open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
קאארדינאטן סיסטעם

אין געאמעטריע איז א **קאארדינאַטן סיסטעם** א סיסטעם וואס באניצט איין אדער מער נומערן, וואס מען רופט **קאארדינאטן**, צו באשטימען איינציק די פלאצירונג פון א פונקט אדער אן אנדער געאמעטרישן עלעמענט. דער סדר פון די קאארדינאטן איז דייטיק—טיילמאל אידענטיפירט מען א קאארדינאט מיט זיין פאזיציע אין דעם סדר און טיילמאל מיט א בוכשטאב, ווי למשל 'דער *x*-קאארדינאט'. אין עלעמענטארן מאטעמאטיק זענען די קאארדינאטן רעאלע צאלן, אבער אין מער פארגעשריטענע אנווענדונגען קענען די קאארדינאטן זיין אדער קאמפלעקסע צאלן אדער די עלעמענטן פון א מער אבסטראקטער סיסטעם ווי א קאמוטאטיווער רינג. מיטן ניץ פון א קאארדינאטן סיסטעם קען מען איבערזעצן פראבלעמען אין געאמעטריע אויף פראבלעמען וועגן נומערן און פארקערט; דאס איז דער יסוד פון אנאליטישער געאמעטריע.

א דוגמא וואס מען ניצט אין טאג־טעגלעכן לעבן איז די סיסטעם פון געבן א ברייט און לענג צו געאגראפישע ערטער.

## נומערן ליניע 
{דער פשוטסטער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די אידענטיפיקאציע פון פונקטן אויף א ליניע מיט רעאלע צאלן, ניצנדיק די *נומערן ליניע*. אין דער דאזיקער סיסטעם, קלויבט מען אויס נארוועלכע פונקט *O* פאר 0 (נול) אויף דער געגעבענער ליניע. דער קאארדינאט פון א פונקט *P* איז דער דיסטאנץ פון *O* ביז *P*, און מען מעסט דעם דיסטאנץ נעגאטיוו ווען *P* איז לינקס פון *O*. יעדער פונקט האט אן איינציקן קאארדינאט, און יעדע רעאלע צאל איז דער קאארדינאט פון אן איינציקן פונקט.
center|די נומערן ליניע

## קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם 
[קליין|250px|די [קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם אין דער פלאך]]
דער טיפישער ביישפיל פון א קאארדינאטן סיסטעם איז די קארטעזישע קאארדינאטן סיסטעם, אין דער פלאך, קלויבט מען אויס צוויי פערפענדיקולארע ליניעס, און די קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז די ליניעס. 
רעכטס|קליין|250px
אין דריי דימענסיעס, קלויבט מען אויס דריי פלאכן וואס זענען פערפענדיקולאר מיט אנאנד, און די דריי קאארדינאטן פון א פונקט זענען די געצייכנטע דיסטאנצן ביז יעדן איינעם פון די פלאכן. דאס קען מען גענעראליזירן צו שאפן *n* קאארדינאטן פאר אבי וועלכן פונקט אין *n*-דימענסיאנאלן אוקלידאנעם רוים.

## זעט אויך 
* געאגראפישע קאארדינאטן

## רעפערענצן 
*

קאַטעגאָריע:געאמעטריע
24סטן מיי

**דעם 24סטן מיי** איז דער 144סטער טאג פון יאר (145סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 221 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1431 - זשאן ד'ארק פאראורטיילט צום טויט
* 1487 - דער פרעטענדאנט לאמבערט סימנעל באקרוינט אין דובלין ווי עדווארד דער זעקסטער, מלך פון ענגלאנד
* 1595 - דערשינען דער קאטאלאג פון דער ליידענער אוניווערסיטעט ביבליאטעק, דער ערשטער געדרוקטער ביבליאטעק קאטאלאג.
* 1844 - סאמועל מארס שיקט דעם ערשטן טעלעגראם.
* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: די דייטשע ארמיי שטעלט זיך אפ לעבן דונקערק.
* 1973 - פראפעסאר אפרים קציר איינגעשוואוירן פרעזידענט פון ישראל
* 1991 - אנהייב פון שלמה אקציע ארויפברענגען די יידן פון עטיאפיע קיין ארץ ישראל
* 1993 - עריטרעע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט פון עטיאפיע.

## געבוירן 
* 1084 - דייוויד דער ערשטעטר, מלך פון סקאטלאנד (געש' 1153)
* 1544 - וויליאם גילבערט, בריטישער דאקטער און פילאסאף (געש' 1603)
* 1686 - דניאל פארענהייט, פוילישער פיזיקער (געש' 1736)
* 1819 - די מלכה וויקטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1901)
* 1870 - יאן כריסטיאן סמאטס, פרעמיער מיניסטער פון דרום אפריקע (געש' 1950)
* 1891 - וויליאם אלברייט, ארכעאלאג (געש' 1971)

## געשטארבן 
* 1543 - ניקאליי קאפערניק, פוילישער אסטראנאם (געב' 1473)
* 1959 - דזשאן פאסטער דאלעס, שטאט סעקרעטאר פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1888)
* 1974 - דיוק עלינגטען, אמעריקאנער דזשעז מוזיקער (געב' 1899)
* 1995 - האראלד ווילסאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך (געב' 1916)

## פייערטעג
* עריטרעע - נאציאנאלער טאג
* בערמודע - בערמודע טאג
* קאנאדע - וויקטאריע טאג

----
* 23סטן מיי - 25סטן מיי
* מיי

24
ראבערט וואדלא

קליין|ראָבערט וואָדלאָ (לינקס) נאָענט צו זיין פאָטער
**ראָבערט פּערשינג וואָדלאָ** (ענגליש: *Robert Pershing Wadlow*; 22 פעברואר 1918 - 15 יולי 1940) איז געווען דער העכסטער מענטש אין די דאָקומענטירטע היסטאריע, פֿאַר וועמען עס איז פאראן אומאפפרעגלעכע באווײַזן. וואָדלאָ איז באקאנט ווי דער **אַלטאָנער גיגאנט** אָדער גיגאַנט פון אילינוי ווייַל ער איז געבוירן און געוואקסן אין אַלטאָן, אילינוי.

וואָדלאָ האט דערגרייכט 8 פיס 11.1 צאל (2.720 מעטער) אין הייך און געוואויגן 199 ק"ג בייַ זיין טויט אין עלטער פון 22. זיין גרויסער פאָרמאַט און זיין געצויגן וווּקס אין דערוואקסנשאפט איז געווען צוליב היפערטראפיע פון זיין היפאפיז, וואָס רעזולטאטן אין אַ אויסערגעווענלעכע הויכע מדרגה פון מענטשלעכער וווּקס האָרמאָנע. ער האט ניט אָנווייַז פון אַ סוף צו זיין וווּקס אפילו בייַ דער צייַט פון זיין טויט.

## הייך טאבעלע
## זעט אויך 
* סולטאן קאסען

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער
באשער על אסאד

**באַשאַר על־אַסאַד** (; געבוירן 11טן סעפטעמבער 1965) איז דער היינטיקער פרעזידענט פון סיריע, א זון פון פריערדיקן פרעזידענט כאפעז על אסאד. געווארן פרעזידענט נאכן שטארבן פון זיין פאטער, אום יוני 2000.

## ביאגראפיע 
באשער איז געבוירן 11טן סעפטעמבער 1965, אין די הויפטשטאט דמשק צו זיינע אלאווישע עלטערן, ער האט געלערנט אין א פראנצויזישע שולע, און ער רעדט א פליסיקע פראנצויזיש און ענגליש. צווישן די יארן 1988 ביז 1992, האט ער שטודירט מעדיצין אין דמשק אוניווערסיטעט. פון 1992 האט ער פראקטיצירט אויגן דאקטעריי אין לאנדאן, ווי ער האט באגעגנט זיין ווייב אסמא על אכערס, פון סוני מוסלמענישע אפשטאם.

באשאר האט געהאט אן עלטערע ברודער באסעל, וואס איז געווען באשטיט צו זיין נאכפאלגער פון כאפעז על אסאד, ביז ווען יענער איז אומגעקומען אין אן אויטא עקסידענט, אום 21סטן יאנואר 1994, דעמאלט איז באשאר געווארן דער נאכפאלגער פון זיין טאטע.

נאכן טויט פון זיין טאטע, האט ער נישט גלייך געקענט ווערן פרעזידענט, ער איז דעמאלט אלט געווען 34 יאר. מען האט געדארפט טוישן פונקטן אין די קאנסטיטוציע. אין וואלן וואס זענען פארגעקומען, איז ער ערוויילט געווארן צו א קאדענציע פון זיבן יאר, דורך 97 פראצענט פון די וויילער, אין 2007 איז ער נאכאמאל ערוויילט געווארן, דורך די זעלבע צאל שטימען.

אנהייב האט ער פרובירט אנקניפן פארבינדונגען מיט ישראל, אריק שרון דאן פרעמיער מיניסטער האט אנדערש פון זיינע פארגייער, נישט געוואלט האבן קיין מגע משא מיט אים. פון די הויפט סיבה אז סיריע שטיצט טעראר, און מערערע טעראר ארגאניזאציעס האבן זייערע הויפטקווארטירן אין סיריע.

אין יאר 2005 איז ראפיק על כארירי אומגעקומען אין לבנון, א לאנד וואס סיריע האט יארן געפירט מיט די צושטימונג פון די וועלט. מאסן דעמאנסטראציעס זענען פארגעקומען אין ביירוט און אין אנדערע שטעט, אז די סירישע זאלן זיך ארויסציען פון לבנון. צום ענדע נאך אסאך דרוק פון די וועלט, האט סיריע ארויסגעצויגן איר ארמיי פון לבנון.

אסאד האט מערערע מאל דערקלערט, אז ער איז גרייט צו פארהאנדלען אויף א שלום אפמאך, מיט מדינת ישראל, וואס וועט מוזן אפגעבן די גולן הויכן צוריק צו סיריע.

אין 2011, ווען אין די אראבישער וועלט האט זיך אנגעהויבן די פרילינג פון פעלקער, האט די סירישע באפעלקערונג אנגעהויבן נעמען א טייל אין די אויפשטאנד, וואס די ציל רעכנט אריין דאס ארונטערזעצן באשער פון בענקל, טויזנטער זענען אומגעקומען אין די אונטערדריקונגען פון די ארמיי, און די וועלט האט אונטערגענומען סאנקציעס קעגן סיריע. די אראבישע ליגע האט ארויסגעווארפן סיריע פון די מיטגלידערשאפט, ביז באשער וועט אויפגעבן די מאכט.

קאַטעגאָריע:סיריע
קאַטעגאָריע:פרעזידענטן פון לענדער
25סטן מיי

**דעם 25סטן מיי** איז דער 145סטער טאג פון יאר (146סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 220 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1946 - יארדאניע באקומט  זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע
* 1963 - אפריקע איינקייט ארגאניזאציע געגרינדעט אין אדיס אבאבא, עטיאפיע
* 1997 - איבערקערעניש אין סיערע לעאנע

## געבוירן 
* 1865 - פיטער זימאן, האלענדישער געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געש' 1943)
* 1907 - או נו, פרעמיער מיניסטער פון  בורמע (געש' 1995)
* 1938 - ריימאנד קארווער, אמעריקאנער שרייבער און דיכטער (געש' 1988)

## געשטארבן 
* 735 - בעדע, ענגלישער היסטאריקער (געב' 672)
* 1926 - סימאן פעטליורא, אוקראינישער פאליטיקער (געב' 1879)
* 1934 - גוסטאוו האלסט, בריטישער קאמפאזיטאר (געב' 1874)
* 1970 - הרב עזרא עטייה, ראש ישיבה פון פורת יוסף (געב' 1887)

## פייערטעג
* ארגענטינע - רעוואלוציע טאג
* זימבאבווע, זאמביע, טשאד, ליבעריע, מאלי, מארעטאניע און  נאמיביע  - אפריקע איינקייט טאג
* יארדאניע - זעלבשטענדיקייט טאג
* פאראייניגטע שטאטן - אנדענק טאג

----
* 24סטן מיי - 26סטן מיי
* מיי

25
26סטן מיי

**דעם 26סטן מיי** איז דער 146סטער טאג פון יאר (147סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 219 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1538 - די שטאט גענף פארטרייבט זשאן קאלווין.
* 1918 - גרוזיע פראקלאמירט די דעמאקראטישע רעפובליק פון גרוזיע, וואס האט זיך געהאלטן ביז 1921.
* 1986 - דער אייראפעישער פארבאנד אדאפטירט דעם פאן פון אייראפע.

## געבוירן 
* 1949 - ווארד קאנינגהאם, ערפינדער פון דער וויקי
* 1953 - מייקל פארטילא, בריטישער פאליטיקער

## געשטארבן 
* 946 - עדמונד דער ערשטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 921)
*1999 - אלטע פייגא טייטלבוים, סאטמארער רביצין

## פייערטעג
* גרוזיע - נאציאנאלער טאג

----
* 25סטן מיי - 27סטן מיי
* מיי

26
גיכקייט

אין פיזיק, איז **גיכקייט** א מאס וואס באשרייבט די באוועגונג פון א קערפער - דער דיסטאנץ אריבער וואס ער גייט אין אן איינץ פון צייט. מען טוט באצייכענען דעם ווערט מיטן אות "*v"* וואס הייסט דאס ענגלישע ווארט "velocity". די דימענסיעס פון גיכקייט זענען ווייטקייט/צייט.

אין יידיש ניצט מען דאס ווארט "גיכקייט" מיט צוויי באדייטונגען:
*א באדייטונג פון **גרייס** - אין דעם פאל איז גיכקייט א סקאלארע קוואנטיטעט. אין ענגליש הייסט דאס *speed*.
*א באדייטונג פון **גרייס מיט א ריכטונג** - אין דעם פאל איז גיכקייט א וועקטאר קוואנטיטעט. אין ענגליש הייסט דאס *velocity*.

מען דארף אונטערשיידן צווישן צוויי פעלער פון גיכקייט - דורכשניטלעכע גיכקייט און מאמענטאלע גיכקייט.

## דורכשניטלעכע גיכקייט
די דורכשניטלעכע גיכקייט באשרייבט די גיכקייט פון א טיילכעל דורכאויס א געוויסן וועג. ווען א טיילכעל גייט אדורך א וועג \ d אין דער צייט \ t, איז זיין דורכשניטלעכע גיכקייט דורך דער צייט \ \frac{d}{t}. מער בדיוק, אויב אין דער צייט \ t_1 איז דער קערפער ביי \ x_1, און אין \ t_2 איז ער געווען ביי \ x_2, דעמאלסט איז זיין  דורכשניטלעכע גיכקייט \ v=\frac{x_2-x_1}{t_2-t_1}

די זעלבע דעפיניציע ארבעט פאר דער דורכשנילעכער וועקטאר גיכקייט, וואס איז דער וועקטאר וואס הייבט אן דארט ווי די באוועגונג האט אנגעהויבן און האט זיין צווייטן עק ביים ענדפונקט פון דער באוועגונג, צעטיילט מיטן צייטגעדויער פון דער באוועגונג.

די סקאלארע גיכקייט איז די טאטאלע ווייטקייט וואס דאס טיילעכל האט זיך באוועגט צעטיילט מיטן צייטגעדויער פון דער באוועגונג.

## איינסן 
* געוויינלעך מעסט מען גיכקייט אין איינסן פון ק"מ אין א שעה (ק"מ/ש); אין אמעריקע און ענגלאנד אין מייל/שעה.
* אין דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן מעסט מען גיכקייט אין מעטער אין א סעקונדע (מ/ס).
כדי צו פארוואנדלען פון ק"מ/ש צו מ/ס דארף מען צעטיילן מיט 3.6 (ווייל א שעה האט 3600 סעקונדעס און א ק"מ האט 1000 מעטער).
* ווען מען רעכענט חשבונות אין רעלאטיוויטעט טוט מען מעסטן גיכקייט אין פארהעלטעניש צו דער גיך פון ליכט, ד"ה: \ \beta = v/c . דאס איז א ריינע גרייס וואס ווענדט זיך נישט אין קיין שום מאס; מיט די איינסן איז די גיך פון ליכט =1.
* די גיכקייט פון גיכע לופטמאשינען מעסט מען מיט א מאך נומער, וואס איז די פארהעלטעניש צווישן דער גיכקייט פון דער לופטמאשין און דער גיך פון קלאנג אין דעם מיטל.

קאַטעגאָריע:מעכאניק
בעדפארדשיר

**בעדפֿארדשיר** () איז א צערעמאניע־גראפנשאפט אין ענגלאנד,  וואס איז צעטיילט אין דריי אוניטארישע  אויטאריטעטן: בעדפארד, צענטראל-בעדפארדשיר און לוטאן.

בעדפארדשיר גרענעצט די צערעמאניע־גראפנשאפטן קעמברידזשיר צו צפון־מזרח, נארטהאמפטאנשיר צו צפון, באקינגהאמשיר צו מערב און  הארטפארדשיר צו דרום־מזרח. בעדפארדשיר באדעקט א שטח פון 1,235 קוואדראט ק"מ. דער הויפט טייך אין בעדפארדשיר איז דער גרויסער אוז.

היינט האט בעדפארדשיר נישט קיין גראפנשאפט ראט.

## וועבלינקען 
קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
*
באקינגהאמשיר

**באַקינגהאַמשיר** () איז א גראפנשאפט אין ענגלאנד, וואס גרענעצט די צערעמאניע־גראפנשאפטן בעדפארדשיר צו צפון־מזרח, נארטהאמפטאנרשיר צו צפון, אקספארדשיר צו מערב, בארקשיר צו דרום, גרויסלאנדאן צו דרום־מערב און  הארטפארדשיר צו מזרח. באקינגהאמשיר באדעקט א שטח פון 1,874 קוואדראט ק"מ. די גראפנשאפט־שטאט איז איילסבורי. די הויפט טייכן אין באקינגהאמשיר זענען דער טעמז און דער גרויסער אוז.

אין באקינגהאמשיר געפינט זיך בלעטשלי פארק, וואו די בריטישע האבן געארבעט ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה צו דעקאדירן דייטשע מיליטערישע מעלדונגען און וואו מען האט אויפגעשטעלט קאלאסוס, דער ערשטער פראגראמירבארער עלעקטראנישער קאמפיוטער אין דער וועלט.

## וועבלינקען 
* אפיציעלער וועבארט 

קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
שלמה דוד יהושע וויינבערג

רבי **שלמה דוד יהושע וויינבערג** (כ"א שבט ה'תרע"ב - ו' חשוון ה'תש"ד) איז געווען דער פערטער סלאנימער רבי, און דער לעצטער אין ליטע.

## אפשטאם 
רבי שלמה דוד יהושע איז געבוירן צו זיין פאטער רבי אברהם וויינבערג און צו זיין מוטער עלקא ברכה, א טאכטער פון רבי צבי הירש לאמאזער, א זון פונעם צווייטן קאצקער רבי'ן. זיינע יונגע יארן האט ער געוואוינט און געלערנט אין באראנאוויטש, פוילן (היינט אין בעלארוס). ווען זיין פאטער איז פלוצלונג נפטר געווארן א' אייר תרצ"ג ביים צוריקקומען פון א נסיעה אין ארץ ישראל האבן די חסידים אים באשטימט דעם נייעם רבי. ער האט אפגעזאגט, זייענדיק נאך א בחור, אבער צום סוף האט ער נאכגעגעבן. מען האט אים גערופן "דער יונגער רבי". קורץ נאכער (ו' אדר תרצ"ד) האט ער חתונה געהאט מיט מרת סימא, די טאכטער פון רבי יצחק מנחם דאנציגער, דער אלעקסאנדער רבי. א פאר חדשים זענען זיי געבליבן אין אלעקסאנדער, און דערנאך האט דאס יונגער פארפאלק זיך באזעצט אין באראנאוויטש.

## רביסטעווע 
רבי שלמה דוד יהושע האט געפירט די סלאנימער רביסטיווע אין באראנאוויטש. ער איז געווען דער מנהל פון דער "תורת חסד" ישיבה וואס זיין פאטער האט געגרינדעט. חסידים זענען געקומען צו אים פון גאנץ פוילן. ער איז געווען נאנט מיט רבי אלחנן וואסערמאן, ראש ישיבה פון דער אוהל תורה ישיבה אין באראנאוויטש און פון די גרעסטע מרביצי תורה אין ליטע. רבי שלמה דוד איז געווען א שטארקער שטיצער פון אגודת ישראל, און האט זיך באטייליקט אין דער דריטער כנסיה גדולה פון דער אגודה אין מארינבאד, טשעכאסלאוואקיי.

ביים אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די סאוועטן אינוואדירט באראנאוויטש. די סלאנימער חסידים אין ארץ ישראל און אמעריקע האבן געבעטן דעם רבי ער אנטלויפן אין ווילנע, און פון דארטן ווייטער צו ארץ ישראל, אבער ער האט נישט מסכים געווען צו פארלאזן די יידן אין באראנאוויטש.

זומער תש"א זענען די דייטשן אריין אין מזרח פוילן. זיי האבן אויפגעשטעלט א געטא אין באראנאוויטש און זיי האבן שטארק גערודפ'ט דעם רבי. ווען די יידישע פארטיזאנען האבן זיך ארגאניזירט אין באראנאוויטש, האבן זיי געהאלטן א געווער מאגאזין אינעם רבי'נס קעלער.

## אין קאלדיטשעוו 
אין תש"ג האט מען ליקווידירט די געטא, און די דייטשן האבן געשיקט דעם רבי אין דעם קאלדיטשעוו קאצעט. דארט האט ער געדארפט ארבעטן ביי דער סטאלעריי. ער האט שטענדיק געהאט א שמייכל. ווען ס'איז ביי אים אריינגעפאלן אין קאפ א געדאנק וועגן זיין משפחה וואס איז אומגעקומען, האט ער אנגעהויבן אונטערברעמען א חסידיש ניגון. אין קאצעט האט ער געדאווענט אלע תפילות. שחרית האט ער געדאווענט מיט טלית און תפילין טראץ דעם גרויסן געפאר אז א נאצי אפיציר וועט אים כאפן און הרגענען דערפאר. קיין טרפות איז נישט געקומען אין זיין מויל, און פסח האט ער געגעסן נאר קארטאפל און באריקעס.

ו' מרחשון תש"ד איז דער רבי געווען איינער פון דער סעלעקציע צום טויט. זאגנדיג פסוקים פון תהלים איז דער רבי געגאנגען מיטן קאפ ארויף, און 80 יידן הינטער אים. צוזאמען זענען זיי אריין אין א קבר אחים וואו די נאציס האבן זיי דערמארדעט. דאס איז געווען די לעצטע טויט סעלעקציע אין קאלדיטשעוו.

## רעפערענצן
* המודיע (ענגליש) 682 (ו' חשון תשע"ב) עמוד C2

קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:רבנים אומגעקומען אין חורבן אייראפע
שלמה
צענטער פאר מאפע צייכענונג פון ישראל

קליין|250px

דער **צענטער פאר מאפע־צייכענונג פון ישראל** (; ) איז דער מעסטונג און אנמאפעווען אפטיילונג פון דעם ביורא פאר בויען און קאנסטרוקציע.

דער צענטער געפינט זיך אין  לינקאָלן גאס 1, ראג יהודה הלוי גאס, תל אביב, אין אַ בנין געניצט דורך די אָרדנאַנסע פון דעם בריטישן מאנדאט.

## וועבלינק 
* המרכז למיפוי ישראל

קאַטעגאָריע:געאגראפיע
קאַטעגאָריע:ישראלישע רעגירונג ארגאניזאציעס
יוסף מאיר ווייס

רבי **יוסף מאיר ווייס** (י"ח אדר ה'תקצ"ח, מונקאטש – ו' אייר ה'תרס"ט, ספינקא) איז געווען אן אדמו"ר און א מקובל, און דער גרינדער פון ספינקער חסידות. ער האט געשריבן זיינע תורות אין דעם ספר "אמרי יוסף", אויף וועלכן נאמען ער איז באקאנט.

## לעבנסגעשיכטע 
רבי יוסף מאיר איז געבוירן געווארן אין מונקאטש, עסטרייכער אימפעריע (היינט אוקראינע), צו זיין פאטער הרב שמואל צבי ווייס, דער שטאטס רב, און זיין מוטער, א טאכטער פון ר' צבי הירש עסטרייכער פון דראהביטש, א דיין אינעם בני יששכרס בית דין.
ער האט געלערנט ביים מהר"ם א"ש, דער אונגווארער רב, הרב שמואל שמעלקא, רב פון סעליש, און זיין פעטער רבי יצחק אייזיק ווייס רב פון סוואליאווע. ווען ער איז געווען נאך יונג האט דאס חסידות אים געצויגן און ער פלעג פארן צום בעלזער רב און צום "צמח צדיק" פון וויזשניץ.
 
אין תרי"ד איז זיין מוטער געשטארבן. ער האט דאן חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' מרדכי פון בורשא; זי איז אבער נפטר געווען דריי יאר שפעטער. 

פון זיין זיווג שני האט ער געהאט צוויי טעכטער; זיין ווייב איז נפטר געווארן אין תרכ"ח.

נאך דער צווייטער חתונה איז ער געווארן זייער נאנט צום אדמו"ר רבי יצחק אייזיק אייכנשטיין פון זידיטשוב, ביז ער איז געווארן זיין חשובסטער תלמיד; ער איז געווען זיין רבי מובהק אין חסידות.

אין תר"ל האט ער געהייראט זיין זיווג שלישי, מרת פערל, די טאכטער פון החסיד ר' עזרא יעקב באש פון ספינקא און די אלמנה פון רבי יונתן בנימין פאלאק.

דאס זעלבע יאר האט דער זידיטשויווער מכתיר געווען אים פאר א רבי'ן, אבער ער האט נישט געוואלט פירן ווען זיין רבי האט נאך געלעבט. נאך זיין רבי'נס פטירה אין תרל"ו, האט ער אנגהויבן פירן א רביסטעווע אין ספינקא, און אסאך זידיטשויווער חסידים זענען געווארן זיינע חסידים, צוזאמען מיט פיל יידן פון אונגארן און גאליציע.

נאך זיין פטירה האט זיין זון רבי יצחק אייזיק געפירט ווייטער די רביסטעווע. זיין איידעם, דער פוסק רבי נחמן כהנא, מחבר פונעם הלכה ספר "ארחות חיים", איז נפטר געווארן בחיי חותנו. 

ער איז נפטר געווארן ו' אייר תרס"ט און מען האט אים באגראבן אין ספינקא. אין תשל"ב האט מען ארויפגעברענגט זיינע ביינער אין ארץ ישראל, און מען האט זיי קובר געווען אין דעם סגולה בית החיים אין פתח תקווה.

## משפחה 
רבי יוסף מאיר האט געהייראט בזיווג ראשון די טאכטער פון ר' מרדכי פון בורשא.

בזיווג שני האט ער געהאט צוויי טעכטער:
* מרת מלכה, ווייב פון איר שטיף־ברודער רבי אביגדור פאלאק, זון פון רבי יונתן בנימין פאלאק
* נאך א טאכטער

בזיווג שלישי האט ער געהייראט מרת פערל, טאכטער פון ר' עזרא יעקב באש פון ספינקא און אלמנה פון רבי יונתן בנימין פאלאק. זייערע קינדער:
* רבי יצחק אייזיק, דער "חקל יצחק" פון ספינקא, ממלא מקום פון זיין פאטער
* די ווייב פון רבי נחמן כהנא, מחבר פון "ארחות חיים"

## זעט אויך 
* אמרי יוסף
* ספינקא (הויף)

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:אונגארישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:מחברי ספרי קודש
קאַטעגאָריע:נקבר אין סגולה בית החיים
קאַטעגאָריע:ספינקא
קאַטעגאָריע:זידיטשוב
אמרי יוסף

**אמרי יוסף** איז דער נאמען פון א סעריע ספרים אויף תורה און מועדים פון רבי יוסף מאיר ווייס, דער ערשטער ספינקער רבי.

## וועבלינקען
די סעריע פון ספרים "אמרי יוסף" ביי HebrewBooks
* , ניו יארק , תשל"ח
* , ניו יארק , תשל"ח
* , ניו יארק , תשל"ח
* , ניו יארק , תשל"ח
* , ניו יארק , תשל"ח
* , ניו יארק , תשל"ח
* , ניו יארק , תשל"ח

קאַטעגאָריע:חסידישע ספרים - תורה
קאַטעגאָריע:חסידישע ספרים - מועדים
פאנאמא קאנאל

דער **פאנאמא קאנאל** (, ) איז א חשובער נאוויגאציע קאנאל וואס גייט אריבער דעם איסטאמס אין פאנאמא, צענטראלע אמעריקע, און פארבינדט דעם אטלאנטישן אקעאן מיטן פאציפישן אקעאן. דער קאנאל איז לאנג 77 ק"מ. בויען דעם קאנאל איז געווען איינע פון די גרעסטע און שווערסטע ארויסרופן פון אינזשעניריע. א דאנק דעם קאנאל קענען שיפן פארן גלייך צווישן די צוויי אקעאנען אן צו דארפן ארומפארן דרום אמעריקע און דעם מאגעלאן דורכגאס, וואס פארקירצט די נסיעה מיט 13,000 קילאמעטער.

אדורכפארן די לענג פונעם קאנאל דויערט 8 ביז 10 שעה.

דער אריגינעלער געדאנק פון א קאנאל אין פאנאמא האט מען געקלערט שוין דעם 16טן יארהונדערט. אין 1880 האבן די פראנצויזן פרובירט אנהייבן גראבן א קאנאל, אנגעפירט דורך פערדינאנד דע לעסעפס, אבער אסאך מענטשן זענען געשטארבן ביי דער ארבעט, און זיי האבן אויפגעהערט אין 1889. די ארבעט האט אנגעהויבן נאכאמאל ווען פאנאמא איז געווארן זעלבשטענדיק, און צווישן 1904 און 1914 האבן די אמעריקאנער ארמיי אינזשענירן געבויט דעם פאנאמא קאנאל. 

דער קאנאל איז אינגיכן געווארן א הויפט אינטערנאציאנאלע נאוויגאציע רוטע, וואס מער ווי 14,000 שיפן פארן אדורך יעדע יאר, טראגנדיק מער ווי צויי הונדערט מיליאן טאן סחורה.

דער קאנאל שאפט 80% פון פאנאמא'ס הכנסות.

אין 1977 האט מען אונטערגעשריבן אן אפמאך צווישן פאנאמא און די פאראייניגטע שטאטן אריבגערצוגעבן דעם קאנאל צו פאנאמא ביזן סוף פונעם יארהונדערט.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פאנאמא
קאַטעגאָריע:וואסער טראנספארט
קאַטעגאָריע:קערפער פון וואסער
28סטן מיי

**דעם 28סטן מיי** איז דער 148סטער טאג פון יאר (149סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 217 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1918 - ארמעניע און אזערביידזשאן פראקלאמירן זייער זעלבשטענדיקייט.
* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: בעלגיע קאפיטולירט צו נאצי דייטשלאנד.
* 1948 - אומאפהענגיקייט מלחמה: די איינוואוינער פונעם  יידישן פערטל אין ירושלים קאפיטולירן צו דער יארדאנישער ארמיי.

## געבוירן 
* 1660 - געארג דער ערשטער, מלך פון בריטאניע (געש' 1727)
* 1884 - עדווארד בענעש, פרעזידענט פון טשעכאסלאוואקיי  (געש' 1948)
* 1944 - רודאלף זשוליאני, בירגערמייסטער פון ניו יארק

## געשטארבן 
* 1937 - אלפרעד אדלער, יידישער־עסטרייכער פסיכאלאג (געב' 1870)

## פייערטעג
* אזערביידזשאן - נאציאנאלער טאג
* ארמעניע - נאציאנאלער טאג
* עטיאפיע - נאציאנאלער טאג

----
* 27סטן מיי - 29סטן מיי
* מיי

28
דארבישיר

**דאַרבישיר** () איז א גראפנשאפט אין די מזרח מידלאנדס פון ענגלאנד, דארבישיר גרענעצט גרויס-מאנטשעסטער צו צפון־מערב, מערב יארקשיר צו צפון, דרום יארקשיר צו צפון־מזרח, נאטינגהאמשיר צו מזרח, לעסטערשיר צו דרום־מזרח, און סטאפארדשיר און טשעשיר צו מערב. דארבישיר באדעקט א שטח פון 2,625 קוואדראט ק"מ. די גראפנשאפט שטאט איז מאטלאק. דארבישיר האט א באפעלקערונג פון 1,010,600 (געשאצט 2010).

דער שטח פון דעם צערעמאנישער גראפנשאפט פון דארבישיר נעמט איין די שטאט דארבי, אן אוניטארישע אויטאריטעט, און די נישט-שטאטישע גראפנשאפט, וואס אנטהאלט 30 שטעטלעך מיט א באפעלקערונג צווישן 10,000 און 100,000 איינוואוינער.

## וועבלינקען 
* אפיציעלער וועבארט

קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
קאנאל טונעל

קליין|300px|מאפע פונעם קאנאל טונעל
דער **קאַנאַל טונעל** (; ) איז א 50.5 ק"מ לאנג אונטערן־ים באן־טונעל וואס פארבינדט פאלקסטאן אינעם פאראייניגטן קעניגרייך מיט  קאקעל, לעבן קאלעע אין צפון פראנקרייך, אונטערן ענגלישן קאנאל ביים דורכגאס פון דאווער. ביים נידריקסטן פונקט איז ער טיף 75 ק"מ. דער טייל פונעם טונעל אונטערן ים איז לאנג 37.9 ק"מ, דער לענגסטער אונטערן־ים טייל אין דער וועלט.

אדורכן טונעל פארן די הויך־גיך אייראסטאר פאסאזשירן באנען, אייראטונעל שאטל פארמיטל טראנספארט —דער גרעסטער אין דער וועלט—און אינטערנאציאנאלע פראכטבאנען. דער טונעל פארבינדט פון עק צו עק מיט די  LGV Nord און High Speed 1 הויך־גיך באן ליניעס. אין 1996 האט די American Society of Civil Engineers אידענטיפיצירט דעם טונעל ווי איינער פון די זיבן וואונדער פון דער וועלט#אמעריקאנער סאסייעיטי אוו ציווילע אינזשענירן ליסטע.

## רעפערענצן 
*
קאַטעגאָריע:באן טראנספארט אין גרויסבריטאניע
קאַטעגאָריע:באן טראנספארט אין פראנקרייך
קאַטעגאָריע:טונעלן
29סטן מיי

**דעם 29סטן מיי** איז דער 149סטער טאג פון יאר (150סטער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 216 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1453 - אטאמאנישע קראפטן אונטער סולטאן מעהמעט דער צווייטער נעמען איין קאנסטאנטינאפאל און ברענגען צו א סוף די ביזאנטישע אימפעריע
* 1790 - ראוד איילענד ווערט דער 13טער שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע 
* 1848 - וויסקאנסין ווערט דער 30סטער שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע
* 1867 - דער אפמאך וואס שטעלט אויף די עסטרייך אונגארישע אימפעריע ווערט אונטערגעשריבן
* 1948 - אומאפהענגיקייט מלחמה: די עגיפטישע ארמיי ווערט אפגעהאלטן ביי עד הלום בריק
* 1953 - דער שפיץ פון עווערעסט באזיגט צום ערשטן מאל דורך עדמונד הילארי און טענזינג נארגיי
* 1991 - עריטרעע פראקלאמירט איר אומאפהענגיקייט פון עטיאפיע

## געבוירן 
* 1917 - זשאן עף. קענעדי, דער 35סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (דערמארדעט 1963)

## געשטארבן 
* 1153 - דייוויד דער ערשטער, מלך פון שאטלאנד (געב' 1084)
* 1379 - הענרי דער צווייטער, מלך פון קאסטיליע (געב' 1334)
* 1500 - בארטאלאמיו דיאס, פארטוגעזישער אויספארשער (געב' 1450)
* 1814 - זשאסעפין, ערשטע ווייב פון נאפאלעאן (געב' 1763)
* 1829 - האמפרי דייווי, בריטישער כעמיקער (געב' 1778)
* 1972 - סטעפאן טימאשענקא, אינזשעניר מיט אוקראינישן אפשטאם (געב' 1878)
* 1994 - עריך האנעקער, פירער פון מזרח דייטשלאנד (געב' 1912)
* 1998 - בארי גאלדוואטער, סענאטאר און קאנדידאט פאר פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן אין 1964 (געב' 1909)

## פייערטעג
* ארגענטינע - ארמיי טאג
* ניגעריע - דעמאקראטיע טאג

----
* 28סטן מיי - 30סטן מיי
* מיי

29
מנשה מילער

**מנשה מילער** (, געבוירן דעם 3טן יוני 1974) איז געווען בירגערמייסטער פון דער לייקוווד שטאטשאפט. היינט איז ער וויצע־בירגערמייסטער. ער איז א רעפובליקאנער, און א מיטגליד אין דער שטאטשאפט קאמיטעט זייט 1טן יאנואר 2004.

אין יאר 2010 איז ער געוויילט געווארן וויצע־בירגערמייסטער פון לייקוואוד צום ערשטן מאל.

מנשה מילער איז א קאפיטאן אין דעם אמעריקאנער לופטפלאט רעזערוו, וואו ער דינט אלס רב.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:בירגערמייסטערס
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
לאס אנכעלעס, טשילע

**לאָס אַנכעלעס** (שפּאַניש: *Los Ángeles*) איז אַ שטאָט אין טשילע מיט 166,556 איינוואוינער (2002 צענזוס). עס איז די הויפּטשטאָט פון דער ביאָביאָ פראָווינץ. אין דער שטאָט געפינט זיך איינער פון די קאַמפּוסן פון דעם אוניווערסיטעט קאָנסעפּסיאָן.

## געשיכטע 
די שטאָט איז געגרינדעט געוואָרן פון כאָסע אַנטאָניאָ מאַנסאָ דע וועלאַסקאָ אין 1739 אַלס אַ שפּאַנישער פאָרט אין דער קאַמף קעגן די מאַפּוטשע, אָרטיקע אינדיאַנער.

## וועבלינקען
* לאס אנדזשעלעס שטאטראט 

קאַטעגאָריע:שטעט אין טשילע
אנטאפאגאסטא

**אַנטאָפֿאַגאַסטאַ** () איז אַ פארט שטאָט אין צפון טשילע 1,130 ק"מ צפון פון סאנטיאגא. די שטאט האט  296,905 איינוואוינער (2002 צענזוס).

## וועבלינקען 
* אַנטאָפאַגאַסטאַ שטאטראט 

קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין דרום אמעריקע
קאַטעגאָריע:שטעט אין טשילע
קלאסישע מעכאניק

**קלאסישע מעכאניק** איז דער אפטייל פון מעכאניק (אין פיזיק) וואס באהאנדלט קערפערס וואס זענען נישט צו קליין און גייען נישט צו גיך. די שטודיע איז א גאר אלטע, און איז פון די גרעסטע סוביעקטן אין וויסנשאפט, אינזשעניריע און טעכנאלאגיע.

קלאסישע מעכאניק ווערט געניצט צו שילדערן די באוועגונג פון זאכן אויף דער ערד, ווי אויך פלאנעטן, שטערן און גאלאקסיעס.

דער יסוד פון קלאסישער מעכאניק איז די דריי געזעצן פון ניוטאן:

**1** יעדער קערפער וועט אנגיין מיט זיין איצטיגן באוועגונגס צושטאנד (ד.ה. גיכקייט און ריכטונג) ווי לאנג עס ארבעטן נישט אויף אים קיין קראפטן. אין אנדערע ווערטער , אויב דער קערפער איז אין א צושטאנד פון רו וועט ער ווייטער רוען ווי לאנג עס וועלן אויף אים נישט ארבעטן קיין קראפטן. אויב איז ער אין או צושטאנד פון זיך באוועגן מיט א געוויסער שנעלקייט , וועט ער אנגיין מיט דער באוועגונג און זיך באוועגן מיט דער זעלבער שנעלקייט און אין דער זעלבער ריכטונג ווי לאנג עס וועט נישט ארבעטן אויף אים א קראפט דאס צו ענדערן. 

**2** דער קראפט וואס ארבעט אויף א קערפער איז פראפארציאנעל צו זיין פארגיכערונג און זיין מאסע. אין אנדערע ווערטער, א קראפט ברענגט צו אן ענדערונג אין דער שנעלקייט (ווי צום ביישפיל פון 1 קילאמעטער א שעה צו צוויי קילאמעטער א שעה) אדער דער ריכטונג (אדער ביידע), וואס איז פראפארציאנעל צו דער גרייס פון דער קראפט, ד.ה. דער שינוי איז גרעסער וואס גרעסער דער קראפט. מיט א געגעבענער קראפט וועט די ענדערונג זיין קלענער וואס גרעסער די מאסע. 

**3** אויב א קערפער שאפט א קראפט אויף אן אנדער קערפער וועט יענער קערפער צוריק שאפן א קראפט אויף אים וואס האט די זעלבע שטארקייט און איז אין דער פארקערטער ריכטונג.

קלאסישע מעכאניק באווייזט אויף דריי גרונטלעכע קאנסערווירונג געזעצן, קאנסערווירונג פון ליניארן אימפעט, קאנסערווירונג פון ווינקל-אימפעט און קאנסערווירונג פון ענערגיע.

## זעט אויך 
* קוואנטן-מעכאניק

קאַטעגאָריע:מעכאניק
קוקורוזע

thumb|*Zea mays "fraise"*

**קוקורוזע** אדער **טערקישע ווייץ** (*Zea mays* L.  פון ) באוואוסט אין אמעריקע און קאנאדע מיטן נאמען "קארן", איז א מין תבואה וואס מען וואקסט אין די אמעריקאנער לענדער שוין פון פאר־היסטארישע צייטן. די בלעטערישע זאנג אנטהאלט זאמען וואס מען רופט קערנדלעך. כאטש קוקורוזע איז א מין תבואה, מען איז געוואוינט צו קאכן די קערנדלעך ווי א גרינס. די מאיא פעלקער פלעגן ווייקן און קאכן די קערנדלעך אין קאלכוואסער.
צווישן 1700 און 1250 פאר דער ציווילער רעכענונג האט די גערעטעניש זיך פארשפרייט איבער די אמעריקעס. נאכדעם וואס די אייראפעישע האבן קאלאניזירט די אמעריקעס סוף דעם 15טן יארהונדערט און אנהייב דעם 16טן יארהונדערט, האבן אויספארשער און סוחרים געטראגן קוקורוזע צוריק אין אייראפע. אזוי ווי קוקוריזע וואקסט אין פארשידענע קלימאטן האט זי פארשפרייט אריבער דער וועלט. אין די פאראייניגטע שטאטן בערך 37% פון די פעלדער וואקסן קוקורוזע.

קוקורוזע קען וואקסן ביז 12 מעטער, אבער די קוקורוזע וואס מען פלאנצט אויף מסחר וואקסט ביז 2.5 מעטער.
קליין|גאנץ געוואקסענע קוקורוזע פלאנצן

## זעט אויך 
* קאקאשעס

## וועבלינקען 
* קאָרן, קערן, קוקורוזע, פּאַפּשוי, פארווערטס, דעם 27סטן יאנואר 2012

קאַטעגאָריע:עסנווארג
קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
קאַטעגאָריע:אמעריקע
שמחה בונם קאליש

הרב **שמחה בונים קאליש** (ה'תרי"א – ב' שבט ה'תרס"ז) איז געווען איינער פון די ווארקער רבי'ס, באקאנט ווי "דער רבי פון אטוואצק", אויפן נאמען פון אטוואצק, דאס פוילישע שטעטל וואו ער האט געוואוינט פאר א לענגערער תקופה. אין זיינע לעצטע יארן איז ער ארויפגעגאנגען אין ארץ ישראל.

## ביאגראפיע 
רבי שמחה בונים איז געבוירן געווארן אין תרי"א אינעם שטעטל ווארקע, קאנגרעס פוילן, צו זיין פאטער רבי מרדכי מנחם מענדל קאליש פון ווארקע. אין תרכ"ח, ווען ער איז געווען אלט זיבעצן יאר, איז זיין פאטער נפטר געווארן. רוב פון זיין פאטערס חסידים האבן מקבל געווען זיין תלמיד רבי דוב בעריש פון ביאלע, אבער א טייל פון די חסידים האבן מכתיר געווען דעם יונגען רבי שמחה בונם אלס רבי, נאכדעם וואס ער האט באקומען סמיכה פון דעם זקן האדמו"רים אין יענער תקופה, רבי יעקב אריה פון ראדזימין. רבי בונים האט געזאגט אויף זיך דעם פסוק: "בן שבע עשרה שנים היה רועה את אחיו". 

ער האט געהייראט די טאכטער פון רבי אליהו הערץ, א חסיד פון  דעם אלעקסאנדער רבי, רבי יחיאל דאנציגר; ער איז געווען א גרויסער גביר, און האט אויסגעהאלטן זיין איידעם אז ער זאל קענען זיצן און לערנען אן קיין דאגות פון פרנסה.

רבי שמחה בונים האט געקעמפט קעגן מאדערניזאציע. ער איז געווען שטארק מקפיד געווען אין הידור מצוה, למשל ער פלעג ווארטן 24 שעה צווישן עסן פליישיגס און מילכיגס בין אכילת בשר לחלב 24 שעות כאטש די הלכה פאדערט נאר אז מ'זאל ווארטן זעקס שעה. אלע זיינע חומרות האט ער געמאכט מתוך 'שמחה של מצוה'.

=== זיין פריינדשאפט מיט די גדולי הדור ==
רבי שמחה בונים האט געהאלטן א נאנטע פריינדשאפט מיט דעם אבני נזר פון סאכאטשאוו, דעם שפת אמת פון גער, דער קוטנער רב הרב ישראל יהושע טראנק, זיין שוועסטער קינד רבי מנחם קאליש פון אמשינאוו און דער ביאלער רבי דער דברי בינה.

## משפחה 
די קינדער און אייניקלעך פון רבי שמחה בונים קאליש זענען געווען:
* רבי  **אברהם משה קאליש** (נפטר ב' אלול תרצ"ח) פון פאלעניץ, וואס האט געפירט זיין פאטערס חומרות; ביי זיינע לעצטע טעג האט ער געוואוינט אין ווארשע.
** רבי **שמחה בונים** פון פאלעניץ הי"ד (געווארן רבי אלס בחור), איידעם ביי רבי פינחס ישכר פינקלער פון סאסנאווצע.
** **רבי יעקב דוד ברוך**, פאלעניץ־ווארקער רבי אין די פאראייניגטע שטאטן, אן איידעם ביי רבי מענדל מארגנשטערן פון ווענגראוו (א זון פון רבי יצחק זעליג מארגנשטערן, סאקאלאווער רבי)
* רבי **ישראל יצחק קאליש** האט געפירט א רעביסטעווע אין קאליש
** רבי **מרדכי מנחם**, איידעם ביי רבי בצלאל יאיר דאנציגער פון אלעקסאנדער־לאדזש; האט געפירט אין ווארקע.
* רבי **מנחם מענדל קאליש** (נפטר י"ח אדר תרע"ט) פון אטוואצק איז געווען דער ממלא מקום פון זיין פאטער; ער איז אריבער קיין ווארשע ביי דער ערשטער וועלט מלחמה.
** * רבי **יחיאל חיים ישראל יצחק** הי"ד פון אטוואצק, איידעם ביי הרב אליעזר ליפשיץ פון לאדזש

## ביבליאגראפיע 
* **הרבי הקדוש מאטוואצק** - ניו יארק תשס"ז, רעדאקטירט דורך זיין אייניקל הרב רפאל שלמה קאליש.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פוילישע אדמורי"ם
קאַטעגאָריע:גדולי ישראל ארויף קיין א"י
קאַטעגאָריע:ווארקא
אטוואצק

**אטוואצק** () איז א שטאט אין צענטראלן פוילן, 24 ק"מ דרום־מזרח פון ווארשע. עס ליגט אויפן רעכטן ברעג פונעם ווייסל. זייט 1999 געפינט זיך די שטאט אין דער מאזאוויער וואויוואדעשאפט, און זי באדעקט א שטח פון 47 קוואדראט ק"מ. אין 2004 האט אטוואצק געהאט 42,765 איינוואוינער.

## יידישע קהילה
פונעם סוף דעם 19טן יארהונדערט האבן א סאך יידישע משפחות אריבערגעצויגן קיין אטוואצק. זיי האבן געהאט פרנסה פון קאנסטרוקציע און טוריזם. אין 1910 האט מען אויפגעשטעלט א  שול אין שטעטל אונטער דער קהילה פון קארטשעוו. נאכהער האט מען אנגעהויבן אויפשטעלן די קהילה אנשטאלטן און, נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז די אטוואצקער קהילה געווארן זעלבשטענדיק. 

אין דער תקופה צווישן די מלחמות האט זיך די אטוואצקער קהילה אנטוויקלט. מען האט אויפגעשטעלט שולן,  אין די וואלן פאר דער קהילה־ראט אין די 30ער יארן האט געזיגט אגודת ישראל, אונטער דער פירערשאפט פון גער. אין דער ערשטע וואלן פאר א שטאטראט אין 1923 האבן די יידן באקומען 9 פארטרעטער פון 24.       

### רבנים ואדמו"רים
דער ערשטער אטוואצקער רב איז געווען הרב יעקב יהודה סאראצקי, וואס איז נפטר געווארן תרס"ח. נאך אים איז געווען רב הרב יצחק פנחס יאנאווסקי וואס איז געווען שטאטס רב ביז תר"ץ. נאך זיין פטירה האט מען באשטימט צוויי רבנים: הרב ראובן זעהמאן, מחבר פונעם ספר "יחי ראובן", און הרב בעריש יאנאווסקי, הרב יצחק פינחס'נס זון. ביידע זענען אומגעקומען אין חורבן אייראפע. 

א סך אדמו"רים פלעגן קומען קיין אטוואצק פאר די זומער חדשים, לצרכי מרפא ונופש, און טייל פון זיי האבן זיך באזעצט אין שטעטל. די חסידים פון די רביס דארטן פלעגן קומען און האבן אנגעפילט דאס שטעטל שבתות און ימים טובים. דאס האט פארגרעסערט די קוואלן פון פרנסה און די צאל יידן וואס האבן געוואוינט אינעם שטעטל. צווישן די רביס וואס האבן זיך באזעצט דארטן זענען געווען: רבי שמחה בונים קאליש פון דער ווארקערגזע (דער אטוואצקער רבי), רבי שמעון שלום קאליש (דער אמשינאווער רבי), רבי שאול ידידיה אלעזר טויב (דער מאדזשיצער רבי) וואס איז אנגעקומען אין תרפ"ח און האט געבויט זיין בית מדרש דארט, רבי ירחמיאל ישראל יצחק קאליש, רבי יהושע אשר ראבינאוויש פון פאריסאוו (אן אוראייניקל פונעם ייד הקדוש, רבי אהרן האפשטיין (קאזשניצער) וואס האט געוואוינט אין אטוואצק ביז דער צווייטער וועלט מלחמה ווען ער איז אומגעקומען תשרי תש"ג, רבי יוסף יצחק שניאורסאן (חב"ד-ליובאוויטשער רבי) און רבי יצחק זעליג מארגנשטערן (סאקאלאווער רבי).

## באוואוסטע מענטשן פון אטוואצק 
* אירענא סענדלער, האט געראטעוועט הונדערטער יידישע קינדער פון דער ווארשעווער געטא

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
פאלעניץ

קליין|300px|פאלעניץ באן סטאנציע
**פֿאַלעניץ** איז, זייט תשי"א, א באצירק פון וואווער, איינער פון די דיסטריקטן אין ווארשע, פוילן, אויפן רעכטן ברעג פונעם ווייסל. פאלעניץ איז אין דרום־מזרח ווארשע. ביז תשי"א איז פאלעניץ געווען א באזונדער דארף.
פאלעניץ, וואס געפינט זיך אין די וועלדער, איז געווען ביז דער צווייטער וועלט מלחמה א באליבטער ארט פאר זומער דאטשעס. פאלעניץ געפינט זיך אויף דער הויפט באן ליניע פון ווארשע קיין לובלין.

אין תר"ף האבן געוואוינט 1,120 יידן אין פאלעניץ.

ביי דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די דייטשע געעפנט אין פאלעניץ א יידישע געטא. אלע איינוואוינער האבן זיי געשיקט אין טרעבלינקע אלול תש"ב.

## באוואוסטע מענטשן פון פאלעניץ 
* רבי פינחס מנחם אלטער, ראש ישיבה פון "שפת אמת" און גערער רבי

קאַטעגאָריע:ווארשע
ראקי בערג

די **ראקי בערג** זענען א גרויסע בארג קייט אין מערב צפון אמעריקע. די ראקי בערג ציען זיך מער ווי 4,800 ק"מ פון צפון בריטיש קאלאמביע, אין מערב קאנאדע, ביז ניו מעקסיקא, אין דרום־מערב פאראייניגטע שטאטן. אחוץ די ראקי בערג איז דא אנדערע בארג קייטן צו מערב.

[קליין|x150px|[עלבערט בארג, אין קאלאראדא, איז דער העכסטער שפיץ אין די ראקי בערג.]]
די ברייט פון די ראקי בערג איז פון 110 ביז 480 ק"מ.

די ראקי בערג זענען א וויכטיקער וואוין פאר פארשידענע בעלי חיים, ווי למשל וואפיטיס, לאסן, מוילאייזל הערשן, ווייסוויידל הערשן, אנטילאפעס, קאנאדישע שאף, שווארצער בערן, גריזלי בערן, קאיאטן, ווילדע קעץ און פרעסערס,

קאַטעגאָריע:בערג
קאַטעגאָריע:קאנאדע
קאַטעגאָריע:פאראייניגטע שטאטן
גאטפריד ווילהעלם לייבניץ

קליין|גאטפריד ווילהעלם לייבניץ
**גאטפֿריד ווילהעלם (פֿאן) לייבניץ** (; 1טן יולי 1646 - 14טן נאוועמבער 1716) איז געווען א דייטשער פילאסאף און מאטעמאטיקער. ער האט געשריבען אויף לאטיין, פראנצויזיש און דייטשיש. 

לייבניץ פארנעמט א פראמינענטן ארט אין דער היסטאריע פון מאטעמאטיק צוליב דעם וואס ער האט אנטוויקלט דעם קאלקולוס אומאפהענגיק פון אייזיק ניוטאן, און די סימבאלן וואס לייבניץ האט איינגעפירט ניצט מען נאך היינט. ער האט ראפינירט די בינארישע סיסטעם, וואס איז דער יסוד פון כמעט אלע קאמפיוטערס. לייבניץ פארנעמט אויך א פראמינענטן ארט אין דער היסטאריע פון פילאסאפיע. ער איז געווען, צוזאמען מיט רענע דעקארט און ברוך שפינאזא, פון די גרעסטע אדוואקאטן פאר די פילאזאפיע פון ראציאנאליזם. 

לייבניץ האט אויך בייגעשטייערט אין א שיינעם אופן צו פיזיק און טעכנאלאגיע, און האט פארויסגעזען איינפאלן און באגריפן וואס זענען אויסגעטונקען הערשט אסאך שפעטער אין ביאלאגיע, מעדיצין, געאלאגיע, ווארשיינלעכקייט טעאריע, פסיכאלאגיע, פילאלאגיע און אינפארמאציע טעאריע.

## ביאגראפיע 
גאטפריד לייבניץ איז געבוירן געווארן דעם 1טן יולי 1646 אין לייפציג, זאקסן, צו זיין פאטער פרידריך לייבניץ און זיין מוטער קאטערינא שמוק. זיין פאטער איז געשטארבן ווען ער איז געווען אלט זעקס יאר. ביי 15 יאר האט ער אנגעהויבן שטודירן אין אוניווערסיטעט.

אין 1672 האט זיך לייבניץ געצויגן קיין פאריז, פראנקרייך. קורץ נאכער האט ער געטראפן דעם האלענדישן פיזיקער און מאטעמאטיקער כריסטיאן הויגנס און ער האט איינגעזען אז ער דארף שטודירן ווייטער מאטעמאטיק און פיזיק. דאס האט ער טאקע געטון, מיט הויגנס זיין מענטאר, ביז ער האט געמאכט וויכטיקע ביישטייערונגען צו ביידע טעמעס, און ער האט דערפינדן זיין ווערסיע פון דעם אינטעגראלן און דיפערענציאלן קאלקולוס.

לייבניץ איז געווען דער ערשטער צו ניצן דאס ווארט "פונקציע" אין מאטעמאטיק, און האט פארשטאנען אז מען קען לייזן א סיסטעם פון לינעארע גלייכונגען דורך דעם מאטריקס פון די קאעפיציענטן.

איינער פון זיין מערסט באקאנטע סטודענטן אין יאהאן בערנולי.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:דייטשן
קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער
קאַטעגאָריע:פילאסאפן
וואפיטי

דער **וואַפּיטי** (*Cervus canadensis*) איז איינער פון די גרעסטע זגאלן פון הערשן אין דער וועלט (נאָכן לאס) און איינער פון די גרעסטע יבשה–זויגערס אין צפון–אמעריקע און מזרח–אזיע. דער וואפּיטע איז ענלעך אויפן רויטן הערש (*Cervus elaphus*) וואָס מען געפינט אין אייראָפּע.

## רעפערענצן 
ֿ

קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
קאַטעגאָריע:צפון אמעריקע
קאַטעגאָריע:אזיע
אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך

קליין|250px|אקאדעמיע פאר דער העברעאישער שפראך
די **אקאדעמיע פאר דער העברעאישער שפראך** (אויך גערופן קורץ: "אַקאַדעמיע פאר דער שפראך" און אין קאָנטעקסט - "אַקאַדעמיע") (אין העברעאיש: האקדמיה ללשון העברית) איז "דער העכסטער אָרגאַן פון וויסנשאַפֿט פון דער העברעיִשער שפּראַך" און איז לויטן געזעץ די העכסט אינסטיטוציע פון די העברעיִש שפּראַך, 1953.

אַקאַדעמיע האלט דורך פון די העברעיִש שפּראַך קאמיטעט. זי טוט ארבעטן צו דער אַנטוויקלונג פון שפּראַך, פּונקט ווי מיר די צילן שטעלן אַרויס אין סעקשאַנז:
1. צו קאַנווין אַ קוועסטשאַנינג פון דער העברעיִש וואָקאַבולאַרי פֿאַר אַלע צייטן און שיכטן;
2. צו פאָרשן די ביניען פון די העברעיִש שפּראַך, געשיכטע און פּערמיוטיישאַנז;
3. סטרויערן די וועג די אַנטוויקלונג פון די העברעיִש שפּראַך דורך זייַן נאַטור, לויט צו די באדערפענישן און מעגלעכקייטן אין אַלע געביטן פון טעאָריע און פירונג, וואָקאַבולאַר, גראַמאַטיק, שרייבן, אויסלייג און טראַנסקריפּציע.

אפהיטן און קולטיווירן א שפראך איז אַ מאָדערן דערשיינונג, פארבונדן מיט דער העכערונג פון נאַציאָנאַליזם און די פאַרלייגן פון אַ פאָלק שטאַט. די אינספּיראַציע פֿאַר די פאַרלייגן פון די אַקאַדעמיע געקומען פון מקבילטה פֿראַנקרייַך, דער פראנצויזיש אַקאַדעמיע, וועלכע איז אויך געגרינדעט פֿאַר די פראנצויזיש און פאַסטערינג קאַנסערוויישאַן.

אָבער, רעכט צו יינציק געשיכטע פון ​​דער ייִדיש מענטשן, און די פּראָוליפעריישאַן פון פרעמד שפּראַכן צווישן די ייִדיש גלות אַרום די וועלט, און אויף די אנדערע און זייַענדיק פון די העברעיִש שפּראַך אַ הויפּט פאַקטאָר אין די געדאנקען פון ייִדיש נאַשאַנאַליזאַם, ציוניזם און די ריבערט פון ישראל זינט דער צייַט פון דער ערשטער עליה, זענען טאַסקס אַז געשטאנען פאר "צו די העברעיִש שפּראַך" און דערנאך די אַקאַדעמיע העברעיִש, גרויס און פיל ווידער ממקבילאָטיה אומות פון דער וועלט.

אין 1993 איז דער פרעזידענט פון דער אַקאַדעמיע פּראַפעסער משה בר-אשר זייַן מיטגלידער זענען 35 מיטגלידער אין דערצו צו זיי עס זענען אויך מיטגלידער פון קאַנסאַלטאַנץ און עהרע מיטגלידער.

יעדער בירגער קען פאָרלייגן אַ קשיא אָדער קלאריפיקאציע וועגן דער העברעיִשער שפּראַך אַקאַדעמיע און באַקומען אַ פאָרמאַלן ענטפער פון דער אַקאַדעמישער וועלט.

## וועבלינקען 
* די אקאדעמיע פאר דער העברעאישער שפראך 

קאַטעגאָריע:העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים
קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
קאַטעגאָריע:העברעיש
לאס

דער **לאָס** אָדער **עלענטיִער** (***Alces alces***) איז דער גרעסטער  זגאל אין דער הערש פאמיליע. מען קען דערקענען דעם לאָס מיט די בלעטעריקע הערנער פון די זכרים; אנדערע זגאלן פון הערשן האָבן צווייגיקע הערנער. לאָסן באוואוינען וועלדער אינעם צפונדיקן האלבקײַלעך אין מילדע ביז ארקטישע קלימאטן. זיי עסן וואקסונג סײַ פון דער יבשה סײַ פון וואסער. אנדערש ווי אנדערע הערשן, זענען לאָסן אָפּגעזונדערט און זיי שאפן נישט קיין סטאדעס.

די פּאָרן צײַט פון לאָסן איז אין הארבסט.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
מוילאייזל הערש

דער **מוילאייזל הערש** (***Odocoileus hemionus***) איז א  הערש אלט־געזעסן אין מערב צפון אמעריקע. דער מוילאייזל הערש נעמט זיין נאמען פון זיינע גרויסע אויערן וואס זענען ענלעך צו א מוילאייזל'ס אויערן. דער מוילאייזל הערש באוואוינט דעם ראקי בערג ראיאן פון צפון אמעריקע. אין פרילינג פאלן אראפ די הערשהערנער און גלייך הייבן זיי אן וואקסן ווידער אמאל. דער מוילאייזל הערש איז געוואוינט צו שפרינגען מער ווי לויפן.

דער מוילאייזל הערש איז הויך 100-110 צ"מ ביי די פלייצעס, און איז לאנג צויי מעטער.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
דזשאקארטא

**דזשאַקאַרטאַ** (פריער **באַטאַוויאַ**) איז די הויפטשטאט פון אינדאנעזיע און איר גרעסטע שטאט. ער געפינט זיך אויפן צפון־מערב ברעג פון דזשאווא, און האט א שטח פון 661 קוואדראט ק"מ, מיט א באפעלקערונג פון 9,580,000. דזשאַקאַרטאַ איז דער עקאנאמישער, קולטורעלער און פאליטישער צענטער פון לאנד. ער איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין דרום־מזרח אזיע, און די צענטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט. 

די שטאט איז געגרינדעט געווארן אינעם פערטן יארהונדערט, און איז געווארן א וויכטיקער האנדל פארט פארן קעניגרייך פון סונדא. זי איז געווען די הויפטשטאט פון דער האלענדישער מזרח אינדיע, מיטן נאמען "באטאוויע", און איז געבליבן די הויפטשטאט ווען אינדאנעזיע איז געווארן אומאפהענגיק אין 1945.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אינדאנעזיע
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אזיע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט אין אזיע
קינשאזע

**קינשאַזע** (פריער  און ) איז די הויפטשטאט פון און די גרעסטע שטאט אין דער דעמאקראטישער רעפובליק פון קאנגא. די שטאט געפינט זיך אויפן דרום ברעג פונעם קאנגא טייך.

קינשאזע איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין אפריקע, נאך קיירא.

## יידן אין קינשאזע 
אין 2011 האט קינשאזע א קליינע קהילה פון 150 יידן מיט א שול, א שולע און א חב"ד הויז.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:הויפטשטעט אין אפריקע
מאריטאניע

**מאריטאַניע** איז אַ לאַנד אין צפון־מערב אפריקע. די מדינה האט אומגעפער 3,500,000 איינוואוינער. די מערסטע גערעדטע שפּראַכן זענען פראנצויזיש, אַראַביש, וואָלאָף און פולאַני.

קאַטעגאָריע:צפון אפריקע
5טן יולי

**דעם 5טן יולי** איז דער 186סטער טאג פון יאר (187סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 179 טעג .

## היסטארישע געשעענישן 
* 1687 - פארעפנטלעכט דאס בוך פון אייזיק ניוטאן "מאטעמאטישע פרינציפן פון דער נאטורלעכער פילאסאפיע".
* 1811 - ווענעזועלע ווערט דאס ערשטע לאנד אין דרום אמעריקע וואס פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון שפאניע.
* 1830 - פראנקרייך אינוואדירט אלזשיר.
* 1865
** ענגלאנד מאכט א געזעץ צו באגרעניצן די גיכקייט פון פארן, דער ערשטער אין דער וועלט.
** געגרינדעט די געהיימע דינסט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 1884 - דייטשלאנד נעמט איין קאמערון.
* 1952 - וויליאם שאקלי ערפינדעט דעם טראנזיסטאר.
* 1962 - אלזשיר ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך.
* 1975 - קאפ ווערד ווערט זעלבשטענדיק פון פארטוגאל.

## געבוירן 
* 1853 - סעסיל ראדס, דרום אפריקאנער פאליטיקער און גרינדער פון ראדעזיע (געש' 1902)
* 1888 - הערבערט ספענסער גאסער, פיזיאלאג און געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע אין 1944 (געש' 1963)
* 1911 - זשארזש פאמפידו, פרעזידענט פון פראנקרייך (געש' 1974)

## געשטארבן 
* 1969 - הרב יונה שטענצל, רב אין תל אביב, גרינדער פון משנה יומית און הלכה יומית (געב' 1905)

## פייערטעג 
* אינזל פון מאן - פארלאמענט טאג (1266)
* ווענעזועלע - זעלבשטענדיקייט טאג (1811)
* אלזשיר - זעלבשטענדיקייט טאג (1962)
* קאפווערדישע אינזלען - זעלבשטענדיקייט טאג (1975)

----
* 4טן יולי - 6טן יולי
* יולי

05
ווייסוויידל הערש

דער **ווײַסוויידל הערש** (*Odocoileus virginianus*), אויך באנקאנט ווי דער **ווירזשיניע הערש**, איז א מיטלגרייס הערש אלטגעזעסן אין די  פאראייניגטע שטאטן (אחוץ פינף שטאטן), קאנאדע, מעקסיקא, צענטראלע אמעריקע, און דרום אמעריקע דרום ביז  פערו. מען האט אים אויך אריינגעברענגט אין  ניי זילאנד און א פאר לענדער אין אייראפע ווי, פינלאנד, טשעכיי, און סערביע.

דעם זגאל געפינט מען מערסטנס מזרח פון די ראקי בערג, אבער נישט אין א גרויסן טייל פון די מערב שטאטן, כולל נעוואדא, יוטא, קאליפארניע, האוואי, און אלאסקע.

דער ווײַסוויידל הערש האט נארמאל א געוויכט צווישן 57 און 237 קילאגראם, און איז לאנג צווישן 160 און 220 צענטימעטער.  זיי זענען מערסטנס ברוין, אבער אמאל גרוי אדער רויטלעך אין ווינטער און זומער. די זכרים האבן גרויסע הערשהערנער, וואס פאלן אראפ אין ווינטער.

דער ווײַסוויידל הערש לעבט געווינלעך פון צוויי ביז דריי יאר, אבער אמאל לעבן זיי מער ווי צען יאר.

זיי קענען זען נאר צוויי קאלירן, אבער נישט רויט און אראנזש.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:בעלי חיים מיט טלאען
דוד טעבלי שיף

הרב **דוד טעבֿלי שיף** (נפטר כ"ג כסלו ה'תקנ"ב) איז געווען דער רב פון דער גרויסער שול אין לאנדאן (אב"ד לאנדאן) און הויפט רב פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.

ער איז געווען א זון פון שלמה שיף. ער האט געלערנט ביים פני יהושע און ביים שב יעקב.
ער איז געווארן א מגיד אין ווין, ראש פונעם קלויז אין ווארמז און א דיין אין פראנקפורט ביי רבי אברהם אביש פראנקפורטער. אין תקכ"ו האט מען אים באשטימט רב אין דער גרויסער שול אין לאנדאן און אב"ד לאנדאן. 

ער האט געהייראט בריינלא זינצהיים, און זיי האבן געהאט איין זון, משה. זיין ווייב איז נפטר געווארן א קורצע צייט נאך ווען זיי זענען אנגעקומען אין לאנדאן.

הרב שיף איז נפטר געווארן כ"ג כסלו תקנ"ב, און ער ליגט אין דעם אלטן אשכנזישן בית עולם אינעם איסט ענד פון לאנדאן.

צווישן זיינע תלמידים איז געווען הרב נתן אדלער פון פראנקפורט.
זיין זון משה שיף האט ארויסגעגעבן א טייל פון זיינע תשובות, חידושים און דרשות מיטן נאמען "לשון הזהב", געדרוקט צום ערשטן מאל אין אפנבאך, תקפ"ב. דאס ספר איז איבערגעדרוקט געווארן אין תשנ"ז.

## וועבלינקען 
*

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ענגלישע רבנים
קאַטעגאָריע:הויפט רבנים
קאלקאטא

[250px|קליין|קאלקוטא פארט אין 1945. קאלקוטא איז געווען א וויכטיקער פארט בשעת דער [צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]]
**קאלקאַטאַ** ( , ), פריער **קאַלקוטאַ**, איז די הויפטשטאט פון דעם אינדישן שטאט  מערב בענגאל. די שטאט געפינט זיך אויפן מזרח ברעג פונעם הוגלי טייך, און איז געווען די קאמערציעלע הויפטשטאט פון מזרח אינדיע. עס באדעקט א שטח פון 1,480 קוואדראט ק"מ. די שטאט האט 4.5 מיליאן איינוואוינער. 

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:שטעט אין אינדיע
קאַטעגאָריע:פארט שטעט
בריק

[קליין|250px|די [גאלדן געיט בריק|גאלדענער טויער בריק אין סאן פראנסיסקא]]
[קליין|250px|די [סטרונעס בריק אין ירושלים אויף וואס דער טראמוויי פארט]]
א **בריק** איז א סטרוקטור וואס מ'בויט כדי מ'זאל קענען אריבערגיין א פיזישן אפהאלט ווי למשל א קערפער פון וואסער, טאל, אדער שאסיי. עס זענען פאראן פארשידענע מוסטערן פון בריקן לויט דער פונקציע פון דער בריק, דער באדן וואו מען בויט, די מאטריאלן מיט וואס מען מאכט די בריק און וויפיל געלט מ'האט פאר דעם צוועק.

טעקע:Bosporus Bridge from Ortaköy 02.JPG|באָספּאָרוס בריק
טעקע:Pont du Gard FRA 001.jpg|פּאָנט דו גאַרד
טעקע:Pont mycénien de Kazarma 2.jpg|מיסענאַעאַן אַרקאַדיקאָ בריק אָדער בריק אין קאַזאַרמאַ,
טעקע:Eleutherna Bridge, Crete, Greece. Pic 01.jpg|עלעוטהערנאַ בריק
טעקע:Ancient Roman bridge near Dolen Bulgaria.jpg|אלטע רוימישע בריק
טעקע:Sydney Harbour Bridge from Circular Quay.jpg|סידני האַרבאָור בריק
טעקע:The world's first iron bridge.jpg|די אײַזן בריק
טעקע:Su kemeri (yakın).JPG|אַקוועדוקט פון וואַלענס

א בריק קען זיין פאר מענטשן אדער בעלי חיים אריבערגיין צופיס, פאר אויטאמאבילן אדער באנען אריבערצופארן.

## קאנסטרוקציע 
### באלקנבריק 
### בויגנבריק 
א בויגנבריק איז געבויט אין דער פארעם פון א בויגן.
סטרונעס בריק

[קליין|250px|די סטרונעס בריק אין [ירושלים]]
די **סטרונעס בריק** איז א הענגבריק אין ירושלים געבויט פארן טראמוויי אריבערצופארן די שטארק באשעפטיקע גאסן ביים אריינגאנג צו דער שטאט. אויך איז דא א וועג פאר מענטשן צו ניצן די בריק.

## היסטאריע 
כדי צו בויען די רויטע ליניע פונעם טראמוויי איז געווען נייטיק צו לייזן דעם פראבלעם פון באהעפטן די יפו גאס מיט הערצל בולוואר ביים אריינגאנג צו ירושלים. צוליב דער גרויסער פארקער אין דעם געגנט איז נישט מעגלעך אז דער טראמוויי זאל גיין דורך די גאסן אין דעם ארט, און אויך צו בויען די טראמוויי אונטער די גאסן וואלט געשטערט די פארקער אין אן אומאפגענומענען אופן. צום סוף, טראץ דער געגנשאפט פון די לאקאלע איינוואוינער, האט מען באשלאסן אז דער טראמוויי וועט אריבערגיין א בריק. די בריק האט געפלאנעוועט דעם שפאנישן ארכיטעקט סאנטיאגא קאלטראווא אלס די סטרונעס בריק. אינמיטן דער בריק איז א זייל פון שטאל הויך 130 מעטער, פון וואס ציען זיך 66 סטרונעס וואס האלטן אויף די בריק. די בריק האט א באדעקטן שטעג פאר פוסגייער. די סטרוקטור איז כולל א בריק פאר פוסגייער, מיט א גלעזערנער וואנט.

אין אפריל 2007  האט מען געלייגט דעם ערשטן טייל פון דער בריק. דעם 25סטן יוני 2008 האט מען געווידמעט די בריק פאר פוסגייער. אנהייב אפריל 2009 האט מען געענדיגט די ארבעט פון בויען די בריק און מען האט זי איבערגעגעבן צו דער סיטיפאס פירמע וואס האט געבויט די טראמוויי ליניע.

קאַטעגאָריע:בריקן
קאַטעגאָריע:ירושלים
פארגא

**פֿאַרגא** איז די גרעסטע שטאט אינעם שטאַט צפון דעקאטע אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. די שטאט געפינט זיך נאנט צום גרענעץ פון צפון דעקאטע און מינעסאטע.

## Galerie photographique 

050@Broadway and Main.JPG|Centre-ville de Fargo
Fargo Theater.jpg|Le Fargo Theater
2009-0522-FargoCivicCenter.JPG|Civic Center

File:Fargo_ND_Downtown_overview.jpg

File:Broadway_Downtown_Fargo,_North_Dakota.jpg

קאַטעגאָריע:שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע
וואצלאוו האוועל

קליין|250px|פארטרעט פון וואצלאוו האוועל 2008
**וואַצלאַוו האַוועל** ( ; 5טן אקטאבער 1936  18טן דעצעמבער 2011), איז געווען א טשעכישער  דראמאטורג, עסייאיסט און פאליטיקער. ער איז געווען דער צענטער און לעצטער פרעזידענט פון  טשעכאסלאוואקיי (1989–1992). דערנאך איז ער געווארן דער ערשטער פרעזידענט פון טשעכיי (1993–2003). ער האט געשריבן מער ווי צוואנציג פארשטעלונגען און אסאך נישט־בעלעסטריסטיק ווערק, וואס מ'האט איבערגעזעצט אין פארשידענע שפראכן.

קאַטעגאָריע:טשעכן
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
קאַטעגאָריע:פרעזידענטן פון טשעכאסלאוואקיי
קאַטעגאָריע:פרעזידענטן פון טשעכיי