open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
טרויבן-זאפט

מרכז|250px| מיץ ענבים
**טרויבן זאַפֿט** איז דער זאַפֿט ארויסגענומען פון וויינטרויבן וואָס איז נישט דורך דעם יערן פּראָצעס, און דעריבער אנטהאלט נישט קיין אַלקאָהאָל ווי אין וויין . דער דאזיקער געטראנק איז אַ נייער פּראָדוקט פון דעם לעצטן יארהונדערט, וואָס די פריערדיקע דורות האבן נישט געוואוסט דערפון ווייל עס איז געווען שווער אפצוהיטן די וויינטרויבן אַ לאַנגע צייט אָן דעם יערן פּראָצעס וואָס שאפט פון די הייוון אַלקאָהאָל, אָדער אָן דעם וואס דער געטראנק ווערט קאַליע ווי אַ רעזולטאַט פון באַקטערישער טעטיקייט אין דעם טרויבן זאפט נאכדעם וואס ס׳איז אויסגעקוועטשט פון די טרויבן. ביז דער דערפינדונג פון  פּאַסטעריזאציע אין דער מאָדערער תקופה, איז געווען מעגלעך צו טרינקען וטרויבן זאַפֿט נאר גלייך נאך  דעם אראפנעם פון די וויינטרויבן און קוועטשן זיי אין א וויינפרעס.

## אין הלכה 
די ברכה פון טרויבן זאפט איז "בורא פרי הגפן", אנדערש ווי זאפֿטן פון אנדערע פֿרוכטן, וואס זייער ברכה איז " שהכל נהיה בדברו ". עס ווערט דערמאנט אין דער גמרא אז מען קען מאכן קידוש אויף  'יין מִגִתּו' (*וויין פון דעם פרעס*) וואס מיינט פראקטיש טרויבן־זאפט פריש געפרעסט. 

טרויבן־זאַפט וואס איז אדורכגעגאנגען פּאַסטעריזאציע האלטן רוב פוסקים אז עס האט נישט פארלוירן דעם דין פון טרויבן־זאפֿט און מען מאכט נאכאלץ א ברכה ׳הגפן׳ און מען קען אים ניצן אויף קידוש און אויף ארבע כוסות פסח ביינאכט. 

היינט ניצן רוב יידן וואָס מאכן קידוש שבת טרויבן זאַפט (פּאַסטעריזירט). אין אן אנקעטע דורכגעפירט אין 2002 האט מען אנטפלעקט אז צוויי דריטל פון דער באפעלקערונג אין ישראל טרינקען וטרויבן זאפט פאר ארבע כוסות ביים סדר, אבער צווישן דעם חרדישן ציבור זענען פיל פארזיכטיג צו טרינקען דווקא וויין פאר די כוסות. 

## וועבלינקען 
* טרויבן זאַפט: אַן ערזאץ פֿאַר רויטע ווייַן?, אויף דעם  news1 וועבזייטל 
*

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:געטראנקען
קאַטעגאָריע:וויין
בעקיטשע

[שמאל|ממוזער|250px|ה[אדמו"ר מחוסט (במרכז) מיט האדמו"ר מפיטסבורג (הויף) (מימין) מיט בעקישע פרחונית. האדמו"ר מפיטסבורג טראגען "סטראקעס בעקישע" – בעקישע מיט פסי קטיפה]]
א **בעקישע** איז א בכבוד'יגער אויבערראק, וואס חסידים טראגן היינט צוטאגס אום שבת און אום יום טוב, און אויך ביי שמחות.

ריכטיג הייסט עס א **בעקישע**, אדער **קאפאטע**. ס'דא וואס רופן עס **קאפטען**, און עס שטאמט פון אן אמאליגער פוילישער אריסטאקראטישע טראגע.

אנדערש ווי א געווענליכע רעקל, זענען די טאשן מער צום רוקן - ביי די זייטן, און די עפענונג איז ווערטיקאל, און היבש טיף.

## סארטן 
עס זענען פארהאן דערפון עטליכע סארטן בעקישעס.

* א **זיידענע בעקישע**, וואס איז אין שווארצן קאליר. דאס איז גלאט און גליטשיק, אן קיין 'דעזיינס'. [היינט קויפט מען געווענליך נישט די עכט זיידענע סארט, נאר פון פאליעסטער]. 

* א **געבלומטע בעקישע**, וואס איז געווענליך לייכטער - א שטייגער ווי א כאלעטל. און מ'רופט עס א **טיש-בעקיטשע**, ווייל מ'נוצט עס געווענליך ביים עסן. דאס קומט מיט פארשידענע סטיל און מוסטערן, און צומאל מיט א ספעציעלע גארטל - פונעם זעלבן שטאף - ארויפגענייעט.

* א **רבישע קאלירטע בעקישע**, דאס קען זיין צווישן די קאלירן, אומגעפער פון ווייס, בלוי, זילבער, גאלד, צו ברוין. און צומאל קומט דערצו סטראקעס.

* **סטראקעס בעקישע**, דאס איז געאייגענט פאר רבישע פאמיליעס. עס איז געווענליך בלויז שווארץ, און דאס איז פארמאכט ביים הארץ ביז'ן האלדז, און ביים זוים פונעם האלדז ארום - ביז אראפ, אויך ביי די הענט זוימען - איז באדעקט מיט 'סאמעט'. און ס'ווערט נישט פארמאכט מיט קנעפלעך, נאר מיט קליינע העקעלעך.

קאַטעגאָריע:קליידונג
קאַטעגאָריע:חסידים
קאַטעגאָריע:מנהגים
נוי סוכה

ס׳איז פֿאראן א מנהג ישראל צו באשיינען און שענער מאכן די סוכה מיט **נוי סוכה**, למשל אויפהענגען שיינע זאכן אין דער סוכה. 
קליין|הענגעדיגע נוי סוכה
די מקור ווערט שוין געברענגט אין דער גמרא אז מען האט געהאנגען פארשידענע טעפיכער, סחורות און פרוכט צו באשיינען זייערע סוכות. 

עס זענען פארהאן עטליכע טראדיציאנעלע נוי סוכה, ווי שטערנס און רינגעלעך. געוויסע טאלאנטפולע מענטשן ערצייגן הערליכע ארטיסטישע מיניאטור, וואסערפאלן, עלעקטרישע שילדן און קרוינען, אלעס וואס טוט נאר באשיינען און רייכער מאכן דעם סוכה. 

## מנהגים 
אין געוויסע ערטער הענגט מען פלעשלעך מיט וויין, בוימל, מעל און אויך וואסער.

געוויסע פירן זיך צו הענגען אלע שבעת המינים, און פארשידענע אנדערע סארטן פרוכט.

היינט הענגען אויף אסאך מענטשן בילדער פון רבי'ס און גדולי ישראל, ווייל דאס איז אונזער נוי סוכה, תורה-ריזן.
קליין|א סוכה'לע מיט נוי סוכה
אסאך הענגען נאר טאוועלן און בילדער אויף די ווענט אבער נישט פון דעם סכך.

## הלכה 
די נוי סוכה זענען מוקצה, און מען טאר דאס נישט צורירן דורכאויס יום טוב, חוץ טאמער מען האט זיך אויסגענומען א תנאי בעפאר יום טוב.

## רעפערענצן 
הענגען די שבעת המינים אין דער סוכה

נוי סוכה ביי חב"דפעדיע

קאַטעגאָריע:סוכות
קאַטעגאָריע:מנהגים
1466

## געשעענישן 
* 19טן אקטאבער – סוף פון דער דרייצן-יאר מלחמה: דאנציג און פרייסן גייען אריבער אונטער פוילישער הערשאפט; דער טעווטאנישער ארדן הערשט נאר אין מזרח טייל פון פרייסן.

## געבוירן 
* 30סטן נאוועמבער – אנדרעא דאריא, איטאליענישער אדמיראל וואס האט געהערשט אינעם מיטלענדישן ים.

## געשטארבן 
* 13טן דעצעמבער – דאנאטעלא, איטאליענישער סקולפטאר (געבוירן 1386)
סכך

[ממוזער|סוכה המסוככת בענפי [דקליים|דקל, שהם אחד החומרים השכיחים ביותר לסיכוך הסוכה.]]
**סכך** איז די מאטריאל וואס מען נוצט צו באדעקן א סוכה, וואס ווערט גענוצט דורכאויס סוכות.

## אין הלכה 
סכך מוז על פי הלכה זיין פון א מאטריאל וועלכע וואקסט ארויס פון דער ערד (גידולו מן הקרקע), א שטייגער ווי די אפט-באנוצטע באמבו שטעקנס, לולבים, צי פארשידענע אנדערע סארטן בלעטער און ביימער. די סכך מוז אויך זיין אפגעשניטן פון דער ערד, איז למשל, אויב מאכט מען א סוכה אונטער א בוים, איז זי נישט כשר. אבער דער סכך מוז געמאכט ווערן פון א מאטריאל וואס איז נישט מקבל טומאה, דאס הייסט נישט קיין כלי ווי א לייטער אדער א באנק.

אויך טאר די סכך נישט האבן קיין שלעכטע גערוף, וואס פאר'מיאוס'ט דאס זיצן אין דער סוכה.

אויך מוז די סכך צושטעלן מער שאטן ווי זון-שיין (צלתה מרובה מחמתה); עס מוז אבער נאך אלס זיין גענוג אפן אז ביינאכט זאל מען קענען זען שטערנס פון צווישן די סכך אדער לכל הפחות טאמער עס רעגנט זאל דאס רעגן קענען אריינקומען אדורך דעם סכך.

דער סכך טאר נישט זיין העכער ווי 20 איילן פון דער באדן פון דער סוכה, כדי מען זאל דערקענען אז די סוכה איז באדעקט מיט סכך.

קאַטעגאָריע:סוכות
לאזארוס טשאקווערא

**לאַזאַרוס מקאַרטי טשאַקוועראַ** (ענגליש : *Lazarus McCarthy Chakwera*; געבוירן דעם 5 טן אפריל 1955 ) איז א טעאלאג און פאליטיקער אין מאלאווי, וואס איז איינגעשוואוירן געווארן פרעזידענט פון מאלאווי דעם 28סטן יוני 2020. ער איז געווען דער פירער פון דער קאנגרעס פארטיי אין מאלאווי זייט 2013 און איז פריער געווען דער פירער פון דער אפאזיציע אין דער נאציאנאלער פֿארזאמלונג נאך קאנטראווערסיאלע וואלן, וואס זענען אפגעהאלטן געווארן דעם 21סטן מיי 2019, וועלכע זענען אפגעווארפן געווארן דורך דעם קאנסטיטוציאנעלער געריכט. ער איז געווען פרעזידענט פון דער קירכע פון די פארזאמלונגען אין מאלאווי פון 1989 ביז 14טן מאי 2013. 

## ביאגראפיע 
לאזארוס טשאקווערא איז געבוירן געווארן אין לילאנגווע, די קראַנטע הויפּטשטאָט פון מאַלאַווי, אום 5טן אפריל 1955 ווען די מדינה איז נאָך געווען אונטער בריטיש קאָלאָניאַלער הערשאפט. זיין משפּחה איז געווען אַ פויערישע. צוויי פון זיינע ברידער געבוירן איידער אים זענען געשטארבן אין קינדשאַפט, און זיין פאטער, כאָופּינג זי וואָלט לעבן, האט אים זיין נאָמען נאָך לאזארוס פֿון דעם נייעם טעסטאמענט. ער איז געהייראט צו מאָניקאַ און צוזאַמען  האָבן  פיר קינדער און אייניקלעך.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:מאלאווי
קאַטעגאָריע:פרעזידענטן
שופר (ארגאניזאציע)

**שופר** איז א קירוב ארגאניזאציע געגרינדעט דורך רב אמנון יצחק, צו מקרב זיין פרייע אידן צו א פרומער לעבנס שטייגער.

די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין יאר תשנ"ח, און איז באזירט אין ארץ ישראל, אבער פארמאגט פיליאלן איבערן וועלט.

די ארגאניזאציע פלעגט מיט עטליכע יארן צוריק דורכפירן ריזיגע ראליס און סעמינארן וועלכע זענען באטייליגט געווארן דורך טויזנטער מענטשן. פון די אינטערעסאנטסטע זאכן וועלכע האבן געצויגן צוקוקער, איז געווען ווי רב אמנון יצחק טענה'ט זיך ארום מיט מענטשן איבער שיטות און אמונה שאלות, בעת טויזענטער מענטשן קוקן צו מיט שפאנונג.

## וועבלינקען 
* ארגאניזאציע וועבזייטל
* 

קאַטעגאָריע:בעלי תשובה
קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
קאַטעגאָריע:קירוב
עקבער

קליין|אַן עלעקטרישער עקבער אָן אַ קאַבל
אַן **עקבער** איז אַ ווערקצייַג וואָס ווערט מערסטנס באַנוצט אין שאַפֿן רונדע לעכער אדער ציען בינדונג מיטלען. ער ווערט אויסגעשטייַערט מיט אַ בויער אָדער ציער לויט דעם אַרבעט, וואָס ווערט געהאַלטן מיט אַ קלעמערל.  טייל עלעקטרישע עקבערס האָבן אויך אַ האַמער פֿונקציע.

עקבערס קומען אין אַ סך פֿאַרשידענע גיכן, שטאַרקייטן און גרייסן און זענען געוויינטלעך עלעקטרישע געצייַג מיט אַ קאַבל. האַנט-אָפּערירטע עקבערס ווערן מער און מער זעלטן, און די באַטעריע-אָפּערירטע סאָרטן אָן אַ קאַבל ווערן פֿאַבריצירט אין גרעסערע קוואַנטומען.

עקבערס ווערן אָפֿט באַנוצט אין האָלץ אַרבעטונג,  מעטאַל אַרבעטונג און קאָנסטרוקציע פּראָיעקטן און די פֿאַבריקאַציע פֿון ווערקצייַג מאַשינען . ספּעציעלע געמאַכטע עקבערס ווערן פֿאַבריצירט פֿאַר מעדיצין, קאָסמאָס און מיניאַטורן באַניצן.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:ווערקצייג
זארגעהירזש

***זארגעהירזש*** (באטאנישער נאמען *Sorghum bicolor*)*,* ברייט גערופֿן **זארגע**, איז אַ מין גראָז קולטיווירט פֿאַר זייַן קערל, וואָס ווערט געניצט פֿאַר עסנוואַרג פֿאַר מענטשן, שפייז פאר בעלי חיים און עטאַנאָל פּראָדוקציע. זארגעהירזש קומט אורשפרינגלעך פֿון אפריקע, און ווערט איצט ברייט קולטיווירט אין טראפישע און סובטראפישע ערטער. ה איז דער וועלט'ס פינפט-מערסט וויכטיק קאַשע גערעטעניש נאָך רייַז, ווייץ, קוקוריזע און גערשטן, מיט 59,34 מיליאן מעטרישע טאָן פון יערלעך גלאבאלער פראָדוקציע אין 2018. . *S. bicolor* איז טיפיש אַ יערלעכער פֿלאנץ, אָבער עטלעכע קולטיוואַרן זענען פֿיל־יאריק. ער וואקסט אין קלומפן וואָס קענען דערגרייכן א הייך מער ווי 4 מעטער. דאָס קערל איז קליין, צווישן 2-4&nbsp;מ״מ אין דיאַמעטער.

די פֿירנדיקע פראָדוצירער פון *S. bicolor* אין 2011 זענען געווען ניגעריע, (12.6%), אינדיע (11.2%), מעקסיקע (11.2%) און די פאַראייניקטע שטאַטן (10.0%). זאָרגעהירזש וואַקסט אין אַ ברייטער קייט פון טעמפעראַטורן, הויכע הייכן און גיפֿטיקער ערד, און קענען צוריקוואקסן נאָך א לענגערן טריקעניש. 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:גראזן
קאַטעגאָריע:תבואה
קייטנזעג

קליין|אַ מאָדערנע מאָטאָר קייטנזעג
אַ **קייטנזעג** איז אַ מאָבילע בענזין, עלעקטרישע אָדער באַטעריע-אָפּערירטע זעג וואָס שניידט מיט אַ רייַ ציין אויף אַ דרייענדיקע קייט לענגאויס אַ געלענדער. זי ווערט באַנוצט אין ביימער איבעררייַס, באַשנייַדן בראַנזשעס און בלעטער, קלעצער זעגונג, שנייַדן פֿייַער ברעכערס אין וואַלד פֿייַערן רעפּרעסיע און זעגן ברענהאָלץ. קייטנזעגן מיט ספּעציעלע געלענדער און קייט קאָמבינאַציעס זענען אַנטוויקלט געוואָרן פֿאַר באַנוץ אין קייטנזעג-שניצערײַ  און קייטן זעגמילן . די דאָזיקע ספּעציעלע קייטנזעגן ווערן באַניצט אין שנייַדן בעטאָן אין קאָנסטרוקציע אַנטוויקלונגען. אַ מאָל ווערן קייטנזעגן באַניצט אין שנייַדן אייַז, צום בייַשפּיל אין אייַז סקולפּטורן און אין ווינטער שווימונג.

## טיילן 
אַ קייטנזעג שליסט איין אַ סך טיילן, צווישן זיי:
* מאָטאָר - געוויינטלעך אַ צוויי-קלאַפּ בענזין אינערלעך-פֿאַרברענונג מאָטאָר מיט אַ צילינדער פֿאַרנעם פֿון 30 ביז 120 קובישע צענטימעטערן (צווישן 0.030 און 0.120 ליטערן), אָדער אַן עלעקטרישער מאָטאָר.
* טרײַבונג מעכאַניזם - געווייטנלעך אַ קלאַטש און אַ קייטנראָד.
* געלענדער - אַ לאַנגע ברעט מיט אַ רונדן עק געמאַכט פֿון קעגנשטעליקער שטאָל וואָס איז געוויינטלעך 41 ביז 91 צענטימעטערן לאַנג. אַ שניט אינעם עק האַלט די שנייַדונג קייט.
* שנייַדונג קייט - געוויינטלעך יעדן טייל פֿון די קייט (געבויט פֿון צוגענאָגלטע מעטאַלע טיילן, ענלעך מיט אַ ביציקל קייט נאָר אָן טריצן) האָט קליינע שאַרפֿן וואָס הייסן ציין. דעם אונטערטייל פֿון יעדע רינגל האָט אַ קליינע מעטאַלע פֿינגער וואָס הייסט אַ טרײַבונג רינגל. זיי פּלאַצירן די קייט אינעם געלענדער, העלפֿן פֿאַרשפּרייטן לובריקאַציע אייל אַרום און איינהעפֿטן זיך מיט דעם קייטנראָד אינעם קערפּער פֿון די זעג.

## וועבלינקען 
קאטעגאריע:זעגן
קאטעגאריע:גארטן ווערקצייג
קאמאלא העריס

**קאַמאַלאַ דעווי העריס** (; געבוירן דעם 20סטן אקטאבער 1964) איז אן אמעריקאנער פאליטיקאנט, און דער 49סטער וויצע־פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז אן אדוואקאט וועלכע האט געדינט אלס סענעטארשע פון קאליפארניע. זי איז די דריטע פרוי אין דער היסטאריע צו ווערן נאמינירט פאר דער פאזיציע מטעם איינע פון ​​די צוויי הויפט פארטייען, און די ערשטע פרוי אין היסטאריע צו דינען אלס וויצע־פרעזידענט

## ביאגראפיע 
זי איז געבוירן אין אקלענד, קאליפארניע.

זי האט שטודירט אין האווארד אוניווערסיטעט, און נאך.

זי האט אנגעהויבן איר פאליטישע קאריערע אלס געהילף פאר'ן דיסטריקט-פראקוראר אין סאן פראנציסקא, פון וואו זי איז געשטיגן אין ראנג, צו אנדערע פאזיציעס, ביזן ענדגילטיג אליינ'ס ווערן ערוויילט אלס דיסטריקט אטורני פון קאליפארניע. 

שפעטער איז זי געלאפן און געוואונען א זיץ אינעם סענאט. זי איז געווען די צווייטע אפריקאנער אמעריקאנער פרוי און ערשטער אזיאנער אמעריקאנער צו דינען אין די סענאט. 

אין די 2020 פרעזידענט־וואלן איז זי געלאפן אלס פרעזידענט קאנדידאט אויף דער דעמאקראטן ליניע, זי האט געמאכט אינטערנאציאנאלע העדליינס, בעפאר זי האט זיך ארויסגעצויגן פונעם פארמעסט. 

זי איז שפעטער אויסגעקליבן געווארן דורך דזשא ביידן אלס מיטלויפערין. 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן סענאטארן
קאַטעגאָריע:דעמאקראטישע פארטיי

קאַטעגאָריע:וויצע פרעזידענטן
JDN

**אידישע טעגליכע נייעס** (, ר״ת JDN) איז א פירמע וועלכע שיקט א טעגליכע ע־פאסט מיט בילדער פון רבי'ס און רבנים.

אזוי אויך האבן זיי א וועבזייטל אויף העברעאיש, JDN.Co.Il

זיי פארמאגן א שטאב פון פאטאגראפן ארום דער וועלט, און זיי שטעלן צו בילדער פאר רוב אידישע אויסגאבעס און צייטונגען, וועלכע פארמאגן נישט קיין אייגענע פאטאגראפן.

## היסטאריע 
אין 2008 האט נפתלי אונגער, א פלומעניק פון רבי מרדכי דוד אונגער, דער רבי פון באבאוו-45, צו פארשפרייטן דורך ע־פאסט בילדער און ווידעאס פון געשעענישן אין די רבישע הויפן, אונטערן קעפל jdn – אידישע טעגליכע נייעס.

ווי אויך פארמאגן זיי נייעס קאנאלן באזונדער פאר איטליכער אידידע געגנט: באראפארק24, ווילאמסבורג365, דעילי-מאנרא, און ראקלענד דעילי.

## וועבלינקען 
* jdn וועבזייטל

קאַטעגאָריע:פירמעס
קאַטעגאָריע:חרדישע וועב זייטלעך
קעניגין נור פון יארדניע

**קעניגין נור פון יארדאניע** (אָריגינעל נאָמען **ליסאַ נאַדזשיב חאַלאַבי**, געבוירן בלועזי 23סטן אויגוסט 1951, בעברי; כ"א אב ה'תשי"א) איז די אלמנה פון כוסיין קעניג פון יארדאניע. זי איז געווען די פערטע פרוי און פרוי פון דער מלכּה פון יארדאניע ביז זיין טויט דעם 7טן פעברואר 1999.

קאַטעגאָריע:יארדאניע
קאַטעגאָריע:פערזענלעכקייטן
עורה

**עורה** (ענגליש: *Oorah*) איז א אידישע ארגאניזאציע וועלכע איז עוסק אין קירוב רחוקים, מקרב זיין אידן לאביהם שבשמים.

די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין 1980, אין לייקוואוד, דורך הרב חיים מינץ און ווערט געפירט דורך זיין זון הרב אליהו מינץ.

איר נאמען, עורה, באדייט אין העברעאיש "וועקט אייך אויף", וואס דאס איז זייער מאטיוו, אויפוועקן אידן צו אידישקייט.

## געלטשאפן 
זיי האבן זיך שטארק באקאנט געמאכט מיט זייער מאסיוון קאמפיין "קארס 4 קידס" (Kars4Kids), וואו זיי טרייבן אויף געלט, דורך דעם וואס מענטשן זענען מנדב זייער אלטע אומבאנוצטע קארס. זיי ערהאלטן בערך 40,000 קארס יערליך.
קליין
אזוי אויך פירן זיי דורך יעדעס יאר א גרויסע "כינעזישע ליציטאציע".

זיי האבן שטארק געמארקעט זייער קאריקאטור, פייוויש, וועלכער העלפט זיי אויפטרייבן נויטיגע פאנדן.

אויך האבן זיי שוין ארויסגעקומען פילע מוזיק סידיס מיט די גרעסטע אידישע זינגערס, גערופן "די שמארג".

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל

קאַטעגאָריע:קירוב
קאַטעגאָריע:בעלי תשובה
קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס
עמי (מאגאזין)

קליין|לאגא
קליין**עמי** (,*מיין פֿאלק*; ) איז א אידישער מאגאזין אויף דער ענגלישער שפראך, וואס ערשיינט וועכנטליך. 

דער מאגאזין באשטייט פון דריי ביילאגעס; די הויפט ביילאגע; א פרויען אפטיילונג, וואס איז גאר פאפולער און פארמאגט ארטיקלען, אינטערוויוס און רעצעפטן; א קינדער און צענערלינג ביילאגע, מיט אינהאלט צוגעפאסט פאר זייער יארגענג.

דער מאגאזין איז געעפנט געווארן אין 2010 דורך א מאן און ווייב, יצחק און רחל פראנקפורטער פון בארא פארק, ביידע געוועזענע שרייבער פאר משפחה מאגאזין.

## שרייבער 
אברהם יעקב טערקלטויב, באקאנט מיט זיין צונאמען "טורקס", איז א אפיציעלער קארעספאנדענט צום ווייסן הויז. ער איז געווארן גאר בארימט מיט עטליכע יאר צוריק ווען  פרעזידענט טראמפ האט זיך צושריגן אויף אים ביי א פרעסע קאנפערענץ ער זאל זיך אראפזעצן, נאכ'ן פרעגן א שאלה איבער אנטיסעמיטיזם.

שלמה זאיאנץ, א חסידישער אינגערמאן וועלכער שרייבט בעיקר פון זיינע רייזעס צו פארשטופטע לענדער.

דזשאן לאפטוס, אן אמעריקאנער שרייבער, וועלכער איז א געוועזענער ארמיי אינטעליגענץ אפיציר און א פראקוראר. ער שרייבט א וועכנטליכן רובריק, וואו ער גלייכט צו שרייבן איבער שפיאנאזש, מיליטער און קאנספיראציעס. 

אייזיק הארוויץ, א שרייבער וועלכער שרייבט אויך פאר די העברעאישע בקהילה מאגאזין

ר' שת טויב, א רב, א שרייבער און טעראפיסט וועלכער ענטפערט פראגעס וואס ליינער שיקן אריין.

## באשרייבונגען 
כמעט יעדן יום טוב אין זייער פארגרעסערטע אויסגאבעס לייגן זיי אריין באשרייבונגען פון באזוך וואס זייערע שרייבער האבן אפגעהאלטן, ספעציעל פון פלעצער וואו היימישע אידן באזוכן זעלטן, א שטייגער ווי צפון קארעע, אפגאניסטן, לבנון, איראק, סאודיע אראביע, קובא און טשערנאביל.

## קאנטראווערסיע 
אין וויליאמסבורג האבן די סיקריקים אנגעפירט א קאמפיין צו בויקאטירן דעם מאגאזין פון די געשעפטן, און טאקע גאר אסאך געשעפטן האבן זיך געבראכן צו דער טעראר און פארקויפן עס נישט.

## וועבלינקען 
זייער וועבזייטל - https://www.amimagazine.org/

קאווע שטיבל - http://www.kaveshtiebel.com/viewtopic.php?f=42&t=2533&sid=27b38c07a64adad06719f723c25faa97

אידישע וועלט - http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=91&t=22496

קאַטעגאָריע:פרומע מאגאזינען
דוד אלעווסקי

רבי **דוד שלמה זלמן אלעווסקי** (כ' כסלו ה'תשי"א - י"א ניסן ה'תש"פ) איז געווען א חסידישער ראש ישיבה, א גערער חסיד, און האט געדינט אלס ראש ישיבה פון די גערער ישיבות אין די פאראייניקטע שטאטן. ער איז געווען באקאנט אלס גאר א גוטער רעדנער.

## ביאגראפיע 
ר' דוד איז געבוירן געווארן אין יאר תשי"א צו זיין פאטער הרב ישראל משה אלעווסקי, א גערער חסיד, דער צעלער רב, און צו זיין מוטער זלאטא (פאזנער).

שפעטער האט די משפחה זיך געצויגן קיין אמעריקע, און ער האט זיך באזעצט אין וויליאמסבורג, ברוקלין. ער האט געהאלפן גרינדן דאס ערשטע גערער חדר און אזוי אויך די ערשטע גערער מתיבתא אין בארא פארק. 

זיין טאטע איז נפטר געווארן ווען ער איז נאך געווען א אינגער בחור. נאך אלס בחור איז ר' דוד געווארן א מגיד שיעור אין דער ישיבה אין בארא פארק, דער  בית ישראל זי"ע האט געשיקט א שליחות אז ער זאל זאגן שיעורים אין דער ישיבה. 

נאך דער חתונה איז ער אויפגענומען געווארן אלס מגיד שיעור אין דער גערער ישיבה, און ער איז שפעטער אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה; ער האט געדינט אין דער ישיבה בערך פופציג יאר.

ער איז געווען א גרויסער תלמיד חכם וועלכער האט זיך אויסגעקענט איבעראל; ער איז געווען א טאלאנטפולער פה מפיק מרגליות, און ער איז גערופן געווארן רעדן צו פילע פלעצער; אבער טראץ זיין פאזיציע און מעלות איז ער געווען גאר א צוגעלאזענער און געשמאקער מענטש, וועלכער האט נישט געהאט קיין פראבלעם זיך אפצושטעלן שמועסן מיט סיי וועם.

אין יאר ליידער תשי"א איז ער קראנק געווארן מיט דעם קאראנאווירוס, און ער איז נפטר געווארן דערפון זונטיג פאר פסח אין עלטער פון 69 יאר.

זיינע תלמידים האבן ארויסגעגעבן טייל פון זיינע חידושים אין א ספר וואס הייסט "דברים על הפרק".

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
* באריכט אויף בחדרי חרדים 
* באריכט  אויף JDN
* זיין פטירה אויף בארא פארק 24

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:גערער חסידים
קאַטעגאָריע:חסידישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
אשר יעקב וועסטהיים

הרב **אשר יעקב וועסטהיים** (תש"ט – ט' ניסן, תש"פ) איז געווען א רב און א בעל מכשיר, וועלכער האט געוואוינט אין מאנטשעסטער, ענגלאנד. 

ער איז געווען רב פון דער אגודת ישראל שול אין בראטן פארק, סאלפארד, און האט געפירט דעם בית איגוד הרבנים, א בית דין פאר כשרות.

## ביאגראפיע 
ער איז געבוירן געווארן אין גייטסהעד, ענגלאנד. ווען ער איז געווען א יונג קינד האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין פאריז.

ער האט געלערנט אין דער גייטסהעדער ישיבה און אין ישיבת באר יעקב.

ער האט געדינט אלס דער רב פון בית המדרש אגודת ישראל, און פירער פון בד"ץ איגוד הרבנים. אויך האט ער פאר עטליכע יאר געהאט א ישיבה גדולה,  עזרת תורה, פאר בחורים וואס האבן נישט געטראפן זייער ארט אין אנדערע ישיבות. ער איז געווען א מיטגליד אין דעם מאנטשעסטער בית דין עטלעכע יאר.

ער האט אנגעפירט א ריזן כשרות אפאראט, וואו ער האט ארויסגעגעבן הכשרים אויף הונדערטער פראדוקטן. 

דער רב איז נפטר געווארן אין עלטער פון 71 יאר אלט, דאנערשטאג פרשת צו, ט' ניסן, תש"פ נאכ'ן ווערן אנגעשטעקט מיט'ן קאראנאווירוס. 

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
איבער זיין פטירה אויף בחרדי חרדים

א באריכט אויף JDN 
קאַטעגאָריע:מאנטשעסטער
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:רבנים אין אייראפע
קאַטעגאָריע:ענגלישע רבנים
קאַטעגאָריע:כשרות
מאיר זעליג ריספלער

**מאיר זעליג ריספלער** (תש״ה – כ״ח תשרי תשפ״א) איז געווען א חסידישער פילאנטראפ און ביזנעסמאן פון וויליאמסבורג, וועלכער איז געווען א גרויסער בעל צדקה, און האט סוף ימיו געדינט עטליכע יאר אלס ראש הקהל פאר קהילת סאטמאר פון מהר"א.

## לעבנסגעשיכטע 
מאיר זעליג איז געווען א זון פון יחיאל מיכל ריספלער, א נייטרא תלמיד. מאיר זעליג האט טאקע אנגעהאלטן א נאנטן קשר מיט דער נייטרא קהילה, און געדינט אלס ראש הקהל.

ער האט גאר שטארק מצליח געווען מיט זיין חשבון־פֿירעריי ביזנעס, וואו ער האט פארדינט אסאך געלט; און ער פלעגט פארטיילן מיליאנען דאלאר פאר צדקה, ספעציעל פאר די ארוינים.  לויט געוויסע באריכטן האט ער מנדב געווען אזויפיל ווי צוואנציג מיליאן דאלער.

נאך דער טראגישער פטירה פון דעם סאטמארער ראש הקהל יצחק ראזענבערג, איז ער אויפגענומען געווארן צו דינען אלס ראש הקהל, א פאזיציע וואס ער האט אנגעהאלטן בערך דריי און א האלב יאר. 

נאך סוכות תשפ"א, איז ער אנגעשטעקט געווארן מיט'ן קאראנאווירוס, און ער האט זיך געפונען אין שפיטאל עטליכע וואכן, בעת פילע אידן האבן געדאווענט פאר זיין רפואה.  פרייטאג פון בראשית תשפ"א, איז ער נפטר געווארן אין עלטער פון 75 יאר. זיין פטירה איז געקומען ווי א שטארקן שאק פאר חסידי סאטמאר, דערנאך וואס קוים עטליכע וואכן בעפאר איז ער געווען אקטיוו און אנגעפירט מיט זיצונגען און פארהאנדלונגען.

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
* א באריכט אויף חרדים 10
* ישיבה ווארלד מיט א באריכט

קאַטעגאָריע:ראשי הקהילה
קאַטעגאָריע:ארונים
קאַטעגאָריע:וויליאמסבורג
קאַטעגאָריע:יידישע ביזנעסלייט
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:חשבון-פירער
יחזקאל קארען

הרב **יחזקאל קארען** (; ט״ו שבט תשי״ב – כ״ד תשרי תשפ״א) איז געווען ראש ישיבה פון דער קול תורה ישיבה קטנה אין בית וגן, ירושלים.

## ביאגראפיע 
יחזקאל קארען איז געבוירן געווארן יחזקאל כהן אין סונדערלאנד, ענגלאנד, צו זיינע עלטערן שלמה ״סאלי״ כהן און זיין ווייב מינא.

ער האט געלערנט אין קול תורה און דערנאך אין דער פאנאוועזשער ישיבה ביי רבי דוד פאווארסקי און רבי שמואל ראזאווסקי. הרב אלחנן משה קונשטאט, ראש ישיבה פון דער קול תורה ישיבה האט אים גענומען פאר אן איידעם, פאר זיין טאכטער מרים, און ער איז געווארן א מגיד שיעור אין דער קול תורה ישיבה קטנה. אזוי ווי זיין משפחה זענען נישט כהנים האט אים הרב שלמה זלמן אויערבאך באראטן צו ענדערן זיין משפחה נאמען פון כהן צו קארען.

נאך זיין שווער׳ס פטירה האט הרב שלמה זלמן אויערבאך אים געבעטן ווערן ראש ישיבה פון דער ישיבה קטנה. אויך איז ער געווען ראש ישיבה פון דער ״דרכי שמואל״ ישיבה קטנה אין בית שמש און נשיא פון די ״חדרה״ ישיבה קטנה אין מודיעין עילית.

ווען ער איז געווען א יונגערמען האט ער געליטן פון ראק אבער איז דערהיילט געווארן דערפון.

נאך ראש השנה תשפ״א איז ער געווארן קראנק מיט קאוויד-19 און נאך שמחת תורה, אום כ״ד תשרי, איז ער נפטר געווארן פון זיין קראנקייט. מען האט אים באערדיגט דעם זעלבן טאג אין הר המנוחות.

## רעפערענצן 
* ברוך דיין האמת: הגר״י קורן
*

קאַטעגאָריע:ליטווישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:ענגלישע רבנים
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים

קאַטעגאָריע:נקבר אין הר המנוחות
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאנארסי

**קאנארסי** איז א געגנט אין ברוקלין, ניו יארק. די געגנט גרעניצט זיך מיט די וואסער, פלעטלענדס, ברוינזוויל און איסט ניו יארק.

אריגינעל איז די געגנט געווען א שיינע רעזארט ארט פאר רייכע. אין די 1930'ער יארן איז די רעזארט געגנט אומגעווארפן געווארן, און אויף איר ארט האט מען אויפגעבויעט הייזער, וואס איז על פי רוב באזעצט געווארן מיט אידן און איטאליענער. קאנארסי איז צווישן די 1970'ער און 1990 יאר געווען באקאנט אלס צענטער פאר מאפיא אקטיוויטעטן.

היינט צוטאגס וואוינען דארטן א גרויסע שווארצע באפעלקערונג, אבער עס וואוינען נאך דארטן א שיינע צאל אידישע משפחות, מיט עטליכע שולן און אידישע געשעפטן.קלייןדי געגנט פארמאגט אויך איר אייגענע קאנארסי חברה הצלה, און אנדערע חרדי'שע הילפס ארגאניזאציעס.

קאַטעגאָריע:ברוקלין
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים
אריה לייבוש יצחק רובין

הרב **אריה לייבוש יצחק רובין** (תשי"ג – כ"ח תשרי תשפ"א) איז געווען דער גלאגאווער רב, אין בארא פארק, אויך האט ער געדינט אלס מנהל פון דעם ספינקער חדר אין בארא פארק, איבער פינף און פערציג יאר.

## ביאגראפיע 
אריה לייבוש יצחק איז געבוירן געווארן אין יאר תשי״ג צו חיים שמחה ישכר בער רובין, דער טאמאשאווער רב, און ריבה מלכה (אייכנשטיין).

אין יאר תשנ"ו האט ער געעפנט א בית המדרש, בית מנחם גלאגוב, אויפ'ן נאמען פון זיינע זיידעס, אויף דער אכצנטער עוועניו אין בארא פארק.

בעפאר פסח תש"פ איז ער קראנק געווארן מיט קאראנאווירוס, ער האט געוויילט פאר שפיטאל עטליכע וואכן; ער איז שפעטער באפרייט געווארן, אבער עטליכע חדשים שפעטער האט זיך ווידער געמאכט געזונטהייט קאמפליקאציעס, און ער איז נאכאמאל אפגעפירט געווארן אין שפיטאל, וואו ער איז נפטר געווארן פרייטאג פרשת בראשית, כ"ח תשרי תשפ"א, איז עלטער פון 67 יאר.

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
* בארא פארק 24
* א שמועס אויף איי וועלט וועגן דער גלאגאווער דינאסטיע 

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:מענטשן פון בארא פארק
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:חסידישע רבנים
נח דיער

**נח דיער** (; תשי״ג, 20סטן נאוועמבער 1953 – ניסן תש״פ, 19טן אפריל 2020) איז געווען א חרדישער איד, אן עסקן, פאליטיקאנט און א ריכטער אין ברוקלין, ניו יארק, וועלכער האט געהאלפן אסאך מענטשן. ער איז נפטר געווארן אין עלטער פון 66 יאר, נאכ'ן ווערן אנגעשטעקט מיט'ן קאראנאווירוס.

## ביאגראפיע 
נח איז געבוירן און אויפגעוואקסן אין ברוקלין. אלס קינד האט ער געזינגען אין אלי ליפסקער'ס פרחי אגודה קינדער כאר. ער האט געלערנט אין ישיבה תורה ודעת. שפעטער איז ער געגאנגען שטודירן אין קאלעדזש, וואו ער האט ערהאלטן עטליכע דעגריס.

## פאליטישע קאריערע 
זיין פאליטישע קאריערע האט זיך אנגעהויבן אלס דיסטריקט לידער און דיסטריקט מענעדזשער אין בארא פארק'ס קאמיוניטי באורד 12.

אין איר 1983 איז ער ערוויילט געווארן אלס קאונסילמאן, וואו ער האט געדינט ביז אין יאר 2001.

אין 2002 האט ער פרובירט צו לויפן פאר ניו יארק שטאַט סענאט, אבער ער האט פארלוירן צו קעווין פארקער, מיט אונטער טויזנט שטימען.

אין יאר 2008 איז ער ערוויילט געווארן ריכטער אין ציווילן געריכט, אין 2010 איז ער ערוויילט געווארן אלס ריכטער אין דעם ניו יארק הויכגעריכט.

## זיין פטירה 
דיער, איז אנגעשטעקט געווארן מיט קאראנאווירוס און איז געליגן אין שפיטאל פאר עטליכע וואכן. ער איז נפטר געווארן זונטאג, פרשת תזריע-מצורע, תש"פ  (19טן אפריל 2020), אין עלטער פון 66 יאר.

## משפחה 
נח דיער האט געהאט פיר קינדער. ער איז געווען א פעטער פון דער חסידישער ברוקלין ריכטערין רחל פרייער.

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
* א באריכט  אויף המודיע
* א באריכט  אויף דזשואיש פרעס
קאַטעגאָריע:קרבנות פון דער קאוויד-19 מגיפה
קאַטעגאָריע:פרומע פאליטיקער
קאַטעגאָריע:עסקנים
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:ריכטער

קאַטעגאָריע:דעמאקראטישע פארטיי
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ניו יארק
הלל פירסטנבערג

**הלל פֿירסטנבערג** (דייטש: *Hillel Fürstenberg* געבוירן דעם 29סטן סעפטעמבער 1935) איז א פרומער יידישער מאטעמאטיקער, א ישראלישער, א פראפעסאר עמעריטוס אינעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, פון די אנטוויקלער פון  און טאפאלאגישער דינאמיק, בארימט פארן באניץ פון מאס טעאריע און מעגלעכקייט צו נומערן טעאריע און צו לי גרופעס. ער איז געווארן באלוינט, צווישן אנדערע, מיט די ישראל פריז, אמת פריז, וואָלף פרייז (צוזאַמען מיט ( און איז דער ערשטער ישראל צו געווינען די אבעל פרעמיע (פֿאַר 2020, צוזאַמען מיט ).

## לעבנסגעשיכטע 
**הלל פֿירסטנבערג** איז געבוירן געווארן דעם 29סטן סעפטעמבער 1935 אין בערלין, נאַצי דייטשלאַנד . אין 1939, גלייך נאכן קריסטאלנאכט און קורץ פארן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט מלחמה, האט ער עמיגרירט מיט זיין פאמיליע קיין ענגלאנד. נאך א יאר האט די משפחה אימיגרירט אין ניו יארק אין די פארייניקטע שטאטן. ער האט געלערנט אין דער ישיבה אוניווערסיטעט הויכשולע, און ער האט געענדיקט זיין ערשטן און צווייטן דיפלאמען אין דער עלטער פון 20 אין ישיבה אוניווערסיטעט. אין יענער תקופה האט ער געפֿונען זייַן אָריגינעלן טאָפּאָלאָגישן דערווייַז פֿאַר דער עקזיסטענץ פון אַן אומענדיקייַט פון פרימצאלן. דערנאך איז ער אריבערגעגאנגען לערנען אין פּרינסטאן אוניווערסיטעט אונטער דער אינסטרוקציע  אַ באַרימטער מומחה אין האַרמאָנישן אַנאַליז און אנדערע געביטן. ער האָט געענדיקט זיין דאָקטאָראַט דיסערטאציע וועגן סטאָכאַסטישע פּראצעסן אין 1958. ער האָט ווייטער געארבעט אלס לעקטאר אין פרינסטאן אוניווערסיטעט ביז 1959.

אין 1965 האָט ער אימיגרירט קיין ישראל וואו ער האָט באקומען א פראפעסאר שטעלע אין דעם איינשטיין אינסטיטוט פאר מאטעמאטיק אינעם העברעאישן אוניווערסיטעט. זיין אַקטיוויטעטן האָבן בייגשטייערט צו דעם סטאַטוס פונעם איינשטיין אינסטיטוט ווי אַ חשובער אינטערנאַציאָנאַלער צענטער אין מאטעמאטיק.

אין 1974 איז ער דערוויילט געוואָרן א מיטגליד אין דער ישראלדיקער נאציאנאלער וויסנשאפט-אקאדעמיע, און אין 1977 האט ער געוואונען דעם ראטשילד פריז. אין 1989 האט מען אים דערוויילט אַ מיטגליד אין דער נאַציאנאַלער אַקאַדעמיע פאר וויסנשאפטן פון די פאַראייניקטע שטאַטן.

## פערזענלעכע לעבן 
אין 1958 האט פירסטענבערג חתונה געהאט מיט ראַשעל (רחל) כהן, א זשורנאליסט און ליטעראַטור-קריטיקערין. דאס פּאָר האָט פינף קינדער, זעכצן אייניקלעך און א גרויסע צאָל אוראייניקלעך.

זיי וואוינען אין רחביה, ירושלים, און פירן אַ רעליגיעז לעבן.

## וועבלינקען 
## רעפערענצן 
* הלל פֿירסטנבערג ביי משפחה

קאַטעגאָריע:דייטשע יידן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים
קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער
קאַטעגאָריע:נומערן טעאריע
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
לינקאלן געדענקמאל

דער **לינקאלן געדענקמאל** () איז א גרויסע געביידע וואס געפינט זיך אינעם 'נאציאנאלן מאל, אין וואשינגטאן די.סי., וואס איז געבויעט געווארן אין ערע און אנדענק פון דעם 16טער אמעריקאנער פרעזידענט אברהם לינקאלן. ס'איז פון די פאפולערסטע מאנומענטן אין די פאראייניגטע שטאטן.
קליין

## הינטערגרונט 
דער געדענקמאל איז געבויעט געווארן צו באערן דעם זעכצענטן אמעריקאנער פרעזידענט אברהם לינקאלן. 

דער פרעזידענט איז ווי באקאנט דערשאסן געווארן סוף פונעם בירגערקריג, אין יאר 1865. צוויי יאר שפעטער האט קאנגרעס אוועקגעשטעלט א קאמיטע וועלכע זאל אוועקשטעלן א מאנומענט אין אנדענק פונעם פרעזידענט. צוערשט איז געבויעט געווארן א סטאטוע פון לינקאלן, אבער די  שיינע פרעכטיגע מאנומענט איז נישט געבויעט געווארן ביז אין יאר 1914, באלד פופציג יאר נאכ'ן פרעזידענט'ס אטענטאט, צוליב מיינונגס דיפרענצן און צוליב דער אנגייענדער ערשטע וועלט מלחמה.

אכט יאר שפעטער איז דער געדענקמאל פארענדיגט געווארן, און איז געעפנט געווארן מיט גרויס פאמפע, ביי א ראלי אין שפיץ פון פרעזידענט טעפט און פרעזידענט הארדינג, מיט דער באטייליגונג פון א געשאצטן ציבור פון פופציג טויזנט מענטשן.

## די געביידע 
אויף דער געביידע, וואס איז הויך 60 פיס און 60 פיס ברייט, געפינען זיך 36 קאלומס לויט וויפיל שטאטן עס איז געווען אין אמעריקע ווען לינקאלן איז אומגעברענגט געווארן. 

אין דער געביידע געפינט זיך א מאסיווע סטאטוע פון לינקאלן, וואס איז ניינצן פיס הויך, קונצליך געשניצט פון ווייסע מארמארשטיין. אויף די ווענט זענען איינגעקריצט צוויי היסטארישע רעדעס, לינקאלנ'ס איינשווערונג-דרשה און איינע פון די באקאנטסטע דרשות אין אמעריקאנער היסטאריע, די געטיסבורג רעדע וואס ער האט געגעבן ביים ציווילן קריג. 

דער געדענקמאל איז אפן פאר באזוכער 24 שעה א טאג, און מער פון 7 מיליאן מענטשן באזוכן דארטן יערליך.

די מאנומענט זעט זיך פראמינענט אן אויפ'ן אמעריקאנער פינף דאלאר ביל און פלעגט זיין אויף דער איין צענטיגער פעני מטבע.

## היסטארישע געשעענישן 
קליין
דער געדענקמאל איז דאס ארט פון פילע היסטארישע דרשות און ראליס וועלכע זענען אפגעהאלטן געווארן דארטן; צווישן אנדערע די היסטארישע "איך האב א חלום" דרשה פונעם פרייהייט-קעמפער מארטין לוטער קינג.  

קאַטעגאָריע:וואשינגטאן די סי
קאַטעגאָריע:אמעריקאנישע היסטאריע
טאמעיטע דיפ

טאמעיטע דיפ, אדער ווי עס ווערט גערופן אין העברעאיש מטבוחה,  איז א סאלאט געמאכט מערסטנס פון פאמידארן, צוזאמען מיט געבראטענע קנאבל און פעפערלעך, געקאכט צוזאמען. 

ער איז גאר אן אויפגעכאפטע עסנווארג, וואס היימישע אידן ארום די וועלט עסן שבת קודש ביי די סעודה, דורכ'ן איינטינקען די חלה דערין. 

עס איז נישט דוקא א אידישע עסנווארג, אבער אין די אלגעמיינע וועלט איז ווייט נישט אזוי אויפגעכאפט ווי ביים היימישן ציבור. אסאך מענטשן, בעיקר חסידים, קענען ווי נישט צוגיין צום שבת אן זייער באליבטן מאכל. 

## איר צוזאמשטעל 
טאמעיטע דיפ, איז גאר א פשוט'ע צוזאמשטעל, ממש ווי איר נאמען, דאס באשטייט פון צומאלענע טאמעיטעס, אריינגעלייגט דערין קנאבל, זאלץ און פעפער. דערנאך איז דא מענטשן וועלכע לייגן שוין צו אנדערע געווירצן לויט זייער טעם. טייל מאכן דאס גאר שארף מיט הייסע פעפער, און אנדערע מאכן דאס אביסל לייכטער.

קאַטעגאָריע:יידישע קיך
קאַטעגאָריע:שבת
קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:עסנווארג און געטראנקען
לינדען

**לינדען** () איז א שטאָט אין יוניאן קאונטי, דרום־מזרח ניו דזשערזי. עס איז טייל פון ניו יארק מעטראפאליטען שטח און געפינט זיך הארט נעבן עליזאבעט, ניו דזשערזי און נעבן סטעטן איילענד, ניו יארק סיטי, און ס'איז בלויז בערך פערציג מינוט קאר רייזע פון ברוקלין.

ביי דער 2020 צענזוס ציילונג האבן דארטן געוואוינט א געשאצטע 43,738 איינוואוינער.

## אידישקייט 
עס איז פאר לאנגע יארן געווען דארט ארטאדאקסישע אידישע קהילה מיטן נאמען אנשי חסד . אין תשע"ח האבן זיך פיל חסידישע אידן אנגעהויבן אהינציען, אין שפיץ פון דער קאסאנער קהילה מיט זייער רבי, הרב מאיר יהוסף ראטענבערג. דער ערשטער תושב האט אהיא  ןגעמופט עשרה בטבת תשע״ח. די קהילה וואקסט שנעל און האט זיך גלייך פארשפרייט צו דער דערנעבנדער שטאט ראהוועי.

שטייענדיג חשוון תשפ"ה וואוינען דארטן כמעט זעקס הונדערט חסידישע משפחות.

לינדען פארמאגט היינט מערערע חסידישע שולן ווי קאסאן, סאטמאר, באבוב, ראחמיסטריווקא, אלעסק, אברכים, ויזניץ, 2 סטריא (אין ראהוועי און ראזעל), קאלאמייא, פאפא, און זידיטשויב.

אויך פארמאגן זיי זייער אייגענע חברה הצלה און חברים ארגאניזאציעס, און עטליכע אידישע געשעפטן.

## דרויסנדיגע וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל
* "חסידישע ישוב אין לינדען, ניו זשערסי - והגלילות" אויף אייוועלט
* "נייעס פונעם חרדי'שער ישוב אין לינדען והגלילות (יוניאן קאונטי נ. זש.)" אויף אייוועלט

קאַטעגאָריע:ניו זשערסי
קאַטעגאָריע:פרומע אידישע געגנטן
קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
קארל שווארצשילד

**קאַרל שוואַרצשילד** (; 9טן אקטאבער 1873 - 11טן מאי 1916) איז געווען אַ יידיש־דייטשער פיזיקער און אַסטראָנאָם. ער איז געווען דער פאטער פונעם אסטראפֿיזיקער מארטין שוואַרצשילד.

שוואַרצשילד האָט געגעבן די ערשטע פינקטלעכע לייזונג צו די איינשטיין פעלד גלייכונגען פון אַלגעמיינעם רעלאַטיוויטעט, פֿאַר דעם באגרענעצטן פאַל פון איין ספערישע נישט-דרייענדיגע מאַסע, וואָס ער האט אויסגעפירט אין 1915, דאס זעלביקע יאָר ווען איינשטיין האט ערשט פארגעשטעלט די אַלגעמיינע טעאריע פון רעלאַטיוויטעט. די שוואַרצשילד לייזונג, וואָס ניצט די שוואַרצשילד קאָאָרדינאַטן און דעם שוואַרצשילד־מעטריק, פירט צו אויסקריקן דעם שוואַרצשילד ראַדיוס, וואָס איז די גרייס פון די געשעעניש האריזאנט פון אַ נישט-דרייענדיקער שוואַרצער לאָך.

שוואַרצשילד האָט דאָס דערגרייכט בשעת ער האָט געדינט אין דער דײטשישער אַרמיי בעת דער ערשטער וועלט מלחמה. ער איז געשטארבן א יאָר נאכהער פֿון דער אויטאאימונער קרענק פעמפֿיגוס, וואָס ער האט געכאנפט אין דעם רוסישן פראָנט. די פארשיידענע פארעמען פון דער קראנקייט טרעפן זיך באזונדערס אויף מענטשן פון אשכנזישער יידישער אָפּשטאַם.

## וועבלינקען 
* Biography of Karl Schwarzschild  by Indranu Suhendro, *דער אברהם זעלמאַנאָוו זשורנאַל*, 2008, Volume 1.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:דייטשע יידן
קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:אסטראנאמען
נוקלעאן

[לינקס|קליין| אַן אַטאָם־קערן, וואוּ די [פראטאן|פּראָטאָנען זענען רויט און די נייטראָנען בלוי]]
אין פיזיק און כעמיע, מיינט אַ **נוקלעאָן** א באשטאנדטייל פונעם אטאמקערן, ד״ה א פּראָטאָן אדער א נייטראן. ביז די 1960ער יארן האבן פיזיקער געהאלטן אז נוקלעאנען זענען יסודות׳דיקע טיילכלעך, אבער היינט האלט מען אז זיי זענען צוזאמענגעשטעלט פון קלענערע טיילכלעך, קוואַרקן.

## נוקלעאנען און זייערע אייגנשאפטן 
### טיפּן נוקלעאָנען 
די הויפט סארטן נוקלעאנען זענען פראטאנען און נייטראנען. א פראטאן האט א פאזיטיווע עלעקטרישע לאדונג, און א נייטראן האט א נייטראלע עלעקטרישע לאדונג (דאס מיינט אז ער האט נישט קיין לאדונג). די צוויי צוזאמען אין דעם קערן פון אן אַטאָם שאַפֿן אַ פאזיטיווע לאַדונג, ווייַל דער נייטראָן האט נישט קיין לאָדונג.

עלעקטראָנען, אבער, זענען נישט קיין נוקלעאנען ווייל זיי זענען נישט אין דעם קערן פון די אַטאָם.

אנדערע טיפן נוקלעאנען זענען *אַנטינוקלעאנען*, וואס זענען די אַנטי-טיילכלעך פון די נוקלעאָנען.

### די שטאַרקע קראַפֿט און נוקלעאנען 
די פונדאַמענטאַלע קראַפט פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר האלטן די נוקלעאָנען צוזאַמען אין דעם אטאמקערן איז גערופֿן די שטאַרקע קראַפט.

קאַטעגאָריע:קערנפיזיק
חוה ראזענפארב

**חוה ראזענפֿאַרב** (9. פעברואר 1923, לאדזש, פוילן - 30. יאנואר 2011, לעטברידזש, קאנאדע) איז געווען א יידיש-מחברטע. זי איז איינע פון די וויכטיקסטע נאָך-מלחָמהדיקע שרייבערס וואס האבן געשריבן אויף יידיש. ס'רוב פון איר ליטעראטור גייט וועגן חורבן וואס זי האט אליין איבערגעלעבט.

## ביאגראפיע 
חוה ראזענפארב איז געבוירן געווארן 1923 אין לאדזש. איר טאטע האט געהייסן אברהם ראזענפארב און איז געווען א קעלנער. איר מאמע האט געהייסן סימא. זי האט געהאט א יינגערע שוועסטר. איר טאטע-מאמע זיינען געווען בונדיסטן, אז צוליב דעם איז זי געגאנגען אין א בונדיסטישער שול וואס איז אין גאנצן געווען אויף יידיש.

מיטן אנהייב פון דער צווייטער-וועלט-מחלמה איז זי צוזאמען מיט איר משפחה אריין אין געטא פון לאדזש. דארטן האט זי אנגעהויבן צו שרייבן פאעסיע און האט זיך באקענט מיט אנדערע מחברים פון געטא. 1944 במשך פון דער ליקווידירונג פון געטא איז זי און איר משפחה דעפארטירט געווראן קיין אוישוויץ. מע האט זי, איר שוועסטער און איר מאמע נישט אויסגעקליבן פארן טויט, נאר געשיקט קיין דייטשלאנד כדי צו פארריכטן הייזער וואס זיינען קאליע געווראן צוליב באמבאדירונגען. דעמאלט איז זי ממשיך געווען אויף שרייבן פאעסיע. זי האט איבערגעלעבט די מלחמה צוסזאמען מיט איר מאמע און שוועסטער. איר טאטע איז ניפטר געווארן במשך די לעטצטע טעג פון דער מלחמה.

נאך זייער באפרייונג זיינען זיי געפארן קיין בעלגיע ווו זי האט חתונה געהאט מיט הענרי מארגענטאלער וואס איז אויכעט געווען א שארית-הפליטה. 1950 זיינען זיי געפארן קיין קאנאדע ווו זיי האבן זיך באזעאצט אין מאנטרעאל. סרוב פון איר ווערק האט זי געשריבן דארטן. 1956 זיינען געבוירן געווארן איר טאכטער גאלדי און איר זון אברהם. 1977 האט זי זיך גע׳גט פון איר מאן. 1977 האט זי זיך איבערגעצויגן קיין טאראנטא און סוף-כל-סוף האט זי זיך באזעצט אין לעטברידזש. דארטן איז זי 2011 פארשטארבן.

## ווערק 
זי איז געווארן באלוינט מיט א סך ליטערארישע פרעמיעס. למשל דעם איציק מאנגער פרעמיע און דעם קאנאדישן יידישן ביכער אווארד. 2006 האט זי באקומען אן אויסערגעוויינלעכן דיפלאם פון דער אוניווערסיטעט לעטברידזש.

אין אנהייב פון איר ליטערערישן קאריערע האט זי געהאט א גרויסן יידיש-רעדנדיקן עולם. נאר ווי דער עולם וואס האט גערעדט יידיש איז געווארן אלץ קלענער און קלענער האט מע געדארפט איבערזעצן איר ווערק אויף אנדערע לשונות.

## אירע ווערק 
* די באלאדע פון נעכטיקן וואלד (לאנדאן 1947)
* דאס ליד פון דעם יידישן קעלנער אברהם (לאנדאן 1948)
* געטא און אנדערע לידער  (מאנטרעאל 1950)
* ארויס פון גן-עדן (תל-אביב 1965)
* דער פויגל פון געטא (1958)
* דער בוים פון לעבן (תל-אביב 1972)
* בריוו צו אבראשן (תל-אביב 1992)
* Survivors: Seven Short Stories (טאראנטא 2004)

## זעט אויך 
## רעפערענצן 
## וועבלינקען 
* אינטערוויו מיט חוה ראזענפארב

קאַטעגאָריע:ליטעראטור
קאַטעגאָריע:לאדזש

קאַטעגאָריע:יידיש-שפראך שרייבער
קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
לוי יצחק ריץ

הרב **לוי יצחק ריץ** (; ל' שבט ה'תשמ"ט, 5טן פעברואר 1989), דער איז ערשטער מו"ץ און ראש כולל סמיכה אין מינסק שפעטער דער צווייטע-וועלט מלחמה. 

## ביאגראפיע 
הרב ריץ איז געבוירען געווארן אין דער שטאהט ריגא, לעטלאנד, אין יאהר ה'תשמ"ט. אין זיין יוגנט, צו די 12 יאָר האָט מען אים אָנגענומען לערנען אין דער ליובאוויטשע ישיבה אין ניזשניי נאווגאראד, רוסלאנד. שפעטער איז ער אריבער אין דער ארץ ישראל, וואו ער האט געלערנט ביי חסידישע ישיבות - חב"ד און פרעמישלאן. שפעטער האט ער געדינט אין דער ראבינאט פון דער ישראל ארמיי. 

נאָך זייַן חתונה, האט ער געדינט ווי מגיד שיעור  פון כולל "אוהלי יוסף יצחק" אין דער שטאט כייפע, און האט געגרינדעט דעם "חוג נווה צדק" קהילה אין ארץ ישראל. 

אין יאהר ה'תש"פ האָט הויפט רב פון פארבאנד פון יידישע געמיינדעס אין ווייסרוסלאנד איהם אײַנגעלאַדן צו קומען קיין מינסק, כּדי צו גרינדן העכערע תורה לימודים (אזוי ווי גמרא, הלכות איסור והיתר, שחיטה וברית מילה) אין דער שטאָט.

## ספרים 
* **נוה צדק** - אויף הלכות מילה וגירות.
* מאמרים אין זשורנאל "**תורה - וועלט**" (Мир Торы) אויף רוסיש.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:רבני רוסלאנד
2020 פרעזידענט-וואלן אין די פאראייניגטע שטאטן

די **אמעריקאנער פרעזידענט-וואלן 2020** זענען געווען די 59סטע וואלן פאר פרעזידענט און וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, וואס איז פארגעקומען דעם 3טן נאוועמבער 2020. 

ווער אימער עס באקומט די מערהייט פון די עלעקטאראלע שטימען (270 עלעקטאראלע שטימען פעלן אויס צו האבן א מערהייט) וועט זיין די 45סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.

אין דעם פארמעסט, וואס איז איינס פון די אנגעצויגנסטע פרעזידענטליכע וואלן אין די אמעריקאנער היסטאריע, פרובירן עטליכע קאנדידאטן זיך צו פארמעסטן פאר'ן פרעזידענטליכן פאזיציע קעגן דער אמטירנדער פרעזידענט, דאנאלד טראמפ און זיין וויצע-פרעזידענט מייק פענס.

די צוויי הויפט קעגנער זענען דאנאלד טראמפ, אויף די רעפובליקאנער זייט, קעגן דער געוועזענער וויצע־פרעזידענט אונטער אבאמא, דזשאו ביידען מיט זיין מיטלויפערין פאר וויצע־פרעזידענט קאמאלא העריס, פאר די דעמאקראטן.

דער געווינער איז געווען דזשאו ביידן.

## הויפט קאמפיין טעמעס 
* די צוגאנג וויאזוי צו באהאנדלען דעם קאראנאווירוס
* פראטעסטן פון שווארצע קעגן פאליציי ברוטאליטעט
* די טויט פונעם סופרים קאורט ריכטער רוט בעדער, און די איינשווערונג פונעם נייעם ריכטער עמי קאוני בערעט.
* קלימאט טויש
* העלט קעיר, און בפרט די 'עפארדעבל קעיר אקט', מער באקאנט אלס אבאמא-קער.

דזשאו דזשארדזשענסאן, לויפט אויפ'ן ליבארעטיריען פארטיי ליניע

האווי האקינס, לויפט אויף דער גרין פארטיי ליניע

און נאך עטליכע קאנדידאטן וועלכע לויפן אויף קלענערע פארטייען.

## געוועזענע קאנדידאטן 
* בערני סאנדערס
* מיכאל בלומבערג
* ביל די בלאזיא

קאַטעגאָריע:פאליטיק
קאַטעגאָריע:USA פאליטיק
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
משה נחמיה כהנאוו

קליין|מציבה פון רבי משה נחמיה כהנאוו אין הר הזיתים

הרב **משה נחמיה כַהַנאוו** (ה'תקע"ז, 1817 - ח' סיון ה'תרמ"ז, 31סטן מיי 1887) איז געווען א בעלארוסישער רב. רב פון פעטראוויטש און חאסלאוויטש, און צום סוף פון זיין לעבן דער ראש פון דער עץ חיים ישיבה אין ירושלים.
## משפחה
ער האט חתונה געהאט מיט חנה העניא, פון װעלכער ער האט געהאט קינדער:

*רבי אברהם יעקב כהנאוו, געבוירן אין ווילנע
*רבי יוסף אליהו כהנאוו.
*זײן טאכטער​​, בתיה רבקה מענדעלזאהן.
*די ווייב פון הרב מיכל ליב הכהן כץ, וועלכער איז געווען א הערצער העלד אינעם אלטן יישוב, און דער בויער פונעם יישוב פתח תקווה, און האט געהאלפן ביי די גאולה פון די קרקעות פון דער נחלת בית תל אביב און קרקעות ישובים.
זיין אייניקל, זון פון זיין זון, הרב אברהם יעקב כהנאוו, איז פייוול כהנאוו, גרינדער פון שכונות אין תל אביב, שכונת נווה צדק.

## זיינע ספרים
* **אבל כבד**.
* **אבל משה**.
* **ארץ חפץ** - על הלכות תרומות ומעשרות.
* **חוקות עולם** - על הלכות כלאים.
* **מי מנוחות** - על הלכות שבת.
* **נתיבות השלום** - על שולחן ערוך אבן העזר וחושן משפט.
* **שנת השבע** - על הלכות שמיטה.
* **נופת צופים** - על הגדה של פסח.
* **פלגי מים**.
* **שפתי ישנים** - על ענייני תפילה.
* **שאלו שלום ירושלים** - תיאור חייהם של בני ירושלים בתקופתו.

## אנדענק
צוויי גאסן אין ירושלים ווערן גערופֿן אויף זיין נאָמען:  ארץ חפץ גאַס אין מעלות דפנה  און הרב כהנאוו גאַס אין שערי חסד.

קאַטעגאָריע:ליטווישע רבנים
קאַטעגאָריע:ליטווישע ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:רבנים אין ארץ ישראל
קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
פאראייניגטע שטאטן פרעזידענט-וואלן

די **וואלן פאר פרעזידענט און וויצע פרעזידענט פון די פארייניגטע שטאטן** זענען אומדירעקטע וואלן, אין וועלכע בירגער פון די פאראייניגטע שטאטן, וועלכע זענען רעגיסטרירט צו שטימען אין איינעם פון די פופציג שטאטן אדער אין וואשינגטאן די סי, אָבער אַנשטאָט וויילן דירעקט פאר די אמטן, וויילט מען פֿאַר מיטגלידער פון דעם עלעקטאָרן־קאָלעדזש. 

די עלעקטאָרן האָבן דאַן דירעקטע וואלן, באַוווסט ווי עלעקטאָראַל וואלן, פֿאַר פּרעזידענט און פֿאַר וויצע פּרעזידענט.

דער קאַנדידאַט וואָס באקומט אַן אַבסאָלוט מערהייט פון די עלעקטאָרן (צום ווייניגסטן 270 פון 538, זינט די דריי-און-צוואנציגסטער אַמענדמענט האט געגעבן וואל-רעכטן פאר איינוואוינער פון די-סי) איז דערנאָך געוויילט צו דעם אַמט.

אויב קיין קאנדידאט באקומט נישט קיין אבסאלוטע מערהייט פון די שטימען פאר פרעזידענט, וויילט די רעפרעזענטאנטן הויז דעם פרעזידענט; אזוי אויך אויב קיינער באקומט נישט קיין אבסאלוטע מערהייט פון די שטימען פאר וויצע פרעזידענט, וויילט דער סענאט דעם וויצע פרעזידענט.

פרעזידענט־וואלן פאַלן אויס יעדע פיר יאר מיט רעגיסטרירט וויילער וואָס  שטימען אויף וואַלן טאָג, וואָס זינט 1845 געפאלט דינסטיק דעם ערשטן דינסטאג נאָך דעם 1טן נאוועמבער. עס איז די זעלבער טאג פון פילע אנדערע פעדעראלע, שטאַט און לאקאלע פארמעסטן.

די עלעקטאָראַל קאָלעדזש עלעקטאָרן שטימען פֿארמאל דעם ערשטן מאנטאג נאָך 12טן דעצעמבער אין דער הויפּטשטאָט פון זייער שטאַט. קאָנגרעס באשטעטיגט די רעזולטאַטן אין אנהויב פון יאנואר, און דער פרעזידענטליכער טערמין הייבט זיך אן אין דעם באשווערונגס טאג, וואָס איז באַשטימט אויף 20סטן יאנואר.

## פאָלקס שטימען רעזולטאַטן 
קליין|550x550פיקס| פאָלקס שטימע פּראָצענט|רעכטס
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
קאַטעגאָריע:USA רעגירונג
קאַטעגאָריע:וואלן
קאַטעגאָריע:פאליטיק
נאציאנאל-סאציאליסטישע פארטיי

די **נאצי פארטיי**, אָפיציעל די **נאציאָנאל־סאָציאליסטישע דײַטשע ארבעטער פּארטיי**, איז געווען א פּאָליטישע פּארטיי אין דײַטשלאנד, אין די 1920 יאָרן ביז 1945.

די מיינונגען פון דער פּארטיי זענען באקאנט אלס נאציזם.

די פּארטיי איז געפירט געוואָרן דורך אדאָלף היטלער, דער הויפּט־פאראנטוואָרטלעכער פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה, און דער טרויעריק בארימטער מאסנמערדער און יידן־פארטיליקער וואָס טראָגט דעם אחריות פארן חורבן אײראָפּע.

קאַטעגאָריע:היסטאריע
קאַטעגאָריע:נאציזם
קאַטעגאָריע:פאליטיק
ענטאני פאוטשי

קליין
[קליין|ביי א פרעסע קאנפערענס מיט פרעזידענט [דאנאלד טראמפ]]

**ענטאני פֿאוטשי** (ענגליש: *Anthony Stephen Fauci*) איז אן אמעריקאנער דאקטאר, און ווערט פאררעכנט אלס איינס פון די בעסטע דאקטוירים אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.

ער איז אן עקספערט אין פיל סארטן קראנקייטן און פאנדעמיעס. 

אלס דאקטאר איבער פופציג יאר פאר דעם נאציאנאלן אינסטיטוט פון געזונטהייט, האט ער געדינט אלס עצה-געבער פאר יעדן אמעריקאנער פרעזידענט זינט ראנעלד רייגן. 
אין 2020 איז ער געשטעלט געווארן אלס איינער פון די פירנדע מיטגלידער אין דער אמעריקאנער פרעזידענט'ס גרופע פון דאקטוירים צו באקעמפן דעם שרעקליכן קאראנאווירוס, און ער איז געווארן גאר א פאפולערער פיגור, אויפטרעטנדיג פאר'ן אמעריקאנער פאלק, כמעט טעגליך.

## ביאגראפיע 
ענטאני פאוטשי איז געבוירן געווארן אין ברוקלין, ניו יארק סיטי, צו זיינע עלטערן סטיפֿען און אידזשינע פאוטשי, אייגנטומער פון א אפטייק. 

קאַטעגאָריע:דאקטוירים
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
סאכאטשאוו

**סאכאטשאוו** (פויליש : *Sochaczew***)** איז א שטאט וואס געפינט זיך אויפן ברעג פונעם טייך בזורא , בערך 60 קילאמעטער דרום־מערב פון ווארשע, די הויפטשטאט פון פוילן. סאטשאטשאוו איז די הויפטשטאט פון דער סאכאטשאווער קרייז. די שטאט האט א באפעלקערונג פון ארום 37,000 איינוואוינער. (2007 ).

## די יידן פון סאכאטשאוו 
לינקס|קליין|333x333פיקס|א דענקמאָל צו די סאכאטשאווער יידן וואָס זענען אומגעקומען אינעם חורבן, אויפן חולון בית עולם
יידן האבן געוואוינט אין דער שטאט אומגעפער 600 יאָר, דאס סאכאטשאווער חסידות איז אנטוויקלט געווארן אין דער שטאט דורך רבי אברהם בארנשטיין (דער "אבני נזר"), וואָס האָט אויך דארט אויפגעשטעלט א ישיבה, און וועמענס קבר געפינט זיך אויפן יידישן בית עולם פון דער שטאט.

בשעת דער ערשטער וועלט מלחמה איז די שטאָט איז געווארן איינגענומען הין און צוריק דורך די דייטשן און די רוסן, און אין דעם גאנג פון די קעמף איז די היאיגע ייִדישע קהילה געווארן ליקווידירט, פיל זענען אנטלאפן אין ווארשע און פיל זענען אוועקגעטריבן און די קהילה האט זיך פארשפרייט. נאָך דער מלחמה האָט די קהילה זיך אָנגעהויבן זיך רעארגאניזירן, און האָט זיך אנטוויקלט ביז איר אומקום אין דער חורבן אייראפע.

קורץ פאר דעם אויסברוך פונעם צווייטן וועלט־קריג האבן געוואוינט אין דע שטאט עטלעכע 3000 יידן, בערך א דריטל פון איר באפעלקערונג. דעם 9טן סעפטעמבער 1939 איז די שטאט אקופירט געווארן דורך די דייטשן, וואס האבן דארט דערמארדעט א צאל יידן, און אונטערגעצונדן טייל פון זייערע הייזער. זיי האבן אוועקגעפירט די יידן פון דער שטאט צו צוואנגס ארבעט, סיי בײם בויען א בריק איבערן לאקאלן טײך, וואו עטלעכע פון די יידן זענען דערטרונקען געווארן, און סיי בײם בויען באפעסטיקונגען אין דער געגנט פון דער שטאָט, ניצנדיק די מצבות פון דעם אָרטיקן יידישן בית עולם.

אום 19טן יאנואר 1941 האט מען די יידן פון דער שטאט און איר אומגעגנט קאנצענטרירט אין א געטא ארומגערינגלט מיט א שטעכלדראט פּלויט, און א חודש שפעטער האט מען זיי אריבערעפירט אין דער ווארשעווער געטא, און זייער גורל דארט איז געווען דער זעלבער ווי די אנדערע ארטיקע יידן.

## וועבלינקען 
*   
* יזכור בוך פֿאַר דער יידישער קהילה  חרוב אין חורבן, **פנקס סאכאַטשעוו** - געווידמעט צום זכּרון פון די הייליקע פון אונדזער שטאָט , סקאַנירטע ספר, אויף העברעיש און ייִדיש (הייבט אויף זייַט 5), פֿונעם ניו יארק סיטי ביבליאָטעק וועבזייטל.
* מ. פרידמאן, צווישן די צוויי וועלט מלחמות, וועגן די יידן פון דער שטאָט, פון דער סאכאטשאוו העפט
*      
* סאכאַטשאוו אויף דער וועבזייטל פון דער פוילישער יידישער ירושה צענטער סאמועל פֿישמאן און מרטין דין              

רעכטס|קליין|360x360פיקס|דער אוהל ביים ציון פון די סאכאטשאווער רבי'ס אויפן שטאטישן בית עולם

קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
אייניקל

ממוזער|200px|באבע פון אייניקל מיידלע
אן **אייניקל** (מערצאל: אייניקלעך) איז א דריטער דור פון א מענטש אדער א בעל חי, א קינד פון זיין קינד. 

א פאטער און מוטער, האבן א קינד, ווען זייער קינד האט א קינד, נישט קיין חילוק א אינגל צי א מיידל, ווערט דאס קינד גערופן אן אייניקל. 

ווען דאס אייניקל האט א קינד, איז דאס קינד א אור-אייניקל פאר'ן זיידע-באבע, און אן אייניקל פאר'ן טאטע-מאמע.

דער וואס האט אן אייניקל איז א זיידע (ווען א זכר) אדער א באָבע (ווען א נקיבה).

קאַטעגאָריע:משפחה
מארד

**מאָרד** איז ווען א מענטש ברענגט אום א צווייטן מענטש בייזוויליג, אן קיין תירוץ. 

אין יעדער ציווילער געזעלשאפט איז מארד גאר אן ערנסטע פארברעך, און א מענטש/פארברעכער, וועלכער ווערט אנגעקלאגט פאר'ן דערמארדן א צווייטן איז זיין שטראף גאר הארב. אין רוב לענדער באקומט אזא איינער טויט-שטראף צי לעבנסלענגליכע טורמע.

## אין דער תורה 
להבדיל, ביי אידן אין דער תורה איז עס אויך גאר א הארבע עבירה, זייענדיג איינס פון די עשרת הדיברות, לא תרצח; און אויב איינער דערמארדעט א צווייטן, מיט עדים און התראה, באקומט ער מיתת בית דין.

אפילו איינער דערמארדעט איינעם נאר בטעות, דארף ער שוין גיין גלות ליידן, און אנטלויפן צו א ערי מקלט. 

ס'איז אויך איינס פון די שבע מצות בני נח

ס'איז איינס פון די דריי הארבסטע עבירות וואס איז "ייהרג ובל יעבור", אז א איד דארף זיך ענדערש לאזן הרג'ענען, ווי איידער הרג'ענען א צווייטן.

קאַטעגאָריע:פארברעכנס
אינגערמאן

אינגערמאן, איז א אינגער-מאן, א טיטל וואס מען געבט פאר א מאנס-פערזאן, געווענליך נאכדעם וואס ער האט חתונה.

עס איז נישט פארהאן א צייט ווען נאר דעמאלטס באטיטלט מען אזוי דעם מענטש, ווייל אלץ איז דער מאן אינגער פון א צווייטן. 

דער זיידע אין שול, וועט באטיטלען דעם מיטליעריגן אלס אינגערמאן, און דער מיטליעריגן וועט באטיטלען דעם יונגען נארוואס-חתונה-געהאטער אלס אינגערמאן; אלזא ס'נישט א טיטל וואס איז אנגעווענדן אין א געוויסע יארגאנג. 
קאַטעגאָריע:מענטשן