open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
סאוט טשיינע מאלל

די **סאוט טשיינע מאל** (**South China Mall**) איז די וועלט'ס גרעסטע איינקויף צענטער וועלכע געפינט זיך אין דאנגואן, כינע. די מאל פארמאגט 6.5 מיליאן קוואדראט פיס און פלאץ פאר 1500 געשעפטן.

## ארכיטעקטור 
די מאלל איז געבויט אויף א שטח פון 200 אקער לאנד און אירע דעוועלאפערס זענען ארומגעפארן די וועלט באלד צוויי יאר צו קענען אויסוועלן א מאדעל וועלכע וועט איבערשטייגן אלעס. דאס פלאץ אנטהאלט א 400 מיליאן דאלארדיגן פארק, 150 אקער פון געשעפטן מיט טויזענטער טייטלביימער איינגעפלאנצט, 5 גרויסע האטעלן, גיגאנטישע וואסער פאנטאנען, נאכגעמאכטע פיראמידס, בריקן, טונעלן, און ריזיגע ווינטמילן. אין צוגאב פארמאגט עס א 1.3 מייל טייך וועלכע לויפט ארום די גאנצע שאפינג צענטער און האט אויפגעבויט נאכגעמאכטע מאדעלן פון אמסטערדאם, די נעדערלענדס, פאריז, רוים, ווענעציע, איטאליע, עגיפטן, די קאריביען, און קאליפארניע. און א 85 פיסיגע נאכגעמאכטע ארק דע טריאמף (דער וועלט'ס באקאנסטע מאנומענט וועלכע געפינט זיך אין פאריז). 

## סוקסעס 
די מאלל איז געעפנט געווארן אין 2006 און איז דערווייל א שוואכע סוקסעס ווען רוב שטח איז נאך ליידיג פון געשעפטן.

עקספערטן זאגן אז די סאוט טשיינע מאלל וועט מוזן האבן צווישן 50,000 און 70,000 איינקויפער יעדן מינוט אין טאג נאר עס זאל נישט אויסזען ווי א מדבר. צו מאכן די מאלל א סוקסעס וועט זיך אויספעלן הונדערטער טויזענטער מענטשן וועלכע די דעוועלאפער האלטן אז עס איז בכלל נישט קיין פראבלעם אין כינע.

מען רעכנט אויף אן עווענטועלע סוקסעס ווייל מיליאנען מענטשן וואוינען ארום די שאפינג צענטער. מען שאצט אז ארום 4 מיליאן מענטשן וואוינען ביז 6 מייל פון די שאפינג צענטער, 9 מיליאן מענטשן ביז 12 מייל פון די שאפינג צענטער, און 90 מיליאן מענטשן ביז 60 מייל ווייט. די געגענט איז פון די רייכסטע געגענטער אין כינע וואו 90 פראצענט פון די וועלט'ס קאמפיוטערס ווערן צוזאמענגעשטעלט און די וועלט'ס גרעסטע סעליולער פראדוצירער נאקיע גיט דארט ארבעט פאר 90,000 מענטשן. אויסערדעם ווערן רוב כינעזער שיך דארט געמאכט, און גאר אסאך עלעקטראניק פירמעס זענען דארט הויפטקווארטירט.

טראץ וואס דאס איז די וועלט'ס גרעסטע מאלל פארמאגט עס אבער נישט אזויפיל פארקינג ווי נארט אמעריקע'ס גרעסטע שאפינג מאל, די וועסט עדמאנטאן מאלל, וועלכע פארמאגט 20,000 פארקינג פלעצער קעגן 10,000 פארקינג פלעצער ביי די סאוט טשיינע מאלל.

קאַטעגאָריע:קליינהאנדל
קאַטעגאָריע:כינע
טל געזעץ

**חוק טל** איז א צייטווייליגער געזעץ אין ארץ ישראל וואס וועט אנהאלטן ביז 2012 וואס דינט ווי א ספעציעלע פטור פאר מיליטערישע דינסט אין צה"ל פאר געוויסע סעקטארן ווי חרדים. דורכדעם וואס זיי האבן חתונה און זיי לערנען אין ישיבה ביז 21 יאר אלט.

דאס איז געווארן באטראכט אלס א נייע מהלך פארן חרדישן אידענטום וואס וועט געגעבן ווערן פאר חרדים א געלעגנהייט צו גיין ארבייטן פאר פרנסה אן דינען אין צה"ל מיט א מינימאלער דינסט פון אפאר חדשים ציווילע סערוויס, אבער אסאך פרומע האבן אין דעם געזעהן א חורבן פאר דת צוליב דעם וואס נחל החרדי איז דורכדעם צושטאנד געקומען פאר בחורים וואס זיצן נישט אין ישיבה אגאנצן טאג ביז די 22 יאר, און בכלל האט דער געזעץ פארגעשלאגן אז מען זאל מוטיגן די מיליטער דינסט ביי חרדים אויך איז דורכדעם געווארן א שטארקער פארקלענערונג אין די געלט פאר געבענטשטע משפחות מיט פיל קינדער.

קאטעגאריע:ישראל
קאַטעגאָריע:געזעץ
פרימצאל

**פרימצאל** איז א נאטירלעכע צאל וואס מען קען צעטיילן נאר מיט זיך אליינס און מיטן נומער 1. למשל דעם נומער 7 קען מען ניט צעטיילן אויף קיין שום גאנצע צאל נאר אויף 7 אדער אויף 1, (אנדערש איז א צוזאמענגעזעצטע צאל, ווי למשל דעם נומער 4 וואס קען מען אים אויך צעטיילן מיטן נומער 2).

די פרימצאלן זיינען - 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17 ...

ס'איז נישט דא קיין גרעסטע פרימצאל, נאר זענען פאראן אומענדלעכע פרימצאלן.

קאַטעגאָריע:נומערן טעאריע
9 (נומער)

left|thumb|250px|אנטוויקלונג פון שרייבן דעם נומער
**ניין** איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך אכט און פאר צען. 

9 איז גימאטריע **ט**
עספעראנטא

**עספּעראַנטאָ** איז א געפלאנטע געבויעטע שפראך. היינט צוטאג רעדט מען איר ביי איבער א מיליאן מענטשן, און עטלעכע טויזנט רעדן איר ווי זייער מאמע לשון. די שפראך האט געגרינדעט א  פוילישער ייד לייזער זאמענהאף, אן אפטאלמאלאג.

די שפראך איז פארעכנט ווי א לייכטע שפארך צו שטודירן, און פארמאגט בלויז 16 גראמאטיק געזעצן.

קליין|ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto

עספעראנטא האט 23 קאנסאנאנטן, 5 וואקאלן, און צוויי האלבוואקאלן וואס קאמבינירן מיט די וואקאלן צו שאפן 6 דיפטאנגען.

## היסטאריע 
אין יאר 1887 האט לייזער זאמענהאף פּובליצירט דאס ערשטע גראמאטיק־בוך אויף עספעראנטא, אויף וועלכן ער האט געהאט געארבעט אַרום צען יאָר. ער האט זיך אונטערגעשריבן דערויף מיטן פסעוודאנים **דאָקטאָראָ עספּעראַנטאָ**, וואס באדייט **דער האָפֿענדיגער דאקטאר**.

די נאציס האבן פארבאטן די שפראך, און ווי היטלער שרייבט אין מיין קאמף איז עס לויט איים בלויז א יידישער פלאן צי געוועלטיגן אויף דער וועלט.

אזוי אויך אין סאוועט-רוסלאנד האט געהערשט אן איסור דערויף און טויזנטער עספעראנטאניסטן זענען ארעסטירט געווארן, אנגעבלעך פארן שפיאנירן פאר דייטשלאנד.
## פרינציפן פון עספעראנטא 
די גראמאטיק פון עספעראנטא איז גאנץ גרינג אין פארגלייך צו געוויינלעכע נאציאנאלע שפראכן: עס פארמאגט 16 יסודותדיקע גראמאטישע פרינציפן. דער וואקאבולאר איז געגרינדעט אויף א באגרענעצטער צאל ווארצלען, אן שום אויסנאמען. מחמת דעם איז עספעראנטא גרינגער צו לערנען ווי אנדערע שפראכן, ספעציעל פאר רעדער פון אייראפעישע שפראכן. אין אלגעמיינעם, א פאר מאנאטן לערנען עספעראנטא איז גלייך צו עטלעכע יאר לערנען אן אנדער שפראך, ווי למשל ענגליש אדער פראנצויזיש, און אפילו פאר רעדער פון נישט־אייראפעישע שפראכן איז גרינגער צו לערנען עספעראנטא ווי נארוועלכע אייראפעישע שפראך.

דער וואָקאַבולאַר פֿון עספּעראַנטאָ שטאַמט בפֿרט פֿון לאַטײַניש און פֿון די ראָמאַנישע און דײַטשישע שפּראַכן (אַרײַנגערעכנט ייִדיש), בשעת איר פֿאָנאָלאָגיע איז באַווירקט געוואָרן פֿון סלאַווישע שפּראַכן. 

דער אלפאבעט פון עספעראנטא איז באזירט אויפן לאטיינישן אלפאבעט, אָן די אותיות q ,w ,x ,y אבער מיט נאך זעקס אותיות מיט טאגן: ĉ ,ĝ ,ĥ ,ĵ ,ŝ ,ŭ.

## באקאנטע שרייבער אויף עספעראנטא 
* לייזער זאמענהאף
* טיבאר סעקעלי
* קענדזשי מיאַזאַוואַ

## זעט אויך 
* אינטערסלאוויש
* וואלאפוק

## וועבלינקען 
* יידיש הערבאר פראגראם פון SBS ראדיא

* אינטערנאציאנאלע זייט !Lernu  צו לערנען עספעראנטא (אויף אידיש!)

*  ארטיקל אין פארווערטס
* עספעראנטא

*
אליעזר לודוויג זאמענהאף

**לײזער (אליעזר לוי) מאַרקאָװיטש זאַמענהאָף** (15טן דעצעמבער, 1859 - 14טן אפריל, 1917) איז געווען אַ פוילישער ייִד, וואס איז געבוירן געווארן אין ביאַליסטאָק. ער איז געווען אן אויגן דאָקטער אין וואַרשע, אָבער ער איז געווארן באַוווּסט ווי דער גרינדער פון עספּעראַנטאָ. זײַן מאַמע־לשון איז געווען ייִדיש. 

## עספּעראַנטאָ 
זאַמענהאָף האט אנגערופן זיין שפראך "עספּעראנטא", וואס מיינט האפֿענונג, ווייל ער האט געהאפט, אז די דאזיקע שפראך געקענט פֿאראייניקט די גאנצע וועלט.

## וועבלינקען 
* אַן אַרטיקל אין פֿאָרװערטס וועגן זאַמענהאָף

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך לינגוויסטן
קאַטעגאָריע:לינגוויסטן
קאַטעגאָריע:דאקטוירים
קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
קאַטעגאָריע:עספעראנטא
AK-47

left|thumb|250px|AK-47 שטורעם ביקס
**AK-47** (**אױטאָמאַטישע קאַלאַשניקאָװ ביקס**) איז א סאוועטישע שטורעם ביקס, וואס איז אנטוויקלט געווארן דורך מיכאיל קאלאשניקאוו נאך דער צווייטער וועלט מלחמה אינעם יאר 1947. די ביקס און אירע נאכפאלגער זיינען פארעכנט ווי גאר געלונגענע און ביליקע געווער, און ווערן גענוצט ביז היינט ביי פילע ארמייען.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געווער
ERP

**enterprise resource planning** אדער בקיצור **ERP**, איז א נאמען פאר א פראגראם וואס נעמט צוזאם (אדער פראבירט צוזאמנעמען) אלע דאטן און װײכװאַרג (Software) וואס פעלט אויס צו פירן א ביזנעס אין איין פראגראם. א געווענליכער ERP פארמאגט עטליכע טיילן פון קאמפיוטער װײכװאַרג און האַרטװאַרג צוצוקומען צו א געמיינזאמנע סיסטעם. דער וויכטיגסטער טייל איז צו נוצן איין דאטן באזע צו האלטן די דאטן.

קאַטעגאָריע:קאמפיוטער פראגראמען
קליינהאנדל

**קליינהאַנדל** אדער **ענצלהאַנדל** איז די באדייט פון פארקויפן פראדוקטן אין א געשעפט וועלכע קומען געווענליך פון מערערע פראדוצירער. קליינהאַנדל איז א הויפט טייל פון אן עקאנאמיע און ווען קליינהאַנדל איז געזונט איז דאס געווענליך א באווייז אז די גאנצע עקאנאמיע איז גוט. דער קליינהענדלער קויפט סחורה פונעם הורטאווניק אין גרעסערע קוואנטיטעטן און פארקויפט די סחורה צו די קאנסומענטן.

עס איז אנדערשט ווי הורט וואס איז בלויז פאר די געשעפטן צו פארקויפן און נישט פאר די מענטשן פון המון עם.
*
CRM

**Customer relationship management** אדער בקיצור **CRM** איז א פראגראם צו באהאנדלען קליענטן.

קאַטעגאָריע:קאמפיוטער פראגראמען
בריטישע קאלומביע

**בריטישע קאלומביע** () איז א פראווינץ אין מערב קאנאדע; זי איז באקאנט פאר איר נאטורליכער שיינקיינט. 

זי איז געווען דער זעקסטער פראווינץ זיך צו אנשליסן מיט קאנאדע.

איר הויפטשטאט איז וויקטאריע אבער איר גרעסטע שטאט איז וואנקואווער, וואס איז אויך קאנאדע'ס דריטע גרעסטע שטאט.

איר באפעלקערונג איז 5,153,039

טעקע:BC Legislature Buildings and Undersea Gardens.jpg|קליין|בריטיש קאָלאָמביע פּאַרליאַמענט בנינים
טעקע:Giant Western Redcedar in South Whidbey State Park.jpg|קליין|מערב רויט
טעקע:Concord Pacific Master Plan Area.jpg|וויקטאריע
טעקע:Totem poles.jpg|קליין|סטאַנלי פּאַרק

קאַטעגאָריע:קאנאדע
סוני איסלאם

**סוניס** זענען די עיקר און די גרעסטער אפטיילונג פון די אלע איסלאמישע שטרעמנוגן.

אין פשוטן זין פון ווארט מיינט דאס א "מנהג", "דער וועג פון לעבן". דאס איז די שטרעמונג וואס זאגט אז עס איז די נאנטסטע צום וועג ווי אזוי זייער נביא מוכאמעד האט זיך געפירט, וואס יעדער איסלאמישער דארף זיך לויט זיי אויך פירן.

אינעם זיבעטן יאר הונדערט האבן זיך די מוסולמענער אפגעטיילט אין צוויי הויפט גרופעס, איינס די סוניס, און איינס די שיאטן. היינט צוטאגסט זענען די סוניס 83 פראצענט מוסולמענער איבער די גארער וועלט. אן ערך פון 930 מיליאן נפשות. די שיאטען זענען אבער א דאמינירטער רוב אין איראן און אין איראק און ציילן זיך אין די 185 מיליאן נפשות וואס זיי זענען א 16 פראצענט פון די הייטיגע מוסולמענער. 

בדרך כלל זענען די סוניס מער געלאסען און נישט אזוי פאנאטיש עקסטרעם ווי די שיאטען. אבער די אל קיידא זענען יא סוניס און זענען יא עקסטרעם.

קאַטעגאָריע:איסלאם
זשאנער

**זשאנער** (שורש איז א פראנצויזיש ווארט אויף סארט אדער מין) איז א באצייכענונג אפצוצייכענען מיט א לויזע פאר פון קריטעריע צאמזאמעלן און מאכן א געוויסע קאטעגאריע פון ליטעראטורישע קאמפאזיציעס, מען שאצט דאס לויט א פנימיותדיגער טראדיציאנאלער אפטיילונג פון סיי וואסערע מין קונסט וואס ענדעלט עפעס גלייך, און מען מאכט דאס אויך אין גרופעס אין צו פארשידענע קלענערע אפטיילונגן און גרופעס.

אין אלע קונסט פארעמען זענען זשאנערס זייער שוואכע קאטעגאריעס מיט נישט קיין פעסטע גרענעצן. דאס איז צוליב דעם וואס די זשאנערס ווערן געוויינליך אויפגעשטעלט דורך פארן פון קאנוועשאןס, און אסאך ארבעטן זענען ענדליך און קענען אויסגעטייטשט ווערן אלס ביידע.

דער פארנעם פונעם ווארט זשאנער ווערט בלויז באנוצט ביי די פעלדער פון קולטור און קונסט, ספעציעל ליטעראטור.
*

קאַטעגאָריע:ליטעראטור
וועסט עדמאנטאן מאלל

קליין|250px|קראמען אין וועסט עדמאנטאן מאל
די **וועסט עדמאנטאן מאלל** (), געפינט זיך אין עדמאנטאן, אלבערטא, קאנאדע, איז צפון אמעריקע'ס גרעסטע שאפינג מאלל און פארמאגט די וועלט'ס גרעסטע פארקינג לאט מיט פלאץ פאר 20,000 אויטאס. די מאלל איז 23 יאר געווען דער וועלט'ס גרעסטע מאלל ביז אין 2004 ווען די גאלדן ריסוירסעס מאלל אין כינע האט איבערגענומען דעם טיטל.

## ארכיטעקטור 
די מאלל איז געבויט געווארן אין 1981 אינדרויסן פון דער שטאט עדמאנטאן אויף א שטח פון 5.3 מיליאן סקווער פיס און האט געקאסט 1.4 ביליאן דאלאר צו בויען. די מאלל פארמאגט איבער 800 געשעפטן וועלכע געבן אינאיינעם ארבעט פאר 23,000 מענטשן. 

## סוקסעס 
די מאלל באקומט בערך 33 מיליאן באזוכער פער יאר און צווישן 60,000 און 150,000 באזוכער פער טאג. מענטשן קומען צו פארן פון גאנץ נארט אמעריקע צו באטראכטן די געביידעס, אינערליכע האטעל, און די וועלט'ס גרעסטע אינערליכע וואסער פארק און נאך א רייע אטראקציע אוון שפיל פלעצער וועלכע געפינען זיך אלעס אונטער איין דאך.

די מאלל איז ארגינעל געווען א סוקסעס אבער האט שפעטער זיך געפלאגט ווען א טייל גרויסע געשעפטן האבן זיך פארמאכט אין שפיץ פון קענעדיען טייער וועלכע האט דארט פארמאגט איר גרעסטע געשעפט. אין די לעצטע יארן איז דער מצב בעסער געווארן ווען די פראווינץ האט אויפגעלעבט צוליב אירע גרויסע אויל קוועלער וועלכע זענען געווארן גאלד גריבער ווען די פרייזן פון אויל האבן זיך געהויבן.

קאַטעגאָריע:קליינהאנדל
קאַטעגאָריע:קאנאדע
פאקטאריזאציע

אין מאטעמאטיק איז **פֿאַקטאָריזאַציע** () א וועג פון צענעמען א מאטעמאטישע צאל אויף עלעמענטן, וועלכע הייסן **פאקטארן**, אויף א פאל וואס ווען מען טאפלט די פאקטארן איינס מיט די אנדערע באקומט מען די ארגינעלע צאל.

צום ביישפיל די נומער 6936 קען מען צעלײגן אזוי: 172 · 3 · 23 = 6936 &nbsp;

דאס זעלבע איז אויב מיר האבן א פאלינאם *x*2 - 4, קען מען צענעמען צו די פאקטארן אזוי:  (*x* - 2)(*x* + 2) לויט א באשטימטער פארמולע. די אידענטיטעט וואס איז באניצט פאר די דאזיגע פאקטאריזאציע הייסט "דער אונטערשיד פון צוויי קוואדראטצאלן" (ענגליש: "the difference of two square numbers", דײַטש: "die Differenz zweier Quadratzahlen"):

(a￼￼2 - b2 = (a + b)(a - b￼

אז מען פאקטאריזירט דעם פאלינאם x2 + 4x + 4, באניצט מען די אידענטיטעט:

a + b)2 = a2 + 2ab + b2)

דא זענען a און x גלייך. b איז 2 ווייל 2 מאל x מאל 2 איז 4x און 22 איז 4. דאן מען שרייבט:

2(x2 + 4x + 4￼ = (x + 2 

אז מען פאקטאריזירט דעם פאלינאם x2 - 4x + 4 באניצט מען די אידענטיטעט: 

a - b)2 = a2 - 2ab + b2) 

דא זענען a און x גלייך. b איז 2 ווייל 2- מאל x מאל 2 איז 4x- און 22- איז 4. דאן מען שרייבט: 

2(x2 - 4x + 4￼ = (x - 2  

## גאנצע צאל 
אויב מיר האָבן, למשל, אַ צוזאַמענגעזעצטע צאָל: \ 4, און מיר ווילן דערגיין אירע פאַקטאָרן, טיילן מיר אפ דעם 4 צו דער גרעסטער נומער וואס מען קען צעטיילן אויף א פאל זאל בלײַבן א נאַטירלעכע צאָל (אויסער מיט 4 אליין), וואָס דאָס איז \ 2 און מיר באקומען די פאַקטאָריזאַציע: \ 2*2.

לאמיר נעמען מער א קאמפליצירטע נומער: \ 30. מיר זוכן די גרעסטע נומער וואס קען אפטיילן דעם 30, וואס דאס איז \ 3 (ווייל \ 3*10=30). נאכער זוכן מיר וואס איז דער גורם צו די נומערן 3 און 10, וועלן מיר טרעפן אז 3 איז א פרימצאל וואס מע קען נישט צעטיילן, און נאר דעם 10 קען מען צעטיילן אויף \ 2*5, אזוי ווייסן מיר אז דער גורם צו 30 איז: \ 3*2*5.

### פאקטאריזירן דורך ארויסנעמען א געמיינזאמער פאקטאר 
אויב מיר האבן א חשבון מיט צוגאב און/אדער אראפנעם, צום ביישפיל: \ 4 + 8 און מיר ווילן דאס צעגלידערן אויף פאקטארן, זוכן מיר וועלכע גרעסטע נומער קען צוברענגען סיי צו נומער \ 4 און סיי צו נומער \  8 (מיט אנדערע ווערטער, וואס איז דער געמיינזאמער פאקטאר), וועלן מיר טרעפן אז \ 4 איז די לייזונג, ווייל \ 4 * 1 איז \ 4, און \ 4 * 2 איז \ 8. א צינד צעטיילן מיר דעם  \ 4 און דעם  \ 8 מיטן געמיינזאמער פאקטאר (וואס דאס איז דער 4), און מיר שרייבן עס אזוי: \ 4(1+2) אזוי האבן מיר בעצם פאקטאריזירט די ארגינעלע צאל.

## פאלינאמען
קאטעגאריע:אלגעברע
מייקל טשערטאף

[קליין|250px|מייקל טשערטאף איז דער צווייטער [היימלאנד זיכערהייט שעף.]]
**מייקל טשערטאף** (געבוירן 28סטן נאוועמבער, 1953) איז דער איצטיגער פאראייניגטע שטאטן סעקרעטאר פון היימלאנד זיכערהייט.

ער איז געווען באפאר דעם א ריכטער אין די פאראיינטיגער שטאטן אפעליר געריכט. אויך אלס א פעדעראלער פראסעקיוטער, און אן אססטענט אטוירני גענעראל. 

ער איז נאמינירט געווארן נאכפאלגן טאם רידזש, דער ערשטער און פריערדיגער היימלאנד סעקרעטאר, דורך פרעזידענט בוש אום 11טן יאנואר, 2005. דערנאך געווארן גוט געהייסן פון סענאט דורך אן פילשטענדיגער שטימע אן קיין איין קעגנער. 

ער איז פון א אידישן אפשטאם און וואוינט אין ניו זשערסי מיט א ווייב און צוויי קינדער. זיין טאטע איז געווען א רב.

## יונגע יארן 
טשערטאף איז געבוירן אין עליזאבעט, ניו דזשערסי, צו זיין פאטער, הרב גרשון ברוך טשערטאף (1996-1915), רב פון קהילת "בני ישראל" אין עליזאבעט, און צו זיין מוטער ליוויא אייזן, אן אל על עראפלאן־סארווערין. 

קאַטעגאָריע:ריכטער
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
World Trade Center

left|thumb|250px|װעלטס האַנדל צענטער
thumb|left|250px|Map
דער **װעלטס האַנדל צענטער** (ענגליש: World Trade Center) איז געווען א **צװילינג טורעם** צונויפגעשטעלט פון 7 געביידעס אין דער ניעדריקער טייל מאנהאטען פון ניו יארק סיטי, וואס דאס איז געווען דער הויפט ביזנעס צענטער מיט הונדערטע ריזן פינאנציעלע קאמפאניעס דערין פלאצירט.

עס איז מייסטנס געבויעט געווארן דורך דעם אמעריקאנעם ארכיטעקט מינארו יאמאסקי און אנטוויקעלט דורך די פארט אטאריטי פון ניו יארק און ניו זשערסי.

דער לענדלארד דערפון איז געווען לערי סילווערסטין. 

עס האט אנטהלאטן 13.4 מיליאן סקוועיר פוס אפיס פלאץ. כמעט פיר פארצענט פון מאנהאטןס גאנצע אפיס פלאץ. 

דאס איז געווען דער סימבאל און פנים פון ניו יארק סיטי פאר דער גאנצע וועלט ביז איר חורבן.

אלע ארגינעלע געביידעס פון דעם זאמלונג זענען צאמגעפלאן און חרוב געווארן אין דעם טאג סעמפטעמבער 11 2001, די מאריאט האטל וואס איז דער דריטער בילדינג פון דעם זאנלונג איז בלויז געשעדיגט געווארן און די איבעריגע, נומער פיר פינעף און זעקס, זענען אזוי שטארק געשעדיגט געווארן אז מען האט דאס געמוזט צונעמען, נאך בנינים ווי די דויטשע באנק און א קירכע זענען אויך געשעדיגט געווארן אז מען האט דאס געמוזט צונעמען.

קאַטעגאָריע:וואלקן קראצערס
קאַטעגאָריע:סעפטעמבער 11 טעראר אטאקעס
רוימישע צאל

left|thumb|250px|אור אלטע רוימישע מטבעות
**רוימישע צאל** איז די נומערישער שריפט (מעטאד צו שרייבן נומערן דורך א נומערן סיסטעם) וואָס שטאמט פון אוראלט רוים. ביז היינט ניצט מען די סארט נומערן אין פארשיידענע געלעגנהייטן אין דער מערב וועלט, ווי צום ביישפיל ביי זייגערס און אפטמאל ביי פארמאלע טעקסטן.

## טויש טאבעלע 
קאַטעגאָריע:מאטעמאטיק
קאַטעגאָריע:שריפט
דעת ה'

**דעת ה**' (אידיש:וויסן פון גאט) איז א מעלה העכער סתם אמונה און בטחון נאר מען דארף טאן אין חקירה צו זעהן אין מוח בחוש און זיין איבערצייגט איבער דעם באגריף פון א גאט.

עס ליגט אים דעם מושג א צווייפאכיגער ידיעה סיי אז עס איז דא א באשאפער און סיי וויאזוי ער פירט זיך און זיין רצון צו נאכקאפירן און טאן.
## אידישקייט
אין ספר חובת הלבבות איז דא א גאנצער קאפיטל וויאזוי פונטקליך מ'קען מקיים זיין די מצווה עס ווערט גערופן *שער הבחינה*' מיט 7 מהלכים פון מחשבה צו בויען א סטרוקטאר אין זיך שטענדיג זעהן בחוש די מעשים און פעולות פון גאט.

עס איז דא אזא מין זאך ווי די י"ג מידות פון הקב"ה על פי קבלה אז דאס איז דער וועגען וויאזוי גאט האט באשאפען די וועלט און ער פירט איר ווייטער מיט די מידות.
קאטעגאריע:גאט
אוראלט רוים

**אוראלט רוים** איז דער נאמען פון די קולטור וואס האט געשטאמט פון רוים זינט דעם 8טן י"ה פ"צ ביזן 5טן י"ה.

די רוימישע קולטור צוזאמען מיט די גריכישע קולטור ווערן פארעכנט אלס די גרונטן פון דער מערב וועלט.

קאַטעגאָריע:רוים
קאַטעגאָריע:איטאליענישע היסטאריע
אבא אבוה דר' ירמיה

די גמרא זאגט אויף אויף '''אבא אבוה דר' ירמיה''':

אין לך גדול בבעלי תשובה יותר מיאשיהו בדורו ואחד בדורינו ומנו אבא אבוה דר' ירמיה בר אבא (מנחות מ"ז ע"א)

דאס הייסט די גמרא פארעכנט אים פאר איינע פון די גרעסטע בעלי תשובות פונעם דור.
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין גמרא
איינקויף צענטער

[קליין|אן איינקויף צענטער אין [ישראל]]
אן **איינקויף צענטער** אדער **שאָפינג צענטער** איז א געביידע אדער עטליכע געביידעס וועלכע פארמאגן צענדליגער ענצל־געשעפטן און זענען פארבונדן איינע מיט דער אנדערער דורך ספעציעלע שפאציר-וועגן.

## היסטאריע 
דער געדאנק פון צוזאמענברענגען עטליכע געשעפטן אין איין געביידע גייט צוריק טויזנטער יארן און איז א טייל פון ענצל־פארקויף סיסטעם איבער דער גאנצער וועלט. אין סטאמבול, טערקיי, איז פאראן א 500 יעריגע איינקויף צענטער וועלכע אנטהאלט 58 גאסן־בלאקן וועלכע זענען פארבונדן אינאיינעם און איבערגעדעקט און עס זענען דארט פאראן איבער 4,000 געשעפטן.

## איינקויף־צענטער סארטן 
עס זענען דא צוויי סארט שאָפּינג מאָלן: אינערליכע און אויסערליכע. אן אינערליכע שאָפּינג מאָל איז געווענליך איין אדער עטליכע געביידעס באהאפטן אין וועלכע עס איז פאראן א הויפט זאל וואס ווערט גענוצט דורך די איינקויפער צו שפאצירן און באטראכטן די געשעפטן.

אויסערליכע שאָפינג צענטערן איז א ספעציעלע שטח וואו צענדליגער ענצל־געשעפטן בויען זיך אויף אייגענע געביידעס אדער עטליכע אינאיינעם און די געביידעס זענען אויסגעשטעלט אין א פארעם מיט פארקינג ארום אדער אין צענטער.

רוב גרויסע שטעט פארמאגן ביידע סארט שאָפּינג מאָלן אבער מען וועט געווענליך טרעפן מער אינערליכע שאָפּינג מאָלן אין שטעט ווי עס איז פאראן א קאלטע ווינטער.

אין אמעריקע רופט מען געווענליך אן אויסערליכע שאָפינג ארט אלס א שאָפינג צענטער און א אינערליכע שאפינט ארט אלס א שאָפּינג מאָל. איבער דער וועלט איז אבער נישט פאראן קיין צווישנשייד און דאס ווערט גערופן אנדערש אין אנדערע ראיאנען.

קאַטעגאָריע:קליינהאנדל
אבא דמן עכו

ר' **אבא דמן עכו** איז געווען פון די ערשטע אמוראים, א חבר פון ר' אבהו.

פון דער גמרא (כתובות קיב) קומט אויס ער איז געווען א גרעסערער עניו פון ר' אבהו.

אויך פארציילט דארט די גמרא פון זיין ליבשאפט צום הייליגן לאנד ארץ ישראל, ווען ער איז ארויפגעקומען צום גרעניץ פון ארץ ישראל אין עכו האט זיך געווארפן אויף דער ערד און געקושט איהר פון גרויס ליבשאפט, און געזעגט איך בין מקיים דעם פסוק: כי רצו עבדיך את אבניה ואת עפרה יחוננו.

ווען מען האט אויפגענומען ר' אבהו אלס ראש ישיבה האט ביי זיך געטראכט איך האב א חבר ר' אבא דמן עכו וואס איז א גרויסער ארימאן, ער איז שולדיג געלד פאר אסאך מענטשן, לבערשט זאל מען איהם נעמען פאר ראש ישיבה וועט מען איהם געבן געלד וועט ער קענען באצאלהן זיינע חובות, אזוי איז טאקע געווען ר' אבהו האט נישט געוואלט ווערן ראש ישיבה און מען האט אויפגענומען ר' אבא דמן עכו (סוטה מ' ע"א).

קאַטעגאָריע:אמוראים
אבא בר זימנא

ר' **אבא בר זימנא** איז געווען א תלמיד פון ר' זעירא (ירושלמי סו"פ ג' שאכלו מס' ברכות).

אין אסאך פלעצער ווערט מיוחס צו אים דער מאמר וואס שטייט אם ראשונים כמלאכים אנו כבני אדם אויב די פריערדיגע דורות זענען געווען ווי מלאכים זענען מיר ווי מענטשן, אויב מיר טראכטן אבער אז די קלוגע לייט פון אמאל זענען געווען מענשטן ווי אונז אלע, דאן זענען מיר ווי חמורים ווי אייזלען (שבת דקי"ב ע"ב, בר"ר פ"ס ירושלמי שקלים פ"ה ה"א).

ער האט אמאל גענייט א קלייד פאר א גוי אין רוים, זאגט אים דער גוי דו מוזט עסן ביי מיר טריפה, אויב וועסטו נישט עסן וועל איך דיך הרג'ענען, זאגט אים ר' אבא קענסט מיך הרג'ענען אבער קיין טריפה וועל איך נישט עסן, האט אים דער גוי געזאגט איך האב דיך געוואלט פרובירן אויב דו עסט טריפה, און אויב דו וואלסט יא געגעסן טריפה וואלט איך דיך דאן גע'הרג'ט. (ירושלמי סנהדרין ה"ו). און דער ירושלמי זאגט אז לויט דער הלכה וואלט ער אנדערשט געדארפט עסן, ווייל מען טאר נישט האבן קיין מסירת נפש פאר עסן טריפה מען מוז ענדרש עסן און נישט זיך לאזן הרג'נען.

קאַטעגאָריע:אמוראים
שבת חזון

**שבת חזון** ווערט גערופן דער שבת פאר תשעה באב.

עס הייסט אזוי ווייל מען זאגט דעמאלטס די הפטורה פון חזון ישעיהו בן אמוץ (ישעיהו א).

עס שטייט אין מגן אברהם (או"ח סי' רפ"ב) אז דער מנהג איז אז דער רב פון שטאט זאגט די הפטורה ווייל עס שטייט דארט שריך סוררים, און עס שטייט אין דרך ארץ זוטא מען זאל זיך ענדרשט פארשעמען פון זיך אליין ווי איידער פון א צווייטן.

ביי אסאך געמיינדעס פירט מען זיך אסאך זאכן אזוי ווי אינדערוואכן, מען טוט כמעט נישט אהן קיין שבת'דיגע בגדים אין דעם שבת, מען זינגט נישט קיין ניגונים, אבער ביי חסידים איז כמעט נישט דא קיין חילוק צווישן שבת חזון ביז אנדערע שבתים.

קאטעגאריע:שבת
זשעטל

**זשעטל** (, , , ) איז א שטעטל אין היינטיגן בעלארוס, 165 ק"מ דרום-מזרח פון הוראדנא.

אין יאר 1995 איז איר באפעלקערונג געווען 8,900. די שטאט האט א באן סטאנציע, צווישן באראנאוויטש און לידא.

## געשיכטע 
זשעטל ווערט דערמאנט צום ערשטן אין דאקומענטן פון יאר 1498, אז מ'האט געגעבן דאס שטעטל צום פירשט קאנסטאנטין אסטראגסקי, וואס האט געבויט דארטן א הילצערנעם שלאס. אין 17טן יאר הונדערט איז דער פריץ געווען לעוו סאפיעהא. ער האט געהייסן בויען א קאטוילישע קירכע אינעם רינעק, וואס שטייט נאך אלץ. אין אנהייב 1708 במשך דער גרויסער צפונדיקער מלחמה האט דער קיסר פעטער דער ערשטער באזוכט זשעטל און פארזוימט דארטן א וואך צייט.

ביז צום צווייטן וועלט קריג איז די באפעלקערונג געווען אין מייסטענס יידן. די יידישע באפעלקערונג אין זשעטל איז געווען 3,033 אין 1897, און 3,450 אין 1926.
אין 1942 איז פארגעקומען א גרויסע רציחה אין זשעטלער קאצעט, ווען עסטאנישע פאליציי האבן אויסגעהרגעט 1500 יידן אן רחמנות.

## פערזענלעכקייטן 
* דער דובנער מגיד (1741-1804)
* הר"ר ישראל מאיר הכהן קאגאן, דער חפץ חיים
* הר"ר ברוך סאראצקין

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין בעלארוס
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
שטאף

**שטאף** איז פיזישע מאטריאל באנוצט אלס געצייג אדער שטיקער פאר פראדוקציע אדער פֿאבריקאציע. 

דאס איז א שוין מער פראדוצירטער שטיק פון רויע מאטריאל.

קודם איז דאס רויע מאטריאל ארויסגענומען פון געוויקסן פלאנץ, בעלי חיים אדער פון דער ערד וואס דאס ווערט דערנאך איינגעטיילט אין א פארעם וואס מען קען  גרינגערהייט טראנספארטירן און שפייכלערן, דאן ווערט עס פראצעסירט צו פראדורצירן האלב געענדיגטע מאטריאלן. 

א ביישפיל פון רויע מאטריאל איז באוול, וואס ווערט אריינגעלייגט אין צו פאדעם, און דערנאך פראצעסירט צו א פולער שטיק סחורה, דערנאך גענייט און געשניטן צו ווערן א קלייד. וואס איז א געפארטיגטע שטיק מאטעריאל.
## זעט אויך
* סחורה
קאטעגאריע:פיזיק
*
יאגא

[left|thumb|250px|א [סטאטוע ווי שיוואר מאכט יאגא]]
**יאָגאַ** איז אן אוראלטער גייסטיקער לעבנסשטייגער וואס שטאמט פון אינדיע. עס האט זיך אנטוויקלט, לויט דער טעארעטישער אפשאצונג, פאר ארום 5,000 יאר אין אינדיע.

יאגא נעמט איין טעכנישע וועגן ווי אזוי צו אטעמען און צו מאכן מעדיטאציע מיטן ציל צו מאכן געזונטער און גליקלעכער דאס לעבן.

דאס ווארט יאגא שטאמט

## דזשיינישער יאגא 
אין דזשייניזם שטרעבט יאגא צו אן אייגענער פארווירקלעכונג און צו דערגרייכן (און בלייבן) און דעם ריינעם צושטאנד פון דער נשמה, א מצב פון ריינער באוואוסטזינקייט. דער דאזיגער שטראם פון יאגא איז איינגעגלידערט מיט די רעליגיעזע דאקטרינען פון די דריי ברילאנטן (ratnatraya - די ריכטיגע וויזיע, דאס ריכטיגע וויסן און די ריכטיגע אנפירונג) און דערפאר איז ער נישט פארשפרייט ביי די וואס זענען נישט קיין נאכפאלגער פון דזשייניזם.

קאַטעגאָריע:מעדיטאציע
קאַטעגאָריע:איבונגען
מעטאל

[קליין|250px|הייסע מעטאלענע שטאנגען פון א [שמידט.]]
  	
אין כעמיע איז **מעטאל** (פון גריכיש מעטאלאן) איז א עלעמענט וואס פארלירט עלעקטאראנען צו פארעמען פאזיטיווע יאנען און האט מאטאלישע בונדע צווישן מעטאל אטאמען.

מעטאלן טוען אויספארעמען יאנישע בונדן מיט נישט-מעטאלן.

זיי זענען צומאל אראפגעמאלן ווי א קריסטאל סטרוקטור וואס הייסט לאטיס פון פאזיטיווע יאנען ארומגענומען מיט א וואלקן די-לאקאליזירטע עלעקטאראנען.

די מעטאלן זענען איינע פון דריי גרופעס פון עלעמענטן וואס זענען אייגענארטיק מיט זייער יאניזאציע און בונדענע אייגנשאפטן, צוזאמען מיט די מעטאלוידן און נישט-מעטאלן.

*
קאשע

קליין|350px|קאשע

**קאַשע** (רוסיש: **каша**) איז אַן אַלטער פרישטאג געקעכץ, געמאַכט פון פארשידענע סאָרט תבואות, געקאָכט מיט מילך אדער וואסער, פון רוסישן אפשטאם. עס איז היסטאריש און כאטש טויזנט יאר אלט און איז איינע פון פריערדיגסטע אייראפעיאישע געקעכצן. אין זיין חשיבות איז עס גלייך נאך ברויט.

אין רוסלאנד, אוקריינע און אין סלאווישער אייראפע ניצט מען דאס ווארט קאשע אלס שם כללי פאר אלע די סארט תבואה (סיריעל) געקעכטצן. אין רוסלאנד און אוקריינע איז דא א באקאנט פאלקס-ווארט **בארשט און קאשע, דאס איז אונדזער לעבן**.

## ביי יודן 
דער נאמען איז אריין אין יודיש בלויז פאר א ספעציפישן געקעכץ וואס באשטייט פון גאנצע געבראטענע רעטשקע. דאס ווארט און מאכל איז דערנאך פארשפרייט געווארן אין די פאראייניגטע שטאטן דורך אשכנזיש-יודישע אימיגראנטן און אריין אינעם אמעריקאנעם-ענגלישן לעקסיקאן. עס איז אויך אריין מיט דעם באדייט אין מאדערנעם העברעאיש. מ'קען קויפן אין די געשעפטן פארטיגע רעטשקע געבראהטן און צוגעגרייגט צום קאָכן אויף דעם אופן, אונטערן נאמען "קאשע - kasha".

דאס געקעכץ פֿלעהגט מען עסן ביי יודן אינדערהיים אין אייראפע, ספעציעל אין פוילן איז דאס געוועהן שטארק פארשפרייט צוליב וואס עס איז געוועהן פארהעלטנסמעסיג ביליג קעגן אנדערע תבואות. דערפאר האט דאס געהייסן א מאכל פון ארימעלייט.

שבת שירה איז א מנהג אז מען שפרייט אויס קאשע פאר די פייגלעך בשכר וואס זיי האבן אויפגעגעסן דעם מן וואס דתן ואבירם האָבן אויסגעשפּרייט שבת אינדערפרי אין מדבר צו קענען זאגן אז שבת פאלט אויך מן. אין חב"ד פיהרט מען זיך דערפאר צו עסן **שווארצע קאשע** אום שבת שירה.

אויך אין רוסלאנד איז קאשע געווען א  טאג טעגלעכער מאכל, און באזונדער האט מען שבת מיטאג געגעסן קאשע זופ ביי דער סעודה אין פלאץ ווי די אונגארישע און פוילישע יודן עסן טשאלנט. אין סקווער איז נאך היינט אזוי דער מנהג.

קאשע פאר זיך איז א שווער מאכל, אבער אינעם זופ, איז דאס זייער פיין אפצושווענקען א שווערע סעודה, און עס זעטיגט שטארק.

### סארטן 
א פאפולערער צוגאב דערצו איז ראזשינקעס.

ארגינעלע פארשפרייטע יודישע קאשע מאכלים זענען קאשע מיט ווערנישקעס און קנישעס געפילט מיט קאשע.

## יודישע ווערטלעך 
אלס שטארק פארשפרייטער יודיש מאכל, איז עס אריין אינעם יודישן לעקסיקאן פאר פארשידענע אויסדרוקן.

* **וואסער פאר קאשע**, זאגט מען ווען איינער איז א בלוטיגער ארימאן אז ער האט ניטאמאהל וואסער פאר אזא ביליג מאכל. אדער ווען איינער מאכט זייער ווייניג געלט זאגט מען "ער פארדינט בלויז וואסער אויף קאשע".

* **ער לאזט זיך נישט שפייען אין קאשע**, ווען איינער לאזט זיך מער נישט טרעטן און שטייט אויף זיינע רעכטן.

## וועב לינקען 
* http://www.foodterms.com/encyclopedia/kasha/index.html 
* http://aboutkasha.com/ 
* http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3354828,00.html
* http://www.vegetariantimes.com/article/cooking-with-kasha/
* http://www.healthaliciousness.com/recipes/how-to-cook-buckwheat.php 
* http://www.leahcookskosher.com/show_recipe.php?id_recipe=307

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאטעגאריע:יידישע קיך
קאטעגאריע:רוסלאנד
דזשוירני ביהיינד די פאלס

**דזשוירני ביהיינד די פאלס** (Journey Behind the Falls) איז א הויפט אטראקציע ארט אין ניאגארא פאלס אויף די קאנאדישע זייט וואו מען קען גיין אונטער די קאנאדישע וואסערפאל און שפירן די מעכטיקייט דערפון.

## ערפארונג 
די אזויגערופענע דזשורני ביהיינד די פאלס איז א הייל געגראבן אין די שטיינער אונטער די קאנאדישע הורסשו וואסערפאל וועלכע ציט זיך אריין 46 מעטער און האט עטליכע עפענונגן צו די וואסערפאל. באזוכער פארן אראפ מיט א ליפט און קענען שפאצירן אין דעם הייל הערנדיג די מאסיווע וואסער- שטראם אפקלינגנדיג אין דעם חלל. די ספעציעלע עפענונגן גרייכן אונטער דעם פארהאנג פון וואסער וואו מען קען שטיין צענדליגער פיס נאנט צו די וואסערפאל און הערן און זען איר פארנעם.

עס איז אויך פאראן אן עפענונג ביי די זייט פון די וואסערפאל וואו מען קען ארויסגיין אויף א אויסגעבויטע באלקאני וועלכע איז זייער נאנט צו די וואסערפאל און מען ווערט באנעצט פון דעם וואסער נעפל.

## זע אויך 
ניאגארא פאלס

מעיד אוו די מיסט

קאַטעגאָריע:ניאגארא פאלס
סאסקאטשעוואן

**סאסקאטשעווען** איז איינער פון קאנאדע'ס מעריב פראנווינצן, עס איז געווארן א פראווינץ דעם 1טן סעפטעמבער, 1905 צוזאמען מיט אלבערטא.

עס איז גרויס 588,276.09 קוואדראט ק.מ. (227,134.67 מייל), עס האט א באפעלקערונג פון 968,157, וואס פון דעם וווינען רוב און דער דרום טייל פונעם פראווינץ.

דh הויפטשטאט פון סאסקאטשעווען איז רעגינא, איר גרעסטע שטאט איז סאסקאטון.

די גרעסטע אינדוסטריע איז לאנדווירטשאפט.
כעמישער עלעמענט

[450px|קליין|די [פעריאדישע טאבעלע פון די כעמישע עלעמענטן]]
א **כעמישער עלעמענט** איז א מין אטאם וואס איז דעפענירט ביי איר אטאמישן נומער; ד.ה. דער נומער פון פראטאנען אין איר אטאמישער יאדער.

דער טערמין איז אויך באנוצט צו באצייכענען א לויטערע כעמישע סובסטאנץ קאמפאזירט פון אטאמען וואס פארמאגן דעם זעלביגן נומער פון פראטאנען.
 
די מערסטע באנוצטע ביישפילן פון עלמענטן זענען הידראגען, אזאט, און קוילנשטאף. 

אין סך הכל, 117 עלעמענטן זענען שוין געווארן אבזערווירט ביזן היינטינגן יאר 2007, פון וואס 94 שפילן זיך אפ נאטירליך אויף דער ערד. 

עלעמענטס מיט דעם אטאמישן נומער מער פון 82 זענען אומסטאביל און אויסגעשטעלט צו דורכגיין ראדיאאקטיווע צעפוילונג. און צוגאב, עלעמענטן 43 און 61 האבן נישט קיין סטאבילע איסאטאפן, און טוען אויך דורכגיין צעפוילונג. 

מיט דעם אלעם טוען אפילו די עלעמענטן ביז אטאמישן נומער 94 מיט נישט קיין סטאבילע ניוקלי זיך יא אפגעפינען אין נאטור, אלס רעזולטאט פון די נאטורליכע צעפוילונג פראצעס פון אוראניום און טאריאום.

אלע כעמישע מאטריאלן באשטייען פון די דאזיגע עלעמענטן.

נייע עלעמענטן ווערן כסדר ערפינדן דורך אומנאטורליכע עקספערימענטן פון יאדערישע רעאקציעס.
  
## קלאסיפיקאציע 
מען קען קלאסיפיצירן די עלעמענטן אויף פארשידענע אופנים.

ערשטנס קען מען טיילן די עלעמענטן אין מעטאלן און נישט-מעטאלן; אויך זענען פאראן עטלעכע האלבמעטאלן. רוב עלעמענטן זענען מעטאלן.

אן אנדער קלאסיפיקאציע איז לויט די צושטאנדן פון מאטעריע. אן עלעמענט קען זיין סאליד, פליסיג, גאז אדער פלאזמע.
ביי נארמאלע טעמפעראטור און דרוק זענען רוב עלעמענטן סאליד; נאר 11 זענען גאזן און 2 פליסיג.

## רעפערענצן 
*
אלבערטא

left|thumb|250px|אלבערטא
**אלבערטא** איז איינס פון קאנאדע'ס מעריב פראנווינצן, עס איז געווארן א פראווינץ סעפטעמבער 1, 1905.

אלבערטא געפינט זיך אין מעריב קאנאדע, עס גרעניץ זיך מיט בריטיש קאלאמביע אויף מעריב, סאסקאטשעווען אויף מזרח, נארטוועסט טעריטאריעס אויף צפון, און ביי די אמעריקאנער שטאט מאנטענע אויף דרום, עס איז איינס פון צוויי פראווינצן וואס גרעניץ זיך נאר מיט איין אמעריקאנער שטאט (דער אנדערער איז ניו בראנזוויק), און אויכט איינס פון צוויי וואס זענען אינגאנצען ארום גענומען מיט לאנד (דער אנדערער איז סאסקאטשעווען).

דער הויפט שטאט פון אלבערטא איז עדמאנטאן.

איר באפעלקערונג איז 4,436,258
רב ששת

**רב ששת** איז געווען אן אמורא. ער איז געווען א תלמיד פון רב הונא, 

א חבר פון רב חסדא. זיינע חברים זענען אויך געווען ר' נחמן (תוס' גיטין לב.) און רב יוסף (תוס' חולין קד:). ר' אבא בר כהן, ר' אבא בר זבדא.

## א סגי נהור 
ער איז געווען א סגי נהור איינער וואס זעהט נישט. די גמרא פארציילט (ברכות נח.) אז אפילו ער האט נישט געזהן האט ער מיט זיין קלוגשאפט פארשטנענען ווען דער מלך קומט אהן, ער האט דערמיט באזיגט א מין וואס האט אפ'גע'חוזק'ט פון איהם.

ער פלעגט זיך שטארק פארטיפען אין זיך מפלפל זיין אין בית המדרש פון רב הונא, עס איז געווען אזוי פיל דער בית המדרש אז ער האט נישט געקענט קיין אין בית הכבוד ווען ער האט געדארפט ביז ער איז דערפון געווארן קראנק (יבמות).

## זיין גרויס התמדה 
רב ששת איז געווען א סיני א גרויסע מתמיד און האט אסאך געקענט (סוטה), מיט גרויס התמדה האט ער יעדע דרייסיג טעג איבערגעלערנט אלעס וואס ער האט געוואסט און האט געזאגט: חדאי נפשאי, פריי זיך מיין זעהל (פסחים סח.) עס שטייט אין תשו' חוות יאיר אז לויט די גמרא (מנחות צח:) זעהן מען אז חוץ דעם וואס ער איז געווען א סיני איז ער אויך געווען א חריף, נאר עס האט זיך מער אויסגעצייכנט מיט זיין בקיאות ווי זיין חריפות.

די גמרא זאגט הלכה כרב ששת באיסורי ביי הלכות פון איסורים בלייבט די הלכה ווי איהם. אויך זאגט די גמרא (עירובין מ' ע"א) ווען ר' ששת קריגט זיך מיט זיין חבר רב חסדא בלייבט די הלכה פון רב ששת.

די גמרא זאגט אויף איהם ער איז א אדם קשה כברזל א מענטש שטארק ווי אייזן, זאגט רש"י ער איז שארף צו פסק'נען שאלות (מנחות צה).

רב ששת ווערט געלויבט אין דער גמרא (שבת קיח ע"ב) תיתי לי דקיימתי מצות תפילין, ער האט זיך אויסגעצייכנט אין די מצות פון תפילין. די גמרא זאגט אויך ער איז געווען א איסטניס דאס הייסט איינער וואס איז זייער איידל, אויב ער האט געגעסן איינמאל האט ער שוין נישט דערנאך געקענט געהעריג עסן, דעריבער האט ער געפאסט א גאנצע ערב פסח אז פסח ביינאכט זאל ער קענען עסן די מצות און טרינקען די וויין ווי די הלכה איז (פסחים ק"ח ע"א).

ששת
דריווש דער ערשטער

**דריווש דער ערשטער** (558 פאר די נוצרישע ציילונג - 486 פאר די נוצרישע ציילונג), האט איבער גענומען די פרסיש'ע אימפעריע נאך דעם וואס זיין זיידע כורש דער גרויסער איז געשטארבען. ער האט געקעניגט פון 521 ביז צו זיין טויט אין 486 פארן נוצרישען ציילונג, ער איז געווען א זון פון פון היסטספס, ער האט איבער גענומען די מלוכה אין א קורצע געפעכט נאכן טויט פון כנבוזי דער צווייטער.

נאכדעם וואס כנבוזי דער צווייטער האט איינגענומען מצרים האט דריווש געארבייט אונצוהאלטען און פארשטארקען די פאסיש'ע הערשאפט אויף יענע געגענט, און האט שיין מצליח געווען, ער האט אויך פארבירט אריינצודרינגען און איינעמען אייראפעאישע לענדער אזוי ווי יוון, אבער ער איז געווארען באזיגט דארט און איז געווען געצוואונגען אפצוטרעטען. 

אזוי ווי זיינע פארסיש'ע פארגייער האט ער אויך געשטיצט פרייהייט פון רעליגיע און קולטער, און אינטער זיין הערשטאפט האבן די אידען אנגעהויבן דאס אויפבויען די צווייטע בית המקדש. וואס ער האט געטאן אויפן ראט פון חנניה, וועלכער איז געווען דער שר המשקים ביים קעניג.

עס האט נישט גענומען לאנג און די שמרונים האבן אנגערעדט שלעכטס אז די אידן אין ארץ ישראל זענען מורד אין אים, האט ער ארויסגעגעבן א באפעל אפצושטעלן דאס בויען.

נאך אים האט איבערגענומען חשיארש דער ערשטער, וועלעכע טייל פארשער באצייכענען אלס אחשורוש פון מגילת אסתר. 

אויף זיין מציבה שטייט:
**"איך בין א פרסי דער זון פון א פרסי א דערהויבענער הער צווישן די דערהויבענע הערן".**

קאַטעגאָריע:מלכי פרס
גרופע (מאטעמאטיק)

אַ **גרופּע** איז אַ געזעמל פון עלעמענטן מיט אַן אפעראציע װאָס דעקט צװײ עלעמענטן פֿונעם געזעמל מיט אַ דריטן. די װײַטערדיקע באַדינגען זענען אױך חל׃

* די אָפּעראַציע מוז זײַן אַסאָציאַטיװ.

* עס מוז זײַן אינעם סכום אַ נײטראַלער עלעמענט װאָס אַז מע פֿאַרבינדט אים מיט אַ װעלכער עס איז צװײטן עלעמענט װעט אַרױס דער דאָזיקער צװײטער עלעמענט. (דער נײטראַלער עלעמענט האָט קײן "פּעולה" נישט.)

* אַנטקעגן יעדן עלעמענט מוז אינעם סכום זײַן אַ "קאַפּױער" עלעמענט װאָס אַז מע פֿאַרבינדט די צװײ קומט אַרױס נישט אַנדערש װי דער נײטראַלער עלעמענט.

גרופעס האבן זיך באוויזן אין מאטעמאטיק במשך דעם 19טן יארהונדערט, אין דעם ראם פון די אויספרואוון צו לייזן פאלינאם־גלייכונגען פון א העכערן גראד, ווי די לייזונגען פון דריטן גראד און פערטן גראד גלייכונגען וואס זענען געווארן אנטפלעקט אינעם 16טן יארהונדערט. די ערשטע פארשער, אין זייער הויפט עוואריסט גאַלואַ, האבן זיך באשעפטיקט מיט גרופעס וואס זייערע עלעמענטן זענען געווען פערמוטאציעס. שפעטער האט ארטור קיילי פארמולירט די אקסיאמען־סיסטעם וואס דעפינירט א גרופע אין אן אבסטראקטן וועג, און האט געגרינדעט גרופע טעאריע.

קאַטעגאָריע:אבסטראקטע אלגעברע
אסטניס

א **איסטניס** (ווערט אויך געשריבן אסטניס) הייסט א שוואכער מענטש וואס איז א מפונק.

אין די הלכה איז דא אסאך מאל וואס מען האט גרינגער געמאכט פאר א איסטניס, אזוי ווי אין תשעה באב און אין יום כיפור ווען מען גייט נישט מיט קיין לעדערנע שיך מעג  א איסטניס גיין  דערמיט.

סוכות ווען מען זיצט אין דער סוכה און עס בלאזט א ווינט, אפילו א רוח מצויה, און א איסטניס איז זיך מצטער איז ער פטור פון זיצן אין דער סוכה.

רב ששת איז געווען א איסטניס (פסחים דק"ח).
קאטעגאריע:באגריפן פון חז"ל
מר בריה דרבינא

**מר בריה דרבינא** איז געווען באקאנט אין די צייטן פון די אמוראים אלס א גרויסער חסיד און צדיק. ער פלעגט אסאך פאסטן, כמעט א גאנץ יאר, אפילו יום טוב (מרדכי), חוץ פורים, און שבועות. (פסחים סח)

ער איז געווען א תלמיד פון רב נחמן און רב ששת.

די גמרא פארציילט אז איינמאל ווען ער האט געמאכט א חתונה פאר זיין זון, זענען די חכמים געווען זייער פרייליך, מען האט געטאנצט לעבעדיג, האט ער גענומען טייערע קריסטאל, ווייסע גלאז און האט עס צובראכן אויף דער ערד, האט זיך יעדער דערשראקן אזא טייערע זאך האט זיך צובראכן, האט ער געזאגט דאס איז א סימן מען זאל זיך דערמאנען מען גייט אמאל שטארבן, מען זאל נישט זיין זייער שטארק ווילד.

די גמרא זאגט ״וירא שמים יוצא ידי כולם״, איינער וואס איז גאר פרום איז יוצא יעדער, דאס גייט ארויף אויף מר בריה דרבינא (ברכות דל"ט שבת דס"א).

עס איז דא אזא נוסח אין גמרא **לאו מר בריה דרבינא חתים עליה** (יבמות דכ"ב), דאס הייסט די זאך איז נישט הונדערט פראצענט אויסגעהאלטן, מר בריה דרבינא וואלט ווען נישט גע'חתמ'ט דערויף, ווייל א זאך וואס ער האט דערויף געשריבן איז זיכער גוט.

עס ווערט אויסגערעכנט עטליכע ניסים וואס איז געשען צו אים, איינמאל איז ער געווען זייער דורשטריק איז אים באשאפן געווארן א קוואל וואסער און האט געטרונקען דערפון, איינמאל איז אים נאכגעלאפען א צו ווילדעוועטער אייזל און איז ניצול געווארן. (ברכות נ"ד ע"א)

ער איז געווען א גרויסער איסטניס, און אסאך זאכן האבן אים געשטערט, האט אים זיין מאמע געמאכט זיבן ערליי קליידער, יעדען טאג פון דער וואך זאל ער אנטון א ניי קלייד, עס זאל נישט ווערן שמוציג און קריכן דערין לייז.

די גמרא ברענגט דעם נוסח פון דער תפילה וואס ער פלעג זאגן נאך שמונה עשרה, וואס האט זיך געפינען אן ארט אין סידור ביזן היינטיקן טאג.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אמוראים
אקציע (פינאנץ)

אין שטח פון פינאנץ איז אן **אקציע** אדער **שעירס** א חלק פון א געזעלשאפט מיט וואס זי שטעלט צוזאם איר קאפיטאל. די ווערט סך-הכל פון אלע אקציעס פון א געזעלשאפט איז די קאפיטאליזאציע פון דער געזעלשאפט.

דאס זענען אפטיילונגן וואס מענטש האבן א שותפות אין סטאקס, מיוטשעל פאנדס און אלע אנדערע פינאנציעלע קארפאראציעס אדער קאמפאניס.

די אייגענטימערס פון די געוויינטלעכע אקציעס האבן די רעכט צו שטימען ביי א גענעראל-פארזאמלונג פון דער געזעלשאפט. זיי האבן די רעכט אויסצוּװעלן די דירעקטארן און צו באשטימען וויפיל מ'זאל אויסטיילן יעדע יאר.

די אקציעס פון א פובליקער געזעלשאפט טוט מען קויפן און פארקויפן אין דער בערזע.

קאַטעגאָריע:פינאנץ
דיסטריבוטיוו

אין מאטעמאטיק און איבערהויפט אין אלגעברע, איז די **פארטיילונג געזעץ** אדער **דיסטריבוטיוו געזעץ** אן אייגנשאפט פון בינארישע אפעראציעס, וואס איז א חלק פון דער 'צעטיילונג געזעץ' אין חשבון.

די דאזיקע געזעץ פארבינדט צוגאב צו טאפלונג, און באשטימט אז פאר יעדע דריי נומערן \ a,b,c באשטייט a\cdot(b+c)=a\cdot b+a\cdot c.

מען קען זען א ביישפיל אין דער פאלגנדיקער גלייכונג.
:\ 4,2,3 באשטייט: 4\cdot(2+3)=(4\cdot 2)+(4\cdot 3).
דא אין דער לינקער זייט פון דער גלייכונג איז דער פיר געטאפלט מיט צוויי נומערן, מיטן צוויי און מיטן דריי, און אין דער רעכטער זייט איז דער פיר געטאפלט מיט יעדע עלעמענט באזונדער, און די באטרעפונג פון ביידע זייטן פארבינדט מען צוזאם. וויבאלד ביידע זייטן גיבן ארויס דעם זעלבן באטרעף, איז א סימן אז די דאזיקע 'צעטיילונג געזעץ' איז וואר.

קאַטעגאָריע:אבסטראקטע אלגעברע
האמער

left|thumb|250px|אן האמער
א **האַמער** איז אן ארבעט ווערקצייג וואס באניצט צו אריין קלאפן א טשוואק אין שטיין אדער אין האלץ כדי צו באהעפטן צוויי זאכן. נאך אין די אוראלטע צייטן האט דער מענטש שוין זיך באניצט מיט אן האמער כדי צו צערייבן עסנווארג וכדומה.

קאַטעגאָריע:ווערקצייג
נייטראלער עלעמענט

אין מאטעמאטיק, א **נייטראלער עלעמענט** (אדער א **אידענטיטעטישע עלעמענט**) פון א סכום, איז א ספעציעלער עלעמענט, ווייל אויב איז עס קאמבינירט מיט אנדערע עלעמענטן פון דעם דאזיקן סכום, טוישט ער נישט די אנדערע עלעמענטן.

קאַטעגאָריע:אלגעברע
קאַטעגאָריע:אבסטראקטע אלגעברע
מעיד אוו די מיסט

**מעיד אוו די מיסט** (Maid of the Mist) איז א שיף טור אין ניאגארא פאלס וועלכע טראגט אירע פאסאזשירן נאנט צו די וואסערפאלן אין די אונטערשטע טייל פון טייך וואו די שטורמישע וואלן וואקלן דעם שיף און די וואסער נעפל באנעצט די פאסאזשירן וועלכע זענען געקליידעט אין רעגן איבערציאונגן.

## היסטאריע 
די פערי סערוויס איז ערשט געעפענט געווארן אין 1846 דורך אן אמעריקאנער אבער האט זיך אפגעשפארט צוויי יאר דערויף צוליב פינאנציעלע פראבלעמען און איז צוריק אריין אין סערוויס עטליכע יאר דערויף. דאס האט אנגעהאלטן ביז די אמעריקאנער ציווילע קריג ווען טוריזם אין ניאגארא פאלס איז אפגעשטארבן און די פערי איז פארקויפט געווארן אין 1860 פאר א מאנטרעאלער פירמע. די פערי איז צוריק אריין אין סערוויס אין 1893 און איז געווארן א סוקסעס זינט דעמאלט.

היינט אפערירן דארט עטליכע מעיד אוו די מיסט שיפן און זיי פירן אינאיינעם עטליכע מיליאן פאסאזשירן פער יאר.

## ערפארונג 
די מעיד אוו די מיסט איז די איינציגסטע וועג וויאזוי צו באטראכטן די מעכטיגע וואסערפאלן פון אונטן ארויף. די שיף הייבט אן איר רייזע נישט ווייט פון די רעינבוי בריק און פארט ערשט אדורך נאנט צו די אמעריקאנער וואסערפאלן און פון דארט פארט עס ביז אין צענטער פון די קאנאדישע רינידיגע וואסערפאל און די פאסאזשירן קענען ריכטיג שפירן דעם גרויסן פארנעם און געוואלדיגן ענערגיע און קולות פון די וואסערפאלן.

## זע אויך 
ניאגארא פאלס

דזשוירני ביהיינד די פאלס

קאַטעגאָריע:ניאגארא פאלס
בראכטייל

[left|thumb|250px|א לעקעך צעטיילט אויף [פיר]]
אין חשבון, א **בראָכטייל** איז צוויי נאטירלעכע צאלן ווען איינע פון זיי טיילט אפ די צווייטע. א בראכטייל איז אויסגעפארמט אזוי m\over n, ווען דער n, m זיינען נאטירלעכע צאלן. מען קען לייגן פאר דער בראכטייל א מינוס און באקומען א נעגעטיווער בראכטייל, און דאן רופט מען דאס א ראציאנאלע צאל.

ביישפיל: די נומערן  1\over 2, 4\over 3 זיינען ברוכטיילן.
## דעצימאל בראך 
ווען דער צעטיילער איז 10 אדער יעדער צאל אין די 10טע מדריגה (ווי 100, 1000 אא"וו) קען מען אים אויך שרייבן מיט א **דעצימאל בראך**. למשל דער טייל 1\over 2 (וואס איז 5\over 10 ווען מען טאפלט אים מיט פינף) קען מען אויך צייגן אויף אזא פארם 0.5

## צוגאב 
כדי צו פארבינדן צוויי ברוכטיילן, אויב די דענאמינאטארס זיינען גלייך, פארבינדן מיר נאר די ציילערס. צום ביישפיל: \textstyle{\frac24+\frac34=\frac54}. און אויב די דענאמינאטארס זיינען אנדערש, זוכט מען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון די דענאמינאטארס, און מען טאפלט די צוויי ציילערס מיט א נומער וואס וועט צוברענגען די דענאמינאטארס צו דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג, אזוי קען מען אפשאפן די דענאמינאטארס און פארבינדן ביידע ציילערס, און ביים באטרעף לייגן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג ווי א דענאמינאטאר. (ליינט מער: קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג)

קאַטעגאָריע:אריטמעטיק
באלטימאר, מערילענד

**באלטימאר** איז די גרעסטע זעלבסטשטענדיגע שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און די גרעסטע שטאט אינעם שטאַט מערילאנד. די שטאט איז די 26סטע גרעסטע אין די פאראייניגטע שטאטן, מיט א באפעלקערונג (געשאצט) פון 622,104 אין יאר 2013.

די שטאט איז דער גרעסטער הויפט פארט וואס דינט די מיטל מערב מארקן פון אמעריקע, גרעסער פון אלע פארטן פון מזרח ים ברעג פון אמעריקע. 

לענגאויס די 1800 יארן האט איר פארט געדינט אלס דער צווייטער גרעסטער איינטריט פונקט פאר אימיגראנטן קיין אמעריקע. 

אמאל איז דאס געווען א הויפט פאבריקאציע שטאט, אבער היינט איז דאס מער באקאנט אלס איר פלאצירונג פון די בעסטע שפיטאל אין אמעריקע זשאן האפקינס און די אוניוועריסטעט פון זשאן האפקינס אוניוועריסטעט.

דער נאמען באלטימאר איז אן איריש ווארט נאך איינע פון אירע גרינדער, עס מיינט "היים פון דעם גרויסן הויז".

## היסטאריע 
דער פארט פון באלטימאר איז געשאפן געווארן אין 1706 פאר טאבאק מסחר. די שטאט באלטימאר איז געגרינדעט דעם 30סטן יולי, 1729.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן
יואל סירקיש

**רבי יואל סירקיש** (ה'שכ"א - כ׳ אדר ה'ת'; 1561 - 1640) אויך באוואוסט אויפן נאמען פון זיין באוואוסטער פארפאסונג *בית חדש* אויפן טור  אלס דער **ב"ח,** איז געווען א באוואוסטער און אנגענומענער גדול און פוסק, געוואוינט אין פוילן און געדינט אלס רב אין בעלזא, בריסק און קראקע.

## זיין לעבן
ער איז געבוירן אין לובלין און געלערנט ביי זיין טאטן רבי שמואל יפה, און ביי ר׳ שלמה לייבוש׳ס אב״ד פון לובלין (דער רבי פונעם של"ה), און ביי הרב הירש שור פון בריסק (וואס איז געווען א תלמיד מובהק פונעם רמ"א), און ביי ר' פייבוש וואס איז געווען ראש ישיבה און רב פון קראקע. ער איז געווען רב אין פרוזשאני, לוקאוו, בלומבלע, מעזשביזש, שידלאוו, בריסק, בעלז. אין יאר שע״ט האט מען אים באשטימט רב פון קראקע. אין יענע יארן איז ער געווען א געריבענר ארימאן.

ער איז געבליבן אין קראקע ביז ער איז נפטר געווארן אום כ' אדר שנת ת'. אין קראקע איז ער געווארן א רייכער מענטש און האט געגעבן צו עסן פאר אסאך תלמידים. חוץ פון מעטאמאטיק האט ער זיך צוריקגעהאלטן פון לערנען פרעמדע שפראכן און חכמות.

## זיינע קינדער
ער האט איבערגלאזט פיר קינדער.

זיינע זין:

* הרב יהודה לייב וואס איז געווען דיין אין קראקע און רב פון כענטשין
* הרב שמואל צבי הירש וואס איז געווען אב בית דין אין פינטשוב

זיינע איידעמעס:

* הרב דוד הלוי סג"ל (דער **ט"ז**)
* הרב יהודה זעלקי מזייא אשכנזי, א דיין אין קראקע.

## זיינע תלמידים 
* מגיני שלמה
* עבודת הגרשוני
* עטרת זקנים
* רבי צבי הירש קלויזנער אב״ד לובלין
* רבי מנחם מענדל קראכמאל, מחבר פון שו״ת צמח צדק

## זיינע ספרים
### בית חדש
זיין מערסטע באוואוסטע ספר איז די **בית חדש** אדער ווי מען רופט דאס די **ב"ח**, דאס איז א חיבור וואס ער האט געשריבן א פירוש אויף די פיר טיילן פונעם טור. דאס איז געווענליך געדריקט אין דער זייט פון  טור קעגן איבער דעם פירוש פון די בית יוסף. בעיקר איז ער מפרש די טור, אבער עס איז אויך דא ווי ער רעדט פון די בית יוסף, געווענליך איז ער נאר עוסק אין הלכה און הגהות.

### הגהות הב"ח
דאס איז א פארפאסונג וואס ער האט געשריבן אויף תלמוד בבלי און איז בעיקר עוסק מיט פאררעכטן טעותים אין ש"ס פון עלטערע און בעסערע מקורות. אויך טוט ער אמאל מפרש זיין געוויסע ווערטער. 

ער האט אויך פארפאסט הגהות אויף דעם רא"ש און דעם רי"ף.

### אנדערע ספרים
ער האט אויך פארפאסט:
* **שו"ת הב"ח** צוויי טיילן:
** **שו"ת הב"ח הישנות** - אויף הלכות תערובות און ממונות
** **שו"ת הב"ח החדשות** - וואס האנדעלט אין פארשידענע ענינים.
* **משיב דבר** - א פירוש אויף מגילת רות.

## זיין דרך הלימוד פאר קינדער
ער האט געהאלטן אז מען זאל לערנען מיט קינדער נ"ך איידער מען לערנט מיט זיי גמרא, אנדערש ווי רש"י וואס האלט אז מען זאל גלייך נאך תורה לערנען גמרא מיט די קינדער. ער האט נישט ערלויבט א קינד צו לערנען גמרא נאר נאכדעם וואס ער איז אדורך א פארהער דורך דריי מענטשן אז ער קען לערנען גמרא.

סירקיש
כנבוזי דער צווייטער

כנבוזי דער צווייטער, אויך באקאנט מיטן יוונישער (גריכישער) נאמען קמביסס (געשטארבען 521 פארן נוצרישען ציילונג). ער איז געווען א זון פון כורש דער גרויסער און האט געקעניגט נאך זיין טאטען אלס פערסישער קעניג.

נאך אין לעבן פון זיין טאטען האט ער באקומען דעם נאמען "קעניג פון בבל" אבער די טיטעל איז געווען א סימבאלישער. נאך זיין טאטענס טויט אין 528 פאר די נוצרישע ציילונג איז ער געווארען דער פאקטישער הערשער אין פרס, אין זיין צייט האט זיך די פרסישע הערשאפט פארשפרייט און פארברייטער דורכן איינעמען פרישע לענדער, נאך דעם וואס ער האט איינגענומען מצרים אין 525 פאר די נוצרישע ציילונג, 

לויט דעם יוונישער פארשער הוירוידאטויס האט ער זיך געפירט מיט א גרויס אכזריות אין מצרים און האט געלאזט טויטען דעם מצרישען פרעה פסמטאך דער דריטער דער זון פון יעחמס דער צווייטער, צוזאמען מיט נאך מצרישע אדעל לייט ער פלעגט פייניגען די פאליטישע ארעסטאנטען פון מצרים, און טויטען פרויען מיט קינדער, ער האט אויך בעראבעוועט די מצרישע הייליגע איינשטאלטען. 

ער האט אויך פארבירט איינצונעמען לוב, (א אראבישע מדינה) אבער זיין מיליטער פון 50,000 סאלדאטען זענען געשטארבען אין א שטארקע מדברישע זאמט שטורעם, דערנאך האט ער זיך דערנעטער צו כוש (היינט סודאן) און צו נוביה, אבער זיין מיליטער האט ווייטער געליטען פון הינגער און מחלות און ער האט זיך ווייטער געמוזט צוריק צוען. לויט דעם יוונישער פארשער הוירוידאטויס, האט ער געכאפט א נערווען בראך אין מצרים אלס שטארף פארן טויטען אפיס (א קו וואס איז געווארען אפגעהיט דורך די מצרישע גלויביגע אלס הייליג קו וועלעכער האט געזאלט דינען אלס א קרבן צו זייערע אפגעטער).

אין די צייט וואס ער האט זיך געפינען אין מצרים האט זיך געמאכט א אויפשטאנד אין פרס דורך אן אמגוש (א גלויביגער גלח) מיטן נאמען גומתא, וועלעכער האט זיך אהערגעשטעלט אלס ברודער פון כנבוזי, ברזיא, און האט געוואלט איבער נעמען די מלוכה אין נאמען פון כנבוזי, ער האט אבער נישט געוואוסט אז כנבוזי האט געהרגעט זיין ברודער אמגוש נאך פאר ער איז ארויס צו מצרים. כנבוזי האט זיך אומגעקערט צו פרס צו הרגענען דעם גלח אבער איז געשטארבען אינטערוועגענס דורך זיין אייגענעם שווערד, טייל פארשער זאגן אז דאס איז געווען זעלבט מארד און טייל זאגען אז דאס איז געווען א טעות.

קאטעגאריע:מלכי פרס
מאטריאל

**מאטריאל** (לשון קודש: **חומר** ייוו"א יידיש: מאטעריע. ענגליש: Matter) איז מערסטענס דעפינירט אלס דער סובסטאנץ פון וואס פיזישע אביעקטן זענען צאמגעשטעלט, נישט אריינרעכנדיג די צוגעבונג פון פארשידענע ענערגיע אדער קראפט-פעלדער, וואס זענען נישט געווענליך באטראכט צו זיין מאטריאל פאר זיך אליין'ס (כאטשיג דאס טוט ביישטייערן צו דער מאסע פונעם אביעקט).

מער געפארטיגטע און גאנצע מאטריאלן ווערן גערופן **שטאף**. 

חומר טוט פארשטעלן מיט זיך רוב פון די אבזערווירבארע אוניווערס, כאטשיג ליכטיגקייט איז נארמאל נישט באטראכט ווי חומר.

חומר איז די שטאף פון וואס אלעס פיזיש איז צאמגעשטעלט, און אירע באשטאנדטיילן זענען פון כעמישע סובסטאנצן. וואס דאס זענען צאמגעשטעלט פון אטאמען, וואס זיי זענען צאמגעשטעלט פון פראטאנען, נייטראנען און עלעקטראנען. אין דעם וועג איז חומר אין קאנטראסט פון ענערגיע.

און פיזיק איז דאס אבער נישטא קיין קלארע קאנסענסוס וואס דאס מיינט און די וויסנשאפטלער באנוצן זיך נישט מיט דעם טערמין געוויינליך.

מאטעריע האט כמותדיקע אייגנקייטן ווי מאסע, וואג, פארנעם, געדיכטקייט און פארב, און איכותדיקע אייגנקייטן ווי למשל טעם און ריח.

אין רעליגיע און אין טעאלאגיע איז חומר אנגערופן גשמיות אדער מאטיריאליסטיש, עס איז באטראכט אלס דער נעגעטיווער קאנטראסט פון רוחניות העכערקייט.

*
קלענסטער געמיינזאמער דענאמינאטאר

אין מאטעמאטיק, דער **קלענסטער געמיינזאמער דענאמינאטאר** אדער דער **הויפט דענאמינאטאר** איז א גאנצע צאל וואס צעטיילט זיך אויף צוויי אדער מערערע אנגעגעבענע נומערן, און דאס ניצט איבערהויפט פאר צוגאב און אראפנעם פון ברוכטיילן.

קאטעגאריע:אריטמעטיק