ისრაელი

**ისრაელი** ( *Yisra'el*;  *Isrā'īl*, ოფიციალურო **ისრაელიშ სახენწჷფო** (,   ; ,  )) — სახენწჷფო ბჟადალ აზიას. ოორუეშე უხურგანს ლიბანი, ოორუე-ბჟაეიოლშე — სირია, ბჟაეიოლშე — იორდანია, ობჟათე-ბჟადალშე — ეგვიპტე დო ბჟადალშე ომძღჷ სქირონაშქა ზუღა. ოკუპირაფილი აფუ პალესტინაშ ტერიტორიეფი ბჟადალი წყარპიჯიშ ბჟაეიოლშე დო ისრაელიშ ობჟათე-ბჟადალშე მადვალი ღაზაშ სექტორი, თაშნეშე — ისრაელიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე მადვალი სირიაშ გოლანიშ სუბეეფი. ისრაელს უღჷ მორჩილი წყარპიჯიშ ღოზი ჭითა ზუღას ქიანაშ უკიდაში ობჟათე მუხურს, ღურელი ზუღაშ ნორთი გინმურს ქიანაშ ბჟაეიოლი ხურგის. ისრაელიშით გაცხადებული ნანანოღა რე იერუსალიმი, მარა თელ-ავივი რე უკაბეტაში ურბანული ტერიტორია დო ეკონომიკური ცენტრი.

ისრაელი იდვალუაფუ რეგიონს, ნამუთ ჩინებული რე მუჭოთ ისრაელიშ დიხა დო წჷმარინუანს გეჸვენჯიშ სინონიმეფს: პალესტინაშ რეგიონი, ჯეგე დიხა დო ქანაანი. ჯვეში ბორჯის თაქ იდვალუაფუდჷ ქანაანური ცივილიზაცია, უკული გიჭყეს ისრაელიშ დო იუდეაშ ომაფეეფქ. იდვალუაფუ კონტინენტური აკართაფუს, სოდე რომიშ იმპერიაშე ოსმალეთიშ იმპერიაშ გამაგალაშახ, რეგიონს ანდა დემოგრაფიული თირუეფი მიშჷნ. XIX ოშწანურაშ დალიას, ევროპული ანტისემიტიზმიქ გააქტიურჷ სიონიზმი, ნამუთ ინჭაფუდჷ პალესტინას ურიეფშო ოდაბადეშ გოჭყაფას დო ბალფურიშ დეკლარაციაშ ჭყოლოფუათ ბრიტანეთიშ ხუჯდოკინა მიპალჷ. პირველი მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული, ბრიტანეთიქ რეგიონიშ ოკუპაცია იქჷ დო 1920 წანას გაჭყჷ სამანდატო პალესტინა. ჰოლოკოსტიშ წიმიწორეთ ურიეფიშ ემიგრაციაშ ძინაქ დო არხო ბჟაეიოლს ბრიტანეთიშ გალენური პოლიტიკაქ, ურიეფს დო არაბეფს შქას კონფლიქტი გჷმიჭანუ, ნამუქჷთ გეგნორთჷ 1947 წანაშ ომენოღალე ლჷმაშა თიშ უკული, მუთ გოეროქ თინეფს შქას დიხაშ გორთუალა წჷმარინუნ.

პალესტინას ბრიტანეთიშ სამანდატოშ თებაშ უკული, 1948 წანაშ 14 მესის ისრაელქ ზოხორინალა გეგმაცხადჷ. მაჟირა დღას მეძობელი არაბული ქიანეფქ გემნაკათეს თე ტერიტორიას, ნამუშით ქიდიჭყჷ პირველი არაბეთ-ისრაელიშ ლჷმაქ. 1949 წანაშ ზეთ ისრაელი უმოსი ტერიტორიას აკონტროლენდჷ ვინდარო გოეროშ გორთუალაშ გეგმათ რდჷ გოთოლწონაფილინ; დო ვაგოჭყაფე აკა ახალი ზოხორინელი არაბული სახენწჷფო, ანდანე ჸოფირი სამანდატოი ტერიტირიაშ დოსქილადირი ნორთი იდვალუაფუდჷ ეგვიპტეშ (ღაზაშ სექტორი) დო იორდანიაშ (ბჟადალი წყარპიჯი) კონტროლიშ გიმე. პალესტინარი არაბეფიშ უმენტაშობაქ ვარ-და გინორაჸილქ იჸუეს, ვარ-და ინტეს ნაკბათ ჩინებული პერიოდის, დოსქილადირეფქ ახალი სახეწნჷფოშ თარი უჭიჭაშობათ გჷნირთეს. გეჸვენჯი ვითწანურობაშ მეძენას ისრაელიშ მახორობა შანულამო იძინანდჷ, არაბულ ქიანეფშე ემიგრირებული, რტებული ვარ-და გინორაჸილი ურიეფიშ ხარჯიშა. 

1967 წანაშ ამშვდღარი ლჷმაშ უკული, სირაელქ ბჟადალი წყარპიჯიშ, ღაზაშ სექტორიშ, ეგვიპტეშ სინაიშ ჩქონიშ დო სირიაშ გოლანიშ სუბეეფიშ ოკუპაცია იქჷ. 1973 წანაშ იომ-ქიფურიშ ლჷმაშ უკული, ისრაელქ ხე მაჭარჷ ეგვიპტეწკჷმა ოთინჩალე ხეკულუეფი, ნამუშით ეგვიპტეს დურთინჷ სინაიშ ჩქონი დო 1982 წანას — იორდანიაწკჷმა. 1993 წანას, ისრაელქ ხე მაჭარჷ ოსლოშ ხეკულუას, ნამუშით ურთიართაღიარაფილქ იჸუეს ისრაელქ დო პალესტინაშ სახენწჷფოქ დო გოხურგუ პალესტინაშ დუდგამაგალა ბჟადალი წყარპიჯიშ დო რაზაშ სექტორიშ ნორთის. 2020-იან წანეფს, აბრაამიშ აპიჯალეფიშ ჭყოლოფუათ, კანკალე არაბულ ქიანეფწკჷმა ურთიართობეფქ დესტაბილურჷ. მარა ოსლოს ობორჯე აპიჯალეფიშ დოდვალაშ უკული, ისრაელ-პალესტინაშ კონფლიქტიშ ცადებეფქ უმწუძინუქ იჸუ დო ქიანა პალესტინაშ აკოანჯარაფალი ბუჯგუეფწკჷმა ანდა ლჷმას დო მენტებას ოკათუდჷ. ისრაელქ გაჭყჷ დო აგჷნძორენს ხორუეფიშ გოძინას უკანონეთ ოკუპირაფილ ტერიტორიეფს, ნამუთ აწურე ერეფოშქაშე სამართალს, ფაქტიურო ბჟაეიოლი იერუსალიმი დო გოლანიშ სუბეეფი ოკუპირებული აფუ, ნამუთ უმენტაშო ერეფოშქაშეთ ვა რე აღიარაფილი. ისრაელიშით პალესტინშ ტერიტორიეფიშ ოკუპაციაქ გჷმიჭანუ ერეფოშქაშე კრიტიკა — კერზოთ, კანონმათხილე ორგანიზაციეფიშ დო გოეროშ მაღალი პოსტიშ პიჯეფშე კრიტიკაშა მიშმურს, ოურდუმე დჷნაშებუეფიშ ღოლამაშ დო გებრალებაწკჷმა ართო, კოჩიშობაშ მეხ ნაქიმჷნა დჷნაშებუეფი დო პალესტინარეფიშ მეხ ნაქიმჷნა გენოციდი.

ქიანაშ ჯინჯიერი კანონეფით რე დოდგინელი პროპორციული წჷმმორინაფიონი წესით გიშაგორილი პარლამენტი, ქნესეთი, ნამუთ გუთმოთანჯჷნს თარობაშ აკოდგინალუას პრემიერ-მინისტრიშ დუდალათ დო გიშმაგორუნს ნომინალური პრეზიდენტის. ისრაელს უღჷ არხო ბჟაეიოლს ართ-ართი უკაბეტაში ეკონომიკა, რინაშ ართ-ართი უმაღალაში სტანდარტი აზიას, მოსოფელს 26-ა უკაბეტაში ეკონოკია რე ნომინალური ედპშ დო 16-ა ართ-შური მახორუშა ნომინალური ედპ-შ მეჯინათ. მოსოფელიშ ართ-ართი წჷმულირი დო ტექნოლოგიური წუმოძინელი ქიანა რე, ნამუთ პროპორციულო უმოსის ახარჯენს გჷთორკვიებაშოთ დო წუმოძინაშოთ ვინდარო მოსოფელიშ ნამდგა შხვა ქიანა დო მოდვალირი რე მოარზება, ნამჷ-და ბირთვული ანჯარი უღჷნ. ქიანაშ კულტურა აკმოკათუნს ურიულ დო ურიულ დიასპორაშ ელემენტეფს არაბულიშ გაულაწკჷმა ართო.

## სახენწჷფო

* **სახენწჷფო სიმბოლოეფი**: *ისრაელიშ შილა* — წჷმარინუანს ჩე ტილოს, ნამუსჷთ ჟინ დო თუდონ განს ჟირი ლენი ზოლი გოჸუნს. შილაშ ცენტრის გჷმოსახილი რე დავითიშ ამშვქიმამი მურიცხი. *ისრაელიშ გერბი* — წჷმარინუანს „ფრანგული“ ფორმაშ ფარს, ნამუშ ცენტრის გჷმოსახილი რე მენორა - შქვითსანთელამი შანდალი. 
* **სახენწჷფო სისტემა** — დემოკრატიული რესპუბლიკა. 
* **სახენწჷფოშ მადუდე** — პრეზიდენტი იცხაკ ჰერცოგი  (2021). 
* **თარობაშ მადუდე** — პრემიერ–მინისტრი ბენიამინ ნეთანიაჰუ (2022). 
* **კანონიშდუმადვალუ ორგანო** — ართპალატამი პარლამენტი (ქნესეთი, 120 მაკათური).

## დემოგრაფია

* **მახორობა** — 6 876 000  (2005), თინეფ შქას 80,1% ურიეფი, 17,0% პალესტინარი არაბი. ურიეფიშ 32% ევროპულ-ამერიკული გამნარყობაშ რე, 15% აფრიკული, 13% აზიური, 21% — აბორიგენი. 
* **სახენწჷფო ნინეფი** — ურიული დო არაბული. 
* **რელიგია** — იუდაიზმი, ისლამი. 
* **ნანანოღა** — იერუსალიმი (695 ვითოში). 
* **ნოღეფი** — თელ-ავივი (365, აგლ.  2,960 ვითოში), ჰაიფა (280, აგლ. 1,007 ვითოში), რიშონ ლეციონი (220), აშდოდი (198), ბეერ-შევა (187).

## ეკონომიკა

* **რესურსეფი** — ოკიდალი ჯა-ტყა, ლინჯიშ მადანი, ორთაშობური აირი, ფოსფატი, თიხა, ფსილა. 
* **სახენწჷფო ბიუჯეტი** — 38,500 მლნ $ (1999). 
* **ართობური ერუანული პროდუქტი** — 154.174 მლრდ $(2005), ართ შურ მახორუშე — 15.920 $. 
* **ექსპორტი** — ხილ-ორტვინული, ნავთობპროდუქტეფი, ქიმიკატეფი, მანქანეფიშკიდანჯალაშ პროდუქცია, სასუქეფი. 
* **ვალუტა** — ახალი შეკელი (ILS).

## მონძეობა

* იერუსალიმი — ჯვეში ნოღა, იაფოშ დო შხემიშ კარეფი, გოდებაშ კიდალა, კირდეშ გუმბათი — მეჩეთი ალ-აქსა, უფალიშ საფულეშ ოხვამე, ვია დოლოროზა, იერუსალიმიშ ჯვარიშ მონასტერი;
* ქრისტიანული აბანეფი — ნაზარეთი, კაპერნაუმი;
* იერიქონი — სინაგოგა (VI ოშწ.), ხალიფეფიშ დოხორე (VIII ოშწ.); 
* ღურელი ზუღა — (მასადიშ ჯიხაზურგა).

## კომენტარეფი


## რესურსეფი ინტერნეტის
* ისრაელიშ თარობაშ პორტალი (ურიული დო არაბული რცხუეფით)
* ისრაელი ალმაშარული გინაჯინუ ვიკიმაპიაშე
* გოვითარაფაშ დუდი პროგნოზეფი ისრაელს International Futures-შე

## სქოლიო

*
კატეგორია:ხოლო ბჟაეიოლიშ ქიანეფი
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი
კატეგორია:არაბულნინამი ქიანეფი