open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
דיכטער

**דיכטער** אדער **פאעט** (און אויף לשון קודש **פייטן**) איז דער וואס שרייבט דיכטונגען, דהיינו, געשריבענע לידער וואס זיינען נישט באשטימט ווילנדיק פאר געזאנגען.

אנדערש איז א ליריקער (אדער "קופלעטיסט") וואס שרייבט טעקסט פאר א קאמפאזיטער כדי צו מאכן דערפון א מעלאדיע.

דער וואס שרייבט הייליקע דיכטונגען, הייסט א **פייטן**.

איינער וואס שרייבט דיכטונגען פאר קינדער, הייסט א **קינדער-דיכטער**.

## באקאנטע דיכטער 
* יהודה הלוי
* לו קסון
* באריס פאסטערנאק
* שייקספיר
* באשא

## זעט אויך 
: **דיכטונג**

קאַטעגאָריע:דיכטונג
*
קאַטעגאָריע:ליטעראטור
ליריקער

א **ליריקער** איז דער וואס שרייבט טעקסט פאר א קאמפאזיטאר כדי צו מאכן פאר די טעקסט מעלאדיע. 

קאַטעגאָריע:מענטשן לויטן פאך
קאַטעגאָריע:געזאנג
ליד

מיינט איר: דיכטונג, מוזיק אדער נגינה?

א **לידל** איז א געזאנג אנשטאט מיט מוזיק דוקא מיט ווערטער וואס א מענטש זינגט מיט דער שטימע  א צוזאמשטעל פון פארשידענע טענער און קלאנגען. ווען איינער זינגט אליין איז ער א סאלא, צוויי וואס זינגען צוזאמען זענען א דועט. ווען א סאך מענטשן זינגען צוזאמען איז עס א כאר. די ווערטער פונעם ליד קענען זיין געשריבן ספעציעל פאר דעם געזאנג אדער ווערטער גענומען פון א אנדער ארט צו וואס מ׳האט קאמפאנירט א געזאנג.

א ליד קען מען זינגען אדער מיט דער באגלייטונג פון מוזיק, אדער אן מוזיק.

## גראמען 
זעט א באזונדערן ארטיקל אויף **גראמען**.

מען רופט דאס אן גראמען ווייל יעדע ווארט ענדיגט זיך מיט די זעלבע אויסזאג.

## זעט אױך 
* נגינה
* געזאנג

*
פיוט

**פיוט** איז א תפילה אדער סתם א טראדיציאנאלער פאעטישער ליד און געזאנג אזוי צו ערוועקן די געפילן פאר א יום טוב אדער שבת.

א פיוט איז באשיינט מיט פארשידענע וועגן, ווי גראמען, מעטאפארען, ראשי תיבות פון מחבר, ציטירונגען פון תנ"ך אד"ג.

זעט אויך **דיכטונג** פאר אלגעמיינע וועלטלעכע דיכטונגען.
*
קאטעגאריע:תפילה
1923

## געשעענישן 
* 28סטן אפריל - וועמבלי סטאדיאן געעפנט אין לאנדאן 
* 1טן סעפטעמבער - ערדציטערניש אין טאקיא און יאקאהאמע, יאפאן איז גורם מער ווי  100,000 טויטע
* 13טן אקטאבער - אנקארא ווערט די הויפטשטאט פון טערקיי, אנשטאט סטאמבול

## געבוירן 
* 1טן מערץ - לעאנארד וואלף, רומעניש-אמעריקאנער דיכטער (נפטר 2019)
* 2טן אויגוסט - שמעון פרס, ניינטער פרעזידענט פון מדינת ישראל (נפטר 2016)
* 20סטן סעפטעמבער - נתן יונתן, ישראלישער דיכטער (נפטר 2004)
* 1טן נאוועמבער - מנחם אלון, א ריכטער פון בג"ץ (נפטר 2013)

## געשטארבן 
* 2טן אויגוסט - ווארען הארדינג, 29סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1865)

קאַטעגאָריע:20סטער י"ה
1887

## געשעענישן 
* 23סטן פעברואר - 2,000 געהרגעט אין אן ערדציטערניש אין דער פראנצויזישער ריוויערע
* 26סטן יולי - לייזער זאמענהאף פובליקירט די אינטערנאציאנאלע שפראך עספעראנטא 

## געבוירן 
* 28סטן יאנואר - ארטור רובינשטיין, פיאניסט (געש' 1982) 
* 7טן יולי - מארק שאגאל, מאלער (נפטר 1985)
* 22סטן יולי - גוסטאוו לודוויג הערץ, פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1925 (געש' 1975)
* 30סטן יולי - שמואל יוסף עגנון, שרייבער, באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור (נפ' 1970)
* 12טן אויגוסט - ערווין שרעדינגער, עסטרייכער פיזיקער, פון די גרינדער פון קוואנטן-מעכאניק און געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1933 (געש' 1961)
* 6טן אקטאבער - לע קארבוזיע, שווייצער ארכיטעקט (געש' 1965)
* 31סטן אקטאבער - טשיאנג קיי שעק, כינעזישער הויפטקאמאנדאנט און פאליטיקער, פירער פון נאציאנאליסטישער כינע, (געש' 1975)
* 17טן נאוועמבער - בערנארד מאנטגאמערי, בריטישער גענעראל.

## געשטארבן 
* 14טן יולי - אלפרעד קרופ, דייטשער פאבריקאנט פון וואפן (געב' 1812)
מזוזה

left|thumb|250px|קלף פון א מזוזה
א **מזוזה** איז א הייליגע אביעקט ביי די יידן, דאס איז א שטיקל קלף וואס איז געשריבן אויף איר דורך א סופר 2 פרשיות: שמע מיט והיה אם שמוע (זעט די בילד), מען פיקסירט דאס ביי די העכערע 
זייט פון די רעכטע זייט פון טיר נאנט צום אויבערשטידל. די מצווה האבן די חז"ל ארויסגעלערנט פון די תורה: .

די ווארט "מזוזה" שטאמט פון לשון הקודש וואס מיינט די זייטן פון די טיר, אזוי ווי עס שטייט אין די תורה ביי די געשיכטע פון יציאת מצרים .

אין מדינת ישראל זיינען ביי רוב טירן פון די הייזער און געשעפטן באפעסטיגט מיט א מזוזה - פרומע מיט פרייע ביידע גלייך. אויב מען זעט זעלדן א טיר אָן א מזוזה, איז דאס ווארשיינליך פון די רוסישע עולים אָדער פֿון אַראַבער.

אויך אין אמעריקא אין יעדער ישוב ווי עס וואונען אידן, אפילו גאנץ ווייטע פון די תורה, אזעלכע וואס זענען רעפארמער און קאנסערוואטיוון וועלן רוב פון זיי האבן עפעס א מזוזה ביי זייער טיר, און ביי זייער געשעפטען, א ווערטעל גייט ארום ביי די קלייבן נדבות, השי"ת איז אזא גוטער, ער האט געוואלט אנווייזען ווי מען קען קלאפן צו נעמען געלד, האט ער געהייסן אידן זאלן ארויף לייגן א מזוזה אויפן טיר...

קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:תשמישי קדושה
ה'תרמ"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
## געבוירן
* י"א אדר א' �– דער העברעישער שרייבער "שמואל יוסף עגנון" (נפ' ה'תש"ל).
* י"ז תשרי - דוד בן גוריון דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל (נפ' ה'תשל"ד)
* י"ז טבת - רבי יואל טייטלבוים זצ"ל דער ערשטער סאטמערער רבי (נפ' ה'תשל"ט)

## נפטר געווארן
נאוועמבער

**נאוועמבער** איז דער 11טער חודש אין גויאישן קאלענדער, צווישן אקטאבער און דעצעמבער. 

ער קומט פונ'ם לאטיינישן ווארט 9 ווייל אין רוימישן קאלענדאר איז דאס געווען דער ניינטער חודש ציילנדיג פון מערץ. 

נאוועמבער איז איינער פון די 4 מאנאטן וואס האבן שטענדיג 30 טעג. 

*
אינטערנאציאנאל

**אינטערנאציאנאל** איז מער אויסגעשפרייט פון נאציאנאל וואס מיינט געווענליך א צוזאמענארבייט און אנגעלעגענהייט פון פארשידענע לענדער צושפרייט איבער די וועלט. עס ווערט אויך באנוצט אויף צו אויסמשלן א געשעעניש אינדערויסן פון דאס אייגן לאנד ווי מ'געפינט זיך.

ווען מען זאגט גלאבאל מיינט מען אינטרנאציאנאל ארויס פון די גרעניצען פון די אייגן לאנד, אבער רוב מאל מיינט מען צוזאגן אז עס איז **איין** זאך צענטערעלעזירט וואס שפילט זיך אפ איבעראל ווי למשל ווען מער רעדט פון א גלאבאלע עקענאמיע מיינט מען צוזאגן אז עס ווערט געפירט דורך איין צוויי ריזן קאמאפניס וואס זיי שפרייטן אויס זייער נעץ איבעראל. אינטערנאציאנאל מיינט נישט איין זאך. 

## זעט אויך
* גלאבאליזאציע
* נאציאנאל

קאטעגאריע:פאליטישע וויסנשאפט
בראנדז

קליין|אנטיקע בראנדז גיסונג
**בראנדז** איז א סארט מאטעריאל וואס איז צונויפגעשמעלצט פון קופער מיט צין.

בראנדז איז שטארקער פון אייזן, מען האט דאס איבערהויפט גענוצט אין דער בראנדז עפאכע. היינט נוצט מען דאס איבערהויפט צו שאפן סטאטועס.

קאַטעגאָריע:מעטאלן
פרשת וירא

**פרשת וירא** איז דער פערטער פרשת השבוע אין ספר בראשית פון דער תורה.

שבת פרשת וירא קען נאר געפאלן אין די טעג ט"ו חשוון, י"ז חשוון, י"ח חשוון און כ' חשוון.

## די פרשה 
די פרשה הייבט זיך אן מיטן פסוק "וַיֵרָא אֵלָיו ה' בּאֵלוֹנֵי מַמְרֵא, וְהוּא יוֹשֵב פּתַח הָאוֹהֶל כּחֹם הַיוֹם", דער טייטש: "און גאט האט זיך באוויזן צו איהם אין אלוני ממרא, און ער איז געזעצין ביים טיר פונעם געצעלט ביים היץ פון טאג". 

דער פסוק איז א מיסטיריעזע, צוליב וואס עס ווערט נישט דערמאנט צו וועם גאט האט זיך באוויזן, אויך עס ווערט נישט דערמאנט דער אוירזאך פון דעם באווייזונג, ווי דער פאלגענדער פסוק הייבט אן צו שילדערן די געשיכטע פון די דריי מענטשן.

חז"ל ערקלערן אז דאס איז געווען אברהם אבינו דער דריטער טאג זינט ער האט זיך גע'מל'עט, וואס דעמאלטס איז דער פיינפולסטער טאג פאר דעם גע'מל'עטן, און גאט איז געקומען בלויז צו מבקר חולה זיין.

אין **פרשת וירא** ווערט אויך געשילדערט די פאלגנדע געשיכטעס:

* די דריי באזוכער וואס האבן געגעסן ביי אברהם אבינו, אברהם אבינו מיט שרה האבן זיי סערווירט א יונגן רינד, מילך מיט פוטער.

* שרה לאכט, נישט גלויבענדיג איז זי קען שוואנגעדיג ווערן נאכן זיין און אן עלטער וואס מען האט נישט קיין וסת.

* די איבערקערעניש פון סדום.

* דער וואונדערליכער געבורט פון יצחק.

* עקידת יצחק

## וועבלינקען 
* וויקיווארט - ווערטלעך און דברי תורה אויף סדרות און ימים טובים 

קאַטעגאָריע:ספר בראשית
גראמען

**גראמען** איז ווען מען איז מסדר א ניגון מיט ווערטער וואס א שורה ענדיגט זיך מיט אן ענדליכן ווארט אין אויסשטעל, עס זאל שטימען מיט א געוויסער פונקטליכער ענליכקייט צו דער פריערדיגער שורה, מיט ה' מוצאת הפה, ווען מען זאגט ארויס דאס ווארט.

עס ווערט גענוצט ווען מען וויל ארויסברענגן א זאך בדרך שיר, עס איז ווי מען זינגט א ניגון און אפעלירט צום הארץ פונעם מענטש ער זאל מסכים זיין צו א געוויסער בקשה, אדער זאלן נתעורר ווערן זיינע הרגשים.

ביי געוויסע קרייזן ספעציעל אין חוץ לארץ ניצט מען גראמען ביי א חתונה וואס א בדחן זינגט א ליד מעורר זיין די מסובים מיט שמחה און תשובה. 

קאטעגאריע:חתונה
קאטעגאריע:נגינה
קאטעגאריע:פארוויילונג
קורצע דערציילונג

**קורצע דערציילונג** איז אן אפטייל פון פראזע. עס באשרייבט א קורצע געשעעניש.

דער אויסשטעל פון א קורצע דערציילונג: 1) דער אריינגאנג פאנגט זיך אן מיט אן אויסטיילונג 2) נאכער קומט דער פלאנטער 3) און דאן דער הויכפונקט פון דער דערציילונג 4) נאכער ווערט דער פראבלעם פון דעם פלאנטער אויסגעלייזט 5) און די ענדע.

די ענדע פון דער דערציילונג קען בלייבן אפן אדער פארמאכט, קיילעכיק אדער דער הויכפונקט.

קורצע דערציילונגען כאראקטעריס:
* די דערציילונג איז געשריבן קורץ און שארף.
* די דערציילונג פארמאגט נאר איין אקציע.
* עס איז דא אין איר ווייניק פיגורן, אין אלגעמיין איין הויפט פיגור און נאך א צווייטרייאיקער פיגור.
* די געשיכטע איז באוויקלט מיט איינע אדער מערערע מאטיפן. (א ווארט וואס ווערט איבעגעחזרט עטלעכע מאל אין דער דערציילונג כדי צו קלאר מאכן א געוויסער געדאנק).
* דער דערציילער קען זיין איינע פון די פיגורן אדער א דרויסנדיקער.
* די געשיכטע געשעט אין א קורצע צייט, א טאג, א וואך אדער אין א איבערגעשפרונקטע צייט פון צענדליקע יארן.

פון די באוווסטע וואס האבן געשריבן קורצע דערציילונגען איז געווען אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו.

קאַטעגאָריע:ליטעראטור
בדחנות

**בדחנות** איז באשטימט פאר פארוויילונג, אויפצולעבן און מאכן פרייליך און אויך ערוועקן געפילן פון תשובה און התעוררות ביי א חתונה.

בדחנים באנוצען זיך מיט גראמען; לידער;  נגינה; ווי אויך הומאר מיט קאמעדיע.

**אמאליגע בדחנים:**
* יו"ט עהרליך
* חיים מענדל מערמלשטיין

**היינט צוטאגס: די 10 בעסטע חרדישע בדחנים**

1 פינקי וועבער

2 ירמיה דאמען

3 מאטי אילאוויטש

4 ליפא שמעלצער

5 אברהם מרדכי מלאך

6 יונתן שווארץ

7 וועלוול פעלדמאן

8 ישראל שטערן

9 זושא שמעלצער

10 יוסף הערש שווארץ

קאַטעגאָריע:נגינה
קאַטעגאָריע:חתונה
*
שטיין

קליין|שטיין

**שטיין** אין געאלאגיע איז א נאטירלעכע פארהארטעוועטע צוזאמשמעלצונג פון מינעראלן. די אויבערשטע שיכט פון דעם ערד-פלאנעט איז שטיין, צוזאמענגעשטעלט נאטירליך פון מינעראלן. א שטיין קען זיין צוזאמענגעשטעלט פון איין מינעראל, ווי למשל קרייד, צוזאמענגעשטעלט פון קאלציט, אדער פון עטליכע מינעראלן, ווי גראניט, וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון קווארץ, פעלדשפאט און מיקא.

שטיינער ווערן צעטיילט אין דריי גרופעס: מאגמאטישע שטיינער, מעטאמארפישע שטיינער און אפזעץ-שטיינער.

מאגמאטישע שטיינער ווערן אויסגעפארעמט ווען מאגמא קילט זיך אפ אין דעם ערדקרוסט, אדער ווען לאווא קילט זיך אפ אויפן אויבערפלאך פון דער ערד, אדער אויפן ים-געלעגער. מעטאמארפישע שטיינער ווערן פארמירט, ווען עקזיסטירנדע שטיינער געפונען זיך אונטער הויך-דרוק און טעמפעראטורן וואס פארוואנדלט זיי צו דעם סארט שטיין.

צווישן די פארשידענע סארט שטיינער, איז דא די סארט וואס איז געאייגענט צו שארפן דערמיט אנדערע געצייג. צום ביישפיל; מעסערס און דיאמאנטן. און אין דעם אליינס איז דא ספעציעלע שטיינער וואס זענען געאייגענט בלויז פאר דעם אליינס, און אין פארשידענע פאזעס פון דער שארף ארבייט. צום ביישפיל; גלאט-שטיין, שארפ-שטיין, קיזל-שטיין, רייב-שטיין, שלייפ-שטיין.

די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון שטיין ווערט גערופן פעטראלאגיע.

קאַטעגאָריע:מינעראלן
תרח

**תרח** (ארויסזאגענדיג **טעֶראֵך**) (געלעבט 205 יאר: א'תע"ח - ב'פ"ג) איז דער פאָטער פון אברהם אבינו. געוואוינט צוערשט אין אור כשדים, געגאַנגען קיין ארץ כנען צוזאַמען מיט זיינע קינדער, אויפן וועג זיך באַזעצט אין חרן און איז דאָרט געשטאָרבן (בראשית י"א). אין יהושע כ"ד וערט געעזאָגט וועגן תרח "ויעבדו אלהים אחרים", אַז ער איז געווען אַ געצנדינער. אין תנא דבי אליהו (רבא, פּרק ה') ווערט דערציילט דער סיפּור אגדה, אַז תרח האָט געהאנדלט מיט געצן־בילדער און אברהם האָט זיי צעבראָכן. אין בבא בתרא ט"ז ווערט געזאָגט, אַז תרח האָט צום סוף תשובה געטאָן. אין במדבר ל"ג ווערט אָנגערופן "תרח" איין אָרט, אין וועלכן די יידן האָבן גערוט, גייענדיק פון מצרים אין מדבר.

תרח האט געהאט דריי זין, נחור, אברם און הרן.

הרן, דער אינגסטער (רמב"ן), האט געבוירן, צוויי טעכטער מִלכָּה און שרה מיט איין זון, לוט.

הרן'ס צוויי עלטערע ברידער האבן חתונה געהאט מיט זיינע צוויי טעכטער, נחור האט גענומען מילכה און אברם האט גענומען שרה.

נחור האט געבוירן א זון, בתואל.

בתואל האט געבוירן רבקה מיט לבן.

לבן האט געבוירן לאה מיט רחל.

קאַטעגאָריע:תקופת אברהם אבינו
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין דער תורה
התאחדות הרבנים

קליין|250px|דער כשרות לאגא פון התאחדות הרבנים

דאס **התאחדות הרבנים** איז דער רבנים פאריין פון סאטמאר און אנדערע חרדישע געמיינדעס אין אמעריקע.

## גרינדונג
התאחדות הרבנים איז געגרינדעט געווארן דורך רבי יואל טייטלבוים ז"ל דער סאטמארער רבי צו באקעמפן אלע פירצות און שטעלן דאס אידישקייט אין אמעריקע צוריק ווי סאיז געווען אין דער אלטער היים אין סאטמאר, ער איז געווען דער נשיא פון דער גרינדונג ביז זיין פטירה כ"ו אב תשל"ט.

צווישן די רבנים וואס זענען געווען חברים אין התאחדות הרבנים זענען געווען:
* ר' יונתן שטייף וויענער רב
* ר' יהושע חיים טייטלבוים טשענסטקאוויצער רב
* ר' רפאל בלום קאשויער רב
* ר' ישכר בער ראטנבערג וואוידיסלאווער רב
* ר' הלל ליכטנשטיין קראסנער רב
* ר' יוסף גרינוואלד פאפא רב
* ר' משה טייטלבוים סאטמארער רב - וואס האט געדינט אלס נשיא פון תש"ם ביז זיין פטירה כ"ו ניסן תשס"ו
* ר' שמעון ישראל פאזען, שאפראנער רב
* ר' שלום קרויז, אודוואריער רב
* און נאך קרוב צו צוויי הונדערט רבנים.

## אפטיילונגען
התאחדות הרבנים איז צאמגעשטעלט געווארן פון א וועד הפועל, וועד חיזוק הדת, וועד המרכזי. מיט דער צייט האט מען געגרינדעט א וועד הכשרות, און א בית דין אויף דיני תורות.

## חברים היינט צו טאגס
ר' יחיאל יצחק גליק איז געווען דער מנהל און ספרא דדיינא. ער האט איבער גענומען פון ר' יודל גרובער, און פאר ר' יודל איז געווען ר' שבתי מרדכי בערקאוויטש.

הרב מענדל זילבער איז דער אב"ד, ער פירט אן דעם בית דין און די דיני תורות.

דער וועד הכשרות באשטייט פון
* ר' הלל וויינבערגער סערדאהעלער רב, וואוינט אין מאונט קיסקא,
* ר' אברהם יושע העשיל ביק מעזשעביזשער רב פון בארא פארק,

קאַטעגאָריע:רבנישע ארגאניזאציעס
קאטעגאריע:חרדישע ארגאניזאציעס
קאַטעגאָריע:ניו יארק
דוב הייקינד

קליין|250px|דוב הייקינד
**דוב הייקינד** איז געווען דער ערוויילטער אסעמבלימאן פון בארא פארק. 

## ביאגראפיע 
הייקינד איז געבוירן געווארן אין וויליאמסבורג, ברוקלין; זיין פאטער איז געווען א וויזשניצער חסיד.

ער איז א פרומער ייד, און זיין אהבת ישראל האלט אים אין איין ערוויילן אויף די חסידים זיי צו פארטערטען אין דער ניו יארק אסעמבלי אין אלבאני, הויפטשטאט פון ניו יארק שטאַט.

ער איז פון ר' מאיר כהנא'ס תלמידים און אנהענגער. און די סאטמאר מינאריטעט אין בארא פארק האט אים טאקע גאר שטארק פיינט ווייל ער שרעקט זיך נישט אנצונעמן פאר אידן און קעמפן פאר זייערע רעכט. 

ער איז באקאנט פאר זיך אנעמען פאר גדעון בוש קעגן די פאליציי אנדערשט ווי נח דיר וואס איז טאקע געווארן ארויסגעוועלט פון אמט.

אויך איז ער שטענדיק אין די צייטונגען צו זיך אננעמען פאר ארץ ישראל פאליסי. 

ער האט אויך ערקלערט אז ער איז לטובת רעישעל פראפיילונג אויף אראבישע באן פאסאזשירן, אז פאליציי זאל זיי מעגן אפשטעלן און אונטערזיכן בלויז צוליב זייער פרצוף וואס זיי זענען געבוירן ענדליך צו זעלבסט מערדער טעראריסטן.

קאַטעגאָריע:ניו יארק סיטי
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
קאַטעגאָריע:פרומע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
מינעראל

קליין|300פיקס|א קאלעקציע פון פילע מינעראלן און שטיינער
א **מינעראל** איז א נאטורליכע סובסטאנץ וואס איז נישט ארגאניש.

זיי געפינען זיך בעיקר אינטערן ערד פלאך דארטן זענען זיי אויסגעפארעמט געווארן אין משך פון פילע יארן אין פארשידענע געאלאגישע פראצעסן.

דער טערמין מינאראל איז נישט דוקא אויף איר כעמישע קאמפאזיציע נאר אויך אויף איר מינעראלישע סטרוקטור. עס איז דא טויזנטער פארעמען פון מינעראלן פון פשוטע זאלץ שטיקער ביז די קאמפליצירסטע סארטן קריסטאל, שטיינער און אייזן.

דער באגריף מינעראלן קען אויך אסאך מאל ווערן באנוצט אויף ארגאנישע סובסאטאנצען ווי גאז זאפאסן,  און בורשטין וואס קומט פון סאסנע ביימער א.א.וו.
## נאבעלע? עלעמענטן 
* אייזן Fe*
* ארשעניק As*
* ביסמוט Bi*
* גאלד Au*
* גראפיט C*
* דיאמאנט C*
* זילבער Ag*
* פלאטין Pt*
* קופער Cu*
* שוועבל S*
* שפיזגלאז Sb*

קאַטעגאָריע:געאלאגיע
*
סובסטאנץ

דער ווארט **סובסטאנץ** קומט פון א לאטיינישער ווארט *סובסאטאנציע* וואס מיינט *שטייענדיג אונטער*.
אוב

**אוב** (בלעז **סעאנס**) איז א אומנאטורלעכע פאנטאזיע פון צו אראפרופן נשמות פון געשטארבענע מענטשן אויף די וועלט.

לויט די תורה טאר מען דאס נישט טון. אבער כאטש וואס דאס איז פארבאטן לויט די תורה, נוצן זיך די "מחזירים בתשובה" מיט האט די שפיל כדי צו אויפווייזן אז עס איז דא לעבן נאךן שטארבן. לויט ווי זיי זאגן, קען מען נישט אראפבריינגען נשמות אום שבת.

עס שטייט אזוי אין מדרש אז רבי עקיבא האט געזאגט פארן הער פון רוים, ווען ער האט איהם געפרעגט א באווייז אז שבת איז אנדערש ווי אנדערע טעג, האט איהם געזאגט ער קען גיין קוקען דעם סאמבטיון, און ער קען זיך עס איבערצייגן ביי אראפ ברענגן א נשמה פון אוב, דער הער האט עס פרויבירט ער האט געברענגט זיין טאטע אראפ יעדען טאג און איהם אויסגעפרעגט, ווען עס איז געקומען שבת, איז ער נישט אראפ געקועמן, האט איהם זיין זוהן געפרעגט טאטע זייט דיין טויט היטסטו שבת ? האט איהם דער פאטער געזאגט: ווער עס היט עס נישט אויף די וועלט, דער היט עס אויף יענער וועלט.

## וועב לינקס
* ווידעא 

קאטעגאריע:טויט
קאטעגאריע:פאנטאזיע
שטאַל

left|thumb|250px|פערד אין א שטאל
**שטאל** איז דער פלאץ וואו מען טוט איינארדענען בהמות, ווי דארט טוען זיי זיך אויפהאלטן, ווי שלאפן, עסן, א.ד.ג.

קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
יידישע גראמאטיק

## כללים
* פונקטירונג - נקודות
* אפשטעל צייכנס - פסיקים און נקודות
* סובסטאנטיוו (זאכווארט) 
* אדיעקטיוו - ווארט וואס ערקלערט א  סובסטאנטיוו 
* צייטווארט/ווערב 
* אדווערב - ווארט וואס ערקלערט א צייטווארט. 
* פּרעפּאָזיציע - 
* זאץ- 
* וואקאבולאר - 
* פארבינדענע אידיאם
* ארטיקל (גראמאטיק)
* פרעפיקסן 
* איינער איינע איינס
* יידישער אויסלייג פון ענגליש
* קירצונגען אין דער יידישער שפראך

## פערזענלעכע פראנאמען 
לויט דעם דאַרף מען אַזוי זאָגן און שרײַבן:
* איך האָב דיך ליב 
* איך קום צו דיר 
* ברענג מיר אַ גלעזל טײ 
* איך נעם דיך אַהײם.

## אקוזאטיוו און דאטיוו 
רוב ווערבן גייען מיטן אקוזאטיוו. למשל:
: דו זעסט **דעם** מענטש, איך עס **די** פֿרוכט, ער שניידט **דאס** ברויט. 
אבער טייל ווערבן גייען סיי מיט אקוזאטיוו סיי מיט דאטיוו, לויט דעם ענין:
: *געבן* - ווען מען גיט א מענטש א זאך, איז די זאך אקוזאטיוו און דער מענטש דאטיוו, ווייל מען גיט די זאך צו דעם מענטש.
: *שיקן* - איך שיק דיר (דאטיוו) א גאלדענעם זייגער (אקוזאטיוו)
: *שרײַבן* - ער שרײַבט זײַן חבר (דאטיוו) א בריוו (אקוזאטיוו)

נאך  ווערבן וואס גייען מיטן דאטיוו: גלייבן, דערציילן, ווײַזן, זאגן, טעלעפֿאנירן, ענטפֿערן 

אבער לערנען און פֿרעגן גייען מיטן אקוזאטיוו אחוץ ווען מען ניצט א פרעפאזיציע.

## אקטיוו און פאסיוו
עס זיינען דא 2 סארטן זאצן: **אַקטיוו** און **פאַסיוו**.
* אַקטיוו וואָקאַבולאַר איז א זאץ וואס באשרייבט דער טוער אדער די טוערס וו.צ.ב. דער זאץ: "זיי שרייבן ביכער".
* פאַסיוו וואָקאַבולאַר איז א זאץ וואס באשרייבט דאס געשעהעניש וו.צ.ב. דער זאץ: "די ביכער ווערן געשריבן".
## טאפל לשון
ווען א לאזונג טוט איבערחזרן צוויי מאל א זאך. א שטייגער:
* קריאת שמע ליינען
* מים אחרונים וואסער
* א גוט יום טוב

## וו קעגן ב
אנדערשט ווי אין לשון הקודש נוצט מען דעם ב' בלויז ביי ב מיט א פינטל ווי B אבער ביי ב' אן א פינטל ווי V נוצט מען צוויי וו'ס.

## אַ געגליכן צו אַן 
פאַר אַן "איינצאל זאך-ווארט", ווען דאס זאך-ווארט הייבט זיך אָן מיט אַ קאָנסאָנאַט, זאגט מען און שרייבט מען **אַ** (אָן אַ נו"ן), און ווען עס הייבט זיך אן מיט א וואקאל, זאגט מען און שרייבט מען **אַן** (ענדליך ווי ביי ענגליש).

## מעגן געגליכן צו טארן 
מען ניצט **מעגן** ביי א פאזיטיוון זאץ און **נישט טארן** ביי א נעגאטיוון זאץ.

## קורצטע ווערטער 
* אויף דעם - אויפן
* אונטער דעם - אונטערן
* איבער דעם - איבערן
* אין דעם - אינעם
* ביז דעם - ביזן
* ביי דעם - ביים
* נאך דעם - נאכן
* פאר דעם - פארן
* פון דעם - פונעם
* צו דעם - צום

## וועבלינקען
* אידיש גראמאטיק 
* דא קענט איר אראפנעמען א באבילאן יידישער-ווערטערבוך פראגראם 

## רעפערענץ
קאטעגאריע:יידיש גראמאטיק
גארטל

קליין|א געווענליכע שווארצע גארטלדער **גארטל** איז א שטריק וואס דינט אלס אייגנארטיגע מלבוש, וואס חסידים טוען אן ביים דאווענען.
ממוזער|גרטל משי

## דער טעם 
חסידים טראגן דעם גארטל כדי אפצוטיילן צווישן דעם אויבערשטן און אונטערשטן טייל גוף. דער טעם פון דעם מנהג שטאמט צוליב דעם וואס דער כהן אין בית המקדש פלעגט אויך טראגן א גארטל ביים טון די עבודה.

## מנהגים 
אפילו די וועג וויאזוי מען טראגט און קניפט אן דעם גארטל איז פארהאן פילע מנהגים. 

אסאך פירן זיך אריינצודרייען די רצועות פון זייער תפילין אין די גארטל.

דער גארטל ווערט אויך גענוצט ביים טאנצן מצוה טאנץ.

אין צאנזער הויפן, ווי באבוב, צאנז און קלויזנבורג, אזוי אויך די ירושלימ'ער אידן אויף זייערע קאפטנס, טראגן גרויסע הויכע ברייטע גארטלעך.

רבי'ס פלעגן טראגן ווייסע גארטלעך.

געוויסע חסידים ווי סקווירא, בעלזא און אנדערע טראגן דעם גארטל א גאנצן טאג.

__קיין_אינהאלט_טאבעלע__
קאַטעגאָריע:חסידים
קאַטעגאָריע:קליידונג
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
נתן זך

**נתן זך** (געבוירן בערלין דעם 13טן דעצעמבער 1930) איז א ישראלישער העברעישער דיכטער, ליטעראַטור-קריטיקער און איבערזעצער, און א געווינער פון דעם ישראל פריז (יובילאר פון פרס ישראל) (1995).

## זײַנע ביכער
## לידער-זאַמלונגען
* בשלושה (1953)
*שירים ראשונים (1955)
*  שירים שונים (1960)
*  כל החלב והדבש (1966)
*  במקום חלום (1966)
*  מבחר (1974)
*  צפונית מזרחית (1979)
*  אנטי-מחיקון (1984)
*  בית-ספר לריקודים (1985)
*  שירים על כלב וכלבה (1990)
*  כיוון שאני בסביבה (1996)
*  מות אמי (1997)
*  כי האדם עץ השדה (1999)
*  סיפור על האנשים הקטנים (2001)
*  הנשר הגדול (2001)
*  הדבורה דבורה (2001)
*  הזמיר לא גר פה יותר (2004)
*  קוף המחט (2004)
*  כל השירים ושירים חדשים (2008. שלושה חלקים)
*  משנה לשנה זה (2009)
*מן המקום שבו לא היינו אל המקום שבו לא נהיה (2013)
*אומרים שממש יפה שם (2016)

## ליטעראַטור-קריטיק
*  זמן וריתמוס אצל ברגסון ובשירה המודרנית, הוצאת אל"ף, 1966.
*  קווי אוויר: על הרומנטיקה בסיפורת הישראלית ועל נושאים אחרים שיחות מילואים, הוצאת כתר, 1983.
*  השירה שמעבר למלים - תיאוריה וביקורת (1973-1954), הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2011.

קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:איבערזעצער
קאַטעגאָריע:ישראל פריז
שפראך

**שפראַך** אדער **לשון** איז א קאמוניקאציע מיטל אריבערצופירן מעלדונגען צווישן מענטשן דורך רעדן אדער שרייבן און דורך באוועגונג צייכונגען.

די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון שפראך ווערט גערופן לינגוויסטיק. פראגעס וועגן דער פילאסאפיע פון שפראך, למשל צי ווערטער קענען רעפרעזענטירן דערפארונג, האט מען שוין געקלערט כאטש פון די צייטן פון גארגיאס און פלאטאן אין אוראלט גריכנלאנד.

שפראכן אנטוויקלען זיך במשך די יארן, און די היסטאריע פון זייער עוואלוציע קען מען רעקאנסטרואירן דורך פארגלייכן מאדערנע שפראכן פעסטצושטעלן וועלכע אייגנקייט וואלטן זייערע עלטערע־שפראכן געדארפט האבן כדי די שפעטערדיקע אנטוויקלונגס שטאפלען זאלן פאסירן. א גרופע שפראכן וואס שטאמען פון אן אייניגער עלטער־שפראך ווערט גערופן א שפראכפאמיליע. די אינדא-איירפעאישע פאמיליע איז דער מערסט ברייט גערעדט און שליסט איין א פארשידנהייט פון שפראכן ווי ענגליש, רוסיש און הינדי; די סינא-טיבעטישע פאמיליע שליסט איין מאנדארין און די אנדערע כינעזישע שפראכן, באדא און טיבעטיש; די אפרא-אזיאטישע פאמיליע שליסט איין אראביש, העברעאיש און סאמאלי; די באנטו שפראכן שליסן איין סוואהילי, זולו און הונדערטער אנדערע שפראכן וואס מען רעדט דורכאויס  אפריקע; און די מאלאיא-פאלינעזישע שפראכן שליסן איין אינדאנעזיש, מאלייאיש, טאגאלאג און נאך הונדערטער שפראכן וואס מען רעדט דורכאויס דעם פאציפיק. די שפראכן פון דער דראווידישע פאמיליע ווערן גערעדט מערסטנס אין דרום אינדיע, און שליסן איין טאמיל, טעלוגו און קאנאדא.

אקאדעמיקער האלטן אז צווישן 50% און 90% פון די שפראכן וואס מען רעדט אין אנהייב פונעם 21סטן יארהונדערט וועלן גאנץ מעגלעך אויסשטארבן ביזן יאר 2100.

נישט נאר דער מענטש האט א שפראך, נאר אויך בעלי חיים נוצן זיך מיט זייער שפראך אין פארשיידענע וועגן ווי דורך זייער שטימע, ראשונגען, באוועגונג צייכונגען, רירונגען, וויזועלע בליקן, שמעקן אד"ג.

א שפראך ווערט אנטוויקלט פונעם איין איינציגער גאטס-וואונדער אינעם נאטור. אין דער הייליגער יודישער תורה שטייט געשריבן קלאר, אז אין אנהייב באשאף, האבן אלע גערעדט נאר לשון הקודש, נאר נאכן דור הפלגה האט איז פארמירט געווארן זיבעציג הויפט שפראכן, און פון דעם נאך און נאך ענליכע שפראכן.

אין דער היינטיגער טעכנאלאגיע ניצט מען דאס ווארט שפראך אויך ביי קאמפיוטער שפראכן.

אחוץ די סימבאלן פון א שפראך, האט זי אויך א גראמאטיק. מיט דעם ווערט די שפראך באררייכערט און קען אויסדרוקן קלארע פארהעלטענישן.

## מוטער שפראך און מאמע לשון 
די שפראך מיט וואס מ'האט זיך געהאָדעוועט און געוואַקסן מיט דעם שפּראַך און דאס גע'ירשענט פון אלס קליין פיצל קינד זינט די מאמע האט אים געזייגט און געוויגעלט הייסט די מוטער שפראך. ווען מען רעדט וועגן יידיש ווי א מוטערשפראך רופט מען עס **מאמע לשון**.

## פhלשפראכיג
איינער וואס רעדט פליסיג דריי אדער מער שפראַכן ווערט אנגערופן 'א פֿילשפראכיגער'.

צום ביישפיל, אסאך היינטיגע ארטאדאקסישע יודן קענען יידיש, ענגליש און העברעאיש; אזא איינער הייסט **א דריי-שפראכיגער**. 
## מיאוסע שפראך
אין יעדע שפראך איז פארהאנען 'מיאוסע רייד', גראב גערעדט, וואולגאר, אדער ווי מ'זאגט 'א מיאוס ווארט', וואס מיינט א שעלטונג, פארשעמונג אדער נידריג גערעדט - ווי פון געשלעכט, וואס איז געמיין, נישט איידל צו רעדן הויך.

*
קאמיקער

א **קאמיקער** איז איינער וואס פארוויילט אן אוידיטאריע מיט קאמישע אויפפירונג אדער מיט דערציילן וויצן.

איינער פון די מערסטע באוואוסטע קאמיקער איז געווען טשארלי טשאפלין.

## זעט אויך 
* בדחן
* קאמעדיע
* גראמען

## וועבלינקען 
*
גלויבן

**גלויבן**, *(העברעאיש - אמונה ענגליש - belief)*, באציעט זיך צו יעדע זאך וואס דער מענטש האט ערייכט **נישט דורך זיין אייגענע איבערצייגונג**, נאר דורך **גלייבן אן אנדערן** וואס האט דאס ערייכט דורך זיין אייגענעם איבערצייגונג. 

## פארווארט 
* **גלויבן** און **גלייבן** האבן צוויי אנדערע באדייטן, **גלויבן** איז א סובסטאנטיוו (שם העצם) – *(העברעאיש - אמונה, ענגליש - belief),* **גלייבן** איז א ווערב (שם הפעילה) - אויף *(העברעאיש - להאמין, ענגליש - believe),* (צו האבן **גלויבן** דארף מען **גלייבן**).

* **וויסן** און **גלויבן** זענען צוויי אנדערע **סובסטאנטיוון** – (שמות), **צו-וויסן** און **גלייבן** זענען צוויי פארשידענע **ווערבען** – (פעילות) (א מענטש **גלייבט** וואס אן אנדערער **ווייסט**).

**וויסן** באציעט זיך צו יעדע זאך וואס דער מענטש האט ערייכט מיט אייגענע איבערצייגונג, באנוצנדיג זיך מיט די געפילן – חושים – senses – וואס מען פארמאגט צו ערייכן דעם וויסנטשאפט, צ.ב.ש. זען, הערן, פילן, שמעקען, מאטעמאטישער בארעכנונג, לאגישער בארעכנונג, א.ז.ו. אנדערע וויסנטשאפטליכער מעטאדעס.

**גלויבן** באציעט זיך צו יעדע זאך וואס דער מענטש "האט נישט ערייכט מיט אייגענע איבערצייגונג", אבער באנוצנדיג זיך מיט זיינע געפילן האט ער דאס ערהאלטן פון איינעם וואס  האט דאס ערייכט דורך אייגענע איבערצייגונג. **גלויבן** באציעט זיך צו יעדע זאך, וואס איז נישט ערייכט געווארן צו דעם גלייבנדן מענטש דורך זיינע אייגענע איבערצייגונג, אבער עס איז ערייכט געווארן צו א געוויסן אנגענומען און פארלעסליכן מענטש, אדער צו מערערע גרויסע פאפולערע מענטשן איז עס ערייכט געווארן,  אדער דאס גלייכן, אין א געוויסן מאמענט מיט א קלארער איבערצייגונג, און ס'איז אומאיבערגעהאקט איבערגעגבן צו דעם גלייבנדן מענטש,  דירעקט פון די דאזיגע איבערגעצייגטע מענטשן, אן אומאיבערגעהאקטע איבערגעבונג ווי פון א טאטן צו א קינד. 

## אנדערע אויסדרוקן 
דאס ווארט **גלויבן**:

* ווערט באנוצט אין טאג טעגליכן געשפרעך אלס אויסדרוק פאר **רעליגיע**, וויבאלד יעדע רעליגיע שטעלט פאָר זיין אייגענעם גלויבן (פעלט א מקור).  

דאס ווארט **גלייבן** ווערט באנוצט אין טאג טעגליכן געשפרעך נישט דירעקט און פארבינדונג מיט גלויבן: 

* ווען א מענטש שטעלט זיך פאָר איבער א געוויסע זאך וויאזוי ס'וועט זיין, *(ענגליש - asume)*, ווערט אויסגעדרוקט "איך **גלייב** ס'וועט זיין אזוי". צ.ב.ש. א מענטש וואס איז געפארען שנעל און א פאליציי האט עם אפגעשטעלט, גלייבט ער אז ער וועט ווארשיינלעך באקומען א רעפּאָרט, ווייל ער שטעלט זיך אזוי פאָר.

* ווען א מענטש פארטרויט זיך אויף אן אנדערען, *(העברעאיש - בטחון, ענגליש faith)*, ווערט אויסגעדרוקט "איך **גלייב** אין דעם אנדערען". 

* ווען דער מענטש פארטרויט אן אנדערן, *(ענגליש trust)*, ווערט אויסגעדרוקט "איך **גלייב** דעם אנדערען", אדער "דער אנדערער איז ביי מיר באגלייבט". צ.ב.ש. א מעטרעאלאג זאגט מארגן גייט זיין קאלט, "גלייבט" מען אז ס'וועט זיין אזוי ווייל מען האט פארטרויען אין זיינע בארעכענונגן.

## גלייבן אין אייבערשטן 
אמונת השם - גלייבן אין אייבערשטן - איז פון די פרינציפן עקרים פון יידישקייט, דער רמב"ם רעכנט דאס דער ערשטער פון די שלושה עשר עיקרים וואס ער האט אוועק געשטעלט.

* זעט אױך: אמונת צדיקים.

## רעפערענצן
*
דיכטונג

**דיכטונג** (אדער **פאעזיע**) איז א ליטערארישע זשאנער. דאס איז די קונסט פון שרייבן טעקסט אויף א שיינעם פורעם (ווי צום ביישפיל מיט גראמען אדער קלאנגען אד"ג). א דיכטונג איז אין אלגעמיין אן אפטייל פון טעקסט מיט אפגעשניטענע שורות אויף די זעלבע לענג. און איז מיינסטנס געמישט מיט מעטאפערען און פאנטאזיע. עס קען זיין א קורצער טעקסט אדער לאנג ווי א בוך.

לידער זיינען אנדערש ווי דיכטונגען. לידער זיינען טעקסטן וואס מען האט געשאפן כדי צו מאכן פון זיי מעלאדיעס. לידער איז געבויט אויף א פֿאַל וואס דער פראסטער מענטש קען פארשטיין, אבער דיכטונגען זיינען טיפערע טעקסטן וואס מען קען זיי אנאליזירן.

דער וואס שרייבט דיכטונגען הייסט א **דיכטער**.

דיכטונגען זיינען צעטיילט אין עטלעכע זשאנערס:
* באלאדע
* מאקאמע
* עפאס
* ליריק

אין א דיכטונג קען זיין פון די פאלגענע ליסטע:
* גראם (ליד)
* עסאיי
* גראמאטישע סטרוקטור

## פאעמע 
**פאעמע** איז א לאנגע דיכטונג אפטמאל מיט גראמען.

## זע אויך 
זע **פיוט** פאר מער טראדיציאנאלע הייליגע פאעטיקע.

קאַטעגאָריע:ליטעראטור
*
פרשת חיי שרה

270px|ממוזער|ציון קבר פון שרה אמנו במערת המכפלה בחברון
**חיי שרה** איז דער פינפטער פרשת השבוע פון ספר בראשית.

שבת פרשת חיי שרה קען נאר געפאלן אין די טעג כ"ב חשוון, כ"ד חשוון, כ"ה חשוון און כ"ז חשוון.

## די פרשה 
דער ערשטער פסוק איז "וַיְהִי **חַיֵי שָׂרָה** מֵאָה שָנָה וְעֶשׂרִים שָנָה וְשֶבַע שָנִים שְנֵי חַיֵי שָׂרָה", דער טייטש: "און עס איז געווען די לעבנסטעג פון שרה הונדערט יאר און צוואנציג יאר און זיבן יארן, דאס זענען די לעבענסטעג פון שרה".

און די פרשה ווערט געשילדערט די פאלגענדע געשיכטעס:

* די שטארבן און באערדיגן פון שרה אמינו.

* די פארהאנדלונגען פון אברהם מיט עפרון דער הער פון חת, איבער אפקויפן די מערת המכפלה.

* אברהם שיקט זיין קנעכט אליעזר זוכן א שידוך פאר זיין זון יצחק.

* אליעזר גייט קיין חרן און ברענגט רבקה דער טאכטער פון בתואל דער זון פון נחור דער ברודער פון אברהם.

* אברהם שטארבט אויף דער עלטער פון 175 יאר, יצחק און ישמעאל באגראבן אים אין מערת המכפלה.

## וועבלינקען 
* וויקיווארט - ווערטלעך און דברי תורה אויף סדרות און ימים טובים 
* שיעורים אויף פרשת חיי שרה ביי ישיבה.ארג

חיי שרה
צבי הירש שפירא

left|thumb|250px|רבי צבי הירש שפירא זצ"ל, בעל דרכי תשובה ממונקאטש

**רבי צבי הירש שפירא זצ"ל** (י"א תמוז ה'תר"י - ב' סוכות ה'תרע"ד), רב אין מונקאטש

## אפשטאם
**רבי צבי הירש** איז געבוירן אין סטריזשעוו אין יאר י"א תמוז ה'תר"י צו זיין פאטער הרב **שלמה שפירא** רב אין מונקאטש, דער *שם שלמה*, א זון פון הרב אלעזר שפירא רב אין לאנצהוט, א זון פון הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, דער *בני יששכר*. און צו זיין מוטער מרת **חיה פרימא רבקה** א טאכטער פון הרב **יקותיאל שמעלקא ערבליך** א זון פון הרב משה יהודה לייב ערבליך, רב אין סאסוב באקאנט אלס **רבי משה לייב סאסאווער **.
 
## רבנות
**רבי צבי הירש** איז געווען א תלמיד מובהק פון דעם צאנזער רב, און פון זיין זון דער שינאווער רב.

אין יאר ה'תרע"ד נאך די פטירה פון זיין פאטער איז **רבי צבי הירש** געווארן רב אין מונקאטש

## הסתלקות
זומער אין יאר ה'תרע"ג איז **רבי צבי הירש** קראנק געווארן, און ער איז נפטר געווארן ב' סוכות ה'תרע"ד.

## פאמיליע
אין עלטער פון זעקס יאר איז **רבי צבי הירש** געווארן פארלויבט מיט מרת אסתר א טאכטער פון הרב **חנינא הורוויץ** רב אין אוליאנאוו, און זיי האבן געהייראט אדר ה'תרכ"ה. זייער איינציגער זון:

* הרב **חיים אלעזר שפירא** דער מונקאטשער רב

## זיינע ספרים
* דרכי תשובה
* תפארת בנים
* באר לחי ראי
* דרכי אמונה
* שו"ת צבי תפארת

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה*, מאיר וונדר

קאַטעגאָריע:אונגארישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:דינאוו
קאַטעגאָריע:מונקאטש
קאלטבלוטיקייט

די טערמין קאלט ווערט אויך באנוצט צו באצייכענען איינער וואס נעמט נישט אן יידישקייט אדער אפילו סתם געפילען מיטן פולסטן ערנסקייט.
פראטעסט

**פראטעסט** אדער **מחאה** איז א אויסשריי און רעאקציע אז מען פארדאמט א געוויסער עוולה פון אן אנדערן מענטש, עס קען אבער אויך אויסטייטשן אלס סאלירידיטעט אין פאזיטיווער פארעם אלס צושטימונג צו איינעם.

## אידישקייט 
קנאים ווי אין די סאטמאר קרייזן, אדער מער אין נטורי קרתא און קאשוי און אויך וויזניץ מאנסי, באנוצען דעם ענין אלס אינטערגאלער טייל פון זייער אידישקייט. 

דאס שטאמט פון די תורה ביי סדום נאראטיוו אז אברהם אבינו בעט זיך ביי גאט נישט פארלענדן די גאנצע שטאט, אבער די ענטפער איז אז קיינער האט נישט מוחה געווען. 

אבער נאך מתן תורה ביים בארג סיני איז לויט געוויסע פוסקים אוועק געפאלן די מצוה אדער חיוב פון מוחאה כלפי גוים און עס איז נאר פארבליבן א פליכט אויף אידן צוליב די דין פון ערבות און פון לפני עוור לא תתן מכשול. אז מען דארף איינעם ראטעווען פון עבירה ווייל א יעדער איד איז אחריות איינס אויפן אנדערן. אבער ביי די שבע מצוות בני נוח איז יא דא א חיוב מוחאה וועגן מען דארף צווינגן די גוים צו איינהאלטן זייערע מימאלע פליכטן אויף די וועלט.

## היסטאריע 
### קעגן די האלאקאויסט 
### ציווילע רעכטן פאר שווארצע
### וויליאמסבורג 
### אגודת ישראל
### סאטמאר 
אין סאטמאר איז דאס געווען ביז היינט צוטאגס א ענין נאר לגבי קעגן ציונים, אבער זינט הרב זלמן לייב טייטלבוים איז אריינגעקומען אין פאוער איז מען שוין מוחה קעגן תועבה אויך.

קעגן גוים האלטן זיי אז עס איז אן עבירה מוחה זיין צוליב דער איסור פון התגרות באומות.

קאַטעגאָריע:פראטעסט
מעטער

דער **מעטער** איז א איינהייט צו מעסטן ווייטקייט.

## טאפלונגען פון א מעטער 
נעמען פון אנגענומענע מאסן אין דער מעטער:

קאַטעגאָריע:מאס
בירגערשאפט

**בירגערשאפט** איז די פארבינדונג פון א מענטש מיט זיין שטאַט.

א מדינה דארף זארגן פאר זיינע בירגער אין פארשידענע ענינים.

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
מערב וועלט

קליין|250px|א מאפע פון די לענדער מיט א וועסטליכער קולטור
**וועסטליכע קולטור** איז דער נאמען פון דער קולטור וואס האט זיך אנטוויקלט איבערהויפט אין אייראפע, און אין די לעצטע הונדערטער יארן אויך אין צפון אמעריקע און אין אויסטראליע.

די קולטור איז באווירקט געווארן, מיט וואס עס באלאנגט צו וויסנשאפט און קונסט, איבערהויפט פון די אלטע גריכלאנד אין פארשידענע אנגעלעגנהייטן, ווי אין פאליטיק, וויסנשאפט, ליטעראטור, קונסט, און נאך...

און וואס עס באלאנגט צו מאראל און עטיקייט איז דער קולטור באווירקט געווארן פון יידישקייט, א טייל פון זיי דורך די קריסטן.

פאלגנד איז א טייל פון וואס די קולטור איז באאיינפלוס געעוארן פון די יידן:
* מאנאטעיזם - דאס גלויבן אין איין איינציקער גאט.
* זען דאס הייליקייט פון לעבן אלס א מאראלע ווערטיקייט.
* דער הויפטזאך פון פרייהייט.
* דער הויפטזאך פון גלייכרעכטיקייט.
* מאכן איין טאג פון דער וואך א רוהע-טאג.
* עשרת הדברות אלס א חשובע לערע.
* דער תנ"ך אלס א הייליקער ספר.
* די הייליקייט פון ארץ ישראל

אין דעם 20סטן י"ה, ביים קאלטן קריג איז פֿאָרגעקומען אַ קאנפראנטאציע צווישן דער מערב וועלט צום סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצער.

קאטעגאריע:קולטור
שמואל יוסף עגנון

קליין|250px|זיין געזיכט
קליין|250px|זיין בילד אויף ישראליש געלט
**שמואל יוסף עגנון** (באוווסט אלס: **ש"י עגנון"; **געבוירן: **שמואל יוסף טשאַטשקעס**) (בוטשאָטש, גאליציע, ט' אב ה'תרמ"ז ; 30סטן יולי  1887 - י"א אדר א' ה'תש"ל ; 17טן פעברואר 1970) איז געווען פון די גרויסע העברעישע שרייבערס. אויך איז ער געווען א פראזאיקער. אין יאר ה'תשכ"ו איז ער באלוינט געווארן מיט א נאבעל באלוינונג פאר ליטעראטור.

זיין ערשטע פאעזיע האט ער געשריבן אויף יידיש (זיין מוטער שפראך) ווען ער איז געווען 15 יאר אלט. צווישן 1905 - 1907 איז ער געווען דער רעדאקטאר פֿון דער צייטונג "דער יודישע וועקער" אונטער זיין נאמען **ש"י טשאטשקעס**.

זיין טאטע "שלום מרדכי הלוי" האט געהאט סמיכה פון רבנות.

זיין שפראך אין זיינע ליטערארישע-שאפונגען איז באזירט פון תנ"ך, מדרש, משנה און חז"ל.

אין 1966 איז ער באלוינט געווארן מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור.

## פובליקירט אין זײַן לעבן 
* **הכנסת כלה** (1931):
* **אלו ואלו**: 
* **על כפות המנעול** (1923): 
* **אורח נטה ללון** (1938): 
* **תמול שלשום** (1945): 
* **סמוך ונראה**: 
* **עד הנה**: קאלעקציע פון די געשיכטעס: "עד הנה", "תהילה", "שבועת אמונים", "המלבוש", "פרנהיים", "עידו ועינם" און נאך.
* **האש והעצים**: קאלעקציע פון געשיכטעס, צווישן זיי: "סיפורי הבעל שם טוב", "עד עולם" און נאך.

[קליין| 310px |[2008]]
## פובליקירט נאך זײַן שטארבן 
* **שירה** (1971):
* **עיר ומלואה** (1973)
* **בחנותו של מר לובלין** (1974): 
* **לפנים מן החומה** (1975): 
* **מעצמי אל עצמי** (1976): 
* **פתחי דברים** (1977): 
* **ספר, סופר וספור** (1978): 
* **קורות בתינו** (1979): 
* **אסתרליין יקירתי : מכתבים תרפ"ד-תרצ"א (1924-1931)** (1983): 
* **תכריך של סיפורים**, 1985
* **ש"י עגנון – ש"ז שוקן: חילופי אגרות (תרע"ו – תשי"ט)** (1991): 

אין יאר 1977 האט דער העברעישער אוניווערסיטעט פובליצירט זיין **יידישע ווערק** (1977): א קאלעקציע פון געשיכטעס מיט לידער וואס ש"י עגנון האט געשריבן אויף יידיש צווישן תרס"ג - תרס"ז.

## קאלעקציעס וואס ער האט רעדאקטירט 
* **ימים נוראים** - (1938)
* **אתם ראיתם - פשטים ומדרשים**, (1959): א קאלעקציע אויף יום טוב שבועות.

קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
קאַטעגאָריע:יידישע שרייבער
קאַטעגאָריע:גאליציאנער יידן
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
שרה

**שָׂרָה** **אמנו** איז געווען די ווייב פון אברהם אבינו, זי איז געווען איינע פון די ארבע אמהות.

זי האט ארגינעל געהייסן **שָׂרַי**, און גאט האט געטוישט איר נאמען צו שרה.

אויך ווערט זי אנגערופן מיטן נאמען יִסכָּה, וואס מיינט "קוקן", צוליב וואס זי איז געווען זייער א שיינע פרוי, און פרעמדע מענטשן האבן געקוקט אויף איר מיט גליסטעניש.

זי האט אויף א וואונדערלעכן אופן געשוואנגערט אין געבוירן איר איינציגן זון יצחק ביי די ניינציג יאר.

זי איז געשטארבן אין קרית ארבע אויף דער עלטער פון 127 יאר, און מען האט איר באגראבן אין מערת המכפלה.

קאַטעגאָריע:אבות און אמהות
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן אין תנ"ך
חיים אלעזר שפירא

**רבי חיים אלעזר שפירא** זצ"ל (געבוירן ה' טבת ה'תרל"ב - ב' סיון ה'תרצ"ז), רב אין מונקאטש, באקאנט אלס דער מנחת אלעזר.

## אפשטאם
**רבי חיים אלעזר** איז געבוירן אין סטריזשעוו ה' טבת ה'תרל"ב צו זיין פאטער הרב **צבי הירש שפירא**, רב אין מונקאטש, דער דרכי תשובה, א זון פון הרב שלמה שפירא רב אין מונקאטש, דער שם שלמה, א זון פון הרב אלעזר שפירא רב אין לאנצהוט, א זון פון הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, דער *בני יששכר*. און צו זיין מוטער מרת **אסתר** א טאכטער פון הרב חנינא הורוויץ פון אוליאנאוו. 

## רבנות
אין עלטער פון צוויי און דרייסיג יאר איז **רבי חיים אלעזר** שוין געווען ראש בית דין אין מונקאטש. נאך דער פטירה פון זיין פאטער אין יאר ה'תרע"ד איז **רבי חיים אלעזר** געווארן רב אין מונקאטש.

## אדמו״רות
דעם צווייטן טאג סוכות תרע"ד (1913), אן ערב שבת, איז זיין פאטער נפטר געווארן און די קבורה איז פארגעקומען יום טוב. גלייך ווען זיי זענען צוריקגעקומען פון דער לווייה  פרייטיג צונאכט האט ער אנגעהויבן פירן די רביסטעווע מיט א "טיש", זאגן תורה און ניגונים. 

עטלעכע וואכן נאכהער, זונטיק פון פרשת וישלח, האט מען אים באשטימט אפיציעל שטאטס רב מיט א כתב רבנות געשריבן און אונטערגעשריבן אויף קלף דורך די קהילה עסקנים. 

בשעת דעם ערשטן וועלט קריג (1914-1918), איז מונקאטש געווען א  גרענעץ שטאָט, און פילע יידישע פליטים זיינען דארט אנגעקומען. דער רבי האט געארבעט אסאך לטובת די פליטים פון גאליציע אין מונקאטש,
 אזוי אויך האט ער אויפגעשטעלט זיין כולל מונקאטש ועשרה גלילות אין בתי מונקאטש.

## הסתלקות
**רבי חיים אלעזר** איז נפטר געווארן ב' סיון ה'תרצ"ז.

## פאמיליע
**רבי חיים אלעזר** האט געהייראט אין יאר ה'תרמ"ז **בזיווג ראשון** מרת **חיה חאשא** א טאכטער פון הרב **שרגא יאיר ראבינאוויטש**, אן אייניקל פון הרב יעקב יצחק ראבינאוויטש, דער ייד הקדוש פון פשיסחא. אין יאר ה'תרס"ו ווען זיי זענען נאך נישט געהאלפן געווארן מיט קינדער האט ער זי גע'גט.

חשוון ה'תרס"ז האט **רבי חיים אלעזר** געהייראט **בזיווג שני** מרת **רחל פערל** א טאכטער פון הרב **יעקב משה סאפרין** פון קאמארנא. זייער טאכטער:

* מרת **חיה פרומא רבקה** (ד' ניסן ה'תרע"ה - כ"ו ניסן ה'תש"ה), די ווייב פון הרב **ברוך יהושע ירחמיאל ראבינאוויטש**.
**  זייער זון רבי משה לייב ראבינאוויטש, דער היינטיקער רבי פון מונקאטש.
**  זייער צוויטע זון רבי יצחק יעקב ראבינאוויטש, דער היינטיקער רבי פון דינוב.
## זיינע ספרים
* אות חיים ושלום - הלכות תפילין ומילה
* נימוקי אורח חיים
* דרכי חיים ושלום
* מאמר זכרון צדיקים - מילי דהספידא
* שער יששכר
* חיים ושלום
* דברי תורה
* חמשה מאמרות
* עולת תמיד - מסכת תמיד
* מסעות ירושלים 
* שו"ת מנחת אלעזר
*הגהות ירושלמי
*משמיע ישועה

## רעפערענצן
* *אנציקלופדיה לחכמי גליציה*, מאיר וונדר

שפירא, חיים אלעזר
קאַטעגאָריע:דינאוו
קאַטעגאָריע:מונקאטש
אהרן אהרונסאן

[left|thumb|250px|א [פאסט מארקע מיט זיין געזיכט]]
**אהרן אהרונסאן** (1876 - 15טן מיי 1919)  (געוווינט אין זכרון יעקב) איז געווען אן אגראנאם און דער גרינדער פון די ציוניסטישע ארגאניזאציע מיטן נאמען "נילי".

אהרונסאן איז געבוירן אין באקעוו, רומעניע, צו די טאטע מאמע מלכה און פישל אהראנסאן.
ער איז עולה געווען קיין ארץ ישרעל אין יאר 1900, אין דער ערשטער עליה.

ער האט אויסגעפינען ווילדע עמער ווייץ וואס מ'האלט איז געווען דער ערשטער מין פון ווייץ.

ער איז געשטארבן  אין 1919 בשעת ער איז געפארן קיין בריטאניע.  

קאַטעגאָריע:ציוניסטן
קאַטעגאָריע:באטאניק
Ynet

קליין|250px|וויינעט'ס לאגא.
**וויינעט** Ynet איז דער אינטערנעט פארטאל פון דער טאג צייטונג ידיעות אחרונות איינער פון די גרעסטע מאדערן העברעאישע טאג צייטונגען. עס פלעגט ארויס קומען אין אראביש אויך אבער מער נישט.

די ארטיקלן און נייעס איז אסאך פון דער געדרוקטער צייטונג אבער עס האט אויך פיל וואס איז נישט פון צייטונג, און אסאך מער ארגינעלע שטאף וואס פאראינטערסירט מער אינטערנעט ליינער ווי איידער צייטונג ליינער.

זיי האבן אין ענגליש אויך. 

זייער הויפט קאנקורענץ איז וואלא, דער אינטערנעט פארטאל פון מעריב (צייטונג), זייער הויפט קאנקורענץ אין דרוק. 

* וויינעט אויף העבעריש דינט מער ווי א געמיינדע פארטאל.
* וויינעט נייעס דינט מער ווי א צייטונג צו פארציילן די נייעס אין ענגליש פאר אידן ארום די וועלט, וואס זענען פארבינדן דורך דעם אינטערנעט.

זיי שטעלן אויך צו RSS פיעד פון אידישע נייעס ווען עס איז ברעיקינג איבער דער גאנצער וועלט.

קאטעגאריע:אינטערנעט
קאטעגאריע:נייעס
פארראט

**פארראט** אדער ביטראגע איז דער אקט פון פארעטען א מכלומרשטען גוטער חבר; אז איינער אנערקענט נישט די גוטס וואס מען ער באקומט פון דעם אנדערן, און ער צאלט אים צוריק מיט שלעכטס באהאלטענערהייט; אנעם וויסן פון דער וואס געט אים די גוטס, און אונטער זיין רוקן ווען ער ווערט געוואור די פארארט איז שוין צו שפעט. 

מען נוצט דאס אויף א באהאלטענער פיינט וואס ארבייט און אינפלאריטירט א גרופע קעגן זייער אינטערעסע פון זיין אייגן לאנד פאלק משפחה אידיאל און געזעלשאפט, וואס ער נוצט אויס די טראסט וואס זי האבן אים געגעבן קעגן זיי. 

דער דאזיגער פארערטער איז בטבעו א פאלטשער מענטש וואס האט זיך בלויז פארשטעלט, פון אנפאנג אן, ווי א חבר כדי אייך צו פארנערן און קענען דערנאך פארעטען.

עס איז אויך גענוצט אויף א מאן וואס טשיד אויף זיין אייגן ווייב מיט א פרעמדע פרוי. אלס א שרעקליכע בגידה, ווייל די ווייב איז דאך די מאמע און לעבןס שותף פון זיין הויז און קינדער און אז ער טוט ליבען אן אנדערן פארלייקענט ער די טובה פון איר.

אין אידישקייט ווערט דאס גענוצט אויף איינער וואס טוט אן עבירה אז ער אנערקענט נישט די טובה פון די בריאה און ער טוט ליבען זיך איידער ווי גאט.  

עס איז די פארקערטער ווי הכרת הטוב, און לשון קודש הייסט דאס כפוי טובה, אבער עס איז נאך מער און טיפער ווי דעם, ווייל נישט נאר צאלט ער נישט צוריק און לייקענט די טובה ער צאלט גאר צוריק שלעכטס און שטראף אנשטאט די טובה. 

אין אלע ציווילע געזעלשאפטן אפילו ווען טויט שטראף איז נישט לעגאל איז דאס אבער יא לעגעטים פאר א פארעטער.
כפוי טובה

**כפוי טובה** איז לייקענען גוטס וואס מען באקומט פון איינעם עס איז דאס פארקערטער ווי הכרת הטוב.

די גרעסטע שטאפל פון כפיית טוב איז א פארעטער.
דינאמיק

**דינאמיק** איז דער אפטייל פון קלאסישער מעכאניק אין דער פיזיק שטודיע וואס באנעמט זיך מיט דער באוועגן פון קערפער. דינאמיק האט צוויי אפצווייגן: **קינעמאטיק**, וואס שטודירט באוועגונג, און **קינעטיק**, וואס באהאנדלט די עפעקטן פון כוחות אויף זאכן וואס באוועגן זיך.

דינאמיק איז באזירט אויף ניוטאן'ס דריי געזעצן.

מען שטודירט דינאמיק פון:
* טיילעכלעך
* שטייפע קערפער
* ווייכע קערפער
* פליסיקייטן

קאַטעגאָריע:מעכאניק
ואכ"מ

**ואכ"מ** איז א ראשי תיבות אין ספרי קודש  און דעריבער אדאפטירט אלס סלענג אפילו ווען זיי שרייבן אידיש ביי היינטיגע חרדישע תלמידי חכמים  מיינענדיג "ואין כאן מקומו" אז דא איז נישט דער פלאץ פון דאס וואס מען רורט נאר אן ברמז, מען באנוצט דאס  בעיקר אין ארגומענטן און דעבאטעס פון שאלות ותשובות ספרים צו דעבאטירן אן ענין און ווילן נישט אנרורען אן אנדער ענין צוליב דאס וואס עס וועט איצט שאטן צו די טענה וואס זיי נוצען איצט.

קאטעגאריע:ראשי תיבות
וו.צ.ב.

**וו.צ.ב.** אדער **למשל** איז א ראשי תיבות פון *ווי צום ביי שפיל* וואו צו זאגן א משל אויף עפעס וואס מ'וויל ארויסברענגן. 

קאטעגאריע:יידיש גראמאטיק
סלעש

[left|thumb|250px|אויף דער [קיבארד איז דאס אזוי.]]
**סלעש** איז א שיפער ליניע, געבויגן פון לינקס אונטן צו רעכטס אויבן, דאס איז איינע פון די פיסוק סימבאלן.

**בעק סלעש** איז דער פארקערטער ריכטונג: דאס וועט איר טרעפן אין רוב קלאוויאטורן העכער דעם ענטער באטאן-סימבאל.

אין א יידיש קלאוויאטור געפינט ער זיך ביים קנעפל Q.

דער מקור דערפון איז פון אמאליגען רוים, דאס איז דער אמאליגער קאמע פון היינט.

קאטעגאריע:סימבאלן
פרשת תולדות

**תולדות** איז די זעקסטע סדרה פון ספר בראשית פון תורה.

דער ערשטער פסוק פון די פרשה איז: "וְאֵלֶּה תּוֹלְדֹת יִצְחָק, בֶּן-אַבְרָהָם, אַבְרָהָם הוֹלִיד אֶת-יִצְחָק.".

עס איז דא צוויי אפטייטשונג אויף דעם ווארט "תולדות", די אנגענומענע טייטש פון די וועלט איז "קינדער", דאס מיינט דער פסוק דערציילט  ווער זענען געווען די קינדער פון יצחק.

אבער עס זענען דא אנדערע תורה קאמענטעריעס, וואס טייטשן דאס ווארט "תולדות" אלס "לעבנס-געשיכטע", אדער "ביאגראפיע", דאס מיינט די תורה הייבט אן צו שילדערן די ביאגראפיע פון יצחק. וויבאלד ביי די ענדע פון די פריערדיגע פרשה ווערט געשילדערט די פטירה פון אברהם אבינו, זאגט יעצט די תורה, אז פון דא הייבט זיך אן די געשיכטע פון יצחק.

דאס זעלביגע ביי נח שטייט אויך "אֵלֶּה, תּוֹלְדֹת נֹחַ--נֹחַ אִישׁ צַדִּיק תָּמִים הָיָה, בְּדֹרֹתָיו,  אֶת-הָאֱלֹהִים, הִתְהַלֶּךְ-נֹחַ" און אויך ביי יעקב שטייט, "אֵלֶּה תֹּלְדוֹת יַעֲקֹב, יוֹסֵף בֶּן-שְׁבַע-עֶשְׂרֵה שָׁנָה", מיינט דאס ביידע אז די תורה שילדערט די געשיכטע פון נח און יעקב.

און די דאזיגע פרשה ווערט געשילדערט די פאלגנדע געשיכטעס:

* יצחק מיט רבקה וואס זענען עקר און עקרה בעטן צום אייבערשטן זיי זאלן האבן א קינד. רבקה געבוירט צווילינג, יעקב מיט עשו. יצחק האט ליב עשו ווייל ער ברענגט אים עסן, און רבקה האט ליב יעקב. עשו פארקויפט די בכורה פאר יעקב.

* עס ברעכט אויס א הונגער אין ארץ ישראל, יצחק גייט קיין גרר. דארט גראבט ער גריב מיט וואסער. דער ארטיגער קעניג, אבימלך, פארבאט יעדן צו טשעפען יצחק. יצחק ווערט זייער רייך, די קנעכט פון אבימלך זענען איהם מקנא און קריגן זיך איבער ברינען גרובער.

* יצחק ווערט אלט, און שיקט עשו צו ברענגן צו עסן און דערנאך אים בענטשן. רבקה שיקט יעקב דערפאלגרייך אויסכאפן די ברכות. עשו ווערט זייער אויפגעברויזט און שווערט צו טייטן יעקב. רבקה און יצחק שיקן יעקב אנטלויפן קיין חרן ווי ער זאל אויך דארט זוכן א שידוך.

## וועבלינקען 
*וויקיווארט - ווערטלעך און דברי תורה אויף סדרות און ימים טובים 

תולדות
פרשת נח

**פרשת נח** איז די צווייטע סדרה (פרשה) פון ספר בראשית און פון דער תורה. 

די סדרה הייבט אן מיט א באריכט פון די הארבע עבירות וואס די מענטשן אין נח'ס צייטן האבן עובר געווען, און דער אייבישטער ווארנט זיי אז ער גייט ברענגען א מבול. במשך 120 יאר בויט נח א תיבה צו געבן די מענטשן צייט צו טון תשובה. ענדלעך טוען זיי נישט תשובה און דער אייבישטער האט געהייסן אריינגיין אין דער תיבה מיט זיין משפחה און מיט צוויי פון יעדן מין בעל חי; פון די טהור בהמות האט נח אריינגענומען זאלבע זיבן.

ווען דער מבול האט אויפגעהערט, האט נח געשיקט א יונה, א טויב, צו דעגרגיין צי ס'איז שוין טרוקן אין דרויסן און מ'קען שוין ארויסגיין פון דער תיבה. די טויב איז צוריקגעקומען מיט אן איילבירט צווייג אין איר מויל.

שבת פרשת נח קען נאר געפאלן אין די טעג א' חשוון, ג' חשוון, ד' חשוון, ו' חשוון.

## וועבלינקען 
* וויקיווארט - ווערטלעך און דברי תורה אויף סדרות און ימים טובים 

קאַטעגאָריע:ספר בראשית
פרשת לך לך

**פרשת לך לך** איז די דריטע סדרה פון ספר בראשית אין דער תורה.

שבת פרשת לך לך קען נאר געפאלן אין די טעג ח' חשוון, י' חשוון, י"א חשוון, י"ג חשוון.

## וועבלינקען 
* וויקיווארט - ווערטלעך און דברי תורה אויף סדרות און ימים טובים 

לך לך
סעודה

א **סעודה** איז א מאלצייט מיט דער גאנצער פאמיליע אדער חברים ביי חסידים איז דאס א פארברענגען אדער טיש. 

ביי אידן איז דאס בעיקר שבת און ימים טובים.

וואסארא סארטן געטראנקען און עסנווארג?
* בילקעלעך
* געפילטע פיש
* קארטאפל קוגל
* לחיים - וויין און משקה

סארטן סעודות, קלענערע און גרעסער, זענען ווי פאלגנד:

* שלוש סעודות 
* מלוה מלכה
* סעודה מפסקת
* סעודת מצוה
* געבורט טאג
* פאר געלט: פרויען פארטי אדער דינער אדער טיי אווענט.
* טועמיה פרייטאג ערב שבת.
* יארצייט סעודה.
* חנוכת הבית
* סיום משניות, תהלים מסכת אדער ש"ס.
* בר מצוה
* קנס מאל
* חתונה
* סעודת הודאה

קאַטעגאָריע:געזעלשאפט
באראט

[קליין|250px|סאשא באראן כהן נעבן [אריזאנע, אין זיין כאראקטער באראט]]
**באָראַט** (ענגליש: *Borat*) איז א פילם וועגן באָראַט סאַגדיעוו, א פיקטיווער קאַזאַכער זשורנאליסט געשפילט דורך סאשא באראן כהן.

ער האט אנגעהויבן דעם כאראקטער צו דורכפירן ליצנותדיגע אינטערוויאוס מיט מענטשן אלס א פארשטעלטער זשורנאליסט פון קאזאקיסטאן, און עס איז די טעג ארויס אין א פילם אין אמעריקע וואס איז געווארן די הייסטע פילם אין אלע טעאטערס שוין פאר די צווייטע וואך, בעיקר שפילט דאס אויף וויאזוי ער פרעגט נארמאלע מענטשן דורכאויס אמעריקע אנטיסעמיטשע און אנטיפרויען פראגעס און זיי ענטפערן מיט א שמייכל ווי צוצישטימען צו זיינע אנטי מיינונגען, ווי צום ביישפיל גייט ער קויפן א פיסטויל און דעם געשעפט קלוירק ענטפערט אים וויאזוי צו שיסן א איד און יעדער לאכט...

אדער די סצענע ווי ער זינגט א קאנטרי סאנג אין א אריזאנע באר מיט קאובוי היטן און מענער און פרויען זינגן אלע מיט שיכורהייט, ''ווארפט אריין דעם איד אין ברין... כדי מיין לאנד זאל זיין פריי... כאפט אן דעם איד ביי די הערנער... ווען מיר דערנאך קענען מאכן א גוטער פארטי...

כאטשיג דער פילם מאכט שפאס און חוזק פון אלע מאנדע זאכן און מענטשן איז אבער דער איד דער הויפט ציל ברעט. וויאזוי צו מאכן לאכן דעם צושויער.

די ADL וואס פארדאמט אלע אנטיסעמיטישע זאכן, האט גאר באגריסט דעם פילם ווייל עס ווייזט ווי בלינד און אומראציאנאל די האס פון אנטיסעמיטיזם איז, און די אמעריקאנע פאלק אין די טעאטערס לאכן נישט פון די אידן נאר גאר פון די כאראקטער ווי נאריש ער האט פיינט דעם איד.

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל  

קאַטעגאָריע:פילמען
בארטן

[שמאל|thumb|300px|[פאציפישער אקעאן: דער מערב בארטן פון ניי זילאנד]]
[שמאל |thumb|300px|[Atlantic Ocean: די ביסקיי בוכטע בארטן לעבן טאפיא דע קאסאריעגא, שפאניע]]
דער **בארטן** איז דער טייל פון דער יבשה לעבן דעם אקעאן. א בארטן-ליניע איז די ליניע אויף א מאפע וואס ווייזט ווי דער בארטן זעט אויס.

מ'ניצט דאס ווארט "בארטן" אויף דעם טייל פון אן אינזל אדער א קאנטינענט לעבן אן אקעאן אדער די זאלצוואסער  בייטייכן.

א ברעג ים קען באדייטן יעדע יבשה וואס איז לעבן א וואסער.

קאַטעגאָריע:געאגראפיע