open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
יאפאניש

**יאַפּאַניש** איז די אָפֿיציִעלע שפּראַך פֿון יאַפּאַן. די שפּראַך װערט געשריבן מיט דרײַ שרײַב-סיסטעמען: היראַגאַנאַ, קאַטאַקאַנאַ און קאנדזשי. 130 מיליאן מענטשן אין יאפאן רעדן יאפאניש.

## בײַשפּילן 
* אַ דאַנק: *אַריגאַטאָ* 
* בױם: *קי* 
* באַרג: *יאַמאַ*

## תקופות 
### פרי מיטל יאפאניש 
[קליין|alt=צוויי בלעטער פונעם גענזשי מאנאגאטארי מגילה|צוויי בלעטער פון א 12טן יארהונדערט מגילה פון *[די מעשה פון גענזשי* פונעם 11טן יארהונדערט.]]

פרי מיטל יאפאניש איז די יאפאניש פון דער העיאנער תקופה, פון 794 ביז 1185. פרי מיטל יאפאניש האט א שטארקן איינפלוס פון כינעזיש אויף דער שפראך.

## סטאטוס 
יאפאניש איז נישט קיין אפיציעלע שפראך אין יאפאן. פראקטיש רעדט מען א סטאנדארטע פארעם פון דער שפראך זייט דער מיידזשי רעסטאראציע אין 1868, וואס שטאמט פון דער שפראך וואס מ'פלעג רעדן אין די העכערע קלאסן מענטשן אין טאקיא.

קאַטעגאָריע:שפראכן
עולם התורה

לינקס|פארקלענערט|150px| לאגא פון עולם התורה

**עולם התורה** איז א גרויסער אינדעקס, אויף צוויי שפראכן העברעיש און ענגליש, אינהאלטסרייך אלע מוסדות און ישיבות און חסד ארגאניזאציעס אין ארץ ישראל,

דערצו איז אויך דא א גרויסער אינדעקס פון הכשרים.

לינק צו דעם אינדקס עולם התורה.

קאַטעגאָריע:אינפארמאציע
קאַטעגאָריע:חרדישע וועב זייטלעך
פינחס

**פינחס** - איז געווען דער זון פֿון אלעזר און אן אייניקל פֿון אהרן הכהן.

פינחס ווערט דערמאנט אין דער תורה אלס קנאי וואס האט געהרגעט זמרי בן סלוא, דער נשיא פון שבט שמעון, און כזבי בת צור, די טאכטער פון א מדינישן פירשט, בשעת דעם חטא פון פעור אין שיטים, אינעם פערציגסטן יאר נאך יציאת מצרים. נאכער איז פינחס אויסגעוועלט געווארן אלס א חשובער כהן ("ונתתי לו ולזרעו אחריו ברית כהונת עולם"). נאך זײַן פאטער'ס פטירה איז ער געווארן זן ממלא מקום אלס כהן גדול. פינחס איז געווען קאמאנדאנט איבער 12,000 סאלדאטן אין דער מלחמה קעגן מדין.
לויטן מדרש איז פינחס געווען איינער פון די צוויי מרגלים וואס יהושע בן נון האט געשיקט אויסשפיאנירן יריחו איידער מ'האט איינגענומען די שטאט. זײַן ארבטייל איז געווען אין הר אפרים  אין "גבעת פינחס" אויף זײַן נאמען (יהושע, כ"ד, ל"ג).

לויט חז"ל האט ער געדינט אלס כהן גדול אין די יארן פון דעם שופט יפתח הגלעדי. צוליב חילוקי דעות צווישן זיי האט מען נישט מתיר נדר געווען דעם נדר וואס יפתח האט געמאכט מקריב זײַן זײַן טאכטער, חז"ל האבן קריטיזירט סײַ פינחס און סײַ יפתח וועגן דעם.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
קאַטעגאָריע:כהנים
סאפארא

קליין|בלומען פון *Sophora cassioides*
**סאָפאָראַ** (*Sophora*) איז א מין פֿון 45 זגאלן פון קליינע ביימער און קשאקן אין דער אונטערפֿאמיליע Faboideae פון דער ארבעס משפחה Fabaceae. די זגאלן שטאמען פֿון דרום-מזרח אייראפע, דרום אזיע, אויסטראליע, די אינזלען פונעם פאציפישן אקעאן און מערב דרום אמעריקע.
קאַטעגאָריע:פלאנצן
מערקור

קליין|מערקור
**מערקור** (ענגליש: **Mercury**; סימבאל: ) איז דער נענטסטער פלאנעט צו דער זון און דער קלענסטער פלאנעט (אזוי ווי פלוטאן ווערט הײַנט נישט גערופֿן קיין פלאנעט); זײַן אָרביט דויערט 88 ערד טעג. ער איז גאנץ ליכטיג קוקנדיג פון דער ערד, מיט א גרייס צווישן 2.0- און 5.5, אבער איז דאך שווער צו זען ווײַל ער איז קיינמאל נישט ווײַטער פון דער זון ווי 28.3º, דערפֿאר קען מען אים זען נאר בין השמשות (אינדערפרי אדער פארנאכט). קיין סך ווייסט מען נישט וועגן דעם פלאנעט.

פֿיזיש זעט אויס מערקור ענלעך צו דער לבנה. ער האט אסאך קראטערס אבער נישט קיין סאטעליט און אויך נישט קיין אטמאספערע. ער האט אסאך אײַזן אינמיטן וואס שאפֿט א מאגנעטיש פֿעלד. די אויבערפֿלאך טעמפעראטור בײַט זיך צווישן 90 און 700&nbsp;K (דאס הייסט פֿון -183°C ביז 427&nbsp;°C ).

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם
פרה אדומה

א **פרה אדומה** איז א רויטע קו, איז אן ענין אין יידישקייט. מען ניצט די אש פון דער קו געמישט מיט קוואל וואסער מטהר צו זײַן מענטשן  און כלים וואס זענען געווארן טמא פון א מת.
די פרה אדומה מוז זיין א ריין רויטע קו, מיט נאר רויטע האר, וואס האט קיינמאל נישט געטראג קיין יאך.

## סדר הדברים
ווען א מענטש אדער א מעטאלע כלי רירט אן, אדער געפֿינט זיך אינעם זעלבן אוהל (שטוב) מיט א קערפער פון א א טויטן מענטש, ווערט דער מענטש אדער די כלי טמא מת. אזא מענטש טאר נישט עסן תרומה (אויב ער איז א כהן) אדער מעשר שני אדער קדשים, אזוי אויך טאר ער נישט ארײַנגיין אין דער עזרה פונעם בית המקדש. דער מענטש אדער דער כלי קען נאר ווערן טהור אז מען שפריצט אויף אים, דעם דריטן און דעם זיבעטן טאג, פונעם אש פון דער פרה אדומה. אזוי ווי עס שטייט אין פסוק אין פרשת חוקת: ("וְיִקְחוּ אֵלֶיךָ פָרָה אֲדֻמָּה תְּמִימָה אֲשֶׁר אֵין-בָּהּ מוּם, אֲשֶׁר לֹא-עָלָה עָלֶיהָ, עֹל" -ויקרא י"ט, ב'); ("הַנֹּגֵעַ בְּמֵת, לְכָל-נֶפֶשׁ אָדָם וְטָמֵא ... הוּא יִתְחַטָּא-בוֹ" - במדבר י"ט, י"א). דערנאך מוז מען זיך טובל'ן אין א מקוה.

א קו איז נאר כשר אויף דעם צוועק ווען: 
* זי איז אינגאנצן רויט. טאמער זי האט צוויי שווארצע האר איז זי פסול.
* לא עלה עליה עול. ד.ה. אויב ס'איז  אמאל ארויפֿגעגאנגען אויף איר א יאך, קען מען זי נישט ניצן פאר א פרה אדומה. אויף דעם איז דא געוויסע סימנים (הארן אויפן רוקן פון דער בהמה, וואס ווערן אײַנגעבויגן נאכדעם וואס זי האט געטראגן א יאך).
* גאנץ אן א פֿעלער.

## וואו פֿארברענט מען די קו
די קו דארף מען שעכטן און פֿארברענען אויף הר הזיתים אין אן ארט וואו מ'קען ארײַנקוקן אין בית המקדש.

## מקורות
די משניות אין מסכת פרה רעדן אדורך די אלע פרטים פון די דינים, ווי אויך הלכות פרה אדומה אין רמב"ם.

## דמא בן נתינה
חז"ל ברענגען א מעשה וועגן דמא בן נתינה, א גוי וואס האט זיך אויסגעצייכנט אין  בכיבוד אב, און האט נישט געוואלט פארקויפן פאר די חכמים א שטיין וואס האט אויסגעפעלט צום חושן (איינער פון די בגדי כהונה אינעם בית המקדש), ווייל ער וואלט געהאט געדארפט אויפוועקן זיין פאטער פון שלאף. א צייט שפעטער האט ער זוכה געווען אז ס'איז ביי אים געבוירן געווארן א פרה אדומה, וואס ער האט פארקויפט צו די חכמים פאר א פארמעגן געלט.

קאַטעגאָריע:תרי"ג מצוות
ליסטע פון בלומען

דאס איז א (טיילווייז) ליסטע פֿון פֿלאנצן מיט בלומען:

*הארנמאן
*וויסטעריע
*זונרויז
*טולפאן
*לייבנמויל
*לילאק
*ליליע
*מארגעריטגע
*פסח בלום
*קאליפארניער מאנרענדל
*רויז
*שלומבערגערא 
די ליסטע דארף מען נאך פיל פארברייטערן

בלומען

*
אונטערגרונט באן

קליין|250px| אונטערגרונט באַן סטאַנציע "אוניװערסידאַד דע טשילע" אין סאַנטיאַגאָ, טשילע
אן **אונטערבאַן** (אָדער **מעטראָ**) איז אַ באַן װאָס פֿאָרט אונטער דער ערד און באַדינט די באַװױנערס פֿון גרויסע שטעט אין דער װעלט. מער ווי 160 שטעט האבן מעטרא באנען, סה"כ 8,000 ק"מ גערעלסן און 7,000 סטאנציעס.

[קליין|250px|דער [לאנדאנער אונטערגרונט, די ערשטע און לענגסטע מעטרא סיסטעם אין דער וועלט.]]

די עלטסטע מעטרא סיסטעם אין דער וועלט  איז דער לאנדאנער אונטערגרונט, וואס האט אנגעהויבן אום 1863 אלס די מעטראפאליטאנע באן. די אונטערגרונט בלײַבט איינע פון די ברייטסטע מעטרא סיסטעמען אין דער וועלט.

אין ישראל, ביזן יאר 2021, אין פאראן איין אונטערגרונט באן, די כרמלית.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:באן
נישט-מעטאל

די **נישט-מעטאלן** זענען איינע פון די דרײַ אפטיילונגען פון די עלעמענטן אין דער פעריאדישער טאבעלע, צוזאמען מיט די מעטאלן און די האלבמעטאלן, און שליסט אײַן די האַלאגענס (אחוץ אסטאטין) און די איידעלע גאזן.

נישט-מעטאלן, לויטן סדר פֿונעם אטאם נומער:
* הידראגען (H) (נישט-מעטאל)
* העליום (He) (איידל)
* קוילנשטאף (C) (נישט-מעטאל)
* אזאט (N) (נישט-מעטאל)
* אקסיגען (O) (נישט-מעטאל)
* פֿלואר (F) (האלאגען)
* נעאן (Ne) (איידל)
* פאספאר (P) (נישט-מעטאל)
* שוועבל (S) (נישט-מעטאל)
* כלאר (Cl) (האלאגען)
* אַרגאָן (Ar) (איידל)
* סעלעניום (Se) (נישט-מעטאל)
* בראם (Br) (האלאגען)
* קריפטאן (Kr) (איידל)
* יאד (I) (האלאגען)
* קסענאן (Xe) (איידל)
* ראדאן (Rnאונונאקטיום (Uuo) (איידל)

רוב נישט-מעטאלן געפֿינען זיך אויבן אין דער רעכטער זייט פון דער פעריאדישער טאבעלע. אן אויסנאם איז הידראגען, וואס ליגט אויבן אין דער לינקער זייט צוזאמען מיט די אלקאלי מעטאלן, כאטש אין די מערסטע ענינים זעט ער אויס ווי א נישט-מעטאל. אנדערש ווי מעטאלן, וואס פירן עלעקטריע, רוב נישט-מעטאלן זענען איזאלאטארן אדער האלב-איזאלאטארן. נישט-מעטאלן קענען שאפֿן א יאנישן בונד מיט מעטאלן. די אקסידן פון א נישט-מעטאל שאפֿן זויער.

ס'זענען באקאנט נאר 18 נישט-מעטאלן. טייל פון די נישט-מעטאלן (הידראגען, שטיקשטאף, אקסיגען, פֿלואר, כלאר, בראם און יאד) זענען צוויי-אטאמיש און די איבעריגע זענען פֿיל-אטאמיש.

לעבעדיגע ארגאניזמען אנטהאלטן נישט-מעטאלן כמעט אינגאנצן. רוב פון דער סקארע, די אקעאנען און דער אטמאספערע פון דער וועלט זענען נישט-מעטאלן.

## זעט אויך 
* האַלאגענס
* איידעלע גאזן

*
וואסאבי

**װאַסאַבי** (יאַפּאניש ワサビ, לאַטײניש *Wasabia japonica*) איז אַ פֿלאַנץ פֿון דער משפּחה פֿון די צלם-בלומיקע. די װאָרצל פֿונעם וואַסאַבי װערט באַנוצט אַלס געװירץ אין דער יאַפּאַנישער קיך. דער געשמאַק פֿון װאַסאַבי איז זײער ענלעך צום הײמישן כרײן, פון דער זעלבער משפחה *Brassicaceae*.

קאַטעגאָריע:געווירצן
קאַטעגאָריע:צלם-בלומיקע
שינקאנסען

250px|קליין|א שינקאַנסען באן מאדעל N700

**שינקאַנסען** (יאפאניש: **新幹線**) איז דער נאָמען פֿון דער עקספּרעס-באַן סיסטעם פֿון יאַפּאַן. דער שינקאַנסען איז די גיכסטע און זיכערסטע באַן אין דער װעלט. זינט איר אָנהײב, האָט די שינקאַנסען אַפֿילו ניט אײן מאָל געהאַט אַן אומגליק. אַפֿילו בײַ ערדציטערניש די פּאַסאַזשירן זײַנען געבליבן אומפֿאַרװוּנדעט. דער שינקאַנסען-נעץ געפֿינט זיך אױף די אינדזלען האָנשו און קיושו.

קאַטעגאָריע:באן
קאַטעגאָריע:יאפאן
קאנסיסטואר

די אפיציעלע יידישע קהילה אין פראנקרייך און אויך אין בעלגיע הייסט דער **קאנסיסטואר**.

## היסטאריע
דעם 17טן מערץ 1808  האט קייסער נאפאלעאן געגרינדעט דעם צענטראלן יידישן קאנסיסטואר פון פראנקרייך. אין יעדער שטאט ווי עס האבן געוואוינט איבער 2000 יידן	האט	זיך	געמוזט שאפֿן  א פארטרעטונג פון	יידן	(א סארט קהילה) וועלכע מען האט געגעבען דעם נאמען פון קאנסיסטואר. די אלע קליינע שטעטישע קאנסיסטוארן האבן זיך געמוזט זארגן פאר אלע יידישע רעליגיעזע באדערפענישן (בעיקר פאר די שולן און פאר'ן יידישן אונטערריכט) און זענען געשטאנען אין פארבינדונג מיט די שטעטישע פארוואלטונגען.

אין יענע יארן זענען געווען בעלגיע, האלאנד און וועסטפאלן אונטער דעם פראנצויזישן קייסער, איז א קאנסיסטואר אויפגעשטעלט אין די אלע לענדער. אבער די קאנסיסטוארן אין האלאנד און וועסטפאלן זענען נישט געבליבן נאכדעם ווען זיי האבן זיך באפֿרייט פון דער פראנצויזישער הערשאפט.

## זעט אויך 
* אידישע געמיינדע

## רעפֿערענצן
קאַטעגאָריע:יידישקייט
קאַטעגאָריע:היסטאריע: פראנקרייך
קאַטעגאָריע:בעלגיע
אחרונים

די **אחרונים** זענען די רבנים און גדולי התורה וואס האבן געלעבט נאכן יאר ה'ק אין מדינות אשכנז און נאך ה'ש אין די ספרדישע לענדער. דעמאלסט האט אויפגעהערט די תקופה פון די ראשונים צוליב דער איבערקערעניש אין יידישן קהילה לעבן. 

צווישן די פריערדיגע אחרונים זענען דער תרומת הדשן און דער שולחן ערוך.

## רשימה פון אחרונים 
### ה׳ש׳ יארן 
### ה׳ת׳ יארן 
### ה׳ת״ק יארן 
### ה׳ת״ר יארן 
* הרב יוסף ראזין, מחבר פון ״צפנת פענח״

* הרב מאיר שמחה הכהן פון דענענבורג, מחבר פון ״אור שמח״ און ״משך חכמה״

### ה׳ת״ש יארן 
*
אונטער גליל

דער **אונטער גליל** איז א ראיאן אין צפון פון ארץ ישראל. זײַנע גרענעצן זענען דער יזרעאל טאל אין דרום, דער ים כנרת טבריא פון טבריא און ירדן טאל אין מזרח, דער אויבער גליל אין צפון און דער זבולון טאל און דאס עכו פֿלאכלאנד אין מערב. דער אונטער גליל איז דער דרומדיקער טייל פונעם גליל. ער הייסט "תחתון" ווײַל ער האט נישט אזויפֿיל בערג ווי דער אויבער גליל, און איז טאקע דער נידעריגסטער בארגדיקער ראיאן אין ארץ-ישראל. די שפיצן פון דעם אונטער גליל הייבן זיך ביז 500 מעטער איבערן ים-שפיגל, די העכסטע שפיצן זענען הר כמון (598 מ') אין צפון טייל פונעם אונטער גליל און הר תבור (588 מ') אינעם דרום טייל.

## געאגראפיע
קליין|הר תבור
דער אונטער גליל איז אינגאנצן נידעריגע בערג פֿון מזרח צו מערב, מיט עטלעכע ברייטע טאלן אינצווישן, למשל בקעת בית נטופה און בקעת בית הכרם. אין מערב פונעם אונטער גליל געפֿינען זיך נידעריגע בערג (200-300 מ') באדעקט מיט דעמב וועלדער, אין צענטראלן אונטער גליל ווערט דער שטח מער בארגדיק און אין מזרח איז א פֿלאכער באזאלט אין א הייך פֿון 300 מ' איבערן ים-שפיגל. 

דער לאנדשאפֿט פונעם אונטער גליל איז ווינציגער דראמאטיש ווי דער אויבער גליל, אבער גרינער, פֿרידלעכער און שטילער. 

א שיינער טייל פון די לאנדווירטשאפט פראדוקטן פֿונם לאנד ישראל קומען פֿון דעם אונטער גליל.

די ערד אינעם אונטער גליל איז קרייד, טערע רויזע און באזאלט.

דער אונטער גליל איז אין דעם צפון ישראל דיסטריקט.

## דרויסנדיקע פֿארבינדונגען
* גליל אינפֿארמאציע  
* אונטער גליל  מדריך פֿון ביזנעסן אינעם אונטער גליל.
* מאפע פֿונעם אונטער גליל
* דער אונטער גליל–אלץ וואס איר דארפֿט וויסן 

קאַטעגאָריע:ארץ ישראל
אוניווערסיטעט פון טשילע מעטרא סטאנציע

קליין|250px| אוניווערסיטעט פון טשילע מעטרא סטאנציע
**אוניווערסיטעט פון טשילע מעטרא סטאנציע** איז א סטאנציע פון דער סאנטיאגא מעטרא אין סאנטיאגא, טשילע וואס באדינט די אוניווערסיטעט פון טשילע.
קאַטעגאָריע:באן סטאנציעס
קאַטעגאָריע:טשילע
לייב גורוויץ

הרב **אריה זאב גורוויץ** (ה'תרס"ו - ד' חשוון ה'תשמ"ג), באקאנט אלס **לייב גורוויץ**, איז געווען ראש ישיבה פון דער  גייטסהעדער ישיבה און איינער פון די פירער פון אגודת ישראל אין גרויסבריטאניע.

ער האט געלערנט אין די ישיבות פון ווילקאמיר, מיר, באראנאוויטש און בריסק. ער איז געווארן אן איידעם ביי הרב אליהו לאפיאן אין לאנדאן.

## יונגע יארן
לייב גורוויץ איז געבוירן אריה זאב (לייב) קושעלעווסקי אינעם שטעטל מאלאט, פוילן (היינט ליטע) צו זיין פאטער הרב משה אהרן קושעלעווסקי אב"ד מאלאט. זיין מוטער רייכל איז געווען אן אייניקל פונעם ווילנער  גאון. זיין ברודער איז געווען הרב אליהו קושעלעווסקי (תר"ע–תשנ"ב), וואס האט שפעטער געדינט ווי אב"ד פון באר שבע.

צו דרײַצן יאר איז ער געגאנגען לערנען אין דער ווילקאמירער ישיבה אין דער ליטע.

## משפחה
* דוד גורוויץ, האט געהייראט נעמי, טאכטער פון הרב שלמה פסח טאפעראוו
* רבי אברהם גורוויץ, ראש ישיבה אין גייטסהעד
* שרה לאה, ווייב פון רבי צבי קושעלעווסקי בזיווג ראשון, זון פון איר פעטער הרב אליהו קושעלעווסקי
* רבי חיים עוזר, מגיד שיעור אין גייטסהעד

קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אייראפע

קאַטעגאָריע:אגודת ישראל
קאַטעגאָריע:גייטסהעד
קאַטעגאָריע:ענגלישע רבנים
נעגעלע

קליין|א נעגעלע פלאנץ
**נעגעלע** איז אַ געווירץ אױס די בלומען פֿונעם בױם *Syzygium aromaticum* פֿון דער משפּחה פֿונעם הדס, Myrtaceae. נעגעלעך ווערן געניצט אין קאכן; אויך האבן זיי א גוטן גערוך.

## אין יידישקייט 
יידן ניצן נעגעלעך צו מאכן א ברכה בורא מיני בשמים מוצאי שבת ביי הבדלה.

קאַטעגאָריע:געווירצן
בריסק

קליין|250px|בריסק דליטא
**בריסק** (; ; ), פֿריער **ברעסט אויפן בוג** און **בריסק דליטא** איז א שטאט (באפֿעלקערונג 344,000 אין 2024) אין בעלארוס נישט ווײַט פונעם פוילישן גרענעץ. זי איז די הויפטשטאט פון ברעסט וואבלאסט (גובערניע). ליגנדיג אויף דער הויפט באן ליניע מאסקווע - בערלין און א צווישנלענדישער שאסיי, איז בריסק געווארן א פרינציפעלע גרענעץ פונקט זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה אין די יארן פון די סאוועטן. היינט טוט זי פארבינדן דעם אייראפעישן פארבאנד מיטן קהל פון זעלבשטענדיקע שטאטן.

בריסק האט אמאל געהאט א שיינע יידישע קהילה. צווישן אירע רבנים איז געווען הרב חיים סאלאווייטשיק.

*
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
שלעזיש

**שלעזיש** (שלעזיש: *ślůnsko godka*, *ślůnski*, אָדער *pů našymu*; ) אָדער **אייבערשלעזיש** איז אַ שפּראַך־וואַריאַנט וואָס מע רעדט אין דער אייבערשלעזיע־ראַיאָן פֿון פּוילן, אויך אין דער טשעכײַ און אין דײַטשלאַנד. אין 2011 האָבן בערך 509.000 מענטשן געמאָלדן שלעזיש ווי זייער מוטערשפּראַך. מע שאַצט אָפּ אַז שלעזיש האָט בסך־הכּל 1.250.000 רעדערס.

שלעזיש איז א מערבֿ־סלאַווישע שפראַך, נאָענט צו פּויליש (טייל לינגוויסטן האַלטן שלעזיש פֿאַר אַ פּוילישן דיאַלעקט.)

## אַלפֿאַבעט 
מע פֿלעג שרײַבן שלעזיש מיטן פּוילישן אַלפֿאַבעט. אין 2006 האָט מען געשאַפֿן א נײַעם שלעזישן אַלפֿאַבעט, באַזירט אויף 10 שלעזישע שריפֿטן. דער נײַער אַלפֿאַבעט ווערט געניצט אויף דער אינטערנעץ און אין דער שלעזישער וויקיפּעדיע.

דער אַלפאַבעט האָט 32 אותיות:
Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

און פֿיר דיגראַפֿן: Ch Dz Dź Dž.

## וועבלינקען 
* נײַעס אויף שלעזיש
* Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny  

## רעפערענצן
חנוך דוב רובין

הרב **חנוך (העניך) דוב רובין** (נפ' י"ג תמוז, ה'תר"ף) איז געווען דער סאסובער רבי אין לאנדאן. ער איז געווען א זון פונעם גלאגאווער רבי'ן, הרב אלעזר רובין. ער איז געווארן אן איידעם ביי הרב מנשה  אייכנשטיין פון ווערעצקי.

ער האט זיך באזעצט אין דעם איסט ענד פון לאנדאן אבער איז אוועק יונגערהייט. ער ליגט אין דעם עדמאנטאן בית עולם, וואו מ'האט געבויט אן אוהל איבער זײַן קבר.

זײַן ממלא מקום אלס סאסאווער רבי איז געווען זײַן זון הרב שמחה רובין.

קאַטעגאָריע:גאליציאנער אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:לאנדאנער רבנים
מנחם נחום טווערסקי פון בריסק

הרה"ק רבי **מנחם נחום טווערסקי** (כ"ב סיון ה'תקפ"ט - ד' שבט ה'תרמ"ז) איז געווען דער אדמו"ר פון טריסק-בריסק.

## יונגע יארן
רבי מנחם נחום איז געבוירן כ"ב סיון תקפ"ט צו זיין פאטער רבי אברהם טווערסקי, דער טריסקער מגיד, און זיין מוטער ריקל, א טאכטער פון רבי יעקב אריה פון קאוולע. י"ג סיון תר"ז האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית הצדיקת חיה ע"ה די טאכטער פון הרה"ק רבי דוד'ל טאלנער זי"ע.

## רעביסטעווע 
זיין הייליגער טאטע האט אים מסמיך געווען צו פירן בחייו, אמאל פלעגט זיין הייליגער טאטע שיקן צו אים שווערע "הזכרות" און ס'איז געווען באוואוסט אז טאמער מ'איז געשיקט געווארן צו אים איז מען א געהאלפנער!

דרייצן יאר האט ער געווארט פון זיין חתונה ביז זיין בכור הרה"ק רבי מרדכי זוסיא זי"ע דער טריסקער רבי (אין הוצעלעס און דערנאך אין יאס, רומעניע) איז געבארין אין טאלנא, און 13 יאר שפעטער איז אים געבארן זיין צווייטער זון הרה"ק רבי משה יהודה לייב זי"ע דער חעלמ'ער רבי בעמח"ס אמרי מ"י. דער לעצטער איז נסתלק כ' תמוז תרצ"ז, און ער ליגט אין שטאט קעלץ, פוילן אין דעם אוהל פון זיין פעטער הרה"ק רבי מאטאלע קאזמירער זי"ע.

אלץ א גזירה פון די מלכות הרשעה אין רוסלאנד האט ער מיט זיין הייליגן ברודער הרה"ק רבי מאָטעלע קאָזמירער זי"ע געמוזט אוועקפארן פון טריסק בערך אין יאר תרמ"ה. ער האט זיך באזעצט אין דער שטאט סלאוויטא, און דערנאך אין קאטעלנע (א קליין דארף לעבן בריסק דליטא). 

ער איז נסתלק געווארן ד' שבט תרמ"ז. ס'איז פארהאנען א הספד אויף אים פון הגאון בעל בית הלוי פון בריסק זי"ע.

זיינע תורות און בריוון ווי אויך הסכמות אויף ספרים זענען געדרוקט אין ספר "זכרון מנחם נחום" (ירושלים תשס"ה) דורך זיין אור אייניקל בן אחר בן הרב יצחק דוד טווערסקי שליט"א.

היינטיגער טאג זענען געבליבן "בן אחר בן'ס" פון דעם טריסקער מגיד נאר פון זיין בכור'ס בכור הרה"ק רבי מרדכי זוסיא'לע טריסקער.

רבי מרדכי זוסיא טריסקער זי"ע האט חתונה געהאט מיט הרבנית הצדיקת חוה גיטל ע"ה א טאכטער פון הרה"ק רבי יצחק מבוהוש זי"ע. סאיז געדרוקט פון אים דאס הייליגע ספר "נועם מרדכי" (ירושלים תשס"ה) דורך זיין אור אייניקל בן אחר בן הרב יצחק דוד טווערסקי.

הרה"ק רבי מרדכי זוסיא טריסקער זי"ע איז נסתלק געווארן ז"ך אדר תרצ"ו, און מנוכ"ק איז אין אן אוהל אין יאס.

## זעט אויך
* טשערנאבילער גזע

## הערות 
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
מנחם נחום
קאַטעגאָריע:רבנים פון בריסק
לאס אנדזשעלעס

קליין|200px|לאס אנדזשעלעס שטאט הויז
**לאָס אַנדזשעלעס** (ענגליש: *Los Angeles*; פון שפאניש: "די מלאכים") איז א שטאט אין דרום קאליפארניע, אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. 3,847,400 מענטשן וואוינען אין דער שטאט, און מער ווי 18 מיליאן מענטשן אין דער גאנצער לאס אנדזשעלעס ראיאן. די שטאט פארנעמט א שטח פון 1200 קוואדראט ק"מ. לאס אַנדזשעלעס האט די די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג פון אלע שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן, נאך ניו יארק סיטי. זי איז די גרעסטע שטאט אין קאליפארניע.

## היסטאריע 
קליין|200px|שילד פון האליוואד

דער נאמען לאס אַנדזשעלעס שטאמט פון שפאניש און איז טײַטש "די מלאכים". דער נאמען איז א פארקירצונג פונעם ארגינעלן נאמען פונעם ארט. לאס אַנדזשעלעס איז געגרינדעט געווארן אין 1781. אום 4טן אפריל, 1850 איז קאליפארניע געווארן איינער פון די פאראייניגטע שטאטן.

## טשיקאוועסן 
לאס אַנדזשעלעס פארמאגט אסאך באקאנטע טשיקאוועסן. ס'איז פאראן אסאך לאנגע פלאזשעס, למשל וועניס פלאזשע, ווי אויך מוזייען, למשל די געטי מוזיי.

## אינדוסטריעס 
לאס אַנדזשעלעס האט א גרויסע פילם אינדוסטריע, בעיקר אין האליוואד. מען פאבריצירט אויך מיליטערישע פליווארג דארטן. די שטאט איז אויך א צענטער פאר באנקירן.

## געגנטן 
לאס אנדזשעלעס האט פארשידענע געגנטן, צווישן זיי:

* האליוואד.
* וועניס פלאזשע.
* ברענטוואד, וואו די גבירים וואוינען .
* פֿערפֿאקס, א יידישע געגנט.
* וועסטוואד, וואו ס'געפינט זיך די אוניווערסיטעט פון קאליפארניע לאס אנדזשעלעס (UCLA).
* דער סאן פערנאנדא טאל, א פארשטאטישער שטח וואו א סאך פערזישע וואוינען.

קאַטעגאָריע:אידישע יישובים
קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
אונטערארעם

דער **אונטערארעם** () איז דער אפשניט פון דעם ארעם צווישן דעם עלנבויגן און דעם געלענק.

דער אונטערארעם פון א מענטש באשטייט פון צוויי לאנגע  ביינער, די עלע (*ulna*) און די שפייכע (*radius*), באהאפטן מיט א מעמבראן (*membrana interossea antebrachii*), און באדעקט מיט א הויט, וואס דער פאדערשטער טייל איז מער האריג ווי דער הינטערשטער טייל.
פסיכיאטער

א **פסיכיאטער** איז א דאקטער וואס איז א ספעציאליסט אין פסיכיאטריע, ד.ה. אין מח-קרענק.

טייל פסיכיאטער ספעציאליזירן זיך אין געוויסע עלטערן, למשל קינדער, אדער עלטערע מענטשן.

קאַטעגאָריע:דאקטוירים
לאנדאנער זאא

לינקס|קליין|250px|לאנדאנער זאא אין יאר 1828
**ZSL לאנדאנער זאא** איז דער עלצטער וויסנשאפטלעכער זאא אין דער וועלט. ער איז געעפנט געווארן אין לאנדאן דעם 27סטן אפריל 1828, און די לכתחילה'דיגע כוונה איז געווען אז ער זאל זיין א זאמלונג פאר וויסנשאפטלעכער שטודיע. ער איז געעפנט געווארן צום ציבור אין 1847.

דער זאא ליגט צו דער צפון זייט פון רעגענטס פארק (דער רעגענטס קאנאל רינט אדורך אים).  און זיין פארוואלטונג איז אונטער דער זאאלאגישער חברה פון לאנדאן (געגרינדעט 1826).
אחוץ פון זיין דער ערשטער וויסנשאפטלעכער זאא, דער לאנדאנער זאא האט אויך געעפנט דאס ערשטע רעפטילן הויז (1849), דער ערשטער ציבורישער אקוואריום (1853), דאס ערשטע אינסעקטן הויז (1881) און דעם ערשטן קינדער זאא (1938).

די נענטסטע לאנדאנער אונטערגרונד סטאנציעס זענען קאמדן טוין and טשאלק פארם. די בוס רוטע 274 פארט לעבן דעם זאא.

## היסטאריע 
## זאנעס און אטראקציעס 
### אפריקאנישע פויגל סאפארי 
### אקוואריום
### קינדער זאא 
### גארילא מלוכה 
### רעפטילן הויז 
דאס **רעפטילן הויז**  האט געעפֿנט אין 1927 אויסגעפלאנעוועט פֿון זשוין ביטשאם פראקטאר און סיר גי דויבער.

די רעפטילן  וואס וואוינען דארט שליסן אײַן  יאשטשערקעס, טשערעפאכעס, קראקאדילן און שלאנגען; לעבן דעם הויז איז דער קאָמאָדאָ דראקאן הויז.

## ארכיטעקטור אינעם זאא 
## רעפערענצן 
## דרויסנדיגע פארבינדונגען 
* לאנדאנער זאא וועבארט
* זאאלאגישע חברה פון לאנדאן וועבארט
* ZSL Annual Review 
* ZSL Bushmeat and Forest Conservation
* לאנדאנער זאא אינעם 19טן י"ה
* וועלט אסאסיאציע פון זאאס און אקוואריומס
* אייראפעישע אסאסיאציע פון זאאס און אקוואריומס
* בריטישע און אירישע אסאסיאציע פֿאר זאאס און אקוואריומס
* London Zoo at British Zoos 

קאַטעגאָריע:זאא-גערטנער
קאַטעגאָריע:לאנדאן
יוחנן פערלאוו

הר"ר **יוחנן פערלאוו** (ז' אב תר"ס, 1900 – כ"א כסלו תשט"ז, 1955) איז געווען דער קארלינער רבי אין לוצק.

ר' יוחנן איז געווען דער יונגסער זון פון הרה"ק ר' ישראל פערלאוו זצוקללה"ה פון סטאלין (גערופן צווישן די חסידים "דער פראנקפורטער", צוליב דעם וואס ער איז באערדיגט געווארן אין דער שטאט פראנקפורט, דייטשלאנד). ער איז געווארן אן איידים ביי הרה"ק ר' שמעון שלמה פון אליק.

נאכדעם וואס ער איז באפרייט געווארן פון די מיליטער, האט ער זיך באזעצט אין דער שטאט לוצק, ווייט פון זיינע ברידער וואס האבן געפירט זייערע הויפן, הרה"ק ר' אברהם אלימלך זצוקללה"ה אין דער שטאט קארלין, און הרה"ק ר' משה אין דער שטאט סטאלין.

הונדערטער חסידים האבן געשטראמט קיין לוצק אויף שבתים און ימים טובים, זיך שואל עצה זיין, און אויף ברכות.
צוויי אין צוואנציג יאר האט דער רבי דארט געפירט זיין הויף, ביז די נאציס האבן דארט אריין מארשירט, דער רבי האט זיך אויף א וואונדערבארן וועג געראטעוועט.

נאר מיט איין טאכטער איז ער אנגעקומען קיין ארץ ישראל כ"ג אייר אין דער שטאט חיפה.
די טאכטער האט חתונה געהאט מיט ר' עזרא שוחט, און געהאט צוויי זין און איין טאכטער, כ"ק אדמו"ר מסטאלין קארלין, כ"ק אדמו"ר מלוצק, די טאכטער האט חתונה געהאט מיט הרה"ג ר' יעקב ברוך לעדערייך שליט"א דער רב אין דער סטאלינער שוהל אין בארא פארק.

פערלאוו, יוחנן
מיינץ

**מיינץ** אדער **מַגנצא** איז א שטאט ביים ריין טײַך אין דרום-מערב דייטשלאנד. איר באפֿעלקערונג איז געווען 200,234 אום 2007. מיינץ איז די הויפטשטאט פון ריינלאנד-פאלץ.

אין מיינץ האבן געוואוינט רבינו גרשום, דער פייטן רבי שמעון הגדול און דער מהרי"ל.

די שטאט איז געגרינדעט געווארן אלס א לאגער פארן רוימישן מיליטער נאך אין דער צייט פונעם בית שני, בערך אום ג'ש"ך. אום יאר ד' האבן שוין יידן געוואוינט אין מיינץ.

די עיקר אנטוויקלונג פון דער יידישער קחילה אין מיינץ איז געווען ווען די קלונימוס פאמיליע פון לוקא, איטאליע, האט זיך באזעצט אין מיינץ. גענוי ווען דאס איס געווען איז תלוי במחלוקת—טייל זאגן אום ד'תר"ס און אנדערע זאגן ד'ת"ס. ס'איז דא א מיינונג אז ר' אמנון, דער מחבר פון ונתנה תוקף, איז אויך געקומען קיין מיינץ צוזאמען מיט ר' משה ב"ר קלונימוס.

## געאגראפיע 
מיינץ איז אויף דעם מערב ברעג פון דעם ריין טייך, קעגנאיבער דעם צוזאמפלוס פון דעם מיין מיטן ריין. די באפעלקערונג אום 2007 איז געווען 200,234. מיינץ געהערט צום ריין מעטרא שטח וואס באשטייט פון 5.8 מיליאן מענטשן. מען קען אנקומען קיין מיינץ גאנץ גרינג פון פראנקפורט אינטערנאציאנאלן פלוגפארט אין 25 מינוט מיטן צופֿארער באן.

די שטאט באשטייט פון 15 דיסטריקטן.

בילד:Sattelite Wiesbaden Mainz.jpg|סאטעליט פאטאגראף פון די שטעט וויסבאדן און מיינץ ביים צוזאמפלוס פונעם מיין מיטן ריין
בילד:Landtagsgebäude Rheinland-Pfalz.jpg|דאס דייטשהויז, דאס פארלאמענט הויז פון ריינלאנד-פאלאטינאט
בילד:Christuskirche in Mainz.jpg|קייסערגאס מיט בולעווארד
בילד:Mainz-Theodor-Heuss-Bruecke-2005-05-16a.jpg|טעאדאר הויס בריק

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:שטעט אין דייטשלאנד
רבי אלעזר בן ערך

קליין|250px|רבי אלעזר בן ערכס קבר
**רבי אלעזר בן ערך** איז געווען א תנא, וואס ווערט דעמאנט אכט מאל אין משניות.

**רבי אלעזר בן ערך** איז געווען א תנא אינעם צווייטן דור פון די תנאים, און איז געווען איינער פון די פינף תלמידים פון רבן יוחנן בן זכאי. (מסכת אבות פ"ב)

זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי האט אים זייער משבח געווען און געזאגט אויף אים:
  

ד.ה. ער וועגט איבער די אנדערע תלמידים. אויך האט זיך זיין רבי  זיך אויסגעדריקט אויף אים: ער איז א נחל שוטף א מעין המתגבר, דאס הייסט א וואסער וואס שוועמט, א קוואל וואס שטארקט זיך (אבדר"נ פי"ד).

## זיינע השגות אין סודות התורה
רבי אלעזר בן ערך האט גע'דרש'נט אין די סודות התורה וואס הייסט מעשה מרכבה, פאר זיין רבין רבי יוחנן בן זכאי, פלוצלונג איז אראפ א פייער פון הימל וואס האט זיי ארום גענומען, די מלאכי השרת זעענן געשפרינגען ארום זיי און זיך געפרייעט ווי מען פרייט פאר א חתן, א מלאך האט געשריגן פונעם פייער: דיינע רייד זענען מעשה מרכבה. די ביימער האבן געזאגט שירה דעם פסוק: אז ירנו כל עצי היער. ווען זיין רבי ר' יוחנן בן זכאי האט דאס געזעהט האט ער אים געקושט אויפן שטערן און געזאגט: וואויל איז דיר אברהם אבינו אז די האסט אזא אייניקל ווי רבי אלעזר בן ערך. (חגיגה י"ד, ב)

אין גמרא (שבת קמז ע"ב) ווערט פארציילט אזוי: רבי אלעזר בן ערך איז געקומען אין די שטאט פורגיתא, די וויין אין די שטאט איז געווען גאר גוט, און עס האט זיך געפונען אין אים גוטע טייכן און פיינע עסן, האט ער זיך געלאזט וואויל גיין, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן צו לערענן, ווען ער איז צוריק צו זיינע חברים, האט ער אנגעהויבן צו לערנען תורה, אבער אנשטאט ער זאל זאגן החדש הזה לכם, האט ער געזאגט מיט א רי"ש החרש הזה לכם, האבן זיינע חברים געבעטן רחמים ביי השי"ת און ער האט זיך צוריק דערמאנט די תורה. דאס זאגט ר' נהוראי הוי גולה למקום תורה ואל תאמר שהיא תבוא אחריך, די זאלסט גיין אין גלות לערנען תורה, פארלאזט דיך נישט אז די תורה וועט קומען צו דיר.

ווען זיין רבי רבן יוחנן בן זכאי איז נסתלק געווארן איז ער אהיים געגאנגען צו זיין שטאט "אמאום", ער האט געווארט אז זיינע חברים זאלן קומען לערנען צו אים, אבער זיי זענען נישט געקומען, האט ער געוואלט גיין צו זיי, אבער זיין ווייב האט אים נישט געלאזט, זי האט אים געפרעגט ווער דארף אנקומען צו וועם, זיי דארפן דיך אדער דו דארפסט זיי ?, זאגט ער זיי דארפן מיך, האט זי אים געזאגט אויב עס ליגט עסן ערגעץ, און די ראטען דארפן דאס עסן ווער גייט צו וועם ? איז ער געבליבן אין זיין שטאט, אבער מיט דער צייט האט ער פארגעסן דאס לערנען, אויף דעם גייט דער פסוק: כי העושק יהולל חכם. (קהלת רבה ז,ז)

ער איז נסתלק געווארן פאר זיינע חברים ר' יהושע און רבי עקיבא (תוספתא נדרים פ"ו). א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ספר מבי"ט (ח"ב צ"ט) אז אין דמשק איז געווען א בית המדרש וואס איז מקובל אז דאס האט געבויעט דער תנא ר' אלעזר בן ערך, אבער א מומר האט עס חרוב געמאכט.

עס איז דא וואס זאגן אז ער איז געווען רבי אליעזר הקליר.

## זײַנע מאמרים
* 'איזו היא דרך ישרה שידבר בה האדם... ר' אלעזר אומר - לב טוב'
* 'איזו היא דרך רעה שיתרחק ממנה האדם... ר' אלעזר אומר לב רע.'
* 'הווי שקוד ללמוד תורה, ודע מה שתשיב לאפיקורס, ודע לפני מי אתה עמל, ונאמן הוא בעל מלאכתך שישלם לך שכר פעולתך'. (מסכת אבות פרק ב')

## אין משניות 
* מסכת אבות פרק ב' משנה ח', 
* מסכת אבות פרק ב' משנה ט', 
* מסכת אבות פרק ב' משנה ט', 

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:תנאים
ביקס

א **ביקס** איז א מין פייער-געווער וואס מען שיסט פון דער פלייצע, מיט א לאנגען שטעקן וואס איז אײַנגעקריצט מיט גאַרעס.

קליין|350px|לי ענפֿילד נומער 4, Mk I
קליין|350px|ספרינגפֿילד
קליין|350px|G3 ביקס

קאַטעגאָריע:געווער
לוצק

קליין|200px| די גרויסע שול פון לוצק
left|thumb|350px|יתומים הויז אין לוצק תרצ"ו**לוצק** (; ) איז א שטאט ביים סטיר טייך  אין צפון-מערב אוקראינע, אין דעם צענטער פון וואלין פראווינץ, מערב פון דער הויפטשטאט קיעוו. איר באפעלקערונג איז 215,000 (2022) . פונעם 14טן יארהונדערט האט די שטאט געהאט א יידישע קהילה וואס איז געווען א מיטגליד אינעם וועד ארבע ארצות.

## היסטאריע 
לוצק, איינע פון די ערשטע שטעט אין היינטיקער אוקראינע, איז געגרינדעט געווארן אין 1085. ער איז געווען די הויפטשטאט פון דעם פרינצטום פון  גאליציע-וואהלין, ביז מ'האט אויפגעשטעלט די שטאט לודמיר. לעבן דער שטאט האט מען געבויט א פעסטונג צו שיצן קעגן אינוואזיעס. אין 1240 האבן די טאטערן איינגענומען די שטאט, אבער די פרינצן האבן געהאלטן די פעסטונג. אין 1321 איז דערמארדעט געווארן דער לעצטער פרינץ אין קאמף קעגן די ליטווינער. דער מלך פון פוילן, קאזימיר דער דריטער, האט איינגענומען די שטאט אין 1349, אבער קורץ נאכהער האט ליטע זי צוריקגענומען אונטער זייער הערשאפט.

אין 1432 איז לוצק געקומען אונטער דער הערשאפֿט פונעם פוילישן קרוין און האט באקומען מאגדעבורג רעכטן. ביזן סוף פונעם 18טן יארהונדערט איז לוצק געווען אין פוילן; ביזן סוף פון דער  ערשטער וועלט מלחמה אין רוסלאנד; צווישן די צוויי וועלט מלחמות אין פוילן. אין 1939 האט דער סאוועטן פארבאנד איינגענומען לוצק; אין 1941 איז זי געקומען אונטער דער אקופאציע פון נאצי דייטשלאנד; נאך דער צווייטער וועלט מלחמה איז זי ווידער אמאלל געווארן א טייל פונעם סאוועטן פארבאנד.  זײַט 1991 איז לוצק אין אוקראינע.

## יידן אין לוצק 
יידן האבן געוואוינט אין לוצק אינעם 10טן יארהונדערט, און א געמיינדער פון קראים זענען געקומען דארטן אינעם 13טן יארהונדערט.

לוצק איז געווארן א פאליטישער און עקאנאמישער צענטער. נאך דער פאראייניקונג פון פוילן מיט ליטא אין 1569 האבן די יידן אנגעהויבן צו האנדלען אויף א גרעסרן אופן; א טייל האבן געדונגען די ארענדע אויף שטייערן, ברייערייען און פאטאש פראדוקציע; אנדערע האבן געהאנדלט מיט וואלד און לאנדווירטשאפט פראדוקטן.

## מקורות 
* געווען א שטאט לוצק
* די עלעקטראנישע יידישע ענציקלאפעדיע 
* יידישע לוצק 
* ספר לוצק - ניו יארק פובליקע ביבליאטעק  

## רעפֿערענצן 
קאטעגאריע:שטעט אין אוקראינע
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
פראפעסיאנעלע ראנגלען

left|thumb|250px|די קאמף ארענע
**פראפעסיאנעלע ראנגלען** איז א ספארט-שפיל וווּ צוויי געגנער ראנגלען זיך ארום פאר געלט כדי צו באלוסטיקן די צוזעער. דער קאמף הייסט 'פראפעסיאנעל' ווייל דאס איז נישט אן אמתער קאמף נאר עס א ספארטיווישער קאמף פון קינסטלעכע קעמפערישקייטן. דער קאמף קומט פאר אין אן ארענע, ארומגערינגלט מיט שטריק, און דער ציל איז צו באזיגן דעם געגנער לויט געוויסע געזעצן וואס זיינען באשטימט געווארן דורך די פארשיידענע ראנגלען ארגאניזאציעס. אין פראפעסיאנעלע ראנגלען מעג מען שמיצן און אראפווארפן דעם געגנער.

די גרעסטע ראנגלען ארגאניזאציע איז די וועלטס ראנגלען פארוויילונג באקאנט מיטן קיצורדיקן נאמען WWE.

קאַטעגאָריע:ספארט
גבריאל צינער

הרב **גבריאל צינער**  איז א תלמיד פון דעם פאפער רבי'ן רבי יוסף גרינוואלד, ער וואוינט אין בארא פארק ער האט דארט א קהילה נטעי גבריאל.

ער האט ארויסגעגעבן צענדליגע ספרים אונטערן נאמען *נטעי גבריאל*, עס איז אויף אלע סארט הלכות, נישואין צוויי בענדער, אבילות צוויי בענדער, חינוך ספר תורה, און נאך. ער האט אויך עטליכע בענדער אויף מסכת הש"ס.

ער איז א ריזן מחבר ספר, ער איז מלקט און נעמט צוזאם פון אלע סארט קרייזן און חסידות'ן און אויך ליטווישע רביים, אלע זייערע מנהגים און מקורות אין הלכה.

עס איז א פאקט אז רוב רובם מורה הוראות קוקן אריין אין זיינע ספרים וויבאלד ער נעמט צוזאם פון יעדן איינעם, פון אלע סארט ספרים, אזוי אז מען קען שנעל טרעפן וואס מען זוכט.

ער איז נאנט צו ליובאוויטש, און ער ברעגנט אין זיינע ספרים אלע מנהגים און תשובות, פסקים, און הוראות פונעם לעצטן ליובאוויטשער רבין רבי מנחם מענדל שניאורסאהן.

הרב צינער איז אן איידעם ביי הרב ראובן לינצער.

קאַטעגאָריע:מחברי ספרי קודש
רבי אלעזר בן שמוע

**רבי אלעזר בן שמוע** איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט צוויי מאל אין משניות ביי זיין פולן נאמען, און דריי און פופציג מאל **רבי אלעזר** סתם.

**רבי אלעזר בן שמוע** איז געווען פון פינפטן דור תנאים, און פון צענטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה, איינער פון די יונגערע תלמידים פון רבי עקיבא.

סתם רבי אלעזר  אין דער משנה איז רבי אלעזר בן שמוע. 

די גמרא רופֿט רבי אלעזר "מרא דארץ ישראל".
ער איז געווען איינער פון די עשרה הרוגי מלכות; מען האט אים געהרגט בשעת מאכן קידוש פרייטאג צונאכט.

## אין משניות 
**רבי אלעזר בן שמוע**:
* מסכת גיטין פרק ג' משנה ב', 
* מסכת אבות פרק ד' משנה י"ב, 

**רבי אלעזר** - סתם:
* מסכת שביעית פרק ב' משנה ח',  
* מסכת שבת פרק כ"ב משנה א',  
* מסכת עירובין פרק י' משנה י', 
* מסכת שקלים פרק ג' משנה א',   
* מסכת שקלים פרק ד' משנה ח',  
* מסכת יומא פרק ה' משנה ז',  
* מסכת ראש השנה פרק א' משנה א', 
* מסכת ראש השנה פרק ד' משנה א', 
* מסכת יבמות פרק ו' משנה ג',  
* מסכת יבמות פרק ו' משנה ד',  
* מסכת יבמות פרק י' משנה א',  
* מסכת יבמות פרק י"ג משנה י"א,  
* מסכת יבמות פרק ט"ז משנה ב', 
* מסכת כתובות פרק ב' משנה ח', 
* מסכת כתובות פרק ג' משנה ו', 
* מסכת נזיר פרק ו' משנה ז', 
* מסכת סוטה פרק ח' משנה ג', 
* מסכת גיטין פרק ג' משנה ב', 
* מסכת גיטין פרק ד' משנה ז', 
* מסכת גיטין פרק ט' משנה ס', 
* מסכת קידושין פרק א' משנה ד', 
* מסכת זבחים פרק א' משנה ד', 
* מסכת זבחים פרק י"ג משנה ד', 
* מסכת זבחים פרק י"ג משנה ו', 
* מסכת בכורות פרק א' משנה ה', 
* מסכת בכורות פרק ח' משנה י', 
* מסכת בכורות פרק ט' משנה ה', 
* מסכת ערכין פרק ד' משנה ד', 
* מסכת ערכין פרק ח' משנה ד', 
* מסכת ערכין פרק ט' משנה א', 
* מסכת תמורה פרק ב' משנה ג', 
* מסכת תמורה פרק ג' משנה ג', 
* מסכת תמורה פרק ג' משנה ד', 
* מסכת כריתות פרק ג' משנה ג', 
* מסכת אהלות פרק ט' משנה י"ד, 
* מסכת אהלות פרק י"א משנה ז', 
* מסכת נגעים פרק י"ג משנה ב', 
* מסכת נגעים פרק י"ג משנה ו', 
* מסכת טהרות פרק ב' משנה ז', 
* מסכת טהרות פרק ו' משנה ד', 
* מסכת טהרות פרק ו' משנה ה', 
* מסכת טהרות פרק ו' משנה ו', 
* מסכת מקואות פרק ו' משנה י"א, 
* מסכת נדה פרק ו' משנה י"ב, 
* מסכת מכשירין פרק ד' משנה ה', 
* מסכת מכשירין פרק ו' משנה ז', 
* מסכת עוקצין פרק א' משנה ב', 
* מסכת עוקצין פרק ב' משנה ג', 
## זעט אויך 
רשימה:תנאים

## רעפרענצען 
קאטעגאריע:תנאים
קאַטעגאָריע:עשרה  הרוגי מלכות
זכר לחורבן

ווען דאס בית המקדש איז חרוב האבן די חכמים געמאכט א תקנה אז מען זאל מאכן א זכר דערצו, מען זאל דערקענען אז יידן קלאגן און וויינען אויפן חורבן פון בית המקדש.

די גמרא רעכענט אויס אז  צוליב זכר לחורבן זאל מען נישט נישט קאלעכען און איבערשמירן מיט פענעט די גאנצע הויז, מען זאל קאלעכען די הויז אבער איבער לאזען די גרייס פון א אמה אויף א אמה וואס איז נישט געפענט (ב"ב ס.), אינטערעסאנט איז וואס דער של"ה זאגט אז מען זאל נישט דערויף ארויף שרייבן מיט שיינע אותיות **"זכר לחורבן"** ווייל דאן איז דאס שיין.

ווען מען גרייט אהן א שיינעם טיש זאל מען איבערלאזון א ליידיג פלאץ וואס זאל נישט דארט ליגן  כלים לעפלעלך און טעלער'ס, כדי מען זאל שפירן עפעס פעלט דא זכר לחורבן.

פרויען ווען זיי טועהן אהן צירונג זאלן זיי נישט אנטועהן אלע סארט צירונג, נאר עפעס איבערלאזן זכר לחורבן.

ביי די מלחמה פון אספסיינוס האט מען גוזר געווען אז חתנים זאלן נישט אנטוהן א קרוין אויפן קאפ (סוטה מט.). נאכן חורבן בית המקדש האט מען מתקן געווען אז א חתן זאל בכלל נישט אנטוהן קיין קרוין ווייל עס שטייט אין פסוק "הסיר המצנפת והרים העטרה".

עס איז דא פלעצער וואו מען פירט זיך אז מען שאקלט ארויף אויפן קאפ פונעם חתן אש ביי די חופה, מען צובראעכטע א כלי אונטער די חופה (כל בו).

אין מדרש שטייט אז אידן זענען מתפלל ביי יעדע תפלה, און שטענדיג האבן זיי אינזין דעם חורבן בית המקדש, ווי ביים דאווענען שמונה עשרה און ביים בענטשן ביי די ברכה "ובנה ירושלים".

זעה אויך שולחן ערוך או"ח סי' תק"ס.
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
מימונא

[קליין|מרכז| חג המימונה סעלאַברייטיד דורך אַ [מאראקא|מאָראָקקאַן ייִדיש פּאָר]]

חג ה**מימונאַ** איז אַ שׂמחה פֿון צפֿון-אַפֿריקאַנישע ייִדן װאָס זיי פֿייערן אסרו חג פֿון פסח. 
קאַטעגאָריע:פסח
יוסף בן גוריון

**יוסף בן גוריון** (געבוירן ) איז געווען איינער פון די פירער פון דער יידישער רעוואלוציע קעגן די רוימען פארן צווייט חורבן בית המקדש.

אין יאר 66, ווען דער יידישער אויפשטאנד האט אויסגעבראכן, און נאכן דורכפאל פון א רוימישן גענעראל, וואס האט פרובירט צוברעכן דעם אויפשטאנד, איז אויפגעשטעלט געווארן א "פרייע רעגירונג", אין ירושלים. יוסף בן גוריון, האט געהאט א שטארקע פאזיציע אין דער רעגירונג, און ער מיט חנן בן חנן, זענען צוזאמען געווען קאמאנדירן איבער דער הויפטשטאט. די פירערשאפט האט געהערט צו די כהנים, און פארמעגליכע יידן. אין יאר 67, איז חנן אומגעברענגט געווארן דורך אדומיים, וואס זענען געשיקט געווארן דורך יוחנן פון גוש חלב, אין די שטרייטן אינערהאלב די קנאים. אין די מערדערייען זענען טויזנטער מענטשן אומגעקומען, און עס איז גאנץ מעגליך, אז יוסף בן גוריון איז געווען צווישן די טויטע. יוסיפון דערמאנט אים נישט צווישן די טויטע, פון דער אינערליכער בירגער קריג.

ביים חורבן בית המקדש איז ער אלט געווען זיבן און זעכציג יאר.

אין סדר הדורות שטייט ער איז געווען דער ברודער פון נקדימון בן גוריון.

אין דער 10טער י"ה, איז פארשפרייט געווארן א בוך אין איטאליע, אונטער זיין נאמען, דאס בוך איז אויף יידישער היסטאריע, און דער נאמען פון בוך איז יוסיפון. דאס בוך באזירט אויף וואס דער שרייבער יוסף בן מתתיהו האט אויפגעשטעלט, ווי עס קוקט אויס, איז עס א גרייז פון די ארויסגעבער, וואס האט זיך צומישט צווישן די צוויי נעמען.
קאַטעגאָריע:תקופת בית שני
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
דאמעלי

**דאמעלי** איז א שפראך וואס ווערט גערעדט דורך ארום 5000 מענטשן אינעם דאמעל-טאל וואס געפינט זיך אינעם טשיטראל דיסטריקט צווישן אפגאניסטאן און פאקיסטאן.

קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:פאקיסטאן
איזשביצע

**איזשביצע** איז א דארף אין  לובלינער פראווינץ, מזרח פוילן, בערך 19 ק"מ דרום פון קראסניסטאוו און 59 ק"מ דרום פון לובלין. זײַן באפֿעלקערונג איז 1,933.

איזשביצע ווערט דערמאנט דאס ערשטע מאל אין 1419; אום 1540 איז ער געווארן א שטאט מיט מאגדעבורג רעכט. במשך די יארן האבן יידן באזעצט די שטאט. נאכדעם וואס פוילן איז געווארן צעטיילט אום 1772 איז די שטאט אריבערגעגנגען צו עסטרייך; אום 1809 איז זי צוריק אין דער ווארשעווער הערצאגשאפט. נאך דער מפלה פון נאפאלעאן באנאפארטע איז איזשביצע געווארן א טייל פון קאנגרעס  פוילן.  אום 1827 האט דאס שטעטל געהאט 51 הייזער און 407 איינוואוינערס, אלע יידן.

נאך ה'ת"ר איז עס געווארן א צענטער פון חסידות, ווייל הרב מרדכי יוסף ליינער האט אריבערגעפירט זיין הויף דארטן (פֿון טאמאשאוו). דער צווייטער איזשביצער רב איז געווען זיין זון הרב יעקב ליינער.

קאַטעגאָריע:דערפער אין פוילן
קאטעגאריע:אידישע יישובים אין אייראפע
איסלאמאבאד

**איסלאַמאַבאַד** () איז די הויפטשטאט פֿון פאקיסטאן, פלאצירט אינעם צפון טייל פון לאנד. די שטאט איז געבויט געווארן אויף א פלאנירטן אופן אין די 1960ער יארן אלס נייע הויפטשטאט צו פֿאַרבײַטן קאראטשי.

קאַטעגאָריע:פאקיסטאן
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
צווינטער

[קליין|צווינטער אין ארלינגטאן, [ווירזשיניע, פאראייניגטע שטאטן]]
א **צווינטער** איז א פלאץ וואס איז אוועקגעשטעלט צו באערדיגן די קערפער פֿון טויטע גוים. דאס ווארט צווינטער שטאמט פון א סלאוויש ווארט וואס קומט פון גריכיש *κοιμητήριον* (שלאפֿן ארט).
אין די מערב לענדער טוט מען היטן די לעצטע צערעמאניעס אויפן פעלד אין צווינטער, יעדער איינער לויט זײַן קולטור און רעליגיע.

## זעט אויך 
* בית החיים.

קאַטעגאָריע:טויט
שמואל עהרנפעלד

קליין
הרב **שמואל עהרנפעלד** (ה'תקצ"ה - א' אב ה'תרמ"ג) איז געווען דער אב"ד פֿון מאטערסדארף און מחבר פונעם ספר **חתן סופר**.

## ערשטע יארן
שמואל עהרנפעלד איז געבוירן אין פרעשבורג אום תקצ"ה צו זיין פאטער הרב דוד צבי עהרנפעלד און זיין מוטער הינדל, א טאכטער פונעם חתם סופר. ער איז געווארן אן איידים ביי ר' בונם פאשקעס.

## רבנות
ר' שמואל האט געהאט עטלעכע רבנות שטעלעס. אום תרל"ז האט ער אויפגענומען דאס רבנות  פון מאטערסדארף, וואס איז געווען די ערשטע שטעלע פון זיין זיידן דער חתם סופר.

ער איז אוועק יונגערהייט צו 48 יאר, און ער ליגט אינעם בית עולם פון מאטערסדארף.

קאַטעגאָריע:רבני אונגארן
קאַטעגאָריע:חתם סופר אייניקלעך
עשרה הרוגי מלכות

**עשרה הרוגי מלכות** איז דער נאמען וואס מען גיט צו די צען תנאים, וואס זענען געווען הינגעריכט דורך דער רוימישער רעגירונג אין ארץ ישראל. 

די גמרא ניצט דעם אויסדרוק "הרוגי מלכות" פאר די יידן וואס די רוימען האבן געהרגעט צוליב זייער זיין יידן אדער צוליב זייער היטן די מצוות. אין דער גמרא ווערט געברענגט וועגן דרײַ תנאים וואס זענען הינגעריכט: רבי עקיבא, רבי חנינא בן תרדיון און רבי יהודה בן בבא. די תנאים זענען געכאפט ווייל זיי האבן געהיט די מצוות וואס אדריאנוס האט גע'אסרט: זיי האבן געגעבן סמיכה צו די חכמים, זיי האבן געהיטן שבת, זיי האבן געמאכט ברית מילה אדער געלערנט תורה ברבים.

די צאל פון צען עשרה הרוגי מלכות טרעפֿו מען שוין אין מדרש איכה און אין מדרש אלה אזכרה.

מער פרטים זעט מען אין דער קינה וואס הייבט אן מיט די ווערטער *אלה אזכרה* דארט ווערט געברענגט וויאזוי מ'האט זיי געפירט צום טויט און די שמועס פון די מלאכים וועגן דעם. אשכנזים זאגן די קינה נאך דער עבודה אין מוסף יום כיפור, און די ספרדים זאגן זי אין די קינות תשעה באב. די אשכנזים זאגן אין די קינות פון תשעה א קירצערע קינה וואס הייבט אן מיט די ווערטער *ארזי הלבנון אדירי התורה* (דארט ווערט רבי יהודה בן דמה נישט דערמאנט).

די צען זענען:

*רבי ישמעאל בן אלישע כהן גדול געהרגעט כ"ה סיון צוזאמען מיט רבן שמעון בן גמליאל הזקן.
*רבן שמעון בן גמליאל הזקן - געהרגעט כ"ה סיון, אין דער צײַט פונעם חורבן בית שני, ער ליגט אין כפר כנה
*רבי עקיבא - געהרגעט יום כיפור, ער ליגט אין טבריה
*רבי יהודה בן בבא 
*רבי חנינא בן תרדיון - געהרגעט כ"ז סיון מיט א ספר תורה. ער ליגט נישט ווײַט פון ציפורי
*רבי חוצפית המתורגמן 
*רבי ישבב הסופר 
*רבי חנינא בן חכינאי / אדער ר' חנינא סגן הכהנים.
*רבי יהודה בן דמה
*רבי אלעזר בן שמוע 

אין אמת'ן זענען די צען תנאים נישט אלע געהרגעט אין דער זעלבער צײַט.
*רבן שמעון בן גמליאל מיט רבי ישמעאל זענען געהרגעט צוזאמען אין דער צייט פון חורבן בית שני.
*רבי עקיבא איז געהרגעט 60 יאר נאכן חורבן.
*רבי יהודה בן בבא, רבי חנינא בן תרדיון, רבי חוצפית און רבי ישבב זענען געהרגעט ווען די רוימען האבן איינגענומען ביתר, 52 יאר נאכן חורבן.

אבער אין פרקי היכלות שטייט אז מען האט געכאפט ר' ישמעאל, ר' גמליאל, ר' אליעזר (בן דמא) און ר' יהודה בן בבא צוזאמען.

רבינו בחיי שרייבט אז די עשרה הרוגי מלכות זענען מרומז אין די צען מאל וואס שטייט דאס ווארט "האנשים" ווען יוסף'ס ברידער זענען געקומען קיין מצרים.
## מקורות
דאטן

**דאַטן** באדײַט איינסן פון אינפארמאציע וואס מען קען ניצן אין אן אינפארמאציע סיסטעם אדער וואס מען האט צונויפגעקליבן דורך דערפֿארונג אדער אבזערוואציע.

די דאטן אליין האלטן נישט קיין אינפארמאציע אן א קאנטעקסט. למשל די דאטן 10 קען זײַן 10 טעג אדער 10 ביכער אדער 10 מענטשן א.א.וו.
קאַטעגאָריע:אינפארמאציע
קאַטעגאָריע:קאמפיוטעריי
יוסף פרץ ביללער

**יוסף פרץ ביללער** איז  א ייד פון מאנסי וואס שרייבט אויף נאטור און וויסנשאפלעכע פארשונגען. ער איז דער רעדאקטאר פון דבר בעטו, א חודשליכע אויסגאבע פאר קינדער.

## געשיכטע 
ער איז געבוירן אין מאנסי, און אלס קינד האט ער געלערנט אין דעם סקווערער חדר, ווי פילע פון די מאנסיער חסידישע אידן, וואס האבן דארטן געשיקט זייערע קינדער, זייענדיג דאס איינציגע חסיד'ישע בית חינוך אין דעם אומגעגנט, טראץ דעם וואס זיי האבן נישט  אנגעקערט צו דעם סקווערער קרייז.

יוסף ביללער איז אמאל געווען דער רעדאקטאר פון דער אויסגאבע יפה בעתו. אין תשנ״ט האט ער פארמאכט יפה בעתו און אנגעהויבן שרייבן פאר דער בליק.

בערך אין יאר תשס"ה איז ער אריבער צו דער פלאם. שפעטער אין די סוף תש״ס יארן האט ער אנגעהויבן צוריק ארויסצוגעבן אן אייגענע אויסגאבע, אביסל ענליך צו דעם יפה בעתו, מיטן  נאמען ״דבר בעטו״, אבער עס איז מער גראפיש און קאליריק, אזוי אז עס איז פיל מער ציענדיג און אינטרעסאנט.

זיין לעבנסשטייגער איז פון דעם ווייסע סלאנימער חסידות וואס איז באזירט אין ירושלים.

קאַטעגאָריע:רעדאקטארן

קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ראקלענד קאונטי
דייוויד דער צווייטער, מלך פון שאטלאנד

**דייוויד דער צווייטער, מלך פון סקאטלאנד** (1324 - 1371 ; ה'פ"ד - ה'קל"א) דער זון פון ראבערט דע ברוס מיט זיין צווייטער ווייב עליזאבעט דע בורג איז געווען דער קעניג פון שאטלאנד זייט דעם 7טן יוני, 1329 (ה'פ"ט) ביז זיין שטארבן.

דייוויד איז געבוירן געווארן אין דעם דאנפערמאלין פאלאץ אין פיף. אינעם יאר 1328 (ה'פ"ח), ווען ער איז געווען 4 יאר אלט, האט ער חתונה געהאט מיט דזשאאן פונעם טורעם די טאכטער פון עדווארד דער צווייטער, דער קעניג פון ענגלאנד, און פון איזאבעלא פון פראנקרייך ווען זי איז געווען 7 יאר אלט.

דייוויד איז געווארן דער קעניג פון סקאטלאנד נאך זיין טאטנס שטארבן (1329), און אין נאוועמבער 1331 (ה'צ"ב) איז ער באקרוינט געווארן צוזאמען מיט זיין ווייב דזשאאן אויף דעם שטיין פון סקאן.

קאַטעגאָריע:מלכים
ה'פ"ד

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* דייוויד דער צווייטער, מלך פון שאטלאנד

## נפטר געווארן
אקעאניע

קליין|250px|אקעאניע
**אקעאניע** איז א נאמען וואס מען ניצט פאר א געאגראפֿישער ראיאן וואס שליסט איין פארשיידענע גרופעס פון אינזלען אינעם פאַציפֿישן אקעאַן. אין זײַן באגרענעצטן באניץ באדייט דאס ווארט פאלינעזיע (כולל ניי זילאנד), מעלאנעזיע (כולל ניי-גינע) און מיקראנעזיע. דער ברייטערער באניץ איז כולל אויסטראליע. אמאל שליסט עס אויך אײַן דעם מאליי ארכיפעלאג. כאטש די אינזלען פו אקעאניע זענען נישט קיין אמת'ער קאנטינענט, אמאל שטעלט מען צוזאמען אקעאניע מיטן קאנטינענט פון אויסטראליע ווען מען צעטיילט די גארע וועלט אויף קאנטינענטאלישע גרופירונגען. אזוי איז זי דער קלענסטער "קאנטינענט" אין שטח און דער צווייטער קלענסטער, נאך אנטארקטיקע, אין באפעלקערונג.
קליין|350px|די לענדער פון אקעאניע

## לענדער אין אקעאניע 
די לענדער אין אקעאניע זענען:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:קאנטינענטן
*
אורדו

**אורדו** (*اردو*); גערופן **לאַשקאַרי** (**لشکری**) ביי אירע רעדער איז אן אינדא-אריאנישע שפראך און א וואריאנט פון הינדוסטאני וואס מען שרײַבט אין אן אראבישן שריפט. זי איז די נאציאנאלע שפראך פון פאקיסטאן און איינע פון די 23 אפיציעלע שפראכן פון אינדיע.

דאס ווארט *אורדו* שטאמט פון טערקיש *ordu* (מיליטער).

## וועבלינקען 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שפראכן
1943

## געשעענישן 
* 13טן פעברואר 
** די דייטשער שטעלן א קנס פון צען מיליאן פֿראנק אויף די יידן פון דזשערבא
** צווייטער וועלט קריג: די רויטע ארמיי באפרייט ראסטאוו
* 4טן מערץ - אנהייב ארויסטרייבן 11,343 יידן פון טראקיע און מאקעדאניע קיין טרעבלינקע
* 8טן מיי - חורבן אייראפע: ווארשעווער געטא אויפשטאנד איינגעפאלן
* 2טן אויגוסט - אויפשטאנד אין טרעבלינקע טויט לאגער
* 1טן סעפטעמבער - נאציס הייבן אן ליקווידירן די  ווילנער געטא
* 8טן סעפטעמבער - דווייט אייזנהאוער, גענעראל פון דער אמעריקאנער ארמיי, איז מבשר וועגן וואפן שטילשטאנד מיט איטאליע
* 23סטן סעפטעמבער - די ווילנער געטא ווערט ליקווידירט ווען די יידן ווערן געשיקט צו זייער טויט אין פאנאר און פארניכטונגס לאגערן אין אייראפע.
* 13טן אקטאבער - צווייטער וועלט קריג: די נייע רעגירונג פון איטאליע דערקלערט מלחמה קעגן דייטשלאנד
* 14טן אקטאבער - אויפשטאנד אין סאביבאר טויט לאגער

## געבוירן 
* 25סטן פעברואר - דזשארדזש האריסאן, זינגער און מיטגליד פון די ביטלס (געש' 2001)
* 29סטן סעפטעמבער - לעך וואלענסא, ארבעטער פירער און פרעזידענט פון פוילן
* 15טן אקטאבער - סטענלי פישער, אנפירער פון ישראל באנק

## געשטארבן 
* 7טן יאנואר - ניקאלא טעסלא, אמעריקאנער פיזיקער, עלקטרישער אינזשעניר און ערפינדער פון סערבישן אפשטאם, פון די פיאנערן פון  אפבייט שטראם (געב' 1856)
* 14טן פעברואר - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געב' 1862)
* 8טן מיי - מרדכי אניעלעוויטש, פוילישער ייד, פירער פונעם ווארשעווער געטא אויפשטאנד (געב' 1919)
* 2טן נאוועמבער - הרב קלונימוס קלמיש שפירא, פוילישער רב און דענקער, רבי פון פיאסעצנא, נפטר אין חורבן אייראפע (געב' 1889)

## נאבעל פריזן 
קאַטעגאָריע:1940ער
1941

## געשעענישן 
* 24סטן מערץ - די 34,149 יידן וואס וואוינען אין לובלין געפירט אין געטא וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דארטן
* 5טן מיי - דער קייסער היילע סעלאסי קומט צוריק אין עטיאפיע
* 10טן מיי 
** צווייטע וועלט מלחמה: די געביידע פונעם בריטישן פארלמאנט דעמאלירט אין א דייטשער באמבארדירונג
** צווייטע וועלט מלחמה: רודאלף העס, פון די פירער פון  נאצי דייטשלאנד, פאראשוטעט זיך אינעם פאראייניגטן קעניגרייך צו רעדן וועגן א פרידן אפמאך
* 8טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: דאס פאראייניגטע קעניגרייך אינוואדירט סיריע און לבנון. 
* 14טן יוני - צענדליגער טויזנטער יידן פון די באלטישע לענדער פארטריבן אין סיביר
* 17טן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: בריטאניע נעמט איין סיריע און לבנון פון ווישי פראנקרייך און גיט איבער די הערשאפט איבער זיי צו פרייע פראנקרייך
* 22סטן יוני - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון בארבאראסא אקציע (דייטשע אינוואזיע אינעם סאוועטן פארבאנד) 
* 8טן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון באלאגערונג אויף לענינגראד, ווען דייטשע קראפטן רינגלען ארום לענינגראד, די צווייטע גרעסטע שטאט אינעם סאוועטן פארבאנד
* 29סטן סעפטעמבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פון דער רציחה פון די קיעווער יידן אין באבי יאר דורך די נאציס און זייערע העלפער
* 2טן אקטאבער - צווייטע וועלט מלחמה: אנהייב פונעם קאמף אויף  מאסקווע
* 30סטן אקטאבער – 1,500 יידן פון פאדהייץ (אין מערב אוקראינע) ווערן געשיקט דורך די נאציס צו בעלזיץ פארניכטונגס לאגער.

## געבוירן 
* 20סטן אויגוסט - סלאבאדאן מילאסעוויטש, געוועזענער פרעזידענט פון יוגאסלאוויע און סערביע  (געש' 2006)

## געשטארבן 
* 14טן אויגוסט - מאקסימיליאן קאלבע, א פאלאק וואס האט געהונגערט צום טויט אין אוישוויץ (געב' 1894) 
* 3טן אקטאבער - לואיס בראנדייס, אמעריקאנער יוריסט, ריכטער אינעם הויכגעריכט פון די פאראייניקטע שטאטן (געב' 1856)

## נאבעל פריזן 
קאַטעגאָריע:1940ער