open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
בעדפארד גארדענס

left|thumb|350px|איינע פון די בעדפארד גארדענס בנינים פון ווייט עוועניו און הופער סטריטבעדפארד גארדענס איז א פריאעקט פון מערערע רעזידענשעל בנינים אויף בעדפארד עוועניו אין וויליאמסבורג, ווי עס וואוינען הונדערטער חסידישע פאמיליעס, אנגעבליך, אלס אומפארמעגליך, די בנינים איז אונטער א פריוואטע אייגענטומערשאפט און א חלק איז אויסגעהאלטן פון די שטאט. די גאר ארימע וואוינען דארן כמעט רענט פריי. די בנינים זענען און הארץ פון די חסידישע געגענט און איז א פראמענענטע געגענט.
קאטעגאריע:וויליאמסבורג
אחד מי יודע

**אחד מי יודע** איז א פיוט וואס מען זאגט אין סוף ליל הסדר. עס איז געשריבן אין לשון קודש געמישט מיט אראמיש. זיין געשטעל איז 13 פראגעס אויף א פארעם פון: "אחד מי יודע", "שנים מי יודע" אא"וו, און די ענטפערס זיינען: "אחד אלוהינו", "שני לוחות הברית" אא"וו. 

דער פיוט איז געשריבן אין דער מיטלאלטער און דער מחבר זיינער איז נישט באוווסט. אין א סידור פון יאר ה'קס"ו (1406) שטייט אז דער פיוט האט מען געטראפן אין דער שול פון ר' אלעזר בר יהודה פון ראגמיזע, דער בעל הרוקח. 

אין געוויסע געמיינדעס האט מען זיך געפירט זינגען **אחד מי יודע** אויך שבת־שבע ברכות.

## דרויסנדיקע לינקס
*אחד מי יודע אויף יידיש
* נוסח מעינקע קאץ אינעם אלגעמיינער 

קאטעגאריע:ליל הסדר
קאטעגאריע:פיוטים
ספר ויקרא

ספר ויקרא איז דאס דריטע ספר אין די חמשה חומשי תורה.

אין דעם ספר ערקלערט די תורה די פונקטליכע געזעצן פון די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען אינעם משכן.

## דער סדר פון פרשיות אין ספר ויקרא 
אין ספר ויקרא איז דא 10 פרשיות:

* ויקרא
* צו
* שמיני
* תזריע
* מצורע
* אחרי
* קדושים
* אמור
* בהר
* בחקתי

קאַטעגאָריע:ספרים פון תנ"ך
*
פרשת צו

**צַו** איז די צווייטע סדרה פון ספר ויקרא.

די פרשה הייבט זיך אן מיט די מצוה פון תרומת הדשן ווי אזוי מ'זאל זיך אומגיין מיט די הויפנס אש וואס האבן זיך איינגעזאמעלט אויפן מזבח פון די פארברענעטע קרבנות פון דורכן טאג.

דערנאך קימערט זיך די תורה מיט די מצוה פון מנחת חביתין א ספעציעלע קרבן מנחה וואס נאר דער כהן גדול האט מקריב געווען און באצאלט פון זיין אייגן טאש.
פרשת שמיני

**שמיני** איז די דריטע פרשת השבוע פון ספר ויקרא.

אין דער פרשה שילדערט די תורה די געשיכטע פון די צערעמאניע ווי אזוי מ'האט באנייט דעם משכן צום ערשטן מאל, ראש חודש ניסן.

נאכער דערציילט די תורה די געשיכטע ווי אזוי די צוויי עלטסטע קינדער פון אהרן הכהן, נדב און אביהוא זענען אומגעקומען צוליב וואס זיי האבן געדעמפט פרעמדע פייערן אויפן מזבח.

נאכער ערקלערט די תורה די געזעצן פון וועלכע סארט באשעפענישן איז טהור (כשר) און איז ערלויבט צו עסן און וועלעכעס איז טמא (טרפה) און איז פארבאטן צו עסן.
ה'תשמ"ז

## קאלענדאר
## געשעענישן
* דאס יידישער טעאטער יידישפיל איז געגרינדעט.

## געבוירן
## נפטר געווארן
יידישיסט

**ײִדישיסטן** זײַנען אזעלכע מיט דער אידיאלאגיע פון אנטוויקלען די ייִדישע שפראך אין א קולטור מיט אן אײגענער ליטעראטור.

יידישיסטן ווערן היינט באטיטולט די וואס געבן זיך אָפ מיט פרעזערווירן די יידישע שפראך פון אמאל אלס א קולטור און ליטעראַטור.

כדאי צו האלטן אין זינען, אז עס זענען פאראן פארשיידענע מינים "יידישיסטן". היסטאריש געזען, זענען די יידישיסטן געווען פארבונדן מיט די לינקע פאליטישע אידעאלאגיעס, באזונדערס מיט בונדיזם. עס זענען אבער אויך געווען פרומע יידישיסטן, קאמוניסטישע אא"וו. היינט קען מען זאגן, אז א יידישיסט איז יעדער מענטש, וואס איז פאראינטערעסירט אין רעדן יידיש ווי אן אידעאלאגיע.

די ישיבה פון יידישיסטען פאר לערנען תורה.

## היסטאריע 
דער ״פאטער״ פון יידישיזם איז געווען דער לעקסיקאגראף און לינגוויסט יהושע מרדכי ליפשיץ (1829-1878). ער האט געזען אין יידיש נישט קיין זשארגאן נאר א באזונדערע שפראך און איז געווען דער ערשטער וואס האט גערופן די שפראך מיטן נאמען ״יידיש״ און האט געארבעט פעסטצושטעלן די כללים פון גראמאטיק און אויסלייג, באזירט אויף דעם דיאלעקט פון זיין געבורטסארט, וואהלין. ליפשיץ האט נארייעט דעם יונגן משכיל שלום יעקב אבראמאוויטש (מענדעלע מוכר ספרים) צו שרייבן ליטעראטור אויף דער יידישער שפראך. אין 1861 האט ער משכנע געווען דעם ארויסגעבער פון ״המליץ״, אלעקסאנדער הלוי צעדערבוים, ארויסצוגעבן א ביילאגע אויף יידיש מיטן נאמען 'קול מבשר'.

## באַרימטע יידישיסטן 
*נתן בירנבוים
*שלמה בירנבוים
*י.ל. פרץ
*חיים זשיטלאווסקי
*מאַקס װײַנרײַך
*אוריאל װײַנרײַך
*מרדכי שעכטער

## זעט אויך 
* כלל אידיש
* יידיש־ליגע

## רעפֿערענצן 
*
קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען
קוויבעק

**קוויבעק** () איז די צווייטע גרעסטע פון די קאנאדישע פראווינצן און טעריטאריעס, באפעלקערונג, און עקאנאמיש. קוויבעק געפינט זיך אין מזרח-צענטראלער קאנאדע און גרענעצט זיך מיט די צפון-מזרח שטעט ניו יארק, ניו העמפשיר, מעין, און ווערמאנט פון די פאראייניגטע שטאטן.

קוויבעק אנטהאלט די גרעסטע פראנצויזישע באפעלקערונג אין צפון אמעריקע און פראנצויזיש איז דארט די אפיציעלע שפראך. די פראנצויזן האבן עטליכע מאל זיך פרובירט אפטיילן פון קאנאדע און גרינדן א זעלבסשטענדיג לאנד אבער אן ערפאלג. קוויבעק פארמאגט אן אייגענע פראווינציאנאלע רעגירונג וועלכע טוט איינקאסירן שטייערן און סערווירט א רייע סאציאלע פראגראמען וועלכע איז נישט פאראן אין די אנדערע פראווינצן. 

די הויפטשטאט פון קוויבעק איז קוויבעק סיטי.

אין די לעצטע 35 יאר זענען די ליבעראלן און די פי-קיו געווען די צוויי אפיציעלע פארטייען וועלכע האבן זיך געטיילט מיט דער רעגירונג און האבן איינגעפירט פארשידענע סאציאלע פראגראמען אן קיין שום שטער. אין די לעצטע עטליכע יאר איז די עי-די-קיו אריינגעקומען אלס א יונגע פראנצויזישע פארטיי וועלכע איז מער רעכט געשטימט און האט גענאסן א באגרעניצטע שטיצע פון אלע ווינקלן. אום מערץ דעם 26'סטן 2007 האט די עי-די-קיו זיך ארויפגערוקט צווייט צו די ליבעראלן אין די פראווינציאלע וואלן. און אקטאבער דעם ערשטן 2018 האט די סי-עי-קיו געוואנען א מאיאריטעט, און די ליבעראלן זענען געווארן די אפיציעלע אפאזיציע.

קוויבעק האט 75 פון די 308 זיצן אין דעם פעדעראלן פארלאמענט וואס געפונט זיך אין דער הויפטשטאט אטאווא. נאך די לעצטע וואלן וואס זענען פארגעקומען יאנואר 2006 האט די פראנצויזישע בי-קיו פארטיי - וואס איז נאנט פארבונדן מיט דער פראווינציאלער פי-קיו פארטיי - געווינען 51 זיצן, די פעדעראלע ליבעראלן 13, די קאנסערוואטיוון 10 און 1 זעלבשטענדיגער.

## היסטאריע 
דער ערשטער אייראפעער וואס איז אנגעקומען צום געגנט פון קוויבעק איז געווען דער אויספארשער זשאק קארטיער, וואס איז ארויפגעפארן די לענג פונעם סאנט לארענס טייך אין 1535. 

קאַטעגאָריע:קוויבעק
מינאריטעט רעגירונג

א **מינאריטעט רעגירונג** פאסירט אין דער פארלאמענטארער רעגירונג סיסטעם ווען מער ווי צוויי פארטייען צעטיילן זיך מיט די זיצן און די פארטיי מיט די מערסטע זיצן ציילט נאך אלץ ווייניגער ווי די אנדערע פארטייען. 

רוב מאדערנע רעגירונגען פון דער וועלט האבן א פארלאמענטארער סיסטעם און א מינאריטעט רעגירונג פאסירט פון צייט צו צייט. אין רוב פעלער וועלן די אפאזיציע פארטייען פרובירן אראפברענגן די מינאריטעט רעגירונג ווי שנעלער. מינאריטעט רעגירונגן האלטן געווענליך אן בערך א יאר צייט. 

אין מדינת ישראל איז פאראן צענדליגער פארטייען און דארט האט קיין איין רעגירונג נאך נישט געווינען א מאיאריטעט.

קאַטעגאָריע:פאליטיק
קאַטעגאָריע:טערמינאלאגיע
פויליש

**פּויליש** (język polski *פאלסקי*) איז אַ סלאַווישע שפּראַך וואָס שטאמט פֿון פּוילן.

פויליש איז די הויפּט שפּראַך פֿון פּוילן. זי איז די צווייט־מערסטע געשפּראַכענע סלאַווישע שפּראך נאָך רוסיש.

קאַטעגאָריע:פוילן
*
פארטי קוועבעקווא

די **פארטי קוויבעקווא** (פי-קיו) איז א פאליטישע פארטיי אין קוויבעק, קאנאדע. די פארטיי איז געגרינדעט געווארן אין 1968 אלס א פראנצויזישע פארטיי וועלכע פראמאטירט זעלבשטענדיקייט פאר קוויבעק זי זאל זיך אפטיילן פון קאנאדע. 

יעדע פארטיי פירער אין איר היסטאריע איז אויך געווען פרעמיער מיניסטער פון קוויבעק אויסער אנדרעי באוקלעיר דער היינטיגער פירער וועלכער האט פארלוירן די וואלן אין 2007 און געפאלן צו דריט אונטער די עי-די-קיו און די ליבעראלן.
קאַטעגאָריע:פאליטישע פארטייען
קאַטעגאָריע:קוויבעק
אנדרע בואקלער

קליין|אנדרע בואַקלער
**אנדרע בואקלער** (; געבוירן אין מאנטרעאל 14טן אפריל 1966) איז געווען דער פירער פון די פי-קיו פארטיי אין קוויבעק.

בואקלער האט געדינט אלס א מיניסטאר אין דער פי-קיו רעגירונג אונטער פרעמיער לוסיען בושארד און האט געווינען די פירערשאפט אין 2005 נאכדעם וואס בערנארד לאנדרע האט רעזיגנירט אלס פארטיי פירער. בואקלער איז ערוועלט געווארן אלס א יונגער פירער וועלכע האט געזאלט אויפפרישן די פארטיי וועלכע איז באטראכט אלס א ווייסע פראנצויזישע בעיבי בומער פארטיי און אריינברענגען פרישע יונגע שטיצע. בואקלער האט אבער דערווייל פארפעלט דאס צו טאן ווען זיין פארטיי האט פארלוירן די 2007 וואלן און איז געפאלן צו דריט אונטער די ליבעראלן און די עי-די-קיו.

בואקלער איז דער איינציגסטער פאליטישער פארטיי פירער אין צפון אמעריקע וועלכער איז אן אפענער געי.

קאַטעגאָריע:קאנאדער פאליטיקער
קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן
קאַטעגאָריע:מאנטרעאל
בעיסוואטער

**בעיסוואטער** איז א גרויסע אידישע געגענט און פאר ראקעוועי, קווינס נו יארק. עס וואוינען דארט בערך 250 פרומע פאמיליעס.

בערך אין יאר 2000 זענען אנגעקומען אין געגנט  בערך 50 סאטמארער חסידישע פאמיליעס, וואס האט געברענגט די פלייץ פון די פרומע ישיבישע טיפ אידן, און די געגנט האט זיך פיר-פאכיג פארגרעסערט.

שפעטער זענען די חסידישע אידן זיך צולאפן און בלויז קנאפע 20 חסידישע פאמיליעס וואוינען היינט דארט. דאס האט צופאלן די האפענונג פון די קאנצעפט פון א נייע חסידשע געגנט אין נו יארק.

מיט דעם אלעם וואקסט די נישט חסידישע געמיינדע.

עס זענען דא דארט מערערע שולן, די גרעסטע שול איז "אגודת ישראל ד'בייסוואטער", ווי רוב איינוואוינער דאווענען, אויך זענען דא דארט בערך נאך 8 שולן. עס איז דא אין דער געגנט צוויי ישיבות פאר אינגע בחורים.
עי. די. קיו.

**עי-די-קיו** איז א מעסיגע קאנסערוואטיווע פארטיי אין קוויבעק, קאנאדע.

די פארטיי איז געגרינדעט געווארן דורך מאריא דומאנט אין 1994 אלס א רעכטע פראנצויזישע פארטיי. די פארטיי האט באקומען אסאך שטיצע אבער האט פאר לאנגע יארן פארפעלט צו געווינען די נויטיגע צאל זיצן צו ווערן פאררעכנט אלס אן אפיצילע פארטיי. אין די מערץ 2007 וואלן האט די פארטיי מיטאיינמאל געווינען 41 זיצן און געווארן די אפיציעלע אפאזיציע פארטיי קעגן די ליבעראלן, און געשיקט די פי-קיו צו דריט. די רעזולטאטן פון די וואלן האט שאקירט קוויבעק קומענדיג פון א קאמפיין אין וועלכע די פארטיי האט נישט געהאט קיין געלט און קיין ריכטיגע ארגאניזאציע ווי די אנדערע אפיציעלע פארטייען.
קאַטעגאָריע:פאליטישע פארטייען
קאַטעגאָריע:קאנאדע
מורדים

די **מורדים** אדער וויאזוי טייל רופן זיי נדחים [פונעם ווארט ווידערשפעניגן], זענען באקאנט אלס די **וויזשניצער מורדים** וואס זענען געווען א גרופע אזוי-גערופענע קנאים וואס האבן אין די בחורישע יארן געלערנט אין וויזשניץ בני ברק, און זענען געווארן בייז ווען דער וויזשניצער רבי, רבי חיים מאיר האט אויפגענומען זיין זון ר' משה'לע - דער 'ישועות משה' אלס רב אין קרית וויזשניץ, צוליב זיינע ׳ציוניסטישע׳ אנשויאונגען.

צווישן די גרופע איז געווען אריינגערעכנט 
* ר' מאטל שטיין (ער איז געווען פון די איינציגסטע מורדים וואס איז געקומען פון א משפחה פון וויזשניצע חסידים נאך פאר די מלחמה. ער איז שפעטער צוריקגעקומען קיין וויזשניץ, און געווען א חסיד פון רבי מרדכי האגער פון וויזשניץ מאנסי, וואס איז אויך געווען זיין קרוב משפחה, אן איידעם פון ר' מאטל'ס עלטער פעטער, סקווערער רבי.)
* אליעזר דוד פאל
* משה בער בעק.
* משה ברוך ווייס
* אהרן משה שווארץ
* עזרא וויזל
* משה מיללער
* שמואל בריליאנט
* יודא אליעזר יונגער, אב״ד קהל יראים, מאנסי נ.י.
* דוד יצחק וויליגער
* יעקב אקער

## ביהמ״ד אהל ישרים
זיי האבן אין די צייט נאכן ארויסגיין פון וויזניץ זיך גרופירט אין ירושלים און געעפנט א ביהמ״ד מיטן נאמען אהל ישרים צעביסלעך ווען זיי האבן זיך צושפרייט איבער די וועלט און שפעטער ווען זיי זענען נפטר געווארן איז דער ביהמ״ד מיט דער פירערשאפט אריבער צו א טייל פון זייערע קינדער.
צין

לינקס|250px
250px|קליין|בלאַנק זילבער-גרוי מעטאַל.
דאס **צין** () איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל **Sn** () און אטאם נומער 50. 
עס איז א בלויאיש-ווייסער, גלאנציגער מעטאל וועלכע איז הארט און קען ווערן צולאזט אין היץ העכער 786 גראד פארענהייט. עס ווערט אריינגעמישט אין מעש, בראנדז, און אנדערע געמיש מעטאלען ווי אויך אין גאלוואניזירונג מעטאל.

קאטעגאריע:כעמישע עלעמענטן
רעטעניש

[200px|קליין|[רוביקס קוב]]
200px|קליין|א לאבירינט
א **רעטעניש** איז א פראבלעם וואס קען נאר געלייזט ווערן מיט א טיפערן פארשטאנד. אין אלגעמיין איז א רעטעניש אן אונטערהאלטונגס פארברענגונג, צום ביישפיל א קעסטל רעטענישט, אבער עס קען אויך זיין אן ערנסטע זאך וואס פארלאנגט זיך צו אויספארשן.

א **רעטעניש** טוט אויספרואוון די קינסטלעכקייט פונעם לייזער. 

קאטעגאריע:שפילעריי
ריב אייזן

קליין|150px|ריב אייזןleft|thumb|250px|די אלט מאדישע ריב אייזן וואס אונזערע באבעס פלעגן רייבן די קארטאפל קיגל.
א **ריב אייזן** איז א ווערקצייג געווידמעט צו צירייבן עסנווארגן, אין אלגעמיין רויע גרינצייגן, ווי קארטאפל אדער מערן.

עס זענען דא פארשידענע ערליי ריב אייזנס, טייל זענען געמאכט פון בלעך אין אויסגעשניצעט שארפע לעכער. טייל זענען דיקע געפלאכטענע דראטן.

קאטעגאריע:קאכן געצייג
סלאגאן

א **סלאגאן** איז א זאץ וואס מיינט נישט די אויבעפלעכליכע אפטייטש פון די ווערטער נאר ענדערש ארויסצודרוקן א קלוגער מוסר רייד.
## פארשפרייטע אויסדרוקן 
* גוט אין דער ערד (ווען עס גייט איינעם שלעכט)
* דאָס פינפטע ראָד צוּם וואָגן (ווען איינער איז אומניצבאר פאר א געוויסער אויפגאבע)
* יעדעס טעפּעלע געפינט זיַין דעקעלע
* לאנג ווי דאס גלות (ווען עפעס ציעט זיך אויסערגעווענליך לאנג)
* יעדער ווארום האט זיין דארום (יעדער פארוואס האט זיין דערפאר)

## זעט אויך 
* וויקיציטאט
* אידישע אויסדרוקן
* שפריכווערטער פון מנשה לוסטיג

## וועבלינקען 
* יידישע שפריכווערטער

*
געשמעלץ

א **געשמעלץ** אדער **לעגירונג** () איז א געמישעכץ פון צוויי מעטאלן (אדער א כעמישער עלעמענט מיט א מעטאל) וואס זענען געמישט מיט פארשידענע מעטאל עלעמענטן.

צו מאכן דעם געשמעלץ, שמעלצט מען די צוויי באשטאנדטיילן, און מען מישט זיי ווען זיי זענען פליסיג. ווען זיי קילן אפ, ווערט דער געשמעלץ הארט.

די מערסטע גענוצטע **געשמעלצן** זענען:

* מעש  ווערט געמאכט פון   35% צינק און 65% קופער. מען ניצט אים פאר מוזיקאלישע אינסטרומענטן, צירינג און קראנען.
* שטאל ווערט געמאכט פון 99% אייזן און  1% קוילנשטאף. מען ניצט אים פאר געצייג, אויטאמאבילן, מאשינען, שינעס און באלקנס.
* זשאווערפרייער שטאל ווערט געמאכט פון 18% כראם, 80.6% אייזן, 1% ניקל און 0.4% קוילנשטאף. מען ניצט אים פאר בעשטעק, טעפ און כירורגישע געצייג.
* בראנדז ווערט געמאכט פון 87.5% קופער און  12.5% צין. מען ניצט אים פאר שיפן און שרויפן.

קאַטעגאָריע:כעמיע
קאַטעגאָריע:מעטאלן
קאַטעגאָריע:מעטאלורגיע
חלוצים

**חלוצים** איז דער נאמען פון די ערשטע גרופע מענטשן וואס גרינדט א נייע באזעצונג. דער נאמען שטאמט פון די תורה: "ועבר לכם כל חלוץ את הירדן לפני ה'...ונכבשה הארץ".

דאס ווארט "חלוצים" איז בעיקר באקאנט ביי די ערשטע ציונים וואס האבן עמיגרירט קיין ארץ ישראל פון ביי דער ענדע פון דעם 19טן יארהונדערט, בשעת דער ערשטער עליה, כדי צו אויפבויען א יידישע מדינה. זיי האבן אויפגעבויעט שטעטלעך מיט קיבוצים און געארבעט בעיקר מיט לאנדווירטשאפט.

קאַטעגאָריע:ציוניזם
שפראכן קריג

[קליין|[אליעזר בן יהודה איז געווען פון די הויפט קעמפֿער צו טוישן די ייִדישע שפראַך פון ייִדיש צו העברעאיש.]]
דער **שפראַכן קריג** האָט אויסגעבראָכן אין 1913, ווען די ציונים אין ארץ ישראל האָבן געאַרבעט מעשים צו ווירקן אויף די ייִדישע אייראפעיִשע עמיגראַנטן וואָס האָבן מייסטנס גערעדט ייִדיש, און ייִדיש איז געווען זייער מאַמע לשון, זאָלן אויפהערן זיך ניצן מיט ייִדיש וואָס לויט די ציוניסטן האָט ייִדיש פֿאַרצייכנט זייער אַלטן גלות, און אָנהױבן זיך ניצן נאָר מיט העברעאיש. די פֿאַרלאַנג איז געפֿאַלן זייער שווער אויף די נײַע עמיגראַנטן. אין אָנהױב האָבן זיי ממשיך געווען צו רעדן און שרײַבן ייִדיש, אויך האָבן זיי ממשיך געווען צו שרײַבן ייִדישע ליטעראַטור אאַ"וו, ווײַל ייִדיש איז געווען פֿאַר זיי זייער ווייך און עלאַסטיש אין באַציִוּנג צו העברעיש וואָס איבערהויפט דאַן איז עס געווען אַן הויכע ליטעראַרישע שפראַך.

צוויי אינצידענטן וואָס האָבן אַרויסגערופֿן אַ גרויסע קריגעריי. איינער איז געווען אויפֿשטעלן אַ קאַטעדרע פֿאַר ייִדיש אינעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים. דער צווייטער איז געווען, וואָס איז די שפראַך אין דער טעכניאן אין חיפה, וואָס ביז דעמאָלט איז די אָפֿיציעלע שטודירשפראַך געווען דײַטשיש, און דאָס האָבן די העברעיסטן געוואָלט טוישן, צום סוף מיט דערפֿאָלג. אינעם העברעישן אוניווערסיטעט איז הײַנט פֿאַראַן א ייִדיש קאַטעדרע.

קאַטעגאָריע:יידיש
קאַטעגאָריע:העברעיש
קאַטעגאָריע:ציוניזם
געצייג

קליין
**געצייג** אדער **ווערקצייג** זענען אביעקטן מיט וואס צו טאן זאכן. טייל רופן איר אויך אנדערע נעמען ווי סתם כלי, מכשיר און אינסטרומענט.

ביישפילן פון געצייג:
* געצייג צו שניידן: מעסער, זעג, עקבער
* געצייג צו באוועגן: האמער, שרויפן-ציער
* געצייג צו זען, הערן און מעסטן: ברילן, זייגער, טעלעסקאפ, מיקראסקאפ, טעלעפאן
* געצייג צו באהאנדלען אינפארמאציע: קאמפיוטער

לויט היסטאריקער האבן מענטשן אנגעהויבן זיך ניצן מיט געצייג זינט די שטיין עפאכע ווען די מענטשן האבן פראדוצירט מעסערס.

*
געשיר

**געשיר** איז כלים צום עסן.

אין דעם איז אריינגערעכנט טעלערס און גלעזלעך צו טרינקען. 

אנדערשט ווי באשטעק וואס איז געוויינליך פון הארטע פלאסטיק אדער אייזן און זילבער איז געשיר רוב מאל פון ערדענע שטאף און אויך ביליגע פלאסטיק פאר דיספאזעבלס. עס איז אויך דא פון קריסטאל אדער גלאז וואס איז מער טייער און שענער.

*
שבע ברכות

**שבע ברכות** זענען די זיבן ברכות וואס מען זאגט אונטער דער חופה בשעת ווען א פאר פאלק האבן חתונה.

די ברכות זענען:
# ברוך אתה ה' אלהינו מלך העולם, בורא פרי הגפן.
# ברוך אתה ה' אלהינו מלך העולם, שהכל ברא לכבודו.
# ברוך אתה ה' אלהינו מלך העולם, יוצר האדם.
# ברוך אתה ה' אלהינו מלך העולם, אשר יצר את האדם בצלמו, בצלם דמות תבניתו, והתקין לו ממנו בניין עדי עד. ברוך אתה ה', יוצר האדם.
# שוש תשיש ותגל עקרה, בקיבוץ בניה לתוכה בשמחה. ברוך אתה ה', משמח ציון בבניה.
# שמח תשמח רעים האהובים, כשמחך יצירך בגן עדן מקדם. ברוך אתה ה', משמח חתן וכלה.
# ברוך אתה ה' אלהינו מלך העולם, אשר ברא ששון ושמחה, חתן וכלה, גילה רינה, דיצה וחדווה, אהבה ואחווה, ושלום ורעות, מהרה ה' אלקינו ישמע בערי יהודה ובחוצות ירושלים, קול ששון וקול שמחה, קול חתן וקול כלה, קול מצהלות חתנים מחופתם, ונערים ממשתה נגינתם. ברוך אתה ה', משמח חתן עם הכלה.

אויך נאך דער חתונה סעודה, און אזוי אויך גאנצע זיבן טעג פון דער חופה ווען מען מאכט א סעודה לכבוד חתן כלה און פנים חדשות זענען אנוועזנד, זאגט מען די זיבן ברכות נאך בענטשן, אבער מען זאגט דעמאלסט "בורא פרי הגפן" די לעצטע ברכה, נישט די ערשטע.
ס'איז טאקע א יידישער מנהג פון פראווען א סעודה זיבן טעג נאך א חתונה (מיט דעם חתונה טאג) כדי צו קענען זאגן די שבע ברכות.

קאטעגאריע:חתונה
משה גרינפעלד

ר' **משה גרינפעלד** איז געווארן רייך פון פאן קארטעס. ער האט געארבעט ביי איינעם גליק אלס פארקויפער ביז ער איז אליין אריין אין ביזנעס. און איז היינט פון די גרעסטע וויליאמסבורג חרדישע מיליאנערן. ער געהער זיך אן צו די זאליס און שטיצט אסאך די לאקאלע חסד (ארגענעזאציע) מיט דער הצלה ארגאניזאציע.

ער איז אן אייניקל פון העלמעצער רב און א זון פון דעם אייגנטימער פון עטרת פובלישונג וואס ער האט אויך ארויפגעארבעט איר דערפאלג אלס פלייסגיער און טיכטיגער ביזנעסמאן.

גרינפעלד, משה
אנארכיע

**אנארכיע** איז א מצב אין א געזעלשאפט אן קיין רעגירונג.

קאַטעגאָריע:אנארכיזם
כוס של אליהו

**כוס של אליהו** איז א ספעציעלע בעכער וואס מ'ניצט ביים פסח סדר פאר דער טראדיציע צו אנגיסן וויין פאר אליהו הנביא, דער בעכער איז געוויינלעך א גאר גרויסע בעכער.

* טייל פילן אן דעם כוס ביים אנהייב פונעם סדר, און דער כוס שטייט אויפן טיש דעם גאנצן סדר.
* אנדערע פילן אן דעם כוס נאך בענטשן, און שטעלן דעם כוס אויפן טיש ביים זאגן "שפוך חמתך" און טיילן דאס וויין פארן פערטן כוס פון די פיר כוסות.
* אנדערע פילן אן דעם כוס של אליהו ווען מען פילט אן דעם פערטן כוס, און דער כוס של אליהו שטייט אויפן טיש ביז אינדערפרי.
ֿ
קאטעגאריע:ליל הסדר
טראגעדיע

**טראַגעדיע** (פון אוראלט גריכיש: Τραγωδία) איז א פארעם פון דראמע וועגן מענטשלעכער לייד.

קאַטעגאָריע:דראמא
קאַטעגאָריע:זשאנערס
מרור

**מרור**
איז די מצוה פון עסן פסח ביינאכט איינע פון פינף ערליי ביטערע גרינצייגן וואס שטייט און די מסכת פסחים, ווי עס שטייט אין דער תורה "על מצות ומרורים יאכלהו".

# שאלאטן
# כריין
# ענדייוו
#
#

קאטעגאריע:ליל הסדר
קטניות

**קטניות** (וויסנשאפט נאמען: *Leguminosae*, *Fabaceae*) איז דער נאמען פון א משפחה פון פלאנצן.

קטניות ווערן ברייט באניצן סיי פאר עסן פאר מענטשן סיי ווי עסן פאר בעלי חיים.

## עסן קטניות פסח 
ביי אשכנזים איז פאראן א חומרא פון די צייטן פון די ראשונים נישט צו עסן קטניות פסח. מען זאגט אז ס'איז דא צוויי טעמים: איינס ווייל אין די מאגאזינען וואו מ'פלעגט צו האלטן די באנדלעך האט מען אויך געהאלטן די פינף ערליי קערנדלעך וואס קענען צוקומען צו חמץ, ממילא האט מען חושש געווען אז ס'וועט אריינפאלן די חמץ אין די באנדלעך. דער צווייטער טעם איז ווייל אסאך פון די באנדלעך צום ביישפיל רייז וועם מ'צומאלט זיי און מ'מאכט א מעל דערפון קוקט אויס זייער ענדליך צו חמץ, און דער ע"ה וועט נישט וויסן דער אינטערשייד און עסן געהעריגע חמץ.

קאַטעגאָריע:פסח
קאַטעגאָריע:פלאנצן משפחות
קאַטעגאָריע:מנהגים
פאפירענער טיגער

"**פאפירענער טיגער**" (ענגליש: *Paper Tiger*) איז אן אור-אלטער כינעזישער סלאגאן, וואס באציעט זיך אויף איינעם וואס סטראשעט אז ער איז שטארק און שעדליך ווי א טיגער, דערווייל שטעלט זיך ארויס צו זיין אומשעדליך ווי פאפיר.

אויך אין יידיש נוצט מען דעם אויסדרויק **"א פאפירענם טיגער"**.

קאַטעגאָריע:אויסדרוקן
נאז-גריבלונג

[קליין|250px|עס איז דא א [טאבו אז זיך פוצן די נאז אין פובליק איז נישט עטיש.]]
**נאָז-גריבלונג** אדער **פוצן זיך די נאז** איז די סארט רינדיגע אדער פארטרונקעטע שליים פון און אין נאז פון מענטש וואס האט זיך אויסגעמישט מיט אויסערליכע שמוץ און באקטעריע.

רוב דערפון איז דאס דורכזיכטיגע נאטורליכע קערפער אפפאל, אבער נאכן טאן איר ארבייט פון איינזאפן און אריינכאפן באקטעריע ווערט דאס קאלירט און הארטער.

טייל מאל איז דאס אין קאליר פון געל טייל מאל פון א גרינע אפ-פאל וואס זאמעלט זיך און די נאז.

עס ווערט ארויסגעלאזט פון נאז נאכאנאנד דורך אריינגעבויטע גלענדס.

די עיקר אויפטוה דערפון איז צו טרעפן און פאנגן דערויסענדע באשטאנדטיילן וואס קומען אריין דורך די נאז לעכער, ווי שטויב און באקטעריע, וואס קענען זיין סכנה'דיג אויב עס גייט אריין אין מענטש טיפער. עס פארטרונקעט זיך די אלטע און אזוי ארום פאלט עס ארויס פון נאז.

טאמער מען האט א קאלד איז דאס לויז און רינעדיג.

אין די ווינטער מאכט זיך מער גריבלונג ווי אין די זומער, ווייל דאן געפינען זיך מער באקטעריע אין די לופט.

אין רוב ציוויליזירטע געזעלשאפטן, זענען פארנעכליסגטע מענטשן וואס זענען נישט מיט אלעמען, ווישן זיך נישט אפ די גריבלונג ווען עס רינט, דעריבער רופט מען א מענטש פון די גרופע א **ראציגער**.

## אידישקייט 
ביי אידן איז דא אזא מנהג אז די מאמע זאגט פארן קינד אז טאמער פוצט ער זיך די נאז איז ער עובר אויף בל תשקצו.

זיך פוצן די נאז מיט די פינגער אן קיין טישו איז סכנהדיג ווייל עס איז איינע פון די עפענונגען צום קערפער ווי די מויל נאז אויגן  
לויט א מדרש האט דאס גאר עפעס נישט קיין אייגענומענער גראך כאילו עס שטונקט

## זעט אויך 
* ריינקייט
* אויער וואקס
* ברעכאץ
* נאז
* שליים

## רעפערענצן 
קאטעגאריע:שליים
בייבי בומער

**בעיבי בומער** איז א טיטול צו די דור וועלכע איז געבוירן געווארן אין די יארן נאך די צווייטע וועלט קריג אין אמעריקע.

דער טייטש דערפון מיינט א שטארקע וואוקס פון קינדער.

## סיבה פאר דעם שטארקן וואוקס
דער צווייטע וועלט קריג האט צושטערט שטעט און לענדער און די אמעריקאנער זענען געווען די וואס האבן צוגעשטעלט די מאטעריאל עס צוריק אויפצובויען, ממילא האט עס געמאכט א שטארקן עשירות און אמעריקע, האט מען געהאט מער קינדער.

אויכט איז דא וואס זאגן אז וויבאלד באותו זמן נאך די צווייטע וועלט מלחמה וואס די וועלט האט געליטן א גרויסע מאס פון הריגות, איז געווען  א מאדע און אמעריקע פון פראדעצירן וואס מער קינדער, צו ערזעצן די פארלוסט.

## עקאנאמישע נאכפאלגן
קאַטעגאָריע:אמעריקע
קאטעגאריע:דעמאגראפיע
היט ענד ראן

**היט ענד ראן** איז אן ענגלישע אויסדרוק HIT AND RUN, טייטש: *שלאג און אנטלויף*, דאס מיינט ווען איינער איז פארמישט אין אנגרופען אדער שעדיגן א צווייטן (געווענליך מיט א קאר עקסידענט אבער עס מוז נישט זיין) סיידן יענער האט עס געטאן אומוועלנדיג אדער בייזוויליג און דער מענטש אנטלויפט פונעם פלאץ פונעם פארברעך אן זיך אידענטיפיצירן און זיך איינטוישן אינפארמאציע.

אין אמעריקע איז עס זייער א הארבע פארברעך עס רופט זיך LEAVING THE SCENE OF A CRIME, דאס מיינט פארלאזן די ארט פון א פארברעך.
קאַטעגאָריע:פארברעכנס
אקעאן

מיינט איר דער גריכישער אפגאט אקעאנוס?

[left|thumb|250px|דער אקעאן מיט די [קאנטינענטן]]
דער **אָקעאן** (שטאמט פונעם נאמען פון דער גריכישער טייך-גאט אקעאנוס) איז דער גרעסטער געזאלצענער ים אויפן ערד קוגל. דריי־פערטל וועלט איז באדעקט מיטן אקעאן.

אין די גריכישע מיטאלאגיע ווערט ער פארעכנט אלס דער גאט פון די טייכן וואס איז געווען דער בן בכור פון דער הימל אוראנוס מיט דער ערד גאיא.

דער אקעאן איז צעטיילט אויף 5 טיילן:
* אטלאנטישער אקעאן
* אייז אקעאן
* אינדישער אקעאן
* פאציפישער אקעאן
* דרום אקעאן

דער טיפסטער פונקט אין דער וועלט געפינט זיך אינעם פאציפישן אקעאן מיט מער ווי 10 קילאמעטער טיף.

## פלאנצן און בעלי־חיים 
פֿיל ארגאַניזמען וואָס קענען פֿארטראָגן זאַלצוואַסער לעבן אין די אקעאַנען. די ארגאניזמען ווערן באַאיינפֿלוסט דורך זון־ליכט, טעמפעראַטור, וואַסערדרוק און וואַסער־באַוועגונג. פֿארשיידענע ארגאניזמען לעבן אונטערן ים־פֿלאַך, אין פֿלאַכע וואסערן און אין טיפֿע וואַסערן.

קליינע פֿלאנצן־ארגאַניזמען וואס הייסן פֿיטאפלאַנקטאן לעבן ממש ביים ים־פֿלאַך ניצן ליכט פֿון דער זון צו שאפֿן עסן.
*
איציק גאטעסמאן

**איציק גאטעסמאן** איז דער רעדאקטער פון אידישן פארווערטס אונטער באריס סאנדלער.

זיין מאמע איז ביילע שעכטער גאטעסמאן די שוועסטער פון ר' מרדכי שעכטער אלייןס א גרויסע שרייבערקע און דיכטער פארן פארווערטס.

ער האט א פי.עיטש.די. אין אידיש שפראך פון פארשידענע אוניווערסיטעטן.

ער איז אויך אן ארכיוויסט פארן ייוו"א אינסטיטוט.

ער פירט אן שוין צענדליגע יארן מיט זיין ליטווישן אידישן קול דעם אידישן ראדיא פראגראם אין ניו יארק אנגערועפן פארווערטס שעה אויף 570 יעדן מוצאי שבת.

## וועבלינקען
* פארווערטס שעה.
* איציק גאטעסמאן'ס אלע ארטיקלן אינעם אידישן פארווערטס .

קאַטעגאָריע:יידישיסטן
קאטעגאריע:רעדאקטארן
שאקאלאד

250px|קליין|צעשמאלצענער שאָקאָלאַד
**שאָקאָלאַד** אדער **טשאקאלאדע** איז א זיסווארג, געמאכט פון קאקאא מיט בוימל, געמישט מיט צוקער.

שאקאלאד איז א ליבליכע מאכל אין דער וועלט, און אסאך חוקרים זאגן, אז עס איז ממש א געזונטע זאך, עס לעבט אויף און געבט געזונטע קראפט.

עס איז אין די פאמיליע פון 'קאפעין' צוזאמען מיט 'קאווע' און אנדערע פון די דראגס סארטן וואס פאר'שיכור'ט און מאכט פריילעך און מונטער.

עס זענען פארהאנען מילכיגער שאקאלאד, און פארעווער שאקאלאד, שווארצער, ברוינער און ווייסער, יעדער איינער איז אנדערש צוזאמגעשטעלט, און עס איז היינט שוין פארהאנען ספעצילער שאקאלאד אן צוקער אויכעט.

ס'איז היימיש און דערפרישענד, צו פארבייסן א רעפטל קאקאש, און זיפן א גלעזל קאווע, צו בילכער טשאקלאד מילעך, אלץ א איבערבייס ביי פאזע א.ד.ג.

שאקאלאד איז א רייכע נאש, און איז נישט ווי די אנדערע ביליגע נאש וואס שלעפן אראפ דעם מענטש, וואס זענען אמייסטן געמאכט פאר קינדער. טשאקאלאד האט אין זיך חלקים וואס הייבן דעם מענטש אזוי ווי קאווע. די ביטערע טעם פון די קאקאו צוזאמען מיט די צוקער, געט פארן שאקאלאד א טיפע און געשמאקע טעם.

קאַטעגאָריע:זיסווארג
קאַטעגאָריע:עסנווארג
שרה רחל שעכטער

**שרה רחל שעכטער** איז די רעדאקטארין פארן יידישן פארווערטס.

זי האט שוין באקומען אויסצייכענונגן פאר דעקן די סעקסואלע באלעסטונגען פון ר' מרדכי טענדלער.

זי איז א טאכטער פון ר' מרדכי שעכטער ע"ה.

זי שטעלט צאם און שרייבט די נייעס אינעם פארווערטס.

## וועבלינקען
* אלע ארטיקלען פון שרה רחל שעכטער אין יידישן פארווערטס .

קאטעגאריע:יידישיסטן
קאטעגאריע:יידישע זשורנאליסטן
שעכטער
פראפעסאר

[ממוזער|250px|פראפעסאר [אלבערט איינשטיין אין וויען, 1921|טעקסט=]]**פראפעסער** איז איינער וואס געבט זיך אפ זיין לעבן צו א געוויסע שטודיע און ער ווערט א לערער און מבין אין דעם פעלד, פאר די אוניווערסיטעטען און מידיע איבער די אישוס פון זיין עקספערטיז.   

קאטעגאריע:בילדונג
*
קעש ביי דעליווערי

**COD** (סי או די) איז אן אנגענומערנער ענגלישע ראשי תיבות וואס שטייט פאר CASH ON DELIVERY, קעש ביים ליפערן, דאס מיינט ביי א פינאנציעלע טראנזאקציע אז דער קונה באצאלט דאס געלט ווען די חפץ ווערט געליפערט צו איהם אנשטאט צאלן פאראויס אדער שפעטער אויף בארג.
קאטעגאריע:האנדל און פינאנץ
אפריל

**אפריל** (פון לאטייניש Aprilis) איז דער פערטער מאנאט אין יאר אין דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר.

*
אבסעסיוו קאמפאלסיוו דיסארדער

**באנעמעניש־קאמפולסיווע שטערונג** אדער **צוואנג שטערונג** איז אזא גייסטיגער קרענק וואס מען טוט א געוויסע זאך אדער מנהג נאכאנאנד און מען קען זיך נישט קאנטראלירן דאס נישט צו איבערחזרן.

דאס קומט פון באנעמעניש וואס ווערט א געוואוינהייט און בלויז ווילד היציגע אקטיווע מענטשן וואס זענען עוסק אין די זאל ווערן אריינגעדרייט אין צוואנג. ווי למשל ביי פרויען מאכט זיך דאס מערסטע די קרענק לגבי ריינקייט אדער ביי פרומע מאכט זיך דאס איבער מצוות און מנהגים איבערצוטאן הונדערט מאל די זעלבע זאך.

קאַטעגאָריע:גייסטיקע קרענק
אטעיזם

[thumb|left|150px|דער אטעיסט [קארל מארקס]]
**אַטעיזם** באשטימט די אָפּוועזנהייט פון גלויבונג אדער אַן אַבנעגאַציע פון דעם עקזיסטענץ פון אַ גאָט. אַנדעש זענען די וואָס זאגן אז זיי ווייסן נישט אויב ס'איז פאראן א גאָט אדער נישט, וואָס הייסן אַגנאָסטיקן.

אויך ווערן זיי גערופן **אפיקורסים** אדער **מינים**, דער נאמען אפיקורס שטאמט נאך א מענטש אן אטעיסט וואס האט געהייסן "אפיקורס". 

עס איז קיינמאל אין היסטאריע נישט געווען א גרויסע געמיינדע פין אטעיסטן, ווייל אייביג האבן רוב מענטשן געהאלטן אז דאס איז קעגן שכל, ווייל עס זענען געווען צופיל אומפארשטענדישן אין נאטור, און די בעסטע טעאריע איז געווען אז דאס איז די ווערק פון א גאָט. אבער מיט די פארשריט פון טעכנאלאגיע און וויסענשאפט זענען אפירגעקומען וואס מער קלארערע און פעסטגעשטעלטע טעאריעס איבער די ארבייט פון נאטור, און ס'האט זיך געמערט דיד וואס גלייבן נישט אין גאָט טעאריע צו ערקלערן די געשעענישן.

## זעט אויך 
* אפיקורס
* הומאניסטישע יידישקייט

קאַטעגאָריע:רעליגיע
קאַטעגאָריע:טעאלאגיע
קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
פעברואר 2006

## געשעענישן
* נייער סידי פון מרדכי בן דוד, הערט סעמפלס פון ניגונים. (מאוסטלי מוזיק )
* ראביי טענדלער: קינדער מיט ספעשאל עדיוקעישאן איז פארבינדען מיט דעם וואס זיי האבען געהאט מציצה בפה (ג'וייש לעדזער )

* הונדערט טויזענט פראנצויזצן מארטשירן אין די גאסן קעגן אנטיסעמיטיזם, נאך בארבארישן מארד פון איד. (ידיעות)
* אידן פון ארץ ישראל פירן דורך אנטיסעמיטשע קאריקטורן קאנטעסט. (ווארלד פרעס)
* אימעיל אינבאקס פון חברים עקספלאוידירט מיט דעם ווידיאו קליפ: קליין קינד באווייזט וואונדער, מיט קונסט פון שפילן און זינגן אידישע מוזיק אויף קיבארד כזקן וכרגיל... (גוגל ווידיאו)
* ר' אהרן טענדלער, מיט זיין קהילה פארהאלטן פון ארויפגיין אויפן הר הבית, נישט האבענדיג קיין אידענטיפעקאציע קארטלן. (זערוסעלם פאוסט )
* רב ארויסגעלייגט אויפן גאס: רוב קולות פון ניו העפסטעד קהילה, זאגט אויף ר' מרדכי טענדלער פון זיין רבנות פאסטן, צוליב סעקס סקאנדאל. (ניו העפסטעד ניוז)
* כשרות פראבלעם: פייגל פלו אינוועקסיאנאציעס... מאכט טריפה די עופות! (יודל שיין)
* חילול ה': רב'ס זון האט חתונה מיט א צווייטער פרוי אן דעם וואס ער זאל גט'ן זיין ערשטע ווייב. (בחדרי חרדים)

* קטלא קניא קריטיקירט פעגווין פילם, צוזאמן מיט ליפא שמעלצער נייע טעיפ. (אלגעמיינער )

* מיאמי ביטש געווארענט איבער פיר אידישע חסידיש גנבים. (כל העולם כולו)
* היינט נאכט: מזוזה קלאפונג אין נייעם מאנסי ארונישן שול קעגן די זאליס און ר' חיים יושע האלבערשטאם. (כל העולם כולו)
* היינט נאכט: סאטמאר, בני יואל, קאשוי און נטורי קרתא, נעמען צו די גאסן אין בארא פארק אין א מאסן פראטעסט קעגן ר' אורי לופליאנסקי שליט"א, ליטווישער בירגערמייסטער פון ירושלים וואס באזוכט סאטמארע זאל ביי אויפטריט לטובת שובו דינער. (ישיבה וועלט)
* אשוואר רבי שליט"א מוחה קעגן ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א. (כל העולם כולו)
* זאליס מאכן מלוה מלכה אין וויליאמסבורג פאר זייערע מוסדות אין קרית יואל. האקן אויף ארונים, און באטיטלון זיי גוים. (חדשות סאטמאר)
* חילול ה': חרדישער חסידישער אינגערמאן ערקלערט זיך שולדיג אין מיליאנען דאלארן מאני לאנדריאונג. (ניו זערסי לעדזער )
* ריעל עסטעיט: ר' ישעי' בוימלגרין, האקט אונטער די כוח פון די יוניאן אין ברוקלין מיט זיינע ריזיגע אינטערנעמונגען וואס זענען יוניאן פריי. (ברוקלין פעיפערס )
* וויליאמסבורג ריעל עסטעיט: מענדל בראך'ס פינגער בילידינג ליידט דורכפאל ווער ער איז געצווינגען טוישן פלענער מיט זעקס שטאק נידעריגער ווי געפלאנט. (דעילי ניוז)

* אידישע אלימפיק קונסטלערין, סאשא כהן, גייט אנגעטאן רויט בענדל אויף די האנט צו שיצן אנטקעגן עין הרע, (על פי מסורה וקבלה). (קשר-טאלק )

* רעפ: אינטערסאנטער ווידיאו קליפ פון חסיד קעגן לעסביען,

קאַטעגאָריע:2006
קאַטעגאָריע:פעברואר
לשון זכר

**לשון זכר** אדער **מאסקולין** פאר גראמאטיק פעלט זיך אויס צו וויסן די דינים און וואס זענען לשון זכר.

קאטעגאריע:גראמאטיק
מיל

צו מיינט איר א מיל וואס צומאלט?

**מיל** איז א מאס פון די צייטן פון די אלטע צייטן צו מעסטן די לענג אדער שטרעקע פון א פלאץ, עס איז א ביסל ווייניגער ווי א מייל.
קאטעגאריע:מאס
לוויה

**לויה** (א ווארט אויף לשון קודש וואס איז טייטש **באגלייטן**) איז א מנהג און הלכה פון באגלייטן א נפטר ד' אמות. פון גמרא  אויב דער נפטר איז א תלמיד חכם איז מען מבטל תורה כדי צו אים באגלייטן, אבער תינוקות של בית רבן זיינען נישט מבטל תורה דערוועגן.

## רעפערענצן 
קאַטעגאָריע:אבלות אין יידישקייט
מנהג

א **מנהג** איז א פירונג וואס אידן האלטן אייביג אן, אפילו זיי פארשטייען נישט דעם טעם און ציל דערפון פשוט ווייל מען וויל זיך האלטן ווי מער אריגינעל און ווי ווייניגער אסימילירט אינעם היינטיקן מאדערנעם פאקט פון ציוויליזאציע. 

הגם רוב מאל איז מנהגים איינגעפירט ארויסברענגן געוויסע מחשבות און גוטע מדות אינעם איד.

א מנהג קען טיילמאל זיין שטערקער פון א דין און דער מקור צו דעם איז אין רמב"ם הלכות קרית שמע פרק א הלכה ד וואו ער שרייבט אז מען איז מפסיק אינמיטן קרית שמע מיט א פסוק צוליב א מנהג.

*
*
אזכרה

**אזכרה**  איז א יידישער מנהג וואס שטאמט פון קבלה. 

אן אזכרה איז אן איינזאמלונג פון א משפחה אדער פריינט פון א נפטר כדי מעלה זיין דעם נפטר׳ס נשמה. מען פירט דאס איין נאך די שבעה, ביים יום שלושים און אויפן נפטר׳ס יארצייט. דאס קען זיין נעבן דעם נפטרס קבר, אין דעם נפטרס היים אדער אין א שול. נאך דער אזכרה זאגט מען קדיש.

קאַטעגאָריע:אבלות אין יידישקייט
שייגעץ

**שייגעץ** קומט פונעם ווארט **שקץ**, און ווייל דאס איז די נידריגסטע שטאפל פון הייליגקייט, דערפאר רופט מען איינער וואס האט נישט קיין יודישע זעל, א שייגעץ.

זעה אויך גוי
ד"ה

**ד.ה.** איז אין קורצן די בוכשטאבן פון **דאס הייסט**. אז מען איז זיך מסביר אינמיטן א זאץ שרייבט מען דאס אין קורצן כדי נישט צו פארדרייען דעם שמועס מיט זייטיגע זאכן.

אין לשון קודש, קען עס באדייטן: **דיבור המתחיל;** וואס ווערט אפט באניצט אין מקרא, משנה און תלמוד. ווי ווען רש"י ניצט א ווארט צו שרייבן א פירוש, ווערט יענע ווארט גערופן דברי המתחיל. 
קאטעגאריע:יידישע אויסדרוקן
קאַטעגאָריע:ראשי תיבות
העלפאנד

קליין|250px|אן אַזיאַטישער העלפֿאַנד
דער **העלפֿאַנד** אדער **עלפֿאַנט** איז א גרױסע חיה וואס איז גרױ אדער ברוין, האט לאנגע אויערן און א לאנגען שנוק. העלפאנדן זענען היינט די גרעסטע באשעפענישן אויף דער יבשה.

העלפֿאנדן װאױנען אין אַפֿריקע און אַזיע. ביידע אַפֿריקאַנישע און אַזיאַטישע העלפֿאנדן װױנען אין גרופּעס וואס הייסן סטאַדעס.

ס'איז דא צוויי מינים: העלפאנד און אפריקאנישער העלפאנד.

דער **העלפאנד** האט איין זגאל:
* אזיאטישער העלפאנד
דער **אפריקאנישער העלפאנד** האט צוויי זגאלן:
* סאוואנע העלפאנד
* וואלד העלפאנד

חילוקים צווישן דעם העלפאנד און דעם אפריקאנישן העלפאנד:
* גרייס: אפריקאנישע העלפאנדן זענען גרעסער און זייער געוויכט דערגרייכט ביז צען טאנען. אבער דער געוויכט פונעם אזיאטישן העלפאנד דערגרייכט פינף טאנען.

העלפאנדן ווערן גערעכנט גאנץ אינטעליגענט, אזוי ווי פרימאטן און דעלפינען.

קאַטעגאָריע:חיות
עטנישע גרופע

**עטניש** איז א גרופע מענטשן וואס האבן די זעלבע אפשטאם אין קולטור.

זעט אויך נאציאנאליזם, פאלק

קאַטעגאָריע:סאציאלאגיע
ציוויליזאציע

**ציוויליזאציע** () איז א ציווילער הייפעלע פון מענטשן אין איין לאנד מיט זייערע ווערטשאפט און חכמות.
ציוויליזאציע ווערט באקאנט מיט מענטשן וואס געהערן צו א גרופע פעלקער אדער מדינות וואס טיילן זיך מיט די זעלבע פרינציפן, ווי קולטור, רעליגיע און ווערטן, און אפשר שטאמען פון איין עטנישע גרופע. אזוי קענען זיי האבן ענלעכע שרייבן סיסטעמען, געזעץ סיסטעמען און טראנספארט סיסטעמען.

די היינטיקע *מערבדיקע ציוויליזאציע* געפינט זיך אין מערב און צענטראלער אייראפע, צפון אמעריקע, אויסטראליע און ניי זילאנד.

## עטימאלאגיע 
## קולטורעלע אידענטיטעט 
"ציוויליזאציע" קען באדייטן די קולטור פון א קאמפלעקסער געזעלשאפט, און נישט נאר די געזעלשאפט אליין. יעדע געזעלשאפט האט א געוויסע זאמלונג פון געדאנקען און פירונגען, און א געוויסע גרופע פאבריקאציעס און קונסטן מיט וואס מען דערקענט יענע געזעלשאפט. במשך דער צייט טוט א ציוויליזאציע זיך אנטוויקלען אין פארוויקלטע קולטורן, וואס שליסן איין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור, רעליגיע און פירונגען פון דעם עליט.

די פארוויקלטע קולטור פארבונדן מיט ציוויליזאציע האט א טענדענץ צו פארשפרייטן און באאיינפלוסן אנדערע קולטורן, ווי אמאל טוט זיין אינגאנצן אסימילירן. למשל די כינעזישע ציוויליזאציע האט אזוי באאיינפלוסט די שכנותדיקע ציוויליזאציעס פון קארעע, יאפאן און וויעטנאם.


קאַטעגאָריע:געזעלשאפט
יצחק שטיין

ר' **יצחק שטיין** איז דער הויפט פון ר' יחזקאל ראטהס בית דין.

ער איז א זון פון פאלטיטשאנער רבי'ן, ר' מרדכי שטיין, און אן איידעם ביי הרב משה ראטענבערג, וואוידיסלאווער רב. ער ווערט פאררעכענט אלס א שטארקער דיין.

קאטעגאריע:אמעריקאנער רבנים
ישראל צבי בראדי

דיין **ישראל צבי בראדי** איז דער רב פון דער קהילה שערי אורה אין בארא פארק.ער איז א ליטווישער רב און א בריסקער תלמיד.

ער איז פון די שטארקע שטיצער פון דעם אריזאנער ווייץ. 

קאַטעגאָריע:אמעריקאנער רבנים
ספין

**ספין** איז ווען מ'באריכטעט א פאסירונג במכוון אויף א וועג וואס איז זייער איינזייטיג.

קאַטעגאָריע:זשורנאליזם
ליטוויש

[שמאל|ממוזער|150px|עלטסטער איבערגעבליבענער כתב־יד אויף ליטוויש (בערך פון יאר [1503), איבערגעשריבן פונעם אריגינעלן טעקסט]]
**ליטוויש** (*lietuvių kalba*), די אפיציעלע שפראך פון ליטא, איז אן אסט־באלטישע שפראך פון די באלטישע שפראכן אין דער פאמיליע פון אינדא־אייראפעישע שפראכן. אומגעפער 4 מיליאן מענטשן רעדן ליטוויש אלס מוטערשפראך, 3.5 מיליאן פון זיי אין ליטע (בערך 80 פראצענט פון דער באפעלקערונג). זייט 1918 איז ליטוויש די אפיציעלע שפראך פון ליטע, און פון 2004 איז זי געווארן איינע פון די אפיציעלע שפראכן פונעם אייראפעישן פארבאנד.  

קאַטעגאָריע:שפראכן
קאַטעגאָריע:ליטע
חיים יעקב לעבאוויטש

ר' **חיים יעקב לעבאוויש** איז א א גרויסער מיליאנער וואס אוינט ריזן שטחים אין אפריקע לענדער צו גראבען דארטן נאפט און גאלד.

ער איז דער זון פונעם קאמארנער רבי ר' ברוך מרדכי לעבאוויטש, דער ברודער פון רבי מעכל לעבאוויטש. 

זיין קאריערע האט זיך אנגעהויבן ווען ער איז געוואן א בחור אין דער טשעבינער ישיבה אין ירושלים, ווען ער האט זיך צוגעשארט צו די גרעסטע עסקנים פון חרדישן יידנטום.

דערנאך איז ער געווארן אן איידעם אין ירושלים ביי דעם וויזשניצער דיין ר' מענדל פאקשער וואס איז אויך א מו"ץ מטעם העדה החרדית. 

זיין כאריזמא און עסקנות האט אים גאר נאנט געמאכט מיט די גרעסטע פירער פון דער אידישער  וועלט גאר ווייט ארויס פון די גרעניצן פון חרדים און חסידים. פון זיי וועט גערעכענט  פרעמיער מיניסטארן און כנסת דעפוטאטן, יעדער איינער וואס איז אין שפיץ פון מאכט, אנגעהויבן פון ביבי נתניהו, יוסף יצחק אהראנסאהן, יוסף יצחק גוטניק, ארקאדי גיידאמאק, און אזוי ווייטער.

קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט
קאטעגאריע:עסקנים
מנורה

[קליין|די מנורה סטאטוע פֿאר דעם [כנסת אין ירושלים.]]
די **מְנוֹרָה** איז א יידישע סימבאָל. עס איז דער נאמען פֿון  דעם גאלדענעם לייכטער מיט 7 רערן וואס מען האט געצינדן יעדן טאג אויל-ליכט אין בית המקדש.
## די מנורה אין חומש 
דער חומש אין ספר שמות ברענגט אז מען האט געמאכט די מנורה פארן משכן פון א ככר געוויכט פון ריינעם גאלד. די מנורה האט געהאט א מיטלן ראר מיט דריי צווייגן אין יעדער זייט. יעדער ראר איז געווען געשאפן מיט א קנעפל, א בלימל און פיר בעכערס.
## חנוכה 
אידן צינדן חנוכה א חנוכה מנורה א זכר צום נס חנוכה וואס האט פאסירט אין די צייטן פֿון די חשמונאים.

קאטעגאריע:בית המקדש
מגן דוד אדום

קליין
[קליין|250px|א מגן דוד אדום [אמבולאנס אין די 1980ער]]
**מגן דוד אדום** (ווערטלעך: "רויטער מגן דוד"; ראשי תיבות: **מד"א**) איז די פארמאלע ארגאניזאציע פון רפואה אין ישראל. זי איז געגרינדעט אין יאר ה'תר"צ (1930) אלס א קרענק סעקציע פון די הגנה, און אין יאר התש"י (1950) איז דאס געווארן די פארמאלע קאמיטע פון ישראל. אין יאר 2006 איז זי געווארן פארמאל מיטגליד אין דעם רויטן קרייץ. זי קען ווערן אַלאַרעמט דורך אָנדרייען 101 פון יעדן טעלעפאן אין ישראל.

קאטעגאריע:ארגאניזאציעס אין ישראל
ארטאדאקסישע יידנטום

[שמאל|ממוזער|165px|דער [משה סופר|חתם סופר]]
דאס **אָרטאָדאָקסישע־ייִדנטום** - ביים אשכנזישע פאלק איז דאס די מעהר פרומע חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטאים, און די מזרחי וואס גלויבן אין ציוניזם.

ארטאדאקסישע אשכנזישע זענען אשכנזישע וואס פירן זיך מיט דער אלטער מסורה פון יידישקייט, אנגעהויבן פון מאדערן־ארטאדאקסישע אשכנזישע ביז חרדישע יידן היטן גאר די תורה שבכתב און תורה שבעל פה.  די מאדערן ארטאדאקסישע לעבן אן ערליך לעבן אבער זענען נישט דערווייטערט פון דער ברייטרע וועלט. די חרדים אבער טוען זיך דערווייטערן פון גוים / קאלידזש / פראפעשענס.

אפילו פרייע און טראדיציאנעלע יידן וועלן זיך ענדערש אנקערן צו **ארטאדאקסיע** ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטועהן אויף א ארטאדאקסישען וועג.

אין ארץ ישראל און אייראפע זענען רוב רעליגיעזע יידן - ארטאדאקסן. אין אמעריקא זענען רוב רעליגיעזע יידן -  קאנסערוואטיווער אדער רעפארמער.

## היסטאריע 
**ארטאדאקסיע** איז נישט נאָך אַלעמען די ארגינאלע טראדיציע נאך פון די צייטן פון די גמרא אדער פריער, זיי האבן דורך די יארן באפעסטיגט אין געטוישט אסאך, צוליב די מאדערניזאציע וואס האט געשוועבט דורך אויס די יארן,

אין די צייטן פונעם חתם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז **ארטאדאקסיע** אנגענומען געווארן װי אן אפיציעלע **שטרעמונג** אפטיילנדיג גענצליך פון די אנדערע שטרעמונגען (לויט געוויסע איז דעמאלטס געשאפען געווארן ארטאדאקסיע) און די באקאנטע **סלאגאן** איז געווארען אדאפטירט "**חדש אסור מן התורה**", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,

## היינט 
די מעהר פרומע טענה'ן אז נאר זיי קענען ווערן אנגערופן ארטאדאקסן ווייל זיי ריקן זיך נישט אוועק א קוצו של יוד פון יידישקייט.

די אנדערע טענה'ן מיר זענען נאך נישט אויסגעשלאסען פון אידישן לעבן צו ווערן אנגערופן רעפארמער.

די אייניגקייט איז אז אלע "ווען" זיי פראקטיצירען טראדיציע טועהן זיי דאס מיט א הלכה'דיגען פערספעקטיוו.

## די ארטאדאקסישע געמיינדע 
* מזרחי
* מאדערן ארטאדאקס
* חרדים
* חרדים לאומיים
* ספרדישע חרדים (ארץ ישראל)
* ליטוואק
* חסידים

## זעט אויך 
* זעלביקייט
* רב

## וועבלינקען 
*  אלץ וואס איר דארפט וויסן וועגן ארטאדאקסישע יידן  

קאַטעגאָריע:יידן
קאטעגאריע:יידישע שטרעמונגען
ה'תש"י

## קאלענדאר
## געשעענישן
* מגן דוד אדום ווערט די פארמאלע ארגאניזאציע אין ישראל.

## געבוירן
## נפטר געווארן
* י' שבט - דער זעקסטער ליבאוויטשער רבי יוסף יצחק פון ליבאוויטש.
יעקב וויינראט

דאקטאר **יעקב וויינראט** (תש"ז 1947 - ז' מרחשון תשע"ט, 16טן אקטאבער 2018) איז געווען א חרדישער אדוואקאט וואס איז דער גרעסטער אדוואקאט אין ישראל. ער האט פארטרעטן אלע חשובע מענטשן פונעם פרעמיער מיניסטער ביז כנסת דעפוטאטן. ער איז געווען א תלמיד מובהק פון דעם פאנאוועזשער ראש ישיבה רבי בערל פאווארסקי, מיט וועמען האט ער געהאט יארן לאנג א קביעות צו לערנען יעדן ערב שבת.

## ביאגראפיע
יעקב וויינראט איז געבוירן געווארן אין יאר תש"ז צו זיין פאטער משה אהרן אין דער שטאט אנסבאך, דייטשלאנד.

ער איז געווען א טאטע פון זעקס קינדער און האט געוואוינט אין רמת גן. זיין דאקטאראט האט געדינט אלס יסוד פאר א געזעץ צו באפרייען עגונות אין ארץ ישראל פון זייערע מענער וואס ווילן נישט געבן קיין גט.

ער איז אויך א פראפעסער פאר געזעץ און א פילאסאף, פסיכאלאג, מאטעמאטיקער און א גרויסער תלמיד חכם.

ער איז געווען א תלמיד פון פאנאוועזשער ישיבה.

ער איז געווען א מיטגליד אין וועדת טל.

קאטעגאריע:אדוואקאטן
קאַטעגאָריע:דייטשע יידן
קאַטעגאָריע:ישראלים
קאַטעגאָריע:חרדים
קאַטעגאָריע:פאנאוועזשער ישיבה
קינדער שפיל

**קינדער שפיל** איז א שפיל און אויסדרוק אויף א נארישער שפיל פון אן ערוואקסענער. 

עס אויך און כלליתדיג א ליסטע פון אלע שפילעריי פאר קינדער.

עס איז אויך פארהאן אזא געזעלשאפט געגרינדעט אין יאר ה'תשס"ד מיטן ציל צוצושטעלן פאר די קינדער פונעם אידיש רעדענדן ציבור אלע סארט אינטערהאלטונג ווי למשל, שפילערייען מעשה ביכלעך און פיקטשער ביכער, קינדער טעיפס א.ד.ג.
און די לעצטע פאר יאר איז "קינדער שפיל" טאקע ארויסגעקומען מיט צענדליגער אייטעמס צום צופרידענהייט פונעם ציבור.

קאַטעגאָריע:קינדהייט
קאַטעגאָריע:לעבנסשטייגער
קאַטעגאָריע:שפילן
כותל

left|thumb|250px|דער כותל ביי נאכט
דער **כותל המערבי** (אָפט גערופן **די הײליגע װאַנט**) איז די לעצטע איבערגעבליבענע וואנט פון דער מויער (חומה) פונם הר הבית. שטענדיג געפינען זיך יידן ביים כותל דאווענען אדער זאגן תהלים.

## הייליגקייט 
לויט דער גמרא הערשט דארטן א הייליגקייט און אידן גייען אהין בעטן און דאווענען. ווייל די שכינה וואס האט גערוט שטענדיק אין בית המקדש האט זיך נישט אוועקגערירט פון יענער וואנט.
טייל האלטן אז די גמרא רעדט פון די כותל המערבי פון די בית המקדש אליינס.

[left|thumb|250px|דער כותל אין יאר [ה'תר"ל; 1870]]

## היסטאריע 
אין די צייטן פון דעם בריטישן מאנדאט האבן די יידן נישט געטארט דארט אוועקשטעלן בענק און מאכן א מחיצה צווישן מענער און פרויען. אבער יום כיפור ה'תרפ"ט האבן די יידן אויסגעבראכן דעם פארבאט און האבן דארט יא אוועקגעשטעלט בענק און האבן יא געמאכט א מחיצה,די גאנצע רודער איז געווען אנגעפירט דורך הרב קוק.. דאס איז איינע פון די סיבות וואס די אראבער האבן דאן אויפגערודערט מיט טעראר ביי די תרפ"ט ראיאטן.

ביי די מלחמת השחרור אין יאר ה'תש"ח האבן די אראבער איבערגענימען ירושלים און די יידן האבן מער נישט געהאט קיין צוטריט צום כותל.

ביי די זעקסטאגיקע מלחמה אין יאר ה'תשכ"ז האבן די ציונים צוריק איינגענימען ירושלים מיט דעם כותל המערבי, און האבן דאן פיל פארברייטערט דעם כותל און אויך ציגעגראבן זייער טיף, און פון דאן האט זיך אנגעהויבן צוריק די תפילות ביי כותל.

## סאטמאר איסור 
פון סאטמארער רב ר' יואל טייטלבוים האט נאך דער זעקסטאגיגער מלחמה גע'אסרט צו גיין צום כותל ווייל עס געבט חיזוק פאר די ציונים.

## וועבלינק 
* כותל קעם, לייוו 24 שעה אין טאג.

* הכותל - אתר הכותל, מצלמות שונות מהכותל ומידע על אירועים שנערכים בו בזמנים שונים.
* סיור וירטואלי אינטראקטיבי ב 360 מעלות בכותל המערבי - צולם ב 2007
* סיור וירטואלי בכותל - צולם בדצמבר 2007
* מיכאל יעקובסון: תיאור תכנון רחבת הכותל המערבי 2011-1967 , 9.8.11, Xnet.
* מצלמת הכותל באתר אש התורה
* בילדער פון ירושלים פארטאל דער כותל מערבי
* אתר לא רשמי המרכז מידע תיירותי אודות הכותל  
* שיחרור הכותל והעיר העתיקה  - הקלטה של שידור רדיו היסטורי
* ירושלים הקדומה מתגלית בחפירות הסמוכות לכותל  מתוך אתר "לדעת".
* ההיסטוריה של תוכניות ארכיטקטוניות לעיצוב מחדש של רחבת הכותל , Xnet
* Women at the Western Wall 100 Years Ago, from the Library of Congress collection
* נדב שרגאי, סודות הכותל נחשפים, ישראל היום, 24 בנובמבר 2011

קאַטעגאָריע:מקומות הקדושים
קאַטעגאָריע:הר הבית
שלש רגלים

**שלש רגלים** רופט מען אן די דריי יום טובים וואס איז אן מצוה עולה רגל צום בית המקדש, דאס זיינען: פסח, שבועות און סוכות.

די נאמען פון שלש רגלים געפונען מיר און ספר שמות פרק כג:
:(**יד**) "שָׁלשׁ רְגָלִים תָּחֹג לִי בַּשָּׁנָה:
:(**טו**) אֶת **חַג הַמַּצּוֹת** תִּשְׁמֹר שִׁבְעַת יָמִים תֹּאכַל מַצּוֹת כַּאֲשֶׁר צִוִּיתִךָ לְמוֹעֵד חֹדֶשׁ הָאָבִיב כִּי בוֹ יָצָאתָ מִמִּצְרָיִם וְלֹא יֵרָאוּ פָנַי רֵיקָם:
:(**טז**) וְ**חַג הַקָּצִיר** בִּכּוּרֵי מַעֲשֶׂיךָ אֲשֶׁר תִּזְרַע בַּשָּׂדֶה וְ**חַג הָאָסִף** בְּצֵאת הַשָּׁנָה בְּאָסְפְּךָ אֶת מַעֲשֶׂיךָ מִן הַשָּׂדֶה:
:(**יז**) שָׁלשׁ פְּעָמִים בַּשָּׁנָה יֵרָאֶה כָּל זְכוּרְךָ אֶל פְּנֵי הָאָדֹן ה':"

קאַטעגאָריע:ימים טובים
משגיח

**משגיח** איז א משפיע רוחני, אזא אויפגאבע זשאב וואס מאכט דעם מענטש אן אפיטרופס אויף די רוחניות פון אנדערע.

מען נוצט דאס אויף איינער וואס געט אבאכט אויף די אידישקייט, געווענליך אלס א טערמין פון כשרות, ווען אן ארגענעזאציע פון כשרות נעמט אויף עמיצען נאכצוגיין און נאכקוקען געשעפטן, וואס נעמן זייער הכשר.

אויך ווערט דאס באנוצט אין ישיבות וואו עס געפונען זיך איינגעשטעלטע משגיחים וואס געבן אכטונג אויף די בחורים זאלען זיך האלטען אין דיראמען וואו עס דארף צו זיין.

ביי די ליטווישע קרייזן איז א משגיח פון א גרויסע ישיבה פונקט ווי א אדמו"ר ביי חסידים פאר אנדערע חסידותער.
*
קינדערגארטן

left|thumb|250px|אן היסטארישער קינדערגארטן פון 1898
**קינדערגארטן** איז א שולע פאר גאר קליינע מינדעריעריקע יוגענטליכע קינדער.

קאַטעגאָריע:קינדהייט
קאַטעגאָריע:חינוך
סאטמאר ישיבה גדולה (קרית יואל)

די ישיבה גדולה אין קרית יואל, ווי מ'רופט זי "די קרית יואל'ער ישיבה", איז די אפיציעלע ישיבה פון סאטמאר זינט תש"ם, אנגעפירט דורך הרב אהרן טייטלבוים שליט"א, רב און סאטמארער רבי פון קרית יואל זינט תשמ"א , ביז דאן איז דער ראש ישיבה געווען, ר' מרדכי זילבערשטיין , און בעפאר הרב נתן יוסף מייזעלס ז"ל.

די ישיבה איז היינט איינגעטיילט אין 5 אפטיילונגען ווי פאלגנד: די ערשטע דריי יארגאנגען פון דער ישיבה 17/18/19 זענען איינגעטיילט צווישן פיר מנהלים, הרב קלמן הלברשטאם שליט"א אב"ד צאנז ק"י, הרב דוד שלמה עקשטיין שליט"א, הרב לוי יצחק בארזעסקי שליט"א, הרב הלל ראבינאוויטש שליט"א. די בחורים אין עלטער פון 20 יאר לערנען אין שיעור ג' אונטער הרב אשר זעליג פאכטמאן שליט"א פון מאנסי, די בחורים פון 21 און ארויף לערנען אין א באזונדערער ישיבה אפטיילונג אויף דער חברון גאס אונטער דעם מנהל הרב רבי ארי דוב קארנבלי שליט"א

די אינגערע בחורים פון וויליאמסבורג לערנען אין די קלענערע ישיבות. ווי באר התורה, היכל התורה, נזר התורה, אהבת התורה, חכמת התורה, און דערנאך איין יאר אין ישיבה לצעירים וואס ווערט אנגעפירט דורך הרב מנחם מענדל טייטלבוים שליט"א, דעם עלטסטן זון פון סאטמאר רבין רבי אהרן. פון דארט קומען זיי שפעטער אריין אין דער קרית יואל ישיבה ביז דער חתונה.

קאַטעגאָריע:חסידישע ישיבות
קאַטעגאָריע:סאטמאר
קאַטעגאָריע:ארונים
סאנדז סט.

**סאנדז סט.** איז די גאס וואו די סאטמארער ישיבה גדולה איז געווען סטאנציאנירט פון ? ביזן יאר ה'תש"מ ווען מען האט עס אריבערגעצויגן קיין קרית יואל, און דעריבער איז די ישיבה זעלבסט אנגערופן געווארן מיטן נאמען סאנדז סט. און די תלמידים אלץ "סאנדז סט. תלמידים".

## תלמידים 
* נפתלי בלומענפעלד

קאטעגאריע:ניו יארק סיטי
קאטעגאריע:סאטמאר
אלכסנדר הארקאווי

**אלכסנדר הארקאווי** (), געבוירן 5 מאי 1863 נאווהארדאק, מינסקער גובערניע, רוסלאנד (אצינד בעלארוס), געש. 1939 ניו יארק, איז געווען א רוסיש-אמעריקאנער שרײַבער און לינגוויסט. ער האט ארויסגעגעבן פון די ערשטע אידישע ווערטערביכער.

## לעבענסגעשיכטע 
ער איז געווארן געבילדעט פריוואט. שוין יונגערהייט האט ער געוויזן א פארויסליבשאפט פאר פילאלאגיע. אום 1879 האט ער זיך געצויגן קיין ווילנע ווו ער האט געארבעט ביים דרוקער  די ברידער ראם.  אום 1882 האט ער עמיגרירט קיין אמעריקע, דערנאך קיין פאריז. שפעטער האט ער זיך געצויגן צוריק קיין אמעריקע, ווו ער האט זיך באזעצט אין ניו יארק.

דאס וואס יידיש איז געווארן אנערקענט אלס א שפראך איז אין א געוויסן מאס צוליב הארקאווי. זײַנע ווערטערביכער ווײַזן די רײַכקייט פֿון דעם יידישן וואקאבולאר פונקט אזוי ווי אנדערע שפראכן. כאטש וואס עס פֿעלט אויף יידיש גענוג טעכנישע טערמינען, קעגן דעם האט יידיש אן אויסערגעוויינליכע רײַכקייט פֿון אידיאמען און אויסשפראכן.

הארקאווי איז געווען א שרײַבער פֿון דער יידישער ענציקלאפעדיע

## ארבעט 
* אָלענדאָרפ'ס מעטהָאדע, זיך גרינדליך אויסצוּלערנען די ענגלישע שפראך אהן א לעהרער, היברו פאבלישינג קאמפאני, נ"י, 1910
* יידיש-ענגליש, ענגליש-יידיש ווערטערבוך (1910) 
* יידיש-ענגליש-העברעאישער ווערטערבוך (2טע אויפֿלאגע 1928, איבערגעדרוקט 1968)

קאַטעגאָריע:יידישיסטן
קאַטעגאָריע:ליטווישע יידן
קאַטעגאָריע:לינגוויסטן
ציש"א

**ציש"א** איז ראשי תיבות פון **צענטראלע יידישע שול ארגאניזאציע**.
ציש"א איז מיסד געווארן אין 1921, דורך דעם בונד, פועלי-ציון לינק און אויך די פאלקיסטן.
צווישן די וועלט מלחמות זיינען געווען א סך ציש"א שולן אין אומאפהענגיק פוילן. 
אין ציש"א שולן זיינען אלע לימודים געווען אויף יידיש. 
די אידיאלאגיע פון ציש"א איז געווען סאציאליסטיש, וועלטלעך און יידישיסטיש. 

קאַטעגאָריע:יידיש
קאַטעגאָריע:שולעס
קאַטעגאָריע:סאציאליזם
משה ראובן איצקאוויטש

ר' **משה ראובן איצקאוויטש** איז געבוירן געווארן אין ארץ ישראל, און היינט צו טאגס בוחן כללי אין קווינס ישיבה, ומלפנים מגיד שיעור בישיבה. וחבר ועד הכשרות דקהל יטב לב דסאטמאר

אויך געט ער הכשרים פאר אלע סאטמארע זאלן אין וויליאמסבורג, אריינגערעכט עטרת אברהם ויואל משה בית רחל און די פאפולערע שבע ברכות זאלן זיינע תקנות זענען זייער שטרענג מען טאר נישט דארטן אריינברענגן קיין שום היימישע גמאכטע עסנווארג.

קאטעגאריע:אמעריקאנער רבנים
קאטעגאריע:כשרות