open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ჩინი (ტობა)

** ტობა ჩინი** *Tasik Chini* — ტობა მალაიზიას, წყარმალუ პაჰანგიშ გოხოლუას, პაჰანგიშ შტატიშ ცენტრალური ნორთის.  ტობაშ ოძგალეეფი დოხორინელიე ორანგ ასლიშ გუმნარჸაშ ჯაკუნიშ ტომეფით. 

5 026 ჰექატარი ფართობიშ ჩინიშ ტობა წჷმმარინუანც სიდიდათ მაჟირა ლიგე ტობას მალაიზიას, ნამუთ 12 ტობაშ აკმოდირთუ. წყარმალუ ჩინი ნამუთ ტობაშე გჷმმურცუნ, დინმურც წყარმალუ პაჰანგიშა. წყარმალუ გოხურგელიე ჯებერეფით ტობაშ გეჸეშ შიონარჩუნაფალო სქირუ სეზონიშ განწხანს.  მორო, წყარიშ გეჸეშ ეკჷნაქ, ტობაშ ორთაშობური ეკოლოგიაშ დო მუში ძგალეფც  ჯალეფიშ სპუალა გაგშეჭანუ.   

## ფლორა დო ფაუნა
ტობა ღჷმალიერიე ბიომიარეფერამი ტროპიკული ლჷხჷმი მაფალუეფით, ნამუთ ფლორაშ 138 სახიობათ, ტობწკჷმა მახორუ 300 სახიობაშ შურდგუმილეფით დო 144 სახიობაშ  ლიგე წყარიშ ჩხომეფითიე წჷმორინაფილი. არგუსოს დო ეკენიას ტობა გჷნმიქიმინუ მოფაფუე ბაღო, ნამუშ ჯიპიჯით ანთასობათ ჩე დო ვარდიშფერი ლოტოსიშ პეულეფითიე დოფორილი. 

## ლეგენდეფი
ტობაშა მერსხილიე მიარე მითეფი დო ლეგენდეფი, ნამუეფუთ ამდღარშახ ეშუნწყუმუ მუორეთ სქიდუნა. 
ორანგ ასლიშ ლეგენდაშ ალაფათ, ტობა ოხორანც დრაკონი ნამუსუთ ჯოხო ***ნაგა სერი გუმუმი***  (თაშნეშე ჯოხო „მალაიზიაშ ლოხ-ნესიშ ურჩხული“). წანა, ნამდა ტობაშ ქვინჯის ენონწყვილი რე უჯვეშაში ნოღა ხმერი 

## გალერეა

Image:Malaysia 269.jpg|საინფორმაციო ბორდი
Image:Malaysia 239.jpg|ტურისტული ბორდი ტობა ჩინიწკჷმა
Image:Malaysia 242.jpg|წყარმალუ ჩინი


## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Sri Gumum  ინფორმაცია (ისტორია, ლეგენდეფი სლაიდ შოუეფი), ტობაშე დო აბანობური კათაშ გეშა. 

კატეგორია:მალაიზიაშ გეოგრაფია
კატეგორია:ტობეფი ანბანიშ მეჯინათ
მალაიზიაშ ტობეფიშ ერკებული

თუდოლე მოჩამილიე **[[მალაიზია|მალაიზიაშ]] [[ტობა|ტობეფიშ]]** ერკებული. ერკებული იკათუანც მუჭოთ ორთაშობური, თაშნე ხელობური ტობეფსჷთ. ტობეფი გორანწკილიე ანბანურო მუნეფიშ შტატეფიშ თუ ფედერალური ტერიტორიეფიშ მეჯინათ.

## შტატეფი
### კედაჰი
* დაიანგ ბუნტინგი, ლანგკავი
* პედუ

### პაჰანგი
* ბერა
* ჩინი (ტობა) 

### პერაკი
* ბანდინგი
* კურორტი ბუკიტ მერაჰი ლეკთაუნი, ბუკიტ მერაჰი
* ჩენდეროჰი
* ტაიპინგ ტობაშ ბაღეფი, ტაიპინგი 
* ტემენგორი

### ტერენგანუ
* კენირი

## ფედერალური ტერიტორიეფი
### კუალა ლუმპური
* პერდანიშ ტობაშ ბაღეფი
* ტიტივანგსა ტობაშ ბაღეფი, ტიტივანგსა

### პუტრაჯაია
* პუტრაჯაია (ტობა)

კატეგორია:ტობეფი ქიანეფიშ მეჯინათ
კატეგორია:ტობეფი
ირლანდიური ნინა

280პქ|მინი|მარჯვნივ|გელტახტეფი (რეგიონეფი, სოდეთ თე ბორჯიშა იჩუალუაფუ ირლანდიური ნინა) ირლანდიას
**ირლანდიური ნინა** (Gaeilge) — ირლანდიარეფიშ ნინა, კელტური ნინეფიშ ართ-ართი ნინა, შოტლანდიურწკჷმა დო მენურწკჷმა ართო ორხველჷ თე ბუნაშ გოიდელურ გიმენბუნას.

ირლანდიური რე ირლანდიაშ სახენწჷფო ნინა. 2005 წანაშ 13 მანგის მეღებულქ იჸუ გინოჭყვიდირუაქ ირლანდიურიშ მიშაღალაქ ევრორსხუშ ომუშებელი ნინეფიშ რიცხუშა, მუქჷთ ძალაშა მიშართჷ 2007 წანაშ 1 ღურთუთაშე. 

## ზოგადი ჩინებეფი
* **მორაგადეეფიშ მუდანობა:** 1,66 მილიონი.
* **ნინაშ კოდეფი:** ISO1: ga; ISO2: gle; ISO3: gle.
* **ჯოხოდვალა:** Gaeilge.
* **ჭარალუა:** ლათინური.

## სტატუსი
**ოფიციალური ნინა: **

* ევროპაშ რსხუ 
* ირლანდია
* ოორუე ირლანდია

**გოფაჩუაშ არანი**:

* ირლანდია
* გოართოიანაფილი ომაფე
* ააშ
* კანადა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Discover Irish
* ალმახანური ირლანდიურიშ გოკვათილეფი 

კატეგორია:ინდოევროპული ნინეფი
კატეგორია:კელტური ნინეფი
ლუჰანსკიშ ოლქი

**ლუჰანსკიშ ოლქი** (), თაშნეშე მიშინუაფუ მუჭოთ **ლუჰანშჩინა** () — უკრაინაშ უკიდაში ბჟაეიოლი მუხურშე მადვალი ოლქი, ნამუშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა ლუჰანსკი. ოლქიქ გიჭყჷ 1938 წანაშ 3 მანგის, ვოროშილოვგრადიშ ოლქიშ ჯოხოთ (1958 წანაშახ, კჷნე 1970-1991 წწ.). 2022 წანაშ მუნაჩემეფით, ოლქიშ მახორობა აკმადგინანს ,102,921 ადამიერს, 54.0% რენა უკრაინალეფი, 42% – რუსეფი.

ლუჰანსკიშ ოლქიშ შანულამი ნოღეფი რე: ალჩევსკი, ანტრაციტი, ბრიანკა, კადიივკა, კიროვსკი, კრასნოდონი, ხრუსტალნი, ლუჰანსკი, ლისიჩანსკი, პერვომაისკი, როვენკი, რუბიჟნე, სევეროდონეცკი დო სვერდლოვსკი. ოლქი ედომუშამო იდვალუაფუ დონბასიშ რეგიონს. 

2014 წანას, ოლქიშ უმენტაში ნორთიქ, თინეფს შქას ადმინისიტრაციული ცენტრი ლუჰანსკიქ, რუსეთიშით ხუჯდოკინელი სეპარატისტეფიშ დოჸუნალობაშა გეგნორთჷ დო გეგმაცხადეს ლუგანსკიშ ოკათე რესპუბლიკა, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ლჷმა უკრაინაშ სათარობე ნძალეფიშ სააწმარენჯოთ. 2022 წანაშ რუსეთიშ უკრაინაშა მინოკათუაშე, ოლქიქ დახე ედომუშამო რუსული ოკუპაციაშ გიმე ქუმოხვადჷ დო თეჸურეშე მოჸუნაფილი მონკა ბურჯაფეფი მიშჷ, ნამუთ ასე ხოლო კანკალე აბანს იგჷნძორებუ. 2022 წანაშ ეკენიაშ დალიას, რუსეთიქ გჷმაცხადუ შხვა სუმ ოლქეფწკჷმა ართო ედომუშამი ოლქიშ ანექსიაშენ, მარა ანექსია ერეფოშქაშეთ ვა რე აღიარაფილი. 2024 წანაშ კვირკვეშ მუნაჩემეფით, უკრაინა აკონტროლენს რეგიონიშ 5%-ის, თინეფს შქას მორჩილი დოხორელი პუნქტეფს: ჰრეკივკა, ნადიია დო სტელმახივკა. თე რაიონეფს ასეშა იგჷნძორებუ კონფლიქტი.

## ქოძირით თაშნეშე
* უკრაინაშ ადმინისტრაციული რეგიონეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Official site of Luhansk Oblast Administration  უკრაინული
* Information Card of the Region – official site of the Cabinet of Ministers of Ukraine

კატეგორია:უკრაინა
კატეგორია:უკრაინაშ ოლქეფი
ჟინი ტობა

thumb|right|200px|დიდი ტობეფიშ რუკა; მონჭირელო გჷმორთილიე ჟინი ტობა
**ჟინი ტობა** () — ტობა ოორუე ამერიკას, ართ-ართი დიდი ტობეფს შქას. ჟინი ტობაშ ოძგაშეს გოკიდილიე კანადაშ პროვინცია ონტარიო დო ააშ-შ შტატეფი: მინესოტა, უისკონსინი დო მიჩიგანი. ტობაშ ფართობი აკმადგინანც 82,7 ანთას. კმ²-ის. თე მაძირაფუთ თის მოსოფელს მასუმა აბანი უკინებჷ. ტობაშ მაქსიმალური სიტომბა აკმადგინანს 408 მეტრას. 

ტობაშ გოხოლუას, კანადას კჷლაგორილიე ართ-ართი ჯვეში კჷრდეშ ხანტუობაშ მინუშეფი. არქეოლოგიური გონთხორუეფიშ  მოღალუთ დოდგინილიე, ნამდა თე ტერიტორიას ადამიერი უჯვეშაში ბორჯიშე ოხორანდ. 

## ქოძირით თაშნეშე
* მოსოფელიშ უდიდაში ტობეფიშ ერკებული

## ინტერნეტ რესურსეფი

* International Lake Superior Board of Control 
* EPA's Great Lakes Atlas
* EPA's Great Lakes Atlas Factsheet #1
* Great Lakes Coast Watch 
* Parks Canada Lake Superior 
* Minnesota Sea Grant - Lake Superior Page 
* Lake Superior Bathymetry 

კატეგორია:კანადაშ ტობეფი
კატეგორია:ააშ-იშ ტობეფი
კატეგორია:დიდი ტობეფი
კატეგორია:ტობეფი
გეგა

**გეგა** — წყარმალუ აფხაზეთის, ბზიფიშ მარძგვანი ნადუ. გეგაშ სიგირძა რე 26 კმ. ოდუდე უღჷ გაგრაშ ქჷნდჷრიშ ოორუე ნორთიშ ელახ კართეს, ზუღაშ დონეშე 2400 მ სიმაღალას. გეგაშ თარი ნადუეფი რე: აგეფსთა დო იუფშარა (ჟირხოლო კვარჩან ჸურეშე). გეგა ეთმიჯუმუაფუ უმოსო ჭვემაშ დო თირიშ წყარით, წყარალა უჩქჷ აფუნს, წყარიშ სიმორჩილე — ზოთონჯის. გეგაშ ოშქაშე წანმოწანური ხარჯი რე 27 მ3/წმ.

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 3, ხასჷლა 29, ქრ., 1978 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
MTV

მინი|MTV-შ ლოგო
**MTV**, ულირს **Music Television** (მარგალურო *მუსიკალური ტელევიზია*) — ამერიკული ოკაბელე ოტელევიზიე რშვილი, ნამუთ ნიუ იორკიშე მაუჭყაფალენს. გოჭყაფილი რე 1981 წანაშ 1 მარაშინათუთას. 

მუში დუდშეიანი ღანკი რდჷ მუსიკალური ვიდეოეფიშ მაუჭყაფალობა. ამდღა, MTV ორიენტირაფილი რე მიარეფურუან მუსიკაშა, პოპ კულტურაშე, ახალმორდალური კულტურაშე დო რეალითი ჟანრიშ გინოჩამეფშე, ნამუეფით მარდუ დო ახალმორდუ მაჯინეეფშა რე გოკოროცხილი. 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* MTV-შ ხასჷლეფი 

კატეგორია:MTV
კატეგორია:ოტელევიზიე არხეფი
უილიამ ბლეიკი

**უილიამ ბლეიკი** — (დ. 28 გჷმათუთა, 1757, ლონდონი ― ღ. 12 მარაშინათუთა, 1827, თექინეშეს) – ინგლისარი პოეტი, ხანტუ დო ლითოგრაფი. 
ფანიაშ მაკათურეფქ ხათე ქიგურშუმეს თოლი თიშ ნიჭიერებას დო არძანერო უნწყჷნდეს ხეს ბაღანაში წჷმი ულას. 10 წანერი ბოში ოხანტე წოფულას გურაფულენდჷ, ვითაანთხი წანერქ ართ–ართი გჷშაგორილი გრავიორიშ მაგურაფუთ გინირთჷ დო შკვითი წანაშ განწხანს ოუფალუდ თე ხელუას. თაქ ძირჷ ბლეიკიქ გოთიკური კულტურაშ გოსოფური ძეგლეფი. 1782 წანას ქიმიჸონჷ ჩილო, ცირა სკუა კეტრინი, უგურაფუ მარა ჯგირი ღიაბიშ ცირა. ფანიაში გოჭყორინიშ უმკუჯინუო, ბლეიკიქ დო კეტრინქ შანულამი ალმასქუეფქ იჸუეს. დარცხუეს ზალამიერი, კუჩხიშგემარენჯი ფანია. თე განწხანს თინეფც ხუს არზენდ ბლეიკიშ უკულაში ჯიმა რობერტი, ჯიმალეფი ართო უმუხარცქუო ხანდენდეს, სოიშახ დიდი ხანიშ ლახარაშ გეშა, რობერტიქ ვაღურუნ. ათე ტრაგედიაქ, უილიამიშ რინაშა მანგარი გოულა მახვამილუ. ბლეიკიშ ზიტყვეფით, ჯიმაშ ღურა შვანს ძირჷ გოდუდიშაფილი რობერტიშ შური, ნამუთ ჟინიერი სანცხვარებელშა მინჭუაფუდუნ. ბლეიკი ირო ღოზგოსუმალირო იჩიებუდჷ, ნამდა ორწყედჷ დო ურაგადუდჷ რობერტიშ შურც დო ანგელოზეფსჷნ. ათე შურიელი ძირაფეფქ, ჭარუში ქიმერონც მუში გიშაგორილი, დორხველი აბანი დეკინჷ. ბლეიკის სისმარეფი უმოს მეტის არზენდჷ, ვინდარო უფერო თახმი ოქიანე ამბეფი. თიში რჩქინა, მისტიკური არზოვნება, გოხვალამირი გაღობუა, გვალო სისმარეფიშ ჭყოლოფუათ რდჷ ხალიწერი დო გოვითარაფილი. ბლეიკი პოეზიას დო ხანტუას, ჟირხოლოს წორო მიკმაჯინედჷ, ვერაგადე უმოსო ნამუს მუკარჩქინჷ მუში რჩქინა დო ხელობუან. 1788 წანას პირველო ისაქვარჷ დო გიშეჸონჷ ,,ილუმინირაფილი წიგნი,“ ლინჯიში ფირფიტას გეშაკვათჷ მუში ლერსი დო ნახანტა, თენა თოისერი ხანდას თხულენდჷ, დო იკორინუანდჷ ბრელ ღჷმალას, თეშ გურშენი მიოტუ თე საქვარი, ვართ ხეშფარა უღუდჷ მუში დო აძულებურქ იჸუ დუდი დეთხიუკონი. ბლეიკიშ ლერსეფი,ბალადეფი არძა წორო მეჸუნს მუშ ბორჯის, არძას იძირე თიხანური შური დო ღიაბი. მაართა კათელი ბაღანაში წიმინდე ხასიათი დო წკონდა მიარე ღიაბეფით რე გოფშაფილი. უკულიანი წანეფიშ ლერსეფს გიოხე კონწარი რინაშ გეშა უჩა ნარღი, ნამუქუთ დღას ვამანქირნჷ ბლეიკის. ღურმოჭიშაფილი ხელუანი ჯალავერც გეჯანუდ დო ხოლო დანტეში "ღორონთიერი კომედიაშ" ამნახანტუეფშენ ხანდენდჷ. ქაჭიშუ შკვით გრავიურაში ეშაჭკირუა. დიოდღარო ბლეიკი რენესანსიშ ფარანიშ ართ–ართი თარი ხელუანო რე მერჩქინელი. მუშ ბორჯი, გაჭირებათ გალიუ. ამდღა თახმას ირაგადე, ნამდა ბლეიკი რე გენიოსი ჭარუ, ხანტუ დო ლითოგრაფი ნამუთ მოსოფელს ასქვამენსჷნ.

## აკოქიმინჯალა
* სამონთხეშ დო ჯოჯოხეთიშ ქორწინაფა

## რესურსეფი ინტერნეტის
*უილიამ ბლეიკიშ არქივი

*ციტატეფი 
*სამონთხეშ დო ჯოჯოხეთიშ ქორწინაფა  

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი პოეტეფი
კატეგორია:ინგლისარი ხანტუეფი
კატეგორია:სიმბოლისტეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1757
კატეგორია:ნაღურა 1827
გაგიდა (წყარმალუ)

**გაგიდა** — წყარმალუ აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გალიშ მუნიციპალიტეტის, სამურზაყანოშ რზენს. გაგიდა რჩქინდუ წყარმალუეფიშ, ხუმუშკურიშ დო კირიშ აკოართაფათ; სიგირძა რე 6,3 კმ, ღანჩოშ ფართობი 270 კმ2. გაგიდა მიშმაკათუ უჩა ზუღას ოფუტე გაგიდაწკჷმა. ეთმიჯუმუაფუ ჭვემაშ წყარით. გაგიდაშ თარი ნადუეფი რე: ოჯგორა (მარძგვანშე) დო ოკვინორე (კვარჩხანშე).

## ლიტერატურა

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
გაგრიფში

**გაგრიფში** — წყარმალუ აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას გაგრაშ მუნიციპალიტეტიშ ტერიტორიას. გაგრიფში დუდის იდვანს არაბიკაშ მასივიშ ობჟათე კართეს 1725 მეტრაშ სიმაღალას. გაგრიფში მიშმაკათუ უჩა ზუღას, ნოღა გაგრაშ ოორუე-ბჟადალ ჸურეშე. გაგრიფშიშ სიგჷრძა რე 9,5 კმ. თე წყარმალუ ეთმიჯუმუაფუ ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარეფით.

## ლიტერატურა
აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხასჷლა 614, ქართი, 1977 წ.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
ადრიატიკაშ ზუღა

მინი|ადრიატიკაშ ზუღაშ რუკა
**ადრიატიკაშ**, ვარა **ადრიაშ ზუღა** — გვერდო ინოკილერი ზუღა, წჷმარინუანს სქირონაშქა ზუღაშ ნორთის. აშახვილჷ აპენინიშ დო ბალკნაეთიშ ჩქონეფს შქას. ორხველჷ გეჸვენჯ ქიანეფს: იტალია, სლოვენია, ხორვატია, მონტენეგრო, ალბანეთი. 

ფართობი-144000 კმ2, მაქსიმალური სიტომბა — 1230 მ. წყარიშ ტემპერატურა მარაშინათუთას +24-26Co, ფურთუთას +7-13 Co. ზუღაშ ჯიმუამობა რე 35-38 ‰. 

## რესურსეფი ინეტრნეტის

* ბჟაეიოლ წყარპიჯიშ ტაროზიშ პროგნოზი - GeaBios

კატეგორია:ზუღეფი სქირონაშქა ზუღას
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი 
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
ჩილოე

მინი|მარჯვნივ|250პქ|კ. ჩილოე
**ჩილოე** () – კოკი რჩქალ ოკიანეს, მიშმურს ჩილეშ აკოდგინალუაშა. ფართობი 8394 კმ². ჩილოეშ არქიპელაგი (9181 კმ²) თარი კოკი. ფორუნს არქიპელაგიშ 91,4 %. თინა მოსოფელს ფართობით 87-ა კოკიე. 

კოკი ჩილოე მიშმურს ლოს-ლაგოსიშ რეგიონიშ კინ თე ჯოხონობაშ პროვინციაშ აკოდგინალუაშა დო ირთუ მუსხირენი კომუნათ.

კოკის იდვალუაფუ XVIII–XIX ოშწანურეფიშ კულტურულ-ისტორიული ობიექტეფი, იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი ჩილოეშ მონასტერეფი. 

ეიოშანალიე, ნამდა კოკი ჩილოე კარტოფილიშ ოდაბადე რენ.

2002 წანაშ მუნაჩემეფით კოკიშ მახორობა აკმადგინანს 154,7 ვითოში კოჩის. შხუ ნოღა რე  — კასტრო ბჟაეიოლშე დო ანკუდი ოორუეშე. 

## ქოძირით თაშნეშე
* ჩილეშ კოკეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. XI, ხასჷლა. 123, ქართი., 1987 წანა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ჩილოეშ მითოლოგია 
* Research at Chiloé Rain Forest
*The churches of Chiloe at Unesco world heritage site
*description of the chiloe churches with pictures
*Chiloé a separate world, by Ovidio Lagos 
*Visited by Charles Darwin: Voyage of the Beagle, Ch 13-14

კატეგორია:ჩილეშ კოკეფი
დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია

**დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია** () — ართ-ართი არძოშე გოფაჩილი დო ირიშმაკათური ენციკლოპედია, გჷშაშქუმალირი სხუნუეფიშ ენციკლოპედიაშ სახენწჷფო გჷშაშქუმალობაშე.

გვალო გჷშართჷ სუმი გჷშაშქუმალაქ. მაართა გჷშაშქუმალაქ 65 ტომით (65,000 თემათ, პლუს გეძინელი ტომი სსრრ-იშ გეშა) გჷშართჷ 1926-47 წანეფს, თარი რედაქტორი რდჷ ოტო შმიდტი (1941-შახ). მაჟირა გჷშაშკუმალაქ 50 ტომით (100,000 თემა, პლუს გეძინელი ტომი) გჷშართჷ 1950-58 წანეფს; თარი რედაქტორეფი: სერგეი ვავილოვი (1951-შახ) დო ბორის ვედენსკი (1969-შახ); ჟირი ოინდექსე ტომი თე გჷშაშქუმალაშო გჷშეშქვინჷ 1960 წანას. მასუმა გჷშაშკუმალაქ იბეშტჷ 1969-78 წანეფს დო იკათუანდჷ 30 ტომს (100.000 თემა, პლუს ოინდექსე ტომი, ნამუქჷთ 1981-ს გჷშართჷ; თაშნეშე ტომი 24 რე ჟირი წიგნო, ართ-ართი თინეფშეიანი სქელტანამი წინგიე სსრრ-იშ გეშა), 50 მილიონი ზიტყვათ, თარი რედაქტორი - ალექსანდრე პროხოროვი (1969-შე).

მასუმა გჷშაშკუმალაქ ითანგჷ ინგლისურო 1973 წანაშე. ირი ტომი ზოხო ითანგუდჷ დო ოხვილჷდჷ ოინდექსე ტომიშ გჷმორინაფას ირი თემაშ ოგორალო.

1957-1990 წანეფს დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედიაშ ირწანური გჷშაშკუმალა იბეშტუდჷ, სოდეთ სტატიეფი დო თემეფი სხუნუეფიშ რსხუშე დო მოსოფელიშ მონოხვამილეფშე გოახალაფირი ინფორმაციათ მიშმეშჷ.

მაართა ონლაინ გჷშაშქუმალა, მასუმა (თ.გ. ჭითა) გჷშაშქუმალაშ ტექსტიშ დო გრაფიკაშ ზუსტი რეპლიკა გჷშაშქჷ Rubricon.ru-ქ 2000 წანას.
thumb|მაჟირა გჷშაშკუმალაშ ტომეფი
## ბიბლიოგრაფია
* დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ა. მ. პროხოროვიშ რედაქციათ (ნიუ-იორკი: მაკმილანი, ლონდონი: კოლიე მაკმილანი, 1974-1983), 31 ტომი, სუმი ოინდექსე ტომი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* დსე არძო სურათით დო სტატიათ რუბრიკონიშ ვებხასჷლას 
* დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, რუსულო.

კატეგორია:ენციკლოპედიეფი
კატეგორია:სსრკ ენციკლოპედიეფი
კატეგორია:სსრრ
ლიგურიაშ ზუღა

მინი|250px|ლიგურიაშ ზუღა 
**ლიგურიაშ ზუღა** (; ) — სქირონაშქა ზუღაშ ნორთი კოკი კორსიკას, კოკი ელბაშ დო საფრანგეთიშ დო იტალიაშ წყარპიჯეფს შქას. ფართობი 15 ვითოში კმ². ფართობი 15 ვითოში კმ². სიტომბა 2,5 ვითოში მეტრაშ უმოსი. მერთა დო მორთა გვერდი დღადოსერული რე. სიმაღალა — 0,3 მეტრა. უდიდაში რე გენუაშ ჸუჯის. ლიგურიაშ ზუღაშ წყარპიჯი შანულამი ზოლი რე (იტალიაშ დო საფრანგეთიშ რივიერა). თარი ონიშოლეფი რე: გენუა, ლივორნო, სპეცია (იტალია), ნიცა (საფრანგეთი).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Mar Ligure 
* Il Mar Ligure esiste! 

კატეგორია:ზუღეფი სქირონაშქა ზუღას
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მე მეჯინათ
არაბეთიშ ზუღა

მინი|250პქ|არაბეთიშ ზუღა 
[მინი|250პქ|კოლვაშ პლაჟი. [გოა, ინდოეთი]]
**არაბეთიშ ზუღა** (არაბ. بحر العرب‎) — წჷმარინუანს ინდოეთიშ ოკიანეშ ნორთის. ომძღჷ: ბჟაეიოლშე — ინდოეთი, ოორუეშე — პაკისტანი დო ირანი, ბჟადალშე — არაბეთიშ ჩქონი. ზუღაშ ჯვეში ჯოხოდვალა რე სინდჰიშ ზუღა დო ერითრეაშ ზუღა. 

არაბეთიშ ზუღაშ ჟიპიჯიშ ფართობი რე 3,862,000 კმ.კვ. მაქსიმალური სიგანა აკმადგინანს 2,400 კმ-ს, მაქსიმალური სიტომბა 4,652 მეტრას. არძაშე დიდი წყარმალუ, ნამუთ თე ზუღას აკათუ, რე ინდი. შხვა დიდი წყარმალუეფი რე: ნეტრავატჰი, შარავატჰი, ნარმადა, ტაპტი, მაჰი დო ინდოეთიშ შტატ კერალაშ შხვა ანდა წყარმალუ.

არაბეთიშ ზუღა იკათუანს ჟირ ნიშულამ ნოჸელას — ოორუე-ბჟადალშე ადენიშ ჸუჯის, ნამუთ მუშ განშე ბაბ-ელ-მანდეფიშ საროტით მერსხუაფილი რე ჭითა ზუღაწკჷმა დო ოორუ-ბჟადალშე ომანიშ ჸუჯის, ნამუთ მუშ განშე მერსხუაფილი რე სპარსეთიშ ჸუჯიწკჷმა.

არაბეთიშ ზუღაშ უდიდაში კოკეფი რე სოკოტრა (*[[აფრიკაშ ქა|აფრიკაშ ქაწკჷმა]]*), მასირა (*ომანიშ წყარპიჯიწკჷმა*'), თაშნეშე ლაქშადვიპიშ არქიპელაგი ინდოეთიშ წყარპიჯიწკჷმა. 

ზუღაშ წყარპიჯიწკჷმა იდვალუაფუ სახენწჷფოეფი: სომალი, ჯიბუტი, იემენი, ომანი, ირანი, პაკისტანი, ინდოეთი დო მალდივიშ კოკეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* არაბეთიშ ზუღა — მოსოფელიშ ლუხუმი ორთაშ ფონდი 
* არაბეთიშ ზუღა — ბრიტანიკა

კატეგორია:ინდოეთიშ ოკიანეშ ზუღეფი
ეგრისიშ ჯარალუა

**ეგრისიშ ჯარალუა** —  აკიკათჷ ბიზანტიარი ნჯღვერეფიშ მარტინეშ, ბესაშ დო რუსტიკეშ ხეშე ეგრისიშ მაფაშ გუბაზ II-შ ვათანძარულო ჸვილუაშ გეშა (ეგრისიშ დიდი ლჷმა). ჯარალუას ქიანაშ პოლიტიკური ორიენტაციშ ოკითხური გჷნმოჭყორდუდჷ. ეგრისიშ ჟინოსქუალეფიშ ართი ბუნა, ნამუსუთ აიეტი დუდენდჷნ, თხულენდჷ ბიზანტიაწკჷმა რსხუშ მეჭყვიდუას დო ირანიშ განშა გჷნულას;  მაჟირა — ფარტაზიშ ბუნა, ირანწკჷმა რსხუს ვა უხუჯანდჷ დო ოხვილურო კოროცხუნდჷ იმპერატორ იუსტინიანე I-შა მოუთხუდესკონ გუბაზიშ მაჸვილარეფიშ კონწარო სარჯუა დო ეგრისიშ მაფათ გუბაზიშ უკულაში ჯიმაშ წათეშ დორინაფა. კონწარი სხუნუაშ უკული მაჟჷრა არზიქ გიმორძგჷ დო  ჯარალუაქ გაგჷშაგორჷ ჟინოსქუალეფიშ დეპუტაცია კონსტანტინეპოლშა ოჯღონალო. იუსტინიანე I აძულებურქ იჸუ დოუბაღინუაფუდჷკო ეგრისალეფიშ მოთხუალან. ისტორიკოსი აგათია სქოლასტიკოსიქ მუკომჩვის ეგრისიშ  ჯარალუას აიეტიშ დო ფარტაზიშ ზიტყვეფიშ ტექსტი. 

აიეტი ადასურენდჷ გუბაზიშ ჸვილუა ხვალე დაჭყაფუ რე დო რომალეფს ჩქინი მოსპუალა აფუნანია ლამებური, ოდო სპარსალეფი უმოსო ონდებელეფი რენანია.

ფარტაზი ალმუჩანდჷ, ოქიანე საქვარიშ გურშენ გუჭყოლიდუაფუდესკო თე ჯაბი დო წყინი დო გაღაშ ნძალათ არძოშე უჯგუში შარა გეგშუგორუდესკონ. 

თე გჷშულეფი ქორთული ორატორული ხელუანობაშ უჯვეშაში მინუშო იკოროცხუ.

## ლიტერატურა
* *კანდელაკი ნ.,* ქართული მჭევრმეტყველება, ტ. 1, თბ., 1975;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართველი ერის ისტორია, წგნ., 1, თბ., 1960;
**ლომოური ნ.,* ქსე, ტ. 4, გვ. 26, თბ., 1979

კატეგორია:ეგრისიშ ომაფე
არაბიკა

**არაბიკა**, *არაბიკაშ მასივი* — კირქუალური მასივი გაგრაშ ქჷნდჷრიშ ბჟადალუ ნორთის. წყარმალუეფიშ ფსოუშ დო ზუფუშ წყარგჷმართალი. სიმაღალა 2657 მ. ეგაფილიე უთარაშო  ჟინიურული დო ცარცული ასაკიშ კირქუალეფით, ნამუეფით ტომბასიე დინაფილი; რე მიარე წკვარამი, ფოქვა, ძაბრი, ინჭა დო კარსტული რელიეფიშ შხვა ფორმეფი. გოქუნილიე სუბალპური დო ალპური დოლოეფით, ჩანს ჯუკა ღვიაშ დო ჯიჭონიშ ბართვონი.

## ლიტერატურა
*აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 614, ქთ., 1977 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ გეოგრაფია
ოორუეშ დვინა

**ოორუეშ დვინა** — წყარმალუ რუსეთიშ ფედერაციაშ ევროპული ნორთიშ ოორუეთ. გჷთმიჭყაფუ წყარმალუეფიშ  სუხონიშ დო იუგიშ აკოართაფათ. ენმაკათუუ ჩე ზუღაშ დვინაშ ჸუჯის. სიგჷრძა 744 კმ. ღანჩოშ ფართობი 357 ვითოში კმ2. ოდუდეშე წყარმალუ ვიჩეგდის აკაკათაფუწკჷმა ჯოხო ჭიჭე დვინა. წყარმალუ ვაგიშ აკაკათაფუშახ მეურც განიერ ფაფალაკართამი ლეხერც. წყარმალუ ვაგიშ აკაკათაფუშე წყარმალუ პინეგიშ აკაკათაფუშახ ლეხერი ართ ჰალამო იცორქოაფუ, უკულნეშის წყარმალუ ინოელებუ  დო ნოღა არხანგელსკიწკჷმა ნოჸელეფი კინე აკმიართაფუ. არხანგელსკიშ გიმე იჭყაფუ ოორუეშ დვინაშ დელტა (ფართობი მეხოლ. 900 კმ2). ზუღაშ მორთაფა ოჭირინუანც წყარმალუ პინეგიშ აკაკათაფუშახ.ოორუეშ დვინა აკოწყორილი ეჯუმაფაშიე, უმენტაშიე თჷრიში წყარი. წყარიშ ოშქარი ხარჯი სუხონიშ დო იუგიშ აკაკათაფუს 770 მ3/წმ. აკაკათაფუწკჷმა 3490 მ3/წმ. იჸინუ გჷმათუთაშ ლიას-გერგობათუთაშ დოჭყაფუს. ჸინყარაფი რე პირელი-მესის. ორუეშ დვინა წყარმალუ სუხონით, კუბენიშ ტობათ დო წყარმალუ შექსნით მერსხილიე წყარმალუ ვოლგაწკჷმა, ოდო წყარმალუ პინეგით წყარმალუ კულოიწკჷმა. ონიშოლიე. ონავიგაციე პერიოდი 160-190 დღა რე. ხარგირთაფას უმენტაშობა რე ჯა-ტყა.ოორუეშ დვინაშ ოძგაშეეფსიე ნოღეფი:ველიკი-უსტიუგი, კრასავინო, კოტლასი, კრასნობორსკი, ჩერევკოვო, ვერხნიაია-ტოიმა, ხოლმოგორი, არხანგელსკი.

## ლიტერატურა
*ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. XI, ხს. 157, ქთ., 1987 წანა.

კატეგორია:რუსეთიშ წყარმალუეფი

კატეგორია:წყარმალუეფი ანბანიშ მეჯინათ
ლინკოლნიშ ზუღა

**ლინქოლნიშ ზუღა** — ოორუეშ ჸინუამი ოკიანეშ ნორთი, იდვალუაფუ კოლუმბიშ კორცხის (კანადა) დო მორის იესუფიშ კორცხის (გრენლანდია) შქას. ბჟაეიოლშე ომძღჷ უენდელიშ ზუღა. დახე თელი წანაშ მალობას, ზუღა ჸინიშ ფსქელი ფათ რე გინოფორილი. ზუღაშ სიტომბა რე 100-შე 300 მეტრაშა.

ზუღას ჯოხოქ გიადუ ააშ-შ ლჷმაშ მელამოსეშ, რობერტ ტოდ ლინკოლნიშ პატიშოჩამალო. 

ზუღას დვალირი აკა დოხორელი პუნქტი რე კანადაშ არძაშე ოორუეშე დვალირი ნოღა ალერტი. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ოკიანეეფიშ დო ზუღეფიშ თანჯეფი 

კატეგორია:ოორუეშ ჸინუამი ოკიანეშ ზუღეფი
მარმარილოშ ზუღა

thumb|250px|მარმარილოშ ზუღა რუკას 
thumb|250px|სატელიტური ფოტო
**მარმარილოშ ზუღა** (*[[თურქული ნინა|თურქ.]]* Marmara Denizi ; თაშნეშე **მარმარიშ ზუღა**) — სქირონა შქას აშახვილირი ზუღა, ნამუთ უჩა ზუღას ეგეოსიშ ზუღაწკჷმა მიორსხუანს დო თურქეთიშ ევროპულ ნორთის აზიურშე რთჷნს. თინა ბოსფორით მიარსხუაფუ უჩა ზუღას, დარდანელიშ საროტით — ეგეოსიშის. მუში ფართობი რე 11,350 კმ².

ზუღას ჟირი თარი კოკეფიშ ბუნა რე, ჩინებული, მუჭოთ პრინციშ დო მარმარაშ კოკეფი. თე ეკონია დიდარი რე მარმარილოშ ობადეეფით, სოჸურეშეთ მოურს ზუღაშ ჯოხო.

1999 წანაშ 29 ქირსეთუთაშ შტორმიშ ბორჯის, რუსულ ნავთობ-ტანკერ *ვოლგონეფტიქ* მარმარისიშ ზუღას ჟირო გიწკჷრჷ დო 1500 ტონაშ უმოს ნავთობიქ ზუღას ქინოწიუ.

ოორუე ანატოლიაშ ბაქანიშ ძგას, ნამუქჷთ ეკონია წანეფს ანდა დიხაშნწალუა გჷმიჭანუ (1999 წანაშ იზმირიშ დიხაშნწალუა), თე ზუღაშ თუდო იდვალუაფუ.

ზურაშ ჯვეში ბერძნული ჯოხო რდჷ *პროპონტისი* (Προποντίς, -ίδος < pro '-შა' + pontos 'უჩა ზუღა')

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მარმარილოშ ზუღა encyclopedia.com-ს
* მარმარილოშ ზუღა, ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* Adiyamanli.org, Turkey - Sea of Marmara
* SCIENCE FOCUS - SeaWiFS, Sea of Marmara: Where Ancient Myth and Modern Science Mix 

კატეგორია:უჩა ზუღა
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
კრეტაშ ზუღა

**კრეტაშ ზუღა** — იდვალუაფუ ეგეოსიშ ზუღაშ ობჟათეშე, კოკი კრეტაშ ოორუეშე დო კიკლადიშ ობჟათეშე. ზუღა გინოზინდილი რე ბჟადალშე დვალირ კოკი კიტირაშე ბჟაეიოლშე დოდეკანესიშ კოკეფიშახ. კრეტაშ ზუღა საროტეფით მიარსხუაფუ მუჭოთ იონიაშ ზუღას, თაშნეშე სქირონაშქა ზუღას.

## პორტეფი დო ნოღეფი
* კისამოსი — კოკი კრეტაშ ობჟათე-ბჟადალშე
* ხანია — ობჟათე-ბჟადალშე
* სუდა — ობჟათე-ბჟადალშე
* რეტიმნონი — ობჟათეშე
* ირაკლიონი — ობჟათეშე
* აიოს-ირაკლაოსი — ობჟათე-ბჟადალშე
* სიტია — ობჟათე-ბჟაეიოლშე
* ანაფი — კოკი ზუღაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე
* კასოსი — კოკი ზუღაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე
* სანტორინი — კოკი ზუღაშ ოორუეშე

## ჸუჯეფი
* ხანია
* სუდა — კოკი კრეტაშ ოორუე-ბჟადალშე
* მირაბელო — კოკიშ ობჟათე-ბჟადალშე

კატეგორია:ეგეოსიშ ზუღა 
კატეგორია:ზუღეფი სქირონაშქა ზუღას
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი 
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
პარაგვაი (წყარმალუ)

**წყარმალუ პარაგვაი** — ობჟათე ამერიკაშ ობჟათე-ცენტრალური ნორთიშ უთარაში წყარმალუ. თიში ნადუეფი გჷშმულა ბრაზილიაშე, ბოლივიაშე, პარაგვაიშე დო არგენტინაშე. ოდუდეს ეთმოჭოფუნს ბრაზილიაშ შტატი მატო-გროსოს, ოდო უკულნეშის, არგენტინას აკათუ წყარმალუ პარანას. თიში სიგჷრძა ოდუდეშე პარანაშაწკჷმა მიშაკათაფაშახ 2,621 კმ-იე. ღანჩოშ ფართობი აკმადგინანც 365,592 კმ²-ის.
[მინი|left|300პქ|პარანაშა გინოჯინუ [ასუნსიონიშე]]

## რესურსეფი ინტერნეტის
* National Geographic-იშ სტატია
* http://www.chasque.apc.org/rmartine/hidrovia 

კატეგორია:ბრაზილიაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:ბოლივიაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:პარაგვაიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:არგენტინაშ წყარმალუეფი
მირტოიშ ზუღა

right|thumb|250px|მირტოიშ ზუღა, ჯვეში საბერძნეთიშ რუკას

**მირტოიშ ზუღა** (ბერძ. Mυρτώο Πέλαγος) – სქირონაშქა ზუღას რსებული ზუღა. იდვალუაფუ კიკლადას დო პელოპონესის შქას. მირტოიშ ზუღაშ სიხოლეს იდვალუაფუ ეგეოსიშ ზუღა.

თე ზუღას გიადუ მითიური გერგეზიშ, მირტილიშ ჯოხოქ. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*MYRTOUM mare 

კატეგორია:ეგეოსიშ ზუღა 
კატეგორია:ზუღეფი სქირონაშქა ზუღას
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი 
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
ტირენიაშ ზუღა

250px|thumbnail|right|ტირენიაშ ზუღა
**ტირენიაშ ზუღა** () — სქირონაშქა ზუღაშ ნორთი, იდვალუაფუ იტალიაშ წყარპიჯიშ ბჟადალშე. ბჟადალშე ომძღჷ კოკეფი  სარდინია დო კორსიკა; ბჟაეიოლშე – ტოსკანა, ლაციო, კამპანია, ბაზილიკატა დო კალაბრია; ობჟათეშე – კოკი სიცილია.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ტირენიაშ ზუღა, ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ზუღეფი სქირონაშქა ზუღას
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი 
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
ამტყელი (წყარმალუ)

**ამტყელი** — წყარმალუ აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, სიგჷრძა 39 კმ, ღანჩოშ ფართობი 398 კმ². ოდუდე უღჷ ჩხალთაშ ქჷნდჷრიშ ბჟადალუ ნორთის, ამტყელიშ უღტახილწკჷმა. ჟინი მალუობა ტროგულ ლეხერც მეხირჩანს, ოდო უკული ტომბა ცორქო ლეხერს. აკათუ ამტყელიშ ტობას, სოჸურეშეთ დიხაშთუდონი შარათ გჷშმურს. ამტყელი (სიგჷრძა 10 კმ-შახ),ნამუთ წყარმალუ კოდორიშ გოხოლუას გჷშმურც დიხაშ ჟიშე, კვარჩხანშე იკათუანს წყ. ჯამპალს დო თექინეშეს აკათუ კოდორს.

ამტყელი ეთმიჯუმუაფუ თჷრიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარეფით. წყარალა გაზარხულს დო ზარხულიშ დოჭყაფუს უჩქჷ, წყარმარჩხობა - ზოთონჯის.

## ლიტერატურა
*აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 1, ხს. 409, ქთ., 1975 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
თახაშხა

**თახაშხა** - მარაშ დღა თუთაშხა დო ჯუმაშხაშ შქას. ჯვეში რომალეფწკჷმა თე დღა ეჯღუნებუდჷ ოხვამერი მოროხის, ჯვეში გერმანული ტომეფს - ტირუს. ააშ-ს ტრადიციულო თახაშხას იმანჯებჷ გჷშაგორუეფი. ფედერალური გჷშაგორუეფი იმანჯებჷ გერგობათუთაშ მაართა თუთაშხაშ გეჸვენჯი დღას. 

## ჩინებული თახაშხეფი
* **დიდი თახაშხა** – ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ იესოქ ტაძარს ახალი მონძღვარუა იქადაგჷ; 
* **უჩა თახაშხა** - 1929 წანას 29 გჷმათუთა, ააშ-შ ოფონდე ბირჟეფც დიჭყჷ დიდი პანიკაქ;

კატეგორია:მარაშ დღალეფი
პარანა (წყარმალუ)

**პარანა** ( ესპ. Río Paraná, პორტ. Rio Paraná) — წყარმალუ ობჟათე ამერიკაშ კონტინენტიშ ობჟათე ნორთის. თიში სიგჷრძა რე 4.880 კმ დო კვათჷნს ბრაზილიას, პარაგვაის დო არგენტინას. წყარმალუშ სიგჷრძა მირდუ 5.880 კმ-შახ, თის ბრაზილიას რინელ პარანაიბაშე გებკოროცხჷნთჷ-და დო ხოლო უმოსო მირდუ (6.170 კმ) სიგჷრძას გებკოროცხჷნთ წყარმალუშ რიო-დე-ლა-პლატაშ ოდუდეშე-და. პარანა, ობჟათე ამერიკაშ წყარმალუეფს შქას სიგჷრძათ მაჟირა რე ამაზონიშ უკული. ჯოხო პარანა წჷმარინუანს აბრევიატურას ფრაზაშის *ara rehe onáva*, ნამუთ ტუპიშ ნინაშა შანენს ,,ზუღაშ მეთეს". პარანა ნთქერუნს წყარმალუ პარაგვაის დო უმოს გიმენწელს - წყარმალუ ურუგვაის, მუდგაშ უკული აკათუ ატლანტიშ ოკიანეს.

thumb|left|250px

## ქოძირით თაშნეშე
* არგენტინაშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Information and a map of the Paraná's watershed 

კატეგორია:ბრაზილიაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:არგენტინაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:პარაგვაიშ წყარმალუეფი
ბელინსჰაუზენიშ ზუღა

**ბელინსჰაუზენიშ ზუღა** — ზუღა ანტარქტიდაშ ჩქონიშ ბჟადალ წყარპიჯიშ მანგის, კოკი ალექსანდრეშ დიხას დო ტარსტონს შქას. ჯოხოქ გიადუ რუსი მარკვიებელიშ, თადეუს ბელინსაუზენიშ პატიშოჩამალო, ნამუთ თე ტერიტორიას 1821 წანას ირკვიენდჷ. 

ზუღაშ სიტომბა რე 410-4470 მეტრეფს შქას. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბელინსჰაუზენიშ ზუღაშ რუკა 
* ბელინსჰაუზენიშ ზუღა NASA-შ ალმაშარული ფოტოეფი 

კატეგორია:ობჟათეშ ოკიანეშ ზუღეფი
როსიშ ზუღა

მინი|250პქ
**როსიშ ზუღა** — ობჟათეშ ოკიანეშ ტომბა ზუღა ანტარქტიდაშ ჟირრ რეგონს, ვიქტორიაშ დიხას დო მერი ბერდიშ დიხას შქას. ზურას მიოგორუ ჯეიმს როსიქ, 1841 წანას. ბჟადალშე ომძღჷ კოკი როსი, ნამუსჷთ იდვალუაფუ აქტიური ვულკანი ერებუსი, ბჟაეიოლშე - რუზველტიშ კოკი.  

ზუღაშ ფართობი აკმადგინანს 439 000 კმ²-ს, ოშქაშე სიტომბა 2972 მეტრას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*როსიშ ზუღა - ბრიტანიკა

კატეგორია:ობჟათეშ ოკიანეშ ზუღეფი
ფლორესიშ ზუღა

300px|right|thumb|ფლორესიშ ზუღაშ აბანდვალა 
**ფლორესიშ ზუღა** — იდვალუაფუ მალაიშ არქიპელაგის, ინდონეზიაშ აკვატორიას. ბჟადალშე ომძღჷ ბალიშ ზუღა, ოორუე-ბჟადალშე - იავაშ ზუღა, ბჟაეიოლშე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე - ბანდაშ ზუღა. ობჟათეშე იდვალუაფუ ინდოეთიშ ოკიანე დო სავუშ ზუღა, ნამუეფით ფლორესიშ ზუღაშე კოკეფით რე გჷშართილი.

ზუღაშ ფართობი აკმადგინანს 240,000 კმ²-ს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=6625 
* http://www.astrogeodata.it/id219.htm

კატეგორია:ინდონეზიაშ ზუღეფი
ბისმარკიშ ზუღა

**ბისმარკიშ ზუღა** — იდვალუაფუ რჩქალი ოკიანეშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის, კოკი ახალი გვინეაშ ოორუეშე დო ბისმარკიშ დო ადმირალიშ კოკეფიშ ობჟათეშე. თეშ, მუჭოთ ბისმარკიშ არქიპელაგის, თე ზუღასჷთ ჯოხოქ გიადუ პრუსიაშ კანცლერიშ - ოტო ფონ ბისმარკიშ პატიშოჩამალო. ბისმარკიშ არქიპელაგი ზუღას გოუხე ოორუშე დო ობჟათეშ გჷშმართჷნს თის რჩქალი ოკიანეშე. ობჟათეშე, ვიტიაზიშ საროტით მიარსხუაფუ სოლომონიშ ზუღას.

ზუღაშ ფართობი აკმადგინანს 310,000 კმ²-ს. ოშქარი სიტომბა რე 1700 მ, მაქსიმალური სიტომბა — 2665 მ. 

1943 წანაშ 3 და 4 მელახის, მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, თე ზუღას იაპონიაშ ოზუღე ძალეფქ დემარცხეს. ბურჯაფიქ ისტორიაშა "ბისმარკიშ ზუღაშ ბურჯაფიშ" ჯოხოთ მიშელჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ბისმარკიშ ზუღა - ბრიტანიკა
*ბისმარკიშ ზუღაშ ბურჯაფი 
*ბისმარკიშ ზუღაშ ბურჯაფი 
*ბისმარკიშ ზუღაშ ბურჯაფი

კატეგორია:რჩქალი ოკიანეშ ზუღეფი
არაფურიშ ზუღა

thumb|250px|არაფურიშ ზუღაშ რუკა
**არაფურიშ ზუღა** — იდვალუაფუ რჩქალი ოკიანეშ ბჟადალშე, ავსტრალია დო ახალი გვენეაშ შქას.

ზუღას ომძღჷ ტორესიშ საროტი დო მარჯანიშ ზუღა — ბჟაეიოლშე, კარპენტარიაშ ჸუჯი ობჟათეშე, ტიმორიშ ზუღა ბჟადალშე, ბანდაშ დო სერამიშ ზუღეფი — ოორუე-ბჟადალშე. მუში სიგინძა 1290 კმ. რე, სიგანა — 560 მ. ზუღაშ სიტომბა 50-80 მეტრა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* IHO-Beschreibung der Grenzen der Arafurasee: 48. East Indian Archipelago (Indonesia), (h) Arafura Sea 

კატეგორია:ინდონეზიაშ ზუღეფი
კატეგორია:არაფურიშ ზუღა
კატეგორია:რჩქალი ოკიანეშ ზუღეფი
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
ჯუმაშხა

**ჯუმაშხა** - მარაშ დღა თახაშხა დო ცაშხაშ შქას. ჯვეში რომს თე დღა ეჯღუნებუდჷ ოხვამერი მერკურს, ათეშენ თინა მუკოჩუალირიე თე დღაშ ფრანგული (Mercredi), ესპანური დო იტალიური ჯოხოდვალეფს. ოორუე ევროპას მერკურიშ მანგი რე ოდინი, სოჸურეშეთ მუთმურს ინგლისური (Wednesday) დო ჰოლანდიური (Woensdag) ჯოხოდვალეფი. თი შვანს, მუჟამცჷთ ჟაშხა დღას გეფსხუნუნთ დოჭყაფუ დღათჷნ, თიმწკჷმა ჯუმაშხა იჸი მარაშ შქა დღა. ათაჸურეშე მუთმურს რუსული (Среда) დო გერმანული (Mittwoch) ჯოხოდვალეფი. 

## ჩინებული ჯუმაშხეფი
* **[[დიდი ჯუმაშხა]]** – ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ ნაწაფეეფქ იესოს სერობა მუნწყუეს; 

კატეგორია:მარაშ დღალეფი
იოსე ქირსე

thumb|300 px

**იოსე ქირსე** (ბერძ. Ίησους, ურიულო יהושע [იეჰოშუა]) შანენც "იაჰვე რე გინოტება", ოდო ქირსე წჷმოდირთუ ბერძენულშე christós [მირონსუმალირი] დო ურიული მესიაშ მანგი რე; *ჯვ. წ. 8–2–შე ა. წ. 29–36–შახ), თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ **იოსე ნაზარევალი** — ქირსიანული ეკლესიაშ დუდი დო დუმარსხუაფალი.

კატეგორია:ურიეფი
კატეგორია:წიმინდე სუმელა
კატეგორია:ქირსიანობა
კატეგორია:რელიგია
ქირსე

**ქირსეშ ბადება (ქირსე)** — ქირსიანული რელიგიური დღახუ, ნამუთ იშინუაფუ 25 ქირსეთუთას. კანკალე მართლმადიდებელი ოხვამე, თინეფს შქას ქორთული, იშინუანს იულიუსიშ კალენდარით 25 ქირსეთუთას (ნამუთ გრიგორიანულ კალენდარს 7 ქირსეთუთას უხვადუ).

## ისტორია
377 წანაშახ, საქირსიანოშ ბჟაეიოლ ნორთის ქირსე იშინუაფუდჷ 6 ღურთუთას,წაკურთხიაწკჷმა ართო, ზუსტას თეშ მუჭოთ თიქ დოსქიდჷ მერსხილქ სომხეთიშ სამოჩიქულე ოხვამესჷნ. იოანე ორქოპიჯიშ ინიციატივათ დო ცადებათ, ქირსეშ დღახუქ გეგშერთჷ დო გინოღალირქ იჸუ 25 ქირსეთუთაშა. თიმბორჯიანი გურაფეფით (გრიგოლ ნოსელიში, აგვისტინე იპპონელიშ დო შხვ.) გჷმორკუალათ, ქირსეშ ბადებაქ მოხვადჷ ზოთონჯიშ ბჟაშ მორთაშ დღას — 25 ქირსეთუთას, ზუსტას თიმ დღას, მუჟამსჷთ ბჟა დო დიხაუჩა იჭყანა ართიანწკჷმა მეხოლაფსჷნ.

1923 წანას, საქორთუოშ ოხვამექ, ქრისტეფორე III-აშ (ციცქიშვილი) მუმათარობაშ ბორჯის, მაართათ ცადჷ ახალი კალენდარიშ მიშაღალა, მუშ შედეგო ახალი სტილიშ კალენდარი 1923-1925 წანეფიშ გოძვენას ქიმინჯემდჷ ჩქინ ოხვამეს, მარა მახორობაშ ვაინფორმირებულობაშ გეშა თე ცადებაქ უმწუძინუქ იჸუ. 1927 წანაშ 24 მანგის, კათოლიკოს-პატრიარქეფიშ წიმინდე ამბროსიშ (ხელაია) მუმათარობაშ ბორჯის საქორთუოშ ოხვამეშ წიმინდე სინოდიქ გარჩქინჷ ქირსეშ დღაშ ახალი სტილით, 25 ქირსეთუთას შინუაშ გეშა. საოხვამე კათუაშ გჷნოჭყვიდირით, ხვალე მაჯინუ პოზიციას რე. 1928 წანაშ 28 ეკენიას, საქორთუოშ ოხვამეშ საკათალიკოსე სინოდიქ გარჩქინჷ ახალი სტილიშ ობორჯეთ მაჯინუ პოზიციაშა გჷნოჸონაფაშენ. გარჩქინაა ღვდელთარეფს ავალენდჷ, მუმალს იშენით გუკეთებდესკო პროპაგანდა ახალი სტილიშ მოხუჯეთ. 

## ლიტერატურა
* „საქართველოს საეკლესიო კალენდარი 1976 წლის“, გვ. 142

## რესურსეფი ინტერნეტის
* საქორთუოშ საპატრიარქოშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* † orthodoxy.ge † დღახუეფი - ქირსე

კატეგორია:ქირსიანული დღახუეფი
კატეგორია:ქირსე
გუბაზეული

**გუბაზეული**, თაშნეშე იშინუაფუ მუჭოთ *გუბაზოული* — წყარმალუ ჩოხატაურიშ მუნიციპალიტეტის, სუფსაშ კვარჩხანი ნადუ. გუბაზეულს ოდუდე უღუ  მესხეთიშ ქჷნდჷრიშ ოორუე კართეს, გომისციხეშ გვალაწკჷმა, ზუღაშ დონეშე 2210 მეტრაშ სიმაღალას. გუბაზეულიშ სიგჷრძა რე 47 კმ, ღანჩოშ ფართობი - 371 კმ2. გუბაზეულიშ თარი ნადუეფი რე: ხანისწყალი დო კალაშა. გებაზეული ეთმიჯუმუაფუ თირიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარეფით. წყარალა უჩქჷ აფუნს, წყარიშ სიჭიჭარე - ზოთონჯის. გუბაზეულიშ წყარიშ ოშქაშე წანური ხარჯი რე 13,7 მ3/წმ.

გუბაზეულიშ ლეხერს იდვალუაფუ გეჸვენჯი ოფუტეეფი: ქვაბღა, ზოტი, თავპანტა, ბჟოლიეთი, ხევი, ხიდისთავი, ბუქსიეთი, ზენობანი, ქვენობანი, მეწიეთი, ჭაჭიეთი, ბუკნარი, ნაბეღლავი, ახალშენი, წიფნაგვარა, ბასილეთი.

საქორთუოშ ენერგეტიკაშ სამინისტროშით გახაზირებული რე ბჟოლიეთიშ დო ზოტიშ სუმი ჰიდროელექტროსადგურიშ - "გუბაზეული-2", "გუბაზეული-5" და "გუბაზეული-6" - კიდუაშ პროექტი. თე ბორჯიშო გუბაზეულს კიდილი რე ჭიჭე ზუმაში ჰესი ოფუტე ხიდისთავიწკჷმა.

გუბაზეულიშ ლეხერი ღმალიერი რე მინერალური წყარეფით. თე მინერალური წყარეფიშე გიშეგორუ სანისლიაშ თერმული მინერალური წყარი ოფუტე ზოტის ბორჯომიშ ტიპიშ მინერალური წყარი ნაბეღლავი ოფუტე ნაბეღლავს. 'გუბაზეულიშ' ლეხერს, კერძოთ ოფუტე ზოტის, რე პირიტიშ ოდაბადუ  დო ჭუბურიშ ტყალეფი ოფუტე  თავპანტას.

## ლიტერატურა
*

## რესურსეფი ინტერნეტის
*გუბაზეულიშ ლეხერი 

კატეგორია:გურიაშ აკანიშ წყარმალუეფი
ცაშხა

**ცაშხა** — მარაშ დღა ჯუმაშხა დო ობიშხაშ შქას. ჯვეში რომს თე დღა ეჯღუნებუდ ოხვამერი იუპიტერს, ჯვეში გერმანული ტომეფს - ტორუს. ათაურეშე ოკო მითმიშას თე დღაშ ინგლისური ჯოხოდვალა (Thursday). ნამთინე აპიჯაფეფც ცაშხა რე დღა, ნამუთ გუთმოხურგანც მარეფიშ ნუმერაციას: წანაშ მაართა მარათ მირჩქინუაფუ თი მარა, ნამუთ იკათუანც წანაშ მაართა ცაშხას. ტრადიციაშურო, დიდი ბრიტანეთის გჷშაგორუეფი იმანჯებჷ ცაშხა დღალეფც.

## ჩინებული ცაშხეფი
* **[[დიდი ცაშხა]]** – ნებაშ მარაშ დღა, მჟამცჷთ იესოქ თითონ გუმანჯჷ მოჩქვაფილეფც სერობა, გჷმარჩქინჷ იუდა დო დადგინჷ სათხილოშ ონოფულე;

კატეგორია:მარაშ დღალეფი
სათხილო

[მინი|''მაზიარაფალი იოსე ქირსე'', [ვინსენტე ხუან მასიპი, XVI ოშწანურა]]
**სათხილო**, ქირსიანული რელიგიაშ ართ-ართი თარი ონოფულე — მორწუმეშით ქირსეშ ზისხირიშ დო ხორციშ მეღება. საგანგებო ოხვამერნინალუაშ — წირუაშ ბორჯის, ქობალი დო ღვინი სიმბოლურო ქირსეშ ხორცო დო ზისხირო გინმირთუ, მუდგაშ მეღებათ მორწუმე ქირსეშ სიწიმინდეს უთხილანც დო ცოდეფშე იწიმინდუ, თი აზჷრით ნამდა ოშურეთის ჩხონდასჷნ. მართლმადიდებლური ეკლესიაშ წესით სათხილოშ მეღება არძო მორწუმეს შეულებჷ, კათოლიკურით — ხვალე პაპეფც. საეკლესიო მონძღვარუა სათხილოშ ონოფულეშ დოწესაფას იესო ქირსეს მიოჭარანც (მუში ნებაშ წოხოლე, ონოფულური ოსეშ ბორჯის). სათხილოშ ონოფულე სიმბოლურო გჷმოხანტუნც მორწუმეეფიშით ქირსეშ მეხჷ სამარდიელო (უზისხირე) მსხვერპლის. თეშნერი აზჷრს რე გერსხილი სათხილოშ ბერძნული ჯოხოდვალა ევქარისტია („მარდობა“).
## ლიტერატურა
*ლომინაძე ბ., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 4, ხს. 519, ქთ., 1979 წანა.

კატეგორია:ონოფულეეფი
ობიშხა

**ობიშხა** - მარაშ დღა ცაშხა დო შურიშხაშ შქას. უმენტაში ქიანეფც,სოდეთ მეღებულიე 5-დღამი ომუშებელი მარან, ობიშხა წჷმმარინუანც ეკონია ომუშებელი დღას.

* ჯვეში რომალეფს თე დღა ეჯღუნებუდჷ ოსურღორონთი მორღას, ჯვეშგერმანულ ტომეფც - ოსურღორონთი ფრიას (ფრიგი), ათეშენ ჯოხო თის ინგლისურ ნინას Friday. 
* ისლამც ობიშხა რე მეჩეთეფც საეკლესიო მოინალეშ დღა.
* ურიული საბატონი (შურიშხა) იჭყაფუ ობიშხას ბჟაშენულაშ უკული. 
* ობიშხა რე ლჷხჷმი ოსურიშ ჯოხო, ნამუთ რობინზონ კრუზოშ მოინალე გოხოლდეს.

## ობიშხას მუნახვამილა ხონარგოლაფირი შენთხვევეფი
* **[[დიდი ობიშხა]]** - ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ იესო აწამეს დო ჯვარს მუკაშკვეს;
* **ობიშხა ჭითა** - 1925 წანაშ 31 კვირკვე, ინგლისარი მაღაროელეფიშ გომორძგვაფაშ დღა შახტეფიშ მინჯეეფშა, ნამუეფუთ ოცადუდეს ხეშფარაშ მორკებას.
* **წიმინდე ობიშხა** - ბჟაეიოლური სლავური მითოლოგიას წმინდე, ოსურეფიშ დო დიდალეფიშ მათხილარი.
* **[[ობიშხა, 13]]** - გოფაჩილი რცურწუმა.

## ობიშხა მოკოეფც
* "თის მარას ჩხორო ობიშხა უღუნია."

კატეგორია:მარაშ დღალეფი
მეჩეთი

thumb|250px|მეჩეთეფი სტამბოლს
**მეჩეთი**, თაშნეშე მიზგითი (არაბ. მასჯიდ – ხვამაშ, ბირგულიშ მოდირიკუაშ აბანი; საჯადა – ხვამა), მუსულმანეფიშ ოკულტე ჯოხო, ოხვამური დო ოქადაგაფალი. საოფუტე, ოგანობე, ოხიდური, ყორშამი ვარა ორგალამი, სჷმეტეფს კიდილი. გალეშე, კუნთხუს ჸორშეფი რე – მინარეთეფი (ვარა ჟილეშე ორთვალს, სოჸურეშეთ მუეძინი უქადაგენს მორწუმეეფს დო გინმოჩანს თინეფს). ნიში ოძირანს მექაშ შარას, თექინეშეს იჩუალუაფუ ყურანი დო შხვა წიმინდე ტექსტეფი. ვიქილე, მიჰრაბიშჸურე ოკო რდას მახვამალიშ სახე მერთინაფილი, ანუ მექაშჸურე. მარძგვანშე კათედრა რე, სოჸურეშეთ ყურანს კითხულენა, კიდალეფს ორნამენტეფი რე ვარა აბანეფი ყურანშე.

კატეგორია:ისლამი
დღა-სერი

**დღა-სერი**, დიხაუჩაშ ლირული რთაფაშ პერიოდი;ბორჯიშ ართ-ართი ჯინჯიერი ოზჷმალი ართური. გჷმირთუ მურიცხიერი დღა-სერი — აფუნს ბუნიობაშ ჭურჭულიშ მეხჷ დიხაუჩაშ რთაფაშ პერიოდი დო ბჟაშიერი  დღა-სერი. მურიცხიელი  დღა-სერიშ დოჭყაფუთ იკოროცხუ აფუნიშ ბუნიობაშ  ჭურჭულიშ ჟინი კულმინაციაშ მომენტი (კულმინაცია ცაშ რსხულიშ), ხანგინძარაფათ — თე ჭურჭულიშ ჟირი ალმაჸვენჯური ჟინი კულმინაციაშ შქას ბორჯიშ შქაშონი. თიშ მეჯინათ, თახმი აფუნიშ ბუნიობაშ ჭურჭულს ქოძირჷნა, დო ვარ ოშქარსჷნ (მაართა შვანც ითოლწონენს პრეცესიაშ დო ნუტაციაშ გოლინას, მაჟირას — ხვაბჟაშირი  დღა-სერს (თახმი ბჟაში ჟირი ალმაჸვენჯური ჟინი კულმინაციაშ შქას ბორჯიშ შქაშონი), მუდგაშ დოჭყაფუთ იკოროცხუ თახმი ბჟაშ დისკოშ ცენტრიშ გიმენი კულმინაციაშ მომენტი — თახმი შქასერი, დო ოშქაშე ბჟაშიერი  დღა-სერს (ოშქაშე ბჟაშ ანალოგიური კულმინაციეფიშ შქას ბორჯიშ შქაშონი; თიშ დოჭყაფუთ იკოროცხუ  ოშქაშე ბჟაში გიმენი კულმინაციაშ მომენტი — ოშქაშე შქასერი). მურიცხიელი დო ოშქაშე ბჟაშიერი დღა-სერი ირთუ სათეფო (24 სთ), წუნეფო (1440 წნ) დო მერქეფო (86400 მრ). მურიცხიელი  დღა-სერიშ ართური (დღა-სერი, წუნი ვარა მერქა) ოშქაშე ბჟაშიერი დღა-სერიშ 0,9972696 ართულს ომანგჷ. თახმი დო ოშქაშე ბჟაშიერი  დღა-სერეფიშ ხანგინძარობეფიშ გინორთი წანაშ გოძვენას ითირუ მაართა თინეფშეიანიშ თირონობაშ გეშა (ქოძირით ოშქაშე ბჟაშიერი ბორჯი). თე ხანგინძარობეფი ართიანშა მერსხილიე ბორჯიშ თინაფათ.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 3, ხს. 663, ქთ., 1978 წანა

კატეგორია:კალენდარი
ალბორანიშ ზუღა

right|250px|thumb
**ალბორანიშ ზუღა** — არძაშე ბჟადალური ზუღა სქირონაშქა ზუღას. აშახვილჷ გიბრალტარიშ საროტიშ წოხლე დო მუში სიგინძა დოხოლაფირო 400 კმ-ს ოჭირინდუანს, საიგანე სიგანა — 200 კმ-ს, ალბორანიშ ზუღაშ ოშქარი სიტომბა ოჭირინდუანს 1000-1500 მ-ს, მაქსიმალური სიტომბა ზუღაშ ბჟაეიოლ ნორთის რე დო თინა აკმადგინანს 2000 მეტრას. ზუღაშ სიტომბას რე მუდგაზმარენი წყარიშთუდონი ქჷნდჷრი. თენეფ შქას უდიდაში რე ალბორანიშ ქჷნდჷრი, ნამუთ გინოზინდილი რე ოორუეშე ბჟადალიშ ჸურე, თე ნორთის იდვალუაფუ ალბორანიშ ჭიჭე ვულკანური კოკეფი ხოლო. ქჷნდჷრი ზუღას რთჷნს სუმ ნორთო: ბჟადალ, ობჟათე დო ბჟაეიოლ ალბორანო.

ჟიპიჯიშ ტემპერატურა ზოთონჯის აკმადგინანს 15&nbsp;°C, ზარხულს — 24&nbsp;°C. დიდარი რე ალბორანიშ ზუღაშ ეკოსისტემა, თაქ ბრელი რე დელფინი დო ზუღაშ კუ. ზუღაშ წყარპიჯიშ ზოლს გოვითარაფილი რე მეჩხომალა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოკიანეეფიშ დო ზუღეფიშ თანჯეფი  

კატეგორია:ზუღეფი სქირონაშქა ზუღას
კატეგორია:ატლანტიშ ოკიანეშ ზუღეფი
კატეგორია:ზუღეფი ანბანიშ მეჯინათ
ბჟაშ სისტემა

upright=1.5|thumb|ბჟაშ სისტემა (მასშტაბიშ თხილუაშ უმუშო)

ბჟაშ პლანეტარული სისტემა. ბჟაშ სისტემაშა მიშმურც არძო, მუში მუკი-მუკი მართაფუ რსხული: პლანეტეფი, თინეფიშ ალმაშარეეფი, ასტეროიდეფი დო კომეტეფი.

## აკოდგინალუა
* ბჟა
* პლანეტეფი დო მუში ალმაშარეეფი 
*# მერკური
*# მორღა
*# დიხაუჩა
*#* თუთა
*# მოროხი
*#* ფობოსი დო დეიმოსი
*# დია
*#* დიაშ ალმაშარეეფი
*# მარსქული
*#* მარსქულიშ ალმაშარეეფი
*#* მარსქულიშ რულეეფი
*# ურანი
*#* ურანიშ ალმაშარეეფი
*# ნეპტუნი
*#* ნეპტუნიშ ალმაშარეეფი

*
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ღორონთი

[მინი|250პქ|ღორონთ-გჷმაჭყაფალი — [ადამიშ ჸუალა (ფრესკა)|„ადამიშ ჸუალა“,
სექსტეშ კაპელაშ ფრესკა, მიქელანჯელო.]]
**ღორონთი** — ჸოროფაშ, რწუმაშ დო პატიშჩამაშ ჟინორთაშური „ირი სქჷლედეფიშ მაშურდგუმალაფარი“, ნამუთ დჷმახასიათაფალი რე არძო რელიგიაშო, მაართათჸოფირაფილი რელიგიაშ ორდოიანი ფორმეფიშ გალე. თინა რე ჟინეფს შქას უჟინაში, უჟინაში ჯოხო, ჸოროფაშ დო რწუმაშ გჷმნახანტა. მონოთეისტურ აბრაამიშულ რელიგიეფს ღორონთი ისხუნუაფუ მუჭოთ პიჯი, პერსონიფიცირაფილი აბსოლუტი, მუჭოთ უჩინებუ (უსმებუ) ტრანსცენდენტული პიჯული ღორონთი („აბრაამიშ, ისააკიშ დო იაკობიშ ღორონთი“) დო მუჭოთ უმაღალაში რეალობაშ გჷმოხანტუალა, თეწკჷმა ართო მუჭოთ ართიანი დო აკა ღორონთი, ნამუსჷთ მუშ მოგვენი ვაჸუნსჷნ. მოსოფელიშ პოლითეისტურ (მიარეღორონთული) რელიგიეფს ღორონთეფი გჷთმაჭყანა დო დუთმანწჷნა ოქიანუს, ნიფთეფს, სქჷლედეფს დო პიჯფეს, მითმეჩანს თინეფიშ ჸოფას, ზჷმას, შანულობას დო კანონს, დო უკული ღორონთეფიშ პანთეონშე გიშმართჷნს ართ თარი ღორონთის (მონოლატრია).



კატეგორია:ქირსიანობა
კატეგორია:ოხვამერეფი
კატეგორია:ალაჰი
კატეგორია:იუდაიზმი
კატეგორია:სპირიტუალიზმი

კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ბიბლია

მინი|XI ოშწანურაშ ქორთული ბიბლია
**ბიბლია** (, ზიტყვაზიტყვათ *წინგეფი*) — იუდაისტური დო ქირსიანული რელიგიეფიშ „საღორონთო“ წინგეფიშ კათელი. აკმოდირთუ ჯვეში დო ახალი აპიანიშე. ქირსიანობა ჩინებულენც ბიბლიაშ ჟირხოლო ნორთის, ოდო იუდაიზმი ხვალე ჯვეში აპიანც. 

ჯვეში აპიანიშ (39 წინგი) დიდი ნორთი დოჭარილიე ჯვეშ ურიული ნინაშა. ხვალე ნამთინე, ალაზიმაფათ გვიანიშ წინგის (ეზრაშ დო დანიელიშ), აფხვადუნა მორჩილი დინნართა არამეულ ნინაშა. ჯვეში აპიანი აკოდგინალუაშ ჸურე ძალამი შხვადოშხვანერი კათელიე; იკათუანც ისტორიულ დოკუმენტეფს, ოკათაშე მითეფიშ დო ლეგენდეფიშ დინნაჭარეფც, შხვადოშხვა ეპოქაშის დო სოციალური ფალეფიშ მსოფლმხედველობაშ ემასახალი იურიდიულ დოკუმენტეფც, გოშხვანერაფილი რელიგიური კულტეფწკჷმა რსხუაფილი რიტუალეფიშემასახალი ტექსტეფც, რელიგიაშ დო ლირიკული პოეზიაშ მინუშეფც. თე მიარენერი მოღეშ კორბუა, რედაქცია დო კანონიზაცია მეჭედას არსხუაფუ ჯვეში ურიული მონოთეისტური რელიგიური კონცეფციაშ გჷმოჸონდინაფას დო გოვითარაფას. საბოლა სახე ურიული ჯვეში აპიანქ დასაბაღო გვიანც მიღჷ. თიში კანონიზაციაქ დიჭყუ ბაბილონიშ ჭკორალაშ უკული - ჯვ. წ. V ოშწანურას დო ითუ დოხოლაფირო ახ. წ. II ოშწანურას.

თიშ მკუჯინუო, ნამდა ჯვეში აპიანიშ რედაქტორეფი ტექსტიშ აკოშქუმალაბორც ოცადუდეს ედომუშამო გუდინუაფუდესკონი მაართამი შხვაობეფინ, წინგის იშენი ახასიათენც ანაჩიაშური, ნინაშურ-სტილისტური დო ჟანრიშური სჯღარუე. ხშირიე მუჭოთ ანაჩიაშური,თაშნეშე ფაქტობრივი ჩილათეფი დო წინანდეგობეფი. ჯვეში აპიანს ურიულო არტამი დუდჯოხო ვა უღუ, თინა სუმი ნორთო ირთუ. პირველს ჯოხო კანონი (ურიული. თორა), თიშ აკოდგინას ტრადიცია მოსეს მიოჭარანც, აკმოდირთუ ხუთი წინგიშე (დაბადება, გჷშულაშ, ლევიტელეფიშ, რიცხვეფიშ დო მაჟირა სჯული); მაჟირა ნორთიე აწმაჩამალეფი; თიშა მიშმურც წინგეფი - ისუ ნავესი, მსაჯულეფიშ, სამოელიშ პირველი დო მაჟირა წინგი (მარგალურო მაფეფიშ მაართა დო მაჟირა), მაფეფიშ მაართა დო მაჟირა (მარგალურო მაფეფიშ მასუმა დო მანთხა) წინგი, ესაიაში, იერემიაში, ეზეკიელიშ დო 12 მორჩილი აწმაჩამალიშ - ოსიაში, იოელიშ, ამოსიშ, ობადიაშ, იონაშ, მიქეაშ, ნაუმიშ, ამბაკუმიშ, სოფონიაშ, ანგეაშ, ზაქარიაშ დო მალაქიაშ. მასუმა ნორთის, ნამუსუთ ურიულო დოჭარიელფიჯოხნი, მიშმურც ფსალმუნეფი, სოლომონიშ იგავეფი, იობიშ წინგი, ოცქვაფური ცქვაფა, იერემიაშ თვალუა, ეკლესიასტე დო წინგეფი ესთერიშ, დანიელიშ, ეზრაშ, ნეემიაშ დო ნეშტთა (მაართა დო მაჟირა). ქრონოლოგიური თანჯი ჯვეში აპიანიშ ზოხოამი ნორთეფც შქას ძალამი დიდიე.

ქორთულო ბიბლიაქ მაართათ, ქირსიანობაშ გოფაჩუაშე მალასჷთ, IV–V ოშწანურეფც ითანგჷ. თე პერიოდიშ მათანგალეფიშ მინობა უჩინებუე, რახან თინეფი ჯოხოშ უმუშინაფუო ქარანენდეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* წიმინდე ჭარილი
* წიმინდე ჭარილჯარალუეფიშ საქორთუოშ წჷმმარინაფალობა
* ბიბლია ონლაინს

კატეგორია:იუდაიზმი
კატეგორია:ქირსიანობა
კატეგორია:რელიგია
ოქიანუ

**ოქიანუ** (ქორთ. *სამყარო*) — ირი სქჷლედიშ ართოიანალა. ეკონია ომენცარე მუნაჩემეფიშ მეჯინათ ოქიანუშ ხანი აკმადგინანც 13,7±0,2 მილიარდ წანას.

ტერმინიშ „ოქიანუ“ შანულობა თი კონტექსტიშა რე მებუნაფილი, ნამუსჷთ თინა გჷმირინუაფუნ. მატერიალისტური ფილოსოფიას ოქიანუ გჷთმიხურგუ, მუჭოთ ართოიანალა არძო რენჯი მატერიალური ნორთიაშ დო ოფირჩაშ, ნამუსჷთ თინეფ შქას ართონქიმინჯალა მუთმოხვადუ. კოსმოლოგიას ოქიანუ  დო გუმათებუ, ვარა უგუთებუ ბორჯი-ოფირჩაშული კონტინუუმი ართი რე, ნამუსჷთ ედომუშამი მატერია დო ენერგია მილარენ.

## ქოძირით თაშნეშე
* კოსმოლოგია
* ვაკუუმიშ გოჭყაფა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოქიანუშ ხანი - Space.Com
* ''სტეფან ჰავკინგიშ ოქიანუ''  - მუშენი რე ოქიანუ თინა მუთ ორენი ?
* კოსმოლოგია
* კოსმოსი – შარალუა მიკროკოსმოსშე მაკროკოსმოსშა 

## სქოლიო

კატეგორია:ოქიანუ
კატეგორია:ასტრონომია
კატეგორია:კოსმოლოგია
კატეგორია:ფილოსოფიური ტერმინეფი
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
სულუშ ზუღა

მინი|250პქ|სულუშ ზუღა
**სულუშ ზუღა** — იდვალუაფუ ფილიპინეფიშ ობჟათე-ბჟადალშე. ობჟათე ჩინეთიშ ზუღაშე გჷშართილი რე კოკი პალავანით *(ოორუე-ბჟადალშე)*, სულავესიშ ზუღაშე სულუშ არქიპელაგით *(ობჟათე-ბჟაეიოლშე)*. ობჟათე-ბჟადალშე ომძღჷ კოკი ბორნეო, ოორუე-ბჟაეიოლშე — კოკი ვისაიასი.
მინი|left|250პქ|სულუშ ზუღაშ ალმაშარული ფოტო 
სულუშ ზუღას აშაძჷ ანდა კოკი, ტუბატაფაშ რიფიშ ნაციონალურ ოზუღე პარკის იდვალუაფუ იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოკიანეეფიშ დო ზუღეფიშ თანჯეფი 

კატეგორია:რჩქალი ოკიანეშ ზუღეფი
გიორგი სიჭინავა

**გიორგი (გვანჯი) სიჭინა** — ჭარუ დო ოჯარალუ მოღალე, აფხაზეთიშ აკოქიმინჯალური ინტელიგენციაშ გოსოფური წჷმმარინაფალი. 
ფართე რე თიში მოღალობაშ არეალი: პროზა, პოეზია, პუბლიცისტიკა. წანეფიშ განწხანს რედაქტორენდჷ აფხაზეთის გჷშმალ ჟურნალ „რიწას“. 1992-1993 წანეფც გაზეთ „აღდგომაშ“ რედაქტორი რე.

საქორთუოს მიმალი რეპრესიეფიშ გეშა მეურც ემიგრაციაშა; 1996 წანას ირთუ შურობუმუშა დო ორსხუანც ჟურნალი „აიას“, ნამუშ თარი რედაქტორი რე ამუდღარშახ. 

გ. სიჭინას შხვადოშხვა ბორჯის გჷმობჟინაფილი აფუ თხობელუეფიშ კათელეფი: „დაბრუნება“, „სამი ცისფერი რგოლი“, „მოლოდინი“, რომანეფი: „გვირილების მინდორი“, „უთვისტომო“, ისტორიული რომანი „უტუ მიქა“ - ოთხი ტომო.

## ნახანდეფი

## წყუ
***ნანაგე**, *გიორგი სიჭინავა*, გჷშმაშქუმალარობა „ზანი“, ქართი, 2011 წანა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლერსეფი
*აუდიო ლერსეფი
*შურობუმუ - კითხულენც ავტორი გიორგი სიჭინა

კატეგორია:ქორთუ პოეტეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოჯარალუ მოღალეეფი
თორა

[thumb|300px|გონწყჷმილ თორა [სინაგოგას ლიტურღიაშო.]]
**თორა** (ჯვ. ურიულო  תורה  - მონძღვარუა, კანონი), ბიბლიაშ მაართა ხუთ კჷრიბიშ ჯოხო. ტრადიცია თიშ აკოდგინუას მოსეშ მიოჭარანს.  
თორა რე თანახიშ (תנ"ך) ორთი, ნამუთ ქირსიანულ ბიბლიაშ ჯვეშ აპიანს ომანგჷ. 

თორა აკმოდირთუ მოსეშ 5 კჷრიბიშე:
* ბადება Genesis (ბერეშით בראשית) - მოსეშ I კჷრიბი
* გგჷმულეფიშ Exodus (შემოთ שמות) - მოსეშ II კჷრიბი
* ლევიტელეფიშ Lexitikus (ვაიკრა ויקרא) - მოსეშ III კჷრიბი
* რიცხუეფიშ Numeri (ბემიდბარ במדבר) - მოსეშ IV კჷრიბი
* მაჟირა რჯულიშ Deuteronomium (დვარიმ דברים) - მოსეშ V კჷრიბი

## ლიტერატურა
*  

## ქოძირით თაშნეშე
* იუდაიზმი
* მონოთეიზმი

კატეგორია:ბიბლია
კატეგორია:იუდაიზმი
კატეგორია:თანახი
თანახი

thumb|თანახიშ დუდხასჷლა (1008 წ).
**თანახი** (ურიულო תַּנַ"ךְ) — წიმინდე ჭარილეფიშ დუდჯოხო, ეჭოფილი ივრითის (ქირსიანული ტრადიციას, პრაქტიკულო რსულაშო ომანგჷ ჯვეში აპიანს).

ზიტყვა ”**თ**ა**ნ**ა**ხ**ი” რე აკრონიმი, აკოდგინელი თანახიშ სუმი ნორთიშ პირველი ასოეფიშე:
* *[[თორა]]*, ური.תּוֹרָה
* *[[ნევიიმი]]*, ური. נביאים
* *[[კეტუვიმი]]*, ური. כתובים 

ტერმინქ გორჩქინდჷ ურიული თეოლოგეფიშ შქაოშწანურამი ნახანდეფც.

კატეგორია:თანახი
კატეგორია:იუდაიზმი
კატეგორია:ჯვეში აპიანი
ვითი დოჩინა

[thumb|[მოსე ვით დოჩინათ ხეს ავტ.რემბრანდტი, 1659]]
**ვითი დოჩინა,** - ვითი უთარაში კანონი (წესი), ნამუთ ჯვეში აპიანიშ ხუთწიგნურიშ ალებათ დუდო ღორონთქ მეჩუ მოსე აწმაჩამალც სინაშ გვალას (ჯვეში აღითქმა, გჷმულა , 19:10-25).

კატეგორია:ქირსიანობა
კატეგორია:ქირსიანული ხვამეფი
არქიტრავი

250px|right|thumb|სან-სალვატორეშ ბაზილიკაშ არქიტრავი, სპოლეტო, იტალია.
**არქიტრავი** (ბერძნ. arche - წჷმოჭყაფჷ, თარი დო ლათ. trabs - ლანდირი) — ანტაბლემენტიშ გიმენი ჰორიზონტალური ნორთი, ართ-ართი ჯინჯიერი კონსტრუქციული ელემენტი, ნამუთ უმეშქაშობათ სჷმეტიშ დუდეფც გითმიაპონუ. დორეული და ტოსკანური ორდერეფც ფართო, სადა ქუაშ ლანდირიე, იონური დო კორინთულც - დორთილიე ჰორიზონტალური შვერელეფით.
## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 1, ხს. 609, ქთ., 1975 წანა

## ქოძირით თაშნეშე
* არქიტექტურული ორდერი

კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტეფი
ანტაბლემენტი

**ანტაბლემენტი** (ფრანგ. entablement წინდ. en, table -ტაბაკი, ფიცარი), კლასიკური არქიტექტურული ორდერიშ სჷმეტეფც გეპონილი ჰორიზონტალური ორთი. აკმოდირთუ (თუდოშე ჟიშე) მაზინდალი ნორთიშ - არქიტრავის, თიშა გეპონილი ფრიზიშ დო დუმაგვირგვინაფალი ნორთიშ - კარნიზიშე. შხვადოშხვა არქიტექტურულ ორდერც ანტაბლემენტიშ პროპორციეფი დო პლასტიკური დამუშება შხვადოშხვანერიე. ანტაბლემენტიქ გიჭყუ ჯაშ ლანდირამი გჷნორთუალაშ ოსხირშა დო შენარჩუნებული აფუ თიში სტრუქტურა. 
## ლიტერატურა
*

კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტეფი
ვარჯაანი

**ვარჯაანი** – ნაოფუტარი კასპიშ მუნიციპალიტეტის, ოფუტეს გუდალეთიშე ობჟათეშე 4 კილომეტრის. ნასოფუტარც დოდასურაფილიე 4 ქრონოლოგიური ფა: ჭუბერიშ ჭკუდიშ ნოტახირეფი ანტიკური დო ორდოფეოდალური ფარანც ორხველჷ.  გოვითარაფილი ფეოდალური ხანაშიე თარანგელოზიშ ოხვამე დო სამაროვანი. გვიანი ფეოდალური ხანაშიე უინვენტარო ქუაჭკუდი, ნამუსუთ ადამიერიშ ჩონჩხი ინოსვანჯუდ.

## ლიტერატურა
* საქორთუოშ ისტორიაშ დო კულტურაშ ძეგლეფიშ ეჭარილობა, ტ. 5, ქთ., 1990 წ. 

კატეგორია:საქორთუოშ ნაოფუტარეფი
ბაიხო

**ბაიხო** — ნაოფუტარი კახეთის, ახმეტაშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფუ ოფუტე ოჟიოშე ოორუეთ 2,5 კმ-ის. ნაოფუტარც იდვალუაფუ VII  ოშწანურაშ II გვერდიშ ბაიხოშ სუმელაშ ოხვამე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ბაიხოშ ოხვამეშ სურათი

## ლიტერატურა

* საქორთუოშ ისტორიაშ დო კულტურაშ ძეგლეფიშ ეჭარილობა, ტ. 2, ხს. 133, ქთ., 2004 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ ნაოფუტარეფი
გარგარი (ნაოფუტარი)

**გარგარი**  – ნაოფუტარი კასპიშ მუნიციპალიტეტის იდვალუაფუ ოფუტე ერთაწმინდაშე 1,5 კმ-ის, ოავტომობილე შარაშ კვარჩხანი ჸურე. ნაოფუტარი ფეოდალური ხანაშიე. თაქ იდასურებუ ნაახორინა ოგვაჯეეფი, რე ოხვამეთ. ოორუე-ბჟადალჸურე 250 მეტრასბ ჟაეიოლჸურე ბჟადალჸურე გერთელი გა რე (25X15 მ). თის ობჟათეშე  ტერასა მეთხოზჷ.თიშე  ბჟადალჸურე, მინდორც ქუაჭკუდის ფილეფი ინოსორგჷ.
## ლიტერატურა
* საქორთუოშ ისტორიაშ დო კულტურაშ ძეგლეფიშ ეჭარილობა, ტ. 5, ხს. 156, ქთ., 1990 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ ნაოფუტარეფი
დიგაშენი

**დიგაშენი** – ნაოფუტარი ნინოწმინდაშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფუ ოფუტე ყაურმა დო ოფუტე ჯიგრაშენ შქას. წყarmalu ფარავანიშ მარძგვან ძგას, ემაღალაფირ გას, გერე დარბაზული ოხვამე. წკონდას გოთოლირი დიდი კვადრეფით ნოგაფუ, საკურთხეველიშ კონქის წჷმოსქილადირიე მოხანტილობაშ ნოქური. საკურთხეველც გეძჷ ტახილი ტრაპეზიშ ქუა. გჷნოსქილადირიე საკურთხეველი კონქით დო ოორუე კიდალაშ ნორთი. 
დიგაშენიშ ოხვამე საინტერესოე თით ხოლო, ნამდა თინა ანტიკური ხანაშ ჯიხაშ აკნაცჷმეფც ოკო რდას ეგაფილი. წორეთ თიშნერი ჯიხას,  გოგაშენიშ ტერიტორიას გონთხორეს 1977 წანასჷნ.

## ლიტერატურა
* მ. ბერიძე, ჯავახეთიშ ძეგლეფიშ დგომარება (ომენცარე ექსპედიციაშ ანგარიში, 1979 წ.). ჯავახეთი. ისტორია დო თეხანურობა. ახალციხე. 2002 წ. ხს. 335-404.

კატეგორია:საქორთუოშ ნაოფუტარეფი