open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
רינג-טעאריע

אין אלגעברע איז **רינג-טעאריע** די שטודיע פון רינגען — אלגעברעאישע סטרוקטורן אין וואס עס ווערט דעפינירט צוגאב און טאפלען מיט ענלעכע אייגנשאפטן צו די זעלבע אפעראציעס דעפינירט פאר די גאנצע צאלן. רינג-טעאריע שטודירט די סטרוקטור פון רינגען, זייערע רעפרעזענטאציעס  אדער מאדולן, באזונדערע קלאסן פון רינגען (גרופע רינגען, טיילונג רינגען, אוניווערסאלע איינהילנדיקע אלגעברעס), ווי אויך פארשידענע אייגנשאפטן וואס זענען אינטערעסאנט סיי אינערהאלב דער טעאריע און סיי פאר אירע אנווענדונגען, ווי למשל האמאלאגישע אייגנשאפטן און פאלינאמישע אידענטיטעטן.

קאַטעגאָריע:אבסטראקטע אלגעברע
גולם

דאָס װאָרט **גולם** איז דער טײטש „אַ קערפּער אָן אַ פֿאָרם” און אין דער משנה אין כלים פֿי״ב איז פֿאראן „גולמי כלי מתכת” (נישט־געפֿאָרמטע מעטאל־כלים). מען האָט עס אױך גענוצט צו באַצײכענען אַ מענטש, װאָס האָט נישט קײן שכל, און די משנה אין פּרקי אבות פּ״ה רעכנט אױס די מידות פֿון אַ חכם און גיט צו „וחילופֿיהן בגולם” (פּונקט פֿאַרקערט איז בײם גולם, בײם נישט־קלוגן). שפּעטער האָט מען באַנוצט דאָס װאָרט פֿאַר אַ מענטשן־קערפּער אָן אַ נשמה. אין מדרש רבה ויקרא כ״ט װערט געזאָגט, אַז צוערשט האָט גאָט באַשאַפֿן אדם הראשון אַ „גולם”, נאָר דערנאָך האָט ער אין אים אַרײנגעבלאָזן אַ נשמה.

אין דער ײדישער לעגענדע װערן געבראַכט פֿיל סיפֿורים װעגן פֿאַרשידענע ײדישע פּערזענלעכקײטן, װאָס האָבן געשאַפֿן אַ גולם, זײ האָבן צונױפֿגעשטעלט אַ טױטן קערפּער פֿון לײם צי אַנדערע מאַטעריאַלן און מיט אַ שם המפֿורש אים געמאַכט לעבעדיק, און ער האָט געטאָן װאָס זײן באַשעפֿער האָט אים געהײסן (זעט „דער פראגער גולם”). שױן אין דער גמרא (סנהדרין ס”ה ,ר' חנינא, רבא) װערט דערצײלט װעגן אמוראים װאָס האָבן געשאַפֿן לעבעדיקע באַשעפֿענישן. נאַכער איז עס דערצײלט געװאָרן װעגן רבי שלמה אבן גבירול און אַנדערע. אָמפֿאַרשפּרײטסטן איז די לעגענדע װעגן גולם פֿון מהר״ל (רבי ליװא) פֿון פּראָג (אין 16טן יאָרהונדערט).

די „גולם”־לעגענדע איז באַאַרבעט געװאָרן אין בעלעטריסטישע װערק דורך מײערינק, לײװיק. זײערע גולם־פּאָעמעס האָט מען אױסגעפֿירט אױף דער בינע.

## קוואַלן
קאַטעגאָריע:לעגענדעס
קאַטעגאָריע:קבלה
נחום מגיד

רבי **נחום קאַפּלין** באקאנט ווי: **רבי נחום מַגיד** אָדער **דער ווארשעווער מגיד** (תקצ"ד, 1834 - י"ט אדר תרע"ג, 1913) איז געווען א מגיד אין ווארשע, און אין זיינע לעצטע יאָרן אין ירושלים . ער איז געווען א שוואגער פונעם חפץ חיים.

## לעבנסגעשיכטע 
ער איז געווען א זון פון משה אַהרן גראָסבאַרד און בלומא הענא פון שאַוול. ער האָט חתונה געהאַט מיט רייזא, א טאָכטער פון שמעון עפּשטיין, שטיף־פאטער, און שווער פון רבי ישראל מאיר הכהן פון ראדין - דער חפץ חיים. 

ער האט געוואוינט אין לידאַ און געדינט ווי אַ מגיד שיעור אין דער היגער ישיבה. דערנאך איז ער געווארן אַ מגיד אין ווארשע און איז דעריבער גערופן דער "ווארשעווער מגיד". אין סוף פון זיין לעבן איז ער ארויף קיין ירושלים. ער איז געפארן אין ארץ ישראל אַליין, און פֿאַר עטלעכע חדשים זייַנען זיין פרוי און קינדער געבליבן ביים חפץ חיים אין ראדין ביז זיי זענען נאכגעפארן. ער האט געוואוינט אין דער אַלטשטאָט און געדינט ווי אַ מגיד אין דער "בית יעקב" שול אין דער חורבה פון רבי יהודה החסיד. 

ער איז נפטר געווארן אין תרע״ג און איז באערדיגט געווארן אין הר הזיתים אין ירושלים. 

## משפחה 
זיינע קינדער זענען 

* הרב זלמן קאַפּלין (נפ׳ תרצ״ז) - רב אין טשיזאוו און דיין אין זאַמבראָווע; זיין אייניקל איז נחום קאַפּלין פון די בויער פון קיסריה,
*   הרב נח קאַפּלין (ר׳ נח מגיד) 
*  הרב משה אהרן פינחס קאפלין - דער זיידע פונעם דיין, רבי כתריאל דוד קאַפּלין פון לאָנדאָן.  
* גיטל, די טאָכטער פון רבי נחום מגיד, האָט חתונה געהאַט מיט אברהם בלומענפעלד, אן אייניקל פון ישראל בעק און איינער פון די גרינדער פונעם אַחוה פאַרבאַנד אין ירושלים. אן אייניקל פון אברהם און גיטל בלומענפעלד איז דער כנסת דעפוטאט  אליעזר גרנות. נאך אן אייניקל איז נחום גרנות, אַ וואַסער אינזשעניר, איינער פון די גרינדער פון דעם ייִשובֿ סביון.
*סימא נחמה עפשטיין

## זיינע ספרים 
## הערות 
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים
קאַטעגאָריע:מגידים
קאמבינאטאריק

**קאמבינאַטאריק** איז א צווייג פון דיסקרעטער מאטעמאטיק וואס באהאנדלט ציילונג, סיי ווי א פראצעס סיי ווי אן אויסקום, און געוויסע אייגנשאפטן פון פארשידענע ענדלעכע סטרוקטורן. קאמבינאַטאריק איז גאנץ נאנט צו פיל געביטן אין מאטעמאטיק און ווערט געניצט אין לאגיק, סטאטיסטישער פיזיק, עוואלוציאניסטישער ביאלאגיע, קאמפיוטער וויסנשאפט און נאך.

קאמבינאַטאריק איז א גאר ברייטער געביט אין מאטעמאטיק וואס האט נישט קיין קלארע גרענעצן. פראגעס אין קאמבינאטריק קענען קומען פון ברייטע שטחים פון ריינער מאטעמאטיק, בעיקר פון אלגעברע, טעאריע פון משמעותדיקייט, טאפאלאגיע און געאמעטריע.

קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
כרמל שאמה הכהן

**כרמל שאַמאַ הכהן** (געבוירן 16 אויגוסט 1973) איז דער בירגערמייסטער פון רמת גן. אין דער פאַרגאַנגענהייט, האָט ער געדינט ווי ישראל'ס אַמבאַסאַדאָר צו אָעקד און אונעסקאָ און אַ כנסת דעפוטאט פון דער ליכוד פארטיי.
## משפחה
כרמל שאמה הכהן האט חתונה געהאט מיט וורד און האט דריי זין און א טאכטער.

קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:בירגערמייסטער
קאַטעגאָריע:רמת גן
קאַטעגאָריע:ישראלישע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
שלום מרדכי הכהן שוואדראן

רבי **שלום מרדכי הכהן שוואַדראָן** ( כ"ז ניסן תקצ"ה, 26סטן אַפּריל, 1835 - ט"ז שבט תרע" אַ, 14טן פעברואַר 1911 ), באקאנט ווי דער **מַהַרשַ"ם פֿון ברעזשאַן,** איז געווען א בארימטער רב און פוסק אין גאַליציע .

## לעבנסגעשיכטע 
ער איז געבוירן געווארן אין דער כ"ז ניסן תקצ"ה (1835) צו ר' משה הכהן אין דעם דאָרף יאַניאָוו נאָענט צו זלאָטשעוו, און פון קינדווייז אן האט ער זיך אויסגעצייכענט מיט זיין אויסערגעוויינליכער התמדה. מען זאגט אויף אים אַז ער געווען געוואוינט צו לערנען זעכצן שעה אַ טאָג און נישט שלאָפן מער ווי דרייַ און אַ האַלב שעה. אין זיין יוגנט, איז ער געווען א חסיד פון רבי שלום רוקח פון בעלז, און איז אויך געווען ביי רבי מאיר׳ל פרעמישלאנער. שפעטער האט ער אנגעהויבן פאָרן צום טשאָרטקאָווער רבי׳ן און געווארן זיינס א חסיד. ער האָט באקומען א היתר הוראה אין א גאר יונגער עלטער פון רבי יוסף שאול נאטאנזאן פון לעמבערג. ער האט חתונה געהאט ביי 16 יאר מיט דער טאָכטער פון רבי יקיר פון בעלקאמין.

## הערות 
קאַטעגאָריע:חסידישע רבנים
קאַטעגאָריע:גאליציאנער רבנים
קאַטעגאָריע:כהנים
מאלאגא

**מאַלאַגאַ ** (שפאניש: *Málaga*;  ) איז די הויפטשטאט און די הויפטשטאט פונעם פראווינץ מאלאגא און די זעקסט גרעסטע שטאט אין שפאניע, מיט א באפעלקערונג פון 571,026 אין 2018. זי געפינט זיך אויפן בארטן פונעם מיטלענדישן ים, 100 ק״מ מזרח פונעם דורכגאס פון גיבראלטאר און 130 ק״מ צפון פון אפריקע, און איז די דרומדיקסטע גרויסע שטאט אין אייראפע.

## געאגראפיע 
## היסטאריע 
## עקאנאמיע 
## טראנספארט 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין שפאניע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
עינת קאליש-רותם

עינת קאַליש-רותם (געבוירן דעם 3טן סעפטעמבער 1970) איז דער בירגערמייסטער פון חיפה. זי איז א מיטגליד אין דער אַרבעטס-פּאַרטיי.

קאַטעגאָריע:בירגערמייסטער
קאַטעגאָריע:ישראלישע פאליטיקער
דוד אבודרהם

רבי **דוד אַבודראַהאַם** איז געווען אַ מפרש פון תפילות וואס האט געלעבט ארום יאר ה'ק, 1340 אין שפאניע. אויך באקאנט בקיצור ווי דער **אַבודראַהאַם**.  

ער איז געבוירן צו רבי יוסף אַבודרהם און האט געהייסן נאָך זיין פאטער'ס פאטער. 

## ביאגראפיע 
אבודרהם האט געוואוינט אין סעוויל, שפאניע. ער ווערט גערעכנט א תלמיד פון רבי יעקב בן אשר (דער בעל הטורים), צווישן אנדערע, וועמען ער ציטירט א סך אין זיין ספר. ער איז באקאנט בעיקר צוליב זיין ספר וואס ער האט ארויסגעגעבן אין יאר ה׳ק׳ - "חיבור פירוש הברכות והתפילות" (באקאנט ווי "ספר אבודרהם") וואס זיין ציל איז צוזאמענברענגען אלע תפילות מיט זייער פירוש און זייערע הלכות. אבודרהם מסביר מדוע כתב את הספר בהקדמה: 

## וועבלינקען 
## הערות 
קאַטעגאָריע:ראשונים
קאַטעגאָריע:רבנים אין שפאניע
פסוקי דזמרה

**פּסוקי דזמרה** איז א טייל פון דער שחרית תפילה וואָס זענען פאַרפעסטיקט דורך חז״ל האבן איינגעפירט צו זאגן יעדן טאג. די פסוקי דזמרה הייבן אן מיט דע ברכה  "ברוך שאמר" און ענדיגן מיט דער ברכה "ישתבח". די תפילה אזוי ווי מען זאגט זי היינט איז צאמגשטעלט פון פסוקים גענומען פון די תנ״ך - פון  ספר שמות, פון משלי, דברי הימים, און מערסטנס פון תהילים. 

## מקור פון נאָמען 
דער נאָמען פסוקי דזמרא געפינט זיך צום ערשטן מאָל אין דער גמרא (תלמוד בבלי) : 

## נוסח 
**פסוקי דזִמרה** איז א טייל פון שחרית פון "ברוך שאמר" ביז "ישתבח". די פסוקי דזמרה זענע א סעריע פון פסוקים פון תהלים און דברי הימים, אויך עטלעכע פסוקים פון משלי און נחמיה, און "אז ישיר" פון דער תורה.

לויט נוסח אשכנז הייבט אן מיט "מזמור שיר חנוכת הבית לדוד" (תהלים ל). נאכדעם זאגט מען "ברוך שאמר", "הודו", "מזמור לתודה", "יהי כבוד", "אשרי" און די קאפיטלעך תהלים קמה-קנ (מיט נאך פסוקים), "ויברך דוד", און "ויושע" מיט "אז ישיר".

לויט אנדערע נוסחאות (נוסח ספרד און די ספרדים און תימנים) איז דער סדר א ביסל אנדערש. מ'הייבט אן "הודו", "מזמור שיר חנוכת הבית לדוד", עטלעכע פסוקים און "למנצח בנגינות" (תהלים סז), "ברוך שאמר", "מזמור לתודה" און ווייטער אזוי ווי נוסח אשכנז.

שבת לייגט מען צו נאך עטלעכע מזמורים פון תהילים: השמים מספרים, רננו צדיקים, לדוד בשנותו, תפלה למשה, ישב בסתר, פינף שיר המעלות׳ן, הללו עבדי ד׳, ״הלל הגדול״ פאר ברוך שאמר, און נאך ברוך שאמר זאגט מען מזמור שיר ליום השבת און ד׳ מלך גאות לבש.

קאַטעגאָריע:תפילות
קאַטעגאָריע:תהילים
משה שמואל שפירא

רבי **משה שמואל שפירא** (י"ט אב תרע"ז, 5טן אויגוסט 1917 – א' אייר תשס"ו, 29סטן אפריל 2006), איז געווען ראש ישיבה אין באר יעקב. ער איז געווען א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל, און דערנאך פון דגל התורה, און אויך פון דעם פרעזידיום פון ועד הישיבות און מפעל הש"ס.

ער איז געבוירן אין מינסק צו רבי אריה שפירא און מינא גאלדא.

ער איז נפטר געווארן שבת קודש ראש חודש אייר ה'תשס"ו.

## ביבליאגראפיע
*לשמש שם אהל, ב' חלקים, ספר הזיכרון לזכרו של רבינו משה שמואל, בהוצאת קול מהיכל, הכולל אסופת מאמרים לזכרו
* ישורון כרך יח' עמוד רנג, פרקים על תולדות חייו

קאַטעגאָריע:ליטווישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:מועצת גדולי התורה
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין ישראל
התרת נדרים

**התרת נדרים** איז א פּראצעדור אין הלכה, וואו אַ מענטש וואס האט געמאכט א נדר, און שפעטער האט ער חרטה, קען מען מתיר זיין, ד״ה אנולירן, זיין נדר. די התרה ווערט געמאכט דורך א חכם אדער דריי הדיוטות (פשוטע מענטשן) וואָס ווערן גערעכנט פאר דעם צוועק פאר א בית דין. מיט התרת נדרים קען מען אויך מתיר זיין א שבועה אדער הקדש. 

הייַנט איז אַ ברייטער מנהג צו פירן די**סדר התרת נדרים** ערב ראש השנה; טייל זענען נוהג דעם מנהג ערב יום כיפור. נאך התרת נדרים פירט מען זיך מבטל זיין פאראויס אלע נדרים וואס מען וועט מאכן אין דעם צוקונפט. 

ענלעך איז דער נוסח פון די **כל נדרי** וואס מען זאגט יום כפור פאר מעריב. 

מען דארף אונטערשיידן צווישן התרת נדרים, וואס א חכם אדער א ״בית דין״ מאכט, און הפרת נדרים, א פראצעדור וואס איינער קען ניצן אנולירן נדרים פון זיין טאכטער (ביז 12 יאר), אדער א מאן צו זיין ווייב. 

## נדרים וואס האבן נישט קיין התרה 
א נדר על דעת רבים, ווען די ציבור מאכט א מענטש מאכן א נדר, קען מען מתיר זיין נאר דעם ציל פון אַ מצוה . 

שבת מאכט מען נישט התרת נדרים, נאר ווען נייטיג פאר דעם טאג אליין. 

קאַטעגאָריע:הלכה
קאַטעגאָריע:נדרים
קאלאסוס קאמפיוטער

לינקס|קליין|350x350פיקס| א קאָלאָסוס קאָמפּיוטער ווי ער איז געווען אין דער צווייטער וועלט־מלחמה
**קאָלאָסוס** איז געווען דער וועלט'ס ערשטער פּראָגראַמירבארער עלעקטראָנישער דיגיטאַלישער קאָמפּיוטער. בריטישע קאָד אנאליזירער האבן געניצט קאָלאָסוס פֿאַר קריפּטאאַנאַליז בשעת דער צווייטער וועלט־מלחמה. 

די מעלדונגען זענען געשיקט געווארן צווישן די דייַטשע הויך קאַמאַנדע, און מיליטעריש פעלד קאַמאַנדאנטן. לייענען די מעלדונג האט געהאָלפֿן די אַליאירטע קראפטן צו געווינען די מלחמה.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה
קאַטעגאָריע:קאמפיוטערס
רון קובי

**רון קובי** (געבוירן דעם 17טן יאנואר 1972) איז געווען בירגערמייסטער פון טבריה בערך פאר איין יאר, ביז מען האט אים אפגעזאגט ווייל ער האט נישט געקענט צאמשטעלן א קאאליציע. ער פירט אן אנטי-חרדישן פאליטיק.
## ביאגרפיע
ער איז געבוירן צו זיין מוטער רינה און זיין פאטער מיכה קובי, מַכלוף קובי. א זיידע פון רון קובי איז געווען אַ לערער און א מיטגליד פון דער רעליגיעז ראַט פון טבריא.

חתונה געהאט מיט שירלי קובי ​​פון קיבוץ נגבה און א טאטע פון ​​דריי קינדער. זיין פרוי און קינדער וואוינען אין תל אביב.

קאַטעגאָריע:בירגערמייסטערס
קאַטעגאָריע:טבריה
קאַטעגאָריע:ישראלישע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
דראקאן

קליין|לינקס|אן אילוסטראציע פון א באפליגלטער, פייערשפייענדיקער דראקאן (1806)

א **דראַקאָן** אדער **פּיפּערנאָטער** איז א רעפטיליע-ענלעכע לעגענדארישע באשעפעניש וואס ערשיינט אין מיטאלאגיע, דערציילונגען און פאנטאזיע. עס זענען דא מעשיות וועגן דראקאנען אין די כינעזישע, אייראפעישע, דרום אמעריקאנישע קולטורן און א סך אנדערע.

עס זענען דא א סך סארטן דראקאנען אין די פארשידענע קולטורן. אין אלגעמיין:
:* א דראקאן האט קיין ביז פיר פיס, נעגעל, שאלאכצען און אפשר שטעכלקעס. נישט דווקא מיט פליגלען.
:* דראקאנען זענען זייער שטארק.
:* א דראקאן קען אויסקוקן ווי א שלאנג מיט פליגלען, אדער ווי א יאשטשערקע.
:* א דראקאן האט א וויידל און א לאנגע האלדז.
:* א דראקאן האט א ברייט מויל מיט גרויסע און שארפע ציין.
:* א מאל האט א דראקאן הערנער און האר.
:* א דראקאן קען פליען.
:* דער כינעזישער דראקאן ווערט פארבונדט מיטן כינעזער קייסער, און דערום קען סימבאליזירן דער אימפעריאלער מאכט.
:* טייל דראקאנען וווינען אין מערב אייראפע און אין מזרח אזיע.
:* א סך דראקאנען קענען שפייען פייער אדער אנדערע געפערלעכע מאטעריאלן.
:* א דראקאן פארמאגט ספעציעלע מעגלעכקייטן.
:* טייל דראקאנען וואוינען אין היילן.

דראקאנען דערשיינען אין אזעלכע דערציילונגען ווי "דער האָביט", "בעאָוואולף", "ווי אזוי צו טרענירן א דראקאן" און דער "האַרי פאָטער" סעריע. אין "דער האָביט" און "בעאָוואולף" זענען דראקאנען געפערלעך און זיי אטאקירן מענטשן. אנדערע דערציילונגען ווי פון אַן מאַקאַפֿרי האבן דראקאנען וואס זוכן אדער געבן הילף. אויך ווערט א דראקאן דערמאנט אין קאפיטלעך 12 - 13 פון  חזון יוחנן, אין וועלכער ער ווערט באווייזט אלס דער טייוול.

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:מיטאלאגישע באשעפענישן
קאטעגאריע:רעפטילן
משלי

דאס ספר **מִשלי** איז פֿון די חכמה ספרים אין תנ״ך וואס לערנט אויס דעם מענטש זיך צו פירן אויפן ריכטיגן וועג. **ספר משלי** איז איינע פון די דריי ספרי חכמה אמ"ת (איוב, משלי, תהילים)

דאס ספר הייבט אן: משלי שלמה בן דוד מלך ישראל. 

ספר משלי איז דאס צווייטע ספר אין כתובים און קומט נאך ספר תהילים . 

דאס ספר איז פיל מיט קורצע פסוקים וואס זענען רייד פון חכמה און מוסר. 

ביי די יידן פון מאָראָקאָ איז דער מנהג אז מען טיילט משלי אויף זעקס חלקים און מען זאגט איין חלק יעדן שבת פאר מנחה פון פסח און שבועות, אַ צייַט ווען דער זומער הייבט אן און מענטשן זענען נישט אזוי אפגעהיטן אין באשיידנקייט.  יידן פון בבל האבן דעם מנהג צו לייענען משלי שבת פאר מנחה אין דריי וואכן נאך פורים.  

## טיילן פון דעם ספר 
דאס ספר איז צעטיילט אין עטלעכע טיילן וואָס זענען אין פארשיידענע סטילן: 

* "משלי שלמה בן דוד מלך ישראל" (קאפיטלעך https://he.wikisource.org/wiki/ביאור:משלי%20אא - ט ). איז כולל לאַנגע משלים, רובֿ פון זיי זענען עטלעכע פסוקים און אפילו גאַנצע קאפיטלען. 
* "משלי שלמה" ( https://he.wikisource.org/wiki/ביאור:משלי%20יי - כב פסוק טז ). כולל קורצע משלים, רובֿ פון זיי פון איין פסוק. 
* דער דריטער באַנד,  גערופן "דברי חכמים" ( https://he.wikisource.org/wiki/ביאור:משלי%20כב#יזפרק כב פסוק יז, עד פרק כד ). איז כולל משלים פון אנדערע חכמים, וואס שלמה האט איינגעשלאסן אין זיין ספר.  
* דער פערטער באַנד, וואס הייבט אן "גם אלה משלי שלמה אשר העתיקו אנשי חזקיהו מלך יהודה" (*"די זענען אויך די משלים פון שלמה, וואָס די מענטשן פון חזקיהו מלך פון יהודה האבן געדרשנט*") ( https://he.wikisource.org/wiki/ביאור:משלי%20כהכה - כט ).  כולל משלים פון 1 - 2 פסוקים, גרופּירט דורך טעמע.
* "די ווערטער פון אגור בן יקה]" ( קאפיטל ל ). אַרייַנגערעכנט עטלעכע לאַנגע משלים אויף די נאַטור פון דער וועלט און מענטשן.
* "לעלוקה" (קאפיטל 30).  
* "די ווערטער פון למואל מלך משא " ( קאפיטל לא).  כולל צוויי לאַנגע משלים  אויף מלכים, ווייַן, און פרויען. 

די לעצטע 22 פסוקים פונעם ספר הייבן אן ״אשת חיל״ און גייען לויטן סדר פון אלף בית. דאס רעדט וועגן אן ערליכער פרוי, אדער וועגן דער תורה. ס׳איז א מנהג ביי יידן צו זאגן די פסוקים פרייטיק צונאכט פאר קידוש.

## הערות 
קאטעגאריע:ספרים פון תנ"ך
ה'רמ"ו

## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* 

## קאלענדאר
## צום באמערקן
## רעפערענצן
ניקי פאלי

**ניקיטאַ "ניקי" פּאַלי** (געבוירן דעם 28סטן מיי 1987) איז אַן ישראלדיקער אַטלעט, זעקס מאל דער ישראלדיקער מייַסטער אין הויך שפרינגען.

קאטעגאריע:ישראלים
קאטעגאריע:ספארטלער
קאמעראן בויס

קליין|בויס אין 2017
**קאַמעראָן בויס** (ענגליש: *Cameron Boyce*; 28סטן מיי 1999 - 6טן יולי 2019) איז געווען א יידיש-אמעריקאנער אקטיאר און טענצער וואס האט געשפילט אין א סאך פילמען און טעלעוויזיע סעריעס אדורך זיין קאריערע. ער איז געווען באקאנט פאר זיינע ראלעס אין די פילמען "שפיגלען", "פרענזל אויג", "דערוואקסענער" און "דערוואקסענער 2", און אויך אלס קאַרלאָס אין די "נאכקומערס" טעלעוויזיע פילמען, לוק ראָס אין דער דיזני קאנאל קאמעדיע סעריע "דזשעסי" און קאָנאָר אין דער דיזני XD סעריע "דאָס גיימער'ס האנטבוך צו אלץ אין אלגעמיין".

בויס איז געבוירן געווארן דעם 28סטן מיי 1999 אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע.

אדרוך 40 טעג אין 2017 האט בויס געהאָלפֿן אריינציען מער ווי $27,000 פארן דאָרשט פראיעקט , וואס העלפֿט ברענגען זויבערע וואסער צו אומאַנטוויקלטע מדינות.

לויט א דעקלאראציע פון בויס'נס משפחה, דעם 6טן יולי 2019 איז בויס נפֿטר געוואָרן אין זיין שלאף "צוליב א טרייסלונג פון אן אױסגעצױגענע היילנדיקע האַלטונג פאר וועלכער ער איז קורירט געווען". די אויסגעצויגענע האלטונג איז שפעטער באשטימט געווען אלס עפילעפסיע.

## וועבלינקען 
* 

קאטעגאריע:אמעריקאנער יידן
קאטעגאריע:פילם אקטיארן
קאטעגאריע:קינדער אקטיארן
קאטעגאריע:שטימע אקטיארן
ריטשארד פיינמאן

**ריטשארד פֿיליפס פֿיינמאן** (ענגליש: *Richard Phillips Feynman*; 11טן מיי 1918, קווינס, ניו יארק, פאראייניגטע שטאטן – 15טן פעברואר 1988, לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע) איז געווען א יידיש-אמעריקאנער פיזיקער, א געווינער פונעם נאבעל פריז פאר פיזיק אין יאר 1965 פאר זיין ארבעט אין דעם געביט פון קוואנטן-עלעקטראדינאמיק. ער האט בייגעשטייערט א סך צו דער אנטוויקלונג פון דער טעאריע פון קוואנטן-עלעקטראדינאמיק בפרט, און צו פיזיק בכלל, און ער איז געווען אן אינספירנדער לעקטאר. ער איז געווען א שותף אין דעם "מאנהעטן פראיעקט" פאר אנטוויקלען דעם אטאם-באמבע און אן אנזיכטיגער מיטגליד אין דער "ראדזשערס קאמיסיע" וואס האט געפארשט די אומשטאנדן פון דעם טשאלענדזשער קאסמאס-שיף קאטאסטראפע.

קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ניו יארק
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
דאראטי האדזשקין

**דאראטי מערי קרויפֿוט האדזשקין**  (12טן מיי 1910 – 29סטן יולי 1994) איז געווען א בריטישע כעמיקער וואס האט אנטוויקלט פראטעין קריסטאלאגראפיע, און זי איז באלוינט געווארן דערפאר מיטן נאבעל פרעמיע פאר כעמיע אין 1964.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
קאַטעגאָריע:בריטישע מענטשן
קאַטעגאָריע:ביאלאגן
קאַטעגאָריע:כעמיקער
דזשעדא

**דזשעדאַ** (אראביש: جدّة) איז א שטאט אין מערב סאודי אראביע, אויפן בארטן פונעם ים סוף, מיט א באפעלקערונג פון 3.4 מיליאן מענטשן (2007). די שטאט איז געגרינדעט ווי א דארף פון פישער אין דעם 6טן יארהונדערט פאר דער ציילונג.

די שטאט האט א נאמען נאך חוה וואס, לויט דער איסלאמישער מסורה, ליגט דארט. די יידישע מסורה ברענגט אז אדם הראשון און חוה ליגן אין חברון.

## צווילינג שטעט
דזשעדא האט 35 צווילינג שטעט:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אזיע
קאַטעגאָריע:סאודי אראביע
קאַטעגאָריע:מיליאנען-שטעט
הומאניסטישע יידנטום

**הומאַניסטישע ייִדנטום** איז אַ שטרעמונג‏ פון יידן וואָס נאַרײַעט אַ ניט־טעיִסטישע אלטערנאַטיוו פאַרן היינטצייטיקן ייִדישן לעבן. עס דעפינירט די יידישקייט ווי די קולטורעלע און היסטאָרישע דערפאַרונג‏ פונעם אידישן פאָלק. עס מוטיקט הומאַניסטישע און וועלטלעכע ייִדן צו ריכטן זייער יידישע אידענטיטעט דורך באַטײליקונג אין אידישע יום־טובֿים און אַריבערגײנדיקע מינהגים (כּפֿי חופּות און בר־ און בת־מיצװת) מיט אינספּירירנדיקע צערעמאָניעס װאָס מאַכן נוצן, אָבער גיין ווייַטער, פֿון דער טראדיציאנעלער ליטעראַטור. זייַן פֿילאָסאָפֿישער יסוד איז כּולל די פֿאָלגנדיקע געדאַנקען: 

* אַ ייִד איז אַ מענטש װאָס אידענטיפיצירט זיך מיט דער געשיכטע, דער קולטור, און דעם עתיד פֿונעם ייִדישן פאָלק; 
* די ייִדישקייַט איז די היסטאָרישע קולטור פֿונעם ייִדישן פֿאָלק, און רעליגיע איז נאָר איין טייל פון דער קולטור;
* מען אָנהאַלט בעסט אַ ייִדישע אידענטיטעט אין אַ פֿרייַער, פּלוראַליסטישער סבֿיבֿה;
* מענטשן האָבן דאָס יכולת און דאָס אַחריות צו פֿאָרמירן זייער אייגענע לעבן פרייַ פון איבערנאַטירלעכער אויטאָריטעט;
* די עטיק און מאָראַליטעט זאָלן העלפֿן צו די באַדאַרפֿן פֿונעם מענטש, און ברירות זאָלן זיך באַזירן אויף אַ באַטראַכטונג פון די נאָכװירקן פון טוּונגען אַנשטאָט צו פֿאָרױסבאַשטימעטע חוקים אָדער מצוות; 
* די ייִדישע געשיכטע, ווי אַלע געשיכטעo, איז אַ מענטשישע סאַגע, אַ באַעכטיקונג פֿונעם באַדײַט פֿון מענטשישער מאַכט און מענטשישן אַחריות. תּנכישע און אנדערע טראַדיציאָנעלע טעקסטן זענען פּראָדוקטן פֿון דער טעטיקייט פֿון מענטשן, און מען פֿאַרשטײַט זײ בעסט דורך אַרכעאָלאָגיע און אנדערן װיסנשאַפֿטלעכן אַנאַליז. 
* די פֿרייַהייט און כּבֿוד פֿונעם ייִדישן פֿאָלק מוזן גיין האַנט בײַ האַנט מיט די פֿרייַהייט און כּבֿוד פֿון יעדן מענטש.

אין 1999, טאַמאַראַ קאָלטאָן איז , די ערשטע פרוי ראביי אין הומאניסטישן יידנטום. 

## זעט אויך 
* אטעיזם
* רעפארם יידנטום
* קאנסערוואטיוו יידנטום
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
ים-רויבעריי

קליין|די דזשאָלי ראָדזשער פֿאָן
**ים-רויבעריי** איז א פֿארברעך וואס ווערט אויסגעפֿירט אויף שיפֿן אינעם ים. ים-רויבערס ווערן אויך גערופֿן **פּיראַטן**. געוויינטלעך האבן זיי קליינע און שנעלע שיפֿלעך. זיי ניצן אזלעכע שיפֿלעך צו אַטאַקן שיפֿן, געוויינטלעך גרויסע לאַסט-שיפֿן.

שוין זינט אז שיפֿן האבן ערשט געפֿאָרן אינעם ים זענען דא געווען פּיראַטן. אוראלט עגיפטן און גריכנלאנד, די רוימער, קעניגן אין דער מיטל אלטער און די בריטישע אימפעריע האבן געליטן פֿון פּיראַטן. א מאל איז דער קאַמף קעגן פּיראַטן געווען איינער פֿון די מערסט וויכטיקע ראלעס פֿון א פֿלאָט.

## מאדערנע צייטן 
ים-רויבעריי דערשיינט נאָך א סך מאָל היינט אין דער אַדען איינגאס, בפֿרט דורך סאָמאַלישע פּיראַטן. מאדערנע פּיראַטן געוויינטלעך שטייגן אויף שיפֿן צו רויבן געלט. ביי צייטנס קענען זיי מאָרדן דער מאַנשאַפֿט אדער האַלטן זיי פֿאַר אױסלייז-געלט. אויף ווייניקע פֿאַלן קענען זיי אויך באהערשן די שיף און פֿאַרקויפֿן איר לאַסט.

די לאַסט-שיפֿן וואס פֿאָרן אין די אָקעאַנען זענען ריזיק. געוויינטלעך האָבן זיי זייער קליינע מאַנשאַפֿטן. ווייל די שיפֿן זענען ריזיק, זיי אפֿט טראגן א סך געלט אין דער סייף פֿונעם שיף. דאָס געלט ווערט באנוצט צו צאָלן דער מאַנשאַפֿט, און אויך צו צאָלן שטייערן צו בלייבן אין א פּארט אדער פֿאָרן דורך א קאַנאַל.

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:פארברעכנס
סניאטין

**סניאַטין** (אוקראיניש: *Снятин*; לשון קודש: שניאטין; פויליש: *Śniatyn*; ), אדער **סנעטין**, איז א שטאט אין מזרח גאליציע, היינט א טייל פון אוקראינע, אויף דעם טייך פרוט, 32 ק״מ מערב פון טשערנאוויץ און 80 ק״מ דרום־מזרח פון סטאניסלאוו. ער איז דער אדמיניסטראציע צענטער פון דעם סניאטינער ראיאן,סטאניסלאווער גובערניע. ביז דער צווייטער וועלט-מלחמה איז דאס שטעטל געווען אין פוילן אויפן גרענעץ, וואו די באנען זענען אריבער אין רומעניע. לויטן צענזוס פון 2001, האט עס א באפעלקערונג פון 10,500 איינוואוינער.
## היסטאריע
די שטעט ווערט ערשט דערמאנט אין 1158, און האט באקומען מאגדעבורג רעכטן אין 1448. ביי דער ערשטער טיילונג פון פוילן איז סניאטין אריבער צו דער האפסבורגער מאנארכיע.

## יידישע היסטאריע 
די יידישע קהילה אין סניאטין איז געגרינדעט געווארן נאך פאר דעם 16טן יארהונדערט. אין 1900 האבן געוואוינט אין דער שטאט 4,206 יידן, און אין 1921 3,248 יידן.

רומענישע קראפטן האבן אינוואדירט די שטאט יולי 1941 און, מיט דער הילף פון די ארטיגע אוקראאינער, האבן זיי געפירט א פאגראם קעגן די יידן. די דייטשע ארמיי איז אנגעקומען אין דער שטאט אין סעפטעמבער 1941. במשך די מלחמה יארן האבן זיי אויסגעהרג׳עט און פארטריבן די גאנצע קהילה. נאכן חורבן זענעו געבליבן פון 3300 יידן אין דער שטאט נאר 15 מענטשן.

היינט האט סניאטין נישט קיין יידישע קהילה.

## וועבלינקען
* סניאטין ביי יידישגען קהילה-לינקען 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שחיטות אין דעם חורבן
מאיר פרעמישלאנער

רבי **מאיר פרעמישלאנער** (תק"מ, 1780 (טייל זאָגן תקמ"ג, 1783) - כ"ט אייר תר"י, 1850) איז געווען איינער פון די גרעסטע פירער פון חסידות און א גרויסער בעל מופת. ער איז געווען אן אייניקל פון רבי  מאיר הגדול פון פרעמישלאן וואס איז געווען איינער פון די תּלמידי בעל שם טוב.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן געווארן צו רבי אהרן אריה לייב, א זון פון רבי מאיר הגדול פון פרעמישלאן, און יענטא. פון זיין יוגנט איז ער געווען פאַרנומען מיט דער מצוה פון צדקה און זאָרגן פאַר די אָרעמעלייט. ביזן סוף פון זיין לעבן האָט מען אים גערופן "ר' מאיר'ל".

נאָך דער פטירה פון זיין פאָטער אין תקע"ג, איז ער געווארן זיין ממלא אין דער רביסטעווע. ער איז געווען א תלמיד פון רבי מרדכי פון קרעמניץ, דער זון פון רבי יחיאל מיכל פון זלאטשעוו, און ער האט זיך אויך געווייקט ביי דעם חוזה פון לובלין.

ער איז געווען באַוואוסט ווי אַ גאנץ פּשוטער און א באשיידענער, אַ בעל צדקה וואס האט געשטיצט נויטבאדערפֿטיקער. ער איז געווען אויך באַוואוסט פאר זיין ספּעציעלן אהבת ישראל.

עס ווערט געברעגט וועגן אים הונדערטער מעשיות פון מופתים, רוח הקודש און אהבת ישראל.

זיין תורה און דערציילונגען וועגן אים זענען געשריבן געוואָרן אין "אור המאיר", "דברי מאיר" און "מרגניתא דרבי מאיר".

ער איז נסתלק געווארן כ"ט אייר שנת תר"י, און מקום מנוחת קדשו איז אין פרעמישלאן.

## זיין משפּחה 
ער האט חתונה געהאט מיט שלאמצא, דער טאכטער פון ר' צבי מייזלס פון פאדהייץ, וואס האט אים געבוירן א זון און פינף טעכטער:

* רַב **צבי**.
* **רוחמה - רחל** - ווייב פון רבי יוסף פון לאשקאוויץ אן אייניקל פונעם יושר דברי אמת . (נפטר ח' טבת תרי"ח).
* **פּרומעט רחל** - ווייב פון רבי יחיאל מיכל מאָשקאָוויטש פון גלינע (נפטר כ"ו כסלו, תרכ"ז).
* **אסתר צינא** -  ווייב פון רבי צבי פרענקל פון סאדילקאוו (נפטר ב' טבת תרט"ז). 
* **חנה** - ווייב פון רבי חיים אברהם רעדליך פון מיקאלאיעוו (נפטר י"ח ניסן תרל"א). 
* **מרים - חיה** - ווייב פון רבי יואל מאשקאוויטש פון שאץ (נפטר י"ג ניסן תרמ"ו). 

ער איז געווען א ברודער פון: 

* רבי **יצחק לייפער פֿון קאַלוש** (תק"ל - ו' שבט ת"ר). 
* **זיסל** - ווייב פון  ר' שלמה רעדליך פון מיקאלאיעוו. 
* הרב דוב בער לייפער פון ברעזשאן . 
* רבי **יחיאל מיכל לייפער** פון קאמארנא (נפטר ט' ניסן, תקצ"ג). 

## הערות 
קאַטעגאָריע:פרעמישלאן
קאַטעגאָריע:גאליציאנער אדמורי"ם
אינטערנאציאנאלער רעד ווי א פיראט טאג

דער **אינטערנאציאנאלער רעד ווי א פיראט טאג** (ענגליש: *International Talk Like a Pirate Day*) איז א פאראדישע חגא וואס איז געשאפן געווארן אין 1995 דורך דזשאָן באָר און מאַרק סאַמערס פון אלבעני, ארעגאן, די פאראייניקטע שטאטן. זיי האבן דעקלארירן דעם 19טן סעפטעמבער יעדע יאר אלס דער טאג אויף וואס יעדער איינער אין די וועלט זאלן רעדן ווי א ים-רויבער. צום ביישפיל, איינער וואס פייערט די חגא וואלט באגריסן "אַהוי, חבֿרים" אנשטאט "שלום עליכם". די חגא און די פייערונג שטאמען פון א פארפוצטע פערספעקטיוו איבער די גאלדענע עפאכע פון ים-רויבעריי.

## היסטאריע 
לויט סאַמערס און באָר איז עס די איינציקע באקאנטע חגא וואס איז געשאפן געווארן אלס א רעזולטאט פון א ספארט באשעדיקונג. ביי א ראַקעטבאָל שפיל צווישן סאַמערס און באָר האט איינער פון זיי רעאגירט צום וויי מיט א שריי פון "אַאַאַררר!", און דעם געדאנק איז געבוירן געווארן. דעם שפיל איז געהאלטן געווען דעם 6טן יוני 1995, אבער צוליב די פייערונגען פון די אינוואַזיע אין נאָרמאַנדי האבן זיי געקליבן דעם געבורטסטאג פון סאַמער'ס פריערדיקע ווייב, צו העלפן אים געדענקען דער דאטע.

די חגא איז ערשט געווען א  וויץ צווישן צוויי פריינט, און האט באקומען אָפּדעקונג ווען  באָר און סאַמערס האבן געשיקן א בריוו וועגן זייערע חגא צו דער אמעריקאנער הומאר קאלומניסט דייוו בערי אין 2002. בערי האט ליב געהאט דער געדאנק און האט פארשפרייט דעם טאג.

די פארבינדונג צווישן ים-רויבערס און האלצענע פיס, פאפוגייען און שאץ מאפעס, וואס איז פאפוליזירט געווארן אין ראבערט לואיס סטיוונסאנ'ס ראמאן "שאץ אינזל" (1883), האט שטארק געווירקט אויף די פאראדישע פיראטן קולטור. רעד ווי א פיראט טאג ווערט געפייערט מיט באהאלטענע פונקציעס אין א סך שפילן און וועבזייטלעך, ווי א פיראטן-סלענג איבערזעצונג פון פייסבוק אין 2008. א פיראטן-טעמע איז צוגעלייגט געווארן צו רעדיט  אין סעפטעמבער 2014.

## וועבלינקען 
* די אריגינעלע רעד ווי א פיראט טאג וועבזייטל , פון דזשאן באר און מארק סאמערס 
* רעד ווי א פיראט טאג וועבייזטל, פאראייניגטע קעניגרייך .
* אן אינטערוויו מיט די ערפינדער וועגן דער אנהייב  

קאטעגאריע:חגאות
קאטעגאריע:סעפטעמבער
מאנארייל

[קליין|דער מאָנאָרייל ביי [וואלט דיזני ווארלד|וואָלט דיזני וואָרלד]]
א **מאָנאָרייל** (ענגליש: *monorail*) איז א סארט אייזנבאן סיסטעם אין וועלכע די ליניע ווערט געבויט פון איין שינע אדער געלענדער. דער טערמין ווערט אויך באנוצט צו באשרייבן דאָס געלענדער פונעם סיסטעם, אדער די באנען וואס פֿאָרן אויף אזא געלענדער אדער שינע. דער טערמין שטאמט פון די ווערטער "mono" ("איין") און "rail" ("שינע").

דער טערמין "מאָנאָרייל" ווערט אפט באנוצט צו באשרייבן יעדן סארט הויכע ליניע אדער מענטשן באוועגער. מער פינקטלעך באדייט עס דער סארט ליניע און נישט דער הייך, ווייל "מאָנאָ-" באדייט "איין".

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:באן טראנספארט
פינגער (פוס)

דער **פֿינגער** (פֿון פֿוס), אָדער **פֿוספֿינער** זענען נעמען פֿון די צען אבֿרים אויף די פֿיס פון א מענטש אדער א זויגער. יעדער איינער פֿוס האָט פֿינףֿ פֿינגער.

אין דער יידישער שפּראַך, קען מען רופֿן ביידע פֿוספֿינגער און האַנטפֿינגער נאָר "פֿינגער".

קאַטעגאָריע:מענטשלעכע אנאטאמיע
ביזאנץ

**ביזאַנץ** () איז געווען אַן אוראלט-גריכישע שטאָט. 

שפעטער איז די שטאָט איז געווארן דער צענטער פון דער מזרח רוימישער אימפעריע (דער טייל פון דער רוימישער אימפעריע וואו מ׳האט גערעדט, וואס האט זיך אויסגעהאלטן ביז  דעם מיטל אלטער ), אָבער אין יענער צייט האט די שטאט שוין געהייסן קאנסטאנטינאפל (קושטא).  

## געשיכטע 
לויט דער לעגענדע האט איינער ביזאַס פון מעגאַראַ, א שטאט נישט ווייט פון אטען, געגרינדעט ביזאנץ ווען ער האט געזעגלט צפון־מזרח  דעם אַגאַאישן ים. ווען ער איז אנגעקומען צום באָספּאָרוס, האָט ער געגרינדעט זיין שטאָט קעגן איבער א גריכישער שטאָט, כאַלקעדאָן, אויפן אזיאטישן בארטן. 

ביזאנץ איז געווען מערסטנס א האנדל־שטאט צוליב זיין סטראטעגישער לאקאציע ביים איינציגן איינגאנג צום שווארצן ים. שפעטער האט ביזאנץ איינגענומען כאלקעדאן. 

די שטאט איז געווארן באלעגערט דורך רוימישע קראפטן אין יאר 196, און איז געווארן שטארק געשעדיגט. ווען סעפטימיוס סעווערוס איז געווארן קייסער האט ער צוריקגעבויט ביזאנץ, וואס האט ווידעראמאל אויפגעבליט.  

ווען דער רוימישער קייסער קאנסטאנטין דער גרויסער האט באשלאסן אריבערפירן זיין הויפטשטאט צום מזרח טייל פון דער רוימישער אימפעריע, האט ער אויסגעקליבן ביזאנץ וואס איז געווען פלאצירט סטראטעגיש. ער האט ווידעראמאל געגרינדעט די שטאט אין יאר 330 מיטן נאמען ״ניי רוים״ (*Nova Roma*). נאך זיין טויט האט מען גערופן די שטאט מיטן נאמען קאנסטאנינאפל (קאנסטאנטינ׳ס שטאט). ער איז געבליבן די הויפטשטאט פון דער מזרח רוימישער אימפעריע. די שפעטערדיקע היסטאריקער האבן גערופן די אימפעריע די ביזאנטישע אימפעריע. 

## זעט אויך 
* קאָנסטאַנטינאָפּל, וועגן דער שטאט ביז די טערקן האבן זי איינגענומען אין 1453 
* סטאַמבול, באשרייבט די מאָדערנע שטאָט 

## הערות 
קאַטעגאָריע:אוראלט גריכנלאנד
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אייראפע
פריטי פאטעל

**פריטי פּאַטעל** (ענגליש : *Priti Patel;* געבוירן 29סטן מאַרץ 1972) איז א בריטישע פּאָליטיקערין פֿון דער קאָנסערוואַטיוו פּאַרטיי וואס באדינט ווי אינלענדישע מיניסטארקע פון דעם פֿאַראייניקטן קעניגגרייך און פארטרעט וויטאַם אין דעם בריטישן פּאַרלאַמענט. 

## ביאגראפיע 
## וועבלינקען 
## הערות 
קאַטעגאָריע:בריטישע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאנסערוואטיוו פארטיי (פאראייניגטע קעניגרייך)

די **קאָנסערוואַטיוו און יוניאָניסט פארטיי** (געוויינלעך פאַרקירצט צו **קאָנסערוואַטיוו פארטיי**) איז די הויפּט צענטער-רעכט פּאָליטישע פּאַרטיי אין דעם פֿאַראייניקטן קעניגרייך. זייער פאליטיק טוט פראמאווירן קאָנסערוואַטיזם און בריטישן יוניאָניזם. זיי זענען די גרעסטע פארטיי אינעם בריטישן הויז פון קאמאנס מיט 357 פון 650 זיצן.

די איצטיגע פירער פון דער קאָנסערוואַטיווע פארטיי איז עליזאַבעטה טראַס.

פריערדיגע פירערס רעכענען אריין סטענלי באלדווין, נעוויל טשעמבערליין, ווינסטאן טשערטשיל, מארגארעט טאטשער, דזשאן מיידזשער, דייוויד קאמעראן, טערעזא מיי, און באָריס זשאנסאן (יולי 24, 2019–יולי 7, 2022). 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע קעניגרייך
קאַטעגאָריע:פאליטישע פארטייען
פורת יוסף

קליין|250px| ישיבת פורת יוסף סמוך ונראה לכותל המערבי
קליין|300px| ישיבת פורת יוסף העיר העתיקה
קליין|250px|די געביידע אין גאולה ישיבת פורת יוסף, יוסף בן מתתיהו גאס
**פורת יוסף** איז א ספרדישע ישיבה גדולה אין ירושלים וואס ווערט באטראכט אלס די ״פֿאָנשיף״ פון דער ספרדיש-חרדישער ישיבה וועלט. די ישיבה איז געגרינדעט געוואָרן אין תרפ״ג אינעם יידישן קוואַרטאַל פון ירושלים.

## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:ישיבות אין ירושלים
קאַטעגאָריע:ספרדים
קערנפיזיק

**קערנפֿיזיק** איז דאס פעלד פון פיזיק וואס שטודירט אטאמקערנס און זייערע באשטאנדטיילן און אינטעראקציעס. אויך ווערן אנדערע פארמען פון יאָדער מאטעריע שטודירט. קערנפיזיק  מען זאָל נישט אויסמישן  מיט קערנפיזיק מיט אַטאָמפיזיק, וואָס שטודירט דעם אטאם אינגאנצן, אריינגערעכנט זיינע עלעקטראנען. 

אויפדעקונגען אין קערנפיזיק האָבן געפֿירט צו אנווענדונגען אין פיל פעלדער. דאָס שליסט איין קערנקראפט, נוקלעארע וואפן, קערנמעדיצין און מאַגנעט-רעזאַנאַנס טאמאגראפיע, אינדוסטריעלע און לאַנדווירטשאַפטלעכע איזאָטאָפּן און ראַדיאָ-קאַרבאָן דאטירונג אין געאלאגיע און אַרכעאלאָגיע . אַזעלכע אנווענדונגען ווערן שטודירט אין דעם פעלד פון קערן- אינזשעניעריע . 

טיילעכלעך-פיזיק האט עוואלואירט פֿון קערנפיזיק, און אפטמאל ווערן די צוויי פעלדער געלערנט צוזאמען. קערן= אַסטראפיזיק, די אנווענדונג פון קערנפיזיק צו אַסטראפיזיק, איז קריטיש אויפצוקלערן די אינעווייניגע פעולות פון שטערן און די אָנהייב פון די כעמישע עלעמענטן . 
*
ישמעאל

קליין|מרכז|**מלאך  האל** מיט הגר און ישמעאל
קליין|מרכז|אברהם אבינו מיט זון ישמעאל מיט ווייב הגר
קליין|מרכז| הגר מיט זון ישמעאל (ציכונג)
**ישמעאל** איז געווען דער זון פון אברהם און הגר, די מצרישע דינסט פון שרה, און יצחק׳ס האַלב־ברודער. ישמעאל איז באטראכט ווי דער פאטער פון די אַראַבער לויט איסלאם.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
הגר

**הָגָר** איז געווען די דינסט פון שרה. זי איז געווארן אפילגש און ​אברהם אבינו און האָט געבוירן ישמעאל. איר דערציילונג איז דערשינען אין ספר בראשית.

נאכדעם וואס שרה האט געבוירן יצחק, האט זי געבעטן אברהם אוועקצוטרייבן הגר און ישמעאל, האַלטן יצחק אַוועק פון זיי.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
אינטערעסאנט

**אינטערעסאנט** איז א מאגאזין אין אידיש, וועלכע ערשיינט איינמאל א חודש. עס ערשיינט זינט פסח, תשע"ט.

די מאגאזין קומט אין א קליינע פארמאט, און ווי עס שיינט צילן זיי די מער פרומערע ציבור, זייענדיג געשריבן אויף א שטארק פרומע ניווא, כאטש איר תוכן קען זיין אינערעסאנט און באלערנד פאר וועם אימער עס געפונט אן אינטערעס אין אידישע היסטאריע און וואוסנשאפט. 

די מאגאזין אנטהאלט בעיקר ארטיקלען פון ידיעות, היסטאריע און אפהאנדלונגען וואס האט מיט אידישקייט אדער חסידות, טייל מאל מער אביעקטיוו געשריבן, און צומאל גאר דראמאטיש אראפגעלייגט אידישע שילדערונגען, א שטייגער ווי פונעם צווייטן וועלט קריג א.ד.ג. 

אינעם מאגאזין לויפט א קאלום אונטערן נאמען 'חקר היוחסין' פון דער בארימטער אידישע גענעאלאג בעריש וועבער, וואו ער פובליצירט זיינע שטודיעס אינעם געאנאלאגישן פעלד אויף א אקאדעמישע שניט. זיינע ארטיקלען ווערן דערנאך פובליצירט אויפן געוועב. 

די שרייבער זענען על פי רוב בני תורה, טייל פון זיי באקאנטע מגידים און שרייבער. 

## רעפערענצן
* http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=91&t=37798

* http://www.kaveshtiebel.com/viewtopic.php?f=6&t=12548
* https://independent.academia.edu/DovWeber

קאַטעגאָריע:פרומע צייטונגען
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך צייטונגען
משכן

קליין| משכן העדות שבו שרתה השכינה
דער **משכן** איז דער נאָמען פֿון דעם באװעגלעכן בית המקדש, װאָס די ײדן האָבן געהאַט אין דער מדבר. דאָס װאָרט איז פֿון „שכן“ (װאױנען). אין חומש שמות כ״ה זאָגט גאָט צו משה רבנו אַז ער זאָל זאָגן צו די ײדן, אַז יעדער זאָל געבן נדבות „ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם“, און דערפֿון זאָלן זײ מיר מאַכן אַ הײליקטום און איך װעל װאױנען צװישן זײ. דאָרט אין חומש (פרשת תרומה) װערט באשריבן אױסגעפֿירלעך װי דער משכן האָט אױסגעזען, װאָסערע כלים עס זענען געװען אינװײניק. ער איז געװען אַ געצעלט, איבערצוטראָגן פֿון אײן אָרט אין צװײטן, געמאַכט פֿון האָלץ און באַדעקט מיט יריעות. אין משכן אין געװען דער ארון, דער שולחן, מנורה און מזבח. אין שמות ל״ה װערט געזאָגט, אַז די אַרבעט פֿון משכן האָבן אױסגעפֿירט בצלאל בן אורי פֿון שבט יהודה און אהליאב בן אחיסמך פֿון שבט דן. אין די תלמודישע קװאַלן װערט אױך דאָס הײליקטום װאָס ײדן האָבן שפּעטער, אין דער צײט פֿון די שופֿטים, געהאַט אין שילה, אָנגערופֿן „משכן שילה“.

## קוואַלן
קאטעגאריע:בית המקדש
קאטעגאריע:תשמישי קדושה
ראשידא טעליב

thumb|ראשידא טעליב
**ראַשידאַ האַרבי טעלי֜ב** (געבוירן 24סטן יולי 1976) איז אַן אמעריקאנער פּאָליטיקערין און אַדוואָקאַט וואָס דינט ווי די רעפּרעזענטאַנטין פֿאַר דער דרײַצנטער קאַנגרעשאַנאַלער דיסטריקט פֿון מישיגן זינט 2019.  די דיסטריקט איז כּולל די מערבֿדיקע העלפט פֿון דעטרויט, צוזאַמען מיט מערעלע זייַן מערבֿדיקע פֿאָרשטעט און פֿיל פֿונעם „דאָוונליווער‟ געגנט. אַ מיטגליד פֿון דער דעמאָקראַטישע פאַרטיי, האָט טעליב רעפּרעזענטירט די 6טע און 12טע דיסטריקטן פון די מישיגאַן הויז פֿון רעפּרעזענטאַנטן פֿאַר איר וויבאָר צום קאָנגרעס.  זי איז געווען די ערשטע מוסולמענישע פרוי וואָס דינט אין דער מישיגן לעגיסלאַטור.  

אין 2018 האָט טעליב געוואנען די דעמאָקראַטישע נאָמינירונג פֿאַרן פאַראייניקטע שטאַטן הויז פֿון רעפּרעזענטאַנטן בענקל פֿאַר דער 13טער קאַנגרעסיאנאַלער דיסטריקט פֿון מישיגן. זי איז געלאפן אין די אַלגעמיינע וואַלן און איז געווארן די ערשטע פּאַלעסטיניש-אמעריקאנער פרוי אין קאנגרעס און מיט אילהאן אָמאַר (ד-מן), איינע פון די ערשטער צוויי מוסולמענער פרויען ערוויילט צו קאָנגרעס.

טעליב איז אַ מיטגליד פון די דעמאָקראַטישע סאָציאַליסטן פון אַמעריקע (DSA). זי און אלעקסאנדריע אָקאַזיאָ-קאָרטעס זענען די דריטע און פערטע DSA־מיטגלידער צו דינען אין קאנגרעס. טעליב איז געווען אַן אָפענע קריטיקערין פון דער טראמפּ אַדמיניסטראַציע און האָט געהאַלטן פֿון דער  אײַנשולדיקונג פֿונעם פרעזידענט. אין פרעמדע ענינים, זי האט שאַרף קריטיקירט די רעגירונג פֿון מדינת־ישׂראל, גערופֿן אַ סוף צו אַמעריקאַנער הילף צו ישראל, און אויסגעדריקט שטיצן פֿאַר דער „בויקאָט, אַנטאינוועסטיציע און סאַנקציעס‟ (BDS) קאַמפּאַניע. 
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער
קאַטעגאָריע:פאליטיקער
קאַטעגאָריע:אדוואקאטן
כמעלניק

**כמעלניק** (; ) איז א שטעטל אין קיעלצער גראפנשאפט, דרום־מזרח פוילן מיט 4,304 איינוואוינער (2012). עס געפינט זיך אין דער שווענשטאקזשיצער וואיעוואדעשאפט (זייט 1999). פונעם 15טן יארהונדערט ביז 1795 איז עס געווען אין דער צויזמירער וואיעוואדעשאפט פון קליינפוילן. פון 1867 איז די שטאט געווען אין דער קעלצער גובערניע.

## היסטאריע
דאס שטעטל ווערט דערמאנט אין דאקומענטן וועגן דעם קאמף פון כמעלניק אין 1241, און האט באקומען שטאט רעכטן אין 1541. אינעם 16טן און 17טן יארהונדערט איז כמעלניק געווארן געווען א צענטער פון די פוילישע פראטעסטאנטן.

די יידישע קהילה פון כמעלניק איז גאר אלט; עס זענען דא יידישע מצבות פונעם 13טן יארהונדערט.

אין 1900 איז די צאל יידן געווען נאר 5,671 מענטשן. צווישן די צוויי וועלט-מלחמות האט כמעלניק געהאט א יידישע באפעלקערונג פון בערך 6,000 נפשות, 80% פון דער שטאט
קליין|רעכטס|מצבות אינעם כמעלניקער בית עולם|250px
די דייטשן האבן אקופירט דאס שטעטל דעם 5טן סעפטעמבער 1939 און גענומען מער ווי 70 פון די אנגעזעענער פון דער קהילה אריין אין שטאטישן בית מדרש, און האבן זיי פארברענט לעבעדיגערהייט. אין אפריל 1941 האבן זיי אויפגעשטעלט א געטא אין שטעטל וואו זיי האבן קאנצענטרירט אלע יידן. מ'האט געברענגט נאך און נאך יידן אין דער געטא ביז אין דעצעמבער האבן געוואוינט דארט 9,000 יידן. צוליב די שווערע תנאים פון געזונט אין דער געטא זענען א סך יידן אומגעקומען פון טיפוס.

נאך דער מלחמה זענען צוריקגעקומען צום שטעטל 40 פליטים, וואס זענען אדורך די מלחמה יארן טיף אין ראטן-פארבאנד. נאך אנטי-סעמיטישע אטאקעס פון די לאקאלע פאלאקן, כולל דאס מארד פון צוויי יידן אין אויגוסט 1945, האבן זיי אלע פארלאזט דאס שטעטל.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
דור

א **דור** (ל"ר דורות) (גענעראציע) איז דער נאָמען פֿאַר אַלעמען וועלכע לעבן אין איין צייט. מען רופט אויך די טאטע-קינד קרובֿישאַפֿט א דור. בכלל איז א דור בערך 30 יאָר, וועלכער איז די דורכשניטלעכע אלטערהייט ווען מען ווערט א טאטע.

יידן האלטן אז די קדושה פון דורות פארקלענערט זיך יעדער דור (ירידת הדורות). 

## נאמען פון דורות
מע האט באנאמענט וויכטיקע דורות. למשל, דער דור לעבעדיק אין משך פון מגדל בבל הייסט דור הפֿלגה (צעטיילקייט). אנדערע דורות ווערן רעקארדירט אין דער טאבעלע [לויט די אלוועלטליכע אויסדרוק]:

=יודישער גענעראציע נעמען=
די גענעראציע באפעלקערונג וואס האט איבערגעלעבט דעם צווייטע וועלט מלחמה, הייסן **די שארית הפליטה**. זייערע קינדער הייסן דער צווייטער דור נאכן קריג.

אין מדינת ישראל הייסן די דור פון מלחמת העצמאות "דור תש"ח".

## מראה-מקומות
קאַטעגאָריע:דעמאגראפיע
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
יוסטוס פון טבריה

**יוסטוס פֿון טבריה** איז געווען א ײדישער היסטאָריקער און קנאים־פֿירער קעגן די רױמער אין דער צײט פֿון דעם גרויסן יידישן אויפשטאנד. ער איז געװען אַ קעגנער פֿון יוסף פֿלאװיוס, װעלכער האָט געשריבן װעגן אים אין זײן „אױטאָביאָגראַפֿיע.“ ער האָט פֿאַרפֿאַסט אַ ײדישע געשיכטע, װעלכע איז פֿאַרלױרן געגאַנגען און װערט דערמאָנט בײ פֿלאװיוס און אױך בײ די קריסטלעכע קירכן־פֿאָטערס אײזעביוס און היעראָנימוס. ער האָט װארשײנלעך געהײסן אין העברעאיש „צדוק,“ װאָס איז אין לאַטײן „יוסטוט“ (IVSTVS).

## קוואַלן
קאטעגאריע:תקופת בית שני
קאטעגאריע:היסטאריקער
דיסלעקסיע

**דיסלעקסיע** איז א לערנונג דעפעקטיווקייט, א האַלטונג וואס מאכט שווער לערנען און פארשטיין זאכן אין די זעלבע וועגן ווי אנדערע מענטשן. זי איז א זייער גאנגבארע פראבלעם און האט אן אויסווירק אויפן וועג אין וועלכע דעם מוח פארשטייט ווערטער. די מערסט גאנגבארע צייכנס פון דיסלעקסיע זענען פראבלעמען מיט ליינען און שרייבן. די מיינונג איז אז אין די פאראייניקטע שטאטן, צווישן 5 און 9% קינדער אין שולעס ליידן פון דיסלעקסיע, אבער שאצונגען קענען אויך גרייכן 50%.

## כאראקטעריזאציע 
א פערזאן קען ליידן פון דיסלעקסיע אפילו אויב זיי ווערן זייער קלוג אדער געלערנט. לעצטע שטודיעס באווייזן אז עס זענען דא א סך קליינע געשעפטן אייגנטימער וואס ליידן פון דיסלעקסיע; צווישן 35 און 50% אמעריקאנער און בריטישע ענטרעפרענוערן זענען באווירקט. נאכפארשערס מיינען אז א סך דיסלעקסישע ענטרעפרענוערן זענען מצליחדיק ווייל זיי קענען דעלעגירן פליכטן (שרייבן בריוון) אבער נאָך רעדן גוט.

ביים סוף פונעם 19טער י"ה האבן וויסנשאפטלער שווער אויסגעפארשן דיסלעקסיע און געפונען א טייל די סיבות פארוואס מענטשן ליידן פון זי. א פראפעסאר וואס האט אויסגעפארשן זי אין אי 1980ער און 1990ער האט געקוקט אויף מוחות פון געשטארבענע דיסלעקסישע מענטשן. ער האט געפונען אז עטלעכע טיילן אין די מוחות זענען נישט געווען זייער גוט פארבונדן, און אז עס איז געשען אין דער פערטער מאנאט פון שוואנגערשאפט. דעם פראבלעם האט א שווערע אויסווירק אויפן לינקער האלב פונעם מוח. לויט די לעצטע אויספארשונג זענען דריי גענעס די סיבה פאר דיסלעקסיע.

איין זאך וואס מאכט דיסלעקסיע איז א פראבלעם מיטן צענטראלער הערונג נערוו. מען קען נישט געפינען דעם פראבלעם מיט א נארמאלער הערונג טעסט, און דערום דאַרף א ספעציעלער דאקטער פירן ספעציעלע טעסטן צו געפינען זי. דאס הייסט אז מענטשן מיט שווערע דיסלעקסיע זענען פיליק צו הויכע טומלען, קענען האבן פראבלעמען מיט רעדונג און אפשר מיט קאנצענטראציע. אויך קען עס מאכן פראבלעמען מיט ריטם און מעלאדיע פון מוזיק.

א סך מענטשן וואס ליידן פון דיסלעקסיע אויך האבן אנדערע מענטאלע מח-קרענק, בפרט ווייניקע אויסהערונג און היפעראקטיוויטעט שטערונג .

## דיאגנאזיע 
צו לערנען אויב א קינד ליידט פון דיסלעקסיע דאַרפן זיי ווערן אויסגעפארשן דורך א דאקטער. מען קען רופן א קינד דיסלעקסיש אויב זיי קענען נישט ליינען אדער שרייבן גוט און ס'איז נישט דא קיין אנדערע סיבה פארן פראבלעם. דאקטערן פרובירן צו מאכן פריסטע טעסטן צו העלפן געפינען דיסלעקסיע אין א קינד איידער אז זיי ווערן גענוג אלט צו לערנען אין שולעס. אויב עס ערשיינט קען א קינד ווערן באהאנדלט זייער פֿרי און קענען האבן ווייניקע פראבלעמען אין שולע. א סך באקאנטע מענטשן ליידן פון דיסלעקסיע, אזוי ווי: סטיווען האקינג, דזשיימי אליווער, וואופּי גאלדבערג, אָזי אסבארן, דזשיי לענא, דזשאן דע לענסי, קיראַ נייטלי, סוזאַן העמפּשיר, ארלענדא בלום, קיאַנו ריווס, ריטשאַרד ברענסאן, הענרי ווינקלער, פּעטריק דעמפּסי, אַלבערט איינשטיין און טאם קרוז. אבער, די דאזיקע מענטשן טרייבן נאך מיט זייערע ארבעטן.

## טעראפיע 
קינדער מיט דיסלעקסיע קענען ווערן אויסגעהאלפן. איין וועג אין וועלכע לערערס העלפן דיסלעקסישע סטודענטן איז צעשפליטערן ווערטער צו פארשידענע קלאַנגען. די סטודענטן דאַרפן לערנען ווי צו שרייבן די קלאַנגען און מאכן ווערטער. דאס העלפט זיי מיט ליינען און שרייבן. א טייל מענטשן מיינען אז דיסלעקסישע קינדער קענען ליינען און שרייבן בעסער אויב זיי לייגן פאפיר טיילן אין פארשידענע קאלירן איבער וואס זיי ליינען.

## זעט אויך 
* דיסקאלקוליע

קאטעגאריע:דעפעקטיווקייט
מזבח

**מזבח** באַצײכנט דאָס אָרט און איעריכטונג אױף װעלכן מען איז מקריב קרבנות. דאס װאָרט „מזבח“ שטאַמט פֿון „זבח“ (שעכטן).

„מזבח“ װערט דערמאָנט בײ נח (בראשית ח'), אברהם אבינו (בראשית י״ב) און אַנדערע, װעלכע האָבן מקריב געװען קרבנות. דער חומש שמות כ, זאָגט אָן, אַז מען זאָל מאַכן א מזבח פֿון ערד (מזבח אדמה), נאָר אויב מען מאַכט אַ מזבח פֿון שטיעער, טאָרן זײ ניט זײן קײן אױסגעהאַקטע (גזית) און מען טאָר זײ ניט האַקן מיט קײן שװערד. אױב אַ כהן האָט געהרגעט אַ מענטש בשוגג און ער האָט געטאָן די עבודה בײם מזבח, האָט מען אים ניט געטאָרט אָנרירן (גמרא מכות י״ב). סוכות פֿלעגט מען אַרומגײן דעם מזבח און זאָגן „אנא ה' הושיעה נא“, און אױך „יופֿי לך מזבח“ (ביזט שײן מיזבח!).

װעגן דעם בױ פֿון מזבח איז פֿאַראַן אין משניות מדות.

## קוואַלן
thumb|מזבח

קאטעגאריע:בית המקדש
קאטעגאריע:תשמישי קדושה
קאטעגאריע:קרבנות
אנטואן דע סענט-עקזופערי

[קליין|סענט-עקזופּערי אין [טולוז, 1933]]
**אַנטואַן דע סענט-עקזופּערי** (פראנצויזיש: *Antoine de Saint-Exupéry*; 29סטן יוני 1900 - 31סטן יולי 1944) איז געווען א פראנצויזער פילאט, שרייבער, דיכטער און זשורנאליסט. ער האט געשריבן א סך בארימטע דערציילונגען ווי "דער קליינער פרינץ" (*Le Petit Prince*, 1943), "נאַכט פֿלוג" (*Vol de nuit*, 1931) און "לאַנד פֿון די מענטשן" (*Terre des hommes*, 1939). סענט-עקזופּערי איז אומגעקומען ביי א פּאַטראלירן פֿלוג נאענט צו מאַרסיי אין 1944.

א פֿישער האט געפֿונען סענט-עקזופּערי'ס זילבערער בראַסלעט נאענט צו מאַרסיי אין 1998. צוויי יאר נאך דעם איז דער מאטאר פֿון זיין עראפּלאַן געפֿונען.

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:פראנצויזן
קאטעגאריע:אויטאביאגראפן
קאטעגאריע:שרייבער
קאטעגאריע:פילאטן
מטבע

אַ **מטבע** (לשון רבים: מטבעות) איז אַ מעטאלענער אָדער פלאסטיקער אָביעקט װאָס האָט געלטיקע װערט. מען באַניצט מטבעות כּדי קויפן זאכן. מיט אַנדערע װערטער, מטבעות זײַנען אַ ממשותדיקע פֿאָרעם געלט, װאָס װערט נישט באַשאַפֿן פֿון פּאפּיר (באנקנאטן). געװײנטלעך, מטבעות זענען קײַלעכיק און שטעלן אױס טעקסט און בילדער. דאָס פֿאָרשן מטבעות הײסט „נומיזמאַטיק.“

היסטאָרישע מטבעות װערן באַשאַפֿן פון גאָלד, זילבער אָדער בראָנדז, הײַנט, שאַפֿט מען מטבעות מיט שטאַל, אַלומיניום און אַנדערע געמײנע מעטאַלן.

## ייִדישע מטבעות
די ײדישע נומיזמאַטיק איז אַ זײער װיכטיקער טײל פֿון דער ײדישער געשיכטע־פֿאָרשונג. פֿון תנ״ך־צײט האָבן מיר הײנט ניט קײנע ײדישע מטבעות, הגם אין תנ״ך װערן דערמאָנט די װאָגן „שקל“, „בקע“, „קשיטה“ און אַנדערע. מיר האָבן הײנט נאָר געפֿינען ײדישע מטבעות פֿון יהוד מדינתא, פון די חשמונאים־הערשער און אַנדערע פון דער צװײטער העלפֿט פֿון בית שני, און װארשײנלעך אױך מטבעות פֿון בר כוכבא. 

די געפֿונענע חשמונאים־מטבעות האָבן העברעאישע אױסקריצונגען (אין דער אַלטער העברעאישער שריפֿט), אבער אױף טײל מטבעות איז פֿאַראַן אױך דער גריכישער נאָמען פֿון די ײדישע הערשער; למשל: „יהוחנן הכהן הגדול וחבר היהודים“, „יהודה“ (פֿון קעניג אַריסטובלוס), „ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ“ (דער קעניג יהונתן אלקסאנדער ינאי) און אַנדערע. 

הורדוס און זײן זין, און די רױמישע רעגירונג האבן געגאָסן בראָנדזע מטבעות מיט גרעכישע אױסקריצונגען.

אויף מטבעות פונעם מרד הגדול געפינט מען די יאָרן „א'“ צו „ה'“, די אױפֿשריפֿט „ירושלם הקדשה“, „שקל ישראל“, און לויט רמב״ן, דאָס בילד פֿון דעם „גלעזל מן״ און פֿון דעם בליענדן שטעקן פֿון אהרן הכהן.. 

לעצטנס האָט מען אין ביתר (לעבן ירושלים), װאָס איז געװען די הױפּט־פֿעסטונג פֿון בר כוכבא געפֿונען די איעריכטונגען צו גיסן מטבעות װאָס שטאַמען װאַרשײנלעך פֿון בר כוכבא. אױף בר כוכבאס מטבעות איז פֿאַראַן דער אױפֿשריפֿט „שמעון“ (בר כוכבאס אײגן נאָמען) און „ש״ב“ (װאָס מאַכט „שנה ב'“, דאָס 2טע יאָר „לחרות ישראל“ [צו דער ײדישער באַפֿרײאונג]). אױף טײל אױך „לחרות ירושלם“. אױף אײנער איז פֿאַראַן „אלעזר הכהן.“ די דאָזיקע בר־כוכבא־מטבעות װערן דערמאָנט מעגלעך אין תוספֿתא און גמרא (בבא קמא צ״ז) מיטן נאָמען „כוזביות“ (צוליב בר כוכבאס נאָמען „בר כוזיבא“).

מען האָט אױך אין פּױלן געפֿונען אַלטע פּױלישע מטבעות מיט העברעאישע אױפֿשריפֿטן „אברהם דוכס“. זינט אײר תש״ח האָט די מדינת ישראל ארױסגעגעבן אײגן ײדיש געלט.

ביי אשכנזים איז דער מינהג חנוכה־צייט צו געבן מטבעות (חנוכה געלט) צו קינדער.

## קוואַלן
כּלערלײ געלערנטערן האָבן אַרױסגעגעבן ביכער װעגן די דאָזיקע אַלטע העברעאישע מטבעות:
* שמואל רפֿאלי, „מטבעות היהודים“ 1913 
*אברהם אדאלף רייפנברג, „מטבעות היהודים“, 1948 
*יצחק ריבקינד, „יידישע געלט: אין לעבענסשטייגער, קולאור-געשיכטע און פאלקלאר: לעקסיקָאלגישע שטודיע”, תש”ך
*יעקב משורר, „אוצר מטבעות היהודים: מימי שלטון פרס ועד מרד בר־כוכבא“, 1997 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:געלט
קאַטעגאָריע:מטבעות
טאראנטא אינטערנאציאנאלער פילם-פעסטיוואל

קליין
**דער טאָראנטאָ אינטערנאציאנאלער פֿילם-פֿעסטיוואַל** (אין ענגליש: Toronto International Film Festival אין קורץ: **TIFF**), איז דער גרעסטער פילם-פעסטיוואל אין דער גאנצער וועלט, אוואו עס ווערן אויפגעשפילט איבער 400 פילמען, אין 20 סינעמאַס לענגאויס טאָראָנטאָ.

עס קומען זיך צוזאם, פון צענדליגע לענדער איבערן וועלט, א מאסע פון נאנט צו א האלב מיליאן באטייליגער, סיי מיטגלידער פונעם אלוועלטליכער פילם-אינדוסטריע, און פונעם אַלגעמיינעם צושויער באזוכער.

דאס קומט פאר יערליך אינעם מאנאט סעפטעמבער, אין דאוינטאון טאראנטא, אנטעריא, פאר איבער צען טאג, אוואו עס ווערן אויפגעשפילט, צום ערשטן מאל, די טייערסטע קוואַליטעט פילמען.

## די געשיכטע פונעם פעסטיוואַל
דער פֿעסטיוואַל איז געגרינדעט געווארן אום 1976, און הייסט היינט דער שפיץ אין דער וועלט, צווישן די גרויסע פעסטיוואלן - די קאן פילם פעסטיוואל אין פראנקרייך, און די בערלינער אינטערנאציאנאלער פילם-פעסטיוואל אין דייטשלאנד.

דער מאיעסטעטישע קינא געביידע, אויף קינגס סטריט אין צענטראל טאָראָנטאָ, פארמאגט פינף גרויסע עלעגאנטע זאלן, וואס דינען אלץ איינע פון די הויפט פלעצער, אוואו די נייע פילמען ווערן אויפגעשפילט, אין די יערליכע פעסטיוואל פעריאד.

יעדעס יאר ווערן געשאנקן ביי דעם פעסטיוואל, עטליכע אַוואָרד'ס: די אוידיענץ אויסוואל פרייז, און, 'דאס-בעסטער-קאַנאַדישער-פילם' אַוואָרד, און נאך.

אום דעצעמבער 2019 ווערט אויפגעשפילט אין דעם פעסטיוואל, דאס כשר'ע שוידער פילם - די ווידזשעל.

## זע אויך
באזונדער איז פארהאנען דער טאראנטא יידישע פילם פעסטיוואל, אום מאנאט מאי.

## וועבלינקען
* דער טאָראנטאָ אינטערנאציאנאלער פֿילם-פֿעסטיוואַל וועבזייטל

קאַטעגאָריע:פילם-פעסטיוואלן
קאַטעגאָריע:טאראנטא