open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
קערנדיקע קראפט

**קערנדיקע קראפט** איז די ניץ פון קערנדיקער ענערגיע צו גענערירן עלעקטריע, וואס מען ניצט צו ארבעטן מאשינען און הייצן הייזער. קערנדיקע קראפט ווערט אויך געניצט אין סובמארינען.

אין 2007, איז 14% פון דער וועלטס עלעקטריע געקומען פון קערנדיקער קראפט. 
[קליין|260px|[קאטענאם קראפט סטאנציע לעבן מעץ איז די גרעסטע קערנדיקע קראפט סטאנציע אין פראנקרייך, אין 2011.]]

## היסטאריע 
ווען מען שפאלט דעם יאדער פון אן אטאם באפרייט מען אסאך ענערגיע. די ענערגיע קען מען ניצן למשל צו קאכן וואסער וואס ווערט פארע און טרייבט טורבינעס. די טורבינעס שאפן עלעקטריע.

ענריקא פערמי האט געמאכט דעo ערשטן קערנדיקן רעאקטאר אין 1941.

קאַטעגאָריע:קערנפיזיק
קאַטעגאָריע:ענערגיע
2טער י"ה

דער **2טער יארהונדערט** איז די צייט צווישן  די יארן 101 - 200 אין דעם יוליאנישן קאלענדאר.

## געשעענישן 
0
איגאר פאווליוק

**איגאָר פּאַווליוק** (אוקרייניש: І́гор Зино́війович Павлю́к) איז א באַרימטער הייַנטצייַטיקער אוקריינישער שרייַבער. דאָקטאָראַטע פון סאציאל קאָממוניקאַטיאָנס.
ער איז געבוירן אום 1טן יאנואר 1967, אין אוקריינא (וואהלינער גובערניע).

זיין מוטער איז געשטארבן 10 טעג נאָך זיין געבורט. ער געוואקסן אין די הויז פון זיין זיידע און זיין באָבע פון די מוטער פון דער שטאָט כעלם, פוילן.

ער האט געלערנט בייַ דער מיליטער אַקאַדעמיע, דער אינסטיטוט פֿאַר אינזשעניריע אין פעטערבורג, ווו זיין קאַריערע אנגעהויבן ווי אַ שרייַבער. ווי שטראָף פֿאַר עטלעכע פון זיינע לידער, ער איז געווען סענטאַנסט ווי אַ שטראָף און האט פֿאַר עטלעכע מאָל אין טאַיגאַ אַרבעט שווער. עס ער געצויגן זיין פּאָעזיע אָנגעפילט מיט לאָנגינג פֿאַר זיין אוקרייניש כאָומלאַנד. דעם לאַסטיד ביז זיין מעלדונג.
פון 1986-1992 האט איגאָר פּאַווליוק געלערנט בייַ די פאַקולטעט פון זשורנאַליזם בייַ די נאַשאַנאַל איוואן פראַנקאָ אוניווערסיטעט אין לוויוו און געארבעט ווי אַ רעפּאָרטער פֿאַר די רעליגיעז דריקן און בראָדקאַסטינג אין דער זעלביקער שטאָט.

זינט 1987 ער לעבט אין לוויוו, און ער האט אַ שטעלע זינט 2003 אין קיִעוו.

ער איז אַ באַטייליקטער אין די אינטערנאַציאָנאַלע ליטעראַטור פעסטאַוואַלז, אין עסטלאנד, גרוזיע, בעלאַרוס, פאַראייניקטע שטאַטן, פוילן אין טערקיי אין אירלאנד האָבן גענומען שטעלן, ער איז אויך מחבר פון די אינטערנאַציאָנאַלע אויסגאבעס אויף וואהלין.

זיינע ווערק זענען געווארן איבערגעזעצט אין עטלעכע שפּראַכן.

## וועבלינקען
* אייראפעישער שרייַבער ינטראָדוקטיאָן
* פערזן פון דעם אוקרייניש דיכטער איגאָר פּאַווליוק ייִדיש

קאטעגאריע:דיכטער
שפיל

א **שפיל** איז אן אקטיוויטעט וואס מען טוט פאר פארוויילונג אדער בילדונג. ס'זענען פאראן שפילן וואס מען שפילט אליין, אדער מיט א צווייטן, אדער עטלעכע מענטשן צוזאמען. יעדער שפיל האט געזעצן לויט וועלכע דער שפיל ווערט געשפילט, און א ציל וואס מען זוכט צו דערגרייכן.

טייל האלטן אז א שפיל פאדערט מער ווי איין שפילער וואס שפילן צוזאם; לויט זיי, איז שפיל וואס א מענטש שפילט אליין מער נישט ווי א רעטעניש.

א שפיל דארף נישט זיין נאר צווישן צוויי אדער עטלעכע מענטשן. א שפיל קען זיין צווישן צוויי אדער עטלעכע גרופעס. אין ספארט שפילן געוויינלעך צוויי גרופעס קעגן אנאנד.

א שפיל אן א ציל איז א שפילכל.

## סארטן שפילן 
* טאוול שפילן, למשל שאכשפיל, דאמקע
* פעדער און פאפיר שפילן
* קארטן שפילן
* באל שפילן
* מענטשן שפילן
* ווידעא שפילן
* קאמפיוטער שפילן

*
בעלזשעץ

**בעלזשעץ** (אדער **בעלזשיץ**) איז א דארף אין טאמאשאווער פאוויאט, לובלינער וואיעוואדעשאפט, אין מזרח פוילן. בעלזשעץ איז 8 ק"מ דרום פון טאמאשאוו און 114 ק"מ דרום־מזרח פון לובלין.

ביי דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די נאציס אויפגעשטעלט אין בעלזשעץ א פארטיליקונג לאגער.
גוסטאוו מאהלער

קליין|200px|גוסטאוו מאהלער אין 1892
לינקס|200px|alt=חתימה פון גוסטאוו מאהלער
**גוסטאַוו מאַהלער** ( ;  7טן יולי 1860 – 18טן מיי 1911) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר און פון די חשובסטע דיריגענטן פון זיין דור. ער איז געבוירן געווארן אינעם דארף קאלישט, בעהמען, דעמאלטס אין דער עסטרייכישער אימפעריע, היינט קאלישטע אין טשעכיי. שפעטער האט זיך זיין פאמיליע אריבערגעצויגן קיין איגלוי (היינט דזשילהאווע), דארט וואו מאהלער איז אויפגעוואקסן.

## יונגע יארן 
מאהלער איז געבוירן דעם 7טן יולי 1860 אין קאלישט, בעהמען, דער צווייטער זון פון זיין פאטער, בערנארד מאהלער, א קרעטשמער, און זיין מוטער מארי. אין דעצעמבער 1860 האבן זיי זיך אוועקגעצויגן אין איגלוי, דארט וואו איז ער געהאדאוועט געווארן און האט אויפגעשטעלט א שענק געשעפט.

## דיריגענט 
אין 1880 האט מאהלער באקומען זיין ערשטע שטעלע ווי א דיריגענט אין דעם קורארט שטאט באד האל, דרום פון לינץ.

יאנואר 1883, איז מאהלער געווארן דיריגענט אין א טעאטער אין אלמוץ. ער האט אריינגעברענגט דארט פינף אפערעס, צווישן זיי ביזעס *קארמען*.

קאַטעגאָריע:קאמפאזיטארן
קאַטעגאָריע:דיריגענטן
אלעקסאנדער פושקין

קליין|אלעקסאנדער פושקין

**אלעקסאנדער סערגעיעוויטש פושקין** (, ; ) (6טן יוני  1799 – 10טן פעברואר  1837) איז געווען א רוסישער שרייבער פון דער ראמאנטיציזם תקופה. א סאך מענטשן האלטן אים פאר דעם גרעסטן רוסישן דיכטער און דער גרינדער פון מאדערנער  רוסישער ליטעראטור.

פושקין איז געבוירן אין מאסקווע אין אן אריסטאקראטישער משפחה. ווען ער איז געווען אלט פופצן האט ער פארעפנטלעכט זיין ערשטע פאעזיע.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:רוסן
קאַטעגאָריע:דיכטער
21סטן יולי

**דעם 21סטן יולי** איז דער 202טער טאג פון יאר (203טער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 163 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1831 - געקרוינט לעאפאלד, דער ערשטער מלך פון בעלגיע

## געבוירן 
## געשטארבן 
* 1796 - ראבערט בערנס, נאציאנאלער דיכטער פון סקאטלנד (געב' 1759)
* 2004 - עדווארד ב. לואיס, אמעריקאנער גענעטיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיאלאגיע און מעדיצין (געב' 1918)
* 2010 - לואיס קארוואלאן, טשילעאנער קאמוניסטישער פירער (געב' 1916)

## פייערטעג 
* בעלגיע - נאציאנאלער טאג
* גוואם - באפרייאונג טאג

----
* 20סטן יולי - 22סטן יולי
* יולי

21
קאנטי דארהאם

**קאנטי דארהאם** () איז א גראפנשאפט אין די צפון־מזרח ענגלאנד. קאנטי דארהאם גרענעצט צפון יארקשיר צו דרום, קאמבריע צו מערב, און נארטהאמבערלאנד און טיין און וויר צו צפון. קאנטי דארהאם באדעקט א שטח פון 2,676 קוואדראט ק"מ. די גראפנשאפט שטאט איז דארהאם. קאנטי דארהאם האט א באפעלקערונג פון 510,800 (געשאצט 2010).

דער שטח פון דער צערעמאנישער גראפנשאפט פון קאנטי דארהאם נעמט איין די שטאט דארלינגטאן, אן אוניטארישע אויטאריטעט, און די נישט-שטאטישע גראפנשאפט, וואס האט א היסטאריע פון גראבן און לאנדווירטשאפט, ווי אויך שווערע באן אינדוסטריע אין דעם דרום־מערב טייל.

## וועבלינקען 
* אפיציעלער וועבארט

קאַטעגאָריע:גראפנשאפטן אין ענגלאנד
6טן יולי

**דעם 6טן יולי** איז דער 187סטער טאג פון יאר (188סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 178 טעג .

## היסטארישע געשעענישן 
* 1483 - ריטשארד דער דריטער געקריינט מלך פון ענגלאנד
* 1885 - לואי פאסטער פרובירט מיט הצלחה דעם וואקצין קעגן וואסערשרעק
* 1964 - מאלאווי פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
* 1966 - מאלאווי ווערט רעפובליק
* 1967 - קראפטן  פון ניגעריע אינוואדירן ביאפרא
* 1975 - די קאמאראס אינזלען פראקלאמירן זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך

## געבוירן 
* 1935 - דער 14טער דאליי לאמא
* 1946 - דזשארדזש וו. בוש, דער 34סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן

## געשטארבן 
* 1189 - הענרי דער צווייטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 1133)
* 1249 - אלעקסאנדער דער צווייטער, מלך פון סקאטלאנד (געב' 1198)
* 1553 - עדווארד דער זעקסטער, מלך פון ענגלאנד (געב' 1537)
* 1971 - לואי ארמסטראנג, דזשעז מוזיקער (געב' 1901)
* 1973 - אטא קלעמפערער, דיריגענט (געב' 1885)
* 2019 - קאמעראן בויס, אמעריקאנער אקטיאר און טענצער (געב' 1999)

## פייערטעג 
* קאמאראס - אומאפהענגיקייט טאג (1975)
* טשעכיי - יאן הוס טאג (1415)
* ליטא - מלוכהשאפט טאג
* מאלאווי - אומאפהענגיקייט טאג (1964)
* מאלאווי - רעפובליק טאג (1966)

----
* 5טן יולי - 7טן יולי
* יולי

06
מארי קירי

**מאַרי סקלאדאווסקאַ־קירי** (*Maria Salomea Skłodowska-Curie*, 7טן נאוועמבער 1867 – 4טן יולי 1934) איז געווען א פיזיקער און כעמיקער באוואוסט פאר איר פיאנערישער פארשונג וועגן ראדיאאקטיוויטעט. זי איז געווען דער ערשטער מענטש צו ווערן באלוינט צוויי מאל מיט א נאבעל פריז—אין פיזיק און אין כעמיע. זי איז געווען די ערשטע פרוי פראפעסאר אין דעם  אוניווערסיטעט פון פאריז. זי האט אנטפלעקט צוויי עלעמענטן—פאלאניום און ראדיום.

קירי האט אנטוויקלט די טעאריע פון ראדיאאקטיוויטעט.

## יונגע יארן 
מארי קירי איז געבוירן דעם 7טן נאוועמבער 1867 אין ווארשע, קאנגרעס פוילן אין דער רוסלענדישער אימפעריע, מיטן נאמען מאריא סקלאדאווסקא (). אלס א פרוי און אויך וועגן די אנטי־פוילישע אקטיוויטעטן פון דער רוסישער רעגירונג נאך דעם יאנואר רעוואלוציע האט זי נישט געקענט שטודירן אין אוניווערסיטעט. דערפאר האט זי געארבעט עטלעכע יאר ווי א לערערין. אין 1891 ווען זי איז געווען אלט 24 האט זי זיך געצויגן, פאלגנדיק איר עלטערע שוועסטער, קיין פאריז, און דארט האט זי שטודירט כעמיע, פיזיק און מאטעמאטיק אינעם סארבאן. אין דעם סארבאן האט זי געטראפן דעם לעקטאר פיער קירי און זיי האבן חתונה געהאט. זיי האבן געהאט צוויי טעכטער.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:פוילישע
קאַטעגאָריע:פראנצויזן
קאַטעגאָריע:פיזיקער
קאַטעגאָריע:כעמיקער
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
קאַטעגאָריע:מענטשן פון ווארשע
אבסערוואטאריע

[קליין|אבסערוואטאריע אין [שטראסבורג, פראנקרייך]]
אן **אבסערוואַטאריע** איז א געביידע וואס האט איין אדער מער גרויסע  טעלעסקאפן. אסטראנאמען ניצן אבסערוואטאריעס צו קוקן אויפן הימל. געווענלעך פלאצירט מען אבסערוואטאריעס הויך אויף בערג אדער בערגלעך, ווייל דארט איז די לופט ריין און מען קען זען קלאר מיטן טעלעסקאפ. וואס העכער מ'גייט, איז לויטערער און ריינער די לופט. אויך דארף אן אבסערוואטאריע זיין ווייט פון ערטער מיט אסאך ליכט, ווי שטעט. מיט צו פיל ליכט זען די אסטראנאמען גוט אדורך דעם טעלעסקאפ.

קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע
קאַטעגאָריע:געביידעס
ז

**ז** (אַרויסגערעדט **זייַין**) איז דער זיבעטער אות אינעם אלף בית. לויט די יידן פון תימן איז גערופן סיגנאַל זאַן.

אין גימטריא ז = 7.

## פארשטעלונג פון אות ז'
300px|לינקס
דער אות ז' ווערט פארגעשטעלט דא אין די פאלגנדע פאנטן (פון רעכטס אויף לינקס): פראנק-ריהל, אריאל, דוד, כתב רש"י, כתב סת"ם, האנטשריפט, חיים.

מארס קאד רעפרעזעטירט דעם אות ז' מיט דער נאכאנאנדיקייט (פון לינקס אויף רעכטס): **..--** (ליניע ליניע פונקט פונקט).

רעכטס|ברייל ז
איז די פארשטעלונג פונעם אות ז' אין ברייל.

דער קאד 05D6 רעפרעזענטירט ז' אין יוניקאד.

## זעט אויך
* אלף בית

קאַטעגאָריע:אלף בית
יוניקאד

**יוניקאד** איז א קאמפיוטעריי אינדוסטריע סטאנדארד פאר איינקאדירן פאר קאמפיוטערס טעקסט געשריבן אין כמעט אלע פון דער וועלטס שריפט סיסטעמען. מ'האט פארעפנטלעכט דעם סטאנדארד אין דעם בוך  ***The Unicode Standard***; די לעצטע ווערסיע פון יוניקאד האט מער ווי 109,000 כאראקטערס אין 93 שריפטן.

קאַטעגאָריע:קאמפיוטער וויסנשאפט
קאַטעגאָריע:דאקומענטן
משה מרגליות

הרב **משה מרגליות** (ה'ת"ע לערך - י"ב טבת ה'תקמ"א) האט מחבר געווען די פירושים "פני משה" און "מראה הפנים" אויפן ןירושלמי. די פירושים ווערן געדרוקט און רוב אויסגאבעס פונעם ירושלמי.

## ביאגראפיע
הרב משה איז געבוירן געווארן אין קיידאן, ליטא. ער איז געווען רב אין עטלעכע קהילות. 

## זיין פירוש אויפן ירושלמי
הרב משה מרגליות איז געווען  בקי אין תלמוד בבלי און ירושלמי, ווי אויך אין תוספתא, ראשונים און מדרשים וואס ער ברענגט אין זיינע פירושים. דער פני משה באהאנדלט די שווערע גרסאות וואס זענען פאראן אין ירושלמי, און אויך די פארטאפלטע סוגיות וואס מ'טרעפט אפטמאל. היינט איז שווער צו קלערן ווי מ'קען לערנען ירושלמי אן זיין פירוש.

דער פני משה איז איינער פון די מערסטע פארשפרייטסטע אויפן ירושלמי; דער אנדערער איז דער "קרבן העדה" פון הרב רבי דוד ב"ר נפתלי פון דעסוי. זיי ביידע האבן געשריבן זייערע פירושים אין אשכנז אין די אנהייב ת"ק יארן. זיי האבן א פשוטן פירוש און אויך מעין פון תוספות אדורכרעדן שוועריקייטן.

קאַטעגאָריע:אחרונים
קאַטעגאָריע:מפרשי הש"ס
הונגער

א **הונגער** איז ווען א גרויסע באפעלקערונג שפירט א מאנגל אין עסן. אן עסן ווערט א מענטש שוואכער, ביז ער ווערט קראנק אדער ער שטארבט. אין ארימע לענדער פון אפריקע איז אפטמאל א הונגער.

## הונגער אין תנ"ך 
אין דער תורה ווערט דערמאנט א הונגער אין די צייטן פון אברהם אבינו, צוליב וואס ער איז אראפ קיין מצרים:

קאַטעגאָריע:נאטירלעכע קאטאסטראפעס
קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
פאלא פערנאנדעס

**פּאָלאַ פֿערנאַנדעס דע סאָוזאַ** (אין ענגליש: **Paula Fernandes**; געבוירן דעם 28 אויגוסט 1984 אין מינאַס געראַיס) איז א בראזיל קאנטערי זינגערין.

## וועבלינקען 
* אפיציעלע וועבזייטל 
* מוזיק קאנאל אויף יוטיוב

קאַטעגאָריע:זינגער
קאַטעגאָריע:בראזיל
22סטן יולי

**דעם 22סטן יולי** איז דער 203טער טאג פון יאר (204טער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 162 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1812 - האלבאינזל מלחמה: בריטישע קראפטן אונטער ארטור וועלסלי, ערשטער הערצאג פון וועלינגטאן באזיגן די פראנצויזישע ארמיי לעבן סאלאמאנקע, שפאניע.
* 1937 -  אויסגעבראכן דער צווייטער קריג צווישן יאפאן און כינע
* 1942 - אנהייב פון דעפארטאציע פון די יידן אין דער ווארשעווער געטא צו טרעבלינקע פארניכטונגס לאגער
* 2009 - גאנצע ליקוי חמה וואס דויערט 6:39 מינוט אין אינדיע, כינע און דעם פאציפישן אקעאן

## געבוירן 
* 1478 — פיליפ דער ערשטער, מלך פון קאסטיליע (געש׳ 1506)
* 1515 – אן פון קליווס, ווייב פון הענרי דער אכטער מלך פון ענגלאנד (געש' 1557)
* 1878 - יאנוש קורטשאק, שרייבער, דאקטער און יידישער מחנך (אומגעקומען 1942)
* 1887 - גוסטאוו לודוויג הערץ, פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין 1925 (געש' 1975)

## געשטארבן 
* 1461 - שארל דער זיבעטער, מלך פון פראנקרייך (געב' 1403)
* 1998 - וועלוול טערלעצקי, רוסישער־יידישער דיריגענט און קאמפאזיטאר (געב' 1931)

## פייערטעג 
* סוואזילאנד - געבורטסטאג פון געוועזענעם מלך סובהוזא דער צווייטער

----
* 21סטן יולי - 23סטן יולי
* יולי

22
1839

## געשעענישן 
* 23סטן אויגוסט - בריטאניע געוועלטיקט איבער האנג קאנג

## געבוירן 
* 18טן מערץ - גראווער קליוולאנד, דער 22סטער און 24סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1908)

## געשטארבן 
* 26סטן מערץ - רבי שלמה זלמן ליפשיץ, מחבר פון "חמדת שלמה", ערשטער הויפט־רב פון ווארשע (געב' 1765). 
* 3טן אקטאבער - רבי משה סופר, דער "חתם סופר", אב"ד פרעשבורג און פון די גרעסטע פוסקים אין זיין דור (געב' 1762)
מאהאבהאראטא

**מאַהאַבהאַראַטאַ** (דעוואנגארי: **महाभारत**)—די גרויסע בהאראטא—איז איינער פון די צוויי מערסטע באוואוסטע מיטאלאגישע עפאסן אין  אינדיע און די ארומיגע לענדער. דער צווייטער עפאס איז די ראמאיאנא. פון די צוויי ווערט די מאַהאַבהאַראַטאַ פאררעכנט חשובער פון א רעליגיעזן און היסטארישן אספעקט, אבער די ראמאיאנא איז מער ליטעראטוריש.

דער עפאס איז צעטיילט אין אכצן אפטיילונגען.

מ'זאגט אז וויאסא האט מחבר געווען די מאַהאַבהאַראַטאַ.

קאַטעגאָריע:אינדיע
קאַטעגאָריע:מיטאלאגיע
שלמה זלמן ליפשיץ

הרב **שלמה זלמן ליפשיץ** (פוזנא ה'תקכ"ה 1765 - ווארשע י"א ניסן ה'תקצ"ט 26סטן מערץ 1839) איז געווען דער ערשטער שטאטס רב פון ווארשע און דער מחבר פון  "חמדת שלמה",  שו"ת אויף די פיר חלקים פון שולחן ערוך.

## ביאגראפיע
שלמה זלמן איז געבוירן געווארן אין יאר תקכ"ה צו זיין פאטער הרב יצחק בן ר' יואל ליפשיץ אין פוזנא (היינט פוילן). פון קינדווייז אן האט ער מקדיש געווען זיין צייט צו לערנען תורה. ביי די 17 יאר האט ער  געהייראט די טאכטער פון ר' יקיר, פון די גרויסע גבירים אין דער פוזנער קהילה, וואס האט אים געגעבן א גרויסן סכום פאר א נדן, און האט אים צוגעזאגט 10 יאר קעסט. נאך געציילטע יארן איז זיין ערשטע ווייב נפטר געווארן, מיט וועמען ער האט געהאט זיינע קינדער, ר' יואל און רבי שלמה. נאך איר פטירה האט ער געהייראט איר שוועסטער, פייגיל. זיין שווער האט אים ווידעראמאל געגעבן א שיינעם נדן, און האט אים צוגעזאגט נאך צען יאר קעסט. ביי די 40 יאר, ווען ער איז שוין געווען 22 יאר ביי זיין שווער, האט ער געדארפט גיין זוכן א פרנסה. אין מסחר האט ער נישט געהאט קיין הצלחה, ביז אין תקס"ד האט ער באקומען דאס רבנות פון נאשעלסק. אין יאר תקע"ט האט מען אים באשטימט רב פון פראגא (היינט א פארשטאט פון ווארשע), און אין תקפ"א איז ער געווארן דער ערשטער הויפט רב פון ווארשע.

## זיינע תלמידים
*רבי חיים יהודה לייב הלוי עפשטיין, אב"ד קאלאשין, מחבר ספר שו"ת פרי חיים.
*רבי יעקב יהודה לייב לעווי אב"ד שלעשין, און דיין אין ירושלים, מחבר פון "בית לאבות" אויף פרקי אבות.
*רבי נחום לעווי אב"ד שאדיק, מחבר ספר אבני קודש - שו"ת וחידושים בש"ס ופוסקים. 
*רבי נתן נטקע שפיגלגלאס, דיין אין ווארשע - מחבר פון שו"ת מאורות נתן.

## פטירה
די נאכט פון י"א ניסן ה'תקצ"ט, איז נפטר געווארן רבי שלמה זלמן. זיין קבר געפינט זיך אין דער ווארשעווער בית עולם אויף א בערגל ביים צענטראלן אריינגאנג, מיט אן אוהל אויף זיין קבר.

## וועבלינקען
קאַטעגאָריע:פוילישע רבנים
קאַטעגאָריע:דרשנים
קאַטעגאָריע:יידן פון ווארשע
קרייז

א **קרייז** איז א געאמעטרישע פארעם אין צוויי דימענסיעס אין וואס יעדער פונקט איז ווייט דעם זעלבן דיסטאנץ פון א געוויסן פונקט, דער צענטער. דעם דיסטאנץ פון יעדער פונקט צום צענטער ווערט גערופן דער ראדיוס. א קרייז צעטיילט דעם פלאך אין צוויי טיילן: אינעווייניק און אויסנווייניק.

א גראדע ליניע צווישן צוויי פונקטן אין א קרייז וואס גייט אדורך דעם צענטער הייסט א דיאמעטער; א דיאמעטער איז צוויי מאל אזוי לאנג ווי דער ראדיוס.

די לענג פון א קרייז הייסט דער ארומנעם. אין א קרייז מיט ראדיוס *r* איז דער ארומנעם 2π*r*.

מען קען צייכנען א קרייז אויף א גראף. מען קען

דעפינירן די פאזיציפון דעם צענטער און די פונקטן מיט דער פארמעל:

x - a)^2 + (y - b)^ = r^2)

"r" באדייט דער ראדיוס פון דעם קרייז.

"x" באדייט די פאזיציע פון א פונקט פון דעם קרייז אויף דער האריזאנטאלער אכסע.

"y" באדייט די פאזיציע פון א פונקט פון דעם קרייז אויף דער ווערטיקאלער אכסע.

￼￼"a" באדייט די פאזיציע פון דעם קרייז צענטער אויף דער האריזאנטאלער אכסע.

"b" באדייט די פאזיציע פון דעם קרייז צענטער אויף דער ווערטיקאלער אכסע.

## זעט אויך 
* גרויסער קרייז
* קוילקרייז

קאַטעגאָריע:געאמעטריע
*
זאראאסטריזם

**זאראאַסטריזם** איז א רעליגיע און פילאסאפיע געגרינדעט דורך זאראטוסטרא עטלעכע הונדערטער יאר פאר דער ציווילער רעכענונג אין דער פערסישער אימפעריע. עס איז אמאל געווען פון די גרעסטע רעליגיעס אין דער וועלט היינט האט די רעליגיע א פאר הונדערט טויזנט אנהענגער, וואס כמעט אלע וואוינען אין איראן און אינדיע.

ווען איסלאם האט זיך פארשפרייט אין דער פערסישער אימפעריע, זענען עטלעכע הונדערטער טויזנטער פון די אנהענגער אין זאראאסריזם אנטלאפן אין אינדיע, און די געמיינדע דארט ווערט גערופן "פאַרסי".

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:רעליגיע
1831

## געשעענישן 
* 21סטן יולי - געקרוינט לעאפאלד, דער ערשטער מלך פון בעלגיע
* 1טן אויגוסט - געעפנט לאנדאן בריק 

## געבוירן 
* 13טן יוני - דזשיימס קלארק מאקסוועל, שאטישער פיזיקער (געש' 1879)
* 8טן יולי - דזשאן פעמבערטאן, דערפינדער פונעם קאקא קאלע געטראנק (געש' 1888)
* 19טן נאוועמבער - זשיימס גארפילד, דער 20סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1881)

## געשטארבן 
* 4טן יולי - זשיימס מאנרא, פינפטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1758)
* 14טן נאוועמבער - געארג ווילהעלם פרידריך העגל, דייטשער פילאסאף (געב' 1770)
1830

## געשעענישן 
* 13טן יאנואר - עקוואדאר און ווענעזועלע ווערן אומאפהענגיק פון קאלאמביע.
* 5טן יולי - פראנקרייך אינוואדירט אלזשיר.
* 25סטן אויגוסט - די בעלגן רעוואלטירן קעגן האלאנד
* 4טן אקטאבער - בעלגיע שיידט זיך פון האלאנד און ווערט א זעלבשטענדיג לאנד.

## געבוירן 
* 9טן פעברואר - אבדילאזיז, הערשער איבער דער אטאמאנישער אימפעריע (געש' 1876)
* 10טן יולי - קאמיל פיסארא, פראנצויזישער קינסטלער (געש' 1903)
* 18טן אויגוסט - פראנץ יאזעף, קייסער פון עסטרייך און מלך פון אונגארן (געש' 1916)
* 5טן אקטאבער - טשעסטער עלען ארטור, דער 21סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1886)

## געשטארבן 
* 26סטן יוני - זשארזש דער פערטער, מלך פון בריטאניע (געב' 1762)
מאריא מאנטי

קליין|מאריא מאנטי
**מאַריא מאנטי** ( ; געבוירן דעם 19טן מערץ 1943) איז אן איטאליענישער  עקאנאמיסט און אקאדעמיקער וואס איז פרעמיער מיניסטער פון איטאליע, און אויך דער מיניסטער פון עקאנאמיע און פינאנץ, זייט נאוועמבער 2011.

פון 1995 ביז 2004 איז ער געווען אן אייראפעישער קאמיסיאנער.

קאַטעגאָריע:איטאליענער
קאַטעגאָריע:פרעמיער מיניסטארן
1833

## געשעענישן 
* 23סטן אויגוסט - שקלאפעריי אפגעשאפן אין די בריטישע קאלאניעס
* 28סטן אויגוסט - שקלאפעריי ווערט געאסרט אין דער גארער בריטישער אימפעריע

## געבוירן 
* 7טן מיי - יאהאנעס בראהמס, דייטשער קאמפאזיטאר (געש' 1897)
* 20סטן אויגוסט - בענזשעמין העריסאן, דער 23סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטטאן (געש' 1901)
* 21סטן אקטאבער - אלפרעד נאבעל, ערפינדער פון דינאמיט (געש' 1896)

## געשטארבן 
*  10טן יאנואר - אדריען-מארי לעזשאנדרע, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געב' 1752)
*  22סטן אפריל - ריטשארד טרעוויטיק, ענגלישער ערפינדער (געב' 1771)
1832

## געשעענישן 
* 9טן פעברואר - די שטאט זשאקסאנוויל געגרינדעט אין פלארידע
* 11טן מיי - גריכנלאנד פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פון דער אטאמאנישער אימפעריע

## געבוירן 
* 27סטן יאנואר - לואיס קאראל, בריטישער שרייבער און מאטעמאטיקער (געש' 1898)
* הרב שלום דאנגור ראב"ד סואץ רוכש אדמות נירים

## געשטארבן 
* 22סטן מערץ - יאהאן וואלפגאנג פאן געטע, דייטשער שרייבער, דיכטער, פילאסאף און וויסנשאפטלער (געב' 1749)
* 31סטן מיי - עוואריסט גאלוא, פראנצויזישער מאטעמאטיקער (געב' 1811)
* 6טן יוני - דזשערעמי בענטהאם, בריטישער פילאסאף (געב' 1748)
1834

## געשעענישן 
* 15טן יולי - די שפאנישע אינקוויזיציע, וואס האט אנגעהויבן אינעם 15טן יארהונדערט, ווערט פארשטיקט
* 10טן דעצעמבער - סיר ראבערט פיל ווערט פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

## געבוירן 
*  8טן פעברואר - דמיטרי מענדלעעוו, רוסישער כעמיקער, אנטוויקלער פון דער פעריאדישער טאבעלע (געש' 1907)

## געשטארבן 
* 25סטן יולי - סאמועל טיילאר קאלערידזש, ענגלישער דיכטער (געב' 1772)
משה שווימער

**משה שווימער** (1918 -2003) איז געווען א חזן אין אוקראינע און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.

משה שווימער איז געבוירן אין יאר 1918 אין אוקריינע, און האט אימיגרירט צו די פאראייניגטע שטאטן אין יאר תש"ט (1949); ער איז נפטר געווארן אין יאר תשס"ג (2003).

אין אמעריקע איז ער געווען חזן אינעם טעמפל עזרה אין שיקאגא פאר דרייסיג יאר.

עס איז פארבליבן רעקארדירט פון אים אסאך שטיקלעך און יידישע ניגונים.

## וועבלינקען 
* חזן משה שווימער 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
23סטן יולי

**דעם 23סטן יולי** איז דער 204טער טאג פון יאר (205טער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 161 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1829 - אין די פאראייניגטע שטאטן שרייבט איין וויליאם בערט א פאטענט פאר דעם טיפאגראף, פון וואס שטאמט די שרייבמאשין
* 1942 - צווייטע וועלט מלחמה: די דייטשן נעמען איין די שטאט ראסטאוו אין דרום סאוועטן פארבאנד

## געבוירן 
* 1892 - היילע סעלאסי, קייסער פון עטיאפיע (געש' 1975)
* 1976 - יהודית פאלגאר, יידישע־אונגארישע שאך גרויסמייסטער
* 1989 - דניאל רעדקליף, יידיש-בריטישער פילם אקטיאר

## געשטארבן 
* 1885 - יוליסעס סימפסאן גרענט, גענעראל, דער 18טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1822)
* 1916 - סיר וויליאם רעמזי, כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע, 1904 (געב' 1852)
* 1999 - דער מלך חאסאן דער צווייטער פון מאראקא (געב' 1929)
* 2011 - עמי וויינהאוס, יידישע־בריטישע זינגערין (געב' 1983)

## פייערטעג 
* עגיפטן - רעוואלוציע טאג (1952)
* ליביע - רעוואלוציע טאג
* פאפוע נייע גינע - אנדענק טאג
* ראסטאפארי - פייערונג פון היילע סעלאסיס געבורטסטאג
* אנהייב פון רעגן פון פערסעאידן

----
* 22סטן יולי - 24סטן יולי
* יולי

23
לייבעלע שווארץ

**לייבעלע שווארץ** (22סטן מערץ 1933 - 11טן יולי 1992) איז געווען א חזן און אפערע זינגער אין ארגענטינע, דרום אפריקע און ניו יארק סיטי, פאראייניגטע שטאטן.

לייבעלע שווארץ איז  געבוירן יהודה לייב קירזשנער דעם 22סטן מערץ 1933 אין דער שטאט בראד, מערב גאליציע, פוילן (היינט אוקראינע). ביי די פינף יאר איז ער געקומען קיין בוענאס איירעס, ארגענטינע.

זיין ערשטע שטעלע איז געווען אין דער "ברית אברהם" שול אין ארגענטינע. ער איז געווען דריי יאר חזן אין א טעמפל אין יאהאנעסבורג, דרום אפריקע, דערנאך פינף יאר אין "שערי צדק" אין ניו יארק.

ער האט געמאכט 32 אלבאמען פון ניגונים.

לייבעלע שווארץ איז נפטר געווארן אין בוענאס איירעס דעם 11טן יולי 1992.

## וועבלינקען 
* געזאנגנען פון לייבעלע שווארץ  
* "אמאל איז געווען א ייד" און "שבענו מטובך" פון לייבעלע שווארץ 

קאַטעגאָריע:חזנים
קאַטעגאָריע:פוילישע יידן
בנציון וויטלער

**בנציון וויטלער** (1907 - 1961) איז געווען א באקאנטער זינגער אויף דער יידישער שפראך.

וויטלער איז געבוירן  געווארן אין בעלז, גאליציע (היינט אוקראינע) אין 1907 צו א חסידישער משפחה. 

ביי די צוועלף יאר האט ער אנגעהויבן שפילן ביי דער פרייער יידישער פאלקסבינע אין ווין, עסטרייך. א שטיק צייט איז ער געווען א זשורנאליסט, נאכער איז ער צוריק אין טעאטער. אין 1940 האט ער אימיגרירט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.

קאַטעגאָריע:יידיש שפראך זינגערס
לואיס קאראל

[קליין|200px|לואיס קאראל אין  [1863]]

**לואיס קאראל** () איז געווען דער פסעוודאנים פון **טשאַרלס לאַטווידזש דאדזשסאן** (; 27סטן יאנואר 1832 – 14טן יאנואר 1898), א בריטישער שרייבער, לאגיקער, מאטעמאטיקער, אנגליקאנער קלעריקער, און פאטאגראף. ער איז מערסט באקאנט פאר זיינע בוך אליסנס אוואנטורעס אין וואונדערלאנד (''Alice's Adventures in Wonderland*) וואס ער האט פארציילט צו אליס לידעל, און צוויי פון אירע שוועסטער אויף א שיפל. אליס האט געהאט הנאה פון דער מעשה און האט געבעטן דאדזשסאן ער זאל זי אפשרייבן. דערנאך האט קאראל געשריבן א צווייטע מעשה וועגן אליס אדורכן שפיגל (*Through the Looking Glass''). ביידע מעשהס ווערן געליינט איבער דער גארער וועלט.

דאדזשסאן איז געווען א לעקטאר אין מאטעמאטיק אין קרייסט טשערטש, אקספארד, און האט געשריבן עטלעכע ביכער וועגן מאטעמאטיק.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:ענגלענדער
קאַטעגאָריע:בריטישע שרייבער
קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער
24סטן יולי

**דעם 24סטן יולי** איז דער 205טער טאג פון יאר (206טער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 160 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 1866 - טענעסי איז דער ערשטער שטאַט וואס קערט צוריק צו די פאראייניגטע שטאטן נאכן אמעריקאנער בירגערקריג

## געבוירן 
*  1783 - סימאן באליוואר, באפרייער פון דרום אמעריקע (געש' 1830)

## געשטארבן 
* 1862 - מארטין וואן ביורען, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1782)
* 1986 - פריץ אלבערט ליפמאן, אמעריקאנער ביאכעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר מעדיצין (געב' 1899)
* 1991 - יצחק באשעוויס זינגער, פון די גרעסטע שרייבער אין יידיש, געווינער פון נאבעל פריז פאר ליטעראטור אין 1978 (געב' 1902)

## פייערטעג 
* וואנואטו - קינדער טאג
* ווענעזועלע - געבורטסטאג פונעם "ליבערטאדאר"
* עקוואדאר - סימאן באליוואר טאג

----
* 23סטן יולי - 25סטן יולי
* יולי

24
מינג דינאסטיע

די  **מינג דינאסטיע** () איז געווען א דינאסטיע פון קיסרים וואס האט געהערשט איבער כינע פון 1368 ביז 1644. אין יענע צייטן האט דאס לאנד געהייסן די **אימפעריע פון דעם גרויסן מינג** (大明國 *דע מינג גואוו*). די מינג דינאסטיע איז געווען די לעצטע דינאסטיע פון עטנישע האן כינעזער. 
די מינג דינאַסטיע האט איבערגענומען די הערשאפט פון דער יואן דינאסטיע. נאך דער מינג דינאסטיע האט געהערשט די טשינג דינאסטיע פון מאנטשוריע. אין דרום האט די דינאסטיע געהערשט איבער די שטחים וואס זענען היינט וויעטנאם און בורמע.

אונטערן מינג האט מען אויפגעשטעלט אן ארמיי פון א מיליאן זעלנער, און א פלאט מיט הונדערטער שיפן, וואס איז געווען אין יענער צייט דער גרעסטער פלאט אין דער וועלט. די רעליגיע פון דער אימפעריע איז געווארן ווידעראמאל קאנפוציאניזם.

אין 1525 האט די מינג דינאסטיע געאסר'ט שיפן ארויספארן אין ים פון  דעם פארט שאנכיי.

ביים אנהייב פון דער מינג דינאסטיע האבן געוואוינט אין כינע ווינציקער ווי 60 מיליאן מענטשן; ביזן 17טן יארהונדערט האבן שוין געוואוינט דארט מער ווי 130 מיליאן מענטשן.

קאַטעגאָריע:כינע
קאַטעגאָריע:היסטאריע
קאַטעגאָריע:קיסרים
מילטאן פרידמאן

**מילטאן פֿרידמאַן** (; 31סטן יולי, 1912 – 16טן נאוועמבער, 2006) איז געווען אן אמעריקאנער  עקאנאמיסט, סטאטיסקער, מחבר און פראפעסאר ביים אוניווערסיטעט פון שיקאגא מער ווי דרייסיג יאר. ער איז געווארן באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר עקאנאמיק, און איז באוואוסט פאר זיין פארשונג אין פארניץ אנאליז און געלטיקע היסטאריע און טעאריע. אלס א פירער פון דער שיקאגא שולע פון עקאנאמיק, האט ער געהאט אן איינפלוס אויף דער פארשונג אגענדע אין דער עקאנאמיק פראפעסיע. אין אן ארומפרעג פון עקאנאמיסטן האט מען געהאלטן פרידמאן דער צווייטער פאפולערסטער עקאנאמיסט פונעם 20סטן יארהונדערט נאך דזשאן מיינארד קינס, און *דער עקאנאמיסט* האט אים באשריבן "דער עקאנאמיסט וואס איז דער גרעסטער בעל־השפעה אינעם צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט…אפשר פון אים אינגאנצן."

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:עקאנאמיסטן
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
פארעסט הילס

קליין|די אור נתן שול פון דער בוכארישער געמיינדע אויף קווינס בולעווארד
**פֿארעסט הילס** איז א געגנט () אין דער בארא פון קווינס אין ניו יארק סיטי, נוי יארק, פאראייניגטע שטאטן.

## געגנט
קליין|אסטין גאס, די הויפט איינקויף גאס

אין דעם געגנט וואוינען העכערע מיטלקלאס איינוואוינער, און די גרעסערע עשירים וואוינען אין דעם  פארעסט הילס גארדענס אפטייל פונעם געגנט. פארעסט הילס האט א גרויסע יידישע באפעלקערונג, מיט מער ווי צען טויזנט יידישע איינוואוינער. פארעסט הילס האט א גרויסע קהילה פון בוכארישע יידן, מיט עטליכע בתי מדרשים און מוסדות התורה.

מ'האט געגרינדעט פארעסט הילס אין 1906.
1835

## געשעענישן 
* 5טן מיי - די ערשטע באן ליניע אין דער יבשה פון אייראפע געעפנט אין בעלגיע, צווישן בריסל און מעכעלען

## געבוירן 
* 9טן אפריל - לעאפאלד דער צווייטער פון בעלגיע (געש' 1909)
* 30סטן נאוועמבער - מארק טוויין, אמעריקאנער שרייבער (געש' 1910)

## געשטארבן 
* 13טן מיי - דזשאן נאש, בריטישער ארכיטעקט (געב' 1752)
31סטן יולי

**דעם 31סטן יולי** איז דער 212טער טאג פון יאר (213טער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר; ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 153 טעג.

## היסטארישע געשעענישן 
* 781 - די ערשטע באוואוסטע אויפרייסונג פון בארג פודזשי
* 1492 - גירוש ספרד: די לעצטע יידן פארלאזן שפאניע.
* 1498 - אין זיין דריטער רייזע צום מערב האלבקיילעך ווערט קריסטאפער קאלאמבוס דער ערשטער אייראפעאישער אנצוקומען אינעם אינזל טרינידאד.
* 1655 - די רוסישע מיליטער נעמט איין ווילנע ביי דער רוסיש-פוילישער מלחמה.
* 1940 – די עלקושער דערנידערונגס אקציע: מען האט געפירט די יידן פון עלקוש אינעם רינעק אוין איזדיקעווען זיך איבער זיי שעה׳ן לאנג; זיי האבן באריכטעט די אידיקעוואונג מיט א נאטאריש באוואוסט בילד פון א רב מיט צעשפאלטענע תפילין אויף זיין קאפ.

## געבוירן 
* 1912 - מילטאן פרידמאן, געווינער פון נאבעל פריז פאר עקאנאמיק אין 1976 (נפטר 2006)
* 1919 - פרימא לעווי, יידישער־איטאליענישער שרייבער און כעמיקער (נפטר 1987)

## געשטארבן 
* 1875 - ענדרו זשאנסאן, דער 17טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1808)
* 1886 - פראנץ ליסט, אונגארישער קאמפאזיטאר און פיאניסט (געב' 1811)
* 1993 - באדעוויין, מלך פון בעלגיע (געב' 1930)

## פייערטעג 
* האוואי - פאן טאג

----
* 30סטן יולי - 1טן אויגוסט
* יולי

31
1837

## געשעענישן 
* 1טן יאנואר - ערדציטערניש אין דער שטאט צפת
* 26סטן יאנואר - מישיגן ווערט דער 26סטער שטאט פון די פאראייניגטע שטאטן
* 20סטן יוני - וויקטאריע ווערט די מלכה פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
* 4טן יולי - געעפנט Grand Junction אייזנבאן , די ערשטע צווישנשטעט אייזנבאן ליניע אין דער וועלט, וואס פארבינדט בירמינגהאם מיט ליווערפול 

## געבוירן 
*  

## געשטארבן 
* 10טן פעברואר - אלעקסאנדער פושקין, רוסישער שרייבער (געב' 1799)
* 31סטן מערץ - דזשאן קאנסטבל, בריטישער מאלער  (געב' 1776)
* 20סטן יוני - דער מלך וויליאם דער פערטער פון בריטאניע (געב' 1765)
1836

## געשעענישן 
* 15טן יוני - אַרקענסא ווערט דער 25סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
* 5טן סעפטעמבער - סאם יוסטון  געוויילט דער ערשטער פרעזידענט פון דער רעפובליק פון טעקסעס.

## געבוירן 
* 17טן מיי - ווילהעלם שטייניץ, עסטרייכער יידישער שאכשפילער, ערשטער וועלט שאך גרויסמייסטער (נפטר 1900)

## געשטארבן 
* 10טן יוני - אנדרע מארי אמפער, פיזיקער (געב' 1775)
* 28סטן יוני - זשיימס מעדיסאן,  פערטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1751)
* 28סטן יולי - נתן מאיר ראטשילד, ענגלישער באנקיר פון דער ראטשילד משפחה (געב' 1777)
* 3טן סעפטעמבער - דניאל מענדאזא, יידישער ענגלישער באקסער (געב' 1764)
1838

## געשעענישן 
* 28סטן יוני - קעניגין וויקטאריע באקרוינט מלכה פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

## געבוירן 
* 6טן פעברואר - הרב ישראל מאיר הכהן, דער "חפץ חיים" (נפטר 1933)
* 18טן פעברואר - ערנסט מאך, עסטרייכער-טשעכישער פיזיקער און פילאסאף (געש' 1916)
* 25סטן אקטאבער - זשארזש ביזע, פראנצויזישער קאמפאזיטאר (געש' 1875)
* 26סטן דעצעמבער - דזשוסעפע אטאלענגי, יידישער־איטאליענישער זעלנער און פאליטיקער (נפ' 1904)

## געשטארבן 
*
קיאטא

**קיאטא** (יאפאניש: **京都市** - "הויפטשטאט") איז א שטאט אין דעם אינזל האנשו אין יאפאן, פאררעכנט דעם קולטורעלער צענטער פון לאנד. צווישן די יארן 794 - 1868 איז קיאטא געווען די הויפטשטאט פון יאפאן. די שטאט שליסט איין 11 פערטלען, און האט 1.5 מיליאן איינוואוינער.
קליין|256x256פיקס|קיאטא

## קיאטא אין ליטעראטור 
דער עלטסטער ראמאן אין דער וועלט, שיקיבו מוראסאקיס די מעשה פון גענזשי, פאסירט אין קיאטא אין דער העיאנער תקופה.

## צווילינג שטעט 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

קאַטעגאָריע:שטעט אין יאפאן
דאן קיכאטע

קליין
קליין
**דאָן קיכאָטע** אדער **דאָן קישאָט** (שפאניש: *Don Quijote*) איז א ראמאן פונעם שפאנישן שרייבער און דראמאטורג, מיגעל דע סערוואנטעס (Miguel de Cervantes), וואס האט געלעבט אין די יארן 1616-1547. דער פולער נאמען איז El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha (אויף יידיש: "דער גאונישער אדלמאן דאן קיכאטע פון לא-מאנשא"), און איז באקאנט אויפן נאמען פון זיין העלד, דאן קיכאטע. ער ווערט פאררעכנט דער ערשטער אייראפעישער ראמאן. ער איז פארעפנטלעכט געווארן אין צוויי בענדער, דער ערשטער אין 1605 און דער צווייטער אין 1615.

## זעט אויך 
* כארכע לואיס בארכעס

## וועבלינקען 
* דאן קיכאטע אויף יידיש

קאַטעגאָריע:ראמאנען
קאַטעגאָריע:שפאניע
עלען גראס

**עלען פֿיליפ גראס** (געב' דעם 2טן מיי 1949) איז א יודישער אמעריקאנער סאציאל־ארבעטער. מ'האט אים ארעסטירט אין קובא אין 2009, און אין 2011 האט מען אים גע'משפט פאר 15 יאר תפיסה - פארן ארויסהעלפן די ארטיגע יודן דארט מיט טעלעפאנען און קאמפיוטער געצייג.

הילערי קלינטאן האט שוין פרובירט אים צו באפרייען אבער למעשה האט מען אים פאראורטיילט צו פופצן יאר תפיסה.

נאכהער האט מען אונטערגענומען א קאמפיין צו אפעלירן צום פרעזידענט אז ער זאל שתדל'ן אים צו באפרייען. און אויך נעמט מען צוזאם פעטיציעס צו שיקן קיין קובא.

דעם ערשטן טאג חנוכה תשע"ה (17טן דעצעמבער 2014) האט קובא אים באפרייט און געשיקט צוריק קיין אמעריקע.

## וועבלינקען
* פעטיציע 
* http://www.jcouncil.org/site/PageServer?pagename=Alan_Gross_Petition
* http://www.inn.co.il/News/Flash.aspx/351256
* http://www.jdn.co.il/news/12183 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן
קאַטעגאָריע:קובא
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
מאריציא סאקאני

**מאריציא סאַקאני** (; קאנעגליאנא, 13טן יולי 1950) איז אן איטאליענישער פאליטיקער פון ווענעטא.

סאקאני איז א מיטגליד אין דער איטאליענישער סאציאליטישער פארטיי. פון  1979 ביז 1994 איז ער געווען א דעפוטאט אין דעם איטאליענישן פארלאמענט. 

אין 2001 האט מען אים באשטימט אונטער־סעקרעטאר פון ארבעט אין די רעגירונגען פון סילוויא בערלוסקאני. זייט 2006 איז ער א סענאטאר.

ער איז געווען  מיניסטער פון ארבעט און סאציאלע ענינים פון 2009 - 2011.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:איטאליענער
קאַטעגאָריע:פאליטיקער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
ראבינדראנאט טאגאר

קליין|ראַבינדראַנאַט טאַגאר
**ראַבינדראַנאַט טאַגאר** (בענגאליש: *রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর*) (7טן מיי 1861 – 7טן אויגוסט 1941) איז געווען א בענגאלישער דיכטער, פילאסאף, און אינדישער פאטריוט. ער איז געווארן באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור  אין 1913 און איז דעמאלסט געווען דער ערשטער נישט־אייראפעישער צו געווינען א נאבעל פריז.

## ביאגראפיע 
טאגאר איז געבוירן געווארן אין קאלקאטא אין 1861, דער יונגסטער פון פערצן קינדער, צו זיין פאטער דעבענדראנאטה טאגארע און זיין מוטער סאראדא דעווי. ווען ער איז געווען אלט אכט יאר האט ער געשריבן זיין ערשטע פאעמע.

אין 1878 איז ער געפארן קיין לאנדאן, ענגלאנד. ער האט געוואלט שטודירן ווערן אן אדוואקאט. אבער אין 1880 האט זיין פאטער גערופן אים צוריק פון לאנדאן כדי צו הייראטן א מיידל, מרינאליני דעווי.

ער האט געשריבן א פאעסיע פון א הונדערט שורות וועגן דער ארעמקייט אין קאלקאטא. שפעטער האט סאטיאדזשיט ריי באזירט איינער פון זיינע פילמען אויף אט דער פאעסיע.

אין זיינע שפעטערע יארן האט טאגאר קריטיקירט מאהענדאס גאנדי.

אין 1937 איז ער געווארן קראנק, ביז אין 1941 איז ער געשטארבן אין קאלקאטא, אין דעם זעלבן הויז וואו ער איז געבוירן.

*דער גערטנער

קאַטעגאָריע:אינדיער
קאַטעגאָריע:שרייבער
קאַטעגאָריע:דיכטער
קאַטעגאָריע:נאבעל פריז
אגראנאמיע

**אגראנאמיע** איז די חכמה פון פראדוצירן און ניצן פלאנצן.

קאַטעגאָריע:לאנדווירטשאפט
אלדא מארא

קליין|אלדא מארא אין 1978
**אַלדא מארא** (איטאליעניש: *Aldo Moro*; 23סטן סעפטעמבער 1916 – 9טן מיי 1978) איז געווען אן איטאליעישער פאליטיקער, און דער 39סטער פרעמיער מיניסטער פון איטאליע. די טעראר ארגאניזאציע די "רויטע בריגאדעס" האבן אים דערמארדעט אין 1978 נאך א תפיסה פון 55 טעג.

אַלדא מארא איז געבוירן געווארן דעם 23סטן סעפטעמבער 1916 אין מאליע, פוליע פראווינץ. ער האט שטודירט געזעצן אינעם אוניווערסיטעט פון בארי, און אין 1941 איז ער געווארן א פראפעסאר דארטן. פון 1939 ביז 1942 איז ער געווען פרעזידנט פון דער פעדעראציע פון קאטוילישע סטודענטן אין איטאליענישע אוניווערסיטעטן אין בארי.

ער איז געווען א לעקטאר פון געזעץ אין בארי צוואנציק יאר.

קאַטעגאָריע:איטאליענער
קאַטעגאָריע:פרעמיער מיניסטארן
פלוטאקראטיע

**פלוטאקראַטיע** (פון גריכיש: πλουτος - פארמעגן,  κρατος - הערשאפט) איז א נישט־דעמאקראטישע רעגירונג סיסטעם וואו די רעגירונס קראפט ליגט אין די הענט פון די מענטשן וואס פארמאגן קאפיטאל. 

## זעט אויך 
* אליגארכיע

קאַטעגאָריע:פאליטישע וויסנשאפט
ראמזאן קאדיראוו

קליין|250px|ראמזאן קאדיראוו
**ראַמזאַן אַכמאַדאוויטש קאַדיראוו** (, טשעטשען: Къадар АхIмат-кIант Ръамазан; געב' דעם 5טן אקטאבער 1976, צענטארוי, סאוועטן פארבאנד) איז דער דריטער פרעזידענט פון טשעטשניע און א געוועזענער טשעטשען רעבעל.

ראמזאן איז א זון פונעם געוועזענעם טשעשטען פרעזידענט אכמאד קאדיראוו, דערהרגעט מיי 2004.

קאַטעגאָריע:פרעזידענטן
קאמאר

קליין
**קאמאַרן** אדער **מאסקיטן** זענען א פאמיליע פון קליינע פליגן (*Culicidae*) וואס זויגן בלוט פון בעלי חיים מיט ווארבלען, כולל מענטשן. זייער לענג איז דורכשניטלעך פון א צענטל אינטש ביז א זיבעטל. זייער לעבנס דויער איז געוויינלעך פון צוויי טעג ביז געציילטע חודשים.  די נקבה האט ספעציעלע שטעכער וועלכע קוקן אויס ווי א שטרוי, מיט וועלכע זי ציט אריין בלוט. זי קען ארייננעמען בלוט 1.7 מאל וויפיל זי וועגט. עטלעכע שעדליכע קראנקייטן ווערן אריבערגעפירט דורך קאמארן, און צוליב דעם טייל ביאלאגן האלטן אז קאמארן זענען די געפערלעכסטע און די טויטליכסטע בעל חיים אין דער וועלט.

זיי זענען טעטיג אין די זומער מאנאטן, און פארמערן זיך בעיקר אין וואסערן וואו זיי לייגן זייערע אייער אין די מיליאנען. 

נאכן זיך האבן אנגעפילט מיט זויגערס בלוט, (טראצדעם וואס זיי צאפן אויכעט פיש, פויגלען און שלענג) וועט די מאמע לייגן די אייער אויף דעם אויבערפלאך פון די וואסער ( דערפאר וועלן זי זיך שטענדיג געפינען וואו עס דא טייכן אדער אנגעזאמלטע וואסער, און דערפאר איינע פון די וועגן זיי צו אויסראטן, איז דורך אויסטרוקענען אלע קליינע טייכלעך). אין פארלויף פון איר קורץ לעבן קען זי לייגן איבער 3,000 אייער. ענדערעש פון די נקבות, די זכרים שפייזן זיך בלויז מיט בלומען זאפט און נעקטאר. דער קאמאר איז פארשפרייט איבער דער גאנצער וועלט אהן קיין אויסנאם.

קאַטעגאָריע:אינסעקטן
פינף חושים

אין היסטאריע ווערן גערכענט **פינף חושים** פון א מענטש, וואס זענען די זען, שמעקן, טעם, הערן און טאפן.

די חכמה ווערט אנגערופן אסטיסאלאגיע.

קאַטעגאָריע:חושים
יצחק אלפסי

הרב ד"ר **יצחק אַלפַֿסי** (געבוירן ט' תשרי ערב יום כיפור תר"ץ; 13טן סעפטעמבער 1929) איז א תלמיד חכם און א היסטאריקער. ער האט געשריבן אסאך ספרים וועגן דער אנטוויקלונג פון חסידות.
באטראכט די גרעסטע בעקי פון אַלע דורות אין געשיכטע חסידות.

## לעבנסגעשיכטע
אלפסי איז געבוירן געווארן אין תל אביב צו זיין פאטער ישראל אלפסי,  פון די ערשטע פאבריקאנטן אין תל אביב און א גערער חסיד, א זון פון הרב אברהם אלפסי אב"ד זשעוויצע און מרת חיה יוטא ראטנבערג. אלפסי וואוינט אין תל אביב. יצחק אלפסי אליין איז געווען פארבונדן מיט די גערער רביס דער בית ישראל און דער פני מנחם.
## רב בית הכנסת
יצחק אלפסי איז א תושב תל אביב יפו און איז געווען רב פון בית כנסת "קוממיות אברהם", געגרינדעט דורך הרב שלמה גורן, נאך דעם פטירה פון הרב גורן ביז ער האט צוליב זיין עלטער נישט געקענט דינען אין דעם מעמד.

קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:היסטאריקער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
אנטראפאמעטריע

**אַנטראפאמעטריע** (גריכיש אַנטראפאס (άνθρωπος - "מענטש") און מעטראן (μέτρον - "מאָס") דעריבער "מאס פון א מענטש") איז די חכמה פון מעסטן אלע אברים פון א מענטש.

קאַטעגאָריע:קערפער
קאַטעגאָריע:אנאטאמיע
אסטראסטאטיסטיק

**אַסטראסטאַטיסיק** איז א דיסציפלין וואס דעקט אסטראפיזיק, סטאטיסטישן אנאליז און דאטן מינעריי. מען ניצט אים צו פראצעסירן די ריזיגע קוואנטיטעט פון דאטן וועגן דעם קאסמאס.

קאַטעגאָריע:אסטראנאמיע
קאַטעגאָריע:סטאטיסטיק
אראסטאטיקע

**עראסטאטיק** איז די שטודיע פון גאזן וואס באוועגן זיך נישט.

קאַטעגאָריע:פיזיק
אטאמיזם

(ענגליש: **Atomism**, קומט פון דאס גריכיש ווארט **ἄτομον**) איז א אלטע נאטירלעכע פילאזאפיע וועלכע באנעמט זיך מיט באגיין אלע יסודות פון דער וועלט.

## לינקען 
* http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-21
* http://plato.stanford.edu/entries/atomism-modern/

קאַטעגאָריע:נאטור-וויסנשאפטן
עטיאלאגיע

**עטיאלאגיע** (פון גריכיש αιτιολογία) איז די שטודיע פון די אורזאכן און פאקטארן פון פענאמענען, און ווערט גענוצט אין פארשידענע דיסציפלינען.

אין מעדיצין באדייט עטיאלאגיע דערגיין פון וואנעט מחלות קומען צו א מענטש.

מען ניצט דעם טערמין עטיאלאגיע אויך אין פסיכאלאגיע, פילאסאפיע, ארכעאלאגיע און נאך.

קאַטעגאָריע:מעדיצין
קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
שלעשין

**שלעשין**  איז א שטעטל אין קאנינער פאוויאט, גרויספוילישע וואויוואדעשאפט, פוילן, 18 ק"מ צפון פון קאנין און 70 ק"מ צפון פון קאליש. שלעשין האט 3,102 איינוואוינער (2006). פון 1815 ביז 1918 איז שלעשין געווען אין קאנגרעס פוילן, רוסלענדישע אימפעריע. 

אין 1921 האבן געוואוינט אין שלעשין 304 יידן.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן
דער סוד פון שמחה

[שמאל|ממוזער|250px|משמאל לימין:רבי עקיבא ראבינאוויטש, [פאריסאוו (הויף)|פאריסאווער רבי פון ירושלים מחבר פונעם קונטרס **דער סוד פון שמחה** בהילולת אביו רבי בנימין ראבינאוויטש אין בית מדרש משכנות הרועים פון מאה שערים קווערטל]]
רבי **בנימין**
**דער סוד פון שמחה** איז א קונטרס אויף יידיש געשריבן געווארן דורך תלמידים פון רבי אשר פריינד ז"ל און רבי עקיבא ראבינאוויטש, פאריסאווער רבי פון ירושלים, א זון פון רבי בנימין ראבינאוויטש חבר הבד"ץ פון דער עדה החרדית.

עס האט א הסכמה פון הרה"ג ר' עמרם אפמאן מו"ץ אין דער עדה החרדית.

דער קונטרס אנטהאלט זיבן-און-זעכציג זייטן.

ער ברענגט בעיקר ארויס די חשיבות פון אמונה און לימוד זכות און די הארבקייט פון זאגן ליגן.

קאַטעגאָריע:אמונה
אלעגאריע

**אלעגאריע** איז די תורת המשל והמליצה.

אלעגאריע איז א ליטעראטישער זשאנער.

קאַטעגאָריע:זשאנערס
אפאלגאטיקע

**אפאלגעטיק** איז די חכמה ווי אזוי צו זיין א גוטער סניגור.

קאַטעגאָריע:פילאסאפיע
אובונטו

**אובונטו לינוקס** איז א דיסטריבוטיאָן אויף לינוקס אפערירן סיסטעם. ס'איז זייער פאפולער פון די אלע לינוקס דיסטריבוטיאָן. די דיסטריבוטיאָן באַזירט אויף אפענער קאד אזוי ווי די אלע אויף לינוקס.

קאַטעגאָריע:אפענער קאד
קאַטעגאָריע:אפערירן סיסטעמען
באקטעריאלאגיע

**באקטריאלאגיע** איז דער אפטייל פון מיקראביאלאגיע וואס שטודירט באקטעריע. זי באהאנדלט די אידענטיפיקאציע, קלאסיפיקאציע און כאראקטעקיסטיק פון זגאלן פון באקטעריע. איינער וואס שטודירט באקטעריאלאגיע הייסט א *באקטעריאלאג*.

## זעט אויך 
* מיקראביאלאגיע
* באקטעריע

קאַטעגאָריע:מיקראביאלאגיע
סופיזם

**סופֿיזם** אדער **טאַסאַוואוף** () איז די אינערלעכע, מיסטישע דימענסיע פון  איסלאם. איינער וואס פירט זיך מיט סופיזם הייסט א  **סופֿי** (). אדער א דערוויש.

סופיזם האט געוואקסן אין דער איסלאמישער וועלט אינעם 8טן יארהונדערט. דער וועג פון סופיזם איז צו דינען מיט ליבשאפט.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:איסלאם
באלנעאטעראפי

**באַלנעאלאגיע** (פון , "באָד") איז די חכמה פון מרחצאות און הייסע בעדער. דאס וואסער אין די בעדער אנטהאלט מינעראלן ווי נאטריום, מאגנעזיום, קאלציום און אייזן , ווי אויך ארסעניק, ליטיום, קאליום, מאנגאן, בראם און יאד.

קאַטעגאָריע:ריינקייט
קאַטעגאָריע:געזונט
קאַטעגאָריע:טעראפי
קאַטעגאָריע:וואסער
ניוט גינגריטש

קליין|נוט גינגריטש אין יאנואר 2012
**נוטאן לערוי גינגריטש** (געב' 17טן יוני, 1943) איז אן אמעריקאנער פאליטיקאנט, א געוועזענער קאנגרעסמאן פון דעם שטאט דזשארדזיע.

ער איז ברייט באקאנט פארן פירן די רעפובליקאנער פארטיי, אין 1994, צו א מאיאריטעט אין דער אמעריקאנער קאנגרעס, נאך 40 יאר זיין אין די מינאריטעט, ער איז דאן געווארן דער 58סטער ספיקער פון דעם קאנגרעס הויז.

נאך יאר פיר זיין דער ספיקער האט ער רעזיגנירט צוליב עטישע אויספארשונגען.

גינגריטש איז געבוירן אין דרום־צענטראלער פענסילוועניע.
ער האט חתונה געהאט דריי מאל; ער האט צוויי פארהייראטע טעכטער פון זיין ערשטער פרוי.

זיין יעצטיגע פרוי איז קעליסטע ביסעק, יונגער פון אים מיט 30 יאר.

נוט גינגריטש איז האט אין מיי 2011 געמאלדן אז ער איז א קאנדידאט אין די רעפובליקאנער פריימעריס צו ווערן דער רעפובליקאנער קאנדידאט אין די 2012 פרעזידענט וואלן. ער האט זיך ארויסגעצויגן פין דעם פארמעסט אפריל 2012 צוליב זיין שוואכער סוקסעס.

קאַטעגאָריע:קאנגרעסלייט
קאַטעגאָריע:רעפובליקאנער פרעזידענט קאנדידאטן
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
גאסטראנאמיע

**גאַסטראנאמיע** איז די געביט וואס נעמט ארום קאכן און צוגרייטן עסן.

קאַטעגאָריע:עסנווארג און געטראנקען
נייטראן

**נייטראנען**, צוזאמען מיט  פראטאנען און עלעקטראנען, שטעלן צוזאם אן אטאם.

נייטראנען געפינען זיך אינעם אטאמקערן, צוזאמען מיט פראטאנען. אנדערש ווי פראטאנען, וואס טראגן א פאזיטיווע לאדונג, אדער עלעקטראנען, וואס האבן א נעגאטיווע לאדונג, האבן נייטראנען קיין לאדונג.

## אויפדעקונג
אין 1920, האט ערנעסט ראדערפארד פארטראכט דעם מעגלעכן עקסיזטענץ פונעם נייטראן. באזונדער, האט ראדערפארט באטראכט אז דער אונטערשייד צווישן דעם אטאם־נומער פון אן אטאם און זיין אמאמישן מאסע קען מען דערקלערן  מיטן עקסיזטענץ פון א נייטראל געלאדנטע טיילכל אינעם אטאמקערן. ער האט געהאלטן אז א נייטראן איז א נייטראלישן פאר מיט אן עלעקרטאן וואס ארביטירט א פראטאן.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:קערנפיזיק
טשיגואיאנטע

קליין|145px|טשיגואַיאַנטע
**טשיגואַיאַנטע** (שפאניש: *Chiguayante*) איז א שטאָט אין טשילע. אין 2002 איז איר באפעלקערונג געוון 81,302.

## זעט אויך 
* גרויס קאנסעפסיאן

## וועבלינקען 
* מוניציפאליטעט פון טשיגואַיאַנטע 

קאַטעגאָריע:שטעט אין טשילע
ישיבת המקובלים שער השמים

**ישיבת המקובלים שער השמים** איז אן אשכנזישע ישיבה אין מקור ברוך, ירושלים אוואו מ'לערנט קבלה. די ישיבה איז פאפולער און בולט אלס אזא וואס האט ארויסגעגעבן גרויסע ראשי ישיבות.

די ישיבה האט געעפענט אין 1906 (ה'תרס"ו) דורך הרב חיים יהודה לייב אויערבאך און הרב שמעון צבי הורוויץ. היינט זענען הרב ראובן גרוס און הרב גמליאל ראבינאוויטש די ראשי ישיבות.

איינער פון די ערשטער תלמידים אין דער ישיבה איז געווען הרב הירש פסח פראנק.

שער השמים
קאַטעגאָריע:קבלה
אסטראלאגיע

**אסטראלאגיע** איז  איז א גלייבונג אז די מזלות און שטערן האבן כוחות וואס זענען משפיע אויף דער וועלט, אויף די מענטשן און אלע באשעפענישן.

## אין יידישקייט 
ערליכע יודען גלייבן אז דער מענטש האט א מעגליכקייט זיך צודערהייבן העכערן מזל, און זיך פירן צוזאמען מיט זיין מזל אויף א בעסערן וועג, כאטש זיין מזל צייגט און פירט אויף אנדערע וועגן.

## וועבלינקען
* דא קענט איר זען אייערע אסטראלאגישע אייגנשאפטן און אינסטינקטן
קאַטעגאָריע:מיסטיק
קאַטעגאָריע:פלאנעטן
קאַטעגאָריע:פלאנעטן פון דער זון סיסטעם
קאַטעגאָריע:קאלענדארן
טעידע נאציאנאלער פארק

קליין|250px|טעידע נאַציאנאַלער פּאַרק
**טעידע נאַציאנאַלער פּאַרק** () איז אַ נאציאנאלער פּאַרק אויפן אינזל טענעריפע אין די קאַנאַרישע אינזלען. ער איז דער מערסטער באזוכטער פּאַרק אין שפאניע מיט מער ווי 4,000,000 טוריסטן א יאר.

דער פּאַרק געפינט זיך אויפן טעידע בארג, א ווולקאַן וואס איז הויך 3718 מעטער איבערן ים־שפיגל, און איז דער העכסטער באַרג אין שפאניע און די אטלאנטישער אינזלען און דער דריטער העכסטער ווולקאַן אין דער וועלט. דער באַרג איז אַ סימבאָל פון שפאניע.

דער פּלאַץ איז געווארן אַ נאַציאנאַלער פּאַרק אין 1954, און איז געווארן דערקלערט אַ וועלט ירושה ארט אין 2007. 

## וועבלינקען 
*טעידע נאַציאנאַלער פּאַרק  

קאַטעגאָריע:שפאניע
קאַטעגאָריע:פארקן
קאַטעגאָריע:וועלט ירושה ערטער
קירילישע שריפט

די **קירילישע** אָדער **צירילישע שריפט** איז אן אלפאבעטישע שריפט סיסטעם וואס האט זיך אנטוויקלט אין דער ערשטער בולגארישער אימפעריע אין דעם 10טן יארהונדערט, ווען באריס דער ערשטער פון בולגאריע האט געוואלט אז די בולגארן זאלן האבן זייער אייגענע שריפט סיסטעם. זי איז דער יסוד פון די אלפאבעטן וואס מען ניצט אין פארשידענע שפראכן אין מזרח אייראפע און אזיע, ספעציעל די סלאווישע שפראכן און שפראכן פון פעלקער וואס זיינען אדער זיינען געווען אונטער דער השפעה פון רוסלאנד.

קיריליש שטאמט פונעם גריכישן אלפאבעט, מיט צוגעלייגטע קאנסאנאנטן פאר קלאנגען נישט געטראפן אין גריכיש. אזוי, למשל, צוויי בוכשטאבן צו באצייכענען די t͡s און ʃ קלאנגען זענען געקומען דירעקט פון לשון קודש: Ц (פון צ) און Ш (פון ש).

זינט בולגאריע איז געווארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד דעם 1טן יאנואר 2007, איז קיריליש געווארן די דריטע אפיציעלע שריפט פונעם אייראפעישן פארבאנד, נאך די לאטיינישער און גריכישער שריפטן.

קיריליש איז די סטאנדארטע שריפט פאר שרייבן די פאלגנדע שפראכן:
* **סלאווישע שפראכן**: אוקראיניש, בעלארוסיש, בולגאריש, מאקעדאניש, סערבא-קראאטיש (אין סערביע, באסניע און צוטייל אין מאנטענעגרא), רוסיניש און רוסיש.
* **נישט-סלאווישע שפראכן**: אבכאז, אסעטיש, מאנגאליש, קירגיז, טאטעריש און אנדערע.

## רעפערענצן
קאַטעגאָריע:שריפט
גאלאנטא

**גאַלאַנטע** אדער **גלאַנדע** (, , ) איז א קליין שטעטעלע אין סלאוואקיי, 50 ק"מ מזרח פון דער הויפטשטאט פרעשבורג. גאלאנטא האט א באפעלקערונג פון 16,000 איינוואוינער. גאלאנטא איז 10 ק"מ דרום פון סערעד, 14 ק"מ מערב פון וועטש (וואו ר׳ הלל קאלאמייער איז געבוירן), 16 ק"מ מזרח פון יאקע, 20 ק"מ דרום פון טירנוי און 30 ק"מ מערב פון נייטרא.

גאלאנטא איז אביסל דרום מזרח פון פרעשבורג און מער צו מזרח פון שטאט עטליכע מייל איז דער וואַג טייך. ארום דעם טייך איז דא פארשידענע שטעטלעך און דערפלעך אינעם געגנט ארום טאפאלטשאן, נייהייזל אא״וו.

ביים וואג איז דא צוויי דערפלעך, אויף דער זייט פון גאלאנטא הייסט דאס שטעטעלע שאלא (אויף אונגאריש וואגשאללא) (אזוי ווי דונא סערדהעל וואס ליגט ביים דוניי און באדראג קערעסטיר וואס ליגט אויף דעם באדראג) און אויף דער אנדערער זייט איז דאס שטעטעלע וועטש וואו ר׳ בענדיט ליכטנשטיין אבי ר׳ הלל האט געוואוינט.

אויף דער זעלבער זייט וואסער פון וועטש ארויף צו צפון איז נייטרא וואו אידן האבן געוואוינט הונדערטער יארן און אויף דרום מזרח נישט צו ווייט איז שוראני (שוראן) ווי דער הייליגער ליקוטי חבר בן חיים און דערנאך רבי יהודה גרינוואלד, שפעטער אב״ד סאטמאר איז געווען רב.

אידעלעך האבן זיך באזעצט אין דעם געגנט לכאורה סוף יארן שנות ת׳ ביז עס האט זיך אנטוויקלט א קהילה מיט אירע צוגעהערן אין די שפעטערע יארן פון שנות ת״ק. סוף ת״ק יארן איז געווען א רב ר׳ יודא ליב טעלטש צו וועמען עס איז דא עטליכע געשריבענע תשובות פון חתם סופר און בזמנו האט מען געמאכט די תקנת הקהלה אויף וואס דער דין תורה האט זיך באצויגען 60-70 יארן שפעטער. אזוי האט זיך די קהילה געפירט צענדליגער יארן ווי אלע אנדערע שטעטלעך מיט רבנים גרעסערע און קלענערע על מי מנוחות.

א שטיק צייט איז ר׳ מנחם דייטש נכד בעל אהל דוד אב"ד ניישטאט געווען רב און דערנאך איינער ר׳ אליעזר פאשקעס וועלכער איז געווען א תלמיד פון חתם סופר און איז אוועק אנפאנג תר״ם יארן אונטערוועגנס אין סערדעהעל. דערנאך איז געווען א רב ר׳ שמעון פריעדמאן וועלכער האט אויך אויפגענומען זיינס אן איידעם ר׳ משה פעלדמאן אלס דיין אין שטאט און ר׳ שמעון איז געווען רב ביז זיין פטירה אן שנת תרנ"א.

## דעמאגראפיע 
אין 1910, האבן 89.6% פון דער באפעלקערונג גערעדט אונגאריש ווי מוטערשפראך, 6.2% סלאוואקיש און  3.5% דייטש אדער יידיש. לויט זייער רעליגיע זענען זיי געווען  65.3% קאטאליקן, 32.4% יידן און 1.3% לוטעראנער.

### צווילינג שטעט
גאלאנטא האט די צווילינג שטעט:
* (2007)
* (2003)
*  (1998)
* (1999)
* (1998)
*  (2006)
*  (2001)

קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין סלאוואקיי
קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע
דזשודי גארלאנד

[קליין|דזשודי גאַרלאַנד אלס דאָראָטי אין "[דער מכשף פון אז (1939 פילם)|דער מכשף פֿון אָז"]]
**דזשודי גאַרלאַנד**  (ענגליש: *Judy Garland*, 10טן יוני 1922 - 22סטן יוני 1969) איז געווען אן  אמעריקאנער  אקטריסע און זינגערין.

## וועבלינקען 
* די דזשודי רום

קאַטעגאָריע:פילם אקטיארן
קאַטעגאָריע:זינגער
קאַטעגאָריע:מאדעלקעס