open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
קאליר

**קאָליר** איז א באדייטונג פון דעם וועג וואס א מענטש זעט ליכט מיט פארשידענע כוואליע-לענג. די פערצעפיע פון קאליר ווערט געשאפן אינעם מוח ווען מען קוקט אויף סובסטאנצן פון וועלכע ליכט קומט צום אויג, לויטן ספעקטער פון ליכט און דעם קאלירן זע-מעגליכקייט פונעם אבזערוואטאר. די וויסנשאפט וואס באהאנלט מעסטן קאליר ווערט גערופן קאלירימטעריע.150px|קליין|קאלירטע קריידלעך

אלעס קוקט אויס לעבעדיג ווען די קאלירן ווארפן זיך מיט פארשידענע אנדערע אויסזען כדי אויפצוועקן און אויפלעבן די אויג רויט: שרייט, בלוי : מאכט ערענסט, געל: איז איידל-שמייכלדיג, שווארץ: איז טונקל, געלב איז לעבעדיג, בייזש: איז פליישיג, ווייס איז ריין, ברוין: איז האלציג שיין, פיטש איז שעמעדיג, לילא איז הערליך שיין.

קאָליר קאַטעגאָריעס און פיזישע ספעציפיקאציעס פון קאָליר זענען פארבונדן מיט אביעקטן דורך דער לענג פון די שטראלן פון ליכט וואָס ווערט שפיגלט פון זיי. די אָפּשפּיגלונג איז נשפע דורך די פיזישע אופן וויאזוי דער אביעקט איז אויסגעשטעלט, ווי למשל וויאזוי עס זאפט איין ליכט.

*
סאדע וואסער

**סאדע וואסער** אדער **סעלצער** איז וואסער אין וואס איינגאזירט מיט קוילן זויער.
## היסטאריע
זשאזעף פריסטלי איז געווען א ברייער אין לידז, ענגלאנד וואס האט ערפינדן אז מען קען ניצן דעם  גאז פון יערן ביר צו געבן א געשמאקן טעם אין וואסער. 

## פאבריקאציע
היינטיגע צייטן פאבריצירט מען סאדע וואסער ווען מען פירט קוילן-זויער דורך וואסער אונטער א שטארקן דריק. צוליב דעם דריק ווערט א סאך גאז צעלאזט אינעם וואסער. ווען מען עפנט דאס פלעשל, גייט אוועק דאס דריק און ס'ווערט בלעזלעך אינעם וואסער.

## וועבלינקען
**קאלע**: וויפל צוקער האט א פושקע זיסע סאדע? א ווידעא קליפ געט אייך די שוידערליכע ענטפער: 7 און האלב טיי לעפלעך... http://video.google.com/videoplay?docid=-2156528875761294002&sourceid=docidfeed&hl=en-CA

קאַטעגאָריע:וואסער
קאַטעגאָריע:געטראנקען
רעגן

**רעגן** איז איינע פון די ערליי פליסיגקייטן וואס פאלן פון הימל אויף דער ערד, אנדערע פליסיגקייטן זענען, שניי, הוגעל אין טוי. רעגן פארמירט זיך ווען באזונדערע טראפן פון וואסער פאלן פון די וואלקנס אויף די ערדס אויבערפלאך. נישט אלע רעגנס גרייכן די ערדס אויבערפלאך, טייל וועפן אויס בשעת זיי פאלן דורך די טרוקענע לופט. ווען גארנישט גרייכט די גרינד, רופט זיך עס ווירגע, א זאך וואס פאסירט אסאך אין די הייסע טרוקענע מדבריות.

* עס פלאנצט אן די ערד זאל ארויסגעבן תבואה צו עסן. 
* עס געט דאס וואסער פאר די וועלט, און אן וואסער קענען באשעפענישען נישט אנגיין ביים לעבן. 
* עס מאכט ריין די וועלט מיט אירע גאסן, פירט אוועק אלע פאשקעווילן און קלעבאכצער וואס פארעקלען די מענטשן וואס שפאצירן אויף איר, אויך רייניגט דאס די קארן און באנייט די וועלט.

נישט אלע רעגן וואסער גרייכט דער ערד, אסאך ווערן פארטרוקענט אויפן וועג איידער עס גרייכט איר ציל.

## וויאזוי ארבייט דאס? 
קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע
קאַטעגאָריע:וועטער
שטים בענדער

left|300px
די **שטים בענדער** זענען די צווי מוסקעלן ביי די זייטן פונעם אנהייב וושט און ווען לופט פון די לונגען ווערט ארויסגעבלאזן, וואס ווען מען רעדט ווערן זיי איינגעצויגן וואס דורך דעם ווערט די לופט אדורך'געדריקט אינצווישן, און דאס מאכט דאס קול.

קאטעגאריע:קאפ און גענאק
קאטעגאריע:מענטשליכער קול
קאנטרי

**קאנטרי** איז דער אפרו וואקאציע פלאץ אין די קעטסקילס ווי מען ציעט זיך אריבער במשך דעם זומער 2 מאנטען.

ווערד אלע געלטער. צייט פאר חשבון הנפש ווי שטארק מ'געבט זיך אפ מיט די קינדער, צייט צוריק אויפרישען אונזער קשר פון פאמיליע לעבן. זיי רוען זיך אפ, און ענזשויען זיך אינעם שווימבאד (סווימינג פול) מיט די פרויען פארברענגערייען.

א מחי' די אידן וואס זענען דארטן זענען זיך מתענג אויך די אידן וואס בלייבן אין שטאט קענען נישט גענוג זיך מחי' זיין פון די ליידייגע גאסן און פרייהייט וואס הערשט אין שטאט.

עס איז דא א ניגון פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך אויף טעיפ לוקסוס 2 ווי ער פארציילט און לייגט אראפ די קאנטרי, איהרע מעלות און חסרונות.

קאַטעגאָריע:פארוויילונג
דעל.איס.אס

**del.icio.us** איז א קאָמפּיוטער פּראָגראַם אויף א וועב סייט ווי מען קען זייך סאָרטירן אלעס וואָס מען האט אינפאָרמאַציע אונטער א סיסטעם פון "לעיבאלס", "טעגס" אדער "תגים" וואס שטעלט אויס אלע טעמעס אין א מפתח און קלארע דירעקטארי אינדעקסירט לויט לעיבעלס פון איין ווארט, אזוי אז סאיז גרינגער צו שרייבן אוועקלייגן און שפעטער אפיר זוכן צו טרעפן אלטע פאוסטס לויט די אלף בית.

אויך איז דאָס אַ פּובליק סאָציאַלע טול ווי יעדער איינער פּאָוסט זיינע אינטערעסע און אויב איר טיילט זיך מיט זיין נייגער לויט די טעגס קענט איר דאס ליינען און אויך הנאה האבן.

"יאהו" האט דאס אָפּגעקויפט מחמת גרויס סוקסעס פון דעם איינפאַל.

* דעל.איס.שאס.

קאַטעגאָריע:קאמפיוטער פראגראמען
קאטעגאריע:אינטערנעט
ליכט

קליין|ליכט

**ליכטיקײַט** מאכט דעם מענטש קענען זען. **ליכט** איז אן עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג וואס די כוואליעס האבן א לענג פאסיג פאר אויגן (פון 400 ביז 700 נאנאמעטער), ד.ה. צווישן אינפרארויט ביז אולטראוויאלעט.

## ברעכונג 
ברעכונג פון ליכט איז ווען ליכטשטראלן בייגן זיך ביים אייבערפלאך צווישן צווי מאטריאלן, וו למשל לופט און גלאז. א לינז ניצט אויס ברעכונג צו פארקלענערען אדער פארגרעסערען א בילד. מען ניצט לינזן אין ברילן, לופעס, שפאקטיוון, טעלעסקאפן און מיקראסקאפן.

## גיך פון ליכט
די גיך פון ליכט איז דריי הונדערט טויזנט קילאמעטער א סעקונדע.

## אין דער תורה 
די ערשטע זאך וואס דער אייבערשטער האט באשאפן איז געווען ליכט, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק:

קאַטעגאָריע:אפטיק
פרייהייט

**פרייהייט** ביי א מענטש מיינט נישט זיין אונטערטעיניגט פאר קיינעם און קענען טאן די אייגענע ווילן. ביי א חפץ אדער באגריף טייטשט זיך דאס אפ, אז עס האט נישט קיין בעלות און איז אומזיסט אין א געוויסן זין ווי הפקר אן קיין באגרעניצונג. 

## פריי קעגן רעליגיע
פריי אלס לעבנשטייגער איז נישט ממש סעקולאר אבער עס גרעניצט זיך דארטן ווייל אפילו עס איז אויבן אויף א סתירה צו פרומקייט. ווייל אויב סאיז דא א גאט קען מען דאך נישט זיין גענצליך פריי, ווייל עפעס איז דאך העכער און געוועלטיגט אפשר איבער די מענטשן און אפשר וויל ער דאך מיט זיין וועלט עפעס פארפליכטן אונז.

אבער פון די אנדערע זייט איז דאך דאס פונקט ווי יעדע פרייער ציוויליזאציע וואס האט געזעצן וואס די מענטשן ווילן איינהאלטן און ווערן ארויפגעצווינגן פון די חברים דאך הייסט דא נאכאלטס פריי, ממילא קען א רעליגיעזע שיטה אויך זיין א פרייע לעבנסשטייגער, ווייל דער גאט איז נישט קיין באזונדערע זאך וואס צווינגט מער ווי חברים וואס צווינגן.

## אידישקייט
דער אידישער יו"ט פסח, ווען מיר פייערן אפ דאס באפרייאונג פון קנעכטשאפט אין לאנד מצרים, אבער שבכול דור ודור דארף מען זיך אפשטעלן אין אריינטראכטן די נס פון ארויסגיין משעבוד לגאולה.

קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
קאטעגאריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:רעליגיע
געלט

**געלט** איז יעדע זאך מיט וואס מ'קען באצאלן פאר גוטער און דינסטן. אויך מיט וואס מ'קען אפצאלן א חוב.
געלט איז א מיטל צו האנדלען דערמיט.

היינטיקע צייטן איז געלט מטבעות און באנקנאטן, וואס האבן נישט קיין עצמדיקן ווערט, נאר מ'ניצט זיי פאר געלט. דער מערסטער טייל פון געלט איז נישט די מטבעות און באנקנאטן נאר דאס געלט וואס ליגט אין באנק קאנטעס.

## היסטאריע 
היינטיקע צייטן קויפן כמעט אלע מענטשן גוטער מיט געלט. אבער אמאליקע צייטן פלעג דער מערסטער טייל פון מסחר געפירט ווערן דורך בייטהאנדל. למשל, ווען איינער האט קי און דער צווייטער האט ווייצן, האט דער ערשטער געגעבן דעם צווייטן איין קו אנשטאט א מאס ווייצן. און אזוי שטענדיק. אבער, פארשטייט זיך, ווען א פי־הענדלער דארף אלעמאל באצאלן פאר סחורה מיט א קו, איז דאס נישט אזוי פשוט. אזוי איז געווארן דער מצב וואו זאכן מיט א הויכן ווערט זענען געווארן די מיטל פאר בייטהאנדל, למשל צירונג, געווירצן און גאלד.

מיט דער צייט האט מען אנגעהויבן צו מאכן מטבעות פון גאלד און זילבער און אנדערע מעטאלן. די מטבעות האבן צוויי גרויסע מעלות. ערשטנס זענען זיי נישט צו גרויס. און מען קען זיי ארומטראגן וואו מען וויל. צווייטנס זיי האלטן אויס א לענגערע צייט, נישט ווי א קו, וואס קען שטארבן, אדער ווייץ, וואס ווערט פארפוילט. דריטנס, מיט א מטבע קען מען זען זאפארט וויפיל ער איז ווערט, אבער א קו קען זיין מאגער אדער קראנק, און יעדע קו האט אן אנדער ווערט.

טעקע:Delaware Bridge Company Dollar.jpg|דעלאַווער בריק פֿירמע דאָללאַר
טעקע:Ichiu10sen.jpg|יאַפּאַניש 10 סען רעכענונג
טעקע:1 Rentenpfennig 1923 b.png|רייך
טעקע:1959 Elizabeth II sovereign reverse.jpg|סובריין
טעקע:United States one dollar bill, obverse.jpg|אמעריקאנער דאלאר
טעקע:BenjaminFranklinHalfDollarBack.jpg|האַלב דאָללאַר
טעקע:1 Dollar, Sierra Leone Company, 1791.jpg|סיעראַ ליאָון דאָללאַר
טעקע:2006-01-28 Pu money.jpg|כינעזיש פּו געלט
טעקע:Euro bank notes centered (50s, 100s, 500s), maestro card, master card — Mattes 2006-05-12.jpg|שטר כסף
טעקע:Schaffnertasche mit galoppwechsler.jpeg|קאָנדוקטאָר ס זעקל מיט אַ מאַטבייע דיספּענסער
טעקע:Turkish Lira.PNG|לירה טורקית
טעקע:100 hryvnia 2005 front.jpg|הריבניה

## זעט אויך 
* מזומן
* וואלוטע

קאַטעגאָריע:עקאנאמיע
קאַטעגאָריע:האנדל און פינאנץ
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
פאות

left|thumb|פיאות**פֵּאוֹת** מיינט האר פון די צוויי זייטן געזיכט - העכער'ן אויער, וואס יודען טארן נישט אפשערן, צוליב די מצוה פון דער תורה; *לא תקיפו פאת ראשכם*, אז מען מוז איבערלאזן די האר. און יודישע חכמים האבן ערקלערט, אז דערמיט צייגט מען אז מ'איז א יוד, אנדערש ווי די אנדערע פעלקער וואס לאזן וואקסן א 'טשופרינע'.
שמאל|ממוזער|140px|א תימנישער איד  מיט ״**סימנים**״ - ווי זיי רופן עס, אין ירושלים, אין די שפּעטערע 19טער יאָרהונדערט.

היינט צוטאג איז א מנהג ביי א טייל יודן אז מען לאזט די פיאות הענגען גראד אדער געקרייזלט, אבער אלע יארן צוריק, פלעגט מען גיין ארויפגעדרייעט די לאקן, צו ארום די אויער, צו אויפ'ן אויער, צו אונטער'ן אויער. און צוליב די טעמע וואס שטייט אין קבלה, אז מ'זאל נישט לייגן די פיאות לאקן אויפ'ן אויער - ספציעל ביים דאווענען, איז דא וואס דרייען דאס ארונטער די קאפל, אדער קניפן דאס פאר זיך, אין די זייט פונעם אויער.

ס'דא וואס שניידן די פיאות ביז די קין באקן, און ס'דא וואס שניידן עס אינגאנצן אראפ, אבער בלויז מיט א שער-מאשין וואס איז ווארשיינליך מותר, און נישט מיט א גאל-מעסער וואס איז פארבאטן.

קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:האר
קאַטעגאָריע:קערפער
צונג

די **צונג** איז א מוסקל אין דעם מויל ביי זויגערס. מיט דער צונג טוט מען שפירן דעם טעם פון עסן.

דאס מויל דארף צו קומען צו דער צונג צו פארדייען דאס עסן און דער טעם פון עסן ווערט דאס בעסטע דערשפירט דורך דער צונג.

אויך נוצט מען די צונג צו קענען רעדן.

קאטעגאריע:מויל
קאטעגאריע:פארדייאונג סיסטעם
טאפן

אנדערשט ווי עמאשענס וואס מפילט אינעווייניג, איז שפירן סתם אזוי פון טאפן א געוואלדיגע גוטע זאך וואס היט אפ דעם מענטש פון סכנות ווי הייסע זאכן ווארענען די נערווען פון פייער אדער סתם פעין פון א מכה ווארענט דעם מענשט נישט צו שטארבן פון פיל מכות, די נערווען רעאגירן צום מענטש אים אויפצולעבן ווי למשל א גלעט מאכט גוט פילן דעם מענטש

קאַטעגאָריע:דערשפירן
פייער

קליין|250px|פייער
**פֿייער** (*מ״צ* **פֿייערן**) איז א כעמישע רעאקציע וואס גיט ארויס ליכט און היץ. אס איז איינע פון די מערסטע באקאנטע ביישפילן פון דעם כעמישן פראצעס פון אקסידאציע.

פייער איז זייער הייס.מען טאר עס קיינמאל נישט אנטאפן, ווייל עס קען פארברענען אלץ וואס איז נאענט.ווען די הויט פון א מענטש רירט אן פייער, ווערט אין דער הויט א בלאטער וואס דויערט א שטיק צייט ביז ער היילט זיך. 

פייער איז אבער שטארק ניצלעך ווען מען גיט אכט ווי מען דארף. פייער איז זייער א וויכטיגע זאך, מיט דעם קען מען זיך אנווארעמען אין די קאלטע טעג, און מען קען זען ביינאכט, ווי אויך קען מען ניצן די היץ צו קאכן דערמיט.

עס זענען פאראן עטלעכע מאדערנע אנווענדונגען פון פייער. דער אינעווייניק-פארברענונג מאטאר טרייבט פארמיטלען דורך פייער. אויך א סך קראפט סטאנציעס שאפן עלעקטריע מיט פייער.

קאַטעגאָריע:נאטור
*
קאַטעגאָריע:ענערגיע
ליבע

קליין|א פּאָר האנטפלאכן צוזאַמען פאָרעמען אַ האַרץ, ווי אַ סימבאָל פון ליבע
left|200px|הארץ

**ליבע** איז א געפיל פון שטארקער נאנטשאפט.
ווען מען האט ליב איינעם קען מען זיך אין פייער אריין ווארפן צו טאן יענעמ'ס ווילן, אדער ווען מען האט ליב עפעס קען קריכן גראדע ווענט דערצו אנצוקומען. ווייל דאס מיינט צוזאגן אז מען שפירט יענעמ'ס געפיל פונקט ווי די אייגענע, און יענע זאך ווערט אזוי טייער און ווערדפול, צו צאלן יעדן פרייז, אפילו דאס טויט - און זיך זעלבסט, דאס אייגן לעבן, האט דאך יעדער זיכער ליב.

דער טבע פון ליבע איז אז אלץ ארום ווערט ווייניגער חשוב דעריבער ווען מען ליבט גאט אדער א פרוי איז נישט שייך צו ליבן עפעס אנדערש וואס זיי ליבן נישט. און מען הייסט א פארעטער אויב מען ליבט וואס זיי ליבן נישט.

עס איז דא שטאפלען אין ליבע; פריינט; געלט; כבוד; ביזנעס שותפים; עסן; קינדער; טאטע; מאמע; ווייב; און דער שורש פון דעם אלעם: גאט. אבער די צד השווה פון די אלע ליבע געפילן איז אז אן דעם וואלט קיין לעבן, מענטש, און וועלט נישט עקזיסטירט. 

די אלע קשרים קען דער עמאָציע אויסוועפן דערפאר איז וויכטיג ווי מער זיך פארטיפן און ערוועקן די געפיל אפילו מען האט טענות און מענות אויף יענעם דארף מען סוף כל סוף דאך אנקומען צו יענעם, דעריבער איז וויכטיג אייביג צו שמייכלען און זאגן א גוט ווארט פאר דעם גרעסטן שונא, ווייל דערמיט האלט איר אן, און מאכט בעסער די וועלט.

## ליבע אין יידישקייט 
דריי מצוות זענען פארבונדן מיט ליבשאפט אין יידישקייט:
* **ליבן א פריינט** – "ואהבת לרעך כמוך" (ויקרא י"ט י"ח)
* **ליבן א פרעמדן** - "ואהבת לו [לגר] כמוך" (ויקרא י"ט ל"ד)
* **ליבן גאט** – "ואהבת את ד' אלהיך, בכל לבבך, בכל נפשך ובכל מאודך". (דברים ו' ה', י"א א')

וועגן ליב האבן א מענטש זאגן די תנאים אז עס איז א "כלל גדול בתורה" (ר' עקיבא) אדער "כל התורה כולה על רגל אחת" (הלל הזקן). דער דאזיגער כלל זאגט אז א מענטש זאל ליב האבן אנדערע גענוי ווי ער האט זיך ליב.

ליבע פאר א מאן פון דער תורה'דיגן שטאנדפוקנט: א פרוי דארף זיך צושעטלן פאר איר מאן אז איר מאן זאל זי ליב האבן, זי דארף זיין גרייט דער מאן זאל קענען מיר טוען וואס ער וויל ווען עס קומט צו ליבע.

איינער א גרויסער מאן אבא חלקיה ווען ער איז אהיים געקומען צו זיך אין שטוב האט זיך זיין פרוי אנגעטון זייער שיין, ער האט געזאגט דעם טעם פאר דעם "כדי שלא אתן עיני באשה אחרת" כדי איך זאל נישט געבן מיינע אויגן צו א צווייטער פרוי. עס איז ווי דער פסוק זאגט משלי יהי מקורך ברוך ו**שמח באשת נעוריך**.

## די פינף ליבע שפראכן 
יעדער מענטש האט בדרך כלל 1 אדער 2 שפראכן וואס וועלן אים מאכן פילן אז מהאט אים ליב:
# געוויסע וועלן עס שפירן ווען מהעלפט זיי ארויס מיט די זאכן וואס זיי דארפן טון.
# אנדערע גאר וועלן עס דייקא נאר שפירן מיט א באשטימטע צייט וואס זיי וועלן וויסן פונקטליך אז דאס איז אוועק געלייגט פאר זיי.
# ווי אויך איז דא וואס שפירן עס בעיקר אין א חפץ, זיי וועלן די מערסטע הנאה האבן פון א מתנה! אדער אפילו א קליינע צעטל אדער נאש (אסאך מאל זענען זיי מער פון די לעבעדיגע סארט)
# ווי אויך איז דא וואס צו זיי רעדט מען אין פלעין אידיש, קאמפלימענטן.
# פיזישע ליבשאפט פאר א קינד א.ד.ג. (דאס דארף טאקע יעדער אבער ביי זיי איז עס אויך אנשטאט די אנדערע 4)

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:מענטשליכע באציאונגען
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:סעקס
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:געפילן
שטימע

מען קען זיך עקספרעסן דעם ווילן אן קיין שווערע אנשטרעגונג מיט די הענט אדער מאשין גרינגער און פלינקער ווי מען קען טראכטן

די פלינקייט פון די שטימע איז שנעלער ווי א בולעט פון א גאן

קאטעגאריע:קערפער
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
שיך

טעקסט=שיך|קליין|שיך
מיט **שיך** (איינצאל **שוך**) קען מען דערמיט גיין אויף גלאָז און שטיינער אן קיין ווייטאג און װוּנדן , מיט די שיך בענדלעך איז דאס נאך פֿאַרשטײַפֿט און העלפט שפאצירן אן קיין שום פראבלעם.

בעיקר גייען שיך מענטשן, אבער עס זענען אויך פאראן אן ארט שוך וואס געשטוביקטע בעלי חיים ווי הינט און פערד. א פאדקאווע איז א שוך געמאכט פון מעטאל אדער מאדערנע סינטעטישע מאטריאלן געמאכט צו שיצן דעם פערדס טלא.

קאַטעגאָריע:קליידונג
מעדיקאמענט

thumb
left|thumb|250px|פארשידענע מעדיצינען.
**מעדיצין** היילט דעם מענטש דורך פארעכטן די צעלן און אפהאלטן קרענק. 

מען באקומט א רעצעפט פון א דאקטער און דער אפטייק פארקויפט דאס פאר אייך.

## מעדיצין אלס פארשונג 
אויך איז מעדיצין די וויסנשאַפֿט וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן פֿאָרשן, דיִאַגנאָזירן, און באַהאַנדלען קראַנקייטן, כּדי אויסצובעסערן דעם געזונט. אויך מיינט דאס די מעדעצינען אליין וואס ווערט גענוצט דערפאר. די מעדיצין איז באַזירט אויף די באַגריפֿן סײַ פֿון נאַטור־וויסנשאַפֿט, סײַ פֿון הומאַניסטיק, און גייט פֿאָרויס אין פּאַראַלעל מיט זיי. אין גאַנג פֿון איר אַנטוויקלונג האָט זיך די מעדיצין פֿאַרשפּרייט אין פֿאַרשיידענע צווײַגן. מע שיידט אונטער, למשל, צווישן דער אינטערנאַלער מעדיצין, מעדיצין פֿון אויגן־נאָז־און־האַלדז, וכ´. מע קען אויך קאַטעגאָריזירן די מעדיצין לויט געזעלשאַפֿטלעכע קאַטעגאָריעס: מיליטערישע, לעגאַלע, פֿון שפּיטעלער און דאָס גלײַכן.

* אַלצהײַמער
* הערץ אינפֿארקט
* קאָרטעקס

## זעט אויך 
טעאריע פון מעדיצין

*
קאַטעגאָריע:געזונט
קאַטעגאָריע:קרענק
קאַטעגאָריע:נאטור
שפייעכץ

**שפייעכץ** איז די וואַסערדיגע פייכטקייט און שליים וואס געפינט זיך אין די מויל.

דאס מויל קען אריין נעמן אדאנק איר אסאך סכנהדיגע זאכן אבער די שפייאכץ אנטהאלט א שארפער כעמיקאל וואס הארגעט אלע זשערמס.

## פונקציעס 
* צו וואַסעריג און פליסיג מאַכן דאס עסן ס'זאָל זיך אַראָפּ גליטשן צו די געדערעם.

* עס אַנטהאַלטן כעמיקאַלן צו הרגענן שעדליכע באַצילן וואָס מען עסט אָדער סיי וואָס ס'קומט אין באַרירונג מיטן אינווייניגסטן טייל פונעם מויל.

* עס אַנטהאַלט ספּעציעלע ענזימען צו העלפן פאַרדייען דעם עסן און צוטיילן אירע באַשטאנדטיילן.

* עס רייניגט אימער די ציינער זאָלן נישט די מיקראבן אויפעסן די ציינער.

קאַטעגאָריע:פארדייאונג סיסטעם
קאַטעגאָריע:קערפערליכע פליסיגקייט
טעם

**טעם** אדער **געשמאק** איז איינער פון די פינף חושים. עס מיינט פילן, מען קען פילן די געשמאקייט פון עסן און טרינקן. עס איז זייער גוט וויל אזוי גיבט דאס חשק צו עסן און טרינקן און נישט חלילה שטארבן פון הונגער. אויב איז דאס איז נישט צו געשמאק קען מען צולייגן זאלץ צוקער און פעפער מאכן מענטשן לעבן.

**טעם** אויף לשון קודש מיינט פשט, ווייל עס געבט אריין א טעם בשעתן טאן די מצווה אז מען זאל דאס טאן מיט געפיל.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:געפילן
קאַטעגאָריע:חושים
וויסן

צו מיינט איר וויסנשאפט?

**וויסן** איז א וויסיקייט אדער פארשטאנד פון א מענטש אדער א זאך, למשל פאקטן, אינפארמאציע אדער טאלאנטן, וואס מען קען באקומען דורך דערפארונג אדער בילדונג דורך באמערקן, אנטפלעקן אדער לערנען.

**וויסן** דעת; איז כולל  שכל - און חכמה.

ווען איינער פארציילט אייך א זאך וואס פאר אייך באקאנט נוצט מען דאס צו זאגן פאר יענעם איך **ווייס** דערפון שוין.

גענוי וואס הייסט וויסן איז א שמועס צווישן פילאסאפן.

*
געזעץ

אַ **געזעץ** איז אַן אָפיציעלער פירונג וואָס ווערט בעשטימט דורך אַן אַלגעמיינע מענטשליכע פאַרשטאַנד ווי אַזוי מען דאַרף זיך פירן.

עס איז געבויט אויף פרינציפען. 

עס זענען דא געזעצן וואס קהילות און קאמפאניס מאכן זיך אליין'ס געזעצן אויף זייערע געזעלשאפטן הייסט דאס דאן נישט בלויז געזעצן נאר מער דירעקט פאליסיס.

עס זײַנען דאָ געזעצן וואָס ווערן געצווּנגען דורך דעם געריכט פון דער מדינה, און עס זיַינען דאָ געזעצן, וואָס יעדער פאַרשטייט פון זיך אַליין אַז מען דאַרף זיי פאָלגן וואס דאס הייסט "סאציאלער אפמאך".

## געזעצן פון א מדינה 
יעדע לאנד האט באזונדערע **געזעצן**, וואס זענען מחייב אלע איינוואוינער אן אויסנאם.

די "חוקי המדינה" זענען נישט דירעקט אין קאנטראסט מיט די אידישע געזעצן "חוקי התורה". 

ווען אידישע סוחרים ווילן באשוצן זייערע רעכטן, ניצן זיי צומאל אויך דעם צוואנג פון דער רעגירונג צו פארסירן זייערע קאפירעכט געזעצן.

געזעצן זענען רעגולאציעס וועלכע ווערן געשריבן און דערנאך באשטעטיגט דורך דעם לעגיסלאטיוון צווייגל פון דער רעגירונג, וואס אנבאלאנגט דאס לאנד און אלע איר אייוואוינער.

יעדע לאנד גיט ארויס געזעצן ווען עס זעט פאר נויטיג, צי איז דאס געזען איבער זיכערהייט, ווי פארקער, אדער איבער געווער.

די געזעצן ווערן אין אלגעמיין פארסירט דורך די פאליציי, וועמענס אויפגאבע איז צו כאפן די פארלעצער פונעם געזעץ, און זיי ברענגען פאר יוסטיץ.

ביוראקראטן זענען די וואס ארבעטן פאר דער רעגירונג און רעגירונג׳ס ארגאניזאציעס. זיי ארבעטן לויט די געזעצן, און געבן איבער זייערע באשליסונגען שריפטלעך.

אדוואקאטן האבן שטודירט וועגן געזעצן. זיי געבן מענטשן עצות און טון רעפרעזענטירן זיי אין דעם געריכט.

## אידישקייט 
לויט אידישקייט איז די תורה די געזעצען פון דער וועלט, ד.ה. די ערשטע געזעצן זינט וואס גאט האט אראפגעשטעלט אויף דער וועלט, פונעם ערשטן טאג: זענען די שבע מצוות בני נח.

צווישן זיי זענען די באקאנטע דריי הארבע עבירות שלוש עבירות נישט הרג'ענען שפיכת דמים, נישט דינען עבודה זרה און נישט עובר זיין אויף גילוי עריות.

אויף אלע סידיס, צום ביישפיל, זעט מען דעם געדרוקטן איסור פון נאכמאכן פארבאטן הן עפ"י חוקי התורה, והן עפ"י חוקי המדינה.

די תורה איז צעטיילט אין דריי סארטן געזעצן:
# **ספר הברית** (שמות) - ציוויליזיצישע געזעצן וואס האט צו טאן מיט בין אדם לחבירו.
#  **ספר כהנים** (ויקרא און במדבר) - פארטוט זיך מיט רעליגיע געזעצן ארום דער בית המקדש און מקריב זיין קרבנות.
# **משנה תורה** (דברים - איבערגעחזר'טע חוקים פון די אנדערע ספרים, און אויך געזעצן וועגן מלחמות, מלכים און נביאים, דינען גאט נאר איין מקדש און נישט און צעשפרייטע מזבחות.
לויט די תנכישע פארשער זיינען די דריי ענינים געשריבן געווארן דורך אנדערע מענטשן אין אנדערע צייטן. און לויט די רעליגיע איז אלס געשריבן געווארן דורך משה רבינו.

## זעט אויך 
* געריכט
* בית דין צדק
* בג"ץ
* יוריספרודענץ

קאַטעגאָריע:געריכט
קאַטעגאָריע:בית דין צדק
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
*
קאַטעגאָריע:פאליטיק
הויט

די **הויט** איז דער דרויסנדיקער באדעק פון בעלי חיים. די הויט פון די פארשידענע בעלי חיים ענדערט זיך. א סך בעלי חיים האבן האר אדער פעלץ אויף דער הויט. פויגלען האבן אבער פעדערן אויף זייער הויט. מערסטע פיש, רעפטיליעס, שלענג און יאשטשערקעס האבן שופן אויף זייער הויט.

מענטשן האבן אויף זייער הויט אפטמאל קליינע הארן וואס מען קען קוים זען. טייל מענטשן האבן מער האר, אדער טונקלערע האר, וואס מען קען גרינגער זען, אנדערע האבן ווייניגער. אויף טייל פונעם קערפער האבן מענטשן האר וואס איז גאר לאנג און דערפאר קען מען גרינג זען, ווי למשל אויפן קאפ, אדער ביי א מאנצביל די בארד.

אן הויפט וואלטן מענטשן געווארן א סך מער אינפעקטירט מיט מחלות און ווירוסן.  אז מען האלט די הויט ריין העלפט דעם מענטש צו בלייבן געזונט.

די **הויט** פון קערפער ווערט פאררעכנט אלס די גרעסטע גליד פון מענטש.

עס פארנוצט דריי פערטל בלוט פארזארגונג און האלט ווארעם דעם מענטש. 

יעדער איינער האט זיך זיינע געניעלע פינגער אפדרוקען. 

די הויט ווערט הארט אויב מ'נוצט דאס אסאך.

עס באנייט זיך יעדע שטיק צייט די צעלן.

די שטודיע פון די מחלות פון דער הויט פון א מענטש ווערט אנגערופן דערמאטאלאגיע.

קאַטעגאָריע:קערפער
האנט

דער **האַנט** איז א גליד פון צוויי זייטן ביים שפיץ פונעם ארעם. דער האנט פון א מענטש האט פינף פינגער.

א האנט איז ווי א קליינער קונצליכער הייבער; עס דרייט זיך אין אלע ריכטונגען, עס הייבט לייגט אנידער און דרייט א.א.וו. מיט די הילף פון די מוסקעלען אן די פלייש קען איך מרחק זיין און מקרב זיין מיט אהבה דורך גלעטן און שלאגן. וואונדער איבער וואונדער כמעט קיינמאל פיל איך נישט אז דער הענגעדיגער האנט איז מיר א שווערע לאסט ווי א ריכטיגער קראַן זאל ווען הענגען אויף מיר.

אויף דער דלאניע זעט מען ליניעס וואס זען אויס איינגעקריצט אין דער הויט. ס'איז פאראן אן אלטע גלייבונג אז די ליניעס ווייזן דעם גורל פונעם מענטש. "ליינען" די ליניעס צו דעקאדירן דעם גורל פונעם מענטש ווערט גערופן כיראמאנטיע.

קאטעגאריע:אברים
קאפ

קליין|קאפ
איינע פון די פילע וואונדער פונעם באשעפעניש וואס איז אומגעלייזט איז דער **קאָפּ**: וויאזוי קען איך ארויס פון מיין מאמעס געדערם דורך א קליין לעכעל. אבער דער קאפ איז צאגגעשטעלט פון אסאך קליינע ביינער אזוי אז אונטער פרעשור קען זיך דער קאפ צוקלענערן און דערנאך צוריק פארגרעסערן, נאכן געבורט, אן קיין שאדן.

קאטעגאריע:אנאטאמיע
קאטעגאריע:קאפ און גענאק
זייף

**זייף** איז געמאכט צו רייניגגן. 

וויפל מאל מען שטונקט און מען איז שמוציג קומט דער זייף און וואשט אוועק די שלעכטע גערוך און איך ווער צוריק פריש און שמעק געשמאק.
.

קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:געזונט
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:רייניגונגס געצייג
אוריניר פענכער

דער **פענכער** איז דער סארט זאק אינעם מענטש אדער א בהמה וואס אנטהאלט די קטנים ביז מען קען טרעפן א באקוועמער ארט דאס אויסצוליידיגן, עס נעמט אן די קטנים פון נירן, דאן שפריצט ער דאס פריי אוועק, דאס קען זיך אויסציען און צאמציען לויט די מאס וואסער וואס איך פארמאג.

קאטעגאריע:געזונט
קאטעגאריע:אברים
שמעקן

**שמעקן** ראטעוועט פון א פייער אויסברוך, ספעציעל אינמיטן שלאפן. און ראטעוועט דעם מענטש נישט צו עסן קיין פארפוילטע אדער פארדארבענע עסן, און נישט פאר'סמ'ט ווערן פון א שארפע גערוך וואס די נאָז שיקט דעם מעסעדזש פאר'ן מוח ער זאל אוועקשטיין דערפון.

פונעם קאוויד ווירוס האבן אסאך פארלוירן דעם שפיר פון שמעקן; א טייל אינגאנצן און א טייל טיילווייז.

קאַטעגאָריע:חושים
געזאנג

left|thumb|250px|הארי בעלאפֿאָנטע זינגעדיק
**געזאַנג** איז די האַרמאָניע פֿון טענער װאָס קומען אַרױס פֿון מױל און האַלדז، הױך אָדער שטיל، שנעל און שטײט، אַרױף און אַראָפּ מאַכט אַ צוזאַמשטעל פֿון אַ ניגון. מען קען זינגען אליין אדער מיט א מוזיקאלישן צושפיל.

עס קען זײַן שנעל און לעבעדיק אױפֿצוהײבן דעם געמוט צו פֿרײלעכקײט، אָדער קען דאָס זײַן שטײט און טרױעריק אױפֿציװעקן דעם געפֿיל פֿון ליבע און בענקשאַפֿט.

## זעט אױך 
* מוזיק
* נגינה
* ליד

*
נאז

לינקס|קליין|250px|מענטש'ס נאז.

**נאז** איז געמאכט צו אטעמען 

אויך איז דאס געמאכט צו שמעקן אויב וואלט דאס ווען געווען ערגעץ אנדערשט פלאצירט וואלט געווען שווער דאס קראצן און פיצן , אויך איז דאס העכער די מויל א שטארקע ארכיטעקטישע סטראטעגיע אז אלטע פארפוילטע עסן זאלן מען שנעל דערשמעקן און דאס נישט אראפשלינגן צו פארדארבן די מאגן.

אויך איז דער נאז קונצלעריש אויסגעשטעלט מיט אסאך בלוט רערן צו ווארימען די קאלטע לופט וואס מען אטעמט אריין דורך די נאז רערן.

עס האלט אויך געטריי די אויגן ברילן

דער סטרוקטער מאכט אז די לעכער גייען אויף אראפ כדי די ווינט זאל נישט אריינבלאזן וואס סברויך נישט סתם אזוי.

די הארעלעך שטייען אינוועניג צו רייניגען די לופט

פון די נאז אינאיינעם מיטן מויל ווערט ארויסגעשאסן אסאך מאל א סניז (האטשו) און מען מוז באלד זאגן אסותא.

## זעט אויך 
נאז לעכער

קאַטעגאָריע:קאפ און גענאק
מאנאטעיזם

**מאָנאָטעיִזם** איז דאס גלויבונג אז עס איז פאראן נאָר איין אויבערשטער, אן אלעם-גרעסטן וועזן ברייט פאררופן מיטן נאמען גאט. די גלויבונג איז אז דער איינער גאט האט באשאפן די וועלט, איז אלמעכטיג, געפינט זיך אומעטום, ווייסט אלץ און פירט די וועלט.

די פאלגענדע אמונות זענען מאנאטעיסטיש: איסלאם, אַטעניזם, באַביזם, באַהאַ'י, דעיזם, דרוזיזם, עטליכע סעקטן פון הינדואיזם (אַזאַנע ווי שאַיוויזם און וואַישנאַוויזם), טענריקיאָ, טשעאָנדאָיזם, יזידיזם, יידישקייט, מאַנדאַייזם, סיקהיזם, סעיטשאָ-ניט-ייע, עקאַנקאַר, קריסטנטום און ראַסטאַפאַרי. עלעמענטן פונעם מאָנאָטעיסטישן געדאַנק טרעפן זיך אין אוראלטע רעליגיעס, ווי צום ביישפיל זאָראָאַסטריזם, אלטע כינעזישע רעליגיע, און יאַהוויסם. אין יאר 2000 האבן אומגעפער 55% פונעם וועלטס באפעלקערונג געהערט צו די דריי עיקר מאנאטעיסטישע רעליגיעס: יידישקייט, קריסטנטום און איסלאם.

## עטימאלאגיע 
דאס ווארט ''* קומט פון גריכיש  (*מאנאס*) וואס באדייט "איינצל" און  (*טעאס'') וואס באדייט "גאט".

## רעפערענצן 
*
קאטעגאריע:רעליגיע
קאטעגאריע:תורה
צאן

קליין|300px|א צאָן
**ציין** (איינצאל: **צאָן**) איז ווי הערליכע פערל שטיינער אין מויל, דאס הייסט אפילו עס איז הארט ווי שטיין איז דאס ארום גענומען מיט אן אייגענעמענע גליטשיגע הויט.

ס'שיינט ווייס איינצונעמן די הערצער פון די ארומיגע מיט וועמען מען קומט אין בארירונג.

פארענט זענען די ציין שפיציג און דין כדי צו צו שניידן די עסן און גראבן די שטיקער, פון אונטען זענען די ציין דיק און ברייט צו צוטרעטן און צוקוועטשן אויף נאך קלענערע שטיקער דאס עסן, בעפאר עס פארט אראפ אין גוף אריין

די אונטערשטע ציין ליגן איינס אויפן אנדערן באקוועם אגאנצן טאג אן דעם וואס מען זאל וויסן אז זיי זענען דארטן.

מיטן פיצן די ציין, טעגליג, מיט א ציין בערשטל, וואס איז געאייגענט דערפאר, היט מען אפ די געזונט, סיי פון די ציינער, און אויפן לאנגן טערמין אויך די געזונט פונעם גאנצן קערפער.

קאַטעגאָריע:מויל
שבעה עשר בתמוז

**שבעה עשר בתמוז** איז א יידישער פאסט-טאג. די משנה אין מסכת תענית דערמאנט פינף זאכן וואס האבן פאסירט דעם טאג:
* משה רבינו האט צעבראכן די ערשטע לוחות
* די כהנים האבן אויפגעהערט מקריב זיין דעם קרבן תמיד
* די רוימען האבן אויפגעריסן די מויערן פון ירושלים
* אפוסטמוס האט פארברענט א ספר תורה
* מען האט אריינגעשטעלט א צלם אינעם היכל פון בית המקדש

ווען י"ז תמוז געפאלט שבת, וועט דער תענית געהאלטן צומארגן, זונטיק. מען רופט דאס א "נדחה".

אין נביא (און אויך אין די סליחות) וועט דער פאסט גערופן  **צום הרביעי** (דער תענית פונעם פערטן חודש).

מען הייבט אן פאסטן ביי עלות השחר און מען פאסט ביז מען קען זען דריי שטערן (אפילו נישט נאנט איינער צו אנאנד).

אין דעם טאג הייבן אן די ״דריי וואכן״; פון דעם טאג אן איז דער מנהג ביי אשכנזים אז מען שערט זיך נישט און מאכט נישט קיין חתונות.

## שטאמונג 
אין דעם טאג האבן די בבלים אויפגעריסן דעם מויער פון מלכות יהודה.

לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים א' (כ"ה) האט עס פאסירט ט' תמוז, אבער צוליב־וואס איז אין די יידישע טראדיציע באשטימט געווארן צו פאסטן י"ז תמוז אלס א געדענק-טאג.

קאַטעגאָריע:פאסט-טעג
גריכנלאנד

**גריכנלאנד** ( אדער *Ελλάς עלאַס*), אפיציעל די **העלענישע רעפובליק** (), איז אַ לאַנד אין דרום-מזרח אײראָפּע, ביים דרום עק פונעם באלקאנער האלבאינזל. עס גרענעצט מיט אלבאניע, בולגאריע און רעפובליק פון מאקעדאניע אין צפון, און טערקיי אין מזרח. דער אגאישער ים ליגט מזרח או דרום פון דער יבשה פון גריכנלאנד, און דער יאנישער ים צו מערב. ס'איז אויך דא אינזלען אן א שיעור.
 
גריכנלאנד איז אן אנטוויקלט לאנד, א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד זײַט 1981, און פון זיין עקאנאמיש און געלטפארבאנד זײַט 2001, נאט"א זײַט 1952, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג זײַט 1961, און נאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס. די הױפּטשטאָט איז אַטען; אנדערע חשובע שטעט זענען סאלאניקי, פאטראס און העראקליאן.

## היסטאריע 
[קליין|רעכטס|דער [פארטענאן אין אטען איז א סימבאל פון קלאסיש גריכנלאנד.]]
גריכנלאנד איז געווארן א רעפובליק דעם 25סטן מערץ 1924.

## פאליטיק 
גריכנלאנד איז א פארלאמענטארישע רעפובליק. דער ראש מלוכה, וואס ווערט גערופן פרעזידענט, ווערט געוויילט דורכן פארלאמענט פאר א קאדענץ פון פינף יאר. די היינטיקע קאנסטיטוציע האט מען אדאפטירט אין 1975. דער פארלאמענט האט איין קאמער מיט 300 דעפוטאטן.

### אדמיניסטראציע 
זייטן 1טן יאנואר 2011 איז גריכנלאנד צעטיילט אין 13 ראיאנען.

## טראנספארט 
דער מעטראפאליטאנער שטח פון דער הויפטשטאט אטען האט א נייעם אינטערנאציאנאלן פליפארט (געעפנט 2001), א נייעם פארשטאטישן אויטאסטראד "אַטיקי אדאס" (געעפנט 2001), און א פארברייטערטע מעטרא סיסטעם (זײַט 2000).

די מערהייט פון די גריכישע אינזלען און א סאך שטעט זענען פארבינדן דורך לופט טראנספארט, בעיקר מיט די צוויי הויפט פלי געזעלשאפטן פון גריכנלאנד, אלימפיק און אגאישע לופט. 

אינטערנאציאנאלע באן ליניעס פארבינדן גריכישע שטעט מיט אייראפע, די באלקאנען און טערקיי.

## עקאנאמיע 
[קליין|דער [באנק פון גריכנלאנד אין אטען]]

דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט פון גריכנלאנד וואקסט גיך. א הויפט דינער פון אויסלענדישע וואלוטער, ביז 15%, איז די טוריזם אינדוסטריע, וואס באארבעט 16.5% פון דעם גאנצן ארבעטקראפט.

אינגאנצן האט גריכנלאנד 4.9 מיליאן ארבעטער. די גריכן ארבעטן א דורכשניט פון 1,811 שעה'ן א יאר. 

## זעט אויך 
* **אוראלט גריכנלאנד**

## רעפערענצן 
*
פאנקרעאס

קליין|250px|די אויסשטעל ארום דעם פּאַנקרעאַס.
דער **פּאנקרעאַס** אדער **אונטערמאגן-דריז** איז א דריז גליד וואס פּראָדוצירט אינסולין און אויך אלע מינע ענזימען.

קאַטעגאָריע:אברים
שוויצן

**שוויצן** איז דער פליסיגקייט וואס גיסט זיך פון א מענטש, בשעת מען איז אנגעצויגן אדער מען ארבייט שווער און די גלידער ווערן הייס, וואס איז א סכנה פון "אווערהיטינג" אבער דאן געבט דער גוף ארויס וואסער וואס וועפּט ארויף אין די לופט און דערמיט נעמט עס אוועק די הייסע טעמפעראטור און דער מענטש ווערט צוריק קאלט.

זעה: שוויצבאד

קאטעגאריע:קערפערליכע פליסיגקייט
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
קאטעגאריע:נאטור
ענזים

אן **ענזים** ( פון ) איז אַ ספּעציעל סארט פראטעין מאלעקול וואָס ארבעטן ווי קאטאליזאטארן. זיי קאָנטראָלירן כעמישע רעאַקציעס אינעם קערפער, אבער די ענזימען אליין ווערן נישט אויסגעניצט. יעדער צעל פון א בעל חי האט טויזנטער ענזימען.

כמעט יעדע ביאכעמישע רעאקציע אין א לעבעדיגן באשעפעניש דארף אן ענזים; מיט ענזימען ארבעטן רעאקציעס גיכער ווי אן זיי.

דעם ערשטן ענזים האט אויסגעפונען דער פראנצויזישער כעמיקער אנסעלם פאיען אין 1833.

דאס געביט פון ביאכעמיע וואס שטודירט ענזימען הייסט ענזימאלאגיע.

## סטרוקטור
ענזימען זענען קאמפלעקסע מאלעקולן צוזאמענגעשטעלט פון עטלעכע אמינא-זייערסן. די אמינא-זויערן פארבינדן צוזאמען אין א לאנגן קייט.

עס זענען פאראן טויזנטער פארשידענע ענזימען.

א ביישפיל פון אן ענזים איז אַמילאַז, וואס געפינט זיך אין שפייעכץ; ער צעברעכט קראכמל מאלעקולן אויף די קלענערע מאלעקולן גלוקאז און מאלטאז.

קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
עשרה בטבת

**עשׂרה בטבֿת** איז א יידישער פאסט-טאג. כּלל ישׂראל פירן זיך אין דעם טאג צו פֿאַסטן פֿון עלות השחר ביז צאת הכּוכבֿים (אַרום 12 שטונדן). עשרה בטבת קען געפאלן זונטיג, דינסטיג, מיטוואך, דאנערשטיג און פרייטיג.

## שטאַמונג 
‫פֿאַרװאָס פֿאַסט מען? װײַל יאָר ג'קע"ז (־588) האָט נבוכדנאצר דער קעניג פֿון בבֿל באַלאַגערט די שטאָט ירושלים, װי עס שטײט אין: . ‫און אין ירמיה 

שטייט אין זכריה: 
און עס ווערט געבריינגט אין תוספתא . 

## הלכות 
אזוי ווי שבעה עשר בתמוז און צום גדליה, די אנדערע פאסטטעג אויפן חורבן, איז אסור עשרה בטבת נאר עסן און טרינקען, אנדערש ווי תשעה באב ווען ס'איז נוהג נאך איסורים. עשרה בטבת פאסט מען פון עלות השחר ביז נאכט; אין צפון האלב־קיילעך געפאלט דער תענית אינמיטן ווינטער, במילא איז עס א קורצער תענית. כאטש מען מעג עסן און טרינקען ביז עלות השחר, אבער ווען איינער האט זיך געלייגט שלאפן און ער שטייט אויף פארטאגס, טאר ער שוין נישט עסן, סיידן ווען ער האט געמאכט א תנאי פארן שלאפן. טרינקען מעג מען אבער יא, אויב ער איז געוואוינט צו טרינקען אינדערפרי.

ביים דאווענען זאגט מען סליחות אין שחרית און מען ליינט אין דער תורה ויחל סיי שחרית און סיי מנחה. טייל ערטער זאגט מען אויך אבינו מלכנו.

### פרייטיג און שבת
לויטן היינטיגן יידישן קאלענדאר, איז עשרה בטבת דער איינציגער תענית וואס קען געפאלן פרייטיג, א זאך וואס פאסירט נאר אמאל אין עטלעכע יארן. אין אזא פאל, זענען דא  דעות צווישן די תנאים און אין ראשונים אז מען זאל אויספאסטן א ביסל פאר שבת, כדי מ'זאל נישט אריינקומען אין שבת אויסגעהונגערט - "שלא יכנס לשבת כשהוא מעונה". אבער הלכה למעשה ווערט געפסקנט אין שולחן ערוך אז מען ענדיגט דעם תענית מיט נאכט. נאך א שמועס איז דא לגבי דעם סדר פון מנחה ווען עשרה בטבת געפאלט פרייטיג; דער מנהג איז אז מען ליינט פרשת "ויחל" אזוי ווי יעדן תענית, אבער קיין תחנון זאגט מען נישט אזוי ווי יעדן פרייטיג פון א גאנץ יאר, דעריבער פרייטיג זאגט מען אויך נישט קיין אבינו מלכנו, וואס גייט צוזאמען מיט תחנון אין פאסט טעג.

לויטן היינטיגן קאלענדאר, קען י' טבת קיינמאל נישט געפאלן  שבת . טראץ דעם , שרייבט דער אבודרהם אז, אנדערש ווי אלע דרבָנָנדיגע תעניתים, ווען עשרה בטבת וואלט געפאלן שבת, וואלט דער תענית דוחה געווען שבת און נישט אפגעשטופט אויף אן אנדער טאג. דער אבודרהם שרייבט דער מקור פאר דעם איז א פסוק יחזקאל וואו עס שטייט וועגן  עשרה בטבת דער לשון "עצם היום הזה", אזוי ווי די תורה שרייבט אויף יום כיפור, וואס איז דוחה שבת. אבער  רבי יוסף קארו אין בית יוסף שרייבט אויפן אבודרהם: "לא ידעתי מניין לו זה" "כ'ווייס נישט פון וואנעט ער נעמט דאס".

## הײַנט 
‫רבנות הראשית לישׂראל האָבן מתקן געװען זאָל זײַן דעם טאָג אױך אַ יום הקדיש הכּללי, אַז די װאָס האָבן פֿאַרלאָרן בײַ די לאַגער קרובי משפּחה, און זײ װײסן נישט גענױ װעלכער טאָג זײַנען זײ אַװעק. זאָלן זײ אין דעם טאָג זאָגן פֿאַר זײ קדיש.

## רעפערענצן
* 

קאַטעגאָריע:פאסט-טעג
דער אלגעמיינער זשורנאל

קליין|500px|די לאגא פון דער צייטונג
**דער אלגעמיינער זשורנאל** איז געווען א וואָכנטלעכע צייטונג אויף דער יידישער שפראַך, געגרינדעט דורך ר' גרשון יעקבסאן ע"ה, (תרצ"ד-תשס"ה, 1934-2005).

## היסטאריע
ר' גרשון האט געארבעט אין דער טעגליכער אידישער צייטונג "טאג מארגן זשורנאל" פאר איבער 30 יאר, אין יענע יארן האט די סעקולערע יידיש כמעט ווי איינגענומען דער ניו יארקער אידנטום, אבער צוביסלעך ווען פרישע דורות זענען אונטערגעוואקסן האבן די קינדער און אייניקלעך איבערגעלאזט די שפראך, און איין טאג ווען דער בעל הבית פונעם טאג מארגן זשורנאל האט פארמאכט די צייטונג צוליב ריזיגע חובות פון ארויסגעבן די צייטונג טעגליך האט זיך ר' גרשון געפונען אן א פרנסה.

עס איז שוין דאן ערשינען אידישע ליטעראטור, ווי דער אידישער קוואל אדער דאס אידישע ליכט, אבער דאס זענען אלעס געווען חרדיש ביי וועמען די אידישע שפראך האט זיך אלץ מער פארגרעסערט, און חוץ דעם פארווערטס האט נישט עקזיסטירט קיין איין פלאטפארמע פאר די סעקולערע יידישיסטן. און אויך דער טאג מארגן זשורנאל האט זיך פארמאכט צוליב די קליינע צאל קונים און איינצוימונג פון דער יידישיסטישער באוועגונג.

געציילטע מאנאטן נאכדעם האט ער אן אנטשלאסענער פונדאסניי געפנט זיין אייגענע צייטונג דער אלגעמיינער זשורנאל, טראץ די פילע אפרעדענישן וואס ער האט באקומען פון גוטע פריינד אז יידיש ביי יידישטיסן האט נישט דעם געפאדערטן פאטענציאל.

ר' גרשון האט אבער באשלאסן צו גיין אויפן מהלך פון סעקולער געמישט מיט פרומקייט, און אזוי ארום צוריק אויפלעבן עפעס ביי די יידישיסטן און פון די אנדערע זייט האבן א קוואל פון חרדישע קונים וואס וועלן אויסהאלטן די צייטונג.

ר' גרשון וועלכער האט ביטער געהארעוועט אויפצובויען זיין פרישע מהלך פון פרומקייט און סעקולער צוגלייך, האט -לויט זיין זון ר' יוסף יצחק- קיינעם נישט צוגעלאזט צו דער ארבעט, און נישט געהאט קיין צוטרוי אין קיינעם אז מען וועט פארשטיין זיין ציל. ער האט געפירט אלעס אליינס.

די אויסלייג תקנות פון דער צייטונג טרעפט מען דא .

## די צייטונג היינט
נאך ר' גרשון'ס פטירה האבן די קינדער באשלאסן ווייטער אנצוהאלטן די צייטונג, אבער זיי האבן זיך צוטיילט  צווישן זיך מיט דער ארבעט.

* אנפירער פון געלט חלק איז ר' סימאן יעקבסאן, דער בכור.
* ר' ברוך יעקבסאן, אלס מפיץ און דיסטירביוטער, אויך דינט ער אלס רעגלמעסיקער קאלומניסט מיט געפיליגע ארטיקלען וועכענטליך, פון זיין ערפארונג און קירוב ארבייט מיט אידן.
* דער שעף רעדאקטאר און הויפט שרייבער איז ר' יוסף יצחק יעקבסאן דער בן זקונים.

די צייטונג פארמאגט רעליגעיזע און סעקולערע שרייבערס, אבער איז דורכגענומען מיט דער גייסט פון אידישקייט, אידישער באוואוסטזיין און אידישער שטאלץ. די צייטונג פארמאגט סיי רעכטע און סיי לינקע שרייבער, און איז אפן צו פארשידנארטיקע און אויך פארקערטע מיינונגען.

עס איז געדרוקט אין א גרויסן פארמאט, ענדליך צום ניו יארק טיימס.

אין א אינטערוויו זאגט ר' יוסף יצחק אז ער פארמאגט 18 טויזנט קונים א וואך, און 30 טויזנט באזוכערס אויפן וועבזייטל.

## וועבלינקען
* דער אלגעמיינער זשורנאל וועבזייטל
* אינטערוויו מיט יוסף יעקאָבסאָן
קטלא קניא

**קטלא קניא** איז דער פּסוועדאָנים פון אַ מאָדערנער חסידישער שרייבער און קריטיקער, וועמען דער פאָרווערטס האָט דעפינירט אַלס א מאָדערנער שלום עליכם בזעיר אנפּין.

קטלא קניא’ס בלאָג איז געווען סיי דער ערשטער בלאָג אין יידיש און סיי דער ערשטער חרדישער בלאָג, און האָט ביז היינט צוגעצויגן צו זיך העכער הונדערט טויזנט באַזוכער. דער בלאָג, אָנגעפילט מיט זאפטיקע און הומאַריסטישע באַהאנדלונגען וועגן די חרדישן און חסידישן אַרט-לעבן, האָט מען באַשריבן אין “מעריב”, אין “ווילעדזש וואויס” און אין “פאָרווערטס”.

שטארק רעליגיעזע זען אין זיינע געשרייבעכצער כפירה רמזים'לעך און אפלאכעריי פון אידשקייט. אבער די אינגערע שוין אויפגעקלערטע טאלערירנדע דור, זעהט דערין א שטארקע טרייסט און ארט זיך אויסצוגעבן, ווייל עס ברענגט ארויס א סך ספיקות ראנגלענישן און נסיונות מיט גאָט און דער יידישער תורה, אויף זייער א היימישע אינערליכע אופן, און מיט א גוטמיטיגע בליק, אבער אזאנס וואס בענקט זיך צו די אלטע יארן ווען די אידישע טראדיציעט האט אריינגעברענגט א געשמאק אין טאג טעגליכע לעבן. און ספעציעל גלייכן אים מענטשן, צוליב זיין  רייכער שפראך פון מליצות פון גמרות, תנ"ך, חומש, און פון דעם גאר רבנישען זשארגאן, וואס ווייזט אז דער שרייבער איז גאר א גרויסער תלמוד חכם וואס איז נחמץ געווארן. 

פון זיינע ערשטע און הויכפונקטפולע געלונגענע מייסטער-ווערק וואס זיין פעדער האט אהער געשטעלט, און שפיגלט אפ די אינערלעכע מוסקלען, וואס טרייבו זיין קראפטיקע פען, איז די מעשה מיט ר' אפרים, א ייד אין די עלטערע יארן וואס טראכט דורך זיין לעבן יום כיפור און שטארבט פון א הארץ-אטאקע דורך ווערנדיק אנטוישט פון אזויפיל יארן זיין פרום צוליב א פאלשער אמונה. יעדעס ווארט אין דער דערציילונג טריפט מיט שמאלץ, און זיינע שריפטן זענען פארפלאכטן מיט טיפע הומאר אפטמאל אויף א קריטיקירנדע שטייגער, און וועט צומאל פאדערן התבוננות פונעם לייענער זיך צו דערגרינטעווען צו קטלא'ס טיפער פשט. פון זיינע ווערק איז קענטיג די אינעווענדיגסטע ברויזנדע צעריסנקייטן, איבערן ווערן געבוירן אין א לעבנסוועג וואס מען געפינט נישט קיין צופרידנקייט דערין און עס איז נישטא קיין וועג ארויס. א געפיהל וואס נעמט ארום דעם אלגעמיינעם אויפגעקלערטן אנטוישטן חסיד וואס טראכט מיט ספיקות ארום זיין לעבן, און קומט צום הכרה אז 'אהבתי את אשתי ואת בני, לא אצא חפשי' ער איז נישט גרייט אויפצוגעבן צו פארלירן אלץ וואס ער ליבט, און אלעס וואס ער האט געהארעוועט זיין גאנץ לעבן. דעריבער באשליסט ער זיך צו באקוועם מאכן דאס בעסטע וואס שייך. 

* קטלא קניא
* א טיילווייזע מפתח לויט די א ב נושאים פון קטלא'ס שמועסרייען

קאַטעגאָריע:חרדישע שריפטשטעלער
קאטעגאריע:אידישע בלאגס
בלאג

אַ **בלאָג** איז אַ סאָרט עלעקטראָנישער טאָגבוך וואָס דערשיינט אויף דער אינטערנעץ.

## וועבלינק 
די אַנגלאָ-אידישע טאג-צייטונג זשערוסאלעם פאסט פירט איצט דורך אן אנקעטע וועלכער איז דער בעסטער אידישער בלאג אויפן אינטערנעץ.

http://info.jpost.com/C005/BlogCentral/JIB.2005/ 
קאטעגאריע:אינטערנעט

קאַטעגאָריע:אידישע בלאגס
ניו יארק טיימס

די **ניו יארק טיימס** ערשיינט אין ניו יארק אלס טאָג צייטונג אין ענגלישער שפראך, ליבעראל געשטימט, זייער פּרעזטיזשפול און אינהאַלטסרייך. 
די צייטונג איז ערשט געדרוקט געווארן אין 1851.

ביי  דער צווייטער וועלט מלחמה האט זי פארשוויגן די סיסטעמאטישע הריגות פון אידן דורך היטלער און די נאַציס, ביים חורבן אייראפע.

צו דעם קומט מיט א באזונדערע טייל, וואס הייסט [(**Entertainment Weekly (**EW] ענטערטעינמענט וויקלי, וואס איז געאייגנט צו דעקן די פרישע פראגראמען אינעם פארוויילונגס טעמע, ווי פעסטיוואלן, טעאטער, מאוויס, מוזיק און ביכער.

אגב, די צווייט פאפולערסטע צייטונג אין גאנץ אמעריקא, איז די לאס אנדזשעלעס טיימס, וואס איז אויך א שטארקע דעקונג אויף די אינטערטעינמענט וואס קומט ארויס פון לאס אנדזשעלעס.

## וועבלינקען
*דער **ענטערטעינמענט וויקלי** וועבזייטל

קאַטעגאָריע:צייטונגען
ספארט

קליין|250px|מכּבי ווילנע
**ספּאָרט** מיינט אטלעטישע אקטיוויטעטע באוועגענישען מיטן קערפער אין וואס מען קאנקורירט, ווי למשל טעניס אדער פוטבאל, אדער שפילעריי אויף באזונדערע צילן. טייל ספארטן שפילט מען אינעווייניג, טייל שפילט מען אינדרויסן.

אפטמאל ווערט ספארט געשפילט אין א סטאדיום וואו מענטשן קומען באקוקן.

* לויפן
* פוטבאָל
* אויטאָ געיעגן
* אמעריקאנער פוסבאל
* ראגבי פוטבאל
* בײסבאָל
* קױשבאָל
* טעניס
* האָקי
* בייזיק 
* שפרינגען מיט א טיטשקע

*
קאַטעגאָריע:פארוויילונג
קאַטעגאָריע:איבונגען
קערפער

דער **קערפער** איז דער צוזאמאנשטעל פון אלע גלידער פון א מענטש. דער קאפ, האלז, דער טול, צוויי ארעמס און צוויי פיס.

אין דעם קאפ איז דא דער מוח, דאס פנים, צוויי אויגן, צוויי אויערן, די נאז, דאס מויל, די צונג,

דער טול איז כולל בויך, הארץ, קושקע, לעיבער,נירן, לונגען, ברוסטן, געדערם, בלעדער, שמאק.

אן ארעם האט צוויי הענט מיט פינגער און נעגל.

כדי דער קערפער זאל ארבעטן איז דא בלוט, מוסקל, ביין, נערווען, געבינדן, האר,

*
דוד ווערדיגער

ר' **אלתר דוד יצחק ווערדיגער** (באוואוסט אויף דער וועלט אלס **דוד ווערדיגער**; ו' חשוון תר"ף - ב' ניסן תשע"ד) איז געווען א זינגער און א חזן. ער איז געבוירן אין קראקע און איז א גערער חסיד. פארן צווייטן וועלט קריג פלעג ער זינגען יום טוב אין דער קאפעלע ביים גערער רבי'ן, דעם אמרי אמת.

ער איז דער פאטער פון דעם זינגער מרדכי בן דוד.

ער האט ארויסגעגעבן די ערטשע חסידישע פלאטעס וואו ער זינגט דעם סקולענער רבי'נס ניגונים (צוויי אלבאמען), באבאווער ניגונים, באיאנער ניגונים, מעליצער ניגונים, סאטמארער ניגונים, און גערער ניגונים פון יעקב תלמוד (3 אלבאמען).

ווערדיגער מיט בן-ציון שענקער זענען געווען די פיאנערן פון ארויסגעבן פלאטעס פון חסידישער מוזיק אין די 1950ער יארן.

## ביאגראפיע 
דוד ווערדיגער איז געבוירן געווארן תר"ף אין קראקע, פוילן, צו זיין פאטער, ר' ישראל אריה ווערדיגער, א גערער חסיד וואס האט געהאנדלט מיט העמדער, און צו זיין מוטער גיטל, דאס יונגסטער קינד פון פיר זין און פיר טעכטער.

ביי די זעקס יאר פלעג ער זינגען סאלא אין דער אייזיק יעקעלעס שול אין קראקע. ווען ער איז געווען אלט 12 יאר האט אים ר' יעקב תלמוד גערופן צו זינגען אין זיין קאפעלע ימים נוראים אין גער.
אין ת"ש ווען די נאציס האבן פארטריבן די יידן פון קראקע האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין פראשאוויץ.

פינף חדשים איז ער געווען אין דעם לאגער אין פלאשאוו. נאכהער האט ער געארבעט אינעם פאבריק פון אסקאר שינדלער. שפעטער איז ער געווען אין מאטהאוזן קאצעט און אין דעם לינץ ארבעט־לאגער, פון וואס מ'האט אים באפרייט שבת כ"ב אייר תש"ה. נאך דער מלחמה האט ער געטראפן זיין עלטסן ברודער יעקב מאיר און זיין יונגסטע שוועסטער יעטא.

ער האט געהייראט מלכה גאלדינגער (תרפ"ג - תש"ם). זיי האבן זיך באזעצט אין פאריז וואו זייער עלטסטער זון ישראל אריה איז געבוירן. אין תש"י האבן זיי אימיגרירט קיין ניו יארק וואו איז צו זיי געבוירן נאך דריי זין: מרדכי, חיים און מענדל.

אין ניו יארק איז דוד ווערדיגער געווען איין יאר חזן אין דער ווארשעווער שול אויף ריווינגטן גאס, דערנאך אין דער חתם סופר שול אויף דער לאוער איסט סייד. שפעטער האט ער באקומען א קאנטראקט צו ווערן חזן אין דער ניו לאטס תלמוד תורה שול, וואס איז געווען בארימט פאר אירע חזנים.

ער האט אויפגעשטעלט די רייזעביורא "ווערדיגער רייזעס" און דעם פלאטע געזעלשפאט "אדרת פלאטעס".

אין תשע"ב האט ער ארויסגעגעבן א סי.די. פון זיינע 22 אלבאמען מיט 235 געזאנגען.

## וועבלינקען 
* ובשירי דוד 

קאַטעגאָריע:פרומע זינגערס
קאטעגאריע:חזנים
קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
מרדכי בן דוד

**מרדכי ווערדיגער** (געב׳ י' ניסן ה'תשי"א) אדער רבי **מרדכי בן דוד** איז א לאנגיאריגער פאפולערע זינגער וואס ווערט אנגערופן מיטן טיטל אלס **דער קעניג פון דער אידישער מוזיק** פונעם היינטיגן דור, און ער האט שוין ארויסגעגעבן איבער 40 אלבאמען, וועלכע זענען ברייט באקאנט איבער דער וועלט, און ער האט שוין דורכאויס זיין קאריערע אויפגעטרעטן ביי די גרעסטע אידישע קאנצערטן. 

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן י' ניסן ה'תשי"א צו זיין טאטע דער לעגענדארער חזן אלטער דוד יצחק ווערדיגער. 

ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אין די פריערע תש"ל יארן, ווען עס איז נאך כמעט נישט געווען קיין חרדישע זינגער און מוזיקאנטן, בלויז ממש געציילטע ווי בנציון שענקער און שלמה קארילבאך. 

ער האט זיך דאן א נאמען געגעבן  וויבאלד מענטשן זאלן פארשטיין אז ער איז א זון פון זיין טאטע וועלכע איז שוין דאן געווען א בארימטער חזן. 

דורכאויס זיין רייכער קאריערע האט מרדכי בן דוד געארבעט מיט די גרעסטע אידישע קאמפאזיטארן ווי יאסי גרין, ברוך חיות, און עיבי ראטנבערג, און נאך.  זיינע אלבאמען זענען אראנזשירט געווארן דורך די ריזן פון אידישע מוזיק, ווי מאנא ראזנבלום, ישראל לאם, משה לויפער, סוקי בערי, און נאך פילע, און דאס האט געמאכט זיינע אלבאמען פאר א חידוש אין יענער צייט. 

ער וואוינט אין סי געיט, ברוקלין, און איז באקאנט איבעראל אין דער חסידישער וועלט פון די גרעסטע זינגערס מיט זייער א שיינעם, הארציגן קול, זיין גרעסטע מעלה איז דאס וואס ער קען זינגען מיט הארץ און נשמה אויף א וועג וואס באנעמט אלע צוהערער. 

ער איז געווען א גרויסער אנהענגער פונעם ריבניצער רבין רבי חיים זאנוויל אבראמאוויטש. ער האט אים מהנה געווען און אויסגעהאלטן זיין שטוב, אין די לעצטע יארן פלעגט ער א סך זינגען פאר אים, נאך זיין פטירה האט ער ארויסגעגעבן א ניגון 'אוי רבי' וואו ער זינגט מיט בענקשאפט צו זיין גרויסן רבי׳ן, און ער ברענגט דארט א תנועה פונעם ריבניצער וועלכע איז געווארן גאר פארשפרייט און פאפולער איבער דער וועלט.

היינט איז ער א חסיד פונעם ברעסלאווער מנהיג, הרב יצחק מאיר מארגנשטערן פון ארץ ישראל. 

## זיינע אלבוימען 
* מרדכי בן דוד ורדיגר שר
* הנני
* משיח במהרה יבוא
* אוהבי השם
* איך האב געווארט (אידיש) (דער אלבאם איז איבערגעזונגען פון ר' יום טוב עהרליך, מיט זעלבסט אייגענעם געשמאק).
* חיים בירושלים
* וביום השבת
* וכל החיים
* ובאו האובדים
* כולנו יחד
* מעגל השנה
* הנני
* וכל מאמינים
* נשמה
* Let my People Go (ענגליש)
* סימן טוב
* אני מאמין
* זכרונות
* רק שבת אחת
* ירושלים לא למכירה (Yerushalayim Is not for sale)
* מהרה יבנה המקדש
* האלבום הכפול
* משיח
* תמיד בשמחה
* אין עוד מלבדו
* ניגוני בית אבא
* לולא תורתך
* מאמינים בני מאמינים
* קומזיץ
* עד מתי (3 לידער)
* אפשר לתקן (תשס"ו)
* דאס אידיש זאמלונג" (The Yiddish Collection)
* יידן קומט אהיים
* כיסופים (אינאיינעם מיט שירה כאור)
* צעקה
* השפעות (ניגוני ר' משה יחזקי' ווייס)

## וועבלינק 
ווידעא קליפ ווי ער בעט זיך מען זאל נישט קאפירן קיין ניגונים נאר צאלן געלט דערפאר 

קאַטעגאָריע:פרומע זינגערס
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:אידישע ניגונים קאסעטעס
דער איד

**דער איד** איז אַ אידיש שפּראַכיקע סאַטמאַר-מהרי"י צייטונג, הויפטקווארטירט אין וויליאמסבורג.

## היסטאריע 
דער איד איז אָריגינעל געגרינדעט דורך ר' אַהרן ראָזמאַרין ז"ל און סאַטמאַרער חסידים האָבן דאָס פון אים אפּגעקויפט אין תשט"ו.

אין די אָנהייב-יאָרן איז זי דערשינען איינמאָל אין צוויי וואָכן. שפּעטער האָט ר' חיים משה שטויבער זי ארויפֿגעאַרבעט ווי א צײטונג מיט אַלערליי וועלט נײעס, און אָנגעהויבן צו ערשײנען וועכנטליך.

דער ערשטער רעדאַקטאָר איז געווען דער דענקער און שריפטשטעלער ר' אוריאל צימער, ארויסגעבער פון א השקפה-ביכל קעגן ציוניזם.

שפּעטער האָט דער סאַטמאַרער רבי, ר' יואל טייטלבוים געשטעלט ר' בערל פרידמאן, זון פֿון ר' ליפא פרידמאן, אַלס רעדאַקטאָר.

דער איד איז יאָרנלאַנג געוואָרן געדרוקט דורך דײטש פּרינטינג, וואָס איז אָנגעפירט געוואָרן דורך ר' סענדער דייטש. ר' סענדער איז אויך געווען איר לאַנגיעריגער רעדאַקטאָר.

אין די אנהייב 80ער יאָרן האָט משה גבאי איבערגענומען דאָס גאַנצע ווירטשאַפט דערפון. ממילא דינט דאָס די אינטערעסן פֿון ר' זלמן לייב טייטלבוים אַנטקעגן ר' אהרן טייטלבוים, נאָכדעם וואָס דער איד האָט אים געבויט פֿאַר די פּאַרטיייִשע לייענער יאָרנלאִנג.

דער איד איז פֿאַר 40 יאָר געווען די איינציקע אידישע צײַטונג פֿאַר חרד'ישע איִדן אין אַמעריקע. אין 1986 האָט ר' אברהם פרידמאן, זון פון ליפא פרידמאן, איבערגעלאָזט דער איד און האָט זיך געעפנט אַן אייגענע צײטונג מיטן נאָמען די צייטונג.

און יאָר תש"ס, עטוואָס נאָך דער סאטמאר מחלוקת האָט אויסגעבראָכן, האָבן די אַהרונים געעפֿנט אן אייגענע צײַטונג דער בלאַט, אויפֿן זעלבן סאַטמאַרער אַנטי-ציוניסטישן סטיל ווי דער איד.

איר היינטיגער רעדאקטאר איז ר' אהרן פרידמאן אבער די עדיטאריעל ווערט געשריבן דורך ר' משה לייב דייטש, ווי ער שרייבט די רעגלמעסיגע עדיטאריעלס צו ווי ער שפאסט און רייסט אראפ דעם סאטמארער רבי פון קרית יואל, ר' אהרן טייטלבוים, מיט זיינע חסידים.

פון אירע שרייבער איז ר' וואלף דייטש און זיין טאטע ר' שמואל אהרן דייטש וואס ער איז א זון פון איר לאנג יעריגער רעדאקטאר, ר' סענדער דייטש.

אויך לויפן וואכענטליך ארטיקלן פון דעם באקאנטן חרדישן שריפטשטעלער ר' הערשל פרידמאן וואס איז א ברודער פון איר רעדאקטאר ר' אהרן פריעדמאן, אונטערן פענע נאמען פ הירש און באבד און נאך נעמען.

דער איד אָפֿט האָט אַרטיקלען װאָס מאַכן װיצן פֿון אַלגעמײנע איִדן װאָס געהערן צו דער אגודה און ציוניסטישע קרייזן.
בבל

**בבֿל** איז אן אַלטע שטאָט אין מעסאָפּאָטאמיע הײַנט איראַק, בערך 85 ק"מ דרום פון באגדאד.

אין יאָר ג'קע"ג ווען נבוכדנצר איז געווען דאָרט קעניג, האָבן די בבליים אײַנגענומען ירושלים און חרובֿ געמאַכט דעם בית המקדש (נאָך װאָס ס'איז געשטאַנען 410 יאָר), און האָבן גולה געווען ס'רוב ייִדן קיין בבֿל.

## זעט אויך 
* מלכות יהודה
* נבוכדנאצר

*
קאַטעגאָריע:שטעט
קאַטעגאָריע:בית המקדש
קאַטעגאָריע:מלכות יהודה
זאליס

**זאליס** זענען די סאטמאר חסידים וואס זענען אנהענגער פון הרב זלמן לייב טייטלבוים, דער דריטער זון פונעם רבי דער בעל ברך משה פון סאטמאר, וואס איז געווארן ערקלערט אלס רב פון דער סאטמארער קהילה אין וויליאמסבורג. די אהרונים רופן אים זאלי. און אמאל האט דער בלאט זיי גערופן די זאליבאן'ס (ע"ש טאליבאן).

## זעט אויך
* ארונים
* בני יואל

## וועבלינקען 
* ווידעא קליפ וואס האט געוויזן זייער כוח הרבים די ערשטע מאל פון א ריזיגען טיש http://video.google.com/videoplay?docid=2283897026329813644 
*