open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
אברהם זכות

ר' **אברהם זכות** איז געבוירן אין יאהר ה'רי״ב אין סאלאמאנקא און נפטר געווארן אין יאהר ה'רע"ה.
זיין פאטער איז ר' שמואל ב"ר אברהם זכות. א תלמיד פון דעם גדול ר' יצחק אבוהב.

ר' אברהם איז געווען א גרויסער גאון א בקי אין ש"ס ופוסקים, א גרויסער בעל מקובל, און א קלוגער אין פארשידענע חכמות ווי איסטארלאיגע שטערן, און היסטאריע, ער האט געשריבן דעם באקאנטן ספר ספר היוחסין, וואס איז פון די ערשטע היסטאריע ספרים ביי יודן. ער איז אויך געווען א מאטעמאטיקער און אן אסטראנאם און ער איז געווארן דער קעניגלעכער אסטראנאם אין פארטוגאל.

ער איז געבוירן אין סאלאמאנקא אין ספרד, און פון דארט איז געגאנגען קיין תוניס, איבעראל האבן גוים און אידן צוגלייך איהם מקבל פנים געווען צו הערן זיין חכמה.

עס ווערט פארציילט א אינטערעסאנטע מעשה פון זיין חכמה, אז איינער פון די קעניגן פון ספרד האט געהאט גרויס קנאה אויף אים, און האט באשלאסן איהם אויסשפילן, ער האט אים געפרעגט צי ער ווייסט פון וועלכן טויער ער וועט ארויס גיין פון דער שטאט און פון וועלכן ער וועט צוריק אריין קומען. ר' אברהם האט מיט זיין חכמה פארשטאנען אז דער קעניג וויל אים שלעכטץ טון, האט ער געזאגט אז ער ווייסט, ער וועט עס פארשרייבן אויף א פאפיר, און ווען דער מלך וועט צוריק קומען וועט ער זען אז דארט שטייט פונקטליך געשריבן פון וואו ער איז ארויס.

ר' אברהם האט אפגעשריבן אויף א פאפיר, מען האט באהאלטן די פאפיר און קיינער האט נישט געטארט אריין קוקן דערין, דער מלך איז געגאנגען און האט אויסגעהאקט א נייעם טויער ארויסצוגיין פון דער שטאט, און איז פון דארט ארויס און צוריקגעקומען, דער מלך האט צוזאמען גערופן יעדן צו ווײַזן אז ר' אברהם איז א ליגנער, אבער ווי ערשטוינט איז ער געווארן ווען מען האט אויפגעמאכט דעם פאפיר איז דארט געשטאנען אז דער מלך וועט אויסהאקן א נייעם טויער פון דארט וועט ער ארויסגיין פון דער שטאט (נשמת חיים פכ"ב מאמר ג').

דער משנת חכמים פון מהר"ם חגיז שרייבט אויב ווילסטו וויסן פונקטליך די שלשלת היוחסין פון די חכמי המשנה און פון די חכמי גמרא, זאלסטו שטענדיג קוקן אין דעם גלוסטיגן ספר היוחסין.

קאַטעגאָריע:אחרונים
קאַטעגאָריע:אסטראנאמען
קאַטעגאָריע:היסטאריקער
הערש

[קליין|249x249פיקס|[הערש]]
דער **הערש** איז א חיה, עס אנטהאלט אין זיך עטלעכע מינים, די נאטור–פאָרשער רעכענען אויס ארום צוואנציק סארט הערשן. איר טבע איז זי לעבט צוזאמען אין סטאדעס מיט אנדערע הערשן, דעריבער ווען מע זעט א הערש, זאָל מען וויסן אז בדרך כּלל קומט נאָך נאָך איינער.

דער הערש האָט גרויסע אויסגעשפּיצטע הערנער, וואָס דערמיט באשיצט ער זיך פון די ווילדע חיות וואָס שפּרינגען אויף אים. די פארב פונעם הערש איז גרוי און געל אָדער גרוי און ברוין, און אזוי באשיצט ער זיך אין מדבר, ווען מען דערקענט אים נישט פון דער ווײַטנס, מען מיינט אז דאָס איז זאמד.

דער הערש האָט א שטארקן חוש השמיעה, ער קען זייער גוט הערן, בײַ יעדע פארדעכטיקע זאך שטעלט ער זיך גלייך אפּ און שפּיצט אָן זײַנע אויערן צו הערן מען קען דאָס זען ווי זײַנע אויערן שטעלן זיך אויף. אויב זעט ער א געפאר לויפט ער גאָר שנעל, וואָס דער הערש איז באקאנט מיט שנעלע שפּרינגען.

ער הייסט אן איידעלע חיה, ער איז איינער פון די שענסטע חיות מיט חן, זײַנע צוויי הערנער און זײַנע גרויסע אויגן דריקן אויס באשיידנהייט און ליבלעכקייט,

די הערשן עסן דערנער, זיי קענען זיך אויפהאלטן א לאנגע צײַט אָן וואסער וויבאלד זיי ציען ארויס וואסער פון גראָז און פון אנדערע סאָרט געוויקסן.

## הניח מעותיו על קרן הצבי 
דער הערש האָט א טבע אז עס פאלן אראָפּ זײַנע הערנער און ער לייגט זיי אין איינער פון די גריבער, און זיי וואקסן שפּעטער צוריק פרישע, דעריבער איינער וואָס ריזיקירט מיט געלט רופט מען אים אָן "ער האָט עס ארויפגעלייגט אויף הערנער פון א הירש", ווײַל ער וועט עס ערגעץ אנידער לייגן און מער נישט געפינען.

## הערשן אין די יידישע מקורות 
הערשן פארנעמען אן אָרט אלס סימבאל פון געשיקטקייט, צוליב זייער נאטור פון לויפן שנעל, אזוי ווי דער תנא יהודא בן תימא זאָגט אין די משנה: **רץ כצבי**... לעשות רצון אביך שבשמים.
אזוי אויך געפינען מיר אין שולחן ערוך הלכות שבת אז אויב א הערש געפינט זיך אין אן ארומגעצוימט פּלאץ, איז מען עובר אויף דעם איסור צידה ווען מען פאנגט אים שבת, וויל צוליב זײַן געשיקטקייט קען ער נאָך אנטלויפן.

קאטעגאריע:חיות
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
קונטרס

א **קונטרס** איז געווענליך א ביכל אדער ספר אין וועלכן מען דרוקט אפ דברי תורה, אדער ערנסטע השקפה מאטריאל. א קונטרס ווערט געווענליך געדרוקט מיט פאפירענע דעקלעך און נישט געבינדן. אדער ווען עס איז גאר קליין ווערט עס געסטעיפלט.

אויך א געשריבן ספר פון עטלעכע בלעטער רופט מען א קונטרס.

עס קען זיין פעלער ווען א מחבר איז מחליט אנצורופן אפילו א דיקן באנד מיטן נאמען "קונטרס", דאס איז געווענליך ווייל מען דרוקט דאס נאר פאר צייטווייליג, און ס'איז נאך נישט פולשטענדיג אויסגעארבעט, אדער צוליב ענווה פונעם מחבר וואס האלט זיך נישט ראוי ארויסצוגעבן א ספר.

עס קען אויך געדרוקט ווערן אהן הארטע דעקלעך צו שפּאָרן הוצאת הדפוס.

## רש"י 
ווען רש"י האט צום ערשט ארויסגעגעבן זיין פירוש אויף ש"ס, האט ער דאס ארויסגעגעבן אין קונטרסים, דערפאר באציהען זיך די בעלי התוספות צו רש"י אלס **פירוש הקונטרס** (יודיש באדייט: דער בעל הקונטרס פארטייטשט).
קאטעגאריע:ביכער
אילת איינגאס

[קליין|250px|דער רעכטער איינגאס אין דער אילת איינגאס און דער לינקער איז דער [גאלף פון סועץ|סועצער איינגאס]]
דער **אילת איינגאס** (, ) איז א גרויסער איינגאס פון צפון ים סוף אין מזרח זייט פון סיני.

דער איינגאס איז לאנג 170 ק"מ, ברייט ביז 26 ק"מ, און זיין טיפסטער ארט איז טיף 2 ק"מ. ער איז א טייל פונעם גרויסן אפריקאנער שפאלט.

דער איינגאס האט א רייכער עקאלאגיע מיט הונדערטער זגאלן פיש און פילע סארטן קאראלן.
קאַטעגאָריע:איינגאסן
גאלף פון סועץ

[left|thumb|250px|דער רעכטער איינגאס אין דער [גאלף פון אקאבא און דער לינקער איינגאס איז דער גאלף פון סועץ]]

**גאלף פֿון סועץ** איז דער איינגאס פון צפון ים סוף אין מערב זייט פון סיני.
דער איינגאס איז לאנג 314 ק"מ, און זיין ברייט איז פו 19 ביז 32 ק"מ.

אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער גאלף פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען לֹעבן דעם מיטלענדישן ים.

סועץ
סועץ קאנאל

[left|thumb|250px|דער [גאלף (ים)|גאלף וואס מע זעט אונטן איז דער גאלף פון סועץ]]
דער **סועץ קאנאל** איז א קינסטלעכער (געבויעטער און נישט א נאטורליכער) קאנאל וואס גייט דורך אין מצרים און טײלט אפ אזיע מיט אפריקע טריקענישן. דער קאנאל איז זייער נוצבאר צוליב דעם וואס ער באניצט אלס א קורצן דורכגאנג פאר שיפן פון אזיע צו אייראפע און פֿאַרשפּאָרט צו ארומקרייזן גאנץ אפריקע.

## היסטאריע 
6 יאר נאך די זעקסטאגיקער מלחמה וואס ישראל האט זיך באזעצט נעבן דעם קאנאל, האט מצרים אויסגעבראכן דער יום כיפור מלחמה אין יאר ה'תשל"ד אנטקעגן ישראל. די מלחמה האט זיך געענדיקט מיט א פייער שטילשטאנד און דער קאנאל האט זיך ווידער אויפגעמאכט נאכן שלום אפמאך אין יאר 1975.

## דער קאנאל היינט 
אין 2004 האט עגיפטן געזאגט אז זיי ווילן פארברייטערן דעם קאנאל כדי זאל מען קענען אריבערפירן אין איר גרעסערע לאד־טאנקען. ביאלאגיער האבן א פארדאכט אז דאס קען צובריינגען זאלן ימישע חיות פון דער ים סוף אריבערגיין צום מיטלענדישן ים און פארניכטן פארשיידענע עקזיסטירטע מינים אינעם מיטלענדישן ים.

קאַטעגאָריע:קאנאלן
קאַטעגאָריע:עגיפטן
קאַטעגאָריע:קערפער פון וואסער
ים סוף

קליין|250px|ים־סוף
**ים סוף** אדער **דער רויטער ים** (העבאריש; **הים האדום**) איז אן אפצווייג פון דעם אינדישער אקעאן. צפון זייט פון דער ים סוף איז צעשפרייט צוויי איינגאסן: דער אילת איינגאס און דער איינגאס פון סועץ.

אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער איינגאס פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען נעבן דעם מיטלענדישן ים.

אויף די ברעגן פונעם ים סוף ליגן די לענדער דזשיבוטי, עריטרעא, סודאן, עגיפטן, ישראל, יארדאניע, סאודי אראביע און תימן.

צווישן די שטעט אויפן בארטן פונעם ים סוף זענען אילת, אקאבא, שארם א-שייך, דזשעדא, פארט סודאן, אסעב, סועץ און מאסאווע.

קאַטעגאָריע:ימען
איינגאס

[left|thumb|250px|דער [גאלף פון אקאבא און דער גאלף פון סועץ]]

א **ים איינגאס**  איז א וואסער-קערפערשאפט וועלכע זיצט ארומגענומען מיט טריקענישן פון דריי זייטן אבער איז באהאפטן צו א גרעסערן וואסער (געווענליך אן אקעאן) פון איין זייט.

באוואוסטע איינגאסן אין דער וועלט זענען:
* פערסישער איינגאס
* איינגאס פון מעקסיקע
* איינגאס פון סועץ

## זעט אויך
* בוכטע

*
רעפארם יידנטום

. 
**רעפאָרם־אידנטום** איז א שטרעמונג פון אידן וואס האלטן נישט פון דער פליכט פון תורה און מצוות.

ביי די ארטאדאקסן ווערט נישט רעפארם פארעכנט אלס א אידישע רעליגיע. אָרטאָדאָקסישע אידן האבן געפירט קאמפן קעגן זיי אמאל ווער עס זאל פארטרעטן די אלגעמיינער אידישקייט.

## היסטאריע 
רעפארם האט זיך אנטוויקלט אין דייטשלאנד אין סוף דעם 18טע י"ה, פון דארט איז דאס אריבער צו מערב אייראפע און נאך דער ערשטער וועלט קריג ווען א סך אידן האבן עמיגרירט צו די פאראייניגטע שטאטן איז דאס אויך דארט שטארק אריין. (די אסימילאציע איז זייער גרויס ביי זיי.)

אין יענער תקופה האבן די אידן באקומען אין אייראפע  (גלייכרעכטיקייט), וואס צוליב דעם האט זיך געעפנט פאר זיי דער אפציע פון זיך אסימילירן מיט די גויים. אזעלכע האבן אויסגעקליבן זיך אינגאנצן אריינמישן אין די גוישע וועלט, און אזעלכע האבן אויסגעקליבן צו בלייבן אין דערמיט, וואס פון זיי האט זיך אנטוויקלט דער רעפארם שטרעמונג. איר צוועק איז געווען צו איינהאלטן טאטאלע אסימילאציע. זיי האבן געטוישט מנהגים און תפילות צו אדאפטירן די מאדערענע געפיראכצער.

## רעפארם פרינציפטן 
צווישן זייערע הויפט פרינציפטן:
* ס'דא אן אייבערשטער
* דער גרויסער עיקר פון זיי איז, דאס גילוי ה' איז נישט דער ווארטליכע דיקטירונג פון תורה אין סיני, און וואס די שרשרת הקבלה פון תורה שבע"פ איז אויך נישט אמת. עפ"ל, גילוי ה' איז עפעס וואס פאסירט אין די באוואוסטזיין, אזוי ווי א סובייקטיווע (נישט ווארטליכע אונד נישט אקספליצירטע!) השראה צו יעדעם דור און יעדעם איד. די גאנצע תורה, שבכתב ושבע"פ, איז געווען געשריבען פון מענטשען וואס האבן באקומען אזולכע וואגע השראה. פאר דעם ס'דא אזוי פיל אונטערשידן אונד סתירות אינערהאלב די מסורה, און פאר דעם דארף יעדעם דור ענדערן די דת ווי ער וויל, אהן די מעכאניזמן פון הלכה אונד פוסקים. אין דיזעם אספעקט, פון גלויב אויף א "פארטשרייטענדע גילוי" ווי דאס הייסט, האלטען די רעפארמער ווי כריסטליכע ליבעראלע קירכען. זי גלייבען וואס אזאלכע פארשטענדיס לאסט די פראבלעם פון מאדרענן פארשונג אונד קריטיק: אפילו וואס וויסענשאפט האט דעמאנסטרירט דאס די תורה איז געשריבען פון מענטשען איבער לאנגע צייט אונד איז נישט געגעבען פון סיני, מ'קען וייטער גלייבן וואס די תורה קומט פון דעם אייבערשטער.
* ס'נישטו א משיח עפ"ל, און בית המקדש ווירד נישט געבויט אין ירושלים, און ס'נישט זיין קיין קיבוץ גלויות.
* ס'וועט נישט זיין תחיית המתים, אונד ס'נישטו מלאכים. די רעפארמער, באאיינפלוסט פון מאדערנען פארשונג, גלייבן אז מלאכים און תחיית המתים זענען געקומען אונז די מסורה פון די אלט-פערסישע רעליגיאן.

## זעט אויך 
* הומאניסטישע יידישקייט

קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
קול קורא

קול קורא איז געווענליך א מודעה אין וועלכן רבנים פאדערן אויף דעם ציבור, וויאזוי מען זאל זיך פירן, און זענען מעורר אויף פארשידענע פירצות.

צום ביישפיל:
*איסור צו פארן קיין פלארידא.
*איסור קעגן שמאלע קליידער פאר פרויען.
*מען זאל נישט גיין מיט שייטלעך.

קאטעגאריע:קאמוניקאציע
V-1 און V-2 ראקעטן

left|thumb|250px|V-1 ראקעט
left|thumb|250px|V-2 ראקעט
V-1 ראקעטן איז א ראקעטע וואס די נאציס האבן אויסגעטראפן, עס מאכט אן א גרויסע שאדן, און האט אומגעברענגט אסאך מענטשן, דורכאויס די צווייטע וועלט מלחמה. אנהייב מיטן שיסן די V-1 ראקעטן, שפעטער האבן די דייטשן אויסגעטראפן די V-2, דאס איז עטוואס מער פונקטליכער און מאכט מער שאדן.

ביי די צווייטער וועלט קריג ווען די דייטשן האבן געזעהן אז זיי פארלירן דעם קריג, האבן זיי זיך אנגעהויבן באנוצען דערמיט, זיי האבן געשיקט די ראקעטן בעיקר קיין ענגלאנד, וואס האט אהנגעמאכט גרויס שאדן אויף די ענגלישע באפעלקערונג. די ערשטע ראקעטע האבן זיי געשאסן סיון ה'תש"ד (12 יוני, 1944). אויך שפעטער אין דעם גאנג ווען די אליאירטע האבן איינגענומען דייטשלאנד זעלבסט האבן זיך די דייטשען באנוצט דערמיט, ווען די ענגלענדער האבן זיך געשלאגן איינצונעמען אנטווערפן און האלאנד האבן די דייטשען באשאסן די פארט שטאט מיט די ראקעטען, אין איין פאל איז באוואסט אז דער v ראקעטע איז געפארן אויף א טעאטער הויז אין אנטווערפן, און האט גע'הרג'ט הונדערטער מענטשן. ביי די ענדע פון די מלחמה האבן די דייטשן אויסגעשאסן איבער צען טויזענט V ראקעטן.

ווען די דייטשע גענעראלן האבן געדרוקט אויף היטלער אז דייטשלאנד פארשפילט דעם קריג, האט זיי היטלער געענטפערט אז מען האט שוין די V-1 און V-2 ראקעטן און דאס וועט מאכן אז ענגלאנד וועט זיך מוזן אונטערגעבן אונטער דייטשלאנד, פאקטיש האט עס נישט געהאלפן פאר די דייטשן, און די ענגלענדער האבן ווייטער געקעמפט ביז דער פולער דייטשער קאפיטולאציע.

די דייטשן האבן געשיקט קיין יאפאן, מיט צווי סובמארינען, ראקעטעס פון די V סארט, וואס זענען קיינמאל נישט אנגעקומען, עס איז קיינמאל נישט קלאר געשטעלט געווארן פארוואס.

נאכן קאפיטילאציע פון דייטשלאנד, האט די פאראייניקטע שטאטן, און די ראטן פארבאנד, אנגעפירט א געיעג, נאך די דייטשע וויסנשאפטלער, וואס האבן אנטדעקט די ראקעטעס, א גרויסע טייל פון די געיעג דורכאויס די קאלטע קריג יארן, איז געווען נאכדעם וואס די דייטשע וויסנשאפטלער, האבן אסאך אויפגעטון מיט זייער ערפארונג מיט קאסמאס.

קאַטעגאָריע:ראקעטן
חובבי ציון

**חובבי ציון** איז געווען פארשידענע אידישע גרופעס פרומע און פרייע וואס האבן געטון וועגן זיך באזעצען אין ארץ ישראל.

רוב זענען געווען רוסישע משכילים, וואס נאך איידער ציוניזם איז געגרינדעט געווארן, האבן זיי איינגעזען, אז יידן האבן נישט קיין צוקונפט אין רוסלאנד, און אין אוקראינע, און האבן באשלאסן ארויף צו גיין קיין פאלעסטינע, די ערשטע גרופע איז אנגעקומען אין די שפעטע 1870ער יארן.

קאַטעגאָריע:משכילים
קאַטעגאָריע:ציוניזם
יהושע לייב דיסקין

רבי **משה יהושע לייב דיסקין** (ה'תקע"ז, הוראדנא - כ"ט טבת ה'תרנ"ח, ירושלים) איז געווען דער בריסקער רב, פון די גרעסטע לוחמים אנטקעגן די ציונים.

ער איז געבוירן אין וואלקאוויסק, רוסלענדישע אימפעריע צו זיין פאטער, הרב בנימין דיסקין.

ער איז געווען רב אין לאמזשע, מעזריטש, קאוונע, שקלאוו, בריסק און ירושלים, ווען ער האט זיך געצויגן דארטן אום תרל"ח און איז געווארן דער מנהיג פונעם אלטן יישוב.

קאטעגאריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:גדולי ישראל ארויף קיין א"י
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
אייפל טורעם

left|thumb|250px|דער אייפל טורעם

דער **אייפֿל טורעם** (פראנצויזיש: *Tour Eiffel* **טור-עפֿעל**) איז אן אייזערנער טורעם געבויט אין פאריז, פראנקרייך, לעבן דעם סען טייך.ער איז די העכסטע סטרוקטור אין פאריז און איינע פון די מערסטע באקאנטסע מאנומענטן פון איבער דער וועלט. בשעת מען האט אים געבויט איז דער אייפל טורעם אריבערגעשטיקן דעם וואשינגטאן מאנומענט צו ווערן די העכסטע מענטשן־געמאכטע סטרוקטור אין דער וועלט, א טיטל וואס ער האט געהאלטן 41 יאר ביז מען האט געענדיגט די קרייזלער געביידע אין ניו יארק סיטי אין 1930.

ער הייסט *אייפל* נאך זיין אינזשעניר, עס איז דאס מערסטע באזוכסטער מאנומענט פון איבער די וועלט; 6,428,441 מענטשן האבן באזוכט דעם טורעם אין יאר 2005 און מער פון 200,000,000 זינט איר קאנסטראקציע. 
 
אריינגערעכענט מיט איר זיבן און אכציגער פוס'יגער אנטענע, איז דער סטרוקטור א 1,063 פוס הויך.
 
דער טורעם איז היינט צוטאגס דער פופטער גרעסטער סטרוקטור אין פראנקרייך.

עס וועגט א 7,300 טאן.

מען טוט פארבן אים איבער יעדע דריטע יאר כדי ער זאל נישט ווערן פארזשאווערט.

ביי דער דייטשעr אקופאציע פון פאריז אין 1940 האבן די פראנצויזן געשניטן די ליפט-קאבלען. דער טורעם איז געווען פארמאכט דורך דער אקופאציע און מען האט פארראכטן די ליפטן נאר אין 1946. אין 1940, האבן דייטשע זעלנער געדארפט קלעטערן ארויף דעם טורעם צו הענגען דארט זייער פאן.

## בילדער 

טעקע:Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006.jpg|קוקנדיג דרום-מזרח אראפ דעם Champ de Mars, Tour Montparnasse אין דער ווייטנס און לעז אינוואליד גאנץ לינקס.
טעקע:TourEiffel gobeirne.jpg|Looking down from the first level at one of the feet of the tower.
טעקע:France Paris-Eiffel-Tower 2005.jpg|(נענטערער קוק)
טעקע:Lightning striking the Eiffel Tower - NOAA.jpg|Struck by lightning in 1902.
טעקע:Paris 75007 Rue de Buenos Aires 20051230 Eiffel Tower.jpg|קוקנדיק פון א זייטנגעסל
טעקע:Paris Parvis des Droits de l'homme 20070320 Eiffel Tower.jpg|אייפל טורעם
טעקע:Eiffeltornet i Paris.JPG|אייפל טורעם
טעקע:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|אייפל טורעם פון דעם טראקאַדערא ביים זון אויפֿגאנג
טעקע:Eiffel Tower Keychain.jpg|קליינער מאדעל פון אייפל טורעם פאר טוריסטן.
טעקע:Dimensions tour Eiffel.JPG|Dimensions of the Eiffel Tower
טעקע:Eiffel_daedalus.jpg|Details of the structure from the stairs
Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg

## רעפערענצן
## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:פאריז
קאַטעגאָריע:פראנקרייך
קאַטעגאָריע:טורעמס
ווערט

צי מיינט איר אן ארטיקל אדער א טעמע?

**ווערט** איז אן אויסדרוק וואס דרוקט אויס די באגריף פון דאס שוויות און מהות פון א א זאך אדער א באגריף לויט די שאצונג פון די אויגן פון מענשטן, אדער דורך אנדערע באגרייפן'גען

יעדעס ווערד וויבאלד עס איז פארבינדען אין דעם מענטש'ס אויגן און זיין באגרייפן עס, איז דאס שטענדיג סוביעקטיוו און נישט זיכער. א זאך וואס קען האבן פיל ווערד ביי איינעם, קען זיין גארנישט ווערד ביים צווייטען, אדער אפילו פארן זעלבן מענטש קען זיך טוישן דער מצב. לויט דעם קאנצעפט, איז אפילו א געוויסער זאך איז טייער ביז גאר ביי אסאך מענטשן איז דאס נאך נישט קיין פאקט אז דער זאך איז טאקע ווערד באמת. למשל, א געוויסער מאן קען אויסקוקן שיין און ציענד אין די אויגן פון אסאך פרויען, אבער אסאך ווינציגער מענער וועלן שפירן א ווערד כלפי פארן דעם מאן זעלבסט.

אפילו אין פעלד פון פינאנץ איז דאס אויך אזוי, א גלעזל וואסער האט נישט קיין ווערט ביי רוב מענטשן אבער פאר א מענטש אין מדבר האט דאס א ווערט פון פיל געלט ווייל ער איז שרעקליך דורשטיג.

לויט דעם איז די ווערט אלס מעלות אדער מידות פון א מענטש אויך נישט קיין אבסאלוט'ער ווערד; צ.ב.ש. גוט, אדער שלעכט, מותר אדער אסור זענען בלויז אין די אויגן פון געוויסע מענטשן א.א.וו.

קאַטעגאָריע:מידות
ריא דע זשאנערא

left|thumb|250px|א בליק אויף ריא
**ריא דע זשאנערא** מען רופט זי אויך ריא סתם אזוי. דאס איז א שטאט ביים ברעג ים אין בראזיל וואס איז באקאנט אלס טוריזם ציאונג פונקט.

עס איז אמאל געווען פאר א שטיק צייט די הויפט שטאט פון בראזיל

עס הייסט אז אזוי אלס *טייך פון יאנאוואר*

אירע דראג אינפעסטירטע געגנטן וואס ווערן געטריבן פון ארימקייט און גענגס איז א שם דבר אין די גאנצע וועלט, די פאליצי ציטערט און איז אינטערטעיניגט דארטן די פארברעכער.

טראץ דעם אלעם איז איר הערליכער פאנאראמע פון ריזן גראדע בערג אין הימל אריין אין די געשמאקע ביטשעס און פעסטיוואל א פלאץ ווי טויזנטער קומען אהין יעדן טאג פאר וואקאציע אין אירע גאר טייערע לוקסוסדיגע האטעלן וואס זענען אויסגעשורהט צענדליגע מיילן דורכאויס די פלאזשעס.

קאַטעגאָריע:שטעט אין בראזיל
קאַטעגאָריע:טוריזם
די ביטלס

**די ביטלס** (ענגליש: *The Beatles*) זענען געווען אן ענגלישער ראק טרופע פון ליווערפול וואס אירע מיטגלידער זענען געווען דזשאן לענאן, פאל מאקארטני, דזשארדזש האריסאן, און רינגא סטאר. זיי זענען צווישן די מערסטע קאמערציאנאלע הצלחה'דיגסטע און באקאנטסטע טרופעס אין די היסטאריע פון פאפולער מוזיק.

די ביטלס זענען די בעסט סעלינג מוזיקאלישער אקט פון אלע צייטן אין אמעריקע זינט איר גרינדונג, לויט דער רעקארדינג אינדוסטריע אסאסיאציע פון אמעריקע, וואס סערטעפירט זיי אלס דאס העכסטע אויספארקויף'טער בענד פון אלע צייטן, באזירט אויף אמעריקאנע סעילס פון סינגלס און אלבאמען.

אין בריטאניע האבן די ביטלס ארויסגעגעבן מער פון 40 סארטן סינגלס, אלבאמען וואס האבן דערגרייכט נומער 1 אויפן מארק טאפ רעליסעס.

די קאמערציאלע הצלחה האט זיך איבערגעחאזערט דורכאויס און איבער די גארער וועלט און פיל לענדער און פעלקער: זייער רעקארד קאמפאני אי.עם.איי., האבן אפגעשאצט אז אין 1985 האבן זיי שוין אויספארקויפט איבער א ביליאן דיסק און טעיפ קאפיס פון זייערע ניגונים איבער די וועלט.

אום 2004, האט ראלינג סטאן מאגאזין זיי געלייגט אין ראנג אלס #1 אויפן שפיץ פון זייער ליסטע פון די 100 גרעסטע ארטיסטן פון אלע צייטן. לויט דעם זעלבן מאגאזין, האט זייער אייגענארטיגער שאפענדער מוזיק און קולטור'ליכער אימפאקט געהאלפן דעפענירן די 1960'ער יארן, און איר איינפלוס אויף פאפ קולטור קען זיך נאכאלטס שפירן היינט צוטאגס.


קאַטעגאָריע:טרופעס
עלוויס פרעסלי

left|thumb|250px|עלוויס פרעסלי
**עלוויס אהרן פרעסלי** (יאנואר 8, 1935 - אויגוסט 16, 1977) איז געווען אן אמעריקאנער, באוווסט ווי פון די גרויסע ראק ענד ראל זינגער, אויך איז ער געווען אן און אקטיאר. עס איז מער באקאנט אלס פשוט מיט זיין ערשטן נאמען בלשון חיבה אלס *עלוויס*; אדער אויך "'דער קעניג פון ראק און ראל", אדער איינפאך "דער קעניג".

פרעסלי איז געבוירן צו אן ארימע פארפאלק וואס שטאמן פון אידן, זיין טאטע א טראק דרייווער, זיין מאמע א ניי מאשין ארבייטארין האבן פארלוירן זיין צווילינג ברודער, און אים האבן אים אויפגעצויגן אלס איינציג קינד, פון אינגווייז אן איז ער געווען טייל פון די קריכע כאר און דארטן האט ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זינגער פון געמישט קאנטרי מוזיק גאספעל בלוס ניגונים מיט גראמען און נאך זשענערס. ער האט זיך אנטוויקולט א פעסטע שטימע און אן אויסטערלישער ענערגעטישער דעליווערי - וואס דאס איז געווען פון די ערשטע פארעם'עס פון ראק און ראל.

פרעסלי האט אויך געמאכט 33 מאוויס און געשלאגן מערערע רעקארדס פאר קאנצערטן אנגעפילקייט וואס זיין פערפארמאנץ האט געצויגן הונדערטע טויזנטע צוהערער זיי מיטצוהאלטן לייוו, ווי אויך טעלעוויזיע רעטינגס און רעקארדן סעילס. ער איז סאבסעקוועטלי געווארן איינע פון די בעסט סעלינג און מערסטע אייפלוסרייכסטע ארטיסטען אין די היסטאריע פון פאפולער מוזיק.

אבער זיין לעבן פון כבוד און זיין אזוי פארגעטערט ביי די מאסן, ווי אויך זיין ארומפארן שטענדיג אויף די וועגן צו זינגן האט אים אוועקגעריסן פון זיין אינגן לעבן, מיט א דראג אווערדאזע אין עלטער פון בלויז 42 יאר צום שאק און צער פון זיינע פען'ס איבער די גארער וועלט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ראק זינגערס
אינטערנעט פארום

**פארום** אדער **אינטערנעט פארום** איז א וועב באזירטער אפליקאציע פאר דארטן אפצוהאלטן דיסקוסיעס, שמועסן און פאסטן דארטן באנוצערס אינהאלט, פון זייערע ארבעט, געשרייבאכצער ווי ארגומענטס, אדער הילף, שאלות און עצות אדער סתם פיילס ווי בילדער און ווידעא. א.א.וו.

אינטערנעט פארומס זענען אויכט אין אלגעמיין אנגערופן וועב פארום'ס, מעסעדעזש בארד'ס, דיסקוסיע בארד'ס, (עלעקטאראניק) דיסקאסיע גרופעס, דיסקאסיע גרופעס, בולעטין בארד'ס, א.א.וו.

דער טערמין "פארום" אדער "בארד" קען מיינען די גאנצער קהילה אדער בלויז די דאזיגע אונטער- פארום וואס דינט מיט איין געוויסער טעמע.

די מעסעדזשס געשריבן ווערט אויסגעלייגט און אויסגעפארעמט אדער אין א כראנאקאלישער סדר אדער ווי א לאנגע קייט און פאדעם פון דיסקאסיעס.

א שפירונג פון א ווירטואלער קהילה ווערט אפט אנטוויקלט ארום די דאזיגע פאראום'ס וואס זיי האבן געוויינליך שוין כסדר'דיגע באנוצער.

טעכנעלאגיע, קאמפיוטער שפילן און\אדער ווידעא שפילן, מאדע, רעליגיע און פאליטיק זענען פאפולערע פעלדער פון פארום גענג, אבער עס איז פארהאן פארום'ס פאר א ריזן נומער פון פארשידענארטיקע טעמעס דורכאויס דעם אינטערנעט.

## אידישע פארוםס 
* כל העולם כולו
* חדשות אנש

קאַטעגאָריע:אינטערנעט
*
עסטעטיק

**עסטעטיק** אדער **עסטאטיקע** - אין איר מער ארגינעלער פארעם פון א גריכיש ווארט איז אן אפטייל פון פילעזאפיע, א מין שאצונג אין א ווערד סיסטעם, וואס שטודירט די טעם פונעם מענטש פון זיינע עמאציאנאלע טיילן, וויאזוי ער כאפט אויף א זאך ווי למשל א בלום צו ער האלט אז עס איז שיין צו נישט. וויבאלד עס איז דאך א מציאות אז על טעם וריח אין להתווכח, גייט דאס בלויז אריין אין פילעזאפיע טערמין'ען דאס אפצושצן. עס איז בעיקר עוסק אין ארט וואס דארטן איז דא גאנעטע בנינים וויאזוי דער מוח רעאגירט בשעת'ן קוקן דערויף.

דאס טוט אפהאנדלען א מענטש'ס פאראורטל, דיסקרימינאציע און משפט'ן וויאזוי די אלע פאקטארן וועלן אויפכאפן ביי אים שיינקייט, עקל, פאן, זיסקייט, נארישקייט, פארוויילונג, הארמאניע, לאנגווייליגקייט, אדער טראגעדיע. א.א.וו. וו.צ.ב.ש. א שיכור האט ליעב עפעס וואס א ניכטערער האט נישט ליעב, אדער א פרומער האט ליעב עפעס וואס א פרייער האט נישט ליעב. די אלע שטודיעס זענען עסטעטיק.

קאטעגאריע:פילאסאפיע
קאטעגאריע:שיינקייט
קאטעגאריע:קונסט
קארצער

**קארצער** איז אן אמאליגע איזאלירט ווינקל אין בית המדרש ווי מען פלעגט איינשפארן די וואס מען פלעגט קנס'ענען.

קאטעגאריע: בית המדרש
קאטעגאריע:אידישע היסטאריע
לייב טראצקי

קליין|לייב טראצקי
**לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי** () (געבוירן **לייבל ברוינשטיין**) איז געווען איינער פון די דריי גרינדער פון דער קאמוניסטישער שיטה (די אנדערע זענען געווען לענין און סטאלין.

ווען לענין איז געשטארבן אין יאר 1924, האט ער געהאט גרויסע טשאנסן, צו איבערנעמען די פירערשאפט אין רוסלאנד, אבער סטאלין האט אים באזייטיקט. סטאלין האט אבער מורא געהאט פון אים, און האט אים געוואלט הרגענען, טראצקי איז אנטלאפן קיין מעקסיקא וואו ער האט  געוואוינט  אין קאיאקאן, מעקסיקא שטאט אינעם בלויען הויז פונעם מאלער דיעגא ריווערא און זיין ווייב די מאלערין פרידא קאהלא.

ער איז געווען א איד, און די אנטיסעמיטיזם באשולדיגן צוליב אים אז די אידן האבן א חלק אין קאמוניזם, און אז די אידן זענען שולדיג אין אלע צרות וואס קאמוניזים ברענגט. 

זיין סוף איז געווען אזוי ווי אלע מענטשן וואס האבן געמיינט גוטס און האבן זיך געדרייט ארום סטאלין. סטאלין האט געשיקט זיינע ען קא ווע דע געהיימע אגענטן און מען האט אים דערשאסן אין מעקסיקא.

יהודה דוד אייזנשטיין דערציילט אין איינע פון זיינע חיבורים, אז ער האט אים באגעגנט אין אמעריקע אין באהעלטעניש.

*שריפטן אויף יידיש

קאַטעגאָריע:היסטאריע פון רוסלאנד
קאַטעגאָריע:יידן
קאַטעגאָריע:קאמוניסטן
קאַטעגאָריע:רוסישע פאליטיקער
פיצא

thumb|250px|רויע פיצאס אין א קלאסישער האלץ־אויוון
left|thumb|250px|איטאלא־אמעריקאנישע פיצא
**פּיצאַ** (אדער **פּיצע**, און גענוי **נאפּאָליטאנישע פּיצא**; איטאליעניש: *pizza napoletana*) איז אן איטאליענישער געבאקענער מאכל פון נאפאלי, געמאכט פון א דין קיילעכדיג פלאך ברויט, טיפיש באדעקט מיט א שיכט פון פאמידאר סאס, מאצארעלא קעז, און באזיליק.

פיצא איז געברענגט געווארן קיין אמעריקע דורך די איטאליענער וועלכע פלעגט ווערן געמאכט אויף א קאמפליצירטן אופן, אין אמעריקע האט מען געטוישט דעם רעצעפט און איז געווארן א שטארק פארשפרייטער און באקאנטער מאכל אין אמעריקע אלס א פעס"ט פו"ד און דערנאך איבער דער וועלט.

פיצא ווערט געווענטליך געמאכט מיט טייג און דערויף לייגט מען "פיצא סאוס" וואס ווערט געמאכט פון פאמידארן מיט קעז. עס זענען אויף פארהאט אסאך סארט אויסלייגן פון פיצא ווי למשל מיט אדער אן קעז, מיט גרינצייג, שוואמען און געוויסע פירות אזוי ווי איילבירטן. ביי די גוים איז אויך דא וואס לייגן פלייש אויף פיצא וואס דאס מאכט די פיצה טריפה אלס בשר בחלב.

פיצא טייג איז א גייענדער ארטיקל פאר פיצא געשעפטן, מענטשן וואס ווילן מאכן זייערע אייגענע רעצעפטן קענען קויפן גרייטע פיצא טייג אין רוב לאקאלע פיצא געשעפטן, היינט קען מען שוין אויך קויפן פארפרוירענע גרייטע פיצא טייג אין געוויסע גראסעריס.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
שמעון בן שטח

**שמעון בן שטח**, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.

## זיין צייט 
**שמעון בן שטח** איז געווען פון דריטן דור זוגות, פון פינפטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.
 
## דריטער זוג 
אין דער משנה שטייט אז **שמעון בן שטח** איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין, און יהודה בן טבאי איז געווען דער נשיא, די גמרא ברענגט א ברייתא אז דאס איז דער מיינונג פון רבי מאיר, אבער די חכמים האלטן פארקערט, **שמעון בן שטח** איז געווען דער נשיא, און יהודה בן טבאי איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגען דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אום יום טוב, יהודה בן טבאי האט געהאלטן אז נישט, און **שמעון בן שטח** האט געהאלטן אז יא.
 
## איבער אים 
די שוועסטער פון **שמעון בן שטח** די קעניגן שלומציון איז געווען געהייראט צו דעם קעניג ינאי, א דאנק איר, איז **שמעון בן שטח** געראטעוועט געווארן - ווען זיין שוואגער דער קעניג - האט אויסגעהארגט אלע חכמים. 

**שמעון בן שטח** האט אנגעפירט א שווערן קאמף קעגען די צדוקים, אין מגילת תענית ווערט פארצייכנט כ"ח טבת אלס טאג וואס **שמעון בן שטח** האט געזיגט די צדוקים און צוריק געשטעלט די סנהדרין.

אין גמרא שטייט געשריבן אז יהודה בן טבאי האט אמאל געהרגעט אן עד זומם, אויף צו ווייזן אנדערש ווי די צדוקים, דאך האט **שמעון בן שטח** אים אויפגעקלערט זיין טעות, זייט דעמאלס האט יהודה בן טבאי אויף זיך גענומען מער נישט צו פסק'ענען קיין הלכה, נאר אין אנוועזנהייט פון **שמעון בן שטח**.

## אין משניות 
* מסכת תענית פרק ג' משנה ח',  
* מסכת חגיגה פרק ב' משנה ט',  
* מסכת סנהדרין פרק ו' משנה ד', 
* מסכת אבות פרק א' משנה ח', 
* מסכת אבות פרק א' משנה ט', 
## זעט אויך 
רשימה:תנאים

## רעפרענצען 
קאטעגאריע:תנאים
אראן בור

קליין|אראן בור
**אראן בור** איז געווען דער דריטער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. ער האט געדינט אין דער אדמיניסטראציע פון אמעריקע'ס דריטן פרעזידענט, טאמעס זשעפערסאן. 

בור איז באוואוסט צוליב זיין פארברעכן אין וועלכע ער האט אומגעברענגט זיין פאליטישן אפאנענט אין א דועל אין 1804. בור איז אנגעקלאגט געווארן פאר מארד און אנטלאפן.

## זעט אויך 
* בור העמילטאן דועל

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
משה מענדלסאן

**משה מענדלסאָן** אויך באקאנט אלס **משה דעסויער**, אדער **מענדלזאן**, אדער **רמ"ד**, (י"ב אלול ה'תפ"ט - ה' שבט ה'תקמ"ו) איז געווען א דייטשער יודישער פילאסאף און ווערט פאררעכנט ווי איינער פון די טאטעס און מערסט באקאנטע פערזענלעכקייטן פון דער משכילישע באוועגונג.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן אין יאר ה'תפ"ט צו זיינע עלטערן מנחם מענדל סופר און ביילא רחל שרה אין דער שטאט דעסוי, דעמאלטס אונטער דער הייליגער רוימישער אימפעריע, נאך וועלכער ער ווערט אויך גערופן. פון זיין מאמענ'ס זייט איז ער אַן אייניקל פון רמ"א. זיין פאטער איז געווען א סופר.

אלס קינד האט ער שוין גע'שמ'ט אלס עילוי און געלערנט מיט רבי דוד פרענקל בעל ״קרבן העדה״ אויף ירושלמי. ווען זיין רבי איז אריבער קיין בערלין ווערן דארט רב איז ער מיטגעפארן.

## השקפה 
## דער ביאור 
שטארק באקאנט איז זיין חומש אין וועלכן ער האט איבערגעזעצט די פסוקים צו דער דייטשער שפראך.

## אראטאדאקסישער בליק אויף אים 
כאטש ער איז געווען א שומר תורה ומצוות איז ער פאר די ארטאדאקסישע יידן געווארן א סימבאל פון אפיקורסות פאר דער אסימילאציע פון כלל ישראל. דער חת"ם סופר שרייבט אין זיין באקאנטער צוואה: **בספרי רמ"ד, אל תשלחו יד**. 

ר' עקיבא יוסף שלעזינגער שרייבט אין זיין ספר א פירוש אויף דער צוואה פונעם חת"ם סופר אז וויבאלד ער האט אריינגעברענגט אסימילאציע ביי יידן, דעריבער האבן זיך רוב פון זיינע קינדער געשמדט און זענען געווארן פאלנע גוים.

## וועבלינקען 
* ספר נתיבות השלום איז א חומש מיט דייטשן תרגום און א פירוש דורך משה מענדלסאן. נתיבות השלום אויף בראשית

קאַטעגאָריע:דייטשע יידן
קאטעגאריע: משכילים
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
קאַטעגאָריע:מחברי ספרים
קאַטעגאָריע:איבערזעצער
יונתן בן עוזיאל

**יונתן בן עוזיאל** איז געווען פון די תנאים, ער איז געווען דער גרעסטער תלמיד צווישן די אכציג תלמידים פון הלל הזקן.

זיין קבר איז אין עמוקה, נישט ווייט פון צפת, אין גליל.

די גמרא פארציילט פון די גרויסע הייליגקייט זיינע, אז ווען א פויגל פלעגט אדורך פליען העכער זיין קאפ ווען ער האט געלערנט איז עס פארברענט געווארן.

ער איז נפטר געווארן כ"ו סיון.

דער אראמיישער תרגום אויף דער תורה וולעכער רופט מען תרגום יונתן איז נתחבר געווארן אין 8טן יארהונדערט און ס'האט נישט קיין קשר מיט אונדזער תנא.

## רעפרענצען 
קאטעגאריע:תנאים
אזערע

[קליין|250px|אן אזערע אין [ארגענטינע]]
[קליין|250px|אן אזערע אין [ארעגאן]]
אַן **אָזערע** (אדער **וואסער איינזאמלונג**) איז א קליין ים, וואס איז א גרויסער טייל פון וואסער ארומגעוויקלט מיט טריקעניש. אין אלגעמיין זיינען די וואסער זיס. צב"ש דער כנרת און דער ים המלח ווערן פארעכנט אלס אזערעס.

די גרעסטע אזערע אין דער וועלט איז דער קאספישער ים, מיט 394,299 ק"מ². די גרעסטע פרישוואסער אזערע איז סופעריאר אזערע (82,414 ק"מ²), פון די גרויסע אזערעס אין צפון אמעריקע.

## זעט אױך 
* טייך

אזערעס
קאַטעגאָריע:קערפער פון וואסער
שוועמל

קליין|לינקס
**שוועמל ** איז דימינוטיוו פון שוואם. עס וואקס גאר שנעל נאך א רעגן.
## אין יידישקייט 
אויף א שוועמל מאכט מען א שהכל.

קאַטעגאָריע:פאנגי
קאַטעגאָריע:עסנווארג
שטיוול

**שטיוול** (יידיש ירושלמיש: **באָטן**) איז א ספעציעלע סארט גרויסע שיך אנצוטוען אין פרעסטיגע קעלט, און אין א שניי.

סקווערער חסידים גייען מיט שטיוול אלץ ווען מ'גייט מיט א שטריימל, אלץ א שבת לבוש.

קאַטעגאָריע:קליידונג
זופ

thumb|left|גרינצייג זופ
**זופ** איז א פליסיג עסנווארג וואס מען געווענליך עסט ווארעם מיט א לעפל.

עס זענען דא פארשידענע סארט זופן:

* יויך (עופות זופ)
* גרינצייג זופ
* בארשט
* לינזן זופ
* מינעסטראנע (אין איטאליע)

קאַטעגאָריע:עסנווארג
שבת שירה

דעם שבת ווען מען ליינט אין דער תורה די סדרה בשלח רופט מען **שבת שירה**, ווייל די שירת הים ("אז ישיר") ליינט מען אין יענער סדרה.

## מנהגים פון שבת שירה 
**שבת שירה** איז א מנהג אז מען שפרייט אויס קאשע אדער ברויט ברעקעלעך פאר די פייגלעך בשכר וואס זיי האבן אויפגעגעסן די מן וואס דתן ואבירם האבן אויסגעשפרייט שבת אינדערפרי אין מדבר צו קענען זאגן אז שבת פאלט אויך מן.
קאַטעגאָריע:שבת
זילבער

250px|לינקס
250px|קליין|זילבער
**זילבער** () איז א כעמיקאלער עלעמענט, נומער 47, מיטן סימבאל **Ag**. עס איס א טייערער מעטאל, א שטאפל אונטער גאלד.

אין שלמה המלך'ס צייטן איז זילבער געווען טייערער פון גאלד וואס האט זיך געדרייט אין די מיסטן.

זילבער אין פרעפאראטן האט אויך א פעולה אין כעמישן אנאליז, ווי למשל ביי טיטראַציעס.

קאַטעגאָריע:איבערגאנג מעטאלן
ביג בענג

[קליין|250px|לויטן ביג בענג מאדעל, דער [אוניווערס אנטוויקלט זיך פון אן עקסטערעם געדעכטן און הייסן שטאנד. קאסמאס זעלבסט האט זיך אויסגעשפרייט מער און גרעסער זינט דעמאלטס, שאפעדיג און טראגענדיג אלע גאלאקסיס און מאטריאל זינט דאן.]]

דער **ביג בענג** (גרויסער קנאק) איז פיזיקאלישער קאסמאלאגישער טערמין, וואס האט צוויי הויפט מיינונגען.
עס איז א קאסמאלאגישער מאדעל אין וואס דער אוניווערס האט זיך געטאן אויסברייטערן פאר א צירקע 13.7 ביליאן יאר, אנהייבענדיג זיך פון א מעכטיגען געדעכט און הייסער שטאנד.

דער טערמין איז אויך באנוצט אין א שמעלערן זין פון ווארט צו אראפמאלן טאקע אט די פונדאמענטאלע "פייער-קנויל" וואס האט אויסגעפלאצט ביים אנהייב אדער נאנט צום אנפאנג פון צייט אין די היסטאריע פון דעם אוניווערס.

אבזערוואציענאלע באווייזען פון דער קאסמאלאגיע וואס טוט עדות זאגן איבער דעם געשעניש פון א ביג בענג טוט אריינרעכענען די אנאליזן אויף די ספעקטרום פון ליכטיגקייט פון די גאלאקסיס, וואס טוט ווייזן א ריקונג צום ריכטונג פון לענגערע וועוולענטס פרפארציאנאל צו יעדעס גאלעקסי'ס דיסטאנץ אין א שייכות אראפגעמאלן אין האבל'ס געזעץ. קאמבאנירט מיט די השערה און אנעמונג אז די אבזערווירער לאקירט איבעראל ווי נאר אין די אוניווערס וואלטן געמאכט ענדליכע אבזערוואציעס (די קאפערניקען פרינציפ), דאן טוט זיך דאס איינגעבן אז די צעשפרייט זעלבסט טוט זיך אויסברייטערן.
עקסטראפאלאציע פון די דאזיגע אויסברייטערונג צוריק ציוועגס אין צייט, שטעלט אונז אוועק א שטאנד אין די ווייטער פארגאנגענהייט אין וואס דער אוניווערס איז געווען אין א שטאנד פון געוואלדיגע געדעכטקייט און טעמפראטור. די הייסע, געדעכטע שטאנד איז דער שליסל פרעמיס פארן ביג בענג.

טעארעטישע אונטערשטיצע פארן ביג בענג קומט פון מעטאמאטישע מאדעלן, וואס ווערט אנגערופן פרידמאן מאדעלן, וואס צייגן אז דער ביג בענג איז נאכאנאנד אייניג געשטימט מיט דער אלגעמיינער רעלאטיוויטעט און מיט דעם קאסמאלאגישע פרינציפ, וואס זאגן אז די אייגנשאפטן פון דעם אוניווערס מוז זיין זעלבסטשטענדיג פון די פאזיציע אדער אריענטאציע.

די טעאריע פון ביג בענג ניוקליעאסטעזע טוט פאראויסזאגן די ראטעס אויף וואס די פארשידענע ליכטיגקייט עלעמענטן זענען באשאפן אין מאדעלן פון די ערשטע פאזען און די פריע אוניווערס און געבט רעזולטאטן וואס זענען אין גענעראל אייניג שטימענד נאכאנאנד מיט די אבזערוואציעס.

די ביג בענג מאדעל טוט אויך פאראויסזאגן די קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע, אן אונטערגרונט פון שוואכע מיקראכוואליע ראדיאציע וואס פילט אן דעם גאנצן אוניווערס.

די ערפינדונג פון קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע אין 1964 האט געפירט צו א זשענעראלע אנעמונג צווישן פיזיקער אז דער ביג בענג איז דער בעסטער מאדעל פון די אנפאנג פון דעם אוניווערס.

קאַטעגאָריע:קאסמאלאגיע
פרילינג

[250px|קליין|פעלד פון מאָן, [טוסקאני|טוסקאַני, איטאליע, מײַ]]
קליין|די אַרגענטינע מנהג צו געבן געל בלומען אין די אָנהייב פון פרילינג ווי אַ סימבאָל פון פרייד, ענערגיע און אָפּטימיזם האט פאַרשפּרייטן צו פילע לענדער.
**פרילינג** איז די תקופה אין יאר נאך ווינטער און פאר זומער.

אין דער תורה פרשת ראה שטייט: שמר את חדש האביב וואס פון דעם זעהט מען אז ניסן מוז אלעמאל זיין פרילינג, אבער וויבאלד די זון יאר איז לענגער פון 12 אידישע מאנאטן מיט בערך 11 טעג קען זיך דאס רוקען, דארפאר יעדעס מאל וואס די 11 איבריגע טעג זאמלען זיך אהן צו א חדש לייגט מען צו נאך א חדש צו יענע יאר. א יאר וואס האט 13 חדשים הייסט א שנה מעוברת, אדער א שוואנגערדיגע יאר.

קאַטעגאָריע:וועטער
שטות

**שטות**

שוטה הייסט אזא סארט משוגענער, א מענטש וואס זיין שכל איז נישט גלייך און איז נישט מיושב.

אין די הלכה געפינען מיר סימנים ווען א מענטש הייסט א שוטה: איינער וואס גייט אליינס ביינאכט. ער נעכטיגט אין א בית הקברות. ער צורייסט זיינע בגדים. ער פארלירט וואס מען גיט אים.

לויט די הלכה איז א שוטה פטור פון אלע מצות, ער איז נישט באגלייבט ביי משא ומתן, ער קען נישט זוכה זיין און נישט מזכה זיין (שו"ע חו"מ סי' רל"ה ס"ב). א שוטה האט אויף א פראבלעם ביים זיך געטן וויבאלד זיין גט איז נישט קיין גט, און א פרוי א שוטה קען נישט מקבל זיין זיין א גט. (כתובות קיב. יבמות קיג:).

די משנה (בבא קמא) זאגט *חרש שוטה וקטן פגיעתן רעה*, עס איז אך און וויי ווער עס הייבט אהן מיט א שוטה, ווען ער שעדיגט איינעם איז ער נישט מחויב צו באצאהלן, אבער ווען מען שעדיגט אים איז מען אים מחויב צו באצאלן.

עס איז אויך דא א זאך ווי *עתים שוטה עתים חלומה*, אמאל איז ער שוטה אמאל איז ער געזונט, פון דאנעט נעמט זיך דאס ווערטל וואס מען זאגט אויף א מענשט וואס איז אביסל נארמאל, ער איז **עתים**.

אין דער גמרא (גיטין סח:) שטייט, א שוטה זאגט נישט איבער א זאך יעדן טאג, דאס הייסט אויב איינער זאגט איבער יעדן טאג די זעלבע נארישקייט, און מען ווייסט נישט צי ער איז א שוטה אדער נישט דארף מען חייש זיין אפשר איז ער גערעכט, אזוי האט מען געטראפן אז שלמה המלך איז דער מלך נישט אשמדאי.

קאַטעגאָריע:פסיכאלאגיע
קאסמאס

[קליין|200px|אן אור אלט געמאלן בילד וויאזוי זיי האבן געזען דעמאלטס דעם קאסמאס אין יאר [1539 אין אנטווערפן.]]
קליין|250px|דער קאסמאס ווי דאס ווערט געזען פון אן עראפלאן.
[קליין|250px|א [קאסמאס שאטל ווערט געשיקט צום קאסמאס.]]
דער **קאסמאס** איז דער ראיאן פון דעם אוניווערס אינדרויסען פון דער אטמאספערע. 

דאס ווארט קומט ארגינעל פון א גריכישן טערמין וואס מיינט פשוט סדר, אז עפעס איז אויסגעשטעלט אין א סיסטעמאטישער אראנזשירונג. עס איז פשוט דער פארקערטער קעגנארטיקער טערמין פון כאאס. דאס ווארט קאסמעטיק וואס מען נוצט צו מאכן שיין דאס געזיכט קומט אויך פון דעם שורש ווארט.
 
[thumb|250px|left|דער גרעסטער שטח פון דעם אוניווערס ביז דערווייל געכאפט דורך [NASA.]]

פיטאגאראס איז מקובל צו האבן געווען דער ערשטער פילאסאף צו נוצן דעם טערמין פארן אוניווערס, ווארשיינליך צוליב זיין סדר וואס דאס איז געווען אין זיינע אויגן עפעס געטליך און העכער מסודר אלץ לויט עפעס א סודותדיקן פלאן פון גאט.

קאסמאלאגיע איז א שטודיע און חכמה פון דעם קאסמאס אין פארשידענע פון די אויבענדערמאנטע מיינונגען, ווענדענדיק זיך אויף דעם קאנטעקסט.

טייל פילאסאפן ניצן אבער דעם טערמין צו רעדן פון אלע מאניפעסטאציעס פון עקזיסטענץ, אריינגערעכענט פארשידענע שיכטן פון באוויסטזיין.

## זעט אויך 
* קאסמאלאגיע
* קאסמאגראפיע

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:קאסמאלאגיע
אמעריקאנער דאלאר

קליין|250px|$1 ביז $100 באנקנאטן
דער **אמעריקאנער דאלאר** (סימבאל: **$**, קאד: **USD** ) איז די אפֿיציעלע וואלוטע פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. 

דער דאלאר ווערט צעטיילט אויף 100 סענט. ער ווערט אויך באניצט אין אסאך אנדערע לענדער. 

די קלענסטע מטבע איז איין צענט. די אנדערע מטבעות זענען א ניקל (5 סענטס), א דיים (10 סענטס), א פֿערטל (25 סענטס) און א האלבער דאלאר (50 סענטס).

ס'איז אויך דא א מטבע פון א גאנצער דאלאר, וואס ווערט נישט באנוצט אפט.
קליין|מרכז| 100,000 $ שטר

## פראדוצירונג 
די וואלוטע ווערט געמאכט דורך די יו-עס ביורא אוו ענגרעווינג און דרוקן און די מינט דעפארטמענט וועלכע זענען ביידע א טייל פונעם יו-עס טרעזשורי דעפארטמענט. דער פעדעראלער ביורא פון ענגרעווינג ענד דרוקן פראדוצירט די באנקנאטעס פון איינס, צוויי, פינף, צען, צוואנציג, פופציג, און הונדערט דאלארן. עס איז אמאל געווען גרויסע באנקנאטעס פון פינף הונדערט, טויזנט, און פינף טויזנט. די גרעסטע באנקנאטע וואס די יו-עס האט אמאל געמאכט איז געווען הונדערט טויזנט דאלאר באנקנאטעס וועלכע זענען געדרוקט געווארן אין 1934, און איז נאר גענוצט געווארן פאר טראנזאקציעס צווישן די בענק און פעדעראלע רעזערוו און איז קיינמאל נישט אריין אין צירקולאציע. 

די מינט דעפארטמענט פראדוצירט די איינס, פינף, צען, און פינף און צוואנציג צענט מטבעות און אויך די גאלדענע דאלאר מטבע וועלכע רופט זיך די סאקאגאוואי גאלד דאלאר מטבע וועלכע איז דער נאכפאלגער פאר די ביז איצטיגע סוזען בי אנטאני דאלאר מטבע. 

די מינט דעפארטמענט פראדוצירט 30 מיליאן מטבעות פער יאר פאר די צירקולאציע. די יו-עס ביורא אוו גראווירן און דרוקן פראדוצירט 37 מיליאן באנקנאטעס אין איין טאג אין די ווערט פון 696 מיליאן דאלאר, און 95 פראצענט איז אלטע באנקנאטעס וועלכע ווערן איבערגעמאכט נאכדעם וואס זיי גייען צוגרינד.

## וואלוטע קאנטראל 
צו האלטן קאנטראל אויף אלע געלטער איז איינגעשטעלט א סיסטעם אז אלע געלטער וואס ווערן דעפאזיט אין בענק ווערן איבערגעגעבן צו די פעדעראלע רעזערוו בענק וועלכע טוישן דאס אויף פאר נייע געלט פאר וועלכע די בענק באצאלן א קליינע אפצאל פאר די סערוויס. די רעזערוו בענק שיקן אפ דאס געלט צו די מינט דעפארטמענט וועלכע קוקן דאס איבער און ווי זיי זאגן איז נאר א דריטל גענוג גוט צו קענען ווייטער צירקולירן. דאס איבעריגע געלט ווערט פארטיליקט און ריסייקעלט צו נייע באנקנאטן. דער 1 דאלאר ביל ווערט דאס מערסטע גענוצט און האלט נישט געווענליך מער ווי אנדערהאלבן יאר. א פינפער האלט 2 יאר, א צענער און א צוואנציגער 3-4 יאר, און א פיפציגער אדער הונדערטער ארום 9 יאר.

## וועבלינקען 
* אמעריקאנער דאלאר (היסטאָריש און קראַנט באַנקנאָטעס) (ענגליש) (דייַטש)

## זעט אויך 
* וואלוטע 
* פאלשע געלט אין אמעריקע

קאַטעגאָריע:וואלוטע
קאַטעגאָריע:פינאנץ
רבי אבא

**רבי אבא** איז געווען אן אמורא אין דעם דריטן דור פון די אמוראים, אין בבל אין 2־טן יאָרהונדערט; רבי אבא האָט געוואוינט צוערשט אין בבל און דערנאָך איז ער אוועק קיין ארץ־ישראל. די שפּעטערדיקע אמוראים, װאָס זענען געווען אין בבל האָבן גערופן רבי אבאן רבותינו שבארץ־ישראל ("אונזער רבי פון ארץ ישראל"). אין דער גמרא ווערן פון אים געבראכט א סך הלכות און דברי אגדה; די גמרא דערציילט, אז רבי אבא האָט אזוי ליב געהאט ארץ־ישראל, אז ווען ער איז געקומען פון בבל קיין ארץ־ישראל און איז צוגעקומען אין דער שטאָט עכו, וואו עס איז די גרעניץ, האָט ער געקושט די שטיינער פאר גרויס ליבשאפט צום לאנד. עס װערט אויך דערציילט, אז ער פלעגט געבן צדקה אז קיינער זאָל נישט באַמערקן, און דעריבער האָט ער זיך אָנגעטאָן א זעקל מיט מטבעות און עס אױפגעהאָנגען אויף די פּלײצעס, כדי די אָרימע לייט זאָלן פון דאָרט נעמען געלט, און ער זאָל ניט זען, ווער עס נעמט.

רבי אבא א תלמיד פון רב הונא, רב יהודה און פון אביי,
ער איז געווען א חבר און א תלמיד פון ר' אמי, עס איז באקאנט מיט איהם די סוגיא נסכא דר' אמי.

די גמרא זאגט די הלכה בלייבט ביי דיני ממונות ווי ר' אבא וויבאלד ער איז א דיין פון ארץ ישראל און איז נחית לעומקא דדינא, ער גייט אריין אין די טיפעניש פונעם דין.

פאר ער איז ארויף פון ארץ ישראל קיין בבל, האט ער זיך נישט נישט געוואלט באווייזן פאר זיין רבי / חבר ר' יהודה, ווייל ר' יהודה האלט אז מען טאר נישט ארויף גיין פון בבל קיין ארץ ישראל, וויבאלד ירמי' הנביא האט געזאגט פאר אידן בבלה יובאו. ער האט מתפלל געווען פאר ער איז ארויף קיין ארץ ישראל יהא רעוא דאימא מילתא דמתקבל השי"ת זאל העלפן איך זאל זאגן זאכן וואס מיינע חברים זאלן גלייכן.

ער איז דערנאך צוריק געגאנגען קיין בבל, ווייל מען געפונט אים דערנאך אין בבל.

יעדן ערב שבת האט ער געקויפט פון דרייצן פלייש געשעפטן פלייש לכבוד שבת, ער האט נישט געוואלט אז די פלייש געשעפטן זאלן בלייבן מיט פלייש, ווייל דעמאלטס וועלן איבער א וואך צושטעלן ווייניגער פלייש פאר שבת פארן ציבור, דעריבער האט ער אפגעקויפט אלע איבעריגע פליישן.

אויך איז געווען מיטן נאמען אבא:
* אבוה דשמואל, דער פאטער פון דעם אמורא שמואל
* רב אבא, אן אמורא אין זעקסטן דור,  א חבר פון רב אשי.

## רעפערענצן
## קוואלן
אבא
פייערווערק

[קליין|250px|פייער ראקעטן ביי א [סילוועסטער אין אויסטראליע 2005]]
**פֿייערווערק** זענען דינאמיטן געמאכט פון שיספולווער (אן אויפרייס מאטעריאל). זיי שיסן ארויס שיינע קאלירטע ליכט אין דער הויך. דאס באנוצט ווי א פארוויילונג אין פארשיידענע פייערטעג.

קאטעגאריע:ראקעטן
קאַטעגאָריע:קולטור
קאַטעגאָריע:פארוויילונג
אימון-סיסטעם

[קליין|250px|א [סקענינג עלעקטעראנישער מיקראסקאפ בילד פון אן איינציגער ניוטראפיל (געל), איינעמענדיג א אנטראקס באקאטעריע (אראנזש).]]

די **אימון־סיסטעם** איז א קאלעקציע פון ביאלאגישע מעכאניזמען אינערהאלב אן ארגאניזם וואס שיצט און היט אים קעגן אינפעקציעס דורך אידענטיפיצירן און הרג'ענען פאטאגענען.

עס כאפט אויף פאטאגענעס פון אלע סארטן פון ווירוסן ביז צו פאראזיטישע ווערעם און דערקענט זיי פון זייער אנדערשטקייט אז זיי באלאנגען נישט אין די ארגאניזמען נארמאלע צעלן און ביאלאגישער טישו (געוועבע).

די וועג וויאזוי די אימון־סיסטעם כאפט אויף די פרעמדע פאטאגענען איז גאר שטארק קאמפליצירט, וויבאלד די דאזיגע פעטאגענס טוען זיך זייער קונטסליך אדאפטירן און עוואלוציענירן מיט נייע וועגן צו זיך גוט באזעצן אינעם גאסטגעבער ארגאניזם.

כדי צו איבערלעבן דעם נסיון טוט די אימון־סיסטעם אויסנוצן פארשידענע מעכאניזמען וואס האבן זיך אין איר אויך עוואלוציענירט צו דערקענען און מאכן אומשעדליך די פאטאגענען.
אפילו פשוט'ע איינצעלער ארגאניזמען וו.צ.ב.ש. באקטעריע האט אין זיך ענזים סיסטעמען וואס טוט זי שיצן און היטן אנטקעגן ווירוס אינפעקציעס.

אנדערע הויפטן אימון מעכאניזמען האבן זיך עוואלוציענירט אין אלטע אויקאריאטעס און פארבלייבן אין זייער מאדערנע אייניקלעך, ווי ביימעלעך, פיש, רעפטיליעס, און אינסעקטן.

די מעכאניזם טוען אריינרעכענען אנטימיקראביעלע פעפטידן וואס ווערט גערופן דעפענסין'ס, פעטערען רעקאגנישען ריסעפטארס, און די קאמפלעמענט סיסטעם.

אבער מער סאפיסטיקירטע מעכאניזםס איז אנטוויקעלט געווארן לעצטענס, מיט דער עוואלוציע פון ווערטעברעיטס.

די אימון־סיסטעם פון ווערטעברעיטס אזאלכע ווי מענטשן איז צוזאמגעשטעלט פון פארשידענע סארטן פון פראטיןס, צעלן, ארגאנען, און טישו, וואס טוען אלע אינטעראקטירן אין א געדרייטע גאר טיפע דינאמישער נעצווערק.

אלס טייל פון א מער קאמפליצירטער אימון ענטפער, די ווערטעברעיט סיסטעם אדאפטירט זיך מיט די צייט צו דערקענען און אויפכאפן די פעטאזשען'ס מער פונטקליך און פארלעסליך.

די אדאפטירונג פראצעס באשאפט אן אימוניטישע זכרון און ערמעגליכט נאך מער עפעקטיווער שוץ דורכאויס די צוקונפטיגע צאםשטויסענישן מיט די דאזיגע פעטאגען'ס.

דאס פראצעס פון אייגן געבויטע אימוניטעט איז די באזיס פון וואקסינירונג.

אומ'סדר ביי דער אימון־סיסטעם קען גורם זיין קרענק.

אימיונאדעפישענסי קרענק געשען ווען די אימון־סיסטעם איז ווייניגער אקטיוו ווי נארמאל, רעזולטירענדיג און נאכאנאנדיגע און לעבן'ס געפאר אינפעקציעס.

אימיונאדעפישענסי קען אדער זיין א רעזולטאט פון גענעטישער קרענק, אזויווי סעוועיר קאמביינד אימיונאדעפישענסי, אדער קען דאס ווערן פראדוצירט פון פארמעסוטיקלס אדער דורך אינפעקציע, ווי עקווייערט אימיון דעפישענסי (עידס) וואס געשענט דורך רעטראווירוס HIV.

אין קאנטראסט, אויטאאימון קרענק געשען פון א היפעראקטיוו אימון סיסטעם אטאקירנדיג נארמאלע טישוס ווי זיי וואלטן ווען געווען דרויסענדע פרעמדע ארגאניזמען.

געווענליכע אוטאאימיון קרענק טוען אריינרעכענען רעמאטויד אטרייטיס, דייעביטיס מעליטוס טיפ 1 און לופס עריטעמאטאסוס.

די דאזיגע קריטישע ראלעס פון אימונאלאגיע אין געזונטהייט און קרענק זענען פעלדער פון אינטענסיווע סייענטיפישע שטודיעס.

*
גריס

**גריס** (גריץ אין ארגינעלן יודיש) אדער *קוואקער* איז א זאך וואס מען עסט געווענלעך צופרי אדער מיטאג. עס איז מילך געמישט מיט תבואה.

די ברכה איז א מזונות, אבער עס ווענדט זיך ווי געדעכט די גריז איז. אויב איז עס זייער רינעדיג מאכט מען א שהכל.

קאטעגאריע:עסנווארג
זבל"א

**זבל"א** מיינט ווען מען רופט איינעם צו דין תורה און ער ענטפערט אז ער וויל נישט גיין צום בית דין וואס דער תובע האט זיך אויסגעקליבן, נאר ער וויל זיך אליינס אויסקלויבען א בורר, און דער תובע זאל זיך אויסקלויבן זיין בורר, און די צוויי בוררים זאלן צווישן זיך אויסקלויבן א דריטן.

זבל"א איז די ראשי תיבות פון **ז**ה **ב**ורר **ל**ו **א**חד.

קאטעגאריע: דין תורה
סטיווען הארפער

**סטיווען יאזעף הארפער** (ענגליש: *Stephen Joseph Harper*) איז געווען דער 22סטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע פון 2006 ביז 2015.

הארפער איז א קאנסערוואטיווער און איז דער גרינדער פון דער נייער קאנסערוואטיווער פארטיי פון קאנאדע וועלכע איז עטליכע יאר פריער פארמירט געווארן פון צוויי אנדערע פארטייען.
ער איז א גוטער פריינד פון ישראל.

קאַטעגאָריע:קאנאדער פאליטיקער
לוי אשכול

**לוי אשכול** (*לוי עשקאָל*; געבוירן אין רוסלאנד מיטן נאמען **לוי יצחק שקאלניק**; 25סטן אקטאבער 1895, ז' חשוון ה'תרנ"ו - 26סטן פעברואר 1969, ח' אדר ה'תשכ"ט) איז געווען דער דריטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל.
[ממוזער|250px|שמאל|לוי אשכול מיט  [קאמאנדיר פון צפון קאמאנד דוד אלעזר ]]

## לעבנסגעשיכטע 
ער איז געבוירן געווארן ז׳ מרחשון תרנ"ו צו זיין פאטער יוסף שקאלניק און זיין מוטער דבורה (קראסניינסקי). ער איז ארויף קיין ארץ ישראל אינעם יאר ה'תרע"ד (1914) ביי דער צווייטער עליה. 

אין יאר 1963 איז ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער נאך וואס דוד בן גוריון האט פורש געווען פון זיין פרעמיער מיניסטער.

פאר דעם זעקסטאגיקער קריג האט ער געמוסט שענקען פאר משה דיין צו זיין דער זיכערהייטס מיניסטער (כאטש וואס משה דיין האט באלאנגט צו דער אפאזיציע) צוליב דעם וואס יגאל אלון האט דאן פארברענגט ביי א קאנגרעס אין דעם ראטן פארבאנד.

די קנאים פלעגן אים רופן מיט דער מליצה **"אשכול הכופר"** (גענומען פון שיר השירים א, יד).

ער איז נפטר געווארן פון א הארץ אטאקע אין 1969. א טייל האבן באשולדיקט דאס פאלק פארן דרוקן אויף אים פארן זעקס טאגיקער קריג אז ער זאל שטעלן משה דיין, פאר זיכערהייטס מיניסטער, און די באפעלקערונג האט נישט געגלייבט אין אים.

## משפחה 
מיט זיין ווייב, רבקה מהרש"ק (בזיווג ראשון) האט ער איין קינד א בכורה, נועה (אשכול). 

מיט זיין ווייב, אלישבע קאפלאן (בזיווג שני) האט ער דריי קינדער, דבורה (רפאלי), תמה (שוחט) ווייב פון אברהם בייגה שוחט און עופרה (נבו).

זיין ווייב בזיווג שלישי איז געווען מרים זעליקאוויטש.

קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הרצל
ענדגילטיקע לייזונג

**ענדגילטיקע לײזונג** (דייטש: *Endlösung der Judenfrage*) - דאס איז דער נאמען וואס די נאציס האבן געגעבן אויף זייער באשלוס צו פארניכטן די יידן פון אייראפע בעתן חורבן.

## וואנזע קאנפערענץ 
דער באשלוס איז באשטימט געווארן ביי דער וואנזע קאנפערענץ ב' שבט ה'תש"ב (דעם 20טן יאנואר 1942) דורך ריינהארד היידריך וואס איז געווען דער קאמאנדאנט פון די געשטאפא.

## די פארניכטונג אקציעס 
### פארניכטונג לאגערן 
חודש סיון תש"ב זיינען קרוב צו 5,000 יידן, פארשיקט געוואָרן קיין אוישוויץ.

קאַטעגאָריע:חורבן אייראפע
פלאזשע

קליין|א זאמדיקע פלאזשע|300px
[קליין|300px|[מעקלענבורג-מערב פאמעראניע|פאמעראניע פלאזשע *(דאַרס)*]]
**פלאזשע** איז די ברעג וואסער וואס טיילט אפ צווישן דער יבשה און דעם ים. מענטשן גייען אהין זיך אויסלייגן אויף אפרו און וואקאציע. 

דער גערוישש פון כוואליעס, און שפריץ פון פריש וואסער וואס וואשט זיך ארויף אויף די ליגנדע לייבער, וואס באקן זיך אונטער דער הייסער זומער זון, טראגט אוועק דעם מענטש צו שוועבן אין העכערע ספערן פון פאנטאזיע צווישן הימל און ערד פארגעסנדיג פון אלע דאגות פון לעבן.

אין ארץ ישראל איז דא אפגעטייטלטע פלאזשעס פאר חרדים צו שווימען עקסטער מענער און פרויען כדי מען זאל נישט עובר זיין אויף גדרי הצניעות. אויך אין באסטאן.

## וועבלינקען
*  ווידעא קליפ פון פרויען און מיידלעך אין ארץ ישראל (חרדישע און חילוניות) לויבן אויס דעם סדר פון **חוף הנפרד** 

קאטעגאריע:פארוויילונג
קאטעגאריע:נאטור
קאַטעגאָריע:געאגראפיע