open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
კოდორი

**კოდორი** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას. კოდორი აკმიქიმინუ წყარმალუეფიშ - საკენიშ დო გვანდრაშ აკოშქუმალათ ოფუტე კვარჩხან გენწვიშიწკჷმა (ქორთ. **მარცხენა გენწვიში**), ზუღაშ დონეშე 740 მეტრაშ სიმაღალას. აკათუ უჩა ზუღას ოფუტე აძიუბჟაშ ობჟათეშე. სიგინძა რე 84 კილომეტრი (გვანდრაშ ოდუდეშე 110 კილომეტრი), ღანჩოშ ფართობი 2030 კვ.კმ. მეურს ონჭირე ლეხერს, მიშაკათაფუშე 25 კილომეტრიშ უკული გინურს რზენშა, წყარიშ ოშქაშე წანმოწანური ხარჯი რე 123 კუბ.მ/წმ-ს. კოდორიშ ნადუეფიშ უმეტაშობას ოდუდე უღჷ კავკაციონიშ თარი წყარგჷმართალი ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეს. უთარაში ნადუეფი რე: ჩხალთა, მრამბა, ჯამპალი ამტყელით. კოდორიშ ღანჩოს 100-შახ ჯიშთი რე (მარუხი, პტიში, ყლიჩი, ქლუხორი დო შხვა), ნამუეფიშ ფართობი 82 კვ.კმ.-ს ოჭირინდუანს.

კოდორი ირდუ ჭვემაშ (31 %), დიხაშთუდონი (28,6 %), თჷრიშ (22,6 %) დო უგურყელიშ (17,8 %) წყარეფით. წყარალა უჩქჷ მელახიშ მაჟირა გვერდიშე ეკენიაშ ლიაშა. წანმოწანური წყარიშ გუმნაულაშ 72 % აფუნ-ზარხულშე მოურს. დამორჩილს უჩქჷ წყარიშმოსოფუეფი, წყარიშ ჭიჭე მუდანობა უჩქჷ ბზოთონჯის. კოდორი წყარხვეიანი წყარმალუ რე. წანმოწანური წყარიშ გუმნაულა რე 4,1 კვ.კმ. უჩა ზუღაშა კათაფაწკჷმა აკმოქიმინუნს დელტას.

## ლიტერატურა
* *აფხაზავა ი*., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 5, ხს. 570, ქართი, 1980 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
ბიზანტიაშ იმპერატორეფიშ ერკებული

## კონსტანტინიდეფი (306-363)

## დინასტიაშ უმუშოთ (363-364)

## ვალენტინიანუს თეოდოსიანიდეფიშ დინასტია (364-457)

## თრაკიული დინასტია (457-518)

## იუსტინიანიდეფიშ დინასტია (518-602)

## დინასტიაშ უმუშოთ (602-610 წანეფი)

## ჰერაკლიდეფი (610-711)

## დინასტიაშ უმუშოთ (711-717)

## სირიული დინასტია (717-802)
სირიული დინასტია „**იზაურიულ დინასტით**“ ხოლო რე ჩიებული, მუთ ვარე მართალი, თიშენ, ნამდა იმპერატორი ლეო III ჯინჯით სირიალი რდჷ.

### გინმაულარი პერიოდი

## დინასტიაშ უმუშოთ (813-820)

## ამორეული (ფრიგიული) დინასტია (820-867)

## მაკედონური დინასტია (867-1056)

### გინმაულარი პერიოდი

## დუკეფიშ დინასტია (1059-1081)

## კომნენოსეფიშ დინასტია (1081-1185)

## ანგელოსეფიშ დინასტია (1185-1204)

## ლასკარისეფიშ დინასტია (ნიკეაშ იმპერია 1204-1261)

## პალეოლოგეფიშ დინასტია (ბიზანტიაშ ეკონია დინასტია 1261-1453)

კატეგორია:ბიზანტიაშ ისტორია
კატეგორია:ბიზანტიაშ იმპერატორეფი
გოჭკადილი

**გოჭკადილი** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ აბაშაწყარიშ მარძგვანი ოძგაშე, ზუღაშ დონეშე 240 მეტრა, მარტვილიშე 8 კმ., სანაკშე 48 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 427 კოჩი.

## კანიონი
ოფუტე გოჭკადილიშ  კანიონს იჩუალუაფუ 75 მილიონი წანაშ წოხოლე დიხაუჩას მახორუ ნოტყეფიშ გოსკანჩილი ძვალეფი, მუდგათ თინა მოსოფელს მასუმა კილაგორუა რე, ნამუშ ტერიტორიასჷთ პრეისტორიული ფარანიშ ნოტყეფიშ ნასქილედეფი ართათ  დიდი მუდანობათიე წჷმორინაფილი. თე კილაგორუაქ 2010 წანაშ კვირკვეს ილიაშ სახენწჷფო უნივერსიტეტწკჷმა ჸოფილი დიხაუჩაშ დაგურაფალი მენცარობეფიშ ინსტიტუტიშ სტუდენტეფიშ დო მაგისტრანტეფიშ ოვეშური-ოგურაფალი პრაქტიკაშ ბორჯის მოხვად. მარაშინათუთას ილიაშ სახენწჷფო უნივერსიტეტიქ ოვეშური დაკვირათ ექსპედიცია მანწყუ, ნამუსჷთ ოკათუდეს პალეონტოლოგეფი ვიაჩესლავ ჩხიკვაძე დო ვასილ გაბუნია. თე ექსპედიციეფიშ უკული იკეთინ განცხადებაქ, ნამდა გოჭკადილს წყარმალუ აბაშაწყარიშ ლეხერს დინოზავრიშ ჟირი ნოქურქ კილარჩქინდ.. ოფუტე გოჭკადილიშ კანიონი 2010 წანაშ 4 გჷმათუთას ნაკრძალო გეგმიცხადუ. 2011 წანას ილიაშ უნივერსიტეტიქ მაჟირაშა მანწყუ მუსხირენ კილმაგორალი ექსპედიცია გოჭკადილიშ კანიონს. კანიონიშ ნამთინე ქვიბის კილარჩქინდ უჯვეშაში ადამიერიშ ჸოფაშ ნასქილედეფქ, თინეფიშ ძვალეფქ, ნასუფრალქ. თეშ გალე, ნაძირეფიე ნოტყეფიშ გინოშენებული სახეობეფიშ ძვალეფით, თინეფი შქას ქვიბიშ თუნთიშ დო ბიზონიშ ნასქილედეფი. ექპედიციაშ ართ-ართი მაკათურიშ, ვასილ გაბუნიაშ თქუმათ, კანიონს კილარჩქინელი ნოქური დინოზავრიშ ნოკუჩხურეფიშ მეთე რე, მორო თეშე გინოჭკირილო რაგადი ძნელიე თეიშახ, სოიშა ვა მოხვადუ კვლია დო დოგურაფა კილარჩქინელი მოღეეფიში.

## სქოლიო

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი საქორთუოს

**იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი საქორთუოს** — იკათუანს სუმ ობიექტის. იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,3 % საქორთუოშ ობიექტეფი რე. 

ცხირეშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## მაკათურობაშ კანდიდატეფი
2007 წანაშ 24 გჷმათუთას საქორთუოშ კულტურაშ, ობიექტეფიშ თხილუაშ დო სპორტიშ სამინისტროქ იუნესკოს მაკათურობაშ კანდიდატო (ომორსებელი ერკებული) წჷმურინუ გეჸვენჯი 15 ისტორიული დო ორთაშობური ობიექტი:

* ალავერდი
* ანანურიშ ჯიხა
* კოლხეთიშ ეკოსისტემა
* დავითგარეჯა
* დმანისი
* გრემი
* კვეტერა
* მთა-თუშეთი
* ნიკორწმინდა
* სამთავისი 
* შატილი
* ჯვეში ქართი
* უფლისციხე
* ვანი 
* ვარძია-ხერთვისიშ ჯიხა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. საქორთუოშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ კანდიდატეფი საქორთუოშე

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი საქორთუოს
ბობოთი (მარტვილიშ მუნიციპალიტეტი)

**ბობოთი** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, აშაძჷ წყარმალუ აბაშაწყარიშ–ტეხირიშ შქაწყარმალონაშ ბჟაეიოლ ნორთის, წყარმალუ ტარჩენიშ (აბაშაწყარიშ მარძგვანი ნადუ) ძგას. ზუღაშ დონეშე 200 მეტრას, მარტვილიშე 2 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 539 ადამიერი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
წყარმალუშ ღანჩო

thumb|250px|წყარმალუშ ღანჩოშ სქემატური გჷმოსახუა
[მინი|250პქ|მოსოფელიშ არძაშე უმოს წყარხვეიანი წყარმალუშ, [ამაზონიშ ღანჩო (*ჸვინთელო*)]]
**წყარმალუშ ღანჩო** — დიხაუჩაშ ჟიდოხი, სოჸურეშეთ წყარი ზოხოიანი წყარმალუშ ვარ და წყარმალუშ რშვილს ენმიკათინუაფუ.
ირი წყარმალუშ ღანჩო იკათუანს ჟიპიჯური დო დიხაშთუდოლენი წყარმაშაყარუეფს. ჟიპიჯური წყარმაშაყარუეფი დიხაუჩაშ ჟიპიჯიშ საგანო რე, ნამუშეთ წყარი წყარმალუშ რშვილს ვარა წყარმალუს ენმიკათინუაფუ.

დიხაშთუდოლენი წყარმაშაყარუ ფატარი ქანეფიშ შჷრეეფიე, ნამუშეთ წყარი წყარმალუშ რშვილს ენმიკათინუაფუ. თიშ გეშა ნამდა დიხაშთუდოლენი წყარმაშაყარუშ ხურგეფიშ დოდგინუა პრაქტიკულო ძნელიენ,წყარმალუშ ღანჩოშ გოხურგუაშ ბორჯის, ხვალე დიხაშთუდოლენი წყარმაშაყარუს გურიშხონარენა. ხურგეფი ზოხოიანი წყარმალუეფიშ ღანჩოეფიშ შქას წყარგჷმართალეფს გჷთმოჸუნა.

არსებენს გჷმმალი და უგჷმმალი ღანჩოეფი.

უგჷმმალს უძახუნა დინახლენკონტინენტური გიმნაველეფიშ არეეფს, ნამუეფით  წყარმალუშ გეშა ოკიანეს ვა არცხუაფუნა.
გჷმმალი ღანჩოშ  ფორმა დო ზომა შხვადოშხვანერიე, მერცხუაფილიე ელჷ-მოლიშ  გეოგრაფიულ პიჯალეფშა, რელეიფიშ დო გეოლოგიურ ეგაფილობაშა.

მოსოფელიშ უდიდაში წყარმაშაყარუ ღანჩო გარჩქუ წყარმალუ ამაზონს (7180 ვითოში კმ²); თის მოჸუნს დიდი წყარმალუეფიშ კონგოშ (3 680 000 კმ²) დო მისისიპიშ (2,981,076 კმ²) ღანჩოეფი. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  Science week catchment factsheet
* Catchment Modelling Toolkit
* Water Evaluation And Planning System (WEAP) - modeling hydrologic processes in a drainage basin
* eWater CRC 
* New Mexico State University - Water Task Force 
* Recommended Watershed Terminology 

კატეგორია:ჰიდროლოგია
ტობა

მინიატიურა|300პქ|მარჯვნივ|ტობა
[მინიატიურა|300პქ|მარჯვნივ|[ტიტიკაკაშ ტობა პერუს]]
**ტობა** ვარ-და **მერე** — სქირონაშ ქვიბის მორთელი შენელებური წყართირაფაშ ორთაშობური წყარონტირუ. გოჭყაფაშ მეჯინათ გიშმაგორუნა: 
* *ტექტონიკური*
* *ვულკანური* 
* *ჯიშთური*
* *ენნაწიმა*
* *ნაჩიხა*
* *წყარმალური*
* *ზუღური*
* *ეოლური*
* *ანთროპოგენურ ტობეფს*. 

ტობაშ წყარიშ ბალანსიშ თარი მუშნალი რე ღანჩოშ ჟიპიჯური დო დიხაშთუდონი გიმნაველი, თაშნეშეთ ტობაშ ჟიპიჯის მულირი ატმოსფერული ნოლექეფი; გიშალუ რე ტობაშ ჟიპიჯური დო დიხაშთუდონი გიმნაველი დო აორქება ტობაშ ჟიპიჯიშე.
ნამთინე კაბეტი ზჷმაშ ტობეფს ზუღას უძახუნა; თეშნერი რე სამანგ., კასპიაშ ზუღა.

## უკაბეტაში ტობეფი

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. IX, თბ., 1985 წ., გვ. 679

## სქოლიო

*
კატეგორია:გეოგრაფიული ობიექტეფი
კატეგორია:ვეთლენდეფი
რიწაშ ტობა

**რიწაშ ტობა** (*დიდი რიწა*), (აფხ. Риҵа) — ტობა საქორთუოს, აფხაზეთის, წყარმალუ ბზიფიშ ღანჩოს, ზუღაშ დონეშე 884 მეტრას, სარკეშ ფართობი რე 1,49 კმ², ღანჩოშ ფართობი — 154 კმ², მოცულობა — 94 მლნ/მ³, მაქსიმალური სიტომბა - 101 მ. ქვიბიქ გიჭყჷ გაგრაშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე-ბჟაეიოლ კართეშე გიმნანწყვი კირდესვიმონით, წყარმალუ ლაშიფსიშ ხვილუაშ გეშა. 

რიწაშ დონეეფიშ რეჟიმი იხურგუ მუში ნადუეფიში რეჟიმით. რიწაშ ტობას აკათუ ამშვი წყარმალუ. თე წყარმალუეფშე არძაშე უდიდაში რე ლაშიფსე. ტობაშე გიშმურს წყარმალუ იუფშარა. უდიდაში დონე მესის რე, უჭიჭაში — ფურთუთას. ეკენიას რე დონეშ მაჟირული მინიმუმი, გჷმათუთას მაჟირული მაქსიმუმი. დონეეფიშ წანური ძანძინიშ ოშქარი ამპლიტუდა 166 სმ.  რე, მაქსიმალური  234 სმ, მინიმალური 108 სმ. წყარიშ ტემპერატურა ფრევალს - 3,8°C, მარაშინათუთას - 17.8°C. ოშქაშე წანური ნოლექი მეხოლ. 2000-2200 მმ-იე. ზოთონჯი ბორჯგიშაშქუმალირო თირამიე.

რიწაშ წყარი ძალამი ლიგე რე (66 მგ/ლ). გიშულირს მოწვანე ფერიშ რე, ზოთონც - მოცაშფერო-მოლებიშფერო რე. დინდარიე ფიტოპლანქტონით. ჩხომეფშე უჩქუ ხვალე კალმახა. რიწა უტომბაში ტობა რე მოლენკავკაციას. თიშ მუკე-მუკე გვალეფიშ სიმაღალა რე 2200-3500 მ შქას. ტობაშ მუკე-მუკე ლირსამი ნოჯეფიშ მიარესახეობა ფალუნს, ნამთინე თინეფშეიანიშ სიმაღალა 70 მეტრას ოჭირინუანს. 

1946 წანას დირსხუ  რიწაშ თხილერ ტერიტორიაქ (16.289 ჰა) ტობაშ დო თიში ელჷ-მოლიშ ორთაშ ოთხილარო. ზუღაშე ეშმალი ოტრანსპორტე შარაქ დოგაფილქ იჸუ 1936 წანას. ტობა შანულამი ტურისტული ოძირაფუობა რდჷ სხუნუეფიშ პერიოდის დო თიშ ოთოლიერებაფალო დღალურო 1000-შახ ტურისტი ეშმეშჷ.

იოსებ სტალინს ტობაშ ელჷ-მოლს ოზარხულე აგარაკი უღჷდ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* სურათეფი 
* საქორთუოშ გეოინფორმაციაშ ცენტრი 

## ლიტერატურა
*აფხაზავა ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, გვ. 401, თბ., 1984 წელი.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ტობეფი
მარი სკლოდოვსკა-კიური

thumb|left|მარი კიურიშ ფოტო

**მარი სალომეა სკლოდოვსკა-კიური**,  (დ. 7 გერგობათუთა, 1867, ვარშავა — ღ. 4 კვირკვე, 1934, სანსელმო, სავოიაშ დეპარტამენტი; დასაფულებური რე სოშის, პარიზიშ ხოლოს) — პოლონარი ფიზიკოსი დო ქიმიკოსი.

1883 წანას გათუ ვარშავაშ გიმნაზია, 1895 წანას - პარიზიშ უნივერსიტეტი. ჩილო აჸუნჷ პიერ კიურის დო ხანდა დიჭყჷ თიშ ლაბორატორიას, ინდუსტრიული ფიზიკაშ დო ქიმიაშ სკოლას. 1903 წანას თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია თემაშე: "რადიოაქტიური ნიფთუანობეფიშ რკვიება". პ. კიურიშ ღურაშ უკული (1906) დეკინჷ თიში კათედრა პარიზიშ უნივერსიტეტის. რდჷ თე უნივერსიტეტიშ მაართა პროფესორი ოსური. 1914 წანაშე ხემანჯღვერენდჷ პარიზიშ რადიუმიშ ინსტიტუტიშ ფიზიკა-ქიმიაშ გჷმნორთის. თაქ თიწკჷმა ართო ხანდენდჷ მუში ცირასქუა ირენ ჟოლიო-კიური დო ფრედერიკ ჟოლიო-კიური. 
[thumb|[პიერი კიური|პიერი დო მარია კიური თინეფიშ პარიზიშ ლაბორატორიას 1907 წანაშახ]]

მარი სკლოდოვსკა-კიურიშ ნახანდეფქ რადიოაქტიური ნიფთუანობეფიშ გურაფაშ გეშა ოსხირო დადუ ფიზიკაშ დო ქიმიაჩჷ ახალ დარგეფს. 1898 წანაშ კვირკვეს ჩილ დო ქომონჯ კიურეფქ მიოგორეს ახალ ქიმიურ ელემენტის პოლონიუმს, დო კინე თი წანაშ ქირსეთუთას - რადიუმს. 1902 წანას მარი სკლოდოვკსა-კიურიქ გეჭოფუ რადიუმიშ წკონდა ჯიმუშ დეციგრამი, მუდგაქ თის მეჩჷ მეშქაშალა გუხურგუდჷკო რადიუმიშ ატომური მასა, დო თიშ კანკალე ფიზიკური დო ქიმიური მუშება, თაშნეშე თიში აბანი ელემენტეფიშ პერიოდულ სისტემას. 1910 წანას სკლოდოვსკა-კიურიქ ფრანგ ფიზიკოს ა. დებიერნწკჷმა ართო მიღჷ ლითონური რადიუმიშ დო მაჟირაშა დიდი სიზუსტათ გოხურგუ თიში ატომური მასა. 1911 წანას მარიაქ მაართათ გახაზირჷ რადიუმიშ ეტალონი, ნამუთ 24 წანაშ გოძვენას რდჷ მოსოფელს ხვალე ართი. მარია სკლოდოვკსა-კიურის ხანდა უღუ თაშ ხოლო რადიოლოგიას დო რენდგენოლოგიაშ ოკითხირეფშენი. 1914 წანას თიქ რენტგენოლოგიურო გეგმირკვიუ ნჭყოლირეფი ჰოსპიტალს, რდჷ პარიზიშ სამედიცინო აკადემიაშ ოსურკოჩი მაკათური (გეგშეგორეს 1922 წანას). 
thumb|left|მარი სკლოდოვსკა-კიურიშ ნოჭახნაკუ

სკლოდოვსკა-კიურს ჟირშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია: 1903 (ფიზიკას: პიერ კიურიშ დო ბეკერელწკჷმა ართო) დო 1911 (ქიმიას). რდჷ მოსოფელიშ ბრელი აკადემიაშ დო ომენცარე ჯარალუაშ მაკათური, შხვაწკჷმა ართო, პეტერბურგიშ ომენცარე აკადემიაშ მაკათური-კორესპონდენტი (1907) დო სსრრ ომენცარე აკადემიაშ საპატიო მაკათური (1926). 1923 წანაშე რდჷ ვარშავაშ რადიუმიშ ინსტიტუტიშ საპატიო დოქტორი, ნამუქჷთ დირცხუ თიშ ინიციატივათ. 

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:პოლონარეფი
კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1867
კატეგორია:ნაღურა 1934
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიაშ დარგის
ზუფუ (წყარმალუ)

**ზუფუ** (ისტორიული ჯოხოდვალა — „კაპოეტისწყალი“; ქორთულო **ბზიფი**; აფხ. Бзыԥ — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ტერიტორიას. ოდუდე უღუ კავკასიონიშ თარი წყარგჷმართალი ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეს. სიგინძა რე 110 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი - 1510 კვ.კმ. ჟინი მალობას ლეხერი ონჭირე დო ტომბა რე. ოფუტე ფსხუწკჷმა ლეხერი იგანიერებუ დო წყარმალუ ირთუ ჸალეფო. გიმე ლეხერი ონჭირე, მინშა კანიონიშორი რე, ოფუტე ზუფუწკჷმა რზენშა გუშმურს დო აკათუ უჩა ზუღას ბიჭვინთაშ კორცხიწკჷმა. წყარიშ ოშქაშე ხარჯი მიშაკათაფუწკჷმა რე 99 მ.კუბ./წმ. ირდუ ჭვემაშ (37,2 %), დიხაშთუდონი (32,2 %) დო თჷრიშ (30,6 %) წყარეფით. წყარალა უჩქჷ აფუნს დო ზარხულიშ მაართა გვერდის, წყარიშ სიმორჩილე - ბზოთონჯის. ზარხულს დო დამორჩილს უჩქჷ წყარიშმოლაფა. ზუფუშ ნადუეფი რე ბავიუ დო გეგა.

წყარმალუ იუფშარაშ ჟიდონ წელს, ნამუთ ზუფუშ ღანჩოს ორხველჷ, იდვალუაფუ რიწაშ ტობა. ტობაშე უჩაზუღაშპიჯიშ შარაშე მეურს ოავტომობილე შარა, ნამუთ მეურს ნორთობურო ზუფუშ ლეხერს. წყარმალუ ზუფუ რე პოპულარული ტრასა წყარიშ ტურიზმიშო.

## ლიტერატურა
*აფხაზავა ი.,* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 353, ქართი, 1977 წანა

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
ჩხალთა (წყარმალუ)

**ჩხალთა**, *აწგარა* — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, კოდორიშ მარძგვანი ნადუ. აკმიქიმინუ წყარმალუეფიშ — ადანგეშ დო მარუხიშ აკოწყორუათ 1488 მ სიმაღალას. სიგინძა 38 კმ. (წყარმალუ ადანგეშ ოდუდეშე 48 კმ), ღანჩოშ ფართობი — 465 კვ.კმ. ირდუ თჷრიშ, ჯიშთეფიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარეფით. წყარალა უჩქჷ მელახშე გჷმათუთაშ ბოლოშა (მუთ გჷმოჭანაფილი რე თჷრიშ დო ჯიშთეფიშ წჷრადუათ). არძაშე უმოსო წყარალა უჩქჷ კვირკვე-მარაშინათუთას. წყარიშ სიმორჩილე უჩქჷ ქირსეთუთაშე მელახშა. ოშქაშე წანმოწანური ხარჯი მიშაკათაფუწკჷმა 40,7 მ.კუბ./წმ.

## ლიტერატურა
* აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 11, ხს. 173, ქთ., 1987 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
ჭურია

**ჭურია** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, ხობიშ მუნიციპალიტეტის. აკმიქიმინუ მუნჩიაშ დო ოჩხომურიშ აკოშქუმალათ, აკათუ უჩა ზუღას. სიგინძა რე 12 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი - 296 კვ.კმ. რე ტიპური ონტყოლაშეშ წყარმალუ. უმოსო ირდუ ჭვემაშ წყარეფით. უჩქჷ წყარიშმოლაფა, ოშქაშე წანმოწანური ხარჯი მიშაკათაფუწკჷმა რე 5,9 მ.კუბ./წმ.

## ლიტერატურა
* აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 11, ხს. 408, ქთ., 1987 წანა.

კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
წაჩხურა

**წაჩხურა** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ხობიშ მუნიციპალიტეტის. სიგინძა რე 12 კილომეტრი. აკათუ ტეხირს ოფუტე დიდი ჭყონიშ გოხოლუას. ოშქაშე წანმოწანური ხარჯი მიშაკათაფუწკჷმა რე 9,0 მ.კუბ./წმ.

კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
კაპარჭინა (წყარმალუ)

**კაპარჭინა** წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, ამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანა, ნოღა ფუთიწკჷმა. გუშურს პალიასტომიშ ტობაშ ოორუე-ბჟადალ წყარპიჯიშე, მიკმურთანს ობჟათეშე, მეურს ტობაშ ბჟადალ პიჯიშ მანგის დო აკათუ უჩა ზუღას. სიგინძა რე 7 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი - 535 კვ.კმ.

## ლიტერატურა
* აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 5, ხას. 376, ქ., 1980.
*

კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
ოორუე ატლანტიკური აპიჯაფაშ ორგანიზაცია

**ოორუე ატლანტიკური აპიჯაფაშ ორგანიზაცია**, *ნატო* (ინგლ. North Atlantic Treaty Organization, NATO; ფრანგ. Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN), ოურდუმე რსხუქ დირსხუ 1949 წანაშ 4 პირელს ვაშინგტონს, ნამუშ დჷმარსხუაფალო იკოროცხუნა ააშ, დიდი ბრიტანეთი, საფრანგეთი, ბელგია, ნიდერლანდეფი, ლუქსემბურგი, კანადა, იტალია, პორტუგალია, ნორვეგია, დანია, ისლანდია. ალიანსიშ თარი ღანკი რდჷ სხუნუეფიშ რსხუშე მუმალი საფრთხეშ განეიტრალება ართამი ნძალეფით. მოგვიანაფილო, ალიანსშა 1952 წანას ქიმიღეს საბერძნეთი დო თურქეთი. 

1955 წანას თინეფს ქაკათჷ გერმანიაშ ფედერაციულ რესპუბლიკაქ. 1982 წანას ალიანსშა ქიმიღეს ესპანეთი. 1991 წანას, სხუნუეფიშ ფაჩუაშ უკული, ნატოქ პრაქტიკულო უფუნქციე ორგანიზაციათ გინირთჷ, მარა თე ორგანიზაციაქ ფაჩუაშ მანგიორო 1999 წანას ახალი მაკათურეფი - ჩეხეთი, პოლონეთი დო უნგრეთი ქიგიძინჷ. 1999 წანას ააშ-იშ დუდალათ ალიანსიქ ოჰაერე რალაფი ქიმიღჷ იუგოსლავიაშ ნანანოღა ბელგრადშა. 

2004 წანას ალიანსიშა ქიმიღეს ახალი მაკათურეფი: ესტონეთი, ლატვია, ლიეტუვა, რუმინეთი, სლოვაკეთი, სლოვენია დო ბულგარეთი. რუსეთიშ დიდი აწმარენჯობაშ უმკუჯინალო, ნატოს კინე ულამუ მუში რანწკეფიშ გოფართინაფა. 

ორგანიზაციაშ შტაბ-ბინა იდვალუაფუ ბელგიაშ ნანანოღა ბრიუსელს. 2009 წანაშე ალიანსიშ რსულალობამი მაკათურეფი რენა ალბანეთი დო ხორვატია. 2017 წანაშ მანგიშ თუთაშე ალიანსიშ რსულალობამი მაკათური რე მონტენეგრო.

## ასეიანი მაკათურეფი

* 25px| ალბანეთი
* 25px| ააშ
* 25px| ბელგია
* 25px| ბულგარეთი
* 25px| გერმანია
* 25px| დანია
* 25px| დიდი ბრიტანეთი
* 25px| ესპანეთი
* 25px| ესტონეთი
* 25px| თურქეთი
* 25px| ისლანდია
* 25px| იტალია
* 25px| კანადა
* 25px| ლატვია
* 25px| ლიეტუვა
* 25px| ლუქსემბურგი
* 25px| მონტენეგრო
* 25px| ნიდერლანდი
* 25px| ნორვეგია
* 25px| პოლონეთი
* 25px| პორტუგალია
* 25px| რუმინეთი
* 25px| საბერძნეთი
* 25px| საფრანგეთი
* 25px| სლოვაკეთი
* 25px| სლოვენია
* 25px| უნგრეთი
* 25px| ფინეთი
* 25px| შვედეთი
* 25px| ჩეხეთი
* 25px| ხორვატია
* 25px| ოორუე მაკედონია

## კანდიდატი ქიანეფი

* 25px| საქორთუო
* 25px| უკრაინა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* NATO official website including Basic NATO Documents
* Bridget Kendall, NATO searches for defining role BBC, ფურთუთა 2005
* One for all: The North Atlantic Treaty Organisation 
* NATO: an Alliance for Freedom , 2005
* United States Air Force Air War College, Congressional Research Service (CRS) Reports regarding NATO 

კატეგორია:ოერეფოშქაშე ორგანიზაციეფი
კატეგორია:ოურდუმე ალიანსეფი
ავადჰარა

**ავადჰარა**, *აუადჰარა* — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, წყარმალუ ლაშიფსეშ მარძგვანი ნადუ. სიგინძა რე 11 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი — 38 კვ.კმ. ოდუდე უღჷ აჯარიშ გვალაშ ობჟათე კართეს, (კავკაციონიშ თარი წყარგჷმართალი ქჷნდჷრი).

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 1, ხს. 114, ქართი, 1975 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
პალიასტომი

**პალიასტომი** — გიშმალი ტობა ოდიშ-გურიაშ რზენს, საქორთუოს, ნოღა ფუთიწკჷმა, სამარგალო-ჟიმოლენ შონეშ აკანს. ჟიდოხიშ ფართობი რე 18,2 კმ². ღანჩოშ ფართობი რე 547 კმ², მაქსიმალური სიტომბა — 3,2 მ, ოშქაშე სიტომბა — 52 მლნ. მ³. იდვალუაფუ ზუღაშ დონეშე — 0.3 მ. გიმე. ირდუ ჭვემაშ წყარით დო ნადუეფით. ტობას აკათუ ფიჩორი, გუშმურს წყარმალუ კაპარჭინა. მაღალი დონე უჩქჷ გაზარხულს, ზარხულს დო დამორჩილს, დაბალი — ბზოთონჯის. წყარი ტიბუ რე კვირკვე-მარაშინათუთას (25,1 °C), რგილი რე ღურთუთას (იანარს) (5,2 °C), ნძალიერი ბორიეფიშ გეშა ტობას ფშხირას ჰომოთერმია რე, რგილ ბზოთონჯის იჸინუ.

1924 წანას ტობაშ ობჟათე-ბჟადალ ოპიჯეშე გიშეჸონეს არხი დო ქოუკათინეს უჩა ზუღას. 1933 წანას ნძალიერი ზვირთეფიშ გეშა არხიქ გეფართოუ დო გორჩქინდ საროტიქ, წყარქ ლაშეთ გინირთჷ. გჷმირინუანა ჯა-ტყაშ დანჩურაფალო. ტობას ხე ბრელნერი ჩხომი. ტობა მიშურს კოლხეთიშ ნაციონალური პარკიშ აკოდგინალუაშა, კოლხეთიშ ნაციონალური პარკი ტურისტეფს თავაზენს ონიშე მარშრუტეფს ტობაშ უჯგუშო გაჩინებაფალო.

## შხვადოშხვა
* პალიასტომიშ ტობაშე რე ჭარილი ეგნატე ნინოშვილიშ თხობელუა *პალიასტომის ტბა*, 1891 წანას.
* თე თხობელუაშ მეჯინათ 1963 წანას გინოღალირი რე ფილმი — პალიასტომი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ეგნატე ნინოშვილიშ პალიასტომიშ ტობა 
* ფილმი პალიასტომი 

## ლიტერატურა
* აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 7, ხს. 652, ქართი, 1984 წანა.

კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ტობეფი
კატეგორია:გურიაშ აკანიშ ტობეფი
გოდოგანი (მარტვილიშ მუნიციპალიტეტი)

**გოდოგანი** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ოჩხომურიშ კვარჩხანი ჸურე, ზუღაშ დონეშე 360 მეტრა, მარტვილიშე 25 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 40 კოჩი.

## ლიტერატურა
* 

## სქოლიო

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
დიდი ჭყონი

**დიდი ჭყონი** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ტეხირიშ მარძგვანი ოძგაშე, აბაშა–დიდი ჭყონიშ ოავტომობილე შარას, ზუღაშ დონეშე 250 მეტრა, მარტვილიშე 15 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 1454 ადამიერი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
დოშაყე

**დოშაყე** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ცჷიშ (რიონწყარიშ მარძგვანი ნადუ) ოდუდეეფწჷმა, ზუღაშ დონეშე 320 მეტრა, მარტვილიშე 28 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 75 ადამიერი.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 3, ხს. 629, ქართი, 1978 წ.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ვედიდკარი

**ვედიდკარი** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ რზენს, ზუღაშ დონეშე 80 მეტრა, მარტვილიშე 15 კმ. აბაშაშე 20 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 713 ადამიერი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ჟიმოლენი ხუნწი

**ჟიმოლენი ხუნწი** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ რზენს, წყარმალუ ცხენწყარიშ მარძგვანი ოძგაშე, ზუღაშ დონეშე 200 მეტრა, მარტვილიშე 8 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 381 ადამიერი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ლებაჩე

**ლებაჩე** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ აბაშაწყარიშ მარძგვანი ოძგაშე, ზუღაშ დონეშე 230 მეტრა, მარტვილიშე 5 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 238 ადამიერი. ოფუტეშ ტერიტორიასიე აბჰესი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ტორეს-დელ-პაინეშ ერუანული პარკი

**ტორეს-დელ-პაინეშ ერუანული პარკი** () — ერუანული პარკი ჩილეს, ოორუე  პატაგონიას. პარკი გჷშეგორუ უსqვამაში გვალეფით, ტობეფით, ჯიშთეფით დო წყარმალუეფიშ მიარალათ. პარკი იდვალუაფუ მაგელანური სუბპოლარული ტყალეფიშ დო პატაგონიაშ სტეპეფიშ ართიანშა გინმაულარ შქაშობას, ნოღა პუნტა-არენასიშე 312 კმ-ით ოორუეს. ბჟადალიშე უხურგანს  ბერნარდო ო'ჰიგინსიშ ერუანული პარკი, დო ოორუეშე არგენტინას დვალირი ლოს-გლასიარესიშ ერუანული პარკი.

## ქოძირით ხოლო
* ჩილეშ ერუანული პარკეფიშ ერკებული

## გალერეა


Image:Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg 
Image:Valle del Frances.jpg|ფრანგული ლეხერი
Image:TDP2 Stevage.jpg|ტორეს-დელ-პაინე
Image:Calceolaria uniflora.JPG|დარვინიშ კალკეოლარია
ფაილი:172 - Torres del Paines - Guanaco - Janvier 2010.JPG|გუანაკო
Image:Paine Reflected 1.jpg
Image:Torres del Paine (Chile).jpg
Image:Torres del paine at sunrise.jpg
Image:Torres del Paine from Laguna Azul.JPG
Image:Lago Dickson.jpg|დიკსონიშ ტობა
Image:Enicognathus ferrugineus -Torres del Paine National Park- Chile-8.jpg
Image:Torres del Paine National Park.jpg
Image:Grey Glacier icebergs Stevage.jpg
Image:A view towards Torres Del Paine.jpg|ტორეს-დელ-პაინეშ ერუანული პარკი 


## რესურსეფი ინტერნეტის
* http://www.patagoniawebcam.com/
*კუერნოს-დელ-პაინეშ პანორამა
*torresdelpaine.com
*ვირტუალური ტური პეოეშ ტობას 

კატეგორია:ჩილეშ ერუანული პარკეფი
სიმონ ჯანაშია

**სიმონ ჯანაშია** (დ. 26 (13) კვირკვე, 1900, მაკვანეთი, ასეიანი ოზურგეთიშ მუნიციპალიტეტი - ღ. 5 გერგობათუთა, 1947, ქართი) — ქორთუ ისტორიკოსი დო ოჯარალუ მოღალე, საქორთუოშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ართ-ართი გჷმაჭყაფალი, ისტორიულ მენცარობეფიშ დოქტორი, პროფესორი. 


მუამუშ, ნიკოლოზ ჯანაშია (1872-1918) რდჷ ჩინებული ქორთულიშ მაგურაფალი, ეთნოგრაფი დო ოჯარალუ მოღალე. 1922 წანას სიმონ ჯანაშიაქ გათუ ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი. 1924-1947 თე უნივერსიტეტიშ ლექტორი, უკული ასოცირებული პროფესორი დო უკული რსული პროფესორი რდჷ.


1941 წანას ართ-ართი რდჷ საქორთუოშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ გჷმაჭყაფალეფშე, 1941-47 წანეფს რდჷ თე აკადემიაშ ვიცე-პრეზიდენტი დო ისტორიაშ ინსტიტუტიშ დირექტორი. 1943 წანას გჷშასხუნილქ იჸუ სხუნუეფიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ აკადემიკოსო. 


სიმონ ჯანაშიაშ ომენცარე მოღალობაშ თარი სფერო რდჷ ქორთუ კათაშ დო შხვა იბერიულ-კავკასიური კათეფიშ ეთნოგენეზისი; საქორთუოს დო კავკასიას ფეოდალიზმიშ დორსხუაფა, ჯვეში საქორთუოშ ისტორია, არქეოლოგია, კოლხეთიშ დო იბერიაშ ომაფეეფიშ ისტორია, ქირსიანობაშ ისტორია საქორთუოს დო შხვა. მუს ორხველჷ 100-შე უმოსი ომენცარე-რკვიებითი ნახანდი, (თენეფშე 10 მონოგრაფია). 1949-1968 წანეფს ქართის გჷშაშქუმალირქ იჸუ ჯანაშიაშ ნახანდეფიშ კორობილქ ოთხ ტომო. 


1940-იან წანეფს ჯანაშია რდჷ მცხეთაშ დო არმაზიშ არქეოლოგიური გონთხორუეფიშ ართ-ართი ორგანიზატორი.


დოღურჷ 1947 წანას, ქართის.


## რესურსეფი ინტერნეტის
*სიმონ ჯანაშიაშ ბიოგრაფია

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ქორთუ ისტორიკოსეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1900
კატეგორია:ნაღურა 1947
კელასური (წყარმალუ)

**კელასური** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას. ოდუდე უღუ ბზიფიშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეს, ხიმსიშ ჯიშთის, 2582 მეტრაშ სიმაღალას. აკათუ უჩა ზუღას. სიგინძა რე 42 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი — 220 კმ². ირდუ ჭვემაშ, თჷრიშ, დიხაშთუდონი დო ჯიშთური წყარეფით. წყარალა უჩქჷ გაზარხულს. ზარხულს დო დამორჩილს უჩქჷ ინტენსიური ჭვემეფით გჷმოჭანაფილი წყარიშმოლაფა. წყარიშ სიმორჩილე უჩქჷ ზოთონჯის. ოშქაშე წანმოწანური ხარჯი მიშაკათაფუწკჷმა რე 13,2 მ.კუბ./წმ. ზუღაშა ირ წანას მიშუღუ 420 მლნ. მ.კუბი წყარი. გიმენ მალობას კელასურიშ კვარჩხანი პიჯიშე წყარიშ ნორთი გინმურს დიხაშთუდონი კარსტული ნაპრალით დო გიშმურს წყარმალუ ბესლეთიშ ოდუდეს ჭყანიერ წყუეფო. 1978 წანას ნადუშე 13 კილომეტრიშ იქილე კჷრდეშ მუკოცჷმაქ გეგნოხვილჷ წყარმალუ დო აკიქიმინჷ ტობაქ, ნამუშ ფართობი რე 3 ჰექტარი, მაქსიმალური სიტომბა - 21 მ.

კლისური რე წყარმალუ კელასურიშ ჯვეში ჯოხოდვალა.

## ლიტერატურა
* *აფხაზავა ი*., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 5, ხს. 462, ქართი, 1980 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
ლეგულორდავე

**ლეგულორდავე** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ასხიშ მასივიშ ბჟადალ კართეს, წყარმალუ წაჩხურაშ მარძგვანი ოძგაშე, ზუღაშ დონეშე 310 მეტრა, მარტვილიშე 18 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 89 ადამიერი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ლედგებე

**ლედგებე** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ჩხოუშიაწყარიშ ოძგაშე, ზუღაშ დონეშე 280 მეტრა, მარტვილიშე 20 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 697 კოჩი.

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ლევახანე

**ლევახანე** - ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის (ბანძაშ თემი), ოდიშიშ რზენს, წყარმალუ აბაშაწყარიშ კვარჩხანი ჸურე. ზუღაშ დონეშე 85 მეტრა, მარტვილიშე 15 კმ, აბაშაშე (უხოლაში რკინაშარაშ გიოდგინუ) 23 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 104 კოჩი.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
პეტრე მელიქიშვილი

**პეტრე გრიგოლიში სქი მელიქიშვილი** (ქორთულო **პეტრე გრიგოლის ძე მელიქიშვილი** (დ. 29 მანგი/11 კვირკვე,  1850, ქართი  ―  გ.  23 მელახი, 1927, ქართი) — ქორთუ ქიმიკოსი, ქართიშ უნივერსიტეტიშ მაართა რექტორი (1918) დო ართბორჯულო 1918 წანაშე 1927 წანაშახ ორგანული ქიმიაშ კათედრაშ გამგე. სსრკ-ის მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური-კორესპონდენტი (1927).

## ბიოგრაფია
პეტრე მელიქიშვილქ დებადჷ ქორთუ კათოლიკეეფიშ ფანიას. 1868 წანას გათუ ქართიშ ქომოლსქუალეფიშ გიმნაზია, 1872 წანაშე გურაფულენდჷ ნოვოროსიაშ (ოდესა) უნივერსიტეტიშ ფიზიკა-მათემატიკაშ ფაკულტეტიშ ორთაშ გჷნართას. 1873 წანაშე რდჷ ევროპას, იჩინებაფუანდჷ ლოთარ მაიერიშ დო იოჰანეს ვილიცენუსიშ ლაბორატორიეფს დო თექ მიმალ ხანდეფს. 1881 წანას გინირთჷ ქიმიაშ მაგისტრო ნოვოროსიაშ უნივერსიტეტის, 1885 წანას დოქტორო. ართი წანათ ორდო, 1884 წანას დოჭყაფილი მუშობა გაგინძორჷ, მუჭოთ დოცენტიქ დო სადოქტოროშ თხილუაშ უკული, მუჭოთ პროფესორქ. 
1885-1917 წანეფს მელიქიშვილი რდჷ ნოვოროსიისკიშ უნივერსიტეტეფიშ აგრონომიული ქიმიაშ კათედრაშ პროფესორი. მელიქიშვილი რდჷ მაართა, ნამდგაქ მიღჷ 

250px|thumb|მარცხნივ|პეტრე მელიქიშვილი ოდესაშ უნივერსიტეტიშ სტუდენტეფწკჷმა ართო

ორგანულნაკათეფიშ კლასი, ნამუდგეფს  გლიციდმჟავეფი გიოდუ. მელიქიშვილქ მუში მოგურაფუ ლევ პიზარჟევსკიწკჷმა ართო მიღჷ კანკალე ელემენტიშ (U,Nb,Ta,W,Mo,B,Ti,V) ჟინომჟავეეფი. თინეფქ თაშ ხოლო ოძირეს, ნამდა წყარიშმაბადებელი ჟინომჟავეეფიშ ბრელი ოეგებიე ფორმულეფშე არძოშე უმოსი თინი დო მიოღებელი რდჷ მათ H-O-O-H. მელიქიშვილი რდჷ მაართა, ნამდგაქ მიღჷ ამონიუმიშ ჟინომჟავა დო ნატრიუმიშ პერბორატი. ივანე ჯავახიშვილწკჷმა ართო პეტრე მელიქიშვილი რდჷ ართი-ართი თარი ფიგურა ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტიშ დორსხუაფაშ საქვარს. 
1900 წანას მელიქიშვილქ ლევ პიზარჟევსკიწკჷმა ართო მიღჷ პეტერბურგიშ აკადემიაშ უმაღალაში ჯილდო, ლომონოსოვიშ პრემია ჟინომჟავეეფიშ დო ჟინოღანჯეფიშენ მონოგრაფიაშ გეშა, ნამუთ გჷშაშქჷ 1899 წანას. თე ხანდას მაღალი ფასება მეჩჷ დიმიტრი მენდელეევქ, თე ნახანდის ორწყედჷ მუ მუში დორხველი (დო თაში ხოლო მენდელეევშე დუდიშულო მოხანდე ლოთარ მაიერიშ) სისტემაშ ტკიცე დასურს. 1927 წანას მელიქიშვილი გეგშიგორეს სხუნუეფიშ რსხუშ მენცარეფიშ აკადემიაშ მაკათურ კორესპონდენტო.

## ლიტერატურა
*

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ქორთუ ქიმიკოსეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1850
კატეგორია:ნაღურა 1927
ტობა (წყარმალუ)

**ტობა** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის. წყარმალუ რეჩიწკჷმა კათაფაშ უკული აკმოქიმინუნს წყარმალუ აბაშას. გუშმურს სუმ ნადუთ ასხიშ მასივიშ ფლატეშ კარსტული ფოქვეფიშე. სიგინძა რე 4 კილომეტრი. ორჩქინანს მაღალ წყარგელაფუეფს. წყარიშ ხარჯი ზარხულს რე 0,5-1,5 მ.კუბ./წმ.

კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
აბაშაწყარი

**აბაშა** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, მარტვილიშ დო აბაშაშ მუნიციპალიტეტეფს, წყარმალუ ტეხირიშ კვარჩხანი ნადუ. სიგინძა რე 66 კმ, ღანჩოშ ფართობი - 370 კვ.კმ. ოდუდე უღჷ ასხიშ მასივიშ ობჟათე კართეეფს. მუშ ოდუდეს აკმოქიმინჷნა რეჩხიშწყარი დო ტობა, ნამუთ აკათუ ოფუტე ბალდაშ ჟი, ზუღაშ დონეშე 325 მეტრას. ასხიშ მასივიშ ობჟათე-ბჟადალ სუკიშე დო აბედათიშ გვალაშ ოორუე-ბჟაეიოლიშ ბოლოშ შქას, გოჭკადილწკჷმა, აბაშა ორჩქინანს 50-70 მეტრაშ სიტომბაშ ონჭირე (სიგანა 5-6 მ.) კანიონს, თე აბანს ეგაფილი რე აბაშაშ ჰესი. აბაშა ირდუ დიხაშთუდონი, ჭვემაშ დო თჷრიშ წყარით. გუმნაულა წყარი მეხოლაფირო ართმანგო ირთუ წანაშ მალობას. 

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 1, ხს. 17, ქართი, 1975 წანა.

კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ წყარმალუეფი
ჭოროხი

**ჭოროხი** (თურქ. Çoruh nehri) — წყარმალუ თურქეთის დო საქორთუოს. ოდუდე უღჷ ოქუს-ბადადაღიშ გვალეფს. წყარმალუშ სიგინძა რე 438 კილომეტრი, თაჸურეშე 26 კილომეტრის მეურს აჭარაშ ავტონომიურ რესპუბლიკაშ ტერიტორიას. ღანჩოშ ფართობი რე 22 000 კვ.კმ. ჭოროხი უმოსო მეურს ტექტონიკურ ლეხერს ლაზისტანიშ დო ჭოროხიშ ქჷნდჷრეფს შქას დო ნოღა ბათუმიშ ობჟათეშე აკათუ უჩა ზუღას. წყარიშ ოშქაშე ხარჯი მიშაკათაფუწკჷმა რე 277 კუბ.მ/წმ. აფუნ-ზარხულს უჩქჷ წყარიშმოლაფეფი, გჷმირინუაფუ ოწყარალო. თარი ნადუეფი რე: აჭარისწყალი დო მაჭახელისწყალი.

წყარმალუ ჭოროხის თურქეთიშ განშე იდვალუაფუ ნოღა ბაიბურთი, სპერი (ისპირი), ართვინი, ბორჩხა. ეგაფილი რე ჰესეფი. საქორთუოშ სანძღოწკჷმა მეურს დერინერიშ კაშხალიშ ეკჷდუა. ჭოროხიშ ღანჩოს ქორთული კულტურაშ ანდა განძი რე ასქილადირი.

წყარმალუ ჭოროხიშ ჯოხოდვალა რე **აკამფსისი** (ბერძნ. Akampsis) ბიზანტიურ დო რომაულ წყუეფს.

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 11, ხს. 405, ქართი., 1987 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ წყარმალუეფი
კატეგორია:თურქეთიშ წყარმალუეფი
ჰერეფი

250px|thumb|მუსულმანი ინგილო
**ჰერეფი**, **ინგილოეფი** — ქორთუეფიშ ეთნოგრაფიული ბუნა. ოხორანა ისტორიული ჰერეთიშ ტერიტორიას. თე მუხური ასე აზერბაიჯანიშ რესპუბლიკაშ აკოდგინალუაშა მიშმურს დო იკათუანს სუმ რაიონს: ბელაქანიშ, ზაქათალაშ დო კახიშ რაიონეფს. კახიშ რაიონს მახორუ ინგილოეფქ ქეიტის ქირსიანული რწუმა, დოსქილადირ ჟირ რაიონს მახორუ ინგილოეფქ — გემუსულმანეს. გომუსულმანაფირ ქორთუს „იანგილოს“ უძახჷდეს, მუდგა თურქულო „ახალ მორჯულებურს“ შანენს. თაჸურეშე მოურს ჯოხოეფი „ინგილო“ დო „საინგილო“. ინგილოეფი რაგადანა ქორთულ ნინაშ ინგილოურ დიალექტიშა, ნამუთ ხოლოს გერე კახურ-ქიზიყურწკჷმა, თაშ ხოლო ფერეიდანალი ქორთუეფიშ რაგადიწკჷმა. 

## აზერბაიჯანიშ ქორთუ მახორობაშ გოდიდაფაშ დინამიკა

ოფუტე ალიბეილი (თურქულო Əlibəyli), რე კახიშ სახენწჷფო ქორთული დრამატული თეატრი. 2009 წანას, დოკუმენტური კინო „ინგილოეფი“ გინიღეს, ნამუთ ეთმოხანტჷნდჷ „ინგილოეფიშ“ ისტორიას, კულტურას, ტრადიციეფს. კინო გინიღჷ „აზერბაიჯანფილმიქ“ (თურქულო Azerbaijanfilm). 

## ქოძირით თაშნეშე
* საინგილო

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ინგილოეფი - "სტრატეგიული ჯიმალობაშო" გოღალირეფი // Fact.ge 
* ინგილო ოსურეფიშ სხაპუა. ოფუტე ითითალა – ვიდეო
* ჰერეფი კახის ქორთული კულტურაშ ცენტრიშ ეკონწყუალას ითხინა // Presage.tv
*  ირფელი საინგილოშ გეშა // hereti.webnode.com

## სქოლიო


კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ეთნოგრაფია
ლეკვანტალიე

**ლეკვანტალიე** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენ შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის (ნაგვაზავოშ თემი), ოდიშიშ რზენს, წყარმალუეფს ცხენწყარიშ დო ნოღელაშ შქას. ზუღაშ დონეშე 130 მეტრა, მარტვილიშე 8 კმ, აბაშაშე (უხოლაში რკინაშარაშ სადგჷმი) 28 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 125 კოჩი.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 6, ხს. 163, ქართი, 1983 წანა

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ჯიხაიში

**ჯიხაიში** – სამტრედიაშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეშ - დიდი ჯიხაიშიშ დო ხონიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფიშ ჭიჭე ჯიხაიშიშ დო გოჩაჯიხაიშიშ ჯვეში ჯოხოდვალა.

## ლიტერატურა
* ქორთული ოსხუნუ ენციკლოპედია, ტომი 11, ხასილა 569, ქართი, 1987 წ. (ქორთულო: ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, გვ. 569, თბ., 1987 წელი.)

კატეგორია:სამტრედიაშ მუნიციპალიტეტი
კატეგორია:ხონიშ მუნიციპალიტეტი
ონი

**ონი** — ნოღა ბჟადალ საქორთუოს, წყარმალუ რიონიშ კვარჩხან ძგას. ონიშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ზუღაშ დონეშე 830 მ, ქართიშე 210 კმ. ოხორანს 2656 მახორუ (2014). ონს ზომიერო შიმე ჰავა რე, უჩქჷ ზომიერო რგილი ზოთონჯი დო ხანგინძე ტჷბუ ზარხული. ოშქაშე წანამოწანური ტემპერატურა რე 10&nbsp;°C, ღურთუთას — 1&nbsp;°C, კვირკვეს 20,4&nbsp;°C, აბსოლუტური მინიმალური - 27&nbsp;°C, აბსოლუტური მაქსიმალური 38&nbsp;°C. ნოლექი 1000—1100 მმ წანამოწანას.

ონი ისტორიულ წყუეფს მაართათ იშინუაფუ XV-XVI ოშწანურეფს. მენცარობას გიშარაგადელი რე აზრი, ნამუდა ონი დარსხუ იბერიაშ მაფა ფარნაჯომქ (ჯვეში წანათეკოროცხუაშ II ოშწანურას). შქა ოშწანურეფს მირდუ ფეოდალური ნოღა ონიშ ეკონიმიკურ შანულობაქ. თაქ აკმოხვადუდჷ ოორუე კავკაციაშე, ქართლიშე, იმერეთიშე დო თუდონ რაჭაშე მუმაულარი შარეფი. იმერეთიშ ომაფეშ რუსეთიშა მიკოართაფაშ (1810) უკული ონი რდჷ დაბა; ონი წჷმარინუანდჷ რაჭაშ შანულამ ოვაჭარე პუნქტის, გოვითარაფილი რდჷ ხეშსაქვარი. 1846 წანაშე რდჷ ქუთეშიშ გუბერნიაშ რაჭაშ მაზრაშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ონიშ ტერიტორიას ძირაფილი რე ბრონზეშ კვაღა (ბრონზეშ ხანა), თაშ ხოლო კოლხური თეთრიშ (ჯვეში წანათეკოროცხუაშ VI-III ოშწანურეფი) არხამა.

ნოღას რე საწარმოეფი, ჭყანათხილუაშ, განათლებაშ დო კულტურაშ დაწესებულებეფი. ონს რე ნიკორწმინდაშ ეპარქიაშ რეზიდენცია.

ნოღას უკებუ ხორგულიშ ონჭირე ღოზი რიონიშ კვარჩხან ნადუეფს — ჯეჯორაშ დო ღარულაშ შქას. ნოღაში ტერიტორიაქ შანულამო გეფართჷ რიონიშ კვარჩხანი ძგაშ გოჸუნაფას კიდალაშ ეგაფაშ უკული. გოჸუნაფილი რე წყარიშოლუ. ნოღაშა გინმურს ოსეთიშ ოურდუმე შარა. ნოღას მიკოსქილადირი რე შქა ოშწანურეფიშ ჯიხაშ ხორგი დო სინაგოგა.

## სქოლიო


კატეგორია:საქორთუოშ ნოღეფი
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმიშ დო თუდოლენი შონეშ აკანიშ ნოღეფი
ლემიქავე

**ლემიქავე** - ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, (აბედათიშ თემი), ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ტეხირიშ კვარჩხან ჸურე. ზუღაშ გეეშე 180 მეტრა, მარტვილიშე 14 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 424 კოჩი.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ყინწვისიშ მონასტერი

**ყინწვისი** — ქორთული ხუროეფიშმანჯღვერუაშ ძეგლი, ოფუტე ყინწვისშე 10 კილომეტრიშ დოშორაფას — ომონასტერე ანსამბლი, ნამუშ ნოდგჷმეფშე ამუდღარდღაშა დახე დუდიშეიანი სახეთ მოჭორინდაფილი რე XIII ოშწანურაშ დაჭყაფუშ წმ. ნიკოლოზიშ ჯვარუან-გულბანდამი, გეგმათ თინკუნთხუამი ოხვამე.

საართო მეჯინელობათ ხოლოს გერე ტიმოთეშუბანწკჷმა. ნაკიდა რე ანგურათ, საკურთხეველიშ აფსიდი ბემიანი რე. აფსიდეფით რე ოკვათჷრე დო ოდიაკონე ხოლო. დინოხოლენ ოფირჩას აკმარცხუანს ოთხი კილე, ნამუეფშეთ, ბჟაეიოლიშ მოხ, არძო თინკუნთხუამი რე. ბჟადალიშ კილე უმოსი გინძე რე. გულბანდიშთუდონი კვადრატიშე ქართაშა გინალი აკოქიმინელი რე ერქემეფით, ნამუსჷთ ეშაჸონაფილი რე 12-ოჭკორიამი გულბანდიშ ჸალი. ოჭკორიეეფი გასქვამებული რე ანგურაშ რანწკათ გიშაჸონაფილი ორგალეფით. ოხვამეს სუმი მინაულარი უღჷ — ოორუეშ, ობჟათეშ დო ბჟადალიშ. ნოდგჷმი დინოხოლე დუდშეშე გულასირუნა დო გოუხანტუნა, ფრესკეფიშ დიდი ნორთი გილალუაფირი რე, მარა მუდგაქ დოსქიდჷნი, ხანტილურ ღრისებათ შქა ოშწანურეფიშ ქორთული მონუმენტური ფერიშჭარუაშ ართ-ართი გჷშარჩქინელ დო შანულამ ძეგლის წჷმარინუანს. ოორუეშ კიდალას მუკოხანტილი რენა გიორგი III, თამარ მაფა დო გიორგი ლაშა. 

ოორუეშ კიდალაშე მანცხვარიშ თანაფაშ კომპოზიციაშე ეიოშანალი რე ანგელოზიშ ფრესკა. ფონიშო გჷმორინაფილი რე მოცაშფერო-მოლენიშფერო ტონი, შარავანდეფიშო — ორქო. ფიგურეფი პლასტიკური რე, მუკაქუნალიშ ხუნჭეფი ქექე, სახეეფი — მორაგადე. კომპლექსიშ ნოდგჷმეფშე მუკოსქიდჷ თაშნეშეთ XIII ოშწანურაშ ღორონთიშ ნანაშ ოხვამეშ აკნაცჷმეფქ, გოვითარაფილი რე შქა ოშწანურეფიშ მორჩილი ოხვამე დო გვიანი შქა ოშწანურეფიშ შხვა ნოდგჷმეფი.

## გალერეა

სურათი: Tamar of Georgia, Q'incvisi mural.jpg|თამარ მაფაშ ფრესკა ყინწვისიშ მონასტერს
სურათი:Kintsvisi archangel.jpg|ყინწვისიშ თარი ანგელოზი
სურათი:Kintsvisi Monastery.jpg|ყინწვისიშ მონასტერი



## რესურსეფი ინტერნეტის
*ყინწვისიშ მონასტერი
*ყინწვისიშ მონასტერი

## ლიტერატურა
*ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტომი 10, ხასჷლა 645, ქართი 1986

კატეგორია:ქარელიშ მუნიციპალიტეტიშ ოხვამეეფი
კატეგორია:დინოხოლენი ქართლიშ ხუროეფიშმანჯღვერუაშ ობიექტეფი
კატეგორია:კუპელჰალე საქორთუოს
ჟინვალიშ წყაროხვილუ

**ჟინვალიშ წყაროხვილუ** (შხვანერო **წყაროჩუაში**, ვარა **წყაროტიე**) (ქორთულო *ჟინვალის წყალსაცავი*) — წყაროხვილუ ბჟაეიოლ საქორთუოს, დუშეთიშ მუნიციპალიტეტის, დაბა ჟინვალიშ ოორუე ჸურე. იდვალუაფუ წყარმალუ არაგვიშ შერგოთქანთ ქოლებქაროლ ჟღვლამბერძუკვა ექტროსადგურიშ კიდანჯალაწკჷმა მერსხილო წყარმალუ არაგვიშ ლეხერს. ჰესიშ მაართა აგრეგატიქ ემუშუ 1985 წანას. საქორთუოშ წყაროხვილუეფშე ჟინვალიშ წყაროხვილუ არძოში უმოს ახალი რე. არლანდიქუმ ბულბულოღლი ვრასტანი და გედიორლუმ. წყარიოხვისირბრინდოლა ნს ნოღა ქართიშ წყარით მოხაზირებაშ ოკითხუს.

## ქოძირით ხოლო
* ჟინვალიშ ჰიდროელექტროსადგჷმი

## ლიტერატურა
**საქორთუოშ გეოგრაფია,* წიგნი I, ხასჷლა 52, ქართი 2005

კატეგორია:დუშეთიშ მუნიციპალიტეტი
ლეჟვანიე

**ლეჟვანიე** - ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, (დოშაყეშ თემი), ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ჩხოუშიაწყარიშ (ტეხირიშ მარძგვანი ნადუ) კვარჩხანი ჸურე. ზუღაშ დონეშე 320 მ, მარტვილიშე 32 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 64 კოჩი.

## ლიტერატურა

*  

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
აჭყვა (წყარმალუ)

**აჭყვა** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აჭარაშ ავტონომიურ რესპუბლიკას. ოდუდე უღჷ მესხეთიშ ქჷნდჷრიშ გვალა ილიასციხეშ ბჟადალ კართეს, ზუღაშ დონეშე 1014 მეტრას, აკათუ უჩა ზუღას ნოღა ქობულეთიწკჷმა. წყარმალუშ სიგინძა რე 19 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი - 37 კმ².

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხასჷლა. 78, ქართი., 1977

კატეგორია:აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
ააშ-იშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

thumb|ააშ-შ პრეზიდენტიშ მარწკინდი
თაქი მოჸონაფილი რე **ააშ-იშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული**. თე ერკებულს რე ხვალე თი კათა, ნამუეფით ააშ-იშ პრეზიდენტიშ პოსტის რდეს დანტკიცებული ააშ-იშ კონსტიტუციაშ რატიფიცირაფაშ უკული, 1789 წანაშე. 
გეჸუნელი ვადეფი ნუმერაციათ იკოროცხუ ართი პრეზიდენტო (მაგ. ჯორჯ ვაშინგტონი, ნამუთ გჷშასხუნეს ჟირ ვადათ ჟიდოჟინ, რდჷ მაართა პრეზიდენტი (დო ვართ მაართა დო მაჟირა). ჯერალდ ფორდიქ პრეზიდენტობა მიღჷ რიჩარდ ნიქსონიშ გინორინაშ უკული დო გასურჷ ნიქსონიშ პრეზიდენტალაშ მაჟირა პერიოდი. თე ფაქტის, ნამდა ფორდი თე პოსტშა ეშასხუნილი ვა ჸოფენ, ნუმერაციაშე გოლინა ვა უღუ დო მუს 38-ა პრეზიდენტო გინმართინუანს. ხვათახვალო ართი ადამიერი, ნამუთ ჟირშა ჟიდოჟი ვაჸოფე პრეზიდენტინ, რე გროვერ კლივლენდი. იკოროცხუ, ნამდა თინა რდჷ 22-ა დო 24-ა პრეზიდენტი. თეშენი, ერკებულს რე 44 პრეზიდენტი, მარა ხვალე 43 ადამიერი. 

## [[ააშ]]-იშ არძა პრეზიდენტი:

## სქოლიო


## ლიტერატურა
* ფრენკ ფრიდელი და ჰუგო ს. საიდი, "The Presidents of the United States" . 
* რობერტ ს. სამმერსი, "POTUS: Presidents of the United States". 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* **[http://www.whitehouse.gov/president/ ოფიციალური საიტი] **
* Whitehouse.gov: The Presidents 
* The Hauenstein Center for Presidential Studies –Grand Valley State University
* POTUS: Presidents of the United States – Internet Public Library

კატეგორია:ააშ-იშ პრეზიდენტეფი
გვანდრა (წყარმალუ)

**გვანდრა** — წყარმალუ ბჟადალ საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, კავკაციონიშ ობჟათე კართეს, კოდორიშ ართ-ართი ოდუდე. სიგინძა რე 26 კილომეტრი, ღანჩოშ ფართობი 204 კვ.კმ. ოდუდე უღჷ გვალა გვანდრაშ ობჟათე კართეს, ზუღაშ დონეშე 2370 მ-ს. ირდუ თჷრიშ, ჭვემაშ დო დიხაშთუდონი წყარეფით. წყარალა უჩქჷ აფუნს დო ზარხულს, წყარიშ სიმორჩილე — ზოთონჯის. ოშქაშე მიარეწანური ხარჯი რე 19,8 მ.კუბ./წმ.

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 3, ხას. 132, ქართი., 1978 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
საქორთუოშ ტობეფი

**საქორთუოშ ტობეფი** — თენა რე საქორთუოშ ტობეფიშ დო წყაროთხილუეფიშ ერკებული.

## [[აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკა]]

მინი|450პქ|რიწაშ ტობა, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკა
* ამტყელი
* ანიშხწარა
* ბებესირი
* გაგიდაშ ტობა
* გორაფიშ ტობა
* დერიკვარააძიში
* ინკითი
* მზი
* ოქროწყალი
* რიწაშ ტობა
* ჭიჭე რიწა
* ცაშფერი ტობა (ქორთულო ცისფერი ტბა)

## [[აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა]]
* ნურიშ ტობა
* ტბიყელი
* წვანე ტობა

მინი|450პქ|ნადარბაზევიშ ტობა, გურია

## [[გურიაშ აკანი]]
* გრიგოლეთიშ ტობა
* დიდი ნარიონალი
* იმნათიშ ტობა
* მთისპირის ტბა
* მცირე ნარიონალი
* მცირე პალიასტომი
* ნადარბაზევიშ ტობა
* ოქროშ ტობა
* ოჩოჩხა
* ჩალაუბანიშ ტობა
* ჭინჭაოშ ტობა
* ჯაპანაშ ტობა

## [[დინოხოლენი ქართლიშ აკანი]]
* ბატეთიშ ტობა
* ერწოშ ტობა
* ნადარბაზევიშ ტობა

მინი|450პქ|ალგეთიშ წყაროთხილუ, თუდოლენი ქართლი

## [[თუდოლენი ქართლიშ აკანი]]
* ბარეთიშ ტობა
* კუმისიშ ტობა
* ჯანდარიშ ტობა
* ალგეთიშ წყაროთხილუ
* წალკაშ წყაროთხილუ

## [[იმერეთიშ აკანი]]
* დევიშ ტობა
* გუმათიშ წყაროთხილუ
* ვარციხეშ წყაროთხილუ
* ტყიბულიშ წყაროთხილუ

## [[კახეთიშ აკანი]]
* გრძელი ტბა
* ნახევარტბა
* სახარე ტობა

მინი|450პქ|ბაზალეთიშ ტობა, მცხეთა-მთიანეთი

## [[მცხეთა-მთიანეთიშ აკანი]]
* აბუდელაურიშ ტობა
* არჩვების ტბა
* ბაზალეთიშ ტობა
* ჭილიშ ტობა
* წოდორეთიშ ტობა
* ყელის ტბა
* სიონიშ წყაროთხილუ
* ჟინვალიშ წყაროთხილუ

## [[რაჭა-ლეჩხუმიშ დო თუდოლენი შონეშ აკანი]]
* ლაჯანურიშ წყაროთხილუ
* შაორიშ წყაროთხილუ

მინი|450პქ|პალიასტომი, სამარგალო-ჟიმოლენი შონე

## [[სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანი]]
* დიდი ტობა ვარჩხი
* ოქროწყალი
* პალიასტომი
* პაპანწყვილი
* ტობავარჩხილი
* ფართოწყარო
* ჩიპსთა ვარჩხი
* წვირმის ტობა
* ჯვარიშ წყაროთხილუ (ქორთულო ჯვრის წყალსაცავი)

მინი|450პქ|"საღამოს ტბა", სამცხე-ჯავახეთი

## [[სამცხე-ჯავახეთიშ აკანი]]
* აბული
* ბუღდაშენიშ ტობა
* ვაჩიანიშ ტობა
* ზერესი
* ზრესკიშ ტობა
* კახისიშ ტობა
* ლამაზი ტბა
* ლევანიშ ტობა
* მადათაფა
* მრუდე ტბა
* საღამოს ტბა
* ტაბაწყური
* ფარავანი
* წუნდაშ ტობა
* ხანჩალიშ ტობა
* ხოზაფინიშ ტობა
* ჯაჯიშ ტობეფი

## [[ქართი]]
* გლდანიშ დიდი ტობა
* გლდანიშ პატარა ტბა
* კუს ტბა
* ლისიშ ტობა
* მუხათგვერდიშ ტობა
* ქართიშ ზუღა (ქორთულო *თბილისის ზღვა*)

კატეგორია:საქორთუოშ ტობეფი
ლესხულუხე

**ლესხულუხე** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, (სალხინოშ თემი), ასხიშ მასივიშ ბჟადალ კართეს, წყარმალუ წაჩხურაშ (ტეხირიშ კვარჩხანი ნადუ) კვარჩხანი ჸურე. ზუღაშ დონეშე 310 მ, მარტვილიშე 18 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 167 კოჩი.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 6, ხს. 202, ქართი, 1983 წანა

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ხობიშ მუნიციპალიტეტი

**ხობიშ მუნიციპალიტეტი** — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული რაიონი სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანს.

## ორთა
მუნიციპალიტეტიშ ტერიტორიაშ ფართობი რე 659,2 კვ.კმ. დო იდვალუაფუ ზუღაშ დონეშე 2470 მ-შახ სიმაღალას. ორხველჷ კოლხეთიშ რზენიშ სუბტროპიკულ ლამე კლიმატურ ზონას დო იხასიათებუ ტჷბუ ზოთონჯით დო ჩხე ლამე ზარხულით. ჰაერიშ ოშქაშე წანმოწანური ტემპერატურა რე +14 °C. ღმალიერი რე ჰიდრორესურსეფით — ხვეიანო რე დორშვილი დიხაშ ჟიდონი წყარეფით, თაშნე დინოხოლენი წყარეფით, ბრელი რე ონტყოლაშე, ჭიჭე ტობა დო თერმული (წურწუფამი) წყარეფი. მუნიციპალიტეტიშ ტერიტორიაშ 22 % უკინებუ ტყას (უმოსო ფურცელამი ჯიშეფი). ორთაშობური ჩანარეფი უმოსო თირელი რე კულტურული ჩანარეფით.

## მახორობა
ხობიშ მუნიციპალიტეტის ოხორანს 30 548 კოჩი(აფხაზეთშე თხოზინელეფიშ მეკოროცხუათ). მახორობაშ 99,59 % ქორთუ რე.

## მართუალა
მუნიციპალიტეტის რე 1 ნოღა და 21 ადმინისტრაციული ართული 56 ოფუტეთ.

## ეკონომიკა

## კულტურა

## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ხობიშ მუნიციპალიტეტიშ მუშითმართუალა

კატეგორია:საქორთუოშ მუნიციპალიტეტეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მუნიციპალიტეტეფი
ლეფოჩხუე

**ლეფოჩხუე** - ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, (ვედიდკარიშ თემი), ოდიშიშ რზენს, წყარმალუ აბაშაწყარიშ კვარჩხანი ჸურე. ზუღაშ დონეშე 80 მ, მარტვილიშე 16 კმ, აბაშაშე (უხოლაში რკინაშარაშ გიოდგინუ) 20 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 434 კოჩი.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ლექაჯაიე

**ლექაჯაიე** - ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მარტვილიშ მუნიციპალიტეტის, (აბედათიშ თემი), ოდიშიშ დჷკის, წყარმალუ ტეხირიშ კვარჩხანი ჸურე. ზუღაშ დონეშე 210 მ, მარტვილიშე 16 კმ. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 422 კოჩი.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:მარტვილიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტი

**წალენჯიხშ მუნიციპალიტეტი** — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული რაიონი სამარგალო-ჟიმოლენ შონეშ აკანს. ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა წალენჯიხა.

## გეოგრაფია
**წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტი** მილარე სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ცენტრალურ ნორთის, წყარმალუ ინგირიშ დო წენწყარიშ ლეხერეფს, ტერიტორია აკმადგინანს 646,6 კმ-ს, მახორობა — 26 158 კოჩის. მუნიციპალიტეტშა მიშმურს 14 ტერიტორიული ართული, თენეფშე 2 ნოღა (წალენჯიხა დო ჯვარი), 12 თემი, კლიმატი რე ზომიერი.

## მასმედია
წალნჯიხაშ მუნიციპალიტეტის მაუჭყაფულენს აბანური ტელეკომპანია „ჯიხა“.

## მახორობა
წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტიშ ედომუშამი მახორობა აკმადგინანს 26 158 კოჩის (2014 წანაშ ეჭარუათ). მუნიციპალიტეტიშ მახორობაშ 99,56 % ქორთუ რე.

## ოფუტეშ მეურნობა
* თხირიშ კულტურაშ მოჸუნაფა გინომუშება
* ართწანამი კაკალამი კულტურეფიშ მოჸუნაფა
* მეორინჯალა

## ოკურორტე დო ტურიზმიშ რესურსეფი
წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტიშ ტერიტორიას რე კურორტი სქური.

## მუნიციპალიტეტიშ მინერალური დო რეკრეაციული რესურსეფი
* დოლემიტიშ საბადო;
* მინერალური წყარი სქური.

## კულტურული მონძალა

* წალენჯიხაშ მანცხვარიშ ფერიცვალებაშ ოხვამე
* გამაჯიშჯიხაშ აკნაციმეფი
* ჯიხა „კაცხარა“
* სამიქაოშ ქვაბი
* საეპისკოპოსო ეკლესია
* ჯაღირიშ ჯიხა
* „წმინდა ბარბარეშ“ ეკლესია
* ულურიაშ ჯიხა
* „მამუკიაშ ორში“
* „დილაქირსეშ“ ჯიხაზურგა
* სქურიშ ჯიხაშ აკნაციმეფი
* ლესალეშ ჯიხაშ აკნაციმეფი
* ჯგალიშ ცეკური ჸორში
* ჯგალიშ წიმინდე ნიკოლოზიშ ჯოხოობაშ ეკლესია
* „ნ. ჯვარიშ ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია“
* ობუჯიშ, ჯგალიშ (ლეხარჩილეშ), საჩინოშ მაკიდანჯე ეკლესიეფი.
* ჯიხა-ჸორში „ომუნე“


* ჯიხა-ჸორში მუმანა
* ლექარდეშ ჯიხა-ჸორში
* ლეშამგეშ ეკლესია
* სათოფურამი ჯიხაშ აკნაციმეფი
* მაღალგორიშ ჯიხა
* „დობერაშ“ ჯიხა
* „ნაოხვამუ“ საეკლესიო კათედრა
* ჯიხა „დუდიშოთხილარი“
* ჯვარიშ ეკლესია
* „ქუაცანცალა“
* წიმინდე გიორგიშ ჯოხონობაშ ეკლესია (აკნაციმეფი) XI ოშწანურა
* „ნოჯიხევი“ ჯიხაშ აკნაციმეფი
* „ჯიხა“ ჯიხაშ აკნაციმეფი (ჩქვალერი)
* „ჯიხა“ ჯიხაშ აკნაციმეფი (საჩინო)
* წიმინდე გერგიშ ჯოხონობაშ ეკლესია (მუჟავა)
* „ნოჯიხური“ XI—XV ს.


## მუზეუმეფი
* წალენჯიხაშ ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი
* ტერენტი გრანელიშ ჸუდე-მუზეუმი
* ტარას კვარაცხელიაშ ჸუდე–მუზეუმი
* ლეო ქიაჩელიშ ჸუდე–მუზეუმი
* ეგნატე ფიფიაშ მუზეუმი /ჩქვალერი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტიშ მუშითმართუალა 

## სქოლიო

კატეგორია:საქორთუოშ მუნიციპალიტეტეფი
კატეგორია:წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ მუნიციპალიტეტეფი
აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა

**აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა** — ავტონომიური რესპუბლიკა საქორთუოშ აკოდგინალუას. რეგიონიშ ერეფოშქაშე კოდი რე GE-AJ. იკათუანს ისტორიულ–გეოგრაფიული პროვინციეფიშ აჭარაშ დო ლაზეთიშ (ნორთობურო) ტერიტორიას. რესპუბლიკას აპალუ დორხველი შილა დო გერბი. აჭარაშ ავტონომიურ რესპუბლიკაშა მიშურს გეჸვენჯი ადმინისტრაციულ–ტერიტორიული ართურეფი:

# ბათუმი;
# ქედაშ მუნიციპალიტეტი;
# ქობულეთიშ მუნიციპალიტეტი;
# ხელვაჩაურიშ მუნიციპალიტეტი;
# შუახევიშ მუნიციპალიტეტი;
# ხულოშ მუნიციპალიტეტი.

## ზოგადი ჩინებეფი
აჭარა მილარე საქორთუოშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის, უჩა ზუღაშ ოძგაშე ზოლს, ობჟათეშე ომძღჷ თურქეთიშ რესპუბლიკა. ფართობი აკმადგინანს 2900 კვ.კმ–ს, მახორობა – მეხოლაფირო 333 953 კოჩი (2014), მახორობაშ მეჭედალა — 115 კოჩის. ავტონომიაშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა ბათუმი. ავტონომიაშ ტერიტორიას 342 დოხორელილი პუნქტი რე, თენეფ შქას:

* **[[ნოღა]]** — 2: ბათუმი, ქობულეთი;
* **[[დაბა]]** — 7: მახინჯაური, ჩაქვი, ოჩხამური, ქედა, ხელვაჩაური, შუახევი, ხულო.
* **[[ოფუტე]]** — 333.

## მართუალა
ავტონომიური რესპუბლიკაშ კონსტიტუციათ კანონიშდუმადვალუ ორგანო რე აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ უმაღალაში სხუნუ (30 მაკათური), ნამუთ ეშმესხუნუ 5 წანაშ ვადათ. ემაჸონაფალი ორგანო რე მინისტრეფიშ სხუნუ.

* **აჭარაშ ავტონომიაშ მადუდე**
** 2001-2004 — ასლან აბაშიძე
** 2004-2012 ლევან ვარშალომიძე
** 2012-ამდღარშახ არჩილ ხაბაძე

* **უმაღალაში სხუნუშ დუდმახვენჯეფი**:
** 1991-2001 - ასლან აბაშიძე;
** ???? - გიორგი ცინცქილაძე
** 2004-2012 - მიხეილ მახარაძე;
** 2012- შე ავთანდილ ბერიძე.

* **მინისტრეფიშ სხუნუშ დუდმახვენჯეფი**:
** ვახტანგ აბაშიძე
** რევაზ შამილიშვილი
** როსტომ ჯაფარიძე
** 2004-2012 ლევან ვარშალომიძე
** 2012-არჩილ ხაბაძე

აჭარაშ ავტონომიაშ ადმინისტრაციული ართულეფი რე: ნოღაშ მერია — 1, მუნიციპალიტეტიშ გამგეობა — 5, სადაბო ოკათუ (საკრებულო) — 3, ოფუტეშ ოკათუ — 56.

## ეკონომიკა
აჭარა აგრარული რეგიონი რე, სოდეთ მეთხოზჷნა სუბტროპიკული კულტურეფიშ (ჩაი, ციტრუსეფი) მოჸუნაფას. შანულამი დარგეფი რე ხოლო: ნაფთობიშ რეწუა, მანქანაშკიდანჯალა დო ტურიზმი. ნაფთობი მოურს ბათუმშე, ნამუთ წჷმარინუანს გაზსადენიშ ეკონია პუნქტის. ბათუმიშ, მუჭოთ ოპორტე ნოღაშ შანულობაქ მირდჷ თურქეთ-საქორთუოშ თანჯაშ გონწყჷმაშ უკული სარფიწკჷმა.

## კულტურული მონძეობეფი
ავტონომიური რესპუბლიკაშ ტერიტორიას იდვალუაფუ ორთაშ, არქიტექტურაშ დო კულტურაშ მიარე ობიექტი:

* გონიოშ ჯიხა
* სხალთაშ ოხვამე
* ბათუმიშ ბოტანიკური ბაღი

## ისტორია
1877–78 წანეფიშ რუსეთ–ოსმალეთიშ ლჷმაშ უკული აჭარაშ ტერიტორიაქ რუსეთიშ იმპერიაშ ფარგალეფშა მიშელჷ ბათუმიშ ოლქიშ ჯოხოთ. 1918-20 წანეფს ოკუპირაფილი რდჷ დიო თურქეფშე, უკული ინგლისარეფშე. საქორთუოს სხუნუეფიშ რეჟიმიშ მოულაშ უკული, 1921 წანას დირსხუ აჭარაშ ავტონომიურ რესუბლიკაქ საქორთუოშ აკოდგინალუას. 1990 წანაშ ლიაშე ჯოხო აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ თარობა 
* ნოღა ბათუმიშ მერია
* ტურიზმიშ დო კურორტეფიშ დეპარტამენტი
* აჭარაშ ტელევიზია

კატეგორია:საქორთუოშ აკანეფი
კატეგორია:აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა