ნორვეგია

**ნორვეგია**, ოფიციალურო **ნორვეგიაშ ომაფე** (, ახალ ნორვეგიულო Kongeriket Noreg) — სკანდინავიურ ქიანა,  ნამუთ იდვალუაფჷ ოორუე ევროპას, სკანდინავიაშ ჩქონიშ ბჟადალ დო უკიდაშ ოორუე ნორთის. ქიანაშ აკოდგინალუაშა მიშმურს მოჩილათირი არქტიკული კოკი იან-მაიენი დო არქიპელაგი სვალბარდი (შპიცბერგენი). ბუვეშ კოკი, ნამუთ იდვალუაფჷ სუბანტარქტიკას რე დოჸუნელ ტერიტორია დო ვენშმურს ომაფეშ აკოდგინალუაშა; ნორვეგია ხოლო აცხადენს პრეტენზიას ანტარქტიდულ ტერიტორიეფშენ: პეტრე I-იშ კოკი დო დიაფალ მაუდიშ დიხა. ნორვეგიაშ ართამ ფართობ რე 385,207 კმ2, მახორობა – 5,585,044 ადამიერი (2024). რე ართ-ართ არძაშე მერკე მეჭედალათ დოხორელ ქიანა ევროპას. ქიანას ბჟაეიოლჸურე უხურგანს შვედეთი; უძგალაშ ოორუეჸურე დვალირ რეგიონი — ფინეთის დო რუსეთის; ნორვეგიას უღჷ ფართო წყარპიჯიშ ღოზი, ნამუთ გინოზჷნდილ რე სკაგერაკიშ საროტის, ოორუეშ ზუღას, ნორვეგიაშ ზუღაას დო ბარენციშ ზუღას. ნორვეგიაშ დო დანიას შქას იდვალუაფუ სკაგერაკიშ საროტი. ქიანაშ უკაბეტაშ ნოღა დო ნანანოღა რე ოსლო.

ნორვეგიაშ აკოკათელ ომაფექ 872 წანას გიჭყჷ, მორჩილ ომაფეეფიშ აკოსვარუათ დო თინა უმეჭყვადუო რდჷ 1,153–1,154 წანაშ გოძვენას. 1537 წანაშე 1814 წანაშა ნორვეგია დანია-ნორვეგიაშ ნორთი რდჷ, 1814 წანაშე 1905 წანაშა — შვედეთწკჷმა პერსონალურ უნიათ რდჷ. ნორვეგია ნეიტრალურ რდჷ პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშის — 1940 წანაშ პირელშა, სოიშახ ნაცისტური გერმანია მინაკათუდჷნ დო ლჷმაშ თებაშა ოკუპირაფილო რდჷნ.

ჰარალდ V გლიუკსბურგეფიშ დინასტიაშ ნორვეგიაშ ასეიან მაფა რე. იონას გარი სტარე 2021 წანაშე ნორვეგიაშ პრემიერ-მინისტრიშ პოსტის იკენს. მუჭოთ უნიტარულ სახენწჷფო კონსტიტუციურ მონარქიათ, ნორვეგია სახენწჷფო ხეშუულებას რთუნს პარლამენტო, მინისტრეფიშ კაბინეტო დო სასამართალო ხეშუულებათ, მუჭოთ თეს 1814 წანაშ კონსტიტუცია გუთმოთანჯუნსჷნ. ნორვეგიას ადმინისტრაციულ დო პოლიტიკურ დორთუალაშ ჟირ დონე უღჷ: საგრაფეეფი (fylke) დო მუნიციპალიტეტეფი (kommune). საამალ კათას გოთანჯილო უღჷ მუშითგითორკვიებაშ ნება დო გაულა ტრადიციულ ტერიტორიეფშა, საამეფიშ პარლამენტიშ დო „ფინმარკიშ აქტიშ“ მოხვარათ.

ნორვეგია მეჭედელ რსხუს ალმიტენს ევროპაშ რსხუ დო აშშ-წკჷმა. ქიანა რე გოეროშ, ნატოშ, EFTA-შ, ევროპაშ სხუნუშ, ანტარქტიკაშ ხეკულუაშ დო ოორუეში სხუნუშ დჷმარსხუაფალ მაკათური; თაშნეშე EEA-შ, WTO-შ დო OECD-შ მაკათურ დო შენგენიშ ზონაშ ნორთი. ნორვეგიულ დიალექტეფ დანიურ დო შვედურ დიალექტეფწკჷმა ართო აკმოქიმინჷნა დიალექტურ კონტინუუმს, ნამუშჷთ თინეფს შქას ურთიართსმება რე შილებუანი.

ნორვეგიას უღჷ სკანდინავიურ მოდელი, ნამუთ იკათუანს არძაშოულ ჭყანთხილუას დო რსულჸოფურ სოციალურ უნარღელჸუაშ სისტემას; თიშ ღებეფი ეგალიტარულ იდეალეფს გეპონუ. ნორვეგიაშ სახენწჷფოს აპალჷ კაბეტ თია შანულამ ინდუსტრიულ სექტორეფს დო პატჷნენს ნაფთობიშ, ორთაშობურ გაზიშ, მინერალეფიშ, ჯა-ტყაშ, ზღვაშ პროდუქტეფიშ დო ლინჯიშ წყუშ კაბეტ რეზერვეფს. ნაფთობიშ მახერეჭე ქიანაშ ედომუშამ დინოხოლენ პროდუქტიშ (ედპ) დოხოლაფირო ართ ნაანთხალს აკმადგინანს. ართ შურ მახორუშე გიმოკოროცხუათ, ნორვეგია მოსოფელს ნაფთობიშ დო ორთაშობურ გაზიშ უკაბეტაშ მაწარმებელ რე არხო ბჟაეიოლიშ გალე. მოსოფელიშ ბანკიშ დო ერეფოშქაშე სავალუტო ფონდიშ (IMF) მუნაჩემეფით, ნორვეგიას მოსოფელს ომანგეთ მაანთხა დო მაბრუო აბან უკინებჷ ართ შურ მახორუშა ედპ-შ მაჩვენებელით. ქიანას უღჷ მოსოფელს უკაბეტაშ სუვერენულ ჯგირობუაშ ფონდი (ნორვეგიაშ სახენწჷფო საპენსიო ფონდი), ნამუშ ღება 2,1 ტრილიონ ააშ დოლარს აკმადგინანს.

## ეტიმოლოგია

[thumb|left|upright=1.5|[ოჰთერ ჰალოგალანდარი|ოჰთერიშ ჯვეშინგლისურ ნაჭარაშ დაჭყაფუ, თანგუა: „ოჰთერქ უწუ მუშ პატჷნს, მაფა ალფრედის, ნამჷ-და თინა არძა ნორვეგიალშე ოორუეშე ოხორანდჷნ...“]]

ნორვეგიას ჟირ ოფიციალურ ჯოხოდვალა უღჷ: *Norge* ბუკმოლურო დო *Noreg* ნიუნორსკულო. ინგლისურ ჯოხო Norway (ნორვეი) მოურს ჯვეშინგლისურ ზიტყვაშე *Norþweg*, ნამუთ პირველაშე ეჭარილ რე ოჰთერ ჰალოგალანდარიშ ნაჭარას დოხოლაფირო 890 წანას; ქიანაშ ჯოხოდვალა შანენს „ოორუეშ შარას“ ვარ-და „შარას, ნამუთ ოორუეშა მეურსჷნ“. ათეშნერო უჯოხოდეს ანგლო-საქსეფს ატლანტიშ ოკიანეშ ნორვეგიაშ წყარპიჯიშ ღოზშა. ბრიტანალ ანგლო-საქსეფ ნორვეგიას 890 წანას თაშნეშე უძახჷდეს *Norðmanna land* („ნორვეგიალეფიშ დიხა“).

რე გოთანჯილ არზეფიშ შხვადოშხვანობა თიშ გეშა, უღუდჷ დო ვარი ნორვეგიაშ აბანობურ ჯოხოს დუდშე თიშნერ ეტიმოლოგია, ნამუთ ინგლისურ ფორმასჷნ. ტრადიციულ დომინანტურ თოლწონუათ, ჯოხოშ პირველ კომპონენტ რდჷ ''norðr'' (ინგლისურ *north*-იშ მოჯგურე), ათეშენ ედომუშამ ჯოხო რდჷ *Norðr * — „ოორუეშა მიმალ შარა“. თენა მიოწურუანდჷ ნორვეგიაშ წყარპიჯიშ ღოზიშ ნავიგაციაშ მარშრუტშა, ნამუთ აწურედჷ „ობჟათეშ შარას“ (*suðrvegar* — გერმანიაშო) დო „ბჟაეიოლიშ შარას“ (*austrvegr* — ბალტიაშ ზუღაშო).

## ისტორია

## პრეისტორია

[thumb|left|[სკანდინავიაშ ბრონზეშ ხანი|სკანდინავიაშ ბრონზეშ ხანიშ კჷდას ეშნაკვათა ნახატეფი (პეტროგლიფეფი) სტეინკერს, ცენტრალურ ნორვეგია]]

ნორვეგიაშ ტერიტორიას ადამიერიშ რინაშ უჯვეშაშ ნოქურეფი წყარპიჯიშ ღოზის რე მეგორაფილ, სოდეთ ეკონია ჯამარუაშ ბორჯიშ ჸინუშ ფაქ პირველო ნდღულჷ ჩქ. წ. ე-შ 11 000-შე 8000 წანეფიშ შქას. უჯვეშაშ მენაგორეფ მეკონეფ რე ქუაშ ანჯარეფი (ჯვ. წ. 9500–6000 წწ.), ნამუეფსჷთ გიოგორუეს ოორუეშე — ფინმარკის (კომსაშ კულტურა) დო ობჟათე-ბჟადალშე — როგალანდის (ფოსნაშ კულტურა). თეორია თე ჟირ კულტურაშ ზოხონობაშ გეშა 1970-იან წანეფს მოჯვეშებულო მირჩქინეს.

ჯვ. წ. 3000-შე 2500 წანეფიშ ოშქაშეთ, ბჟაეიოლ ნორვეგიაშა ახალ მახორუეფქ (ჸვასვირამ კერამიკაშ კულტურა) მორთეს. თინეფ რდეს ინდოევროპალ ფერმერეფი, ნამუეფსჷთ მოჸუნდეს ქერი (ყუბერამი) დო ჸუნდეს ორინჯი; თინეფქ ჭიე-ჭიეთ დოთირეს ბჟადალ ოწყარპიჯიშ მახორუეფი, ნამუეფჷთ დაკებულ რდეს ჯინორუათ დო მეჩხომეობათ.

## რკინაშ ხანი

დოხოლაფირო ჯვ. წ. 1500 წანაშე ჭიე-ჭიეთ გენშართჷ ბრონზექ. ათე პერიოდიშო დჷმახასიათაფალ რე ზუღაშ არხოს ეგაფილ ონთხორაშე ყორღანეფ (cairns), ნამუეფჷთ ოორუეშე ჰარსტადშახ დო თაშნეშე ობჟათეშე დინოხოლენ რაიონეფსჷთ. კჷდას ეშნაკვათა მოტივეფ გიშაკერზუაფუ ქუაშ ხანიშ ნახატეფშე — თაქ ეხანტილ რე ნოშეფი, ნამუეფჷთ იორტსპრინგიშ ნოშის მოგენს; თაშნეშე აკმეგაფუაფუდჷ კაბეტ ნოშიშ მოგვენ ქუაშ ონთხორუეფი, ნამუეფჷთ ქუაშ ნოშეფიშ ჯოხოთ რენა ჩინებული.

რკინაშ ხანიშ ორდოიან ბორჯიშ (ჯვ. წ. ეკონია 500 წანა) გეშა მორჩილ არქეოლოგიურ ტკიცებულება რე. ღურელეფს ნთხორუნდეს კრემაციათ დო თინეფიშ საფულეეფს მორჩილ მუდანობაშ მეკონეფ რდჷ. ჩქ. წ. პირველ ოთხ ოშწანურაშ განწეხანს, ნორვეგიაშ მახორობას რსხუ უღუდჷ რომაალეფიშ დოჸუნელ გალიაწკჷმა; მენაგორეფ რე დოხოლაფირო 70 რომაულ ბრონზეშ ჩუანე, ნამუეფსჷთ შხირას ონთხორუე ურნეფო გჷმირინუანდეს. ობჟათეშ ქიანეფწკჷმა რსხუქ ქიანაშა რუნეფიშ რჩქინა გენშიღჷ; უჯვეშაშ ჩინებულ ნორვეგიულ რუნულ ნაჭარა მასუმა ოშწანურათ ითარიღებუ.

## ვიკინგეფიშ ეპოქა

სკანდინავიაშ პირველ ისტორიულ ნაჭარეფიშ ბორჯიშო, დოხოლაფირო VIII ოშწანურას, ნორვეგიას მუსხირენ მორჩილ პოლიტიკურ ართულ რდჷ. მირჩქინუაფჷ, ნამჷ-და ორდოიან ვიკინგეფიშ ეპოქას ბჟადალ ნორვეგიას ჩხორო მორჩილ ომაფე რდჷ. არქეოლოგ ბერგლიოტ სოლბერგი ათეშ ოსხირშე ვარაუდენს, ნამჷ-და ედომუშამ ქიანას არძაშ უკულაშ 20 ათეშნერ ართულ რდჷნ.

ვიკინგეფიშ ბორჯის, ნორვეგიალ მაგორალეფქ IX ოშწანურას მოხვალამათ ქიმიოგორუეს ისლანდიას (მუჟანსჷთ ფარერიშ კოკეფშა მიშესჷნ) დო საბოლათ ვინლანდის — ნამუთ ასე ნიუფაუნდლენდიშ ჯოხოთ რე ჩინებული. ნორვეგიალ ვიკინგეფ არძაშე აქტიურეფ რდეს ოორუე დო ბჟადალ ბრიტანეთიშ კოკეფს დო ოორუე ამერიკაშ ბჟაეიოლ ნორთეფს.

[thumb|left|upright=0.65|[იარმუნდბუშ ანჩხაბერი, ნამუსჷთ მიოგორუეს ბუსკერუდის; თენა რე ვიკინგეფიშ ეპოქაშ აკა ჩინებულ ანჩხაბერი, ნამუშ რეკონსტრუქციაჷთ მიხუჯინჷნ.]]

ტრადიციაშ მეჯინათ, ჰარალდ ფარშავანგიშფერქ (Harald Fairhair) 872 წანას ჰაფრსფიორდიშ ლჷმაშ (სტავანგერწკჷმა) უკულ არძა აკოკათჷ ართ სახენწჷფოთ დო თეშნერო გინირთჷ აკოკათელ ნორვეგიაშ პირველ მაფათ. ჰარალდიშ პატჷნალას თარო ობჟათე ნორვეგიაშ წყარპიჯიშ სახენწჷფო რდჷ. თინა ჸონიერ ხეთ გამაგენდჷ ქიანას დო საგეფიშ მეჯინათ, ანდა ნორვეგიალქ ქიანა ქჷდიტუ დო დახორუშა ისლანდიაშა, ფარერიშ კოკეფშა, გრენლანდიაშა, ბრიტანეთიშ დო ირლანდიაშ ნორთეფშა გეგნორთჷ.

X ოშწანურაშ შქა წანეფს, ჰააკონ I ჯგირ რდჷ ნორვეგიაშ პირველ ქირსიან მაფა, მორო თიშ ცადებეფქ რელიგიაშ გენშუღალუდკონ მეღებულქ ვეჸუ. ჯვეშსკანდინავიურ ტრადიციეფ ჭიე-ჭიეთ დოთირუ ქირსიანულქ X ოშწანურაშ დალიას დო XI ოშწანურაშ დაჭყაფუს. თენა თარო მითმიაჭარუ მაფა-მისიონერეფს: ოლაფ I ტრიგვასონს დო ოლაფ II ჰარალდსონს (ჯეგე ოლაფი). ოლაფ ტრიგვასონი მანჯენდჷ რეიდეფს ინგლისის, თინეფს შქას ლონდონსჷთ ქეგიანთხჷ. 995 წანას ნორვეგიაშა დორთაშ უკული, ოლაფიქ კუჩხ ქეგედგჷ კოკ მოსტერს, სოდეთ პირველ ქირსიანულ ოხვამე ეკაგჷ. მოსტერშე ოლაფიქ ოორუეშა, ტრონჰეიმშა მიდართჷ, სოდეთ 995 წანას „ეირათინგის“ (Eyrathing) ნორვეგიაშ მაფათ გეგმაცხადეს. XI ოშწანურაშ ვიკინგეფიშ ისტორიაშ ართ-ართ შანულამ წყუ რე ისლანდიალეფს დო ნორვეგიაშ მაფა ოლაფ II-ს შქას დოდვალირ ხეკულუა (დოხოლ. 1015–1028 წწ.).

ფეოდალიზმის ნორვეგიას ვარ-და შვედეთის თიშნერო ვამწუძინჷ, მუჭოთ ევროპაშ შხვა ნორთეფს. მორო, სახენწჷფო გამაგალაქ კონსერვატიულ ფეოდალურ ხასიათ მიიღჷ. ჰანზაშ რსხუქ აძვილჷ ომაფე ხეშუულება, ნამჷ-და გალენურ ვაჭრუაშ დო ეკონომიკაშ კაბეტ ნორთშე ხოლო უმოსო დუთმებუდჷკო, თიშ გეშა, ნამჷ-და მაფეფს ჰანზაშ ქვერსემ ვალ გეძჷდეს. ჰანზაშ მონოპოლიურ კონტროლქ ნორვეგიაშ ეკონომიკაშ არძა კლასის ქაწაწჷ, გიშაკერზაფილო გლეხობას, თიშნერო, ნამჷ-და ნორვეგიას რეალურ ბურჟუაზიულ კლასის ვამწუძინუჷ.

## ეკონომიკა
რესურსეფი - ნაფთი, ლინჯი, ორთაშობურ გაზი, პირიტი, ნიკელი, რკინაშ მადენი, თუთა (ელემენტი), ტყვია, ჩხომი, აკაგაფალ ჯა-ტყა, ჰიდროენერგია. ექსპორტი - ნაფთობ დო ნაფთობპროდუქტეფი, ორთაშობურ გაზი, ჩხომეული. ართამ ერუანულ პროდუქტი - 159 მლრდ $. ერუანულ პროდუქტ ართ შურშ მახორუშა - 31.250 $. ვალუტა - ნორვეგიულ კრონა (NOK).

## კომენტარეფი


## რესურსეფ ინტერნეტის
* Norway.no, ნორვეგიაშ ოფიციალურ პორტალი
* ნორვეგიაშ სტატისტიკა
* მოსვანჯა ნორვეგიას — ნორვეგიაშ ოფიციალურ ტურისტულ პორტალი
* სტატიეფ ნორვეგიაშე
* ნორვეგია ვიკი

## გეძახინეფი


## სქოლიო

კატეგორია:ნორვეგია
კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი