open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ჟირმურიცხი

**ჟირმურიცხი** — რე სისტემა ჟირი მურიცხიშ, ნამუეფით ართიანს გრავიტაციულო რენა მერსხილი დო გართანა ართი გრავიტაციული ცენტრის. უტელესკოპეთ, სერიშ ცას თინეფი შილიბე იძირედას მუჭოთ ართი მურიცხი.

ჟირმურიცხეფიშ უმენტაშობას უღუ გირძე ორბიტალური პერიოდი.

მუჟამსჷთ ჟირმურიცხეფი ართიანწკჷმა ხოლოს რენან, თინეფი გოლინას იღვენუანა ართიანიშ მურიცხული ატმოსფეროშა  დო შილებე ართიანს მასა ხოლო მიდუღანინჷ.

ტელესკოპიშ გიმიგონებაშ უკულ მენცარეფქ მიოგორეს ბრელი ჟირმურიცხის. ორდოიანი მაგალითეფი რდჷ მიცარი დო აკრუქსი. მიცარიშ, მუჭოთ ჟირმურიცხიშ იდენტიფიკაცია აკეთჷ ჯოვანი ბატისტა რიჩოლიქ, 1650 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*The Double Star Library, at the U.S. Naval Observatory
*ianridpath.com: List of the best visual binaries, for amateurs, with orbital elements
*Pictures and news of binaries at Hubblesite.org
*Selected visual double stars and their relative position as a function of time 

კატეგორია:ჟირმურიცხეფი
აბუ ჰანიფა დინავარი

**აბუ ჰანიფა აჰმად იბნ დავუდ დინავარი** (სპარს. ابوحنيفه دينوری, დ. 815 (ვარდა 828), დინავარი, ჯიბალი, აბასიდეფიშ ხალიფატი —  ღ. 895 (ვარდა 896), დინავარი, ჯიბალი, აბასიდეფიშ ხალიფატი) — სპარსალი ასტრონომი, გეოგრაფი, ისტორიკოსი, მათემატიკოსი, ბოტანიკოსი, მეტალურგი დო აგრონომი.

აბუ ჰანიფა დინავარიქ დებადჷ ჯვეში სპარსეთიშ ნოღა დინავარს. გურაფულენდჷ გრამატიკას, ფილოლოგიას, გეომეტრიას, არითმეტიკას დო ასტრონომიას. თიში არძაშე შანულამი ნახანდი რე *"ჩანარეფიშ წინგი"*. დინავარი მერჩქინელი რე არაბული ბოტანიკაშ დუმარსხუაფალო. ჩანარეფიშ წინგი იკათუანდჷ 6 ტომს. თეხანური პერიოდიშა მაჭირინუ ხვალე მასუმა დო მახუთა ტომეფქ. დინავარიშ ჸათე წინგის უკულიანი პერიოდიშ ბრელი მენცარი ციტირენს დო შილებე შხვა დინაფილი ტომეფიშ რეკონსტრუქცია. დინავარი ეთმოჭარუნს ჩანარეფიშ რდუალაშ ფაზეფს. წინგიშ ეჭარილი რე ჸეთი ორთაშობური მოლინეფი (ბჟა, თუთაშ ფაზეფი, პლანეტეფი, სეზონეფი, ჭვემა, თირი, ჩხანა, ბორია, წყარალა), ნამუეფსჷთ უღუ გოლინა ჩანარეფიშ რდუალაშ პროცესიშა. დინავარი მუში ნაჭარეფს ციტირენს შხვა, წოხოლიან ავტორეფს გიშაკერზაფილო მუჰამად ალ-შაიბანის, იბნ ას-სიკიტის დო შხვეფს. 

დინავარი, თაშნეშე რე ავტორი *"ზოგადი ისტორია"*-შ, ნამუთ ჭარილი რე სპარსული პერსპექტივაშე. თინა ირინუანს არაბულ დო სპარსულ ისტორიულ, თაშნეშე ეპიკური ხასიათიშ წყუეფს.

მავითა ოშწანურაშ ბიოგრაფიული ენციკლოპედიაშ - წინგეფიშ კატალოგიშ ავტორი იბნ ალ-ნადიმი დინავარის მითმიოჭარანს 16 წინგიშ ავტორობას, ნამუეფით უმოსო ორხველჷ მათემატიკას დო ორთაშობური მენცარობეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* აბუ ჰანიფა დინავარი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჩანარეფიშ წინგი

კატეგორია:სპარსალეფი
კატეგორია:სპარსალი ასტრონომეფი
კატეგორია:სპარსალი ბოტანიკოსეფი
კატეგორია:სპარსალი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:სპარსალი გეოგრაფეფი
კატეგორია:სპარსალი ისტორიკოსეფი
სამდრუპ-ჯონგხარი

**სამდრუპ-ჯონგხარი** (, ) — ნოღა ბჰუტანიშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე, სამდრუპ-ჯონგხარიშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ნოღაშ მახორობა 9,325 ადამიერი (2017 წანაშ მუნაჩემეფით).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Satellite map at Maplandia.com

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:სამდრუპ-ჯონგხარიშ ძონგხაგი
პარო

**პარო** () — ნოღა ბჰუტანიშ ბჟადალშე, 11,448 მახორუთ (2017), იდვალუაფუ ზუღაშ დონეშე 2400 მეტრის. პაროშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, პაროშ ლეხერს.

## ისტორია
XVII ოშწანურაშე მოჸუნაფილი პაროს შანულამი სტრატეგიული დოშანაფა უღუდჷ. თიმ პრეიოდის ბჰუტანი ელუდჷ აგრესიას ტიბეტიშჸურე, პაროშ ლეხერი – არძაშე მოხუჯური დო ბონი რზა რდჷ ტიბეტიშე ბჰუტანიშა. 

პაროშ მადუდეეფი აქტიურო ოცადუდეს ქიანაშ დუდალაშა მულას, ქოთ ბრიტანეთიშ მოხვარათ უგენ ვანგჩუკიქ ქჷმორთუ ხეშუულობაშა, ნამუსჷთ მახუჯინჷ ქიანაშ აკოკათუაქ დო 1907 წანას პუნაქას მუშ დუდ გეგმიცხადჷ ბჰუტანიშ პირველ მაფათ.

## ტურიზმი
თიშ გეშა, ნამჷ-და ქიანა ვართფერი ღილე რე დოსქილადირ მოსოფელიშო, პაროშ ლეხერს ტურისტეფიჭ მაქსიმალური მუდანობა იშაყარუ ცეჩუშ ომონასტერე დღახუს. თე ბორჯის ოშობათ ადამიერი იშაყარუ.

## გალერეა


Image:Paro's main street 2.jpg|თარი შოშე
Image:Dance of the Black Hats with Drums, Paro Tsechu 4.jpg|ტრადიციული სხაპუა
Image:Shops in Paro.jpg|მაღაზიეფი პაროს
Image:Bhutanese house, Paro.jpg|ჸუდე პაროს
Image:More monks at Paro Tshechu.jpg|ახალნორდი მოხვამერი პიჯეფი
Image:Takstan-monastery.jpg|ტაკსტანი
Image:Kyichu Lhakhang-060701.JPG|კიჩუ ლახანგი
Image:Rinpung Dzong Paro 2007-11-11 CJF.JPG|რინპუნგ ზონგი



## რესურსეფი ინტერნეტის
* Paro travel guide ვიკიშარალუას 
* შარალუა ბჰუტანს 1995 წანას დო ქიანაშ მიოკლჯინი
* პარო — ქიანაშ კარმინალი
* Paro Map — Satellite Images of Paro
* GeoHack — Paro, Bhutan

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ტრაშიგანგი

**ტრაშიგანგი** (, , ვარ-და **ტაშიგანგი** () — ნოღა ბჰუტანიშ ბჟაეიოლშე, ტრაშიგანგიშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

ნოღა იდვალუაფუ ლეხერიშ ბჟაეიოლშე, წყარმალუეფიშ დრანგმეშ დო გამრიშ აკოკათუაშ აბანიშ ობჟათეშე. 2009 წანას, ნოღაშ გოხოლუას გინწყჷ იონგფულაშ აეროპორტიქ უბეტონე ეიოფურჷნალ-დაფურჷნალ საროტეფით, ნამუთ ოინალუ მორჩილ ვერტფურინჯეფით 
აბანონურ მარშრუტეფს. ნოღაშ მახორობა 3,037 ადამიერი (2017 წანაშ მუნაჩემეფით).

ტრაშიგანგის ობჟათეშე უხუჯანს ინდოეთიშე მუმალი ავტომაგისტრალი ოხურგე ნოღა სამდრუპ-ჯონგხარიშით, ბჟადალშე – თარი მაგისტრალი თიმფუშე, ოორუეშე – რზა ნოღა ტრაშიიანგცეშა დო უკული ნოღა ბომდელინგიშა.

ნოღას რე რეგიონალური ოსქილადე.

## სქოლიო

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიში ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ტრაშიგანგიშ ძონგხაგი
უანგდი-ფოდრანგი

**უანგდი-ფოდრანგი** (, ) — ნოღა ბჰუტანიშ ცენტრიშ ბჟადალშე, უანგდი-ფოდრანგიშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ჯვეშ ბორჯიშე მოჸუნაფილი, ნოღა ისტორიული უანდი-ფოდრანგიშ პროვინციაშ ნანანოღა რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Wangdue Phodrang travel guide ვიკიშარალუას 
* Wangdiphodrang Map — Satellite Images of Wangdiphodrang
* GeoHack — Wangdue Phodrang

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფუშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:უანგდი-ფოდრანგიშ ძონგხაგი
ტრონგსა

**ტრონგსა** (, ) — ნოღა ბჰუტანიშ ცენტრალურ ნორთის, ტრონგსაშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, თაშნეშე თაქ იდვალუაფუ მონასტერი. ნოღაშ ჯოხოდვალა ძონგკხაშე გჷნმითანგუ მუჭოთ „ახალი ოფუტე“.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ტრონგსა, ბჰუტანი
* ტრონგსა ვიკიშარალუას 

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ტრონგსაშ ძონგხაგი
დაგანა (ბჰუტანი)

**დაგანა** თაშნეშე **დაგა** (, ) — ნოღა ბჰუტანიშ ობჟათე-ბჟადალშე, დაგანაშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ჯვეშ ბორჯიშე მოჸუნაფილი ისტორიული დაგაშ პროვინციაშ ნანანოღა რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* [GeoHack — Daga, Bhutan](http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Daga,_Bhutan&params=27_4_N_89_53_E_type:city(1146)_region:BT) 

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიშ ადმინისტრაციული ცენტრეფი
კატეგორია:დაგანაშ ძონგხაგი
პუნაქა

**პუნაქა** () — ნოღა ბჰუტანიშ ოორუე-ბჟადალშე, პუნაქაშ ძონგხაგიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, ნამუთ ბჰუტანიშ ძონგხაგიშე ართ-ართი რე. პუნაქა რდჷ ბჰუტანია ნანანოღა დო ოთარობე ნოღა 1955 წანაშახ, ნანანოღაშ თიმფუშა გინოღალაშახ.

ნოღა თიმფუშე 72 კილომეტრიშ მეძენას იდვალუაფუ, მარა მანქანათ ოხვილუ დოხოლაფირო 3 სათიშ ულას. ნოღა დოხოლაფირო იდვალუაფუ ზუღაშ დონეშე 1200 მეტრიშ სიმაღალას დო თიმფუშე გინორთი თაქ კლიმატი ელაზჷმაფათ ბატა რე.

პუნაქაშ ძონგხაგის იდვალუაფუ ბჰუტანიშ ჟირი თარი წყარმალუ: მო-ჩუშ დო ფო-ჩუშ  ლეხერეფი, სოდე ჩანს ორზა. ძონგხაგის არძაშე ფართოთ მოდვალირი ორაგადე ნინა რე ძონგკხა.

## ქოძირით თაშნეშე
*ძონგიშ არქიტექტურა
*შაბდრუნგი

## რესურსები ინტერნეტში
* Inside information about Punakha Dzong
* Pictures of Punakha Dzong on Flickr
* Photo gallery of Punakha Dzong (Nov 2005)
* Photos of Punakha Dzong 
* Shabdrung Ngawang Namgyal at the Dharma Dictionary

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:პუნაქაშ ძონგხაგი
ფუნჩოლინგი

**ფუნჩოლინგი**, თაშნეშე გჷმირაგადუაფუ მუჭოთ **ფუენჩოლინგი** () — ნოღა ბჰუტანიშ ობჟათეშე (ჩუხაშ ძონგხაგის) ინფოეთიშ ხურგიწკჷმა, სოდე გიშმურს აკა ავტომაგისტრალი, ნამუშჷთ ბჰუტანი მითმიარსხუ ინდოეთის.

ნოღაშ მახორობა 27,658 ადამიერი (2017 წანაშ მუნაჩემეფით), ქიანაშ მაჟირა უკაბეტაში ნოღა რე, ნანანოღა თიმფუშ უკული.

ნოღა გვერდო ღილე რე შხვაშ თური ტურისტეფშო, ნამუეფსჷთ ბჰუტანიშ შხვა ტერიტორიეფშა მინაულარო უციო აფჷნა რთული სავიზე პროცედურეფიშ მუკულა.

ბჰუტანიშ ნოღა ფუნჩოლინფიშ დო ინდოეთიშ ნოღა ჯაიგაონიშ მახორუეფს ყარება შეულებჷნა ოხურგე-საბაჟე პროცესურეფიშ უმუშო. ფუნჩოლინგიშ მახორობაშ უმენტაშობას ინდიარეფი რე. ნოღას კაბეტი შანულობა უღუ ბჰუტანიშ გალენური ვაჭარუაშო, მუჭოთ სატრანზიტე პუნქტი მეკონ-მოკონეფიშ გინაღალარო.

ინდოეთწკჷმა აქტიური ურთიართობაშ გეშა, ნოღას იძინანს ნარკოვაჭარუა დო პროსტიტუცია, ნამუშ გეშაბჰუტანიშ ხეშუულობა იშონთაფუ. 

1964 წანას, ფუნჩოლინგის ჸვილეს ბჰუტანიშ პრემიერ-მინისტრი ჯიგმე დორჯი. ჸვილუას პოლიტიკური ოსხირი უღუდჷ, ნამუშ სამანჯელი რდჷ კონფლიქტი შხვადოშხვა ოთარობე ბუჯგუეფს შქას ბჰუტანიშ ღილენობაშ ოკითხირეშ გეშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფუნხოლინგი ვიკიშარალუას 
* [Phuntsholing ვებ-ხასჷლას maps.google.com](http://maps.google.com/maps?ll=26.85,89.383333&spn=0.1,0.1&t=m&q=26.85,89.383333(Phuntsholing))
* maps.google.com
* [geohack](http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%9F%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3&params=26.85000001_N_89.383333343333_E_type:city(30000)_region:BT)
* Phuntsholing ვებ-ხასჷლას toolserver.org

## სქოლიო


კატეგორია:ბჰუტან-ინდოეთიშ ურთიართობეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ჩუხაშ ძონგხაგიშ ნოღეფი
გელეფუ

**გელეფუ** (, ) — ნოღა ბჰუტანიშ ობჟათეშე, სარპანგიშ ძონგხაგიშ აკოდგინალუას. ნოღა იდვალუაფუ ინდოეთიშ ხურგიწკჷმა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* ელმაშარული რუკა Maplandia.com-ს

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სარპანგიშ ძონგხაგიშ ნოღეფი
ნოვა

**ნოვა** — მურიცხი, ნამუშ გოფათქუასჷთ მაჸუნუ თიში ბარჩხალიშ გადიდება. ბარჩხალიქ შილებე გედიდას ვითიანთასიშახ, ოშიანთასიშახ ვარდა მეტიშახ ხოლო. ბარჩხალიშ მაქსიმუმს მურიცხი მითმიოჭირინუანს გოფათქუაშ უკულიანი საათებიშ გოძვენას დო თინა იგინძორებუ მარობათ. უკული, მურიცხი ჭიე-ჭიეთ კინი მუში ორდოიანი ბარჩხალიშ დგომარობას ართუ.

მურიცხი, ნამუთ ნოვათ გინმირთუ, უმოსო მურუჟი რე დო თინა გოფათქუაშახ ცას უტელესკოპეთ ვეძირე. მუჟამსჷთ ჸათეცალი მურიცხიშ ბარჩხალი უცბას ქიმიძინანსინჷ, თინა რჩქუ მუჭოთ ახალი მურიცხი. ჸათეშ გეშათ ჸათეცალ მურიცხის უძახჷნა ნოვას, *"nova"* ლათინურიე დო შანენს ახალს.

ნოვა უმოსო მუთმოხვადუ ჟირმურიცხეფიშ სისტემას. მუჟამსჷთ ჸათე სისტემაშ მურიცხფიშე ართი რე ჭითა გიგანტი დო მაჟირა ჩე ჯუკუ, მინიშახ ჭითა გიგანტი გინმურს მუში კომპანიონი მურიცხიშ (ჩე ჯუკუ) გრავიტაციულ ტერიტორიაშა. ჩე ჯუკუშ გრავიტაციული ვე ნძალიერი რე დო ჸათე ბაძაძით ჭითა გიგანტიშ წყარბადით დინდარი მატერია გინმურს ჩე ჯუკუშა. მუჟამსჷთ დიდი მუდანობაშ მატერია ჩე ჯუკუშ ჟინპიჯის აკიშაყარუნჷ, მუთმოხვადუ ბირთვული გოფათქუა (აფეთქება). ჸათეს უკულ მაჸუნუ ჩხე აირეფიშ ბურინი მურიცხიშ ჟინპიჯეფიშე.

ნოვაშ გოფათქუაშ უკული ჟირმურიცხეფიშ სისტემაშ მაკათურეფი ართიანს ეთხიებუნა დო ჭყორდუ მატერიაშ გინულაშ პროცესი ართი მურიცხიშე მაჟიაშა.

## ქოძირით თაშნეშე
* სუპერნოვა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნოვა ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ნოვეფი
კატეგორია:ასტრონომიული მოლინეფი
ედუარდ ჩარლზ პიკერინგი

**ედუარდ ჩარლზ პიკერინგი** (ინგლ. Edward Charles Pickering; დ. 19 კვირკვე, 1846, ბოსტონი, მასაჩუსეტსი, ააშ — ღ. 3 ფურთუთა, 1919, კემბრიჯი, მასაჩუსეტსი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი დო ფიზიკოსი. პიკერინგი რდჷ ართ-ართი პირველი ასტრონომი ნამუქჷთ მიოგორუ სპექტროსკოპული ჟირმურიცხის. პიკერინგიშ არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე "*ფიზიკური მანიპულაციეფიშ ელემენტეფი*", ნამუქჷთ გიშართჷ 2 ტომო, 1873-1876 წანეფს. პიკერინგიქ გიმიგონჷ მერიდიანული ფოტომეტრი მურიცხეფიშ მაგნიტუდაშ ოზიმალო დო მიშეღჷ დიდი თია ჰარვარდიშ ფოტომეტრიაშ გოვითარაფაშა, ნამუთ რდჷ მაართა დიდი ფოტომეტრიული კატალოგი.

პიკერინგიქ დებადჷ ბოსტონს. ბაღანობაშე დეინტერესჷ ასტრონომიათ. გურაფულენდჷ ბოსტონიშ ლათინურ სკოლას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჰარვარდიშ ლოურენსიშ ომენცარე სკოლას, სოდეთ მიპალუ მენცარობეფიშ ბაკალავრიშ ხარისხი 1865 წანას.

გურაფაშ თებაშ უკული პიკერინგი მუშენდჷ დიო ჰარვარდის, უკულ მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, სოდეთ რდჷ ფიზიკაშ პროფესორი. 1877-1919 წანეფს იმუშუ ჰარვარდიშ ობსერვატორიაშ დირექტორო. პიკერინგიშ დირექტორობაშ ბორჯის ჰარვარდიშ ობსერვატორიაქ გინირთჷ ართ-ართ შანულამ ასტრონომიულ ობსერვატორიათ მოსოფელიშ მასშტაბით.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* ედუარდ ჩარლზ პიკერინგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
ჰერმან კარლ ფოგელი

**ჰერმან კარლ ფოგელი** (გერმ. Hermann Carl Vogel; დ. 3 პირელი, 1841, ლაიფციგი, საქსონიაშ ომაფე — ღ. 13 მარაშინათუთა, 1907, პოტსდამი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ასტროფიზიკოსი.

ფოგელი რდჷ სპექტროსკოპიული რკვიებეფიშ პიონერი ასტრონომიას. ჸათე ინსტრუმენტით თიქ აკეთჷ პლანეტეფიშ ატმოსფეროშ ანალიზი, 1871 წანას დადგინჷ ბჟაშ როტაციული პერიოდი დოპლერიშ ეფექტიშ გიმორინაფათ, გიმიგონჷ მურიცხეფიშ რადიალური სიჩქარეშ ზიმუაშ ფოტოგრაფიულ-სპექტროსკოპიული მეთოდი, 1889 წანას დანტკიცჷ ნამდა ალგოლი რდჷ ბინარული მურიცხი, 1892 წანას აკადგინჷ 51 მურიცხიშ რადიალური სიჩქარეშ მუნაჩემეფი. ფოგელიშ ტექნიკა უკულ ფართას გავითარეს დო გიმირინეს შვეიცარიალი ასტრონომეფქ მიშელ მაიორიქ დო დიდიე კელოქ, ნამუეფქჷთ მიოგორეს ეგზოპლანეტას, ნამუთ 51 პეგასის გართანდჷ. ჸათეშ გეშათ ჟირხოლო მენცარქ მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 2019 წანას.

ჰერმან კარლ ფოგელი გურაფულენდჷ ლაიფციგიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ იენაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ დოქტორიშ ხარისხი. ოდოქტორე დისერტაციაშ თემა რდჷ ნირსეულეფი დო მურიცხეფიშ გვართეფი. ფოგელი 1870-იან წანეფიშე მუშენდჷ პოტსდამიშ ობსერვატორიას დო 1882-1907 წანეფს რდჷ თიში დირექტორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰერმან კარლ ფოგელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
*კუნტა ბიოგრაფია 

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტროფიზიკოსეფი
ვილიამინა ფლემინგი

**ვილიამინა პატონ სტივენს ფლემინგი** (ინგლ. Williamina Paton Stevens Fleming; დ. 15 მესი, 1857, დანდი, შოტლანდია — ღ. 21 მესი, 1911, ბოსტონი, მასაჩუსეტსი, ააშ) — შოტლანდიარი-ამერიკალი ასტრონომი.

დებადჷ დანდის, შოტლანდიას. 1878 წანას ვილიამინაქ მუში ფანიაწკჷმა ართო ოცხოვრებშა ამერიკაშა მიდართჷ. მალას თინა მუში ქომონჯიქ ქიმიოტუ. 1879 წანაშე ედუარდ ჩარლზ პიკერინგიშ ხემანჯღვერობათ მუშენდჷ ჰარვარდიშ ობსერვატორიას.  ჸათაქ თიქ მიშეღჷ დიდი თია მურიცხეფიშ სპექტრიშ ფოტოგრაფიულ კლასიფიკაციაშა, აკადგინჷ კატალოგი, სოდეთ მიშეღჷ ვითი ანთასიშე მეტი მურიცხი, 59 აირული ნირსეული, დოხოლაფირო 310 მათირუ მურიცხი, 10 ნოვა დო შხვა ასტრონომიული ობიექტეფი. 1888 წანას ფლემინგიქ მიოგორუ ცხენიშ დუდიშ ნირსეულს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვილიამინა ფლემინგი projectcontinua.org-ის
* ნეკროლოგი Monthly Notices of the Royal Astronomical Society-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
პასიგი

**პასიგი** (ოფიციალურო **ნოღა პასიგი**; ტაგ: * Lungsod ng Pasig*;) — პირველ კლასიშ მაღალურბანიზაფილი ნოღა ფილიპინეფს, 16 ნოღაშე ართ-ართი რე, ნამუთ აკმოქიმინჷნს ქიანაშ ონანანოღე რეგიონს — მეტრო-მანილა. უხურგანს გეჸვენჯი ნოღეფს: ტაგიგი (ობჟათეშე), მაკატი(ობჟათე-ბჟადალშე), მანდალუიონგი (ბჟადალშე), კესონ-სიტი (ოორუე-ბჟადალშე), მარიკინა (ოორუეშე) დო რისალიშ პროვინციას (ბჟაეიოლშე).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* Pasig Profile at PhilAtlas.com


კატეგორია:ფილიპინეფიშ ერუანული ნანანოღაშ რეგიონიშ ნოღეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ ჸოფირი პროვინციული ნანანოღეფი
ანტიპოლო

**ანტიპოლო** (ოფიციალურო **ნოღა ანტიპოლო**; ტაგ: *Lungsod ng Antipolo*) — პირველი კლასიშ მაღალურბანიზაფული ნოღა ფილიპინეფს, რისალისშ პროვინციაშ ნანანოღა. 2020 წანაშ ფასებათ, ნოღას ოხორანს 887,399 ადამიერი. ანტიპოლო კალაბარსონიშ რეგიონიშ ნოღეფს შქას პირველი რე მახორობაშ მუდანობათ დო მა-8 აბანს რე ქიანაშ მასშტაბით.

ანტიპოლო მუნიციპალიტეტიშე რისალიშ პროვინციაშ აკმადგინალ ნოღათ 1998 წანაშ 4 პირელს, 8508-ა რესპუბლიკური აქტიშ მეჯინათ გეგმიცხადჷ. პროვინციული კაპიტოლიუმიჭ ახალი დგჷმილიშ ინაუგურაციაქ 2009 წანაშ მელახის იმანჯჷ დო პასიგის მადვალუ ჯვეში კაპიტოლიუმი, ნამუთ 1975 წანას ერუანული ნანანოღაშ რეგიონშა მიშულაშ უკული, რისალიშ პროვინციაშ იურისდიქციაშ გიმე ვა რე, გითირჷ. პროვინციულ თარობაშ ანტიპოლოშა გინულაშ უკული ნოღაქ პროვინციაშ ახალ ნანანოღათ გეგმიცხადჷ.

ნოღა პოპულარული რე პილიგრიმეფს შქას დო კანკალეშა „ფილიპინეფიშ პილიგრიმეფიშ ნანანოღა“ უჯოხონა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* Antipolo City UnOfficial Site
* Antipolo Profile at PhilAtlas.com
* Antipolo Philippines
* Philippine Census Information
* Local Governance Performance Management System

კატეგორია:ანტიპოლო
კატეგორია:კალაბარსონიშ ნოღეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ ნოღეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ პროვინციული ნანანოღეფი
სუპერნოვა

**სუპერნოვა** მურიცხიშ გოფათქუა (აფეთქება) რე. სუპერნოვაშ ბაძაძი რე მურიცხიშ ცენტრის მიმალი, გურსდინახალენი პროცესეფი. სუპერნოვაქ შილებე გირთას ჟირი ტიპო:
* მაართა ტიპიშ სუპერნოვა მუთმოხვადუ ჟირმურიცხეფიშ სისტემას. ჟირმურიცხი — რე სისტემა ჟირი მურიცხიშ, ნამუეფით ართიანს გრავიტაციულო რენა მერსხილი დო გართანა ართი გრავიტაციული ცენტრის. ჸათე მურიცხეფიშე ართ-ართი, ნოშქერბად-ჟანგბადიშ ჩე ჯუკუ მიდმუღანს მატერიას მუში კომპანიონი მურიცხის. ჸათეშ გეშათ ჩე ჯუკუს დიდი მუდანობათ მატერია აშაყარჷ დო ეკონია ბორჯის თინა ეთმეფეთქებუ
* მაჟირა ტიპიშ სუპერნოვა მუთმოხვადუ მუჟამსჷთ მურიცხი მუში რინაშ ეკონია ბორჯის გერენჷ. ბირთვული ოჭუალიშ თებაშ უკული მურიცხიშ მასაშ დიდი მუდანობა გინმურს მურიცხიშ ცენტრიშა - გურიშა. შედეგო იდიდებჷ მურიცხიშ გური, თისი ვეიაჭოფე მუში გრავიტაციული ნძალა დო თის შედეგო მოჸუნს გოფათქუა - სუპერნოვა.

სუპერნოვა იგინძორებუ ბორჯიშ ჭიჭე პერიოდის.

მენცარეფი გურაფულენა დო ირკვიენა სუპერნოვეფს, მუშენდა თინეფს დიდი შანულობა უღუ. სუპერნოვეფი არჩხიალენა მურიცხეფოშქაშე ოფირჩას, გჷთმოფაჩუნა მონკა ელემენტეფს გალაქტიკეფიშ დინახალე დო ათმაჩქარენა კოსმოსურ ჩხორიეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მუ რე სუპერნოვა? (ნასაშ ოფიციალური ვებსაიტი)

კატეგორია:სუპერნოვა
კატეგორია:სუპერნოვეფი
კატეგორია:მურიცხული ევოლუცია
კატეგორია:მურიცხული ფენომენი
ლჰუნცე

**ლჰუნცე** (,  ვარ-და **ლჰუნცი** () — ნოღა ბჰუტანიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ლჰუნცეშ ძონგხაგიშ ასმინისტრაციული ცენტრი. ნოღა იდვალუაფუ წყარმალუ კურუ-ჩუშ წყარპიჯის. ნოღაშა მეურს გრუნტამი რზა ნოღა მონგარიშე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Satellite map at Maplandia.com

კატეგორია:ბჰუტანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბჰუტანიშ ძონგხაგეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ლჰუნცეშ ძონგხაგი
ჰენრი დრეიპერი

**ჰენრი დრეიპერი** (ინგლ. Henry Draper; დ. 7 მელახი, 1837, პრინს-ედუარდი, ვირჯინია, ააშ — ღ. 20 გერგობათუთა, 1882, ნიუ-იორკი, ააშ) — ამერიკალი ექიმი დო მოჸოროფე ასტრონომი, შინელი რე მუჭოთ ასტროფოტოგრაფიაშ პიონერი.

დრეიპერი გურაფულენდჷ ნიუ-იორკიშ უნივერსიტეტიშ მედიცინაშ სკოლას, ნამუთ გათუ 1857 წანას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ექიმო ბელვიუშ ჰოსპიტალს. უკულიან პერიოდის რდჷ ნიუ-იორკიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი დო მედიცინაშ ფაკულტეტიშ დეკანი. 1862 წანაშ 31 მესიშე 8 გჷმათუთაშახ მონაწილენდჷ ამერიკაშ ომენოღალე ლჷმას, ოურდუმე ექიმო. 1867 წანას დრეიპერიქ ოსურო ქიმიჸუნჷ დინდარი არისტოკრატი მარი ანა პალმერი დო თიწკჷმა ართო დიჭყჷ ასტრონომიული რკვიებეფი. ჟირხოლო მოჸოროფე ასტრონომეფი რდეს.

ჰენრი დრეიპერი ითვალუ ასტროფოტოგრაფიაშ ართ-ართ ორდოიანი პიონერო. 1872 წანას თიქ გინიღჷ მურიცხული სპექტრიშ ფოტოეფი, სოდეთ იძირედჷ აბზორფციაშ ღოზეფი. 1873 წანას დრეიპერიქ უნივერსიტეტის სამედიცინო პოსტი ქიმიოტუ დო ბორჯი უმოსო დუთმუ ასტრონომიულ რკვიებეფს. 1874 წანას ხემანჯღვერენდჷ ექსპედიციას, ნამუშ ღანკი მორღაშ ტრანზიტიშ ფოტოგრაფირაფა რდჷ. დრეიპერი რდჷ მაართა ასტრონომი ნამუქჷთ აკეთჷ ორიონიშ ნირსეულიშ ფოტოგრაფირაფა 1880 წანაშ 30 ეკენიას. 1880 წანას გინიღჷ პლანეტა დიაშ სპექტრი.

ობსერვატორია, სოვრეშეთ დრეიპერის გინმუღუდჷ ფოტოეფი, იდვალუაფუდჷ ოფუტე ჰასტინგს-ონ-ჰადსონის (ნიუ-იორკიშ შტატი). ასე ჸეთი დგჷმილს ფუნქციონირენს ჰასტინგს-ონ-ჰადსონიშ ისტორიული ჯარალუა.

ჰენრი დრეიპერიქ ღურუ პლევრიტით, 1882 წანაშ 20 გერგობათუთას, 45 წანერქ. მარი ანა დრეიპერიშ ინიციატივათ დო დრეიპერიშ ფონდიშ ფინანსეფით, 1886 წანას დირსხუ ჰენრი დრეიპერიშ ჯოხონობაშ მენდალქ, ნამუთ ოთხი წანაშე ართიშა გინაჩამუ ასტროფიზიკაშ დარგის მოხანდე მენცარეფს.

## ქოძირით თაშნეშე
* ჰენრი დრეიპერიშ მენდალი
* ჰენრი დრეიპერიშ კატალოგი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*National Academy of Sciences Biographical Memoir

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
საბორიო (მონწყილობა)

მინი|მარჯვნივ|საბორიო, ტალინი
**საბორიო** თაშნეშე **ფლუგერი** (,  — სუა) — მეტეოროლოგიური მონწყილობა ბორიაშ ჸურენობაშ (მინშა ბიწორაშ) ოზჷმალო ვარ-და დეკორატიული აქსესუარი, კინოხ მორჩილი შილა კონკის.

## გალერეა

ფაილი:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b14 683-0.jpg|ვილდაშ საბორიო
ფაილი:Tuulelipp Lai 23.jpg|დეკორატიული საბორიო, ტალინი
ფაილი:Лаздинай4.jpg|11-მეტრიანი საბორიო ლაზდინაიშ რაიონს, ვილნიუსი
ფაილი:Weather vane in Jūrmala.jpg|ჯვეშობური საბორიო ლივერიშ ფორმათ იურმალას, ლატვია
ფაილი:Ukraine-Uzhhorod-Streets-8.jpg|კატუშ ფორმაშ დეკორატიული საბორიო (უკრაინა)
ფაილი:VeletaMasGrandeMundoQueFunciona.jpg|დეკორატიული საბორიო, ნამუთ მიშაღალირი რე გინესიშ რეკორდშა მუჭოთ არძაშ უკაბეტაში (ხერეს-დე-ლა-ფრონტერა)
ფაილი:Дымовая труба с флюгером.jpg|საბორიო ოკუმალე მილს


კატეგორია:მეტეოროლოგიური მონწყილობეფი
კატეგორია:ორთვალი
კატეგორია:ბორია
ტაგიგი

**ტაგიგი** (ოფიციალურო **ნოღა ტაგიგი**; ტაგ: * Lungsod ng Taguig*;) — პირველ კლასიშ მაღალურბანიზაფილი ნოღა ფილიპინეფს, 16 ნოღაშე ართ-ართი რე, ნამუთ აკმოქიმინჷნს ქიანაშ ონანანოღე რეგიონს — მეტრო-მანილა. იდვალუაფჷ ლაგუნა-დე-ბაიშ ბჟადალ წყარპიჯის. 2020 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანდჷ 886,722 ადამიერი დო თე მაძირაფალით ქიანას მე-8 აბანს რე. ტაგიგი ჩინებული რე ბონიფაციოშ გლობალური ნოღათ დო ფილიპინეფიშ ართ-ართ მაჸვენჯ ფინანსურ ცენტრის წჷმარინუანს. ტაგიგი მუნიციპალიტეტიშე მაღალურბანიზაფილ ნოღათ 2004 წანას, 8487-ა რესპუბლიკური აქტიშ უკულ გეგმიცხადჷ.

ნოღა პოლიტიკურო 28 ბარანგაით ირთუ. ფილიპინეფიშ კონგრესის ნოღაშ წჷმმარინაფალეფიშ დო ნოღაშ სხუნუშ მაკათურეფიშ გიშაგორუაშ ღანკით ტაგიგი ირთუ ჟირ კანონმადვალუ რაიონო: პატეროსი დო ტაგიგი (იკათუანს პატეროსიშ მუნიციპალიტეტისჷთ) დო ტაგიგი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Official Website of Taguig
* Taguig Profile at PhilAtlas.com
*Think Big Taguig - Official Lifestyle Website 
*Official Facebook page of City of Taguig

კატეგორია:ტაგიგი
კატეგორია:ერუანული ნანანოღაშ რეგიონიშ ნოღეფი
ვალენსუელა (ფილიპინეფი)

**ვალენსუელა** (ოფიციალურო **ნოღა ვალენსუელა**; ტაგ: * Lungsod ng Valenzuela*;) — პირველ კლასიშ მაღალურბანიზაფილი ნოღა ფილიპინეფს, 16 ნოღაშე ართ-ართი რე, ნამუთ აკმოქიმინჷნს ქიანაშ ონანანოღე რეგიონს — მეტრო-მანილა. უხურგანს გეჸვენჯ ნოღეფს: კალოოკანი (ობჟათეშე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე), მალაბონი (ობჟათე-ბჟადალშე), კესონ-სიტი (ბჟაეიოლშე). 2020 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას 886,722 ადამიერი ოხორანს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* Valenzuela Profile at PhilAtlas.com


კატეგორია:ფილიპინეფიშ ერუანული ნანანოღაშ რეგიონიშ ნოღეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ ნოღეფი
ხოლო (სულუ)

**ხოლო** (ოფიციალურო **ხოლოშ მუნიციპალიტეტი**; ; ) ― პირველი კლასიშ მუნიციპალიტეტი სულუშ პროვინციას, ფილიპინეფს. 2020 წანაშ ეჭარუათ, მუნიციპალიტეტიშ მახორობა 137 266 ადამირს აკმადგინანს. იკათუანს 8 ბარანგაის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Jolo Profile at PhilAtlas.com
*Jolo Profile at the DTI Cities and Municipalities Competitive Index
*Philippine Census Information
*Local Governance Performance Management System

კატეგორია:სულუშ მუნიციპალიტეტეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ პროვინციული ნანანოღეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ ნოღეფი
ხელუანური ინტელექტი

[მინი|ხელუანური ინტელექტიშ ნერვული რშვილი რე ნოსქვეფიშ ურთართმერსხილი ბუნა, ნამუთ ადამიერიშ ტვინიშ [ნეირონი|ნეირონეფიშ რშვილს მოგენს.]]

**ხელუანური ინტელექტი** (, კუნტას **AI**) — კომპიუტერული მენცარობაშ დარგი, ნამუშ ღანკი რე ინტელექტუალურ კომპიუტერულ მანქანაშ/პროგრამაშ გოჭყაფას, ნამუსჷთ აღვენუ უნარი მიოჭირინუას ადამიერიშ ინტელექტიშ სმებას. ინტელექტუალარაშ დონეშ გოთანჯუა უმოსო დოჸუნს თის, დო მუ ეშაჩინუაშ გინოჭკირუა რე ოხვილურინ. ხელუანური ინტელექტიშ გოჭყაფაშ თარიღო მირჩქინანა XIX ოაწანურას.
[thumb|200px|რობოტი [Kismet (რობოტი)|Kismet ხელუანური ინტელექტით მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიური უნივერსიტეტიშ მუზეუმს, 2006 წანა]]
[200px|thumb|[ASIMO — Honda-შ ფირმაშ ინტელექტუალური ჰუმანოიდური რობოტი]]
[thumb|ტურნირი [RoboCup|200px]]

## ქოძირით თაშნეშე
*ხელუანური ნეირონული რშვილი
*ორთაშობური ნინაშ დამუშება

კატეგორია:ხელუანური ინტელექტი
კატეგორია:კიბერნეტიკა
ანტონია მორი

**ანტონია კაეტანა დე პაივა პერეირა მორი** (ინგლ. Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury; დ. 21 მელახი, 1866, ქოლდ-სფრინგი, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 8 ღურთუთა, 1952, დობს-ფერი, ნიუ-იორკი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი.

ანტონია მორი გურაფულენდჷ ფიზიკას, ასტრონომიას დო ფილოსოფიას ვასარიშ კოლეჯის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ჰარვარდიშ ობსერვატორიას, სოდეთ ჰარვარდიშ კომპიუტერეფიშ ბუნაშე ართ-ართი რდჷ. მორი რდჷ მაართა ასტრონომი ნამუქჷთ აკეთჷ სპექტროსკოპიული ბინარული მურიცხიშ ორბიტაშ კალკულაცია, მურიცხეფიშ მუში კლასიფიკაციათ აკადგინჷ მურიცხეფიშ სპექტრიშ შანულამი, ორდოიანი კატალოგი, თაშნეშე გიმირკვიუ ჟირმურიცხი შელიაკი.

მორიქ 1943 წანას მიპალუ ენი ჯამპ კენონიშ პრემია. რდჷ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური.

მურიცხეფიშ კლასიფიკაციაშ MK სისტემაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალიშ უილიამ უილსონ მორგანიშ აზრით ანტონია მორი რდჷ ართ-ართი უდიდაში მენცარი, ნამუთ მოღალენდჷ მურიცხეფიშ სპექტრიშ მორფოლოგიაშ რკვიებეფიშ დარგის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ანტონია მორი Vassar Encyclopedia-ს
* ანტონია მორი encyclopedia.com-ის
* 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
კომპაქტური მურიცხი

ასტრონომიას **კომპაქტური მურიცხი**-თ (ვარდა **კომპაქტური ობიექტი**-თ) კოლექტიურო ეიშანუაფუ ჩე ჯუჯეფი, ნეიტრონული მურიცხეფი დო უჩა რხვილეფი. ყათე ტერმინით შილებე მიშინუას ჰიპოთეზურ ეგზოტიკური მურიცხეფქ ხოლო, თინეფიშ არსებობაქ დენტკიცინუდა. 

მუნეფიშ რადიუსიწკჷმა შედარებათ კომპაქტურ მურიცხეფს უღუნა უმოს დიდი მასა დო  პისქვინი.

კომპაქტური მურიცხეფი მურიცხული ევოლუციაშ ეკონია სტადია რე დო ჸათეშ გეშათ თინეფს მურიცხეფიშ ნოსქილედეფს ხოლო უძახჷნა.

კატეგორია:კომპაქტური მურიცხეფი
ნიანგეფი

**ნიანგეფი** თაშნეშე **ნიანგერეფი**, **ნიანგვერეფი** () — ჩხოლარეფი ქვერქვენწეფიშ რანწკიშე. თინეფიშ სიგჷნძა 2-5 მეტრი რე, ოშა-გოშათ (ნილოსიშ ნიანგეფი, ჯიქალი ნიანგეფი) — 7 მეტრშახ რე. უღჷნა გჷნძე, ხასჷლეფშე ეკობირტყელი კუდელი, წჷმოგჷნძარსფილი ნიჩვი, კუნტა კუჩხეფი, უკახალენი ბორჯეფს შქას გინოზინდილი რე დსცხი. პინჩეფი დო თოლეფი (ვერტიკალური თოლნსკაკათ) ჟილეშე რე ეკინელი, ნამუთ თინეფს საშველს არზენს წყარშე ხვალე თოლეფი დო პინჩეფი უჩქუდანი. პინჩეფი დო ჸუჯიშ რხვილეფი თხილერი რე ოფორალეფით. რსხული, კუდელი დო ბორკეფი ფორილი რე თინკუნთხუამი ბაკა ფარეფით. ჩხვინდი დო ნოჸორი გიშართილი რე პიჯიშ გვამშე მაჟირაშული ყვილამი სასათ. „ქვარაშ ხასჷლაშ ყვილეფი“ უღჷნა, ლაბერწი — ვარი. დუდიშ ტვინი ძალამ გოვითარაფილი რე. გუშეგორუაფჷნა ჯგირი რჩქილათ დო რწყებათ. გურიშ ლაგუჯეფი ედომუშამო გინოკიდელი რე, მარა აორტაშ მიკეფი ართოანწკჷმა რხვილეფით რე მერსხილი, ნამუშ გეშა არტერიული დო ვენური ზისხირი ართიანს აწყორუ. ბჟღერიშ ბუშტი ვა უღჷნა. ფიჟვეფი ჯგირო რე გოვითარაფილი. ნინა უყარუ რე. ცეკური კიბირეფი ფოსვეფს ინოხე. ნიანგეფი ხე ტროპიკულ ორტყაფუს. შეულებჷნა ართი წყარინოხვილშე მაჟირაშა კაბეტი მეძენაშა გინულა. აქტიურეფი რენა სერით. ჭკომჷნა უმენტაშო ჩხომეფს, წყარიშ შხვა ჩხოლარეფს, რსხულით კაბეტი ნიანგეფი გეთმიანთხჷნა კაბეტ ჩხოლარეფს (ორინჯეფსჷთ) დო ადამიერს (გიშაკერზაფილო ოშქურანჯი რე ჯიქალი ნიანგეფი). დადული ნიანგეფი ქვიშას (უმენტაშო მეჩეჩის) დვანს 20-100 მანგარხეჭამ მარქვალს, გჷთმარზუნა 80-100 წანას. ნიანგეფიშ ხორცის ოჭკომალო გჷმირინუანა, ტყების — შხვადოშხვა საგალანტერეე ნოკეთობეფიშ ოკეთებელო. ასე ნიანგეფქ ოგჷნაფკეთ მიჯალაგჷ. ხე თეხანური ნიანგეფიშ 21 გვარობა, ნამუეფჷთ აკოკათელი რე 3 ფანიას: გავიალეფი, ნანდული ნიანგეფი დო ალიგატორეფი.

## ლიტერატურა
* *მუსხელიშვილი თ.,* ქსე, ტ. 7, ხს. 407, ქთ., 1984

*
სუპერგვართა

**სუპერგვართა** — გალაქტიკეფიშ გვართეფიშ ვარდა გალაქტიკეფიშ ბუნეფიშ კაბეტი ბუნა. სუპერგვართეფი მერჩქინელი რე ოქიანუშ უდიდაშ სტრუქტურეფო. ჩქინი გალაქტიკა რე მაკათური გალაქტიკეფიშ ლოკალური ბუნაშ, ნამუთ რე მაკათური სუპერგვართაშ, ნამუსჷთ აზაპიშ სუპერგვართას უძახჷნა. აზაპიშ სუპერგვართა ოკათჷ უმოს უდიდაშ ლანიაკეაშ სუპერგვართას. 

მენცარეფიშ აზრით ოქიანუს არსებენს დოხოლაფირო ვითი მილიონი სუპერგვართა.

კონცეფცია სუპერგვართეფიშ არსებობაშ გეშა წჷმარინუ ამერიკალი ასტრონომქ ჯორჯ ოგდენ ეიბელიქ, 1958 წანას. ეიბელი მუში შინელი ეიბელიშ კატალოგის სუპერგვართეფს მიშინუანს მუჭუ "მაჟირა რანწკიშ გვართეფს", თაშნეშე "გვართეფიშ გვართეფს".

## ქოძირით თაშნეშე
* გალაქტიკეფიშ გვართა
* გალაქტიკეფიშ ბუნა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Overview of local superclusters
* The Nearest Superclusters
* Universe family tree: Supercluster

კატეგორია:სუპერგვართეფი
გალაქტიკეფიშ ბუნა

**გალაქტიკეფიშ ბუნა**-ს უძახჷნა გრავიტაციულო ართიანს მერსხილ გალაქტიკეფს, ნამუეფიშ ბარჩხალი ჩქინი გალაქტიკაშ მანგური რე. ბუნაშ მაკათურეფიშ მუდანობა რე 50, ვარდა ნაკლები. გალაქტიკეფიშ ჸეთი აკოშაყარუეფს, ნამუეფით ბუნეფიშე უმოს დიდი რე გალაქტიკეფიშ გვართეფი ჯოხო. გალაქტიკეფიშ გვართეფი დო ბუნეფი ართო აფორმირენა უმოს მასიურ სტრუქტურას, ნამუსჷთ უძახჷნა სუპერგვართას.

გალაქტიკეფიშ ბუნა იკათუანს დოხოლაფირო 50 ვარდა ნაკლები მუდანობათ გალაქტიკეფს, ნამუეფიშ დიამეტრი 1-2 მეგაპარსეკი რე. თინეფიშ მასა უდრენს დოხოლაფირო 1013 ბჟაშ მასას. მაკათური ინდივიდუალური გალაქტიკაშ სიჩქარე 150 კმ/მქ. რე.

არსებენს გალაქტიკეფიშ ბუნეფიშ შხვადოშხვანერი ტიპეფი: 

* კომპაქტური ბუნეფი (ინგლ. *Compact groups*) იკათუანს ჭიჭე მუდანობათ გალაქტიკეფს, მაგალთო ხუთის. კომპაქტური ბუნეფი იზოლირაფილი რენა შხვა გალაქტიკეფიშე. მაართა ჸათეცალ ბუნაქ იძირჷ 1877 წანას. 
* ფოსილური ბუნეფი (ინგლ. *Fossil groups*) რენა ჸეთიცალი ბუნეფი, ნამუეფქჷთ იფორმირჷ ართი გალაქტიკაშ აკოართაფათ გალაქტიკეფიშ ბუნაწკჷმა.
* პროტო-ბუნეფი (ინგლ. *Proto-groups*) რე ბუნეფი, ნამუეფით ფორმაციაშ პროცესის რე.

## შანულამი ბუნეფი

კატეგორია:გალაქტიკეფიშ ბუნეფი
გუსტავ ლე ბონი

**შარლ-მარი გუსტავ ლე ბონი** (ფრანგ. Charles-Marie Gustave Le Bon; დ. 7 მესი, 1841, ნოჟან-ლე-როტრუ, საფრანგეთი — ღ. 13 ქირსეთუთა, 1931, მარნ-ლა-კოკეტი, საფრანგეთი) — ფრანგი მენცარი ნამუთ მოღალენდჷ მენცარობეფიშ შხვადოშხვა დისციპლინეფს: ანთროპოლოგიას, ფსიქოლოგიას, სოციოლოგიას, მედიცინას დო ფიზიკას. თიში არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე *"აგვართაშ ფსიქოლოგია"*, ნამუქჷთ 1895 წანას გიშართჷ დო ნამუთ მერჩქინელი რე აგვართაშ ფსიქოლოგიაშ დარგის ართ-ართ გოლინიან დო მონუმენტურ ნახანდო.

დებადჷ ნოჟან-ლე-როტრუს, ოორუე საფრანგეთის. გურაფულენდჷ მედიცინაშ პარიზიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკული ქაკათჷ საფრანგეთიშ არმიას დო მონაწილენდჷ საფრანგეთ-პრუსიაშ ლჷმას მუჭოთ ოურდუმე ექიმი. ლჷმაქ, თიში შედეგეფქ დო პარიზიშ კომუნაქ დიდი გოლინა იღვენუ ლე ბონიშ უკულიან არზუანობაშა. ლჷმაშ თებაშ უკული შარალენდჷ ევროპას, აზიას, ოორუე აფრიკას. ჸათე შარალუეფიშ ბორჯის ლე ბონიქ გიმირკვიუ შხვადოშხვა ხარხეფი, ცივილიზაციეფი დო აკეთ თინეფიშ ანთროპოლოგიური ანალიზი დო გიმიგონჷ პორტაბელური კეფალომეტრი.

1890-იან შანეფიშე ლე ბონიქ დეინტერესჷ ფსიქოლოგიათ დო სოციოლოგიათ. ლე ბონიშ იდეათ აგვართა, თიში ინდივიდუალური მაკათურეფიშ ჯამი ვარე.

ლე ბონიქ აკიმუშუ შხვადოშხვა ფსიქოლოგიური, სოციოლოგიური თეორიეფი დო ფიზიკაშ დარგის ატარენდჷ ექსპერიმენტეფს, ნამუეფით ორხველუდჷ მასა-ენერგიაშ ექვივალენტურობას.

მუში ცხოვრებაშ ბორჯის, ლე ბონის ფშხირას აკრიტიკენდეს დო აიგნორენდეს მუში კონსერვატორული დო რეაქციული იდეეფიშ გეშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* გუსტავ ლე ბონი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
* Gustave Le Bon's works:  Page on Gustave Le Bon with his works available in French and in English
* Les Classiques des Sciences Sociales: Le Bon 

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფსიქოლოგეფი
კატეგორია:ფრანგი სოციოლოგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ანთროპოლოგეფი
პარიზიშ კომუნა

**პარიზიშ კომუნა** (ფრანგ. Commune de Paris) — ფრანგული რევოლუციური თარობა, ნამუქჷთ ეჭოფუ ხეშულობა პარიზის, 1871 წანაშ 18 მელახიშე 28 მესიშახ.

საფრანგეთ-პრუსიაშ ლჷმაშ ბორჯის, 1870-1871 წანეფს საფრანგეთიშ ერუანულ გვარდიას გენძალიერჷ მოხანდე კლასიშ რადიკალიზმიქ. საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკაშ დორსხუაფაშ დო გერმანალეფიშე ფრანგული არმიაშ მარცხებაშ უკული, ერუანული გვარდიაშ ნორთეფქ გეჭოფეს ნოღა პარიზიშ კონტროლი 1871 წანაშ 18 მელახიშე. თინეფქ დოჸვილეს საფრანგეთიშ არმიაშ ჟირი გენერალი, ვაღიარენდეს საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკას დო ქჷდარსხუეს მუნეფიშ ზოხორინელი თარობა.

კომუნა პარიზის აკონტროლენდჷ ჟირი თუთაშ, ართი მარაშ დო სუმი დღაშ გოძვენას. ჸათე პერიოდის კომუნარეფქ მიშეღეს მუნეფიშ კანონეფი, ნამუეფით რდჷ უმოსო პროგრესული დო ანტი რელიგიური. დიკილჷ არძო კათოლიკურ ეკლესიაქ დო სკოლაქ. კომუნაქ გამათხოზუ პაპეფს.

კომუნას დიდ როლს არსულენდეს სოციალისტური, კომუნისტური,  ფემინისტური დო ანარქისტული ბუნეფი.

მალას, მესიშ ბოლო დღალეფს, საფრანგეთიშ ერუანულ არმიაქ მოჯალაგუ პარიზიშ კომუნა. ერუანული არმიაშ ნძალეფქ დოჸვილეს დოხოლაფირო 10-15 ანთასი კომუნარი, ხოლო ანთასობათ ოჭოფეს, გასამართეს დო გეგნახორეს. ბრელ კომუნარქ ინტუ, უმენტაშობაქ ინგლისიშა, ბელგიაშა დო შვეიცარიაშა.

პარიზიშ კომუნაქ დო თიში იდეეფქ დიდი გოლინა იღვენუ კარლ მარქსიშა დო ფრიდრიხ ენგელსიშა. ენგელსი პარიზიშ კომუნას უძახჷდჷ პროლეტარიატიშ მაართა დიქტატურას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*La Commune de 1871 by JP Achard  (in French)
* Paris Commune Archive at Marxists Internet Archive
* Paris Commune Archive at Anarchist Archive
* ''On the Paris Commune'', a collection of writings by Marx and Engels on the subject.
* Karl Marx and the Paris Commune by C.L.R. James, 1946
* The Paris Commune and Marx' Theory of Revolution by Paul Dorn
* Paris Commune on Encyclopædia Britannica
* Paris Commune on Encyclopedia.com

კატეგორია:პარიზიშ კომუნა
კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია
ერნსტ ჰეკელი

**ერნსტ ჰენრიხ ფილიპ ავგუსტ ჰეკელი** (გერმ. Ernst Heinrich Philipp August Haeckel; დ. 16 ფურთუთა, 1834, პოტსდამი, პრუსიაშ ომაფე —  ღ. 9 მარაშინათუთა, 1919, იენა, გერმანია) — გერმანალი ზოოლოგი დო ფილოსოფოსი.

ჰეკელი რდჷ ევოლუციონისტი დო ჩარლზ დარვინიშ იდეეფიშ პროპონენტი. ჰეკელიქ მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას გიმირკვიუ ჩხოლარეფი, ზუღაშ ჩხოლარეფი, ეჭარუ გვარობეფი, მიშეღჷ ახალი ტერმინეფი: ეკოლოგია, ტიპი (ლათ. *Phylum*), ფილოგენია დო პროტისტეფი. ჰეკელიქ მიშეღჷ დიდი თია ბიოგენეტიკური კანონიშ გოვითარაფაშა, ნამუთ თეხანური მენცარობას მეღებული ვარე. ბიოგენეტიკური კანონიშ (ნამუსჷთ რეკაპიტულაციაშ თეორიას ხოლო უძახჷნა) მეჯინათ თელი ორგანიზმეფი გოჭყაფაშე - ემბრიონული სტადიაშე, მუკმულა გოვითარაფაშ ჸეთი ეტაპეფს, ნამუ ეტაპეფით მიკორთეს წიმოხონი ორგანიზმეფქ.

ერნსტ ჰეკელი რდჷ მენცარული რასიზმიშ დო სოციალური დარვინიზმიშ პროპონენტი დო პოპულარიზატორი. 

ჰეკელი რე ავტორი ოშიშე უმოსი ილუსტრაციაშ - ჩხოლარეფიშ დო ზუღაშ ჩხოლარეფიშ. ჰეკელიშ ჸათე ნახანდიქ, ნამუშ ჯოხოთ რე "*ორთაშ არტისტული ფორმეფი*", დიდი გოლინა იღვენუ ხელუანობაშ, არქიტექტურაშ დო დიზაინიშ სტილიშ არტ-ნუვოშ გოვითარაფაშა.

ჰეკელიქ დებადჷ პოტსდამს. გურაფულენდჷ მედიცინას ბერლინიშ დო ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტეფს. 1857 წანას მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ იენაშ უნივერსიტეტის, ზოოლოგიაშ პროფესორო. 1860-1870-იან წანეფს შარალენდჷ სქირონაშქა ზუღაშპიჯეთის, კანარიშ კოკეფს, ნორვეგიას, ხორვატიას, ეგვიპტეს, თურქეთის, საბერძნეთის. 1866 წანას ლონდონშა მიდართჷ, სოდეთ შეხვადუ ჩარლზ ლაიელის, ტომას ჰენრი ჰაქსლის დო ჩარლზ დარვინს.

ერნსტ ჰეკელი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. თიში ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კონკა სიერა-ნევადაშ ქჷნდჷრს დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ერნსტ ჰეკელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* University of California, Berkeley – biography
* Ernst Haeckel – Evolution's controversial artist. A slide-show essay
* Proteus – Animated documentary film on Haeckel's life and work
* Ernst Haeckel Haus and Museum in Jena
* View works by Haeckel at the Biodiversity Heritage Library
* 

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ზოოლოგეფი
კატეგორია:გერმანალი ფილოსოფოსეფი
ავსტრალიაშ შილა

**ავსტრალიაშ შილა** — ავსტრალიაშ ართ-ართი ერუანული სიმბოლო. თიშ დუდმაართა დიზაინქ გიშეგორჷ 1901 წანას დო პირველაშე ეიფიორჷ მელბურნს თიმ წანაშ 3 ეკენიას. 1902 წანას, მაფა ედუარდ VII-ქ მიწონჷ დუდმაართაშე ონდეთ გინორთელი დიზაინიშ შილა. გეჸვენჯი მუსხირენი წანაშ გოძვენას, შილაშ ზუსტი დეტალეფქ დითირჷ მუზმარენშახ, მუჭოთ ზრახებულო, თაშნეშე ალაბრანძილო. ასეიან დეტალეფქ ოფიციალურო თარობაშ ბიულეტინს გიმიბჟინჷ 1934 წანას დო 1954 წანას, პარლამენტიჭ სტატუტიშით შილაქ მერჩქინელქ იჸუ, მუჭოთ „ავსტრალიაშ ერუანული შილა“.

შილაშ ლენ ფონს ეხანტილი რე გიართოიანაფილი ომაფეშ შილა (ჟილენი კვარჩხან კუნთხუს), თიშ გიმე – ფართო შკვითაქრამი მურიცხი, მუჭოთ ბრიტანეთიშ წორომაჸალობაშ სიმბოლო. მარძგვან კუნთხუს იდვალუაფუ ხუთი მურიცხი, ნამუეფშე ართი მორჩილი ხუთაქრამი, დოსილადირი ოთხი – ელაზჷმაფათ კაბეტი, შკვითაქრამი, გჷმოხანტუნს მურიცხეჭაჭილ ობჟათეშ ჯვარს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ავსტრალიაშ თარობა, თენა რე პატი! - ავსტრალიაშ ერუანული შილა
* Ausflag 
* ავსტრალიაშ ერუანული შილაშ ასოციაცია 

კატეგორია:მოაოფელიშ ქიანეფიშ შილედი
კატეგორია:ავსტრალიაშ ერუანული სიმბოლოეფი
კატეგორია:ავსტრალიაშ შილეფი
აქონდროპლაზია

**აქონდროპლაზია** ( — ვარებაშ წულუკი +  — ხინტკი +  — გოჭყაფა) — გენეტიკური აკორცუაფა, ნამუშ თარი გუმოლინაფა რე დვორფიზმი. აქონდროპლაზიაშ მოღვენი ადამიერეფიშ ხელეფი დო კუჩხეფი კუნტა რე, დო ტანი, რჩქვანელობური, ნორმალური სიგჷნძაშ რე.

აქონდროპლაზია გჷთმოპიჯანს ვაპროპორციულ ძინას დო კუნტა ბორკეფს. თის გჷმიჭანუანს ართ-ართი გენიშ სტრუქტურაშ თირუათ, ნამუთ იჭანუანს თე გენით კოდირაფილი ცილაშ მონძალებურ წჷმოქიმინუას. თენა, მუშჸურე, ბაღანაშ ძინაშ პროცესის ხინტკიშ ყვილო გჷნოქიმინუას აკმონჩალუნს, ბორკეფიშ ყვილეფიშ გერკებულ ძინაშ იჭანუანს დო თეწკჷმა, მერსხილი რე ანდა შხვა სიმპტომწკჷმა.

აქონდროპლაზიაშ მოღვენი ძინათებულ ქომოლკოჩიშ ოშქაშე  სიმაალა ოშქაშეთ 131 სანტიმეტრი რე, ოსურიშ - 123 სანტიმეტრი რე. შხვა გჷმოლინებეფი შილებე იკათუანდას დუდიშ ზჷმაშ გოძინას დო გიშაკვათილ ჸვას. გორთულაფეფი შილებე იკათუანდას ლურიშ აპნოეს ვარ-და ჸუჯიშ გომაჟირაფონ ინფექციეფს. აქონდროპლაზიას თაშნეშე ახასიათენს კუნტა ბორკეფიშ ჩონჩხიშ დისპლაზია მონკა კომბინირაფილი იმუნოდეფიციტით.

კურნალუა შილებე იკათუანდას დჷმახვარე ბუნეფს დო ძინაშ ჰორმონიშ თერაპიას. შილებე უციო ორდას თიჯგურა გორთულაფეფიშ კურნალუა ვარ-და პრევენცია, მუჭოთ რე სიგვანიე, ჰიდროცეფალია, ობსტრუქციული ლურიშ აპნოე, შქა ჸუჯიშ ინფექციეფი ვარ-და გაგაჩიშ სტენოზი. აქონდროპლაზია დვორფიზმიშ არძაშე მოდვალირი ბაძაძი რე დო 27 500-შე დოხოლაფირო 1 ადამიერს გჷმურჩქინდუ.

## ჩინებული კათა აქონდროპლაზიათ
*სენები (ჩქ. წ. XXVI ოშწანურა) — ჯვეშეგვიპტარი მაღალჩინამი პიჯი
*ჯოტი ამჯი — არტისტი
* ჩანდრა ბაჰადურ დანგი
* გულ მოჰსმეფუ
* პიტერ დინკლიჯი

## ქოძირით თაშნეშე
* ვოსორიტიდი

## სქოლიო

კატეგორია:გენეტიკური ლახარეფი
ნანდული ნიანგეფი

**ნანდული ნიანგეფი** () — ჩხოლარი ქვერქვენწეფიშ ფანიაშ ნიანგეფიშ რანწკიშე. ნიანგეფიშ სუმი ფანიაშე ართ-ართი. აკმოკათჷნს 3 თეხანურ გვარს დო 15 გვარობას. ნანდული ნიანგეფი ხე აფრიკაშ, აზიაშ, ოკიანეთიშ დო ამერიკაშ ტროპიკულ რეგიონეფს.

## ლიტერატურა
* Charles A. Ross (Hrsg.): Krokodile und Alligatoren – Entwicklung, Biologie und Verbreitung. Orbis Verlag, Niedernhausen 2002.  

კატეგორია:ნიანგეფი
ალიგატორიშობურეფი

**ალიგატორიშობურეფი** — 
ჩხოლარი ნიანგეფიშ ფანიაშე, ნამუთ იკათუანს ალიგატორეფს დო კაიმანეფს. ხე ჩინეთის, ოორუე დო ობჟათე ამერიკას.

## კლაციფიკაცია
*გვარი Alligator — ალიგატორი
**Alligator mississippiensis — ამერიკული ალიგატორი
**Alligator sinensis — ჩინური ალიგატორი
*გვარი Caiman — კაიმანი
**Caiman crocodilus
**Caiman latirostris — კვიზა კაიმანი
**Caiman yacare
*გვარი Paleosuchus
**Paleosuchus palpebrosus
**Paleosuchus trigonatus — ბირტყაჸვამი კაიმანი
*გვარი Melanosuchus — უჩა კაიმანი
**Melanosuchus niger

*
კატეგორია:ნიანგეფი
გავიალიშობურეფი

**გავიალიშობურეფი** () — ჩხოლარი ქვერქვენწეფიშ ფანიაშ ნიანგეფიშ რანწკიშე. აკმოკათჷნს ჟირ გვარიშ ჟირ გვარობას: განგიშ გავიალი (Gavialis gangeticus) დო გავიალიშობური ნიანგე (Tomistoma schlegelii). ელაზჷმაფათ არხოს რე ნანდულ ნიანგეფწკჷმა, მარა თინეფშე გინორთი ინწრო ნიჩვი უღჷნა, ნამუთ თინეფს ჩხომიშ ჭოფუაშის ოხვარჷ. ეკონია გენეტიკური გჷმორკუსლაშ შედეგეფიშ მეჯინათ, შილებე გავიალიშობურეფწ დიკინან გიმენფანიაშ რანგშე დო ქაკათან ნანდულ ნიანგეფიშ ფანიას.

## სქოლიო

*
კატეგორია:ნიანგეფი
სუოშოვა

**სუოშოვა** თაშნეშე *სულოშოვა* () — ოფუტე პოლონეთის, მალოპოლსკიშ სავოევოდეშ  კრაკოვიშ პოვიატიშ სუოშოვაშ ოფუტე გმინას, თიში ადმინისტრაციული ცენტრი. 1975—1998 წანეფს ოფუტე მიშმეშჷ კრაკოვიშ სავოევოდეშ აკოდგინალუაშა.

## გეოგრაფია
ოფუტე იდვალუაფუ სავოევოდეშ ადმინისტრაციულ ცენტრი კრაკოვშე 29 კილომეტრიშ მეძენას. სუოშოვას რე პოლონეთიშ ართ-ართი უგჷნძაში ოფუტე შოშე, ნამუშ სიგჷნძა რე დოხოლაფირო 9 კმ., სენეჩნო-ვესოუაშ აკანური № 773 მაგისტრალიშ მანგას. თე შოშე დორთილი რე სუმ ნორთო, ნამუეფშე ჟირს ჯოხო „სუოშოვა I“ (ობჟათე ნორთი) დო „პესკოვა-სკალა“, ნამუთ იდვალუაფუ ოიცოვიშ ერუანული პარკის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Główny Urząd Statystyczny — TERYT 
* Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. «Dziennik Ustaw». Nr 29, 2013-02-13. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji 

## სქოლიო

კატეგორია:პოლონეთიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:მალოპოლსკიშ სავოევოდეშ ოფუტეეფი
კატეგორია:კრაკოვიშ პოვიატიშ ოფუტეეფი
ბიოგენეტიკური კანონი

**ბიოგენეტიკური კანონი**, თაშნეშე **რეკაპიტულაციაშ თეორია**, **ემბრიოლოგიური პარალელიზმი** — თეორია ნამუშ მეჯინათ თელი ორგანიზმეფი გოჭყაფაშე - ემბრიონული სტადიაშე, მუკმულა გოვითარაფაშ ჸეთი ეტაპეფს, ნამუ ეტაპეფით მიკორთეს წიმოხონი ორგანიზმეფქ.

ჸათე თეორიაშ ფორმულაციაშ ავტორი რდჷ ფრანგი ემბრიოლოგი ეტიენ სერა, ნამუშ რკვიებეფი გერსხილი რე იოჰან ფრიდრიხ მეკელიშ იდეეფს. ჸათეშ გეშათ ჸათე თეორია შინელი რდჷ მუჭოთ **სერა-მეკელიშ კანონი**.

რახანს, ემბრიონქ შილებე შხვადოშხვანერო გევითარას, ჸათე თეორიას პრობლემეფქ აშუ მაეჩა ოშწანურაშ დაჭყაფუშე დო მაეჩა ოშწანურაშ შქა დეკადეფიშე თის მიშინუანდეს მუჭოთ ბიოლოგიურ მითოლოგიას.

კატეგორია:ბიოლოგიური თეორიეფი
კატეგორია:ბიოგენეტიკური კანონი
ინ ვიტრო გაჸოფიერაფა

**ინ ვიტრო გაჸოფიერაფა** (ინგლ. In vitro fertilisation, IVF)
— პროცედურა, მუჟამსჷთ მარქვალს აჸოფიერენა სპერმათ, ორგანიზმიშ გალე, სინჯარას. პროცესი იჭყაფჷ ოსურიშ რეპროდუქციული ორგანოეფიშ მონიტორინგით დო სტიმულაციათ, უკულ ეთმეჭოფუნა ოსურიშ მარქვალეფს დო თინეფს აჸოფიერენა ქომოლიშ სპერმათ ლაბორატორიას. უკულ ემბრიონს, დოხოლაფირო 2-6 დღაშ უკულ, გინმიღანა სასქუოშა კათეტერიშ გიმორინაფათ. ჸათე პროცესის უკულ მაჸუნუ მოკათუობა.

მაართა ბაღანა, ნამუქჷთ ჸათე პროცედურათ დებადჷ, რდჷ ლუიზა ბრაუნი, 1978 წანას. ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაშ დუმარსხუაფალი რე ინგლისარი ექიმი რობერტ ედვარდსი, ნამუქჷთ ჸათე პროცედურაშ გოვითარაფაშ გეშა მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის 2010 წანას. რობერტ ედვარდსიქ ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაშ მეთოდი დარსხუ პატრიკ სტეპტოწკჷმა ართო.

## ქოძირით თაშნეშე
* ინტრაციტოპლაზმური სპერმაშ ინექცია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 

კატეგორია:ინ ვიტრო გაჸოფიერაფა
კაზუარი

**კაზუარი** () — მაფურინჯეეფიშ გვარი კაზუარიშობურეფიშ ფანიაშე. იკათუანს სუმ თეხანურ დო ართ ეშალაფირ გვარობას. ხენა ოორუე-ბჟაეიოლ ავსტრალიას დო ახალ გვინეას. ვამაფურინე, კაბეტი ანაგიშ მაფურინჯეეფი რე. რსხულიშ სიმაღალა 1,5–1,8 მეტრი, წონა – 60 კგ.-შახ. ავსტრალიას არძაშე კაბეტეფი რენა მაფურინჯეეფს შქას, მოსოფელს ხვალე სირაქლემეფს აკმოსწიდჷნა. ჭკომჷნა სოკოეფს, ქორაკუჩხამეფს, ჭანდეფს, გორდეფს, გვერეფს დო შხვა მორჩილ ჩხოლარეფს. დადული კაზუარი ოგვაჯეს დვანს 3–8 მარქვალს, ნამუთ მოწვანე-ცაშფერიშ რე, სიგჷნძათ – 9–14 სმ., წონათ – 650 გ. მუნმოჸუნს 49–56 დღას. ტყარ ორთას გუთმარზჷნა 12–19, ჭკორალას 40 წანაშახ. თინეფიშ ორთაშობური ნტერი რე დინგო.

*
კატეგორია:კაზუარიშობურეფი
ემუ

**ემუ**, *ავსტრალიური სირაქლემა* () — მაფურინჯე კაზუარიშნერეფიშ რანწკიშე. ხე ავსტრალიას დო კოკი ტასმანიაა. ემუშ სიმაღალა რე 170 მეტრიშახ, წონა — 50 კგ. დვანს 20-შახ მარქვალს (ირიშ წონა რე 650 გრამი). იმონჭვუანს ხვალე მუმული ემუ. მართვეფსჷთ ხვალე მუმული მუკმულუანს. ემუ ჭკომუნს შხვადოშხვა ჩანარიშ თასის დო გჷმნაღელს, მორჩილ მაღირღონალეფს, ხვილარეფს დო ჭანდეფს. მინ აბანს ოცადჷნა ემუშ დოჭყანაფას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 


კატეგორია:სტატიეფი ვიდეო ფაილეფით
კატეგორია:კაზუარიშნერეფი
კატეგორია:კაზუარიშობურეფი
კატეგორია:ავსტრალიაშ ენდემური მაფურინჯეეფი
კატეგორია:ავსტრალიაშ ერუანული სიმბოლოეფი
რობერტ ედვარდსი

**სერ რობერტ ჯეფრი ედვარდსი** (ინგლ. Sir Robert Geoffrey Edwards; დ. 27 ეკენია, 1925, ბატლი, ინგლისი — ღ. 10 პირელი, 2013, კემბრიჯი, ინგლისი) — ინგლისარი ფიზიოლოგი, რეპროდუქციული მედიცინაშ პიონერი, გინეკოლოგი პატრიკ სტეპტო დო მედდა ჯინ პერდიწკჷმა ართო მერჩქინელი რე ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაშ პროცედურაშ დუმარსხუაფალო. მაართა ბაღანა, ნამუქჷთ ჸათე პროცედურათ დებადჷ, რდჷ ლუიზა ბრაუნი, 1978 წანას. ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაშ გოვითარაფაშ გეშა ედვარდსიქ 2010 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის.

რობერტ ედვარდსი გურაფულენდჷ ბიოლოგიას, ბანგორიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ედინბურგიშ უნივერსიტეტიშ ჩხოლარეფიშ გენეტიკაშ დო ემბრიოლოგიაშ ინსტიტუტის, სოდეთ მიპალუ დოქტორიშ ხარისხი 1955 წანას, კონრად ჰელ უოდინგტონიშ ხემანჯღვერობათ.

გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს: კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, სამედიცინო რკვიებეფიშ ერუანული ინსტიტუტის, კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის. ედვარდსიქ, სტეპტოწკჷმა ართო 1980 წანას დარსხუ ბორნ ჰოლიშ კლინიკა. ედვარდსი რდჷ ომენცარე ჟურნალიშ "*Human Reproduction"*-იშ დუმარსხუაფალი დო რედაქტორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რობერტ ედვარდსი Nobelprize.org-ის
* რობერტ ედვარდსი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
*Papers of Sir Robert Edwards and associated papers  held at Churchill Archives Centre

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ფიზიოლოგეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ინგლისარი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის
მარქვალი (გამეტა)

**მარქვალი** — ადამიერეფიშ, ჩხოლარეფიშ, უმაღალაში ჩანარეფიშ, თაშნეშე წყარჩანარეფიშ დო შხვა პროტისტეფიშ მდედრი რეპროდუქციული გამეტა, ნამუთ იხასიათებუ ოოგამიათ.

მარქვალს აჸოფიერენს სპერმა,  იფორმირებუ ზიგოტა დო ბორჯის გოძვენას ივითარებჷ ახალი ორგანიზმი.

## ქოძირით თაშნეშე
* სპერმა
* სპერმატოზოიდი

კატეგორია:რეპროდუქციული სისტემა
პატრიკ სტეპტო

**პატრიკ კრისტოფერ სტეპტო** (ინგლ. Patrick Christopher Steptoe; დ. 9 მანგი, 1913, ოქსფორდი, ინგლისი — ღ. 21 მელახი, 1988, კენტერბერი, ინგლისი) — ინგლისარი გინეკოლოგი, რეპროდუქციული მედიცინაშ დო ლაპაროსკოპიული ქირურგიაშ პიონერი, ფიზიოლოგი რობერტ ედვარდსი დო მედდა ჯინ პერდიწკჷმა ართო ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაშ პროცედურაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. მაართა ბაღანა, ნამუქჷთ ჸათე პროცედურათ დებადჷ, რდჷ ლუიზა ბრაუნი, 1978 წანას. ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაშ გოვითარაფაშ გეშა ედვარდსიქ 2010 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის. ვართ სტეპტოს და ვართ პერდის პრემია ვემუღებჷ, მუშენდა ნობელიშ პრემია ღურაშ უკული ვეგნიჩამუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პატრიკ სტეპტო ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი გინეკოლოგეფი
ციმუაშ ჯა

მარცხნივ|მინი|ციმუაშ ჯაშ გჷმნაღელი
**ციმუაშ ჯა** () — ჯალეფიშ გვარობა ბუგუძირიშობურეფიშ ფანიაშ ბუგუძირიშ გვარშე.

ტყას ჩანს ჰიმალაიშ კართეფს, ინდოეთის დო ცენტრალური ჩინეთიშ ობჟათე ნორთის. თაშნეშე ინტროდუცირაფილი რე ავსტრალიას, ახალი ზელანდიას,  კავკაციაშ უჩა ზუღაპიჯის მუჭოთ დეკორატიული ჩანარი.

## ქოძირით თაშნეშე
* ციმუა
* ჯაშციმუა
* ხვამფაშ ჯა (ბაღიშ მუჸიშ ჯა)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Flora of China
* Canopy Trees
* Plants for a Future

კატეგორია:ბუგუძირიშობურეფი
კატეგორია:ობჟათე აზიაშ ფლორა
კატეგორია:გჷმნაღელამი ჯალეფი
კატეგორია: დეკორატიული ჯალეფი
კატეგორია:კანკარამი ჩანარეფი
კამფეტიშ ჯა

**კამფერიშ ჯა**, ვარ-და **ჯაშ კამფეტი**, **ჰოვენია გემუანი** () — ფურცელმაცჷმე ჯა ლეკუხაშობურეფიშ ფანიაშე.

კატეგორია:ლეკუხაშობურეფი
კატეგორია:აზიაშ ფლორა
კატეგორია:ხილი
კატეგორია:გჷმნაღელამი ჯალეფი
აზაპი (მურიცხეჭაჭილი)

**აზაპი** (ლათ. Virgo) — ზოდიაქოშ ართ-ართი მურიცხეჭაჭილი. ასტრონომიული სიმბოლო —  . აზაპიშ მურიცხეჭაჭილი იდვალუაფჷ ნჯილოშ დო სასწორიშ მურიცხეჭაჭილეფს შქას. აზაპი რე ზოდიაქოშ უდიდაში დო ცაშ მაჟირა უდიდაში მურიცხეჭაჭილი.

აზაპიშ მურიცხეჭაჭილიშ არძაშე ბარჩხალა მურიცხი რე სპიკა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Virgo
* The clickable Virgo 
* Star Tales – Virgo
* Warburg Institute Iconographic Database (medieval and early modern images of Virgo)

კატეგორია:აზაპიშ მურიცხეჭაჭილი
კატეგორია:მურიცხეჭაჭილეფი
ჰიდრა (მურიცხეჭაჭილი)

**ჰიდრა** (ლათ. Hydra) — თეხანური 88 მურიცხეჭაჭილიშე უდიდაში. ჰიდრა ომძღჷ სასწორიშ, კენტავრიშ დო კიბოიაშ მურიცხეჭაჭილეფს. ჰიდრა ართ-ართი რდჷ ჸეთი 48 მურიცხეჭაჭილეფიშე, ნამუეფიშ ერკებული მაჟირა ოშწანურას აკადგინჷ ბერძენი ასტრონომქ პტოლემექ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Hydra
* Star Tales&nbsp;– Hydra
* Warburg Institute Iconographic Database (medieval and early modern images of Hydra)

კატეგორია:მურიცხეჭაჭილეფი
ჰეილ-ბოპიშ კომეტა

**ჰეილ-ბოპიშ კომეტა** (ორდოიანი ჯოხოდვალა - **C/1995 O1**) — მაეჩა ოშწანურაშ ართ-ართი ბარჩხალა კომეტა.

კომეტას, ბჟაშ დისკოშ გოხოლუას მიოგორეს ართიანშე ზოხორინელო მოჸოროფე ასტრონომეფქ ალან ჰეილიქ დო ტომას ბოპიქ, 1995 წანაშ 23 კვირკვეს. უკულ, კომეტაშ სინათლექ თეშ ქიმიძინუ, თინა უტელესკოპეთ ხოლო იძირედჷ, დოხოლაფირო 18 თუთაშ გოძვენას. ჸათე მუნაჩემეფით თინა რეკორდული კომეტა რე. ეიშახ რეკორდული რდჷ 1811 წანაშ დიდი კომეტა, ნამუქჷთ ცას 1811 წანას მუკორჩქინდჷ დო ნამუთ უტელესკოპეთ 260 დღას იძირედჷ.

ჰეილ-ბოპიშ კომეტაშ პერიოდულობა 2380 წანა რე დო თინა კინ მუკორჩქინდუ დოხოლაფირო 4377 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* CometBase: Comet Hale-Bopp 
* Cometography.com: Comet Hale-Bopp
* NASA Hale-Bopp page 
* Shadow and Substance.com: Static orbital diagram

კატეგორია:კომეტეფი
კატეგორია:დიდი კომეტეფი
ტყურა

[thumb|[პინოქიო, ნამუშ ჩხვინდ ტყურაშ რაგადით ირდჷ, ფუშქინუაშ სიმბოლოთ გჷნირთუ.]]
**ტყურა** — ემეთიშ სმებულ გაკვარჩხება, ნამუთ ოინალჷ მიდგაინიშ ღორებას დო მეჩილითაფას.

## ლოგიკას
ლოგიკას ტყურა — ჟირ შილებუამ დგომარობაშე ართ-ართ რე. ტყურა ემეთიშ აწმარენჯ რე.

## რესურსეფ ინტერნეტის

კატეგორია:ღორება
ნჯილო (მურიცხეჭაჭილი)

**ნჯილო** (ლათ. Leo) — ზოდიაქოშ ართ-ართი მურიცხეჭაჭილი, ნამუთ იდვალუაფჷ ცაშ ოორუე გვერდოსფეროს დო ომძღჷ კიბოიაშ დო აზაპიშ მურიცხეჭაჭილეფს.

ნჯილო ართ-ართი რდჷ ჸეთი 48 მურიცხეჭაჭილეფიშე, ნამუეფიშ ერკებული მაჟირა ოშწანურას აკადგინჷ ბერძენი ასტრონომქ პტოლემექ.

ნჯილო იკათუანს ბრელი ბარჩხალა მურიცხის.

ნჯილოშ ჯვეში ასტრონომიული სიმბოლო რე  (♌︎).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Leo
* The clickable Leo 

კატეგორია:მურიცხეჭაჭილეფი