open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
პტოლემეეფიშ ომაფე

**პტოლემეეფიშ ომაფე** (ბერძ. Πτολεμαϊκὴ βασιλεία) — ელინისტური სახენწჷფო ეგვიპტეს. დარსხუ ალექსანდრე მაკედონარიშ დიადოქოსი პტოლემე I-ქ, ჯვ. წ. 305 წანას. სახენწჷფოს მართუნდჷ პტოლემეეფიშ დინასტია დოხოლაფირო სუმი ოშწანურაშ გოძვენას. 

ჯვ. წ. 332 წანას ალექსანდრე მაკედონარქ გეჭოფუ ეგვიპტე, ნამუთ ჸათე პერიოდის აქემენიანეფიშ იმპერიაშ დომინაციაშ თუდო რდჷ. ჯვ. წ. 323 წანას დოღურჷ ალექსანდრექ დო თიში მონძეეფიშ, დიადოქოსეფიშ ლჷმეფიშ შედეგო იმპერიაქ მალას აკოცუ. ალექსანდრეშ ართ-ართი ნძალიერი დო შანულამი მანჯღვერთარი რდჷ მაკედონარი პტოლემე, ნამუქჷთ ქიდეკინჷ ეგვიპტე დო დუდი თიში მამართალო გეგმაცხადჷ. ეგვიპტეშ ნანანოღათ გინირთჷ ალექსანდრე მაკედონარიშ დუნარსხუა ალექსანდრიაქ, ნამუქჷთ კაბეტი კულტურული დო ეკონომიკური გოლინა მიპალუ. სელევკიდეფიშ იმპერიაწკჷმა სირიული ლჷმეფიშ ბორჯის, პტოლემეეფიშ ომაფექ გეფართინუ დო თიში აკოდგინალუაშა მიშელჷ ბჟაეიოლი ლიბიაქ, სინაიქ დო ოორუე ნუბიაქ.

მართუალაშ ლეგიტიმიზაციაშ ღანკით, პტოლემეეფქ დუდი ფარაონეფო გეგმაცხადეს. თინეფს თაშნეშე უკინებუდეს ბერძენული ბასილევსიშ ტიტული. ომაფეს ჸუნდჷ ხეშულობაშ კომპლექსური ბიუროკრატიული აპარატი, ნამუთ ეფექტურო ირინუანდჷ სახენწჷფოშ კაბეტი ეკონომიკური რესურსეფს, უმოსო მამართალი ბერძენული კლასიშო. ჸათე ბერძენული კლასი დომინირენდჷ ომაფეშ ოურდუმე, პოლიტიკური, ფინანსური საქვარეფს. თინეფი ძალამს ნაკლებო რდეს ინტეგრირებული ეგვიპტეშ ჯარალუას დო კულტურას. ეგვიპტარეფს ოსქიდუდეს გოლინა უმოსო რელიგიური საქვარეფს. პტოლემე II-შ მართუალაშ ბორჯის, პტოლემეეფქ დეხოლეს ეგვიპტური წესეფს დო რჯებეფს დო თინეფი მონაწილენდეს ჯვეში ეგვიპტური რელიგიური რიტუალეფს ხოლო, ეიოგეს ბრელი ახალი ოხვამე, ჯვეშეფი გაახალეს. ქურუმეფი სახენწჷფო პატრონაჟიშ თუდო რდეს. 

ჯვ. წ. მასუმა ოშწანურაშ შქა პერიოდიშე, პტოლემეეფიშ ომაფე ალექსანდრეშ იმპერიაშ მონძე სახენწჷფოეფიშე ართ-ართი ნძალიერი დო დინდარი რდჷ. თაშნეშე თინა წჷმარინუანდჷ ბერძენული კულტურაშ უშანულამაში ცენტრის. ჯვ. წ. მაჟირა ოშწანურაშ შქა ბორჯიშე, დინასტიური ლჷმეფქ დო გალენი ოურდუმე კამპანიეფქ ძალამს დადაღარჷ პტოლემეეფიშ ომაფე დო თიქ ჭიეჭიეთ რომიშ რესპუბლიკაშ დომინაციაშა მიშელჷ. დიაფალი კლეოპატრა ოცადუდჷ ომაფეშ რესტავრაციას მარა თის ჸათე ღანკიშა ვემიაჭირინუ. რომიშ ომენოღალე ლჷმაშ შედეგო პტოლემეეფიშ ომაფე რომქ ქიდეკინჷ დო თიქ გინირთჷ რომიშ ართ-ართი პროვინციათ. რომიშ მართუალაშ ბორჯის, ეგვიპტე რდჷ ბერძენული კულტურაშ ცენტრი დო ეკონომიკურო წჷმოძინელი პროვინცია. ბერძენული ნინა სქიდუდჷ დომინანტური ნინათ არაბეფიშ მიშაჭკირუაშახ (641 წ.).

## ლიტერატურა
* Hölbl, Günther (2000). A History of the Ptolemaic Empire. Translated by Saavedra, Tina. Routledge.
* Bowman, Alan Keir. 1996. Egypt After the Pharaohs: 332 BC–AD 642; From Alexander to the Arab Conquest. 2nd ed. Berkeley: University of California Press

კატეგორია:პტოლემეეფიშ ომაფე
კატეგორია:პტოლემეეფიშ ომაფეშ ისტორია
არგიშთი I

**არგიშთი I** — ურარტუშ მაფა, ჯვ. წ. 786-764 წანეფს. თიქ გაგინძორჷ მუში მუმაშ მენუაშ ოურდუმე პოლიტიკა. ლჷმეფს აწარმენდჷ უმოსო ასურეთიშ მაფა სალმანასარ IV-შ მეხჷ. ოურდუმე კამპანიეფიშ შედეგო, არგიშთიქ ქიდეკინჷ სირიაშ ოორუე ნორთი. არგიშთიქ ურარტუ გინართინუ უძალიარაში სახენწჷფოთ მორჩილი აზიას. არგიშთიშ მართუალაშ ბორჯის, ურარტუქ გიფართინუ სევანიშ ტობაშახ, ქიდეკინჷ დიაოხი დო არარატიშ დჷკი. დოჸუნაფილი ტერიტორიეფს ფშხირი რდჷ არყებეფი ურარტუშ მართუალაშ მეხჷ. ჸათე ბორჯის, არგიშთი არყებულეფს ეიოხორუანდჷ დო თინეფიშ არდგილს გვალო შხვა კათას ოხორუანდჷ. ჯვ. წ. 782 წანას თიქ ეიოგჷ ერებუნიშ (თეხანური ერევანი) ციტადელი. თიქ თაშნეშე, ჯვ. წ. 776 წანას ეიოგჷ ჯიხაზურგა არგიშთიხინილი. არგიშთიშ ღურაშ უკულ, ხვისტაშა ეშართჷ თიში სქუაქ სარდური II-ქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ურარტუშ მაფეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Erebouni at Armenica.org 
* Erebuni - Cuneiform Foundations

კატეგორია:ურარტუშ მაფეფი
კატეგორია:ურარტუშ ისტორია
მენუა

**მენუა** — ურარტუშ მაფა, დოხოლაფირო ჯვ. წ. 810-786 წანეფს. რდჷ იშპუინიშ უკულაში სქუა. მუამუშიქ, მართუალაშ ეკონია პერიოდიშე წჷმარინუ წორო-მამართალო. მენუაქ გაგინძორჷ მუამუშიშ პოლიტიკა, გაფართინუ ომაფეშ ტერიტორია. ოლიმუდჷ მეძობელი სახენწჷფოეფს, განძალიერჷ ხეშულობა, გამანგარჷ სანძღოეფი, ეიოგჷ ჯიხაზურგეფი. ართ-ართი ჸათეცალი ჯიხა რდჷ მენუახინილი, ნამუთ იდვალუაფუდჷ არარატიშ გვალაშ გოხოლუას.

მენუაქ მიშეღჷ კაბეტი თია არხეფიშ დო საირიგაციო სისტემეფიშ გოვითარაფაშა. თიში ხემანჯღვერობათ გონთხორეს 70 კილომეტრიშ სიგირძაშ არხი, ნამუსჷთ მენუაშ არხის უძახჷნა. ჸათე პროექტი რეგიონალური შანულობაში რდჷ. არხი წყარით ამარაგენდჷ ნანანოღა ტუშფას. არხი ასე ხოლო გიმირინუაფჷ ირიგაციაშო. ართ-ართი ვერსიათ მენუაქ დარსხუ ნოღა მალაზგირტი. მენუაქ დიტუ ბრელი მუკნაჭარეფი, სოდეთ ეჭარილიე უმოსო თიში ლესქერობეფი.

## ქოძირით თაშნეშე
* ურარტუშ მაფეფიშ ერკებული

კატეგორია:ურარტუშ მაფეფი
კატეგორია:ურარტუშ ისტორია
სიენი

**სიენი** — დიაოხიშ მაფა ჯვ. წ. XII ოშწანურაშ ეკონია პერიოდის. შინელი რე ასურული მუკნაჭარაშე, სოდეთ ეჭარილიე ასურეთიშ მაფა ტიგლათფილესერ I-შ ლესქერობა დიაოხის ჯვ. წ. 1112 წანას.

სიენი რდჷ ობჟათე კავკაციაშ სახენწჷფოეფიშ ოურდუმე-პოლიტიკური კოალიცია ნაირიშ ხემანჯღვერი. ჯვ. წ. 1112 წანას გემშეჭკირჷ ასურეთიშ მაფა ტიგლათფილესერ I-ქ. სიენიქ აკაართიანჷ 60 ტომი დო აკოშაყარუ ნძალიერი არმია. მარა ასურეთიშ მაფაქ თინეფს ორჯგინჷ, სიენს ქიმიათხოზჷ უჩა ზუღაშ წყარპიჯიშა დო სიენი ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთუ. 

ტიგლათფილესერქ სიენი ნანანოღა აშურიშა მიდეჸონჷ. თიქ (სიენიქ) აღიარჷ ასურეთიშ ვასალობა დო ღორონთო ასურალეფიშ ერუანული ღორონთი აშური ქიჩინჷ. ჸათეშ უკულ ტიგლათფილესერქ თინა გადუდიშულჷ დო დიაოხიშა დართინუ, მარა ირწანური ოგაფურო ქიგიოდვჷ 2,000 ორინჯი დო 1,200 ცხენი.

## ლიტერატურა
* Rawlinson, Sir Henry (1901). Babylonian and Assyrian Literature. New York: P. F. Collier & Son.

კატეგორია:დიაოხიშ მაფეფი
კატეგორია:დიაოხიშ ისტორია
უტუფურსი

**უტუფურსი** — დიაოხიშ ეკონია მაფა, ნამუთ ისტორიული წყუეფს იშინუაფუ. თინა დოხოლაფირო სუმი დეკადაშ გოძვენას მართუნდჷ ქიანას. ლიმენდჷ მეძობელი ურარტუშ ექსპანსიონისტური პოლიტიკაშ მეხჷ. უტუფურსი იშინუაფუ ურარტული ტექსტეფს.
## ბიოგრაფია
### მენუაშ ლესქერობა
უტუფურსი მაფენდჷ ჯვ. წ. IX ოშწანურაშ ეკონია პერიოდიშე ჯვ. წ. VIII ოშწანურაშ ორდოიანი პერიოდიშახ. თიში ომაფე გინოზინდილი რდჷ ანატოლიაშე კოლხეთიშ ომაფეშახ. უტუფურსიშ მართუალაშ ბორჯის ურარტუშ მაფა მენუა აწარმენდჷ ექსპანსიური პოლიტიკას ობჟათე კავკაციას. მენუაქ დიაოხიშა გემშეჭკირჷ, ორჯგინჷ უტუფურსის დო გეჭოფუ ნანანოღა სასილუ. მენუაქ ოურდუმე კამპანია გაგინძორჷ, ქიდეკინჷ დიაოხიშ შხვადოშხვა ჯიხაზურგეფი დო თაშნეშე ნოღა ზუა. შედეგო, უტუფურსიქ დემარცხჷ დო დუდი ურარტუშ ვასალო გეგმაცხადჷ. მენუაქ დიაოხის ქიგიოდვჷ ირწანური ოგაფური (ორქო, ვარჩხილი).

### არყებეფი
უტუფურსი ურარტუშ ლოიალური ვასალი დღას ვაჸოფე. მენუაშ ღურაშ უკულ ჯვ. წ. 786 წანას, უტუფურსიქ მენუაშ მონძე არგიშთი I-ს მეუტუ ირწანური ოგაფურიშ გაფა დო ზოხორინელობა გეგმაცხადჷ. ჯვ. წ. 785 წანას არგიშთიქ დიაოხიშა გემშეჭკირჷ, ორჯგინჷ უტუფურსის დო გეჭოფუ დიაოხიშ ახალი ნანანოღა ზუა. უტუფურსიქ დემარცხჷ დო ურარტუშ დომინაცია ქიჩინჷ. წანეფიშ უკულ, მუჟამსჷთ ურარტუ ოლიმუდჷ ასურეთის, ჸათე მომენტიქ ქისარგებლჷ უტუფურსიქ დო კინ ეარყჷ. არგიშთიქ მალას კინ გემშეჭკირჷ, გეჭოფუ დო გეგნოჭუ ნანანოღა ზუა, მარა უტუფურსი ხვისტაშე ვეგთურაგუაფუ.

ჯვ. წ. 768 წანას უტუფურსიქ წიმიჭყჷ მასუმა არყება, მარა თინა კინ დამარცხჷ არგიშთიქ. არგიშთიქ ქიდეკინჷ დიაოხიშ ობჟთე ტერიტორიეფი დო დიაოხიშ სანძღოეფიშ გოხოლუას ჯიხაზურგეფი ეიოგჷ. ჸათე მოლინეფიშე ოთხი წანაშ უკულ დოღურჷ არგიშთი I-ქ დო უტუფურსი ხოლო ისტორიული წყუეფიშე დინუ. დიაოხიქ მიჯალაგჷ კოლხეთი-ურარტუშ ალიანსიშ შედეგო, უტუფურსიშ მართუალაშ ეკონია ბორჯის დო ვარდა თიში ღურაშ უკულ.

## ლიტერატურა
* Asatiani, Nodar; Bendianashvili, Alexandre (1997). Histoire de la Géorgie. Paris: L'Harmattan.
* Asatiani, Nodar; Janelidze, Otar (2009). History of Georgia. Tbilisi: Publishing House Petite. 

კატეგორია:დიაოხიშ მაფეფი
კატეგორია:დიაოხიშ ისტორია
ასია

**ასია** — დიაოხიშ მაფა,  ჯვ. წ. IX ოშწანურაშ ოშქაშე პერიოდის. იშინუაფუ ასურეთიშ მაფა სალმანასარ III-შ მუკნაჭარას. 

ასია რდჷ ობჟათე კავკაციაშ სახენწჷფოეფიშ ოურდუმე-პოლიტიკური კოალიცია ნაირიშ მაკათური. ჯვ. წ. 845 წანას, ასურეთიშ მაფა სალმანასარ III-ქ გემშეჭკირჷ ნაირიშ ქიანეფიშა დო  მოჯალაგუ ურარტუ. ასიაქ  ქიმერთჷ სალმანასარიშა, ნამუთ მუში არმიათ ვანიშ ტობაშ გოხოლუას გერდჷ. ასიაქ სალმანასარიშ სიუზერენიტეტი ქიჩინჷ, ირწანური ოგაფურიშ გაფას დეყაბულჷ დო ჸათაშ გინასქილიდუ მუში ქიანა მოჯალაგუას. საგამათ, სალმანასარქ ეიოგჷ ასიაშ ნოჭახნაკუ დიაოხიშ ნანანოღას.

კატეგორია:დიაოხიშ მაფეფი
კატეგორია:დიაოხიშ ისტორია
ლიდია

**ლიდია** (ლიდ. 𐤮𐤱𐤠𐤭𐤣𐤠, ბერძ. Λυδία) — რკინაშ ხანაშ პერიოდიშ ომაფე ბჟადალი ანატოლიას, ჯვეში იონიაშ ბჟაეიოლიშე, თეხანური თურქეთიშ უშაქიშ, მანისაშ დო იზმირიშ პროვინციეფიშ ტერიტორიას. ომაფეშ ჯინჯიერი მახორობა რდეს ლიდიარეფი, ნამუეფით იჩიებუდეს ლიდიური ნინაშა, ნამუთ ინდოევროპული ნინეფიშ ანატოლიური ბუნაშ მაკათური რდჷ. ლიდიაშ ნანანოღა რდჷ სარდისი.

ლიდიაშ ომაფე არსებენდჷ ჯვ. წ. 1200 წანაშე ჯვ. წ. 546 წანაშახ. ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის, ჯვ. წ. მაშკვითა ოშწანურას თის უკინებუდჷ ბჟადალი ანატოლია რსულას. ლიდია დინდარი რდჷ ჸოფიერი დიხათ დო ორთაშობური რესურსეფით. თინა თაშნეშე რდჷ კომერციული დო ოვაჭარე ცენტრი. ლიდიარეფქ მოჭკირეს ორქოშ დო ვარჩხილიშ მაართა მონეტეფი (უჯვეშაში ლიდიური მონეტეფი ითარიღებჷ ჯვ. წ. მაშკვითა ოშწანურათ). 

ლიდიაქ უდიდაში წჷმოძინეფს მიოჭირინუ მერმნადეფიშ დინასტიაშ მართუალაშ (ჯვ.წ. 700-ჯვ.წ. 546) ბორჯის. დინასტიაშ მაართა წჷმმარინაფალი რდჷ გიგესი (ჯვ.წ. 680-645), ნამუსჷთ ჯვეში ბერძენული ისტორიული წყუეფი ტირანო მიშინუანა. დინასტიაშ მაანთხა წჷმმარინაფალი რდჷ ალიატე, ნამუთ ოლიმუდჷ კიმერიალეფს დო ნამუქჷთ ქიდიჸუნუ იონიაშ შანულამი ნორთი. უმოსი კაბეტი წჷმოძინეფი ლიდიას უღუდჷ კრეზიშ მაფობაშ პერიოდის (ჯვ.წ. 585-546). თიქ ქიდეკინჷ ზუღაშპიჯის ბერძენული ნოღეფი დო გაფართინუ ომაფეშ ტერიტორია წყარმალუ ჰალისიშახ (თეხანური ყიზილირმაკი). კრეზის უღუდჷ მაჸალური ურთიართალა ბერძენეფიწკჷმა დო თინეფს ფინანსურო ხოლო ოხვარუდჷ. კრეზიშ პოლიტიკური, ეკონომიკური დო ოურდუმე წჷმოძინეფქ გეთუ მუჟამსჷთ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ მაფა კიროსიქ გემშეჭკირჷ დო თიმბრაშ ლჷმას, ჯვ. წ. 546 წანას ორჯგინჷ კრეზის. ლიდიაქ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ დო გინირთჷ ართ-ართი სატრაპიათ. ჯვ. წ. 498 წანას ლიდიაშ ნანანოღა სარდისი გორჩვეს იონარეფქ.

ჯვ. წ. მაანთხა ოშწანურას, ალექსანდრე მაკედონარქ ქიდეკინჷ ლიდია. ალექსანდრეშ იმპერიაშ აკოცჷმაშ უკულ, ლიდიაქ სელევკიდეფიშ სახენწჷფოშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ. ჯვ. წ. მაჟირა ოშწანურაშე ლიდია ქიდეკინჷ რომქ. ჯვ. წ. 133 წანაშე თინა რდჷ რომიშ პროვინცია აზიაშ ნორთი. ახ. წ. მასუმა ოშწანურას დიოკლეტიანექ ლიდია ზოხორინელი პროვინციათ გინაშქჷ. ნანანოღა სარდისიქ მიპალუ საპატიო მეტროპოლისიშ ტიტული.

## ქოძირით თაშნეშე
* ლიდიაშ მაფეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Livius.org: Lydia
* Reid Goldsborough. "World's First Coin". 

კატეგორია:ლიდია
კატეგორია:ლიდიაშ ისტორია
კატეგორია:ანატოლიაშ ისტორია
ხურიტეფი

მინი|300პქ|ბრინჯაოშ ხანიშ შქა პერიოდის, ხურიტეფიშ ხორუეფიშ ორჩანიე ტერიტორია.

**ხურიტეფი**, *ხურიშ ტომეფი* — მითანიშ ომაფეშ თარი მახორობა, ნინაშობურო ურარტუალეფიშ მოჯგირე ტომეფი. დოკუმენტურო დჷნადგინა რე თინეფიშ რინა ოორუე შქაწყარმალონას (წყარმალუეფიშ ხაბურიშ დო ბელიხიშ ჟილენ მალობეფს დო ლეხერეფს), ნამუთ ჯვეში ბაბილონური წყუეფიშ მეჯინათ, მიშმეშჷ „სუბართუშა“, სოდე ოხორანდეს „სუბართალეფი“- ზოგადო ბაბილონეთიშ ოორუეშე ოხორანდეს ეთნიკურო შხვადოშხვა გოჭყაფაშ ტომეფი. ვარაუდენა, ნამჷ-და ხურიტეფი ოორუე შქაწყარმალონაშ ჯვეშითჯვეში მახორუეფი ვა რენა დო გინიხორეს ბჟაეიოლშე (ზაგროსიშ გვალეფშე), ვარ-და ოორუეშე (სომხეთიშ ლაკადაშე, მოლენკავკაციაშე ვარ-და ოორუე-ბჟაეიოლ კავკაციაშე).

## ლიტერატურა
*Дьяконов И. М., Народы древней Передней Азии. «Переднеазиатский этнографический сборник», т. 1, М., 1958;
*Меликишвили Г. А., Древневосточные материалы по истории народы Закавказья, ч. 1 - Наири-Урарту, Тб., 1954;
*Imparati F., Hurriti, Roma, 1964;
*O‘Callaghan R. T., Aram Naharaim, Roma, 1948


კატეგორია:სირიაშ ისტორია
მიდია

**მიდია** — ჯვეში ირანული სახენწჷფო. მიდიაშ ჯინჯიერი მახორობა რდეს მიდიარეფი, ნამუეფით იჩიებუდეს მიდიური ნინაშა, ნამუთ ართ-ართი უჯვეშაში ირანული ნინა რდჷ. მიდიარეფს უკინებუდეს მიდიაშ რეგიონი, ნამუთ იდვალუაფუდჷ ბჟადალი დო ოორუე ირანიშ ოშქაშეთ. ჯვ. წ. მავითაართა ოშწანურაშე თინეფი ოხორანდეს ოორუე-ბჟადალი ირანიშ ტერიტორიას დო მესოპოტამიაშ ოორუე-ბჟაეიოლი დო ბჟაეიოლი რეგიონეფს, ეკბატანაშ (თეხანური ჰამადანი) გოხოლუას. ჯვ. წ. მაბრუო ოშწანურას მუთმოხვადუ მიდიარეფიშ კონსოლიდაცია დო ჯვ. წ. მაშკვითა ოშწანურას თინეფიშ ხესი რე ბჟადალი ირანიშ ტერიტორია, მარა მიდიარეფიშ ზუსტი გეოგრაფიული აბანდვალა რჩქინელი ვარე. მიდიარეფს მუნეფიშ ისტორიაშ გეშა მუთუნნერი ჭარილი დოკუმენტი, წყუ ვადუტებუნა. მიდიაშ ისტორიაშ რკვიებაშო კაბეტი შანულობა უღჷ ასურული, ბაბილონური, სომხური დო ბერძენული ისტორიული წყუეფს, თაშნეშე არქეოლოგიური მასალას ჸეთი ტერიტორიეფიშე სოდეთ მიდიარეფი ოხორანდეს. ჰეროდოტე მიდიარეფს ეთმოჭარუნს მუჭოთ ნძალიერი დო გოლინიანი კათას, ნამუეფქჷთ დარსხუეს მუნეფიშ იმპერია ჯვ. წ. მაშკვითა ოშწანურაშ დაჭყაფუს. მიდიარეფქ მიშეღეს კაბეტი თია ასურეთიშ იმპერიაშ აკოცჷმაშა. თინეფი, თაშნეშე რდეს ბაბილონეთიშ დო ლიდიაშ ომაფეშ სერიოზული ოპონენტეფი. მარა რახანს ისტორიული წყუეფიშ ნაკლებობა რენ, ნამთინე მენცარს, მიდიაშ მუჭოთ კაბეტი პოლიტიკური გოართოიანაფაშ არსებობაშ საართოთ ვაჯერს.

ჯოხოდვალა მიდიაშ ეტიმოლოგია ბოლოშა გჷმორკვიაფილი ვარე. ართი ვერსიათ თინა მოჸურს ჯვეში სპარსული ზიტყვა *"მადა"*-შე, ნამუშ ზუსტი შანულობა ვარე რჩქინელი. პოლონარი ლინგვისტი ვოიცეხ სკალმოვსკი ჸათე ზიტყვას მითმიორსხუანს პროტო-ინდო-ევროპული *"მედ(ჰ)"*-ს, ნამუთ შანენს ცენტრის, შქას მადვალუს. ჯვეშინდურო *"მადჰია"*-ს დო ჯვეშირანულო *"მაიდია"*-ს უღჷ მანგური შანულობა. ჯვეში საბერძნეთის ჯოხოდვალა მიდიაშ გეშა არსებენდჷ მითოლოგიური ვერსია. მაგალთო, ჰეროდოტე მუში ნახანდის, ისტორია ჭარუნს: *ჯვეშო მიდიარეფს უძახუდეს არიალეფს, მარა მუჟამსჷთ [[ათენი]]შე [[კოლხეთიშ ომაფე|კოლხი]] [[მედეა (მითოლოგია)|მედეაქ]] ქიმერთჷ თინეფიშ ქიანაშა, თინეფქ ჯოხო დითირუეს დო ქიგიდვეს მიდია. ჸათე ამბეს თინეფი (მიდიარეფი) იჩიებუნა*.

მიდიაშ ომაფეშ დუმარსხუაფალო მერჩქინელი რე დეიოკი, ნამუსჷთ ჰეროდოტე მიშინუანს მუჭოთ მიდიაშ მაფას.  თიქ მიდია გადუდიშულჷ ნეო-ასურული იმპერიაშ დომინაციაშე. თიში მონძე რდჷ ფრაორტე. თიქ არძო მიდიური ტომი ართი ხეშულობაშ თუდო აკაართიანუ. ჰეროდეტე ჭარუნს ნამდა ფრაორტექ, თაშნეშე ქიდიჸუნუ სპარსალეფი დო პართიალეფი. ფრაორტე დოხოლაფირო 25 წანაშ გოძვენას მართუნდჷ მიდიას. ბოლოს თინა დამარცხჷ დო დოჸვილჷ ასურეთიშ მაფა ასურბანიფალიქ. მიდიაქ შანულამო გენძალიერჷ მასუმა მაფა კიაქსარიშ მართუალაშ ბორჯის. თიქ ნძალეფი აკაართიანჷ ნეო-ბაბილონური იმპერიაწკჷმა დო მოჯალაგუ ნეო-ასურული იმპერია, დოხოლაფირო ჯვ. წ. 616-609 წანეფს. ჯვ. წ. 612 წანას მიდიარეფქ გეჭოფეს ნინევია ხოლო. კიაქსარიქ გაფართინუ ომაფეშ ტერიტორია. თიში მართუალაშ პერიოდის, მიდია გინოზინდილი რდჷ ოორუე-ბჟაეიოლი ირანიშე ყიზილირმაკიშ წყარმალუშახ. ასურეთიშ დონთხაფაშ უკულ, მიდია ჯვეში არხო ბჟაეიოლიშ ართ-ართი უდიდაში იმპერია რდჷ ბაბილონეთი, ლიდია დო ეგვიპტეწკჷმა ართო.

კიაქსარიშ ღურაშ უკულ, ხვისტაშა გეშართჷ თიში სქუაქ ასტიაგექ. ჯვ. წ. 553 წანას ასტიაგეშ მეხჷ ეარყჷ თიში მოთაქ კიროსიქ. კიროსიქ ორჯგინჷ მიდიარეფს დო ქუდარსხუ აქემენიანეფიშ იმპერია, ნამუშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ მიდიაქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:მიდია
კატეგორია:მიდიაშ ისტორია
კოლხური კულტურა

მინი|300x300პქ|კოლხური არგუნი. დჷმახასიათაფალი ორნამენტეფით.
**კოლხური კულტურა**, გვიანიში ბრონზეშ — ორდოიანი რკინაშ ხანაშ (ჯვ. წ. II ვითოშწანურაშ II ნორთი — I ვითოშწანურაშ I გვერდი), არქეოლოგიური კულტურა. მოდვალირი რე ჯვ. კოლხეფიშ დო შხვა ბჟადალიშ ქორთული ტომეფიშ (სასპერეფი, ტიბარენეფი, მაკრონეფი, მოსხეფი, მოსინიკეფი დო შხვა) დიხა-წყარს (ბჟადალი საქორთუო, მტკვრიშ დო ჭოროხიშ წყარგჷმარუ ლაკადა, ობჟათე-ბჟაეიოლი უჩაზუღაპიჯი დო ნ. ორდუშახ). უმენტაშო ჩინებული რე მაღალგოვიტარაფილი ბრონზეშ წარმებათ დო ხანტურული ორსანტალათ. მეგორაფილი რე ლინჯ-ბრონზეშ ნოკეთებუეფიშ ანდამუდანობაშ თ.ჯ. მაჭახალეფიშ დო ლითონის მეკონეფიშ მოვაჭარეეფიშ განძეფი, ონთხორაშე ინვენტარი დო ანდა ნამდგარდია მუნაპალუ.

ონთხორაშეეფი დოგურაფილი რე აფხაზეთიშ წყარპოიჯის: ეშერაშ, კიურდერეშ, პრიმორსკოეშ ლაგვანონთხორუე-ოსუარიუმეფი, მეგუძირხვაშ დო ყულანურხვაშ გენათხორა ინანთხორალეფი (მ. თრაფში), სოხუმიშ გვალაშ კომპლექსეფი (ა. კალანდაძე), რაჭას ბრილიშ გენათხორა ინანთხორალეფი, ქუაყუთეფი დო მუშობური კრემაციული კოლექტიური ონთხირუეფი (გ. გობეჯიშვილი). კოლხეთიშ რზენს (პალურიშ, მუხურჩაშ, ნიგვზიანიშ, გორაძირიშ) კოლექტიური ონთხორუეფი მაჟირაფონი ნთხორუათ (ვარ-და კრემაციათ) დო შხვა. კოლექტიური ონთხორუეფი ორხველჷნა კოლხური კულტურაშ ეკონია ეშალს (ჯვ. წ. VIII-VI ოო.). თინეფს კოლხური ბრონზეშ ხასჷლას ანდათ რე იმპორტული მეკონეფი, ნამუთ კოლხეთიშ ფართო გალენურ ვაჭრუაშა მიოწურუანს. თე ბორჯის ოგჷნაფეთ იძინანს კინაშ ობურჯაფე დო ომეურნე ანჯარიშ კეთება. კოლხეთის, გვიან ხანაშახ კინაწკჷმა ართო ბრონზეშ ჸოფა ეიხანტუაფუ ბრონზეშ ინდუსტრიაშ ტრომბა ტრადიციეფით დო კორობა ლითონეფიშ დინდარი ობადეშეეფიშ სიბრლეათ. ლინჯიშ მადენიშ ჯვ. გჷნნამუშერეფი დოგურაფილი რე რაჭას (გ. გობეჯიშვილი), მეგორაფილი რე აფხაზეთის, შონეს, აჭარას. ოხორუ ზუგუეფი დო ნაოფუტეეფი ჩინებული რე კოლხეთიშ რზენი. დიხაგუძუბა (ა. ჟანტურია, ნ. ხოშტარია), ნაოხვამუ (გ. ნიორაძე), დაბლაგომი (ბ. კუფტინი, ნ. ხოშტარია), ნოსირი (დ. ქორიძე), ჭალადიდი, მუხურჩა, ნამჭედური დო შხვა. თინეფიშ კანკალე ფა კოლხური კულტურაშ ეშალს ორხველჷ, იკათუანს ძალურ დო დიხაჭუბერლასირ ნოდგჷმეფიშ ნოსქილეფედს, კერამიკაშ, ქუაშ დო ყვილიშ ომეურნე ანჯარს დო ხეჭკუდის, ჩხოლარეფიშ ყვილეფს დო შხვა. ნაწარეფიშ ნოსქილედეფს, განძეფიშ დო ონთხორუეფიშო დჷმახასიათაფალი მეკონეფი ნოხორუეფს ოშა-გოშათ რე, ნოთხცორუეფს — მორჩილას რე ნახორუშო ტიპური ჭკუდი.

## ლიტერატურა
* *კალანდაძე ა.,* სოხუმის მთის არქეოლოგიური ძეგლები, სოხ., 1953;
*საქართველოს არქეოლოგია, თბ., 1959;
**ქორიძე დ.,* კოლხური კულტურის ისტორიისათვის, თბ., 1965;
* *ჯაფარიძე ო.,* კოლხური ცული, „ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე“, 1950, ტ. 16B;
**Иессен А. А.,* К вопросу о древнейшей металлургии меди на Кавказе, „Известия Гос. академии истории материальной культуры“, 1935, в. 120;
**Куфтин Б. А.,* Материалы к археологии Колхиды, т. 1-2, Тб., 1949-1950;
**Лукин А. Л.,* Материалы по археологии Бзыбской Абхазии, „Труды Ордела истории первобытной культуры Гос. Эрмитажа“, 1941, т. 1;
**Техов Б. З.,* Очерки древней истории и археологии Юго-Осетии, Тб., 1970;
**Трапш М. М.,* Памятники колхидской культур в селе Куланурхва Абхазской АССР, Сух., 1962;

კატეგორია:ევროპაშ ბრონზეშ ხანიშ კულტურეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ისტორია
კატეგორია:საქორთუოშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
კატეგორია:ქორთული კულტურა
კოლხური თერთი

მინიატიურა|მარჯვნივ|კოლხური მონეტეფი
**კოლხური თერთი** — ჯვ. წ. VI-III ოშწანურეეფიშ ვარჩხილიშ მონეტა, ნამუთ მოდვალირი რდჷ საქორთუოშ ტერიტორიას. კოლხური თერთიშ მოჭკირუას მარკვიალეფიშ ნორთი კოლხეთიშ ომაფეს მიოჭარანს, ნორთი — უჩა ზუღაშ ბჟაეიოლ წყარპიჯის მადვალუ ბერძენულ ახალხორუეფს (ფაზისის).

## ლიტერატურა

* ''მელიქიშვილი გ.,'' საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. I, თბ., 1970, გვ. 280.
* ისტორიულ-შემეცნებითი ჟურნალი ისტორიანი, №2(38), თებერვალი, 2014 წ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნუმიზმატიკაშ ინგლისურ-ქართული ონლაინ-კატალოგი 

კატეგორია:კოლხეთიშ მონეტეფი
კრეზი

**კრეზი** (ლიდ. 𐤨𐤭𐤬𐤥𐤦𐤮𐤠𐤮) — ლიდიაშ მაფა ჯვ. წ. 585-546 წანეფს, მერმნადეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. ჯვეში ბერძენი ისტორიკოსი ჰეროდოტე ჭარუნს ნამდა კრეზი 14 წანაშ გოძვენას მართუნდჷ ლიდიას. კრეზი რდჷ ალიატეშ სქუა. ალიატეშ მაფობაშ ბორჯის კრეზის უკინებუდჷ არდამიტიუმიშ მამართალიშ პოსტი. არდამიტიუმს ლიდიაშო კაბეტი შანულობა უღუდჷ, მუშენდა თინა რდჷ ოურდუმე ოპერაციეფიშ ცენტრი კიმერიალეფიშ მეხჷ. კიმერიალეფი სერიოზული საფრთხე რდჷ ლიდიაშო. კიმერიალეფს ოლიმუდეს დო თინეფიწკჷმა ლჷმეფს ღურეს ლიდიაშ მაფეფქ გიგესიქ, არდის II-ქ დო სადიატექ.

ალიატეშ ღურაშ უკულ, ხვისტაშა ეშართჷ კრეზიქ. თიქ ქიდეკინჷ ზუღაშპიჯიშ ბერძენული ნოღეფი, თაშნეშე იონიაშ, ეოლიდაშ დო ჰექსაპოლისიშ რეგიონეფი. ჰეროდოტეშ მეჯინათ, კრეზიშ მართუალაშ ბორჯის ლიდიაშ დომინაციაშ თუდო რდეს: ლიდიარეფი, ფრიგიალეფი, მისიარეფი, მარიანდინეფი, ხალიბეფი, პაფლაგონიარეფი, თინიეფი, ბითინეფი, თრაკიალეფი, კარიანეფი, იონარეფი, დორიალეფი, ეოლიდარეფი დო პამფილიარეფი. ჰეროდოტე ჭარუნს ნამდა კრეზიქ ხეშულობა გაფართინუ წყარმალუ ჰალისიშახ (ასეიანი ყიზილირმაკი).

კრეზის უღუდჷ მაჸალური ურთიართალა ბერძენეფიწკჷმა, მიდიაწკჷმა დო ეგვიპტეწკჷმა. კრეზიქ, თაშნეშე გაჭყჷ ოვაჭარე დო კომერციული ურთიართალა ახალი ბაბილონიშ ომაფეწკჷმა. კრეზის მითმიოჭარანა ორქოშ მაართა მონეტეფიშ მოჭკირუას. კრეზი შინელი რდჷ მუჭოთ ძალამს დინდარი დო გოლინიანი მონარქი. კრეზიშ პოლიტიკური, ეკონომიკური დო ოურდუმე წჷმოძინეფქ გეთუ მუჟამსჷთ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ მაფა კიროსიქ გემშეჭკირჷ დო თიმბრაშ ლჷმას, ჯვ. წ. 546 წანას ორჯგინჷ კრეზის. ლიდიაქ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ დო გინირთჷ ართ-ართი სატრაპიათ. კრეზიშ უკულიანი ბედი რჩქინელი ვარე. ართ-ართი ვერსიათ თინა დაჩხირს დოჭვეს. მაჟირა ვერსიათ კრეზი კიროსიქ მიდიაშ ართ-ართი ნოღაშ ბარენეშ მამართალო ქჷდარინუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ლიდიაშ მაფეფი
კატეგორია:ლიდიაშ ისტორია
მარკუს კრასუსი

**მარკუს ლიცინიუს კრასუსი** (ლათ. Marcus Licinius Crassus; დ. ჯვ. წ. 115 — ღ. ჯვ. წ. 53) — რომიშ სახენწჷფო დო ოურდუმე მოღალე. შინელი რდჷ მუჭოთ *"რომიშ უდინდარაში ადამიერი"*.

პოპულარობა მიპალუ ოურდუმე კარიერათ. ომენოღალე ლჷმეფიშ ბორჯის ალურდჷ სულას. სულაშ დიქტატურაშ ბორჯის მიოჭირინუ პოლიტიკური წჷმოძინეფს. ჯვ. წ. 73 წანას გიშაგორილქ იჸუ პრეტორო. ჯვ. წ. 72-71 წანეფს დამარცხჷ სპარტაკიშ არჸება. 

მარკუს კრასუსი რდჷ იულიუს კეისარიშ პოლიტიკური დო ფინანსური პროტექტორი. თიქ, კეისარი დო გნეუს პომპეუსიწკჷმა ართო აფორმირჷ ვაოფიციალური პოლიტიკური ალიანსი მაართა ტრიუმვირატი. ტრიუმვირატიშ მაკათურეფი დომინირენდეს რომიშ პოლიტიკას, მარა თინეფიშ ალიანსი ბრელ ხანს ვაგაგინძორებე. კეისარი დო კრასუსი რდეს ართიანიშ ალმარენჯეეფი დო მაჸალეეფი, მუჟამსჷთ კრასუსი დო პომპეუსი რდეს ართიანიშ ოპონენტეფი დო ართიანწკჷმა ვაუღუდეს ჯგირი ურთიართალა. ჯვ. წ. 56 წანაშ ლუკაშ აპიჯალათ ალიანსიქ კინ გენძალიერჷ. პომპეუსიქ დო კრასუსიქ, ჯვ. წ. 55 წანას კინ გინირთეს კონსულეფო. კონსულობაშ უკულ, კრასუსი ქუდარინეს რომიშ პროვინცია სირიაშ მამართალო. კრასუსიქ სირიაშე წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია პართიაშ მეხჷ. ჯვ. წ. 53 წანას კარეშ ლჷმას პართიალეფქ მოჯალაგეს რომიშ ლეგიონეფი. ლჷმას დოჸვილეს კრასუსი დო თიში სქუა პუბლიუსი.

კრასუსიშ ღურაშ უკულ, კეისარიშ დო პომპეუსიშ ალიანსიქ აკოცუ. კრასუსიშ ღურაშე ოთხი წანაშ უკულ კეისარქ რუბიკონი გეგნოკვათუ დო ქიდიჭყჷ ომენოღალე ლჷმა პომპეუსიშ დო ოპტიმატეფიშ მეხჷ.

## ლიტერატურა
* Ward, Allen Mason: Marcus Crassus and the Late Roman Republic (University of Missouri Press, 1977)
* Sampson, Gareth C: The defeat of Rome: Crassus, Carrhae & the invasion of the east (Pen & Sword Books, 2008)

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 115
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 53
კატეგორია:რომალი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:რომიშ კონსულეფი
მტკვარ-არაქსიშ კულტურა

thumb|250px|მტკვარ-არაქსიშ კულტურაშ მოდვალუაშ არანი (ღილე ტუტაშფერი) დო გვიანიში (ურარტუშ) კულტურა (რუმე ტუტაშფერი).
**მტკვარ-არაქსიშ კულტურა** ვარ-და **ორდოიანი ტრანსკავკაციური კულტურა**, ჯვ. წ. IV ვითოშწანურაშ II გვერდიშ — III ვითოშწანურაშ არქეოლოგიური კულტურა, ნამუთ მოდვალირი რდჷ მტკვარიშ დო არაქსიშ გოჸორს. თარო აგჷნძორენდუ კინოხიანი ხანიშ (ორდოიანი ოდიხაქიმინჯე კულტურაშ) ტრადიციეფს, მარა უმოს მაღალ ეშალს გერდჷ.

## ლიტერატურა
* *კიკვიძე ი.*, მიწათმოქმედება და სამიწათმოქმედო კულტი ძველ საქართველოში, თბ., 1976;
* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 1, თბ., 1970;
* *ჩუბინიშვილი ტ*., ამირანის გორა. მასალები მესხეთ-ჯავახეთის უძველესი ისტორიისათვის, თბ., 1963;
* *ჯავახიშვილი ა., ღლონტი ლ.*, ურბნისი, ტ. 1, თბ., 1962;
* *ჯაფარიძე ო.*, ქართველი ტომების ისტორიისათვის ლითონის წარმოების ადრეულ საფეხურზე, თბ., 1961;
* *მისივე,* ქართველ ტომთა ეთნიკური ისტორიის საკითხებისათვის, თბ., 1976;
* *Куфтин Б. А.*, Археологические раскопки в Триалети, кн. 1, Тб., 1941;
* *მისივე*, Урартский «Колумбарий» у подошвы Арарата и Куро-Араксский энеолит, «საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1944, т. 13 Б;
* *Кушнарева К. Х., Чубинишвили Т. Н.*, Древние культуры Южного Кавказа (V—III тыс. до н. э.), Л., 1970;
* *Мунчаев П. М.,* Кавказ на заре бронзового века, М., 1975;
* *Ханзадян Э. В.,* Культура Армянского нагорья в III тыс. до н. э., Ер., 1967;
* *ჯაფარიძე ო.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 185-186, თბ., 1984

კატეგორია:ჯვეში კათეფი
კატეგორია:საქორთუოშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
კატეგორია:სომხეთიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
კატეგორია:თურქეთიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
კატეგორია:ბრონზეშ ხანიშ კულტურეფი
ჯვეში მაკედონია

**მაკედონია** (ბერძ. Μακεδονία) — ჯვეში ბერძენული სახენწჷფო, ნამუთ დარსხუ არგეადეფიშ დინასტიაქ. ომაფე იდვალუაფუდჷ ბალკანეთიშ ჩქონიშ ოორუე-ბჟაეიოლი ნორთის დო უხურგანდჷ ეპირუსი - ობჟათე-ბჟაეიოლიშე, ილირია - ოორუე-ბჟადალიშე, პეონია - ოორუეშე, თრაკია - ბჟაეიოლიშე დო თესალია - ობჟათეშე. მაკედონიაშ ჯინჯიერი მახორობა რდეს მაკედონიარეფი. თინეფიშ იდენტობაშ გეშა დისკუსია ასე ხოლო მეურს მენცარეფს შქას. ართი ვერსიათ მაკედონარეფი ეთნიკურო ბერძენეფი რდეს. ჸათე ვერსიას იზიარენდეს ისტორიკოსეფი ნ. ჯ. ჰამონდი,  რ. ლეინ ფოქსი, ი. უორთინგტონი. მაჟირა ვერსიათ მაკედონარეფი ვარდეს ბერძენეფი დო მუთუნნერი სერიოზული ნტკიცება ვაარსებენს თინეფიშ ბერძენობაშ. ჸათე ვერსიაშ ჯერა მენცარეფს: ი. ბორზა, ე. ბადიანი, უ. ლ. ადამსი.

ჯვ. წ. მაანთხა ოშწანურას მაკედონია მორჩილი ომაფე რდჷ. ბერძენული ნოღა-სახენწჷფოეფი ნამუეფით ჸათე პერიოდიშო დომინირენდეს, რდჷ: ათენი, სპარტა დო თებე. არგეადი მაფა ფილიპე II-შ მართუალაშ ბორჯის (ჯვ.წ. 359-336), მაკედონიაქ გიფართინუ, თიქ ოურდუმე კამპანიეფით დო დიპლომატიური პოლიტიკათ ქიდეკინჷ საბერძნეთიშ შანულამი ნორთი დო ოდრისული ომაფე. ფილიპექ განძალიერჷ მაკედონიაშ არმია. რეფორმირაფაშ შედეგო, მაკედონიური ფალანგაშ თარი ანჯარი რდჷ ისინდი სარისა. ჯვ. წ. 338 წანას ქერონეიშ ლჷმას, მაკედონარეფქ ორჯგინეს ათენარეფიშ დო თებეარეფიშ კოალიციას. მაკედონიაშ ომაფექ უდიდაში ტერიტორიული ექსპანსიას მიოჭირინუ ფილიპეშ სქუაშ ალექსანდრე მაკედონარიშ მართუალაშ ბორჯის. ალექსანდრექ მოჯალაგუ აქემენიანეფიშ იმპერია დო ქიდეკინჷ ტერიტორიეფი ინდიშ წყარმალუშახ. ბორჯიშ კუნტა პერიოდიშ გოძვენას, მაკედონიაქ გინირთჷ მოსოფელიშ ართ-ართი უნძალიერაში სახენწჷფოთ. მოსოფელიშ მასშტაბით გიფაჩჷ ბერძენული კულტურაქ. ალექსანდრეშ ღურაშ უკულ (ჯვ. წ. 323 წანა), დიადოქოსეფიშ ლჷმაშ შედეგო ალექსანდრეშ იმპერიაქ აკოცუ, მარა მაკედონია იშენ სქიდუდჷ ბერძენული პოლიტიკური დო კულტურული ცენტრო. უკულიანი პერიოდეფს არდგილი უღუდჷ ლჷმეფს ხეშულობაშო. მაკედონიაქ ძალამს დედაღარჷ მაკედონიური ლჷმეფიშ შედეგო. სქირონაშქა ზუღაშ რეგიონს კაბეტი გოლინა მიპალუ რომქ. მასუმა მაკედონიური ლჷმაშ დათებუს, ჯვ. წ. 168 წანას, მაკედონიაშ ომაფექ გეუქვჷ დო თიქ გინირთჷ რომიშ სატელიტი სახენწჷფოთ. მაანთხა მაკედონიური ლჷმაშ უკულ, მაკედონიაქ გინირთჷ რომიშ ართ-ართი პროვინციათ.

## ქოძირით თაშნეშე
* მაკედონია
* ჯვეში მაკედონიაშ ისტორია
* მაკედონიაშ მაფეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მაკედონიაშ ომაფე
კატეგორია:მაკედონიაშ ომაფეშ ისტორია
გაბრიელ ატალი

**გაბრიელ ატალი** (; დ. 16 მელახი, 1989, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი პოლიტიკოსი, საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრი 2024 წანაშ 9 ღურთუთაშე 5 ეკენიაშახ.

2017 წნანაშ მანგის, ერუანულ ასამბლეას გიშაგორუაშ უკული ატალქ ბიწორას წჷმიკინუ პოლიტიკურ კარიერას. 2018 წეანას გინირთჷ ერუანული გონათუაშ დო ახალნორდალაშ მინისტრიშ გამა კოჩო, ნამუშ შედეგო თიქ გჷნირთუ არძაშე ახალნორდ მინისტრო საფრანგეთიშ თარობაშ ისტორიას. 2020 წანას გჷნირთუ თარობაშ სპიკერო, 2022 წანას — ოჯარალე ქიმინუეფიშ დო ანგარიშეფიშ მინისტრო დო 2023 წანას — ერუანული გონათუაშ დო ახალნორდალაშ მინისტრო.

2024 წანაშ 9 ღურთუთას, ატალი საფრანგეთიშ პრეზიდენტ ემანუელ მაკრონქ ქდარინუ ელისაბედ ბორნიშ მათირალო, საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრიშ პოსტის. 34 წანაშ ხანს, თიქ გჷნირთუ არძაშე ახალნორდ დო პირველი ღილეთ გეი G7-იშ ლიდერო (მუჭოთ საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრო), თაშნეშე მოსოფელიშ მაჩხორა ღილეთ ლგბტ დო არძაშე ახალნორდ სახენწჷფოშ ვარ-და თარობაშ მადუდეთ. 

ატალი ართ-ართი არძაშე პოპულარული პოლიტიკოსი რე საფრანგეთს დო ფრანგული მედია ვარაუდენს, ნამჷ-და თინა რე 2027 წანაშ საფრანგეთიშ საპრეზიდენტე გიშაგორუეფიშ პოტენციური კანდიდატი დო მაკრონიშ მონძე.

## სქოლიო

კატეგორია:საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი
ემიგრაცია

[მინი|250პქ|გერმანალი ემიგრანტეფიშ ეშულა ამერიკაშა მიმალ ორქმალშა (დოხოლ. [1850).]]
**ემიგრაცია** — პოლიტიკური, ეკონომიკური ვარ-და პიჯული ბაძაძეფით შხვაშ თურ ქიანაშ მორჩილ ხანით ვარ-და საირონოთ ოხორუეთ ულა. პოლიტიკური ბაძაძეფით ემიგრაცია, მუჭოთ წესი, რეპრესული რეჟიმიშ ელმაჸვენჯი მოლინა რე, მუჟანსჷთ რეპრესიაშ შიში ვარ-და გოპატჷნაფილი რეჟიმიშო ლოიალობაშ გჷმოცხადაფაშ უციობა მენმოღალეს აიძულენს შხვაშ თურ ქიანას ქენკაფორას დუდინ. ეკონომიკური ბაძაძეფით ემიგრაცია საბაზარე ეკონომიკაშ ქიანეფშო რე დმახასიათაფალი. კაპიტალიზმიშ ეპოქას, თიშ უკული მუთ სამუშა ნძალაქ მეკონ- მოკონიშშ სახე მიღჷნ, კაპიტალიშ შხვა ფორმეფიშობურო, მუშახე ართი ქიანაშე მაჟირაშა ელაზჷმაფათ დუდიშულო გინიყარენს.

ემიგრანტეფიშ ართამი მუდანობა დიხაუჩაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 3,2%-ის აკმადგინანს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ემიგრაცია - ომენოღალე გონათუაშ ლერსიკონი

## სქოლიო

კატეგორია:ემიგრაცია
კატეგორია:მახორობაშ მიგრაცია
მიგრაცია

[მინი|250პქ|[მიგრაციაშ სალდო (2008). ჯგირი — ლენი, გლახა — დინცხფერიში, სტაბილური  წვანე, მუნაჩემეფი ვა რე — ტუტაშფერი.]]
**მიგრაცია** () — ადამიერიშ გინოყარაფა ქიანაშ დინოხოლე ვარ-და თიშ ხურგეფს გალე; ვარ-და გინოხორინი შხვადოშხვა ხანით (*მუსხირენ სათიშე თელარაშ დალიაშა*), ნამუთ სტატისტიკურო ეიჭარუაფუ ხურგეფიშ (*თარო ნოღაშ, ქიანაშ დო შხვა ადმინისტრაციული ხურგეფიშ*) გინოკვათუას გჷმიხანტუაფუ. გიშმართჷნა:

* იროიან მიგრაციას, ნამუთ მერსხილი რე ოხორუე აბანიშ საირონოთ თირუაწკჷმა.
* ობორჯე მიგრაციას, სოდე გინოხორინი მუთმოხვადუ ძალამ ხანგჷნძე ბორჯით.
* სეზონურ, კვეწელიაშობურ, დინოხოლენ, გალენურ, აძვილებურ დო შხვა სახეშ მიგრაციეფს.

მახორობაშ მასობურ გინოყარაფა სახენწჷფოეფს შქას ოგჷნაფეთ თირანს გოხორუაშ ართამ სურათის დო ზოხოიან ქიანეფიშ მახორობაშ დემოგრაფიულ, სოციალურ დო რასობურ-ეთნიკურ სტრუქტურას. მიგრაციაშ გჷმმაჭანაფალი ბაძაძეფი შილებე რდას მუჭოთ პოლიტიკური (თინეფს შქას, ეთნიკური წიმინდუა ვარ-და გენოციდი), თეშ ეკონომიკური (მატერიალური პირობეფიშ გოუჯგუშაფა), რელიგიური, სოციალ-კულტურული, ორთაშობურ-ეკოლოგიური დო შხვა. 

მიგრაცია თაშნეშე ჯოხო ჩხოლარეფიშ გინოყარაფას რინაშ პიჯალეფიშ თირუაშ ვარ-და გოვითარაფაშ ციკლიშ მუკულაშ გეშა.

კაპიტალიშ მიგრაცია ჯოხო კაპიტალიშ გინულას ართი ქიანაშე მაჟირაშა ვარ-და ეკონომიკაშ ართი დარგიშე მაჟირაშა, უმოსი კაბეტი მოგებაშ ღანკით.

## მიგრაციაშ სალდო
მიგრაციაშ სალდო ჯოხო სახენწჷფოშე გინულირი დო მინულირი ადამიერეფიშ მემანგაფას. სალდო შანენს ნარკიშ მაძირაფუს. ქიანაშე გინულირი ადამიერეფიშ რიცხუ უმოს ქორე ქიანაშა მინულირეფიშ რიცხუშე-და, მიგრაციაშ სალდო გლახა რე, დო მინულირი ადამიერეფიშ რიცხუ უმოს ქო რე გინულირეფიშ მუდანობაშე-და, სალდო ჯგირი რე.

## ლიტერატურა

* *ზურაბიშვილი, დ.*, *გობრონიძე გ.*, სამოქალაქო განათლების ლექსიკონი, საიას იურიდ. განათლ. ხელშეწყობის ფონდი, თბ., 2011. ISBN 978-9941-0-3354-4.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოერეფოშქაშე მიგრაციეფი
* მიგრაციაშ სტატისტიკა ქიანეფიშ მეჯინათ 

კატეგორია:ჯარალობური გეოგრაფია
კატეგორია:ანთროპოლოგია
კატეგორია:დემოგრაფია
გუაიაკილი

**გუაიაკილი** ვარ-და **სანტიაგო-დე-გუაიაკილი** () — ეკვადორიშ პირველი ნოღა მახორობაშ მეჯინათ, ნამუთ იდვალუაფჷ ნანანოღა კიტოშ ობჟათე-ბჟადალშე მეხოლაფირო 250 კილომეტრიშ მეძენას, წყარმალუ გუაიასიშ წყარპიჯის, გუაიასიშ პროვინციაშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## ისტორია
ესპანარეფიშ მოულაშახ, თეხანური გუაიაკილიშ ტერიტორია ანდურ დო მესოამერიკულ ცივილიზაციეფს შქას ოვაჭრე რზას შანულამი პუნქი რდჷ. თაქ დვალირი მუსხირენი მორჩილი ოვაჭრე ნოღეფი, ართიანს ობურჯუდეს ვაჭრუას დომინირაფაშო დო თეწკჷმა ართო აწურედეს ინკეფიშ ექსპანსიას.
170px|მინი|მარცხნივ|ნოღაშ გეგმა, 1741

პისაროშით პერუშ წჷმოძინელი ეჭოფუაშ უკული, მიკართჷ ჸოფირ ინკეფიშ იმპერიაშ ოორუეშე მადვალუ ტერიტორიეფიშ კონტროლიშ საქვარს. დუდშე თე ცადებეფი ვა რდჷ წჷმოძინელი ჯინჯიერი მახორუეფიშ კონწარი აწორინალაშ გეშა.

## მაჸალე ნოღეფი
*  — ბარსელონა
*  — ბოგოტა
*  — გენუა
*  — სანტიაგო
*  — ჰიუსტონი, ტეხასი
*  — შანხაი

## ქოძირით თაშნეშე
* გუაიაკილი (დეპარტამენტი)
* გუაიაკილი (ჸუჯი)
* გუაიაკილიშ ბურჯაფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* 

კატეგორია:კოლუმბიშახიანი კულტურეფი
კატეგორია:ეკვადორიშ მილიონიანი ნოღეფი
კატეგორია:ეკვადორიშ ნოღეფი
კატეგორია:ეკვადორიშ ონიშოლეფი
კატეგორია:ინკეფიშ ნოღეფი
კლემენს ფონ მეტერნიხი

**კლემენს ვენცელ ლოთარ ფონ მეტერნიხი** (გერმ. Klemens Wenzel Lothar von Metternich; დ. 15 მესი, 1773 — ღ. 11 მანგი, 1859) — ავსტრიალი სახენწჷფო მოღალე, პოლიტიკოსი დო დიპლომატი, ავსტრიაშ იმპერიაშ გალენი საქვარეფიშ მინისტრი 1809-1848 წანეფს დო კანცლერი 1821-1848 წანეფს.

დებადჷ 1773 წანაშ 15 მესის, დიპლომატიშ ფანიას. კლემენს მეტერნიხიქ ჯგირი გონათაფა მიღუ. გურაფლენდჷ იურისპრუდენციას სტრასბურგიშ დო მაინციშ უნივერსიტეტეფს. უკინებუდჷ შხვადოშხვა დიპლომატიური პოსტეფი. რდჷ ავსტრიაშ ელჩი დიო პრუსიას დო უკულ საფრანგეთის. 1809 წანაშ 8 გჷმათუთაშე უკინებუდჷ ავსტრიაშ გალენი საქვარეფიშ მინისტრიშ პოსტი. თიში მინისტრობაშ ბორჯის ავსტრიაქ გაუჯგუშჷ ურთიართობა საფრანგეთიწკჷმა. მარა უკულ, ავსტრია მაამშვა კოალიციაშ ლჷმას, მორსხუეეფიწკჷმა ართო ლჷმენდჷ საფრანგეთიშ მეხჷ. კოალიციაშ მაკათურეფქ დამარცხეს ნაპოლეონი დო ფონტებლოშ ხეკულუათ, 1814 წანაშ 11 პირელს, ავსტრიაშ, პრუსიაშ დო რუსეთიშ წჷმმარინაფალეფქ, ნაპოლეონი იმპერატორობაშე გეგნარინეს დო თინა ელბაშ კოკიშა გეგნახორეს.

მეტერნიხი ხემანჯღვერენდჷ ვენაშ კონგრესის. ჸათაქ გომორძგვილი სახენწჷფოეფქ გირთეს პოსტ-ნაპოლეონური ევროპა. ავსტრიაქ დირთინუ ტიროლი, ზალცბურგი დო მიპალუ ლომბარდია-ვენეცია დო რაგუსა.

მეტერნიხიშ ხემანჯღვერობათ, საირქიანო კონგრესიშ "*მეტერნიხიშ სისტემა*" იგინძარებუდჷ დოხოლაფირო ვითი წანაშ გოძვენას, მუჟამსჷთ ავსტრია უმოს ხოლოს რუსეთიწკჷმა რდჷ. 1821 წანაშე მეტერნიხის უკინებუდჷ სახენწჷფო კანცლერიშ პოსტი,  ავსტრიაშ მონარქეფიშ ფრანც I-შ დო ფერდინანდ I-შ მართუალაშ ბორჯის. 1848 წანაშ რევოლუციეფიშ შედეგო, მეტერნიხის პოსტიქ დატებელქ აჸუ. მეტერნიხიქ ავსტრია ხოლო ქიდიტუ დო 1851 წანაშახ ლონდონს, ბრაიტონს დო ბრიუსელს ცხოვრენდჷ.

კლემენს ფონ მეტერნიხი რდჷ ტრადიციული კონსერვატორი დო თხილანდჷ საირქიანო ურთიართობეფიშ ბალანსის. თინა ოპონირენდჷ რუსეთიშ დო ოსმალეთიშ ტერიტორიული ამბიციეფს ევროპას. მეტერნიხის ვამოწონდჷ ლიბერალიზმი დო ლჷმენდჷ ავსტრიაშ იმპერიაშ ართოიანობაშო. ჸათე ღანკით, ირინუანდჷ ცენზურას დო თემბელეფიშ ფართო რშვილს.

მეტერნიხიშ ჰობი მუსიკა რდჷ. მოწონდჷ ჰაიდნი, ბეთჰოვენი, როსინი, ლისტი დო შტრაუსი.

## ლიტერატურა
* Cecil, Algernon (1947). Metternich (3rd ed.). London: Eyre and Spottiswoode.
* May, Arthur J. (1963). The Age of Metternich 1814–1848.

კატეგორია:ავსტრიალეფი
კატეგორია:ავსტრიალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ავსტრიალი დიპლომატეფი
ბედია (გალიშ მუნიციპალიტეტი)

**ბედია** *(ჸოფ. სანარდო)* — ოფუტე გალიშ მუნიციპალიტეტის, თემიშ ცენტრი (სახახუბიო, ფშაური) სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ ოხოჯაშ (წყარმალუ ოქუმიშ ნადუ) მერძგვან წყარპიჯის, ზუღაშ დონეშე 160 მ–ს, უჩა ზუღაშე 7 კმ, გალიშე 20 კმ. სხუნუეფიშ პერიოდის გოვითარაფილი რდჷ მეჩაიობა. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## დემოგრაფია

## ქოძირით თაშნეშე
*ბედიაშ მონასტერი
*ბედიაშ ჭკადური თასი

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ბედიაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ბოგვეთი

**ბოგვეთი** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის (თუდოლენი ბარღეფიშ თემი), სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ კირიშ (გაგიდაშ კვარჩხანი ნადუ) კვერჩხანპიჯის. ზუღაშ დონეშე 17 მ. გალიშე 18 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:თუდოლენი ბარღეფიშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ბულიშხინჯი

**ბულიშხინჯი** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის (აჩიგვარაშ თემი), სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ ოხოჯაშ ნადუწკჷმა, მარძგვანპიჯის. ზუღაშ დონეშე 70 მ,  გალიშე 10 კმ. 1908 წანაშ მუნაჩემეფით, ოფუტეს ოხორანდჷ 265 ადამიერი. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:აჩიგვარაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
გაგიდა (გალიშ მუნიციპალიტეტი)

**ბულიშხინჯი** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფჷ უჩა ზუღაპიჯის, სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ გაგიდაშ კვარჩხანპიჯის, ზუღაშ დონეშე 5 მ სიმაღალას. ნოღა გალიშე მოჩილათირი რე 30 კილომეტრით. ოფუტე ეშანილი რე იტალიაირ მისიონერიშ არქანჯელო ლამბერტიშით 1654 წანაშ აკოქიმინელჷ რუკას. თიმ ბორჯის თინა ოდიშიშ (სამარგალოშ) სათაროშა მიშმეშჷ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:განახლებაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
განახლება (გალიშ მუნიციპალიტეტი)

**განახლება** (ჸოფირი **მარჩხაფონი**) — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის, სამურზაყანოშ რზენს. თემიშ ცენტრი (ოფუტეეფი: გაგიდა, დიხაგუძბა, ოკვინორე). ზუღაშ დონეშე 10 მ, [უცა ზურა]]შე 7 კმ, გალიშე 21 კმ. სხუნუეფიშ პერიოდის გოვითარაფილი რდჷ მეჩხოლარა. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:განახლებაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
გუდავა

**გუდავა** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის, სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ ოქუმიშ კვარჩხანპიჯის, აჩიგვარაშ თემს. ზუღაშ დონეშე 20 მ, გალიშე 12 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

* ბერძენიშვილი ნ., სავაზირო ფეოდალურ საქართველოში, მის წგ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგ. 3, თბ., 1966;
* ზაქარაია პ., ლექვინაძე ვ., გუდავაში 1971 წ. ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების ანგარიში, კრ.: საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიური ექსპედიციები, წგ. 3, თბ., 1974;
* Ломоури Н., Из исторической географии древней Колхиды, «Вестник древней истории», 1957, №4;

## სქოლიო

კატეგორია:აჩიგვარაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
დიხაზურგა (გალიშ მუნიციპალიტეტი)

**დიხაზურგა** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფჷ აფხაზეთიშ გვალონაშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე, წყარმალუ ინგირწყარიშ მარძგვანშე, ზუღაშ დონეშე 200 მ., გალიშე 15 კმ. ოფუტეზშ გოხოლუას რე შქა ოშწანურეეფიშ სატანჯოშ ყორში. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:დიხაზურგაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ვეშკუდელი (გალიშ მუნიციპალიტეტი)

**ვეშკუდელი** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის (ოტობაიაშ თემი). იდვალუაფჷ წყარმალუ ინგირწყარიშ მარძგვანშე, ზუღაშ დონეშე 5 მ., გალიშე 35 კმ. ოფუტე მაჟირა ოტობაიაშე 2 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ოტობაიაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ეწერი (გალიშ მუნიციპალიტეტი)

**ეწერი** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის, ნაბაკევიშ თემი. იდვალუაფჷ წყარმალუ ინგირწყარიშ მარძგვანშე, ზუღაშ დონეშე 50 მ., გალიშე 23 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ნაბაკევიშ თემიშ ოფუტეეფი (გალიშ მუნიციპალიტეტი)
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
დიხაგუძბა

**დიხაგუძბა** — ოფუტე აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის (განახლებაშ თემი), სამურზაყანოშ რზენს, უჩა ზუღაპიჯის. ზუღაშ დონეშე 5 მ,  გალიშე 30 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:განახლებაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ჟიმოლენი ბარღები

**ჟიმოლენი ბარღები** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის (ჟიმოლენი ბარღებიშ თემიშ ცენტრი). ზუღაშ დონეშე 5 მ., გალიშე 12 კმ. სხუნუეფიშ პერიოდის მუშენდჷ ჩაიშ მეურნობა დო ჩაიშ ფაბრიკა. რდჷ ოფუტე სხუნუშ ცენტრი, ნამუშათ მიშმეშჷ ოფუტეეფი საშამუგიო დო საბუთბაიო. 1992-1993 აფხაზეთიშ ლჷმაშ ბორჯის ოფუტეს გავალქ მიოდირთჷ. ოფუტეშ მახორობაშ უმენტაშობას ჸუდე-კარი გეგნუჭვეს. 1998 წანას თე ოფუტე აფხაზ სეპარატისტეფქ ხეახალშო გეგნოჭვეს. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ჟიმოლენი ბარღებიშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ჟიმოლენი გალი

**ჟიმოლენი გალი** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის (პირველი გალიშ თემი). ზუღაშ დონეშე 100 მ., გალიშე 8 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:პირველი გალიშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გალიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
რუანდაშ პრეზიდენტი

thumb|200px|რუანდაშ შილა
**რუანდაშ პრეზიდენტი** — პრეზიდენტიშ პოსტიქ დირსხჷ 1961 წანაშ 28 ღურთუთას, თიშ უკული, მუთ რუანდაქ ზოხორინალა მიპალჷ ბელგიაშე. რუანდაშ 2003 წანაშ 26 მესიშ კონსტიტუციაშ მეჯინათ, პრეზიდენტის გიშმაგორუნს მახორობა 5 წანათ დო ართი საპრეზიდენტე ხანით.

## ნება

**პრეზიდენტი:**
* რე სახენწჷფოშ მადუდე.
* აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ თარსარდალი.

## რუანდაშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რუანდაშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

კატეგორია:რუანდა
კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფიშ პრეზიდენტეფი
*
ვალპარაისოშ რეგიონი

**ვალპარაისოშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ცენტრალურ ნორთის. იკათუანს 7 პროვინციას დო 38 კომუნას. 

ფართობი — 16396,1  კმ². მახორობა — 1,790,219 ადამიერი (2014). მახორობაშ მეჭედალა  — 110 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. ვალპარაისო.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ცენტრალურ ნორთის დო უხურგანს:

* ოორუეშე – კოკიმბოშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – სანტიაგოშ დო ო’ჰიგინსიშ რეგიონეფი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვალპარაისოშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა 

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
აისენიშ რეგიონი

**აისენიშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ობჟათეშე. იკათუანს 4 პროვინციას დო 9 კომუნას. 

ფართობი — 108 494,4 კმ². მახორობა — 102,317 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 1 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. კოიაიკე.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ცენტრალურ ნორთის დო უხურგანს:

* ოორუეშე – ლოს-ლაგოსიშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – მაგალიანესი დო ჩილეშ ანტარქტიკაშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვალპარაისოშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
ფილიპე II მაკედონარი

**ფილიპე II მაკედონარი** (ბერძ. Φίλιππος, დ. ჯვ. წ. 382 — ღ. ჯვ. წ. 21 გჷმათუთა, 336) — მაკედონიაშ მაფა (ბასილევსი) ჯვ. წ. 359-336 წანეფს, არგეადეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. ფილიპე II-ქ საბერძნეთიშ გოართოიანაფას მიოჭირინუ არმიაშ რეორგანიზაციათ დო რეფორმირაფათ. შანულამი რდჷ მაკედონიური ფალანგა, ნამუქჷთ ილაჸაფჷ კაბეტი როლი ფილიპე II-შ ბრელი გომორძგუას. ჯვ. წ. 338 წანას, ქერონიაშ ლჷმას, ფილიპექ ორჯგინჷ ათენარეფიშ დო თებეარეფიშ კოალიციას. ფილიპექ დარსხუ კორინთოშ რსხუ, ნამუთ ბერძენული ნოღა-სახენწჷფოეფიშ ფედერაციული გოართოიანაფა რდჷ. ჸათე გოართოიანაფას ხემანჯღვერენდჷ ფილიპე II. ფილიპე აპირენდჷ ოურდუმე კამპანიაშ მონწყუალას აქემენიანეფიშ იმპერიაშ მეხჷ, მარა ვედეცალჷ. ჯვ. წ. 336 წანაშ 21 გჷმათუთას თინა დოჸვილეს. ფილიპეშ ღურაშ უკულ, მაკედონიაშ ომაფე ხვისტაშა ეშართჷ თიში სქუაქ ალექსანდრე მაკედონარქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* მაკედონიაშ მაფეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* Hammond, N.G.L. (1994). Philip of Macedon. Johns Hopkins University Press.
* Worthington, Ian (2014). By The Spear: Philip II, Alexander the Great, and the Rise and Fall of the Macedonian Empire. New York: Oxford University Press. 

კატეგორია:მაკედონიაშ მაფეფი
კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 382
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 336
არიკა დო პარინაკოტაშ რეგიონი

**არიკა და პარინაკოტაშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ოორუეშე. იკათუანს 2 პროვინციას დო 4 კომუნას. 

ფართობი — 16 873,3 კმ². მახორობა — 224,548 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 13 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. არიკა.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ოორუეშე დო უხურგანს:

* ოორუეშე – რეგიონი ტაკნა (პერუ)  
* ბჟაეიოლშე – ლა-პასიშ დო ორუროშ დეპარტამენტეფი (ბოლივია)
* ობჟათეშე – ტარაპაკაშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Ley Nº 20.175 , 2007 law creating the region  
* Constitutional Court sentence  

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
ანტოფაგასტაშ რეგიონი

**ანტოფაგასტაშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ოორუეშე. იკათუანს 3 პროვინციას დო 7 კომუნას. 

ფართობი — 126 049,1 კმ². მახორობა — 599,335 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 4.8 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. ანტოფაგასტა.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ოორუეშე დო უხურგანს:

* ოორუეშე – ტარაპაკაშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – პოტოსიშ დეპარტამენტი (ბოლივია) დო ხუხუიშ დო სალტიშ პროვინციეფი (არგენტინა)
* ობჟათეშე – ატაკამაშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ანტოფაგასტაშ რეგიონალური თარობაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
არაუკანიაშ რეგიონი

**არაუკანიაშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ცენტრალურ ნორთის. იკათუანს 2 პროვინციას დო 32 კომუნას. 

ფართობი — 31 842,3 კმ². მახორობა — 1 046 322 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 31,08 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. ტემუკო.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ცენტრალურ ნორთის დო უხურგანს:

* ოორუეშე – ბიო-ბიოშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – ლოს-რიოსიშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
*არაუკანიაშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
ნიკოლოზ I (რუსეთი)

**ნიკოლოზ I** (**ნიკოლოზ პავლეშ სქი რომანოვი**, რუს. Никола́й Па́влович Рома́нов; დ. 6 კვირკვე [ჯვ. სტ. 25 მანგი], 1796 — ღ. 2 მელახი [ჯვ. სტ. 18 ფურთუთა], 1855) — რუსეთიშ იმპერატორი, პოლონეთიშ მაფა დო ფინეთიშ დიდი თარი, რომანოვეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. რდჷ პავლე I-შ მასუმა ქომოლსქუა დო ალექსანდრე I-შ უკულაში ჯიმა. ნიკოლოზ I-შ მართუალა იხასიათებუ რეაქციონიზმით, რუსეთიშ ტერიტორიული ექსპანსიათ, ადმინისტრაციული პოლიტიკაშ ცენტრალიზაციათ დო პოლიტიკური რეპრესიეფით.

ნიკოლოზ I-ქ მოჯალაგუ დეკაბრისტეფიშ არყება, 1825 წანას. გალენური პოლიტიკას, თიქ მიშეღჷ კაბეტი თია ზოხორინელი ბერძენული სახენწჷფოშ დორსხუაფაშა. საბერძნეთიშ დუდიშულობაშო ლჷმაშ ბორჯის, რუსეთიშ იმპერია ალურდჷ დო ოხვარუდჷ საბერძნეთის. ნიკოლოზ I-ქ გაგინძორჷ კავკაციაშ ოკუპაციაშ პოლიტიკა დო ქიდეკინჷ სომხეთი დო აზერბაიჯანი. რუსეთიქ გიმორძგჷ რუსეთ-სპარსეთიშ (1826-1828) დო რუსეთ-ოსმალეთიშ (1828-1829) ლჷმეფს. მარა რუსეთიშ იმპერიაშო კატასტროფულქ იჸუ ყირიმიშ ლჷმაქ (1853-1856). რუსეთის ოლიმუდჷ ოსმალეთიშ, საფრანგეთიშ, გოართოიანაფილი ომაფეშ დო სარდინიაშ კოალიცია. მორსხუეეფქ დამარცხეს რუსეთი დო მიდუღეს დუნაიშ დელტა დო ობჟათე ბესარაბია.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:რუსეთიშ იმპერატორეფი
რაფაჰი

**რაფაჰი** (,  — რაფიაჰ, ჯვეშ ბორჯის *რაფია*) — ნოღა ღაზაშ სექტორს, ეგვიპტეშ ხურგიწკჷმა.

ნოღაშ ნორთი იდვალუაფჷ ეგვიპტეშ ტერიტორიას. მახორობა — 91 931 ადამიერი (1997). მახორობაშ მეჭედალა, მეხოლაფირო ბერლინიშ დონეს უხუჯანს. თინეფშე 80% თხოზინელეფი რე.

[thumb|right|300px|[იასირ არაფატიშ ჯოხოდვალაშ ოერეფოშქაშე აეროპორტი (ასე ვაქიმინჯენს).]]
ნოღაშ ობჯატეშე იდვალუაფჷ პალესტინაშ ერუანული ადმინისტრაციაშ აკა აეროპორტი — იასირ არაფატიშ ჯოხოდვალაშ ოერეფოშქაშე აეროპორტი. 1998 წანას, აკიგჷ იაპონიაშ, ეგვიპტეშ, საუდიშ არაბეთიშ, ესპანეთიშ დო გერმანიაშ წოროხანდათ. 2001 წანას, აკარღჷ ისრაელქ „ალ-აქსაშ ინტიფადა“ დოჭყაფაშ უკული.

ნოღაშ ობჟათეშე იდვალუაფჷ ეგვიპტე — -შ ოხურგე პუნქტი. 2007 წანას, ჰამასიშით ღაზაშ სექტორიშ თარობაშ ხეშა ეშაჸოთამაშახ  იკონტროლებუდჷ ისრაელიშით დო ევროპაშ რსხუშით. პარალელური გინაულარი — ქერემ-შალომი.

## გეოგრაფია
**რაფაჰი** იდვალუაფჷ ნეგევიშ ტიოზიშ ოორუეშე, სინაიშ ჩქონს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The World Factbook (ფაქტეფიშ მოსოფელიშ წინგი)
* EU Border Assistance Mission at Rafah Crossing Point in the Palestinian Territories (EU BAM Rafah) 
* The Olympia-Rafah Sister City Project

## სქოლიო

კატეგორია:პალესტინაშ ნოღეფი
კატეგორია:ღაზაშ სექტორი
საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკა

**საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკა** (ფრანგ. Troisième République) —პერიოდი საფრანგეთიშ ისტორიას, 1870 წანაშ 4 ეკენიაშე - საფრანგეთიშ მაჟირა იმპერიაშ დონთხაფაშე — 1940 წანაშ 10 კვირკვეშახ - ვიშიშ რეჟიმიშ გოჭყაფაშახ.

1870 წანაშ 4 ეკენიას, სედანიშ ლჷმას მარცხიშ უკულ, ნაპოლეონ III გეგნარინეს. ჸათე მოლინათ გეთუ მაჟირა იმპერიაშ პერიოდიქ საფრანგეთის. უკულ თეს მაჸუნუ პარიზიშ კომუნაქ დო სოციალური პრობლემეფქ. პრუსიაქ ქიდეკინჷ საფრანგეთიშ ტერიტორიეფი ელზასი დო ლოთარინგია. საფრანგეთიშ ახალფორმირაფილი თარობაშ - მასუმა რესპუბლიკაშ მაკათურეფს ოკოდეს მონარქიაშ რესტავრაცია, მარა თიში ფორმაშ დო სტრუქტურაშ გეშა, ართოიანი არზიშა ვემიაჭირინეს. 1875 წანას მეღებული კონსტიტუციათ, კანონმადვალუ ორგანოეფი რდჷ დეპუტატეფიშ პალატა დო სენატი. სახენწჷფოშ მადუდე რდჷ პრეზიდენტი. მაართა ჟირი პრეზიდენტიშ ადოლფ ტიერიშ დო პატრის მაკ-მაჰონიშ მართუალაშ ბორჯის, რდჷ სერიოზული ცადებეფი მონარქიაშ კინე დორსხუაფაშო, მარა უკულიანი პერიოდეფიშო უმოს პოპულარულო გინირთჷ თარობაშ რესპუბლიკური ფორმაქ. შედეგო, ცადებეფქ მონარქიაშ რესტავრაციაშო ჭიეჭიეთ მეჭყორდჷ.

მაეჩა ოშწანურაშ დაჭყაფუშე საფრანგეთიშ პოლიტიკას დომინირენდჷ დემოკრატიული ალიანსი, ნამუთ დუდშე მეკვარჩხანე-ცენტრისტული პოლიტიკური პარტია რდჷ, მარა უკულ მემარძგვანე-ცენტრისტული იდეოლოგიაშ პარტიათ გინირთჷ. მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშე 1930-იანი წანეფიშ დათებუშახ, ფრანგული პოლიტიკა იხასიათებუდჷ პოლარიზაციათ, დემოკრატიული ალიანსიშ დო რადიკალეფს შქას. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ დოჭყაფაშ უკულ, მუჟამსჷთ ნაცისტური გერმანიაქ აკეთჷ საფრანგეთიშ ოკუპაცია, მასუმა რესპუბლიკაშ თარობაქ აკოცუ. გიჭყჷ ვიშიშ რეჟიმქ ფილიპ პეტენიშ დუდალათ დო დუდიშული საფრანგეთიქ შარლ დე-გოლიშ დუდალათ.

მასუმა რესპუბლიკაქ დარსხუ ფრანგული კოლონიეფი, მაგალთო ინდოჩინეთის, მადაგასკარს, პოლინეზიას დო თაშნეშე ბჟადალი აფრიკას. XIX-XX ოშწანურეფიშ გოძვენას, საფრანგეთი რდჷ მაჟირა კოლონიური იმპერია ბრიტანეთიშ უკული. ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის, 1920-1930-იან წანეფს საფრანგეთიშ კოლონიური იმპერიაშ ფართობი 13,500,000 კვ. კმ. რდჷ დო მახორობაშ მუდანობა აკმადგინანდჷ დოხოლაფირო 150 მილიონი ადამიერს.

## ლიტერატურა
* Mayeur, Jean-Marie; Rebérioux, Madeleine (1984). The Third Republic from its Origins to the Great War, 1871–1914.
* Bernard, Philippe; Dubief, Henri (1985). The Decline of the Third Republic, 1914–1938. New York: Cambridge University Press.

კატეგორია:საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკა
კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია