open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
მოშე შარეთი

**მოშე შარეთი** (ურ. משה שרת, დაბადებაშ გვარი **ჩერტოკი**; დ. 15 გჷმათუთა, 1894 — ღ. 7 კვირკვე, 1965) — ისრაელარი პოლიტიკოსი, ისრაელიშ რანწკით მაჟირა პრემიერ-მინისტრი დო ისრაელიშ რანწკით მაართა გალენური საქვარეფიშ მინისტრი. შარეთიქ ხე მაჭარჷ ისრაელიშ ზოხორინელობაშ დეკლარაციას.

დებადჷ უკრაინას. 1906 წანას ფანიაწკჷმა ართო ოცხოვრებშა პალესტინაშა მიდართჷ, ნამუთ ჸათე ბორჯის ოსმალეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. შარეთი გურაფულენდჷ იურისპრუდენციას სტამბოლიშ უნივერსიტეტის. მაართა მოსოფელიშ ლჷმას მიმალობას მოღალენდჷ ოსმალეთიშ არმიას, მათანგალო. 1922-1924 წანეფს შარეთი გურაფულენდჷ ლონდონიშ ეკონომიკაშ სკოლას. წორეთ ჸათე პერიოდიშე დეინტერესჷ სიონისტური იდეეფით. პალესტინაშა დორთინაშ უკულ, შარეთიქ გინირთჷ ებრაული სააგენტოშ პოლიტიკური დეპარტამენტიშ მადუდეთ. 1946 წანას, სიონისტური აქტივიზმიშ გეშა შარეთი ოჭოფუ ბრიტანეთიშ თარობაქ დო ჯიხას ქუდახუნუ. გადუდიშულებაშ დო ისრაელიშ სახენწჷფოშ გოჭყაფაშ უკულ, 1948 წანას შარეთი ქუდარინეს ქიანაშ გალენური საქვარეფიშ მინისტრო. 1953 წანას, დავიდ ბენ-გურიონიქ, ჭიჭე ხანით ქიდიტუ პრემიერ-მინისტრიშ პოსტი. პრემიერ-მინისტრიშ პოსტის ბენ-გურიონი შარეთიქ დოთირუ. პრემიერ-მინისტრობაშ ბორჯის, შარეთი მეთხოზუდჷ სახენწჷფოშ ეკონომიკაშ ბიწორი გოვითარაფაშ დო იმიგრაციაშ პოლიტიკას. შარეთი ოცადუდჷ არაბული სახენწჷფოეფიწკჷმა ურთიართალაშ გაუჯგუშებას. 1955 წანას ბენ-გურიონიქ პრემიერ-მინისტრიშ პოსტის დართჷ. უკულიანი პერიოდის, ბენ-გურიონიქ დო შარეთიქ ვემირიგეს დო ართიანწკჷმა კონფლიქტური ურთიართალა უღუდეს. ჸათეშ გეშათ, შარეთიქ გალენური საქვარეფიშ მინისტრიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ. 1960 წანას თიქ გინირთჷ მოსოფელიშ სიონისტური ორგანიზაციაშ დუდმახვენჯო.

## ქოძირით თაშნეშე
* ისრაელიშ პრემიერ-მინისტრეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1894
კატეგორია:ნაღურა 1965
კატეგორია:ურიეფი
კატეგორია:ისრაელარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ისრაელიშ გალენური საქვარეფიშ მინისტრეფი
კატეგორია:ისრაელიშ პრემიერ-მინისტრეფი
რამ ჩამდრა პაუდელი

**რამ ჩანდრა პაუდელი** (; დ. 14 გჷმათუთა 1944, ტანაჰუ, ნეპალუშ ომაფე) — ნეპალარი სახენწჷფო მოღალე, 2023 წანაშ 13 მელახშე ნეპალიშ პრეზიდენტი. ნეპალიშ კონგრესიშ ჸოფირი მაღალპოსტიშ ლიდერი, 1994-1999 წანეფს, პაუდელს უკებუდჷ ნეპალიშ წჷმმარინაფალეფიშ პალატაშ სპიკერიშ პოსტი, 1999-2002 წანეფს რდჷ პრემიერ-მინისტრიშ დო დინოხოლენი საქვარეფიშ მინისტრიშ გამაკოჩი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Facebook page
* ნეპალიშ პრეზიდენტიშ 

## სქოლიო

კატეგორია:ნეპალიშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ნეპალიშ პოლიტიკოსეფი
ადნან მენდერესი

**ადნან მენდერესი** (თურქ. Adnan Menderes; დ. 1899 — ღ. 17 ეკენია, 1961) — თურქი პოლიტიკოსი, თურქეთიშ პრემიერ-მინისტრი 1950-1960 წანეფს.

მენდერესი გურაფულენდჷ იზმირიშ ამერიკული კოლეჯის დო ანკარაშ უნივერსიტეტიშ იურიდიული ფაკულტეტის. ახალნორდობაშე პოლიტიკათ დეინტერესჷ. 1930 წანას ქაკათჷ მუსტაფა ქემალ ათათურქიშ ოკათე რესპუბლიკური პარტიას (ორპ) დო გიშაგორილქ იჸუ დიდი ერუანული ასამბლეაშ მაკათურო. 1945 წანას მენდერესი ორპ-შე გეგშაჸათეს. 1946 წანას მენდერესიქ დარსხუ დემოკრატიული პარტია, ნამუთ თურქეთიშ ართ-ართი ლეგალური ოპოზიციური პარტია რდჷ. 1950 წანაშ თურქეთიშ მაართა დუდიშული გიშაგორუეფს დემოკრატიული პარტიაქ გემორძგუ დო თურქეთიშ პრემიერ-მინისტრო მენდერესიქ გინირთჷ. მართუალაშ გოძვენას, მენდერესი მეთხოზუდჷ პრო-ბჟადალური პოლიტიკას დო თაშნეშე, ოცადუდჷ ურთიართალაშ გაუჯგუშებას მუსულმანური ქიანეფიწკჷმა. დემოკრატიული პარტიაქ ხუჯი დუკინჷ კერძო ბიზნესეფს დო ოპონირენდჷ დოგეგმილი ეკონომიკას. მენდერესიშ მართუალაშ ბორჯის, თურქეთიშ ეკონომიკური ჸოფაქ გეუფრაშჷ მარა მენდერესი იშენ სკიდუდჷ პოპულარული პოლიტიკოსო. 1954 წანაშ გიშაგორუეფს კინ დემოკრატიული პარტიაქ გემორძგუ. ჸათე პერიოდიშე, მენდერესიქ წიმიჭყჷ რეპრესიეფი პოლიტიკური ოპონენტეფიშ მეხჷ. გემშეღჷ პრესაშ ცენტურა, ოჭოფუ დო ჯიხას ქუდახუნუ ჟურნალისტეფი. თიში ჸათეცალი პოლიტიკათ ძალამს უკმაყოფილე რდეს მუჭოთ თურქი ინტელექტუალეფი თაშნეშე ოურდუმე მოღალეეფი. თურქეთიშ არმია მერჩქინელი რდჷ ათათურქიშ იდეეფიშ დო რეფორმეფიშ მათხილარო. მუჟამსჷთ ჸათე იდეეფქ საფრთხეშ თუდო ქიგედირთუნჷ, არმიაქ მანწყუ ოურდუმე გინორთა, 1960 წანაშ 27 მესის. მენდერესი ქუდახუეს, ოჭოფეს, გასამართეს დო შხვადოშხვა დანაშურეფი (კორუფცია, სახენწჷფო ფინანსეფიშ ესქირაფა დო შხვა) ქეკადვეს დო 1961 წანაშ 17 ეკენიას, ქეგთაშქვიდეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* 

კატეგორია:დუნაბადი 1899
კატეგორია:ნაღურა 1961
კატეგორია:თურქეფი
კატეგორია:თურქი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:თურქეთიშ გალენური საქვარეფიშ მინისტრეფი
კატეგორია:თურქეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი
ბიულენთ ეჯევითი

**მუსტაფა ბიულენთ ეჯევითი** (თურქ. Mustafa Bülent Ecevit; დ. 28 მესი, 1925 — ღ. 5 გერგობათუთა, 2006) — თურქი პოლიტიკოსი, სახენწჷფო მოღალე, მენცარი, პოეტი, ჭარუ დო ჟურნალისტი, თურქეთიშ პრემიერ-მინისტრი 1974, 1977, 1978-1979 დო 1999-2002 წანეფს.

ეჯევითი გურაფულენდჷ სტამბოლიშ რობერტიშ კოლეჯის. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ თურქეთიშ საელჩოს, ლონდონს, 1946-1950 წანეფს. ჸათე ბორჯის ეჯევითი გურაფულენდჷ ლონდონიშ უნივერსიტეტიშ ბჟაეიოლმარჩქინჯალაშ დო აფრიკანისტიკაშ სკოლას. ანკარაშა დორთაშ უკულ, ეჯევითი მუშენდჷ გაზეთი *"ულუსი"*-შ ჟურნალისტო. *ულუსი* ქემალისტური ოკათე რესპუბლიკური პარტიაშ (ორპ) ოფიციალური ორგანო რდჷ. 

1957 წანას, ეჯევითიქ გიშაგორილქ იჸუ ერუანული ასამბლეაშ მაკათურო. 1961-1965 წანეფს უკინებუდჷ ხანდაშ მინისტრიშ პოსტი. 1966 წანას გინირთჷ ორპ-შ გენერალური მელამოსეთ. 1972 წანას ეჯევითიქ ქიდეკინჷ ორპ-შ დუდმახვენჯიშ პოსტი დო ჟირი წანაშ უკულ გინირთჷ თურქეთიშ პრემიერ-მინისტრო. პრემიერ-მინისტრობაშ ბორჯის თიქ გეგმაცხადჷ ამნისტია პოლიტ-პატიმარეფიშო. ეჯევითიშ ინიციატივათ 1974 წანას თურქეთიშ ჯარეფქ კვიპროსიშა გემშეჭკირეს.

ეჯევითიქ ხოლო ჟირშა, 1977 დო 1978-1979 წანეფს აფორმირჷ თარობა. 1980 წანას მოხვალამირი ოურდუმე გინორთაშ უკულ, ეჯევითის პოლიტიკური კარიერაქ მიოტებელქ აჸუ. 1985 წანას, ეჯევითიშ ოსურქ, რაჰშანიქ დარსხუ დემოკრატიული მეკვარჩხანე პარტია (დმპ). 1987 წანას დმპ-შ ლიდერო ბიულენთ ეჯევითიქ გინირთჷ. 1999 წანაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფიშ უკულ, გიჭყჷ დმპ-შ, ოდაბადეშ პარტიაშ დო ნაციონალისტური ჸარაფიშ პარტიაშ კოალიციური თარობაქ. თარობას დუდენდჷ ბიულენთ ეჯევითი. კოალიციური თარობაქ ატარჷ შხვადოშხვა შანულამი ეკონომიკური დო პოლიტიკური რეფორმეფი. თურქეთიქ ქიდიჭყჷ დახოლება ევროპაშ რსხუწკჷმა. 2002 წანას კოალიციური თარობაშე ნაციონალისტური ჸარაფიშ პარტიაშ გიშულალ უკულ, თარობაქ აკოცუ. 2002 წანაშ გიშაგორუეფს მარცხიშ უკულ, ეჯევითიქ პრემიერ-მინისტრიშ პოსტი ქიდიტუ. 2004 წანას თიქ პარტიაშ დუდმახვენჯიშ პოსტიშე ხოლო მიდართჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1925
კატეგორია:ნაღურა 2006
კატეგორია:თურქეფი
კატეგორია:თურქი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:თურქი ჟურნალისტეფი
კატეგორია:თურქი პოეტეფი
კატეგორია:თურქი ჭარუეფი
კატეგორია:თურქეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი
ბაიაზიდ I

**ბაიაზიდ I** (ოსმ. بايزيد اول, თურქ. I. Bayezid, შინელი რე მეტჯოხოთ **ილდირიმი**, დ. დოხოლაფირო 1360 — ღ. 8 მელახი, 1403) — ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანი 1389-1402 წანეფს. რდჷ მურად I-შ დო თიში ალმასქუ გიულჩიჩექ ხათუნიშ ქომოლსქუა.

მართუალაშ გოძვენას, ბაიაზიდი აწარმენდჷ დუმაჸუნაფალი ლჷმეფს ბალკანეთის დო ანატოლიას. ბაიაზიდიშ ხემანჯღვერობათ ოსმალეფქ ქიდეკინეს სერბეთი, ბულგარეთი, მაკედონია, თესალია. ოსმალეფქ, თაშნეშე ილესქერეს მორეას დო უნგრეთის. ბაიაზიდიქ, 1396 წანას, ნიკოპოლიშ გოხოლუას დამარცხჷ ჯვაროსანეფი. ქიდიჸუნუ ბოსნია დო ხარკი ქიგიოდუ ვლახეთის. წჷმოძინელი ოურდუმე კამპანიეფით, ბაიაზიდიქ ოსმალეთიშ აკოდგინალუაშა გემშეჸონჷ ბალკანეთიშ ჩქონიშ კაბეტი ნორთი დო ანატოლიაშ ბეილიქეფი. 1394-1401 წანეფს ოცადუდჷ კონსტანტინოპოლიშ ეჭოფუას ხოლო. ჸათე ღანკით ბაიაზიდიქ კონსტანტინოპოლი ქართას (ალყა) ქინახუნუ, მარა ვეიაჭოფუ. 1402 წანას ბაიაზიდიქ კონსტანტინოპოლი ხოლო ართიშა ქინახუნუ ქართას დო ხოლოსჷ რდჷ ნოღაშ ეჭოფუაწკჷმა. მარა ჸათე ბორჯიშო ანატოლიაშა გემშეჭკირჷ თემურლენგიქ. ბაიაზიდიქ კონსტანტინოპოლს ალყა მონწუ. 1402 წანაშ 20 კვირკვეს, ანკარაშ ლჷმას თემურლენგიქ  ბაიაზიდის გიორჯგინჷ დო თინა ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთუ. ბაიაზიდიშ ღურაშ უკულ ოსმალეთის ქიდიჭყჷ უმაფობაშ ხანაქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ოსმალეთიშ სულთანეფიშ ერკებული
* ოსმანეფი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1360
კატეგორია:ნაღურა 1403
კატეგორია:ოსმანეფი
კატეგორია:ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანეფი
პრითვი ნარაიან შაჰი

**პრითვი ნარაიან შაჰი** (; დ. 7 ღურთუთა, 1723 — ღ. 11 ღურთუთა, 1775) — გორხაშ ომაფეშ ეკონი მაფა დო ნეპალიშ ომაფეშ პირველი მაფა.
მეჰმედ I

**მეჰმედ I ჩელები** (ოსმ. محمد اول, დ. დოხოლაფირო 1386/7 — ღ. 26 მესი, 1421) — ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანი 1413-1421 წანეფს, ოსმანეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

1402 წანას ანატოლიაშა მიშაჭკირილი თემურლენგიქ ანკარაშ ლჷმას დამარცხჷ მეჰმედიშ მუმა ბაიაზიდ ილდირიმი. უკულ თემურლენგიქ ოსმალეთიშ იმპერია გურთუ ბაიაზიდიშ სუმი ქომოლსქუას: მეჰმედის ომართალო გეგნაჩჷ ამასიაქ, ისას ბურსაქ დო სულეიმანს რუმელიაქ. 1404-1405 წანეფს მეჰმედიქ ისას ორჯგინჷ დო ბურსა ქიდეკინჷ. უკულ, თიქ ხოლო ართი ჯიმას მუსას, ქუდავალჷ ლესქერუა სულეიმანიშ მეხჷ. 1410 წანას მუსაქ სულეიმანი დამარცხჷ, მარა მეჰმედის ვედემორჩილჷ დო ედირნეს, დუდი სულთანო გეგმაცხადჷ. უკულ, მუსაქ ქიდიჭყჷ ოურდუმე ექსპედიცია რუმელიაშ რსულას ეიოჭოფალო. მეჰმედიქ, ბიზანტიაშ იმპერატორიშ მანუელ II პალეოლოგოსი-შ ალარინათ, 1413 წანას, ჩამურლუშ ბურჯაფის, მუსა დამარცხჷ. გომორძგუაშ უკულ თიქ დუდი გეგმაცხადჷ ანატოლიაშ დო რუმელიაშ სულთანო. ჸათაშ გეთუ უმაფობაშ ხანაქ ოსმალეთის.

მართუალაშ გოძვენას, მეჰმედიქ, ბალკანეთის, ვლახეთი ვასალო გინაშქუ (1416), ქიდეკინჷ ალბანეთიშ შანულამი ნორთი (1417) დო მანწყუ ლესქერობეფი უნგრეთის. ანატოლიას, მეჰმედიქ ეფექტურო ქიდეკინჷ ბჟადალი პროვინციეფი, ქიდიჸუნუ კარამანიშ სათარო (კონიას), 1416 წანას დამარცხჷ ბედრედინ მაჰმუდიშ რელიგიური ხასიათიშ არჸება. მარა მეჰმედიშ არძა წჷმოჭყაფაქ წჷმოძინელქ ვეჸუ. 1416 წანას, ოსმალეფქ დიჭყეს ოზუღე ოურდუმე კამპანია ვენეციაშ რესპუბლიკაშ მეხჷ. გელიბოლუშ გოხოლუას ვენეციარეფქ კონწარო დამარცხეს ოსმალეფიშ ფლოტი. 

მეჰმედიქ ღურუ 1421 წანაშ 26 მესის, 35 წანერქ. თიში მონძე რდჷ უნჩაში ქომოლსქუა მურად II.

## ქოძირით თაშნეშე
* ოსმალეთიშ სულთანეფიშ ერკებული
* ოსმანეფი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ნაღურა 1421
კატეგორია:ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანეფი
კატეგორია:ოსმანეფი
ბჰიმსენ თაპა

**ბჰიმსენ თაპა** (; დ. მარაშინათუთა, 1775 — ღ. 29 კვირკვე, 1839) — ნეპალარი სახენწჷფო მოღალე. ნეპალიშ პრემიერ-მინისტრი (1806—1837).

კატეგორია:დუნაბადი 1775
კატეგორია:ნაღურა 29 კვირკვე
კატეგორია:ნაღურა 1839
კატეგორია:ნეპალიშ პრემიერ-მინისტრეფი
მურად II

**მურად II** (ოსმ. مراد ثانى, თურქ. II. Murad, დ. 16 მანგი, 1404 — ღ. 3 ფურთუთა, 1451) — ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანი 1421-1444 დო 1446-1451 წანეფს, ოსმანეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

მართუალაშ დაჭყაფუს, მურადი ოლიმუდჷ ხვისტაშ პრეტენდენტეფს, ნამუეფსჷთ ალურდეს ბიზანტიაშ იმპერატორი მანუელ II პალეოლოგოსი დო ანატოლიაშ თურქმანული სათაროეფი (ბეილიქეფი). 1425 წანას მურადიქ თინეფი დამარცხჷ, თურქმანული სათაროეფი ქიდიჸუნუ დო ბიზანტიას ხარკი ქიგიოდჷ. უკულ, თიქ თოჸუჯი ბალკანეთიშა გეგნიღჷ დო 1430 წანაშო ქიდეკინჷ სალონიკა (ასეიანი სალონიკი), ნამუთ ადრე ვენეციაშ რესპუბლიკაშ კონტროლიშ თუდო რდჷ. დუდშე ოსმალეფიშ არმიაქ წჷმოძინეფს მიოჭირინუ უნგრეთ-სერბეთ-კარამანიშ ოურდუმე ალიანსიშ მეხჷ, მარა მუჟამსჷთ ალიანსიქ გიფართინუ დო თის ქაკათეს გერმანული, პოლონური დო ალბანური ნძალეფქინჷ, ოსმალეფქ, 1443 წანას მიოდინეს ნიში, სოფია დო კონწარო დემარცხეს იალოვაციშ ლჷმას, 1444 წანას. 1444 წანაშ ედირნეშ ოთინჩალე ხეკულუაშ ხეშ მოჭარუაშ უკულ, მურადიქ ხვისტაშე გეგნოდირთჷ მუში 12 წანერი სქუაშ, მეჰმედიშ სასარგებელოთ. 

ევროპული ქიანეფქ, რომიშ პაპიშ ევგენი IV-შ მანჯღვერალათ, ოთინჩალე ხეკულუაშე გეგშართეს დო ქიდიჭყეს ოურდუმე მოქმენდალა ოსმალეთიშ იმპერიაშ მეხჷ. მურადიქ აკოშაჸარუ აკოანჯარაფილი ნძალეფი დო 1444 წანაშ გერგობათუთას, ვარნაშ ლჷმას, ორჯგინჷ ქირსიანეფს. გოლინიანი დიდებუანეფიშ ინიციატივათ, ნამუეფით ფირქენდეს ნამდა ოსმალეთი სერიოზული საფრთხეშ წოხოლე გერდუნჷ, მურადიქ, 1446 წანას კინ ხვისტას დართჷ. 1448 წანაშ გჷმათუთას, მურადიქ დამარცხჷ უნგრალეფი კოსოვოშ ლჷმას. 

ანატოლიას, მურადი უმოსო თხილი პოლიტიკას მეთხოზუდჷ. მუშენდა თემურიდი შაჰრუხის დუდი მეუღუდჷ ანატოლიაშ თურქმანული სათაროეფიშ მათხილარო. ოსმალეფქ ქიდიჸუნუეს სათაროეფი ჩორუმ-ამასიაშ რეგიონს დო ბჟადალი ანატოლიას. მარა კარამანიშ სათაროქ, ნამუსჷთ ბალკანეთიშ ქირსიანი ლიდერეფი ალურდეს, ავტონომიურო ქუდოსქიდჷ.

მურადიშ მართუალაშ გოძვენას, ძალამს გენძალიერეს ჩანდარლიშ ფანიაშ წჷმმარინაფალეფქ დო უმოსო თინეფს უკინებუდეს დიდი ვეზირიშ პოსტი. მურადიშ მართუალაშ ბორჯის, კაბეტი შანულობა მიპალეს იანიჩარეფქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1404
კატეგორია:ნაღურა 1451
კატეგორია:ოსმანეფი
კატეგორია:ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანეფი
დონალდ გლეიზერი

**დონალდ არტურ გლეიზერი** (ინგლ. Donald Arthur Glaser, დ. 21 ეკენია, 1926 — ღ. 28 ფურთუთა, 2013) — ამერიკალი ფიზიკოსი, ნეირობიოლოგი. გჷმიგონჷ ბუშტოვანი კამერა, ნამუთ ფართას გიმირინუაფჷ სუბატომური წილაკეფიშ ფიზიკას. ჸათე გჷმოგონებაშ გეშა გლეიზერს 1960 წანას გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის.

გლეიზერი გურაფულენდჷ ფიზიკა-მათემატიკას, კეისიშ ბჟადალი ორეზერვე უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ მენცარობაშ ბაკალავრიშ ხარისხი 1946 წანას. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1949 წანას, კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის. გურაფაშ თებაშ უკულ, მუშენდჷ მიჩიგანიშ უნივერსიტეტის, ინსტრუქტორო. 1957 წანაშე რდჷ ფიზიკაშ პროფესორი. 1959 წანაშე მოღალენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის. 1950-იან წანეფიშე დეინტერესჷ ელემენტარული წილაკეფიშ ფიზიკათ. ბუშტოვანი კამერაშ გიმორინაფათ, გლეიზერი ირკვიენდჷ ელემენტარული წილაკეფიშ რჯებეფს. 1962 წანაშე გლეიზერი ხანდენდჷ მოლეკულური ბიოლოგიაშ დარგის.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* გლეიზერი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნეირობიოლოგეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ლუმბინი

**ლუმბინი** (სანსკ. लुम्बिनी - ხიბულა) — ოხიდაშ კომპლექსი დო ბუდისტი პილიგრიმეფიშ ჯეგე აბანი ნეპალს, ინდოეთიშ ხურგიშ გოხოლუას. თე აბანს, დიაფალი მაიადევიქ ბადჷ სიდჰართა გაუტამა, კჷნე ბუდა გაუტამა, ნამუქჷთ ბუდიზმიშ მონძღვარება გჷმაქიმინჷ. თინა დოხოლაფირო ჯვ.წ. 563 - 483 წანეფს ცხოვრენდჷ. ლუმბინი ბუდისტი პილიგრიმეფიშ ოთხი შანულამი აბანშე ართ-ართი რე, დოსქილადირი სუმი რე - კუშინაგარი, ბოდჰგაია დო სარნათი.

ლუმბინი ჰიმალაიშ გვალონას იდვალუაფუ, კაპილავასტუშ მუნიციპალიტეტიშ ბჟაეიოლშე 25 კმ-ით, სოდე ბუდა მუში რინაშ 29 წანაშახ ოხორანდჷ. ლუმბინს ანდა ოხიდა იდვალუაფჷ, თინეფს შქას მაიადევიშ ოხიდა, თაშნეშე ქუა, ნამუსთ გეხანტჷ ბუდაშ ბადებაშ სცენა.

კომპლექსი იკათუანს ბუდისტურ მონასტერეფს, ოხიდეფს, სტუპეფს დო შხვა მონუმენტეფს.

ეიოშინალი რე, ნამჷ-და ირი ქიანას, სოდე მოდვალირი რე ბუდიზმი, ლუმბინს დორხველი ოხიდაშ აკოგაფა შეულებუ. თეშ გეშა, თაქ იდვალუაფუ ტაილანდური, ჩინური, გერმანული, კამბოჯური დო შხვა ოხიდეფი.

1997 წანას, იუნესკოქ ლუმბინი მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა გენშეღჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
*მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აზიას დო ოკიანეთის

## გალერეა

Image:Lumbinibodhi.jpg|
Image:Birthplacebuddha.jpg|
Image:Asokalumbini.jpg|მაფა აშოკაშ მუკნაჭარა
Image:Lumbini pagoda.jpg
Image:Eternal_peace_flame_Lumbini.jpg|
Image:The World Peace Pagoda - Lumbini.jpg|მოსოფელიშ თინჩალაშ პაგოდა
Image:Maya Devi Lumbini.jpg|მაიადევიშ ოხიდა
Image:Lumbini, eternal flame.jpg


## რესურსეფი ინტერნეტის

*Video guide to Lumbini Nepal 
*Entry on '''Lumbini''' in the Dictionary of Pali Proper Names
*WelcomeNepal.com: Lumbini 
*Buddhist studies: Pilgrimage: Lumbini - Birthplace of the Buddha 
*Lumbini Photo Gallery 
*Lumbini.info 
*WorldHeritageSite.org/Lumbini 

კატეგორია:ბუდიზმი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ნეპალს
სიდჰართა გაუტამა

thumb|300px|ბუდაშ ბრინჯაოშ ნაწახნაკუ ლაოსიშე
**სიდჰართა გაუტამა** (სანსკრიტი सिद्धार्थ गौतम, პალი Siddhattha Gotama; დოხოლ. ჯვ. წ. 563 - ჯვ. წ. 483) — ჯვეში ინდოალი შურიელი მონძღვარი დო ბუდიზმიშ დჷმარსხუაფალი. თაშნეშე ჩინებული რე მუჭოთ **შაკიამუნი**, ანუ ჭკვერი შაკიეფიშ გვარიშე. ბუდაშ ბიოგრაფია უჩინებუ რე, ანდანე გაუტამაშ რინაშ ეჭარუეფი თიში ულაშ უკული დოხოლაფირო 300 წანაშ უკული იჭარჷ.

ბუდა შაკიამუნიშ პირველი რინაშ ეჭარუა მოჩამილი რე სუტრა Majjhima Nikaya-ს, პალიშა, ნამუთ მიშმურს ტრიპიტაკაშა. მარა ტე სურტაშე ვეშილებე ბუდაშ რინაშე მუდგაქინი წჷმორინაშ მეღება, თინა ძალამ დოწეწილ ჩინებეფს ირზენს. პირველი ელაზჷმაფათ რსული ბიოგრაფიეფქ იჭარჷ ჯვ. წ. II ოშწანურას...

## ბიოგრაფია
### ბადება დო მაფასქირობა
ჯვეში ბუდისტური წყუეფიშ მეჯინათ, მუმალი ბუდაქ დებადჷ ნოღა ლუმბინის, თეხანური ნეპალიშ ტერიტორიას, კშატრულ ტომ შაკიეფიშ მაფაშ ფანიას. ლეგენდაშ მეჯინთ, სიდჰართაშ ბადებაშახ, დიამუშის უღუდჷ სპილოშ მოძირაფა, ნამუშ მიოწურუანს ბუდაშ გიშაკერზაფაშა. სიდჰარტაქ დებადჷ მესიშ თუთას, გოფშა თუტაშ ბორჯის, ბუდისტურ ოქიანუს თიში ბადებაშ დრა ფართოთ იშინუაფუ. ლეგენდაშ მეჯინათ, დიამუშიქ ბუდაშ ბადებაშის დოღურჷ.

მარა უმოსი ორდოაინი ისტორიული წყუეფიშ მეჯინათ, შაკიამუნიქ დებადჷ ომაფე ვარინ, არისტოკრატიულ ფანიას, მალიმორეფიშ კასტაშე, მორჩილი რესპუბლიკა შაკას. მუამუშის ჯოხოდჷ შუდკჰოდანა, დიამუშიშ ჯოხოქ უმოსი გვიანიშ წყუეფს მუკორჩქინდჷ - მაიადევი (მაჰამაია).

ახალბადებულ სიდჰარტას ანაგის გურჩქინდჷ კაბეტი ადამიერიშ 32 მაძირაფალქ. ოწმახმორაგადე ასიტა ურაგადუდჷ თეშ გეშა მაფას, ნამჷ-და მორჩილი ვარ-და კაბეტი მაფა, ვარ-და კაბეტი ჯეგეთ გნირთუდუნ. მუამუშის ონებუდჷ, ნამჷ-და სქუა კაბეტი მაფათ გჷნორთედუკონ დო ომანგეთ რდუნდჷ. სიდჰარტას ეთმუღანდეს ირფელს, ნამუსჷთ შეულებუდჷ თიში განაწყენება.

სიდჰარტაშ ბაღანობა დო ომორდუალობა უნარღელი რდჷ. თინა 16 წანერი რდჷ, მუჟანსჷთ მუამუშიქ ოსურო ქეკუხუნჷ იასოდჰარა. მალას თინეფს ქომოლსქუა რაჰულქ ქაშუეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია „ბრიტანიკა“

კატეგორია:ბუდიზმი
კატეგორია:ბუდეფი
იუჯინ ვიგნერი

**იუჯინ პოლ ვიგნერი** (ინგლ. Eugene Paul Wigner, უნგრ. Wigner Jenő Pál, დ. 17 გერგობათუთა, 1902 — ღ. 1 ღურთუთა, 1995) — უნგრალი-ამერიკალი ფიზიკოსი. ატომიშ გვირზილიშ დო ელემენტარული წილაკეფიშ, გიშაკერზაფილო ფუნდამენტური სიმეტრიაშ პრინციპეფიშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის, 1963 წანას.

ვიგნერქ დებადჷ ბუდაპეშტის, ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ბუდაპეშტიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ბერლინს. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ კარლ ვაისენბერგიშ დო რიხარდ ბეკერიშ ასისტენტო კაიზერ ვილჰელმიშ ინსტიტუტის დო უკულიანი პერიოდის, დავიდ ჰილბერტიშ ასისტენტო გეტინგენიშ უნივერსიტეტის. ვიგნერი დო ჰერმან ვაილი რდეს მაართა მენცარეფი, ნამუეფქჷთ მიშეღეს ბუნეფიშ თეორია, გიშაკერზაფილო სიმეტრია ფიზიკაშა. ვიგნერქ არსულჷ კაბეტი როლი წიმინდე მათემატიკური რკვიებეფს დო აკიმუშუ შხვადოშხვა შანულამი მათემატიკური თეორემეფი. სამანგათ, დიდი შანულობა უღუ ვიგნერიშ ართი თეორემას (ვიგნერიშ თეორემა), ნამუთ ითვალუ კვანტური მექანიკაშ მათემატიკური ფორმულაციაშ ფუნდამენტო. ვიგნერქ, თაშნეშე გიმირკვიუ ატომიშ გვირზილიშ სტრუქტურა. 

1930 წანას, ვიგნერქ ომუშებუშა გინილჷ ამერიკაშა, პრინსთონიშ უნივერსიტეტიშა. 1937 წანას ვიგნერქ მიპალუ ამერიკაშ მენოღალობა. ვიგნერიშ, ლეო სილარდიშ დო ალბერტ აინშტაინიშ ელაჩამათ დო ინიციატივათ ამერიკაშ პრეზიდენტიქ, ფრანკლინ დელანო რუზველტიქ დარსხუ კომიტეტი S-1, ნამუშ ღანკი გვირზილური ანჯარიშ აკოქიმინუაშ რკვიება რდჷ. ჸათე ბორჯიშო ნაცისტური გერმანია უკვე მუშენდჷ გვირზილური ანჯარიშო. მანჰეტენიშ პროექტიშ მიმალობას, ვიგნერი დუდენდჷ ბუნას, ნამუთ მუშენდჷ გვირზილური რეაქტორიშ გოჭყაფაშო. 

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, ვიგნერი მოღალენდჷ შხვადოშხვა სათარობო ორგანიზაციეფს. 1947-1951 წანეფს მუშენდჷ სტანდარტეფიშ ერუანული ბიუროს, 1951-1954 წანეფს ერუანული რკვიებეფიშ სხუნუს, 1952-1957 დო კინ, 1959-1964 წანეფს ატომური ენერგიაშ კომისიას.

ნობელიშ პრემიაშ მოხ, იუჯინ ვიგნერი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. 1945 წანას თიქ გიშაგორილქ იჸუ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო 1950 წანას ამერიკაშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათურო.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ვიგნერი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:უნგრალეფი
კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
მარია გეპერტ-მაიერი

**მარია გეპერტ-მაიერი** (გერმ. Maria Göppert-Mayer, დ. 28 მანგი, 1906 — ღ. 20 ფურთუთა, 1972) — გერმანალი-ამერიკალი თეორიტიკოსი-ფიზიკოსი. გვირზილური დაცხიშ მოდელიშ (*Nuclear shell model*) წჷმორინაფაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1963 წანას. გეპერტ-მაიერი რდჷ მაჟირა ოსური მარი სკლოდოვსკა-კიურიშ უკულ ნამუქჷთ მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკას.

გურაფულენდჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1930 წანას. თე წანას ოსურო მიდაჸუნჷ ამერიკალი ფიზიკოსის, ჯოზეფ ედვარდ მაიერის დო თიწკჷმა ართო ამერიკაშა გეგნორთჷ ოცხოვრებშა. ამერიკას, ომენცარე კარიერა გეპერტ-მაიერიქ ჯონს ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტის დიჭყჷ. ჸათე ბორჯის თინა მუში ალმასქუწკჷმა დო კარლ ჰერცფელდიწკჷმა ართო ირკვიენდჷ ორგანული მოლეკულეფს. 1933 წანას გეპერტ-მაიერიქ მიპალუ ამერიკაშ მენოღალობა. 1939 წანას მუშობა ქჷდიჭყჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. ჸათაქ თინა ირკვიენდჷ ურანიშ იზოტოპეფიშ დოხუალას (სეპარაცია) გვირზილური ანჯარიშ პროექტიშო. 1942-1945 წანეფს ლექციეფს კითხულენდჷ სარა ლოურენსიშ კოლეჯის. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკულ, გეპერტ-მაიერიშ ომენცარე ინტერესეფიშ სფერო უმოსო გვირზილური ფიზიკა რდჷ. 1945 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტიშ ენრიკო ფერმიშ ჯოხონობაშ გვირზილური რკვიებეფიშ ინსტიტუტის. 1959 წანას გინირთჷ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტიშ რსული პროფესორო. 1960 წანაშე მოღალენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (სან-დიეგო). მარია გეპერტ-მაიერიშ ჯოხონობაშ რე ირწანური პრემია, ნამუქჷთ 1986 წანას დირსხუ დო გინმაჩამუ ჸეთი ოსური ფიზიკოსეფს, ნამუეფსჷთ უღუნა შანულამი მენცარული მეჭირინაფეფი ფიზიკაშ დარგის.

## ქოძირით თაშნეშე
* მარია გეპერტ-მაიერიშ პრემია
* ნობელიშ პრემიაშ ოსური-ლაურეატეფი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* გეპერტ-მაიერი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ან იუ სოპი

**ან იუ სოპი** (; დ. 17  პირელი, 1995, სეული, ობჟათე კორეა) — კანადარი არტისტი დო მობირე, ნამუთ ოხორანს ობჟათე კორეას. ჯოხო გიოთჷ თარი როლეფიშ რსულებათ კორეულ დრამაშ ჟანრიშ სერიალეფს *[[Still 17]]* (2018), *[[Abyss (ტელესერიალი)|Abyss]]* (2019), *[[Dr. Romantic|Dr. Romantic 2]]* (2020), *[[Lovers of the Red Sky]]* (2021),  *[[Business Proposal]]* (2022), *[[Dr. Romantic|Dr. Romantic 3]]* (2023) დო *[[A Time Called You]]* (2023).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* 

## სქოლიო

კატეგორია:ქომოლი არტისტეფი ტორონტოშე
კატეგორია:ობჟათე კორეალი ქომოლი ტელე არტისტეფი
კატეგორია:ობჟათე კორეალი ქომოლი ვებ სერიალეფიშ არტისეფი
კატეგორია:ობჟათე კორეალი ემიგრანტეფი კანადაშე
კატეგორია:ობჟათე კორეალი ქომოლი არტისტეფი
კატეგორია:ობჟათე კორეალი არტისტეფი
კატეგორია:კანადარი ქომოლი ტელე არტისტეფი
კატეგორია:ობჟათე კორეული გოჭყაფაშ კანადარეფი
ჰანს იენსენი

**იოჰანეს ჰანს დანიელ იენსენი** (გერმ. Johannes Hans Daniel Jensen; დ. 25 მანგი, 1907 — ღ. 11 ფურთუთა, 1973) — გერმანალი ფიზიკოსი. გურაფულენდჷ ფრაიბურგიშ დო ჰამბურგიშ უნივერსიტეტეფს. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1932 წანას ვილჰელმ ლენციშ ხემანჯღვერობათ. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის ოკათუდჷ გერმანული გვირზილური პროგრამას დო ირკვიენდჷ ურანიშ იზოტოპეფიშ დოხუალას (სეპარაცია). ლჷმაშ თებაშ უკულ, მუშენდჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის. იენსენი შხვადოშხვა ბორჯის მოღალენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი), ინდიანაშ უნივერსიტეტის, პერსპექტიული რკვიებეფიშ ინსტიტუტის დო კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის.

1949 წანას, იენსენიქ, მარია გეპერტ-მაიერიშე ზოხორინელო, წჷმარინუ გვირზილური დაცხიშ მოდელი (*Nuclear shell model*), ნამუშ გეშათ მიაჩჷ ნობელიშ პრემიაქ ფიზიკას, გეპერტ-მაიერიწკჷმა ართო. იენსენი რე ავტორი შანულამი ოხემანჯღვერეშ *"გვირზილური დაცხიშ სტრუქტურაშ ელემენტარული თეორია"*, ნამუთ 1955 წანას გჷმაბჟინუ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* იენსენი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:გერმანალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
სიმფსონეფი

„**სიმფსონეფი**“ () — ამერიკული ანიმაციური სიტკომი, ნამუთ გაჭყჷ მეტ გრენინგიქ Fox Broadcasting Company-შო. თინა რე მოხანდეეფიშ კლასიშ რინაშ სატირული გინოჩამა. თარი პერსონაჟეფი რენა სიმფსონეფიშ ფანიაშ მაკათურეფი –  ჰომერი, მარჯი, სქუალეფი ბარტი, ლიზა დო მეგი. მოლინეფი მეურს სპრინგფილდის, გიმოგონებულჷ ნოღას. სერიალს ხვეიანო რე ამერიკული კულტურაშ, ჯარალუაშ, ტელევიზიაშ დო ადამიერეფიშ რინაშ პაროდირება.

გრენინგიქ ფანიაშ დუდგიაველეფი ჩიფიქრჷ თიმ ბორჯის, მუჟანსჷთ ჯეიმზ ლ. ბრუკწკჷმა ართო გუთმაჭყანდუ თინეფიშ გეშა ანიმაციურ კუნტამეტრაჟიან მუნაკვეათეფს. თე ფანია დუდშე რდჷ უმოსო ჩინებული, დო მაკათურეფს უღუდეს მუნეფიში დოირხველი ფანიაშ მაკათურეფიშ ჯოხოეფი (დორველი ჯოხოქ „ბარტით“ დითირჷ). კუნტამეტრაჟიანი ეპიზოდეფი დუდშე, 1987 წანაშ 19 პირელშე, მიშჷ „ტრეისი ულმანიშ შოუს“. სუმი სეზონიშ უკული, შემუშებუქლ იჸუ გვერდსათამი, პრაიმტაიმიშო გიშაკერზაფილი კონცეფციაქ. 1989–90 წანეფს, Fox-იშ სეზონს „სიმფსონეფქ“ კაბეტი წჷმოძინა მიპალუეს.

1989 წანაშ 17 ქირსეთუთას, დებიუტიშე მოჸუნაფილი, ასეშა გიშულირი რე სერიალიშ ეპიზოდი. ასეშო ეკონია, 29-ა სეზონქ დიჭყჷ 2017 წანაშ 1 გჷმათუთას. „სიმფსონეფი“ ეთერშა გიშულაშ მეჯინათ რე არძაშე ხანგჷნძე ამერიკული ანიმაციური გინოჩამა. 2007 წანას გიშართჷ „სიმფსონეფიშ ფილმქ“ - რსულმეტრაჟიანი ანიმაციური ნამუშერი, ნამუსჷთ თხობელირი რე ართ-ართი ამბე ნოღაშ რინაშე. თიში მოსოფელიშ მიშნაველქ 527 მილიონი ააშ დოლარი აკადგინჷ. 2016 წანაშ 4 გერგობათუთას დიჭყეს სერიალიშ 29-ა დო 30-ა სეზონეფიშ გინოღალა – თინეფშე ირს 22 ეპიზოდი რე*.* 2019 წანაშ 6 ფურთუთას, სერიალი 31-ა დო 32 -ა , 2021 წანაშ 3 მელახის — 33-ა დო 34-ა სეზონეფშა მაახალეს, თეშნერო, სერიალი ასე ხოლო გეგჷნძორუ.
 
„სიმფსონეფქ“ კრიტიკოსეფიშ მაღალი ფასებეფი დეინალეს პირველი ჩხორო ვარ-და ვითი სეზონიშო, ნამუეფჷთ ჩინებული რენა მუჭოთ სერიალიშ „ორქოშ ხანა“. *[[Time (ჟურნალი)|Time]]*-ქ თის გიოდჷ XX ოშწანურაშ საუჯგუშო ტელესერიალი, ერიკ ადამსი (*[[The A.V. Club]]*) ჭარუნდჷ, ნამჷ-და ტენა რდჷ ტელევიზიაშ „უმაღალაში მეჭირინაფა, ფორმატიშ უმკუჯინალო“. 2000 წანაშ 14 ღურთუთას, სიმფსონეფიშ ფანიას ჰოლივუდიშ დიდებაშ ჯალონას მურიცხი გოუნწყეს. სერიალქ ასეშა მიღჷ ანდა ჯილდო – ემიშ 31 პრაიმტაიმ ჯილდო, ენიშ 30 ჯილდო დო პიბოდიშ ჯილდო. ჰომერიშ წჷმოძახინქ „D'oh!“ ინგლისური ორაგადე ნინაშ ნორთო გჷნირთუ. კჷნე სერიალქ გაულა იღვენუ ანდა გეჸვენჯი სიტკომშა. თეშ უმკუჯინალო, წანეფიშ გოძვენას თიში ხარისხიშ რკებაქ კრიტიკა გჷმიჭანუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
* 
* 
* სიმფსონეფიშ არქივი

## სქოლიო

კატეგორია:ანიმაციურ სერიალეფი
კატეგორია:სიმფსონეფი
კატეგორია:ამერიკული სიტკომეფი
კატეგორია:1980-იანი წანეფიშ ანიმაციური ტელესერიალეფი
კატეგორია:1990-იანი წანეფიშ ანიმაციური ტელესერიალეფი
კატეგორია:2000-იანი წანეფიშ ანიმაციური ტელესერიალეფი
კატეგორია:2010-იანი წანეფიშ ანიმაციური ტელესერიალეფი
ლუის ალვარესი

**ლუის უოლტერ ალვარესი** (ინგლ. Luis Walter Alvarez; დ. 13 მანგი, 1911 — ღ. 1 ეკენია, 1988) — ამერიკალი ექსპერიმენტული ფიზიკოსი დო გჷმმაგონებელი. რეზონანსული წილაკეფიშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1968 წანას.

გურაფულენდჷ ფიზიკას ჩიკაგოშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1936 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტიშ რადიაციული ლაბორატორიას. ექსპერიმენტეფიშ გიმორინაფათ, ალვარესიქ მიოგორუ კა-ხვამილაფაშ მექანიზმის ბეტა-დოხუალაშ პროცესის. ალვარესიქ წჷმოქიმინუ ტრიტიუმი ციკლოტრონით დო ფელიქს ბლოხიწკჷმა ართო ზიმუ ნეიტრონიშ მაგნიტური მომენტი. 1940 წანას, მუშობა ქიდიჭყჷ მტი-შ რადიაციული ლაბორატორიას სოდეთ ალვარესი რადარეფიშ პროექტეფიშ გოვითარაფას მონაწილენდჷ.  მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას, ალვარესი ოკათუდჷ მანჰეტენიშ პროექტის დო მოღალენდჷ ლოს-ალამოსიშ ერუანული ლაბორატორიას, რობერტ ოპენჰაიმერიშ ხემანჯღვერობათ. მუჭოთ პროექტი ალბერტაშ მაკათური, ალვარესი რდჷ გვირზილური ანჯარიშ გჷმოცადებაშ დო ჰიროსიმაშ ბომბუაშ ართ-ართი მეთოლჸუჯე.

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკულ, ალვარესიქ მიშეღჷ კაბეტი თია ქვანთური წყარბადიშ ბუშტოვანი კამერაშ გოვითარაფაშა. ჸათე მონწყილობაშ გიმორინაფათ, მენცარეფქ გიმირკვიეს წილაკეფიშ ურთიართქიმინჯალა (ინტერაქცია), აკიმუშუეს კომპლექსური კომპიუტერული სისტემეფი ჸათე ინტერაქციეფიშ ანალიზიშო. მენცარეფქ თაშნეშე მიოგორეს ახალი რეზონანსული წილაკეფს. ჸათე რკვიებეფიშ გეშა, ალვარესიქ მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკას, 1968 წანას.

ლუის ალვარესიქ, მუში სქუა, შინელი გეოლოგი უოლტერ ალვარესიწკჷმა ართო, წჷმარინუ ჰიპოთეზა, ნამუთ ეთმონწყუნს ცარცულ-პალეოგენური ეშალაფას. ალვარესეფქ, დანტკიცეს ნამდა ცარცულ-პალეოგენური სანძღოშ პერიოდიშ ტკილიშ (თიხა) ფინა იკათუანს დიდი მუდანობათ ირიდიუმს. ირიდიუმს ფხვადუთ ასტეროიდეფიშ აკოდგინალუას. მენცარეფიშ აზრით, დოხოლაფირო 66 მილიონი წანაშ წოხოლე, ასტეროიდიქ ქარაგუ დიხაუჩას დო გიმიჭანუ კატასტროფული მოლინა, გოჭყვიდჷ თელი ორგანიზმეფიშ 75 %, დო თინეფწკჷმა ართო დინოზავრეფი.

ნობელიშ პრემიაშ მოხ, ლუის ალვარესი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. ფიზიკაშ მოხ, ალვარესი წჷმოძინელო მოღალენდჷ ავიაციას. შანულამი მეჭირინაფეფიშ გეშა, თიქ 1945 წანას მიპალუ ართ-ართი პრესტიჟული ჯილდო ავიაციაშ დარგის - კოლიერიშ კულა.

ფიზიკაშ ამერიკული ჟურნალიშ სიტყვეფით: "ლუის ალვარესი რდჷ მაეჩა ოშწანურაშ ართ-ართი დიდებუანი დო პროდუქტიული ექსპერიმენტული ფიზიკოსი".

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ალვარესი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ზოხორინალაშ დღა

thumb|right|334px|
**ზოხორინალაშ დღა** — ართ-ართი შანულამი ერუანული დღახუ, ნამუსჷთ ეთმეშანენა მოსოფელიშ ანდა ქიანას შხვა ქიანაშე გიშართუალაშ ვარ-და ოკუპაციაშ თებაშ ეიოშანალო.

## ზოხორინალაშ დღალეფიშ ერკებული

### სუვერენული სახენწჷფოეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*

## სქოლიო

*
გუსტავ დალენი

**ნილს გუსტავ დალენი** (შვედ. Nils Gustaf Dalén, დ. 30 გერგობათუთა, 1869 — ღ. 9 ქირსეთუთა, 1937) — შვედი ინჟინერი, გჷმმაგონებელი, ინდუსტრიალისტი, კომპანია AGA-შ დირექტორი. გიმიგონჷ მონწყილობა (ბჟაშ ვენტილი), ნამუთ ავტომატურო არეგულირენდჷ ჩართებაშ დო თიშუაშ მექანიზმის. ჸათე  მექანიზმი გიმირინუაფჷ ოსინთუეფს, ბუიეფს. ჸათე გიმიგონებაშ გეშა, დალენიქ 1912 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის.

დალენი გურაფულენდჷ ჩალმერსიშ ტექნოლოგიაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1896 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ტექნიკური გაზიშ კომპანია AGA AB-ს. 1909 წანაშე რდჷ კომპანიაშ დირექტორი. თიში მართუალაშ ბორჯის, AGA AB-ქ გინირთჷ შვედეთიშ ართ-ართი ინოვაციური დო წჷმოძინელი კომპანიათ. 1912 წანას, ართ-ართი ექსპერიმენტიშ მიმალობას, აცეტილენქ ეფეთქუ დო დალენიქ დეჸვერუ. უკულ, თეშ გეუფრაშჷ თიში სინთელექ, ნობელიშ პრემიაშ გინოჩამაშ ცერემონიაშა ხოლო ვალინჷ დუ მუში მანგიორო ჯიმა გოუტუ. სიჸვერეშ უმუჯინუო, დალენის მენცარული რკვიებეფი ვემუტებუ დო ვართ AGA AB-შ ოხემანჯღვერე პოსტიშე გინურინჷ. გუსტავ დალენიქ ღურუ 1937 წანაშ 9 ქირსეთუთას, 68 წანერქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* დალენი Nobelprize.org-ის
* ბიოგრაფია AGA კორპორეიშენიშ ვებ-საიტის

კატეგორია:შვედეფი
კატეგორია:შვედი ინჟინერეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:შვედი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ჯორჯ პაჯეტ ტომსონი

**ჯორჯ პაჯეტ ტომსონი** (ინგლ. Sir George Paget Thomson, დ. 3 მესი, 1892 — ღ. 10 ეკენია, 1975) — ინგლისარი ფიზიკოსი. ელექტონეფიშ დიფრაქციაშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1937 წანას. ტომსონიქ პრემია მიპალუ კლინტონ დეივისონიწკჷმა ართო.

ჯორჯ პაჯეტ ტომსონი რდჷ გიშარჩქინელი ფიზიკოსიშ, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატიშ ჯოზეფ ჯონ ტომსონიშ სქუა. ჯ. პ. ტომსონი გურაფულენდჷ ფიზიკას დო მათემატიკას კემბრიჯიშ ტრინიტი-კოლეჯის. მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას, ნინალენდჷ ბრიტანეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს. ლჷმაშ თებაშ უკულ, მუშობა ქჷდიჭყჷ აბერდინიშ უნივერსიტეტის. 1929-1930 წანეფს მოღალენდჷ კორნელიშ უნივერსიტეტის. 1930 წანას გინირთჷ ლონდონიშ იმპერიული კოლეჯიშ ფიზიკაშ პროფესორო. 1940-1941 წანეფს ჯ. პ. ტომსონი რდჷ მაუდიშ კომიტეტიშ დუდმახვენჯი. 

ნობელიშ პრემიაშ მოხ, ჯ. პ. ტომსონი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. 1930 წანაშე რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური. 

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ჯ. პ. ტომსონი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ინგლისარი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ნოე რამიშვილი

**ნოე რამიშვილი**  (დ. 5 პირელი, 1881, დიდივანი, ოზურგეთიშ მაზრა, ქუთეშიშ გუბერნია, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 7 ქირსეთუთა, 1930, პარიზი) — ქორთუ პოლიტიკოსი, საქორთუოშ სოციალ-დემოკრატიული პარტიაშ ართ-ართი ლიდერი დო საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ თარობაშ პირველი მადუდე. ჩინებული რდჷ პარტიული ფსევდონიმეფით „პეტრე“, „ტფილისელი პეტრე“, „ბორცოვი“, „ნ. სემიონოვი“, „ნ. რ.“ „რ. ნ.“ ნ. რ-ი“.

## ბიბლიოგრაფია
* 
* 
* 
* 
* 

## ლიტერატურა
*
* *ჯანელიძე ო.*, ნოე რამიშვილი — საქართველოს პირველი რესპუბლიკის პირველი პრემიერი, თბ., 2015 ISBN 978-9941-9422-6-6
**ჭუმბურიძე დ.*, ისტორიული პორტრეტები. წერილები, თბი., უნივერსალი, 2012
* 
**[[იური სიხარულიძე|სიხარულიძე ი.]]*, ნოე რამიშვილი, თბ., რაეო, 2006
*

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
*Noé Ramichvili (1881-1930), président du 1er gouvernement de la Ière République  
*Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991 

კატეგორია:საქორთუოშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:ჸვილირი ქორთუ პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ქორთუეფი საფრანგეთის
კატეგორია:ჩოხატაურიშ მუნიციპალიტეტის დუნაბადეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ დინოხოლენი საქვარეფიშ მინისტრეფი
კატეგორია:საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ გონათუაშ მინისტრეფი
კატეგორია:საქორთუოშ დუდთხილუაშ მინისტრეფი
კატეგორია:საქორთუოშ  დუმარსხუაფალი ყარუაშ მაკათურეფი
ნოე
კატეგორია:ქორთუ ანტიკომუნისტეფი
ვალტერ ბოთე

**ვალტერ ვილჰელმ გეორგ ბოთე** (გერმ. Walther Wilhelm Georg Bothe, დ. 8 ღურთუთა, 1891 — ღ. 8 ფურთუთა, 1957) — გერმანალი ფიზიკოსი. 

გურაფულენდჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტის. მონაწილენდჷ მაართა მოსოფელიშ ლჷმას, სოდეთ რუსეფს ტყვეთ ქაშუოლჷ ხეშა. 1920 წანას ბოთე გადუდიშულეს დო გერმანიაშა დართინეს. ჸათე პერიოდიშე ბოთექ აკიმუშუ დანთხვიებაშ მეთოდი გვირზილური რეაქციეფიშ, კომპტონიშ ეფექტიშ, კოსმოსური ჩხორიეფიშ, რადიაციაშ რეღმა-წილაკიშ დუალიზმიშ ორკვიებელო. ჸათე მეჭირინაფაშ გეშა ბოთეს გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1954 წანას. 

1930 წანას ბოთექ გინირთჷ გისენიშ უნივერსიტეტიშ რსული პროფესორო. 1932 წანაშე მოღალენდჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკური დო რადიოლოგიური ინსტიტუტიშ დირექტორო. მარა უკულ, გერმანული ფიზიკაშ წჷმმარინაფალეფიშ გოლინათ, ბოთეს ჸათე პოსტიქ დატებელქ აჸუ. 1930-იან წანეფიშ შქა პერიოდის ბოთე მუშენდჷ სამედიცინო რკვიებეფიშ კაიზერ ვილჰელმიშ ინსტიტუტის, სოდეთ თიქ ეიოგჷ მაართა ციკლოტრონი გერმანიას. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას, ბოთე ოკათუდჷ გერმანიაშ გვირზილური პროგრამას. ლჷმაშ თებაშ უკულ, მოღალენდჷ უმოსო ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის. 

ნობელიშ პრემიაშ მოხ, ბოთე რდჷ შხვადოშხვა ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. თიში ჯოხონობაშ რე ართი ჭიჭე ასტეროიდი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ბოთე Nobelprize.org-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:გერმანალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
გუსტავ ჰერცი

**გუსტავ ლუდვიგ ჰერცი** (გერმ. Gustav Ludwig Hertz, დ. 22 კვირკვე, 1887 — ღ. 30 გჷმათუთა, 1975) — გერმანალი ფიზიკოსი. ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი ფიზიკაშ დარგის 1925 წანას. რდჷ ჰაინრიხ ჰერციშ ჯიმასქუა. 

გუსტავ ჰერციქ დებადჷ ჰამბურგის. გურაფულენდჷ გეტინგენიშ, მიუნხენიშ დო ბერლინიშ უნივერსიტეტეფს. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1911 წანას, ჰაინრიხ რუბენსიშ ხემანჯღვერობათ. ჰერცი, 1911-1914 წანეფს რდჷ რუბენსიშ ასისტენტი ბერლინიშ უნივერსიტეტის. ჸათე ბორჯის, ჰერციქ დო ჯეიმს ფრანკიქ ატარეს ექსპერიმენტი დო დანტკიცეს ატომიშ ენერგიაშ დისკრეტული დონეეფიშ ჸოფა. მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის ჰერცი ნინალენდჷ გერმანიაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს. 1917 წანაშე, ჰერციქ ბერლინიშ უნივერსიტეტის დართჷ. 1920-იან წანეფიშე მუშენდჷ ჰალეშ უნივერსიტეტის დო ბერლინიშ ტექნიკური უნივერსიტეტის. 1930-იან წანეფს მუშენდჷ Siemens-იშ რკვიებეფიშ ლაბორატორიას დო რდჷ თიში ხემანჯღვერი. ჸათე პოსტის თინა მოღალენდჷ 1945 წანაშახ. თე წანას ჰერციქ სხუნუეთიშა მიდართჷ დო მონაწილენდჷ სხუნუეთიშ გვირზილური ანჯარიშ გოვითარაფაშ პროექტის. 1955 წანას ჰერციქ გდრ-შა გეგნორთჷ ოცხოვრებშა. 1955-1967 წანეფს მოღალენდჷ ლაიფციგიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორო.

## ლიტერატურა
* ჰერცი Nobelprize.org-ის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:გერმანალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
მაფერი

[მინი|300პქ|მაფერი [კადრიორგიშ პარკიშ იაპონური ბაღის, ტალინი]]
**მაფერი** — იროიანი ვარ-და ობორჯე წყარიშ მორჩილი მალობა. ფშატალიშ, ჭვემაშ წყარიშ დო დიხაშგიმენი წყარიშ კალაპოტური მალობა.

## ლიტერატურა

კატეგორია:წყარიშ მალობეფიშ გვარობეფი
ილია ფრანკი

**ილია მიხეილიშ სქი ფრანკი** (რუს. Илья Михайлович Франк; დ. 23 გჷმათუთა, 1908 — ღ. 22 მანგი, 1990) — რუსი ფიზიკოსი, ჩერენკოვიშ რადიაციაშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1958 წანას. ფრანკიქ პრემია მიპალუ პავლე ჩერენკოვი დო იგორ ტამიწკჷმა ართო. ფრანკი, თაშნეშე რდჷ სტალინიშ პრემიაშ (1946, 1953) დო სსრრ-შ სახენწჷფო პრემიაშ (1971) ლაურეატი.

ილია ფრანკი გურაფულენდჷ თეორიული ფიზიკას, მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის. სტუდენტობაშ ბორჯის, თინა მუშენდჷ გიშარჩქინელი ფიზიკოსიშ სერგეი ვავილოვიშ ლაბორატორიას. გურაფაშ თებაშ უკულ, ფრანკიქ, ვავილოვიშ რეკომენდაციათ მუშობა ქჷდიჭყჷ ოპტიკაშ სახენწჷფო ინსტიტუტის. ჸათე ინსტიტუტის მუშობაშ პერიოდის, ფრანკიქ (ვავილოვიწკჷმა წორო-ავტორობათ) გჷმაბჟინუ მუში მაართა მენცარული ნახანდი, ნამუშ თემა ლუმინესცენცია რდჷ. უკულ ჸათე ნახანდის გიარსხუ ფრანკიშ ოდოქტორე დისერტაციაქ, 1935 წანას.

1934 წანაშე ფრანკი მოღალენდჷ სსრრ-შ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ფიზიკა-მათემატიკაშ ინსტიტუტის. ჸათე ბორჯიშე დეინტერესჷ ბირთვული ფიზიკათ დო ჩერენკოვიშ რადიაციათ. ფრანკიქ, იგორ ტამიწკჷმა ართო თეორიულო ენწყუ რადიაციაშ ფენომენი. 1944 წანაშე ფრანკი ხანდენდჷ ბირთვული რკვიებეფიშ ინსტიტუტის. 1957 წანაშე რდჷ ნეიტრონული ფიზიკაშ ლაბორატორიაშ დირექტორი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ფრანკი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:რუსი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
უილის იუჯინ ლემბი

**უილის იუჯინ ლემბი უკულაში** (ინგლ. Willis Eugene Lamb Jr.; დ. 12 კვირკვე, 1913 — ღ. 15 მესი, 2008) — ამერიკალი ფიზიკოსი. წყარბადიშ სპექტრიშ სტრუქტურაშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის, 1955 წანას. 

ლემბი გურაფულენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი), სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი ქიმიას, 1934 წანას. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ ფიზიკას, 1938 წანას, რობერტ ოპენჰაიმერიშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკულ, მუშენდჷ შხვადოშხვა უნივერსიტეტეფს. 1951-1956 წანეფს რდჷ სტენფორდიშ პროფესორი დო 1956-1962 წანეფს ოქსფორდიშ პროფესორი. ლემბი, თაშნეშე მოღალენდჷ იელიშ, კოლუმბიაშ დო არიზონაშ უნივერსიტეტეფს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ლემბი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ჯონ რობერტ შრიფერი

**ჯონ რობერტ შრიფერი** (ინგლ. John Robert Schrieffer; დ. 31 მესი, 1931 — ღ. 27 კვირკვე, 2019) — ამერიკალი ფიზიკოსი. შრიფერიქ, ჯონ ბარდინი დო ლეონ კუპერიწკჷმა ართო აკიმუშუ ბკშ თეორია, ნამუშ გეშათ სუმხოლო ფიზიკოსის გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1972 წანას. ბკშ თეორია რდჷ სუპერლინაფაშ (სუპერგამტარობა, ქორთ. ზეგამტარობა) მაართა წჷმოძინელი კვანტური თეორია.

შრიფერი გურაფულენდჷ მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი ფიზიკას, 1953 წანას. უკულ, შრიფერიქ გურაფა გაგინძორჷ ილინოისიშ უნივერსიტეტის (ურბანა-შამპეინი). ჸათაქ თინა რდჷ ჯონ ბარდინიშ ასისტენტი. ოდოქტორე დისერტაციაშ თხილუაშ უკულ, შრიფერი მუშენდჷ ბირმინგემიშ უნივერსიტეტის (ინგლისი) დო ნილს ბორიშ ინსტიტუტის (დანია). 1959 წანას ილინოისიშ უნივერსიტეტის დართჷ. 1963 წანაშე მოღალენდჷ პენსილვანიაშ უნივერსიტეტის. ნობელიშ პრემიაშ მოხ, შრიფერი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1970 წანას გიშაგორილქ იჸუ ამერიკაშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო 1971 წანას მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათურო.

## ქოძირით თაშნეშე
* ბკშ თეორია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* შრიფერი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ბენ როი მოტელსონი

**ბენ როი მოტელსონი** (ინგლ. Ben Roy Mottelson; დ. 9 კვირკვე, 1926 — ღ. 13 მესი, 2022) — ამერიკალი დო დანიარი ფიზიკოსი. ატომიშ ბირთვიშ ასიმეტრიული ფორმეფიშ დო ჸათე ასიმეტრიაშ ბაძაძეფიშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1975 წანას.

გურაფულენდჷ პერდიუშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჰარვარდის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია ჯულიან შვინგერიშ ხემანჯღვერობათ, 1950 წანას. მოტელსონი ომენცარე კარიერაშ გოძვენას, უმოსო მოღალენდჷ დანიას, სოდეთ მუშენდჷ თეორიული ფიზიკაშ ნილს ბორიშ ინსტიტუტის დო თეორიული ფიზიკაშ ნორდიული ინსტიტუტის. 1950-იან წანეფს მოტელსონი ექსპერიმენტეფს ატარენდჷ ნილს ბორიწკჷმა ართო. მოტელსონიქ ექსპერიმენტულო ოძირუ ნამდა სუბატომური წილაკეფიშ ჸარაფიქ შილებე ატომიშ ბირთვის ფორმა დუთირუას. ადრე მერჩქინელი რდჷ ნამდა ატომიშ ბირთვეფს უღუდეს რსულას სფერული ფორმა. უკულიანი რკვიებეფით დენტკიცინჷ ნამდა ჸათეცალი ასიმეტრიეფი მუთმოხვადუ არძო ელემენტეფიშ ატომეფს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოტელსონი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ჯეიმს რეინუოტერი

**ლეო ჯეიმს რეინუოტერი** (ინგლ. Leo James Rainwater; დ. 9 ქირსეთუთა, 1917 — ღ. 31 მესი, 1986) — ამერიკალი ფიზიკოსი, ატომიშ ბირთვიშ ასიმეტრიული ფორმეფიშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1975 წანას. რეინუოტერიქ პრემია მიპალუ ოგე ბორი დო ბენ როი მოტელსონიწკჷმა ართო.

გურაფულენდჷ ფიზიკას, კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი 1939 წანას. უკულ რეინუოტერიქ გურაფა გაგინძორჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. ჸათაქ თიში ლექტორეფი რდეს გიშარჩქინელი მენცარეფი: ისიდორ ისააკ რაბი, ენრიკო ფერმი, ედვარდ ტელერი დო ჯონ რეი დანინგი. რეინუოტერიქ ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1946 წანას, დანინგიშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკულ, ოკათუდჷ მანჰეტენიშ პროექტის. 1949 წანაშე თიქ აკიმუშუ თეორია ნამდა ატომიშ არძო ბირთვი ვარე სფერული. ჸათე თეორია ექსპერიმენტულო დანტკიცეს ფიზიკოსეფქ ოგე ბორიქ დო ბენ როი მოტელსონიქ.

რეინუოტერიქ, თაშნეშე, მიშეღჷ კაბეტი თია რენტგენული გჷმოჩხორიაფაშ რკვიებაშა. შხვადოშხვა ბორჯის რეინუოტერი მონაწილენდჷ ააშ-იშ ატომური ენერგიაშ კომისიაშ დო ოზუღე რკვიებეფიშ ომენცარე პროექტეფს. რეინუოტერი 1946 წანაშე მოღალენდჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის დო 1949 წანაშე რდჷ უნივერსიტეტიშ რსული პროფესორი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* რეინუოტერი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ჯონ ჰასბრუკ ვან ფლეკი

**ჯონ ჰასბრუკ ვან ფლეკი** (ინგლ. John Hasbrouck Van Vleck; დ. 13 მელახი, 1899 — ღ. 27 გჷმათუთა, 1980) — ამერიკალი ფიზიკოსი დო მათემატიკოსი. მონგარი რსხულეფს (*Solids*) ელექტრონული მაგნეტიზმიშ რჯებეფიშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1977 წანას.

გურაფულენდჷ ვისკონსინიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჰარვარდის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1922 წანას, ედვინ კემბლიშ ხემანჯღვერობათ. 1923 წანას, ვან ფლეკიქ მუშობა ქჷდიჭყჷ მინესოტაშ უნივერსიტეტის, ასისტენტ-პრიფესორო. შხვადოშხვა ბორჯის მუშენდჷ ვისკონსინიშ, ჰარვარდიშ დო ოქსფორდიშ უნივერსიტეტეფს. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას, ვან ფლეკი ოკათუდჷ მანჰეტენიშ პროექტის. 

ომენცარე კარიერაშ გოძვენას, ჯონ ვან ფლეკიქ მიშეღჷ კაბეტი თია მაგნეტიზმიშ კვანტურ-მექანიკური თეორიაშ, თაშნეშე კრისტალური ვეშ თეორიაშ დო ლიგანდიშ ვეშ თეორიაშ ოსხირეფიშ გოვითარაფაშა. ვან ფლეკი მერჩქინელი რე თეხანური მაგნეტიზმიშ მუმათ.

ვან ფლეკი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. ნობელიშ პრემიაშ მოხ, ვან ფლეკიქ მიპალუ ირვინგ ლენგმიურიშ პრემია 1965 წანას, მენცარობაშ ერუანული მენდალი 1966 წანას, ელიოტ კრესონიშ მენდალი 1971 წანას დო ლორენციშ მენდალი 1974 წანას. 1935 წანას ვან ფლეკიქ გიშაგორილქ იჸუ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათურო დო 1967 წანას ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ ურცხოალი მაკათურო. ვან ფლეკიქ ღურუ 1980 წანაშ 27 გჷმათუთას, 81 წანერქ. დასაფულებური რე ფორესტ-ჰილიშ სასაფლას, ვისკონსინს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ვან ფლეკი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კაროლ ოლშევსკი

**კაროლ სტანისუავ ოლშევსკი** (; დ. 29 ღურთუთა, 1846, ბრონიშუვი — ღ. 24 მელახი, 1919, კრაკოვი) — პოლონარი ფიზიკოსი დო ქიმიკოსი, კრაკოვიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური (1888).

## ბიოგრაფია
1872 წანას გათჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტი. 1876 წანაშე რდჷ კრაკოვიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი. 1883 წანას, პირველქ მიღჷ ძალამი მუდანობაშ თხითხუ ჟანგბადი, 1895 წანას — თხითხუ არგონი. 1896-1905 წანეფს, ოცადუდჷ თხითხუ ჰელიუმიშ მეღებას. გურაფულენდჷ კონდენსირებული აირეფიშ ფიზიკურ ანდეფს.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:პოლონარი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:პოლონარი ფიზიკოსეფი
Python (პროგრამირაფაშ ნინა)

**Python** (**პაითონი**) — წჷმარინუანს მაღალი დონეშ პროგრამირაფაშ დინამიურ ნინას შილებუანობეფიშ ფართო სპექტრით, ნამუშ დიზაინი გურს გუთმუჩანს კოდიშ ლექინას ოკითხირალო. პაითონიშ სტანდარტული ბიბლიოთეკა კაბეტი დო ირიშმაკათური რე. გჷმირინუანს ძალამი ოშა-გოშა გიშმართალეფს ბლოკეფშო – აბზაცეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პაითონიშ დუდხასჷლა
* mysql ადაპტერი 
* PostgreSQL ადაპტერი 
* Oracle ადაპტერი 
*  odbc ადაპტერი
* try python

კატეგორია:პროგრამირაფაშ ნინეფი
არნო ალან პენზიასი

**არნო ალან პენზიასი** (ინგლ. Arno Allan Penzias; დ. 26 პირელი, 1933 — ღ. 22 ღურთუთა, 2024) — ამერიკალი ფიზიკოსი დო რადიოასტრონომი. რობერტ ვუდრო ვილსონიწკჷმა ართო მიოგორუ რელიქტური გჷმოჩხორიაფას, ნამუშ გეშა ჟირხოლო მენცარს გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1978 წანას. 

დებადჷ მიუნხენს, ურიეფიშ ფანიას. გერმანიაშ თარობაშა ნაცისტეფიშ მულაშ უკულ, პენზიასეფიშ ფანიაქ ოცხოვრებშა ამერიკაშა გეგნორთჷ დო ბრონქსის ქიდიხორჷ. 1946 წანას, არნო პენზიასიქ მიპალუ ამერიკაშ მენოღალობა. პენზიასი გურაფულენდჷ ბრუკლიშ ტექნიკური უმაღალაში სკოლას, ნამუთ 1951 წანას გათუ. უკულ გემშართჷ ნიუ-იორკიშ სიტი-კოლეჯიშა, სოდეთ ფიზიკას გურაფულენდჷ. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1962 წანას, კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ, პენზიასი მოღალენდჷ ბელიშ ლაბორატორიას.

## ქოძირით თაშნეშე
* კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* პენზიასი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
რჩქვანელობური შიმპანზე

**რჩქვანელობური შიმპანზე** () — ჩხოლარი ადამიერიშ მოგვენი ქიაშ (*Hominidae*) ფანიაშ პრიმატეფიშ რანწკიშე. ჯუკუ შიმპანზეწკჷმა ართო აკმოკათუნს შიმპანზეშ (*Pan*) გვარს. თიში ანაგი უმოსი ჸონიერი დო მუსკულამი რე, ვინდარო ჯუკუ შიმოპანზე დო ხვენაშ არანით უმოსი ფართო რე.

## გიმენგვარობეფი
აღიარაფილი რე რჩქვანელობური შიმპანზეშ მუსხირენი გიმენგვარობა:
*  — ხვენაშ არენი: კამერუნი, ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკა, ეკვატორული გვინეა, გაბონი, კონგოშ რესპუბლიკა დო კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა;
*  — ხვენაშ არენი: გვინეა, გვინეა-ბისაუ, მალი, სიერა-ლეონე, სენეგალი, ლიბერია, კოტ-დ’ივუარი, განა დო ნიგერია;
*  ნიგერიას დო კამერუნს;
*  — ხვენაშ არენი: ცენტრალური აფრიკაშ რსპუბლიკა, ობჟათე სუდანი, კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა, უგანდა, რუანდა, ბურუნდი, ტანზანია დო ზამბია;
** ბილური შიმპანზეეფი —შიმპანზეშ პოპულაცია, ნამუეფჷთ გენეტიკურო მოგენა შვეინფურთიშ შიმპანზეს, მარა გინორთი უღჷნა კაბეტი ზჷმას დო რჯებას.

რჩქვანელობური შიმპანზეშ Y-ქრომოსომული ადამიშ რინაშ ბორჯი იფასებუაფუ 1,1 მილიონი წანაშ კინოხით.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* DiscoverChimpanzees.org
* Chimpanzee Genome resources
* Primate Info Net ''Pan troglodytes'' Factsheets 
* U.S. Fish & Wildlife Service Species Profile 

კატეგორია:ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი
კატეგორია:შიმპანზე
კატეგორია:აფრიკაშ ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:ოხანდე ანჯარეფიშ გჷმმარინაფალი ჩხოლარეფი
ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი

**ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი**, *ანთროპოიდეფი*, *ჰომინიდეფი* ( — ადამიერი დო  — სახე), (Anthropomorphidae ანუ Pongidae) — ჩხვინდრჭიფე ქიეფიშ ფანია პრიმატეფიშ რანწკიშე. ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი რენა: ადამიერწკჷმა გიშაკერზაფილო არხოს გემარენჯი გორილა, შიმპანზე დო ორანგუტანი. გორილა დო შიმპანზე აფრიკას ხე, ორანგუტანი — აზიას (კალიმანტანს ანუ ბორნეოს დო სუმატრას) აფხვადჷნა. ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი მითახორანა ჯურღუმ ტროპიკულ ტყას, უმენტაშო ჯალეფს; თინეფშო დჷმახასიათაფალი რე გჷნძე კუჩხეფი: მუჟანსჷთ ვერტიკალურო გერენან, ხელეფი ბირგულიშ დუდიშ გიმეთ გეთმიანწჷნა. სქირონას გილულა გვერდო ვერტიკალურო დო გეთმიაპონჷნა ხეშ კითეფიშ ოჭიშიშჸურე. ღვანწკიშ უკახალენი ვპოპოქეფი, ლეჩქვეფიშ ჭითა ლელჟვამი დინცხი, გიოხუნალი ჯიჯიხეფი დო კუდელი ვაუღჷნა, ცხოვრენა ხუათ. გომიარაფაშო გოთანჯილი ბორჯი ვაუღჷნა, ანდანე ოსქუალონე თუთაშე თუთაშა მუთმურს. მოკათალა იგჷნძორებუ 9 თუთაშახ. ხანა ართ, ოშა-გოშათ ჟირი გამნაჭყანას. სქესობური რინას იჭყანა 9-10 წანაშ ხანშე. შური უდგჷნა 20-50 წანაშახ. დუდიშ ტვინი ძალამი რთული აკოგაფაშ უღჷნა. რსხულიშ სიგჷნძა — 1,5-2 მ, წონა — 60-250 კგ-შახ ონჭჷ.

ანატომიური დო ფიზიოლოგიური ანდეფით, ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი შხვა ქიეფწკჷმა ელაზჷმაფათ, არძაძშე არხოს გერენა ადამიერეფწკჷმა. თინეფს, მუჭოთ ადამიერსჷთ თეშ, უღჷნა ჸვერეჭი, კუდუსუნი, ჩხეშაშ 4-6 მალა, ფართო კიდირი, 12-13 ჭკობა ფერცხი დო შხვა. ადამიერიშ მოგვენი ქიეფიშ უმაღალაში ნერვული ქიმინჯალაშ დოგურაფაშ შედეგო დიდგინჷ თინეფიშ მოგვენობაქ დო ანდური გჷნორთით ადამიერწკჷმა. მოგვენობა გიშაკერძაფილო კაბეტი რე ემბრიონულ პერიოდის. თენა ხოლო ართშა თიშა მიოწურუანს, ნამჷ-და ადამიერი დო ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი გოჭყაფილი რენა ართი ართამი წიმოხონშე, უკული — თინეფიშ ევოლუციაქ შხვადოშხვა მალობათ მიდართჷ.

## ლიტერატურა
 
 
* *Дарвин ч.,* Происхождение человека и половой отбор, Соч., т. 5, М. – Л., 1953; 
* Жизнь животних, т. 6 – Млекопитающие, М., 1971

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Additional information on great apes  
* NPR News: Toumaï the Human Ancestor
* Hominid Species
* For more details on Hominid species, including excellent photos of fossil hominids 
* New Scientist 19 May 2003 - Chimps are human, gene study implies 
* Scientific American Magazine (April 2006 Issue) Why Are Some Animals So Smart?

*
კატეგორია:პრიმატეფი