צום גדליה** איז א תענית אין דעם יידישן לוח וואס מען פאסט ג' תשרי. אז ג' תשרי געפאלט שבת פאסט מען צומארגנס, ד' תשרי.

## שטאמונג 
אום ג' תשרי (לויטן רד"ק (ירמיה מא, א) און אבן עזרא (זכריה ח, יט) איז דאס געווען א' תשרי) נאך חורבן בית ראשון ווען גדליהו בן אחיקם איז געווען דער פירער אויף די פארבליבענע רעשטלאך יידן אין מלכות יהודה ער איז געשטעלט געווארן דורך נבוכדנצר און זיין מיליטער, גדליה האט מיט געהאלטן מיט ירמיה הנביא אז מען זאל מאכן א פרידן פאקט מיט נבוכדנצר, כדי מציל זיין די איבריגע אידן, און כדי נבוכדנצר'ס מיליטער זאלן אויפהערן פארגיסן יידיש בליט ווי וואסער, אבער דארט איז געווען א מיליטער מאן ישמעאל בן נתניה, וואס האט געהאלפטען פונקט פארקערט אז מען טאר זיך נישט ברעכען, און ער האט מיט א שווינדל געמארדעט גדליהו בן אחיקם, ראש השנה נאכמיטאג אין מיטן גדליה'ס סעודת יום טוב. אזוי אז עס איז נישט געבליבן קיין עצה פאר די פאר לעצטע פארבליבענע יידן זיי האבן אראפגענידערט פון ארץ ישראל קיין מצרים. חז"ל שילדערן אז זינט די געשיכטע, איז ארץ ישראל געבליבן פוסט און וואוסט אן קיין שום לעבנסצייכן, פאר 50 יאר האט מיטאמאל א פויגל אריבערגעפלויגן ארץ ישראל.

(לויט דער שיטה אז עס איז געשען א' תשרי האט מען אפגעשטופט דעם געדענק-טאג צו ג' תשרי פון וועגן ראש השנה). דער בית יוסף אין סימן ת"ר ברענגט ביידע שיטות און איז מפלפל לויט דעם צי צום גדליה האט א דין פון א נדחה און מען קען מיקל זיין ביים פאסטן.

## דינים און מנהגים 
דער טאג ג' תשרי געפאלט אייביג אין די טעג ב' ד' ה' ז' און נישט אין די טעג פון א' ג' ו'

מען פאסט פון עלות השחר ביז מען זעט די ערשטע דריי שטערן ביינאכט. ווען עמעצער שטייט אויף פארטאגס מעג ער טרינקען ביז עלות, אבער עסן מעג מען נאר אז מ'האט געמאכט א תנאי איידער זיך לייגן שלאפן.

דער ש"ץ זאגט נאך א ברכה, עננו, נאך „גואל ישראל". ביי שחרית זאגט מען נישט קיין סליחות ווייל מ'האט שוין געזאגט סליחות פארן דאווענען. מ'זאגט אבינו מלכנו נאך דער הויכער שמונה עשרה אזוי ווי אלע טעג אין די עשי"ת. ליינען ליינט מען ויחל סיי ביי שחרית סיי ביי מנחה; ביי די אשכנזים איז די דריטע עליה צו מנחה מפטיר, און מ'ליינט די הפטרה **דרשו** (ישעיה נד).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פאסט-טעג
הגאון

**הגאון** איז די ביאגראפיע ספר ארויסגעגעבן דורך ר' דוב אליאך אין יאר ה'תשס"ב, איבער דעם לעבן און שאפן פון ווילנער גאון. עס איז צאמגעשטעלט פון דריי בענדער, כרך א: עמ' 1-449 כרך ב: עמ' 451-873 כרך ג: עמ' 874-1341.

דאס ספר פרובירט פאָרשטעלן אן ארבעט וואס זינט 200 יאר פון גר"א'ס צייטן איז נאכנישט ערצייגט געווארן מיט אזא רייכן כמות און איכות.

## קאנטרעווערסיע 
די חסידים טענה'ען אז פון זיינע ווערטער זעט זיך ארויס א "אגענדע" אינעם קאַמף קעגן חסידות.

## וועבלינקען 
עצור כאן חושבים שמועסן אויס אלע פראגעס ארום דעם ספר. http://hydepark.hevre.co.il/hydepark/topic.asp?topic_id=506334

קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס
קאַטעגאָריע:העברעיאישע ביכער
קאטעגאריע:ביאגראפישע ביכער
נתן סליפקין

left**נתן סליפקין** איז א חרדשיער ישיבה מאן, וואס קומט ארגינעל פון מאנטשעסטער ענגלאנד, און האט זיך באזעצט אין מדינת ישראל, ער איז פון קינדווייז אן געווען אנטציקט ביי די לעבן פון בעלי חיים צו זעהן דערין גאט'ס ווינדער.

## זיין שרייבן 
זיינע ספרים אלס טאלאנטפולער זאאלאג, איז געווען אנגענומען ביי חרדישע יידן און געווען פארעכענט אלס קינדער ביכער צו ליינען איבער גאט'ס וואונדער.

## קאנטראווערסיע 
אין תשס"ה זענען פרומע רבנים אין אמעריקע און מדינת ישראל - צווישן זיי רבי דוד פיינשטיין, רבי אהרן יודא לייב שטיינמאן, רבי יוסף שלום אלישיב, רבי חיים פנחס שיינבערג און רבי שמואל אויערבאך - ארויסגעקומען מיט אן איסור קעגן זיינע ביכער. צוליב דעם וואס אנגעבליך נעמט דער מחבר ר' נתן אן די קאנווינציאנאלע מיינונג פון אלע פארשער אז די וועלט איז שוין מיליאנען יארן אלט. דאס האט ארויסגעברענגט א שארפער רעאקציע פון אלע ליטווישע רבנים צו מחרים זיין זיינע ספרים.

ער ווידערארום האט זיך נישט געלאזט און געטענה'ט אז ער איז א פרומער איד וואס גלייבט אין דער תורה און אין גאט, און אז דאס אז די וועלט איז עלטער פון די חרדישע גלויבן איז נישט קיין סתירה צו דער תורה.

## זיינע ספרים 
זיינע ביכער זענען געווארן מער באקאנט דורך דעם. 

## זעט אויך 
* תנ"כישער מוזיי פון נאטור־געשיכטע

## וועבלינקען 
זיינע ביכער אויף אייכלערס

קאטעגאריע:אידישע קאנטראווערסיעס

קאטעגאריע:טעאלאגיע
קאטעגאריע:נאטור
קאטעגאריע:לעבעדיגע מענטשן
סטיווען ספילבערג

קליין|סטיווען ספילבערג
**סטיווען אלאן ספילבערג** (ענגליש: *Steven Allan Spielberg*, געב' דעם 18טן דעצעמבער 1946) איז א יידישער רעזשיסאר, פילם פראדוצירער און א ביליאנער.

ער ווערט פארעכענט אלס דער פאפולערסטער פראדוצירער.

זיין יידישער נאמען איז **שמואל שפילבערג**, ער איז געבוירן צו יידישע עלטערן, שנת תש"ז, אין סינסינעטי, אהאיא.

איינע פון די בעסטע פילמען, פונעם האלאקאסט, איז א פראדוקציע פון סטיווען, מיטן נאמען שינדלערס ליסטע, אויף ענגליש.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ביליאנערן
קאַטעגאָריע:רעזשיסארן
קאַטעגאָריע:פילם פראדוצירער
ענריקע איגלעסיאס

[left|thumb|250px|איגלעסיאס אין [מאטשמוזיק טעלעוויזיע פראגראם]]
**ענריקע איגלעסיאס** איז א שפאנישער הארציקער זינגער, געבוירן כ"ז אייר ה'תשל"ה, װױנט אין מיאמי, פלארידע. ער האט פראדוצירט 8 אלבאמען, און זיי פארקויפט אין מיליאנען קאפיעס.

## זיינע אַלבאָמען 
* 1995: *Enrique Iglesias*
* 1997: *Vivir*
* 1998: *Cosas Del Amor*
* 1999: *Enrique*
** סינגלען: Be with you 
* 2001: *Escape*
** סינגלען: Escape, Don't Turn Off the Lights, Love to See You Cry, Hero, Maybe
* 2002: *Quizas* (שפּאַניש)
* 2003: *Seven*
** סינגלען: Not in Love
* 2007: *Insomniac*
** סינגלען: Can You Hear Me?, Push, Do You Know, Somebody's Me, Tired of Being Sorry, Takin' Back My Love.
* 2010: *Euphoria*
** סינגלען: I Like It
* 2014: *Sex and Love*
* 2021: *Final (Vol. 1)*
* 2024: *Final (Vol. 2)*

Image:Enriqueig.jpg|דעקל-טייפ *Enrique Iglesias* 1995
Image:Cosas.jpg|דעקל-טייפ *Cosas Del Amor* 1998
Image:Enrique.jpg|דעקל-טייפ *Enrique* 1999
Image:Escape.jpg|דעקל-טייפ *Escape* 2001
Image:Vivir.jpg|דעקל-טייפ *Vivir* 1997
Image:Quizas.jpg|דעקל-טייפ *Quizas* 2002
Image:Enono.jpg|ביי אפרא
Image:Enriaward1.jpg|קאלעקטע מוזיק דעקל-טייפ

קאַטעגאָריע:פאפ זינגערס
עידס

left|thumb|250px|דער סימבאל ארויסציווייזן סלידיריטעט צו די ליידענע פון די מחלה ה"י.
**עידס** איז א קאלעקציע סימנים און אינפעקציעס ביי מענטשן וואס ווערט ארויסגערופן פון א שאדן צו דער אימון-סיסטעם. דער גורם פון דאזיקן שאדן איז די אינפעקציע מיט HIV, דער מענטשלעכער אימון-פעלער-ווירוס. אין די ענדלעכע סטאדיעס פון דער מחלה זיינען די חולים עלול אנגעשטעקט צו ווערן מיט געוויסע אינפעקציעס, וואס זיינען ניט אזוי געפערלעך ביי מענטשן מיט געזונטע אימון- (פארטיידיקונג-) סיסטעמען. (אזוינע געוויינטלעך ניט-סכנהדיקע אינפעקציעס, וואס זיינען א סך ערנצטער ביי ניט-באהאנדלטע איידס-קראנקע, רופט מען "געלעגנהייט-אינפעקציעס".) געוויסע קאנסערס זיינען אויך פארבונדן מיט די ענדלעכע סטאדעיס פון דער קראנקייט. כאטש רפואות קעגן איידס און HIV זיינען פאראן, און שטערן דעם ווירוס צו אוואנסירן, איז ניטא קיין אויסהיילונג. דער איינציקער אופן אויסצומיידן די קראנקייט, פון קוקווינקל פון עפנטלעכן געזונט, איז אפצומוטיקן די ניט-זיכערע אויפפירונגען וואס שטעלן מיט זיך פאר א ריזיקע פאר דער אינפעקציע.

עס איז די מער שווערע טויטליכע קראנקייט וואס קומט פון דעם ווירוס: עיטש.איי.ווי. (H.I.V. אויך די זעלבע ראשי תיבות: ה'יומען א'ימיון וו'יירוס).

דער ווירוס HIV ווערט איבערגעפירט דורכן גלייכן באריר (קאנטאקט) פון איין שליים-הייטל (למשל הויט) אדער די בלוט-שטראם מיט א קערפער-פליסיקייט ווו עס ליגט HIV, צום ביישפיל בלוט, זרע (סעמען), וואגינע-פליסיקיייט, פאר-זרע-פליסיקייט און בריסט-מילך. אזא טראנסמיסיע קען פארקומען ביי סעקס (תשמיש-האחור, -הפה אדער כדרכה), בלוט-איבערגיסונג (טראנספוסיע), פאראומרייניקטע שפריצן, פון א מאמע צו א קינד בשעתן טראגן, האבן, אדער געבן די ברוסט, אדער דורך וואסער ניט איז אנדער קאנטקאט מיט אייינער פון די אויבן-דערמאנטע פליסיקייטן. פון א דירעקטן באריר מיט שפייעכץ אדער נארמאלן באריר מיטן הויט איז אוממעגלעך זיך אנצושטעקן מיטן ווירוס.

ס'רוב פארשערס (וויסנשאפטלערס) גליייבן היינט אז דער ווירוס HIV האט געהאט זיין בראשית אין סוב-סאהארער אפריקע בשעתן 20סטן י"ה; די קראנקייטט איז שוין אזוי פארשפרייט, אז מע רופט דאס א פאנדעמיק, ד"ה א מחלה וואס באווירקט יעדע גרופע און ראיאן אויף דער וועלט. מע שאצט אפ, אז קרוב צו 40 מיליאן נפשות לעבן היינט מיט דער מחלה איבער גאר דער וועלט. דער יו-ען שאצט אפ אז פון איידס זיינען אומגעקומען העכער 25 מיליאן מענטשן זינט מע האט עס דערקענט אין יוני, 1981, און דער פאר איז עס איינע פון די סאמע צעשמעטערישע עפידעמיעס אין דער מענטשלעכער געשיכטע. אין פארלויף פון 2005 זיינען אומגעקומען א 2-3 מיליאן מענטשן פון איידס, דערפון מער ווי 570,000 קינדער. א דריטל פון די טויטפאלן קומען פאר אין סוב-סאהארער אפריקע, וואס מאכט א תל סיי פון דער עקאנאמיע סיי פון דער געזעלשאפט. 

די רפואות קעגן דעם ווירוס פארקלענערן די שטארביקייט און די קרענקלעכקייט פון דער קראנקייט, נאר ניט אין אלע לענדער האט מען צוטריט צו די דאזיקע רפואות. 

די דריי הויפט-וועגן פון אינפעקציע מיט HIV זיינען: א) סעקועלער באריר צווישן אן אינפעקטירטער און זיין (איר) ניט-אינפעקטירטן פארטנער; ב) קאנטאקט מיט אינפעקטירטע פליסיקייטן (צום ביישפיל אומריינע נארקאטיק-נאדלען) און ג) פון א מאמע צו איר ניט-געבוירן קינד.

אזוי ווי איידס געפינט זיך ביי ארעמע, ראנדיקע, און באעוולטע גרופעס, איז די דאזיקע קראנקייט באזונדערש ענג פארבונדן מיט מיספארשטענדענישן, סטיגמעס, און עם-הארצות.

קאַטעגאָריע:קרענק
קאַטעגאָריע:ווירוסן
חם

קליין| חם בן נח אחי שם ויפת (תחריט 1553)
**חם** איז א מענטש אין תנ"ך וואס איז געווען דער צווייטער זון פון נח (בראשית ו'); לויט אַ טראַדיציע אין דער גמרא (סנהדרין ס"ט) איז חם געווען דער אינגסטער פון די דריי ברידער "שם, חם, יפת"; אין בראשית י' ווערט איבערגעגעבן די רשימה פון די פעלקער, װאָס האָבן אַפּגעשטאַמט פון חם, צווישן זיי די פעלקער אין אַפויקע כוש, פוט און מצרים, און די פעלקער װאָס האָבן געוואוינט אין ארץ־ישראל איידער די יידן האָבן פאַרנומען דאָס לאנד (כנען, צידון, חת, אמורי און אַנדערע). אויך היינט ווערט די פעלקער אין אַפריקע אָנגערופן "די אָפּשטאַמענדע פון חם" (כאַמיטן); װעגן דעם שייכות צװוישן דעם װאָרט חם (שװאַרץ, אָפּגעברענט פון דער זון, חמה) און דער שװאַרצער הויט פון די אַפריקע־פעלקער, איז פאַראַן אין גמרא סנהדרין ק"ה (חם לקה בעורו) און אין מדרש בראשית רבה ל"ו.

ער האט געהאט א קינד מיטן נאמען כנען וואס פון אים האבן געשטאמט די כנענים. נאך פון זיינע קינדער זיינען: כוש, מצרים, פוט.

חם איז געשאלטן געווארן ביי נח אז די שטאמונג פון זיין קינד כנען וועלן זיין קנעכט פאר די אידן פון וועגן ער האט נישט פארדעקט זיין טאטן בשעת ווען נח איז געוועזן נאקעט (אנדערע מפרשים זאגן אז חם האט קאסטרירט זיין טאטן).  און דערפאר נאכער האבן די אידן איינגענומען די לאנד כנען.

## קוואלן
קאטעגאריע:תקופת אברהם אבינו
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
זוהר

**זוהר** ("שיין"), איז דער מיסטישער פארהייליגטער קבלה צענטראלער גרונד ספר, אויף א אראמישן שפראך געמישט מיט מאדערענע לשון קודש ווערטער און טערמינען. עס איז א זאמעלונג ווי די סיסטעם פון די גמרא, געקליבענע מדרשים און מוסר בשם דעם תנא ר' שמעון בן יוחאי מיט זיינע חברים און תלמידים, און נאך תנאים און אמוראים, אויף חומש לויט די סדרות פון די וואך, וואס פארציילט געהיימעניסן וויאזוי די וועלט פירט זיך, די נאטור פון גאט, און וויאזוי ער האט באשאפן אלץ, שכר ועונש, גלות וגאולה, גן עדן, נשמה און נאך באגריפן פון די תורה, ארויסגעגעבן דורך ר' משה די-ליאון פון 12'טן יארהונדערט. 

right|300px|thumb|ערשטע דרוק פון זוהר

קאטעגאריע:קבלה ספרים
קאטעגאריע:מיסטיציזם
* זוהר אויף וויקיטעקסט
* שיעורים אין זוהר אונליין 
* נחלת צבי, זוה"ק אויף יידיש, אמסטערדאם תע"א.
ה'תשס"ו

## קאלענדאר
## געשעענישן
* ד' טבת - אריאל שאראן האט באקומען א בלוטשטורץ און אריין אין שפיטאל
* י"ז תמוז - צה"ל גייט ארויס מלחמה קעגן די כיזבאללא אין לעבענאן.
* מען כאפט דעם שגץ משה פינקל פארקויפן טריפה פלייש אלץ כשר.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* כ"ט טבת - הרב יצחק כדורי, דער זקן המקובלים
* כ"ו ניסן - סאטמארער רבי ר' משה טייטלבוים (געב' תרע"ה).
* ט"ז אייר - קרעטשעניפֿער רבי ר' צבי הירש רויזנבוים.
* ה' אב ר' מעכל דארפמאן פון חשובי חסידי ברסלב (געב' תרע"ג)
סטיוון זשעי גאלד

**סטיוון זשעי גאלד** (10טן סעפטעמבער 1941 - 20סטן מיי 2002) איז געווען אן אמעריקאנער פרייער איד, איז געווען דער באקאנטסטער און מערסעט פאפולערער שרייבער מיט איבער צען ביכער צו פארטיידיקן עוואלוציע. ער איז געווען א פראפעסאר אין הארווארד אוניווערסיטעט און געארבייט אין דעם אמעריקאנער מוזיי פון נאטור היסטאריע.

זיין פאפולעריטעט שטייט אין דעם אז אנדערשט ווי אלע וויסנשאפטלערס וואס שרייבן אין זייער הויכער שפראך וואס נאר זייערע קאלעגעס קענען געהעריג פארשטיין האט ער אפגעשריבן אלע זיינע אויסטרעפן און שטודיעס מיט א פאלקישער שפראך אז יעדער זאל פארשטיין, און אויך האט ער דאס צולייגט און אויסגעמישט מיט קונסט, היסטאריע און אלע אנדערע ליטעראטור און ועל כולם פערזענליכע ווארעמע געפיל, ווייט אוועק פון וויסנשאפט אז יעדער זאל דאס הנאה האבן צו ליינען.

זיינע ווערק איז בעיקר געווען געצילט אויפציווייזן וויאזוי עוועלאציע ארבייט. כאטשיג דאס איז אין סתירה צו די תורה'ס מעשה פון די וועלט באשאפונג פלעגט ער אייביג זיכן צו פארענטפערן אז רעליגיע איז נישט קיין סתירה צו עוועלאציע און מען קען אויסטייטשען די תורה לויט העכערע אדער נישט פשוט פשט טייטשן.

ער איז געשטארבן פון קענסער.

## זיינע טעאריעס און אויסטרעפן 
* אז אנדערשט ווי דארווין האט אויפגעטאן אז עוואלוציע איז א שטייט פראצעס, איז דאס אבער איבערגעהאקט, פון צייט צו צייט, מיט גאר שנעלע אנטוויקולינגען וואס קען ווען נעמען מיליאנען יארן און געשעט גאר קורץ.

*  וועב סייט פון אלע זיינע ווערק

קאַטעגאָריע:עוואלוציע
קאַטעגאָריע:יידישע אטעיסטן
אדאלף אייכמאן

**אדאלף אייכמאן** (מערץ 19 1906 - יוני 1 1962), איז געווען פון די הויפט נאציס, דער "ארכיטעקט פונעם חורבן". ער איז געווען פאראנטווארטלעך און באאויפטראגט צו אויספירן אלץ זאל קלאפן מיטן גרעסטן פונקטליכקייט ביזן קלענסטן דעטאל די באפעלן פון היינריך הימלער, דער הויפט עס.עס. אפיציר. איבער די ענד'ס - לייזונג פלאן פונעם פירער היטלער, אין מיין קאמף, פון אויסרייניגען די וועלט פון נידעריגע ראסן, און פארטיליגן דעם אידישן פראבלעם איינמאל פאר אלעמאל דורך פארגאזן דעם ראסע פון די וועלט אויף אייביג.

אין 1914 איז ער אריבער מיט זיין משפחה קיין עסטרייך. אין 1932 איז ער געווארן א מיטגליד אינעם עסטרייכער עס.עס.. ווען די נאציס האבן איבערגענומען די הערשאפט פון דער דייטשער רעגירונג, האט ער געצויגן צוריק אין דייטשלאנד.

ער איז צום סוף פארכאפט געווארן דורך דעם מוסד אין מדינת ישראל און געטראפן געווארן שולדיג. מ'האט אים געהאנגען און פארברענט זיין קערפער.

קאַטעגאָריע:חורבן אייראפע
קאַטעגאָריע:נאציזם
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער
קאנדאם

left|200px
א **קאנדאם** אדער **שמעקל־דעקער** איז א פלאסטישער זעקל געמאכט פון גומי, וואס איר צוועק איז צו פארמיידן שוואנגערשאפט און געשלעכט-קראנקייט.

## באנוץ 
דער קאנדאם ווערט ארויפגעצויגן אויפן פעניס, בעת'ן געשלעכט-באציאונגען, און ווען דער זכר קומט צו ארגאזם נעט דער קאנדאם אריין די זרע, און די פרוי האט נישט קיינע נאכווייען פונעם געשלעכט, ווי איבערנעמען געשלעכט-קראנקייט אדער אנהייבן שוואנגערן.

היינט זיינען דא קאנדאמען מיט פארשידענע קאלירן מיט טעמים כדי צו פארגרעסערן די געשמאק ווען די פרוי וועט רורן און שמאטשקען די פעניס.

## יידישקייט 
לויט דער הלכה איז פארבאטן זיך צו נוצן מיט דעם מיטל חוץ געוויסע מאל ווען מען דארף די זרע פאר מעדיצינישע בהאנדלונגען.
קאַטעגאָריע:סעקס
צימער

אין ארכיטעקטור, איז **צימער** אדער **שטוב** אן אפטייל פון א הויז מען רופט דאס אויך א צימער אדער א קאמערל.

## זעט אויך
* יחוד שטיבל
* קאווע שטיבל
* בית מדרש
* שטיבל
קאַטעגאָריע:שולן
קאטעגאריע:חסידות
תלמוד בבלי

דער **תלמוד בבלי**, אדער **גְמָרא**, איז א זאמלונג פֿון ערקלערונגען אויף דער משנה פֿון די אמוראים, די רבנים און תלמידי חכמים וואס האבן געלעבט אין דער תקופה נאך דער חתימת המשנה. עס איז דא צוויי תלמודים, דער תלמוד בבלי און דער תלמוד ירושלמי. לויט דער טראדיציע האבן רבינא און רב אשי רעדאקטירט דעם תלמוד בבלי. זיי האבן געלעבט אין דעם פֿינפֿטן יאָרהונדערט אין פערסיע. דער תלמוד ירושלמי איז צוזאמענגעשטלט געווארן דורך רבי יוחנן און זיינע קאלעגען, וואס האבן געלעבט אים פֿערט'ן יאָרהונדערט אין ארץ ישראל.

צייטליך פֿאנגט די פעריאדע פֿון דעם תלמוד אָן מיט דעם שרייבן פֿון דער משנה, אומגעפֿער אין יאר 200 למנינם. פֿון דאן אָן הייסן די גרעסטע רעליגיעזע לערער נישט מער תנאים נאר אמוראים.

חאטשע די תלמודים זענען געווארן רעדאקטירט דורך רבינא און רב אשי איינערזייטס, און רבי יוחנן מיט זיינע קאלעגען אנדערזייטס, האט דער תלמוד דאן נאך נישט געהאט די היינטיגע פֿארעם. בעזאנדערס דער באבילאָנישער תלמוד איז געווארן ווייטער פֿארארבעטעט דורך די רבנן סבוראי, די אנאָנימע אנפֿירער פֿון דעם זעקסטן יאָהרהונדערט.

קליין|250px|צוויי גמרות
(אַרױסגערעדט: געמאָראַ)  דאָס װאָרט „גמרא“ שטאַמט פֿון אַראַמיִש, דער טײַטש איז „לערנען“, און דערמיט װערט אױך באַצײכנט דער פירוש און צוגאַב צו דער משנה װאָס איז באַקאַנט אַלס „גמרא“.  װעגן דעם צוזאַמענשטעל פֿון גמרא, צײַט פֿון דער רעדאַקציע און איר אינהאַלט געבן מיר בײַם זוכװאָרט "תּלמוד".

## איבעיא
עס איז די אפטייטש פון א "שאלה" אין אראמיש. מיר געפונען זייער אסאך אין גמרא "איבעיא להו" וואס דער רבי אין חדר פלעגט טייטשן "האבן די בני ישיבות א בעיא געפרעגט.

ווען בן יהודה האט ערפינדען דער שפראך עברית האט ער אויף דעם יסוד איבערגעטייטשט דאס ווארט פראבלעם אויף "בעיה". ווייל א שאלה מיט א פראבלעם זענען אינעם זעלבן גאנג.

די מפרשים זאגן אז ווען עס שטייט אין גמרא "תיקו" נאך אן איבעיא איז דאס די ראשי תיבות פון **ת**שבי **י**תרץ **ק**ושיות **ו**אבעיות. תשבי איז נאך א נאמען פאר אליהו הנביא וואס על פי חז"ל גייט זיך אנטפלעקן פאר משיח קומט, און פארענטפערן אלע שווערע ספיקות.

## וועבלינקען 
* גמרא אויפן וועב  

קאַטעגאָריע:גמרא
שטריימל

צו מיינט איר דער בלאג שטריימל (בלאג)?
left|200px
קליין|שטריימל הענגערס אין בעלזער שטיבל, תל אביב
**שטרײַמל** (דאָס) (–עך/–ען). אין פוילן, גאַליציע, און אוקראַיִנע איז עס געווען דער הוט, געמאַכט פֿון האָריגער פֿעל.  וואָס יידן זענען געגאנגען שבת און יום–טובֿ. אין קאנגרעס פוילן איז דאס שטריימל געווען א מלבוש נאר פאר רבנים און טייל חסידים.

היינט טראגן א שטריימל אין רוב ערטער נאר חסידים, אחוץ ירושלים וואו די פרושים גייען מיט א שטריימל אויפן קאפ.

באַקאַנט איז דער ראמאן פֿון י.ל. פרץ „דאָס שטרײַמל“, אין וועלכער דאָס שטרײַמל איז דער סימבאָל פֿון רבנות.

קאַטעגאָריע:היט
קאַטעגאָריע:חסידות
קאַטעגאָריע:שבת
קאַטעגאָריע:אידישע מנהגים
מר

**מר** (אַרויסגערעדט: מאַר) טיטל אין אַראַמעיִש רבֿ. דערפֿון איז אויך געוואָרן „מרן“, אונדזער לערער.

זעט: מרן

קאַטעגאָריע:טיטלען
לעבן

**לעבן** איז דאס המשך פון געשעענישן און צייט אפּשניט וואס לויפט אדורך אויפן ארגאניזם פון געבורט ביזן טויט.

פארקערט ווי טויט, פילט מען זאכן.

מען דארף ארבעטן שווער כדי צו האבן א גוט לעבן, און אפילו א שלעכט לעבן קומט אן זייער שווער. מען דארף האבן געלט צו וואוינען אונטער א דאך, עסן צו שטילן די הונגער, ,און קליידונג נישט צו זיין פארשעמט אדער קאלט. 

מ'האט חתונה און געבוירן קינדער פארצוזעצן לעבן נאך די אייגענע טויט אוף ווייטערע דורות.

"ביאמענטי" הייסט דאס וויסן אויב א מענטש וואס איז געבוירן וועט בלייבן לעבן אדער וועט זיין א נפל.

"ביאמאטי" הייסט די צעטיילן די צייטן פון לעבן פון א מענטש אויף קלענערע חלקים.

"ביאכעמיע" מיינט ווי עס בייט זיך געוויסע חלקים אין א מענטש דורכאויס זיין לעבן.

## ארגאניזמען 
אלע לעבעדיקע ארגאניזמען—סיי פלאנצן, בעלי חיים, שוואמען, פראטיסטן, ארכעען און באקטעריע—זענען א צעלולארישע פארעם באזירט אויף קוילנשטאף און וואסער מיט א קאמפלעקסער ארגאניזאציע און גענעטישע אינפארמאציע וואס ווערט גע'ירשנט.

## תורה 
לויט די רעליגיע און טראדיציע איז די לעבן נאר א פאָרשפּיל פון אמת'דיגן לעבן וואס דאס איז עולם הבא, און ווען מען שטאַרבט איז דאס ערשט די ריכטיגער געבורט פאר דעם אייביגן לעבן, וואס איז אויסגעפארעמט לויט די מצוות און מעשים טובים און אויסגעארבייטע מדות אויף די לעבן וואס ווערט אנגערופן עולם הזה. 

קאטעגאריע:ביאלאגיע
*
אנטשויזן

קליין|300px|דאס בוך *אנטשויזן*
קליין|300px|דער מחבר העלע ווינסטאן

**אנטשויזן** איז א בוך וואס באשרייבט אפגאפארענע בחורים און מיידלעך פון חרדישן לעבנסשטייגער אין ניו יארק.

**העלע ווינסטאן** האט געדארפט אפשרייבן עפעס א שטודיע פאר אירע אוניוועריסטעט לימודים זי האט אנגעהויבן שרייבן וועגן די אפגעפארענע צוביסלעך האט זיך באמערקט אז זי ווערט א אפגאט ביי די געוועזענ פרומע, ווייל קיינער הערט נישט אויס זייער ווייטאג און פיין פון מוזן וואונען אפגעפרעמדט און מיט זעלבסט-שולדיג געפילן פון איבערלאזן טאטע מאמע און משפחה, צוביסלעך איז דאס געווארן א גאנצער בוך פון א וועלט וואס לעבט שטיל און זי האט דאס אויפגעדעקט מיט אלע אירע קאלירן.

איר בוך באשטייט פון פרקים וואס יעדע באזונדער איז א שמועס מיט אן אנדער אפגעפארענער, טייל זענען גייסטיש נעבעך צעשמעטערט און טייל זענען יא גליקליך זינט זיי האבן אלעס איבערגעלאזט און אנגעהויבן א ניי לעבן.

דאס בוך פארציילט אסאך סודות פון חדר וואס פעלט אויס צו מתקן זיין ביי דער חרדישער חינוך סיסטעם, אז עס נישט דא קיין פרנסות און דער עולם האט צופיל קינדער זיך אפצוגעבן מיט יעדן שוואכערן קינד געהעריג און משכב זכר פראגעס אין ישיבות. און נאך. 

קאטעגאריע:ביכער
קאטעגאריע:חזרה בשאלה
מענדי

קליין
**מענדי** (ענגליש: *Mendy*) איז א 2003 טיילווייז יידיש-שפראכיגער פילם, געשטעלט אויף אן אמת'ער מעשה פון א גרופע סאטמארער בחורים וואס האבן פארלאזט דאס רעליגיעזע לעבן'ס שטייגער, און זיך טאטואירט, אראפגעווארפן דעם עול פון פרומקייט און זיך אריינגעלאזט אין א פרייער וועלט פון שוואוילטאג, דראגס, מיידלעך, אלקאהאל און מוזיק. 

איינער פון די שפילער איז אייזיק שטיין, אליינס א סאטמארער יונגערמאן וואס האט איבערגעלאזט א ווייב מיט פינף קינדער און זיך פארליבט אין א סעקולער מיידל דורך זיין ארבייט'ס פלאץ אין בי ענד עיטש פאטא ווידעא.

דער סקריפט איז טיילװײַז געשריבן דורך דעם באקאנטן הערשי שניצלער אויך פון א סאטמארער שטוב, וואס האט אויך איבערגעלאזט זיין ווייב און קינדער צו לעבן עלענד אליינס אין אינדיע. 

## געשיכטע 
מענדי איז א בחור וואס וויל ארויסגיין פון דער חסידישער וועלט נאך וואס מ'האט אים געכאפט מיט א מיידל, אבער למעשה איז ער נאך מיט זיין נשמה געבונדן צו זיין וועלט. דער פילם שילדערט זיינע שוועריגקייטן זיך צו צופאסן צו דער ווירבלנדיגער דרויסנדיגער וועלט מיט פרישע מושגים און גאר אנדערע פירעכצער.

## אקטיארן 
* מענדי - איוואן סאַנדאָמירע
* משה וואלף - אייזיק שטיין
* ביאנקא - גאַבריעלאַ דעאס
* יאנקל - ספּענסער טשאַנדלער
* גיטי - דעאַנאַ באראון
* מייקל - יונתן האָוואַ

## וועבלינקען 
* מענדי אויף די אונטערנעץ פילם דאטעבאזע

קאַטעגאָריע:2003 פילמען
קאטעגאריע:ענגליש שפראכיגע פילמען
קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך פילמען
קאַטעגאָריע:דראמאטישע פילמען
קאַטעגאָריע:אמעריקאנישע פילמען
קאַטעגאָריע:פילמען וועגן חסידים
קאטעגאריע:ראמאנטישע פילמען
קאַטעגאָריע:אידישע קאנטראווערסיעס
מסכת פאה

**מסכת פֵאה** איז די צווייטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות.

## פרקים פון דער מסכתא 
#**אֵלּוּ דְּבָרִים**
#ואלו מפסיקין
#מלבנות התבואה
#הפאה
#גדיש
#בית שמאי
#כל זית
#מאימתי

פאה
מסכת דמאי

**מסכת דמאי** איז די דריטע מסכתא פון סדר זרעים.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא 
דמאי
מסכת ביכורים

**מסכת ביכורים** איז די עלפטע און לעצטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות. די מסכתא באהאנדלט די הלכות פֿון ברענגען ביכורים פֿון די שבעת המינים. זי האט א גמרא אין ירושלמי.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא 
# **יש מביאין**
# **התרומה**
# **כיצד**
# **אנדרוגינוס**

ביכורים
ביכורים
קאַטעגאָריע:שבועות
מסכת חלה

**מסכת חלה** איז די ניינטע מסכתא פון סדר זרעים.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא 
#**חמשה דברים**
#**פירות**
#**אוכלין**
#**שתי נשים**

חלה
מסכת ערלה

**מסכת ערלה** איז די צענטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות, מיט דריי פרקים. זי האט א גמרא אין ירושלמי אבער נישט אין בבלי.

## פרקי המסכת במשנה
## נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא 
#**הנוטע** - איז עוסק בעיקר אין וועלכע ביימער איז חל דער איסור פון ערלה.
#**התרומה** - איז עוסק אין דיני תערובת.
#**בגד** - איז עוסק אין דעם איסור הנאה של ערלה.די לעצטע משנה רעדט וועגן כלאי הכרם און  דעם איסור חדש אין ארץ ישראל און חוץ לארץ.

ערלה
מסכת מעשר שני

**מסכת מעשר שני** איז די אכטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות. זי באהאנדלט די דינים פון מעשר שני, און אויך כרם רבעי.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא 
#**מעשר שני** (אין מוכרין אותו)
#**מעשר שני** (ניתן לאכילה)
#**לא יאמר**
#**המוליך פירות**
#**כרם רבעי**

קאַטעגאָריע:משניות
מסכת מעשרות

**מסכת מעשרות** איז די זיבטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות. די מסכתא רעכנטן אויס ווען ס'הייבט זיך אן ביי פארשידענע מינים דער חיוב צו מעשר'ן די פירות. אויך פון ווען אן הייסט שוין א קביעות און מען טאר מער נישט עסן די יפירות פראוויזאריש אן צו דארפן מעשר'ן.

די מסכתא רעדט בעיקר וועגן מעשר ראשון, ד"ה די צען פראצענט פון דער תבואה וואס מען שיידט אפ (נאכן אפשיידן די תרומה) און וואס מען גיט צו א לוי.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא 
#**כלל אמרו**
#**היה עובר**
#**המעביר**
#**הכובש**
#**העוקר**

ס'איז דא אויף דער מסכתא גמרא ירושלמי, אבער נישט בבלי.
 

## נעמען פון די קאפיטלעך אין דער תוספתא 
אין דער תוספתא פון דער מסכתא זענען דא דריי פרקים:

#**גרנן למעשרות**
#**החמרין**
#**המהבב**

קאַטעגאָריע:משניות
מסכת שביעית

**מסכת שביעית**, איז די פינפטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלאך) אין דער מסכתא 
קאַטעגאָריע:משניות
קאַטעגאָריע:ירושלמי
מסכת כלאים

**מסכת כלאיים** איז די פערטע מסכתא פון סדר זרעים אין משניות.

## נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא 
כלאים
אטען

קליין|בילדער פון אטען
**אַטען** איז די הױפּטשטאָט פֿון גריכנלאַנד.
ער געפינט זיך אין דער פעריפֿעריע (ראיאן) פון אטיקע.
די היסטאריע פון אטען גייט צוריק מער ווי דריי טויזנט יאר.
די שטאט אטען האט א באפעלקערונג פון 655,780, און באדעקט א שטח פון 39 קוואדראט ק"מ.

אטען האט גאר א סך אוראלטע מאנומענטן. דער מערסט באוואוסטער פון זיי איז דער פארטענאן אויפן אקראפאליס.

## אוראלטע צייטן 
אין די אוראלטע צייטן האבן געוואוינט אין אטען די דראמאטורגן אייסקילאס, סאפאקלעס און אויריפידעס, די היסטאריקער העראדאטוס און טוסידידעס, דער דאקטאר היפאקראטעס, און דער פילאסאף סאקראטעס.

קאַטעגאָריע:גריכנלאנד
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
ביבליאטעק

left|thumb|250px|ביבליאטעק
א **ביבליאָטעק** אַנטהאַלט אַ זאַמלונג פֿון ביכער, ספֿרים, צײַטשריפֿטן, סי.די.'ס און די.ווי.די'ס. און אױך אַלטע היסטאָרישע פֿאָטאָקאָפּיס אויף פילם, אײַנגעטײלט אין א סיסטעם אַז די לײענער און באַזוכער זאָלן זיך קענען גרינג אױסטרעפן זײער באַגער. די גרעסטע ביבליאָטעק אױף דער ײִדישער װעלט איז די נאַציאָנאַלע ביבליאָטעק אין ירושלים װאָס האָט העכער 5,000,000 בענדער. פֿון זײ אַרום 150 אינקונאַבולען און 90% פֿון אַלע ביכער װאָס זײַנען געשריבן אױף ײִדיש פֿון דער גאַנצער װעלט.

## זעט אויך
* וויקיביבליאטעק

## וועבלינקען 
* דער אידישער ווירטואלער ביבליאטעק
* אינדעקס צו דער יידישער פעריאדיק 
* צייטונגען אין דער נאַציאָנאַלער ביבליאָטעק פון ישראל 

קאטעגאריע:אינפארמאציע
*
מסכתא

**מסכתא** (העברעיש: **מסכת**) איז א באנד אין א סדר פון די זעקס סדרים, וואס רופט זיך ששה סדרי משנה, אדער איינע פון די מסכתות קטנות וואס איז נישט אריין אין משניות.
* עס זענען פארהאן 63 מסכתות פון משניות.

* די משניות האט רבי יהודה הנשיא רעדאגירט.

## עטימאלאגיע 
ס'איז אנגענומען אז דער נאמען באדייט א בינטל פון ווייץ, נעמליך אז אין יעדע מסכת איז צאמגענומען איין געוויסע ענין ווי אין א בינטל.

## תלמוד 
אויף רוב מסכתות איז פארהאן ביידע תלמודים, אויסער סדר זרעים וואו בבלי האט נאר ברכות, סדר קדשים וואס האט בכלל נישט קיין ירושלמי און טהרות וואו ס'איז נאר דא גמרא אויף נדה.

## מדרשים 
פארשידענע מדרשים זענען אויך געשריבן אין פארעם פון א מסכת:
* מסכת גיהנום
* מסכת גן עדן
* מסכת חיבוט הקבר

קאַטעגאָריע:ש"ס
ווירוס

צו מיינט איר קאמפיוטער ווירוס?

א **ווירוס** איז א מיקראסקאפישער באשטאנדטייל (אדער ענגליש פארטיקל = קליינע טיילכל) וואס איז באשטאנד צו אינפעקטירן די קעמערלעך (ענגליש צעלן) פון א ביאלאגישן ארגאניזם. 

דאס ווארט שטאמט פון לאטייניש *virus*, טייטש "סם". 

אין תוך גענומען באשטייען ווירוסן פון גענעטישן מאטעריאל ארומגעכאפט דורך א פראטעין-פאנצער ("קאפסיד", דאס הייסט א פראטעינען-קאפסל). 

דער דאזיקער קאפסל שיידט זיי אונטער פון אנדערע פארטיקלען וואס זיינען אנדערש ווי ווירוסן. די פארשונג פון ווירוסן הייסט וויראלאגיע און די פארשערס, ד.ה. די וויסנשאפטלער וואס פארשן זיי, הייסן וויראלאגן. 

ווירוסן זיינען ענלעך צו אנדערע פאראזיטן וואס מוזן לעבן אינעווייניק אין א קעמערל, ווייל זיי קענען זיך ניט מערן מחוץ א "גאסטגעבער"-קעמערל. זיי קענען אינפעקטירן א סך מינים ארגאניזמען, סיי בעלי חיים און געוויקסן, סיי באקטעריעס. 

שוין לאנג בושעוועט א מחלוקת, צי ווירוסן זיינען לעבעדיקע ארגאניזמען. ס'רוב ווירוס-פארשערס האלטן זיי פאר ניט-לעבעדיקע, וויייל זיי קומען ניט נאך אלע ברייט-אנגענומענע תנאים פאר לעבן. צווישן אנדערע פארמאגן ווירוסן גארניט קיין אייגענע קעמערל-הייטל, און אליין קענען זייי אויך ניט מעטאבאליזירן. צוריקגערעדט, זיינען פאראן אנדערע ארגאניזמען, וואס מע האלט בדרך-כלל יא פאר לעבעדיקע, וואס זיי קומען ניט נאך יענע תנאים. 

אויב מע וואלט זיי יא געהאלטן פאר לעבעדיקע, וואלטן זיי געווען אן אויסנאם צום כלל (דער "קעמערלעך-טעאריע) אז אלע לעבעדיקע זאכן באשטייען פון קעמערלעך. ווירוסן באשטייען ניט פון קעמערלעך, נאר אינפעקטירן זיי.

## ווירוס קראנקייטן 
די קראנקייטן פאקן, ווינטפאקן און גריפע קומען פון ווירוס אינפעקציעס.

קאַטעגאָריע:וויראלאגיע
קאַטעגאָריע:קרענק