open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
וועלט היסטאריע

**וועלט היסטאריע** באשרייבט די קולטורעלע דערגרייכן פון דער מענטשהייט זייט פרעהיסטארישע צייטן ביזן סוף פונעם 20סטן יארהונדערט.

## די מענטשהייט 
די תורה פארציילט אז דער אייבערשטער האט באשאפן אדם הראשון און האט אים געשטעלט אין גן עדן. אלע מענטשן דורך די דורות שטאמען פון אים און זיין ווייב חוה. ווען ער איז פארטריבן געווארן פון גן עדן איז ער געווען ערגעץ וואו אין אזיע.

די וויסנשאפטלער האלטן מערסטנס אז די מענטשהייט וואס זיי רופן האמא סאפיענס *homo sapiens* שטאמען פון אפריקע. טייל וויסנשאפטלער האלטן אז האמא סאפיענס האט אנטוויקלט אין עטלעכע ערטער פון דער וועלט.

## קלימאט 
קלימאט האט א גרויסן עפעקט וויאזוי מענטשן לעבן. קלימאט ענדערט זיך אין די פארשידענע ראיאנען פון דער וועלט. טייל ערטער זענען ווארעם א גאנץ יאר, טייל קאלט.

קלימאט האט אויך אן עפעקט אויפן עסן וואס מענטשן קענען באקומען. איבעראל איז דא א הויפט עסן, וואס רוב מענטשן עסן מערסטע צייט. אין די פארשידענע לענדער איז  דאס הויפט עסן: ווייץ, קוקורוזע, הירז, רייז, האבער, קארן, קארטאפל, יאם און באנדלעך.

## פרעהיסטאריע 
**פרעהיסטאריע** איז טייטש "פאר היסטאריע; זי באהאנדלט די צייט איידער מ'האט אנגעהויבן שרייבן וועגן זייער לעבן.

ווען די פרעהיסטאריע האט געענדיגט ווענדט זיך אויפן ארט. אין עגיפטן זענען דא דאקומענטן וואס זענען אלט פינף טויזנט יאר. אין אויסטראליע הייבן אן די ערשטע געשריבענע באריכטן פון 1788, און אין ניי גיני פון בערך 1900.

## אוראלטע היסטאריע 
אוראלטע היסטאריע איז די געשריבענע היסטאריע ביזן סוף פון דער רוימישער אימפעריע.

די אוראלטע ציוויליזאציעס זענען געווען אין שומער (שנער), מצרים, כינע, אינדיע, די מאיא קולטור אין צענטראל-אמעריקע, רוים, און אייראפע.

### שומער 
קליין|150px|שומערישע שטעט
שומער איז די ערשטע באוואוסטע ציוויליזאציע אין דער וועלט. די שומערן האבן איבערגענומען די פרוכטבארע האלבע לבנה ראיאן פון מעסאפאטאמיע אין די אוראלטע צייטן, און זיי האבן געבויט אסאך שטעט, וואס יעדע איינע האט געהאט אן אייגענע רעגירונג. אין דער תורה (פרשת נח) ווערט דערמאנט די שומערישע שטעט ארך, אכד, כלנה און נינווה. די תבואה איז געוואקסן אויף די ברעגן פון די חידקל און פרת טייכן.

די שומערן האבן אנטוויקלט א שריפט סיסטעם וואס הייסט פלעקלשריפט. די עלטסטע ווערסיעס פון איינער פון דער וועלטס ליטערארישע ווערק, דער *גילגאמעש עפאס*, גייען צוריק צו יענער צייט. טייל האלטן אז זיי האבן ערפינדן די זעגלשיף.

## נאך די רוימער 
* ביזאנטישע אימפעריע
* איסלאם
::דער איסלאמישער כאליפאט האט געהאט א גאלדענע תקופה אונטער די אבאסידן.
* מאנגאלישע אימפעריע

## די מיטלאלטער 
*  
*  

## גלאבאליזאציע 
### אייראפע 
* אינדוסטריעלע רעוואלוציע
* ערשטער וועלט קריג
* צווייטער וועלט קריג

### אזיע 
#### מאגול אימפעריע 
[קליין|150px|דער [טאזש מאהאל, געבויט אין  1648 דורך שאח דזשאהאן]]
קליין|רעכטס|150px| מאגול אימפעריע אין 1700
די מאגול אימפעריע איז געגרינדעט געווארן אין 1526 און האט געדויערט ביז 1857. זי איז געווארן אזוי גרויס צו הערשן איבער הינדוסטאן (דער אינדישער אונטער־קאנטינענט), און טיילן פון היינטיקן אפגאניסטאן. באבור האט געגרינדעט די אימפעריע אין 1526, און ער האט געהערשט ביז 1530. דער חשובסטער קייסער איז געווען אקבאר (1556–1605). נאכן טויט פון אויראנגזשעב (1658–1707), איז די מאגול אימפעריע געווארן גאנץ שוואך. די אימעפעריע האט געענדיגט אין 1857, ווען אינדיע איז געקומען אונטער דעם בריטישן ראזש.

## רעפערענצן 
## זעט אויך 
* היסטאריע

קאַטעגאָריע:היסטאריע
נעוויל טשעמבערליין

**אַרטור נעוויל טשעמבערליין** (דעם 18טן מערץ 1869 - דעם 9טן נאוועמבער 1940) איז געווען א בריטישער פאליטיקער, און פרעמיער מיניסטער, 

ער איז געבוירן אין בירמינגהאם, ענגלאנד, צו אן אדעליגער ענגלישער פאמיליע. פון 1916 האט ער געדינט אין פארשידענע מיניסטערישע פאזיציעס, און ער איז געווארן דער פירער פון דער קאנסערוואטיווער פארטיי. אין 1937 איז ער געווארן פרעמיער, און ער האט רעזיגנירט אין 1940, נאכדעם וואס דייטשלאנד האט אטאקירט פראנקרייך, האלאנד, און בעלגיע.

## זיין פאליטיק 
ער האט געהאלטן פון גיין מיט שלום, אזוי האט היטלער באקומען די צושטימונג פון די וועלטסמאכט, צו אנעקסירן סודעטנלאנד געביט פון טשעכאסלאוואקיי, ביי דער מינכן קאנפערענץ, נאך דער קאנפערענץ האט ער דערקלערט "'מיר האבן פארמיטן נאך א וועלט מלחמה'", וואס האט זיך גאנץ שנעל ארויסגעוויזן אלס נישט ריכטיג.

דאס זעלבע מיטן ווייסן פאפיר, נאכן אראבישן אויפשטאנד פון 1939-1936, און בריטישע קאמיסיעס זענען געקומען זען, ווי צו שליסן די אומרוען אין פאלעסטינע, און די לעצטע קאמיסיעס רעזאלוציע, פון נישט ארויף לאזן יידן קיין ארץ ישראל, א באגרעניצטע עליה, יידן טארן נישט קויפן אראבישע שטח, און נאך פארשידענע באגרעניצונגען, און ווי אויך דאס צוריק ציען זיך פון דער באלפור דעקלאראציע, אלס מיטן שלום, זיך נישט איינצורייסן מיט אנדערע פעלקער.

דעם 10טן מיי 1940, האט ער רעזיגנירט פון אמט אלס פרעמיער מיניסטער, נאכן דורכפאל פון דער בריטישער ארמיי, אויפן קאנטער אטאקע קעגן דייטשלאנד, אין נארוועגיע, און די בריטישע זעלנער האבן געמאכט א ריקצוג.

ווינסטאן טשערטשיל האט אים איבערגענומען, אבער דאס ווייסע פאפיר איז געבליבן ווי עס איז געווען, איידער טשערטשיל איז ארויף אויפן בענקל.

אין יענעם יאר האט מען געפונען די ביטערע מחלה, און ער איז אפערירט געווארן, אבער ער האט זיך נישט אויסקורירט, און ער האט רעזיגנירט פון דער קאנסערוואטיווער פארטיי פירערשאפט, און פון זיין אמט אין קאבינעט. אום דעם 9טן נאוועמבער 1940, איז ער געשטארבן פון זיין קראנקייט.

ער ווערט פאררעכנט אלס איינער פון די קאנטראווערסיעלע פאליטיקער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.

קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער
קאַטעגאָריע:פרעמיער מיניסטארן פון בריטאניע
ערווין ראמעל

קליין|ערווין ראמעל
**ערווין יאהאן אויגען ראמעל** (דעם 15טן נאוועמבער 1891 - דעם 14טן אקטאבער 1944) איז געווען באוואוסט אלס דער „מדבר פוקס".

ער איז געבוירן אין היידלהיים, דייטשלאנד. ער האט געלערנט אין א מיליטערישער קאדעטן שולע. זיין טרוים איז געווען, צו ווערן אן אינזשעניר, אבער ער איז געבליבן אין מיליטערישער שולע, און גראדואירט אלס לייטענאנט.

## ערשטע וועלט מלחמה 
אין דער ערשטער וועלט מלחמה איז ער געווען אן אפיציר אויפן פראנצויזישן פראנט, אין איטאליע, און אויך אין רומעניע, און ער האט באקומען דריי מעדאלן אלס אויסצייכענונג. ער איז געווארן באוואוסט אלס איינער וואס נעמט שנעלע שריט, און נאכדעם וואס דער פיינט איז געווארן צומישט, האט ער עס אויסגענוצט צו פארטומלען די פיינט, און אייננעמען א ניצחון.

## צווישן די וועלט מלחמות 
נאך דער מלחמה איז ער געווארן א לערער אין דרעזדן, אין דער מיליטערישער שולע, וואו ער האט געלערנט טאקטיק פון מלחמה. ווען היטלער איז געקומען צו דער מאכט, איז ער גערופן געווארן, און געווארן א גענעראל אין דער ווערמאכט. ער איז געווען גענעראל פון דער זיבעטער געפאנצערטער דיוויזיע, און אויך דער אפיציר פון דער לייב גווארדיע פון היטלער. ביי די צוגרייטינגען צו דער פוילישער אינוואזיע האט ער נישט א טייל גענומען.

## צווייטע וועלט מלחמה 
זייענדיק דער גענעראל פון דער זיבעטער געפאנצערטער דיוויזיע, האט ער אטאקירט פראנקרייך, און די דייטשן זענען געווען זיגרייך אין דעם קריג, און אלס אויסצייכענונג איז ער געווארן קאמאנדיר פון עטליכע דיוויזיעס. ווען איטאליע איז דורכגעפאלן מיט איר קאמף אין ליביע, איז ער אריבערגעשיקט געווארן מיט זיין ארמיי, קיין אפריקע. זיין ארמיי האט מען גערופן דעם אפריקע-קארפוס, און האט דארט געווינען גלענצנדע ניצחונות, און ער האט דערפאר באקומען זיין צונאמען, "מדבר פוקס".

ווען די אמעריקאנער און בריטישע ארמייען האבן זיגרייך ארויסגעשטויסן די דייטשן פון צפון אפריקע, איז ער געווארן גענעראל פון ארמיי B וואס איז געווען אין איטאליע, און דערנאך אין נארמאנדי, וואו ער האט אויפגעשטעלט באפעסטיגטע פאזיציעס, אין פאל די אליאירטע גייען אטאקירן.

## די דורכגעפאלענע אטענטאט אויף היטלער 
אויבן אויף האט ער גארנישט געהאט מיט דעם, אבער נישט זייענדיג א מיטגליד אינעם נאצי פארטיי, האט מען אים אריינגערעכנט אין די ליסטע, פון מעגליכע קעגנער פון היטלער, ווען דער אטענטאט איז דורכגעפאלן, איז ראמעלס נאמען געווען פארשריבן אין עטליכע ליסטעס, די געשטאפא איז געקומען צו אים, און זיי האבן אים געזאגט, אדער נעמט ער זיך דאס לעבן, אדער ברענגט מען אים פאר א געריכט, ער האט גענומען ציאניד, און באגאנגען זעלבסטמארד.

ער איז דער איינציגסטער פון דייטשלאנד, וואס איז געווען ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, וואס מען האט אויפגעשטעלט א מוזיי, אויף זיין נאמען, וויבאלד ער האט זיך קיינמאל נישט אנגעשלאסן צום נאצי פארטיי.

קאַטעגאָריע:דייטשן
קאַטעגאָריע:נאציס
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער
טשאן

קליין|הערב
**טשאַן** (; ) איז א קליינע שטאט אין כמעלניצקי אבלאסט, אין מערב אוקראינע (אסט-גאליציע). זי איז די הויפטשטאט פון דער טשאנער ראיאן. טשאן איז ווייט 39 ק"מ דרום-מערב פון פראסקוראוו און 58 ק"מ מזרח פון קרעמניץ. נאענטע שטעטלעך זענען באזיליע (13 ק"מ צו דרום) און יאמפאלא (19 ק"מ צו צפון-מערב). 
## געאגראפיע 
## היסטאריע 
אין יאר תר"ל זענען געווען 74% פון די איינוואוינער פון דער שטאט יידן.
אין יאר תר"ס האבן געוואוינט אין טשאן 2914 יידן.

טשאן האט געהאט א טריסקער שטיבל און אן אסטראווער שטיבל.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין אוקראינע
קאַטעגאָריע:גאליציע
משולם זוסיא העשל (זשינקאוו)

**רבי משולם זוסיא העשל זצ"ל** (ה'תקע"ג - ג' אלול ה'תרכ"ד), פון זשינקאוו.

## אפשטאם
**רבי משולם זוסיא** איז געבוירן אין יאר ה'תקע"ג, צו זיין פאטער הרב **יצחק מאיר העשל** פון זשינקאוו, א זון פון הרב אברהם יהושע העשיל רב אין אפטא, דער "אוהב ישראל". און צו זיין מוטער מרת **מירל** א טאכטער פון הרב **חיים יעקב שטראם** רב אין דוקלא.

## רבנות
**רבי משולם זוסיא** איז אויפגענומען געווארן אלס מגיד אין זשינקאוו אויף זיין פאטער'ס ארט. זעכציג געמיינדעס האבן אים אויפגענומען אלס מגיד, און זיך אונטערגעווארפן אונטער זיין אויטאריטעט.

אין יאר ה'תרכ"ג האט **רבי משולם זוסיא** געדריקט דעם ספר אוהב ישראל פון זיין זיידן, און ער האט צוגעלייגט פארשידענע הגהות.

## הסתלקות
**רבי משולם זוסיא** איז נפטר געווארן ג' אלול ה'תרכ"ד.

## פאמיליע
**רבי משולם זוסיא** האט געהייראט מרת **סימא** א טאכטער פון הרב **ישראל**, אן איידעם פון הרב משה צבי פון סאווראן. זייערע קינדער:

* הרב **אברהם יהושע העשל** (ה'תקצ"ב - י"ט תשרי ה'תרמ"א), פון מעזשביזש.

* הרב **חיים מנחם העשל** (ה'תקצ"ז - כ"ד סיון ה'תרנ"ג), פון זשינקאוו.

* הרב **שמואל העשל** (ה'ת"ר (אומגעפער) - י"ב ניסן ה'תרכ"ב), פון קרילעוויץ

* הרב **יחיאל העשל** (ה'תר"ג - ט' תמוז ה'תרע"ו), פון קרילעוויץ

* מרת **חיה שרה** (שמחת תורה ה'תקצ"ט - ט"ו שבט ה'תרס"ו), די ווייב פון הרב **יצחק יואל ראבינאוויטש** (ה'ת"ר (אומגעפער) - כ"ד תמוז ה'תרמ"ה), פון קאנטיקוזבה.

* מרת **סאשא ביילא**, די ווייב פון הרב **משה שפירא** פון סלאוויטא.

* מרת **רחל**, די ווייב פון הרב **אהרן לייב ברונפמאן** פון שיטאווא.

## זעט אויך
* מעזשביזש (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*

העשל
קאטעגאריע:מעזשביזש
נעפטון

דער **נעפטון** (ענגליש: **Neptune**; סימבאל: ) איז דער אכטער פלאנעט פֿון דער זון און דער פערטער גרעסטער און דריטער מאסיווסטער פלאנעט אין דער זון סיסטעם. נעפטון איז 17 מאל גרעסער ווי דער ערד-פלאנעט, א ביסל גרעסער פון זיין "צווילינג" אוראנוס. נעפטון ארביטירט די זון 30 מאל אזוי ווייט ווי די ערד.

מ'האט אנטדעקט נעפטון דעם 23סטן סעפטעמבער, 1846, נאך דעם וואס מען האט גערעכנט לויטן ארביט פון אנדערע פלאנעטן אז ס'איז דא נאך א פלאנעט.

מ'האט פארגעשטעלט פארשידענע נעמען פארן פלאנעט. אין פראנקרייך האט פארגעשטעלט פראנסוא אראגא דעם נאמען לעוועריע.

## רעפערענצן
ישראל שלום יוסף העשל

**רבי ישראל שלום יוסף העשל זצ"ל** (חשוון ה'תרי"ג - כ"ט מנחם אב ה'תרע"א), רבי אין מעזשביזש.

## אפשטאם
**רבי ישראל שלום יוסף** איז געבוירן חשוון ה'תרי"ג, צו זיין פאטער הרב **אברהם יהושע העשל** פון מעזשביזש, א זון פון הרב משולם זוסיא העשל פון זשינקאוו, א זון פון הרב יצחק מאיר העשל, פון זשינקאוו, א זון פון הרב אברהם יהושע העשיל, רב אין אפטא, "דער אוהב ישראל". און צו זיין מוטער מרת **לאה רחל** א טאכטער פון הרב **שלום יוסף פרידמאן** פון סאדיגורא.

## רבנות
נאך זיין פאטער'ס פטירה אין יאר ה'תרמ"א איז **רבי ישראל שלום יוסף** געווארן דער ממלא מקום פון פאטער, און איז געווען רבי אין מעזשביזש דרייסיג יאר.

## הסתלקות
**רבי ישראל שלום יוסף** איז נפטר געווארן כ"ט מנחם אב ה'תרע"א, אין דוויעזשניקא לעבן וויזשניץ, און ער ליגט אין אוהל פון צמח צדיק.

## פאמיליע
**בזיווג ראשון** האט **רבי ישראל שלום יוסף** געהייראט אלול ה'תרכ"ו מרת **שרה רבקה** ( - כ"ה סיון ה'תרמ"ז), א טאכטער פון זיין פעטער הרב **אברהם יעקב פרידמאן** פון סאדיגורא. זי האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער.

**בזיווג שני** האט ער געהייראט מרת **בת שבע טרינא** הי"ד א טאכטער פון הרב **יעקב שמשון חאדאראוו**, רב אין באהופולי. זייערע קינדער:

* הרב **אברהם יהושע העשל** הי"ד (ה'תרנ"ב - ד' ניסן ה'תש"ג), פון מעזשביזש - טארניפאל. ער האט געהייראט מרת **מרים** א טאכטער פון זיין פעטער הרב **יצחק מאיר העשל** פון קאפיטשניץ. 

* הרב **יצחק מאיר העשל**, פון מעזשביזש - חיפה.

* הרב **משה העשל** הי"ד ( - ד' ניסן ה'תש"ג).

* מרת **חוה שרה**, די ווייב פון הרב **מרדכי שלמה פרידמאן** (י"ג תשרי ה'תרנ"א - ה' אדר ה'תשל"א), באיאנער רבי פון ניו יארק.

* מרת **מירל** (ה'תרנ"ח - ד' אדר ה'תשמ"ב), די ווייב פון הרב **מרדכי שלום יוסף פרידמאן** (י"ז כסלו ה'תרנ"ז - כ"ט ניסן ה'תשל"ט), פון סאדיגורא-תל אביב.

* מרת **לאה רחל** הי"ד, די ווייב פון הרב **שמואל פיינער** פון קראקא.

* מרת **חיה מרים סימא**.

## זעט אויך
* מעזשביזש (הויף)
* רוזשין (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*

קאטעגאריע:אדמורי"ם
ישראל יוסף
קאטעגאריע:רוזשין
יוסף משה העשל

**רבי יוסף משה העשל זצ"ל** (ה'תק"ם - ט"ו חשוון ה'תרט"ז), פון מעזשביזש.
 
## אפשטאם
**רבי יוסף משה** איז געבוירן אין יאר ה'תק"ם (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב **אברהם יהושע העשיל** רב אין אפטא **דער אוהב ישראל**. און צו זיין מוטער  מרת **חיה שרה** א טאכטער פון הרב **יעקב פון טיטשין**. 

## רבנות
**רבי יוסף משה** האט געוואוינט אין מעזשביזש, ס'איז נישט קלאר צו ער האט געפירט דארט רביסטעווע, ער פלעגט פארן צום הייליגן רוזשינער.

## הסתלקות
**רבי יוסף משה** איז נפטר געווארן ט"ו חשוון ה'תרט"ז (אומגעפער).

## פאמיליע
**רבי יוסף משה** האט געהייראט אן אייניקל פון הרב **משה פון פשעווארסק**. זייערע קינדער:

* הרב **ישראל אהרן העשל** ( - ה'תר"ן).

* הרב **דוד העשל**.

* הרב **אליעזר העשל**.

* מרת **חיה חנה**, די ווייב פון הרב **מנחם מענדל** א זון פון הרב חיים פון סאטינאוו, א זון פון הרב יוסף פון יאמפאלא.

## זעט אויך
* אפטא-מעזשביזש (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*

העשל
קאטעגאריע:אפטא-מעזשביזש
דוד הלוי פון סטעפין

**רבי דוד הלוי פון סטעפין זצ"ל**  ( - י"א תשרי ה'תק"ע), מגיד אין סטעפין.

## אפשטאם
**רבי דוד** איז געווען אן אייניקל פון רבי דוד הלוי, דער מחבר פון "טורי זהב" אויף שולחן ערוך.

   
## זיין געשיכטע
## הסתלקות
**רבי דוד** איז נפטר געווארן י"א תשרי ה'תק"ע. 

## זיין פאמיליע
**רבי דוד** האט געהייראט **בזיווג ראשון** א טאכטער פון הרב **יוסף יואל היילפרין**, רב אין סטעפין, א זון פון הרב יעקב אהרן היילפרין רב אין סטעפין. **בזיווג שני** האט **רבי דוד** געהייראט מרת מרים, א טאכטער פון דעם **זלאטשאווער מגיד**. זיינע קינדער: ס'איז נישט קלאר דערווייל ווער ס'איז פון וועלכען זיווג 

* הרב **ישראל דוב בער הלוי** ( - י"ב חשוון ה'תרי"ב), רבי פון סטעפין.
** די ווייב פון הרב **לוי יצחק** פון סטעפין.
* הרב **חיים משה הלוי** ( - כ"ז תשרי), רבי פון סטעפין און גריידינג.
** הרב **יוסף הלוי פיטשניק**.
** הרב **ישראל הלוי פיצניק**, פון באקאו.
** (הרב **פתחיה הלוי פיטשניק**, מגיד פון גריידינג)  .
** הרב **שמעון שלמה ווערטהיים** פון בענדער.
** הרב **אלכסנדר סנדר ספרין** פון קאמארנא.
* הרב **יחיאל מיכל הלוי פיטשניק** ( - ט"ז כסלו ה'תר"ט), פון בערעזנא.
** הרב **יצחק הלוי פיטשניק**.
*** הרב **אברהם שמואל** פיטשניק פון בערעזנא, איידעם פון הרב מרדכי גאלדמאן פון זוועהיל; געווארן רבי יונגערהייט
* מרת **שיינדיל** די ווייב פון הרב **חיים פון סאטינאוו**, א זון פון הרב יוסף פון יאמפאלא.
* די ווייב פון הרב **שמריהו (שמעריל) וויינגארטען** ( - א' תמוז ה'תר"ו), פון לאבאטשאוו.
** הרב **יחיאל מיכל וויינגארטן** ( - כ"ד סיון ה'תרכ"ה), פון יאנאוו.
** הרב **אברהם אבא יוסף וויינגארטן** ( - י"ח תמוז ה'תרכ"ה), פון יאנאוו.
** מרת **חנה יענטא**, די ווייב פון הרב שלמה בן רבי מרדכי.
* מרת **צפורה זיסל**, די ווייב פון הרב **משה צבי** (ה"תקל"ה - ) , פון סאווראן.
** הרב **שלמה** פון סאווראן
** מרת **חיה וויטא** די ווייב פון רבי **ישראל**
*** מרת **סימא לאה** די ווייב פון הרב **משולם זושא העשל** פון זשינקאוו
*** די ווייב פון הרב **יוסף אלטער האגער** פון ראדאוויץ.

## זעט אויך
* זלאטשאוו (הויף)

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:זלאטשאוו
קאַטעגאָריע:רבנישע לויים
אנקאלאגיע

**אנקאלאגיע** איז די אפטיילונג פון מעדיצין וואס באהאנדלט קענסער. דער מעדיצינישער ספעציאליסט וואס פראקטיצירט אנקאלאגיע הייסט אן *אנקאלאג*. דער טערמין שטאמט פון גריכיש *ονκος* (אנקאס), וואס מיינט גרייס, מאסע, אדער טומאר, און דעם סופיקס *-לאגיע*, "שטודיע פון".

אנקאלאגיע איז שייך צו:
* די דיאגנאז פון וואספארא ראַק אין א מענטש
* טעראפיע (למשל, כירורגיע, כעמאטעראפיע, באשטראלוג־טעראפיע)
* נאכגיי פון קענסער פאציענטן נאך דערפאלגרייכער באהאנדלונג 
## דיאגנאז 
קאַטעגאָריע:מעדיצין
מעזשביזש (הויף)

**מעזשביזש**, אוקראינע, איז פון די ערשטע באקאנטע שטאט אין די חסידישע קרייזן, ס'איז די שטאט אין וואו דער בעש"ט האט געוואוינט און וואו ער ליגט באגראבן.

דאס שטעטל איז גאר קליין עס וואונען דארט צענדליגער פויערן, עס איז ממש פיצל, אבער עס איז וואול באקאנט וויבאלד דער גרינדער פון חסידות האט דארט געוואנט, און עס האבן געשטראמט אהין אסאך חסידים אלע יאהר.

## בית החיים 
אינעם בית החיים פון מעזעבוזש ליגן פארשידענע אייניקלעך און תלמידים פון בעש"ט, צ.ב.ש. רבי ברוך פון מעזשביזש, רבי משה חיים אפרים פון סדילקאוו).  אינעם בית החיים ליגן דארט אסאך תלמידים פון בעל שם טוב ווי רבי זאב וואלף קיצעס, רבי הערש סופר, רבי ישראל פאדליצקער, אויך ליגן דארט רבי ישראל דער טויטער, ברודער פון רבי נחמן מברסלב. ארום דעם בעל שם טוב. ארום דעם בעל שם טוב ליגן פארשידענע רבנים און גדולי ישראל וואס האבן משמש געווען אין רבנות אין דעם שטעטל.

## ציון הבעל שם טוב 
דאס פלאץ ווי דער הייליגער בעל שם טוב ליגט איז פארהייליגט ביי אלע חסידים, אמאל ווען אידן האבן געוואוינט אין אוקריינא פלעגט מען אסאך פאהרן אהין זיך אויסגיסן דאס הארץ און מתפלל זיין אין זכות פון דעם צדיק. עס שטייט אין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' ק"ה אז דאס פלאץ ווי דער בעל שם טוב ליגט איז אזוי הייליג ווי די הייליקייט פון ארץ ישראל, און עס איז א תיקון הברית פאר די עוונות צו זיין דארט. דער צדיק רבי נחמן מברסלב א אייניקל פון בעל שם טוב האט זיך אסאך משתטח געווען אויף דעם פלאץ און פון דארט משיג געווען גערויסע השגות.

דער גאנצער בית החיים אין מעזביזש איז נאך ארגינאל, עס איז א פעלד מיט פילע אלטע מצבות פון הונדערטער יאהרן, עס איז כמעט נישט געווארן געטשעפט אין די אלע יאהרן. עס איז באוואקסן מיט גראז און גרויסע ביימער.

ביז יאר ה'תשל"ו איז אויף דעם פלאץ פון דעם ציון נישט געווען נאר בלויז א סימן אז דארט ליגט דער בעל שם טוב, עס איז דארט אפילו נישט געווען קיין מצבה, אין יאהר ה'תשל"ו האט מען מורא געהאט אז די קאמוניסטען וועלן זיך פארלייגן אפווישן דאס פלאץ, דעריבער האט הרב משה ביק פון ניו יארק זיך אריין געלייגט אין דעם, רבי משה זייענדיג רב אין מעזשעבוז פון דער אלטער היים, און זיינע עלטערין זענען געווען דורות דארט רב, האט געפילט פאר חוב דארט צו לייגן א מצבה און אנצייכענען דאס פלאץ ווי דער בעל שם טוב ליגט.

שפעטער האט מען געלייגט דארט א שטארקע מצבה, און ביז לעצטעס האט מען איבערגעארבייט דאס בית החיים מיט א גרויסע גדר ארום, מיט א לעכטיגע גרויסער אוהל, און נעבן דאס בית החיים א שיין ריזיג בית המדרש, א עס זאל, א ווארימע מקוה.ֿ

דאס אלעס האט געבויט דער באקאנטער עסקן און גרויסע טועהן אין אוקריינא הרב ר' ישראל מאיר גבאי שליט"א.

אין די לעצטע יאהרן האט ר' ישראל מאיר גבאי איבערגעמאכט דאס ווינקעל ארום דעם בית החיים פון מזעבוזש ממש נישט צום דערקענען, דאס אוהל און דאס גאנצע בית החיים איז איבערגבויט ממש ניי, דאס בית המדרש און הכנסת אורחים אויפן פלאץ איבערגעארבייט, אויך ארום דאס בית המדרש איז דא לערך 5 — 6 ריזיגער הייזער מיט שטיבעלאך ווי מען קען איינשטיין איינער וואס קומט אהין, און עס איז אייביג דא א ווארימער טרינק, עפעס צו עסן, א ווארימער מקוה א. ד. ג. אויפן פלאץ.

אויך האט ער געטראפען דאס קליינער בית המדרש פונעם בעל שם טוב, אינמיטן שטעטל, דאס פלאץ און הויז איז נאך געשטאנען פון אמאל, ער האט עס אינגאנצען איבערגעבויט ארגינאל ווי עס איז אמאל געוון.

## זעט אויך 
*מעזשביזש
## רעפערענצן
יצחק בערקאוויץ

**הר"ר יצחק שמואל הלוי בערקאוויץ** איז א רב, ראש כולל און פוסק אין ירושלים און ראש ישיבה פון אש התורה.

ער איז גיווען פאר 16 יאר משגיח רוחני אין דער אש התורה ישיבה פאר בעלי תשובות.  ער דינט אלס מו"ץ פאר די חוץ לארץ יונגעלייט אין דעם סנהדריה מורחבת געגנט פון ירושלים. ער פירט דעם ירושלים כולל פון וואנעט מען שיקט די יונגעלייט עוסק זיין אין קירוב איבער דער גאנצער וועלט.

## רעפערנצן
קאַטעגאָריע:רבנים אין ישראל
קאַטעגאָריע:רבנישע לויים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:ראשי כוללים
חיים מנחם העשל

**רבי חיים מנחם העשל זצ"ל** (ה'תקצ"ז - כ"ד סיון ה'תרנ"ג), פון זשינקאוו.

## אפשטאם
**רבי חיים מנחם** איז געבוירן אין יאר ה'תקצ"ז, צו זיין פאטער הרב **משולם זוסיא העשל** פון זשינקאוו, א זון פון הרב יצחק מאיר העשל, פון זשינקאוו, א זון פון הרב אברהם יהושע העשיל, רב אין אפטא, דער "אוהב ישראל". און צו זיין מוטער מרת **סימא** א טאכטער פון הרב **ישראל**, אן איידעם פון הרב משה צבי פון סאווראן.

## רבנות
אין יאר ה'תרכ"ד נאך זיין פאטער'ס פטירה איז **רבי חיים מנחם** געווארן ממלא מקום פון פאטער אין זשינקאוו

## הסתלקות
**רבי חיים מנחם** איז נפטר געווארן כ"ד סיון ה'תרנ"ג.

## פאמיליע
**רבי חיים מנחם** האט געהייראט **בזיווג ראשון** א טאכטער פון הרב דוד טווערסקי פון טאלנא. בזיווג שני האט ער געהייראט מרת אסתר דינה א טאכטער פון הרב יחיאל מיכל פון קאשיווקא. זיינע קינדער:

* הרב **פנחס העשל**, פון זשינקאוו.

* הרב **משה העשל**, פון זשינקאוו.

* הרב **משולם זוסיא העשל** (ה'תרל"א - י' אדר ה'תר"ף), פון מעזשביזש.

* מרת **חיה שרה** ( - ל' שבט ה'תר"ף), די ווייב פון הרב **ישעיה טווערסקי** ( - כ"ב חשוון ה'תר"ף), פון מאקאראוו.

* מרת **דבורה**.

## זעט אויך
* מעזשביזש (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*

העשל
קאטעגאריע:מעזשביזש
שלום יהודה גראס

רבי **שלום יהודה גראס** איז דער אדמו"ר פון האלמין. ער וואוינט היינט אין בית שמש, ארץ ישראל.
## ביאגראפיע
ער איז געבוירן אין א דערפל אין אונגארן בערך אין יאר תרצ"ט.

אין די קינדערישע יארן איז ער אויפגעוואקסן ביי זיין טאטנס ישיבה אין חיפה, ארץ ישראל, אין תלמוד תורה "מחזיקי תורה בית משה". שפעטער האט ער געלערנט אין סערעט ביי  רבי ברוך האגער סערעטער רבי פון חיפה.

דערנאך האט ער געלערנט אין דושינסקיא ביי הרב ישראל משה דושינסקיא, וואס איז שפעטער געווארן א מחותן.

שפעטער אין סאטמאר-ירושלים, שפעטער אין סאטמאר וויליאמסבורג און געווארן א תלמיד מובהק פון רבי יואל טייטלבוים סאטמארער רבי, בעל דברי יואל זיע"א.

און דארטן איז ער געווען פון די נאנטסטע שטוב מענטשן ווי דער רבי האט פארטרויעט אלע סודות וואס קיינער האט נישט געוואוסט, און האט אים געגעבן דעם פולען אוטאריטעט אנצוגיין מיט גרויסע פראיעקטן בשליחותו וואס קיינער האט נישט געוואוסט.

אויך האט ער מגיה געווען זיינע ספרים "ויואל משה", און "על הגאולה ועל התמורה".

אלס אינגערמאן האט אים דער סאטמארער רב געהייסן זיין א שוחט, ווייל די שוחטים זענען שוין צו אלט געווען איבער 70 יאר.

## משפחה
רבי שלום יהודה האט געהייראט מרת טויבא (נפטר י״א סיון תשע״ג), א טאכטער פון רבי חיים אליהו ביטמאן. זייערע קינדער זענען:
*רבי יעקב ישעיה זאב וואלף, רב פון קהל ״באר אברהם״ האלמין אין שטאט ביתר עילית - האט געהייראט מרת בתיה חיה, טאכטער פון רבי נתן דוד ראזנבוים, דער זוטשקער רבי פון בני ברק.
*רבי אברהם חיים אלימלך, אדמו"ר פון קהל תולדות משה - האט געהייראט מרת גיטל, טאכטער פון הרב קלמן לייב לוסטיג.
*מרת מרים ברכה, די ווייב פון רבי שלמה ראטה, דער שומרי אמונים רבי פון ירושלים.
*רבי ניסן משה, רב פון ״קהל חסידים״ אין קרית ספר - האט געהייראט מרת רויזא לאה, טאכטער פון רבי יצחק אייזיק כהנא, א דיין אין דער עדה החרדית און רב פון קרית מנחת יצחק אין מודיעין עילית.
*רבי דוד, רב בקהל צאנז קלויזנבורג אין בארא פארק - האט געהייראט מרת הינדא, טאכטער פון רבי דב (בערל) ווייס, רב פון צאנזער שיכון אין ירושלים.
*מרת פערל מלכה, האט געהייראט רבי זאב וואלף לייפער אב"ד נדבורנא חיפה, זון פון רבי חיים אלטער דוד פון נאדווארנא חיפה.
*מרת חיה שרה פייגא, ווייב פון רבי אפרים דוב כהנא, דער ספינקער רב פון אשדוד.
*מרת פריידא, ווייב פון רבי נחמן מאסקאוויטש.
*מרת בלומא ווייב פון רבי יוסף צבי דושינסקי

## וועבלינקען
האלמין וועבזייטל

גראס
גראס
גראס
ווויטעך טוקא

קליין|ווויטעך טוקא (1939)
**ווויטעך טוקא** () איז געווען א סלאוואקישער פאליטיקער, פאשיסט, און פרעמיער מיניסטער, פון מערץ 1939, ביז דער ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה.

געבוירן 1880, און געשטארבן אין טורמע 1946, ער איז געווען פאראנטווארטליך, פארן פארשיקן די סלאוואקישע יידן, צו די טויט לאגערן. ער איז פאראורטיילט געווארן צום טויט, נאך דער מלחמה, אבער ער איז געשטארבן, נאך איידער מען האט עס דורכגעפירט.

קאַטעגאָריע:סלאוואקיי
קאַטעגאָריע:נאציס
אברהם יהושע העשל (טארניפאל)

**רבי אברהם יהושע העשל הי"ד** (ה'תרנ"ב - ד' ניסן ה'תש"ג), פון טארניפאל. 

## אפשטאם
**רבי אברהם יהושע** איז געבוירן אין יאר ה'תרנ"ב, צו זיין פאטער הרב **ישראל שלום יוסף העשל** פון מעזשביזש א זון פון הרב אברהם יהושע העשל פון מעזשביזש, א זון פון הרב משולם זוסיא העשל פון זשינקאוו, א זון פון הרב יצחק מאיר העשל, פון זשינקאוו, א זון פון הרב אברהם יהושע העשיל, רב אין אפטא, "דער אוהב ישראל". און צו זיין מוטער מרת **בת שבע טרינא** הי"ד א טאכטער פון הרב **יעקב שמשון חאדאראוו**, רב אין באהופולי. 

## רבנות
נאך זיין פאטער'ס פטירה אין יאר ה'תרע"א איז **רבי אברהם יהושע** געווארן דער ממלא מקום פון פאטער, און איז געווען רבי אין מעזשביזש, אין יאר ה'תרפ"ה אז ער אנטלאפן קיין גאליציע און ער האט זיך באזעצט אין טארניפאל, ער איז דארט געווארן באקאנט איבער קלוגשאפט און גרויסקיייט אין לערנען.

## הסתלקות
**רבי אברהם יהושע** איז אומגעקומען אויף קידוש השם ד' ניסן ה'תש"ג, אין פיעטריקאוו נעבען טארניפאל, צוזאמען מיט זיין ווייב און טאכטער הי"ד.

## פאמיליע
**רבי אברהם יהושע** האט געהייראט אדר ה'תרע"ב מרת **מרים** א טאכטער פון זיין פעטער הרב **יצחק מאיר העשל** פון קאפיטשניץ. זייער טאכטער:

* מרת **ברכה דינה**.

## זעט אויך
* אפטא-מעזשביזש (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*

העשל
קאטעגאריע:אפטא-מעזשביזש
הערמאן גערינג

thumb|left|הערמאן גערינג
הערמאן גערינג (דעם 12טן יאנואר 1893 - 1946), פון די הויפטן פון דעם נאצישן רעזשים, אין דייטשלאנד.

געבוירן אין 1893, און ער איז באגאנגען זעלבסטמארד, איידער ער איז אומגעקומען דורכן געריכט.

אין 1922, איז ער געווארן א מיטגליד אין די נאצי פארטיי, און געווארן קאמאנדיר פון די עס ע, ביי די נאצי פוטש 1923, האט ער טייל גענומען, און ווען עס איז דורכגעפאלן, איז ער אנטלאפן פון דייטשלאנד.

אין 1932, ווען די נאציס זענען געקומען צו דער מאכט, איז ער ערוויילט געווארן אלס פרעזידענט פונעם רייכסטאג, א יאר נאכדעם איז ער געווארן פרעמיער מיניסטער פון פרייסן, און מיניסטער פאר פלי-געצייג אין דייטשלאנד.

## צווייטע וועלט מלחמה 
ביי די צווייטע וועלט מלחמה, איז ער געווען הויפט פון די לופטוואפע, און געווען צווייטער נאך היטלער, גערינג איז געווען פאראנטווארטליך, פארן באראבעווען די יידן, פון דייטשלאנד. און פארן פארטרייבן די יידן, וואס איז געווען אייכמאןס פלאן.

אין יולי 1941, האט איבערגעגעבן די ענדגילטיגע לייזונג, פאר ריינהארד היידריך. 

נאך דער מלחמה, איז ער פאראורטיילט געווארן צום טויט, ביים נירנבערג פראצעס, און א טאג איידער ער האט געדארפט אומקומען דורך תליה, האט ער זיך גענומען דאס לעבן.

קאַטעגאָריע:נאציס
קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה רעגירער
לח"י

**לח"י** (**לוחמי חרות ישראל**) אדער  **שטערן באנדע**, איז געווען א שפלינטער גרופע פון די אצ"ל. זייער ציל איז געווען אויפשצוטעלן א יידיש דעמאקראטיש לאנד אין ארץ ישראל, זייענדיג אויפגעברויזט אויף די אצ"ל, פארן אפשטעלן די אקציעס קעגן דעם בריטישן מאנדאט, און אויך אויף דער הגנה, פאר זייער אומבאהאלפנקייט, האבן זיי זיך גענומען שלאגן קעגן די בריטישע, אויפגעריסן באמבעס, אומגעברענגט פאליטישע און מיליטערישע פירער אין פאלעסטינע, אנזייענדיג כאאס אין די בריטישע רייען.

יצחק שמיר, דער שפעטערדיגער פרעמיער מיניסטער, איז געווען פון די אנפירער אין דער גרופע.

ביי מלחמת השחרור, האבן זיי זיך אנגעשלאסן אין צה"ל, אויסער אין ירושלים געגנט, וואס איז געווארן, א טייל פון ישראל, נענטער צו דער ענדע, זיי האבן געהאלפן אייננעמען אראבישע געגנטן אין מערב ירושלים, ווי קאטאמאן, דיר יאסין, און נאך געגנטן. נאך דער מלחמה, האט די רעגירונג נישט אנערקענט אצ"ל, און לח"י קעמפער, אלס זעלנער, און דערפאר האבן זיי נישט באקומען קיין פענסיע ווי סאלדאטן, נישט קיין מעדאלן און אויסצייכענונגען.

ווען מנחם בעגין, איז געקומען צו דער מאכט 1977, האבן די קעמפער פון די צוויי גרופעס, באקומען זייערע אויסצייכענונגען, אין א גרויסער צערעמאניע.

קאַטעגאָריע:ציוניזם
קאַטעגאָריע:ישראל
קאַטעגאָריע:בריטישער מאנדאט
יהושע העשיל תאומים-פרענקל

**רבי יהושע העשיל תאומים-פרענקל** (ה'תק"ם - ה' תמוז ה'תר"ג) פון קאמארנא.
## אפשטאם
**רבי יהושע העשיל** איז געבוירן אין יאר ה'תק"ם (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב **ברוך תאומים-פרענקל** רב אין לייפניק, באקאנט אלס **דער ברוך טעם**.

## רבנות
**רבי יהושע העשיל** איז געווען פון די גרויסע תלמידים פון חוזה פון לובלין, דער חוזה האט אים געוואלט באשטימען אלס זיין ממלא מקום אין גאליציע, אבער **רבי יהושע העשיל** האט זיך אנטזאגט. נאך זיין חתונה האט **רבי יהושע העשיל** געוואוינט אין קאמארנא לעבן זיי שווער. **רבי יהושע העשיל** האט נישט געוואלט אן נעמען קיין רבנות שטעלע, אבער וויבאלד ער האט נישט געוואלט אז ס'זאל זיך איבערהאקן די רבנישע קייט פון פיר און צוואנציג דורות, האט ער אנגענומען דאס רבנות אין קאמארנא אויף איין טאג.

## הסתלקות
**רבי יהושע העשיל** איז נפטר געווארן ה' תמוז ה'תר"ג

## פאמיליע
**רבי יהושע העשיל**'ס קינדער:

* הרב **יעקב תאומים-פרענקל**, רב אין נריוב, און ציעשינאוו.

* הרב **יחזקאל שרגא פייביש תאומים-פרענקל** (ה'תק"ף (אומגעפער) - ג' שבט ה'תרמ"ה), פון קלאסנא-וויעליטשקא.

* הרב **דוב בעריש תאומים-פרענקל** (ה'תקפ"ה (אומגעפער) - ה'תר"ם (אומגעפער) ), רב אין קניעניטש און ציעשינאוו.

## רעפערענצן
* **אונציקלופדיה לחכמי גליציה**, מאיר וונדר

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אחרונים
קישקעריש

**קישקעריש** (, ) איז א שטעטל אין אונגארן, 100 ק"מ דרום פון בודאפעסט און 77 ק״מ מערב פון סעגעד.

אין יאר 1900 האבן געוואוינט אין קישקעריש אומגעפער 400 אידן.

דער רב דארטן איז געווען הרב דוב לעבלאוויטש, אבער עס איז נישט געווען צו קיין אידיש שטעטל און בפרט איז דארט כמעט נישט געווען קיין חסידישע אידן.

עס געפינט זיך 25 ק"מ צפון־מערב פון קישקונהאלאש.

עס האט דארט געוואוינט ביז הארט פארן קריג הרב לוי יצחק יאזעפאוויטש וואס האט דאן פארן קריג געדארפט ווערן אויפגענומען אלס דיין אין בודאפעשט; נאכן קריג איז ער געווארן רב אין דער דאבזי גאס 7-9 שול, וואס דאס האט אין די ראטן פארבאנד לענדער געהייסן אן איינגעשטעלטער ביי דער רעגירונג און מען האט דערפאר באקומען פרייע געזונט דעקונג און א געהאלט, ווי אויך איז ער געווען דער משגיח מטעם דעם בית דין אין בודאפעשט אויף דער השגחה פון דעם היינטיגן באקאנטן אונגערישן בראנפן (פלוימען פאלינקע) פון דער צוואק Zwack פירמע. אונטער די קאמוניסטן האט דאס געהערט פאר דער רעגירונג און ממילא האט דער שטאטישער בי"ד געהאט די אויסשליסליכע בעלות אויף די השגחות מטעם דער רעגירונג.

נאכן קריג האט געדינט אין קישקעריש אלס שוחט און רעגירונג-רב הרב בנציון איצקאוויטש, שפעטערדיגער מנהל אין תלמוד תורה יטב לב אין ירושלים.

## צווילינג שטעט
די שטאט האט אכט צווילינג שטעט: 
*
*
*
*
*
*
*
*

## רעפערענצן
קאטעגאריע:שטעטלעך אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
סאמאטאר

**סאָמאָטאָר** (, ) איז א דארף אין דעם קאשויער ראיאן, סלאוואקיי, 11 ק"מ מזרח פון איהעל און 12 ק"מ מערב פון העלמעץ.

בנוגע רבנישע אנלעגענהייטן האט דאס געהערט צו די גלילות פון העלמעץ.

ביזן צווייטן וועלט קריג איז געווען אין סאמאטאר א יידישע געמיינדע, וואס די נאציס האבן פארניכטעט. דער בית עולם שטייט נאך.

קאַטעגאָריע:דערפער
קאַטעגאָריע:סלאוואקיי
קאטעגאריע:שטעטלעך אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
סלאוואקיש

**סלאוואַקיש** איז אַ סלאַװישע שפּראַך װאָס געהערט צו דער גרופּע פֿון די מערבֿ סלאַװישע שפּראַכען, צוזאַמען מיט פויליש, טשעכיש און סארביש, די סלאוואקישע שפּראַך שרײַבט מען מיט גלחישע (לאטיינישע) אותיות.

סלאוואקיש איז די הויפּט שפּראַך פֿון סלאוואקיי. סלאוואקיש איז גאנץ ענלעך צו טשעכיש, און די רעדערס פון די צוויי שפראכן קענען איינער אנאנד פארשטיין.

זיבן מיליאן מענטשן רעדן סלאוואקיש, פון זיי פינף מיליאן אין סלאוואקיי. אנדערע רעדער וואוינען אין די פאראייניגטע שטאטן (500,000), טשעכיי (320,000), צפון סערביע (60,000), 
אירלאנד (30,000), רומעניע (22,000), אונגארן (20,000), פוילן (20,000), קאנאדע (20,000), קראאטיע (5,000), אויסטראליע, עסטרייך, אוקראינע, און בולגאריע.

קאַטעגאָריע:סלאוואקיי
דוב בעריש תאומים-פרענקל

**רבי דוב בעריש תאומים-פרענקל** (ה'תקפ"ה - ה'תר"ם), רב אין קניעניטש און ציעשינאוו.

## אפשטאם
**רבי דוב בעריש** איז געבוירן אין יאר ה'תקפ"ה (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב **יהושע העשיל תאומים-פרענקל** פון קאמארנא, א זון פון הרב ברוך תאומים-פרענקל, רב אין לייפניק, באקאנט אלס **דער ברוך טעם**.

## רבנות
אין יאר ה'תר"ב איז **רבי דוב בעריש** געווען דיין אין קאמארנא, אומגעפער אין יאר ה'תרי"ח איז ער געווארן רב אין קניעניטש, און איו יאר ה'תרכ"ב איז ער געווארן רב אין ציעשינאוו

## הסתלקות
**רבי דוב בעריש** איז נפטר געווארן אומגעפער אין יאר ה'תר"ם.

## פאמיליע
**רבי דוב בעריש** האט געהייראט א טאכטער פון זיין דוועסטע-קינד הרב **יונה תאומים-פרענקל** פון יעראסלאוו. זייערע קינדער:

* הרב **פנחס תאומים-פרענקל** (ה'ת"ר - ה'תרל"ד), רב אין בוקאווסק און ציעשינאוו.

## רעפערענצן
* **אונציקלופדיה לחכמי גליציה**, מאיר וונדר

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אחרונים
פעטראלאגיע

**פעטראלאגיע** (פון גריכיש: πέτρα, *פעטראַ*, שטיין; און λόγος, *לאגאס*, וויסן), אן אפטיילונג פון געאלאגיע, איז די שטודיע פון שטיינער, און די באדינגונגען אין וואס זיי פֿארמירן.

## אפטיילונגען פון פעטראלאגיע
פעטראלאגיע האט דריי אפטיילונגען, קארעספאנדירן מיט די דריי ערליי שטיינער: מאגמאטיש, מעטאמארפיש, און אפזעצדיק, און נאך איינס וואס באהאנדלט  עקספערימענטאלע טעכניקעס:

קאַטעגאָריע:געאלאגיע
יחזקאל שרגא פייוויש תאומים-פרענקל

**רבי יחזקאל שרגא פייוויש תאומים-פרענקל** (ה'תק"ף (אומגעפער) - ג' שבט ה'תרמ"ה), פון קלאסנא-וויעליטשקא.

## אפשטאם
**רבי יחזקאל שרגא פייוויש** איז געבוירן אין יאר ה'תק"ף (אומגעפער), צו זיין פאטער הרב **יהושע העשיל תאומים-פרענקל** פון קאמארנא, א זון פון הרב ברוך תאומים-פרענקל, רב אין לייפניק, באקאנט אלס **דער ברוך טעם**.

## רבנות
דער צאנזער רב, רבי חיים האלבערשטאם האט אריינגעשטלט **רבי יחזקאל שרגא פייוויש** אלס רב אין קלאסנא-וויעליטשקא אין יאר ה'תר"ח, 

## הסתלקות
**רבי יחזקאל שרגא פייוויש** איז פלוצלינג נפטר געווארן ג' שבט ה'תרמ"ה.

## פאמיליע
**רבי יחזקאל שרגא פייוויש** האט געהייראט א טאכטער פון הרב **שמואל ראזנער** פון בארדיוב. זייערע קינדער:

* הרב **שמעון אלטער תאומים-פרענקל**, רב אין פאדגארזע.

* די ווייב פון הרב **יוסף טייטלבוים** (ה'תר"ך (אומגעפער) - ה'תר"ץ (אומגעפער) ), רב אין ניעפולומיץ, א זון פון הרב שמואל טייטלבוים, רב אין גארליץ. זייערע קינדער:

* די ווייב פון הרב **שמעון שטערן**.

* מרת **שרה** ( - י"א אדר א' ה'תרע"ג), די ווייב פון הרב שמואל שמעלקא עזריאל תאומים-פרענקל (ה'תרכ"ז - כ"ב חשוון ה'תרצ"ד), ממלא מקום פון שווער, רב אין קלאסנא-וויעליטשקא.

## זיינע ספרים
* דברי יחזקאל

## רעפערענצן
* **אונציקלופדיה לחכמי גליציה**, מאיר וונדר

קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:אחרונים
האלמין

**האַלמין** (, ) איז א קאמונע אין סאטמארער קרייז, רומעניע מיט 7,062 איינוואוינער, וואס איז כולל די דערפער האלמין, באַבעשט, דאבאלץ, האלמין-ווי און מעסטעאקאן.

דאס דארף האלמין געפינט זיך 21 ק"מ צפון־מערב פון סאטמאר, אויפן גרענעץ מיט אוקראינע, אין דעם היסטארישן ראיאן פון מאראמאראש.

ביזן  צווייטן וועלט קריג האט דאס דארף האלמין געהאט א יידישע קהילה, מיט 479 נפשות אין יאר תרל"ז.

## רעפערענצן 
* יזכור־בוך פאר די קהילות האלמין-טורץ 

קאַטעגאָריע:רומעניע
קאַטעגאָריע:שטעטלעך
יצחק מאיר העשל (זשינקאוו)

**רבי יצחק מאיר העשל זצ"ל** (ה'תקל"ו - א' אדר ה'תרט"ו), פון זשינקאוו.

## אפשטאם
**רבי יצחק מאיר** איז געבוירן אין יאר ה'תקל"ו, צו זיין פאטער הרב **אברהם יהושע העשיל** רב אין אפטא דער "אוהב ישראל", און צו זיין מוטער  מרת **חיה שרה** א טאכטער פון הרב **יעקב פון טיטשין**.

## רבנות
**רבי יצחק מאיר** איז געווען די רעכטע האנט פון זיין פאטער, פון יאר ה'תק"ס איז **רבי יצחק מאיר** געווארן רב אין קאלבאסאוו, יארן שפעטער האט ער אנגענומען דאס מגידות אין זשינקאוו. דאס וואוינען אין זשינקאוו איז אים זייער געווען צום הארצן וויבאלד ס'איז נישט געווען דארט קיין קירכע.

## הסתלקות
**רבי יצחק מאיר** איז נפטר געווארן א' אדר ה'תרט"ו.

## פאמיליע
**רבי יצחק מאיר** האט געהייראט מרת **מירל** ( - י"ג מנחם אב ה'תר"ד) א טאכטער פון הרב **חיים יעקב שטראם** רב אין דוקלא. זייערע קינדער:

* הרב **משולם זוסיא העשל** (ה'תקע"ג - ג' אלול ה'תרכ"ד), פון זשינקאוו.

* הרב **מענדל העשל**, ער האט געהייראט מרת **חיה מלכה** א טאכטער פון הרב **ישראל פרידמאן** פון רוזשין.

* מרת **רחל**, די ווייב פון הרב **שמואל אשכנזי** פון קאלוש.

## זעט אויך
* מעזשביזש (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*

העשל
קאטעגאריע:מעזשביזש
שמואל יעקב ווײנבערג

הרב **שמואל יעקב ווײנבערג** (נפ' י"ז תמוז ה'תש"ס) איז געווען א ראש ישיבה פון נר ישראל, באלטימאר.

שמואל יעקב איז געבוירן צו זיין פאטער ר' יצחק מתתיהו וויינבערג (נפ' אין ניו יארק י"ג תמוז תש"ה), א זון פון ר' נח אן אייניקל פונעם יסוד העבודה פון סלאנים און זיין  מוטער אילה, אן אייניקל פונעם חוות דעת פון ליסא און די דירעקטארין פון „בית יעקב" אין ניו יארק.

ער האט חתונה געהאט מיט מרת חנה, די טאכטער פון רבי יעקב יצחק רודערמאן, ראש ישיבה פון נר ישראל. זי איז געבוירן געווארן אין דייטשלאנד אין 1927 און האט שפעטער געוואוינט אין סלאבאדקע, אין 1931 האט די רודערמאן משפחה זיך געצויגן קיין קליוולאנד, אהאיא וואו הרב רודערמאן איז געווען א מגיד שיעור אין דער ישיבה. אין 1933 איז ער געווארן ראש ישיבה פון נר ישראל און די משפחה איז אריבער קיין באלטימאר. רביצין וויינבערג איז נפטר געווארן כ"ח טבת תשע"ב.

זייער זון רבי מתתיהו וויינבערג וואוינט היינט אין דער אלטשטאט ירושלים; פריער האט ער געפירט א ישיבה אין סאן האזע, קאליפארניע.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע
קישקונהאלאש

**קישקונהאַלאַש** אדער **האַלאַש** () איז א שטאט אין פעסטער קרייז, אונגארן, 130 ק"מ דרום פון פעסט (בודאפעשט) און נישט ווייט קישקעריש.

אין יאר תר"ס האבן געוואוינט דארטן 1,018 יידן.

דארטן איז געווען א רב ער איז נישט געווען אזא גוטער רעדנער און בכלל איז ער געווען מער א סארט דאקטאר ווי א רב, אבער עס איז דארטן געוועזן אפאר חסיד'ישע משפחות האט מען אויפגענומען פאר דיין הרב יחזקאל שרגא בראך א זון פון דעם נירמאדער רב הרב שמואל בראך.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן 
קאטעגאריע:שטעט אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
1971

**1971** איז געווען א נארמאל יאר וואס האט אנגעהויבן פרייטאג.

## געשעענישן 
* 3טן יאנואר - דער אפענער אוניווערסיטעט הייבט אן אינעם פאראייניגטן קעניגרייך.
* 9טן פעברואר - די מענטשן באזעצטע קאסמאס-שיף אפאלא 14 קומט צוריק צום ערדקיילעך נאכדעם וואס זי האט געלאנדעט אויף דער לבנה.
* 6טן אויגוסט - א ליקוי לבנה וואס דויערט 1 שעה, 40 מינוט און 4 סעקונדן
* 3טן סעפטעמבער - קאטאר באקומט אומאפהענגיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
* 2טן דעצעמבער - געגרינדעט די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן.

## געבוירן 
* 1טן יוני - גלעד צוקערמאן, ישראלישער לינגוויסט, שפראכן-אויפלעבער, מומחה אויף דער יידישער און העברעישער שפראך, קולטור און אידענטיטעט.

## געשטארבן 
* 6טן אפריל - איגאר סטראווינסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1882)
* 12טן אפריל - איגאר טאם, רוסישער פיזיקער און מאטעמאטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1895)
* 6טן יולי - לואי ארמסטראנג, דזשעז מוזיקער (געב' 1901)
* 7טן אויגוסט - יצחק מאיר לעווין, פירער פון אגודת ישראל
* 11טן סעפטעמבער - ניקיטא כרושטשעוו, סאוועטישער פירער (געב' 1894)
* 12טן אקטאבער - דין אטשעסאן, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אונטער פרעזידענט הארי טרומאן (געב' 1893)

## נאבעל פריזן 
* פיזיק - דעניס גאבאר
יוסף פון יאמפאלא

**רבי יוסף פון יאמפאלא זצ"ל** ( - כ"ד טבת ה'תקע"ב), פון יאמפאלא.

## אפשטאם
**רבי יוסף** איז געבוירן צו זיין פאטער רבי **יחיאל מיכל פון זלאטשאוו**, א זון פון רבי יצחק פון דראהאביטש, א זון פון רבי יוסף ספראוועדליווער, רב אין פיסטין, א זון פון רבי משה, רב אין זאווריש, און צו זיין מוטער מרת **מרים**, אן אייניקל פון רבי מאיר פאפריש.
## זיין געשיכטע
**רבי יוסף** איז געווען באוואוסט פאר זיין אויסערגעווענליכן דאווענן, וואו ער פלעגט פארגיסן טייכן טרערן. 

## הסתלקות
**רבי יוסף** איז נפטר געווארן כ"ד טבת ה'תקע"ב, אין ער ליגט נעבען פאטער'ס ציון, אין יאמפאלא. 

## זיין פאמיליע
**רבי יוסף** האט געהייראט א טאכטער פון הרב מנחם מאן פון וויטקאוו. זייערע קינדער:

* הרב **ישראל** פון טשאן
* הרב **חיים** פון סאטנוב.
* הרב **יצחק דראהביטשער** פון קאלוס
* אשת הרב **נחמן האראדענקער**

## זעט אויך
* זלאטשאוו (הויף)

## רעפערענצען
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:זלאטשאוו
הערש פסח פראנק

הרב **צבי ״הערש״ פסח פֿראַנק** (געבוירן כ"א טבת ה'תרל"ג - כ"א כסלו ה'תשכ"א) איז געווען א דיין און א פוסק, און דער אשכנזישער הויפט רב פון ירושלים אין די יארן תרצ"ו-תשכ"א.

## לעבנסגעשיכטע
הערש פסח פראנק איז געבוירן געווארן אין קאוונע, ליטע, אין תרל"ג (1873) צו רב יהודה לייב פראנק, פון די הויפטן פון חובבי ציון אין קאוונע, און זיין ווייב מלכה. יונגערהייט איז ער געווען אין פארבינדונג מיט הרב יצחק אלחנן ספעקטאר, דער קאוונער רב. ער האט געלערנט אין די סלאבאדקער און טעלזער ישיבות. אין תרנ"ג (1893) איז ער ארויף אין ארץ ישראל, און א קורצע צייט שפעטער זענען געקומען זיינע עלטערן וואס זענען געווען פון די גרינדער פון חדרה, וואו זיין פאטער איז געווען דער ערשטער רב.

## זיינע ספרים 
* הר צבי
* מקראי קודש

קאַטעגאָריע:רבנים אין ישראל
קאַטעגאָריע:הויפט רבנים
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
בית"ר

180px|קליין
**בית"ר** איז א יוגנט ארגאניזאציע, געגרינדעט דורך זאב זשאבאטינסקי, די ראשי תיבות איז ברית טר'ומפעלדור, אויפן נאמען פון יוסף טרומפעלדאר, וואס איז געפאלן העראאיש ביים באשיצן דאס דארף תל חי.

די ציל פון דער ארגאניזאציע איז אויפצושטעלן א יידישע יוגנט וואס קעמפט פאר א יידישן זעלבסטשטענדיקן לאנד, די בית"ר קעמפער זענען געווארן באוואוסט אלס די אצ"ל אין ישראל, די לח"י, יידישע רעזיסטאנס קעמפער, אין פראנקרייך ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, און מיליטערישע יידישע פאראייניקונג, וואס האט געקעמפט אין דער ווארשעווער געטא.

קאַטעגאָריע:ציוניזם
וויילס

**וויילס** (וועלשיש: *Cymru* *קאַמרי*, ענגליש: *Wales*) איז א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. עס איז איינס פון די פינף קעלטישע פעלקער.  וויילס האט גרענעצן מיט ענגלאנד צו מזרח, דעם אירישן ים צו צפון און מערב, און דעם בריסטאל־קאנאל (וועלשיש: *Môr Hafren*) צו דרום. די הויפטשטאט פון וויילס איז קארדיף (אויף וועלשיש: *Caerdydd*), מיט א באפעלקערונג פון 325,000. די נאציאנאלע זאמלונג פון וויילס זיצט אין קארדיף.

די העכסטע בערג אין וויילס זענען אין גווינעד פראווינץ, אין צפון-מערב, צווישן זיי סנאדן *(אדער Yr Wyddfa)*, וואס איז די העכסטע שפיץ אין וויילס מיט 1085 מעטער (3,560 פיס).

וויילס האט א באפעלקערונג פון קנאפע דריי מיליאן. די מערהייט וואוינט אין דרום און מזרח פונעם לאנד. די הויפט שפראכן וואס מען רעדט אין וויילס זענען ענגליש און וועלשיש. וועלשיש איז א קעלטישע שפראך, נאענט צו קארניש און ברעטאן. אומגעפער איין מענטש פון פינף אין וויילס קען דאס רעדן.

קאַטעגאָריע:בריטאניע
*
ה'ש"ל

## געשעענישן
## געבוירן
## נפטר געווארן
* ה'ש"ל - רבי משה קארדאווערא, פון די מקובלים אין צפת, מחבר פון ספרי קבלה און דער רבי פונעם אריז"ל

## קאלענדאר
טיסא דאראגמא

**טיסא דאראגמא** () איז א דארף אין מזרח אונגארן אויפן טיסא טייך, 47 ק"מ דרום פון מישקאלץ. עס האט אנגעהערט אין די גלילות פון טשאטה.

עס האבן געוואוינט דארטן ביים צווייטן וועלט קריג 10-12 יידישע משפחות.

דער שוחט איז געווען הר"ר וואלף קליין הי"ד, ווען ער איז אנגעקומען אין שטעטל איז געוועזן דארטן נאר ניין אידן, און ווען ער איז אנגעקומען איז געווארן א מנין דארטן אין שטעטל.
ער איז אויך געווען דער שוחט אין צוויי דערנענבעדיגע דערפער טיסא באבליאק און ארקאטא, די לעצטע איז געוועזן 9 קילאמעטער ווייט און דארטן איז געווען דער מארק פון דעם געגנט ממילא פלעגן אהין קומען אסאך בעלי בתים, און קצבים (פלייש הענדלער) און זיי פלעגן דארטן איינהאדלען שטאפ, און אזוי ווי זיי האבן מורא געהאט אז זיי זאלן נישט אויסשטארבן אינמיטן וועג צוליב זייער שווערן געוויכט, האט ער געהאט א זייטיגע פרנסה פון שחט'ן פאר די אלע קצבים וואס פלעגן קומען דארטן אייינהאנדלען דאס פלייש, און אזוי פלעגן זיי דאס טראגן צוזאמגעפאקט צו זייערע שטעט/לעך.

קאטעגאריע:דערפער אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קהל פון זעלבשטענדיקע שטאטן

קליין|200px|פֿאָן פון דערגעמיינשאפט פֿון אומאפהענגיקע שטאַטן
קליין|200px|מאפע פון געמיינשאפט פֿון אומאפהענגיקע שטאַטן
די **געמיינשאפט פון אומאפהענגיקע שטאטן** (**גאָש**) (, *סאדרוזשעסטווא נעזאַוויסימיך גאסודאַרסטוו*) איז א ראיאן-ארגאניזאציע וועמענס מיטגלידער לענדער זענען געוועזענע סאוועטן רעפובליקן.

די גאָש ארבעט צוזאמען אין דעם שטח פון דעמאקראטיזאציע און פארמיידן פארברעכן.

דער סעקרעטאר פון דער געמיינשאפט איז (2012) סערגיי לעבעדעוו.

## היסטאריע 
די ארגאניזאציע איז געגרינדעט אין 1991 דורך בעלארוס, רוסלאנד און אוקראינע.

אום 21סטן דעצעמבער 1991, האבן די פירער פון נאך אכט סאוועטן רעפובליקן— ארמעניע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, קירגיזסטאן, מאלדאווע, טורקמעניסטאן, טאדזשיקיסטאן און  —מסכים געווען צו באטיילן אין דעם גאש, אזוי איז געווארן די צאל מיטגליד לענדער 11. גרוזיע האט זיך באהאפטן צוויי יאר נאכהער, אין דעצעמבער 1993. די אנדערע דריי געוועזענע סאוועטישע רעפובליקן, די  באלטישע שטאטן פון עסטלאנד, ליטע און  לעטלאנד האבן זיך נישט באהאפטן.

## מיטגלידערשאפט 
די **געמיינשאפט פון אומאפהענגיקע שטאַטן** איז אַ קאָנפֿעדעראַציע געהערן אַלע נאָכפֿאָלגעשטאַטן פֿון דעם סאוועטן פארבאנד אױסער די באַלטישע שטאַטן (לעטלאַנד, ליטע און עסטלאַנד) און טורקמעניסטאַן:
* אַרמעניע
* אַזערבײַדזשאַן
* בעלארוס
* קאַזאַכסטאַן
* קירגיזסטאַן
* מאלדאווע
* רוסלאַנד
* טאַדזשיקיסטאַן
* אוזבעקיסטאַן

דעם 19טן מערץ 2014 האט אוקראינע געמאלדן אז זי ציט זיך ארויס פון דער געמיינשאפט נאך דער אומלעגאלישער אנעקסירונג פונעם קרים, א טייל פון אוקראינע, דורך רוסלאנד.

## רעפערענצן 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס
נירמאדע

**נירמאַדע** (ביזן ערשטן וועלט קריג: **מאַדע;** ) איז א שטעטל אין סאבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע אין אונגארן, 20 ק"מ דרום-מזרח פון קליינווארדיין.

=רבנות אין שטאט=
דער באקאנטער נירמאדער רב, איז געווען הרב הגאון רבי ישראל וואלף לאנדא, א נאנטער אייניקל פונעם נודע ביהודה, וואס האט געפירט די שטאט און ארומיגע שטעטלעך מיט אסאך הצלחה.

דער לעצטער רב אין שטאט פארן קריג איז געווען הרב יעקב יוסף הלוי יונגרייז הי"ד, וואס האט דאס באקומען במתנה, צוליב וואס דער פריערדיגער רב האט איבערגעלאזט א קליינע יתומה, און די קהילה האט צוגעזאגט פאר נדן, אז ווער עס וועט איר נעמען, וועט באקומען די רבנות שטעלע אין דער שטאט אלס שכר.

בעפאר דעם איז געווען דארטן רב הרב דוד טעלער, וואס עס זענען פארהאן פון אים אסאך קינדער און אייניקלעך.

אין יאר תר"ץ האבן געוואוינט אין נירמאדע 348 יידן.

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:שטעטלעך אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
וואצלאוו קלאוס

קליין|200px|וואצלאוו קלאוס
**וואצלאוו קלאוס** (געב' דעם 19טן יוני 1941) איז דער צווייטער פרעזידענט פון טשעכיי ( זייט 2003).
צוזאמען מיט וואצלאוו האוול און מילאש זעמאן, איז ער אנערקענט ווי איינער פון די דריי וויכטיקסטע טשעכישע פאליטיקער פון די 1990ער און דער לעצטער וואס איז נאך טעטיק.

קאַטעגאָריע:פרעזידענטן פון טשעכיי
קאַטעגאָריע:טשעכיי
ברין

**ברין** (; ) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין טשעכיי, פלאצירט אין דרום־מזרח פון לאנד. די שטאט איז געגרינדעט אין 1243. אום אויגוסט 2009 איז איר באפעלקערונג געווען 404,887. די שטאט ליגט ביים צוזאמענפלוס פון די סוויטאווע און סווראטקע טייכן.

קאַטעגאָריע:שטעט אין טשעכיי
וויטקא

**וויטקא** () איז א דארף אין די גלילות פון באגאד, היינט אין דער סאַבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע אין צפון אונגארן.

ווען דער באגאדער רב הרב שלמה לייב וויינבערגער ז"ל האט חתונה געמאכט די עלטסטע טאכטער האט ער איבערגעגעבן דאס רבנות  פון דעם שטעטל פון נאך דערנעבנדיגע שטעטלעך פאר דעם איידעם וואס ער האט שפעטער גענומען פאר אן איידעם זיין שווער'ס אינגסטער קינד, דאס איז געווען הרב יחזקאל שרגא וויינבערגער פאיער רב.
ער האט געפירט דארטן א שטארקע ישיבה.

אין די שפעטערע יארן פון פארן קריג האט ער זיך אריינגעצויגן קיין נירעדהאז און ער האט דארטן געפירט ווייטער זיין ישיבה, עס זענען נאך היינט פארהאן אסאך תלמידים פון איהם.

אין נאוועמבער 2022 (מרחשון תשפ״ג) האט הרב שמעון יואל וויינבערגער, יונגערע זון פון פאיער רב הרב משה דוב וויינבערגער ז"ל, געעפענט א  שול אין וויליאמסבורג מיט׳ן נאמען ״קהל זכרון יהושע, וויטקא.״

קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין אונגארן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
נירעדהאז

**נירעדהאז** () איז א שטאט אין דעם ניר געביט אין צפון-מזרח אונגארן און די הויפטשטאט פון דער סאבאלטש-סאטמאר-בערעג מעדזשע. די שטאט האט א באפעלקערונג פון 118,000. נירעדהאז געפינט זיך אין אן אפשטאנד פון 16 ק"מ צפון פון ראצפערט. 
נירעדהאז ווערט ערשט דערמאנט אין 1209, אלס "ניר".

דער לעצטער רב דארטן איז געווען הרב שלום וויעדער הי"ד

ווי אויך האט דער וויטקער רב אין די לעצטע יארן פאר דעם קריג געפירט דארטן זיין ישיבה, צוליב דעם וואס אין וויטקא איז נישט געווען קיין מקוה נאר מען האט געדארפט גיין צום דערנעבענדיגן דארף און כידוע אז ער פלעגט אסאך גיין אין מקוה זיך טובל'ן.

עס האבן געוואוינט אין נירעדהאז פאר דער צווייטער וועלט קריג ארום 400-500 ארטאדאקסישע משפחות און ארום 15,000 נעאלאגן
אויך איז די שטאט נאנט צו האטהאז, ווי עס איז געווען דארטן רב הרב עזריאל יהודא לעבאוויטש זצ"ל שפעטער'דיגער ווינער רב אין וויליאמסבורג, פארייניגטע שטאטן

ביי דעם חורבן אייראפע האט מען אריינגעברענגט אהין די אידן פון די אלע ארומיגע געטאס, און פון דארט האט מען זיי געפירט קיין אוישוויץ.

ווי עס איז באקאנט, פון דארטן איז הרה"ק ר' שלום אליעזר האלבערשטאם פון ראצפערט הי"ד אויך אוועקגעפירט געווארן קיין אוישוויץ.

דער אדמו"ר רבי יוסף לייפער, א זון פון רבי מרדכי לייפער, דער נאדווארנער רבי, ליגט אינעם נירעדהאזער בית עולם.

## צווילינג שטעט 
די צווילינג שטעט פון נירעדהאז זענען:

## רעפערענצן
## וועבלינקען 
* נירעדהאז אין פנקס הקהילות

קאטעגאריע:שטעט אין אונגארן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע