ობჟათე კორეა

**ობჟათე კორეა** (; ოფიციალურო **კორეაშ რესპუბლიკა**) — სახენწჷფო ბჟაეიოლ აზიას, იდვალუაფუ კორეაშ ჩქონიშ ობჟათეშე, უხურგანს ოორუე კორეას, ნამუშე გიშართილი რე კორეაშ დემილიტარიზაფილი ზონათ; ქიანა თაშნეშე აცხადენს, ნამჷ-და უხურგანს ჩინეთის დო რუსეთისინ. ქიანაშ ბჟადალშე უხურგანს ჸვინთელი ზუღა, ბჟაეიოლშე — იაპონიაშ ზუღა. ობჟათე კორეა აცხადენს, ნამჷ-და ედომუშამი კორეაშ ჩქონიშ დო გოხოლუაშ კოკეფიშ აკა კანონიერი მამართალი რენ. ქიანაშ მახორობა 52 მილიონშე უმოსი რე, ნამუშ გვერდი სეულიშ აგლომერაციას (მოსოფელიშ სიკაბეტათ მაჩხორა აგლომერაცია) ოხორანს. ქიანაშ შხვა კაბეტი ნოღეფი რე: პუსანი, ტეგუ დო ინჩონი.

კორეა დოხორელი რდჷ დიო ხოლო თუდოლენი პალეოლითიშ პერიოდის. თიში ცივილიზაციაქ პირველი ომაფეშ დორსხუაფათ დიჭყჷ. 668 წანას, კორეაშ სუმი ომაფეშ აკოკათუაშ უკული, კორეა ვითოშწანურეფშე უმოსის აგჷნძორენდუ ელაზჷმაფირი თინაჩალი რინას ოშწანურამ დინასტიეფიშ მართუალაშ გიმე დო თენა რდჷ თიში ვაჭრუაშ, კულტურაშ, ლიტერატურაშ, მენცარობაშ დო ტექნოლოგიეფიშ გოპეულუაშ პერიოდი. 

1910 წანას, იაპონიაშ იმპერიაქ კორეაშ ანექსია იქჷ. 1945 წანას, იაპონიაშ კაპიტულაციაშ უკული, კორეაქ სხუნუეფიშ დო ამერიკულ საოკუპაციო ზონეფო დირთჷ, ნამუეფშე ეკონიას, 1948 წანას, გეგმიცხადჷ კორეაშ აკა კანონიერ ხეშუულებათ, ნამუთ გოეროშით რდჷ აღიარაფილი, მარა ხეთეშე კორეაშ ჩქონიშ ოორუეშე გენშეღეს კომუნისტური რეჟიმი, ნამუქჷთ 1950 წანას გემნაკათჷ ობჟათეს დო ქიდიჭყჷ კორეაშ ლჷმაქ, ნამუქჷთ 1953 წანაშ ოზებე ხეკულუათ გეთჷ. ოორუეწკჷმა მორჩილი მებურსუეფიშ უმკუჯინალო, თიშ უკული თინჩალა ვაკორცუაფე. ობჟათე კორეა რე რეგიონული ჭყანა მოსოფელიშ სიკაბეტათ მავითა დუდთხილუაშ ბიუჯეტით.

ობჟათე კორეა ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ მეჯინათ, ბჟაეიოლი აზიაშ არძაშე გოვითარაფილი ქიანა რე. თიში მენმოღალეეფი რგებულენა რინაშ ძალამ მაღალი ხარისხით, უღჷნა რეგიონს არძაშე მაღალი ინდივიდუალური მიშნაველი დო ოშქაშე ხეშქირა, თაშნეშე, მოსოფელს სიკაბეტათ მაბრუო ფანიური მიშნაველი. 

მოსოფელიშ მასშტაბით, კორეა ჭყანთხილუაშ ხარისხიშ დო ბიზნესიშ კეთებაშ სილექინაშ მეჯინათ, მაჸვენჯი ქიანეფს შქას რე. ქიანა თაშნეშე, ართ-ართ ოსადიე აბანს რე გონათუაშ თოლწონუათ, მარა ქიანაშ ოგონათუე სისტემაშ სიკუმუხექ ერეფოშქაშე კრიტიკა გჷმიჭანუ.

## ეტიმოლოგია

thumb|upright|left|ჯოხო ''კორეა'' მოურს დაკუნტარებული ''კოგურიოშე'': ''კორიო'' (''Koryŏ)''

ჯოხო *კორეა* რე ეგზონიმი, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ჯოხოდვალა მოურს ისტორიული *[[კორიო]]შ* ომაფეშენ. *კორიო* რდჷ V ოშწანურაშ კოგურიოშ ოფიციალური ჯოხოდვალაშ დაკუნტარებული ფორმა  დო X ოშწანურაშ მონძე სახენწჷფო კორიოშ ჯოხოდვალა. თაქ მულირი არაბი დო სპარსი ვაჭარეფი ჯოხოდვალას გჷმოთქუანდეს მუჭოთ "კორეა". კორეაშ თეხანური ჯოხოქ პირველაშე გორჩქინდჷ, 1568 წანაშ ჟუაუ ვაზ დურადოშ პორტუგალიურ რუკეფს მუჭოთ *კონრაი* დო მოგვიანაფათ, 16 ოშწანურაშ დალიას დო 17 ოშწანურაშ დაჭყაფუს, მუჭოთ კორეა (Corea), 1630 წანაშ ტეიშიეირა ალბენაზიშ რუკეფს.

*კორიოშ* ომაფე ბჟადალარეფშო პირველაშე ჩინებულქ იჸუ, მუჟანსჷთ 1511 წანას, ალფონსო დე ალბუკერკექ მალაკა გეჭოფჷ დო ეჭარჷ თი კათა, ნამუეფჷთ ვაჭრენდეს მოსოფელშ თე განობას, ნამუთ პორტუგალიარეფშო ჩინებული რდჷ მუჭოთ *კორეფი*. თიშ უმკუჯინალო ნამჷ-და XIX ოშწანურაშ პუბლიკაციეფს კორეაშ ემაშანალი ჟირნერი ჯოხო აიწორო გიმირინუაფუდჷნ (*Corea* დო *Korea*), კანკალე კორეალი კოროცხუნს, ნამჷ-და იაპონიაშ იმპერიაქ მეხოლაფირო იაპონიაშ ოკუპაციაშ პერიოდის, გარძახი იქჷ *კორეაშ* ჭარალუაშ სტანდარტიზაცია, ნამუშ შედეგო იაპონიაქ ანბანიშ რანწკიშ პირველი ღოზიშა ეიკინჷ.

1392 წანას, მუჟანსჷთ კორიო ჩოსონქ დოთირჷნ, ჩოსონქ ედომუშამი ტერიტორიაშ ჯოხოდვალათ გჷნირთუ, მარა ართამი ხვარებას ვარდჷ მეღებული. ახალი ოფიციალური ჯოხოდვალა მოურს კოჩონიშ უჯვეშაში ომაფეშე (ჯვ. წ. 2333). 1897 წანას, ჩოსონიშ დინასტიაქ ქიანაშ ჯოხოდვალა გოთირჷ *ჩოსონშე* *დეჰენ ჩეგუკშა* (კორეაშ იმპერია). ჯოხო *დეჰენ* (კაბეტი ხანი) მოურს სამჰანშე (სუმი ხანი), ნამუთ ეთმეშანენდჷ კორეაშ სუმი ომაფეს, დო ვართ ობჟათე კორეაშ ჩქონიშ უჯვეშაში აკნაკათეფს. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ჩოსონი ოფიციალური ჯოხო ვარდჷნ, კორეალეფიშით იშენით ფართოდ გჷმირინუაფუდჷ მუნეფიშ ქიანაშ ეიოშანალო. იაპონური მართუალაშ პერიოდის, ჟირი ჯოხო *ხანი* დო *ჩოსონი* ართო გჷმირინუაფუდუ.

კორეულ ნინაშა კორეაშ რესპუბლიკას ჯოხო *ტეჰანმინგუკი* ( ). შხირას გჷმირინუაფუ ედომუშამი ჯოხოდვალაშ კუნტა ჯოხო — *ჰანგუკი* (, 韓國) ვარ-და *ტეჰანი* (, 大韓). მინშა თაშნეშე რაგადანა *ნამჰანი* (), ნამუთ შანენს „ობჟათე ხანს“, *პუკხანიშ* (, 北韓), „ოორუე ხანიშ“, ანუ ოორუე კორეაშ სააწმარენჯოთ.

## ისტორია

1948 წანას გეგმიცხადჷ რესპუბლიკათ. 1951 წანას გემნაკათჷ ოორუე კორეაქ, ლჷმაქ მუსხირენ წანას გეგჷნძორუ. 1961 და 1980 წანეფს მოხვადჷ ოურდუმე გინორთეფქ. 1991 წანას, ოორუე კორეაწკჷმა ხექ მიჭარინჷ გეუნთხაფობაშ აქტის. 1992 წანაშე გოეროშ მაკათური რე. 2000 წანაშე დიჭყჷ „დოტიბაფაშ პერიოდი“ კუნთხუეფს შქას.

### უჯვეშაში კორეა

კორეაშ ჩქონი დიო ხოლო თუდოლენი პალეოლითიშე რდჷ დოხორელი.

კორეაშ დორსხუაფაშ მითოლოგიაშ მეჯინთ, კორეაშ ისტორია იჭყაფუ ჯვ. წ. 2333 წანს ლეგენდარული თანგუნიშით ჩოსონიშ დორსხუაფაშე (თაშნეშე ჩინებული რე მუჭოთ „კოჩოსონი“ ვარ-და „ჯვეში ჩოსონი“, 14 ოშწანურაშ დინასტიაშე გინორთიშ მიოჩამალო). კოჩოსონი შინელი რე VII ოშწანურაშ ჩინურ დინნაჭარეფს. კოჩოსონი ტერიტორიულო იძინანდჷ, დო აკონტროლენდჷ კორეაშ ჩქონიშ ოორუე ნორთის დო მანჯურიაშ ნორთის. კიჯა ჩოსონი მეხოლაფირო დორსხუაფიული რე ჩქ. წე. 12 ოშწანურას, მარა თიში ჸოფა დო როლი ასიან პერიოდის დებეფს გჷმიჭანუანს. ჯვ. წ. 108 წანას, ხანიშ დინასტიაქ დამარცხჷ ვიმან ჩოსონი დო ხანიშ ოთხი ოლქი ქჷდარსხუ კორეაშ ჩქონიშ ოორუეშე. მუსხირენი ვითწანურაშ გოძვენას სუმი ოლქიქ ქუდანთხეს ვარ-და ბჟადალშე დიკინეს. მეხოლაფირო თე პერიოდის ლელანგიშ ოლქიქ აკოციუ დო კჷნე აკიგჷ დო თე აბანქ ჭიე-ჭიეთ ლიაოდუნიშჸურე დიკინჷ. თეშნერო, თიში ხემანჭუაფაქ დერკჷ დო ხვალე ოვაჭრე ცენტრი რდჷ, სოიშახ ჯვ. წ. 313 წანას, კოგურიო დიჸუნუანდჷნ.

დოხოლაფირო ჯვ. წ. 300 წანაშე დოჭყაფილი, იაპონურნინამი იაოიეფქ კორეაშ ჩქონშე გეგნორთეს იაპონაიშ კოკეფშა დო გეგშარაჸეს ვარ-და ქენშესვარეს ჯინჯიერ მახორუე ჯომონეფს. პროტოკორეალეფიშ ლინგვისტური ომასქერე იდვალუაფუ მეხოლაფირო ცჷნდჷრიშ/მანჯურიაშ ობჟათეშე, სამანგათ, წყარმალუ ლიაოჰეშ ვარ-და წყარმალუ ამურიშ გოხოლუას. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 300 წანას, პროტოკორეალეფქ გენშართეს კორეაშ ჩქონიშ ობჟათეშა, გეგშარაჸეს დო ასიმილირაფილქ იჸუეს იაპონურნინამ მახორობაწკჷმა, ორჩანიეთ, თექ იაოიეფიშ მიგრაცია გჷმიჭანუ.

## გეოგრაფია
thumb|left
ქიანა იდვალუაფჷ ბჟაეიოლ აზიას. უკებჷ კორეაშ ჩქონიშ ობჟათე ნორთი. მოხურგე ქიანა რე ოორუე კორეა.

* **ფართობი**: 98.500 კვ.კმ. 
* **ორთა**: უმაღალაში კონკა - ჰალასანი 1.950; წყარმალუ (კმ) - ნაკტონგ-განგი 520; ტობა - ჩუნგჯუ-ჰო; კოკი (კვ.კმ) - ჩეჯუ 1.830; კლიმატი - ზჷმიერი. 
* **ორთაშობური რესურსეფი**: ქუანოშქერი, ვოლფრამი, გრაფიტი, მოლიბდენი, ტყვია, ჰიდროენერგეტიკული რესურსეფი.

## სახენწფო

* **სახენწჷფო სისტემა**: რესპუბლიკა. 
* **სახენწჷფო მადუდე**: პრეზიდენტი RO Muh-hyun (2003). 
* **კანონიშდუმადვალუ ორგანო**: ართპალატამი პარლამენტი (273 მაკათური). 
* **ადმინისტრაციული დორთუალა**: ქიანაშ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ართურეფიე - 9 პროვინცია (do) დო 7 ნოღა (gwangyoksi).

## დემოგრაფია

* **მახორობა**: 48,3 მლნ (2003), თინეფ შქას 99,8% კორეალეფი. 
* **ნინეფი**: კორეული, ინგლისური. 
* **რელიგია**: ბუდიზმი, კონფუციანელობა, ქირსიანობა. 
* **ნოღეფი (ვითოში) **: სეული (9.630; აგლომ. 19.969), პუსანი (3.505; აგლომ. 4.298), ტეგუ (2.370), ინჩონი (2.480).

## ეკონომიკა

* **ერუანული პროდუქტი**: მოცულობა - 485 მლრდ $ (მა-11 აბანი); 1 შურშე - 10.550 $; სტრუქტურა (%) - ოფუტეშ მეურნობა 6, ხერეჭუა 43, მოინალაფა 51. 
* **ექსპორტი**: ომანქანე-ოტრანსპორტე მონწყილობეფი, საფეიქარო ნაწარმი, ელექტრო მეკონი. 
* **ბიუჯეტი**: 118,100 მლნ $. 
* **ვალუტა**: ობჟათეკორეული ვონი (KRW). 
* **კომპანიეფი**: დეუ ელექტრონიკსი, სამსუნგი, ჰიუნდაი, კია მოტორსი.

## მონძალა

* **[[სეული]]** - კორეული ხელუანობაშ ერუანული მუზეუმი, გუნბოკიშ, კუნბოკიშ, დაკსუშ დოხორეეფი; 
* **[[ჩონჯუ]]** - ოხვამე-პაგოდა პონჩუ-სა; 
* **[[ჩენჯუ]]** - ლიშ დინასტიაშ დჷმარცხუაფალიშ აკარდამა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კორეაშ რესპუბლიკაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა (Korea.net)
* კორეაშ ოფიციალური ტურისტული ხასჷლა 
* კორეაშ ნაციონალური სტატისტიკაშ ოფისი
* Video on South Korea-US Relations from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives

## კომენტარი


## სქოლიო

*
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი