open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
נעמן

**נַעַמָן** איז געווען דער גענעראל פון דעם קעניג פון ארם. ער האט געשטאמט פון די פאלק עמון, און איז געווען א גרויסער העלד, אבער א מצורע.

ער איז געגאנגען צו אלישע דער נביא פון ממלכת ישראל זאל אים אויסהיילן פון זיין צרעת, און אלישע האט אים געזאגט גײ זיך באדן זיבן מאל אין ירדן, און דיין לייב וועט זיך אומקערן
ווי א ניי-געבוירענער, און וועסט ווערן אויסגעהיילט. 

נעמן האט אזוי געטאן און באלד אויסגעהיילט געווארן, און פון דעמאלס אן האט ער זיך מגייר געווען, און ערליך געדינט דעם איינאיינציגער גאט פון די וועלט - דער גאט פון די אידן, און נישט די געטשעס.

קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
קאַטעגאָריע:גרים
מסכת סוטה

**מסכת סוטה** איז די פינפטע מסכתא פון סדר נשים אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום הלכות סוטה.

## נעמען פון די קאפיטלעך אין דער מסכתא 
#**המקנא**
#**היה מביא**
#**היה נוטל**
#**ארוסה**
#**כשם שהמים**
#**מי שקנא**
#**אלו נאמרין**
#**משוח מלחמה**
#**עגלה ערופה** – וועגן עגלה ערופה

## דרויסנדיגע לינקן 
*ליינט די מסכתא

קאַטעגאָריע:משניות
דינאזאווער

קליין|א סקעלעט פון א דינאָזאַװער
**דינאָזאַװער** איז א סארט ריזיקע באשעפעניש וואס איז שוין נישט דא, װיסנשאַפטלער זאגן אז דאס איז א ראי' צו עוועלאציע.

## ווי אזוי זיינען זיי פארלענדן געווארן 
די אנגענומענע היפאטעזע פון דער פיזיקער לואיס אלווארעז איז, אז פאר 65 מיליאן יאר האט א ריזיקער פעלדז א מעטעאריט באטראפן דעם ערד פלאנעט, און דאן לויט געוויסע האט עס געשאפן א געפערליכע היץ אויף דער וועלט וואס דאס האט פאראורזאכט זייער אומקום, אדער לויט טייל וואס זאגן אז דאן איז געשאפען געווארן א שרעקליכע קעלט וואס דאס האט צוגעברענגט אז זיי זענען פארניכטעט געווארן, און לויט געוויסע האט עס צוגעברענגט צו א ריזיקן וואלקן וואס האט פארשטעלט די זון במשך פֿון 3 חדשים, און צוליב דעם האבן די געוויקסן פארשימלט געווארן, און די אלע גרויסע חיות זיינען געשטארבן פון הונגער.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:רעפטילן
ביציקל

[250px|קליין|אַ [פאליציי|פאָליציסט אויף אַ בײַזיק]]
א **ביציקל**, **בייזיק**, **וועלאציפעד** אדער **ראָװער** איז א פארמיטל מיט צוויי רעדער הינטער אנאנד אויף וואס דער רייטער נוצט זיין מוסקלען-קראפט אנשטאט א מאטאר. טייל מענטשן פארן מיט איר אלס פייקייט און ספארט. 

דאס בייזיק איז דערשינען געווארן אין 1919.

די ערשטע ביציקלען האט געמאכט די ראווער פירמע, דערפאר הייסט עס "ראווער" אויף פויליש.

ביציקלען קומען אין א סאך פארשידענע סארטן:
* טראקט ביציקל
* בערג ביציקל
* עלעקטרישע ביציקל
* ליגונג ביציקל
* אוניציקל
* דרייציקל

אין ישראל אום יום כיפור ווערן די גאסן אנגעפילט מיט הונדערטער־טויזנטער ציקלער, ווייל אין דער טאג איז פארבאטן לויט דער יידישער טראדיציע צו פארן מיט מאטאר פארמיטלען.

קאטעגאריע:פארמיטלען
קאטעגאריע:ספארט
שאול פערלשטיין

**שאול פערלשטיין** איז דער ראש הקהל פון די זאלי פארטיי אין סאטמאר, אויף אים האט ריכטער ראזענוואסער געזאגט אז ער איז נול און נישט טראגענדיג קיין שום האפט אריינצורעדן אין סאטמאר פירערשאפט. עס איז איצט אין אפיעל. 

* איין דרשה פון זיינע פילע קעגן די ארונים. http://d41.yousendit.com/F/2RMLYWH60I5DS1P07NCDG6QPQO/asifas%20hasbura.mp3

קאַטעגאָריע:זאלוינים
דניאל לאפין

left|thumb|250px|ר' דניאל לאפין.
הרב **דניאל לאַפּין** איז א רב וואס האט צוריק געברענגט א גאנצע קהילה פון אידן צו תורה ומצוות ער איז אויך א ביזנעס מאן וואס געט ארויס ביכער און ספרים איבער אידישקייט און ביזנעס. 

ער איז געבוירן אין יאהאנעסבורג, דרום אפריקע. ער האט געלערנט אין גייטסהעד ישיבה. ער האט באקומען סמיכה פון הר"ר משה פיינשטיין ז"ל.

ער איז פלאצירט אין סיאטל, און די רעכטע אידישע קאנסערוועטיווע פאליטיקער קוקן אים אן אלס זייער רב. פון זיי רעכענט זיך דער ראדיא שמועס פראגראם גאסטגעבער, ר' מייקל מעדוועד, דער לאביאיסט אין טורמע ר' זשעק אבראמאף און נאך שרייבער פירער און שטארק אקטיווע סאציאלע אקטיוויסטן וואס האלטן אמעריקע לויט די מאראלן פון דער תורה.

ער האט אויך א ראדיא שמועס פראגראם אין מערסער אינזל,סיאטל, וואשינגטאן.

 

קאטעגאריע:אמעריקאנער רבנים
קאטעגאריע:האנדל און פינאנץ
קאטעגאריע:בעלי תשובה
מבול וואסער

320px|ממוזער|המבול ומיט תיבת נוח (ציכונג 975, ספרד)

left|200px|thumb|גוסטאווע דארעס באמאלדונג
**מבול וואסער** איז זייער א גרויסע פארפלייצונג. אין דער געשיכטע ווערט דערציילט א לעגענדע פון דער געניצער גילגאמעש אז אזוי א מבול האט פארצייטנס באטראפן די וועלט. די געשיכטע איז אויך ענדלעך דערציילט אין דער תורה.

די תנכישע פארשער זאגן אז עס איז מעגליך אז עס האט טאקע דאן פאסירט א גרויסע פארפלייצונג, צוליב דעם וואס גרויסע שטיקער אייז זיינען אויסגעגאנגען, און האבן פארפלייצט פיל שטעט ארום דער פלאזשע. אויך האבן די ארכעאלאגן געפונען גאנצענע דערפער 300 מעטער אונטערן שווארצן ים, אפשר פון אן אויסברעך פון דעם מיטלענדישן ים דורך באספארוס דורכגאס.

## די געשיכטע אין דער תורה 
אין יאר א'רנ"ו, אין די צייטן פון נח, ווען גאט האט געזען אז די מענטשן זיינען שלעכט, און נאר איין צדיק נח איז געווען אויף דער וועלט, האט ער באשלאסן צו אפווישן דעם גאנצן טרוקעניש מיט וואסער. ער האט באפוילט נח'ן צו בויען א ריזיגן קאסטן וואס הייסט תיבת נח, און ער זאל צונויפנעמען אלע חיות פון דער גארער וועלט און זיי אריינברענגען אינעם קאסטן, כדי זאלן זיי נישט ווערן פארשווונדן און פארלענדעט. עס איז געשען א נס אז אלע חיות האבן דארטן אריינגעפיט און איבערגעלעבט.

## די צוויי נוסחאות 
די געשיכטע פון נח אין דער תורה ווערט דערציילט אין צוויי באזונדערע ווערסיעס. לויט די תנכישע-פארשער איז דאס צוויי ווערסיעס וואס מען האט צעמישט און צוזאמען געשטעלט אונטער איין געשיכטע. די אונטערשיידן זיינען:
* וויפל צייט איז געווען די מבול?
:1) 40 טעג: .
:2) 150 טעג: .

* וועמען האט נח אריינגענומען אינעם קאסטן?
:1) 2 פון יעדן מין סיי טמאנע און סיי טהורדיקע: 
:2) 7 פון דער טהורדיקער מין און צוויי פון דער טמאנער מין: .

### טאוועל פון אינטערשיידן ציווישן די צוויי נוסחאות 
טאוועל פון די מעשה צוטיילט אויף די צוויי נוסחאות:
מען קען יעדן קאלום באזונדער ליינען פאר א מעשה פאר זיך. 

די טראדיציער מפרשים פארענטפערן די סתירות.

## פארדרייט די יוצרות פון נאטור 
לויט געוויסע תלמידי חכמים, איז דער מבול די גאנצע אורזאך פארוואס די װיסנשאַפֿטלערס מיינען אז די וועלט איז עלטער ווי די תורה זאגט, ווייל דאס האט פארדרייט די קוילנשטאף אפצייכענונגן פון דער ערד עס זאל אויסזעהן עלטער. היינט אבער האט מען שוין געמאסטן די עלטער פון שטיינער וואס געפונען זיך אויף די לבנה, וואו עס איז זיכער נישט געווען דער מבול, און זי קוקט נישט אויס צו זיין אסאך יונגער ווי דער ערד.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:קאטאסטראפעס
קאַטעגאָריע:תנ"ך
קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע
קאַטעגאָריע:מעשה בראשית
גראגער

left
אַ **גראַגער** (העברעאיש: רעשן) איז אַ שפּילכל פאַר קינדער צו מאַכן אַ רעש, מען נוצט אים איבערהויפט פורים צו קלאַפן המנען.

קאטעגאריע:פורים
קאטעגאריע:שפילכלעך
קרעמבא

left|200px
**קרעמבאָ** איז א זיסווארג. מען עסט דאס ווינטער אנטשטאט אייס. עס איז דערפינדן געווארן אומגעפער אין יאר ה'תק"ס אין דענעמארק.

דער נאמען קרעמבא שטאמט פון צוויי צוזאמען געשטעלטע ווערטער פון העברעיש: קרם+בו.

קאַטעגאָריע:זיסווארג
מתתיהו הכהן

**מתתיהו הכהן** איז געוועזן דער ערשטער חשמונאי אין די צייטן פון בית שני. ער האט געפירט א רעוואלוציע קעגן די גריכן, און איז געווען א זון פון יוחנן כהן גדול.

מען דערמאנט זיין נאמען אין על הנסים וואס מען זאגט חנוכה אין שמונה עשרה און בענטשן.

ער האט געהאט פינף זון, יוחנן הגדי דער עלטסטער, שמעון התרסי דער צווייטער, יהודה המכבי דער דריטער, און אלעזר המכבי דער פערטער זון, יונתן הוופסי וואס איז געווען דער יונגסטער.

קאַטעגאָריע:כהנים
קאטעגאריע:חשמונאים
קאטעגאריע:חנוכה
שלחן ערוך

קליין|א בלאט פון שולחן ערוך
**שולחן ערוך** איז דער אידישער בלופרינט ווי אידן זאלן זיך פירן לויט די געבאטן פון דער תורה. דעם שולחן ערוך האט געשריבן רבי יוסף קארו  (גערופן דער "מחבר") בערך אין יאר ה'ש, און מען האט אים געדרוקט צום ערשטן מאל אין ה'שכ"ה מיט הגהות פון רמ"א.
אין מערסטען פעלער פירן זיך די אשכנזים לויט די פסקים פון דעם רמ"א, און די ספרדים לויט דעם מחבר. 

עס איז דא פיר טייל אין שלחן ערוך, אזוי ווי אין טור:

אורח חיים - טעגליכע פירונגען, מיט 697 סימנים.

יורה דעה - איסור והיתר ד.ה. וואס איז אסור און וואס איז מותר. צ.ב. שחיטה, כשרות, שעטנז א.א.וו;  מיט 404 (ת"ד) סימנים.

חושן משפט-געלט און האנדל, מיט 427 סימנים

אבן העזר - מאן און ווייב, מיט 178 סימנים

עס איז אויסגעשטעלט צו לערנען דעם יעדן טאג שולחן ערוך אין 30 חלקים.

רבי יוסף קארו שרייבט אין דער הקדמה פונעם שולחן ערוך אז ער האט דאס איינגעטיילט אויף חלקים, און ער וויל אז יעדער זאל לערנען דערין יעדן טאג א חלק, ביז סוף חודש זאל מען האבן געפארטיגט אלע פיהר חלקים פון שולחן ערוך. עס ווערט געברענגט אין ספר כתר שם טוב אז דער בעל שם טוב האט געזאגט מען זאל לערנען שולחן ערוך אפילו בלויז שולחן ערוך אליין אן די מפרשים, און אפילו מען קען דערפון נישט פסק'ענן שאלות, זאל מען כאטש וויסן א מקור אין די הלכה פון דער זאך.

דער שולחן ערוך איז דער וועג ווייזער פארן פרומער איד, דאס וואס עס ווערט דארט גע'פסק'נט דאס איז מחייב דעם איד, דער חיד"א ברענגט אז די גאונים אין די צייטן פונעם בית יוסף האבן געוואוסט ווער עס פירט זיך אזוי ווי עס שטייט אין שולחן ערוך דער פירט זיך ווי דריי הונדערט פוסקים, ווייל דער בית יוסף האט אנגענומען זיין פסק אזוי ווי דריי הונדערט פוסקים.

אין אונגארן ווען די נעאלאגן האבן געוואלט איבערמאכן די פרומע אידן, איז דער סלע המחלוקת געווען צו מען זאל אנעמען אלץ וואס שטייט אין שו"ע, צו דאס איז מחייב דער איד אדער נישט, ווען די נעאלאגן האבן אנגענומען מיט א מערהייט "אין לנו חלק ונחלה בבהקארו" דאס הייסט מיר פאלגן נישט דאס וואס ר' יוסף קארו זאגט, דאן האבן די תלמידי חת"ס אפגעמאכט אז מען טאר נישט זיצן צוזאמען מיט זיי, אויף דעם באזיס האט מען אויפגעשטעלט די ארטאדאקסישע קאנצעליי קעגן די נעאלאגישע קאנצאליי.

## רעפערענצן
הקדמה פונעם בית יוסף אויפן שולחן ערוך, געדרוקט אנהויב חלק חושן משפט

קאטעגאריע:תורה
קאַטעגאָריע:הלכה ספרים
תשובה

קליין| תשובה ותפילה ביום הכיפורים
**תשובה** איז דער אקט פון זיך צוריקערן צום ווילן פון גאט. טאמער טוט איינער אן עבירה דארף ער תשובה טון.

## בעל תשובה 
בעל תשובה איז א איד וואס האט נישט פראקטיצירט די אידישע רעליגיע, און האט זיך געטוישט זיין לעבנס שטייגער זיך צו פירן ווי א רעליגיעזער פרומער איד.

אין געוויסע פעלער איז א בעל תשובה כמעט אזוי ווי א גר, צוליב וואס זיין פאמיליע איז גענצליך אומוויסנד אין אפגעזונדערט פון א פרומע אידן, און הייבט יעצט אן א ווילד-פרעמדע לעבנס שטייגער.

חז"ל זאגן אז איידער משיח וועט קומען וועלן אלע אידן תשובה טוהן.

## באקאנטע בעלי תשובה 
* דער מאטעמאטיקער פראפעסאר דוד קאזשדאן

קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
*
אלי ישי

קליין|אלי ישי
קליין|250px
**אליהו  ״אלי״ ישי** (געבוירן כ"ט כסלו ה'תשכ"ג) איז א ישראלישער פאליטיקער, וואס פירט די יחד פארטיי. ער איז געווען דער פירער פון פאליטישע פארטיי ש"ס צווישן די יארן 1999–2013 און יחד - העם איתנו די יאר 2015.

## ביאגראפיע 
ער איז דער צווייטער פון די אַכט קינדער פון ציון און  איוועט-פֿארטונא ישי, וואס האבן אימיגרירט פון טוניסיע. ער האט חתונה געהאט מיט זיין ווייב ציפי, האט זיבן קינדער און וווינט אין ירושלים.

ער איז אויסגעקליבן געווארן אלס א מיניסטער אין ש"ס-פארטיי דורך רבי עובדיה יוסף, דער ראשון לציון.

קאַטעגאָריע:פרומע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:כנסת דעפוטאטן
קאַטעגאָריע:ש"ס פארטיי
דוד לאנדא

left
left
**דוד לאנדא** (1947 - 27סטן יאנואר 2015) איז געווען א פרומער ייד וואס האט געדינט אלס רעדאקטאר פון דער ליבעראלן ארץ ישראל טאג צייטונג, האָרץ.

געבוירן אין 1947 אין לאנדאן ביי חרדישע עלטערן, איז ער א לינקער אנטי ציוני איד, פון לאנדאן, וואס האט באקומען א חרדישן חינוך אין באלטימאר ישיבה און איז אויך געגאנגען שטודירן אין קאלעזש.

ער האט געשריבן א פאפולער בוך איבער פרומען לעבנסשטייגער "Piety and Power: The World of Jewish Fundamentalism" און דאס האט אים געמאכט אלס קאמענטעטער אויף טעלעוויזיע, ער איז געווען א רעפארטער פארן עקאנימיסט, מעריב און זשערוסאלעם פאסט.

## וועבלינקען 
* זיין בוך, *Piety & Power*

קאטעגאריע:רעדאקטארן
קאַטעגאָריע:ענגלישע יידן
מלמד

left
א **מלמד** איז א געדינגענער איד וואס לערנט תורה מיט קינדער.

קאטעגאריע:פאכן
קאטעגאריע:חינוך
מאכט

מיינט איר רעגירונג?

**מאכט** () אין פיזיק איז א מאס פון דער גיכקייט ווי שנעל ענערגיע ווערט אריבערגעפירט אדער פארוואנדלט פון איין פארעם אין א צווייטן פארעם אדער ווי שנעל ארבעט ווערט געטוהן אויף אן אביעקט. אין דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן ווערט מאכט געמאסטן אין וואט (W) וואס איז גלייך צו איין דזשול פער סעקונדע. 

מאטעמאטיש איז מאכט דעפינירט אלץ די דעריוואטיוו פון די ארבעט פונקציע לויט די צייט: P = {\operatorname{d}\!W\over\operatorname{d}\!t} 

עלעקטרישע מאכט קען אויסגערעכנט ווערן אלץ די טאפלונג פון דעם עלעקטרישער שטראם (I) מיט דעם וואלטאזש (V) ווי פאלגנד:P = I\cdot V. אין פאל פון א געווענטליכע עלעקטרישע לעמפל, צום ביישפיל, ווערט עלעקטרישע ענערגיע פארוואנדלט אין ליכט (וואס איז אויך א פארעם פון ענערגיע) און אין טערמישע ענערגיע (וואס איז די סיבה פארוואס א לעמפל ווערט הייס). 

קאטעגאריע:פיזיק
רעגירונגס מאכט אבטייל

**אויטאריטעט צעטיילונג** (אפשר **רעגירונגס-מאכט אבטייל**) איז די רעגירונגס-מאכט צעטיילונג, וואס מען האט איר צעטיילט מיטן ציל צו באגרענעצן די מאכט פון די רעגירונג כדי זאל זי זיך דעמאקראטיש פירן צו איינבייגן די רעגירונג צו די געזעצן פון דער געריכט גלייך ווי יעדער בירגער.

די דריי אויטאריטעטן זיינען:
* **געזעצנגעבער אויטאריטעט** - וואס דאס באשטימען די פארלאמענט'ס מיטגלידער (אין ישראל: די חברי כנסת)
* **אויספירער אויטאריטעט** - דער פרעזידענט אין א רעפובליק אדער פרעמיער מיניסטער אין א פארלאמענט.
* **ריכטער אויטאריטעט** - דאס געריכט.
אין מדינת ישראל איז די ערשטע צוויי אויטאריטעטן אינעם זעלבן מאכט, אינעם כנסת. אבער אין אמעריקע, דער קאנגרעס איז דער אויספירער אויטאריטעט.

קאַטעגאָריע:רעגירונג
קאַטעגאָריע:דעמאקראטיע
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
געזעלשאפטלעכער אפמאך

**געזעלשאַפֿטלעכער אָפּמאַך** (איבערזעץ פון ענגליש: **סאָציאַלער קאָנטראַקט** - Social Contract) איז א באגריף אין פאליטיק וויסנשאפט וואס מיינט דעם מענטשנס צוזאמען-זאמלונג אפמאך וואס יעדער מענטש וויל זאל זיין א מדינה, פאליציי, געזעצן, מיליטער אא"וו כדי זאל דער מענטש זיין פארזיכערט און זאל נישט זיין א "כל דאלים גבר" צושטאנד.

אויך מאכן זיך אפ מענטשן צווישן זיך געזעצן פון דרך ארץ און פאלגן זיי כאטש וואס מען מוז זיי נישט פאלגן לויט דעם געריכט.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
מיסטער בין

left|250px
**מיסטער בין** איז דער נאמען פון א בריטישע קאמעדישע טעלעוויזיע סעריע געשפילט דורך ראוען עקטינסאן.

בילד:Mr_bean_bear.jpg|זיין בער
בילד:Mr_bean_car.jpg|זיין אויטא

קאַטעגאָריע:טי ווי סעריעס
קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
געריכט

מיינסטו די רעליגיע בית דין צדק?
[left|250px|thumb|א געריכט אין [חיפה, ישראל]]
**געריכט** (אין העברעיש: **בית משפט**, אין לשה"ק: **ערכאות**) איז א סעקולערער געריכטהויז וווּ די געזעצן ווערן ארויסגעגעבן לויט די לאנד געזעצען.

## פונעם יידישן רעליגיען בליק 
דער סעקולערע קאדעקס איז צומאלן קעגנזעצליך צו חוקי התורה וואס איז באשלאסן לויט דעם קאדעקס פון דער שלחן ערוך אדער חושן משפט.

לויט די יידישע הלכה טאר מען זיך נישט מתדיין זיין אין א סעקולערע געריכט, ווייל עס פארשוואכט גאט'ס תורה און אזא איינער ווערט אנגערופן א "מרים יד בתורת משה", און לויט דעם אידישן דין מעג מען אים מנדה זיין (אָפּשטויסן). אבער אין געוויסע אויסנאמען, קען מען באקומען א היתר צו גיין אין וועלטלעכע געריכט.

## גרונדענע דעמאקראטישע געזעצן 
די פערדאכטע האבן די פאלגנדיגע רעכטונגען:
* אויך די פאליציי טאר'ן נישט אויפזוכן אין א צווייטנס הויז אָן קיין ריכטערס באפעל.
* די פאליציי מעגן ארעסטירן א מענטש נאר אויף 24 שטונדן, און נאכער דארף מען אים ארויפבריינגען ביי א געריכט.
* מען טאר נישט שטראפן א מענטש אָן קיין דין.
* דער באשולדיגער האט רעכט צו וויסן אויף וואס מען באשולדיגט אים, און מען מוז אים דאס פארלייגן א שיינע וויילע פאר זיין משפט, כדי ער זאל זיך קענען צוגרייטן ווי עס דארף צו זיין.
* דער באשולדיגער מעג מיט זיך מיטבריינגען אן אדוואקאט זאל אים שיצן און העלפן ביים משפט.
* די משפט מוז זיין אפנטליך פאר אלע.
* ריכטערס וואס זיינען אריינגעמישט אין די פרשה טארן נישט שופט זיין.
* דער באשולדיגער קען בארופן (אפילירן) קעגן זיין שטראף.
* א מענטש קען אנגעבן א פאדערונג קעגן די רעגירונג גלייך ווי קעגן יעדען בירגער.
----
זעהט אויך **בית דין צדק**.

קאטעגאריע: מצוות און מנהגים
*
וועלטלעכקייט

**וועלטלעכקייט** אדער **סעקולאַריזם** איז רעליגיע פריי. נישט דוקא קעגן רעליגיע, נאר א נוטראלער עלעמענט, וואס איז נישט אנגעוואנדן אין א רעליגיעזע קערפערשאפט

אז עמיצער גייט שטודירן סעקולערע שטודיעס, ווי פינאנץ אדער ארכיטעקטור, גייט עס אינעם כלל פון לימודי חול אדער **סעקולארע** קורסן.

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
קאַטעגאָריע:תורה
קאַטעגאָריע:רעליגיע
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
שטייגעררעכט

דאס **שטייגעררעכט** () איז דער גרונד פון "אלגעמיינע געזעצן" וואס שטאמט פון די אלטע גריכן אלטערטימען.
די געזעצן קעגן ראבירן, פלינדערן, מערדן, ווי אויך געזעצן איבער הייזער און אייגענטומען, שטאמען אלע פונעם **שטייגעררעכט** קאדעקס, וואס איז אנגענומען אין ס'רוב מערב וועלט לענדער.

קאטעגאריע: געריכט
קאטעגאריע: היסטאריע
תענית

**פאסט-טאג** מיינט א טאג וואס מען עסט נישט און טרינקט נישט אין איר.

ביי די יידן זיינען דא 6 באשטימטע פאסט-טעג:
#תשעה באב
#תענית אסתר
#עשרה בטבת
#י"ז בתמוז
#יום כיפור
#צום גדליה

כדי צו געדענקן די 6 פאסט טעג איז דא א סימן: זכר - נקיבה, שווארץ - ווייס, און לאנג - קורץ.

**זכר** איז "צום גדליה" ווייל די תענית הייסט נאך א זכר, **נקיבה** איז "אסתר תענית" ווייל די תענית הייסט נאך א נקיבה, **שווארץ** איז "תשעה באב" ווייל די תענית איז פאר אבילות וואס איז אנגעטאן שווארץ, **ווייס** איז "יום כיפור" ווייל די תענית איז פאר דעם יום טוב וואס גאט פארגעבט אלע אידען זייערע זינד, **לאנג** איז "י"ז בתמוז" ווייל דער טאג איז זייער לאנג, און **קורץ** איז "עשרה בטבת" ווייל דער טאג איז זייער קורץ.

אויך זענען דא אנדערע פֿאסט טעג וואס איז נישט קיין חיוב אויף יעדן איינעם אבער עס זענען דא וואס פירן זיך צו פאסטן:
* בה"ב
* כ' סיון
* ערב ראש חדש
* ערב ראש השנה
* סליחות
* עשרת ימי תשובה

אויך קען א מענטש פאר זיך אליין זיך באשטימען א פאסט-טאג פון וועלכע סיבה זאל נאר נישט זײַן, און דאס הייסט **תענית יחיד**.

## ווי לאנג דארף מען פאסטן
אין רוב פֿאסט טעג (חוץ פון תשעה באב און יום כיפור) דארף מען פאסטן פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים.

א תענית יחיד קען דער יחיד באשטימען אויף נאר א האלבער טאג.

תשעה באב און יום כיפור פאסט מען פון זון אינטערגאנג די נאכט פריער ביז צאת הכוכבים.

*
אורטייל

פסק, מיינט געווענליך אן **אורטייל** (אידיש)

עס קען אויך באדייטן א פסוק, אדער א שארפן פליק, ווי צו זאגן: איך האב געגעבן א שארפן פסק, א טאדלונג פאר א שלעכטן אקט.

קאטעגאריע:בית דין צדק
קאטעגאריע:געריכט
אמונת צדיקים

**אמונת צדיקים** איז אַ טערמין בײַ דער חסידישער װעלט. אמת'ע חסידים האבן אמונה אז דער רבי קען אויספועל'ן א ישועה פאר זיי, און ווער עס זאגט עפעס, איז גאט מקיים וואס זיי זענען גוזר, ווי עס ווערט געברענגט אין ספה"ק "צדיק גוזר והקב"ה מקיים".

קאטעגאריע:חסידות
*
שפיכת דמים

**שפיכת דמים** מיינט פארגיסן דאס בלוט פון א לעבעדיגן מענטש און ברענגען אן ענדע צו זיין לעבן. 

קאַטעגאָריע:געזעץ
קאַטעגאָריע:פארברעכערישקייט
טראפיק

דאס געדרענג אויפן שאסיי פון מערערע אויטאמאבילן, וועלכע האלטן אפ דאס פארקער. 

א **טראפיק פארקער** קען פאסירט פון אן עקסידענט וואס האט זיך געמאכט אויפן שאסיי, אדער צוליב קאנסטרוקציע אויפן שאסיי, וואס רעדוצירט די גיכקייט וואס די אויטאמאבילן קענען פארן, און דורך דעם ווערט א **טראפיק**.

טראפיק ליכט זענען געשאפן געווארן צו רעגולירן דעם טראפיק. ווער עס יעצט דורכפארן אין אן קרייצפונקט.

עס זענען פאראן געוויסע טראפיק רעגולאציעס, וואס אויב עמיצער פארלעצט זיי, באקומט ער א הזמנה וואס איז געווענליך א געלט שטראף, אדער גאר פונקטן אויף זיינ ליצענץ.

קאטעגאריע:טראנספארט
בטחון

**בטחון** אין אידישקייט איז דער אמונה אין אייבערשטן זיך צו פארלאזן אויף גאט אין אלע אומשטענדן, און גלייבן אז מען קען זיך באמת פארלאזן בלויז אויף גאט אליין.

## אמונה און בטחון 
אמונה ווערט צעטיילט אין 5 הויפט תולדות מעשיות וואס איז מחייב דעם מענטש צו לעבן מיט; 1. יראת ה'; 2. בטחון; 3. אהבת ה'; 4. דבקות; 5. עבודת ה'.

### וויסן קעגן גלויבן
אדער בעסער געזאגט: אמונה פשוטה וואס דאס איז גלויבן קעגן פילאזאפיע וואס וויל מער זיך פארלייגן אויף דעם וויסן פון באשעפער.
אין מער פרומע קרייזן האט זיך אוועקגעשטעלט א יסוד אין אידישקייט, אז מען טאר נישט זיכן און פרעגן, נאר גלייבן ווי א ראבאט מאשין אן קיין בירורים. דאס האט זיך אנטוויקעלט אין די צייטן פון רמב"ם, ווען זיינע תלמידים זענען אראפ פון אידישן וועג צוליב זיין פאלאזאפיע שיטה. לויט זיי איז דער אמונה דורך לערנען אביי ורבא, גמרא רשי און תוספות, און נישט דורך חקרענען און זיך פארטיפן אין די נאטור און וועגן פון באשפער. און ווי ווייניגער מען פארשטייט אלס בעסער איז די אמונה ווי מ'זעהט אייביג אין שווערע צייטן האט כלל ישראל איבערגעלעבט בזכות נשים צדקניות, וואס זיי זענען דער מערסטע אומוויסענד אין טראכטן, און דאס איז זיי בייגעשטאנען די תמימות צו ראטעווען אונזער פאלק.

אבער סאיז דא פרומע וואס האבן יא אנגענומען די רמב"ם'ס מהלך פון פיליזאפיע, אז מען קען נישט באמת גלייבן אן זיך פארענטפערן די שוועריגקייטן און זיך פלאגן צו פארשטיין די שווערע חכמה פון דעת ה'. ווייל אמונה פשוטה איז אפשר גוט און וואול ווען מען האט נישט קיין שוועריגקייטן און די באן פארט, אבער יעדעס קליינעם נסיון קען דאס אויפשאקעלן, דאן ווערט מבורר למפרעאז דאס איז נישט געווען קיין גלויבן, נאר בלויז א נישט נישט גלויבן, און מיר זענען באפוילן צו גלייבן און נישט נישט צו גלייבן.

קאַטעגאָריע:יידישקייט
קאַטעגאָריע:אמונה ובטחון
קאַטעגאָריע:מוסר
פארברעכן

**פארברעכן** איז עובר זיין אויף א געזעץ, דער מענטש איז א *פארברעכער* אדער א **פארלעצער**, און עס קען אים דראען א שטראף אויב ער ווערט געכאפט און ווערט געפונען שולדיג אין געריכט.

כאטש יעדע פארברעכן ברעכט די געזעץ, נישט יעדע ברעכן די געזעץ ווערט פאררעכנט א פארברעכן. צום ביישפיל, ברעכן א קאנטראקט אדער אן אנדער ציווילע געזעץ קען זיין אן "איבערשפרייז" אדער "פריצת גדר", אבער נישט מיט דער דרגה פון א פארברעכן. אין מאדערנע געזעלשאפטן איז א פארברעכן אן איבערשפרייז קעגן דעם ציבור אדער דעם שטאַט, אבער נישט א היזק צווישן צוויי פריוואטע פארטייען.

קאטעגאריע: געריכט
*
עובר

דער אקט פון טאן אן עבירה הייסט עובר זיין אויף א מצוה פון דער תורה.

קאטעגאריע:תורה
קאטעגאריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:געזעץ
יוסטיץ

**יוסטיץ** איז דער קערפערשאפט פאר גערעכטיגקייט ארדערנונג און ווארהייט.

אן יוסטיץ וואלט די וועלט קיין קיום נישט געהאט, ווייל מ'וואלט געפלינדערט און גערויבט און יעדער וואלט דעם צווייטנ'ס פארמעגן אדער פרוי אוועקגענומען און נישט געווארן באשטראפט.

יוסטיץ איז דער באדייט פון מוראה של מלכות, ווי עס שטייט: אלמלא מוראה של מלכות איש את רעהו חיים בלעו.

דאס ווארט יוסטיץ איז א גריכישער און שטייט שוין איבער 1200 יאר.

## פארבינדונגען 
* קאַרלאָ ביאָטטי

קאטעגאריע: יוסטיץ
פסוק

א **פסוק** איז א פראזע פון תנ"ך. יעדעס קאפיטל באשטייט פון עטליכע פסוקים.

קאטעגאריע:תנ"ך
בונד

[קליין|250px|בונדיזער [פראטעסט אין ה'תרע"ז (1917)]]
**בונדיזם**: אַלגעמיינער ייִדישער אַרבעטערסבונד אין ליטע, פּוילן און רוסלאַנד.

דער בונד איז אַ ייִדישע סאָציאַליסטישע באַוועגונג פֿון מזרח אייראָפּע. דער ערשטער קאָנגרעס פֿונעם בונד איז געווען אין ווילנע אין 1897. 

די אידעאַלאָגיע פֿון בונד איז געווען סאָציאליסטיש, וועלטליכער און ייִדיש. לויט דעם בונדס אידיאַלאָגיע נאָר קולטורעלע פרײַהײַט פֿאַר אַלע מינדערהייטן, און בפֿרט פֿאַר דעם ייִדישן פאָלק קען זײַן אַן אמת'ער סאָציאליסטישע פרײַהײַט. 

דער בונד האָט געשפּילט אַ זייער וויכטיק ראָלע אין ציש"א, דער יידישער וועלטליכער שול וועזן אין פּוילן צווישן די וועלט מלחמות. 

דער בונד האָט אָרגאַניזירט אַרבעטער פֿאַראיינען, צו פֿאָרמינערן די עקספּלאַטירן פֿונעם אַרבעטער קלאַס דורך די רייכערע בעלי בתים, אויך האָבן זיי געמאַכט סטרײַקן, צו פֿאַרבעסערן די געהאַלט און די תּנאים פון די אַרבעטער.

איר סלאָגאַן איז געווען, "פּראָלעטאַריער פֿון אַלע לענדער פֿאַראייניקט אײַך".

## וועבלינקען 
*bundism.net 

* פילם דאקומענטאציע איבער'ן בונד http://www.youtube.com/watch?v=DZytmTmZbbk
* דער בונד אין בילדער, 1957-1897
קאַטעגאָריע:יידיש
קאטעגאריע:אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס
קאטעגאריע:יידישע שטרעמונגען
ריכטער

[קליין|250px| [אמעריקאנער ריכטער]]
**ריכטער** איז דער אלגעמינער שופט וואס זיצט אין געריכט פאר די רעגירונג דן צו זיין פון אלעס ארום די מענשטן אין עניני ממונות און אלע אנדערע קרימינאליטעט.

געוויסע ריכטער מייסטענס פון די קלענערע פאזיציעס לויפן דורך וואלן וואס די מענשטן ערוויילן זיי. אבער די העכערע פאזיציעס ווי סופרים קארט ריכטער וועלט אויס דער פרעזידענט און די סענאט מיטן קאנגרעס האבן א כוח דאס צו פסל'ן און אפצושלאגן.

## זעה אויך 
* דיין

קאַטעגאָריע:געזעץ
שגעון

**שגעון** (משוגע), מיינט איינער וואס עס פעלט אים שכל.
אויך ווען איינער גייט ארום ליידיג, זאגן חז"ל אז דאס ברענגט צו שגעון (בטילה מביאה לידי שעמום), אויך ווען איינער זעהט נישט ריכטיגע זאכן, ווערט ער משוגע, אזוי ווי שטייט אין די תורה, והיית משוגע ממראה עיניך.

## משוגעים הויז 
דאס איז א פלאץ וואס מען האלט צינויף פולע משוגעים זיי זאלען זיך  נישט דרייען און די גאסן און משוגע מאכן אדער שעדיגען אנדערע מענשטען.

קאַטעגאָריע:גייסטיקע קרענק
ניאוף

**ניאוף** ווערט פארנוצט אויב מען טוט האבן סעקס מיט אנדערע ווייבער אדער מענער בשעת מען איז פארבאטן דאס צו טאן באופן איסור, און אלגעמיין אויף א פרעמדע פרוי ווען מען האט אן אייגן, און אין אידישקייט אלע סעקס אופנים וואס איז להלכה פארבאטן.

אַז אַ מאַן װעט געפֿונען װערן ליגנדיק מיט אַ פֿרױ אַן אֵשֶת-איש,
זאָלן זײ בײדע שטאַרבן, סיי דער מאַן װאָס איז געלעגן מיט דער פֿרױ,
און סיי די פֿרױ. (דברים, כב, 22)

קאטעגאריע:סעקס
קאטעגאריע:תרי"ג מצוות
קאטעגאריע:משפחה
קאטעגאריע:מענטשליכע באציאונגען
קאנסטיטוציע

די **קאנסטיטוציע** פון א מדינה אדער א שטאַט זיינען גרונדענע שטארקע געזעצן פון דער רעגירונג וואס הערשט איבער אלע אנדערע פאליטישע געזעצן.

די קאנסטיטוציע לייגט אוועק ווי אזוי מ'זאל וויילן די מענטשן און אנשטאלטן וואס רעגירן איבערן לאנד, און ווען און וויאזוי מ'זאל פירן די וואלן.

נישט יעדע מדינה האט א געשריבענע קאנסטיטוציע. למשל, דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט נישט קיין איין דאקומענט וואס ווערט גערופן זיין קאנסטיטוציע. די ערשטע פון די דאקומענטן וואס באשטיין די קאנסטיטוציע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך איז די מאגנא קארטא פון 1216.

קאַטעגאָריע:געריכט
קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
שכם

[קליין|שמאל|250px|[קבר יוסף.]]
[שמאל|250px|קליין|די [גריכנלאנד|גריכישע קלױסטער אין שכם]]
**שכם** (ארויסרעד: **שכעם**; אויף אראביש: **نابلس**, *נאַבלוס*, פון גריכיש: Νεάπολις, *נעאַפּאָליס*) איז די גרעסטע שטאט אין פאלעסטינע אין דער שטח פון יהודה און שומרון מיט 104,596 איינוווינער.

אין יאר 1967 נאך די זעקס טאגיקער קריג האט צה"ל געהערש איבער שטאט שכם, און עס איז דארט אויף געשטעלט געווארן עטליכע התנחלויות, אבער אין אל-אקטסא אינטיפאדע... היינט רוב זעלבסטמערדער קומען ארויס פון שכם.

אין שכם ליגט יוסף הצדיק וואס היינט איז זייער שווער דארט צוטרעטן.

## שכם אין תנ"ך 
אין תנ"ך ווערט געבראכט די ערשטע מאל "שכם" ווען אברהם אבינו איז אריין אין כנען (ארץ ישראל) איז ער געקומען צום ערשט קיין שכם און געבויעט דארט א מזבח מיטן נאמען אלון מורה.

יעקב אבינו איז געקומען וווינען אין שכם נאך וואס ער איז צוריק געקומען פון חרן.

ווען מלכות ישראל האט זיך אפגעטיילט פון מלכות יהודה, האט ירבעם בן נבט באשטימט די שטאט שכם אלץ די הויפטשטאט פון מלכות ישראל.

קאַטעגאָריע:על אקצא אינטיפאדע
קאַטעגאָריע:פלעצער פון תנ"ך
קאַטעגאָריע:שטעט אין ארץ ישראל
כ"ח אדר

טעג ווען כ"ח אדר קען  געפאלן:

 
## געשעענישן 
* ה'תשס"ו - פאליטישע וואלן צום 17טן כנסת, מדינת ישראל.

## געבוירן 
* ה'תרע"ו (אדר ב') - מנחם פרוש פון די פירערס פון אגודת ישראל
* ה'תרצ"ב - הרב נתן געשטעטנער, אב"ד קרית אגודת ישראל און ראש ישיבה פון פנים מאירות אין בני ברק (נפ' ה'תשע"א)

## יארצייטן 
* ה'ת"ל - רבי משה שמעון ב"ר שמואל בכרך מח"ס שו"ת חוט השני
* ה'תנ"ז - רבי אברהם הכהן פימינטיל מח"ס הנודע מנחת כהן
* ה'תק"ע - רבי ברוך ב"ר יעקב שקלאוו דומ"ץ סלוצק ומח"ס עמודי שמים
* ה'תקפ"א - רבי שלמה ב"ר ארי' לייב יורבארגער פון ווילנא מח"ס באר שבע
כ"א אדר

נאר אין א פשוטן יאר.

טעג ווען כ"א אדר קען געפאלן:

## געשעענישן
* רבי אברהם אריה לייב קליין און רבי יוסף אייכלער, גבאי פונעם בעלזער רב, רבי אהרן רוקח, האט געגרינדעט ישיבת המתמידים אין ירושלים.

## געבוירן 
*  ה'תקס"ו - הרב משה שיק, אב"ד יערגין און חוסט, דער "מהר"ם שיק" (נפ' ה'תרל"ט)
*  ה'תרע"ח - ר' שלמה לארינץ, כנסת דעפוטאט און פארזיצער פונעם פינאנץ קאמיטעט
* ה'תרפ"ט (אדר א') - הרב מרדכי אליהו, רב און פוסק, און ספרדישער הויפט רב פון ישראל

## יארצייטן 
* ה'תפ"ח - רבי חנני' שאול ב"ר יעקב פון סאלאניקי מח"ס שו"ת מגן שאול
* ה'תקל"א - רבי לייב ב"ר אברהם פרנס מגיד אין ווילנע
*  ה'תקמ"ז - רבי אלימלך פון ליזשענסק, דער "נועם אלימלך"
* ה'תקפ"א - רבי דוד ב"ר צבי אפנהיים רב אין טעמעשוואר און מח"ס נחלת דוד
*  ה'תרל"ז - רבי אביגדור האלבערשטאם רב אין דוקלא, א ברודער פון צאנזער רב. 
* ה'תרמ"א - רבי מאיר ב"ר ברוך הלוי גרינפעלד דומ"ץ האדהאז מח"ס נר המאיר
*  ה'תרנ"ו - הרב יצחק אלחנן ספעקטאר, אב"ד קאוונע, מחבר פון ״באר יצחק״, ״נחל יצחק״, ״עץ פרי״ און ״מעין יצחק״
* ה'תרנ"ו - רבי ארי' לייב ב"ר ישראל סאלאנטער, רב אין ברעזין
* ה'תרס"ב - רבי יחיאל  מיכל הלוי עפשטיין, אב"ד נאווהארדאק, מחבר פון "ערוך השולחן" (געב' ה'תקפ"ט)
* ה'תרצ"ה - רבי אריה לייביש האלבערשטאם, רב אין גריבאוו און צאנז (געב' ה'תרי"ב)

## זעט אויך 
* כ"א אדר א'
* כ"א אדר ב'
י"ד אדר

* פורים

## יארצייטן 
* ה'תרע"א - רבי צבי אלימלך ב"ר ארי' בלייך רב אין לאבווא
* ה'תשמ"ב - הרב צבי יהודה קוק, ראש ישיבה פון  דער מרכז הרב ישיבה (געב' ה'תרנ"א)
* ה'תשנ"ה - הרב שמעון שװאב, רב פון קהל עדת ישורון און מחבר פון "מעין בית השואבה"

## זעט אויך 
* י"ד אדר א'
* י"ד אדר ב'
י"ג אדר

נאר אין א פשוטן יאר.

טעג ווען י"ג אדר קען  געפאלן:

 
* ווען דער טאג געפאלט מאנטיק, מיטוואך אדער דאנערשטיק, איז דער טאג אסתר תענית

אין די צייטן פון חז"ל האבן די וואס האבן געוואוינט אין דערפער ("בני כפרים") געהערט דאס מגילת אסתר ליינען דעם טאג אויב ער איז געפאלן מאנטאג אדער דאנערשטאג.
[קליין|200px|רבי [משה פיינשטיין]]
## יארצייטן 
*  ד'תתקע"ז - רבי יהודה החסיד, מחבר פון "ספר חסידים"
*  ה'תשמ"ו (אדר ב') - רבי משה פיינשטיין, פון די חשובסטע פוסקים אין די  פאראייניגטע שטאטן (געב' ה'תרנ"ה)

## זעט אויך 
* תענית אסתר
* י"ג אדר א'
* י"ג אדר ב'
ז' אדר

נאר אין א פשוטן יאר.

טעג ווען ז' אדר קען  געפאלן:

 
## געבוירן 
*  - משה רבינו
* ה'תרל"ד - הרב משה קליערס, אב"ד טבריה (נפטר ה'תרצ"ד)
* ה'תרנ"ה - רבי משה פיינשטיין, פון די חשובסטע פוסקים אין די  פאראייניגטע שטאטן (נפטר ה'תשמ"ו)
* ה'תשל"ח (אדר ב') - מנשה לוסטיג, קאָמיקער, אַקטיאָר

## יארצייטן
*  - משה רבינו
* ה'תמ"ג - רבי משה הכהן ראפאפארט רב אין טארנאפיל
*  ה'תקפ"א (אדר ב') - רבי יצחק אייזיק טויב, דער קאלעווער רבי
* ה'תר"ס - רבי מרדכי ישראל בערעגאווסקי רב אין ראדאמישלא
*  ה'תש"ג (אדר ב') - הרב אלטער יחזקאל אליהו הורוויץ הי"ד, אב"ד דזשיקאוו
*  ה'תשנ"ה (אדר א') - הרב חיים יעקב גאלדוויכט, ראש ישיבה פון כרם ביבנה (געב' ה'תרפ"ה)

## זעט אויך 
* ז' אדר א'
* ז' אדר ב'
לחיים

left|thumb|250px|מען געבט לחיים
**לחיים** איז א וווּנטש וואס מען זאגט ווען צוויי פריינד אדער מער טרינקען צוזאמען אלקאהאלישע געטראנקען (שארפע משקה).

ווען מען ווינטשט דעם צווייטן א לחיים, פירט מען זיך די גלעזער אויסשטעקן און זיי צוזאמען קלאפן איינער מיטן אנדערן, נאכער גיט מען א זוף. ביי עטליכע קרייזן ווי ביי די חסידים, פירט מען צו פריער געבן א זוף, און נאר דאן ווינטשן איינער דעם צווייטן א לחיים מיט אויפהייבן דעם גלעזל הייך אדער מיט זיך געבן אלבע הענט (נאר מיט די שפיץ פינגערס).

קאַטעגאָריע:ווונטשן
י"ז תמוז

* שבעה עשר בתמוז איז א יידישער פאסט-טאג
* דער ערשטער טאג פון די דריי וואכן (ביז תשעה באב)

## געשעענישן
* נח באפרייט די טויב צו דערגיין צי דער מבול האט געענדיגט
*  - משה רבנו קומט אראפ פון הר סיני און צעברעכט די ערשטע לוחות 
*  - די מויערן פון ירושלים ווערן דורכגעבראכן ביים בית שני דורך די רוימען און דער קרבן תמיד ווערט בטל

## געבוירן
* ה'תשי"ח – אביגדור ליבערמאן, היינטיקער פארטיידיקונגס מיניסטער פון ישראל

## יארצייטן 
* ה'תקט"ו – הרב יצחק הכהן ראפאפארט, מחבר פון „בתי כהונה"
* ה'תרמ"ו – הרב חיים צבי מאנהיימער, אב"ד אין אונגוואר, מחבר פון „עין הבדולח"
* ה'תשמ"ב – הרב שמעון ביטאן, דיין אין מארסיי
* ה'תש"ס – הרב שמואל יעקב ווײנברג, ראש ישיבה פון נר ישראל, באלטימאר
ניסן

**ניסן** איז דער ערשטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון **ניסן** (און דער זיבעטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי).

## קביעות - קאלענדאר 
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר , איז **ניסן** שטענדיג א פולער חודש : א חודש פון דרייסיג טעג.

ראש חודש **ניסן** איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון **ניסן**, וויבאלד אדר אדער אדר ב' איז שטענדיג א פארקערצטער חודש : ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.

דער ערשטער טאג פון חודש **ניסן** קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (**א ג ה ז**) זונטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, שבת.

### קאלענדאר פאר ניסן ווען דער ערשטער טאג געפאלט דינסטאג 

אין א נארמאל יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה בח"ג פשוטה)  אדער ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה זש"ג פשוטה); אויך אין אן עיבור־יאר ווען ר"ה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה הש"ג מעוברת) אדער ר"ה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה זח"ג מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג ניסן דינסטאג.

### קאלענדאר פאר ניסן ווען דער ערשטער טאג געפאלט שבת 

אין א נארמאל יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטיק און דאס יאר איז כסדרן (ד"ה הכ"ז פשוטה); אויך אין אן עיבור־יאר ווען ר"ה געפאלט מאנטיק און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה בש"ז מעוברת) אדער ר"ה געפאלט דינסטיק און דאס יאר איז כסדרן (ד"ה גכ"ז מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג ניסן שבת.

## דער נאמען פון חודש 
נישט אין דער תורה און אויך נישט אין נביאים ווערט דערמאנט די נעמען פון די חדשים, אין ירושלמי שטייט, די נעמען פון די חדשים האט מען מיט געברענגט פון גלות בבל (פון דער אראמישער שפראך), דערפאר געפינען מיר אין כתובים (עזרא, נחמיה, אסתר) יא דערמאנט פון די נעמען. מפרשים ערקלערין, פאר גלות בבל האט מען געריפן די חדשים אנדערע נעמען, דער בני יששכר שרייבט, די נעמען האט מען באקומען אויף בארג סיני, נאר זיי זענען געווען א בחינה פון תורה שבעל פה וואס מען האט נישט געמעגט שרייבן. 

דער נאמען פון חודש **ניסן** געפינען מיר שוין דערמאנט אין פסוק "בחדש בראשון הוא חדש **ניסן**" , דער בני יששכר שרייבט, אז דער נאמען נעמט זיך פון דעם ווארט **נס**, ווייל דער חודש איז פארבערייט פון אייביג אויף פאר ניסים ווי ס'שטייט "ליל שמורים הוא לד'" .

## דער אינהאלט פון חודש 
דער צירוף פון חודש **ניסן** גייט ארויס פון דער אנפאנג פון די ווערטער  **י**שמחי **ה**שמים **ו**תגל **ה**ארץ .

דער מזל פון **ניסן** ווערט אנגערופן טלה.

דער בני יששכר שרייבט, חודש **ניסן** איז דער **קעניג** פון די חדשים און ברענגט א רמז פון פסוק, "החדש בזה לכם **(מל"ך)** ראש חדשים" .

## זעט אויך 
* ברכת האילנות
* פרשת החודש
* שבת הגדול
* פסח

## רעפערענצען
תשרי

**תשרי** איז דער זיבעטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער ערשטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי).

## קביעות - קאלענדאר 
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז '**תשרי** שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.

ראש חודש **תשרי** איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון **תשרי**, וויבאלד אלול איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.

אין פסוק שטייט "תקעו בחדש שופר בכסה ליום חגנו" (תהלים פא. ד.), די גמרא דרשנט דעם פסוק חג שהחדש מתכסה בו , רש"י און פארשידענע בעלי תוספות ערקלערן אז דאס מיינט ראש השנה איז א יום טוב וואס דער חודש איז אין אים באהאלטן, אויף פארשידענע אנדערע ערקלערונגן:
* מען זעט נישט די לבנה.
* מען האט נישט מקריב געווען דעם קרבן שעיר פון ראש חודש.
* דער פסוק שרייבט נישט ארויס אז מען האט מקריב געווען דעם קרבן שעיר פון ראש חודש.
* מען דערמאנט נישט ראש חודש ביים דאווענען מוסף פון ראש השנה.
* "מתכסה" מיינט א פארבערייטע צייט, דער יו"ט ראש השנה איז פארבערייט צו זיין ראש חודש.

דער ערשטער טאג פון חודש **תשרי** קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (**ב ג ה ז**) מאנטיק, דינסטיק, דאנערשטיק, שבת. (ס'איז באקאנט דער לשון "לא **אד"ו** ראש")

[קליין|דער [הייליגסטער טאג ביי אידן פון יאר איז יום כיפור דעם צענטן טאג אין תשרי]]
## דער נאמען פון חודש 
אין פסוק ווערט דער חודש **תשרי ** אנגערופן **ירח האיתנים** (שטארק), ווי ס'שטייט: "ויקהלו אל המלך שלמה כל איש ישראל **בירח האיתנים** בחג" (מלכים א' ח. א.), די חז"ל ערקלערן דאס מיינט דער מאנאט וואס אין איר איז געבוירן די שטארקע פון די וועלט: די אבות - אברהם, יצחק, און יעקב.

## דער אינהאלט פון חודש 
דער צירוף פון חודש **תשרי** גייט ארויס פון דעם ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) וירא**ו** את**ה** שר**י** פרע**ה** (בראשית יב. טו.).

דער מזל פון **תשרי** ווערט אנגערופן תאומים.

## ימים טובים אין דעם חודש 
* א' תשרי און ב' תשרי איז ראש השנה.
* ט' תשרי איז ערב יום כיפור.
* י' תשרי איז יום כיפור.
* ט"ו תשרי איז דער ערשטער טאג יום טוב סוכות.
* ט"ז תשרי איז אין ארץ ישראל דער ערשטער טאג חול המועד סוכות, און אין חוץ לארץ דער צווייטער טאג יום טוב סוכות.
* י"ז תשרי, י"ח תשרי, י"ט תשרי, כ' תשרי, זענען חול המועד סוכות. 
* כ"א תשרי איז הושענא רבה.
* כ"ב תשרי איז שמיני עצרת. 
* כ"ג תשרי איז אין חוץ לארץ שמחת תורה.

## ספעציעלע טעג פון חודש אין חז"ל 
די ערשטע צען טעג פונעם חודש זענען די עשרת ימי תשובה.

ג' תשרי איז א פאסט טאג צום גדליה

## זעט אויך 
* עשרת ימי תשובה
* ראש השנה
* תשליך
* סליחות
* שלש עשרה מדות
* כפרות
* יום כיפור
* סוכות
* חול המועד
* שמיני עצרת
* שמחת תורה

## רעפערענצען
חשוון

**חשוון** איז דער אכטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער צווייטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי).

## קביעות - קאלענדאר
אויך נאכדעם וואס ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), קען **חשוון** זיין אמאל א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און אמאל א פארקערצטער חודש (חסר), א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.

ראש חודש **חשוון** איז שטענדיג צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון תשרי, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון **חשוון**, וויבאלד תשרי איז שטענדיג א פולער חודש (מלא): ער האט שטענדיג דרייסיג טעג.

דער ערשטער טאג פון חודש **חשוון** קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (**ב ד ה ז**) מאנטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, שבת. 

## דער נאמען פון חודש
אין פסוק ווערט דער חודש חשוון אנגעריפן ירח בול (מלכים א' ו. לח.)

חז"ל רופן דאס מרחשון. דאס ווארט שטאמט פון דער בבלישער שפראך וואס מיינט אכטער לבנה חודש. אידן האבן צוגעלייגט שיינע טעמים וואס איז פשט פון ווארט מר אויף חשוון; אז עס איז נישטא אין דעם חודש קיין אידישע ימים טובים, אדער אז עס איז מר מלשון א טראפ אז אין דעם חודש הייבט זיך אן רעגן.

מען זאגט נאך פון רבי'ן ר' בונם און אויך פונעם הייליגן ריזשינער אז מרחשון איז פון לשון „מרַחשוון שפוותיה" דאס איז תרגום לשון „די ליפן מורמלן" נאך די תפילות פון די הייליגע טעג. ביי חסידים האט מען געטיישט אז די עבודת ה' פון דעם חודש איז איבערצוקערן די נאמען פון מר חשוון צו רם חשוון. - פון מר: ביטערקייט צו רם: דערהויבענקייט.

## דער אינהאלט פון חודש
דער צירוף פון חודש **חשוון** גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) **ו**דבש **ה**יום **ה**זה **י**' (בראשית יב. טו.).

דער מזל פון **חשוון** ווערט אנגערופן עקרב.

## געשעענישן 
א' - ב' - ג' - ד' - ה' - ו' - ז' - ח' - ט' - י' - י"א - י"ב - י"ג - י"ד - ט"ו - ט"ז - י"ז - י"ח - י"ט - כ' - כ"א - כ"ב - כ"ג - כ"ד - כ"ה - כ"ו - כ"ז - כ"ח - כ"ט - ל'

## רעפערענצן
*
טבת

**טבת** איז דער צענטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער פערטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי). חודש טבת ווערט דערמאנט אין פסוק אלס צענטער חודש, "בחדש העשירי הוא חדש טבת" (אסתר ב. טז.).

## קביעות - קאלענדאר 
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז **טבת** שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.

ראש חודש **טבת** איז אמאל צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון כסלו, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון **טבת**, און אמאל נאָר איין טאג: דער ערשטער טאג פון **טבת**. ס'ווענדט זיך וויפיל טעג ס'איז דער פריערדיגער חודש: כסלו.

דער ערשטער טאג פון חודש **טבת** קען אויספאלן פינף טעג פון דער וואך: (**א ב ג ד ו**) זונטיק, מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, פרייטיק.

### קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט זונטאג 
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער בש"ה פשוטה אדער בש"ז מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דינסטאג (ד"ה אדער גכ"ה פשוטה אדער גכ"ז מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג טבת זונטאג.

### קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט מאנטאג 
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה הח"א מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג טבת דינסטאג.

### קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט דינסטאג 
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה כסידרן (ד"ה הכ"ז פשוטה) געפאלט דער ערשטער טאג טבת דינסטאג.

### קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט מיטוואך 
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער הש"א פשוטה אדער הש"ג מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער זח"א פשוטה אדער זח"ג מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג טבת מיטוואך.

### קאלענדאר פאר טבת ווען דער ערשטער טאג געפאלט פרייטאג 
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער בח"ג פשוטה אדער בח"ה מעוברת) , ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער זש"ג פשוטה אדער זש"ה מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג טבת פרייטאג.

## דער אינהאלט פון חודש 
דער צירוף פון חודש **טבת** גייט ארויס פון דעם ענדע פון די ווערטער (סופי תיבות) גדלו ל**ה** את**י** ונרוממ**ה** שמ**ו** יחדו (תהלים לד. ז.).

דער מזל פון **טבת** ווערט אנגערופן גדי.

## זעט אויך 
* חנוכה
* זאת חנוכה
* שובבים
* עשרה בטבת

## געשעענישן 
#עשרה בטבת האט זיך אנגעהויבן די באלאגערונג אויף ירושלים ביים ערשטען בית המקדש
#אסתר המלכה איז געווארן קעניגן

## רעפערענצן
כסלו

**כסלו** איז דער ניינטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער דריטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי).

## קביעות - קאלענדאר 
אויך נאכדעם וואס ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), קען **כסלו** זיין אמאל א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג, און אמאל א פארקערצטער חודש (חסר), א חודש פון ניין און צוואנציג טעג.

ראש חודש **כסלו** איז אמאל צוויי טעג: דער דרייסיגסטער טאג פון חשוון, און צומארגענס, דער ערשטער טאג פון **כסלו**, און אמאל נאָר איין טאג: דער ערשטער טאג פון **כסלו**. ס'ווענדט זיך וויפיל טעג ס'איז דער פריערדיגער חודש: חשוון.

דער ערשטער טאג פון חודש **כסלו** קען אויספאלן זעקס טעג פון דער וואך: (**א ב ג ד ה ו**) זונטיק, מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, פרייטיק. 

## דער אינהאלט פון חודש 
דער צירוף פון חודש **כסלו** גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) **ו**ירא **י**ושב **ה**ארץ **ה**כנעני (בראשית נ. יא.).

דער מזל פון **כסלו** ווערט אנגערופן קשת.

## זעט אויך 
*חנוכה

## געשעענישן 
* כ"ה כסלו הייבט זיך אן חנוכה

## רעפערענצען 
*
סיון

**סיון** איז דער דריטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער ניינטער חודש צו דער ציילונג פון יארן וועלכע ווערט געציילט פון תשרי).

## קביעות - קאלענדאר
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז **סיון** שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.

ראש חודש **סיון** איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון **סיון**, וויבאלד אייר איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.

דער ערשטער טאג פון חודש **סיון** קען נאר אויספאלן פיר טעג פון דער וואך: (**א ג ד ו**) זונטיק, דינסטיק, מיטוואך, פרייטיק.

ו' סיון איז געגעבן געווארן די תורה, אויפן בארג סיני (לויט די חכמים, אדער ז' סיון לויט ר' יוסי).

## דער אינהאלט פון חודש
דער צירוף פון חודש **סיון** גייט ארויס פון דער אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) **י**דותיו **ו**לצלע **ה**משכן **ה**שנית (שמות כו. יט. כ.).

דער מזל פון **סיון** ווערט אנגערופן תאומים.

## זעט אויך 
* שבועות

## רעפערענצן
ט"ו אדר

* פורים אין ירושלים—אין אנדער ערטער הייסט דער טאג שושן פורים

## היסטארישע געשעענישן
* אנגעהויבן בויען דעם מויער פון ירושלים דורך עזרא און נחמיה
*  ה'רנ"ב (אדר ב') - די קעניגין  איזאבעלא הייסט 150,000 יידישע בירגער זיך שמדן אדער גיין אין גלות
*  ה'תרע"ו (אדר ב') - אלבערט איינשטיין פובליקירט די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט

## געבוירן
*ה'תקצ"ז (אדר א') ー הרב אברהם אבא ווערנער רב ד**מחזיקי הדת** (נפטר ה'תרע"ג)
* ה'תרי"ג (אדר ב') ー הרב חיים הלוי סאלאווייטשיק, אב"ד בריסק (נפטר ה'תרע"ח)
* ה'תרכ"א ー מאיר דיזנגאף, דער ערשטער בירגערמייסטער פון תל אביב–יפו (נפטר ה'תרצ"ז)
*ה'תר"ס ー הרב יעקב יצחק הלוי רודערמאן רב פון באלטימאר
* ה'תרצ"ה (אדר ב') ー הרב משה צדקה, ראש ישיבת פורת יוסף

## יארצייטן
* ה'תמ"ג ー רבי אברהם אבלי הלוי גאמבינער, דער מגן אברהם אויף שולחן ערוך אורח חיים (געבוירן ה'שצ"ז)
* ה'תע"ב (אדר א') ー רבי צבי קיידאנאווער, מחבר  פון "קב הישר"
* ה'תשס"ה (אדר ב') ー הרב חיים הכהן קאמיל, ראש ישיבה אין אופקים
* ה'תשפ"ב (אדר ב') ー  הרב חיים קאניעווסקי, תלמיד חכם פון די גדולי הדור

## זעט אויך 
* ט"ו אדר א'
* ט"ו אדר ב'

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אדר
ט"ו טבת

די טעג ווען ט״ו טבת קען געפאלן זענען:

## געבוירן
* ה'תרפ"ח - הרב חיים קאניעווסקי, א גרויסער תלמיד חכם, פון די גדולי הדור
* ה'תשט"ו - קרנית פלוג, איז א ישראלישע עקאנאמיסט, און די אנפירערין פונעם באנק פון ישראל

## יארצייטן 
* ה'תקפ"ז – רבי רפאל פון בערשיד, תלמיד פון רבי פנחס קאריצער
* ה'תרפ"ג – רבי שמריה נח שניאורסאן,  קאפוסטער רבי
* ה'תשע"ז – מאיר בנאי, זינגער

## געשעענישן 
קאַטעגאָריע:טבת
ט"ו שבט

די טעג ווען ט"ו שבט קען געפאלן זענען:

* ט"ו בשבט איז ראש השנה לאילנות.

## געבוירן
* ה'תקמ"ח – הרב נחמיה גינזבורג הלוי פון דובראוונע, רב און פוסק, מחבר פון שו"ת ״דברי נחמיה״ (נפטר ה'תרי"ב)
* ה'תר"ח  –  רבי שלום היילפרין, וואסלויער רבי, (נפטר ה'תרצ"ט)
* ה'תרכ"ה – רבי משה יהודה לייב פרידמאן, ערשטער פאשקאנער רבי (נפטר ה'תש"ז)
* ה'תרמ"ח – רבי ירחמיאל אליהו באטשקא, גרינדער פון דער עץ חיים ישיבה אין מאנטרע, שווייץ

## יארצייטן 
* ה'תקפ"ג – הרב חיים מרדכי מרגליות, מחבר פון ״שערי תשובה״ (געב' בערך ה'תק"ם)
* ה'תרי"ב – הרב נחמיה גינזבורג הלוי פון דובראוונע, רב און פוסק, מחבר פון שו"ת ״דברי נחמיה״ (געבוירן ה'תקמ"ח)
* ה'תר"ס – יוסף זהבי-זלוטויאבאקא, איינער פון די גרינדער פון פתח תקווה
* ה'תרצ"ה – משה הנעמי-זינגער, א העברעישער פּאָעט און אַ ישראל-איבערזעצער

15
כ' טבת

## געשעענישן 
* - סנחריב מלך פון אשור איז געמארדעט דורך זיינע צוויי זין, אַדְרַמֶּלֶךְ און שַׂרְאֶצֶר.

## יארצייטן 
* ד'תתקס"ה - רמב"ם
* ה'תר"ם - רבי יעקב אבוחצירא (אביר יעקב), א גרויסער רב פון מאראקא, דער זיידע פון בבא סאלי.
* ה'תרע"ד - רבי שמחה ישכר בער האלבערשטאם, אב"ד ציעשינאוו

left|thumb|דער רמב"ם

קאַטעגאָריע:טבת
י"ח טבת

## געשעענישן 
## געבוירן 
* ה'תרפ"ה - רבי שלמה קארליבאך, קאמפאזיטאר און זינגער און תלמיד חכם
* ה'תר"ץ - שמואל (סמי) פלאטו שרון - איז געווען א ישראלדיקער ביזנעסמאן פילאנטראפ, און כנסת מיטגליד
* ה'תשי"ב - רבי יצחק יוסף ב"ר הרב עובדיה יוסף, איז דער **ראשון לציון**

## יארצייטן 
* ה'תר"א - הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, דער *בני יששכר*
* ה'תרכ"ו - רבי משה טווערסקי, מגיד פון קאריסטשאוו
* ה'תשל"ג - הרב אברהם יהושע העשל, אמעריקאנער ראביי און פילאסאף
* ה'תשס"ז - רבי אריה לייביש האלבערשטאם, זשמידראגדער רבי, מחבר פון  "אריה שאג"

קאַטעגאָריע:טבת
ב' שבט

די טעג ווען ב' שבט קען געפאלן זענען:

## געבוירן 
* אשר בן יעקב, (ויש אומרים כ' שבט)
## יארצייטן 
* אשר בן יעקב
* ה'תק"ס - רבי זושא פון אניפאלי (געב' ה'תס"ה)
כ"ד טבת

## געשעענישן 
* ה'תקצ"ז - אן ערדציטערניש האט חרוב געמאכט צפת און אויך אנדערע ערטער אין גליל.

## יארצייטן 
* ה'תע"ט - הרב נפתלי כ"ץ, מחבר פון "סמיכת חכמים"
* ה'תקע"ג - הרה"צ שניאור זלמן פון לאדי דער אלטער רבי פון חב"ד און בעל התניא און שלחן ערוך הרב
* ה'תרפ"ו - הרה"צ רבי שמואל בארנשטיין, מחבר פון "שם משמואל", דער צווייטער סאכאסטשאווער רבי
* ה'תשי"ד - הרב אליהו אליעזר דעסלער, גרינדער פון גייטסהעד כולל און משגיח אין דער פאנאוועזשער ישיבה, מחבר פון "מכתב מאליהו"
* ה'תשמ"ז - רבי משה מרדכי בידערמן, לעלאווער רבי
* רבי ישראל אריה מרגליות, פרעמישלאנער רבי אין לאנדאן

קאַטעגאָריע:טבת
ה' שבט

## געשעענישן
* די זקנים אין די טעג פון יהושע זענען נפטר געווארן (לויט שו"ע או"ח תקפ סעיף ב)
## געבוירן
## יארצייטן
* ה'תרס"ה - רבי יהודה אריה לייב אלטער פֿון גער, דער *שפת אמת*
* ה'תרע"ג - הרב חיים ישעיה הכהן (ר' ישעיה'לע ראחעווער) מחבר פון "מסגרת השולחן" און נאך ספרים
* ה'תרע"ז - הרב אברהם אליעזר אַלפערשטיין' אַ ליטוויש-אַמעריקאַנער רב און ראש ישיבה פון ישיבת רבינו יצחק אלחנן
* ה'תש"ם - הרב שלמה זלמן פרידמאן, אב"ד ראחאוו און לוגאנא
י' שבט

די טעג ווען י' שבט קען געפאלן זענען:

## געבוירן 
* ה'תרפ"ג – אברהם זכאי, א  גענעראל אין פלמ"ח

## יארצייטן 
* ה'תקמ"ב – רבי שלום שרעבי מזרחי, פון תימן, ראש ישיבת המקובלים **בית אל** אין ירושלים, גערופן **הרש"ש** (געבוירן ה'ת"פ)
* ה'תש"ה – הרב ישכר שלמה טייכטאל, דער ראב"ד פון פישטיאן טשעכאסלאוואקיי, און דער מחבר פונעם ספר שו"ת "משנת שכיר" און ספר אם הבנים שמחה (געבוירן ה'תרמ"ה)
* ה'תש"י – רבי יוסף יצחק שניאורסאהן, גערופן **המהריי"צ**, זעקסטער אדמו"ר פון ליובאוויטש (געבוירן '''ה'תר"ם''')
* ה'תשי"ב – רבי יצחק אייזיק שער פון בני ברק, ראש ישיבה פון דער סלאבאדקער ישיבה (געבוירן ה'תרמ"ה)
* ה'תשע"ד – אריאל שרון, אָדער **אַריק שאַראָן,** עלפֿטער פרעמיער מיניסטער פון ישׂראל (געבוירן ה'תרפ"ח)

## הערות
א' תשרי

'''א' תשרי''' איז דער ערשטער טאג פונעם יאר. די יידן פייערן אין דעם טאג ראש השנה.

* דער ערשטער טאג פון די עשרת ימי תשובה.

## היסטארישע געשעענישן
* ה'תרפ"ד - מען האט אנגעהויבן לערנען דעם דף היומי

## געבוירן 
* א' - אדם הראשון יציר כפיו של הקב"ה באשאפן לדעת רבי אליעזר
* א' תתקנ"ט - שרה אמנו, דער ערשטער פון די פיר מוטערס
* ה'תשכ"א - יצחק הערצאג, פארזיצער פון דער יידישער אגענטור

## יארצייטן
*  - רבי אמנון פון מיינץ, וואס האט פארשפרייט דעם פיוט "ונתנה תוקף"
* ה'תר"ם - רבי מאיר לייבוש בן יחיאל מיכל מלבי"ם, רב און מפרש פון תנ"ך (געב' ה'תקס"ט)
* ה'תרע"ד - רבי יעקב דוד ווילאווסקי, דער רידב"ז
* ה'תרצ"ו - רבי יצחק מאיר העשל, קאפיטשיניצער רבי

קאַטעגאָריע:טעג אין יידישן לוח
ב' תשרי

'''ב' תשרי''' איז דער צווייטער טאג ראש השנה, און דער צווייטער טאג פון די עשרת ימי תשובה.

## געשעענישן
* דער זיבעטער טאג פון מעשה בראשית, דער ערשטער שבת (לויט רבי אליעזר)

## יארצייטן
* ה'תרפ"ב - רבי ישראל פערלאוו- דער "ינוקא" פון סטאלין (געב' ה'תרכ"ט)
ד' תשרי

דער פערטער טאג פון די עשרת ימי תשובה. ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג, ווערט צום גדליה נדחה צו זונטאג ד' תשרי.

## היסטארישע געשעענישן
* ה'ת"ש - דער סאוועטן פארבאנד אינוואדירט פוילן

## יארצייטן
* ה'תק"ח - רבי צבי הירש אשכנזי האלבערשטאט, מחבר פון „כוס ישועות"
* ה'תקפ"א – הרב אברהם דאנציג, מחבר פון *חיי אדם*
ג' תשרי

'''ג' תשרי''' איז געווענליך צום גדליה סיידן עס געפאלט שבת דאן ווערט דער תענית אפגעשטופט אויף זונטאג, און איז דער דריטער טאג פון די עשרת ימי תשובה.
די טעג ווען ג' תשרי קען געפאלן:

## געבוירן
* ה'תקנ"ז - רבי ישראל פון רוזשין, גרינדער פון דעם רוזשינער חסידות (נפטר ה'תרי"א).

## יארצייטן 
*  - גדליהו בן אחיקם
* ה'תמ"ג - הרב אברהם אבלי הלוי פון גאמבין, מחבר פונעם "**מגן אברהם**" אויף שולחן ערוך אורח חיים (געב' ה'שצ"ז)
* ה'תר"ח - הרב זעקל לייב ווארמזער, דער מיכלשטאטער בעל שם 
* ה'תרכ"א - הרב ישראל ליפשיץ, רב אין דאנציג, מחבר פון "**תפארת ישראל**" אויף משניות
* ה'תשי"ז - הרב אפרים הכהן, ראש ישיבה פון פורת יוסף
ה' תשרי

## יידישער קאלענדאר
* דער פינפטער טאג פון די עשרת ימי תשובה

## היסטארישע געשעענישן
קליין|250px|דער באן קיין  ירושלים אין נחל רפאים
* ה'תרנ"ג – אנהייב פון דער באן אין ארץ ישראל. געווידמעט די ערשטע ליניע צווישן יפו און ירושלים. איר לענג איז געווען 82 ק"מ און די נסיעה האט געדויערט 3 שעה'ן מיט 50 מינוט

## געבוירן 
*  - נפתלי דער זעקסטער זון פון יעקב אבינו
ז' תשרי

*דער זיבעטער טאג פון די עשרת ימי תשובה
## געבוירן
*  - זבולן זון פון  יעקב אבינו

## יארצייטן
*  - זבולן זון פון יעקב אבינו
ו' תשרי

דער זעקסטער טאג פון די עשרת ימי תשובה
## געבוירן
* ה'תרע"ו – רבי ברוך ראבינאוויטש, אדמו"ר ממונקאטש (געב׳ ה'תרע"ה)

## יארצייטן
* ה'תקע"ב – דער שפאלער זיידע
ח' תשרי

## יארצייטן
* ה'תקצ"ג - רבי נח, לעכאוויטשער רבי
* ה'ת"ש - רבי שלמה בנציון טווערסקי, טשערנאבלער רבי (געב' תר"ל)