open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
უმ-ელ-ქაივაინი

**უმ-ელ-ქაივაინი** (, *ჭყანეფიშ წყუ*) — ნოღა არაბეფიშ გოართოიანაფილ საამიროეფს, უმ-ელ-ქაივაინიშ საამიროშ ადმინისტრაციული ცენტრი.


კატეგორია:არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ ნოღეფი
ელ-ფუჯაირა

**ელ-ფუჯაირა** (**ფუჯეირა**; , *გოთანა*) — ნოღა არაბეფიშ გოართოიანაფილ საამიროეფს, ელ-ფუჯაირაშ საამიროშ ადმინისტრაციული ცენტრი.


კატეგორია:არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ ნოღეფი
შარჯა

**შარჯა** (aš-Šāriqah (აშ-შარიყა) — სიდიდაშ მეჯინათ მასუმა ნოღა არაბეფიშ გოართოიანაფილ საამიროეფს, შარჯაშ საამიროშ ადმინისტრაციული ცენტრი.


კატეგორია:არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ ნოღეფი
ედ-დოჰაშ მუნიციპალიტეტი

* 'ედ-დოჰა' * ( სამრეწველო უბანი.

ედ-დოჰაშ მუნიციპალიტეტიშ ბჟაეიოლი რაიონეფი სპარსეთიშ ჸუჯიშ წყარპიჯის იდვალუაფუ. ქიანაშ დინოხოლე უხურგანს გეჸვენჯ მუნიციპალიტეტეფს:

* ელ-ვაკრაშ მუნიციპალიტეტი — ობჟათეშე
* ელ-რაიანიშ მუნიციპალიტეტი — ბჟადალშე
* ედ-დაიიანიშ მუნიციპალიტეტი — ოორუეშე

კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
ედ-დაიიანიშ მუნიციპალიტეტი

**ედ-დაიიანი** () — კატარიშ მუნიციპალიტეტი, ნამუშ ადმინისტრაციული ცენტრი დო უშხუაში ნოღა რე ედ-დაიიანი.

კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
ეშ-შამალიშ მუნიციპალიტეტი

**ეშ-შამალი** () — კატარიშ არძაშე ოორუეშე მადვალუ მუნიციპალიტეტი. სუმ რაიონო რე გორთილი. ადმინისტრაციული ცენტრი დო უშხუაში ნოღა რე ერ-რუეისი, ნამუთ არაბულშე გჷნოთანგუათ „ოორუეშ ნოღას“ შანენს.

მუნიციპალიტეტის იდვალუაფუ კატარიშ ჩქონიშ არძაშე ოორუე ჭურჭული — რას-რაქანი. სუმჸურეშე ომძღჷ სპარსეთიშ ჸუჯი. ქიანაშ დინოხოლე უხურგანს გეჸვენჯ მუნიციპალიტეტის:

* ელ-ხორიშ მუნიციპალიტეტი — ობჟათეშე.

 
კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
უმ-სალალიშ მუნიციპალიტეტი

**უმ-სალალი** () — კატარიშ მუნიციპალიტეტი.

მუნიციპალიტეტიშ ბჟაეიოლ რაიონეფს ომძღჷ სპარსეთიშ ჸუჯი. ქიანაშ დინოხოლე უხურგანს გეჸვენჯ მუნიციპალტეტეფს:

* ერ-რაიანიშ მუნიციპალიტეტი — ობჟათეშე დო ბჟადალშე
* ედ-დაიიანიშ მუნიციპალიტეტი — ბჟაეიოლშე
* ელ-ხორიშ მუნიციპალიტეტი — ოორუეშე.

კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
ელ-ხორიშ მუნიციპალიტეტი

**ელ-ხორი** (), თაშნეშე **ელ-ხავრი** — კატარიშ მუნიციპალიტეტი. არაბულო, *ელ-ხავრი* ჸუჯის შანენს. მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი დო შხუ ნოღა რე ელ-ხორი.

კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
ელ-ვაკრაშ მუნიციპალიტეტი

**ელ-ვაკრაშ მუნიციპალიტეტი** ( Baladīyat al-Wakrah) — კატარიშ მუნიციპალიტეტი, ნამუთ უხურგანს ედ-დოჰაშ დო ელ-რაიანიშ მუნიციპალიტეტეფს. ადმინისტრაციული ცენტრი ელ-ვაკრა.

კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
ერ-რაიანიშ მუნიციპალიტეტი

**ერ-რაიანი** () თაშნეშე *ელ-რაიანი* — კატარიშ უშხუაში მუნიციპალიტეტი. ერ-რაიანი შანენს „ირიგაციაშ წყუს“ დო ისლამიშ მეჯინათ თაშნეშე შანენს „სამოთხეშ მინალს“ ვარდა „სამოთხეშ ართ-ართ მინალს“. მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი დო შხუ ნოღა რე ერ-რაიანი.

კატეგორია:კატარიშ მუნიციპალიტეტეფი
ელ-ვაკრა

**ელ-ვაკრა** ვარდა **ვაკრა** () — ნოღა კატარიშ ომაფეს, სპარსეთიშ ჸუჯიშ წყარპიჯის. ელ-ვაკრაშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## სქოლიო

კატეგორია:კატარიშ ნოღეფი
ერ-რაიანი

**ერ-რაიანი** () — კატარიშ ომაფეშ ნოღა, ნამუთ ერ-რაიანიშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე. სიდიდაშ მეჯინათ კატარიშ მაჟირა ნოღა რე ნანანოღა — დოჰაშ უკული.

## სქოლიო

კატეგორია:კატარიშ ნოღეფი
ედ-დაიიანი

**ედ-დაიიანი** თაშნეშე **ელ-დაიიანი** — კატარიშ ომაფეშ ნოღა, ედ-დაიიანიშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## სქოლიო

კატეგორია:კატარიშ ნოღეფი
ელ-ხორი

**ელ-ხორი** — კატარიშ ომაფეშ ნოღა ქიანაშ ოორუეშე, ნანანოღა დოჰაშ ოორუეშე 50 კილომეტრიშ გოძვენას. ელ-ხორიშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:კატარიშ ნოღეფი
უმ-სალალ მუჰამედი

**უმ-სალალ მუჰამედი** (; თაშნეშე **უმმ-სალალ-მუჰამედი**) — კატარიშ ომაფეშ ნოღა, უმ-სალალიშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი..
## სქოლიო

კატეგორია:კატარიშ ნოღეფი
აკოანჯარაფილი კონფლიქტი

**აკოანჯარაფილი კონფლიქტი** წჷმარინუანს ქიანაშ დინოხოლე ვარდა სახენწჷფოეფს შქას აკოანჯარაფილი აწმარენჯობაშ ფორმას პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, ერუანულ, ეთნიკურ, რელიგიურ თუ შხვა სახეშ მერინაფეფიშ გჷნაჭყვიდირალო,ნამუშ ბორჯისჷთ კონფლიქტიშ მაკათურეფიშჸურე აბანი უღუ ოურდუმე ნძალაშ გოხურგელ გჷმორინაფას. ლჷმაწკჷმა ალაზჷმაფათ აკოანჯარაფილი კონფლიქტიშ ღანჯეფი დო ტერიტორიული მასშტაბეფი უმოსო გოხურგელი რე. თეწკჷა, აკოანჯარაფილი კონფლიქტი შილებე ორდას პერიოდული, ნამუშ ბორჯისჷთ ობურჯაფე ქიმინჯეფს ვაუღუ სისტემატურ ხასიათი.

კატეგორია:პოლიტიკური ტერმინეფი
კატეგორია:ლჷმა
დიალოგი

**დიალოგი** რე ზიტყვებაშ ფორმა, ნამუსჷთ გჷნოჩამილი რე ადამიერიშ მოთირუებაფონი რაგადუა. ირიშ ნარაგადუს, ნამუსჷთ რეპლიკა ჯოხონ, მორადაგეშა რე მეწურაფილი.

დიალოგური ზიტყვებაშო დჷმახასიათაფალი რე რეპლიკეფიშ მეჭედელო დინორებური რსხუ, ნამუთ არძაშე შხირას კითხირ–გამაშ ფორმათ გჷნიჩამუაფუ. დიალოგური ზიტყვება შხირას ვარე რსული, თიშენ ნამჷ-და მორაგადეფშო სიტუაცია ნაჩინებუ რე დო რჩქინათ საართო რე. დიალოგური ზიტყვებაშ უთებუობა თაშნეშე გითმიფშაფუ ინტონაციათ, ჟესტებათ დო მიმიკეფით.

კატეგორია:ლიტერატურული ჟანრეფი
კატეგორია:კომუნიკაცია
კატეგორია:რიტორიკა
დუიმი

right|250პქ|მინი|ოღაზალი, ნამუთ ზჷმუნს 1/32 დუიმიშ სიზუსტათ

**დუიმი** (ინგლ. Inch, საირქიანო კუნტარაფათ **in**, ვარდა კანკალეშა ჟირფა პრიმი ** " ** ) — ბრიტანული დო ამერიკული სიგჷრძაშ ოზჷმალი ართული, ომანგჷ 2,54 სანტიმეტრის. 

;1 დუიმი = 1/12 ფუტი = 1/36 იარდი = 2,54 სანტიმეტრი = 0,0254 მეტრი

დუიმი აქტიურო გჷმირინუაფუ ამერიკაშ აკოართაფილ შტატეფს, გოართოიანაფილ ომაფეს, კანადას, ავსტრალიას დო რანწკ შხვა ქიანას. 

კატეგორია:სიგჷრძაშ ოზჷმალი ართულეფი
ერ-რუეისი

**ერ-რუეისი** (), თაშნეშე **ერ-რუვაისი** — კატარიშ ომაფეშ ონიშოლი ნოღა, ეშ-შამალიშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:კატარიშ ნოღეფი
ხამუ

[thumb|[ბულათიშ ომაჯინე ხამუ]]

**ხამუ** — ოჭკირალი საშუალება, ნამუთ რჩქვანელობურო აკმოდირთუ ტარშე დო მაჭკირალ დუდშე. თინა გჷმირინუაფუ ქუაშ ხანაშე, წიმოხ იკეთებუაფუდჷ ქუაშე, კაჟიშე დო ობსიდიანიშე, მოგვიანაფათ — ბრონზეშე, ლინჯიშე, რკინაშე, ბულათიშე, კერამიკაშე დო ტიტანშე. მიარე კულტურას უღუ დორხველური უნიკალური სახეშ ხამუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* DIY Kitchen Kinfe 
* Chinese Knife Story & Resource 
* American Knife & Tool Institute
* A.G. Russell's Knife Encyclopedia 
* Blade HQ's Knife Glossary
* A collection of Knife Wallpapers 
* Interactive knife steel database and comparison graph builder
* Knife Reviews

კატეგორია:ხამუეფი
ბულათი

[მინი|[ბულათიშ ბაგირია]]
**ბულათი** თაშნეშე **ფულანდი** — რკინაშ დეფორმირაფონი (ჭკადუფონი) აკნანდღულებუ ნოშქერბადიშ (ვაუმენტაშ 2.14%–იშ დო ვაუჭიჭაშ 0,022 %-იშ) დო შხვა ელემენტეფწკჷმა. უჩა მეტალურგიაშ უშანულამაშ პროდუქტი. ბულათიშ წარმებაშ უჯვეშაში მოხუჯა რე რგილმებარაფაშ პროცესი, ნამუსჷთ ოსხირი უღუდჷ ოფურაშეს (მოგვიანაფათ შახტურ ოტიბაშეს) რკინაშ აკოდგინაფა მადანშე ჯაშ ნოშქერით. ჯვეშ ქორთული მელითონეეფი ზიტყვა ბულათის (ქორთ. ფოლადი) უჯოხოდეს მანგარ რკინაშა, ნამუქჷთ რუსულ ნინაშა „ბულატიშ“ ჯოხოდვალათ გემშართჷ. ორდოშიან მეტალურგიაშ უდიდაშ მეჭირინაფათ თე სახეშ ბულათი იკოროცხუ. თეჯგურა ბულათიშ ნაკეთუშ ჟინპიჯი რეღმამი რე ვარდა ნორშვიშნერი ნოჭკეფით გიშეგორუაფუ, ახასიათენს მაღალი განგკვათირობა, დიდი დირკუანობა დო სიმანგარე. გჷმორინაფაშ სფეროშ მეჯინათ ბულათი რე ოკონსტრუქციე, ოანჯარე დო გიშაკერძაფილი მუშობურობეფიშ მაღვენჯი.
## რესურსეფი ინტერნეტის
*ბულათიშ მოსოფელიშ ასოციაცია (ინგლისური)

კატეგორია:მეტალურგია
კატეგორია:აკნანდღულეფი
კატეგორია:მასალეფი
ლჷმა

[მინი|''ლჷმაშ აპოთეოზი'', [ვასილი ვერეშჩაგინი, (1871)]]

**ლჷმა** — სახენწჷფოეფს შქას რსებული კონფრონტაციაშ გჷნოჭყვიდირი ოურდუმე ნძალებაშ რზათ. ლჷმაშ წარმებას უთარაშ როლს არსულენა სახენწჷფოშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი დო გოურდუმაფილი ფორმირაფეფი, ნამუშ პარალელურო მალიმორი განეფი აწარმენა დიპლომატიურ, იდეოლოგიურ დო ეკონომიკურ ბურჯაფეფს აკორინაფილ განეფწკჷმა. ლჷმაშ წარმებაშ ბაძაძო შილებე გჷნირთას უგნუჭკირუ ოკითხეეფქ ეკონომიკურ, იდეოლოგიურ, ტერიტორიულ, რელიგიურ დო შხვა სფეროეფს. ლჷმა – თენა რე პოლიტიკაშ გოგჷნძარაფა. მუში მასშტაბეფით ლჷმა შილებე ლოკალური, რეგიონული, მოსოფელიშ. საირქიანო კანონეფიშ მეჯინათ ლჷმაშ წჷმოჭყაფა უგმუცხადაფუო, დჷნოშურო იკოროცხუ. აკოანჯარაფილი კონფლიქტიშე გინორთათ, ლჷმაშ მასშტაბეფი უმოსი დიდი რე, მუჭოთ გეოგრაფიული თოლწორუათ, თეშ ხანგჷრძალაშე გიშნაველი. თეშ უმკუჯინალო, პრაქტიკას ვაარსებენს ზუსტი კლასიფიკაცია თიშ, თუ მუთ რე გინორთელი ლჷმა აკოანჯარაფილ ლჷმაშე. ლჷმა შილებე ორდას კუნტახანიშ (მუსხირენ დღამი) დო ხანგჷნძე (მუსხირენ ვითობათ წანაშა).

## ლიტერატურა
* Barzilai Gad, *Wars, Internal Conflicts and Political Order: A Jewish Democracy in the Middle East* (Albany: State University of New York Press, 1996).
* Clausewitz, Carl Von (1976), *On War* (Princeton and New Jersey: Princeton University Press)
* Fry, Douglas P., 2005, *The Human Potential for Peace: An Anthropological Challenge to Assumptions about War and Violence*, Oxford University Press.
* Gat, Azar 2006 *War in Human Civilization*, Oxford University Press.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Correlates of War Project
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* Complex Emergency Database (CE-DAT) 

კატეგორია:ტერმინეფი
კატეგორია:ოურდუმე ისტორია
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
Astronomische Nachrichten

**Astronomische Nachrichten** () — ართ-ართი მაართა საირქიანო ჟურნალი ასტრონომიაშ დარგის. ჟურნალქ დირსხუ 1821 წანას, გერმანალი ასტრონომიშ, ჰაინრიხ კრისტიან შუმახერიშით.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური საიტი

კატეგორია:ასტრონომიაშ ჟურნალეფი
კატეგორია:გიშაშქუმალეფი დორსხუაფილი 1821 წანას
კატეგორია:ასტრონომიაშ ისტორია
კატეგორია:გერმანიაშ ჟურნალეფი
ორგანო

[thumbnail|მარჯვნივ|შხურიშ [ჩხონჩხი. ჩხონჩხი ორგანიზმიშ ართ-ართი უშანულამაში ორგანო რე]]
**ორგანო** () — შხვადოშხვა ფუნქციაშ მაღვენი ნორშვეფიშ კათაფათ აკოქიმინელი სტრუქტურული ართული. ორგანოს უღუ წჷმოულობაშ დო გოვითარაფაშ დორხველური რზა (ფილოგენეზი დო ემბრიოგენეზი), დჷმახასიათაფალი ფორმა, ორგანიზმის უკებჷ გორკვიაფილი აბანი (ტოპოგრაფია) დო ახორციელენს დჷმახასიათაფალ ფუნქციას. ორგანოს ფუნქციაშ ომანგეთ თიშ აკმაქიმინალ ნორშვეფს შქას ართ-ართის უკებჷ მაჸვენჯი აბანი, ნამუთ ორგანოს მეთმეჩანს თიშ დჷმახასიათაფალ სტრუქტურულ სახეს, სამანგათ, კუთის თარი რე კუთოვანი ნორშვი, ყვილს — ყვილამი ნორშვი, დუდიშ ტვინს — ნერვული ნორშვი დო შხვა.
thumbnail|მარჯვნივ|ადამიერიშ დინოხოლენი ორგანოეფი
თეჯგურა ნორშვეფი ორგანოეფიშ თარ ნორშვეფო რე მერჩქინელი, დოსქილადირი ნორშვეფი — დჷმახვარეთ. კანკალე ორგანოს მიმარსხუაფალი ნორშვი (მუჭოთ დჷმახვარე ნორშვი) ორგანოშ თარ ნორშვიშო აკმოქიმინუნს გიოპონალ ოსხირს, ანუ ლიბუ ჩონჩხის — სტრომას — stroma (ბერძნ. დინნაფინა), ნამუშ ხარხეფს შქას ოფირჩა აკოფშაფილი რე ნიფთიარობათ, ანუ პარენქიმით (parenchyma — ბერძენ. აკმაფშაფალი მასა); თეჯგურა ორგანოეფშა პარენქიმულ ორგანოეფი უჯოხონა (ჩხონჩხი, ფიჟვეფი, ტყილი, ჭაჭეფი, ჯარკვალამი ორგანოეფი).

## ლიტერატურა
* ზურაბ კაციტაძე, ადამიანის ანატომია, გამომცემლობა „მედეა“, 2011.
მაჩეტე

thumb|250px|მაჩეტე
**მაჩეტე** () — გჷრძე ხამუ (50 სმ-შე უმოსი). გჷმირინუანა ლათინური ამერიკაშ ქიანეფს აჭირფანაშ ეიოჭოფალო. (თაჸურეშე "მაჩეტერო" აჭირფანაშ ემაჭოფალი), შხირი შამბონაშ გაჭვარალო დო შხვა. რუანდაშ გენოციდიშ ბორჯის ჸვილუეფიშ თარი ანჯარი რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მაჩეტე

კატეგორია:ხამუეფი
ფიჟვი

thumbnail|250px|ფიჟვი
**ფიჟვი** — შანულამი რესპირაციული ორგანო ეერით შურმაღელ ჩხოლარეფს, თაშნეშე კანკალე ჩხომეფს დო ფერწოშობურეფს. არძაშე პრიმიტიული თეალარ ორგანიზმეფი ფიჟვეფით რენა {lungfish} დო {pulmonate snails}. ძუძუშმაწუალეფს დო უმოს კომპლექსურ თელარ ორგანიზმეფს ჟირი ფიჟვი იდვალუაფუ კიდირიშ გოხოლუას გურიშ ჟირხოლოჸურე. თიშ თარი ფუნქცია რე ატმოსფეროშე ჟანგბადიშ მეჭირინაფა ზისხირიშ მიმოულაშ სისტემაშო დო თეჸურეშე ნოშქერორჟანგიშ გიშართუალა.

კატეგორია:ანატომია
ყვილი

მინიატიურა|ადამიერიშ კუჩხიშ ყვილი
**ყვილი** — ყვილამ ნორშვიშე აკოგაფილი გიოპონ–მაყარაფალი აპარატიშ ორგანო, ნამუთ გალეშე ფორილი რე ყვილორდალეშით, დინოხოლენი ხვერეეფს იკათუანს ყვილიშ ტვინს. ყვილი მიმარსხუაფალ ნორშვის ორხველჷ. წჷმიქიმინუ მუჭოთ ორგანული, თაშნეშე ვაორგანული ნიბთიარობაშე.
## რესურსეფი ინტერნეტის
*  nplg.gov.ge — სამედიცინე ტერმინოლოგიაშ გოსხუანუაფონი ლექსიკონი
* ყვილი — MedGeo.Net 

კატეგორია:ანატომია
კატეგორია:ოსტეოლოგია
კატეგორია:ნორშვეფი
ჩეჩენური ნახარი

**ნახარი** () — ვალუტა, ნამუთ ჩეჩნეთიშ რესპუბლიკა იჩქერიაშ ოფიციალურ ფარაშ ართულო ოკო გჷნორთედკონ, ნახარიშ კურსი აშშ დოლაწკჷმა ართი ართის ომანგუდჷკო ოკო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Чеченская валюта — «Нахар»  // Таганский бонист. Май 1997 Выпуск 17 (39)
* «Деньги мятежной республики»  // Петербургский коллекционер № 8(14) 2000. С.6-8
* Фильм Антона Верницкого «План Кавказ» // SNG-MOSKVA.RU
## სქოლიო

კატეგორია:მიმოულაშა უგშურთუმუ ვალუტეფი
კატეგორია:ჩეჩნეთიშ ისტორია
კატეგორია:ჩეჩნეთიშ რესპუბლიკა იჩქერია
გური

მინი|მარჯვნივ|300px|გური

**გური** (, ) — ადამიერიშ დო ჩხოლარეფიშ ზისხირიშ მიმოულაშ სისტემაშ ცენტრალური მარდუალი, ნამუშ კუთოვანი კიდალაშ რიტმული წაწახუა გჷთმოპიჯანს ორგანიზმის ზისხირიშ ცირკულაციას.

გური ივითარებუ ზისხირგჷმატარე სისტემაშ თე, დო ვარ თი განობაშ გჷნოქიმინუაშ შედეგო რსხულიშ ოჭიშიშ (ჭიეფი, მოლუსკეფი, კუჩხმარსხულამეფი დო შხვა) ვარდა ქვარაშ (ქორდიანეფი) ნორთის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კარდიოლოგია: სისხლძარღვები

## ლიტერატურა

კატეგორია:ორგანოეფი
ტყილი

მინიატიურა|ადამიერიშ ტყილი
**ტყილი** () — ადამიერიშ დო გაგაჩამ ჩხოლარეფიშ (უღვეეფიშ დო კანკალე ჟირნეროშურმაღელი ჩხომიშ მოხ) ქვარაშ გვამიშ ცანდი ორგანო, ნამუთ იმუნური სისტემაშ არძაშე შხუ ორგანო რე დო ოკათჷ ზისხირიშ მიმოულაშ დო ლიმფურ სისტემას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ტყილი — MedGeo.Net 

კატეგორია:ორგანოეფი
პანკრეასი

მინი|300პქ|პანკრეასი
**პანკრეასი** — ადამიერიშ დო ჩხოლარიშ ოჭკომალიშ მარცუაფალი სისტემაშ ჯარკვალი, ნამუსჷთ გჷმუღუ პანკრეასიშ წვენი დ ჰორმონეფი. პანკრეასი ოკათჷ ცილეფიშ, ციმუეფიშ დო ნოშქერწყარეფიშ რცუაფას დო თინეფიშ თირუაშ რეგულაციას.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ორგანოეფი
კატეგორია:ანატომია
ნორშვი

**ნორშვი** შილებე შანენდას:

* ნორშვი (ტექსტილი)
* ნორშვი (ბიოლოგია)
კუჭი

310px|thumb|ადამიერიშ კუჭი
**კუჭი** — ოჭკომალიშ მარცუაფალი ტრაქტიშ მეტ-ნარკო გოფართაფილი ნორთი, ნამუსთ მუთმოხვადუ ოჭკომალიშ ქიმიური დო მექანიკური გჷნომუშება. მიარე ჩხოლარიშ კუჭი ხვალე ჭჷს მეტ-ნარკო გოფართაფილი განობა რე (უგაგაჩამეეფიშ მიარე ბუნა, გაგაჩამეფშე რგვალპიჯამეფი, ჩხომეფიშ მიარე ფორმა). გაგაჩამეფიშ კუჭი წჷმიანი ჭჷშ გოფართაფილი ნორთი რე. უმოს შხირას თინა მოდირაკილი რე დო დიდი დო მორჩილი სიღულანე უღუ. კუჭიშ კიდალა დინოხოლეშე ეშარჩაფილი რე ართფამი ენტოდერმული ეპითელიუმით, ნამუთ მილაკამი ჯარკვალეფს აკმოქიმინუნს. თე ჯარკვალეფი წჷმოქიმინჷნა კუჭიშ წალას (კუჭიშ წვენს) დო ცქირცქის. შხირას კუჭიშ გვალო წჷმიანი, თ. ჯ. ოყინტალიშური ნორთი ჭყანიერო რე გოვითარაფილი (თეჯგურა რე სამანგ., კანკალე მანკორუშ რთული კუჭიშ წჷმიანი 3 გიმნართი — ფაში, ბადურა, ოშფა. ნანდული კუჭი თაქ ხვალე ქაცელა რე). კუჭიშ მექანიკურ ფუნქციას არსულენა თიში კიდალაშ სალექი კუთამი ნორშვიშ ფალეფი. კუჭიშ დო ჭჷშ ხურგის ელმოს ინმაკილარი კუთი რე (პილორუსიშ სპინქტერი). კანკალეშა (კანკალე მოლუსკი, კიბოიეფი, ჭანდეფი, მაფურინჯეეფი, მინი ვარსულკიბირამ ძუძუშმაწუალი) კუჭიშ ქიმიურ დო მექანიკურ ფუნქციას არსულენა თიში გიშართილი ნორთეფი ვარდა გვალო 2 კუჭი რე გოვითარაფილი (თ. ჯ. ჯარკვალამი დო კუთამი ვარდა ოღანძგალი კუჭი).

**ადამიერიშ კუჭი**, რეტორტიშ ფორმაშ გვამი ორგანო რე. კუჭიშ 3/4 კვარჩხანი ფერდგიმენ ორენს, 1/4 — ქვარაშ ჟილენ (ეპიგასტრიუმი) ორენს იდვალუაფუ. გიშმაგორჷნა კუჭიშ გეჸვენჯი ნორთეფს: დაჭყაფური (კარდია), ქვინჯი (ფუნდუსი), ანაგი (კორპუსი) დო გიშაულარი (პილორუსი). კუჭის უღუ წჷმიანი დო უკახალენი ჟინპიჯი; თექ, სოდე ჟინპიჯეფი ართმაჟირაშა გინმურსჷნ, წჷმიქიმინუ კუჭიშ მორჩილი დო კუჭიშ დიდი სიღულანეეფი. კუჭიშ დაჭუაფური გაგაჩიშ კვარჩხიშე, გურკიდირიშ მა-11 არყილიშ დონეს იდვალუაფუ, გიშაულარი მარძგვანშე, წელიშ 1-ა არყილიშ დონეს რე კუჭიშ ქვინჯი, ნამუთ შქაოძგობეშ კვარჩხანი ყორშიშ გიმე იდვალუაფუ. ძინათებული ადამიერიშ კუჭიშ სიგჷრძა რე 15-18 სმ, სიგანა — 12-14 სმ, კუჭიშ კიდალაშ სისქა — 3-4 მმ. ლულუტიშ კუჭიშ ნტირა რე 30 კუბ/სმ, ძინათებულიშ — 2.5-3 ლიტრშახ ონჭჷ. კუჭიშ კიდალა 3 დაცხიშე აკმოდირთუ: ცქირცქამი, კუთამი დო სეროზული. კუჭიშ ცქირცქამი მორუმე-მოვარდისფერე დო ოყინტალიშ ცქირცქიშე კვათიერო რე გიშართილი დოკიბირელი ღოზით.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ანატომია
კატეგორია:ორგანოეფი
რეპროდუქციული სისტემა

**რეპროდუქციული სისტემა** — მიარეკურთხუამი თელი ორგანიზმეფიშ (ჩხოლარეფიშ, ჩანარეფიშ, სოკოეფიშ დო თ.უ.) ორგანოშ სისტემა, ნამუთ უნარღელჸოფენს სასქესო გომიარაფას (წარმადობა, რეპროდუქცია, გვარიშ მონძალა).

კატეგორია:რეპროდუქციული სისტემა
რამ ნათ კოვინდი

**რამ ნათ კოვინდი** (დ. 1 გჷმათუთა 1945, ოფუტე პარაუნჰი, რამაბაინაგარი, გოართოიანაფილი პროვინციეფი, ბრიტანეთიშ ინდოეთი (ასე უტარ-პრადეში, ინდოეთი)) — ინდოარი სახენწჷფო მოღალე, ქიანაშ 14-ა პრეზიდენტი 2017 წანაშ 25 კვირკვეშე. 2015-2017 წწ. ბიჰარიშ შტატიშ გუბერნატორი რდჷ. 1994-2006 წწ. რაჯია საბჰაშ მაკათური რდჷ.
კოვინდი პრეზიდენტიშ კანდიდატო წჷმორინაფილი რდჷ მამამართალ პარტიაშე დო 2017 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს გიმორძგუ. თიში აწმარენჯი — პრეზიდენტალაშ კანდიდატი მეირა კუმარქ საართო ხონარეფიშ 34,35% მიპალუ, მუჟამსჷთ კოვინდიქ საართო ხონარეფიშ — 65,65%.

## სქოლიო

კატეგორია:ინდოეთიშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:მოქიმინე სახენწჷფო ლიდერეფი
კატეგორია:ინდოეთიშ ოკათე პარტიაშ მაკათურეფი
რაჯია საბჰა

მინი|რაჯია საბჰაშ დგჷმილი
[მინი|[ბარაკ ობამაშ გიშულა რაჯია საბჰას]]
**რაჯია საბჰა** ვარდა **შტატეფიშ სხუნუ** () — ინდოეთიშ პარლამენტიშ ჟილენი პალატა.

## აკოდგინალუა
პალატაშ მაკათურეფიშ მუდანობა რე 250, თინეფშე 12-ის დჷთმარჷნუანს ინდოეთიშ პრეზიდენტი, მენცარობას, ხელუანობას დო ოჯარალე მოღალობას გიშაკერძაფილი დოინალაფაშ გეშა. დოსქილადირ მაკათურეფს დჷთმარინუანა შტატეფიშ დო მორსხუ ტერიტორიეფიშ ოკანონმადვალე ორგანოეფი.

დეპუტატეფიშ მანდატეფიშ ხანი 6 წანა რე, პალათაშ ნასუმორი ირ ჟირ წანაშე ართშა გინიგორუაფუ.

## ნებეფი
ჟილენი პალატაშ ოკანონმადვალე ნებეფი გიმენი პალატაშ (ლოკ საბჰა) იდენტური რე. ჟილენი პალატშა ვეშილებე დათხიებულქ იჸუასჷნ.

პალატეფიშ გინნაჭყვიდირაშ კონფლიქტიშ შვანს მიჭანუაფუ ართობური ხუნა (თეჯგურა შვანი გვალე 3-შა რდჷ, ეკონია 2002 წანას, ანტიტერორისტული კანონდვალაშ გეშა). თიშ გეშა ნამჷ-და გიმენი პალატა ჟირშა უმოს მეტი რე ვინდარო ჟილენი, დე-ფაქტო გიმენ პალატას ვეტოშ ნება უღუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რაჯია საბჰაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ინდოეთიშ სახენწჷფო მონწყუალა
კატეგორია:ინდოეთიშ პოლიტიკა
კატეგორია:ინდოეთიშ პარლამენტი
ლოკ საბჰა

220px|მინიატიურა|ინდოეთიშ პარლამენტიშ დგჷმილი
**ლოკ საბჰა** (ჰინდი लोकसभा; მარგ. ოკათე პალატა) — ინდოეთიშ პარლამენტიშ გიმენი პალატა. ლოკ საბჰაშ მაკათურეფი გიშეგორუაფჷნა მაჟორიტარული სისტემაშ ოსხირით ბონი, საართო, ფულირი კალიშრღვაფაშ შედეგო. კონსტიტუციაშ მეჯინათ, ქიანაშ ლოკ საბჰაშ მაკათურეფიშ მაქსიმალური მუდანობა გითმითანჯუ — 552 დეპუტატით (530 შტატშე, 20 მორსხუე ტერიტორიაშე დო 2 პრეზიდენტიშით დორჷნაფილი მაკათურშე — ბრიტანული წჷმოულობაშ ინდოარეფიშ ინტერესეფიშ ოთხილარო). ლოკ საბჰა გიშეგორუაფუ 5 წანაშ ხანით, მორო, საგანგიო დგომარობაშ გჷმოცხადაფაშ პერიოდის, თიშ ქიმინჯალაშ ვადაქ შილებე მიძინას ხოლო ართ წანათ. მა-15 ლოკ საბჰაქ დეკომპლექტუ  2009 წანაშ პირელ-მესიშ გიშაგორუეფიშ საბოლოო შედეგეფით. ასე, ქიმინჯენს 2014 წანაშ გიშნაგორა მა-16 ლოკ საბჰა.

## პიჯალეფიშ ლოკ საბჰაშ მაკათურეფშო

ლოკ საბჰაშ დეპუტატო შლებე გჷნირთას ფსიქიურო ჭყანთხილუ, ინდოეთიშ არძა მენოღალექ 25 წანაშ ხანშე. კანდიდატიქ თაშნეშე წჷმარინუას ოკო, მოწმობა თიშ გეშა, ნამჷ-და თიშ სააწმარენჯოთ ვარე არყილი ზისხირიშ სამართალიშ საქვარი.

## ლოკ საბჰაშ ხემანჯღვერობა
ლოკ საბჰაშ ხემანჯღვერობა აკმოდირთუ გეჸვენჯი პოსტიშ პიჯეფშე:

*სპიკერი
*ვიცე-სპიკერი
*პალატაშ ლიდერეფი (თინეფი თოლჸუჯის უჸუნუანა ოთარობე კანონპროექტეფიშ მალობას პალატას)
*ოპოზიციაშ ლიდერი
*გენერალური მელამოსე
## რესურსეფი ინტერნეტის
* ინდოეთიშ პარლამენტიშ ოფიციალური საიტი
*  ინდოეთიშ ლოკ საბჰაშ სპიკერეფი
* ინდოეთიშ პარლამენტი პოლიტიკურ ატლასის 

ინდოეთი
კატეგორია: ინდოეთიშ პარლამენტი
ზისხირი

[350px|thumb|right|კვარჩხიშე მორძგვშა – [ერითროციტეფი, თრომბოციტეფი, ლეიკოციტეფი]]

**ზისხირი**  (,  - ჰაიმა) – გიშაკერძაფილი თხიერი ნორშვი. გურიშ მეშქაშობათ, ცირკულირენს ზისხირიშ მიმოულაშ სისტამას. არსულენს შხვაოშხვა ოტრანსპორტე მიმარსხუაფალ ფუნქციეფს, ნამუშ საშულებათ უნარღელჸოფენს რსხულიშ შხვა ნორშვეფიშ ფუნქციონერაფას. მედიცინაშ დარგის ზისხირიშ გეშა ჰემატოლოგია ჯოხო. ძინათებულ ადამიერს დოხოლაფირო 5 ლიტრი ზისხირი უღუ. თინა ზისხირჯერღვეფიშ ინოკილერ სისტემას ყარენს დო ადამიერიშ წონაშ მეხოლაფირო 1/13–ს აკმადგინანს.
## ზისხირიშ ბუნეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ადამიერიშ ზისხირი

## ლიტერატურა
*ლამარა ბურდილაძე, მარინე ბაგალიშვილი; ბიოლოგია XII კლასი; დიოგენე , გვ. 71; 2010

კატეგორია:მედიცინა
კატეგორია:ანატომია
კატეგორია:გურ-ზისხირჯერღვეფიშ სისტემა
ბჟაეიოლმარჩქინჯალა

[მინი|ანტიკური [ასურეთიშ ნოსქილედეფი ბრიტანეთიშ მუზეუმს]]
**ბჟაეიოლმარჩქინჯალა** (თაშნეშე ორიენტალისტიკა) — ომენცარე დისციპლინა, ნამუთ ბჟაეიოლიშ ნინეფიშ, შურიელ დო მატერიალურ კულტურაშ დოგურაფათ რე დოკაფილი.

## ბჟაეიოლმარჩქინჯალა ევროპას

ევროპას, ბჟაეიოლმარჩქინჯალაქ, მუჭოთ აკადემიურ დისციპლინაქ, პარიზის 1795 წანას დირსხუ ჯოხოდვალათ — *École spéciale des langues orientales*. პარიზიშ თე სკოლას ოგურუანდჷ სილვესტრ სასი (Silvestre de Sacy, 1758—1838), ნამუქჷთ მუში მოღალობათ დიდი გოლინა იღვენუ ბჟაეიოლმარჩქინჯალაფონი მენცარობაშ გოვითარაფაშა. გერმანიას 1845 წანას დირსხუ გერმანიაშ ბჟაეიოლურ ჯარალუაქ, ნამუთ ასეშა დითმიგურუანს აზიაშ, აფრიკაშ დო ოკიანეთიშ ქიანეფს, თინეფიშ ნინეფს, ჯარალუეფს, კულტურეფს.
ვენას 1886 წანას აკიქიმინჷ ორიენტალისტიკაშ ინსტიტუტიქ. ავსტრიაშ ნანანოღას რსებულ თე ინსტიტუტის დიოდღარო ფუნქციონირენს ჯვეშსემიტური ფილოლოგიაშ დო წჷმი აზიაშ არქეოლოგიაშ, არაბისტიკაშ დო თურქოლოგიაშ სპეციალობეფი.

ორიენტალისტიკაშ დისციპლინეფი რე: ასირიოლოგია, ირანისტიკა , თურქოლოგია, ოსმანისტიკა, სემიტოლოგია დო კანკალეშა სემიტოლოგიაშე გიშართილო გერე თაშნეშე არაბისტიკა დო ისლამოლოგია.

ზიტყვაშ ფართო გაგებათ აბჟაეიოლმარჩქინჯალა შილებე იკათუანდას ეგვიპტოლოგიასჷთ. ეგვიპტოლოგიას შხირას აფრიკანისტიკას მიორხველანა.

იაპონიასჷთ თაშნეშ რსებენს დისციპლინა, ნამუთ პიჯიშოთ ევროპაშ, ვარდა ბჟადალიშ დოგურაფათ რე დოკაფილი. (ქძ. რანგაკუ.)

## თაშნეშე ქოძირით

* ორიენტალიზმი
* იაპონოლოგია, სინოლოგია
* აზიაშ დო აფრიკაშ ინსტიტუტი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ქართიშ ივანე ჯავახიშვილიშ ჯოხოდვალაშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი. '''ბჟაეიოლმარჩქინჯობა''' 
* გოეთეშ ჯოხ. ინსტიტუტი: ''გერმანული ორენტალისტიკა''. კლასიკური ორიენტალისტიკაშ გლახა ჯოხოშ გეშა ისლამურ ოქიანუს
* რომან ლოიმეიერი: ''ედვარდ საიდი დო გერმანულნინამი ორიენტალისტიკა: Eine Kritische Würdigung''. Wiener Zeitschrift für kritische Afrikastudien 2/2001, Jg. 1
კავკაციოლოგია

**კავკაციოლოგიაშ** დოგურაფაშ დო რკუალაშ სფეროს წჷმარინუანს:   იბერიულ-კავკაციური ნინეფი, კავკაციაშ შხვა ნინეფი, კავკაციაშ კათეფიშ ისტორია, კულტურა, არქეოლოგია, ეთნოლოგია, ლიტერატურა, ფოლკლორი დო შხვ. 

1933 წანას ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის დირსხუ მოსოფელს მაართა კავკაციოლოგიურ სკოლაქ (კავკაციურ ნინეფიშ კათედრა). კავკაციური ნინეფიშ კათედრა დორსხუაფაშ ბორჯიშო სუმ მაკათურშე აკმოდირთუდჷ: ვარლამ თოფურია ოგურუანდჷ ლაკურ ნინას, სიმონ ჯანაშია - აფხაზურს, არნოლდ ჩიქობავა - ხუნძურს.

კატეგორია:კავკაციოლოგია
ბჟაეიოლი

მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული — ბჟაეიოლი, ნამუთ მარძგვანჸურე იდვალუაფუ (E)
**ბჟაეიოლი** (ბჟაეიოლიშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ (ქიანაშ აკანეფიშ) ოთხი ოთხი თარი ჭურჭულშე ართ-ართი, იდვალუაფუ ოორუეშჸურე, პიჯრთინაფილი დჷმაკვირეშ ხემარძგვანშე. ეიშანუაფუ O (გერმ. Ost) ვარდა E (ინგლ. East) ასოთ. ბუნობაშ დღალეფს ბჟა თე ჭურჭულიშ გოხოლუაშე ეშმურს. ართ-ართი რე ცაშ ეკვატორიშ დო ჭეშმარიტი ჰორიზონტიშ გინოკვათუაშ ჟირ ჭურჭულს შქას.

## გეოგრაფიული ორიენტაცია
ბჟაეიოლს იკაფურებუ ტერიტორია, ნამუთ რუკას ჩქინდე მარძგვანშე იდვალუაფუ. თინა მუში დინორეთ ბჟადალიშ ჭურჭულიშ სააწმარენჯოთ რე. 

მოსოფელიშ გეოგრაფიულ რუკას ფირჩა ორთაშობური აკანეფი, ნამუთ ნულუანი მერიდიანიშ მარძგვანშე იდვალუაფუ გეოგრაფიას ბჟაეიოლი ჭურჭულეფი (ვარდა ორთაშობური აკანეფი) ჯოხო. ნულუანი მერიდიანი ართგვარი „ხინჯი“ რე ბჟადალ დო ბჟაეიოლ ჭურჭულეფს შქას. ნულუანი მერიდიანიშ მარძგვანშე (ე.ი. ბჟაეიოლშე) იდვალუაფუ ევროპაშ, აფრიკაშ დო ანტარქტიდაშ ფირჩა მუნაკვათეფი; ედომუშამო აზია დო ავსტრალია. თაქ რე რჩქალი დო ინდოეთიშ ოკიანე მიარე კოკეფამო.  

ბჟაეიოლიშ ტერიტორიას თე დო თი მუნაკვათის აძინუ ჰორიზონტიშ შხვა შანულამი ჭურჭულეფი — ობჟათე დო ოორუე, ნამუეფით უმოსო დეტალურო მეურენა მოჩამილ გეოგრაფიულ ოფირჩაშ თე დო თი ტერიტორიას.

## თაშნეშე ქოძირით
* ოორუე
* ობჟათე
* ბჟადალი

## ლიტერატურა

კატეგორია:ორიენტაცია
კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ბჟადალი

მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული - ბჟადალი, ნამუთ კვარჩხანჸურე იდვალუაფუ (W)
**ბჟადალი** (ბჟადალიშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ (ქიანაშ აკანეფიშ) ოთხი თარი ჭურჭულშე ართ-ართი, ნამუთ ოორუეჸურე პიჯრთინაფილი დჷმაკვირაფალიშ ხეკვარჩხანშე რე. ეიშანუაფუ W (West) ასოთ. ბუნობაშ დღალეფს ბჟა თე ჭურჭულიშ გოხოლუას დილჷმურს. ცაშ ეკვატორიშ დო ჭეშმარიტი ჰორიზონტიშ გინოკვათუაშ ჟირ ჭურჭულშე ართი ბჟადალიშ ჭურჭული რე.

## თაშნეშე ქოძირით
* ოორუე
* ობჟათე
* ბჟაეიოლი

## ლიტერატურა

კატეგორია:ორიენტაცია
კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ობჟათე

მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული - ობჟათე, ნამუთ გიმე იდვალუაფუ (S)
**ობჟათე** (ობჟათეშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ ართ-ართი თარი ჭურჭული, ოქიანუშ ობჟათე პოლუსწკჷმა უახოლაში თი ჟირ ჭურჭულს შქას, ნამუეფსჷთ ცაშ მერიდიანი ჭეშმარიტ ჰორიზონტწკჷმა იკვთუ. ეიშანუაფუ S ასოთ.

## თაშნეშე ქოძრით
* ცაშ სფერო
* ოორუე
* ბჟადალი
* ბჟაეიოლი

## ლიტერატურა

კატეგორია:ორიენტაცია
კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ოორუე

მინი|250პქ|მარჯვნივ|ჰორიზონტიშ ჭურჭული — ოორუე, ნამუთ ჟილეშე იდვალუაფუ (N)
**ოორუე** (ოორუეშ ჭურჭული) — ჰორიზონტიშ ართ-ართი თარი ჭურჭული. ოქიანუშ ოორუე პოლუსწჷმა უახოლაში თი ჟირ ჭურჭულს შქას, ნამუეფსჷთ ცაშ მერიდიანი ჭეშმარიტ ჰორიზონტწკჷმა იკვათუნ. ეიშანუაფუ გერმანული N (Nord) ასოთ.

## თაშნეშე ქოძირით
* ცაშ სფერო
* ბჟადალი
* ობჟათე
* ბჟაეიოლი

## ლიტერატურა

კატეგორია:ორიენტაცია
კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
ცა

thumb|250px|right|სიმაღალაშე მეჯინათ ცაშ ფერი ფერნარკულშე რუმეშა გჷნმურს
**ცა** — ატმოსფეროშ ვარდა გალენი კოსმოსიშ ნორთი, ძირაფილი არძანერი ასტრონომიული ობიექტიშ ჟინპიჯშე. თიში ზუსტი გოთანჯუა მუსხირენ ბაძაძიშ გეშა ვაშინერებული რე. ცა კანკალეშა გოსხუნილი რე მუჭოთ პლანეტაშ ატმოსფეროშ შხირი, აირამი ზონა. 

სერით, ცა მოწიმინდელი ქორედა, ცაშ ყორშიშ დინოხოლენი ჟინპიჯი ანუ ცარგვალი მიარე მურიცხით გოჩხვარილ უჩა ჟინპიჯო მოჩქჷ.

დღაშით მოწიმინდელი ცა ტორონჯიშფერი რე, ნამუთ თით რე გჷმოჭანაფილი, ნამჷ-და დიხაცაშ ელმოლს მადვალუ ატმოსფეროშ გაზიშ ანუ ჰეერიშ მოლეკულეფი ეისარკუანა დო გჷთმოფაჩჷნა ბჟაშ ჩხორიეფს, უმენტაშო ლენს, დო თეშნერო ლორჰულო, ტორონჯიშფერო „ღაფჷნა“ ცას. კოსმონავტის, ნამუთ ატმოსფეროშ გალენ ვარდა ატმოსფეროშ ელაზჷმაფათ გვაგვა ფალეფიშ ჟილეშე იდვალუაფუ, სოდე მერკე სიგვაგვალეშ გეშა ჩხორიეფიშ გოფაჩუათ მერკე რე, ცა დღაშით ხოლო მორუმეთ წჷმუდირთუ. თეშ გეშა შეულებუ ცას ბჟაშ ბაჩხალა დისკოს დო მურიცხეფს ართბორჯულო ორწყედასჷნ.

სერით მოწიმინდელ ცას უანჯარე თოლით ვითოშალათ მურიცხიშ ძირაფა შილებე. თინეფიშ ძირაფაფონი გჷნორთუალა მერკებული რე ირნერ სიმეტრიას დო რანწკის; მარა უკვე უჯვეშაშ ბორჯიშე ცაშ შხვადოშხვა მუნაკვათის ართ ფანიათ ჯგუბურელ მურიცხეფშო ჩხოლარეფიშ დო მითოლოგიური პერსონაჟეფიშ ჯოხოეფი გიოდვეს. მურიცხეფიშ თეჯგურა ზოხოიან ბუნეფს წორომურიცფონეფი ჯოხო. 

## თაშნეშე ქოძირით
* ცაშ სფერო

## ლიტერატურა
* ე. ხარაძე, „ასტრონომია“ (მე-11 კლასის სახელმძღვანელო), თბ., 1989

კატეგორია:დიხაუჩაშ ატმოსფერო
აფხაზეთიშ ომაფე

**„აფხაზეთიშ ომაფე“** — ართ-ართი ქორთული ფეოდალური სახენწჷფო VIII ოშწანურაშ ბოლოშე (დოხოლ. 798) X ოშწანურაშ 70-იანი წანეფიშ ბოლოშახ (დოხოლ. 978). წჷმიქიმინჷ ბჟადალ საქორთუოშ (ეგრისიშ დო აფხაზეთიშ) გოართოიანაფაშ შედეგო. წყუეფს შხირას აფხაზეთიშ მაფეფი ეგრისიშ მაფეფო, „აფხაზეთიშ ომაფე“  — ეგრისიშ ომაფეთ ჯოხოიდვალუაფუ, თეშენ ლიტერატურას თიშა ეგრის-აფხაზეთიშ ომაფე ხოლო უჯოხონა.

## თაშნეშე ქოძირით
* აფხაზეთიშ ისტორია

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 
* *ნ. ბერძენიშვილი*, საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ, 6, თბ., 1973
* *მ. ლორთქიფანიძე*, ფეოდალური საქართველოს პოლიტიკური გაერთიანება (IX-X სს.), თბ., 1963
* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ.2, თბ., 1973
* *დ. მუსხელიშვილი*, საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის ძირითადი საკითხები, ნაწ. 2 თბ., 1980
* *ივ. ჯავახიშვილი*, ქართველი ერის ისტორია, წგნ., 2, თბ., 1983

## რესურსეფი ინტერნეტის
* literatura.mcvane.ge 
* www.nplg.gov.ge
* gardaqmna.ucoz.com
* iberiana.wordpress.com
* www.georoyal.ge

## სქოლიო
გიტარა

[thumb|140px|ნეილონიშ სიმეფამი [კლასიკური გიტარა]]
[thumb|right|185px|გიტარისტი (დოხოლაფირო [1672 წანა) იოჰან ვერმეერიშ ნახანტი.]]
**გიტარა** — სიმეფამიი ობირაშე რე, ნამუთ თარო აკმისქუ კითეფით ვარდა მედიატორით. თარო თინა რსებენს ამშვი, შკვითი დო ვითოშჟირსიმამი. ტრადიციულო, გიტარა იკეთებუაფუ შხვადოშხვა ჯაშე, სიმეფი ჩხოლარეფიშ ჭჷეფშე. მორო სიმეფიშ ტრადიცია ვარე ასქილადირი, დო თეხანური სიმეფი რე ნეილონშე დო ბილათშე. კანკალე თეხანური გიტარა კეთებული რე პოლიკარბონატით. რსებენს გიტარაშ თარი ჟირი ფანია: აკუსტიკური დო ელექტრო. გიტარა ვოკალიშ ალაჸუნაფაშო რე მოხუჯური.


კატეგორია:სიმეფამი ობირაშეეფი
ჰორიზონტი

thumb|300პქ|ჰორიზონტი (კომპიუტერული გრაფიკა)

**ჰორიზონტი** თაშნეშე **ცაშქვინჯი** (ბერძენ. horizōn, ნათ. ბრ. horizontos s (km)=3,83\sqrt{h(m)}.

ჭეშმარიტი ანუ მათემატიკური ჰორიზონტი რე ცაშ სფეროშ დიდი წირე, ნამუშ ობირტყა მართობული რე კიდელი წირეშოთ. ძირაფაფონი ჰორიზონტიშ რჩქვანელობურ ჭეშმარიტ ჰორიზონტშე დაბალი რე ð კუნთხუთ, ნამუსჷთ ჰორიზონტიშ გეკინა ჯოხო. დოკვირაფაშ აბანიშ მერიდიანი ჭეშმარიტ ჰორიზონტის კვათჷნს ოორუეშ დო ობჟათეშ ჭურჭულეფს, თინეფს შქას რე ბჟაეიოლიშ დო ბჟადალიშ ჭურჭულეფი, სოდე ჰორიზონტის კვათჷნს ცაშ ეკვატორი.

## თაშნეშე ქოძირით

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰორიზონტიშ გეშა 

## ლიტერატურა

კატეგორია:გეოგრაფიული ტერმინეფი
გიოშქუმალარი მიოგამალეფი

მინი|გიოშქუმალარი მიოგამალეფი 
**გიოშქუმალარი მიოგამალეფი** — მუსიკალური მიოგამალეფი, ნამუეფსჷთ ხეშ, კეტიშ ვარდა ბურთიშობური, დუდს ქეჩაგჷნოკირილი ჟირი შხუ ჯაშ მათირეობათ ვარდა ართბორჯულო მეგამათ ოსიმაფუანა. აკეთენა ქუაშ, დიხაჭაბუშ, ჯაშ, ტყებიშ, ბრინჯაოშ, ლინჯიშ დო ვარჩხილიშ მასალაშე. გიოშქუმალარი მიოგამალეფი ჟირნერი რე: გორკვიაფილი სიმაღალაშ სიმსიშ მაღვენი — ტიმპანეფი, ზარეფი, ქსილოფონი, ფლექსატონი, ტუბაფონი, ვიბრაფონი — დო მიოგამალეფი, ნამუეფსჷთ გორკვიაფილი სილაღალაშ სიმსი ვაუღჷნა — დაფი, დაფდაფი, თეფშეფი, ტამტამი, გონგი, სუმკუნთხუ, კასტანეტეფი, მარიმბა, დიპლიპიტო, დაირა დო დოლი. გიოშქუმალარი მიოგამალეფიშ უმენტაშობა საანსამბლო რე, გჷმირინუანა სიმფონიურ ორკესტრეფსჷთ. პარტიტურას იჭარუ ლინჯიშ მიოგამალეფს დო არფაშ შქას. საქორთუოს ჯვეშითჯვეშიშე გოფაჩილი რდჷ ბობღანი (დაფდაფი), დაირა (დაფი), დიპლიპიტო, დოლი, დუმბული, ლინი, სპილენძჭური, ტაბლაკი, ქოსი, წინწილა დო შხვა. ასე გოფაჩილი რე დაირა, დოლი, დიპლიპიტო. თე მიოგამალეფს უმენტაშო სხაპუეფიშ ოაკომპანემენტეთ გჷმირინუანა. გიოშქუმალარ მიოგამალეფს რიტმულ მიოგამალეფით უჯოხონა; თინეფიშ თარი დოშანაფა რე მუსიკალური ნაწარმეფიშ მეტრ-რიტმიშ გაკვანთირება, შხვადოშხვანერო წჷმორინაფა რე.

## ლიტერატურა

კატეგორია:გიოშქუმალარი მიოგამალეფი
თრეშ მეტალი

**თრეშ მეტალი** () — მონკა მეტალიშ ართ-ართი გიმენჟანრი, ნამუთ გიშეგორუაფუ ბიწორა ტემპით დო აგრესიულ მუსიკათ. თე ჟანრიშ ბირეფს, მუჭოთ წესი, ახასიათენს ბიწორი პერკუსიული დო დაბალ ტონალობეფშა ენწყილი გიტარაშ რიფეფი, დოხარგელი შრედინგიშ სტილიშ სოლოეფით. თიში, მუჭოთ ჟანრიშ გჷმოქიმინუა მითმიარსხუ 80-იანი წანეფიშ დაჭყაფუს მოღალე „თრეშ მეტალიშ დიდ ოთხეულს“: ანთრაქსი, Megadeth, მეტალიკა დო სლეიერი. თრეშ მეტალიშ ლირიკა უმენტაშო იკათუანს სოციალურ პრობლემეფს, ბონ დო გინოღალაფონ შანულობაშ ტექსტეფით. თე ჟანრი ალაზჷმაფათ თიშ მოჯგირე სპიდ მეტალწკჷმა უმოსო აგრესიული რე დო შილებე მერჩქინელქ იჸუას მუჭოთ რეაქცია თიმ პერიოდის გოფაჩილი უმოსი ლექინი დო მასაშო ადვილო გაგებელი თემეფიშ მაღვენი *[[გლემ მეტალი]]შ* სააწმარენჯოთ.

## ლიტერატურა
*

## სქოლიო

კატეგორია:მონკა მეტალი გიმენჟანრეფიშ მეჯინათ
სეკულარიზმი

[მინი|[ჯორჯ ჰოლიაკე (1817–1906), ბრიტანალი ჭარუ, ნამუქჷთ მიშეღჷ ტერმინი "სეკულარიზმი"]]
**სეკულარიზმი** (ზიტყვაშე *სეკულარიზაცია*, ლათ. saecularis - საერო) თეხანურ გაგებათ შილებე ჟირნერო გითანჯას:

# სეკულარიზმი, ართჸურე, მოუჭანუანს რწუმებაშ დუდიშალას, უმოს ზუსტას, თარობაშით კათაშა რელიგიაშ მუნიდვალაშე დუდიშულას, სახენწჷფოს, ნამუთ ნეიტრალური რე რწუმებაშ ოკითხირეფიშოთ დო ვერძენს პრივილეგიას დო თაშნეშე ფინანსურ მოხვარას ვაუწიენს ნამთინ რელიგიას.
# სეკულარიზმი, შხვა გაგებათ, მიოწურუანს რწუმაშა, ნამჷ-და ადამიერეფიშ საქვარუა დო გინოჭყვიდირეფი, გიშაკერძაფილო პოლიტიკური, გერსხილი რე ფაქტშა დო რეალობაშა დო ვართ მუთუნნერ რელიგიურ რწუმაშა. თიმწკჷმა, მუჟამსჷთ რელიგიეფი გერსხილი რე აბსოლუტურ ჭეშმარიტაფაშა ვარდა ღორონთიშ კანონშა, სეკულარული კანონი გერსხუ გონებურ სხუნუას, ნამუქჷთ გონათუარობაშ ეპოქას გევითარჷ. სუკულარისტეფს მიოჩქჷნა, ნამჷ-და არძა სახეშ საქვარი, ნამუთ პიჯულ სფეროს დეთმეთხიებუნ, ოკო რდას სეკულარული, ანუ ვა რელიგიური.

## თაშნეშე ქოძირით
*აგნოსტიციზმი
*ათეიზმი
*ომენოღალე რელიგია
*კლერიკალიზმი
*დეიზმი
*ჰუმანიზმი

## ლიტერატურა
*Boyer, Pascal (2002). *Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought.* ISBN 0-465-00696-5
*Dacey, Austin (2008). *The Secular Conscience: Why belief belongs in public life.* ISBN 978-1-59102-604-4
*Holyoake, G.J. (1898). *The Origin and Nature of Secularism.* London: Watts & Co., Reprint: ISBN 978-1-174-50035-0
*Jacoby, Susan (2004). *Freethinkers: a history of American secularism*. New York: Metropolitan Books. ISBN 0-8050-7442-2

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Secularism 101: Religion, Society, and Politics 
* SecularSites
* SSRC Blog on Secularism, Religion, and the Public Sphere

კატეგორია:დუდიშული არზი
კატეგორია:რელიგია დო პოლიტიკა
კატეგორია:ათეიზმი
ჩხონჩხი

[მინი|200პქ|[შხურიშ ჩხონჩხი]]
**ჩხონჩხი** — ორგანო, ნამუთ 500-შე უმოს ფუნქციას არსულენს. ჩხონჩხიშ მილიონობათ თოლი ირიართო ამუშენს ზისხირს, თიში ქიმიური აკოდგინალუაშ უნარღელჸოფაშო. ჩხონჩხიშ ფუნქციეფიშ დიდი ნორთი ოჭკომალიშ რცუაფას მითმიარსხუ. ოჭკომალით გოდიდარაფილ ზისხირს ჩხონჩხი ბონას ჭიფე ჭჷშე ღებულენს, სოდე აკოდგინალუას კვანწუნს, სოიშახ წიმინდელი ზისხირი რჩქვანელობურო მიშურს მიმოულაშ სისტემაშა. ჩხონჩხის მუთმოხვადუ ცილეფიშ, ციმეფიშ დო ნოშქერწყარეფიშ გინოქიმინუა, ლაბანამი ნიფთიარობეფიშ გოუნებულუა, რანწკი ფერმენტეფიშ დო შხვა ნიფთიარობეფიშ, თინეფიშ შქას ნაღმელიშ წჷმოქიმინუა. ჩხონჩხი თაშნეშე ჩუანს ვიტამინეფს დო რკინას.

## სიტიბაშ გენერატორი

ჩხონჩხის მიმალი ვითოშობათ ქიმიური რეაქციაშ შედეგო წჷმიქიმინუ სიტიბა, ნამუთ თიშა მიშმალ ზისხირს ოტიბუანს. თეშნერო, ორგანიზმი ისქილიდუანს იროიან მაღალ დინოხოლენ ტემპერატურას, დოხოლაფირო 37,8&nbsp;°C_ის, ნამუთ თაშ შილებე გობზიმათ. ტემპერატურა ძალამ მაღალი ვარდა დაბალი ქორედა, თენა შილებე ლახარაშ შანი ორდასჷნ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Liver, DMOZ-ის.
*VIRTUAL Liver – online learning resource
*Liver enzymes 

კატეგორია:ორგანოეფი
კიბირი

**კიბირი** — მორჩილი, კალციფირაფილი, ჩე სტრუქტურა, ნამუეფით ღვალეფს იდვალუაფუ. გჷმირინუაფუ ოჭკომალიშ ოკანკალო. კანკალე, სამანგათ ხორციშ მაჭკომალი ჩხოლარი კიბირეფს გჷმირინუანს მაჯინობაშო ვარდა დუდთხილუაშ ღანკით. კიბირეფიშ ჯინჯეფი ფორილი რე ღინჯგეფით. კიბირი აკმოდირთუ ყვილშე ვარჷნ, შხვადოშხვა ფაშე, ნამუთ მეჭედალაშ დო სიკოცხეშჸურე იშხვავებუ.

კატეგორია:კიბირეფი
ქომოლკოჩი

[thumb|[დავითიშნაწახნაკა. მიქელანჯელო]]
**ქომოლკოჩი** — ქომოლი სქესიშ ადამიერი. ტერმინი მუჭოთ წესი ძინათებულ ადამიერშე ირაგადუ, თიმწკჷმა მუჟამსჷთ სქუაბოში ქომოლი სქესიშ ბაღანაშა ვარდა მარდუშა მიოშანუანს. ტერმინი ქომოლკოჩი ვარდა კოჩი შხირას გჷმირინუაფუ ზოგადი შანულობათ.

## თაშნეშე ქოძირით
* ოსური
* ჰერმაფროდიტი

კატეგორია:სექსუალობა
ოსური

thumb|მაბონუ, უილიამ ბუჟეროშ ნახანტი.
**ოსური** — დადული სქესიშ ადამიერი. ტერმინი მუჭოთ წესი ძინათებულ ადამიერშე ირაგადუ, თინწჷმა მუჟამსჷთ ცირა დადულ სქესიშ ბაღანაშე ვარდა მარდუშე მიოშანუანს. ტერმინი ოსური შხირას გჷმირინუაფუ ზოგადი შანულობათ, ხანიშ უმკუჯინალო, თიჯგურა ფრაზეფს, მუჭომით რე "ოსურეფიშ ნებეფი".

## თაშნეშე ქოძირით

* ქომოლკოჩი
* ჰერმაფროდიტი

კატეგორია:ოსურეფი
კატეგორია:სექსუალობა
ბაღანა

მინი

**ბაღანა** — ადამიერიშ რინაშ თი პერიოდი, მუჟამსჷთ თინა ჩქჷჩქი ვარენ დო ძინაშ თება დიო ვაუთებუნ. ადამიერიშ ბაღანობა თის დოჸუნს, თუ ნამ ჯარალუას ოხორანს თინან. გოეროშ ადამიერიშ ნებეფიშ თხილუაშ კომისია 18 წანაშახ ხანიშ ადამიერს ბაღანათ კოროცხუნს.

## თაშნეშე ქოძირით
*ართი ბაღანაშ პოლიტიკა
*გოეროშ ბაღანეფიშ ფონდი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Child well-being on wikiprogress.org 
* United Nations Children's Fund (UNICEF)
* Family database, OECD
* Society (The Guardian)

კატეგორია:ადამიერი
მუსიკოსი

**მუსიკოსი** — ადამიერი, ნამუთ მეთმიოგანს ვარდა აკმოქიმინუნს მუსიკას. მუსიკოსეფი შილებე დობრთათ თი მეჯინათ, მუ ფუნქციათ ოკისრჷნა მუსიკაშ აკოქიმინუას ვარდა რსულებას:

* მაბირე (ვარდა ვოკალისტი) გჷმირინუანს ინსტრუმენწკჷმა დორხველურ ხონარს.
* ინსტრუმენტალისტი მეთმიოგანს მუსიკალურ ინტრუმენტის.
* მაბირე დო ინსტრუმენტალისტი ართo შილებე ორდან იმპროვიზატორეფი, ნამუეფით მუსიკას რეალურ ბორჯის აკმოქიმინჷნა.
* კომპოზიტორეფი დო ტექსტიშ ავტორეფი ჭარჷნა მუსიკას.
* დირიჟორი მართუნს მუსიკალურ ბუნას.

## თაშნეშე ქოძირით

*კლასიკური მუსიკა
*ბლუზი
*ჯაზი
*კანტრი
*როკ-მუსიკა

კატეგორია:მუსიკოსეფი
კატეგორია:მუსიკალური პროფესიეფი
1061

## შანულამი მოლინეფი
[thumb|250px|[ალექსანდრე II (პაპი)|ალექსანდრე II]]
* რობერტ გვისკარქ დო თიში ჯიმა როჟერქ (დოხოლ.1031—1101)  არაბეფშე ნოღა მესინა ხეშა ქეშიჸოთეს.
* პროგერმანულ დო პრონორმანდიულ პარტიეფს შქას წიმინდე ოხვამეშო ბურჯაფი. პრონორმანდიული პარტიაშ გომრძგუალა.
* რომიშ პაპი ალექსანდრე II-შ ინტრონიზაცია.
* იუსუფ იბნ ტაშფინქ მაღრიბის მუშ დუდი ალმორავიდეფიშ ემირო გეგმაცხადჷ.
* ყივჩაღეფიშ მაართა გენთხაფა რუსეთიშ თიმბორჯიან ნორთშა.

## დუნაბადი
*თაშნეშე ქოძირით: [[:კატეგორია:დუნაბადი 1061]]*

## ნაღურა
*თაშნეშე ქოძირით: [[:კატეგორია:ნაღურა 1061]]*
* ისააკ I კომნენოსი
* კონრად III (კატინტიაშ ჰერცოგი)
* ნიკოლოზ II (პაპი)
1000

## მოლინეფი
* მოსოფელიშ მახორობა — 300 მილიონი.
* ჩინეთის გჷმიგონეს ფინდიხი.
* სკანდინავიაქ, ისლანდიაქ დო უნგრეთიქ ქირსიანობა მიღეს.
* უნგრეთიშ მაფათ სტეფანე I-ქ გჷნირთჷ.
* სანჩო III ნავარალქ არაგონიშ მაფათ გჷნირთჷ.
* ლეიფ ერიქსონქ მიოგორუ ამერიკა დო თის გიოდჷ ვინლანდია.
* სვეიშ I-ქ მიშეღჷ ნორვეგიაშა დანიაშ კონტროლი.
* ნოღა დაკაქ (ბანგლადეში) დირსხუ.
* სპარსი მენცარი ავიცენაქ გჷმორაგადუ ჰიპოთეზა გვალეფიშ აკოქიმინუაშ გეშა.

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშინათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
* კონსტანტინოპოლიშ პატრიარქი მიქაელ სილარალიუსი (ღ. 1059)
* ბიზანტიაშ იმპერატორი კონსტანტინე IX მონომახი (ღ. 1055)

## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშინათუთა
### ეკენია
* 9 ეკენია: ნორვეგიაშ მაფა ოლაფ I დოჸვილეს სვოლდიშ ბურჯაფის (დ. 969)
### გჷმათუთა
### გერგობათუთაი
### დეკემბერი
### თარიღი უჩინებუ რე
* ალ-ხუჯანდი — სპარსი ასტრონომი
* კუხი — სპარსი მათემატიკოსი დო ასტრონომი


კატეგორია:დუნაბადი 1000
კატეგორია:ნაღურა 1000
1802

## მოლინეფი
* 12 პირელი - ქართის, სიონიშ ოხიდას, ქართლ-კახეთიშ ომაფეშ გოუქვაფაშ გეშა მანიფესტიქ გჷმიცხადჷ.
* პირელი-მესი - ქართლ-კახეთიშ ობორჯე მართუალაქ გეუქვუ.
* მესი - ქართის „საქორთუოშ მართუალაქ“ ქიმინჯალა დიჭყჷ.
* პოლიტიკური გიშულა კახეთის
* ქართის რუსული ჟირკლასიანი დაჭყაფურ ოგურაფუქ დიჭყჷ.

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
* 5 ფურთუთა : მარი ბროსე — ფრანგი ორიენტალისტი დო ქართველოლოგი

### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
* 24 კვირკვე : ალექსანდრე დიუმა (უნჩაში) — ფრანგი ჭარუ

### მარაშინათუთა
### ეკენია
* 30 ეკენია : ანტუან ჟერომ ბალარი — ფრანგი ქიმიკოსი

### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
* 29 გერგობათუთა : ვილჰელმ ჰაუფი — გერმანალი ჭარუ

### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე

## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე

კატეგორია:1802
1803

## მოლინეფი
* სამარგალოშ სათაროქ რუსეთიშ მაფორუობაშა გემშართჷ.
* დარეჯან დიაფალი რუსეთშა გეგნახორეს.

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშინათუთა
### ეკენია
* 28 ეკენია : პროსპერ მერიმე — ფრანგი დრამატურგი, ისტორიკოსი, არქეოლოგი, ჭარუ (ღ. 1870)

### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
* 5 ქირსეთუთა : თედორე ტიუტჩევი — რუსი პოეტი (ღ. 1873)

### თარიღი უჩინებუ რე

## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
კატეგორია:1803
დარეჯან დიაფალი

**დარეჯანი** (დ. 20 კვირკვე, 1734  — ღ. 8 გერგობათუთა, 1807) — ქართლ-კახეთიშ დიაფალი, მაფა ერეკლე II-აშ მასუმა ჩილი (1750 წანაშე); სამარგალოშ თარიშ, ოტია დადიანიშ ჯიმაშ, კაციაშ ცირასქუა. 

დარეჯანი ირ ჭყანას ხვარენდჷ, ნამჷ-და ომაფე ხვისტაშა მუშ სქუალეფი გეშუჸონაფუდჷკონ. თე ღანკით ერეკლე II-ს თელარაშ ეკონია წანეფს კანონით მიოღებაფუ, ნამუშ ჭყანათ გიორგიშ (ერეკლეშ უნჩაში ქომოლსქუა მაჟირა ჩილშე) უკული მაფობა თიშ უნჩაშ სქუაშა ვარინ, ჯიმაშა — დარეჯანიშ სქუა იულონშა გჷნურთუმუდკო ოკო (თე წესი უკული გიორგი XII-ქ გაუქვუ). ქართლ-კახეთიშ ომაფეშ რუსეთშა მერსხუაფაშ უკული, 1803 წანას, დარეჯანი ფანიაშ მაკათურეფწკჷმა ართო რუსეთშა (სანქტ-პეტერბურგი) გეგნახორეს. თექჷთ დოღურჷ. ნთხორუ ალექსანდრე ნეველიშ ლავრას.

## ლიტერატურა

კატეგორია:დუნაბადი 1734
კატეგორია:ნაღურა 1807
კატეგორია:საქორთუოშ დიაფალეფი
1

ქორინიკონით — XI  მორთინაშ 285 () წანა.
## მოლინეფი
### რომიშ იმპერია
* ტიბერიუსი, ავგუსტუსიშ ზოჯუათ, გერმანიას არყებას ინმაშქვიდუანს (1-5)
* გაიუს კეისარი დო ლუციუს აემილიუს პაულუსი კონსულეფო ქჷდარინეს.
* ქირინიუსიქ გაიუსიშ თარ მარჩიებელო გჷნირთჷ არმენიას.
* აქვა ალსიენტაშ აკვედუკიქ აკიგჷ.
* აბრეშუმქ გემკორჩქინდჷ რომს.

### აზია
* იუანშიშ ერაქ დიჭყჷ ჩინეთიშ ხანიშ დინასტიას.
* კონფუცის თიში მაართა ომაფე წოდებაქ მიაჩჷ.
* ჸოფილი რეგენტი დონ სიანი თელარას დუდიშჸვილუათ ათენს.

### აფრიკა
* აქსუმიშ ომაფექ დირსხუ, თეხანური ეთიოპიაშ დო ერიტრეაშ ტერიტორიას.
* კუშეფიშ დიაფალი ამანიშახეტოქ დოღურჷ. თიშ ქომოლსქუა, ნატაკამანქ კუშეფიშ მაფათ გჷნირთჷ.

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
* იოსე ქირსე — მესია, ქირსიანული რელიგიაშ დჷმარსხუაფალი.
* იუნი ანეი გალიონი — რომიშ პროკონსული.
* კვინტილიი ვარი — პუბლია კვინტილია ვარიშ დო კლავდია პულხრაშ სქუა.
* მარკ ანტონი პალი — ბერძენი პოლიტიკური მარჩიებელი.
* აპოლონ თიანალი — ნეოპითაგორიშ სკოლაშ ფილოსოფოსი.

## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
* გაიუს ანტისტიუს ვეტუსი — კონსული ჯვ. წ. 6
კატეგორია:
2

## მოლინეფი
### რომიშ იმპერია
* გაიუს კეისარქ ევფრატის შეხვადჷ პართიაშ მაფა ფრაატ V-ს. ქიანაშა მიშაჭკირუაშ მანგირო გაიუსი პართიალეფწკჷა ოთინჩალე აპიჯალას დჷთმოდვანს, პართია მუშჸურე ჩინებულენს რომიშ ნებეფს არმენიას.
* პუბლიუს ალფენუს ვარუსიქ დო პუბლიუს ვინიციუსიქ რომიშ კონსულეფო გჷნირთეს.

### აფრიკა
* მავრიტანიაშ მაფა ჯუბა II გაიუს კეისარს მითმიარსხუ სომხეთის, მუჭოთ ოურდუმე მარჩიებელი. თე პერიოდის თინა შეთმეხვადუ გლაფირას, კაბადოკიარ დიაფალსქირს, ალექსანდროს იუდევალიშ ჸოფილ ჩილს, დო თის იჸოროფუანს.

### აზია
* მაართა ცენზიქ გეთუ ჩინეთის ართი წანაშ კინოხ დოჭყაფაშ უკული: შედეგეფიშ მეჯინათ, მახორობაქ დახე 60 მილიონი აკადგინჷ (12 მილიონშე ონდეთ უმოს კომლს). თე ეჭარუა ართ-ართი არძაშე აკურატული საარძო ეჭარუა რე ჩინეთიშ ისტორიას.
* ჩინეთიშ მახორობაშ ეჭარუაშ შედეგეფით, ვიეტნამს ართი მილიონი მახორუქ დეფიქსირჷ.

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
* დენგ იუ, ხანიშ დინასტიაშ გენერალი დო სახენწჷფო მოღალე (ღ. 58

## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
* ლუციუს კეისარი, მარკუს ვიფსანიუს აგრიპაშ დო იულია უფროსიშ ქომოლსქუა. (დ. ჯვ. წ. 17)
კატეგორია:
3

## მოლინეფი
### რომიშ იმპერია
* ავგუსტუსიშ მართუალაქ ხოლო 10-წლიანი პერიოდით გიძინჷ.
* ავგუსტუსიქ სქუათ ეჭოფუ დორხველური მოთა გაიუს კეისარი, თი იმენდით, ნამჷ-და თინა ხვისტაშ მონძე გჷნირთუდჷნ. გაიუსი პროკონსულო ქჷდარინეს დო ბჟაეიოლშა მიდეჸონეს სპეციალური მისიათ.

### ევროპა
* მარბოდიქ ხუთი გერმანული ტომი აკაართიანუ (მუმალს სილიზიათ დო საქსონიათ გჷნირთჷ), ნამუთ ბონი ოშქურანჯიბას უქიმინუნდჷ რომს.

### აზია
* მაფა იური გოგურიეოელს ნანანოღა ჯოლბონიშ ჯიხაშე გუნგნაეშ ჯიხა-ზურგაშა გინმუღჷ.

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
კატეგორია:
4

## მოლინეფი
### რომიშ იმპერია
* იმპერატორი კეისარ ავგუსტუსი ტიბერიუსის რომშა იჭანუანს დო თის დორხველურ მონძეთ დო მუმალ იმპერატორო აცხადენს.
* ტიბერიუსი თაშნეშე აცხადენს გერმანიკუსის დორხველურ მონძეთ.
* სექსტუს აელიუს კატუსიქ კონსულო გჷნირთჷ.
* აგრესიაშა უარიშ რაგადიშ დპ მაჸალობაშ პაქტის მაჭარეს ხე რომიშ იმპერიაქ (ტიბერიუსიშ წჷმმარინალობათ) დო გერმანიაშ ტომქ ჩერუსკიქ (მაფა ზეგიმერიშ წჷმმარინალობათ). არმინიუსი დო ფლავუსი (ზეგიმერიშ სქუალეფი) რომიშ არმიას გალენურ ჯარეფს დუდენდეს.
* მარკუს პლაუტიუს სილვანუსი აზიაშ პროკონსულო ქჷდარინეს.

### არხო ბჟაეიოლი
* პართიაშ მაფა ფრაატაკესი დო დიაფალი მუზა დოჸვილეს. ომაფე გურგინი მიარზიეს ოროდეს III-ს.
კატეგორია:

## დუნაბადი

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
## ნაღურა

### ღურთუთა
### ფურთუთა
### მელახი
### პირელი
### მესი
### მანგი
### კვირკვე
### მარაშნათუთა
### ეკენია
### გჷმათუთა
### გერგობათუთა
### ქირსეთუთა
### თარიღი უჩინებუ რე
5

## მოლინეფი
[thumb|200px|[პიტერ პაულ რუბენსი, გერმანიკუსი დო აგრაპინა უნჩაში|მარცხნივ]]
### [[რომიშ იმპერია]]
* იმპერატორი: ოქტავიანე ავგუსტუსი.
* კონსულეფი: ლუციუს ვალერიუს მესალა ვოლეზი დო გნეუს კორნელიუს ცინა მაგნი.
* კონსულ-სუფექტეფი: გაიუს ვიბიუს პოსტუმი დო გაიუს ათეუს კაპიტონი.
* ტიბერიუსიქ წყარმალუ ელბაშ ინაკათუს ლანგობარდეფს გიორჯგინჷ.
* გერმანიკუსიქ დეგურგინჷ აგრაპინა უნჩაშიშა.
* ლავილა იულიაქ ჩილო ქეკუდოხოდჷ, ტიბერიუსიშ ქომოლსქუა დრუზი უკულაშის.
* აგრიპა პოსტუმი სორენტშა გუტეს.
* იროდ დიდიშ ქომოლსქუაშ, იროდიშ გურგინუა  იროდიადაშა (იროდ დიდიშ დო იროდიშ დაშ აგრაპინა I-შ მოთა). თინეფს ქეშეძინეს ცირასქუა სალომექ.

## დუნაბადი

### თარიღი უჩინებუ რე
* იინ ლიჰუა — ჩინეთიშ იმპერატორი (ღ. 64).
* წიმინდე პავლე (ორჩანიე თარიღი).

კატეგორია:
გალაქტიკა

[thumb|300px|NGC 4414 - ტიპური სპირალური გალაქტიკა [ბერენიკეშ თუმას წორომურიცხოფონეფს. თიშ დიამეტრი, დოხოლაფიტო, 55 000 სინთეშ წანმოწანა რე დო დიხაუჩაშე 60 მილიონი სინთეშ წანათ რე დოშორაფილი.]]

**გალაქტიკა** — გრავიტაციულო მერსხილი მატერიაშ მასიური სისტემა, ნამუთ იკათუანს მურიცხეფს, მურიცხულ ნოსქილედეფს, გაზიშ დო ტვერიშ მურიცხეფოშქაშე ოფირჩას დო წკურუმია მატერიას — შანულამ, მარა დახე უჩინებჷ კომპონენტის. ზიტყვა გალაქტიკა ბერძენულშე რე წჷმორინაფილი „γαλαξίας“ (იკითხირ გალაქსია) დო შანენს „ბჟალამს“. თეშ გეშა ინგლისურო ჩქინ გალაქტიკაშა „ბჟალამი რზა“ უჯოხონა, მარგალურს თის, თარო, „ერემიშ ნასხაპათ“ მიშინუანა. გალაქტიკეფიშ მიარეფერუანობა იჭყაფუ ჯუჯეფით, ნამუეფით 10 მილიონშახ (107) მურიცხის იკათუანს, დო ითებუ გიგანტეფით, ნამუშ აკოდგინალუაშა 100 ტრილიონი (1014) მურიცხი მიშმურს. ირ მურიცხი დორხველური გალაქტიკაშ მასაშ ცენტრიშ მუკი-მუკი ყარენს.

კატეგორია:ასტრონომია
*
ბორბოლია კოჩი: დორთინა

„***ბორბოლია კოჩი: დორთინა***“ () — 2017 წანაშ ამერიკული სუპერგერგეზული ფილმი Marvel Comics-იშ პერსონაჟ ბორბოლია კოჩიშ გეშა. თინა გინიღეს Columbia Pictures-ქ დო Marvel Studios-ქ, დისტრიბუტორი რე Sony Pictures Releasing. „დორთინა“ რე რანწკით მაჟირა გინოხურგუა ათე პერსონაჟწკჷმა მერსხუაფილი ფილმეფიშ სერიას დო მავითაამშვა ფილმი Marvel-იშ კინოოქიანუს. თიში რეჟისორი რე ჯონ უოტსი, სცენარიშ ავტორეფი – ჯონათან გოლდსტაინი, ჯონ ფრენსის დეილი, ჯონ უოტსი, კრისტოფერ ფორდი, კრის მაკ-კენა დო ერიკ სომერსი. თარი როლეფს არსულენა ტომ ჰოლანდი, მაიკლ კიტონი, ჯონ ფავრო, ზენდაია, დონალდ გლოვერი, ტაინ დეილი, მარისა ტომეი დო რობერტ დაუნი უკლაში. ფილმიშ სიუჟეტიშ მეჯინათ, პიტერ პარკერი ოცად სკოლაშ რინა დო ბორბოლია კოჩიშ სახეთ რინა ართიანს მეუხუჯუას დო აწუდირთუ ყურფუშის.

2015 წანაშ ფურთუთას Marvel Studios-შ დო Sony-შ შქას იჸუ მორაგადაფაქ, ნამდა ბორბოლია კოჩი გიაძინუდჷ Marvel-იშ კინოოქიანუს. მანგის ჰოლანდიქ მიღჷ პარკერიშ როლი, ტომეიშ როლს სხუნუაშ უკული უოტსიქ იჸუ რეჟისორქ. დეილიქ დო გოლდსტაინქ დიჭყეს სცენარშე მუშობა. 2016 წანაშ პირელს ჩინებულქ იჸუ ფილმიშ ედომუშამი ჯოხოქ, ხოლო, მუჭოთ მაკათური არტისტეფიშ ერკებულქ, დაუნიშ კათაფათ. უმოსო გინოღალეფი მიშჷ 2016 წანაშ მანგიშე Pinewood Atlanta Studios-ს (ფეიეტი, ჯორჯიაშ შტატი) დო გეგინძორჷ ნიუ-იორკის, დათებუქ ბერლინს, გჷმათუთას. გინოღალეფიშ ბორჯის ჩინებულქ იჸუ, ნამდა უოტსი, ფორდი, მაკ-კენა დო სომერსი ხოლო მუშენდეს სცენარშე დო არტისტეფიშ ბუნაშ შხვა დეტალეფქჷთ გიცხადჷ.

ფილმიშ პრემიერაქ იყუ ჰოლივუდის, 2017 წანაშ 28 მანგის. კინოთეატრეფს თიქ გიშართჷ 2017 წანაშ 7 კვირკვეს, 3D, IMAX დო IMAX 3D ფორმატეფს. მოსოფელიშ მასშტაბით მიშნაველქ 633.8 მილიონ ააშ დოლარშე უმოსიქ იჸუ. კრიტიკოსეფქ თინა ჯგირო აფასეს, შინეს ჰოლანდიშ დო ბუნაშ შხვა მაკათურეფიშ რსულება, საუნდტრეკი, ხიარული ტონი დო ობუძოლარი სცენეფი. ფილმიშ გაგინძორაფაშ პრემიერა ულამნა 2019 წანაშ 5 კვირკვეს.

## მუსიკა

ფილმის „დოქტორი სტრეინჯი“ ორეკლამე კამპანიაშ ბორჯის, 2016 წანაშ გერგობათუთას, ფაიგის ქაუოლჷ, ნამდა მაიკლ ჯაკინო იჸიდჷ ფილმიშ კომპოზიტორი დო იმუშენდჷ „დორთინასჷთ“. გვიანო თენა მჯაკინოქ  ხოლო დადასურჷ. მუსიკაშ ინოჭარუაქ დიჭყჷ 2017 წანაშ 11 პირელს. საუნდტრეკის ოკათჷ „ბორბოლია-კოჩიშ“ თემას 1967 წანაშ ტელესერიალიშე. დისკიქ მუსიკათ გჷშართჷ Sony Masterworks-ს, 2017 წანაშ 7 კვირკვეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* 
* 

## სქოლიო

კატეგორია:2017 წანაშ ფილმეფი
კატეგორია:Columbia Pictures-იშ ფილმეფი
კატეგორია:IMAX-იშ ფილმეფი
კატეგორია:Marvel-იშ კინოოქიანუშ ფილმეფი
კატეგორია:ფილმეფი ბორბოლია კოჩიშე
ოშწანურა

**ოშწანურა** თაშნეშე **ოკუნუუ** — ბორჯიშ ოზჷმალი ართული, ნამუთ 100 წანას ომანგჷ.

გრიგორიანულ კალენდარს ვა რე 0-უანი ოშწანურა, ოშწანურეეფიშ ეკოროცხუა იჭყაფუ I ოშწანურაშე, თიში უწმოხიანი რე ჯვ. წ. I ოშწანურა. 


2
ჯონ უოტსი

**ჯონ უოტსი** ( დ.28 მანგი, 1981) — ამერიკალი  რეჟისორი, პროდიუსერი დო სცენარისტი. 2017 წანას გინიღჷ ფილმი ბორბოლია კოჩი: დორთინა, 2019 წანას გიშურს თე ფილმიშ მაჟირა ნორთი, ნამუშ რეჟისორით კინ თინა იჸი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* 

კატეგორია:ამერიკალი რეჟისორეფი
კატეგორია:ამერიკალი პროდიუსერეფი
კატეგორია:ამერიკალი სცენარისტეფი
ჯეიკობ ბეტელონი

**ჯეიკობ ბეტელონი** (; დ. 6 მანგი, 1996, ჰავაი) — ამერიკალი არტისტი. 2017 წანას ილაჸაფჷ ნედ ლეედსიშ როლი ფილმის ბორბოლია კოჩი: დორთინა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი