open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
אוגערקע

קליין|250px|גרייט צום עסן
די **אוגערקע** (וויסנשאפטלעכער נאמען: *Cucumis sativus*) איז אן איין-יעריגער זומער געוויקס פון דער פאמיליע קוקורביטאצעאיי *(Cucurbitaceae)*, די זעלבע פאמיליע ווי דער קירבעס און וואסערמעלאן. זיין גרינער, לענגלעכער גרינס, ווערט געגעסן רוי, מארינירט אין זאלץ אדער עסיג.

## ברכה 
אויף דעם **אוגערקע** מאכט מען די ברכה **בורא פרי האדמה**, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.

## בדיקת תולעים 
אין דער **אוגערקע** איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.

## מצוות התלויות בארץ 
די **אוגערקע** וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.

## שמיטה 
דער דאטום וואס פאלט אויף דער **אוגערקע** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חשוון פון אכטן יאר.

## זויערע אוגערקע 
דאס איז איינע פון די אינטערעסאנטע עסן, וואס אזויווי מילעך, נאכן ווערן זויער ווערט דאס א געשמאקע מאכל לויט די אינגרידיענס פון די מבינים דערין, אזוי אויך איז דאס איגערקע, ווען עס ווערט זויער - אויכעט לויטן די כללים וויאזוי מען זויערט עס איין, ווערט דאס א מאכל העולה על שלחן מלכים, ווי איינע פון די געשמאקע אפעטיט געבער, ביים מאלצייט.

## זעט אויך 
* רשימה:גרינסן

## רעפערענצען 
* *אנציקלופדיה לכשרות המזון*

קאַטעגאָריע:גרינסן
קאַטעגאָריע:פרוכט פון ארץ ישראל
פראנקפורט

**פֿראנקפֿורט אם מיין** (; אין ספרים **פ**רנק**פ**ורט **דמ**יין אדער **פפד"מ**) איז די גרעסטע שטאט אין העסע, דייטשלאנד, און די פינפטע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד, מיט א באפעלקערונג פון 687,775 (2012). די שטאט געפינט זיך אויף די ברעגן פונעם מיין, א בייטייך פונעם ריין.

פראנקפורט איז דער פינאנציעלער צענטער פון דייטשלאנד. אויך געפינט זיך דארטן דער אייראפעישער צענטראלבאנק.

אין די ספרים ווערט זי גערופן "פראנקפורט דמיין", ווייל עס איז אויך דא א באקאנטע שטאט פראנקפורט דאדר.

## עקאנאמיע 
מיט א קאנצענטראציע פון פינאנציעלע אינסטיטוציעס, איז פראנקפורט איינער פון דער וועלטס וויכטיקסטע פינאנציעלע צענטערס, און  דער פירנדיקער פינאנציעלער צענטער אין דייטשלאנד, מיט מינכן א שטיק וועג דער צווייטער.

אויך איז פארהאנען דער אפציעלער נאציאנאלער לופטפעלד אין פראנקפורט.
### צענטראל־בענק 
פראנקפורט איז די היים פון צוויי וויכטיקע צענטראלבענק.

* **אייראפעישער צענטראל־באנק**
דער אייראפעישער צענטראל־באנק (*Europäische Zentralbank*) איז איינער פון די וויכטיקסטע צענטראלבענק אין דער וועלט. דער באנק באשטימט די געלט־פאליטיק פאר דער אייראזאנע, וואס באשטייט פון 18 אייראפעישער פארבאנד מיטגלידשטאַטן וואס האבן אדאפטירט דעם איירא (€) ווי זייער געמיינזאמע וואלוטע און איינציקער לעגאלער אנבאט. זייט זיין גרינדונג אין 1998 געפינען זיך די הויפטקווארטיר פונעם באנק אינעם אייראטורעם ביי ווילי־בראנד־פלאץ און, צוליב א מאנגל אין פלאץ, אויך אין נאך צוויי הויכע ביורא געביידעס אין פראנקפורטס פינאנציעלן דיסטריקט. 

די שטאט פון פראנקפורט ערט די וויכטיקייט פונעם באנק מיטן אפיציעלן סלאגן "די שטאט פונעם איירא" זייט 1998.

* **דייטשער פעדעראלער באנק**
דער דייטשער פעדעראלער באנק (*Deutsche Bundesbank*), פלאצירט אין באקנהיים, איז געגרינדעט געווארן אין 1957 ווי דער צענטראלבאנק פאר דער פעדעראלער רעפובליק פון דייטשלאנד.

## אידן אין פראנקפורט 
היינט אין פראנקפורט געפינען זיך צוויי שולן.

אין די צוויי אידישע בתי החיים, ליגן די גרויסע באקאנטע אידן ווי דער פני יהושע, רב שמואל שאטין, רבי נתן אדלער (דער רבי פונעם חת"ם סופר), די מאמע פון חת"ם סופר, דער בעל ההפלאה, דער מחנה לוי, דער סטאלינער רבי דער ינוקא, וואס מ'רופט דער פראנפורטער, ר' שמשון רפאל הירש, און נאך, אבער דער בית החיים איז איבערגעווארפן געווארן ביים צווייטן וועלט קריג, עס איז דא בלויז א צוים ארום דעם פלאץ פונעם בית החיים, און אויך אסאך מצבות זענען דערין, אבער זיי זענען נישט אויף זייער ארגינאלן פלאץ.

עס איז אינטערעסאנט די צוים פונעם בית החיים אין פראנקפורט, עס איז ארום גענומען מיט זעקס מיליאן קליינע שטיינער, און יעדע שטיינדל איז צום געדענקען אויף איינעם פון די זעקס מיליאן קדושים וואס נאצי-דייטשלאנד האט געמארדעט.

## צווילינג שטעט 
* 
* , זייט 1960.
* , זייט 1966.
* , זייט 1971.
* , זייט 1988.
* , זייט 1990.
* , זייט 1990.
* , זייט 1991.
* , זייט 1991.
* , זייט 1980.

## דרויסנדיגע פארבינדונג 
* אפיציעלע פראנקפורט וועבזייטל

קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין דייטשלאנד
פארזיכערונג

**פארזיכערונג** הייסט פלאנירן קעגן איינשטעלן, אפט דורך אריינלייגן צעביסלעך געלט, דערנאך קען מען צוריק באקומען א גרויסן צאל געלט, אפט מאל אפילו מער וויפל מען האט אריינגעלייגט. צו איז דאס ביי געזונטהייט, אז מען צאלט איין חודשליך אדער וואכנטליך אז טאמער עפעס פאסירט און מען דארף אנקומען צו מעדיצינישע באהאנדעלונגן צאלט דער אינשורענס קאמפאני די קאסטן צו א חלק דערפון. 

ביי לעבן פארזיכערונג אז א מענטש צאלט איין ביים לעבן יארליך א געוויסער צאל געלט, אז ווען ער שטארבט זאל די אלמנה און די יתומים באקומען א גרויסע צאל געלט.

געזונט פארזיכערונג וועט אויסצאלן א מענטש וואס דורך אן אקצידענט אדער קראנקייט ליידט פון א דעפעקטיווקייט.

*
ריגע

{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב=שטאָט
|אמטשפראך נאמען=*Riga*
|הערב= Greater Coat of Arms of Riga - for display.svg
|פאן=  Flag of Riga.svg
|בילד=  Riga montage.jpg
|באשרייבונג=
-
ראטהויזשווארצעקעפ געביידענאציאנאלע אפערע  פרייהייט מאנומענטליוואו פלאץ
|}
|מדינה= 
|אפטייל טיפ=
|אפטייל נאמען=
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט=
|בירגערמייסטער=נילס אושאקאווס
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 304
|הייך= 112
|גרינדונג דאטע= 1201
|באפעלקערונג= 696,593
|באפעלקערונג יאר= 2015
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 2,300
|קאארדינאטן= 
|צייט זאנע= +2
|אתר אינטרנט=www.riga.lv
|מאפע= 
|פרטימדיקע מאפע=
|סטטיסטיקות=
}}
**ריגע** () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון לעטלאנד. מיט 641,007 איינוואוינער איז ריגע די גרעסטע שטאט פון די באלטישע שטאטן, און דער וואוינארט פון א דריטל פון דער באפעלקערונג פון לעטלאנד.

פאר דער צווייטער וועלט מלחמה איז דערשינען אין ריגע די יידישע צייטונג **היינט** צוויי מאל יעדן טאג. איר רעדאקטאר איז געווען אלחנן ליף.

איידערן קריג האבן געוווינט אין ריגע 43,000 יידן, אין די צוויי וואכן, פון ווען די נאציס זענען אריין אין לעטלאנד, האבן לעטישע קאלאבארירער אומגעברענגט טויזנטער יידן, אין פאגראמען, רויבערייען און פארגוואלדיקן, איז געווארן א נארמאלע ערשיינונג,

דער הויפט מערדער איז באקאנט מיטן נאמען דער בוטשער פון ריגע, וואס מען האט אים נאך די מלחמה פארכאפט און גע'הרג'ט, די מענטשן וואס זיי האבן דאס געטוען האבן דאס געטוען אויפן אייגענען איניציאטיוו

נאר הונדערט יידן פון ריגע בערך זענען געראטעוועט געווארן, און האבן איבערגעלעבט די מלחמה.

קאַטעגאָריע:לעטלאנד
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
אפערירן סיסטעם

אן **אפערירן סיסטעם** פאר א קאמפיוטער איז א גרופע פון גרונטליכע קאמפיוטער פראגראמען וואס קאנטראלירט די רעסורסן פון דעם קאמפיוטער און די מאשינקע אויסצופאלגן די אנווייזונגען פון די אפליקאציעס.
די אפערירן סיסטעם איז פאראנטווארטלעך פאר טיילן די באניץ פון די פראצעסאר, סיסטעם זיכרון, עקראנען און איינגעבן הארטווארג.

ביישפילן פון אפערירן סיסטעמען געניצט היינט זענען:

* ווינדאס
* לינוקס
* מאקאס
* יוניקס
* ענדרויד
* GNU
* BSD
* iOS

## סטרוקטור
די הויפט טיילן פון דער אפערירן סיסטעם זענען:
# דאס קערנדל איז די שיכטע פון ווייכווארג וואס איז פאראנטווארטלעך פאר דער פארבינדונג צווישן דער שיכטע פון די פראגראמען און דער הארטווארג שיכטע.
# די אפליקאציע פראגראמירן שטעלונג (API) גיט דעם ענד־באניצער די מעגלעכקייט צו לאזן אין גאנג די אינסטרוקציעס פון דער אפערירן סיסטעם.
# דער טרייבער (ענגליש: *Driver*) וואס פארמיטלט צווישן דער אפערירן סיסטעם און דער קאמפיוטער ווייכווארג פון איין זייט, און פון דער צווייטער זייט די זייטיקע הארטווארג ווי דער מויז, קלאוויאטור, שפייכלער, סקענער, דרוקער און קאמערע.

*
קאַטעגאָריע:ווייכווארג
בליצפאסט

**בליצפאסט** (באקאנט אויך ווי **ע-פאסט**) איז א קאמוניקאציע מיטל וואס מיט א קוועטש פון איין קנעפל שיקט מען אַרויס פארבינדונגען צו אַנדערע מענטשן, וואָס באַקומען אונזער בליץ פּאָסט אין זייער אינבאַקס.

מ'קען דאָס שיקן צו איינעם, אָדער מערערע מענטשען אויף אַמאָל.

## וואס דאס איז 
ארגינאל איז דאס געווען א וועג פון שיקן קליינע בריוועלאך פון איין קאמפיוטער צום צווייטן, מיט דער צייט - ווען עס איז צוגעקומען HTML און multimedia - האט זיך דאס אויסגערייטערט צו קענען מיטשיקן פעקעלעך (attachments) און אויך קאלירטע בריוון.

## ווי אזוי דאס ארבעט 
געווענליך וועט אן email סיסטעם זיין איינגעטיילט אין 2 טיילן, די ערשטע טייל איז דאס וואס איז צווישן די באנוצער און די אינטערנעט (message transfer agent אדער MTA) און די צווייטע טייל איז וואס האלט די בריוון (message store).

ווען איינער שיקט ארויס א בריוו וועט דער אדרעס האבן דעם נאמען און די domain צו וועם מען שיקט דאס אין די פארם פון name@domain.

די MTA וועט דאן זוכן אן MX RECORD נוצענדיג DNS, די MX RECORD איז א DNS RECORD וואס איז געמאכט געווארן ספעציעל פאר בליצבריוון. יעדע DOMAIN קען האבן מער ווי איין MX RECORD, אבער יעדע MX RECROD האט א PREFERENCE VALUE וואס זאגט דעם MTA וועלכע SERVER צו נוצען, אויב עס ארבייט נישט ביים ערשטן וועט ער פרובירן דעם צווייטן.

דערנאך טוט זיך די שיקענדיגער MTA באהעפטן צו די בקומענדיגער MTA אויף TCP PORT 25 און זיי רעדן זיך דורך נוצענדיג סתם ASCI.

אויב ווען די בריוו איז אדורך דאן וועט די באקומענדיגע MTA אריבערפירן די בריוו צו די MESSAGE STORE און דערנאך ווען די באנוצער וועט עפענען זיין קעסטעל וועט ער טרעפן דארטן די בריוון.

## היסטאריע 
בליצבריוו פאסט האט אנגעהויבן אין 1971, ווען ריי טאמלינסאן האט געשיקט דעם ערשטן בליצבריוו צווישן צווי קאמפיוטערס אויף איין נעצווערק. בכדי דער קאמפיוטער וואס שיקט זאל קענען רוטירן דעם בריוו צום ריכטיגו באניצער פון דעם ריכטיגן קאמפיוטער האט ער צוגעטשעפעט דעם באניצער נאמען מיט דער קאמפיוטער נאמען צוזאמען מיט דעם סימבאל @ (, ) און אזוי איז געבוירן דער עלעקטראנישער פאסט. 

די ערשטע RFC וואס איז געשריבן געווארן פאר בליצבריווען איז RFC 822 און האט זיך נישט געטוישט זייט דעמאלט, עס איז נאר צוגעלייגט געווארן נאך.

## שונד בריוון 
*
Gmail

left|thumb|250px|גימעיל לאגא
**Gmail** **דזשימעיל** אין אַפריל, 2004 איז גוגל אַרויסגעקומען מיט אַ נייעם בליצבריוו סערוויס מיט'ן נאמען "***דזי-מעיל***". דזי-מעיל איז שנעל אויפגעכאַפט געוואָרן וועגן פאַרשידענע מעלות איבער אַנדערע ענליכע פראָדוקטן: איין גיגאַבייט דיסק פלאַץ (און שפעטער פארמערט צו צוויי), דעם קראַפט פון דעם גוגל זוכמאַשין אויף די פערזענליכע בליצבריוו קאַסטן, און אַ ניי ערפינדענעם סטיל פון גרופירן די מעלדונגען אוטומאַטיש ארגאַניזירט לויט דער נושא.

קאטעגאריע:בליצפאסט
רוטירער

[thumb|150px|[Avaya ERS-8600]]
**רוטירער** (ענגליש: router) איז א נעצווערק מעכאניזם וואס פירט פעקלעך דאטן פון איין פלאץ צום צווייטן, און דערפאר דער נאמען **רוטירער** וואס מיינט ארומפירער. אײנע פֿון די גרױסע פֿירמעס װעלכע פּראָדוצירט רוטירערס, איז די פֿירמע סיסקאָ.

## איר ארבעט 
א **רוטירער** זיצט צווישן צוויי אדער מער נעצווערק און פירט די פעקלעך פון איין נעצווערק צום צווייטן.

א **רוטירער** איז אנדערש ווי א האב אדער סוויטש, צוליב דעם וואס עס ארבעט אויף דעם דריטן שטאק פון די OSI מאדעל און נישט אויף דעם ערשטן אדער צווייטן.

## סארטן רוטירערס  
עס זײַנען דא עטלעכע סארטן רוטירערס, די מערסטע באקאנטע איז די קליינע ביזנעס און היים ביורא רוטירער. וואס זײַנען באמת געװײנטלעכע טױערװעגן (gateway) וואס האבן נוצלעכע פונקציעס, ווי נעט, און דראטנלאזע (ווײַפֿײַ) פארבינדונגען. אבער עס האט גאר ווייניק עכטע רוטינג מעכאניזמען ווי BGP, אדער איבעריקייט. א רוטירער וואס פירט פון קאמפיוטערס צו די אינטערנעט ווערט אנגערופן א ?עזש ראוטער? און א רוטירער וואס פירט אין א נעצווערק צווישען רוטירערס ווי למשל ביי אן ISP איז אנגערופען א עיקר רוטירער.

קאַטעגאָריע:הארטווארג
ניו יארק פאסט

**ניו יארק פאסט** איז א טעגליכע ניו יארק צייטונג.

רעכטער רעפובליקאנער צייטונג וואס איז א לשון הרע טאבלויד, זייער גראפישע שרייענדע קעפלעך אונטערצוהאלטן די ליינער.

עיב הירשפעלד האט דאס געאוינט פאר אפאר טאג,

היינט איז דאס דער אייגנטום פון דעם אויסטראלישן ביליאנער רופּערט מערדאָק.

## דרויסענדע פארבינדונגען 
* ניו יארק פאסט

קאטעגאריע:פאליטיק

קאַטעגאָריע:צייטונגען
האנד טארמאז

קליין|250px|א טארמאז אין א סאאב אויטא.
א **האנד־טאָרמאַז** (באקאנט אויך ווי א **ברעקס**) (ענגליש: Hand brake, העברעיש: מעצור-יד) איז א סיסטעם וואס מען ניצט צו האלטן א מאשין אויף איין ארט ווען זי איז  פארקירט, ספעציאל אויף א בארגיקן פלאץ. דאס ארבעט מיט א קאבל וואס ציט אויף די רעדער. דער האנט טארמאז איז דירעקט באהאפטן מיט די ברעיקס דורך א פאסיק און גיט א שנעלע און פלוצלינגע אפשטעל.

די הויפט טארמאז סיסטעם איז א הידרוילישע סיסטעם וועלכע שטעלט אפ דעם אויטא אן אויפשאקלען. 

קאטעגאריע:זיכערהייט
קאטעגאריע:אויטאמאבילן
1995

**1995** איז דאס יאר ניינצן פינף און ניינציג וואס האט אנגעהויבן זונטאג. 

## געשעענישן 
* 1טן יאנואר - געגרינדעט די וועלט האנדל ארגאניזאציע
* 1טן יאנואר - עסטרייך, פינלאנד און שוועדן ווערן מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד
* 21סטן פעברואר – סטיוו פאסעט ווערט דער ערשטער מענטש אריבערצופארן דעם פאציפישן אקעאן אין א לופטבאלאן.
* 17טן מיי - זשאק שיראק געוויילט פרעזידענט פון פראנקרייך
* 4טן נאוועמבער -  ישראל פרעמיער מיניסטער יצחק ראבין ווערט דערמארדעט

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 1טן יאנואר - יוזשין וויגנער, יידישער פיזיקער פון אונגארן, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר פיזיק (געב' 1902)
* 5טן מיי - מיכאיל באטוויניק, רוסישער יידישער שאכשפילער, עטלעכע מאל וועלטס שאכשפיל גרויסמייסטער (געב' 1911)
* 24סטן מיי - האראלד ווילסאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1916)
* 5טן אקטאבער - אלעק דאגלעס-היום, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1903)

## נאבעל פריזן 
## וועלט באפֿעלקערונג 
|align="right"|**481,099,000**
|align="right"|441,525,000
|align="right"|10px|גרינער פייל ארויף 39,574,000
|align="right"|520,229,000
|align="right"|10px|גרינער פייל ארויף 39,130,000
|-
|

|align="right"|**299,438,000**
|align="right"|283,549,000
|align="right"|10px|גרינער פייל ארויף 15,889,000
|align="right"|315,915,000
|align="right"|10px|גרינער פייל ארויף 16,477,000
|}

קאַטעגאָריע:1990ער
רשימה:פיזיקער

פאלגנד איז א רשימה פון בארומטע פיזיקער. 

*די רשימה דארף נאך א סאך ארבעט; העלפט צו פארגרעסערן זי!*

## א 
* אלבערט איינשטיין—דייטשלאנד, איטאליע, פאראייניגטע שטאטן (נאבעליסט)
* אריסטו—אטען, גריכנלאנד
* ארכימעד

## ב 
* יעקב בעקנשטיין—פאראייניגטע שטאטן, ישראל
* דניאל בערנולי

## ג 
* גאלילעא גאליליי

## ד 
* רענע דעקארט

## ה 
* ווערנער הייזנבערג

## ט 
* ניקאלא טעסלא

## נ 
* אייזיק ניוטאן—ענגלאד

## פ 
* דזשאן פאלקינגהארן — פאראייניגטע קעניגרייך (געבוירן 1930)

## פֿ 
* מייקל פאראדיי
* ענריקא פערמי

## צ
* אנדערס צעלזיוס

## ק
* מארי קירי

## ש 
* קארל שווארצשילד

פיזיקער
ישראל יהושע זינגער

**ישראל יהושע זינגער** (1893 - 1944), באוואוסט מיטן פסעוודאנים **י. י. זינגער**, איז געװען אַ ייִדיש שפּראַך שרײַבער, א ברודער פֿון יצחק באַשעװיס זינגער. ער האָט געשריבן ראָמאַנען, דערצײלונגען און זיכרונות. ער איז געבױרן געװאָרן אין בילגארײ, פּױלן, און האָט געוואוינט אין װאַרשע. אין 1934 האט ער אױסגעװאַנדערט קײן אַמעריקע. ער האָט געאַרבעט בײַם פֿאָרװערטס. ווען ער איז אַלט געװען 50 יאָר איז ער געשטאָרבן אין ניו יאָרק.

## ביאגראפיע
ישראל יהושע זינגער איז געבוירן אין בילגאריי, רוסיש פוילן אין 1893 צו זיין פאטער, הרב פינחס מענדל זינגער און זיין מוטער בתשבע זילבערמאן.

## רשימה פֿון זינגערס װערק
אַ רשימה פֿון זינגערס װערק על־פּי דער נאַציִאָנאַלער ייִדישער ביכער צענטער אין אַמעריקע; בײַ יעדע בוך איז די דאַטע אַז עס איז ערשט דערשינען געװאָרן:

*לײמגרובן (1924)
*אױף פֿרעמדער ערד (1925)
*שטאָל און אײַזן (1927)
*נײַ-רוסלאַנד : בילדער פֿון אַ ריײַזע (1928)
*יאָשע קאַלב (1932)
* די ברידער אשכנזי (1937)
*חבר נחמן (1938)
*די משפחה קאַרנאָװסקי (1943)
*פֿון אַ װעלט װאָס איז נישטאָ מער (1946)
* װילי (1948)
*דערציילונגען (1949)
 

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך שרייבערס
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
מרדכי געבירטיג

קליין
**מרדכי געבירטיג** (4טן מיי 1877 -  4טן יוני  1942) איז געװען אַ דיכטער אויף דער ייִדישער שפּראַך. ער האָט געשריבן אַ סך באַקאַנטע לידער װי "אונדזער שטעטל ברענט" און "הוליעט הוליעט קינדערלעך". אין 1942 איז ער דערשאָסן געװאָרן פֿון די נאַציס אין קראָקע.

ער איז געווען א בונדיסט.

## לעבנס געשיכטע 
**מרדכי** (**מאַרקוס**) **געבירטיק** איז געבאָרן געוואָרן אין שטאָט קראָקע וואָס אין גאַליציע, וועלכע האָט אין יעניקע צײַטן גענאָסן פון אַ געוויסער מאָס אַווטאָנאָמיע אין דעם עסטרײַך־אונגאַרישע אימפּעריע. זײַנע עלטערן זײַנען געווען יצחק און שפרה בערטיג. קינדווײַז האָט ער געלערנט אין אַ חדר, אָבער צו צען יאָר איז ער אָפּגעשיקט געוואָרן אַרבעטן אַלס אַ לערן־אינגל בײַ אַ סטאָליער. אין יאָר 1901 האָט ער שוין געאַרבעט פאַר זיך. נאָכן חתונה האָבן אין 1909 איז ער ניט צוריק צו סטאָליערײַ, נאָר ער האָט געאַרבעט ביז דער צווייטער וועלט־מלחמה בײַ זײַן ברודער לעאָן.

אין 1905 איז ער געווען טעטיק אין טעאַטער, און ער האָט געשפּילט הויפּט ראָליעס אין דער קראָקאָווער אידישער טעאַטער. אברהם רייזען האָט עם צוגעגליכן צום גרעסטן אידישן אַקטיאָר אין יענער צײַט – שילדקרויט. עס איז מעגליך אַז ער האָט אַליין באַאַרבעט די פּיעסען וועלכע מ'האָט געשפּילט.

אין 1909 האָט ער חתונה געהאַט מיט בלומקע לינדענבאַום. צום פּאָרל זײַנען געבאָרן פיר טעכטער: שיפקע (1910), חוה (1914), לולאַ (1916) – אַלע דרײַ אומגעקומען אין חורבן – און אַ פערטע טאָכטער וואָס איז אַוועק צו אָנדערהאַלבן יאָר.

געבירטיק איז געווען אַ מיטגליד פון דער סאָציאַליסטישער באַוועגונג און דאָס שפּיגלט זיך אָפּ אין טייל פון זײַנע לידער, ווי צום בײַשפּיל „אין פאַבריק”, "גענעראַל־שטרײַק”, „אַרבעטלאָזע מאַרש”. ער האָט געליטן פון אַ האַרץ קרענק און האָט זי באַשריבן אין זײַן ליד „שוין פולע זעקס וואָכן” וואו ער שילדערט דעם ליגן זײַנעם אין שפּיטאָל נאָך אַ האַרץ אַטאַקע, ווי אויך אין אַנדערע לידער ווי צום בײַשפּיל „מײַן האַרץ איז פול מיט שרעק”, „אַ הייסע טרער” און אַנדערע.

געבירטיג איז אומגעבראַכט געוואָרן דורך אַ נאַצישן סאָלדאַט בשעת זיי האָבן געהאַלטן אין מיטן אויסטרײַבן 6,000 אידן פון דער קראָקאָווער געטאָ צום פאַרניכטונגס־לאַגער בעלזשעץ אויפן נײנצנסטען אין סיוון תש"ב.

## דערויסענדע לינקס
* אַן אַרבעט פֿון מרדחי געבירטיג 

קאַטעגאָריע:יידישע דיכטער
אלפרעד היטשקאק

קליין|אלפרעד היטשקאק
**הער אַלפֿרעד יאזעף היטשקאָק** (ענגליש: *Sir Alfred Joseph Hitchcock*) איז געװען אַן ענגלישער רעזשיסאר, װאָס האָט געמאַכט אַ סך מוראדיקע פילמען.

צוזאמען מיט וואלט דיזני, איז היטשקאק געווארן פון די ערשטע פראמינענטע רעזשיסערן וואס האט פאראויס געזען ווי פאפולער דער מעדיום פון טעלעוויזיע וועט ווערן. 

## לעבנסגעשיכטע 
אלפֿרעד היטשקאָק איז געבוירן געווארן אינעם איסט־ענד פון לאנדאן אין יאר 1899 צו קאטוילישע עלטערן וואס האבן געהאלטן א שפייזקראם, און זייער ארעמע וואוינונג איז געווען הינטער דעם קראָם. אין זיין יונגערע יארן האט ער געלערנט אין א יעזואיטישער שולע וואס האט געפירט א שטרענגן דיסציפלין. אין יאר 1913, ווען ער איז געווען אלט 14 יאר, האט ער פארלאזט זיינע פארמעלע שטודיעס און האט אנגעהויבן לערנען אוונט־צייט פארשידענע טעכנישע פאכן, און האט אויסגעוויזן פעהיקייטן אין מאלעריי.

קאַטעגאָריע:רעזשיסארן
קאַטעגאָריע:ענגלענדער
דירה געלט

**דירה געלט** מוז מע צאָלן װען מע װאױנט אין אַ דירה פון אַן אַנדער פּאַרשױן. 

קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
מצבה

[קליין|[יידישע מצבות]]
א **מצבֿה** איז אַ שטײן װאָס מען שטעלט אױף אַ קבר, דרײסיק טעג נאָך דער לװיה. אױף אַ מצבה שטײט געשריבן דער נאָמען פונעם טױטן, זיינע געבורט און טויט דאטעס און אַנדערע פּרטים וועגן אים.

קאַטעגאָריע:אבלות אין יידישקייט
קאַטעגאָריע:ארכיטעקטור
סולטאן

**סולטאַן** (אראביש: *سلطان*) איז אַ מאָנאַרכישער הערשער פון מעכאַמעדאַנער מלוכות, װאָס מען רופט סולטאַנאַט.

קאַטעגאָריע:מאנארכן
שינקען

[left|thumb|250px|א שינקע מיט [געווירץ נעגלעך]]
**שינקע** איז אַ מין געקאָכטע אָדער גערײכערטע חזיר פלייש. שינקע מאַכט מען פון דער פּולקע פונעם חזיר. אין ענגליש רופט מען עס 'העם', אין פראַנצױזיש 'זשאַמבאָן' און אין איטאַליעניש 'פּראָשוטאָ'. 

## רעליגיע 
נישט נאר יידן טארן נישט עסן שינקע, וואס איז חזיר טרייף, אויך מוסולמענער (נישט חאלאל) און ראסטאפארן.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאמפאט

קליין|ראבארבער און עפל קאמפאט
**קאָמפּאָט** איז אַ זיסע נאכשפּײז געמאַכט פון אלערליי פרוכט, און צומאל לייגט א גוטער קעכער אויך צו, פון געוויסע זיסע גרינצייג.

די היסטאריע פון קאמפאט, אדער ווי מ'האט עס גערופען אמאל '**צימעס**', האט זיך אנגעהויבן פון ווייקן 'שטארק געצייטיגטע' פרוכטן, און פון דעם איז געווארן א אייגעמאכץ - ווי מ'האט עס גערופן אמאל. דאס האט מען אויך גענוצט פאר היילונג, ווייל די שטארק זיסע פארזיך דערפון, האט געהאט גוטע באצילן. אבער היינט איז עס מער-ווייניגער אזויווי א קאלטע זופּ, וואס מ'עסט דערפון ביים ענדע פון א מאלצייט.

די פרוכטן װערן היינט געקאָכט אין צוקער װאַסער, ביז זײ װערן װײעך און דאָס װאַסער באַקומט אַ קאָליר, און עס ווערט אליינס גענוצט ווי א זיסע געטראנק.

מערסטנס מאל ווערט עס סערווירט נאך א פליישיגער מאלצייט.
## פארשידענס
ס'דא א באקאנטע חסידישע סלאגאן, מיט וואס מ'ענדיגט צו א אומגינסטיגער טעמע, ווי פאלגנד: **מייערן צימעס איז א גוטע צימעס, און דער נעשכיזער רבי איז געווען א גוטער יוד...**

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:יידישע קיך
קאטעגאריע:פסח
באטאנישער גארטן

אַ **באָטאַנישער גאָרטן** איז אַ פּאַרק מיט עקזאָטישע פֿלאַנצן און געװיקסן. די פֿלאַנצן האָבן װיסנשאַפֿטלעכע באַשריפֿטונגען װי אין א מוזײ. גרױסע באָטאַנישע גאָרטנס זײַנען אין ניו יאָרק, מיזורי, קיו (לאנדאן), בערלין און מינכן.
* ברוקלין באטאנישער גארטן

קאַטעגאָריע:באטאניק
קאַטעגאָריע:מוזייען
לידז

**לידז** איז א שטאט אין מערב יארקשיר, ענגלאנד, מיט דער פערטער גרעסטער באפעלקערונג אין ענגלאנד מיט 750,200 איינוואוינער (2006).

## צווילינג שטעט
לידז האט די צווילינג שטעט:
*
*
*
*
*
*
*
*

קאַטעגאָריע:שטעט אין ענגלאנד
בערי גאלדוואטער

left|thumb|250px|בערי גאלדוואטער
**בערי מאריס גאלדוואטער** (2טן יאנואר, 1909 - 29סטן מאי, 1998) איז געווען אן אמעריקאנער פאליטיקער. ער איז געווען דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר פרעזידענט אין די 1964 וואלן. אויכעט איז ער געווען סענאטאר פון אריזאנע פאר פינף טערמינען.

ביי די 1964 רעפובליקאנער פריימעריס האט ער געפירט א שווערע און שטעכיגע פארמעסט קעגן דעם מעסיגן קאנדידאט נעלסאן ראקעפעלאר. וואס אנאליטיקער זאגן אז דאס האט אפגעשוואכט זיינע שאנסן צו זיגן און די אלגעמיינע וואלן קעגן לינדען דשאנסאן.

ווי אויך ווערט ער געזעהן ווי דער פאטער פון דער קאנסערוואטיווער באוועגונג אינערהאלב דער רעפובליקאנער פארטיי, וואס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט איבערצונעמען דארטן די מאכט מיט'ן ערוויילונג פונעם פאלקס באליבטן פרעזידענט ראנאלד רייגען.

קאטעגאריע:רעפובליקאנער פרעזידענט קאנדידאטן
קאטעגאריע:פאראייניגטע שטאטן סענאטארן
קוילן זייערס

קליין|200px|קוילן־זייערס
דאס **קוילן־זייערס** (כעמישע פארמל: CO2) איז א כעמישע פרעפאראט פון א קוילנשטאף אטאם מיט צוויי אקסיגען אטאמען. נארמאל איז דאס א גאז אין סטאנדארט טעמפראטור און דרוק. 

*קוילן־זייערס* ווערט נישט פליסיג, אבער עס ווערט סאליד ווען די טעמפעראטור איז אונטער -78&nbsp;°C. ווען עס איז הארט (סאליד) ווערט עס גערופן טרוקן אייז.

פלאנצן נעמען אריין קוילן־זייערס צו מאכן עסן, אין א פראצעס וואס הייסט פאטאסינטעז.

## פראדוקציע 
אינדוסטריעלער קוילן־זייערס ווערט פראדוצירט אין איינעם פון זעקס פראצעסן:

* פארכאפן נאטירלעכן קוילן־זייערס קוואלן
* ווי א ביי־פראדוקט פון וואסערשטאף פראדוקציע, וואו מען פארוואנדלט מעטהאן אויף  CO2;
* פארברענען פאסיל-ברענשטאף אדער האלץ
* ווי א ביי־פראדוקט פון יערן צוקער ביים ברייען ביר, וויסקי און אנדערע אלקאהאלישע געטראנקען
* פון דעקאמפאזיציע פון קאלכשטיין ווען מען מאכט קאלך.

## ניצן 
קוילן־זייערס ווערט געניצט אין דער אויטאמאביל אינדוסטריע פאר שווייסן, כאטש די אינערטע גאזן ארגאן און העליום זענען בעסער פאר דעם צוועק, אבער זיי זענען טייערער.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:כעמישע פארבינדונגען
רעטעך

קליין|250px|א רויטער רעטעך
**רעטעך** (*Raphanus*) איז אַ מין גרינס פֿון דער משפּחה פֿונעם קרױט, די צלם-בלומיקע (Brassicaceae). בײַם רעטעך עסט מען די פֿאַרדיקטע װאָרצל װאָס מע רופֿט אױך ריב. רעטעך איז זײער רײַך מיט װיטאַמין C און אַנדערע מינעראַלען. רעטעך קען אױסקוקן רױט אָדער װײַס.

## היסטאריע 
דער רעטעך האט מען שוין קולטיווירט אין העלעניסטע און רוימישע צייטן. מען טרעפט דעם רעטעך, ווי אויך די נאענט פלאנצן זענעפט און ברוקווע, איבער מערב אזיע און אייראפע.

קאַטעגאָריע:גרינסן
קאַטעגאָריע:צלם-בלומיקע
גרינער פעפער

**גרינער פעפער** איז אַ געװירץ װאָס איז געמאכט פון די נישט צײטיגע בערעלעך פון דער פעפער פלאַנץ (Piper nigrum).
* זעט אויך: שווארצער פעפער

קאטעגאריע:פעפער
פראנקפורט אן דער אדער

**פראַנקפורט אַן דער אָדער** איז אַ שטאָט אין בראַנדנבורג, מזרח דײטשלאַנד, אױף דער גרעניץ צו פּױלן. אין פראַנקפורט אַן דער אָדער איז געבױרן געװאָרען די אידישע דיכטערין עלזאַ לאַסקער-שילער. 

הרב אברהם אבלי סג"ל, מחבר פון "מגן אברהם" אויף שולחן ערוך אורח חיים, איז דארט געווען רב.

רבי יוסף תאומים, דער בעל פרי מגדים זצ"ל ליגט אין דעם שטאט.

## צווילינג שטעט 
פראנקפורט האט די פאלגנדע צווילינ:

קאַטעגאָריע:שטעט אין דייטשלאנד
ראמאנסערא

**ראָמאַנסעראָ** איז אַ נאָמען פון אַ ליטעראַרישן זשאַנער. ראָמאַנסעראָס זײנען גרופּען פֿון קורצע דיכטונגען װעגן גיבור'ס און שטאַמען פון דער איבערישער האַלב-אינדזל. 

קאַטעגאָריע:ליטעראטור
סיודאד דעל עסטע

**סיודאַד דעל עסטע** () איז אַ שטאָט אין מזרח פאראגוויי, אױף דער גרענעץ מיט בראַזיל. 

געגרינדעט אין 1957, די שטאט האט געהייסן לכתחילה **פוערטא פֿלאר דע ליס**, דערנאָך ביז 1989 **פוערטא פרעזידענטע סטרעסנער** (פארט פרעזידענט סטרעסנער), נאך אלפרעדא סטרעסנער. די שטאט איז פארבינדן מיט דער בראזילישער שטאט פאס דו איגוואסו דורכן "פריינדשאפט בריק (*Puente de la Amistad* אויף שפאניש, *Ponte da Amizade* אויף פארטוגעזיש). 

## באפעלקערונג 
זי איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין פאראגוויי, מיט א באפעלקערונג געשאצט צו 320,782 אין 2008.	

## געאגראפיע
די שטאט געפינט זיך אין דרום־מזרח פאראגוויי, א טייל פונעם דרייעק וואס ווערט גערופן דער דרייפאכיקער גרענעץ.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פאראגוויי
קאַטעגאָריע:שטעט אין דרום אמעריקע
האיטי

**האַיִטי** איז אַ לאַנד אין דעם קאַראַאיבישן ים, אױף דער מערבֿ זײַט פֿון אינדזל היספּאַניִאָלאַ. אין האַיִטי רעדט מען האַיטיאנער קרעאָל און פֿראַנצױזיש.

האיטי איז א יחיד-במינו פאר א פאר סיבות(?). ווען עס איז געווארן זעלבשטענדיק אין 1804, איז עס געווען דאס איינציגע זעלבשטענדיקע לאנד אין לאטיין-אמעריקע און דעם קאַראַאיבישן ים, דאס איינציגע לאנד אין דער וועלט צו ווערן אויפגעשטעלט דורך א שקלאפן־רעוואלט, און די צווייטע רעפובליק אין די אמעריקעס.

## היסטאריע 
קריסטאפער קאלאמבוס האט געלאנדט אין דעם לאנד וואס איז היינט האיטי דעם 5טן דעצעמבער 1492, און האט געפאדערט דעם אינדזל פאר שפאניע. קאלאמבוס האט איבערגעלאזט 39 מענער בלייבן אויפן אינדזל, און האט דעמאלט אויפגעשטעלט דעם יישוב לא נאווידאד.

אלס אריינגאנג צו די אמעריקעס, איז דער אינדזל היספאניאלא געווארן א מקום-מקלט פאר פיראטן אין די פריִיִקע יארן פון קאלאניאליזם. פראנצויזישע פיראטן זענען זיך באזעצט אין דער מערב'דיגער העלפט פון אינדזל, און האבן שפעטער געפלאנצט טאבאק דארט מיט הצלחה. די הצלחה האט פאראינטערעסירט אנדערע פראנצויזישע משפחות צו קומען, און ביים סוף האבן זיי געמאכט א נייעם פראנצויזישן יישוב. שפעטער, ווען די אייראפאישע לענדער האבן באשלאסן צו וועמען גייט וועלכע לאנד אין די אמעריקעס, האבן פראנקרייך און שפאניע געטיילט דעם אינדזל צווישן זיך. די מערב-זייט פון אינדזל איז אפיציעל געווארן פראנצויזיש.

פראנקרייך האט געקראגן דאס מערב'דיגע דריטל פון היספאניאלא און האט עס געגעבן א נאמען "סט דאמינג". די פראנצויזער האבן דען אריינגעבראכט טויזנטער שקלאפן פון אפריקע, על-מנת צו אנטוויקלען דעם אינדזל'ס צוקער עקאנאמיע. די פארנצויזער זענען באלט געווארן דאך פאל ווייניק פון אלע די אפריקאנישע שקלאפן וואס זיי האבן געבראכט, מיט בלויז איין ווייסער פאר יעדע צען אפריקאנער אויפן אינדזל. 

סט דאמינג איז געווען געוואוסט אלס איינער פון די שלעכטסטע קאלאניעס פאר שקלאפן. א דריטל פון די שקלאפן זענען געשטארבן אין די ערשטע פאר יארן פון זיין דארט, א סאך פון קרענקען. אבער משאין-כן פאר מענטשן געבוירן געווארן פון אן אפריקאנישער מוטער און א פראנצויזישן פאטער. די האלב-אפריקאנישע מענטשן האבן געהאט מער רעכטן און אפט זענען געלאזט געווארן פריי. די פארמישטער זענען אויך געווארן זיירער אייגענער סארט אין דער געזעלשאפט. זיי האבן געקענט גיין קיין פאריז שטודירן און אנטיילנעמען אין מיליטער. זיי האבן אפט געארבעט אלס האנט-ווערקערס אדער סוחרים, און האבן אנגעהויבן צו פארמאגן קרקע. צאל האט אפילו פארמאגט אייגענע שקלאפן.

קאַטעגאָריע:לענדער אין אמעריקע
אפאסטיל

אן **אפאסטיל** ( *באשטעטיגונג*) איז די לעגאליזאציע פון וואסארא דאקומענט דורך א רעגירונג בכדי דער דאקומענט זאל ווערן אנערקענט אין פרעמדע לענדער. דאס איז גילטיג אין אלע לענדער וואס האבן מסכים געווען צו דער דען האג קאנווענץ 1961. פאר 1961 איז געווען נייטיג צו ברענגען די דאקומענטן צו דער קאנסולאט פונעם לאנד וואו מ'וויל ניצן דעם דאקומענט. (אין די לענדער וואס האבן נישט אונטערגעשריבן דעם קאנווענץ דארף מען אויך היינט האבן א באשטעטיגונג פון דער קאנסולאט.

דער אפאסטיל ווערט געניצט למשל צו באשטעטיגן די חתימה אויף א מעטריקע ווי אויך אויף א דאקומענט פון א נאטאר.

קאַטעגאָריע:געזעץ
דענמע

**דענמע** *Dönme* איז געװען אַ רעליגיִעזע סעקטע פֿון שבתי-צביניקס װאָס האָבן זיך געשמדט און געװאָרן מעכאַמעדאַנער. 

קאטעגאריע:אידישע היסטאריע
קאַטעגאָריע:טערקיי
קאַטעגאָריע:רעליגיע
מעטריקע

א **מעטריקע** איז א צערטיפיקאט פון געבורט, חתונה אדער טויט פון א מענטש. במשך די לעצטע צוויי הונדערט יאר האבן אלע לענדער איינגעפירט אז מען מוז איינשרייבן געבורטן, חתונות און טויטן. די מעטריקע איז גילטיג פאר אלע נויטיקייטן אין דעם לאנד וואו מען האט זי איינגעשריבן. בכדי אז זי זאל ווערן אנערקענט אין אנדער לענדער דארף זי ווערן לעגאליזירט. היינטיגע צייטן ע"פ רוב טוט מען דאס לעגאליזירן מיט או אפאסטיל.

קאַטעגאָריע:געזעץ
סאפיע

**סאָפֿיע** איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון בולגאריע, מיט א מוניציפאלישער באפעלקערונג פון 1,270,010. זי איז די 13טע גרעסטע שטאט אין דעם אייראפעישן פארבאנד. זי געפינט זיך אין מערב בולגאריע.

דער בירגערמייסטער הייסט יארדאנקע פֿאנדאקאווע.

## געאגראפיע 
סאפיע געפינט זיך אינעם סאפיע טאל, ביי די פיס פונעם בארג וויטאשע.

## היסטאריע 
## עקאנאמיע 
## טראנספארט 
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אייראפע
קאַטעגאָריע:בולגאריע
אירלאנד (אינזל)

left|thumb|250px|אירלאנד פאטאגראפיע פונעם רוים
**אירלאנד** (; אולסטער סקאטס: *Airlann*) איז דער דריטער גרעסטער אינזל אין אייראפע, און דער צוואנציגסטער גרעסטער אינזל אין דער וועלט. ער ליגט צפון-מערב פון קאנטינענטאלישער אייראפע און איז ארומגענומען מיט הונדערטער אינזלען און וויספעס. מזרח פון אירלאנד, אריבער דעם אירישן ים, איז דער אינזל גרויסבריטאניע. פאליטיש, די רעפובליק פון אירלאנד (וואס הייסט אפיציעל *אירלאנד*) באדעקט פינף זעקסטל פונעם אינזל; דאס איבעריגע אין צפון-מזרח איז צפון אירלאנד, א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. 

## לעבן און געוויקסן 
די ערד אינעם אינדזל איז זייער רייך און פרוכטיק, עס איז באדעקט מיט גראז און גרינע פלאנצן. עס איז ניטא דארט א סך וועלדער נאר בעיקר פאשע פעלדער וואס פארנעמען דעם רוב פון דעם אינדזלס שטח. דאס אירישע פאלק האבן זיך פארלאזט אין פארלויף פון לאנגע יארן אויף קולטורן (איינוואקסן) קארטאפל ווי זייער א לעבנסמיטל; א שוועמל וואס האט אמאל פארניכטעט דעם קארטאפל שניט האט צוגעברענגט צו דעם גרעסטן הונגער אין אירלאנד. נאך א פארשפרייטע געוויקס דארט איז די גערשט. עס איז וויכטיק צו אויפמערקן דעם אבסענטעיזם פון שלענג אינעם אינדזל. די אירישע טראדיציע דערציילט אז די שלענג זיינען אוועק געטריבן געווארן פונעם אינדזל דורך דעם הייליקן פאטריק.

## הערות 
קאַטעגאָריע:בריטישע אינזלען
קאַטעגאָריע:מערב אייראפע
קאנבערא

קליין|256x256פיקס|קאנבערא
**קאנבערא** איז די הויפטשטאט און גרעסטע אינלענדישע שטאט פון אויסטראליע, מיט א מוניציפאלישער באפעלקערונג פון 320,000. 

## געאגראפיע 
## היסטאריע 
## עקאנאמיע 
## טראנספארט 
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט
קאַטעגאָריע:אויסטראליע
לימענע

לינקס|קליין|200px|לימענע *Citrus x lemon*
די **לימענע** (*Citrus × limon*) איז א בוים פון דער ציטרוס משפחה און אויך זיין געלע פרוכט.
מען ניצט די פרוכט ביים קאכן ספעציעל פאר זיין זויערן זאפֿט. דער בוים איז גאנץ א קליינער וואס בלײבט גרין אויך אין ווינטער.

דאס ווארט 'לימענע' שטאמט פון אראביש פון פערסיש.

די לימענע שטאמט פון אינדיע און כינע.

קאַטעגאָריע:פרוכט
די לוסטיגע אלמנה

**די לוסטיגע אַלמנה** איז אַן אָפּערעטע פֿונעם אונגערישן קאָמפּאָניסט פֿראַנץ לעהאַר. די פּרעמיִערע איז געװען אין װיִען, 1905. 

קאַטעגאָריע:מוזיק
אמאזאנאס (טייך)

קליין|250px|דער אמאזאנאס טייך
**אַמאַזאָנאַס** איז דער גרעסטער טײַך אין אַמעריקע און דער צװײט-גרעסטער אױף דער װעלט. דער אַמאַזאָנאַס פֿליסט פֿון די אַנדן ביז צום אַטלאַנטישן אָקעאַן. אַרום דעם טײַך איז דא אַ סך װאַלד װאָס מע רופֿט װעלט-לונגען.

## לעפצונג 
רעכטס|קליין|A satellite image of the mouth of the Amazon River, looking south
די לעפֿצונג  פֿונעם אמאזאנאס איז ברייט אומגעפֿער 330 ק״מ, געמאסטן פון קאַבא דא נארטע ביז פונטא פאַטיאקאַ. דאס נעמט איין אויך דעם אויסגאס פון דעם טייך פאַראַ, 60 ק״מ ברייט, וואס שאפט די לעפֿצונג פונעם טייך טאקאַנטינס. די ברייט פונעם אמאזאנאס ביי זיין מויל איז מער ווי די גאנצע לענג פון דעם טייך טעמז אין ענגלאנד.

קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:טייכן
קארפאטשיא

קליין|קארפאטשא
**קאַרפּאַטשיאָ** איז אַן איטאַליענישע פאָר-שפּײז פון נישט געקאָכטן פלײש.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
בורגנלאנד

**בורגנלאנד** (**Burgenland** (; ; ; ; ) איז א פעדעראלע לאנד אין מזרח עסטרייך. זיין הויפטשטאט איז אייזנשטאט. אין בורגנלאנד פלעגן זיך געפינען די שבע קהילות.

קאטעגאריע:לענדער פון עסטרייך
שפעק

קליין|לינקס
**שפּעק** איז א ווארט אויך דייטש וואס  מײנט גערײכערט אָדער געקאָכט חזיר-בױך. שפּעק האָט טיפּישע פּאַסן פון פעט און פלײש. אין ענגליש רופט מען עס בײקאָן, אין פראַצױזיש לאַר און אין שפּאַניש פּאַנסעטאַ. מע פּרעגלט שפּעק אינעם אַמעריקאַנישן פרישטיק.
קאַטעגאָריע:פלייש
פורים קטן

אין אן עיבור יאר פייערט מען **פורים קטן** דעם 14טן טאג פון אדר א' און **שושן פורים קטן** דעם 15טן.

די  מצוות פון פורים  גייען נישט אן, אבער מען זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען. אויך טאר מען נישט פאסטן אדער מאכן הספדים.

פורים קטן געפאלט נאר אין די טעג: זונטיג, דינסטיג, מיטוואך און פרייטיג.

קאַטעגאָריע:פורים
גראן טשאקא

**גראַן טשאַקאָ** אָדער סתם **טשאַקאָ** איז אַ געגנט אין דרום אַמעריקע, און ליגט אין צפֿון אַרגענטינע און אין פּאַראַגוײַ. דער טשאַקאָ איז אַ טרוקענע און זײער הײסע געגנט, אָבער עס איז נישט קײן מידבר, װײַל ס'זײַנען חדשים מיט אַ סך רעגן. 

קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע
קאקאס

קליין|דאס אינעווייניגסטער טייל פון א קאקאסנוס
די **קאָקאָס פאלמע** *Cocos nucifera* איז אַ טראָפּישע פּאַלמע װאָס טראָגט די קאָקאָסנוס. קאָקאָס פּאַלמעס װאַקסן אין זאַמד, לעבן ברעג ים. די קאָקאָסנוס איז דאָס קערנדל פֿון די קאָקאָס פֿרוכט און האָט אינװײניק קאָקאָס װאַסער און פֿרוכט-פֿלײש.

קאַטעגאָריע:ביימער
קאַטעגאָריע:פרוכט
אליעזר גארדאן

הרב **אליעזר גארדאן** (ה'תר"א - ד' אדר  א' ה'תר"ע; 1841 - 1910), באוואוסט אלס ר' **לייזער טעלזער**, איז געווען פון די חשב'סטע רבנים אין דער ליטע און פירערס פון די ליטווישע ישיבות. רוב פון זיינע יארן האט ער געדינט אלס אב"ד און ראש ישיבה אין טעלז. אונטער אים איז די טעלזער ישיבה געווארן די גרעסטע ישיבה אין דער ליטע.

## לעבנסגעשיכטע 
הרב אליעזר גארדאן איז געבוירן אינעם יאר ה'תר"א אין טשערניאן דארף לעבן סוויר אין דער ווילנער גובערניע. פריער האט ער געלערנט אין דער סמארגאן חדר. ער האט גיך געוויזן עילויאישקייט, און זיין פאטער אברהם שמואל, א תלמיד ר' חיים וואלאזשינער'ס, האט אים געשיקט לערנען אין דער ישיבה אין א שטעטל לעבן ווילנא. נאכער איז ער געגאנגען לערנען אין קאוונע אין הר"ר ישראל סאלאנטער'ס בית מדרש. צום עלטער פון פופצן יאר האט ר' ישראל ממנה געווען אים אלס מגיד שיעור.

אין ה'תרט"ז (1856) האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' אברהם יצחק נאווייזער, דער קאוונער רב. אין קאוונע איז ער געווארן א מורה הוראה ביז ה'תרל"ד (1874) ווען מ'האט אים באשטימט אלס שטאט רב פון סלאבאדקע (א שטעטל לעבן קאוונע). מיט א האלב יאר שפעטער איז ער געווארן רב אין קעלם, וואו ער האט אויפגעשטעלט א ישיבה וואס האט געצויגן בחורים פון דער לענג און ברייט פון ליטא. מיט א צען יאר שפעטער האט ער באקומען א רוף צו ווערן רב אין טעלז; דארטן איז ער אויך געווארן ראש ישיבה פון דער ארטיגער ישיבה.

אין תרס"ט איז הרב גארדאן געווען א דעלעגאט צו דער האָמבורג קאנפערענץ וואו מ'האט באשלאסן אויפצושטעלן אגודת ישראל.

אינעם יאר ה'תר"ע (1910) איז ער געפארן קיין לאנדאן בכדי צו זאמלען געלט פאר'ן בניין פון דער ישיבה וואס איז פארברענט געווארן. ער האט נישט געהאט קיין סאך הצלחה אין לאנדאן און ער איז נפטר געווארן דארטן ד' אדר א' . ער האט געהאט א ריזיגע לויה פון פופציג טויזנט מענטשן וואס האבן אים באגלייט צופיס עטלעכע קילאמעטער צום בית עולם אין עדמאנטאן. צווישן די מספידים זענען געווען דער רידב"ז, דער אדר"ת און דיין שמואל יצחק הילמאן פון גלאזגוי.

## טעלז
כאטש ער איז געווען דער שטאט'ס רב אין טעלז, אבער זיינע עיקר כוחות האט ער אריינגעלייגט אין דער ישיבה. אנדערש ווי איז געווען איינגעפירט אין ישיבות דעמאלסט, האט ער איינגעפירט א נייעם מהלך אין לערנען, וואס איז היינט אויפגענומען אין כמעט אלע ישיבות:
# ער האט געטיילט די ישיבה אין עטלעכע שיעורים, נישט אזוי ווי פריער ווען אלע בחורים האבן געלערנט צוזאמען אין איין שיעור.
# ער האט געלייגט דעם עיקר דגש אויף לערנען גמרא מיט ראשונים (רמב"ן, רשב"א, ריטב"א א.ד.ג.), צוזאמען מיט נאר געציילטע אחרונים—קצות, נתיבות און ר' עקיבא אייגער.
# אלס תלמיד פון ר' ישראל סאלאנטער האט ער איינגעפירט אין ישיבה לערנען מוסר. אין תרנ"ז האט ער אויפגענומען ר' לייב חאסמאן אלס משגיח.

ר' אליעזר אליין האט געזאגט דעם העכסטן שיעור. אן אנדער שיעור האט געזאגט זיין איידעם, הר"ר יוסף לייב בלאך. ער האט אויך אויפגענומען הר"ר שמעון שקאפ אלס מגיד שיעור.

## ספרים
מ'האט ארויסגעגעבן צוויי בענדער פון זיינע תשובות "תשובות רבי אליעזר"; אינעם צווייטן באנד האט מען געדרוקט א טייל פון זיינע חידושים אויף מסכתות.

## מקורות
* הרב אליעזר גארדאן  
* ביאגראפיע פון הר"ר אליעזר גארדאן

קאטעגאריע:ליטווישע רבנים
קאטעגאריע:ראשי ישיבות אין אייראפע
ד' אדר א'

## געשעענישן
## געבוירן
## יארצייטן
* ה'תרנ"ז - (אדר א') רבי שרגא צבי טענעבוים, אב"ד טשאטע און מח"ס נטע שורק עה"ת
* ה'תר"ע (אדר א') - הרב אליעזר גארדאן, אב"ד און ראש  ישיבה אין טעלז
* ה'תשמ"ד (אדר א') - הרב ד"ר שלמה שיינפעלד פון לאנדאן (געב' ה'תרע"ב)

## זעט אויך 
* ד' אדר

קאַטעגאָריע:אדר
י"ד אדר א'

**י"ד אדר א**' איז דער פערצנטער טאג פון אדר א' אין אן עיבור יאר. אום דעם טאג פייערט מען פורים  קטן.

די טעג ווען ז' אדר א' קען געפאלן זענען:

## דינים און מנהגים 
מען זאגט נישט קיין תחנון און אויך נישט "למנצח יענך" (תהלים כ') ביים דאווענען.

## געבוירן
* ה'תרפ"ד - הרב אברהם חיים ראטה אדמו"ר פון שומרי אמונים
* ה'תרפ"ז - הרב יהושע נויווירט, מחבר פונעם ספר שמירת שבת כהלכתה

## יארצייטן 
* ה'תשמ"ב (שנה פשוטה) - הרב צבי יהודה קוק, ראש ישיבה פון דער מרכז הרב ישיבה (געב' ה'תרנ"א)
* ה'תשנ"ה (שנה פשוטה) - הרב שמעון שװאב, רב פון קהל עדת ישורון און מחבר פון "מעין בית השואבה"

## זעט אויך 
* י"ד אדר
*

קאַטעגאָריע:אדר
איבל

**איבל** (**מיגל**, **עקל**) איז ווען מען שפירט אין בויך אן אומרו און אומבאקוועמקייט אז מען דארף ברעכן. איבל איז נישט קיין קרענק נאר א סימפטאם. איבל ווייזט נישט דווקא אז מ'האט עפעס צו טון מיטן בויך, צום ביישפיל ווייל מ'האט געגעסן צופיל זיסע מאכלים; איבל קען זיין א סימפטאם פון אסאך אנדערע זאכן, למשל פארן, געוויסע מעדיצינען, א טראגעדיגע ווייב אין די ערשטע דריי חדשים (נישט קיין קרענק) און אפילו פון הארץ אטאקע.

קאַטעגאָריע:סימפטאמען
169 (נומער)

**169** איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 168 און פאר 170. 

## אין מאטעמאטיק 
169 איז א נום, און איז דער קוואדראט פון 13.

## אין יידישקייט 
## אנדערע
196 (נומער)

***** איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 195 און פאר 197. 

## אין מאטעמאטיק 
## אין יידישקייט 
## אנדערע
שלמה שיינפעלד

הרב ד"ר **שלמה שיינפֿעלד** (ד' אדר ה'תרע"ב - ד' אדר א' ה'תשמ"ד) איז געווען א רב אין לאנדאן און האט געראטעוועט טויזנטער יידן פון די נאציס ימ"ש. 

## ביאגראפיע 
שלמה שיינפעלד איז געבוירן אין  יאר תרע"ב אין לאנדאן צו זיין פאטער הר"ר אביגדור שיינפעלד רב פון דער עדת ישראל שול  אין צפון לאנדאן. ער האט געלערנט אין דער נייטרא ישיבה אונטער הרב מיכאל  בער ווייסמאנדל, מיט וועמען ער איז געבליבן בידידות עד סוף ימיו.

ווען ער איז געווען אלט 18 יאר איז זיין פאטער נפטר געווארן יונגערהייט. צו 22 יאר  האט מען אים אויפגענומען אלס רב און ממלא מקום פון זיין  פאטער. ער האט אויך איבערגענומען דעם אמט פון רבנישער פרעזידענט פון התאחדות קהלות החרדים, וואס זיין פאטער האט געגרינדעט אין תרפ"ו. 

ער האט חתונה געהאט מיט יהודית, טאכטער פון הרב יוסף הערץ, הויפט-רב פון דער בריטישער אימפעריע.

אין תרח"ץ האט ער אויפגעשטעלט דעם "הויפט רב'ס רעליגעזע עמערגענץ ראט" אונטערן אויפזיכט פונעם בריטישן הויפט-רב, הרב יוסף הערץ, וואו ער האט געפירט זיין הצלה ארבעט. צווישן די  יארן תרח"ץ און תש"ח האט ער געראטעוועט טויזנטער יידן אין צענטראל און מזרח אייראפע פון די הענט פון די רשעים.

ער האט געלייגט די יסודות פון תורה'דיגן חינוך אין  לאנדאן.

קאטעגאריע:ענגלישע רבנים
קאַטעגאָריע:לאנדאן
שד"ר

**שד"ר** - איז די ראשי תיבות אין לשון קודש פון *שלוחא דרבנן*, עס ווערט גענוצט אויף איינער וואס איז אן עסקן און איז געשיקט געווארן אויסצופירן עפעס אין אידישקייט פון א רב.

אויך איז דאס סתם אזוי אז איינער טראגט די פאסט פון א רב צו אנדערן.

קאטעגאריע:יידישע אויסדרוקן
זשאבע

250px|קליין|פארשידענע סארטן זשאבעס
די **זשאַבע** (פון פויליש: *Żaba*) אדער **פראש** איז אַן אמפיבישע חיה װאָס לעבט טײַלװײַז אין װאַסער אָדער זומפּ, און טײַלװײַז אין טרוקעניש. זי האָט קרעפֿטיגע פּולקעס און קען שפּרינגען זײער װײַט. די זשאַבע עסט פֿליגן און מוקן. אין פֿראַנקרײַך עסט מען זשאַבע-פּולקעלעך און דאָס איז אַ באַרימטע טיפּישע שפּײַז דאָרטן.

## יידישקייט 
אין ספֿר שמות זענען זשאַבעס די צווייטע שטראָף פֿון גאָט איבער די עגיפּטער.

קאַטעגאָריע:אמפיביעס
קארל פאן לינע

thumb|left|קארל פאן לינע
**קאַרל פֿאָן לינע** (Carl von Linné, Carolus Linnaeus;  23סטן מיי 1707 – 10טן יאנואר 1778) אַ שװעדישער באטאניקער און זאאָלאָג, איז געװען דער פֿאָטער פֿון דער מאָדערנער טאַקסאָנאָמיִע (די װיסנשאַפֿט װאָס טײַלט אײַן די אָרגאַניזמען אין קלאַסן). 

לינע האָט דערפֿונען די בינאָמינאַלישע נאָמענקלאַטור, װאָס געבט יעדן זגאַל נאָר אִײן װיסנשאַפֿטלעכן נאָמען װאָס באַשטײט פֿון צװײ ווערטער: גענערישער נאָמען און ספּעציפֿישער נאָמען. דער גענערישער נאָמען איז דער נאָמען פֿון אַ מין (), װי צום בײַשפּיל דער קאַװע בױם: Coffea. עס זײַנען אָבער פֿאַרשײדענע זגאַלן פֿון קאַװע-בײמער, און זײ אונטערשײדן זיך מיטן ספּעציפֿישן נאָמען, צום בײַשפּיל די צװײ זגאַלן: Coffea arabica, Coffea robusta.

אום אויגוסט 1727 איז לינע געגאנגען קיין לונד, וואו ער האט שטודירט אינעם ארטיקן אוניווערסיטעט. 

ער איז צוריקגעקומען אין שוועדן אין 1738, און איז געווארן פראפעסאר פון באטאניק אין אופסאלא.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שוועדישער
קאַטעגאָריע:באטאניקערס
קאַטעגאָריע:זאאלאגן
אלעד

**אלעד** איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט אין ישראל וואס פארנעמט א שטח פון 2,756 דונאם. זי איז אויפגעשטעלט געווארן אלס א לאקאלע ראט אין 1998, אום 23סטן נאוועמבער 2007 איז איר סטאטוס געטוישט צו א שטאט. 

אלעד איז א יישוב מיט א חרדישן כאראקטער. אין אנהייב איז זי נאר געווען א וואוינונגס שטאט אבער מיט דער צייט האט אנטוויקלט דער מסחר און אינדוסטריע. אין חודש יוני 2006, האט דער היים מיניסטער באשטעטיגט אוועקצושטעלן נאך 250 דונאם צום שטעטל פאר'ן צוועק פון אויפשטעלן אן אינדוסטריעלע זאנע.

## הויפטן און בירגערמייסטערס 
דער ערשטער הויפט פון דער לאקאלער ראט איז געווען רב צוריאל קריספל. צוליב סכסוכים צווישן אים און די שטאטס רבנים, הרב שלמה זלמן גראסמאן און הרב מרדכי מלכה, האבן די חרדישע פארטייען ש"ס און יהדות התורה פארגעשטעלט אלס קאנדידאט צביקה כהן.

אום כ"ט שבט תשס"ח האט די שטאט אלעד געפייערט ווערן אויפגענומען אלס א שטאט, און צביקה כהן איז געווארן דער ערשטער בירגערמייסטער פון דער שטאט.

צו די 2008 מוניציפאלישע וואלן, האט קאנדידירט פאר בירגערמייסטער יצחק שלום עידן אונטערן פֿאן פון דער ש"ג ליסטע פון אלע חרדישע פארטייען (חסידים, מתנגדים, ספרדים) און איז געווארן געוויילט מיט 75.8% פון די שטימען.

ביי די 2013 מוניציפאלישע וואלן, האבן קאנדידירט ישראל פרוש און צוריאל קריספל פאר בירגערמייסטער; פרוש איז געווארן געוויילט.

## קאמענטארן
## וועבלינקען
* מחלקת הדת 
* החיים באבק
פאפירוס

צו מיינט איר א ציגארעטל?

לינקס|קליין|250px|פאפירוס פלאנץ
**פּאַפּירוס** *Cyperus papyrus* איז אַ מין פֿלאַנץ װאָס װאַקסט אין נאַסע סבֿיבֿות. פֿון דער פֿלאַנץ האָבן די אַלטע עגיפטן געמאַכט פּאַפּיר. עס וואקסט ביז 5 מעטער הויך.

קאַטעגאָריע:פלאנצן
טאקסאנאמיע

**טאַקסאָנאָמיִע** איז די װיסנשאַפֿט װאָס טײַלט אײַן די אָרגאַניזמען אין די קלאַסן און געבט זײ װיסנשאַפֿטלעכע נעמען אין לאַטייניש, װאָס װערן באַניצט אין דער גאָרער װעלט. אין דער סיסטעם פון קארל פאן לינע, איז די אײַנטײַלונג אַזױ:
* קעניגרייך Regnum
* אָפּטײַל/שטאַם Divisio/Phylum
* קלאַס Classis
* סדר Ordo 
* פֿאַמיליע Familia
* מין Genus
* זגאל Species

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
קבר-קירך

די **קבר-קלויסטער** איז אַ צערקווע אין אַלט ירושלים װוּ די פראוואסלאוונע, קאַטױלישע און קאָפּטישע קריסטן גלױבן אַז יעזוס איז געשטאָרבן. די צערקווע שטײט אינעם סוף פֿון װיִאַ דאָלאָראָזאַ.

קאַטעגאָריע:ירושלים
קאַטעגאָריע:קלויסטערס
באקסהארן

קליין|באקסהארן
**באָקסהאָרן** *Trigonella foenum-graecum* איז אַ מין פֿלאַנץ פֿון דער משפּחה פֿון די קטניות Leguminosae. די קערנדלעך פֿון דער פֿלאַנץ באַדינען אַלס געװירץ. די תימנים רופֿן עס חילבע, אין ענגליש רופֿט מען עס פֿעניוגריק.

קאַטעגאָריע:געווירצן
קאמעמבערט

left|thumb|250px|קאמעמבערט קעז
**קאַמעמבערט** איז אַ סאָרט ווייכער פֿראַנצױזישער קעז װאָס שטאַמט פֿון נאָרמאַנדי און טראָגט דעם נאָמען פֿון אַ דאָרף אין דער דאָזיקער געגנט. דער קעז איז געמאַכט מיט פֿרישער מילך פֿון קי. דער קעז איז באַדעקט מיט װײַסן שימל און האָט אַ ביסל אַ שטינקענדיג גערוך. דער נאָרמאַלער קעז האָט 45 פּראָצענט פֿעט אונ 200 קאַלאָריִעס אין 100 גראַם.

קאַטעגאָריע:קעז
לאניאדא שפיטאל

שמאל|thumb|250px|לאניאדא שפיטאל
דאס **לאַניאַדאָ שפיטאל** איז א שפיטאל אין קריית צאנז, נתניה, ישראל  וועלכער איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תשל"ה דורך דעם פריערדיגן צאנז-קלויזנבערגער רבי. ווען דער רבי איז געווען אין אוישוויץ קאצעט איז ער פארוואונדעט  געווארן. ער האט פארשטאנען און געקומען צום אויסדרינגעניש אז טאמער גייט ער דארטן אין שפיטאל איז די מעגלעכקייט ארויסצוקומען לעבעדיגערהייט גאר קליין. אויפן ארט האט ער באשלאסן אז אויב וועט ער געראטעוועט ווערן פון יענעם גיהנום וועט ער אויפבויען א שפיטאל, דארט וואו א ייד וועט נישט דארפן מורא האבן צו גיין דארט כדי צו זוכן א רפואה. ער האט דערציילט די מעשה ביים עפענען פונעם לאניאדא שפיטאל.

אום ו' אדר א' ה'תשס"ח איז געבוירן דארט דאס 100,000סטע קינד.

## בילדער

Image:Admor sitting with bekashe.jpg|דער צאנז-קלויזננבערגער רבי, מייסד פון לאניאדא שפיטאל
בילד:Laniado cornerstone laying.jpg |דער מייסד ביים אויפשטעלן די אבן הפינה אין תשל"ד

## וועבלינקען
* לאניאדא שפיטאל ענגלאנד (אפיציעל וועב ארט)

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שפיטעלער
קאַטעגאָריע:צאנז
קאַטעגאָריע:נתניה
פארמעזאן

קליין|פארמעזאן קעז
**פּאַרמעזאַן** איז אַן איטאַליענישער קעז װאָס שטאַמט פון דער פּראָװינץ עמיליאַ ראָמאַניאַ אין איטאַליע. דאָס איז אַ קערניגער, זאַלציגער און געשמאַקער קעז װאָס דאַרף עלטערן 12 חדשים אינעם קעלער ביז ער איז צײטיג. דאָס איז די סיבה פאַר זײן טײערן פּרײז. מען באַניצט פּאַרמעזאַן צום װירצן אַ סך איטאַליענישע שפּײזן װי ספּאַגעטי, לאַזאַניאַ, פּיצאַ און קארפאטשיא. 

קאַטעגאָריע:קעז
עוף

קליין|250px|קאטשקעס און אנדערע עופות
**עוף** (מערצאָל: עופות) איז דער נאמען פאר פויגלען וואס געהערן צו צוויי ביאלאגישע סדרים, די יבשה־עופות און די וואסער־עופות; צוזאמען זענען זיי די עוף קלאדע (*Galloanserae*).

דאס ווארט עוף איז כולל עןפות וואס מענטשן עסן, למשל הינער, אינדיקעס און פאזאנען, ווי אויך די וואסער־פויגלען ווי קאטשקעס און גענדז.

## יידיש
אין אידיש רופט מען אַ קלײן קינד (ענגליש: בײבי) אױך עופֿ'עלע.
גריכיש

**גריכיש** (ελληνικά העללעניקאַ) איז א שפראך מיט א היסטאריע פון 3400 יאר. בערך 17–25 מיליאן מענטשן רעדן גריכיש היינט, אין די לענדער גריכנלאנד (אפיציעל), ציפערן (אפיציעל), אונגארן, אוקראינע, איטאליע, אלבאניע, ארמעניע, טערקיי און רומעניע אחוץ פון גריכישע אויסלענדער געמיינדעס איבער דער וועלט, איינשליסנדיג אויסטראליע, בולגאריע, גרוזיע, מאלדאווע, מאקעדאניע, פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, רוסלאנד, דייטשלאנד און נאך. 
 
מען שרייבט גריכיש אינעם גריכישן אלפאבעט (דער ערשטער אלפאבעט מיט וואקאלן) זייט דעם 9טן יארהונדערט פאר נול אין גריכנלאנד (פריער פלעג מיין שרייבן גריכיש מיט לינעאר B), און זייט דעם 4טן יארהונדערט פאר נול אין ציפּערן.

## היסטאריע 
מען רעדט גריכיש אין דעם באלקאן האלבאינזל שוין מער ווי דריי טויזנט יאר.

מען איז געוואוינט צו טיילן גריכיש לויט די פאלגנדע פעריאדן:
* **מיקענעישע גריכיש**
* **אור-אלטע גריכיש** ס'איז געווען שטארק פארשפרייט אין דער רוימישער אימפעריע
* **קוינע גריכיש**, אדער **אלוניסתין** אויף לשון חז"ל, דער שפראך אין צייט ארום ג'ת"ס ביז ד"ס 
*

די אייראפעישע (און אנדערע מאדערנע) שפראכן האבן געבארגט אסאך גריכישע ווערטער: 
: *אסטראנאמיע*, *דעמאקראטיע*, *פילאזאפיע*, א.א.וו. דערצו ניצט מען גריכישע ווערטער צו שאפן ניימאדישע ווערטער: *אנטראפאלאגיע*, *פאטאגראפיע*, *ביאמעכאניק* בפרט אינעם וויסנשאפטליכן וואקאבולאר.

*
קאַטעגאָריע:גריכנלאנד
קאַטעגאָריע:אלבאניע
קאַטעגאָריע:ציפערן
כתרילעװקע

כּתרילעװקע איז אַ דערפֿונען ייִדיש שטעטל אין די מעשׂיות פֿון שלום עליכם.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פיקציע
וולאדימיר קעפן

**װלאדימיר קעפּן** () איז געװען אַ רוסיש געבױרענער דײַטשער קלימאַטאָלאָג. ער האָט געטײַלט די װעלט אין קלימאַט געגנטן, װאָס מע רופֿט קעפּן'ס קלימאַט קלאַסיפֿיקאַציִע. 

קאַטעגאָריע:וויסנשאפטלער
קאַטעגאָריע:רוסן
קאטשקע

thumb|250px|צוויי מאלארדן, א קאטשער און א קאטשקע|טעקסט=
די **קאַטשקע** (זכר: **קאטשער**) אדער **ענטל** אדער **ענטע** איז אן עוף וואס לעבט אויפן וואסער, סיי פריש וואסער און סיי ימ'ען. קאטשקעס זענען מערסטנס קלענער פון גענז און שוואנען.

קאַטעגאָריע:פויגלען
עגונה

**עגונה** איז אַ פרוי וואס איז לויט די אידישע הלכה נאכאלטס פארעכענט ווי א מאַנס װײַב אבער איר מאַן האָט איר פֿאַרלאָזט, און זי טאָר נישט חתונה האָבן לויט די הלכה.
די זעלבע איז מיט א פרוי וואס עס איז נישטא קיין עדות אז איר מאן לעבט שוין נישט, און אזא פאל דארף מען זעצן א בי״ד וואס זאל דן זיין אדער גובע עדות זיין, און אויב זיי באשטימען א היתר דאן געבן זיי איר א כתב מיט א היתר חתונה צו האבן.
עס איז אויס געקומען מערערע מאל דורכאויס היסטאריע וואס מען האט געדארפט קובע זיין געוויסע חזקות לויט די אומשטענדן א שטייגער די גזירות ת״ח ות״ט, נאך די ערשטע וועלט מלחמה, און די צווייטע וועלט מלחמה.

קאַטעגאָריע:חתונה
ט"ו אדר א'

**ט"ו אדר א**' איז דער פופצעטער טאג פון אדר א' אין אן עיבור יאר. אום דעם טאג פייערט מען **שושן פורים קטן**.

## יארצייטן
*  ה'תע"ב - רבי צבי קיידנאווער, מחבר  פון "קב הישר"

## זעט אויך 
* ט"ו אדר

י"ה
געהאקטע לעבער

קליין|געהאקטע לעבער
**געהאַקטע לעבער** איז אַ ייִדישע שפּײַז פֿון מיטל און מיזרח־אײראָפּע. מע פּרעגלט לעבערס פֿון עופות אדער רינדער מיט ציבעלעך און מען האקט די לעבער מיט אַ מעסער. מען צעמאלט דערצו אַ געקאָכטע אײ און װירצט מיט זאַלץ און פֿעפֿער און אַ ביסל שמאַלץ. 

קאַטעגאָריע:יידישע קיך
ווייכווארג

**װײכװאַרג** (ענגליש: *software*) שליסט איין אלע פראגראמען פאר א קאמפיוטער (אקעגן הארטווארג וואס באדייט די פיזישע טיילן פון א קאמפיוטער).

יעדער קאמפיוטער פארמאגט הארטווארג וואס איז די פיזישע כלים, ווי א ווידעא קארטל, א הױפּט־טאָװל, אדער א DVD ROM. צו דעם קומט די סאפטווער וואס באשטייט פון געשריבענע קאד, וואס זאגן פאר'ן קאמפיוטער וואס צו טאן און וויאזוי צו מאנעוורירן מיט די מאשינקע.

ווייכווארג איז כולל:
# אפליקאציעס וואס טוען געוויסע אויפגאבעס פאר באניצערס, למשל ווערטער פראצעסארן;
# סיסטעם ווייכווארג וואס א קאמפיוטער דארף האבן צו פונקציאנירין, למשך אן אפערירן סיסטעם;
# מיטלווארג וואס קאנטראלירט פארשפרייטע סיסטעמען.

יעדע קאמפיוטער פארמאגט הארטווארג וואס איז די פיזישע כלים, ווי א ווידעא קארטל, א מוטער-טאוול, אדער א דיווידי ראם. צו דעם קומט די ווייכווארג וואס באשטייט פון געשריבענע קאד, וואס זאגן פאר'ן קאמפיוטער וואס צו טאן און וויאזוי צו מאנעוורירן מיט די מאשינקע.
קאַטעגאָריע:קאמפיוטעריי
קאַטעגאָריע:קאד
*
לאבאנע

**לאַבאַנע** איז אַ מין קעז פון מיטל מיזרח. דער קעז איז געמאַכט פון יאָגורט און האָט אַ זױערלעכן טעם. לאַבאַנע ווערט געמאַכט פון אַלע סאָרטן מילך: קו, ציג און שעפּס. 

קאַטעגאָריע:קעז