open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
י"ח שבט

די טעג ווען י"ח שבט קען געפאלן זענען:

## געבוירן
* ה'תרפ"ד - הרב חיים דוד הלוי, הויפט רב פון תל אביב אין די יארן ה'תשל"ג-ה'תשנ"ח (נפטר ה'תשנ"ח)

## יארצייטן 
* ה'תרפ"ג - רבי שלום יוסף פרידמאן פון טשערנאוויץ (געב' תרל"ט)
סיקריקין

די **סיקריקין**, באקאנט אין דער תלמוד אלץ "בריונים", ווערן אנגעוויזן דורך היסטאריקער אלץ איינע פון די פריעסטע ביישפילן פון טעראריסטן. ווי יוסיפון געבט אן אין זיינע ביכער פון דעם תקופה, זענען די סיקריקין געווען פאנאטישע רעליגיעזע אידן וואס האבן גע'הרג'עט מענטשן אין מארק מיט באהאלטענע מעסערס (סיקַר) אויף זייער קערפער אויף צו טעראריזירן די נישט-גלויביגע און די וואס האבן געשטיצט די רוימישע געצנדינערישע הערשער.

אויך האבן זיי גע'הרג'עט יונתן כהן גדול (ווארשיינליך פון די צדוקים), וועמען זיי האבן באשולדיגט אין האבן נאנטע באציאונגען מיט די רומיים, און אויך אונטירגעצינדען די מאגאזינען פון שפייז בכדי צו ווארפן א שרעק און צווינגען דעם המון עם צו קעמפפן אנטקעגן די רומיים.

ווי דער תלמוד דערציילט, האט אפילו דער תנא ר' יוחנן בן זכאי זיך פון זיי געשראקן, און האט זיך געדארפט מאכן ווי א טויטער בכדי זיך ארויס צו שמוגלען צו רעדן מיט די רומיים.

## סיקריקין היינט
קאטעגאריע:אידישע היסטאריע
קאטעגאריע:תקופת בית שני
קאטעגאריע:טעראר
בהמה

**בהמה** זענען די סארטן בעלי חי וואס זענען נישט ווילד ווי א חיה אזוי אז מען קען זיי אויפציען אן קיין סכנה פאר די מענטשן. 

און נישט אינטילעקטואלע באשעפענישן ווי א מענטש, אזוי אז מען נוצט זיי פאר די מענטשן.

עס איז געוויינליך א קי שאף, אקס און אזוי ווייטער. 

עס ווערט אויך גענוצט אויף מענטשען וואס פירן זיך אזוי אויף.

מען מאכט פון זיי:
# פלייש צו עסן. 
# מילך צו טרונקן
# וואל צו ווארעמען.
# פארמעט פאר ספרי תורה.
# לעדער פאר שיך. וכו' וכו'
**בהמה דקה**:
**בהמה גסה**:

*
ה'תרל"ה

## קאלענדאר
## געשעענישן
* מאה שערים א פרומע געגנט אין צענטער פון ירושלים איז געגרינדעט געווארן.

## געבוירן
* ווינסטאן טשערטשיל פרעמיער מיניסטער פון גרויסבריטאניע איז געבוירן.

## נפטר געווארן
* כ"ז אדר א' – הרב יוסף שאול  נאטאנזאן, אב"ד לעמבערג און מחבר פון *שואל ומשיב* (געב' תק"ע)
י"ד שבט

## געבוירן
* ה'תשי"א ー הרב יוסף העכט, אשכנזישער ראב"ד פון אילת, און א מיטגליד פון דער ראבינער הויף פון חב"ד
*ה'תש"א ー אברהם הירשזאן, פינאנץ מיניסטער און כנסת דעפוטאט פון דער קדימה פארטיי
*ה'תרכ"ז ー רבי אליעזר דוד גרינוואלד, צעלעמער רב, מחבר פון ספר קרן לדוד (נפטר ה'תרפ"ח)
* ה'תרמ"ח ー הרב ירחמיאל אליהו באטשקא, גרידינער פון דער עץ חיים ישיבה אין מאנטרע, שווייץ
*ה'תש"ט ー יורם שעפטל, ישראלישער אדוואקאט

## יארצייטן 
* ה'תצ"ח ー יאזעף זיסקינד אפנהיימר, "ייד זיס", יידישער באנקירער (דערמארדעט)
* ה'תקי"ד ー רבי יעקב יהושע פאלק, פון די גרויסע אחרונים, מחבר פונעם ספר "פני יהושע" אויף ש"ס
* ה'תרנ"ד ー רבי יחיאל פון אלעקסאנדער (דאנציגער) דער "אלטער רבי פון אלעקסאנדער"
* ה'תשס"ה ー הרב דניאל פריש, מחבר פון **מתוק מדבש** אויפן זוהר פון רבי שמעון בר יוחאי
*ה'תרצ"ב ー רבי יצחק אביחצירא (דער ערשטער), רב און מקובל פון דער משפחה אבוחצירא, דער יינגסטער זון פון רבי יעקב אבוחצירא און מחבר פון פיוט אעופה אשכונה (געבוירן ה'תרצ"ח) 
*ה'תרע"ט ー ראָזא לוקסעמבורג, פּויליש-דײַטש-ייִדישע רעוואָלוציאָנערין (געבוירן תרי״א)
*ה'תש"ב ー הרב חכם יצחק נח, רב און פאטער פון א הויף פון אידישע קהילות אין קורדיסטאן, און רב פון מושב אלקוש אין גליל (געבוירן ה'תש"ח)
*ה'תש"ג ー הרב אריה משה אליהו קאפלאן, אן ארטאדאקסישער יידיש-אמעריקאנער רב וועלכער האט זיך באהאנדלט מיט דער פארבינדונג צווישן קלערן און יידישקייט (געבוירן תרפ"ג)
*תשכ"ט ー מיכל ניב, ראדיא פארזיכערין
1874

## געשעענישן 
*
## געבוירן 
* 15טן פעברואר - ערנעסט שאקלטאן, אירישער אויספארשער (געש' 1922)
* 25סטן מערץ -  זבולון קווארטין, חזן (נפ' 1952)
* 25סטן אפריל - גוליעלמא מארקאני, איטאליענישער אינזשעניר, אנטוויקלער פון ראדיא, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק (געש' 1937)
* 10טן אויגוסט - הערבערט קלארק האווער, 31סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1964)
* 27סטן נאוועמבער - חיים ווייצמאן, ערשטער פרעזידענט פון ישראל (נפ' 1952)
* 30סטן נאוועמבער - ווינסטאן טשערטשיל, פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך (געש' 1956)

## געשטארבן 
*
נ נח נחמ נחמן מאומן

left|thumb|250px|ר' ישראל בער אדעסער
left|thumb|250px|דער תוכן פונעם צעטל
**נַ נַחְ נַחְמָ נַחְמָן מְאוּמַן** איז געשטאנען אין דעם צעטל וואס ר' ישראל בער אדעסער האט באקומען פון ר' נחמן מברסלב וואס איז שוין דאן נפטר געווען. ר' ישראל בער האט געהאלטן אז דאס צעטל איז אמת געשיקט געווארן פון ר' נחמן, ווייל אין צעטל איז געשטאנען א סימן "י"ז בתמוז יאמרו שאינך מתענה", און ר' ישראל האט טאקע אין יענעם יאר נישט געפאסט אין דעם טאג און לויט ווי ער דערציילט האט קיינער נישט געוווסט דערפון.

ר' ישראל בער פארציילט אין זיינע זכרונות, אז אין דעם טאג י"ז בתמוז האט ער זיך געשפירט שוואך, דעריבער האט ער געגעסן, אבער נאכן עסן האט עס איהם זייער וויי געטוהן פאר וואס ער האט געגעסן שבעה עשר בתמוז. ער איז אריין אין זיין צימער אין בית המדרש ביים קבר פון רבי מאיר בעל הנס אין טבריה ער האט קיינעם נישט געזעהן דארט, ער האט אויפגמאכט די ספר ליקוטי הלכות און האט זייער געוויינט ער האט זיך מתוודה געווען פאר השי"ת און געבעטן מחילה דערפאר פארוואס ער האט געגעסן, האט ער געטראפן אין דעם ספר דעם פתקא. דאס אלעס פארציילט ר' ישראל בער און זיינע קונטרסים.

די סלאנימער חסידים זאגן אז דער סלאנימער חסיד ר' יואל אשכנזי האט פארציילט אז ער איז געווען דעמאלט'ס אין ווייבער שוהל, און זעהנדיג דעם צער פון דעם יונגען בחור, האט ער עס איהם געשריבן און אראפ געלייגט אויפן ספר. אבער ר׳ יואל אשכנזי האט גארנישט געוויסט וועגן ברסלב, און אינעם צעטל ווערט אראפגעברענגט סודות וואס ר׳ יואל האט נישט געוויסט פון.

ר' ישראל וואס האט געוווּסט אז די וועלט וועט נישט גלויבן אינעם צעטל, האט עס נישט מגלה געווען פארן המון־עם, אבער אין זיינע לעצטע יארן האט ער עס יא מגלה געווען. 

אנדערש ווי די וועלט מיינט, האט ר' ישראל יא געזאגט אז עס איז א סגולה פאר אלע ישועות צו זאגן דער זאץ "נ נח נחמ נחמן מאומן".

ר׳ ישראל האט געזאגט אז רבינו נחמן אנטפלעקט אינעם צעטל אז ״נַ נַחְ נַחְמָ נַחְמָן מְאוּמַן״ איז די ליד פונעם גאולה.

ר' משה פיינשטיין האט געשריבן אן הסכמה אויף דעם צעטיל "והוא דבר נפלא..."

* דאס צעטל איז געשריבן געווארן מיט כתב דפוס און כתב רש"י געמישט.
* דאס ווארט "לרדת אליך" איז שיף צו אנווייזן זיין דערנידערטע צושטאַנד (פון אויספֿאַסטן שבעה עשר בתמוז)
* לויטן אר"י הקדוש איז דער מלאך פצפצי"ה ממונה אויף תקיעת שופר.

## אינהאַלט פֿונעם צעטל 
עס איז מיר זייער שווער־געווען אַראָפקומען צו דיר, מײַן טײַערער תלמיד, צו דיר זאָגן, אַז, איך האָב זײער הנאה געהאַט פֿון דײַן גאָטעסדינסט, און אויף דיר האָב איך געזאָגט "מײַן פֿײַערל וועט טליען ביז משיח וועט קומען" זיי שטאַרק און דרײַסט מיט דײַן גאָטעסדינסט. **נ נח נחמ נחמן מאומן.** און מיט דעם וועל איך דיר אַנטפלעקן אַ סוד און דאָס איז איבערגעפֿולט טריט בײַ טריט (פצפציה), און מיט שטאַרק דינסט וועסטו דאָס פֿאַרשטיין. און אַ צייכונג: י"ז בתמוז וועט מען זאָגן אַז דו פֿאַסט נישט.
----
איינער פון ר' ישראל'ס תלמידים האט געגיבן זיין קינד דעם נאמען "נ נח נחמ נחמן מאומן".

קאַטעגאָריע:ברסלב
קאַטעגאָריע:סגולות
דעמאגראפיע

לינקס|קליין|250px|א וועלט מאפע באצייכנט די באפעלקערונג
**דעמאגראפיע** איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט די באפעלקערונג פון דעם ערד פלאנעט אדער פון געוויסע פעלקער, איר וואוקס אין היסטאריע און אין איר צוקונפט. זי איז כולל די שטודיע פון ענדערונגען אין דער באפעלקערונע דורך געבורט. טויט, עלטערן און וואנדערן.

## היסטאריע 
ביים ענדע פון דעם 19טן י"ה ווען די טעכנאלאגיע האט זיך זייער אנטוויקלט האבן זיך די מענטשן געמערט זייער דראסטיש. צ.ב.ש. אין יאר 1800 האבן געלעבט אין אייראפע ארום 180 מיליאן מענטשן, און אין יאר 1900 האט די צאל געשטיגן צו 400 מיליאן. די סיבה דערוועגן איז אלס די אנטוויקלונג פון דער טעכנאלאגיע וואס האט באזארגט מער עסנווארג פאר די מענטשן אלס די לייכטע טראנספארט, און אויך האט זיך די מעדיצין זייער אנטוויקלט, און עס איז פארמיידנט געווארן פילע שווערע קראנקייטן.

אויך האבן זיך פילע מענטשן אריבער געצויגן פון די דערפער צו די גרויסע שטעט, אלס דעם וואס דער עיקר ארבייט איז אריבער פון די פארמערס צו גרויסע פאבריקן אין די שטעט.

אלץ די גרויסע איינגעניש וואס איז געווארן אין אייראפע, האבן זיך מאסן מענטשן אריבערגעצויגן צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, ארגענטינע, קאנאדע בראזיל און נאך, מיטן צוועק צו טרעפן ארבעט אין די אנגעקומענע לענדער. אויך די יידן איבערהויפט די ארימעלייט האבן זיך אריבערגעצויגן צו די דערמאנטע לענדער און א קליין טייל אויך צו ארץ ישראל (זעט אויך די ערשטע אימיגראציע).

קאַטעגאָריע:וויסנשאפט
קאַטעגאָריע:געאגראפיע
*
ה'תשי"א

## קאלענדאר
## געשעענישן
* גאמאל אבדעל נאצער - ווערט פרעזידענט פון עגיפטן.

## געבוירן
## נפטר געווארן
סאבינע ליברעכט

**סאבינע ליברעכט** (; געבוירן 13טן יאנואר 1948) איז א ישראלישע שרייבערין. 

זי איז געבוירן 1948 סאבינע סאסנאווסקי אין מינכן, דייטשלאנד. אין יאר ה'תשי"א (1950) איז זי ארויף קיין ישראל. איר ערשטע בוך "תפוחים מן המדבר" איז דערשינען געווארן אין יאר ה'תשמ"ו ; 1986 ווען זי איז געווען 37 יאר אלט. און דאס בוך האט באקומען אן אלטערמאן באלוין.

ליברעכט
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
שופר

left|thumb|250px|אן אשכנייזישער שופר
**שופר** איז א הארן פון א ווידער מיט וואס מען איז מקיים די מצוה פון תקיעת שופר אום ראש השנה. אויך פירט מען זיך צו בלאזן דערמיט יעדן אינדערפרי אין חודש אלול (אויסער ערב ר"ה) כדי צו ערוועקן דאס הארץ צו תשובה, און אויך צו זיך איינגעוואוינען אויף ראש השנה.

אויך יום כיפור בלאזט מען שופר נאך נעילה.

אין די צייטן ווען יובל איז נוהג געווען, האט מען געבלאזן שופר יום כיפור פון יובל אלס סימן פון באפרייען די עבדים.

## כאראקטורן
א שופר איז געמאכט פון א הארן פון א ווידער. מען ווייקט עס אויס און מען רייניגט עס אויס פון אינווייניג.

געוואנדן לויטן פארעם פונעם שופר קען עס זיין שווערער אדער גרינגער צו בלאזן.

## הלכות
א שופר וואס איז געשפאלטן אין די לענג איז פסול.

א שופר וואס מ'טשעפעט צו סיי וועלכע מאטריאל ביים פּיסק איז פּסול ווייל עס פארענדערט די קול.

## בלאזן
צו בלאזן א שופר דריקט מען דעם שמאלן זייט פונעם שופר צום מויל און מען קאנצענטרירט די גאנצע בלאז-קראפט אינעם שופר.

## וועבלינקען
ווידעא: הערט זיך צו צום קול שופר .

* מען בלאזט שופר ביי א קאנצערט

קאטעגאריע:ראש השנה
קאַטעגאָריע:תשמישי קדושה
פירצה

**פירצה** איז ווען פרומע אידן טוען נאכלאזן אויף א געוויסן געביט אין אידישקייט אויף א מאסן פארנעם.

צום ביישפיל, די וואס האלטן אז די בעוועגונג פון די ציונים אין די גרינדונג פון א אידישע לאנד איז קעגן די תורה'דיגע געזעצן, איז עס **פירצה**, ווייל עס איז געטאן געווארן מיט מאסן פרומע אידן.

די וואס טוען פראטעסטירן קעגן א פירצה ווערן אנגערופן קנאים.
קאַטעגאָריע:יידישקייט
קאַטעגאָריע:מוסר
מילכיגס

**מילכיג**'ס איז א אויסדריק אויף פראדוקטן וואס ווערן פראדוצירט פון מילך וואס ווערט געמאלקן פון א קו און דאס ווערט אויסגעארבעט אויף פארשידענע ערליי עסן, ווי פאלגענד:

צום אלעם ערשטן מילך,

פוטער,

קעז ,

קרעם ,

יאגארט ,

אזוי אויך איז דא אסאך פראדוקטען וואס ווערט דערינען אריינגעמישט מילך ווי צום ביישפיל: שאקאלאד, אייז קרעם, און נאך...,

ווי ספעציעליסטן געבן אן איז מילכיג'ס א 'מוז' פאר יעדן מענטש יעדן איינציגער טאג, ווייל דאס ענטהאלט אין זיך א גאר גרויסע פראצענט פון ווייטעמונען און פראטין, אין אמעריקא ווערט דאס געגעסן דורכאויס דעם טאג פאר פרישטאג און מיטאג (און פאר נאכטמאל פליישיגס) און אין אייראפע ווערט דאס געגעסן פאר פרישטאג און נאכטמאל (און פאר מיטאג פליישיגס),

היינטצוטאג'ס איז מילכיג'ס א גרויסע אינדארסטריע הויפזענדליך חלב ישראל
קאַטעגאָריע:עסנווארג
יוסף וואלדמאן

**יוסף וואלדמאן** איז א סאטמארער דיסידענט פירער און שלום אקטיוויסט אין קרית יואל. ער שטאמט פון א באוואוסטער סאטמארער משפחה. זיין טאטע ר' אליעזר איז געווען א מגיד שיעור אין דער קהילה.

## היסטאריע
נאך דער טראנזיציע אין סאטמאר ווען דער ערשטער סאטמארער רבי איז אוועק האט זיך באשאפן אן אויפשטאנד באוועגונג אינערהאלב סאטמאר וואס האבן געשטעלט אפאזיציע צו דער נייער סאטמארער רביסטעווע.

ר' יוסף האט זיך צוגעשטעלט צו דער  אפעזיציע נאכן אום ערפאלגרייכן קאנדידירן פאר קרית יואל שולע קאמיטעט ארום תשמ"ט ווי ער האט אנגעצויגן קנאפע זיבן הונדערט שטימען, וואס ער האט באקומען פון אממייסטענס, אפזיציאנערן אינערהאלב דעם סאטמאר שטעטל קרית יואל.

יוסף האט גענומען א מיסיע צוריקצוהאלטן צו בקרידיווען די אפאזיציע מיטגלידער דורך גרינדען און אנפירן דאס ארגאניזאציע "קאמיטע פאר וואוילזיין קרית יואל",

יוסף'ס קינדער זענען ארויס געשיקט געווארן פון די אפיציעלע סאטמארער אינסטוטוציעס וואס ער האט פרובירט צו באקעמפן מיט ציין און נעגל, ער האט גערופן דאן קרית יואל רב און קהלה צום אלגעמיינעם געריכט.

דאן האבן סאטמאר קהלה אים באצייכנט אלס "מסור" וויבאלד דער ריכטער האט פארלאנגט די פערזענליכע ערשיינונג פון קרית יואל רב ווען ער האט ביים אורטייל זיך געזייטיגט צו ר' יוסף.

צענדליגע מאסן דעמאנסטראנטן פלעגן זיך אפט ארגאניזירן ביי ר' יוסף'ס הויז טיילמאל איבערלאזענדיג וואנדאלן ווי פארברענטע אויטאמאבילן און דאס גלייכן, כהיום האבן שוין אסאך פון די דעמאלטסדיגע אינגווארג אים גערופן בעטן מחילה פארן אים רודפ'ן.

ר' יוסף האט מיטגעטיילט צו דער אלגעמיינער פרעסע אלץ וואס קומט פאר אין דעם חסידישן שטעטל קרית יואל, גאר שטארק האט ער פארשעמט סאטמאר ווען ער האט עקלערט פאר גאר פראמינענטן נייעס אגענטור אז רבי אהרן'ס פירערשאפט איז א דוגמה צום כומעיני דער רעליגעזע פירער אין איראן.

## וועבלינקען
* א גוגל ווידעא פון איין טייל, ווי ער רעדט אויף 60 מינוט טעלעוויזיע פראגראם.
* כל העולם כולו ארונישער הייד פארק פארום קאלעקטירט אלע זיינע סטעימענטס קעגן ברך משה און סאטמאר פירערשאפט. http://hydepark.hevre.co.il/topic.asp?whichpage=2&topic_id=2067026 

קאַטעגאָריע:אידישע קאנטראווערסיעס
קאַטעגאָריע:סאטמאר
קאַטעגאָריע:קרית יואל
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אויוון

קליין|250px|אויוון
אן **אויוון** איז א פארמאכט ארט וואס דערונען טוט מען באקן בראטן א.ד.ג פארשידענע עסנווארג. דאס איז אין מערהייט (היינט צו טאג'ס) א צוזאמשטעל פון פיר אייזערנע ווענט און פון הונטען ברענן א פייער און דאס טוט עס דערווארעמען, אין די אלט פארצייטישע וועלט פלעגט דאס זיין געמאכט פון ציגל און מען האט פון הונטען אריין געלייגט האלץ און דאס אנגעצונדן און אזוי באקן אדער דערווארעמען די שטוב ווינטער.

היינט זענען רוב אויוונס געהייצט מיט גאז אדער עלעקטריע.

File:Toaster oven.jpg
File:Lehmbackofen.jpg
File:Tatakua.jpg
File:PompeiiOven.JPG

  

קאַטעגאָריע:קיך ווערקצייג
תולדות אברהם יצחק

[ממוזער|250px|שמחת בית השואבה סוכות [ה'תש"ע פון תולדות אברהם יצחק מאה שערים ירושלים - 2010 (זען שפּיץ צייכן)]]
[קליין|250px|די [שול פֿון "תולדות אברהם יצחק" אין בית שמש]]**תולדות אברהם יצחק** איז א חסידישער ירושלימער הויף וועלכע געהערט צום יישוב הישן און צו דער עדה החרדית.

## געשיכטע און כאראקטערן פונעם הויף
דער הויף איז געגרינדעט געווארן אין תשנ"ז דורך די וואס האבן זיך אפגעטיילט פון תולדות אהרן נאך דער פטירה פון זייער רבין רבי אברהם יצחק קאהן און געקרוינט זיין עלטערן זון רבי שמואל יעקב קאהן פאר זייער רבי. דער הויף באשטייט היינט צו טאגס פון 650 משפחות און הויפטקווארטירט אין דער מאה שערים געגנט אין ירושלים דארט וואו עס וואוינען די מערהייט פון די חסידים. דער צווייטער הויפט צענטער פון תולדות אברהם יצחק געפינט זיך אין בית שמש. אויכעט זענען דא אנדערע פיליאלען פון דעם הויף אין ביתר עילית, מאנסי, קרית יואל, בארא פארק,וויליאמסבורג און לאנדאן. לעצטנס האט זיך געעפנט אויכעט א קליינער שטיבל אין בני ברק.

דורך די פארלויפענע יארן האבן זיך מצרף געווען צו דער חסידות אויכעט אזעלכע וואס קומען פון אנדערע הויפן, און הויפטזעכטלעך פון אונגארישע הויפן. די ארץ ישראל'דיגע חסידים וואס שטאמען אפ אריגינעל פון דער מוטער חסידות פירן זיך לויט די תקנות און גייען אנגעטוהן מיט דעם גאנצן ירושלימער לבוש, סיי מענער און סיי פרויען. די מענער גייען מיט געשטרייפענע קאפטאנעס, האלבע הויזן מיט לאנגע זאקן (אינמיטן דער וואך שווארצע און שבת און יום טוב גייען זיי מיט ווייסע), ווייסע יארמולקע, און טראגען א שטריימל פון דער בר מצווה. די פרויען שערן זיך אפ אינגאנצן די האר פונעם קאפ נאך דער חתונה (אזוי ווי ס'איז אנגענומען ביי חסידישע הויפן אפשטאמיג פון אונגארן, גאליציע און ראמעניע) טראגען א שווארץ טיכל, מיט ברייטע און נישט רעש'נדיגע קאלירטע קליידער און דיקע שווארצע שטרימף, אזוי ווי עס שטייט אין ספר התקנות וואס איז געשריבן געווארן דורך רבי אהרן ראטה.

אנדערעש ווי תולדות אהרן וואס רעכנט זיך מער אלס א חבורה ווי א חסידות, תולדות אברהם יצחק איז אויסגעשטעלט מער ווי א חסידות. זיי לייגן א שטארקן דגש אויף אהבת ישראל און שבת. 

היינט צי טאגס איז שוין תולדות אברהם יצחק מער וויזניץ ווי תולדות אהרן 

צווישן די מער בארימטע חסידים פון תולדות אברהם יצחק זענען געווען דער פוסק און מיטגליד פון בד"ץ פון עדה החרדית, רבי מאיר בראנדסדארפער, דער מקובל און בעל מחבר ספר "מתוק מדבש" על הזוהר הקדוש, רבי דניאל פריש און דער סופר סת"ם רבי מנחם דאווידאוויטש.
קעז

left|thumb|250px|א נארהאפטיגע טאץ מיט כלערעליי קעזן
**קעז** איז אן עסנווארג וואס ווערט פראדוצירט פון אויסגעטריקענטן/אויסגעארבעטן מילך פון א קו, שאף אדער א ציג.

עס זענען פארהאנען עטליכע ערליי פארמאטן אין קעז, ווייכע קעז (ווייס) און געלע קעז. 

קאטעדש קעז (דאס איז מער פליסיג)

אמעריקאנער קעז טשיז (וואס איז מער פארטריקנט)

קעז ווערט געמאכט פון מילך וואס ווערט גערונען דורך אריינלייגן רענעט (א פראדוקט וואסט אנטהאלט ענזימען, געמאכט פונעם פערטן מאגן פון א בהמה) וואס שיידט אפ די סראוועטקע. 

מען קען עסן קעז אזוי ווי עס איז, שמירן אויף ברויט אדער עסן אין א סאנדוויטש, אדער קאכן.

## היסטאריע 
## עטימאלאגיע 
דאס ווארט **קעז** ענלעך צו *Käse* (דייטש), *Cheese* (ענגליש),  *Queso* (שפאניש), וואס שטאמען פון לאטייניש caseus *קאַזעאוס*.

*
קאקא קאלע

קליין|150px|דער באקאנטער סימבאל פון קאקא-קאלע
[קליין|קאָקאַ-קאָלאַ באַטלינג פאַבריק. יאנואר 8, 1941, [מאנטרעאל, קאנאדע.]]

**קאקא-קאלע** (ענגליש: *Coca-Cola*) איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס פארבריצירט זיסע קארבינירטע געטראנקען, די מערסטע פאפולערע איז זייער קאלע סאדע, מ'רופט עס אין קורצן **"קאק"** עס איז א זיסער טונקעלער געטראנק געמאכט מיט קארמאליזירטע צוקער און קאפעין. 

די פירמע איז הויפטקווארטירט אין אטלאנטא, דזשארדזיע.

זייער אנדערע געטראנקען זענען:
* ספרייט
* סאנקיסט

און ארץ ישראל האט עס א הכשר פון הרב משה לאנדא פון בני ברק.

מען האט געמאכט קאקא־קאלע צום ערשטן מאל דעם 8טן מיי 1866.

## וועבלינקען 
וויפל צוקער האט א קען סאדא? א ווידעא קליפ געט אייך די שוידערליכע ענטפער: 7 און האלב טיי לעפעלעך... http://video.google.com/videoplay?docid=-2156528875761294002&sourceid=docidfeed&hl=en-CA

קאַטעגאָריע:געטראנקען
אלבאם

אן **אַלבאָם** מיינט געוויינלעך א מוזיק אלבאם, וואס איז א זאמלונג פון שטיקלעך מוזיק, אפטמאל געזאנגען.

ווען די ערשטע פלאטעס זענען ארויסגעקומען, זענען נישט געווען גענוג גרויס פאר א לאנגן שטיק מוזיק. דערפאר האט מען געדארפט רעקארדירן עטלעכע פלאטעס פאר א גאנצער פיעסע. ד"ה די מוזיק איז געווען רעקארדירט אויף אן אלבאם פון פלאטעס. היינט ניצט מען דאס ווארט אלבאם אויך פאר איין פלאטע אדער סידי וואס אנטהאלט עטלעכע טראקן מוזיק וואס האבן א שייכות צוזאמען.

## זעט אויך 
* קאסעטע
* פאטיפאן פלאטע
* סידי
* די ווי די
* MP3
* בילדער אלבאם

*
קאַטעגאָריע:מוזיק
אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו

left|thumb|250px|זיין געזיכט
**אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו** (29סטן יאנואר 1860 - 15טן יולי 1904) איז געווען א באווסטער רוסישער שרייבער און דראמאטיקער ביי דער ענדע פון דעם 18טן יארהונדערט. ער האט געשריבן קורצע געשיכטעס.

טשעכאוו ווערט גערעכנט װי אײנער פון די ערשטע װאָס שרייבן מיט דעם מאדערנעם סטיל פון אויפבויען א כאראקטער און זיך קאנצענטרירן כמעט אינגאנצן אויף פסיכאלאגישע עלעמענטן, ווי איידער אױפֿבױען א שפאנענדע געשיכטע. 

זיינע פארשטעלונגען האבן דערגרייכט א גרויסע הצלחה, און האבן דערשײַנט אויף די טעאטער-בינעס פון דער גארער וועלט.

## גאלעריע

File:Anton Chekhov, portrayed by Nikolay Chekhov.jpg|פארטרעט פון טשעכאוו דורך זיין ברודער ניקאליי
File:Anton Tschechow - Ölskizze von Lewitan.jpg|פארטרעט געמאלן דורך יצחק לעוויטאן, 1886

## ליינט מער 
* אנטאן טשעכאוו - זייד לעבן און שאפז פון זילבער ד.
*שריפטן אויף יידיש
* געזאמעלטע דראמען: דער אנקעל וואניא; דער וואסער-פויגעל; דער קארשען-גארטען.

קאַטעגאָריע:רוסן
קאַטעגאָריע:שרייבער
קאַטעגאָריע:דראמאטורגן
כל נדרי

**כל נדרי** איז די חשובסטע תפילה ביי די אידן וואס מען זאגט איר פאר תפילת מעריב פון ערב יום כיפור. די תפילה ווערט שוין דערמאנט אין תלמוד און דאס איז געשריבן אויף אראמיש.

## נוסח התפילה
## אידיש טייטש
*(ביטע איבערזעצן)*

## איבער די תפילה
די תפילה האט מען מתקן געווען צו אויסלייזן אלע נדרים (צוזאגס) וואס דער מענטש האט פארשפרעכט אין די לעצטע יאר און וואס ער וועט פארשפרעכן אין די קומעדיגע יאר ("מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה"). אין די צייטן פון די ראשונים איז געוועזן א מחלוקת צו מען זאל זאגן די תפילה אדער נישט. צום ביישפיל ר' עמרם גאון האט געשריבן אויף דער מנהג "מנהג שטות הוא" (דאס איז א נארישע געוווינהייט) (כאטש וואס ביי זיין סידור איז די תפילה פארשריבן) ווארשיינליך פון וועגן וואס על-פי הלכה קען נישט אזוי א תפילה אויסלייזן נדרים. אבער מיט די צייט איז דער מנהג זייער איינגעווארצלט געווארן ביי די אידן, און זי האט באזעצט געווארן אויך אין שולחן ערוך.

פארצייטנס זיינען די יודן באשולדיג געווארן דורך די גוים אז זייערע צוזאגס האט נישט קיין צושטאנד אלץ דעם וואס זיי לייזן דאך אויס די נדרים ערב יו"כ, וואס דערפאר האבן די אידן געדארפט שווערן מיט א באזונדערע שבועה כדי צו פֿארפֿעסטן זייערע צוזאגס. די רעפארמער אין די 19טע י"ה האבן וועגן דעם באשלאסן צו נישט זאגן "כל נדרי", און האבן אנשטאט דער געזאגט דאס קאפיטל "שיר המעלות ממעמקים" מיטן ניגון פון "כל נדרי". אבער היינט אויך די רעפארמער זאגן "כל נדרי" אזוי ווי די ארטאדאקסן.

די תפילה האט מען באזונדער מתקן געווען פאר "אלערליי" אידן איינגערעכנט בעלי עבירות ("על דעת המקום ועל דעת הקהל אנו מתירין להתפלל עם העבריינים"). דערפאר איז טאקע איינגעפירט אז אלע אידן אפילו די סעקולערע זאלן קומען אין שול יעדעס יאר צו הערן "כל נדרי".

כאטש וואס די תפילה זאגט מען ביינאכט, איז איינגעפירט צו זיך איינוויקלען מיט טליתים.

די תפילה איז מען מקפיד צו זאגן פאר די שקיעה, ווייל לויט די הלכה טאר מען נישט אויסלייזן נדרים אום שבת און אום יום טוב.

קאַטעגאָריע:תפילות
קאַטעגאָריע:יום כיפור
פינאנציעלער דיסטריקט

דער **פינאנציעלער דיסטריקט** איז אין דאון טאון מענהעטן כמעט אינגאנצן הינטן דרום מענהעטן, עס נעמט אריין אין זיך וואל סטריט און דער נו יארק סטאק עקסטשענדש, וואס ציען אסאך טוריסטן. עס איז מער א ביזנעס געגנט מיט זייער אסאך אדוואקטן פירמעס (LAW FIRMS).
ז' שבט

## יארצייטן 
* ה'תקע"ד - רבי דוד לעלאווער, דער ערשטער לעלאווער רבי
מעריב

**מעריב** (לשון הקודש: *תפילת ערבית*) איז די תפילה וואס אידן דאווענען ביי דער נאכט.

די תפילה האט דער ערשטער געדאווענט יעקב אבינו אויפן וועג ווען ער איז אנטלאפן פון עשו קיין פדן ארם, אינעם ארט בית אל, אזוי ווי דער פסוק זאגט אין פרשת ויצא, "וַיִפגַע בַּמָקוׁם", דרשענען חז"ל אז יעקב אבינו האט געדאווענט מעריב.

חז"ל זאגן אז די תפילות זענען קעגן די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען אין בית המקדש, ווייל אין די תפילות ווערן דערמאנט די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען יעדן טאג, און די פסוק זאגט וּנְשַלמָה פָרִים שְׂפָתֵינוּ, דאס מיינט מיר וועלן מקריב זיין שטירן מיט אונזערע לעפצין, און תפילות ערבית איז קעגן די געדערים אין פעטנס (חלבים און אימורים) פון די קרבנות וואס האט געברענט א גאנצע נאכט, ווייל קיין שום קרבן האט מען נישט געטארט מקריב זיין ביינאכט.

אויך זאגן חז"ל אז אט די תפילה איז א רשות, דאס מיינט אז נאר אויב מ'וויל קען מען דאס דאווענען, אנדערש ווי די תפילות שחרית און מנחה וואס איז א חובה.

אבער אין שולחן ערוך שטייט אז כלל ישראל האבן זיך עס מקבל געווען ווי א חובה, דעריבער מוז מען עס דאווענען.
האמאסעקסואלוטעט

left|thumb|האמאסעקסואלוטעט**האמאסעקסואליטעט** איז א געשלעכט-אטראקציע (סעקסואלע צוגעצויגנקייט) צווישן צוויי מענטשן פונעם זעלבן מין. (אינגל צו אינגל אדער מיידל צו מיידל) א מענטש וואס גלוסט צו זיין אייגענעם געשלעכט ווערט גערופן א **האמאסעקסואל,** אדער ביי א מאנצביל א '''משכב זכר'ניק** און ביי א מויד א **לעזביאנקע**.

פארצייטנס האט מען געקלערט אז עס איז א פעלער און א לייבליכע קרענק. אבער היינט האלטן רוב פסיכאלאגן אז עס אינעם נאטור און עס איז נישט א קראנקייט.

עס איז נישט נאר א באגריף ביי מענטשן, עס זענען אויך דא חיות וואס זענען האמאסעקסואל.left|thumb|ראזע ווינקל
די נאציס האבן באצייכנט האמאסעקסואלן מיט א ראזע ווינקל כּדי צו באצייכענען האמאסעקסואלן ביי די קאנצענטראציע לאגער. צוויי באוווסטע ביאגראפישע ביכער וועגן די האמאסעקסואלע איבערלעבונג אין דעם חורבן אייראפע זענען: ״די מענער מיט דעם ראָזע ווינקל״ (**הײַנץ העגער** - 1972) און ״איך, פּיער זעעל, האָמאָסעקסואַלער דעפּאָרטירט״ (**פּיער זעעל** - 1994). היינט צו טאגס נוצט די צייכן ווי איינע פון די האמאסעקסואלע געמיינדעס סימבאלן נאך דעם רעגנבויגן פאן.

## האמאסעקסואליטעט און רעליגיע
אין דער תורה איז האָמאָסעקסואליטעט פאר מענער  א הארבע עבֿירה, װי עס שטײט: "וְאֶת זָכָר לֹא תִשְׁכַּב מִשְׁכְּבֵי אִשָּׁה תּוֹעֵבָה הִוא" (ויקרא יח כב). און די שטראָף דערפֿון איז: "וְאִישׁ אֲשֶׁר יִשְׁכַּב אֶת זָכָר מִשְׁכְּבֵי אִשָּׁה תּוֹעֵבָה עָשׂוּ שְׁנֵיהֶם מוֹת יוּמָתוּ דְּמֵיהֶם בָּם.". אין יידיש: א מאן וואס וועט שלאפן מיט א מאן ווי די סדר מיט א פרוי דערמיט האבן ביידע געטון א אומווערדיגע זאך און זיי וועלן שטארבן אינג.

## פארוואס זענען מענטשען האמאסעקסואל 
עס זענען דא פארשידענע סיבות, ווי די ביאלאגיע פון ווען מען איז געבוירען און די סביבה ווי מען ווערט אויפגעוואקצען, למשל די וואס האבען מער עלטערער ברידער זענען מער שייך צו זיין האמאסעקסואלhttp://news.bbc.co.uk/1/hi/5120004.stm. 

עס איז היינט צו טאג נישט דא קיין געוויסע וועג ווי אזוי צו ווערען אויס האמאסעקסואל. עס איז אויך נישט קיין בחירה צו זיין האמאסעקסואל ווייל מער ווערט שוין אזוי ביי זייער יונג.

עס זײַנען דא פסיכילאגן וואס האלטען אז איינע פון די מעגליכע סיבות דערצו, ווייל ווען מען קומט און די יארן ווען די הארמאנען וואקסען, זענען די קינדער וואס האבען נישט גענוג קוראזש צו צוגיין צו א מיידעל, באגניגען זיי זיך מיט זכרים וואס זעהען די מערסטע אויס ווי א מיידל און אזוי הייבט זיך עס אן.

יעדן יאָר מאַכן די האמאסעקסואליזם־אָנהענגערס אַ שטאָלץ־פּאַראַד אין פֿאַרשײדענע ערטער אין דער גאָרער װעלט.

## װעבלינקען 
* **אורטוגייס''' איז אן ארגענאזאציע וואס געבט איפארמאציע פאר פרומע יידן לגבי האמאסעקסואלוטעט, און אויך ווי אזוי זיך אופפאסען פאר געזונטהייט ווען מען איז גיי. http://www.orthogays.org/ .

קאטעגאריע:מענטשליכע באציאונגען
קאטעגאריע:סאציאלאגיע
*
סעודה המפסקת

**סעודת המפסקת** איז טייטש די *אפטיילונג סעודה* און איז די סעודה וואס מען עסט איידער א תענית וואס האלט אהן א טאג מיט א נאכט פאנגט זיך אהן.

עס זענען דא 2 סעודות המפסקת איבער דעם יאר, איינס אום ערב תשעה באב, און די צווייטע אום ערב יום כיפור.

## הלכות און מנהגים
עס זענען דא פארשידענע הלכות און מנהגים ביי די סעודת המפסקת.

* וויבלאד עס איז די לעצטע סעודה פון פאר די תענית פאנגט זיך אהן איז דא וואס האלטן אז מען דארף זיך אויסנעמען פארן בענטשן אז מען גייט עסן נאך עפעס פאר די תענית קומט אריין, אויב מען וויל עפעס עסן, אנדערש מעג מען נישט עסן.

### ערב תשעה באב
* ערב תשעה באב זיצט מען אויף דער ערד ווען מען עסט די סעודה, און מען עסט דאס נישט צוזאמן מער ווי 2 מענער, כדי מען זאל נישט מחויב ווערן צו בענטשן מיט מזומן.

* ערב תשעה באב פירט מען זיך צו עסן אן איי מיט אש ביי דער סעודה, ווייל מען זאל זיין גלייך צו אן אבל.

### ערב יום כיפור
* ערב יום כיפור פירט מען זיך צו דאווענען מנחה פאר דער סעודה און מען זאגט על חטא ביי מנחה, כדי אז אויב דערשטיקט מען זיך ביי די סעודה זאל מען האבן געזאגט ווידוי.

קאַטעגאָריע:פאסט-טעג
קאַטעגאָריע:מצוות און מנהגים
קאַטעגאָריע:יום כיפור
קאַטעגאָריע:תשעה באב
ערב יום כיפור

**ערב יום כיפור** פאלט אום ט׳ תשרי, און מען פירט זיך עטלעכע מנהגים פארבינדן מיט דעם יום טוב וואס גייט גלייך נאך, יום כיפור.

כדי צו פארמיידן יום כיפור פאלן גלייך פאר אדער גלייך דערנאך שבת, איז דער כלל לא אד"ו ראש, לויט וועלכן ערב יום כיפור איז נישט חל אויף מאנטיק, דאנערשטיק און שבת, ד.ה. ער קען נאר געפאלן זונטיק, דינסטאג, מיטוואך אדער פרייטאג.
[לינקס|קליין|350x350פיקס|דדער [כותל|כותל מערבי פלאזא פול ביי די סליחות פון ערב יום ככיפור תשע"א]]

## דער מנהג פון כפרות 
קליין|375x375פיקס|שלאגן כפרות  אין דעם קוואַרטאַל מאה שערים, ירושלים
טייל האבן א מנהג, אין צוגרייטונג צו יום כיפור, דרייען אַ האָן (פאר א מאנספארשוין) אדער א הין (פאר א פרוי) איבער דעם קאָפּ און זאָגן "זה התרנגול ילך למיתה ואני אלך ואכנס לחיים טובים ארוכים ולשלום" (טייטש: *דער דאָזיקער האָן וועט גיין צום טויט און איך וועל גיין און אַריין אַ לאַנג גוט לעבן און שלום*), און דערנאך צו שעכטן אים און מאַכן אים אַ מאָלצייַט פֿאַר אָרעמעלייט. אנדערע מענטשן דרייען אַרום דעם קאָפ אַ סומע געלט  וואס מען גיט צו צדקה ווי אויסלייזגעלט.

ס׳איז שוין אין די ראשונים א שמועס צי איז דער מנהג אויסגעהאלטן: דער רַשב"א און רבי יוסף קאַראָ זענען דערקעגן, אבער דער רמ"אָ האט מתיר געווען.

## מנהגים ביי די תפילות 
פארטאגס ערב יום כיפור, זאָגט מען די לעצטע סליחות פון די עשרת ימי תשובה (חוץ די סליחות וואס מען זאָגט יום כיפור גופא). אין די אשכנזישע קהילות זענען דריי מנהגים בנוגע די סליחות: מערסט פארשפרייט איז דער מזרח-אשכנזישער מנהג ווערן סליחות פארקירצט מער ווי אנדערע טעג, בעת אין דעם מערבדיק-אשכנזישן מנהג, ווערן זיי פארלענגערט ווי ערב ראש השנה, און ביי טייל חסידים (גור, רוזשין, אלעקסאנדער) זאגט אינגאנצן נישט קיין סליחות ערב יום כיפור.

מען זאגט נישט תחנון ערב יום כיפור. די אַשכּנזים זאָגן אויך נישט מזמור לתודה, און אבינו מלכנו, סיידן ווען ערב יום כיפור געפאלט פרייטיק זאגט מען יא אבינו מלכנו ביי שחרית.

אין טייל קרייזן מאכט מען  התרת נדרים נאָך שחרית.

מען דאווענט מנחה פרי איידער מען זעצט זיך צו דער סעודה המפסקת, און ביים סוף פון דער שטילער שמונה עשרה זאגט מען דעם "וידוי פון יום כיפור.

## טיילן לעקעך 
ערב יום כיפור איז א מנהג צו 'בעטן' א שטיקל לעקעך וואס מען עסט גלייך.  דער עניין דערפון איז טאמער איז נגזר אויפן מענטש ראש השנה אז ער וועט דאַרפן צוקומען צו מענטשן, זאל ער יוצא זיין מיט דעם וואס ער געבעטן א שטיקל לעקעך. ביי טייל חסידים איז דער מנהג צו באקומען פון רבי'ן. אנדערע זאגן אז דער טעם פונעם מנהג איז מיט דעם בעטן די גבאים מחילה פונעם עולם טאמער האבן זיי במשך דעם יאר עמעצן בא׳עוולה׳עט.

דער בעל שם טוב פֿלעג זאגן אז געבן לעקעך ערב יום כיפור איז א גאר אלטער מנהג, און בײם געבן לעקעך פלעג ער זאגן "איך גיב דיר לעקעך און דער אייבערשטער זאל דיר געבן א גוט יאר".

## די סעודות פון ערב יום כיפור 
## טובל׳ן זיך אין מקווה 
עס איז דער שטייגער אז מענער גייען היינט נאך האלבן טאג זיך טובל׳ן אין א מקווה.

עס איז אַן אלטער מנהג וואָס איז אָנגענומען אין עטלעכע ערטער און קהילות, אין וועלכער אפילו די פרויען  טובל׳ן זיך אין דער מקווה ערבֿ יום כיפּור זיך מטהר זיין  לכבוד דעם הייליגן טאָג. אמאל פלעגן אפילו די פרויען וואס זענען נישט פארהייראט אויך טובל׳ן זיך, אבער מען האט דאס מבטל געווען צוליב דעם איסור פנויה.

## מלקות 
## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:יום כיפור
יידישע אויסדרוקן

די **אידישע אויסדרוקן** פון אידיש שפראך גייט צוריק הונדערטער יארן, דורך די יארן איז כסדר צוגעקומען מער און מער טיטלן. דער בלאט פרובירט צו ברענגען טיטלן אונטער איין ארטיקל.

## דרייען מיטן פינגער
* דרייען מיטן פינגער איז אזא אויסשפראך וואס מען זאגט אויף איינעם וואס דרייט צופיל דעם קאָףּ, געווענליך ווייל ער האט נישט עפעס בעסער צוזאגן.

*אויך ווען מען איז זיך מתפלפל אין גמרא דרייט מען מיטן פינגער. אין בילד זעט מען הרב שך דרייט מיטן פינגער אינמיטן א שיעור. עס קומט פון דעם וואס ביים לערנען דרייען אסאך למדנים מיטן גראבן פינגער אויף מסביר זיין זאכן וואס ווערטער קענען נישט מסביר זיין.

*אויך איז עס איינע פון די זאכן וואס מען ערווארט אז איעדעס קליין קינד זאל טאן ווען ער פרעגט די פיר קשיות פון די מה נשתנה פסח אויפדערנאכט ביים סדר.

## ליל ששי אידן
**ליל ששי אידן** זענען אידן וואס זייער שייכות צו אידישקייט גייט האנט אין האנט מיט די פולע תענוגים אדער באקוועמליכקייטן פון וואס עס פארדינען די וואס פירן זיך אויף אידיש, אין אנדערע ווערטער, זיי זענען מער אריין געטאן אין דעם גשמיות'דיגן חלק פונעם אידישען לעבן ווי אין דעם חלק הרוחניות.

א גיטער ביישפיל איז דער ענין פון עסן שבת'דיגע געקעכטץ אין ליל ששי, אנגעהויבן האט זיך דאס דורך די ערליכע מתמידים וועלכע שטרענגן זיך אן אויף צו בלייבן ליל ששי און לערנען נאכאנאנד, האט מען זיי צוגעשטעלט זיי זאלן טועם זיין פון די פריש געקאכטע שבת'דיגע מאכלים כדי אנצושעפן כוחות פאר די פילע שעות פון פלייסיג לערנען. זענען געקומען אויך די וואס האלטן נישט ביים לערנען נאר האבען אויך געוואלט הנאה האבען פון דעם תענוג, אזוי ארום האבן די סארט אידן אנטייל גענומען אינעם חלק האכילה, אן מקיים צו זיין אויך דער חלק היגיעה אין לערנען. היינט צוטאג'ס האבן זיך פארמערט די לעצטע גרופע פילפאכיג, אז פון די אריגענעלע האט מען שוין כמעט פארגעסן.

די ליל ששי אידן קענען באטראכט ווערן ווי מענטשן וועלכע זוכן הנאה צו האבען פון ביידע וועלטן, פון איין זייט - ווען עס קומט צו רוחניות - ווילן זיי זיך נישט איבערשטרענגן אדער נאכגעבן פון וועלטליכע תענוגים וואס ווערט בדיעבד ערלויבט ע"פ תורה, און פון די אנדערע זייט - ווען עס קומט צו גשמיות - ווילן זיי דאס מערסטע הנאה האבן פון די בענעפיטן וואס דער אידישער דרך החיים שטעלט צו.

## שבח אידן
שבח אידן זענען די וואס האבן ליעב צו שמועסן און קולעצען אגאנצןדאווענען אבער ווען עס קומט צו שבח נותנים לו..... וואס איז נאכדעם וואס מען זינגט אל אדון שבת ביים דאווענען, ציפּען זיי זייערע קינדער פון אונטער די טלית אז זיי זאלן דאווענען ערליך.

* עס ווערט גענוצט צו באצייכענען מענטשן וואס טוען אלעס וואס און ווי אזוי זיי זענען צו געוווינט און מען קען זיך מיט זיי נישט איינטענהן אז לויט הלכה קען מען אדער דארף מען טאן אנדערש.

* דער אויסדרוק ווערט אויך גענוצט פאר אידן וואס נעמען נישט אן אידישקייט מיט'ן פולען ערנסטקייט, און ביים דאווענען רוקען זיי זיך אריין אין בית המדרש ווען מען האלט שוין ביי שבח... (טיף אינמיטן), דאס צייגט אויף א קאלטקייט אדער אויף א רואיגקייט פון נעמען אידישקייט גרינג אן זיך איבערצושטרענגן. 

* מיט די מאנסי פלייש סקאנדאל האט די טיטול שבח איד צובאקומען א פרישע באדייט בענזאם מיט די פריערדיגע פשט. א איד וואס פונדרויסן איז ער פרום אבער באהאלטן קען ער זינדיגן און מכשיל זיין אנדערע, אזויווי משה פינקל דער בעל הבית פון די **שבח** פלייש געשעפט וואס האט מאכיל געווען נבילות וטריפות צענדליגער יארן פאר אידישע איינקויפערס, אבער אויסערליך האט ער אויסגעקוקט ווי א גאר פרומע איד.

קאטעגאריע:טיטלען

*
סאפיע גארטן

קליין| סאפיע גארטן אין אומאן|200x200פיקס
**סאפיע** איז א ריזיקער לאנדשאפט גארטן אין אומאן, אוקריינע מיט הערליכע וואסערפאלן, קוואלן א.א.וו. וואס איז צעשפרייט אויף 150 ק"מ.

דער גארטן איז גאר א שיינער, די וועגן זענען אויסגעהאקטן שטיינער, און צוגעגרייטע סארט ביימער, בלומען און גראזן, פון פארשידענע מיני סארטן. אין די זומער טעג איז א מחיה צו גיין שפאצירן דארט.

רוב מענטשן ווען זיי גיין איהר באזוכן קומן אהן נאר ביי די ערשטע אדער די צווייטער אפטיילונג, אבער עס איז זייער א גרויסער ריזיגער פארק, מען קען זיך דארט עטליכע מאהל פארלירן, עס געדוירט עטליכע שעה צו זעהן אלע אינטערעסאנטע פלאנצוגנען און ריזיגע אויסגעהאקטע שטיינער וואס עס איז דא אין איהר. ביים סוף פינעם גארטן געפינט א גרויסער בנין וואס דינט פאר א פארש צענטער פאר די לקאלאע איינוואוינער איבער פארשידענע מיני בלומען און פלאנצוגנען.

אינעם גארטן איז דא פארשידענע קליינע פארוויילונגס פלעצער, וויי ריידס, שיפן, רייטן מיט פערדן.

דער גארטן איז געגרינדעט געווארן אינעם יאר ה'תקנ"ו ; 1796 דורך א הערשער מיטן נאמען "פאטאצקי" (Count Stanislaw Szczesny Potocki) וואס האט אויפגעשטעלט דעם גארטן אלץ א מתנה פאר זיין ווייב "סאפיע" און האט אנגערופן דעם גארטן נאך זיין ווייב.

דער גארטן איז דער דריטער שענסטער גארטן אין דער וועלט. ווען דער אמעריקאנער פרעזידנט ביל קלינטאן איז געקומען באזוכן אוקריינע, האט מען אים געפירט ער זאל זען דעם גארטן סאפיע.

## היטלער אין גארטן 
אנשי אומן דערציילן אז היטלער איז צוויי מאל געווען אין אומאן, דאס צווייטע מאל איז ער געווען דארט איבערשמועסן קריג אגענדע און סטראטעגיע. דער פלאץ וואו מ'האט רוב איבער געשמועסט איז די "מרפסת אהבה" דער ליבשאפט פלאץ דארט אין דעם סאפיע גארטן, וואס די באשלוס האט אים געברענגט צום ענדגילטיגן פארלוסט פון דער מלחמה. (מ'זאגט אז ר' נחמן מ'ברסלב וואס ליגט דארט האט עס געפועל'ט.)

## אידן מיטן גארטן 
די ברעסלבער חסידים קומען זייער אפט באזוכן אין אומן, זיי פארן צו ר' נחמן'ס קבר ווואס ליגט אין אומאן. ביי זיי איז דא א מנהג צו קומען וויזשיטן דעם גארטן. ווייל ר' נחמן מברסלב האט געזאגט: "זיין אין אומאן און נישט זיין אין סאפיע?".

left|thumb|250px|א טויער אינעם גארטן

## וועב לינקס 
* היסטאריע פון דעם גארטן(EN)

קאַטעגאָריע:אוקראינע
קאַטעגאָריע:גארטן
קאַטעגאָריע:ברסלב
קאַטעגאָריע:ראש השנה
סאפיע (נאמען)

**סאפיע** איז א פוילישער נאמען פאר זייערע גויטעס.

ביי אידישע שטיבער אין די היינטיגע פרומע אידישע געגענטער איז דער נאמען זייער פאפולער צוליב דעם וואס זיי העלפן רייניגען די הייזער פאר שבת און יום טוב.

אסאך אידן זענען לא עלינו אויסבאהאלטן געווארן אלס פיצקילע מיידלעך ביי די שכנים ביים האלאקויסט און די סאפיס זענען פון די אידישע קינדער.

קאטעגאריע:נעמען
תשליך

[left|thumb|250px|טייך [סאפיע (גארטן)|סאפיע אין אומאן וואו די בראסלאווער מאכן תשליך]]
**תשליך** איז דער נאמען פון א אידישער מנהג צו גיין דעם ערשטן טאג פון ראש השנה צו א טייך וואס איז דא דערינען פיש און דארט "אוועקווארפן" אלע עבירות וואס דער מענטש האט געטון א גאנץ יאר. דער מנהג האט מען ארויסגעלערנט פון א פסוק: .

אין אן ארט וואו עס איז נישטא קיין טייכן מיט פיש, מאכט מען תשליך אויך לעבן יעדער וואסער איינזאמלונג אדער אפילו ביי וואסער וואס רינט פון א קראן.

אויב דער ערשטער טאג ראש השנה געפאלט שבת, זאגט מען תשליך נאר ביים צווייטן טאג. אסאך פירן זיך, מען גייט זאגן תשליך א טאג פאר ערב יום כיפור (אדער דעם פריערדיקן אוונט) וואס ווערט גערופן "שלש עשרה מדות", ווייל מען זאגט דעם פזמון מיט די שלש עשרה מדות ביי סליחות אין יענעם טאג.

עס איז געשריבן געווארן א ספעצילע תפלה פון חיד"א צו זאגן ביי תשליך.

קאַטעגאָריע:ראש השנה
קאַטעגאָריע:וואסער
ווינט

קליין|250px|דירעקציע וויאזוי די ווינט לויפט.
**ווינט** איז דער שטראמונג פון לופט באשטאנדטיילן אין א געוויסער האריזאנטאלער ריכטונג. 

דאס קומט צושטאנד דורך אומאייניגער אטמאספערע הייצונג אויף דעם ערד פלאך. וואס אויף איין פלאץ איז די טעמפעראטור נידעריגער וואס שלעפט די לופט פון די שכינותדיגער פלאץ וואס איז העכערע טעמפרוטאר.

עס פאסירט אין אלע פארמען, פון א קליין פרישער לופטל וואס בלאזט אויף אפאר מינוט, ביז גלאבאלע שטורעמס. 

א קליין ווינטל פאסירט דורך דעם וואס די זון באקט אויף איין פלאץ, און מאכט אז די ווארעמע לופט זאל זיך הייבן, און די זייטיגע קאלטער לופט קומט אויטאמאטיש אהין צו ערזעצן דעם חלל וואס האט זיך געשאפט דורך די לופט וואס איז ארויפגעגאנגען. דאס שאפט די פארענדערע לופט וואס מיר רופן ווינט.

## בענעפיטן 
דער ווינט קען דינען ווי א פריינט, דורך זומער ווען עס איז ביטער הייס, קומט ער און מאכט קיל און לעבט אויף די קינדער ווען עס מאכט פליען דעם קייט, אדער ביי א קליין בעיבי וואס די ווינט בלאזט די טשאשטקלעך אין דעם בעטל עס זאל זינגן און זיך דרייען. 

אמאל האבן אויך אלע שיפן גערייזט אויף זעגלען וואס האבן פונקציאנירט דורך די ווינטן וואס בלאזן אויף די ארויפגעצויגענע ליילעכער איבערן שיף. און ווען די שיף געוואלט בייטן ריכטונגען, האט מען אויסגעדרייט די זעגל אויף א אנדערע זייט, אלעס געוואנדן אין די ריכטונגען אין וואס די ווינטן בלאזן.

און אויב האט אויסגעבראכן א שטורעם און די זעגלען האבן זיך צובראכן איז מען געווען אויף געהאקטע צרות.

די וועטער-פאראויסזאגער באשטימען אויך פיהל, לויט וועלכער ריכטונג און מיט וואספארא שטארקייט די ווינטן בלאזן. 
אויך נעמט דער ווינט א הויפט ראלע אין שפייזן די באשעפענישן און איז א וויכטיג פאר די עקזיסטענץ פונעם וועלט באשאף, 
נעמליך, די נאטור איז אז גענוי ווי די באשעפענישן אויף אונזער וועלט, מערן זיך אדורכדעם וואס צוויי זרעים קומען זיך צוזאם, אזוי טוען אויך געוואוקסן שפראצן בלויז נאכוואס די פייבער שטויב פון די קערנדלעך פון איין געוואוקס, בארירן דעם קערנדל פונעם צווייטן געוואוקס. און דאס טוט אלעס דער ווינט צושטאנד ברענגען.

## פעלעריקייטן 
אין ווינטער איז עס ביטער פארפרויערן קאלט, אויב בלאזט ער מיטן גאנצן קראפט. אויך איז דא גרויזאמע הוראגאנען און טארנאדאס וואס אן רחמנות קענען זיי חרוב מאכן גאנצע שטעט הייזער און יארן און עפאכעס פון פלאג מי הארוואניע פון די מענטשן אין איין מינוט.

קאַטעגאָריע:נאטור
קאַטעגאָריע:מעטעאראלאגיע
ראש חודש

קליין|מרכז| מולד הלבנה בראש חודש
**ראש חודש** ווערט אנגערופן דער ערשטער טאג פון א חודש אין אידישן קאלענדער.

עס קען זיין צוויי טעג ראש חודש, אויב דער חודש האט 30 טעג, איז דער דרייסיגסטער טאג דער ערשטער טאג ראש חודש 

אין די צייטן פון חז"ל פלעגט מען מקדש זיין דעם חודש ע"פ ראייה דורך עדות פון 2 כשר'ע עדות.

אין די צייטן פונעם בית המקדש האט מען מקריב געווען א קרבן מוסף ראש חודש. היינטיגע צייטן דאווענט מען נאך א תפילה, מוסף.

ראש חודש איז א שטיקל יום טוב. טייל ווייבער האבן א מנהג נישט צו טון קיין מלאכה ראש חודש.

קאַטעגאָריע:קאלענדארן
קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע
תקיעת שופר

**תקיעת שופר** איז א מצות עשה פון דער תורה, צו בלאזן שופר ראש השנה.
דער שופר איז אן אויסגגעלעכערטער הארן פון א ווידער.
מען בלאזט דריי מיני קולות: תקיעה, שברים אן תרועה.

## מקור פון דער מצוה 
אין דער תורה ווערט ראש השנה  גערופן "יום תרועה" און "זכרון תרועה". חז"ל לערנען ארויס אז מען דארף בלאזן שופר ראש השנה (און אויך יום כיפור פון יובל) דריי מאל תקיעה, תרועה, תקיעה.
די תקיעה איז א גאנצע קול, און די תרועה איז א צעבראכענע קול.

אין גמרא ראש השנה ווערט געברענגט אז די חכמים זענען געווען מסופק וויאזוי דארף אויסהערן די תרועה.

## די פארשידענע נאטן אויפן שופר 
## מאה קולות 
## תקיעות דמעומד ומיושב
## מלכיות זכרונות שופרות 
## זעט אויך 
*שופר

קאַטעגאָריע:מצוות
קאַטעגאָריע:ראש השנה
קאַטעגאָריע:אלול
קעשענעוו פאגראם

left|thumb|250px|טאוול פון דעם קינות פון דעם פאגראם
**קעשענעווער פאגראם** איז געוועזן אן אויסטערלישע פאגראם אנטקעגן די אידן אין רוסלאנד אין דעם יאר ה'תרס"ג ; 1903.

דאס פאגראם האט זיך אנטוויקלט אין קעשענעוו אונטער די שטיצע פון דער רוסישער רעגירונג און בראשם דער רוסישער אינערן מיניסטער נאך וואס עס איז פארשפרייט געווארן א בלוט בילבול קעגן די אידן אז זיי האבן געהרגעט קריסטלעכע קינדער כדי צו מאכן מיט זייערע בלוט, מצות אויף פסח.

אין פארלויף פון 3 טעג האבן די צעשויבערטע געמארדעט, פארווונדעט און בארויבט פיל אידן. זיי האבן אראפגעווארפן קינדער פון הויכע שטעק און האבן אויסגעהאקט אויגן. די רוסישע פאליציי האט זיך נישט אריינגעמישט צו פארמיידן דאס פאגראם. אין דעם פאגראם זיינען געשטארבן 49 אידן, און ארום 500 הונדערט פארווונדעט געווארן, אויך הונדערטער הייזער און געשעפטן זיינען בארויבט און פארברענט געווארן.

דאס פאגראם האט צושוידערט די וועלט, איבערהויבט די אידן צוליב די הארבע אנטיסעמיטישקייט. אויף דעם האט חיים נחמן ביאליק געשריבן זיין באוווסטע דיכטונג "על השחיטה". אויך האט די פאגראם צוגעשטופט פיל אידן צו עמיגרירן פון רוסלאנד צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און א קליין טייל צו ארץ ישראל (ביי די צווייטע עליה). בנימין זאב הרצל האט צוליב דעם געטוישט זיין געדאנק, און האט באלאסן אז מען דארף אויפשטעלן א אידישע מדינה אין ארץ ישראל און נישט ערגעץ אנדערש ווי ער האט פריער געהאלטן. 

קאַטעגאָריע:פאגראמען
קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע
ה'תרס"ג

## קאלענדאר
## געשעענישן
* אויספלאצונג פון קישינעוו פאגראם אין רוסלאנד.
* די ענדע פון דער ערשטער עליה.

## געבוירן
## נפטר געווארן
תעודת בגרות

**תעודת בגרות** (ייִדיש: **מאַטורע**) איז דער העברעישער נאמען, אויף א באשיינונג-דאָקומענט וואס מען באקומט פון משרד החינוך כדי צו אויפווייזן די ערקענונגען פונעם מענטש וואס העלפט אים נאכער זיך אנגעבן אין אקאדעמישע שולעס ווי אוניווערסיטעטן, קאלעדזשן א.ד.ג.

## די באדארפענע פראפעסיען אין ישראל 
פאלגנדיג איז די ליסטע פון די באדארפענע פראפעסיען אין ישראל צו באלוינט ווערן מיט א "תעודת בגרות" דאקומענט:
#מאַטעמאַטיק (3 יח"ל)
#ענגליש (3 יח"ל)
#ליטעראַטור (2 יח"ל)
#היסטאריע (2 יח"ל)
#תנ"ך (2 יח"ל)
#נאציאנאליטעט (1 יח"ל)
#די העברעישע שפראך (2 יח"ל) - קאמפליצירט פון צוויי פראפעסיען:
##גראמאטיק (1 יח"ל)
##הבנת הנקרא (1 יח"ל)

קאַטעגאָריע:בילדונג
קאַטעגאָריע:דאקומענטן
אהרן בערנשטיין

רבי **אהרן בערנשטיין** (ח' סיון תרע"ח, מאי 1918 – י"ט חשוון תשנ"ה, 24סטן אקטאבער 1994) איז געווען דער ראש ישיבה פון חיי עולם אין ירושלים און א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.

## ביאגראפיע 
רבי אהרן בערנשטיין איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תרע"ח צו זיין פאטער רבי פישל דיין ראב"ד פון עדת החסידים אין ירושלים, א קארלינער חסיד און באוווסטער גאון און צדיק ווי אויך א גרויסער יחסן.

רבי אהרן איז געווען א גרויסער און באוווסטער עילוי. גאר יונג האט  ער זיך שוין געשריבן אין לערנען מיט  גדולי אר"י, בעיקר איז רבי אהרן שטארק נתקרב געווארן צום טשעבינער רב  וואס האט אים געגעבן היתר הוראה, א זאך וואס נאר איינצילע האבן דערצו זוכה געווען.

אין יאר ה'תרצ"ט האט ער חתונה געהאט מיט דינה, טאכטער רבי יצחק מאיר האגער אב"ד ור"מ סטאנעוויטצא אין אוקריינא. נאך אלס יונגערמאן איז ער אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה אין דעם באוואוסטן חסידישן ישיבת חיי עולם, און שפעטער איז ער אויך געווארן דיין אין בי"ד פון אגודת ישראל. נאך זיין פטירה און עלטער פון זעקס און זיבעציק יאר, איז צונויפגעקליבן געווארען זיינע חידושים אויף סוגיות הש"ס דורך זיינע קינדער אינער ספר פרי אהרן.

רבי אהרן איז אויך דער שווער פון אדמו"ר רבי משה לייב ראבינאוויטש דער מונקאטשער רבי.קליין|250px|הגאון רבי אהרן זצ"ל מיט זיין איידעם האדמו"ר ממונקאטש

## משפחה 
די קינדער פון רבי אהרן און זיין ווייב דינה זענען:
* נחמה פערל, ווייב פון רבי משה יהודה לייב ראבינאוויטש, מונקאטשער רבי
* מאטיל, ווייב פון הרב יוסף צבי סג״ל, ראש כולל צמח צדק (חב"ד) אין אלטשטאט ירושלים
* ברכה עלקא, ווייב פון הרב חנניה יוסף אייזנבאך ראש כולל אין ארגענטינע און א מיטגליד אין דער רעדאקציע פון דער תלמודישע ענציקלאפעדיע
* מלכה יענטא, ווייב פון הרב מרדכי אריה ווייס רב קהל איהעל אין ברוקלין
* הרב ירוחם פישל אין די פאראייניגטע שטאטן
* הרב יצחק מאיר, אין די פאראייניגטע שטאטן

קאַטעגאָריע:רבנים אין ירושלים
קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות
קאַטעגאָריע:מועצת גדולי התורה
טאמעס עדיסאן

קליין|טאמעס עדיסאן

**טאמעס עלווא עדיסאן** (; 11טן פעברואר 1847 - 18טן אקטאבער 1931) איז געווען אן אמעראיקאנער ערפינדער און ביזנעסמאן, פאררעכענט דער גרעסטער אמעריקאנער ערפינדער. ער האט אנטוויקלט אסאך באאיינפלוסלעכע פאטענטן, ווי די ערשטע סטאביליזירטע קאמערציאלע לאמפ לעקטער, דעם ערשטן פאנאגראף און די ערשטע פילם-קאמערע.

אין 1876, האט ער געגרינדעט זיין ערשטע לאבאראטאריע אין מענלא פארק, ניו דזשערסי, וואו א סך פון זיינע פריערע ערפינדונגען זענען אנטוויקלט געווארן. שפעטער האט ער געגרינדעט א באטאניק-לאבאראטאריע אין פֿארט מייערס, פלארידע, אין א קאלאבאראציע מיט ביזנעסלייט הענרי פארד און הארווי עס פֿייערסטאן, און א לאבאראטאריע אין וועסט אראנדזש, ניו דזשערסי, מיט דער וועלט׳ס ערשטן פילם־סטודיא, די שווארצע מאריא. ער איז געווען אן ערפינדער בשפע, מיט 1,093 אמעריקאנישע פאטענטן אין זיין נאמען, אחוץ פון פאטענטן אין אנדערע לענדער.

ער איז געווען פארהייראט צוויי מאל און האט געהאט זעקס קינדער. ער איז געשטארבן אין יאר 1931 פון צוקערקרענק.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:ערפינדערס
בענדזשאמין פרענקלין

קליין|בענדזשאמין פרענקלין
**בענדזשאַמין פֿרענקלין** (ה'תס"ו-ה'תק"נ 17טן יאנואר 1706 - 17טן אפריל 1790) פון די מערסטע באוואוסטע געפינדענע פאטערן (ענגליש: Founding Fathers) פון די פאראייניגע שטאטען, אין אויך א שרייבער, דריקער, וויסענשאפטלער, ערפינדער, און א דיפלאמאט. ער איז פון די הויפט וויסנשאפטלער אין דער היסטאריע פון פיזיק. ער האט געהאט א גרויסן איינפלוס אויף דער פאליטיק און דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן, און אויף דער וויסנשאפט פונעם 18טן יארהונדערט.

## ביאגראפיע 
## ביי דער אמעריקאנער רעוואלוציע 
## פרענקלין'ס אויפטוען און ערפינדנעריי 
[קליין|וואלטער בענטשט פרענקלינ׳ס אייניקל, פון [פעדרא אמעריקא]]

קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:ערפינדערס
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער פאליטיקער
ד'ש"ע

## געשעהענישן 
* לויט די מוסלעמערס טראדיציע מלאך גבריאל אנטפלעקט זיך צו מאכאמאד.
האולוויט

קליין
**האולוויט** (פון ענגליש *האול* - גאנץ *וויט* - ווייץ) איז די סארט ברויט, מצה אדער חלה וואס די מעל דערפון איז ספעציעל געלאזט מיט די ברוינע שטיקלעך שאלאכטס פון דעם ווייץ וואס ווערט גערופן קלייען.

עס מער געזונט ווי דאס געווענליכע ווייסע ברויט ווייל עס אנטהאלט אסאך פיברע וואס איז אויך גוט פאר ארויסגיין.

קאטעגאריע:עסנווארג
קוכן

250px|קליין|סתּם קייקס
**קוכן** אדער מזונות, איז דער עסענווארג וואס איז געוויינליך זיס, אויפגעבלאזן און אפט מאל געבאקן.

נארמאל אנטהאלט דאס:
# ווייץ פראדוקטן ווי מעהל. 
# זיסקייט אגענט ווי צוקער. 
# צאמהאלטונג אגענט ווי אייער, גלוטען און סטארטש. 
# פעטענס, געוויינליך אויל, פוטער אדער מארזשערין. 
# פליסיגקייט, ווי וואסער, מילך, אדער פרוכט זאפט ווי אראנזש זשוס. 
# פלעיווערס, צו מאכן א גוטן טעם. 
# יערן אגענט, ווי יוסט אדער בעיקינג פאודער.

דאס איז נישט געזונט צו עסן, ווייל עס מאכט גראב און קאלעסטעראל און נאך קרענק.

קאַטעגאָריע:עסנווארג
גט

**גט** איז א תורהדיגע פונאנדערשיידונג שטר צווישן דעם מאן און דעם פרוי וועלכע ווילן זיך שיידן. דער שטר פארמאגט צוועלף שורות און ווערט צוריסן גלייך נאכדעם וואס די מאן געבט דאס איבער אין די ווייבס האנט, וואס דאן זענען זיי שוין עפ"י תורה געשיידט.

נאכן גט איז די פרוי אין א מצב פון א גרושה און דער מאן הייסט א גרוש.

אנדערשט ווי ביי די קאטאליקן איז ביי אידן יא לעגיטים דאס צו טאן.

מען פסקנט אז מען קען זיך גטן פאר סיי וואס. היינט איז דא אסאך ווייבער וואס פארלאנגן א גט נאכדעם וואס זיי ווערן געוואויר אז זייער מאן קריכט אראפ פון אידישן וועג. אדער פאר אנדערע סיבות, און די רבנים ווייסן זיך נישט קיין עצה צו געבן.

דער גט מוז איבערגעגעבן ווערן פארנט פון א בית דין און עדים 

דער וואס פירט אן דעם בית דין ווערט אנגערופען "מסדר הגט".

עס איז פארהאן ספעציעלע ספרים מיט דעם סדר הגט אז סיי די רבנים און סיי די מאן, פרוי, און אלע באטייליגטע זאלן קענען מיטהאלטן דעם גט.

מען דארף זייער מדקדק זיין וויאזוי מען שרייבט די נעמען אין א גט

## מסדרי גיטין
* הרב יהושע העשיל וואלהענדלער
* מענדל זילבער

## ספרים פון סדר הגט 
* קב נקי
* מאיר עיני חכמים

## ספרים אויף שמות גיטין 
* פונעם דברי חיים
קאטעגאריע:לעבנסשטייגער
קאטעגאריע:מענטשליכע באציאונגען
קאַטעגאָריע:יידישקייט
דעמאקראטישע פארטיי

צו מיינט איר דעמאקראטיע?

150 px|לינקס
**דעמאקראטישע פארטיי** איז א פאליטישער פארטיי אין אמעריקע זענען זיי מער ליבעראל געשטימט, און זענען די קאנקורענט פון רעפובליקענס. דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.
=שיטות=

* לטובת די ארימע/מינאראטן מיט פארשידענע פראגראמען זיי צו האלטן ביים לעבן און אויפארבייטן עקאנאמיש.
* לטובת די ציווילע רעכט פון די באקריוועדע ציוויליטעטן ווי די שווארצע באפעלקערונג. 
* אויך זייער ליבעראל צו שטיצן אלע מאראלישע שווערע טאבוס ווי געיס און אבורטאציע. א.א.וו.
* זיי העכערן די שטייער, צו פינאנצירן די סאציאלע פראגראמען וואס העלפט די געזעלשאפט.

קאַטעגאָריע:USA פאליטיק
*
סטעם צעל

**סטעם צעל** (שטאמונג צעל) איז א צעל וואס איז נאכנישט געהעריג אריינגעוואקסען אין א פולען צעל און לויט ווי עס ווערט אריינגעפלאנצט קען מען דאס קאנראלירן צו וואקסן און זיך דופעלטן אין א גליד וואס איז פעלעריג פונעם מענטש אדער בעל חי'.

דאקטוירים לייגן גרויסע האפענונג אז דאס וועט ערמעגליכען צו לאזן ערזעצן סיי וואסארא געשעדיגטע איבר אדער אויסהיילן אלע קרענק פון מענטשן אין די קומענדיגע יארן.

## אידישקייט 
ר' משה דוד טענדלער איז דאס מתיר צו באנוצן פאר וויסנשאפטלער אלס פארש פאר געזונטהייט און דאס לאזן וואקסן אין לאבאראטאריעס אלס מעגליכע פאטענציאלע ערזעץ פון געשעדיגטע אברים.

קאַטעגאָריע:ביאלאגיע
קאַטעגאָריע:געזונט
קאַטעגאָריע:קערפער
שירי מימון

קליין|לינקס
**שירי מימון** (געבוירן דעם 17טן מיי 1981) איז ישראלדיקע זינגערין, אקטריסע און טעלעוויזיע האָסט.

## דערויסענדע לינקס 
* א מוזיק ווידעא ניגון השקט שנישאר http://youtube.com/watch?v=bK4WiU6A5oc&mode=related&search=

קאטעגאריע:ישראלדיקע זינגערס
קאַטעגאָריע:אייראוויזיע באטייליקטערס
געבורט

**געבורט** אדער **ענטבינדונג** (דייטש: **Geburt**, **Entbindung**) איז דער פראצעס וויאזוי א מענטש אדער סיי וואסארא אנדערע בעל חי קומט אריין אין דער וועלט ארויס פון דער מוטער'ס רחם דורך דער מוטערשייד וואס געשעט א נס און ברייטערט זיך אויס פאר די קאפ און פלייצעס פונעם קינד אדורך צו גיין.

דאס קומט נאך 9 חדשים שוואנגערן אדער 40 וואכן נאך לעצטן ווסת.

דאס ניין חדשים שוואנגערן איז נאר דער פרעצעס פון א מענטש, א בעל חי האט אנדערע חדשים און אנדערע צייטן וואס זי שוואנגערט, די גמרא אין מסכת בכורות זאגט אז א שלאנג שוואנגערט זיבן יאהר.

דאס הייבט זיך אן נאך קאנטרעקשאנס און מען דארף אריין לויפן אין שפיטאל. 

ווען דאס קינד איז אין רחם אטעמט עס דורך דעם פלאצענטא דער רגע וואס דאס קומט ארויס לאוויר העולם אטעמט דאס פון די נאז און מויל און מען דארף אפשניידן דעם פלאצענטא.

קאַטעגאָריע:לעבן