open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ავგუსტ ვილჰელმ შლეგელი

**ავგუსტ ვილჰელმ ფონ შლეგელი** (გერმ. August Wilhelm von Schlegel; დ. 8 ეკენია, ჰანოვერი, ჰანოვერიშ საკურფიურსტო — ღ. 12 მესი, 1845, ბონი, რეინიშ პროვინცია) — გერმანალი პოეტი, ჭარუ, ლიტერატურაშ ისტორიკოსი, ფილოლოგი, ლიტერატურული კრიტიკოსი, მათანგალი დო ფილოსოფოსი, მუში ჯიმა ფრიდრიხ შლეგელიწკჷმა ართო იენური რომანტიზმიშ უდიდაში ფიგურა.

ავგუსტ ვილჰელმ შლეგელი გურაფულენდჷ ჰანოვერიშ გიმნაზიას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტის. მუში ჯიმა ფრიდრიხ შლეგელეწკჷმა ართო, 1798 წანას დარსხუ ლიტერატურული ჟურნალი "ათენუმი", ნამუთ გერმანული რომანტიზმიშ თარი პუბლიკაცია რდჷ. მუშენდჷ იენაშ დო ბონიშ უნივერსიტეტეფს.

ავგუსტ შლეგელიშ გერმანულ ნინაშა გინოთანგილი უილიამ შექსპირიშ ნაწარმებეფი, კლასიკათ რე მერჩქინელი. შლეგელი რდჷ სანსკრიტიშ ართ-ართი უდიდაში სპეციალისტი კონტინენტურ ევროპას. ლათინურ ნინაშა გინოთანგჷ ბჰაგავადგიტა.

შლეგელიქ მიშეღჷ დიდი თია ნინეფიშ მორფოლოგიური კლასიფიკაციაშ რკვიებაშა დო გიშართჷ ნინეფიშ სუმი ტიპი: იზოლირაფილი ნინეფი, აფიქსებამი ნინეფი დო ფლექსიური ნინეფი.

შლეგელი 1836 წანაშე რდჷ ამერიკაშ ანტიკვარიატიშ ჯარალუაშ მაკათური.

## ლიტერატურა
* Paulin, R. The Life of August Wilhelm Schlegel, Cosmopolitan of Art and Poetry, Cambridge: Open Book Publishers (2016)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ავგუსტ ვილჰელმ შლეგელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ჭარუეფი
კატეგორია:გერმანალი პოეტეფი
კატეგორია:გერმანალი მათანგალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფილოლოგეფი
კატეგორია:გერმანალი ფილოსოფოსეფი
ჰავაი (კოკი)

**ჰავაი** (ჰავ. Hawaiʻi; ინგლ. Hawaii) — ააშ-იშ უდიდაში კოკი.

## გეოგრაფია
კოკი ჰავაიშ შტატიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს დო იდვალუაფჷ რჩქალი ოკიანეშ ოორუე ნორთის. ფართობიე 10,430 კვ.კმ. 2020 წანაშ მუნაჩემეფით თაქ ოხორანს 200,629 ადამიერი. კოკიშ მასიმალური სიგინძა 150 კმ. რე. ჰავაიშ კოკის ბრელი აქტიური ვულკანი რე. უმაღალაში გვალა - მაუნა-კეა. უდიდაში ნოღა - ჰილო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Official Hawaii County website 
* Hawai'i Volcanoes National Park official website
* Hawaii (island) at *Encyclopædia Britannica*
* Island of Hawaii from the International Space Station – NASA satellite image, taken from the International Space Station on 28 February 2015

კატეგორია:ააშ-იშ კოკეფი
ჰაინრიხ ჰაინე

**ქრისტიან იოჰან ჰაინრიხ ჰაინე** (გერმ. Christian Johann Heinrich Heine; დ. 13 ქირსეთუთა, 1797, დიუსელდორფი, ბერგიშ ოჰერცოგე, საღორონთო რომიშ იმპერია — ღ. 17 ფურთუთა, 1856, პარიზი, საფრანგეთი) — გერმანალი პოეტი, ესსეისტი, ჟურნალისტი დო ლიტერატურული კრიტიკოსი. ჰაინეშ ლირიკული პოეზია შინელი რე მოსოფელიშ მასშტაბით. თიში ორდოიან ლერსეფს რე გერსხილი რობერტ შუმანიშ დო ფრანც შუბერტიშ მუსიკალური კომპოზიციეფი. ჰაინეშ გვიანი პერიოდიშ პროზაული დო პოეტური ნაწარმებეფიშ სიუჟეტეფი ირონიული დო სატირული ხასიათიში რე.

ჰაინრიხ ჰაინე გერმანალი ავტორეფიშ ჸარაფიშ *"ახალგაზდა გერმანია"*-შ მაკათური რდჷ. მუში რადიკალური პოლიტიკური პოზიციეფიშ გეშა ჰაინეს პრობლემეფქ ხოლო ქაშუ დო თიში ნაჭარეფიშ უმენტაშობა გერმანიაშ თარობაქ აკრძალჷ. ჰაინე  დოხოლაფირო 25 წანას ემიგრაციას რდჷ დო პარიზის ცხოვრენდჷ, სოდეთ დოღურუ 1856 წანას, 58 წანერქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჰაინრიხ ჰაინე ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 
* The German classics of the nineteenth and twentieth centuries: masterpieces of German literature translated into English" 1913–1914 
* Parallel German/English text of Heine's poem Geoffroy Rudel and Melisande of Tripoli
* Deutsche Welle's review of Heinrich Heine in 2006, 150 years after his death
* Heinrich Heine (German author), Britannica Online Encyclopedia

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი პოეტეფი
კატეგორია:გერმანალი ჭარუეფი
ანილინგუსი

**ანილინგუსი** — ორალური დო ანალური სქესობური აქტი რე, მუჟამსჷთ მუთმოხვადუ ადამიერიშ ანუსიშ სტიმულაცია, პიჯიშ, ლერჩქვეფიშ, ნინაშ ვარდა კიბირეფიშ გჷმორინაფათ. სექსიშ ჸათე ფორმას **ანალურ-ორალური კონტაქტი**-ს დო **ანალურ-ორალური სექსი**-ს ხოლო უძახჷნა.

ანილინგუსიქ რისკიან პროცედურაქ შილებე იჸუას. მუშენ და, სქესობური აქტიშ ბორჯის შილებე მოხვადას შხვადოშხვა ბაქტერიული დო ვირუსული ლახარეფიშ გინოჩამაქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ანალური ეროტიციზმი
* კუნილინგუსი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Columbia University article on health risks of anilingus

კატეგორია:სექსი
კატეგორია:ორალური სექსი
კატეგორია:სექსოლოგია
ომენცარე ჟურნალი

**ომენცარე ჟურნალი** — პერიოდული გიშაშქუმალა, ნამუშ თარი ღანკი მენცარობა დო მენცარული რკვიებეფიე.

სტატიეფს ომენცარე ჟურნალეფიშო ჭარუნა დარგიშ სპეციალისტეფი დო მარკვიალეფი. თინეფიშ სტატიეფიშ უმენტაშობა გჷმობჟინაფაშახ მუკმურს რეცენზიას.

თეხანური პერიოდის არსებენს ომენცარე ჟურნალეფიშ ელექტრონული ვერსიეფი ხოლო. 

მოსოფელიშ მასშტაბით გიშმურს ანთასობათ ომენცარე ჟურნალი. არძაშე უმოსო რეიტინგული დო პოპულარული ჟურნალეფიე: Nature, Science, The Lancet, The New England Journal of Medicine, Nature Reviews Molecular Cell Biology, Cell  დო შხვეფი.

ართ-ართი მაართა ომენცარე ჟურნალეფი, ნამუეფქჷთ ევროპას გიშართჷ რდჷ ფრანგული Journal des sçavans დო ინგლისური Philosophical Transactions of the Royal Society. ჟირხოლო ჟურნალიშ გიშაშქუმალაშ ისტორია 1665 წანას იჭყაფჷ. XVIII ოშწანურას ბრელ ახალ ჟურნალქ დირსხუ. XX ოშწანურაშახ ჟურნალეფს გიშულირი სტატიეფი რეცენზიას ვენკმიშჷ, მარა უკულიან პერიოდეფს თიქ სავალდებულოთ გინირთჷ.

## ლიტერატურა
*D. A. Kronick, "History of Scientific and Technical Periodicals, " 2nd ed. Scarecrow, 1976

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Links to electronic journals 

კატეგორია:ომენცარე ჟურნალეფი
Nature (ჟურნალი)

**Nature** (მარგ. *«[[ორთა]]»*) — ბრიტანული მულტიდისციპლინური, რეცენზირებული, ირმარული ომენცარე ჟურნალი, ნამუქჷთ დირსხუ 1869 წანაშ 4 გერგობათუთას. ჟურნალიშ დუმარსხუაფალეფი რდეს ნორმან ლოკიერი დო ალექსანდრე მაკმილანი.

Nature მოსოფელიშ ართ-ართი უჯვეშაში, რეიტინგული დო პოპულარული ჟურნალი რე. ჟურნალი ლონდონს გიშმურს დო თის გიშმაშქვანს კომპანია *"Nature Research"*. არსებენს ჟურნალიშ ელექტრო ვერსია ხოლო, ნამუსჷთ 2012 წანაშ მუნაჩემეფით ჸუნს სუმი მილიონშე უმოსი მახვარებუ ირ თუთას.

ჟურნალს უღჷ საირქიანო ოფისეფი ამერიკას, კონტინენტურ ევროპას დო აზიას.

## ლიტერატურა
* Baldwin, Melinda (2016). Making Nature: The History of a Scientific Journal. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 9780226261454.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური ვებსაიტი
* ონლაინ ვერსია
* ონლაინ არქივი

კატეგორია:ომენცარე ჟურნალეფი
კატეგორია:ბრიტანული ომენცარე ჟურნალეფი
ნორმან ლოკიერი

**სერ ჯოზეფ ნორმან ლოკიერი** (ინგლ. Sir Joseph Norman Lockyer; დ. 17 მესი, 1836, რაგბი, უორიკშირი, ინგლისი — ღ. 16 მარაშინათუთა, 1920, სოლკომ-რეჯისი, დევონი, ინგლისი) — ბრიტანალი მენცარი დო ასტრონომი.  ძირუ დო გიმირკვიუ ჰელიუმი. ლოკიერიქ 1869 წანას დარსხუ ომენცარე ჟურნალი ''Nature''.

## ბიოგრაფია დო მენცარული რკვიებეფი
ლოკიერიქ დებადჷ ინგლისიშ ნოღა რაგბის, უორიკშირიშ ოგრაფეს. მუშენდჷ ბრიტანეთიშ ოურდუმე ოფისის, შარალენდჷ შვეიცარიას, საფრანგეთის. ოსურიშ მოონაფაშ უკულ, ქიდიხორჷ ობჟათე ლონდონს, უიმბლდონს. ნორმან ლოკიერი რდჷ მოჸოროფე ასტრონომი. თიში ინტერესეფიშ სფერო რდჷ ბჟა. 1885 წანაშე რდჷ მენცარობაშ ომაფე კოლეჯიშ (ასეიან ლონდონიშ იმპერიული კოლეჯი) ასტროფიზიკაშ პროფესორი. მენცარობაშ ომაფე კოლეჯის, სპეციალურო ლოკიერიშო ეიოგეს ასტრო-ფიზიკური ობსერვატორია, სოდეთ ლოკიერი შხვადოშხვა მენცარულ რკვიებეფს ხემანჯღვერენდჷ.

1860-იან წანეფიშე ლოკიერიქ ელექტრომაგნიტური სპექტროსკოპიათ დეინტერესჷ დო თიში გიმორინაფათ ოცადუდჷ ცაშური რსხულეფიშ აკოდგინალუაშ რკვიებას. 

1868 წანას ტელესკოპით ბჟაშ რკვიებაშ ბორჯის, ძირუ ჸათე პერიოდიშო უჩინებუ ელემენტი, ნამუსჷთ ლოკიერიქ ჰელიუმი ქიგიოდუ. 1868 წანაშ 18 მარაშინათუთაშ ბჟაშ გეუკუმელაფაშ რკვიებაშ ბორჯის, ჰელიუმს მიოგორუ ფრანგი პიერ ჟანსენიქ ხოლო. 

1869 წანას ნორმან ლოკიერიქ დარსხუ ომენცარე ჟურნალი *Nature*, ნამუთ ასე ხოლო ართ-ართი პოპულარული, პრესტიჟული დო რეიტინგული მენცარული პუბლიკაცია რე მოსოფელიშ მასშტაბით. ლოკიერი რდჷ ჟურნალიშ დუმარსხუაფალი დო თიში მაართა რედაქტორი. 

1870-იან დო 1890-იან წანეფს ლოკიერი ხემანჯღვერენდჷ შხვადოშხვა ექსპედიციეფს სიციალიას დო ინდოეთის ბჟაშ გეუკუმელაფაშ დაგურაფალო.

ნორმან ლოკიერი რდჷ არქეოასტრონომიაშ ართ-ართი პიონერი ხოლო.

ლოკიერიქ, პენსიაშა ულაშ უკულ, მუში ჸუდეშ, სოლკომ-რეჯისიშ გოხოლუას, დარსხუ ობსერვატორია, ნამუთ ასე თიშ ჯოხონობაშ რე. ართ პერიოდის ობსერვატორია ექსტერიშ უნივერსიტეტიშ ნორთი რდჷ. თეხანო ობსერვატორიას ადმინისტრირენს ნორმან ლოკიერიშ ობსერვატორიაშ ჯარალუა. 

ნორმან ლოკიერიქ ღურუ 1920 წანაშ 16 მარაშინათუთას, 84 წანერქ. ნთხორილი რე სოლკომ-რეჯისიშ წიმინდე პეტრეშ დო მარიამიშ ოხვამეშ სასაფლას. 

ნორმან ლოკიერი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1869 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო. 1875 წანას პარიზიშ მენცარობეფიშ აკადემიაქ ლოკიერის გინოჩჷ ჟანსენიშ მენდალი. 1874 წანას მიპალუ რუმფორდიშ მენდალი. 1903-1904 წანეფს ლოკიერი მუშენდჷ ბრიტანული ასოციაციაშ პრეზიდენტო. 

ნორმან ლოკიერიშ ჯოხონობაშ რე კრატერეფი თუთას დო პლანეტა მოროხის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ნორმან ლოკიერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
*  Norman Lockyer Observatory & James Lockyer Planetarium
* Archives of the Norman Lockyer Observatory (University of Exeter)
* Norman Lockyer Observatory radio station in Sidmouth
* Certificate of candidacy for Lockyer's election to the Royal Society
* Brief biography of Lockyer by Chris Plicht 

კატეგორია:ბრიტანალი ასტრონომეფი
კლუჟ-ნაპოკა

**კლუჟ-ნაპოკა** () — ნოღა ოორუე-ბჟადალ რუმინეთის, კლუჟიშ ჟუდეციშ ადმინისტრაციული ცენტრი; თეშ მოხ, წუმარინუანს ტრანსილვანიაშ ისტორიულ ცენტრის. იდვალუაფუ ზუღაშ დონეშწ 340 მ სიმაღალას, წყარმალუ სომეშულ-მიკიშ წყარპიჯის. 2011 წანაშ დგომარობათ ნოღას ოხორანდუ 324,576 ადამიერი. ტრანსილვანიაშ კაბეტი ოხერეჭე დო შანულამი კულტურული ცენტრი რე.
პიერ ჟანსენი

**პიერ ჟიულ სეზარ ჟანსენი** (ფრანგ. Pierre Jules César Janssen; დ. 22 ფურთუთა, 1824, პარიზი, საფრანგეთი — ღ. 23 ქირსეთუთა, 1907, მიოდონი, საფრანგეთი) — ფრანგი ასტრონომი.

## ბიოგრაფია დო მენცარული რკვიებეფი
პიერ ჟანსენიქ დებადჷ პარიზის. გურაფულენდჷ მათემატიკას დო ფიზიკას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ პარიზიშ ლიცეუმს დო არქიტექტურაშ სკოლას. ჟანსენიშ ინტერესეფიშ სფერო ასტრონომია რდჷ. 1860-1870-იან წანეფს გიმირკვიუ მორღაშ ტრანზიტი, ბჟაშ გეუკუმელაფა. მონაწილენდჷ შხვადოშხვა მენცარულ ექსპედიციეფს პერუს, იტალიას, შვეიცარიას, იაპონიას, ალჟირს დო შხვადო. 

1874 წანას ჟანსენიქ გიმიგონჷ ფოტოგრაფიული ინსტრუმენტი ნამუსჷთ ჟანსენიშ რევოლვერის უძახჷნა დო ნამუსჷთ უკულ გიარსხუ ქრონოფოტოგრაფიაშ გოვითარაფაქ. 

### ჰელიუმი
1868 წანას ჟანსენიქ მიოგორუ მეთოდის ბჟაშ პროტუბერანცეფიშ დაგურაფალო, მუჟამს გეუკუმელაფა ვარე. 1868 წანაშ 18 მარაშინათუთაშ ბჟაშ გეუკუმელაფაშ რკვიებაშ ბორჯის, ჟანსენიქ ძირუ სინთუამი ღოზეფი ქრომოსფეროშ სპექტრის. ბჟაშ სპექტრის ართ-ართი ღოზი ყვინთელი რდჷ, ნამუშ რეღმაშ სიგინძა 587.49 ნანომეტრი რდჷ. ჸათე სპექტრული ღოზიშ წყუ რდჷ თიხანური პერიოდიშო უჩინებუ ელემენტი. სპექტრული ღოზეფიშ სინთუამობაშ გეშა, ჟანსენიქ დადგინჷ ნამდა ქრომოსფერული სპექტრიშ ძირაფა შილებედჷ ბჟაშ გეუკუმელაფაშ უმუშო ხოლო.

1868 წანას 20 გჷმათუთას ბრიტანალი ასტრონომიქ ნორმან ლოკიერიქ სპექტროსკოპიშ გიმორინაფათ, მიოგორუ ქრომოსფეროშ სპექტრიშ ემისიას, თაშნეშე ყვინთელ ღოზეფს. ჸათე პერიოდიშო უჩინებუ ელემენტის ლოკიერიქ დო ქიმიკოსი ედვარდ ფრანკლენდიქ გიოდვეს ჰელიუმი.

### პრემიეფი დო ჯილდოეფი
1875 წანაშე ჟანსენი რდჷ მიოდონიშ ობსერვატორიაშ დირექტორი. 1895-1897 წანეფს ჟანსენი რდჷ საფრანგეთიშ ასტრონომიული ჯარალუაშ პრეზიდენტი. 

ჟანსენი 1894 წანას მონაწილენდჷ საირქიანო მერიდიანულ კონფედერაციას.

პიერ ჟანსენი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. რდჷ საფრანგეთიშ საპატიო ლეგიონიშ ორდენიშ კავალერი (1868) დო კომანდორი (1893). 1869 წანას მიპალუ ლალანდიშ პრემია დო 1876 წანას რუმფორდიშ მენდალი. პიერ ჟანსენი რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური.

ჟანსენიშ ჯოხონობაშ რე ჟანსენიშ პრემია დო მენდალი. თაშნეშე კრატერეფი თუთას დო პლანეტა მოროხის.

პიერ ჟანსენიქ ღურუ 1907 წანას 23 ქირსეთუთას, 83 წანერქ. ნთხორილი რე პარიზიშ პერ-ლაშეზიშ სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* პიერ ჟანსენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ნეკროლოგი, from *Popular Astronomy*, 1908, vol. 16, pp.&nbsp;72–74
* ნეკროლოგი, from *Astronomische Nachrichten*, 1908, vol. 177, p.&nbsp;63 (ფრანგულო)
* ნეკროლოგი, from *The Astrophysical Journal*, 1908, vol. 28, pp.&nbsp;89–99 (ფრანგულო)
* Janssen statue, description and black-and-white picture from *The Observatory*, 1922, vol. 45, pp.&nbsp;175–176
* კუნტა ბიოგრაფია, from the High Altitude Observatory at Boulder, Colorado
* 

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
რეფრაქტორი

**რეფრაქტორი**, **რეფრაქტორული ტელესკოპი** — ოპტიკური ტელესკოპიშ ტიპი, ნამუთ ობიექტივო ირინუანს ლინზას, სურათიშ ფორმირაფაშო. რეფრაქტორული ტელესკოპეფი უმოსო გიმირინუაფუდჷ ასტრონომიული რკვიებეფიშო დო თინეფი პოპულარული რდჷ XIX ოშწანურაშ ბოლოშახ. უკულიან პერიოდეფს ჸათე ტელესკოპეფი დოთირუ რეფლექტორულ ტელესკოპეფქ, ნამუეფსჷთ უმოს დიდი აპერტურა უღუ.

## ქოძირით თაშნეშე
* რეფლექტორი

## რესურსეფი ინტერნეტის

*nasa.gov – Build a Telescope 
*Making a Galilean Telescope
*Angular and Linear Fields of View of Galilean Telescopes and Telemicroscopes
*Refracting telescopes 
*Introduction to Galileo's Telescope 

კატეგორია:ტელესკოპი
კატეგორია:ოპტიკური ტელესკოპი
მაქს ვოლფი

**მაქსიმილიან ფრანც იოზეფ კორნელიუს ვოლფი** (გერმ. Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf; დ. 21 მანგი, 1863, ჰაიდელბერგი, ბადენიშ დიდი ოჰერცოგე — ღ. 3 გჷმათუთა, 1932, ჰაიდელბერგი, გერმანია) — გერმანალი ასტრონომი, ასტროფოტოგრაფიაშ პიონერი, ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტიშ ასტრონომიაშ პროფესორი დო ჰაიდელბერგ-კენიგშტულიშ ობსერვატორიაშ დირექტორი 1902 წანაშე ღურაშახ.

## ბიოგრაფია დო მენცარული რკვიებეფი
მაქს ვოლფიქ დებადჷ 1863 წანაშ 21 მანგის, ჰაიდელბერგის, ექიმიშ ფრანც ვოლფიშ ფანიას. ფრანც ვოლფის ოკოდჷ მუში სქუაქ მენცარობათ დეინტერესუკო დო ჸათეშ გეშათ, მუში ოზეს ობსერვატორია მანწყუ. 1884 წანას მაქს ვოლფიქ ჸათე ობსერვატორიაშე მიოგორუ კომეტას 14P/ვოლფი.

მაქს ვოლფი გურაფულენდჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ 1888 წანას, 25 წანერი მაქს ვოლფიქ მიპალუ მენცარობაშ დოქტორიშ ხარისხი. 1890 წანას მუჭოთ პრივატ-დოცენტიქ მუშობა ქიდიჭყჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის. 1902 წანაშე ვოლფი რდჷ ასტრონომიაშ პროფესორი დო ჰაიდელბერგ-კენიგშტულიშ ობსერვატორიაშ დირექტორი. 

ობსერვატორიაშ ტელესკოპეფიშ პროექტიშ დაფინანსებელო ვოლფიქ ამერიკაშა მიდართჷ, სოდეთ გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი ამერიკალი ფილანთროპი კეტრინ ბრიუსი, ნამუქჷთ ვოლფი ვითი ანთასი ამერიკული დოლარით დაფინანსჷ. ჸათე ფინანსეფით ვოლფიქ რეფრაქტორული ტელესკოპი ქიჸიდჷ.

მაქს ვოლფიშ ხემანჯღვერობათ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტიქ გინირთჷ ევროპაშ ასტრონომიული რკვიებეფიშ ცენტრო. 

ვოლფიქ მუში მენცარული კარიერაშ პერიოდის მიოგორუ 248 ასტეროიდის, ბრელი ჭიჭე პლანეტას დო კომეტას. თიქ თაშნეშე მიოგორუ ოთხი სუპერნოვას. თაშნეშე, ვოლფიქ დიდი თია მიშეღჷ რუმე ნირსეულიშ რკვიებაშა.

1919 წანას ვოლფიქ გჷმაბჟინუ დოხოლაფირო ანთასი მურიცხიშ ლოკაციეფიშ დო ჸარაფიშ კატალოგი. ართ-ართი მურიცხი ნამუსჷთ ვოლფიქ მიოგორუ რდჷ ვოლფი 359, ნამუთ რე ბჟაშ სისტემაშ ხოლოს მადვალუ ჭითა ჯუკუ.

მაქს ვოლფი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. თიქ 1912 წანას მიპალუ ჟანსენიშ პრემია, 1914 წანას ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი დო 1930 წანას ბრიუსიშ მენდალი. ვოლფი რდჷ ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ, პრუსიაშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ, შვედეთიშ მენცარობეფიშ ომაფე აკადემიაშ დო შხვა ორგანიზაციეფიშ დო აკადემიეფიშ მაკათური. 

ვოლფიშ ჯოხონობაშ რე ართი კრატერი თუთას, ჟირი ასტეროიდი დო ართი ჭიჭე პლანეტა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მაქს ვოლფი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* მაქს ვოლფი Mathematics Genealogy Project-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
ტანჟერი

**ტანჟერი** (, ) — ნოღა დო ონიშოლი ოორუე მაროკოს, გიბრალტარიშ საროტიშ წყარპიჯის. ტანჟერ-ტეტუან-ელ ჰოსეიმაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. მახორობა 947,952 ადამიერი (2014). ოორუე მაროკოშ ოვაჭარე-ოტრანსპორტე დო სატრანზიტე ცენტრი. ნოღას გიმაჩამალო გიშმუღჷ უმენტაშო ციტრუსეფი, ორტვინობა, ჩხომიშ დო ხილიშ კონსერვეფი. ოჭკომალიშ, საფეიქრე, ცემენტიშ ხერეჭუაშ საწარმოეეფი. 1965 წანას ტანჟერიშ ონიშოლშე გიშერთჷ გიშაკერზაფილ ზონაქ, სოდე ოვაჭარე ოპერაციეფი ვებეგრებუ საბაჟე გინოგაფუეფით. რკინაშარათ არსხუაფუ ნოღა ფესის. ტანჟერიშ გოხოლუას რე ოერეფოშქაშე შანულობაშ აეროპორტი.
ნოღა დარსხუეს ფინიკიალ კოლონისტეფქ ჯვ. წ. II ვითოშწანურაშ ბოლოს. ჯვ. წ. I ოშწანურაშე რომს ქუდაჸუნჷ. V ოშწანურას ქიდიჸუნეს ვანდალეფქ, VI ოშწანურას — ბიზანტიაქ, VIII ოშწანურაშ დაჭყაფუს — არაბეფქ. ნოღა რდჷ ოორუე მაროკოშ ართ-ართი თარი ეკონომიკური დო კულტურული ცენტრი. 1471 წანას ქეშიჸოთ პორტუგალიაქ. 1661 წანას, გეგნორთჷ ინგლისიშ ხეშა, 1684 წანას, კჷნ ქაკათჷ მაროკოს დო გინირთჷ მაროკოშ სახენწჷფოშ ართ-ართი ნანანოღათ. 1912 წანას, მაროკოშ იმპერიალისტური დორთუალაშ შედეგო ტანჟერი მუში მოხურგე ტერიტორიათ სპეციალური რეჟიმიშ ზონათ გეგშერთჷ. 1940-1945 წანეფს ქიდიჸუნჷ ესპანეთიქ.

## ლიტერატურა

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
ნოვი-სონჩი

**ნოვი-სონჩი** () — ნოღა ობჟათე პოლონეთის, მალოპოლსკიშ სავოევოდეს. იდვალუაფუ კარპატეფს, ზუღაშ დონეშე 281 მ სიმაღალას, წყარმალუ დუნაეციშ წყარპიჯის. უღჷ ონოღე პოვიატიშ სტატუსი. ნოღაშ ფართობი — 57 კმ². 2021 წანაშ მახორობაშ ეჭარუაშ მეჯინათ, ნოღას ოხორანდჷ 83,116 ადამიერი. ორკინაშარე ნოსქვი. უსქვამაში გოხოლუაშ ტერიტორია დო ისტორიული დგჷმილეფი ნოღას ტურისტულ ცენტრო გჷნმართინუანს. ნოღას რე რეგიონული მუზეუმი. მორჩილი პოლონეთიშ (მალოპოლსკიშ) ართ-ართი უჯვეშაში ნოღა რე. დირსხჷ 1292 წანაშ 8 გერგობათუთას. გოვითარაფილი რე კომპიუტერული ტექნოლოგიეფიშ წარმება.

## რესურსეფი ინტერნეტის

კატეგორია:პოლონეთიშ ნოღეფი
კატეგორია:მალოპოლსკიშ სავოევოდეშ ნოღეფი
იოჰან პალიზა

**იოჰან პალიზა** (გერმ. Johann Palisa; დ. 6 ქირსეთუთა, 1848, ტროპაუ, ავსტრიული სილეზია, ავსტრიაშ იმპერია — ღ. 2 მესი, 1925, ვენა, ავსტრია) — ავსტრიალი ასტრონომი. მუში მენცარული კარიერაშ ბორჯის, 1874 წანაშე 1923 წანაშახ, მიოგორუ 122 ასტეროიდის ვიზუალურო, ასტროფოტოგრაფიული მეთოდეფიშ უმუშო.

## ბიოგრაფია
იოჰან პალიზაქ დებადჷ ნოღა ტროპაუს (ასეიან ოპავა), 1848 წანაშ 6 ქირსეთუთას. 1866-1870 წანეფს გურაფულენდჷ მათემატიკას დო ასტრონომიას ვენაშ უნივერსიტეტის. უნივერსიტეტის გურაფაშ პერიოდის, პალიზა მუშენდჷ ასისტენტო უნივერსიტეტიშ ობსერვატორიას. 1872 წანას, 24 წანერი პალიზა გეგშაგორეს ავსტრიაშ ოზუღე ობსერვატორიაშ დირექტორო. 1874 წანაშ 18 მელახის, პალიზაქ მიოგორუ ასტეროიდის 136 ავსტრიას. ჸათე პერიოდეფს, პალიზაქ თაშნეშე მიოგორუ 27 ჭიჭე პლანეტას დო ართი კომეტას. ავსტრიაშ ოზუღე ობსერვატორიას, პალიზაშ თარი ინსტრუმენტი რდჷ ამშვი ინჩიანი რეფრაქტორული ტელესკოპი. 1880 წანას პალიზაქ ომუშებუშა გინილჷ ვენაშ ობსერვატორიაშა. ჸათაქ მუშობაშ ბორჯის თიქ ვიზუალურო მიოგორუ 94 კომეტას. 

1880-იან წანეფს პალიზა ოკათუდჷ შხვადოშხვა ექსპედიციეფს დო ირკვიენდჷ ბჟაშ გეუკუმელაფას.

პალიზა ართი პერიოდის მუშენდჷ გიშარჩქინელი გერმანალი ასტრონომი მაქს ვოლფიწკჷმა ართო. ჟირხოლო მენცარქ ართო აკადგინეს მურიცეფიშ ატლასი. 

პალიზაქ 1876 წანას მიპალუ ლალანდიშ პრემია დო 1906 წანას ვალზიშ პრემია. პალიზაშ ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი, თუთაშ კრატერი დო ართი ჭიჭე პლანეტა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იოჰან პალიზა ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი (Pdf)

კატეგორია:ავსტრიალეფი
კატეგორია:ავსტრიალი ასტრონომეფი
უჯდა

**უჯდა** (, ) — ნოღა  მაროკოშ ოორუე-ბჟაეიოლშე. ბჟაეიოლი რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Oujda Portal
* Oujdays 100% Oujda
* Oujda and its region
* Entry in Lexicorient 
* OujdaCity.net


კატეგორია:მაროკოშ რეგიონული ცენტრეფი
კატეგორია:მაროკოშ პრეფექტურეფიშ ნანანოღეფი
კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
იუჯინ შუმეიკერი

**იუჯინ შუმეიკერი** (ინგლ. Eugene Merle Shoemaker; დ. 28 პირელი, 1928, ლოს-ანჯელესი, კალიფორნია, ააშ — ღ. 18 კვირკვე, 1997, ალის-სპრინგსიშ გოხოლუას, ავსტრალია) — ამერიკალი გეოლოგი. მუში ალმასქუ კეროლინ შუმეიკერი დო კანადარი ასტრონომი დევიდ ლევიწკჷმა ართო მიოგორუ კომეტას შუმეიკერი–ლევი 9-ს, ნამუქჷთ 1994 წანაშ კვირკვეს ქარაგჷ პლანეტა დიას დო ჸათე პროცესი მოსოფელიშ მასშტაბით ტელევიზიათ გინიჩამუდჷ. თაშნეშე, შუმეიკერი რდჷ კრატერეფიშ მარკვიებელი. გურაფულენდჷ მეტეორიტულ კრატერეფს დო თინეფიშ გოჭყაფაშ ბაძაძეფს. შუმეიკერი რდჷ ამერიკაშ გეოლოგიური რკვიებეფიშ ასტროგეოლოგიური პროგრამაშ მაართა დირექტორი.

იუჯინ შუმეიკერიქ დებადჷ ლოს-ანჯელესის, კალიფორნიას. გურაფულენდჷ კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ დო მაგისტრიშ ხარისხი. კალტექიშ უკულ გურაფა გაგინძორჷ პრინსთონიშ უნივერსიტეტიშ ოდოქტორე პროგრამას. ჸათე პერიოდის გეჩინებაფუ მუში მაჸალეშ და კაროლინი, ნამუთ მალას, 1951 წანას ოსურო ქიმიჸუნჷ.

1950 წანაშე იუჯინ შუმეიკერი მუშენდჷ ამერიკაშ გეოლოგიური რკვიებეფიშ ცენტრის. ჸათაქ მუშობაშ ბორჯის შუმეიკერი ვულკანეფს დო კრატერეფს ირკვიენდჷ. 

1960 წანას შუმეიკერიქ პრინსტონიშ უნივერსიტეტის თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია ჰარი ჰესიშ ხემანჯღვერობათ.

იუჯინ შუმეიკერიქ 1963 წანას დარსხუ ასტროგეოლოგიური რკვიებეფიშ პროგრამა, ნამუქჷთ მიშეღჷ დიდი თია პლანეტარული გეოლოგიაშ დისციპლინაშ გოვითარაფაშა.

შუმეიკერი რდჷ აპოლოშ პროგრამეფიშ ართ-ართი კანდიდატი. თინა იჸუაფუდჷ მაართა გეოლოგი ნამუქჷთ თუთაშა ფურინუნჷ, მარა ადისონიშ ლახარაშ გეშა, შუმეიკერიშ კანდიდატურაქ დისკვალიფიცირებულქ იჸუ.

იუჯინ შუმეიკერი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1992 წანას მიპალუ ააშ-იშ ართ-ართი რეიტინგული დო პრესტიჟული ჯილდო მენცარობაშ ერუანული მენდალი. 

შუმეიკერიქ ღურუ 1997 წანაშ 18 კვირკვეს, ავტოკატასტროფას, ავსტრალიას, ნოღა ალის-სპრინგსიშ გოხოლუას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* USGS page about Shoemaker
* NASA page about Shoemaker 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი გეოლოგეფი
ლატა მანგეშკარი

**ლატა მანგეშკარი** (ჰინდი: लता मंगेशकर; დ. 28 ეკენია, 1929,  ინდორი, მადჰია-პრადეში, ინდოეთი — ღ. 6 ფურთუთა, 2022, მუმბაი) — ინდოალი მობირე ოსური, ნამუქჷთ მუში კარიერას 20 ვითოშშე უმოსი ბირა არსულჷ, დო თეთ გინესიშ რეკორდეფიშ წინგიშა გემშართჷ, პოპ-მუსიკას მოღალობაშ უმკუჯინალო, აკა რე, ნამუქჷთ ინდოეთიშ კლასიკური ნახანდიშ გეშა უჟინაში ჯილდო მიღჷნ.

ლატა მანგეშკარქ ბირეფი არსულჷ დახე არძა ფილმს, ნამუთ სხუნუეფიშ რსხუშ პერიოდის ინდოეთიშე მიშართჷნ. ოდაბადეს მანგეშკარი აღიარაფილი რე, მუჭოთ აკა დო უგუმაჟირუ ვოკალისტი, ”მელოდიაშ დიაფალი”, ინდუიზმიშ გემაჸვენჯეეფშო ლატა მანგეშკარი ხელუანობაშ ოსურღორონთ სარასვატიშ ამნახანტი რე.

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 
* . A collection of articles written by Lata Mangeshkar since 1952.
* .
* . A collection of articles written by Lata Mangeshkar since 1952.
* .
* 

კატეგორია:ინდოალი მობირეეფი
შუმეიკერი–ლევი 9

**შუმეიკერი–ლევი 9** — კომეტა, ნამუსჷთ 1993 წანას მიოგორეს ასტრონომეფქ იუჯინ შუმეიკერიქ, თიში ალმასქუ კეროლინ შუმეიკერიქ დო დევიდ ლევიქ. 

ჸათე კომეტა პლანეტა დიას მუკი-მუკი გართანდჷ. მუჟამს კომეტაქ დიაშ როშეშ რადიუსიშა გემშართუნჷ, თიქ დიაშ გრავიტაციული ნძალაშ გეშა, ფრაგმენტეფო აკოხორცქუ. კომეტაშ ჸათე ფრაგმენტეფქ ქარაგჷ დიაშ ობჟათე გვერდოსფეროს, 1994 წანაშ 16-22 კვირკვეშ პერიოდეფს, დოხოლაფირო 216,000 კმ/სთ სიჩქარათ.

კომეტაქ იძირჷ 1993 წანაშ 24 მელახის, შმიდტიშ ტელესკოპიშ გიმორინაფათ, პალომარიშ ობსერვატორიაშე. შუმეიკერი–ლევი 9 რდჷ მაართა აქტიური კომეტა, ნამუთ პლანეტას გართანდჷ. მენცარეფიშ აზრით კომეტა დიაშ გრავიტაციაქ ოჭოფუ დოხოლაფირო 20-30 წანაშ წოხოლე.

კომეტას დიდი შანულობა უღუდჷ ასტრონომიაშო, მუშენდა თინა რდჷ მაართა ასტრონომიული ობიექტი ნამუქჷთ შხვა, მაჟირა ასტრონომიული ობიექტის არაგუნჷ დო ჸათე პროცესი მენცარეფქ დაფიქსირესინჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* First Comet Shoemaker-Levy 9 website that collected  photos submitted from observatories around the world and from Galileo spacecraft, curated by Ron Baalke, Jet Propulsion Laboratory software engineer
* Comet Shoemaker–Levy 9 FAQ
* Comet Shoemaker–Levy 9 Photo Gallery
* Downloadable gif Animation showing time course of impact and size relative to earthsize
* Jupiter Swallows Comet Shoemaker Levy 9 APOD: November 5, 2000
* Comet Shoemaker–Levy Collision with Jupiter
* National Space Science Data Center information
* Simulation of the orbit of SL-9 showing the passage that fragmented the comet and the collision 2 years later
* Interactive space simulator that includes accurate 3D simulation of the Shoemaker Levy 9 collision
* ''Shoemaker-Levy 9'' Jupiter Impact Observing Campaign Archive at the NASA Planetary Data System, Small Bodies Node

კატეგორია:კომეტეფი
ბესკიდეფი

**ბესკიდეფი**  (, , ) — ბჟადალ დო ნორთობურო ბჟაეიოლ კარპატეფიშ ოორუე ნორთის ქჷნდჷრეფიშ ღოზი პოლონეთიშ, უკრაინაშ, სლოვაკეთიშ დო ჩეხეთიშ ტერიტორიეფს. ირთჷ ბჟადალ დო ბჟაეიოლ ბესკიდეფო. ბჟაეიოლი ბესკიდეფი იდვალუაფუ პოლონეთის, უკრაინას დო სლოვაკეთის. აკმოდირთჷ ჟირი თარი ნორთიშე: ბჟაეიოლშე ბეშჩადი (გვალა ტარნიცა, 1348 მ) დო ბჟადალშე დაბალი ბესკიდეფი (გვალა ლაცკოვა, 997 მ). მიორხველანა თაშნეშე ონდავაშ სუბეს დო უკრაინაშ კარპატეფიშ ოორუე-ბჟადალ ნორთის, თაშ ჯოხოდვალირი დნესტრიშ ბესკიდეფს (გვალა მაგურა, 1363 მ). ბჟადალი ბესკიდეფი იდვალუაფუ პოლონეთის, სლოვაკეთის დო ჩეხეთის. ირთჷ ჟირ ნორთო: ბჟადალშე მორავია-სილეზიაშ ბესკიდეფი (გვალა ლისა-გურა, 1323 მ) დო ბჟაეიოლშე მაგურაშ ბესკიდეფი (გვალა ბაბია-გურა, 1725 მ). ბესკიდეფი აკნაგებჷ რე ცარცული დო ნასუმელა ქვიშაქუეფით დო ფიქალეფით. კართეეფს 1400 მ-შახ ესვარილი დო წვიწვამი ტყალეფი რე, ჟილეშე — ჯაღირა დო სუბალპური დოლოეფი.

## ქოძირით თაშნეშე
* ბჟადალი ბესკიდეფი 
* ბჟაეიოლი ბესკიდეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის

## ლიტერატურა

კატეგორია:პოლონეთიშ ქჷნდჷრეფი
კატეგორია:სლოვაკეთიშ ქჷნდჷრეფი
კატეგორია:ჩეხეთიშ ქჷნდჷრეფი
კატეგორია:უკრაინაშ ქჷნდჷრეფი
ალან სენდიჯი

**ალან რექს სენდიჯი** (ინგლ. Allan Rex Sandage; დ. 18 მანგი, 1926, აიოვა-სითი, აიოვა, ააშ — ღ. 13 გერგობათუთა, 2010, სან-გებრიელი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. შინელი რე რკვიებეფით, ნამუეფით ორხველუდჷ ჰაბლიშ კონსტანტას. სენდიჯიქ, თაშნეშე დოხოლაფირო დადგინჷ ოქიანუშ ასაკი.

ალან სენდიჯი გურაფულენდჷ ილინოისიშ უნივერსიტეტის. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, ვალტერ ბაადეშ ხემანჯღვერობათ, 1953 წანას. სტუდენტობაშ პერიოდის სენდიჯი გიშარჩქინელი ამერიკალი ასტრონომიშ ედუინ ჰაბლიშ ასისტენტი რდჷ. გურაფაშ თებაშ უკული სენდიჯიქ მუშობა ქიდიჭყჷ პალომარიშ ობსერვატორიას. 1958 წანას სენდიჯიქ წჷმარინუ ჰაბლიშ კონსტანტაშ კალკულაცია, ნამუთ თიში აზრით რდჷ 75 კმ/სეკ/მპს, დო ნამუთ ასეიან მუნაჩემეფიწკჷმა ხოლოსი რე. 

სენდიჯიშ აზრით ოქიანუ გოფართინაფაშ დო დაჭიჭარებაშ ეპიზოდეფს მიკმიშჷ დო ჸათე პროცესი იგინძორებუდჷ 80 მილიარდი წანას. სენდიჯი გლობულარულ კლასტერეფს ათარიღენდჷ 20 მლრდ. წანათ. თეხანური მუნაჩემეფით ოქიანუშ ასაკი დოხოლაფირო 13.7 მლრდ. წანა რე.

სენდიჯი რე ავტორი 500-შე უმოსი მენცარული სტატიაშ დო პუბლიკაციაშ. სენდიჯი ღურაშახ კარნეგიშ ობსერვატორიას მუშენდჷ.

მუში მენცარული კარიერაშ ბორჯის, სენდიჯიქ მიპალუ შხვადოშხვა პრემიეფი დო ჯილდოეფი. რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ დო ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალან სენდიჯი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
*Bruce Medalist page on Allan Sandage 
*Allan Sandage directory page at the IAU
*Allan Sandage page at The Carnegie Observatories

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
კასაბლანკა

**კასაბლანკა** ( — „ჸუდე“, blanca — „ჩე“, „ჩე ჸუდე“; მოროკ. არაბ.  — *ელ-დარ-ელ-ბაიდა*) — მაროკოშ უკაბეტაში ნოღა დო ონიშოლი ატლანტიშ ოკიანეშ წყარპიჯის, ონოღე პრეფექტურა. თაშნეშე ართ-ართი უშანულამაში ნოღა რე აფრიკას, მუჭოთ ეკონომიკურო თაშნეშე დემოგრაფიულო. ქიანაშ ნანანოღა რაბატიშ ობჟათეშე 70 კილომეტრიშ მეძენას.

კასაბლანკა რე მაროკოშ თარი ონიშოლი დო ინდუსტრიული ცენტრი. თაშნეშე მაღრიბიშ უკაბეტაში ნოღა. კასაბლანკაშ ონიშოლი მოსოფელიშ ართ-ართი უშხუაში დო ოორუე აფრიკაშ უკაბეტაში ონიშოლი რე. კასაბლანკას გერე მაროკოშ ომაფე ოზუღე ნძალეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Official web site of Casablanca 
*Official Casablanca Tourism Website  
*Casablanca entry in Lexicorient 
*Casablanca photo gallery (buildings and other landmarks with a history dating back to the French Protectorate)

## სქოლიო

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:მაროკოშ ონიშოლეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ონიშოლეფი
პალომარიშ ობსერვატორია

**პალომარიშ ობსერვატორია** (ინგლ. Palomar Observatory) — ასტრონომიული რკვიებეფიშ ობსერვატორია ააშს, კალიფორნიაშ შტატიშ სან-დიეგოშ ოლქის. ობსერვატორია იდვალუაფჷ პალომარიშ გვალას, ზუღაშ დონეშე 1,712 მეტრაშ სიმაღალას. პალომარიშ ობსერვატორიას ადმინისტრირენს კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი.

პალომარიშ ობსერვატორიაქ დირსხუ 1928 წანას, შინელი ამერიკალი ასტრონომიშ ჯორჯ ელერი ჰეილიშ ინიციატივათ.

## ობსერვატორიაშ ტელესკოპეფი:
* 200 ინჩიანი (5.1 მ.) ჰეილიშ ტელესკოპი ეიოგეს 1936-1948 წანეფს. ოპერირებადი რე 1948 წანაშე დო თინა რდჷ მოსოფელიშ მასშტაბით უდიდაში ტელესკოპი 45 წანაშ პერიოდის
* 60 ინჩიანი (1.5 მ) რეფლექტორული ტელესკოპი, ნამუთ იდვალუაფჷ ოსკარ მეიერიშ დგჷმილს. ჸათე ტელესკოპი რობოტული ტექნოლოგიეფით იმართუ. ოპერირებადი რე 1970 წანაშე.
* 48 ინჩიანი (1.2 მ) სამუელ ოშინიშ ტელესკოპი, ნამუთ ირინუანს შმიდტიშ კამერას. ტელესკოპი ეიოგეს 1939–1948 წანეფს დო ასე ხოლო ოპერირებადი რე. ტელესკოპიშ გიმორინაფათ იძირუ ჯუკუ პლანეტეფქ: ერისიქ დო 90377 სედნაქ. ტელესკოპი იმართუ ავტომატურო. ტელესკოპი გიშარჩქინელი ამერიკალი ფილანთროპიშ სამუელ ოშინიშ ჯოხონობაშ რე.
* 40 ინჩიანი (1.0 მ) რეფლექტორულ-რობოტული ტელესკოპი WINTER, ნამუთ ოპერირებადი 2021 წანაშე რე.

შხვა ჩინებული ტელესკოპი რე 18 ინჩიანი შმიდტიშ ტელესკოპი, ნამუთ ბერნჰარდ შმიდტიქ 1930 წანას გიმიგონჷ. ჸათე ტელესკოპიშ გიმორინაფათ იძირჷ კომეტაქ შუმეიკერი–ლევი 9-ქ. შმიდტიშ ტელესკოპი ასე ოპერირებადი ვარე დო თინა ობსერვატორიაშ მუზეუმს იდვალუაფჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Caltech Astronomy: Palomar Observatory -- official observatory website
* Palomar Skies, news and history written by former Palomar public affairs coordinator Scott Kardel
* The SBO Palomar Sky Survey Prints
* Palomar Observatory Clear Sky Clock Forecast of observing conditions.
* Palomar Observatory YouTube Channel
* Palomar Observatory Virtual Tour

კატეგორია:პალომარიშ ობსერვატორია
კატეგორია:ობსერვატორიეფი
კატეგორია:ამერიკული ობსერვატორიეფი
ინფრაჭითა ასტრონომია

**ინფრაჭითა ასტრონომია** — ასტრონომიაშ დისციპლინა, ნამუთ გურაფულენს ასტრონომიულ ობიექტეფს ინფრაჭითა გოსინთაფაშ გიმორინაფათ.

ინფრაჭითა გოსინთაფას მიოგორუ ბრიტანალი ასტრონომიქ უილიამ ჰერშელქ, 1800 წანას. ინფრაჭითა გოსინთაფაშ ასტრონომიული რკვიებეფიშო გიმორინაფა იჭყაფჷ 1830-იან წანეფიშე, მარა დუდშე ჸათე გემაჸვენჯობას სერიოზული პროგრესიქ ვამაყუნჷ.

ინფრაჭითა ასტრონომიაშ დისციპლინაშ გოვითარაფაქ უმოს დიდი მასშტაბეფით დიჭყჷ XX ოშწანურას.

ასეიან პერიოდეფს არსებენს ინფრაჭითა კოსმოსური ტელესკოპეფი ხოლო, მაგალთო: სპიტცერი, ჰერშელი დო ჯეიმს უები.

## ქოძირით თაშნეშე
* ინფრაჭითა სპექტროსკოპია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Infrared Science Archive

კატეგორია:ინფრაჭითა ასტრონომია
შარლ მესიე

**შარლ მესიე** (ფრანგ. Charles Messier; დ. 26 მანგი, 1730, ბადონვილერი, საფრანგეთი — ღ. 12 პირელი, 1817, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ასტრონომი. რე ავტორი ასტრონომიული კატალოგიშ, ნამუთ შინელი მუჭოთ მესიეშ კატალოგი დო იკათუანს 110 ნირსეულს დო მურიცხბუნას.

მესიექ ასტრონომიათ ორდოიანი წანეფიშე დეინტერესჷ. 1751 წანაშე რდჷ შინელი ფრანგი მენცარიშ, საფრანგეთიშ ოზუღე ნძალეფიშ ასტრონომიშ ჟოზეფ-ნიკოლა დელილიშ ასისტენტი. 

1753 წანაშ 6 მესის მესიექ მენცარულო ეჭარუ დო გიმირკვიუ მერკურიშ ტრანზიტი. მუში კარიერაშ პერიოდის თიქ მიოგორუ 13 კომეტას. შარლ მესიე უმოსო შინელი რე ასტრონომიული ობიექტეფიშ კატალოგით, ნამუთ თიქ აკადგინჷ 1770-იან წანეფს. კატალოგიშა მიშაღალირი რე 39 გალაქტიკა, 4 პლანეტარული ნირსეული, 7 შხვა ტიპიშ ნირსეული დო 55 მურიცხბუნა. მესიე ჸათე ასტრონომიული ობიექტეფს ირკვიენდჷ 100 მმ.-იანი რეფრაქტორული ტელესკოპით. 

მესიეშ კატალოგიშ მაართა ვერსიაქ 1774 წანას გიშართჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ჟურნალს. თიხანური პერიოდიშ კატალოგი დუდშე ხვალე 45 ასტრონომიული ობიექტის იკათუანდჷ. 1780 წანას ობიექტეფიშ მუდანობაქ 80-შა ქიმერთჷ. კატალოგიშ ეკონია ვერსიაქ გჷმიბჟინუ 1781 წანას. 

მესიე რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. თინა რდჷ საფრანგეთიშ საპატიო ლეგიონიშ ორდენიშ კავალერი, ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო შვედეთიშ მენცარობეფიშ ომაფე აკადემიაშ მაკათური.

შარლ მესიექ ღურუ 1817 წანაშ 12 პირელს, 86 წანერქ. ნთხორილი რე პარიზიშ პერ-ლაშეზიშ სასაფლას. 

შარლ მესიეშ ჯოხონობაშ რე თუთაშ ართი კრატერი დო ართი ასტეროიდი.

## კომეტეფი ნამუეფსჷთ მესიექ მიოგორუ
* C/1760 B1 (მესიე)
* C/1763 S1 (მესიე)
* C/1764 A1 (მესიე)
* C/1766 E1 (მესიე)
* C/1769 P1 (მესიე
*D/1770 L1 (ლექსელი)
* C/1771 G1 (მესიე)
* C/1773 T1 (მესიე)
* C/1780 U2 (მესიე)
* C/1788 W1 (მესიე)
* C/1793 S2 (მესიე)
* C/1798 G1 (მესიე)
* C/1785 A1 (მესიე-მეშენი)

## ქოძირით თაშნეშე
* მესიეშ კატალოგი

## ლიტერატურა
* O'Meara, Stephen James (1998). Deep Sky Companions: The Messier Objects. Cambridge University Press.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* შარლ მესიე ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 
* 
* 
* 
* 
*  a virtual exhibition by the 
* Charles Messier's manuscripts on Paris Observatory digital library

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
დიაშ ბარიერი

**დიაშ ბარიერს**, **დია-მარსქულიშ ბარიერს** უძახჷნა ეფექტის, ნამუთ უღჷნა გაზიშ გიგანტეფს (გიშაკერზაფილო დიას). ჸათე პლანეტეფი, კაბეტი გრავიტაციული ნძალაშ გეშა, გალენი ბჟაშ სისტემაშე ვემშაშქვანა შხვადოშხვა ასტრონომიულ ობიექტეფს დინოხოლენ ბჟაშ სისტემაშა.

## ლიტერატურა
* Mikhail Yakovlevich Marov, Hans Rickman (eds.): *Collisional Processes in the Solar System*. Springer 2001, pp. 80–82
მესიეშ კატალოგი

**მესიეშ კატალოგი** (ფრანგ. Catalogue de Messier) — ფრანგი ასტრონომიშ შარლ მესიეშ კატალოგი, ნამუთ იკათუანს 110 ასტრონომიულ ობიექტის. მესიექ, ნამუთ უმოსო კომეტეფს გორუნდჷ დო ირკვიენდჷ, აკადგინჷ თიცალი კატალოგი, ნამუშათ მიშეღჷ ასტრონომიული ობიექტეფი, კომეტეფიშ გარდა, მუშენდა კომეტეფიშ კილაგორუაშ ბორჯის, ჸათე ობიექტეფი კომეტაშ მეგორაფაშ პროცესის ართულენდჷ.

მესიექ ჸათე კატალოგი აკადგინჷ მუში ასისტენტი პიერ მეშენიწკჷმა ართო.

კატალოგიშ მაართა ვერსიაქ 1774 წანას გიშართჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ჟურნალს დო თინა იკათუანდჷ 45 ობიექტის. ჸათავრეშე 18-ს მესიექ მიოგორუ, დანარჩენს შხვა ორდოიანი ასტრონომეფქ. 1780 წანაშო ასტრონომიული ობიექტეფიშ მუდანობაქ 80-ს ქიმიოჭირინუ. კატალოგიშ ეკონია ვერსია იკათუანდჷ 103 ობიექტის. უკულიან პერიოდეფს შხვა ასტრონომეფქ, მესიეშ ტექსტეფიშ გიმორინაფათ, კატალოგი 110 ობიექტიშახ აკაფშეს. 

კატალოგიშა მიშაღალირი რე შხვადოშხვა ასტრონომიული ობიექტეფი: პლანეტარული ნირსეულეფი, გალაქტიკეფი დო მურიცხბუნეფი.

მესიეშ კატალოგი ასტრონომიული ობიექტეფიშ ართ-ართი პოპულარული ერკებული რე, ნამუთ ასე ხოლო გიმირინუაფჷ.

## მესიეშ კატალოგიშ ასტრონომიული ობიექტეფი

## ქოძირით თაშნეშე
* ასტრონომიული ობიექტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  — includes images

* 

* 

* 

კატეგორია:მესიეშ კატალოგი
კატეგორია:ასტრონომიული კატალოგეფი
პარსეკი

**პარსეკი** (სიმბოლო: **პს**) — სიგირძაშ ართული ნამუთ გიმირინუაფჷ დისტანციაშ ოზიმალუ ჸეთი ასტრონომიული ობიექტეფიშა ნამუეფით იდვალუაფჷნა ბჟაშ სისტემაშ გალე. პარსეკი დოხოლაფირო უდრენს 3.26 სინთეშ წანას, 206,000 ასტრონომიულ ართულს, თაშნეშე 30.9 ტრილიონ კილომეტრის (19.2 ტრილიონი მილი).

ტერმინი პარსეკი აკმოდირთუ ზიტყვეფიშე *parallax* დო *second*.

დიხაუჩაშე ართი პარსეკიშ სიშორათ მადვალუ ობიექტიშ წანური ტრიგონომეტრიული პარალაქსი უდრენს ართი სეკუნდის. ანუ, პარსეკი რე დისტანცია ნამუშეთ დიხაუჩაშ ორბიტაშ ოშქაშე რადიუსი რჩქუ ართი სეკუნდიშ კუნთხუთ. 

: **1 პს** = \frac{1 {\rm AU}}{\tan(1^{\prime\prime})} \approx \frac{1 {\rm AU}}{1^{\prime\prime}} = \frac{360\cdot60\cdot60}{2\pi} ა.ე. ≈ 206&nbsp;265 ა.ე. = 3,08568×1016 მ = 3,2616 სინთეშ წანა.

უხოლაში მურიცხი პროქსიმა კენტავრი იდვალუაფჷ ბჟაშე 1.3 პარსეკიშ სიშორათ.

ასტრონომიას თაშნეშე გიმირინუაფუ ართულეფი: კილოპარსეკი (კპს, ანთასი), მეგაპარსეკი (მგპს, მილიონი), გიგაპარსეკი (გპს, მილიარდი)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 

კატეგორია:სიგინძაშ ართულეფი
ჯორჯ ელერი ჰეილი

**ჯორჯ ელერი ჰეილი** (ინგლ. George Ellery Hale; დ. 29 მანგი, 1868, ჩიკაგო, ილინოისი, ააშ — ღ. 21 ფურთუთა, 1938, პასადინა, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. ჰეილიქ, მუში მენცარული რკვიებეფით, დანტკიცჷ ნამდა ბჟაშ შანეფი ჭაჭმენტური რე, გიმიგონჷ სპექტროჰელიოგრაფი დო მიშეღჷ დიდი თია რეფრაქტორული დო რეფლექტორული ტელესკოპეფიშ გოვითარაფაშა. ტელესკოპეფი, ნამუეფიშ ეგაფაშ დო კონსტრუქციაშ პროექტეფს ჰეილი ოკათუდჷ დო ხემანჯღვერენდჷ რდჷ: 40 ინჩიანი რეფრაქტორი (იერკსიშ ობსერვატორია), 60 ინჩიანი რეფლექტორი (მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორია), 100 ინჩიანი ჰუკერიშ რეფლექტორი (მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორია) დო 200 ინჩიანი ჰეილიშ რეფლექტორი (პალომარიშ ობსერვატორია). ჰეილიქ, თაშნეშე მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია ბჟაშ რკვიებაშ კოოპერაციაშ საირქიანო რსხუშ, რკვიებეფიშ ერუანული სხუნუშ დო კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტიშ დორსხუაფაშა დო გოვითარაფაშა.

ჯორჯ ელერი ჰეილიქ ასტრონომიათ დო ასტროფიზიკათ ორდოიანი წანეფიშე დეინტერესჷ. თის უმოსო ოინტერესჷდჷ უილიამ ჰაგინსის, ნორმან ლოკიერიშ დო ერნესტ რეზერფორდიშ მენცარული რკვიებეფი დო ნაჭარეფი. ჰეილი გურაფულენდჷ მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, ჰარვარდიშ კოლეჯიშ ობსერვატორიას დო ბერლინიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ, ჰეილი მუშენდჷ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტის, კარნეგიშ მენცარობაშ ინსტიტუტის დო კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის.

ჯორჯ ელერი ჰეილი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1894 წანას მიპალუ ჟანსენიშ მენდალი, 1902 წანას რუმფორდიშ მენდალი, 1904 წანას ჰენრი დრეიპერიშ მენდალი დო ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი, 1916 წანას ბრიუსიშ მენდალი, 1917 წანას ჟანსენიშ პრემია, 1920 წანას გალილეო გალილეიშ მენდალი, 1921 წანას ექტონიშ პრემია, 1926 წანას ელიოტ კრესონიშ მენდალი, 1927 წანას ფრანკლინიშ მენდალი, 1932 წანას კოპლიშ მენდალი დო 1935 წანას ფრედერიკ აივსიშ მენდალი. ჰეილი რდჷ ამერიკაშ ფილოსოფიური ჯარალუაშ, საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური. 

ჰეილიშ ჯოხონობაშ რე ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი.

1978 წანას ამერიკაშ ასტრონომიული ჯარალუაშ ბჟაშ რკვიებეფიშ ცენტრიქ დარსხუ ჯორჯ ელერი ჰეილიშ პრემია.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* National Academy of Sciences Biographical Memoir
* George Ellery Hale Papers, Caltech Archives
* 
* Bruce Medal 
* Awarding of the Bruce Medal: PASP '''28''' (1916) 12
* Awarding of the RAS gold medal: MNRAS '''64''' (1904) 388
* ''The Journey to Palomar'', 2008 PBS documentary
* Guide to the George Ellery Hale Papers c.1889-1950 at the University of Chicago Special Collections Research Center

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
მარაქეში

**მარაქეში** (ბერბერ. Murakush; არაბ. مراكش‎), თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ „ჭითა ნოღა" — არძაშე შანულამი, ჸოფილი საიმპერატორე ნოღა მაროკოშ ისტორიას. ასე მარაქეში მაროკოშ ცენტრალური ობჟათე-ბჟადალ ეკონომიკური რეგიონიშ მარაქეშ-ტენსიფტ-ალ-ჰაუზაშ ნანანოღა რე. იდვალუაფუ თირით ფორილ ატლასიშ გვალეფიშ გემინდორიას დო მაროკოშ მაანთხა უშხუაშ ნოღას წჷმარინუანს კასაბლანკაშ, ფესიშ დო ტანჟერიშ უკული. მარაქეში ტანჟერიშ ობჟათე-ბჟადალშე 580 კმ-ით, რაბატიშ ობჟათე-ბჟადალშე 327 კმ-ით, კასაბლანკაშ ობჟათეშე 239 კმ-ით დო აგადირიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე 246 კმ-ით რე მოჩილათირი.

მარაქეში ართ-ართი რე მაროკოშ ოთხი საიმპერატორე ნოღაშე (მარაქეშიშ მოხ - ფესი, მექნესი, რაბატი). ანდა შხვა ოორუეაფრიკული ნოღაშობურო, მარაქეშით აკმოდირთჷ ჯვეში, გომანგარაფილი ნოღაშე (მედინა) დო თის მეძინელი თეხანური ნოღაშე. 2018 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანს 952 000 ადამიერი. ნოღას ოინალჷ მენარაშ ოერეფოშქაშე აეროპორტი, თეწკჷმა ართო, რკინაშარათ მერსხილი რე კასაბლანკაწკჷმა.

მარაქეშის უღჷ უკაბეტაში ტრადიციული ბაზარი (სუკი) მაროკოს, თაშნეშე ართ-ართი არძაშე დოკაფილი მოედანი ედომუშამ აფრიკას დო ედომუშამ მოსოფელს — ჯემაა-ელ-ფნა. მოედანი გჷნოჭკადილი რე აკრობატეფით, მაკითხირეფით, წყარიშ ნოქარეფით, მასხაპალეფით დო მუსიკოსეფით. სერით თაქ ინწყუმუ ოჭკომალიშ ობიექტეფი დო მოედანი ღილე ცაშ გიმე მადვალუ უკაბეტაშ რესტორანო გჷნმირთუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ტურისტული რზაგემაწურაფალკ ვიკითრეველშე
* Parliament of Morocco

## სქოლიო

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფი მაროკოს
აგადირი

**აგადირი** () — ნოღა ობჟათე-ბჟადალ მაროკოს. ატლანტიშ ოკიანეშ წყარპიჯის, გირიშ კოდმეშ ობჟათეშე. სუს-მასაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. დირსხჷ XVI ოშწანურას „სანტა-კრუს-დ'აგერიშ“ ჯოხოდვალათ.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
ბორჯი (ტელეგინოჩამა)

**ბორჯი** (; ) — პირველი ტელეგინოჩამა მარგალურ ნინაშა, ნამუქჷთ გიშართჷ 2022 წანაშ 19 მარაშინათუთას, ნოღა ჩხოროწყუს მაუჭყაფე ტელეკომპანია კოლხეთი 89-შ ეთერს. ტელეგინოჩამაშ ავტორი დო გუმაჭყაფალი რე ასოციაცია „აფუნი“. გინოჩამაშ ფორმატი რე საინფორმაციე-საოგურფე. გინოჩამა „ბორჯიშ“ მაჸონაფალეფი რენა: ოსურპატჷნი ნანა ნაჭყებია დო პატჷნი გიორგი ლემონჯავა. გინოჩამაშ პირველი სუმარეფი რდეს ოსურპატჷნი ნათია ფონიავა, წინგიშ „დიბგურუათ მარგალურიშ მაჭარალი“ დო პატჷნი გივი ქარჩავა — პირველი მარგალური ჟურნალი „სქანიშ" რედაქტორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ასოციაცია „აფუნიშ“ ოფიციალური ხასჷლა „Yotube-ს“

კატეგორია:ასოციაცია აფუნი
კატეგორია:მარგალურნინამი ტელეგინოჩამეფი
კატეგორია:კოლხეთი 89
მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორია

**მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორია** (ინგლ. Mount Wilson Observatory) — ასტრონომიული ობსერვატორია ააშს, კალიფორნიაშ შტატიშ ლოს-ანჯელესიშ ოლქის. ობსერვატორია იდვალუაფჷ ვილსონიშ გვალას, ზუღაშ დონეშე 1,742 მეტრაშ სიმაღალას, ნოღა პასადინაშ გოხოლუას, ლოს-ანჯელესიშ ოორუე-ბჟაეიოლიშე. 

მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორია ოპერირენს ჟირ ისტორიულ, შანულამ ტელესკოპის: 

* 100 ინჩიანი (2.5 მ.) ჰუკერიშ ტელესკოპის, ნამუთ უდიდაში აპერტურამი ტელესკოპი რდჷ მოსოფელიშ მასშტაბით, 1917-1949 წანეფს. 
* 60 ინჩიანი ტელესკოპი, ნამუთ მოსოფელიშ ართ-ართი უდიდაში ტელესკოპი რდჷ თიში ეგაფაშ ბორჯის, 1908 წანას. 

თაშნეშე, ობსერვატორია ოპერირენს შხვა ტელესკოპეფს ხოლო. მაუნთ-ვილსონს იდვალუაფჷ ოპტიკური ინტერფერომეტრი CHARA ხოლო, ნამუთ ოპერირებადი 2004 წანაშე რე.

მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორიაშ ისტორია იჭყაფჷ 1880-იან წანეფს. ობჟათე კალიფორნიაშ უნივერსიტეტიშ ართ-ართ დუმარსხუაფალს ედვარდ სპენსის ოკოდჷ ვილსონიშ გვალას ტელესკოპეფიშ დაპროექტება, მარა თე პროექტიქ ვედეცალჷ დო დოღურჷ 1892 წანას. ობსერვატორიაშ დორსხუაფაშ ინიციატივა უკულ იდუდუ გიშარჩქინელ ამერიკალ ასტრონომქ ჯორჯ ელერი ჰეილიქ. დაჭყაფუშე ობსერვატორიას აფინანსენდჷ დო ასეშახ ოპერირენს კარნეგიშ მენცარობაშ ინსტიტუტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებსაიტი
** The 100-inch Hooker Telescope
** 150-Foot Solar Tower Webcam Image
* CHARA
* The ISI Array
* Mount Wilson Observatory Clear Sky Clock
* Letters to the MWO, 1915-1935
* Image of the sixty inch telescope at the Mount Wilson Observatory, 1920-1939. Los Angeles Times Photographic Archive (Collection 1429). UCLA Library Special Collections, Charles E. Young Research Library, University of California, Los Angeles.

კატეგორია:ასტრონომიული ობსერვატორიეფი
კატეგორია:ამერიკული ასტრონომიული ობსერვატორიეფი
ფარსმან I დიდი

**ფარსმან I დიდი** — იბერიაშ უნძალიარაში მაფა, ფარნავაზიანეფიშ დინასტიაშე. მაფენდჷ დოხოლაფირო 1 – 58 წანეფს. ქართამიშ სქი.

## ლიტერატურა
* Rayfield, D. (2013) Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books, ISBN 9781780230702

კატეგორია:იბერიაშ მაფეფი
კატეგორია:ფარნავაზიანეფი
ფილოლაოსი

**ფილოლაოსი** (ჯვ. ბერძ. Φιλόλαος, დ. დოხოლაფირო ჯვ.წ. 470, კროტონე, ვარდა ტარენტუმი, ვარდა მეტაპონტუმი — ღ. დოხოლაფირო ჯვ.წ. 385, თებე) — ჯვეში ბერძენი ფილოსოფოსი.

ფილოლაოსი დაბადებე კროტონეს (შხვადოშხვა ვერსიათ ტარენტუმს, ვარდა მეტაპონტუმს). დოხოლაფირო ჯვ.წ. 454 წანას თის პოლიტიკური ბაძაძეფიშ გეშა, ოცხოვრებშა საბერძნეთიშა მიდურთუმჷ.

ფილოლაოსი მერჩქინელი რე პითაგორული სკოლაშ ართ-ართ უდიდაშ წჷმმარინაფალო. ფილოლაოსიშ ფილოსოფიას დომინირენს მათემატიკა დო მისტიციზმი. პითაგორული ასტრონომიული სისტემა ფილოლაოსიშ იდეეფს რე გერსხილი. 

ფილოლაოსიშ აზრით ირფელიშ დაჭყაფუ ლიმიტური დო ულიმიტე საგანეფიშ ურთიართობაშ ჰარმონია რდჷ. ფილოლაოსიშ მეჯინათ, დიხაუჩა ოქიანუშ ცენტრი ვარდჷ. ფილოლაოსიშ ოქიანუშ ცენტრი რდჷ დაჩხირი, ნამუსჷთ არძა ასტრონომიული ობიექტი მუკი-მუკი გართანდჷ. ფილოლაოსიშ ჸათე კონცეფცია ჰელიოცენტრიზმიშ პირველ მენცარულ ჰიპოთეზათ რე მერჩქინელი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფილოლაოსი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ფილოლაოსი სტენფორდიშ ფილოსოფიურ ენციკლოპედიას

კატეგორია:ჯვეში ბერძენი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:ჯვეში ბერძენი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:ჯვეში ბერძენი ასტრონომეფი
მათიას იაკობ შლაიდენი

**მათიას იაკობ შლაიდენი** (გერმ. Matthias Jakob Schleiden; დ. 5 პირელი, 1804, ჰამბურგი, საღორონთო რომიშ იმპერია — ღ. 23 მანგი, 1881, მაინიშ ფრანკფურტი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ბოტანიკოსი დო ბიოლოგი, თეოდორ შვანი დო რუდოლფ ვირხოვიწკჷმა ართო თოლური თეორიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი.

შლაიდენი გურაფულენდჷ ორთაშობურ მენცარობეფს დიო გეტინგენიშ უნივერსიტეტის დო უკულ ბერლინიშ უნივერსიტეტის. თიში ორდოიანი ინტერესეფიშ სფერო რდჷ ჩანარეფიშ ემბრიოლოგია. 1838 წანას გჷმაბჟინუ მენცარული ნახანდი ფოტოგენეზიშ გეშა, სოდეთ შლაიდენი ანტკიცენს ნამდა ჩანარეფი თოლეფიშე აკმოდირთუ.  

1863 წანას შლაიდენიქ მუშობა ქიდიჭყჷ დერპტიშ უნივერსიტეტიშ (ასეიან ტარტუშ უნივერსიტეტი) ბოტანიკაშ პროფესორო. ჸათე პერიოდეფიშო თიქ დანტკიცჷ ნამდა ჩანარეფი თოლეფიშე აკმოდირთუ დო ჩანარეფიშ ემბრიონული ორგანიზმეფი ართი თოლიშე იჭყაფჷ.

შლაიდენი რდჷ ევოლუციაშ თეორიაშ ართ-ართი დიდი პროპონენტი.

მათიას იაკობ შლაიდენიქ ღურუ ფრანკფურტის, 1881 წანას. 

შლაიდენი რდჷ ლეოპოლდინაშ, ბავარიაშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ, პეტერბურგიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო შხვა ომენცარე ორგანიზაციეფიშ დო აკადემიეფიშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კუნტა ბიოგრაფია დო ბიბლიოგრაფია
* მათიას იაკობ შლაიდენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* [მათიას იაკობ შლაიდენი](https://en.m.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920)/Schleiden,_Matthias_Jakob) ენციკლოპედია ამერიკანას

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ბიოლოგეფი
თოლური თეორია

**თოლური თეორია** — მენცარული თეორია, ნამუშ მეჯინათ არძო თელი ორგანიზმი თოლეფიშე აკმოდირთჷ დო თოლეფი წჷმარინუანა ორგანიზმეფიშ სტრუქტურულ-ორგანიზაციულ ართულს. თაშნეშე, თოლეფი რე რეპროდუქციაშ თარი ართულეფი.

თოლური თეორიაშ სუმი თარი კანონი რე:
* არძო თელი ორგანიზმი აკმოდირთუ ართი ვარდა ბრელი თოლიშე
* თოლი თელი ორგანიზმიშ ბაზისური სტრუქტურული დო ორგანიზაციული ართული რე
* თოლეფი გითმიჭყაფჷ შხვა, ადრე არსებული თოლეფიშე

პირველი მენცარი ნამუქჷთ თოლეფი ძირუ დო გიმირკვიუ რდჷ რობერტ ჰუკი. ჰუკიშ რკვიებეფით იჭყაფჷ ციტოლოგიაშ გოვითარაფა. 

თოლური თეორიაშ დუმარსხუაფალეფო მერჩქინელი რენა: რუდოლფ ვირხოვი, მათიას იაკობ შლაიდენი დო თეოდორ შვანი.

## ლიტერატურა
* Wolfe, Stephen L. (1972). Biology of the cell. Wadsworth Pub. Co. ISBN 978-0-534-00106-3.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* History of Biology: Cell Theory and Cell Structure

კატეგორია:თოლური თეორია
ილარიონ ქორთუ

**ილარიონ ქორთუ** - ქორთუ წიმინდანი. 

## ლიტერატურა
*ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 105.
*„ქართველ წმიდანთა ცხოვრებანი“, თბილისი, 2004 წ.

კატეგორია:ქორთუ წიმინდანეფი
სტანისლავ ულამი

**სტანისლავ მარტინ ულამი** (პოლ. Stanisław Marcin Ulam; დ. 13 პირელი, 1909, ლემბერგი, ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია (ასეიან ლვივი, უკრაინა) — ღ. 13 მესი, 1984, სანტა-ფე, ნიუ-მექსიკო, ააშ) — პოლონარი-ამერიკალი მათემატიკოსი დო ფიზიკოსი. რდჷ მანჰეტენიშ პროექტიშ მაკათური, დარსხუ თერმობირთვული ანჯარეფიშ ტელერი-ულამიშ ტექნიკური კონცეფცია, თაშნეშე თოლური ავტომატიშ კონცეფცია დო გიმიგონჷ კომპიუტერული ალგორითმიშ მონტე-კარლოშ მეთოდი. გჷმორინაფონი მათემატიკაშ დარგის ულამიქ დანტკიცჷ შხვადოშხვა თეორემა.

სტანისლავ ულამიქ დებადჷ პოლონარი ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ლვოვიშ პოლიტექნიკურ ინსტიტუტის, სოდეთ 1933 წანას თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია გიშარჩქინელი პოლონარი მათემატიკოსეფიშ: კაზიმირ კურატოვსკიშ დო ვოლოდიმირ სტოჟეკიშ ხემანჯღვერობათ. 1935 წანას ულამიქ გეჩინებაფუ ჯონ ფონ ნოიმანი, ნამუთ პერსპექტიული რკვიებეფიშ ინსტიტუტის მუშენდჷ. 1939 წანას ულამიქ ამერიკაშა მიდართჷ, სოდეთ მუშობა ქიდიჭყჷ ვისკონსინიშ უნივერსიტეტის (მადისონი), ასისტენტ-პროფესორო. 1941 წანას ულამიქ მიპალუ ააშ-იშ მენოღალობა.  

1943 წანას ჰანს ბეთეშ ინიციატივათ ულამიქ ქაკათჷ მანჰეტენიშ პროექტის, ლოს-ალამოსიშ ერუანული ლაბორატორიას. ჸათაქ ულამიშ მენცარული ინტერესეფიშ სფერო ჰიდროდინამიკური კალკულაციეფი რდჷ. მანჰეტენიშ პროექტიშ მუშობაშ ბორჯის ულამი ედვარდ ტელერიშ ბუნას ორხველუდჷ. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, ულამიქ მენცარული კარიერა გაგინძორჷ ობჟათე კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის. 1946 წანას ულამიქ კინ ლოს-ალამოსიშა დირთჷ, სოდეთ თერმობირთვული ანჯარეფიშ გოვითარაფაშ პროექტის მონაწილენდჷ. 

სტანისლავ ულამიქ ღურუ 1984 წანაშ 13 მესის, 75 წანერქ.

ულამი რდჷ ჯონ ფონ ნოიმანიშ პრემიაშ ლაურეატი დო ააშ-იშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* სტანისლავ ულამი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
*1979 Audio Interview with Stanislaus Ulam by Martin Sherwin Voices of the Manhattan Project
*1965 Audio Interview with Stanislaus Ulam by Richard Rhodes Voices of the Manhattan Project

კატეგორია:პოლონარეფი
კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
ანა მენა

**ანა მენა** (დ. 25 ფურთუთა, 1997, ესთეფონა, ესპანეთი) — ესპანარი მობირე. 

## ბრიტნი სპირსიშ დისკოგრაფია

* Index (2018)  
კატეგორია:უკრაინალი მობირეეფი
ვესტო სლაიფერი

**ვესტო მელვინ სლაიფერი** (ინგლ. Vesto Melvin Slipher; დ. 11 გერგობათუთა, 1875, მალბერი, ინდიანა, ააშ — ღ. 8 გერგობათუთა, 1969, ფლაგსტაფი, არიზონა, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. გურაფულენდჷ ასტრონომიას ინდიანაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1909 წანას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ლოუელიშ ობსერვატორიას დო რდჷ თიში დირექტორი ღურაშახ.

სლაიფერი რდჷ პირველი ასტრონომი ნამუქჷთ მიოგორუ გალაქტიკეფიშ სპექტრული ღოზეფიშ ზარუას, 1912 წანას. თაშნეშე სლაიფერი რდჷ პირველი ასტრონომი ნამუქჷთ ჭითა ზარუეფი (ინგლ. *Redshift*, ქორთ. *წითელი ძვრა*) თეორიულო მიორსხუ გალაქტიკეფიშ სიჩქარეს.

სლაიფერიქ სპექტროსკოპიშ გიმორინაფათ გიმირკვიუ პლანეტეფიშ როტაციული პერიოდეფი, პლანეტეფიშ ატმოსფერული აკოდგინალუა, სპირალური გალაქტიკეფიშ როტაციეფი, ზიმუ გალაქტიკეფიშ რადიუსული სიჩქარე. 1929 წანას სლაიფერიქ მიოგორუ მეზოსფეროშ ნატრიუმიშ ფენას.

შხირას გალაქტიკეფიშ ჭითა ზარუაშ მეგორაფას ედუინ ჰაბლის მითმიოჭარანა. მარა ჰაბლიშახ თიში შანულობას ირკვიენდეს ჯეიმს ედუარდ კილერი, ვესტო მელვინ სლაიფერი დო უილიამ უოლეს კემპბელი.

ჰაბლიშ, სლაიფერიშ დო მილტონ ჰიუმასონიშ კალკულაციეფს რე გერსხილი ჭითა ზარუა-დისტანციაშ კორელაციაშ კანონი, ნამუთ ჰაბლი-ლემეტრიშ კანონიშ ჯოხოდვალათ რე შინელი.

სლაიფერიქ ღურუ 1969 წანაშ 8 გერგობათუთას, 93 წანერქ.

სლაიფერი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. თიში ჯოხონობაშ რე ართი-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Library of Lowell Observatory: Biography of V. M. Slipher
* The Royal Observatory, Edinburgh: History, Papers & External Links on V. M. Slipher
* 
* V. Slipher @ Astrophysics Data System

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი