open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
კეროლინ შუმეიკერი

**კეროლინ ჯინ სპელმან შუმეიკერი** (ინგლ. Carolyn Jean Spellmann Shoemaker; დ. 24 მანგი, 1929, გალაპი, ნიუ-მექსიკო, ააშ — ღ. 13 მარაშინათუთა, 2021, ფლეგსტაფი, არიზონა, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. მუში ალმასქუ იუჯინ შუმეიკერი დო კანადარი ასტრონომი დევიდ ლევიწკჷმა ართო მიოგორუ კომეტას შუმეიკერი–ლევი 9-ს, ნამუქჷთ 1994 წანაშ კვირკვეს ქარაგჷ პლანეტა დიას. 

გურაფულენდჷ ისტორიას, პოლიტოლოგიას, ინგლისურ ლიტერატურას კალიფორნიაშ შტატიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ დო მაგისტრიშ ხარისხი. მუში ქომონჯიშ იუჯინ შუმეიკერიშ გოლინათ ასტრონომიათ დეინტერესჷ. მუშენდჷ კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის დო პალომარიშ დო ლოუელიშ ობსერვატორიეფს. 1989 წანაშე რდჷ ოორუე არიზონაშ უნივერსიტეტიშ ასტრონომიული რკვიებეფიშ პროფესორი. მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას კეროლინ შუმეიკერიქ მიოგორუ 32 კომეტას დო 500-შე უმოსი ასტეროიდის.

## ქოძირით თაშნეშე
* შუმეიკერი–ლევი 9

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კეროლინ შუმეიკერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
* კეროლინ შუმეიკერი დო "თიში კომეტა"
* კეროლინ შუმეიკერი სტატია *The New York Times*-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
ფირი რეისი

**აჰმედ მუჰიდინ ფირი**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ფირი რეისი** (დ. დოხოლაფირო 1465, გელიბოლუ, რუმელია, ოსმალეთიშ იმპერია — ღ. 1553, კაირო, ეგვიპტე, ოსმალეთიშ იმპერია) — ოსმალო ადმირალი, კარტოგრაფი დო გეოგრაფი. თიში ჯოხო ითანგუ მუჭოთ "კაპიტანი ფირი". რე ავტორი *"ნავიგაციაშ წინგი"*-შ, ნამუთ იკათუანს რუკეფს დო თაშნეშე დეტალური ინფორმაციას ნავიგაციური ტექნიკაშ გეშა.

ფირიშ მოსოფელიშ რუკა, ნამუთ თიქ 1513 წანას აკადგინჷ დო ნამუშ მორჩილი ნორთის მიოგორეს თოფქაფის დოხორეს, 1929 წანას, მერჩქინელი რე ართ-ართ საუჯგუშო რუკათ. რუკას მოჩამილი რე ახალი მოსოფელი დო თინა რე ართ-ართი უჯვეშაში ატლასი სოდეთ მოჩამილი რე ამერიკაშ კონტინენტი.

1528 წანას ფირიქ აკადგინჷ მაჟირა რუკა, ნამუშ ხვალე ფრაგმენტეფქ მაჭირინუ ასეიანი ბორჯიშა. რუკას იძირე გრენლანდია, ოორუე ამერიკაშ ნორთი, ლაბრადორი, ნიუფაუნდლენდი, ფლორიდა, კუბა, ჰაიტი, იამაიკა დო ცენტრალური ამერიკაშ ნორთი.

ფირი რეისი რუკეფიშ აკოდგინუაშ ბორჯის, ხემანჯღვერენდჷ შხვა, წოხოლიანი პერიოდეფიშ კარტოგრაფეფიშ ნახანდეფით.

ფირი რდჷ ოსმალეთიშ იმპერიაშ ოზუღე ნძალეფიშ ადმირალი. მონაწილენდჷ ბრელი ოზუღე ლჷმას. 1553 წანას ფირი რეისის ფლოტიშ მეტება დო გითოჩამა ქეკადვეს დო დუდი მეკვათეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფირი რეისი XVI ოშწანურაშ გენიოსი კარტოგრაფი
* ფირი რეისიშ რუკეფი *The Public Domain Review*-ს
* ფირი რეისი biyografya.com-ის

კატეგორია:თურქეფი
კატეგორია:თურქი კარტოგრაფეფი
კატეგორია:თურქი გეოგრაფეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1465
კატეგორია:ნაღურა 1553
ალ-ბათანი

**აბუ აბდ ალაჰ მუჰამად იბნ ჯაბირ იბნ სინან ალ-რაქი ალ-ჰარანი ას-საბი ალ-ბათანი**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ალ-ბათანი**, ლათინიზებული Albategnius, (დ. დოხოლაფირო 858, ჰარანი, ასეიანი თურქეთი — ღ. 929, ყასრ ალ-ჯისი, სამარაშ გოხოლუას) — არაბი მათემატიკოსი, ასტრონომი დო ასტროლოგი. ცხოვრენდჷ დო მოღალენდჷ რაკას (ასეიან სირია). მერჩქინელი რე შქა ოშწანურეფიშ ისლამური მოსოფელიშ უდიდაშ ასტრონომო. ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ არაბეფიშ პტოლემეს.

## ასტრონომია
ალ-ბათანის ჯერდჷ პტოლემეშ გეოცენტრული მოდელიშ. თიქ რაკას დარსხუ მუში ობსერვატორია დო დიჭყჷ ასტრონომიული რკვიებეფი. გიმირკვიუ ბჟაშ გეუკუმელაფა, ზუსტას გჷმოთვალუ დიხაუჩაშ ღერზიშ მერთალა (ინგლ. *Axial tilt*), ბჟაშ წანა, ბუნობა. ალ-ბათანიშ რკვიებეფს ირინუანდეს უკულიანი პეროდიშ მენცარეფი ნიკოლოზ კოპერნიკი, ქრისტოფორ კლავიუსი, ტიხო ბრაჰე, იოჰანეს კეპლერი, გალილეო გალილეი, ედმონდ ჰალეი დო შხვეფი.

## მათემატიკა
მათემატიკას, ალ-ბათანიშ არძაშე უმოსო შანულამ კონტრიბუციათ იკოროცხუ სინუსეფიშ დო ტანგენსეფიშ გიმორინაფა გეომეტრიული კალკულაციეფიშო, გიშაკერზაფილო სფერული ტრიგონომეტრიულო ფუნქციეფიშ, ნამუეფქჷთ დოთირუ პტოლემეშ გეომეტრიული მეთოდეფი. ალ-ბათანიშ მეთოდეფი იკათუანდჷ თიხანური ბორჯიშო კომპლექსურ მათემატიკურ მეთოდეფს. ალ-ბათანი გეომეტრიული ქორდეფიშე უმოს დიდი შანულობას არზენდჷ ტრიგონომეტრიას, დო აკეთჷ დემონსტრირაფა სფერული სუმკუნთხურიშ ხასილეფიშ დო კუნთხუეფიშ ურთიართობაშ, ნამუთ ჸათაშ ეიჭარუაფუ:
::\cos a = \cos b\cos c + \sin b\sin c\cos A

ალ-ბათანი აკიმუშუ შხვადოშხვა ტრიგონომეტრიული ურთიართობეფი:

::\tan \alpha = \frac{\sin \alpha}{\cos \alpha} 

::\sec \alpha = \sqrt{1 + \tan^2 \alpha }, სოდეთ \sec \alpha = \frac{1}{\sin \alpha}.

თიქ თაშნეშე გინოჭყვიდჷ განტოლება 
::\sin x = y\cos x,

მიოგორუ ფორმულას 
::\sin x = \frac{y}{\sqrt{1 + y^2}}

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალ-ბათანი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ალ-ბათანი encyclopedia.com-ის 

კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:არაბი ასტრონომეფი
კატეგორია:არაბი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:დუნაბადი 858
კატეგორია:ნაღურა 929
იბნ ალ-ნაფისი

**ალა ალ-დინ აბუ ალ-ჰასან ალი იბნ აბი ჰაზმ ალ-ქარაში ალ-დიმაშქი**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **იბნ ალ-ნაფისი** (არაბ. ابن النفيس; დ. 1213, დამასკო, სირია, აიუბიდეფიშ სულთანატი — ღ. 17 გერგობათუთა, 1288, კაირო, მამლუქეფიშ სულთანატი) — არაბი მენცარი, ნამუთ მოღალენდჷ მედიცინას, ფიზიოლოგიას, ანატომიას, ბიოლოგიას, იურისპრუდენციას, ფილოსოფიას დო  ისლამოლოგიას. ალ-ნაფისი რდჷ მაართა მენცარი ნამუქჷთ ეჭარუ ზისხირიშ პულმონარული ცირკულაცია. გიმირკვიუ კორონარული ცირკულაცია დო კაპილარული ცირკულაცია. რდჷ დისექციაშ ექსპერტი.

იბნ ალ-ნაფისი გურაფულენდჷ თეოლოგიას, ფილოსოფიას დო ლიტერატურას. 16 წანერი რდუნ თეშ დეინტერესჷ მედიცინათ. სამედიცინო გონათაფა თის ნურიშ ჰოსპიტალს, დამასკოს მეუღებუ. ალ-ნაფისიშ მაგურაფალი რდჷ დამასკოშ მედიცინაშ სკოლაშ დუმარსხუაფალი ალ-დაქჰვარი. ალ-ნაფასიწკჷმა ართო გურაფულენდჷ გიშარჩქინელი დამასკოარი ექიმი იბნ აბუ უსაიბია, ნამუთ მუში შინელი ბიოგრაფიულ ლექსიკონს *"ექიმეფიშ ცხოვრება"*, ალ-ნაფასის ვაშინანს. ართ-ართი ვერსიათ თინეფს ართიანწკჷმა კონფლიქტური ურთიართობა ოკო უღუდესკო.

1236 წანას იბნ ალ-ნაფისიქ ეგვიპტეშა მიდართჷ. ჸათაქ თიშ მუშობა ქუდუჭყაფჷ ალ-ნასერიშ ჰოსპიტალს, ნამუშ დუმარსხუაფალი რდჷ სალადინი. ეგვიპტეს რინაშ ბორჯის ალ-ნაფისი რდჷ სულთანი ბეიბარს I-შ დო შხვა პოლიტიკური ლიდერეფიშ პერსონალური ექიმი. 74 წანერი რდუნ თეშ ალ-ნაფისის ომუშებუშა გეგნურთუმუ ახალდუნარსხუეფ ალ-მანსურიშ ჰოსპიტალშა, სოდეთ ღურაშახ ნომუშებუე. ღურაშახ ალ-ნაფისის მუში ჸუდე დო ბიბლიოთეკა გეგნუჩამჷ ქალავუნიშ ჰოსპიტალშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იბნ ალ-ნაფისი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* იბნ ალ-ნაფისი encyclopedia.com-ის

კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:არაბი ექიმეფი
კატეგორია:არაბი მენცარეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1213
კატეგორია:ნაღურა 1288
დისექცია

**დისექცია** — ღურელი ადამიერიშ, ჩხოლარიშ ვარდა ჩანარიშ რსხულიშ გოკვათუა რე თიში ანატომიური სტრუქტურაშ ორკვიებელო დო დაგურაფალო. დისექცია ანატომიური რკვიებეფიშო ოშწანურეფიშ გოძვენას გიმირინუაფუდჷ. თიში ისტორია ანტიკური პერიოდიშე იჭყაფჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* აუტოპსია

## რესურსეფი ინტერნეტის

* How to dissect a frog
* Dissection Alternatives
* Human Dissections
* Virtual Frog Dissection
* Alternatives To Animal Dissection in School Science Classes
* Research Project on Death and Dead Bodies, last conference: "Death and Dissection" July 2009, Berlin, Germany

კატეგორია:დისექცია
მარჩელო მალპიგი

**მარჩელო მალპიგი** (იტალ. Marcello Malpighi; დ. 10 მელახი, 1628, კრევალკორე, პაპიშ ოლქი — ღ. 30 გერგობათუთა, 1694, რომი, პაპიშ ოლქი) — იტალიარი ბიოლოგი დო ექიმი. ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ მიკროსკოპული ანატომიაშ, ჰისტოლოგიაშ დუმარსხუაფალს დო ფიზიოლოგიაშ დო ემბრიოლოგიაშ მუმას.

მარჩელო მალპიგი რდჷ მაართა მენცარი ნამუქჷთ მიკროსკოპით ძირუ ჩხოლარიშ კაპილარი, დადგინჷ ნამდა არსებენს რსხუ არტერიეფს დო ვენეფს შქას, თაშნეშე მალპიგი რდჷ ართ-ართი მაართა, ნამუქჷთ მიკროსკოპით ძირუ ერითროციტეფი. მალპიგიქ დადგინჷ ნამდა ჭანდეფი შურიშღალაშ პროცესიშო ფიჟვეფს ვახვარენა დო თინეფს შური მეუღუნა კანიშ ჭიჭე რხვილეფით, ტრაქეათ.

მალპიგიშ არძაშე უმოს შანულამი ნახანდი რე *"De polypo cordis"* (1666), სოდეთ დეტალურო ეჭარილი რე ზისხირიშ აკოდგინალუა.

მარჩელო მალპიგი გურაფულენდჷ ბოლონიაშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ პიზაშ დო მესინაშ უნივერსიტეტეფს. რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მარჩელო მალპიგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* მარჩელო მალპიგი encyclopedia.com-ის

კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:იტალიარი ბიოლოგეფი
აბას იბნ ფირნასი

**აბუ ალ-ქასიმ აბას იბნ ფირნას იბნ ვირდას ალ-თაქურინი**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **აბას იბნ ფირნასი** (არაბ. عباس بن فرناس; დ. 810, რონდა, ტაკურუნაშ პროვინცია, კორდობაშ ემირატი — ღ. 887, კორდობა, კორდობაშ ემირატი) — ბერბერი ანდალუსიარი მენცარი, ასტრონომი, ინჟინერი, გჷმმაგონებელი, ფიზიკოსი, ქიმიკოსი, მუსიკოსი დო პოეტი. შინელი რე მუჭოთ მაართა ადამიერი, ნამუთ ფურინუას ოცადუდჷ ხელუანური ფსუალეფიშ გიმორინაფათ. იბნ ფირნასიქ ეიოგჷ მონწყილობა, ნამუთ ოძირანდჷ პლანეტეფიშ დო მურიცხეფიშ ჸარაფის. თაშნეშე იბნ ფირნასიქ გიმოგონჷ გამადიდარებელი ლინზეფი, ნამუეფსჷთ ოკითხე ქუალეფს უძახუდეს.

აბას იბნ ფირნასი ეთნიკურო ბერბერი რდჷ. ჭარუნდჷ არაბულ ნინაშა. ევროპას შინელი რდჷ ლათინიზებული ჯოხოთ **არმენ ფირმანი**.

## ლიტერატურა
* J. Vernet, Abbas Ibn Firnas. Dictionary of Scientific Biography (C.C. Gilespie, ed.) Vol. I, New York: Charles Scribner's Sons, 1970–1980. pg. 5.

კატეგორია:ბერბერეფი
კატეგორია:ბერბერი მენცარეფი
კატეგორია:დუნაბადი 810
კატეგორია:ნაღურა 887
გასტროენტეროლოგია

**გასტროენტეროლოგია** (ჯვ. ბერძ. γαστήρ, γαστρός — ქვარა,   ἔντερον — ფაში, ფაშეფი, λόγος — გურაფა, რკვიება) — მედიცინაშ ნორთი, ნამუთ გურაფულენს ოჭკომალიშ მომანელაფარი სისტემას, თიში ლახარეფს დო სქილადაფაშ მეთოდეფს. მომანელაფარი სისტემა იკათუანს ოყინტალს, კუჭის, ფაშეფს, ჩხონჩხის დო პანკრეასის. ექიმი, მედიკოსი ნამუთ ოინალჷ ჸათე ორგანოეფიშ ლახარეფიშ დიაგნოსტიკას დო კურნალობას, რე გასტროენტეროლოგი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მუ რე გასტროენტეროლოგია?
* ამერიკაშ გასტროენტეროლოგიაშ ასოციაცია
* მოსოფელიშ გასტროენტეროლოგიაშ ორგანიზაცია

კატეგორია:გასტროენტეროლოგია
კატეგორია:მედიცინა
კატეგორია:მედიცინაშ დარგეფი
ისმაილ ალ-ჯაზარი

**ბადი აზ-ზამან აბუ იზ იბნ ისმაილ იბნ არ-რაზაზ ალ-ჯაზარი** (არაბ: بديع الزمان أَبُ اَلْعِزِ إبْنُ إسْماعِيلِ إبْنُ الرِّزاز الجزري, დ. 1136 — ღ. 1206) — მუსლიმი მენცარი, მათემატიკოსი, ინჟინერი დო გჷმმაგონებელი. რე ავტორი ნახანდიშ *"მექანიკური მონწყილობეფიშ რჩქინაშ წინგი"*, სოდეთ მოჩამილი რე 50 მექანიკური მონწყილობა დო ჸათე მონწყილობეფიშ ეგაფაშ ინსტრუქციეფი. გიმიგონჷ სპილოშ საათი. ისმაილ ალ-ჯაზარი შინელი რე მუჭოთ რობოტიკაშ დო თეხანური ინჟინერიაშ მუმა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ალ-ჯაზარიშ წინგი - მექანიკური მონწყილობეფიშ რჩქინაშ წინგი

კატეგორია:დუნაბადი 1136
კატეგორია:ნაღურა 1206
იბნ ბაჯა

**აბუ ბაქრ მუჰამად იბნ იაჰია იბნ ას-საიღ ათ-თუჯიბი იბნ ბაჯა**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **იბნ ბაჯა**, ლათინიზებული ჯოხო **ავემპასე** (დ. 1085, სარაგოსა, სარაგოსაშ თაიფა, ალ-ანდალუსია — ღ. 1138, ფესი, ალმორავიდეფიშ იმპერია) — ანდალუსიარი არაბი ასტრონომი, ფიზიკოსი, ფილოსოფოსი, მედიკოსი, ბოტანიკოსი, მუსიკოსი დო პოეტი.

იბნ ბაჯაშ არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე *"ჩანარეფიშ წინგი"*, სოდეთ მოჩამილი რე ჩანარეფიშ სქესიშ დეფინიცია. მუჭოთ ფილოსოფოსიქ, იბნ ბაჯაშ თეორიეფქ კაბეტ გაულა იღვენუ იბნ რუშდიშა დო ალბერტ დიდიშა. იბნ ბაჯაშ უკაბეტაშ ფილოსოფიურ კონტრიბუციათ მერჩქინელი რე თიში იდეა შურიშ ფენომენოლოგიაშ გეშა, ნამუშ ბოლოშა აკომუშებაქ იბნ ბაჯას ვაჭიშუ.

იბნ ბაჯას უღუდჷ კაბეტი რჩქინა მედიცინაშ, მათემატიკაშ, ფიზიკაშ დო ასტრონომიაშ დისციპლინეფს. თიში ასტრონომიულ დო ფიზიკურ რკვიებეფს ჩქინი ბორჯიშა ვამუჭირინუაფჷ მარა თინეფს ექიაქო შეთმოფხვადუთ მაიმონიდიშ დო იბნ რუშდიშ ნაჭარეფს. იბნ ბაჯაშ იდეეფქ მიშეღჷ კაბეტ თია ისლამური ცივილიზაციაშ დო ევროპული რენესანსიშ წჷმმარინაფალეფიშ, სამანგათ გალილეო გალილეიშ არზუანობაშა.

იბნ ბაჯა ღურჷ 1138 წანას ნოღა ფესის (ასეიანი მაროკო). ართ-ართი ვერსიათ თინა მუწამალჷნა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იბნ ბაჯა ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* იბნ ბაჯა სტენფორდიშ ფილოსოფიურ ენციკლოპედიას
* იბნ ბაჯა muslimphilosophy.com-ის
* იბნ ბაჯა კათოლიკური ენციკლოპედიას

კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:არაბი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:არაბი ასტრონომეფი
კატეგორია:არაბი ბოტანიკოსეფი
კატეგორია:არაბი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:არაბი პოეტეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1085
კატეგორია:ნაღურა 1138
ჰალსი-ტეილორიშ პულსარი

**ჰალსი-ტეილორიშ პულსარი** (თაშნეშე შინელი რე მუჭოთ **PSR B1913+16**, **PSR J1915+1606** ვარდა **PSR 1913+16**) — ჟირმურიცხიშ სისტემა, ნამუთ აკმოდირთჷ ნეიტრონული მურიცხიშე დო პულსარიშე, ნამუეფით ართიანს გრავიტაციულო რენა მერსხილი დო გართანა ართი ბარიცენტრის. ჸათე ჟირული პულსარს  მიოგორეს 1974 წანას, ამერიკალი ფიზიკოსეფქ რასელ ალან ჰალსიქ დო ჯოზეფ ჰოტონ ტეილორიქ. ჸათეშ გეშათ ჟირხოლო მენცარქ მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1993 წანას.

ჰალსი-ტეილორიშ პულსარი იდვალუაფჷ კიღურაშ მურიცხეჭაჭილს, დიხაუჩაშე დოხოლაფირო 21,000 სინთეშ წანაშ მაშორას დო თიში მასა უდრენს 1.441 M☉-ს

## ქოძირით თაშნეშე
* ჟირული პულსარი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰალსი-ტეილორიშ პულსარი მენცარობაშ ენციკლოპედიას

კატეგორია:ჟირული პულსარეფი
ჟირული პულსარი

**ჟირული პულსარი** — ჟირმურიცხული სისტემაშ პულსარი, ნამუშ  კომპანიონი რე ჩე ჯუკუ დო ვარ-და ნეიტრონული მურიცხი. ჟირული პულსარეფს მენცარობეფიშო კაბეტი შანულობა უღჷ. თინეფი გჷმირინუაფუ აინშტაინიშ ფარდობუაშ თეორიაშ ოტესტალო, მუშენ-და ჟირული პულსარეფიშ გოხოლუას რე ჸონიერი გრავიტაციული ვე. ჟირული პულსარეფიშ რკვიება რთული პროცესი რე. პულსარეფიშ ჸოფას მენცარეფი უმოსო მითმეხვადჷნა პულსაციათ, ნამუქჷთ შილებე იზჷმას რადიოტელესკოპეფიშ გჷმორინაფათ.

მაართა ჟირული პულსარი ნამუსჷთ მენცარეფქ მიოგორეს რდჷ PSR B1913+16. ჸათე ჟირული პულსარს მიოგორეს 1974 წანას, ამერიკალი ფიზიკოსეფქ რასელ ალან ჰალსიქ დო ჯოზეფ ჰოტონ ტეილორიქ. ჸათეშ გეშათ ჟირხოლო მენცარქ მიპალჷ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1993 წანას.

## ლიტერატურა
* 
* Nobel Prize for the binary pulsar discovery

კატეგორია:ჟირული პულსარეფი
ნასირ ალ-დინ ალ-თუსი

**მუჰამად იბნ მუჰამად იბნ ალ-ჰასან ალ-თუსი**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ნასირ ალ-დინ ალ-თუსი** (სპარს: نصیرالدین طوسی ; დ. 18 ფურთუთა, 1201, თუსი, ხორასანი, ხვარაზმი — ღ. 26 მანგი, 1274, კადიმიაშ მეჩეთი, კადიმია, ბაღდადი,  ილხანატი) — სპარსალი მენცარი, არქიტექტორი, ფილოსოფოსი, ფიზიკოსი, მათემატიკოსი დო თეოლოგი. ალ-თუსი მოღალენდჷ მენცარობაშ შხვადოშხვა დისციპლინეფს. მერჩქინელი რე ტრიგონომეტრიაშ დუმარსხუაფალო. რდჷ ავტორი პლანეტეფიშ ჸარაფიშ ზუსტი კატალოგიშ. არსებენს ვერსია ნამდათ ალ-თუსიქ იღვენუ გოლინა კოპერნიკიშ ჰელიოცენტრიზმიშა. 

ალ-თუსი 1256 წანაშე რდჷ მოლღონეთიშ ილხანი ჰულაგუშ მელამოსე. ხემანჯღვერენდჷ მარაღიშ ობსერვატორიაშ ეგაფაშ პროექტის. ჭარუნდჷ სპარსულ და არაბულ ნინეფშა. ალ-თუსი მერჩქინელი რე შქა ოშწანურეფიშ ისლამური მენცარობაშ ართ-ართ უკაბეტაშ წჷმმარინაფალო.

ნასირ ალ-დინ ალ-თუსიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ჭიჭე პლანეტა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბიოგრაფია ისლამური ფილოსოფიაშ ვებსაიტის
* ბიოგრაფია ფილოსოფიაშ ინტერნეტ ენციკლოპედიას
სომბრეროშ გალაქტიკა

**სომბრეროშ გალაქტიკა** (თაშნეშე შინელი რე მუჭოთ **მესიეშ ობიექტი 104**, **M104** ვარდა **NGC 4594**) 
— უჩინებუ კლასიფიკაციაშ პეკულარული გალაქტიკა, ნამუთ იდვალუაფჷ აზაპიშ მურიცხეჭაჭილს, მეშხურეშ შარაშ გალაქტიკაშე 9.55 მეგაპარსეკიშ (31.1 მილიონი სინთეშ წანა) მაშორას.

სომბრერო ზომათ მეშხურეშ შარაშ გალაქტიკაშე ჭიჭეთ უმოს დიდი რე დო თიში D25 იზოფოტური დიამეტრი აკმადგინანს 29.09 კილოპარსეკის (94,900 სინთეშ წანა).

გალაქტიკას, 1781 წანაშ 11 მესის მიოგორუ ფრანგი ასტრონომიქ პიერ მეშენიქ. სომბრეროშ გალაქტიკა მუში შინელი კატალოგიშა მიშეღჷ შარლ მესიექ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Hubble Mosaic of the Majestic Sombrero Galaxy (ESA)
* HubbleSite: The Majestic Sombrero Galaxy (M104)
* M104, the Sombrero Galaxy (NightSkyInfo.com) 
* Messier 104 (SEDS)
* Sombrero Galaxy: A Great Observatories View
* Sombrero Galaxy (Messier 104) at Constellation Guide

კატეგორია:გალაქტიკეფი
მერი უოლსტოუნკრაფტი

**მერი უოლსტოუნკრაფტი** (ინგლ. ; დ. 27 პირელი, 1759, ლონდონი, ინგლისი — ღ. 10 ეკენია, 1797, ლონდონი, ინგლისი) — ინგლისარი ჭარუ, ფილოსოფოსი დო ოსურეფიშ ნებეფიშ აქტივისტი, ფემინისტი. მერჩქინელი რე ფემინისტური ფილოსოფიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. თეხანური ბორჯიშ ფემინისტეფი ფშხირას ციტირენა თიში იდეეფს.

უოლსტოუნკრაფტი რე ავტორი ნოველეფიშ, ტრაქტატეფიშ, შარალუეფიშ წინგიშ, საფრანგეთიშ რევოლუციაშ ისტორიაშ და ბაღანეფიშ წინგეფიშ. თიში არძაშე შანულამი ნახანდი რე *"ოსურეფიშ ნებეფიშ თხილუაშ გეშა"* (1792), ნამუქჷთ კაბეტი გოლინა იღვენუ უკულიანი პერიოდიშ ფემინისტეფიშ არზუანობაშა. უოლსტოუნკრაფტიშ აზრით ოსურეფი ორთაშობურო, ქომოლკოჩეფიშე მუთინით ნაკლები ვარენა, მარა სანარღოთ ფშხირას თაში რჩქუ, მუშენდა ოსურეფს გონათაფა ორკუნა.

უოლსტოუნკრაფტიშ ქომონჯი რდჷ ნოველისტი, ფილოსოფოსი დო ანარქისტი უილიამ გოდვინი, ნამუთ რე ავტორი ბიოგრაფიულ-მემუარული ხასიათიშ ნახანდიშ უოლსტოუნკრაფტიშ გეშა. ჸათე წინგიქ, დოხოლაფირო ართი ოშწანურაშ გოძვენას გილალუ უოლსტოუნკრაფტიშ რეპუტაცია. ფემინისტური ყარაფეფიშ მუკორჩქინაშ უკულ, უოლსტოუნკრაფტიშ იდეეფქ კაბეტი შანულობა დო პოპულარობა მიპალუ.

მერი უოლსტოუნკრაფტიშ სქუა რდჷ მერი შელი, გიშარჩქინელი ჭარუ დო ნოველისტი, ფანტასტიკური ჟანრიშ რომანიშ "*ფრანკენშტაინი*"-შ ავტორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მერი უოლსტოუნკრაფტი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* მერი უოლსტოუნკრაფტი BBC-ს რადიო პროგრამას *In Our Time*
* უოლსტოუნკრაფტიშ ნახანდეფი Standard Ebooks-ის
* უოლსტოუნკრაფტიშ ნახანდეფი პროექტი გუტენბერგის
* უოლსტოუნკრაფტიშ ნაჭარეფი Open Library-ის
* უოლსტოუნკრაფტი სტენფორდიშ ფილოსოფიურ ენციკლოპედიას 
* პორტრეტეფი ლონდონიშ პორტრეტეფიშ ერუანულ გალერეას

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ჭარუეფი
კატეგორია:ინგლისარი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:ინგლისარი ფემინისტეფი
ჯონ დიუი

**ჯონ დიუი** (ინგლ. John Dewey; დ. 20 გჷმათუთა, 1859, ბერლინგტონი, ვერმონტი, ააშ — ღ. 1 მანგი, 1952, ნიუ-იორკი, ნიუ-იორკი, ააშ) — ამერიკალი ფილოსოფოსი, ფსიქოლოგი დო გონათაფაშ რეფორმატორი.

დიუიშ ნახანდეფიშ თარი თემა დემოკრატია რე. დიუიშ ზიტყვეფით: "დემოკრატია დო ეთიკურ-იდალური კოჩიშობა ჩქიმო სინონიმეფი რე". დიუი კაბეტი შანულობას არზენდჷ სკოლეფს დო ომენოღალე ჯარალუას. თენეფი რდეს ჟირი ფუნდამენტური ელემენტეფი, ნამუეფით საჭირო რდჷ ექსპერიმენტული რჩქინაშ და პლურალობაშ გოვითარაფაშო. დიუი ანტკიცენს ნამდა რსული დემოკრატიაშო ხვალე გიშაგორუეფიშ ნება ვარე დასაბაღი. დემოკრატიაშა მიჭირინე მუჟამსჷთ არსებენს ჯგირო ფორმირებული *ოჯარალე არზი* (ინგლ. *Public opinion*). *ოჯარალე არზიშ* ფორმირაფა მუთმოხვადუ მენოღალეეფიშ, ექსპერტეფიშ დო პოლიტიკოსეფიშ ართოიანი კომუნიკაციათ.

ჯონ დიუიშ არზუანობა მერსხილი რე პრაგმატიზმიწკჷმა დო თინა მერჩქინელი რე ფუნქციონალიზმიშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. დიუი, თაშნეშე რდჷ მაეჩა ოშწანურაშ გონათაფაშ რეფორმატორი დო პროგრესული გონათაფაშ დო ლიბერალიზმიშ თარი პროპონენტი. თიში ომენცარე ნახანდეფი ორხველუდჷ ეპისტემოლოგიას, მეტაფიზიკას, ესთეტიკას, ხელუანობას, ლოგიკას, სოციალური თეორიას დო ეთიკას.

დიუიქ დებადჷ ვერმონტიშ ნოღა ბერლინგტონს. გურაფულენდჷ ვერმონტიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჯონს ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია. 1884–88 დო 1889–94 წანეფს მუშენდჷ მიჩიგანიშ უნივერსიტეტის. 1894 წანას გეგნორთჷ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტიშა. ჸათაქ თიქ ქუდარსხუ ლაბორატორიული სკოლა, სოდეთ ტესტუნდჷ დო გიმირინუანდჷ პედაგოგიური მეთოდიშ პროგრესულ დო ინოვაციურ იდეეფს. დიუი 1910-იან წანეფიშე შარალენდჷ ჩინეთის, იაპონიას, 1934 წანას ობჟათე აფრიკას. დიუი 1937 წანას, მექსიკას, ხემანჯღვერენდჷ დიუიშ კომისიას, ნამუქჷთ ლევ ტროცკის, სსრრ-შ თარობაშ წჷმორინაფილი არძო ბრალი მუნწყუ.

ჯონ დიუი რდჷ ამერიკაშ ფსიქოლოგიაშ ასოციაციაშ დო ამერიკაშ ფილოსოფიაშ ასოციაციაშ პრეზიდენტი. დიუი, ჩარლზ ოსტინ ბირდი, ჯეიმს ჰარვეი რობინსონი დო თორსტეინ ვებლენიწკჷმა ართო რდჷ ნიუ-იორკიშ ახალი სკოლაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი.

დიუი რე ავტორი 700 სტატიაშ დო 40 წინგიშ. თიში ნახანდეფიშე ეიოშანალი რე: *რეფლექსური არყაშ კონცეფცია ფსიქოლოგიას* (1896), *ჩქიმი პედაგოგიური კრედო* (1897), *ჯარალუა დო სკოლა* (1899), *მუჭო ფიფქრენთჷ* (1910), *დემოკრატია დო გონათაფა* (1916), *ადამიერიშ ხასიათი დო რჯებეფი* (1922), *გამოსთილება დო ორთა* (1925), *ჯარალუა დო თიში პრობლემეფი* (1927), *ინდივიდუალიზმი: ჯვეში დო ახალი* (1930), *ხელუანობა მუჭოთ გამოსთილება* (1934), *საართო რწუმა* (1934), *ლოგიკა: თეორიაშ რკვიება* (1938), *დუდიშალა დო კულტურა* (1939).

## ქოძირით თაშნეშე
* დიუიშ რკვიებეფიშ ცენტრი
* დიუიშ კომისია
* ჯონ დიუიშ ჯარალუა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯონ დიუი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* დიუიშ რკვიებეფიშ ცენტრი
* 
* დიუიშ ნახანდეფი Standard Ebooks-ის
* ნახანდეფი LibriVox-ის (აუდიოწინგეფიშ ოჯარალე დომეინი)
* დიუი გერმანული გონათაფას

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფსიქოლოგეფი
თორსტეინ ვებლენი

**თორსტეინ ბუნდ ვებლენი** (ინგლ. Thorstein Bunde Veblen; დ. 30 კვირკვე, 1857, კეიტო, ვისკონსინი, ააშ — ღ. 3 მარაშინათუთა, 1929, მენლო-პარკი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი ეკონომისტი დო სოციოლოგი, კაპიტალიზმიშ გიშარჩქინელი კრიტიკოსი.

თიში არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე *"უსაქმური კლასიშ თეორია*" (1899). ვებლენიქ მიშეღჷ ტერმინეფი: არგამა მოხვარება დო არგამა უსაქმურობა. ეკონომიკაშ ისტორიკოსეფს ვებლენი მიოჩქუნა ინსტიტუციონალური სკოლაშ დუმარსხუაფალო.

მუჭოთ ამერიკაშ პროგრესული ერაშ სათოლჸუჯო ინტელექტუალი, ვერლენი აკრიტიკენდჷ წარმებას, ნამუშ ღანკი ფინანსური მოგება რდჷ.

თორსტეინ ვებლენიქ დებადჷ ვისკონსინიშ ნოღა კეიტოს, ნორვეგიალი მიგრანტეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ეკონომიკას დო ფილოსოფიას კარლტონიშ კოლეჯის, ნამუთ გათუ 1880 წანას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჯონს ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თიში ლექტორი ჩარლზ სანდერს პირსი რდჷ. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ იელიშ უნივერსიტეტის უილიამ გრემ სამნერიშ ხემანჯღვერობათ. ვებლენი ართი პერიოდის გურაფულენდჷ კორნელიშ უნივერსიტეტის ხოლო.

ვებლენიქ, 1919 წანას, ჩარლზ ოსტინ ბირდი, ჯეიმს ჰარვეი რობინსონი დო ჯონ დიუიწკჷმა ართო დარსხუ სოციალური რკვიებეფიშ ახალი სკოლა (ასეიან ახალი სკოლა).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* თორსტეინ ვებლენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ვებლენიშ ნაჭარეფი Standard Ebooks-ის
* 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ეკონომისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი სოციოლოგეფი
ჯონ ნეპერი

**ჯონ ნეპერი** (ინგლ. John Napier; დ. 1 ფურთუთა, 1550, ედინბურგი, შოტლანდია — ღ. 4 პირელი, 1617, ედინბურგი, შოტლანდია) — შოტლანდიარი მათემატიკოსი, ფიზიკოსი დო ასტრონომი. მიოგორუ ლოგარითმეფიშ ფუნქციას დო გიმიგონჷ გჷმმათვალარი მონწყილობა, ნამუსჷთ ნეპერიშ წკირეფს უძახჷნა.

13 წანერი რდუნ თეშ გემშართჷ სენტ-ენდრიუშ უნივერსიტეტიშა. გურაფაშ თებაშ უკულ შარალენდჷ საფრანგეთის, გერმანიას დო იტალიას. შოტლანდიაშა 1571 წანას დირთჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯონ ნეპერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჯონ ნეპერი MacTutor History of Mathematics Archive-ის

კატეგორია:შოტლანდიარეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი ასტრონომეფი
Ricchi e Poveri

მინი| Ricchi e Poveri სან-რემოშ მუსიკალურ ფესტივალს. 1971 წანა|280პქ
**Ricchi e Poveri** (; იტალიურშე გჷნოთანგუათ შანენს – „დინდარეფი დო დაღარეფი“) — იტალიური პოპ-ბუნა, ნამუქჷთ 1967 წანას დირსხჷ დო პოპულარული რდჷ 1970—1980-იან წანეფს, დო ასეთ აგჷნძორენს მუშ კარიერას (ართო გიმოჩამილი რე 22 მილიონი ფირფიტა). ბუნა ჯოხოგოლაფირი რე თიჯგურა ბირეფიშ რსულაფათ, მუჭოთ რე: *„*Che sarà“, „Sarà perché ti amo“, „“ დო ანდა შხვა.

## მაკათურეფი
**ასეიან მაკათურეფი**
* ანჯელო სოტჯუ (1967 — ასეშა) — დებადჷ 1946 წანაშ ფურთუთას, ტრინიტა-დ’აგულტუ-ე-ვინიოლა (სარდინია).
* ანჯელა ბრამბატი (1967 — ასეშა) — დებადჷ 1947 წანაშ 20 გჷმათუჸას, გენუა.
**ჸოფირი მაკათურეფი**
* ფრანკო გატი (1967—2016, 2020—2021) — დებადჷ 1942 წანაშ 4 გჷმათუთას, გენუა, ღურჷ 2022 წანაშ 18 გჷმათუთას, კჷნ თექ.
* მარინა ოკიენა (1967—1981, 2020—2021) — დებადჷ 1950 წანაშ 19 მელახის, გენუა.

## დისკოგრაფია

### სტუდიური ალბომეფი
* 1970 — Ricchi e Poveri
* 1971 — Amici Miei
* 1974 — Penso Sorrido E Canto
* 1975 — RP2
* 1976 — Ricchi e Poveri
* 1976 — I Musicanti
* 1978 — Questo Amore
* 1980 — La Stagione Dell’Amore
* 1981 — …E Penso A Te
* 1982 — Mamma Maria
* 1983 — Voulez-Vous Danser
* 1985 — Dimmi Quando
* 1987 — Pubblicità
* 1988 — Nascerà Gesù — Ricchi & Poveri '88
* 1992 — Allegro Italiano
* 1999 — Parla Col Cuore
* 2012 — Perdutamente Amore
* 2021 — ReuniON

### ნაკორობა
* 1971 — L’Altra Faccia Dei Ricchi e Poveri
* 1972 — Un diadema di successi
* 1978 — Ricchi & Poveri
* 1980 — Come Eravamo
* 1982 — Profili Musicali
* 1983 — Made In Italy
* 1984 — Ieri E Oggi
* 1987 — Canzoni D’Amore
* 1990 — Buona Giornata E
* 1993 — Anche Tu
* 1994 — I grandi successi
* 1996 — I Nostri Successi
* 1997 — Un Diadema Di Canzoni
* 1997 — Piccolo Amore
* 1998 — The Collection
* 2000 — I Successi
* 2001 — Made In Italy
* 2011 — Le canzoni. La nostra storia
* 2015 — Super Hits Collection
* 2016 — My Star
* 2020 — Le origini — Discografia '64/'69

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოგიციალური ვებ-ხასჷლა
* (???) Ricchi e Poveri-შ ვებ-ხასჷლა რუსეთის 
* Ricchi e Poveri-შ ბირეფიშ ტექსტეფი დო ნოთანგუეგი
* Ricchi e Poveri ვებ-ხასჷლას www.oldhit.narod.ru
* Ricchi e Poveri Fan Club

## სქოლიო

კატეგორია:იტალიაშ მუსიკალური ბუნეფი
კატეგორია:იტალო-დისკო
კატეგორია:ტრიო
კატეგორია:სან-რემოშ მუსიკალური ფესტივალუშ გომორძგვილეფი
უილიამ ჯეიმსი

**უილიამ ჯეიმსი** (ინგლ. William James; დ. 11 ღურთუთა, 1842, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 26 მარაშინათუთა, 1910, ტამუორტი, ნიუ-ჰემპშირი, ააშ) — ამერიკალი ფილოსოფოსი, ფსიქოლოგი დო ისტორიკოსი. მერჩქინელი რე XIX ოშწანურაშ ამერიკაშ ართ-ართ უდიდაშ ფილოსოფოსო. შინელი რე მუჭოთ "ამერიკული ფსიქოლოგიაშ მუმა".

უილიამ ჯეიმსიქ, ჩარლზ სანდერს პირსიწკჷმა ართო დარსხუ ფილოსოფიური სკოლა, ნამუსჷთ პრაგმატიზმის უძახუნა. თაშნეშე, ჯეიმსი ითვალუ ფუნქციონალიზმიშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. თაშნეშე, ჯეიმსიქ მიშეღჷ კაბეტი თია ფილოსოფიური პერსპექტივა რადიკალური ემპირიზმიშ გოვითარაფაშა.

ამერიკაშ ფსიქოლოგიური ასოციაციაშ ომენცარე ჟურნალიშ *[[Review of General Psychology]]*-იშ ანალიზით, ნამუქჷთ გიმიბჟინუ 2002 წანას, ჯეიმსის უკინებუდჷ მავითაანთხა აბანი მაეჩა ოშწანურაშ გიშარჩქინელი ფსიქოლოგეფს შქას. ამერიკაშ რეცენზირებული ომენცარე ჟურნალიშ *[[American Psychologist]]*-იშ 1991 წანაშ ანალიზით, ჯეიმსის უკინებჷ მაჟირა აბანი ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიაშ დუმარსხუაფალი ვილჰელმ ვუნდტიშ უკული.

უილიამ ჯეიმსიშ მენცარული რკვიებეფქ დიდი გოლინა იღვენუ უკულიანი პერიოდიშ ფილოსოფოსეფიშ დო ინტელექტუალეფიშ ემილ დიურკჰაიმიშ, უილიამ ედვარდ ბერგჰარდტ დიუბოისიშ, ედმუნდ ჰუსერლიშ, ბერტრან რასელიშ, ლუდვიგ ვიტგენშტაინიშ, ჰილარი პატნემიშ, რიჩარდ რორტიშ დო მერილინ რობინსონიშ არზუანობაშა.

უილიამ ჯეიმსიქ დებადჷ ამერიკალი თეოლოგიშ ჰენრი ჯეიმსიშ ფანიას. გურაფულენდჷ მედიცინას ჰარვარდიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი. გურაფაშ თებაშ უკულ ოგურუანდჷ ანატომიას, ჰარვარდიშ უნივერსიტეტის. უკულიანი პერიოდეფს დეინტერესჷ ფილოსოფიათ დო ფსიქოლოგიათ. ჯეიმსიშ ნაჭარეფი ორხველჷ შხვადოშხვა თემეფს, ეპისტემოლოგიას, გონათაფას, მეტაფიზიკას, ფსიქოლოგიას, რელიგიას, მისტიციზმის დო შხვა ოკითხეფს. ჯეიმსიშ წინგი *"ფსიქოლოგიაშ პრინციპეფი"* (1890) რე ფუნდამენტური დო მონუმენტური ოხემანჯღვერე ფსიქოლოგიაშ დისციპლინას. თიში შხვა ნახანდეფიშე ეიოშინალი რე *"რადიკალური ემპირიზმიშ ესეეფი"*, ნამუთ ართ-ართი შანულამი ნახანდი რე ფილოსოფიას.

უილიამ ჯეიმსიშ ჯიმა რდჷ შინელი ამერიკალი ჭარუ დო ლიტერატურული კრიტიკოსი ჰენრი ჯეიმსი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* უილიამ ჯეიმსიშ ჯარალუა
* უილიამ ჯეიმსი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ჯეიმსიშ ბიოგრაფია Information Philosopher-ის
* უილიამ ჯეიმსი სტენფორდიშ ფილოსოფიურ ენციკლოპედიას
* ნახანდეფი პროექტი გუტენბერგის
* ნახანდეფი LibriVox-ის (აუდიოწინგეფიშ ოჯარალე დომეინი)
* 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფსიქოლოგეფი
მილერი-იურიშ ექსპერიმენტი

**მილერი-იურიშ ექსპერიმენტი** — ქიმიური ექსპერიმენტი, ნამუთ აკეთეს ამერიკალი ქიმიკოსეფქ სტენლი მილერიქ დო ჰაროლდ იურიქ, 1953 წანას. 

მენცარეფქ ტიბუ წყარიწკჷმა აკოწყორეს ოთხი აირი: წყარიშ ორქი, მეთანი, ამიაკი დო მოლეკულური წყარბადი დო ჸათე ნაკათას გალეშე ქიგუძინეს ელექტრონული მუხტი. მენცარეფიშ არზით ჸათე კომპონენტეფიშ მიქსტურა პრიმიტიული ოკიანეშ, პრებიოტიკური ატმოსფეროშ დო სიტიბაშ იმიტაცია რდჷ. დოხოლაფირო ჸათე კონდიციეფი არსებენდჷ პრებიოტიკურ დიხაუჩას. ექსპერიმენტიშე ართი მარაშ უკული, მენცარეფქ მიოგორეს ორგანულ მოლეკულეფს, ამინობჟეეფს (ნამუეფით ითვალუ ცილეფიშ ოშენებელი მასალათ).

## ქოძირით თაშნეშე
* აბიოგენეზი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*A simulation of the Miller–Urey Experiment along with a video Interview with Stanley Miller by Scott Ellis from CalSpace (UCSD)
* Miller–Urey experiment explained
*"Stanley Miller's Experiment: Sparking the Building Blocks of Life" on PBS
*The Miller-Urey experiment website

კატეგორია:მილერი-იურიშ ექსპერიმენტი
აბიოგენეზი

**აბიოგენეზი** (ჯვ. ბერძ. α — ვა, ვარი, βίος — თელარა, Γένεσις — გოჭყაფა) — თელარაშ გორჩქინა ორთაშობური პროცესეფით ვაორგანული სუბსტანციეფიშე. ჸათე იდეათ, თელარაქ დიხაუჩას გიჭყჷ დოხოლაფირო 3.5 მილიარდი წანაშ კინოხ უჯაჭული ფორმათ დო უკულ, ბორჯიშ გოძვენას, გინირთჷ კომპლექსურო.

## ოპარინი-ჰოლდეინიშ თეორია
1920-იან წანეფს ბრიტანალი მენცარქ ჯონ ბერდონ სანდერსონ ჰოლდეინიქ დო რუსი ბიოქიმიკოსიქ ალექსანდრე ოპარინიქ ზოხორინელო აკიმუშეს თეორიეფი ჸეთი კონდიციეფიშ გეშა სოდეთ შილებედჷ თელარაქ გიჭყუკო. ჟირხოლოს ჯერდჷ ნამდა ორგანული მოლეკულეფიშ ფორმირაფა შილებე აბიოგენური მასალეფიშე, მუჟამსჷთ არსებენს ფაქტორეფი: გალენი ენერგიაშ წყუ დო პრიმიტიული ატმოსფერო, ნამუთ იკათუანდჷ ჭიჭე მუდანობათ ჟანგბადის, ამიაკის, წყარიშ ორქის დო შხვა აირეფს. მენცარეფიშ აზრით თელარაშ მაართა ფორმეფქ გორჩქინდჷ ტიბუ, პრიმიტიულ ოკიანეს დო ჸათე ფორმეფი ჰეტეროტროფული რდჷ.

ოპარინიშ არზით თელარაქ გიჭყჷ კოაცერვატიშე. ჰოლდეინიშ არზით დიო, დუდშე იფორმირჷ მარტივი ორგანული მოლეკულეფქ დო უკულ, ულტრაიაშფერი სინთეთ, ბორჯიშ გოძვენას ჸათე მოლეკულეფქ გინირთეს კომპლექსურ თოლეფო.

## მილერი-იურიშ ექსპერიმენტი

1953 წანას ამერიკალი ქიმიკოსეფქ ჰაროლდ იურიქ დო სტენლი მილერიქ აკეთეს ექსპერიმენტი დო შელებეს მეღება ორგანული მოლეკულეფიშ ვაორგანული კომპონენტეფიშე. მენცარეფქ ტიბუ წყარიწკჷმა აკოწყორეს ოთხი აირი: წყარიშ ორქი, მეთანი, ამიაკი დო მოლეკულური წყარბადი დო ჸათე ნაკათას გალეშე ქიგუძინეს ელექტრონული მუხტი. მენცარეფიშ არზით ჸათე კომპონენტეფიშ მიქსტურა პრიმიტიული ოკიანეშ, პრებიოტიკური ატმოსფეროშ დო სიტიბაშ იმიტაცია რდჷ. დოხოლაფირო ჸათე კონდიციეფი არსებენდჷ პრებიოტიკურ დიხაუჩას. ექსპერიმენტიშე ართი მარაშ უკული, მენცარეფქ მიოგორეს ორგანულ მოლეკულეფს, ამინობჟეეფს (ნამუეფით ითვალუ ცილეფიშ ოშენებელი მასალათ).

## აბიოგენეზიშ თეხანური კონცეფციეფი
თეხანური აბიოგენეზიშ ჰიპოთეზეფი გერსხილი რე ოპარინი-ჰოლდეინიშ თეორიეფიშ დო მილერი-იურიშ ექსპერიმენტიშ მანგურ პრინციპეფს, მარა ჭიჭე შხვადოშხვანერობეფი იშენი არსებენს. მენცარეფს ვაუჩქუნა ზუსტას მუჭო დო სო მოხვადჷ აბიოგენეზიქ. ართი ვერსიათ აბიოგენეზიქ მოხვადჷ ოკიანეშ ქვინჯიშ ჰიდროთერმულ ხვირის. მარა აბიოგენეზიქ შილებე შხვადო ხოლო მოხვადუკო, მაგალთო დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშ თუდო.

ნამთინე მენცარეფი ანტკიცენა ნამდა აბიოგენეზიქ შილებე მოხვადუკო ბრელშა დო თელარაშ შხვადოშხვანერი ფორმაქ გორჩქინდუკო. მარა საბოლას, გიფაჩჷ თელარაშ ჸეთი ფორმაქ ნამუთ გერსხილი რდჷ ფოსფატეფს, ევოლუციურო ჸათე ტიპიქ გევითარჷ დო დიხაუჩას დომინანტურო გინირთჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* მუშით გოჭყაფა

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:აბიოგენეზი
კატეგორია:თელარაშ გოჭყაფა
კატეგორია:ევოლუციური ბიოლოგია
პოლ საბატიე

**პოლ საბატიე** (ფრანგ. Paul Sabatier; დ. 5 გერგობათუთა, 1854, კარკასონი, საფრანგეთი — ღ. 14 მარაშინათუთა, 1941, ტულუზა, საფრანგეთი) — ფრანგი ქიმიკოსი, გიმირკვიუ კატალიზური ორგანული სინთეზი, გიშაკერზაფილო ნიკელი, მუჭოთ ჰიდრირაფაშ (ჰიდრირება) კატალიზატორი. ჸათეშ გეშათ გინოჩეს ნობელიშ პრემია ქიმიაშ დარგის 1912 წანას. საბატიექ პრემია მიპალუ ვიქტორ გრინიარიწკჷმა ართო.

გურაფულენდჷ პარიზიშ უმაღალაში ნორმალური სკოლას, 1874-1877 წანეფს. მენცარობაშ დოქტორიშ ხარისხი მიპალუ კოლეჟ დე ფრანსის 1880 წანას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ჟან ბატისტ სანდერანიწკჷმა ართო. საბატიე ლექციას კითხულენდჷ ტულუზაშ უნივერსიტეტის. 1905 წანაშე რდჷ უნივერსიტეტიშ მენცარობეფიშ ფაკულტეტიშ დეკანი. 

ნობელიშ პრემიაშ გარდა, საბატიექ მიპალუ შხვადოშხვა პრემიეფი დო ჯილდოეფი. 1918 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ ურცხოალი მაკათურო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პოლ საბატიე ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* პოლ საბატიე Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ფრანგი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიაშ დარგის
მუშით გოჭყაფა

**მუშით გოჭყაფა** — მენცარული თეორია, ნამუშ მეჯინათ შორდგუმილი ორგანიზმეფი გითმიჭყაფჷ ვაშურდგუმილი მატერიაშე, დო ჸათე პროცესი მუთმოხვადუ ფშხირას დო რეგულარულო. ორდოიანი პერიოდიშე ფირქენდეს ნამდა ჭანდეფქ შილებე გორჩქინდესკო მაგალთო ნტვერიშე, მუნტურეფქ ნძორიშე. მუშით გოჭყაფაშ თეორიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო მერჩქინელი რე ჯვეში ბერძენი მენცარი, ფილოსოფოსი არისტოტელე, ნამუშ იდეეფი გერსხილი რდჷ შხვა, წოხოლიანი პერიოდიშ ფილოსოფოსეფიშ რკვიებეფს.

მუშით გოჭყაფაშ თეორია დომინირენდჷ მოსოფელიშ მასშტაბით დოხოლაფირო ჟირი ანთასი წანაშ გოძვენას დო თინა მერჩქინელი რდჷ მუჭოთ მენცარული ფაქტი. მავითოშკვითა დო მავითობრუო ოშწანურეფიშე მენცარეფქ (მაგალთო იტალიარი ბიოლოგეფქ: ფრანჩესკო რედიქ, ლაზარო სპალანცანიქ) შხვადოშხვა ექსპერტეფიშ გიმორინაფათ ქიდიჭყეს ჸათე თეორიაშ კრიტიკა. მავითოჩხორა ოშწანურას, ფრანგი ლუი პასტერიშ დო ირლანდიარი ჯონ ტინდალიშ რკვიებეფით დენტკიცინჷ ნამდა მუშით გოჭყაფაშ თეორია რეალური ვარდჷ.

თეხანური მენცარეფს უმოს რეალურო მიოჩქუნა აბიოგენეზი — თელარაშ გორჩქინა ორთაშობური პროცესეფით ვაორგანული სუბსტანციეფიშე. ჸათე იდეათ, თელარაქ დიხაუჩას გიჭყჷ დოხოლაფირო 3.5 მილიარდი წანაშ კინოხ უჯაჭული ფორმათ დო უკულ, ბორჯიშ გოძვენას, გინირთჷ კომპლექსურო.

## ქოძირით თაშნეშე
* აბიოგენეზი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მუშით გოჭყაფა
კატეგორია:ბიოლოგიური თეორიეფი
თეოდორ შვანი

**თეოდორ შვანი** (გერმ. Theodor Schwann; დ. 7 ქირსეთუთა, 1810, ნოისი, საფრანგეთიშ მაართა იმპერია — ღ. 11 ღურთუთა, 1882, კელნი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ექიმი დო ფიზიოლოგი, თოლური თეორიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. მიოგორუ დო გიმირკვიუ პერიფერიული ნერვული სისტემაშ გლიეფი  (ნამუეფსჷთ შვანიშ თოლეფს უძახჷნა), თაშნეშე პეფსინი, გიმირკვიუ საფუარეფი, მუჭოთ მიკრო-ორგანიზმეფი დო მიშეღჷ ტერმინი მეტაბოლიზმი.

გურაფულენდჷ ბონიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ფილოსოფიაშ ბაკალავრიშ ხარისხი 1831 წანას. ჸათე პერიოდის თიქ გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი ფიზიოლოგი იოჰან პეტერ მიულერი, ნამუწკჷმა ართო ჭიჭე ხანს ქომუშენდჷ. 1831 წანას შვანიქ გურაფა გაგინძორჷ ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტის. 1833-1834 წანეფს გურაფულენდჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი.

1839 წანას შვანიქ მუშობა ქიდიჭყჷ ლიუვენიშ კათოლიკურ უნივერსიტეტის, ანატომიაშ პროფესორო. 1848 წანას ომუშებუშა გინილჷ ლიეჟიშ უნივერსიტეტიშა.

## ქოძირით თაშნეშე
* თოლური თეორია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* თეოდორ შვანი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* თეოდორ შვანი famousscientists.org-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიოლოგეფი
ეცერიშ თემი

**ეცერიშ თემი** (**ეცერიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 14 ოფუტეს: ისკარი (თემიშ ცენტრი), ბარში, გვალდერი, ჰებუდი, კალაში, ლადრერი, ლანტელი, ლაშხრერი, უსგვირი, უღვალი, ფხუტრერი, ქურაში, ცალანარი, ჭელირი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
იფარიშ თემი

**იფარიშ თემი** (**იფარიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 4 ოფუტეს: ბოგრეში (თემიშ ცენტრი), ადიში, ზეგანი, ნაკიფარი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
კალაშ თემი

**კალაშ თემი** (**კალაშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაართიანენს 6 ოფუტეს: ლალხორი (თემიშ ცენტრი), დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ხალდე, ხე. კალაშ თემშა მიშმეშჷ თაშნეშე ოფუტეეფი აგრაი დო ლასკრალი, ნამუეფჷთ მახორობაშე ჩოლერი რე.

## ოქინაფუეფი
*იფრარიშ XI ოშწანურაშ ოხვამე.
*XI ოშწანურაშ ჯეგე კვირიკეშ ოხვამე (ლაგურკა) ოფუტე ხეს

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ტურისტული მარშრუტი კალას 

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ლატალიშ თემი

**ლატალიშ თემი** (**ლატალიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 10 ოფუტეს: იენაში (თემიშ ცენტრი), იფხი, კვანჭიანარი, ლახუშდი, ლაჰილი, ლელბაგი, ლეშუკვი, მაცხვარიში, ნანყვამ-ზაგრალი, სიდიანარი, შყალერი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ლახამულაშ თემი

**ლახამულაშ თემი** (**ლახამულაშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 10 ოფუტეს: ლახამულა (თემიშ ცენტრი), გენწვიში, დიზი, თოთელეში, ნოდაში, ნოღარი-კეცლანი, თუდოლენი იფარი, შდიხირი, ხელრა, ჰამაში.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ბეჩოშ თემი

მინიატიურა|300პქ|ბეჩო
**ბეჩოშ თემი** (**ბეჩოშ ადმინისტრაციული ართული**; ) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 13 ოფუტეს: დოლასვიფი (თემიშ ცენტრი), ბაგვდანარი, გალაში, დოლი, მაზერი, ლანხვრი, ნაშთქოლი, ტვებიში, უშხვანარი, ქართვანი, ცხეკვანი, ჭკიდანარი, ჭოხულდი.

ისტორიულო მიშმეშჷ თ. ჯ. სადადეშქელიანე შონეშ აკოდგინალუაშა. შონეშა რუსეთიშ იმპერიაშ მართუალაშ მიშულაშ უკული (XIX ოშწანურაშ 50-იანი წანეფი) ბეჩოშ ტერიტორიას, ოფუტე მაზერს რდჷ შონეშ საბოქაულეშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## დემოგრაფია
### ზოგადი
2002 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით, თემს ოხორანდჷ 1 287 ადამიერი. 2014 წანას იფიქსირებუდჷ რკება, თემს ოხორანდჷ 761 ადამიერი სოიშე 370 ქომოლკოჩი რდჷ, 391 — ოსური.

### ოფუტეეფიშ მეჯინათ

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ლენჯერიშ თემი

**ლენჯერიშ თემი** (**ლენჯერიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 7 ოფუტეს: ლემსია (თემიშ ცენტრი), კაერი, ლაშთხვერი, ნესგუნი, სოლი, ქაშვეთი, ჰეშკილი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
შარლ პერო

**შარლ პერო** (ფრანგ. Charles Perrault; დ. 12 ღურთუთა, 1628, პარიზი, საფრანგეთი — ღ. 16 მესი, 1703, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ჭარუ, პოეტი, მეარიკე, კრიტიკოსი, საფრანგეთიშ აკადემიაშ მაკათური. პოპულარობა მოუღჷ არიკეფქ: "*რულენჯი ზისნახე*", "*ჭითაქუდამი ცირა*", "*კონკია*", "*ჩექმამი კატუ*", "*ლენი ბჟაკეამი*".

## რესურსეფი ინტერნეტის
* შარლ პერო ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* [შარლ პერო](https://en.m.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Charles_Perrault) კათოლიკური ენციკლოპედიას (1913 წანაშ სტატია)
* 
* ნახანდეფი LibriVox-ის (აუდიოწინგეფიშ ოჯარალე დომეინი)
* შარლ პეროშ არიკეფი
* შარლ პეროშ არიკეფი  World of tales-ის

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ჭარუეფი
კატეგორია:ფრანგი პოეტეფი
კატეგორია:ფრანგი მეარიკეეფი
მულახიშ თემი

**მულახიშ თემი** (**მულახიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაართიანენს 11 ოფუტეს: ჭოლაში (თემიშ ცენტრი), არცხელი, ზარდლაში, ლახირი, მაჯვდიერი, მურშკელი, ჟაბეში, ჟამუში, ღვებრა, ჩვაბიანი, ცალდაში. მულახიშ გოხოლუას იდვალუაფუ კურორტი თეთნულდი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ცხუმარიშ თემი

**ცხუმარიშ თემი** (**ცხუმარიშ ადმინისტრაციული ართული**; )) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 6 ოფუტეს: სვიფი (თემიშ ცენტრი), ლაბსყალდი, ლეზგარა, მაგარდელი, ტვიბერი, ღვებალდი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
წვირმიშ თემი

**წვირმიშ თემი** (**წვირმიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 5 ოფუტეს: ასკარტი, აცი, იელი, ჩობანი, წვირმი. თემიშ ცენტრი რე ოფუტე წვირმი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ჭუბერიშ თემი

**ჭუბერიშ თემი** (**ჭუბერიშ ადმინისტრაციული ართული**; ) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, წყარმალუ ნენსკრაშ ლეხერს. აკმაართიანენს 10 ოფუტეს: დევრა, ჟიმოლენი მარღი, ლარილარი, ლახამი, ლეკულმახა, ლეწფერი, სგურიში, ტიტა, თუდოლენი მარღი (თემიშ ცენტრი), ყარი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ხაიშიშ თემი

**ხაიშიშ თემი** (**ხაიშიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის. აკმაართიანენს 24 ოფუტეს: ბარჯაში, მელენი ხაიში, ჟიმოლენი ვედი, ჟიმოლენი წვირმინდი, ჟიმოლენი ხაიში, ჟიმოლენი ვედი, თოთანი, ლალხორალი, ლახანი, ლუხი, მუხაშურა,  ნალქორვალი, ნანყბული, სკორძეთი, ტობარი, ქედანი, თუდოლენი ვედი, თუდოლენი წვირმინდი, შგედი, ციცხვარი, ჭერი, ხაიში (თემიშ ცენტრი), ჯორკვალი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ჯონ ტინდალი

**ჯონ ტინდალი** (ინგლ. John Tyndall; დ. 2 მარაშინათუთა, 1820, ლოხლინბრიჯი, კარლოუშ ოგრაფე, ირლანდია — ღ. 4 ქირსეთუთა, 1893, ჰეიზლმირი, სარიშ ოგრაფე, ინგლისი) — ირლანდიარი ფიზიკოსი. თიში რკვიებეფი უმოსი ორხველუდჷ დიამაგნეტიზმის. გიმირკვიუ ინფრაჭითა გოსინთაფა დო ჰაერიშ ფიზიკური აკოდგინალუა. დანტკიცჷ ნამდა ოტიბურიშ ეფექტიშ ბაძაძი ატმოსფერული ნოშქერორჟანგი რდჷ.

ტინდალი გურაფულენდჷ მარბურგიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თიში მაგურაფალი რობერტ ბუნზენი რდჷ. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ  ბრიტანეთიშ ომაფე ინსტიტუტის, ნატურფილოსოფიაშ პროფესორო. 1852 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო.

## ლიტერატურა
* Eve, A.S.; Creasey, C.H. (1945). Life and Work of John Tyndall. London: Macmillan.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯონ ტინდალი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 

კატეგორია:ირლანდიარეფი
კატეგორია:ირლანდიარი ფიზიკოსეფი
რობერტ ბროუნი

**რობერტ ბროუნი** (ინგლ. Robert Brown; დ. 21 ქირსეთუთა, 1773, მონტროზი, შოტლანდია — ღ. 10 მანგი, 1858, ლონდონი, ინგლისი) — შოტლანდიარი ბოტანიკოსი დო პალეობოტანიკოსი, ნამუქჷთ მიშეღჷ ქვერსემი კონტრიბუცია ბოტანიკაშ დისციპლინაშა პიონერული მიკროსკოპული რკვიებეფით. ბროუნიქ დეტალურო ეჭარჷ თოლიშ გვირზილი,  ციკლოზი, ბროუნიშ ყარაფი, გჷმირკვიუ ჩანარეფიშ ენტომოფილია დო გაჸოფიერაფა, გიშართჷ ჩანარეფიშ ახალი ფანიეფი, ნამუ კლასიფიკაცია ასე ხოლო გიმირინუაფჷ.

დებადჷ შოტლანდიაშ ნოღა მონტროზის. გურაფულენდჷ მედიცინას ედინბურგიშ უნივერსიტეტის, მარა უმოსო ბოტანიკა ოინტერესუდჷ. 1794 წანას ბროუნიქ ჯარშა მიდართჷ, სოდეთ მუშენდჷ ქირურგიშ ასისტენტო. 1801-1805 წანეფს მონაწილენდჷ ომენცარე ექსპედიციას, ავსტრალიას. ბრიტანეთიშა დორთინაშ უკულ მუშენდჷ ჯოზეფ ბენკსიშ ბიბლიოთეკას. 1827 წანას ბროუნიქ ომუშებუშა გინილჷ ბრიტანეთიშ მუზეუმშა. 1849-1853 წანეფს ბროუნი რდჷ ლონდონიშ ლინეშ ჯარალუაშ პრეზიდენტი. 1811 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო. 1839 წანას გინოჩეს კოპლიშ მენდალი.

რობერტ ბროუნიქ ღურუ 1858 წანაშ 10 მანგის, 84 წანერქ. დასაფულებური რე ლონდონიშ კენსალ-გრინიშ საფულას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რობერტ ბროუნი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* რობერტ ბროუნი Famous Scientists-ის

კატეგორია:შოტლანდიარეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი ბოტანიკოსეფი
ნაკრაშ თემი

**ნაკრაშ თემი** (**ნაკრაშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 11 ოფუტეს: ნაკრა (თემიშ ცენტრი), ანილი, თავრალი, კვიცანი, კიჩხულდაში, ლაშხრაში, ლაწომბა, ლენკვაში, ჩუბარი, ცალერი, ხერხვაში.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
ფარიშ თემი

**ფარიშ თემი** (**ფარიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაშქვანს 14 ოფუტეს: ფარი (თემიშ ცენტრი), ზაგარი, ჟიმოლენი ლუჰა, კაცხი, ლამხერი, ლაყვრი, სვიფი, ფალედი, თუდოლენი ლუჰა, ღეშდერი, ყვანა, ხოსრარი.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
იდლიანიშ თემი

**იდლიანიშ თემი** (**იდლიანიშ ადმინისტრაციული ართული**) — თემი ჟიმოლენ შონეს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, აკმაართიანენს 4 ოფუტეს: იდლიანი (თემიშ ცენტრი), ლებურცხილა, ნაშიხვი, ჭალე. 

2012 წანაშ 17 ეკენიაშ მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ საკრებულოშ დჷნადგინაშ მეჯინათ „მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ გამგეობაშ დებულებაშ დონტკიცაფაშ გეშა“ მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ საკრებულოშ 2010 წანაშ 17 ქირსეთუთაშ №25 დჷნადგინას თირუაშ დო გეძინაშ მიშაღალაშ გეშა, ხაიშიშ თემიშ ტერიტორიული ორგანოშ ნორთის გჷმიქიმინუ იდლიანიშ ტერიტორიული ორგანოქ.

## სქოლიო

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ თემეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ თემეფი
კატეგორია:საქორთუოშ თემეფი
გაჸოფიერაფა

**გაჸოფიერაფა** — გამეტეფიშ გოართოიანაფა, ნამუსჷთ უკულ მაჸუნუ ახალი ორგანიზმიშ ფორმირაფა დო გოვითარაფა. გაჸოფიერაფაშ ციკლის დო ახალი ინდივიდეფიშ გოვითარაფას სექსუალური რეპროდუქციას უძახჷნა.

ართ-ართი მაართა მენცარი ნამუქჷთ გაჸოფიერაფაშ რკვიებათ დეინტერესჷ, რდჷ ბერძენი ფილოსოფოსი არისტოტელე. არისტოტელეშ არზით ახალი ორგანიზმი გუთმორჩქინდუდჷ ოსურიშ დო ქომოლიშ ქვანთეფიშ (ქვანთი — სითხე) აკოართაფათ. აკოართაფაშ უკული ახალი ინდივიდიშ ფორმა დო ფუნქციეფი ივითარებუდჷ ბორჯიშ გოძვენას. ჸათე პროცესის არისტოტელე უძახჷდჷ ეპიგენეზის.

1784 წანას, ლაზარო სპალანცანიქ გიმირკვიუ გორდიშ ზიგოტაშ ფორმირაფაშ პროცესი დო დანტკიცჷ ნამდა ზიგოტაშ გოვითარაფაშო საჭირო რდჷ ოსურული დო ქომოლური გამეტეფიშ: მარქვალიშ დო სპერმატოზოიდიშ ართიანწკჷმა მერსხუაფა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* გაჸოფიერაფაშ პროცესი (Youtube-იშ ვიდეო)

კატეგორია:გაჸოფიერაფა
კატეგორია:რეპროდუქცია
იდლიანი

**იდლიანი** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანს მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, იდლიანიშ თემს (ოფუტეეფი: იდლიანი, ლებურცხილა, ნაშიხვი, ჭალე).

## სქოლიო

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ბოგრეში

**ბოგრეში** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანს მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, იფარიშ თემს (ოფუტეეფი: ადიში, ბოგრეში, ზეგანი, ნაკიფარი).

იდვალუაფუ უღვირ-ზაგარიშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეშ ჯინს, წყარმალუეფიშ ადიშჭალაშ დო ინგირწყარიშ ნადუწკჷმა. ზუღაშ დონეშე 1700 მ, მესტიაშე 25 კმ. ოფუტეს გიშმურს მესტია-უშგულიშ შარა, ოფუტეს გედგჷ ფუთა დადეშქელიანიშ ყორში.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
ადიში

**ადიში** () — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანს მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, იფარიშ თემს (ოფუტეეფი: ადიში, ბოგრეში, ზეგანი, ნაკიფარი).

იდვალუაფუ წყარმალუ ინგირწყარიშ ნადუშ, ადიშჭალაშ მარძგვან წყარპიჯის, ზუღაშ დონეშე 2040 მ, მესტიაშე 27 კმ.

კატეგორია:მესტიაშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
მარია მიტჩელი

**მარია მიტჩელი** (ინგლ. Maria Mitchell; დ. 1 მარაშინათუთა, 1818, ნანტაკეტი, მასაჩუსეტსი, ააშ — ღ. 28 მანგი, 1889, ლინი, მასაჩუსეტსი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. 1847 წანას მიოგორუ კომეტას C/1847 T1 (ნამუსჷთ *"მიტჩელიშ კომეტა"*-ს ხოლო უძახჷდეს). ჸათეშ გეშათ დანიაშ მაფა კრისტიან VIII-ქ მიტჩელის გინოჩჷ ორქოშ მენდალი 1848 წანას. მიტჩელი შინელი რე მუჭოთ მაართა პროფესიონალი ოსური ასტრონომი დო ასტრონომიაშ მაართა ოსური პროფესორი. თაშნეშე, მარია მიტჩელი რდჷ მაართა ოსური, ნამუქჷთ გიშაგორილქ იჸუ ამერიკაშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათურო.

მარია მიტჩელიქ ასტრონომიათ დეინტერესჷ მუმაშ ინიციატივათ, ნამუთ სკოლაშ მაგურაფალი დო მოჸოროფე ასტრონომი რდჷ. მარია მიტჩელიქ მუში მუმაწკჷმა ართო მანწყუ კერზო ობსერვატორია დო დიჭყჷ ასტრონომიული რკვიებეფი. უმაღალაში გონათაფა ვემუღებჷ. 1860-იან წანეფშე მუშენდჷ ვასარიშ კოლეჯის. 1865 წანაშე რდჷ ვასარიშ კოლეჯიშ ასტრონომიაშ პროფესორი.

მარია მიტჩელიშ ჯოხონობაშ რე ობსერვატორია, ნამუქჷთ დირსხუ ნანტაკეტის, 1908 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მარია მიტჩელიშ ასოციაცია
* მარია მიტჩელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* მარია მიტჩელიშ ჸუდე YouTube ვიდეო 
* ნახანდეფი Open Library-ის
* 
* მარია მიტჩელი ოსურეფიშ ისტორიაშ ერუანულ მუზეუმს
* 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
ხელუანური ინსემინაცია

**ხელუანური ინსემინაცია** — სპერმაშ ოსურიშ სასქუოშა ვარდა სასქუოშ ჸალიშა მიშაჸონაფა, მოკათუობაშ ღანკით. ხელუანური ინსემინაცია ადამიერიშ უსქუალობაშ კურნალობაშ ართ-ართი მეთოდი რე. თაშნეშე, ინსემინაცია გიმირინუაფჷ ჩხოლარეფიშ, მაგალთო ჩხოულეფიშ, ცხენეფიშ დო ღეჯეფიშ რეპროდუქციაშო. გიშმართუნა ინსემინაციაშ ჟირი მეთოდის: სასქუოშ ჸალიშ დინახლენი ინსემინაციას (**ICI**) დო სასქუოშ დინახლენი ინსემინაციას (**IUI**).

ხელუანური ინსემინაციაშ ისტორია მავითობრუო ოშწანურაშ ეკონია პერიოდიშე იჭყაფჷ. მაართა ექიმი ნამუქჷთ გიმირინუ ინსემინაცია უსქუალობაშ კურნალობაშო რდჷ შოტლანდიარი ქირურგი ჯონ ჰანტერი, ნამუქჷთ 1790 წანას ინსემინაციათ დამონკათუ ართი მუში პაციენტი ოსური. მაართათ, ინსემინაცია დონორიშ სპერმაშ გიმორინაფათ აკეთჷ ამერიკალი პროფესორქ უილიამ პენქოუსტიქ 1884 წანას.

1930-იან წანეფს, ბრიტანალი გინეკოლოგიქ მერი ბარტონქ დარსხუ კლინიკა, სოდეთ კურნალობაშ სტანდარტული მეთოდი დონორიშ სპერმათ ინსემინაცია რდჷ. დონორო გიმირინუაფუდჷ მერი ბარტონიშ ქომონჯიშ ბერტოლდ ვაისნერიშ სპერმა. ვაისნერიშ სპერმათ დებადჷ დოხოლაფირო 600 ბაღანაქ.

1950-იან წანეფიშე ამერიკას (აიოვა) გინწყჷ სპერმაშ ბანკიქ, ბიოლოგი ჯერომ შერმანიშ ინიციატივათ.

დონორით ინსემინაცია უმოსო გიმირინუაფუდჷ ქომოლკოჩიშ უსქუალობაშ ბორჯის, მუჟამსჷთ არსებენდჷ სპერმაშ პრობლემეფი მაგალთო აზოოსპერმია, ოლიგოსპერმია, ასთენოსპერმია. 

1970-იან წანეფიშე გევითარჷ უსქუალობაშ კურნალობაშ უმოს ინოვაციური მეთოდეფქ: ინ ვიტრო გაჸოფიერაფაქ დო ინტრაციტოპლაზმური სპერმაშ ინექციაქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ინ ვიტრო გაჸოფიერაფა
* ინტრაციტოპლაზმური სპერმაშ ინექცია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ხელუანური ინსემინაციაშ ისტორია

კატეგორია:ხელუანური ინსემინაცია
კატეგორია:ინსემინაცია
კატეგორია:დონორიშ სპერმათ ინსემინაცია