open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
אדא

**אַדאַ** (סערביש: *Ада*, *Ada*; אונגאריש: *Ada*) איז א שטעטל אין וואויוואדינע פראווינץ, סערביע, נאענט צום טיסא טייך, 11 ק"מ צפון פון פעטראוואסעלע, און 16 ק"מ דרום פון זענטא. דאס שטעטל האט א באפעלקערונג פון 10,546, 77% פון זיי אונגארישע.

די ייִדישע קהילה פון אַדאַ איז געגרינדעט געווארן אין 1790. אין 1869, די קהילה האָט געגרינדעט אַ שול אין צענטרום פון שטאט.
יידען האבן געהאט פילע גרויס פירמע אין אדא, צום ביישפיל דער מיל פון דער מילנער הובערט.
אין תרפ"א האבן געוואוינט דארטן 371 יידן.
אין די יארן פארן קריג איז דארטן געווען רב הרב יעקב (היילברוין) בעמח"ס שו"ת מגילת סדרים, זון פון אמאליגן זענטער רב הרב יצחק היילברוין (היילפרין), ער איז אומגעקומען ווען עס איז געווען דארטן אומרוען אין שנת תר"ט (לערך א הונדערט זעכציג יאר צוריק) און עס איז איבערגעבליבן פון אים שיינע דורות צווישן זיי די באקאנטע משפחת היילברוין.

אין די יארן פאר דער צווייטער וועלט-מלחמה איז געווען רבי חיים הערש פרידמאן דער שוחט אין אַדאַ. ר' חיים הערש פרידמאן איז געהרגעט געווארן דורך די נאציס, קורץ פאר די מלחמה האט זיך געענדיקט. 
 

## רעפערענצן 
## וועבלינקען
*אונגעריש-יידיש ענציקלאפעדיע (Magyar zsidó lexikon), בלאט 7, "Ada".
*מעדיע וועגן אדא אויף וויקיקאמאנס
* רשימת פון יידישע קרבנות פון אדא,  די דאטאבעיס פון יד ושם
* Aleksandra Terzić ,Željko Bjeljac,The extermination of jewish population and heritage in BAČKA region of ap vojvodina-serbia 
* יידן פון 'באטשקע' , אויף "יד ושם" וועבזייטל
* דאס דענקמאל פאר די צווייטע וועלט קריג קרבנות פון אדא,  די דאטנבאזע פון יד ושם

קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין סערביע
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
פאל-שירעם בריגאדיע

די ישראלדיקע **פאל-שירעם בריגאדע**, געגרינדעט אין 1955, איז צאמגעשמאלצן געווארן, פונעם 101טן איינהייט פון אריק שרון, און אנדערע רעגימענטן.

זיי האבן טיילגענומען אין אלע מלחמות, וואס זענען אריבער אויף ישראל, אבער בלויז איינמאל אלס פאראשוטיסטן, אין דער סיני מלחמה, ווען זיי האבן איינגענומען דעם מיטלע פאס אינעם סיני האלבאינדזל, היינט ווערן זיי פארעכנט אלס געהעריגע פוסגייער סאלדאטן.

צו ווערן א זעלנער אינעם בריגאדע, מוז מען דורכגיין א פיזישע טעסט, פאר צוויי טעג פון אינטענסיווע לויפן, און אנדערע אקטיוויטעטן.

די בריגאדע גייט אין רויט ברוינע שיך, א רויטן בערעט, און מיט א פאסיק אויפן העמד, און אנדערש ווי אלע זעלנער, דאס העמד אינדרויסן, און זייער סימן, א שלאנג מיט פליגל.

קאטעגאריע:צה"ל
מיין טאטע'ס שטוב

|קליין|150px
'''מיין טאטע'ס שטוב''' (העברעיש: בית אבי) איז אן ישראלישער קורצפילם (פירציג מינוט לאנג) אין די יידישע שפראך, געשאפן פון רעזשיסאר דני ראזנעבערג אלס אבשלוס-ארבייט וועהרענד זיין שטודיע אין די סעם שפיגעל שולע פאר קינעמאטאגראפי און טעלעוויזיע. "מיין טאטע'ס שטוב" איז איינער פון די וייניקע יידיש-שפראך פילמען וואס זינד געמאכט געווען זייט די 1940ער יארן. די שוישפילער רעדן אין די לאדזשער אקצענט. בארימטע אקטיארן איתי טיראן און מיקי לאון האבן געשפילט די הויפט-כאראקטער; זי האבן געלערנט יידיש ספעציאל פאר די ראלע. דער דזשורנאליסט, שרייבער און געבארענער לאדזשער משה סחר  האט געדינט אלס לעהרר און בעראטער. דער פילם איז פראדוצירט געווען פון ה'תשס"ה ביז ה'תשס"ז, און ערשט געצייגט אם י"ח אב ה'תשס"ח, אין די ירושלים פילם פעסטיוואל. דער ישראלישער קאנאל 10 האט אים אויסגעשטראלט אם יום ראשון של פסח ה'תשס"ט.

די געשיכטע האנדעלט פון לאלעק (איתי טיראן), א חורבן איבערלעבער וואס האט געקאמען נאך ארץ ישראל וועהרענד די אומאפהענגיקייט מלחמה צו זוכן זיינע קרובים, וואס לעבען אין חיפה. ער איז זאפארט איינגעצאגן אינס ארמיי און געשיקט קיין א ווייטע שטעלונג אין די מדבר, אפילו וואס ער רעדט קיין העברעיש און פארשטייט גארנישט איבער די מלחמה אדער וואס מ'ווילט פון איהם. דארט טרעפט ער זיין נייער בעפעהלסהאבר, מינץ (מיקי לאון), אויך אן איבערלעבער. די ביידע זינד אליין; אין די ארט ס'דו קיין אנדערע מענטשען, וייל די אראבער וואס האבן געלעבט דארט זינד אוועק. מינץ באמיהט זיך צו זעהען אויס ווי א "צבר", נישט א גלותניק, און פארזוכט אויך לאלעק צו פארענדערן אזוי.
 
## װעבינקען 
*די גאנצע פילם אויף דעם סעם שפיגעל אפיציאלער קאנאל אין יו-טיוב.
* "ענדערן מיין טאטנס הויז" פילם אין YOUTUBE

קאטעגאריע:דראמא
קאטעגאריע:ישראל פילמען
חנוך העניך הכהן לעווין

**רבי חנוך העניך הכהן לעווין (שאַטין)** (ה'תקנ"ח – י"ח אדר ב' ה'תר"ל) רבי אין אלעקסאנדער.

## אפשטאם 
**רבי העניך** איז געבוירן אין לוטאמירסק אין יאר ה'תקנ"ח צו זיין פאטער הרב **פנחס הכהן לעווין** פון לוטאמירסק, און צו זיין מוטער מרת **שרה חנה שאטען**.

## רבנות 
נאך זיין חתונה וואוינענדיג אין פרשיסחא איז **רבי העניך** געווארן צוגעצויגן צו דעם ייד הקדוש, נאכהער איז ער געווארן פון די גרויסע תלמידים פון הרב שמחה בונם פון פרשיסחא נאכהער איז ער געווארן פון די תלמידים פון דעם קאצקער רבין. נאך זיין פטירה איז **רבי העניך** געווארן פון די אנהענגער פון חידושי הרי"ם כאטש **רבי העניך** איז געווען עלטער פון אים.

**רבי העניך** איז געווען רב אין נאווידוואר און אין פראזשניץ, נאכהער האט ער זיך געצויגן קיין אלעקסאנדער, אין יאר ה'תרכ"ו נאך דער פטירה פון חידושי הרי"ם האבן די חסידים אויפגענומען **רבי העניך** אלס רבין, און ער האט אנגעפירט זיין רביסטעווע אין אלעקסאנדער.

## הסתלקות 
**רבי העניך** איז נפטר געווארן י"ח אדר ב' ה'תר"ל. 

## פאמיליע 
**רבי העניך** האט געהייראט א טאכטער פון הנגיד הרב **יעקב יעקיל פון פרשיסחא**. זייערע קינדער:

* הרב **יחיאל אפרים פישל הכהן לעווין** ( - י"ד אב|י"ד מנחם אב) פון מאלעניץ.
** מרת **פערל בינה** די ווייב פון הרב **יצחק פלאקסער** פון קארעוו
** הרב **פנחס יעקב הכהן לעווין** ( - י"ב טבת ה'תרס"א)
** מרת **ברכה**
** מרת **מלכה**
** מרת **יוכבד**
** הרב **מנחם מענדל הכהן לעווין**, פון דזשאראוו
** מרת **שיינדל רבקה**
** מרת **שרה חנטשא**

* מרת **ברכה שפרה מרים** 

* מרת **צפורה**

## זיינע ספרים 
* חשבה לטובה

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:פוילישע אדמורי"ם

קאַטעגאָריע:כהנים
ישראל יצחק קאליש

**רבי ישראל יצחק קאליש** (ה'תקל"ט - כ"ב ניסן ה'תר"ח), רבי אין ווארקע, באקאנט אלס דער **אלטער ווארקער רבי**, אדער ביי זיין נאמען רבי איציקל ווארקער, איז געווען דער גרינדער פונעם ווארקער הויף.

## אפשטאם
**רבי יצחק** איז געבוירן אין זאלאשין, לעבן קאליש, אין יאר ה'תקל"ט, צו זיין פאטער הרב **שמעון קאליש** א זון פון הרב יצחק קאליש. און צו זיין מוטער מרת **יוטא**. א רבנישע פאמיליע אפשטאמענדיג פון הרב **מרדכי יפה** "דער לבוש".

## רבנות
נאך זיין חתונה איז **רבי יצחק** געווארן פון די תלמידים פון הרב דוד פון לעלאוו, וועלכער האט אים צוגעברענגט צו דעם חוזה פון לובלין, דארט איז ער געווארן פון די אנהענגער פון ייד הקדוש.

אין יאר ה'תקע"ה נאך דער פטירה פון זיינע רבי'ס איז **רבי יצחק** געווארן פון די גרויסע תלמידים פון הרב שמחה בונם פון פרשיסחא, נאך דער פטירה פון רבי אברהם דער זון פון רבי שמחה בונם איז **רבי יצחק** אריבער קיין ווארקא און דארט אויפגעשטעלט זיין חסידישן הויף מיט טויזנטער תלמידים און אנהענגער. 

**רבי יצחק** איז נפטר געווארן אחרון של פסח ה'תר"ח. 

## זיינע תלמידים
פון זיינע תלמידים: 

* רבי יעקב אריה פון ראדזימין
* רבי שרגא פייוול פון גריצא
* רבי דוב בעריש פון ביאלה
* רבי יחיאל פון אלכסנדר
* רבי יהושע'לע פון קוטנא

## פאמיליע
איו עלטער פון פערצען יאר האט **רבי יצחק** געהייראט מרת **רחל** א טאכטער פון הרב מאיר פון זשאריק. זייערע קינדער:

* הרב **יעקב דוד קאליש** ( - ד' כסליו ה'תרל"ח), רבי אין אמשינאוו.

* הרב **מרדכי מנחם מענדל קאליש** ( - ט"ז סיון ה'תרכ"ח), ממלא מקום פון פאטער, דער יונגער ווארקער רבי.

* מרת **צפורה**, די ווייב פון הרב **צבי מרדכי באנהארד**

* מרת **דבורה**, די ווייב פון הרב **אהרן זאקהיים** פון נאדערזין

* מרת **שרה חוה**, די ווייב פון הרב **ישראל צבי** רב אין ביאלאבזשעג 

* מרת **בלומא** די ווייב  בזיווג ראשון פון הרב **אברהם מושקאט**.

## רעפערענצן
קאליש
קאַטעגאָריע:ווארקא
אספירין

[קליין|200px|*[באיער* האט די עקסקלוסיווע רעכט דאס צו פארקויפן אין די פאראייניגטע שטאטן]]
**אספירין** (Aspirin או Acetylsalicylic acid) איז דער ערשטער מערסטער באוואוסטער און מערסטער פארקויפטער דראג רפואה פון אלע צייטן. 
עס ווערט גענוצט פאר פיבער, און אלע אנדערע שמערצן און ווייטאגן, און בכלל קעגן אנצינדונגען אינעם קערפער.

דער אספירין איז באצייכענט אלס דער גרונד שטיין פון מאדערנע אפטייקעריי אינדוסטריע.

צוליב דעם אנטי-בלוט-קלאט אפעקט, איז עס געזונט פאר אפהאלטן בעפאר, און אויסהיילן נאך, הארץ אטאקעס. עס האט אבער אויך זייט-עפעקטס און קען שאפן בויך אולקוסן.

קאַטעגאָריע:מעדיקאמענטן
גראד (טעמפעראטור)

א **גראַד** אדער **שטאַפל** איז דער איינצהייט מיט וואס מען מעסט טעמפעראטור. מען ניצט דעם סימבאל **°** צוזאמען מיט דער ערשטער אות פונעם נאמען פון דער סקאלע, למשל “C°” פאר גראד צעלזיוס (*Celsius*). וואס העכער דער נומער וואס הייסער עס איז.

די עיקר סיסטעמען פון מעסטן טעמפעראטור זענען **צעלזיוס** און **פֿאַרנהייט**; וויסנשאפטלער ניצן די **קעלווין** סקאלע. 

## טעמפעראטור סקאלעס געמאסטן אין גראד 
פארשפרייטע סקאלעס וואס מעסטן טעמפעראטור אין גראד זענען:
* צעלזיוס (C°)
* קעלווין (K), וואס ניצט די צעלזיוס סקאלע, צוגעפאסט אז 0 קעלווין איז גלייך צו אבסאלוט נול.
* פֿאַרנהייט (F°)

## פארגלייכונגען 
* קאכפונקט פון וואסער: ‎100.0&nbsp;°C / 212.0&nbsp;°F
* שמעלצפונקט פון אייז: ‎ 0.0&nbsp;°C / 32.0&nbsp;°F
* מענטשלעכער קערפער טעמפעראטור: ‎ 37.0&nbsp;°C / 98.6&nbsp;°F
* צימער טעמפעראטור: ‎ 20 - 25&nbsp;°C / 68 - 77&nbsp;°F

קאַטעגאָריע:מאס
קאַטעגאָריע:פיזיק
כוסיין קעניג פון יארדאניע

**כוסיין קעניג פון יארדאניע** (געבוירן ה'תרצ"ו - ה'תשנ"ט ; 1935 - 1999) איז געווען קעניג פון יארדאניע זייט ה'תשי"ב (1952) ביז זיין שטארבן.

ער איז געווארן קעניג א יאר נאכן אטענטאט אויף זיין זיידן, אבדאללא קעניג פון יארדאניע, אין הר הבית.

אנהייב איז זיין טאטע טאלאל געווען קעניג, אבער מען האט אנטדעקט ביי אים א כראנישע קרענק, און ער האט רעזיגנירט.

ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה האט ער אטאקירט ישראל, און ישראל האט איינגענומען מזרח ירושלים, און די מערב ברעג, וואס איז ביז דעמאלט געווען אונטערן הערשאפט פון יארדאניע.

אין 1970 האט ער אונטערגענומען אן אפעראציע קעגן דער פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע, ווי דאס יארדענע מיליטער האט אומגעברענגט, צענדליקע טויזנטער פאלעסטינער, און די איבריגע טעראריסטן זענען אנטלאפן קיין לבנון, עס איז פארגעקומען אין סעפטעמבער, דערפאר רופט מען דעם סעפטעמבער, די שווארצע סעפטעמבער.

ביי דער יום כיפור מלחמה האט ער געווארנט ישראל, אבער זייענדיק געצווינגען צוצושטיין מיט די אנדערע אראבישע לענדער, האט ער זיך אנגעשלאסן אינעם קריג. אבער נישט פון יארדאניען טעריטאריע.
    
ער האט געמאכט שלום מיט דער מדינת ישראל אין יאר 1994. אין 1999 איז ער קראנק געווען אויף דער ביטערער מחלה, און געווען אין א שפיטאל אין מינעסאטע, און האט געגוססט א וואך צייט ביז ער איז געשטארבן. 

זיין זון אבדאללא דער צווייטער, האט אים איבערגענומען אלס קעניג פון יארדאניע.

קאַטעגאָריע:מלכים
קאַטעגאָריע:יארדאניע
פייל

צי מיינט איר א קאמפיוטער פייל?
קליין|א פייל און בויגן.
א **פֿײַל** איז שטעקן מיט א שארפן שפיץ וואס מען שיסט פון א בויגן. אמאליגע צייטן פלעגט מען ניצן א פייל און בויגן צו פירן מלחמות. מען מאכט די פייל פון האלץ, באמבו אדער א ראָר; היינט מאכט מען אויך פון אלומיניום.

איינער וואס שיסט פיילן הייסט א פיילן־בויגער. ער האלט זיינע פיילן אין א פיילנטאש.
## אידישקייט 
אין ל"ג בעומר שיסן די קינדער און די אדמורי"ם א פייל מיט א בויגן.
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:געווער
לובלין

**לובלין** (פויליש: *Lublin*, אוקרייניש: *Люблін*, ליטוויש: *Liublinas*, רוסיש: *Люблин*) איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין פוילן. זי איז די הויפטשטאט פון דער לובלינער וואויוואדעשאפט מיט א באפעלקערונג פון 355,954 (2004). לובלין איז די גרעסטע שטאט אין פוילן מזרח פונעם ווייסל טייך.

**לובלין** איז אן אלטע פוילישע שטאט, וואס האט עטליכע מאל געדינט, אלץ פוילנס צייטווייליגע הויפטשטאט, איר באפעלקערונג איז א געשאצטע 350,000.

## היסטאריע 
די שטאט איז שוין געשטאנען אינעם 13טן יארהונדערט, אבער פון אנהייב, זענען יידן נישט ערלויבט געווען צו וווינען, אין דער שטאט זעלבסט, אבער ווען דער ערלויבעניש איז געגעבן געווארן, איז לובלין געווארן א יידישער צענטער. דער מהרש"ל האט דארט געוווינט, און ביזן חורבן איז דארט געווען, א גרויסע יידישע קהילה. ישיבת חכמי לובלין, מיטן אנפירערשאפט פון הרב מאיר שפירא, פון די גרעסטע, און מערסט באקאנטע ישיבה אין פוילן איידער דעם חורבן.

## ביים חורבן 
ווען די נאציס זענען אריינגעקומען קיין לובלין, האבן דארט געוווינט ארום 40,000 יידן, דער אלגעמיינער באפעלקערונג איז געווען אומגעפער 150,000 איינוווינער, די נאציס האבן אומגעברענגט די יידן, ווי אלע אנדערע פוילישע שטעט אין דערפער, ווי זיי זענען אנגעקומען, סמערהייט יידן זענען אומגעקומען אין מיידאנעק.

## די יידישע היסטאריע 
פאר יידן איז לובלין געווען גאר א צענטראלע שטאט, ביי חסידים ספעציעל, דער חוזה פון לובלין, און הרב עזריאל הורוויץ מיטן צונאמען דער אייזערנער קאפ, און נאך א סאך גדולים און רביס, האבן געוווינט אין לובלין.

## צווילינג שטעט
לובלין האט די צווילינג שטעט:

## וועבלינקען 
## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
יעקב יוסף פון אוסטראה

**רבי יעקב יוסף** ( – כ' תשרי ה'תקנ"א) מגיד אין אוסטראה.

## אפשטאם
**רבי יעקב יוסף** איז געבוירן צו זיין פאטער הרב **יהודה לייב** מגיד אין אוסטראה.

## רבנות
**רבי יעקב יוסף** איז געווען פון די אנגעזעהנע תלמידים פון מעזריטשער מגיד, און ער איז געווארן דער ממלא מקום פון פאטער, מגיד אין אוסטראה. 

## הסתלקות 
**רבי יעקב יוסף** איז נפטר געווארן דעם פערטען טאג חול המועד סוכות כ' תשרי ה'תקנ"א. 

## פאמיליע 
זיינע קינדער:

* הרב **אליקים געציל** ( - כ"ו אלול ה'תקפ"ד)

* הרב **פנחס** ( - כ"ב כסליו ה'תקס"ו)

* הרב **יהודה לייב ייבין**, פון בארדיטשוב

* מרת **יענטע**

## זיינע ספרים 
* רב ייב"י

* מורא מקדש

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:אדמורי"ם
ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך

קליין|מ'שרייבט אונטער
דער **ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך**, איז דער אפמאך צווישן נאצי דייטשלאנד, און סאוויעטן פארבאנד מיט רוסלאנד, אונטער געשריבן אין יאר 1939, ערב די צווייטע וועלט מלחמה.

אונטער געשריבן, דורך די צוויי אויסערן מיניסטארן, פון די אויבן דערמאנטע צוויי לענדער, יאאכים פאן ריבענטראפ, און זיין רוסישער קאלעגע וויאטשעסלאוו מאלאטאוו.

צווישן אנדערע, ווערט דארט אונטערגעשריבן א נישט אגרעסיע אפמאך צווישן די צוויי לענדער, אן אפמאך וואס האט אנגעהאלטן ביז 1941, ווען דייטשלאנד האט אטאקירט רוסלאנד, אין אפעראציע בארבאראסע.

ווי אויך איז דער צוטיילונג פון פוילן באהאנדעלט געווארן ביים אפמאך.

קאַטעגאָריע:צווייטע וועלט מלחמה
קאַטעגאָריע:אפמאכן
ליסטע פון שטעט און שטעטלעך אין פוילן

לינקס|250px|מאפע פון פוילן
דער דאזיגער בלאט וועט זיין א רשימה פון אלע שטעט און שטעטלעך אין פוילן, אויך א טאבעלע פון די גרעסטע פוילישע שטעט. צום באמערקן, די פוילישע סיסטעם פון אדמיניסטראציע מאכט נישט קיין אונטערשיט צווישן שטעט און שטעטלעך.

אום 1טן יאנואר 2009 זענען געווען אין פוילן 897 שטעט. 

## גרעסטע שטעט לויט גרייס 
וואויוואדעשאפט הויפטשטעט ווערן געצייכנט **דיק**.
באיער

**באַיער אקציעס געזעלשאפט** איז א דייטשע כעמיקאליע און אפטייקעריי פירמע געגרינדעט אין בארמען, דייטשלאנד אין 1863. היינט איז זי הויפטקווארטירט אין לעווערקוסן, נארד ריין-וועסטפאליע, דייטשלאנד. זי איז באוואוסט פאר איר ארגינעלער מארקע פון אספירין. באיער איז די דריטע גרעסטע פֿארמאצעווטיקאלע פירמע אין דער וועלט.

## היסטאריע 
[קליין|225px|רעקלאמע פאר [אספירין, העראין, ליצעטאל, סאלעפען]]
**באיער** איז געגרינדער אין בארמען (היינט א טייל פון וואופערטאל), דייטשלאנד אין 1863 דורך פרידריך באיער און זיין שותף, יאהאַן פרידריך וועסקאט.

באיער'ס ערשטער הויפט פראדוקט איז געווען אַצעטלסאַליצילישער זויער (ווער דער פראנצויזישער כעמיקער שארל פרעדעריק גערהארט האט ערשט אנטדעקט אין 1853), א מאדיפיצירונג פון סאַליצילישער זויער אדער סאליצין, א פאלקס־רפואה וואס מען טרעפט אין דער קארע פונעם ווערבע בוים.

קאַטעגאָריע:פירמעס
בלאט

קליין|200px|א בלאט פון א בוים מיט זיין שטענגל
א **בלאַט** זה קללונת נחמדה איז אן ארגאן פון א פלאנץ וואס וואקסט איבער דער ערד, און זיין עיקר צוועק איז אבסארבירן ליכט אינעם פראצעס פון פאטאסינטעז. א וואקסנדיגער בלאט איז באהאפטן צום פלאנץ מיט א שטענגל.

בלעטער האבן אסאך פארשידענע פארעמען.

רוב פלאנצן האבן גרינע בלעטער, אבער טייל פלאנצן האבן אנדערע פארבן, למשל זיי הייבן אן רויט, און שפעטער ווערן זיי גרין. דעריבער זענען רוב בלעטער גרין ווייל זיי אנטהאלטן קלאראפֿיל. דורך דעם קריגט דער פלאנץ ענערגיע.

בדרך כלל דער טייל פונעם פלאנץ וואס מענטשן, בעלי חיים און פייגל עסן איז דעם בלאט.

## אנאטאמיע 
דער בלאט האט עטלעכע טיילן:
* די עפידערמיס - א געוועב פון דורכזיכטיקע צעלן צוגעלאנטשט מיט אנאנד.
* קוטיקולא – א שיכט פארהעלטמעסיק פארמאכט צו וואסער און גאזן, וואס פארמיידט וואסער אויסוועפן פונעם בלאט.

קאַטעגאָריע:באטאניק
נאטריום

250px|לינקס
קליין|נאטריום
**נאַטריום** איז אַ מעטאלישער עלעמענט, מיט סימבאָל **Na**. זײַן אַטאָם־מאָס איז 23 און זײַן אַטאָם־נומער איז 11. ער איז א ווייכער זילבער־ווייס שטארק רעאגירדיקער מעטאל און איינער פון די אלקאלי־מעטאלן.

נאטריום אלס עלעמענט געפינט זיך נישט נאטירלעך אויף דער ערד ווייל ער ווערט אקסידירט אין דער לופט און רעאגירט שטארק מיט וואסער. אלס א גרופּע איינס מעטאל ווי ליטיום און קאליום איז עס פאראן נאר איין עלעקטראן אין זיין אויסערן עלעקטראן שאל ארביטאל וואס איז אין דעם דאזיגן פאל "3s1" אלס די עלעקטראנען-קאנפיגוראציע. כדי צו שאפן אן ענערגעטיש שטאבילן צושטאנד, וועט נאטריום גרינג פארלירן דעם "3s1" עלעקטראן אין א סאך כעמישע רעאקציעס. מען מוז אים דעריבער האלטן אין אן אינערטן פליסיקייט.

קאַטעגאָריע:כעמישע עלעמענטן
טוויטער

250px|לא ממוסגר|לינקס
**טוויטער** (אין ענגליש: **Twitter**) איז א פרייער סאציאלער נעטווארק און מיקרא-בלאגן סערוויס וואס ערמעגליכט אירע באנוצער צו שיקן און ליינען מעסעזשעס באקאנט אלס טוויטס ("tweets").

פאר אפריל 2020, האט מען געקענט ניצן טוויטער דורך SMS. אריגינעל פלעגט נישט מעגליך זיין צו שיקן טוויטס גרעסער פון 140 כאראקטערן אויף איינמאל, אבער אין נאוועמבער 2017 האבן זיי אנגעהויבן ערלויבן צו שיקן 280 כאראקטערן אויף איינמאל, חוץ אין יאפאנעזיש, כינעזיש, און קארעיש, וואס קענען ווייטער נאר שיקן 140 אויף איינמאל.

דער טוויטער קאמפאני איז באזירט אין סאַן פראַנסיסקאָ, קאַליפאָרניע און האט מער ווי 25 אָפיסעס אַרום די וועלט.

עס ווערט ארויפגעשטעלט אויף א באנוצערס פראפייל אלע זיינע 'דערהיינטיקן' און אויב סיי וועלכע באנוצער וויילט אויס צו "נאכגיין" עמיצנס דערהייטונגען ווערט עס 'דעליווערט' צו זיין 'טוויטער פיעד'. מ'קען זיך פארשפארן פונעם ברייטן פובליק די 'אפדעיטס' אזוי אז קיינער בלויז חברים און נאנטע זאלן דאס קענען ליינען, און מ'קען אויך בלאקירן ספעציפישע באנוצער זאלן דאס נישט קענען באקומען אין זייער פיד אבער זיין אפען פארן ברייטן פובליק.

טוויטער איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע אונטערנעמער.

אויף אפריל 25, 2022, די טוויטטער באָרד פון דירעקטאָרס מסכים צו אַ $44 ביליאָן אפקויף דורך אילאן מאסק, דער CEO פון ספּייסעקס און טעסלאַ, פּאטענציאַל מאכנדיג עס איינער פון די גרעסטע דיעלס צו מאַכן אַ פירמע פּריוואַט. מאסק האָט געזאָגט דעם 8טן יולי 2022, אז ער ענדיגט דעם אפמאך, טענה'נדיג אז די סאציאלע מעדיע פירמע האט נישט איבערגעגעבן אינפארמאציע איבער פאלשע אקאונטס אויף דער פלאטפארמע.

## געשיכטע 
### 2007-2010 
די באַניץ פון טוויטטער הייבט זיך ביי באַוואוסטע געשעענישן. צום ביישפּיל, ווען דער אמעריקאנער זינגער מייקל זשעקסאן איז געשטאָרבן דעם 25סטן יוני 2009, זענען טוויטער סערווערס געפאלן נאכדעם וואס באנוצערס האבן געאפדעיטירט זייער סטאטוס צו ארייננעמען די ווערטער "מייקל זשעקסאן" מיט א ראטע פון 100,000 טוויטס פּער שעה.

דער ערשטער טוויטער מעסעדזש אן הילף פון דער ערד איז ארויסגעשיקט געווארן פון די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע דורכן NASA אסטראנויט טי. דזשיי. קרימער דעם 22סטן יאנואר 2010.

## וועבלינקען 
* טוויטער היים בלאט

קאַטעגאָריע:אינטערנעט
סיני מלחמה

די **סיני מלחמה** האט אויסגעבראכן אקטאבער 1956, מיט פראנקרייך, בריטאניע, און ישראל, אלס אליאירטע

## אורזאכן צום קריג 
די מלחמה האט אויסגעבראכן, צוליב דער סועץ קאנאל, וואס ביזן קריג האט עס געהערט צו א קאמפאני וואס האט געהערט צו פראנקרייך און בריטאניע, ווען גאמאל אבדעל נאצער פרעזידענט פון עגיפטן, האט באשלאסן צו נאציאנאליזירן דעם קאנאל, זענען די צוויי לענדער געווארן זייער אויפגעברויזט, און זיי האבן געסטראשעט נאצער.

## ישראל איידער דער מלחמה 
ישראל האט געהאט צו ליידן פון פאלעסטינער טעראריסטן, וואס פלעגן זיך אריבער שווערצן די גרעניץ פון עגיפטן, אדער דעם עזה שטרייף, און זיי האבן א דורכגעפירט בלוטיקע אטאקעס אויף ישראל בירגער, עגיפטן האט געגעבן די טעראריסטן, א ברייטע האנט צו קענען דורכפירן זייער ארבעט, ווי אויך האט עגיפטן פארשלאסן די אריבערגאנג פאר ישראלדיקע שיפן אינעם טיראן דורכגאס, וואס פירט קיין אילת, דערפאר ווען שארל דע גאל האט געפרעגט שמעון פערעס, אויב ישראל איז גרייט ארויס צו העלפן, האט דוד בן גוריון גלייך איינגעשטימט.

## דער צוגרייטונג צו דער מלחמה 
נאכן קומען צו אן אויסגלייך ווי אזוי די מלחמה וועט געפירט ווערן, איז פראנקרייך געשטעלט געווארן, צו באשיצן ישראל אין פאל פון אן אטאקע אדער אנגריף, ענגלאנד וועט אטאקירן דעם קאנאל ווען ישראל הייבט אן דער אטאקע, קאמאנדאס פון דער פאל-שירעם בריגאדע, וועלן איינעמען דעם מיטלע פאס, איינע פון די הויפט וועגן אריינצופארן אינעם סיני האלב אינדזל, און דאס וועט דינען אלס א ווארענונג, אויב עגיפטן ציט נישט צוריק, וועט עס אריין אין א פולע פאזע פון מלחמה.

## די אטאקע 
אויפן 29טן אקטאבער האבן ישראל קרעפטן אינוואדירט סיני, און האבן אנגעפאנגען די קריג, פראנקרייך און בריטאניע האבן געגעבן אן אלטימאטום צו עגיפטן, אז אויב ציט זי זיך נישט צוריק, צו א שטח פון 10 מייל, פון ביידע זייטן פונעם סועץ, מישן זיי זיך אריין אינעם קריג, נאצער האט זיך נישט איינגעגעבן, און די צוויי לענדער האבן זיך אריינגעמישט. אין זיבן טעג האט ישראל איינגענומען די סיני און די עזה פאס.

## די וועלט 
די פאראייניגטע שטאטן האט פארלאנגט א באלדיגע ריקצוג, פון די דריי אליאירטע, די סאוועטן פארבאנד האט געסטראשעט אז זי גייט זיך אננעמען פאר עגיפטן, ישראל האט זיך צוריקגעצויגן, מיטן באדינג אז די וואסערן דרום פון אילת, בלייבן אפן פאר ישראל שיפן, און אז שלום טרופן פון די פאראייניגטע פעלקער, קומען היטן אין עזה, און אינעם סיני.

ישראל האט פארלוירן 175 סאלדאטן אינעם קאמף, עגיפטן געשאצט אויף ביז דריי טויזנט.
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ישראל
קאַטעגאָריע:מיטל מזרח קאנפליקט
גזירות ת"ח ות"ט

[קליין|480px|יון מצולה, [ווענעציע, ה'תי"ג.]]
**גזירת תּ״ח ותּ״ט** זענען געווען יאָרן, וואס ביטערע פאגראמען זענען פֿאָרגעקומען, קעגן יידן אין פּױלן און אוקראַינע (1648).

## פּאָגראָמען 
באָגדאַן כמעלניצקי, אַן קאזאקן-פירער, האָט אויפגעשטעלט אַן אַרמײ װאָס איז באַשטאַנען פֿון קאזאַקן, טאָטארן און רוטענישע קנעכט. צוזאַמען האָבן זיי רעװאָלטירט קעגן די פּױליש-ליטווישע הויך-אדעל און קעניג. זייענדיג איבערצייגט אז ייִדן זענען קעגן זיי, האָבן זיי אַטאַקירט ייִדן, געמאָרדעט, געפּלינדערט, פארגוואלדיקט, און אַנדערע שוידערליכע טאטן קעגן ייִדן.

## דער חורבן 
עטליך 20,000 יידן אודר ווייניקער זענען אומגעקומען. עס איז באוואוסט אויף ר' שמשון אסטראפאלער, א גרויסער מקובל, וואס האט פארשפרייט דער אורזאך צום אומגליק, טויזנטער יידן זענען געווארן היימלאז, יידן האבן געוואנדערט ביז אזש קיין קאנסטאנטינאפאל, אין טערקיי, אדער קיין אמסטערדאם. אין די פאלגנדע יארן וואר פוילן-ליטע אויך פון רוסלאנד, זיבנבערגן און הויפסטנס שוועדן אנגעגריפן. שלום איז נישט געקומען ביז 1667. היסטאריקער דוב וויינריב שאצט איין אז אין די קריגן קעגן די קאזאקן און אנדערען זענען אין גאנץ פוילן-ליטע 40,000-50,000 יידן אומגעקומען. 

עס איז באוואוסט די געשיכטע פון דעם ש"ך מיט זיין טאכטער, ווי זי איז פארלוירן געווארן, און נאך יארן האבן זיי זיך באגעגנט, דער ט"ז ווי ער האט געראטעוועט זיין שטאט, וואו ער איז געווען רב. און די ספעציעלע תפילה פארפאסט דורכן תוספות יום טוב, פאר יידן וואס שמועסן נישט ביים דאווענען. 

## די פוילישע אפֿענסיווע 
א צוזאמגעשטעלטע ארמיי פון די פוילישע גראפן, האבן אנגעפאנגען צו אטאקירן די רעוואלטירער, און צום ענדע, האבן זיי פולשטענדיק באזיגט די אוקראינער אויפשטענדלער, צוריק איינעמענדיק די געגנטער און שטעט, וואס די קאזאקן האבן איינגענומען.

## די נאכווייען 
ביי די יידישע באפעלקערונג, איז באגדאן כאמילעצקי א מאסן מערדער, וואס האט אומגעברענגט הונדערטער טויזנטער יידן. ביים אוקראינער פאלק, איז ער א נאציאנאלער גיבור, וואס זיינע סטאטוען, זענען פארשפרייט איבער די שטעט פון אוקראינע.

שבתי צבי און יעקב פראנק, זענען ארויף געקומען אויף דער יידישער מאפע, און יידן האבן אנגעפאנגען גלייבן, אז דא וועט קומען די ישועה, דאס איז אויך געווען דער פחד פון די רבנישע וועלט אויף חסידים, האלטנדיג אז דאס איז נאך א משיחישער קולט.

## וועבלינקען 
*  גזרות ת"ח, יווא
*  מיט פייער און שווערד

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פאגראמען
קאַטעגאָריע:יידישע פוילישע היסטאריע
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
יוסף טרומפעלדאר

[קליין|יוסף אין די [מונדירן ביי די ערשטע וועלט מלחמה.]]
**יוסף וולאדימיראוויטש (וואלפאוויטש) טרומפעלדאר** (א' טבת ה'תרמ"א - י"א אדר ה'תר"ף) איז געווען א ייד פון רוסלאנד, האט געדינט אין דער רוסישער ארמיי, געפאלן אין געפענגעניש צו די יאפאנער ביים רוסיש־יאפאנישן קריג אין 1908, נאכן ארויסקומען פון געפענגעניש איז ער ארומגעפארן, און ער איז געקומען קיין פאלעסטינע.

ער האט פארלוירן זיין האנט ביי דער מלחמה, און ער איז ערלויבט געווארן ארומצוגיין מיט א רעוואלווער, וואס געווענליך גייען נאר אפיצירן, אדער גענערעלער מיט אזעלכע געווער.

ביי די ערשטע וועלט מלחמה, האט ער צוזאמען מיט זאב זשאבאטינסקי, געגרינדעט די יידישע לעגיאן, און נאכן קריג איז ער פארבליבן אין פאלעסטינע. תל חי איז לויטן סייקס-פיקא פארשטענדעניש, געווען אונטערן פראצויזישן מאנדאט, און די אראבער האבן געוואלט זיין אונטער דער בריטישער מאנדאט, האבן זיי רעוואלטירט, און די ידן פון תל חי, האבן זיך געפילט אומזיכער, האבן זיי געבעטן פון טרומפעלדאר אז ער זאל זיי העלפן מיט פארטיידיגן זייער קיבוץ, ער איז געקומען, און ווען א בעדואינער שבט, האט געוואלט איבערקוקן דעם דארף, צו עס באהאלטן זיך נישט דארט אויס פראנצויזישע זעלנער, זענען זיי געקומען צום צימער ווי די מיידלעך האבן זיך אויסבאהאלטן, און ווארשיינליך האט א מיידל מיט געווער, געשאסן דעם בעדואינער הויפט, צוליב א פשוטע סיבה, און הערנדיג דעם שאס האט זיך אנגעפאנגען א שיסעריי, וואס אין די ענדע האבן זעקס פארלוירן די לעבן טרומפעלדאר אריינגערעכנט.

לויט דער לעגענדע, האט ער געזאגט נאכן פארווונדעט ווערן, איידער ער איז געשטארבן:  "פאס נישט, עס איז גוט צו שטארבן פאר אונזער לאנד" (אין דבר, טוב למות בעד ארצנו).

טרומפעלדאר
ראבערט רייט

**ראבערט רייט** (געבוירן 1957 אין לאַווטאָן, אָקלאַהאָמע) איז אַן אמעריקאנער זשורנאַליסט, געלערנטער, שרייבער,

## זיינע ביכער
ער איז א פרייז-ווינינג מחבר פון פילע בעסט-סעלינג ביכער וועגן וויסנשאַפֿט, עוואָולושאַנערי פּסיכאָלאָגיע, געשיכטע, רעליגיע, און שפּיל טעאָריע, 

* די עוואלוציע פון גאָט, 
* נאָנזעראָ: די לאָגיק פון הומאַן דעסטיני, 
* די מאָראַל אַנימאַל

ער איז איז א באזוכן געלערנטער אין דער אוניווערסיטעט פון פּעננסילוואַניע און שוואָרץ סעניאָר פעלאָו ביי די ניו אַמעריקע פונדאציע.

קאטעגאריע:לעבעדיגע מענטשן
קאטעגאריע:זשורנאליסטן
קאטעגאריע:וויסנשאפט
קאטעגאריע:רעליגיע
ראדאמסק (הויף)

**ראדאמסק** אין פוילן, איז א באקאנטע שטאט אין די חסידישע קרייזן, וואס דארטן האבן געוואוינט די רבנים און רבי'ס פון דער **ראדאמסקער דינאסטיע** וואס האט זיך אנגעהויבן פון **רבי שלמה הכהן ראבינאוויטש**, באקאנט אלס דער תפארת שלמה, א תלמיד פון רבי מאיר פון אפטא און רבי פישל סטריקאווער.

## דער ראדאמסקער בוים 
רבי שלמה הכהן ראבינאוויטש (ה'תקס"א - כ"ט אדר ה'תרכ"ו), דער ערשטער **ראדאמסקער רבי**. באקאנט אלס **דער תפארת שלמה**. 

* רבי אריה לייביש הכהן ראבינאוויטש ( - כ"א מנחם אב ה'תר"ן), פון ראדאמסק.
** רבי ישראל הכהן ראבינאוויטש
** רבי יחזקאל הכהן ראבינאוויטש
** רבי איתמר הכהן ראבינאוויטש
** רבי אלעזר הכהן ראבינאוויטש
* רבי צבי מאיר הכהן ראבינאוויטש ( - ד' מנחם אב ה'תרס"ב), רב אין ראדאמסק.
** רבי משה חיים הכהן ראבינאוויטש
** רבי ישראל פנחס הכהן ראבינאוויטש
** רבי אברהם דוד הכהן ראבינאוויטש
** רבי עמונאל גרשון הכהן ראבינאוויטש, רב אין מאדזשיץ
** רבי יעקב הכהן ראבינאוויטש
** רבי יצחק מרדכי הכהן ראבינאוויטש, פלאוונער רב
** רבי יהושע נחום הכהן ראבינאוויטש
* רבי אברהם ישכר בער הכהן ראבינאוויטש ( - י"ג אלול ה'תרנ"ב), צווייטער **ראדאמסקער רבי**, דער חסד לאברהם.
** רבי שלמה הכהן ראבינאוויטש פון עלקוש
** רבי יחזקאל הכהן ראבינאוויטש ( - י"ח חשוון ה'תרע"א), דער דריטער **ראדאמסקער רבי**, דער כנסת יחזקאל.
*** רבי שלמה חנוך הכהן ראבינאוויטש הי"ד (ה'תרמ"ג - ה'תש"ג), דער פערטער **ראדאמסקער רבי**, דער שבחי כהן, איידעם ביי זיין פעטער רבי משה אלימלך ראבינאוויטש
*** רבי אלימלך הכהן ראבינאוויטש, 
** רבי נתן נחום הכהן ראבינאוויטש, (ה'תרל"ג- ה'תש"ג) דער **קרימילאווער רבי**.
*** רבי דוד משה ראבינאוויטש, ראדאמסקער ראש ישיבה, זון פון דעם קרימילאווער רבי, און אן איידעם פון דעם פערטן ראדאמסקער רבי׳ן
*** רבי חנוך העניך בארנשטיין, דער **סאכאטשאווער רבי**, איידעם ביים קרימילאווער רבי׳ן
**** רבי  מנחם שלמה בארנשטיין דער **סאכאטשאוו-ראדאמסקער רבי**, רב פון "יד אליהו" אין תל אביב
***** רבי שמואל יצחק בארנשטיין, היינטיגער **סאכאטשאווער רבי**
***** רבי אברהם נתן בארנשטיין, רב פון ראדאמסק אין בני ברק
*** רבי ישעיהו ענגלארד, רב אין סאסנאווצע, איידעם ביים קרימילאווער רבי׳ן
**** רבי אברהם ישכר ענגלארד, דער** ראדזינער רבי**.
***** רבי ישעיהו ענגלארד, איינער פון די רבנים פון דער ראדאמסקער בית מדרש אין בארא פארק
****** רבי נתן נחום ענגלארד דער **ראדזין-ירושלים רבי**
***** רבי יצחק ענגלארד
***** רבי שלמה יוסף ענגלארד, דער ** ראדזינער רבי**.
** רבי יעקב יוסף הכהן ראבינאוויטש רב אין קלאבוצק, דער  "אמת ליעקב"
** רבי משה אלימלך הכהן ראבינאוויטש

## רעפערענצן
מוסד (אגענטור)

קליין|150px|זיגל פון מוסד
**מוסד** איז די מדינת ישראל אויסערן שפיאנאזש אגענטור אדער די **אגענטור פאר שפיאנאזש, און ספעציעלע מיסיעס** (העברעיש: *המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים*), געגרינדעט אין יאר 1949.

דער מוסד איז געווארן באוואוסט איבער דער וועלט, פאר ספעציעלע געלונגענע אקציעס, וואס דער מוסד האט דורכגעפירט, דער מוסד האט נישט קיין פארבינדונג מיט ישראל פאליטיק, נאר דירעקט אונטערן ווארט פונעם פרעמיער מיניסטער.

דער היינטיגער שעף פונעם מוסד איז מאיר דגן, זינט 2002, אמאל איז דער נאמען פונעם הויפט געווען א געהיימניס, און קיינער האט עס נישט געוויסט, אבער אין 1996 איז עס געטוישט געווארן, און זינט דעמאלט איז דער נאמען פארעפנטליכט געווארן.

דער פארכאפונג פון אדאלף אייכמאן, איז א באוויסטע אקציע איבער די וועלט.

יאסעלע שוכמאכער דער יינגל וואס זיין זיידע איז געווען פרום, און זיינע עלטערן נישט, און עס האט אויפגערודערט א וועלט, און האט דערווייטערט די סעקולערע יידן פון די רעליגיעזע.

די נקמה אין די פאראנטווארטלעכע פון דעם ישראלדיקע ספארטלער אומקום ביי די מינכן אלימפיאדע וואו עלף זענען אומגעקומען, און די מוסד האט דערפאלגרייך אומגעברענגט, כמעט אלע מענטשן וואס האבן געהאט א האנט אין דעם, אין די נאכפאלגענדע יארן, אין אייראפע, ביירוט, לבנון. און אין טוניסיע, ביז 1979 זענען רוב שוין געווען טויט.

דאס אומדערפאלגרייכע אטענטאט פרווו, אויף כאלאד מאשאל, אין אמאן (יארדן) אין יאר 1997, וואס האט כמעט געברענגט די שלום אפמאך צווישן ישראל, און יארדאניע, צו א סוף.

די וועלט שפעקולירט, אז דער מוסד האט אומגעברענגט, עימאד מארניע דער שעף פון גענעראל שטאב פונעם כעזבאלא, אין דמשק, נאוועמבער 2007.

ווי אויך דאס אומקום פון מאכמוד על מאבכוך, וואס איז פארגעקומען אין דוביי, פאראייניקטע אראבישע עמיראטן, אין יאר 2010, ווערט פארעכנט אלס נישט א ספעציעל געלונגענע אטענטאט, דורכגעפירט דורכן מוסד.

## וועבלינקען 
* וועבזייטל פונעם מוסד
* ערן אלדר, דמיון חופשי: הספר שמפרק את מיתוס המוסד , מעריב, 9טן אויגוסט 2012.

קאַטעגאָריע:בית ראש הממשלה
קאטעגאריע:ישראל
קאטעגאריע:שפיאנאזש אגענטורן
נתיבי איילון

קליין|200px|ארלאזארוו קנופ אויפן איילון שאסיי
**נתיבי איילון** איז שאסיי 20 אין ישראל. ער איז א צענטער שאסיי וואס פארט פון פאר ראשון לציון, אריבער צווישן בת ים און חולון, וואו ער פארט אריבער תל אביב, און פארט ביז הרצליה. עס איז דא א פלאן צו פארלענגערן דעם שאסיי, ביז קיין חדרה.

מען האט אויפגעבויט דעם שאסיי אין די זיבעציגער יארן, ווי א נאציאנאלע פראיעקט, דער שאסיי פארבינדט זיך מיט שאסיי נומער 4, ירושלים תל אביב שאסיי, אריאל תל אביב שאסיי, און צום חיפה תל אביב שאסיי,

די באן רעלסן, פארן אריבער ביים שאסיי צווישן די צוויי ריכטונגען. פינף באן סטאנציעס געפונען זיך יעצט אויפן שאסיי, הרצליה באן סטאנציע, תל אביב אוניווערסיטעט באן סטאנציע, תל אביב צענטראלע באן סטאנציע, תל אביב השלום באן סטאנציע און תל אביב ההגנה באן סטאנציע. נאך א פארלענגערונג פון די רעלסן פארן באנען קיין חולון בת ים, ראשון לציון, אויך צווישן די קעגנזייטיגע ליניעס פונעם שאסיי, מיט פינעף סטאנציעס: חולון קנופ באן סטאנציע, חולון וואלפסאן באן סטאנציע, בת ים יוספטל באן סטאנציע, בת ים קוממיות באן סטאנציע און ראשון לציון משה דיין באן סטאנציע, די רעלסן ציען זיך ווייטער אבער נישט ביים נתיבי איילון שאסיי, וועלכע הייבט זיך אן ביים אריינגאנג צו דער שטאט ראשון לציון.

קאטעגאריע:ישראל
קאטעגאריע:שאסייען
מרים שמולעוויטש האפמאן

**מרים שמולעוויטש האפמאן** איז א אידיש-שפראך לערערין, שרייבער און געלערנטער, זי איז א לעקטארין פון אידיש אין קאלומביע אוניווערסיטעט זינט 1993. זי איז געבוירן אין סיביר צו לאדזשע, פוילישע אידישע עלטערן אין 1947, און זי איז געקןמען קיין אמעריקע אין 1950 זייענדיג 13 יאר אלט.

אין 1957 האט זי שוין פארענדיגט דעם "אידיש לערער סעמינאר" מיט א דיפלאם אין פעדאגאגיע. אין די 1970 יארן האט זי אויסגעלערנט אידיש אינעם תל אביב אוניווערסיטעט אין ישראל.

פון 1991-1994 האט זי אויסגעלערנט אידיש און אידישע דראמאטישע קונסט ביים אקספארד אוניווערסיטעט זומער פראגראם.

די לעצטע 20 יאָר, איז זי א קאלומניסט און שטריך שרייבער פֿאַר די ייִדיש פֿאָרווערטס, וווּ זי האט שוין פֿאַרעפֿנטלעכט איבער צוויי טויזנט אַרטיקלען.

## וועבלינקען
* אירע וועכענטליכע ארטיקלען אינעם יידישן פארווערטס 
* איר בוך שליסל צו יידיש
* איר קאלומביע אוניווערסיטעט היים בלאט

קאטעגאריע:יידישיסטן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
גלען בעק

קליין|גלען בעק
**גלען לי בעק** (געבוירן דעם 10טן פעברואר, 1964) איז אַן אמעריקאנער ראַדיאָ און טעלעוויזיע שמועס פראגראם גאסטגעבער, קאָנסערוואַטיווער פּאָליטישער קאָמענטאַטאָר, מחבר, און אַנטראַפּראַנור. 

בנוסף צו זיין טעגליכן טאן געבער אמט אויף די מידיע, האט ער געשריבן דריי ניו יארק טיימס-בעסט-סעלינג ביכער, און איז דער אַרויסגעבער פון פוסיאָן מאַגאַזין.
דעזיין

[קליין|א שיינער פאָרמגעבונג פון א [לאמפ.]]
**דעזיין** אדער **פלאנעווען** איז די פּלאַנירונג וואס לייגט דער באזיס פון באשאפן דעם פאָרמגעבונג און\אדער געשטאלט פון יעדן אביעקט און סיסטעם ערווארבן דורך דעם מענטש. אין איר מער ברייטערער אפטייטש, נוצט מען דאס ווארט דעזיין פאר קונסט און אינזשעניריע.

## זעט אויך 
* וועב דעזיין
* גראפיק דעזיין

## וועבלינקען 
*
קאַטעגאָריע:קונסט
האדזש

[קליין|טויזנטער פארזאמעלט אין [מעקא ביים האדזש פון יאר 2003.]]
**האדזש** איז דער מוסלמענישער באגריף פון קומען צום חגא קיין מעקא, ווי עלית רגלים, ווי מוכאמאד האט באפוילן, אז יעדער מוסלמענער מוז קומען צום ווייניגסטנס איינמאל אין לעבן, קיין מעקא. טויזנטער אויף טויזנטער מוסלמענער קומען יעדע יאר.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:איסלאם
שאסיי 1 (ישראל)

קליין|250px|אַ טײל פֿונעם שאָסײ
**שאסיי 1** (העברעאיש: **כביש אחד**) אין ישראל איז א שאסיי פון תל אביב קיין יריחו דורך ירושלים.

דער ירושלים-תל אביב שאסיי איז דער פארנומענסטער און חשובסטער שאסיי אין ישראל, אויסגעפלאסטערט נאך אין 1869 דורך די טערקן, און אספאלטירט געווארן דורך דעם בריטישן מאנדאט. דער שאסיי איז בערך 95 קילאמעטער לאנג, פון תל אביב ביזן גרעניץ פון יארדאניע.

די ארגינעלע רוטע איז נישט אינגאנצן דער היינטיגער וועג קיין ירושלים. אין די 70ער יארן איז דער שאסיי איבערגעבויט געווארן, און איז געטוישט געווארן צו א נייעם וועג, צווישן לאטרון און תל אביב.

דער וועג פון שער הגיא (אין יידיש טויער פונעם טאל, אין אראביש באב על וואד), איז דער אלטער וועג קיין ירושלים.

דער שאסיי הייבט זיך אן אין תל אביב, וואו ער טיילט זיך אפ פון נתיבי איילון. ער פארבינד צו שאסיי 4, און צום בן גוריון פליפעלד, לוד, ראשון לציון, כביש שש, לאטרון, שער הגיא וואו א שטראז פירט קיין בית שמש, אבו גאש, ביז קיין ירושלים, ווי ער טיילט זיך אפ און פירט צו דער געגנט פראנצויזישער בארג, און פון דארט קיין מעלה אדומים און יריחו.

ביז 2007 איז דער שאסיי אדורכגעפארן סאכאראוו גארטנס און דעם אריינגאנג צו ירושלים, און דער פֿארקער איז אפטמאל געווען פארשטאפט. אין 2007 האט מען געווידמעט א נייע ליניע פאר שאסיי 1 דורך טונעלן פון מוצא ביז יגאל ידין וועג און גאלדא מאיר בולוואר וואס פארמיידט דעם אריינגאנג קיין ירושלים.

פון 2011-2016 האט מען פארבעסערט דעם טייל פונעם שאסיי צווישן שער הגיא און מוצא, מיט נאך א טראקט אין יעדער ריכטונג און עטלעכע נייע קנופן.

קאטעגאריע:ישראל
קאטעגאריע:שאסייען
ראדאשיץ (הויף)

**ראדאשיץ** אין פוילן, איז א באקאנטע שטאט אין די חסידישע קרייזן, וואס דארטן האבן געוואוינט די רבנים און רבי'ס פון דער **ראדאשיצער דינאסטיע** וואס האט זיך אנגעהויבן פון **רבי ישכר בער באראן**, באקאנט אלס דער סבא קדישא.

## דער ראדאשיצער בוים 
רבי ישכר בער באראן (ה'תקכ"ה - י"ח סיון ה'תר"ג), דער ערשטער **ראדאשיצער רבי**. באקאנט אלס דער סבא קדישא. 
 
* רבי ישראל יצחק באראן ('''ה'תר"ע''' (אומגעפער) - כ' כסלו ה'תרי"ח).
** רבי יעקב דוד באראן רבי אין ראדאשיץ, אן איידעם פון רבי ישעיה פון פשעדבארזש. 
** רבי אליעזר ירוחם באראן (ה'תק"ץ - ג' ניסן ה'תרמ"ה), אן איידעם פון רבי חיים האלבערשטאם פון צאנז.
*** רבי מנחם מענדל באראן, ער האט געהייראט מרת פֿרומעט, א טאכטער פון רבי אברהם יהושע העשיל רובין, רב אין יאסלא.
*** רבי יונה באראן, פון יאסלא.
*** מרת שרה, די ווייב פון רבי מרדכי דוד הורוויץ הי"ד (ה'תרכ"ו - ה'תש"ב), רב אין אוליאנאוו.
*** די ווייב פון רבי פסח דוד מילר פון בוקאווסק.
*** מרת חיה, די ווייב פון רבי אלעזר מאיר קליינמאן, שו"ב אין טעשען.
** רבי ראובן באראן פון ראדאשיץ
** רבי ירחמיאל באראן.
** רבי אפרים באראן.
** רבי פנחס באראן פון טאמאשאוו
** די ווייב פון רבי טוביה ליפשיץ.
** מרת חיה רבקה.
** מרת ביילא פערל.

* רבי מאיר באראן.

* מרת רבקה פערל, די ווייב פון רבי יצחק פינקלער

* מרת מרים

* די ווייב פון רבי חיים יוסף
לעקן

[קליין|א [טיגער לעקט זיך זעלבס נאך א געשמאקע סעודה.]]
**לעקן** איז דער אקט פון אריבערפירן דעם צינג איבער אן אויבערפלאך, טיפיש אדער צו איבערגעבן שפייאכץ אויף אן אויבערפלאך אדער צו זאמעלען פליסיגקייט אויפן צינג צו פארדייען אדער סתם צו שפירן פארגעניגען.

אסאך באשעפענישן און בעלי חיים צערטלען זיך, פוצן זיך, און טרונקען דורך די אקט פון לעקן.
## וועבלינקען 
קאטעגאריע:אויפפיר
חיים מאיר יחיאל שפירא

**רבי חיים מאיר יחיאל שפירא זצ"ל** (ה'תקמ"ט -  ט"ו אייר ה'תר"ט), באקאנט אלס דער **שרף** פון מאגלניצא.

## אפשטאם
**רבי חיים מאיר יחיאל** איז געבוירן אין יאר ה'תקמ"ט, צו זיין פאטער הרב **אבי עזרי זעליג שפירא**, פון גרעניץ, א זון פון הרב משה יצחק שפירא, אן אייניקל פון מגלה עמוקות. און צו זיין מוטער מרת **פערל** א טאכטער פון הרב **ישראל האפשטיין** דער **קאזשניצער מגיד**.

## רבנות
**רבי חיים מאיר יחיאל** איז געווען א תלמיד פון זיין זיידן, דער קאזשניצער מגיד, פון חוזה פון לובלין, פון ייד הקדוש, פון אפטער רב, פון דעם הייליגן רוזשינער און נאך צדיקים.

פון יאר ה'תקפ"ח איז **רבי חיים מאיר יחיאל** געווארן רבי אין מאגלניצא, זיינע חסידים האבן זיך געציילט און די צענדליגע טויזנטער, אין יאר ה'תר"ג נאך דער פטירה פון דעם סבא קדישא פון ראדאשיץ זענען א גרויסער טייל פון די ראדאשיצער חסידים אריבער צו **רבי חיים מאיר יחיאל** קיין מאגליניצא.

צוזאמען מיט רבי יצחק ווארקער איז ער געווען נשיא פונעם פוילישן כולל רבי מאיר בעל הנס פאר די ארימע יידן אין ארץ ישראל.

## הסתלקות
**רבי חיים מאיר יחיאל** איז נפטר געווארן אין ווארשע, ט"ו אייר ה'תר"ט.

## פאמיליע
**רבי חיים מאיר יחיאל** האט געהייראט מרת **פייגא**, א טאכטער פון הרב **אלעזר ווייסבלום**, פון ליזשענסק, א זון פון דעם נועם אלימלך. זייערע קינדער:

* הרב **יעקב יצחק שפירא** ( - כ"ד סיון ה'תרמ"ב), פון בלענדאוו.

* הרב **אלימלך שפירא** ( - א' ניסן ה'תרנ"ב), פון גראדזשיסק.

* הרב **אבי עזרא זעליג שפירא** (ה'תקצ"ו - י"ט מנחם אב ה'תרמ"ה), פון סטרי.

* הרב **משה יוסף שפירא** ( - ה'תרמ"ח), פון גריצא.

* הרב **אברהם יהושע העשיל שפירא** ( - כ"ו סיון ה'תרל"ח), פון מאגלניצא.

* די ווייב פון הרב **אברהם אלחנן אונגאר** ( - ד' טבת ה'תרמ"ג), רב אין קוויף און אפאטשנא, רבי אין קאלושין, א זון פון הרב מרדכי דוד אונגאר פון דאמבראווא

## זעט אויך
* קאזשניץ (הויף)

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה, מאיר וונדר*
* *שם ושארית*

קאטעגאריע:פוילישע אדמורי"ם
קאטעגאריע:קאזשניץ
שאמס עליזע

קליין|240px|שאמס עליזע
**שאמס עליזע** איז א פראכטפולער בולעווארד אין פאריז, פראנקרייך און איינע פון די מערסטע באוואוסטע גאסן אין דער וועלט.

ער ווערט גערעכנט דער טייערסטער שטיק באדן אין דער וועלט, געשעצט צו
USD1.5 מיליאן פאר 92.9 קוואדראט מעטער.

## וועבלינקען 
* www.champselysees.org

## רעפערענץ 
קאַטעגאָריע:פאריז
לארע אינגרעהעם

קליין|לארע אינגרעהעם
**לארע אינגרעהעם** איז א פאפולערער טאלק שוי האוסט סינדיקירט דורכאויס אמעריקע. 

זי האט לעצטנס געהאט ברוסט קענסער און זיך ערהוילט און געפירט די ראדיא שוי פון קראנקן בעט אין שפיטאל בשעת זי האט גענומען כעמאטעראפיע. 

זי איז די 5טע פאפולערסטע טאלק שוי גאסטגעבער נאך די אודיענסן פון 1. ראש לימבאו, 2. זשאן הענעטי, 3. מייקל סעוועזש, 4. לאורע שלעזינגער.

## וועבלינקען
מאנדל

קליין|אפגעשיילטע און אומפגעשיילטע מאנדלען
אַ **מאנדל** (וויסנשאפטלעכער נאמען: *Prunus dulcis*) איז א זגאל פון בוים וואס געהערט צו דער רויזן פאמיליע. ער געהערט צום מין פרונוס און אונטער־מין "Amygdalus" צוזאמען מיט דער פערשקע. אויך דער פרוכט פונעם בוים הייסט מאנדל; ער איז א שטיינפרוכט כאטש מען איז נישט געוואוינט צו זען דעם דרויסנדיגן ווייכן טייל דערפון.

דער מאנדל שטאמט פון מערב אזיע, און ווערט קולטיווירט שוין טויזנטער יאר. אין ארץ ישראל איז דער מאנדלבוים זער פארשפרייט, מערסטנט אין די וועלדער אינעם גליל, כרמל, שומרון און יהודה. דער מאנדלבוים איז א קליינער בוים וואס וואקסט נישט העכער ווי פיר מעטער. זיינע ווארצלען גייען אבער זייער טיף, וועגן דעם קען ער וואקסן גוט אפילו וואו ס'איז דא ווייניג רעגן.

די בלעטער פונעם מאנדלבוים פאלן אראפ אין הארבסט, און דער בוים הייבט אן צו בליען פרי אין פרילינג, בערך ביי חמשה עשר בשבט, איידער די בלעטער הייבן זיך אן צו עפענען.
## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:פרוכט
אוואקאדא

**אַוואָקאַדאָ** איז דער נאָמען פון א טראָפּישע פרוכט, דער פרוכט-בוים זעלבסט ווערט אויך אנגערופן מיטן זעלבן נאמען.

דער אפשטאם פון דעם **אוואקאדא** איז פון מעקסיקא און פון צענטראל אמעריקע, פון דארט איז דער **אוואקאדא** פארשפרייט געווארן קיין צפון אמעריקע, אפריקע, אזיע און ארץ ישראל.

אין די פאראייניגטע שטאטן איז ער געווענליך גאנץ טייער.

דער פארעם פון דעם **אוואקאדא** איז ענליך צו דעם פארעם פון א באר. ער האט א גרינעם קאליר און איז רייך מיט פעט שטאפן, ספעציעל ווען ער איז קאמפלעט צייטיג. די פרוכט ווערט געקליבן פון בוים ווען ער איז נאך הארט, און ווערט ערשט פאסיג צום עסן ווען ער איז ווייעך.

אן אויפגעשניטענער אוואקאדא ווען ער קומט אין בארירונג מיט לופט, ווערט עס שנעל ברוין - גלייך ווי קארטאפל. אבער עס אפעקטירט נישט דעם טעם.

מען קען עס עסן אזוי ווי עס איז, אבער אין אלגעמיין נוצט מען עס אלס שמיר אויף ברויט אדער אנדערע מזונות. אויך איז אוואקאדא סאלאט געמישט מיט לימענע זאפט און געווירצן זייער פאפולער ביי די מזרח אפשטאמיגע.

## באקאנטע ראסן אין ארץ ישראל 
* "עטינגער" (Ettinger)
* "פֿוערטע" (Fuerte)
* "העס" (Hass), געשאפן דורך רודאלף גוסטאוו העס
* "נאַבאַל" (Nabal)
* "ריד" (Reed)

## וויטאמינען און מינעראלן 
אוואקאדא איז זייער א געזונטע פרוכט ווייל עס האט אסאך אמעגא דריי.

## בדיקת תולעים 
אין דעם **אוואקאדא** איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער עס איז פארהאן קענטליכע סימנים צו קלערן אז יא, מוז מען עס קאנטראלירן פאר מען עסט אים.

## מצוות התלויות בארץ 
דער **אוואקאדא** איז פון די פרוכט וואס וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה און ערלה.

## שמיטה 
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם **אוואקאדא** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש אב פון דעם זיבעטן יאר, ביז אין מיטן אלול דעם אכטן יאר. אנפאנג אלול פון דעם זיבעטן יאר הייבט זיך אָן דער סעזאן פון די פרי-צייטיגע ראסען, ווי דער **עטינגער** און דער **פוערטע**, אנפאנג דעם אכטן יאר הייבט זיך אָן דער סעזאן פון דער ראסע **האס**, אומגעפער חנוכה דעם אכטן יאר, הייבט זיך אָן דער סעזאן פון דער ראסע **נאַבאַל**, דער סעזאן פון די ראסע **ריד** הייבט זיך אן אדר פון דעם אכטן יאר.

## ברכה 
מען מאכט דערויף א בורא פרי העץ.

## זעט אויך 
* רשימה:פרוכט

## רעפערענצען 
* *אנציקלופדיה לכשרות המזון*

קאטעגאריע:פרוכט

קאַטעגאָריע:פרוכט פון ארץ ישראל
אריה לייביש עפשטיין

**רבי אריה לייביש עפשטיין זצ"ל** ( - כ"ג טבת ה'תקצ"ז) רב און אזשאראוו.

## אפשטאם
(פעלט ידיעות) 

## רבנות
**רבי לייביש** איז געווען א תלמיד פון חוזה פון לובלין און א חבר פון ייד הקדוש, אין יאר ה'תקע"ב איז **רבי לייביש** געווארן רב אין אזשאראוו, נאכהער אין יאר ה'תקע"ה האט מען אים אויפגענומען געווארן דארט אלס רבי, אויף זיין עלטער איז רבי לייביש אריבער קיין אפאלע.

## הסתלקות
**רבי לייביש** איז נפטר געווארן כ"ג טבת ה'תקצ"ז.

## פאמיליע
פון זיינע קינדער:

* הרב **יחיאל חיים עפשטיין** (ה'תק"ף - ח' תמוז ה'תרמ"ח).

## זעט אויך 
* אזשאראוו (הויף)

## רעפערענצן
עפשטיין, אריה
משה קוסעוויצקי

**משה קוסעוויצקי** (ל' סיון ה'תרנ"ט - ז' אלול תשכ"ו) איז געווען איינער פון די ריזן פון חזנות אין די יארן פון נאך דער צווייטער וועלט קריג.
קליין

## ביאגראפיע 
משה איז געבוירן אין סמארגאן (נעבן ווילנע, היינט בעלארוס) ל' סיון ה'תרנ"ט צו זיין פאטער אביגדור וואס איז געווען א לערער אויף מוזיק און זיין מוטער אלטע, א פיאניסטקע און א טאכטער פון א חזן. משה'ס דריי ברידער – יעקב, דוד און שמחה – זענען אויך געווען באוואוסטע חזנים.
 
ביי דער עלטער פון 21 האט ער אנגעהויבן צו דינען אלס חזן אין ווילנע און דריי יאר שפעטער האט ער איבערגענומען דעם אמט פון חזן אין דער טלאמצקע שול אין ווארשע אויפן פלאץ פון גרשון סיראטא, וואו ער איז געווען חזן ביז דער קריג.

משה איז אנטלאפן קיין רוסלאנד מיט זיינע ברידער דוד און יעקב. נאך דער קריג איז משה צוריק קיין פוילן ביז תש"ז ווען ער האט זיך געצויגן קיין לאנדאן, ענגלאנד, און דערנאך אין תש"ז צו די פאראייניגטע שטאטן. 

אין תשי"ב איז ער געווארן דער הויפט חזן פון דער "בית-אל" שול אין בארא פארק, ניו יארק, נאך ווען בערעלע חגי האט אפגעזאגט דעם אמט.

ער איז נפטר געווארן ז' אלול תשכ"ו און מען האט אים געפירט צו קבורה אין הר המנוחות אין ירושלים. 

זיין זון סענדער איז אויך געווען א חזן.

## שטימע און סטיל 
## ביכער 
* זכור אזכרנו עוד, רבי עקיבא צימערמאן תשנ"ט

## וועבלינק 
* פינת היידישקייט

http://www.kikarhashabat.co.il/%D7%9E%D7%A9%D7%94-%D7%A7%D7%95%D7%A1%D7%91%D7%99%D7%A6%D7%A7%D7%99-1.html 

http://www.jewish-music.huji.ac.il/heb/thesaurus2251.html?cat=32&in=32&id=667&act=view

http://chazzanut.org/Article.aspx?id=527 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:יידן פון ווארשע
1966

## געשעענישן 
* 14טן פעברואר - דער אויסטראלישער דאלער ווערט די אפיציעלע וואלוטע אין אויסטראליע.
* 13טן יוני - אמעריקאנער הויכגעריכט פסקענען אז די פאליציי מוז אינפארמירן חשודים זייערע רעכטן פארן אויספרעגן .
* 6טן יולי - מאלאווי ווערט רעפובליק.
* 30סטן סעפטעמבער - דער בריטישער פראטעקטאראט "בעטשואנאלאנד" פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט און ווערט די רעפובליק פון באצוואנע.
* 4טן אקטאבער - באסוטאלאנד ווערט אומאפהענגיק פון בריטאניע און ענדערט זיין נאמען צו לעסאטא.
* 9טן דעצעמבער - בארבאדאס ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
* 10טן דעצעמבער - ש"י עגנון באקומט דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור.

## געבוירן 
* 7טן אויגוסט - זשימי וויילס, גרינדער פון וויקיפעדיע
* 9טן אקטאבער - דייוויד קאמעראן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

## געשטארבן 
* 20סטן פעברואר - טשעסטער נימיץ, קאמאנדיר פון דעם אמעריקאנער פלאט אינעם פאציפישן אקעאן ביי דער צווייטער וועלט מלחמה (געב' 1885)
* 6טן סעפטעמבער - הענדריק פערווארד, פרעמיער מיניסטער פון דרום אפריקע (געב' 1901)

## נאבעל פריזן 
קאַטעגאָריע:20סטער י"ה
15טן סעפטעמבער

**15טן סעפטעמבער** איז דער 258סטער טאג פון יאר (259סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 107 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1935 -  די נירנבערג געזעצן נעמען אוועק בירגערשאפט פון יידן.
* 1821 - קאסטא ריקא, גוואטעמאלע, האנדוראס, ניקאראגוא און על סאלוואדאר פראקלאמירן זייער זעלבשטעדיקייט פון  שפאניע.
* 1981 - וואנואטו ווערט א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.

## געבוירן 
* 1254 - מארקא פאלא, איטאליענישער אויספארשער (געש' 1324)
* 1876 - ברונא וואלטער, עסטרייכער־יידישער דיריגענט (געש' 1962)
* 1890 - אגאטא קריסטי, בריטישע שרייבערקע און דראמאטורג] (געש' 1976)
* 1929 - מאריי געל-מאן, אמעריקאנער פיזיקער 
* 1984 - פרינץ הארי, הערצאג פון סאסעקס

## געשטארבן 
* 1512 – דזשאן סטוארט, גראף פון אטאל, סקאטישער אמבאסאדאר צו ענגלאנד
* 1859 - אייזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געב' 1806)
*

## פייערטעג 
* זעלבשטענדיקייט טאג אין קאסטא ריקא, גוואטעמאלע, האנדוראס, ניקאראגוא און על סאלוואדאר

----
* 14טן סעפטעמבער - 16טן סעפטעמבער
* סעפטעמבער

15
11טן סעפטעמבער

**11 סעפטעמבער** איז דער 254סטער טאג פון יאר (255סטער טאג אין אן עיבור יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 111 טעג.
## היסטארישע געשעענישן 
* 1922 - אנהייב פון בריטישן מאנדאט אין ארץ ישראל
* 1997 - סקאטלאנד קלייבט אויפצושטעלן אן אייגענעם פארלאמענט, נאך 290 יאר פאראייניגט מיט ענגלאנד
* 2001 - די 11טן סעפטעמבער אטאקעס: טעראריסטן פון דער אל-קאידא ארגאניזאציע כאפן פיר פאסאזשירן עראפלאנען. צוויי פון זיי צעשטויסן דעם וועלטס האנדל צענטער אין ניו יארק סיטי, איינער מאכט חרוב א פליגעל פונעם פענטאגאן, און איינער ווערט צעשמעטערט אין פענסילוועניע (זיין ציל איז געווען וואשינגטאן די סי). אין די אטאקעס ווערן דערמארדעט קרוב צו 3,000 מענטשן.

## געבוירן 
* 1917 - פערדינאנד מארקאס, פיליפינער פאליטיקער (געש' 1989)

## געשטארבן 
* 1971 - ניקיטא כרושטשעוו, סאוועטישער פירער (געב' 1894)
* 1942 - הלל צייטלין, יידישער שרייבער, דיכטער און זשורנאליסט אין ווארשע (געב' 1871)
* 1988 - ראדזשער הארגריווס, בריטישער שרייבער און אילוסטראטאר (געב' 1935)

----
* 10טן סעפטעמבער - 12טן סעפטעמבער
* סעפטעמבער

11
יאגדע

קליין|250px|געצייטיגטע יאגדעס אויף זייער ביימעל
קליין|250px|נאך נישט אינגאנצן געצייטיגטע

**יאגדע** (וויסנשאפטלעכער נאמען: *Vaccinium sect. Cyanococcus*) איז א פרוכט אין פארם פון קליינע רונדכיקע טרויבן מיט א טיף בלוי-שווארצן קאליר.

## בדיקת תולעים
לױט דער הלכה דארף מען קאנטראלירן די **יאגדע** פאר דעם געברויכן צו ס'איז ריין פון אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים.

## מצוות התלויות בארץ
דער **יאגדע** וואקסט זייער ווייניג אין ארץ ישראל, דערפאר דארף מען קאנטראלירן אויב זיי זענען פון ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה און ערלה.

## שמיטה
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם **יאגדע** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש אייר פון דעם זיבעטן יאר, ביז אין חודש תמוז דעם אכטן יאר. 

## זעט אויך
* רשימה:פרוכט

## רעפערענצען
* *אנציקלופדיה לכשרות המזון*

קאטעגאריע:פרוכט
קאַטעגאָריע:פרוכט פון ארץ ישראל
1965

## געשעענישן 
* 26סטן יאנואר - הינדי ווערט אן אפיציעלע שפראך אין אינדיע.
* 26סטן יולי - די מאלדיוון ווערן זעלבשטענדיק.
* 9טן אויגוסט - סינגאפור ווערט אינגאנצן זעלבשטענדיק.

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 24סטן יאנואר - ווינסטאן טשערטשיל, פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע (געב' 1874)
* 18טן מערץ - פארוק מלך פון עגיפטן (געב' 1920)
* 13טן יוני - מארטין בובער, יידישער פילאסאף (געב' 1878)
* 20סטן יוני - בערנארד ברוך, יידיש-אמעריקאנער פינאנציעלער מומחה  (געב' 1870)
* 27סטן אויגוסט - לע קארבוזיע, שווייצער ארכיטעקט (געב' 1887)
* 28סטן אויגוסט - יואל ראקאח, ישראלדיקער פיזיקער (געב' 1909)
* 4טן סעפטעמבער - אלבערט שווייצער, דייטשער דאקטער און פילאסאף (געב' 1875)
* 15טן אקטאבער - אברהם הלוי פרענקל, ישראלדיקער מאטעמאטיקער (געב' 1891)

## נאבעל פריזן 
* פיזיק: זשוליען שווינגער, ריטשארד פיינמאן
וואדיה סאאדעה

**וואַדיה סאַאַדעה** (אַראַביש: وديع سعادة) (געבוירן 1948) איז אַ לעבאַנעזע-אויסטראַלישער דיכטער און זשורנאַליסט. 

וואַדיה סאַאַדעה איז געבוירן אין לבנון אין 1948. ער האט געארבעט ווי אַ זשורנאַליסט אין ביירוט, לאנדאן, פּאַריז און ניקאָסיע, איידער ער האט עמיגרירט אין דער אויסטראליע אין 1988. ער האט דאַן אנגעהויבן ארבעטן ווי אַ רעדאַקטאָר אין אַנאַהאַר, אַ לעבאַנעזע צייטונג פֿאַרעפֿנטלעכט אין סידני.
ער האט פֿאַרעפֿנטלעכט 10 פּאָעזיע ביכער אין אַראַביש, עטלעכע פון זיי איבערזעצט אויף ענגליש, דייטש, פראנצויזיש, שפּאַניש און אנדערע שפראַכן.  
ער האט זיך מיטגעטיילט אין פילע פּאָעזיע פֿעסטיוואַלן, אין אויסטראַליע און אנדערע לענדער.

* וואַדיה סאַאַדעה'ס פּאָעזיע מאַפּע  
* לידער איבערגעזעצט אין פראנצויזיש 
* איבערגעזעצט לידער אין שפּאַניש
* אינספירירט דורך אַ וואַדיה סאַאַדעה ליד 

## רעפרערנצן
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:זשורנאליסטן