open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
საფრანგეთიშ მაჟირა იმპერია

**საფრანგეთიშ მაჟირა იმპერია** (ფრანგ. Empire Français) — ნაპოლეონ III-შ ბონაპარტისტული რეჟიმიშ მართუალაშ პერიოდი საფრანგეთის, 1852 წანაშ 2 ქირსეთუთაშე 1870 წანაშ 4 ეკენიაშახ. ჸათე პერიოდი იხასიათებუდჷ ეკონომიკური წჷმოძინეფით დო საფრანგეთიქ კინ გინირთჷ დომინანტური ნძალათ ევროპას. 

1930-1940-იანი წანეფიშ ისტორიკოსეფი საფრანგეთიშ მაჟირა იმპერიას ნეგატიურო აფასანდეს დო თის პროტო-ფაშისტური რეჟიმო მითმირჩქინანდეს, მარა მაეჩა ოშწანურაშ ეკონია ბორჯიშე დითირუ მერინაქ მაჟირა იმპერიაშ მეხჷ დო თინა ასე მოდერნისტული სისტემაშ მაგალითო რე მერჩქინელი. მაჟირა იმპერიაშ გალენური პოლიტიკას ისტორიკოსეფი პოზიტიურო ვაფასენა. პოზიტიურო რე შეფასებული მაჟირა რესპუბლიკაშ დინახალენი პოლიტიკა, გიშაკერზაფილო 1858 წანაშ უკულიანი პერიოდი, მუჟამსჷთ ნაპოლეონ III-ქ მართუალაშ ლიბერალიზაციას მიოჭირინუ. თიქ განძალიერჷ ქიანაშ ეკონომიკა, ფინანსეფი, ბიზნესი, ექსპორტი. ნაპოლეონ III-შ უდიდაში მეჭირინაფათ ითვალუ რკინაშარაშ ფართო რშვილიშ დორსხუაფა, ნამუქჷთ მიშეღჷ კაბეტი თია კომერციაშ გოვითარაფაშა. საფრანგეთიშ რეგიონეფქ ეკონომიკურო ართიანს ძალამს ნძალიერო ქიმიარსხუ დო ნანანოღა პარიზიქ ჰაბო გინირთჷ. ეკონომიკური წჷმოძინეფიშ შედეგო გენძალიერჷ საფრანგეთიქ, გეახალჷ დო გიფართინუ პარიზიქ, სოდეთ ეიოგეს ბრელი ახალი დგჷმილი, დაპროექტეს ფართო ბულვარეფი დო შხვა.

საირქიანო პოლიტიკას, ნაპოლეონ III ოცადუდჷ მუში ბიძიაშ ნაპოლეონ I-შ მანგური პოლიტიკა გატარუკო. ნაპოლეონ III-ქ მართუალა დიჭყჷ საფრანგეთიშ გომორძგუეფით ყირიმიშ ლჷმას დო იტალიური კამპანიას. უბადო დო კონწარული მეთოდეფიშ გიმორინაფათ, ნაპოლეონ III-ქ ეიოგჷ ფრანგული კოლონიალური იმპერია ოორუე აფრიკას დო ობჟათე-ბჟაეიოლი აზიას. ნაპოლეონქ თაშნეშე წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია მექსიკას, სოდეთ თინა ოცადუდჷ მექსიკაშ მაჟირა იმპერიაშ გოჭყაფას დო თიში საფრანგეთიშ დომინაციაშა მიშაჸონაფას. მარა ჸათე ცადებეფქ ითუ ფიასკოთ. ნაპოლეონ III-ქ სერიოზული საფრთხეთ ვემირჩქინჷ პრუსია, ნამუთ საფრანგეთიშ არძაშე უმოს სერიოზული ოპონენტი რდჷ ევროპას. პრუსიაწკჷმა ლჷმას, საფრანგეთიქ მორსხუეეფიშ უმუშო ქუდოსქიდჷ დო დემარცხჷ სედანიშ გოხოლუას, 1870 წანაშ 2 ეკენიას. პრუსიალეფქ ნაპოლეონ III ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთეს. ფრანგი რესპუბლიკარეფქ ნაპოლეონი ხვისტაშა გეგთარაგუეს. თიში გინორინაფაშ უკულ, მალას 1870 წანაშ 4 ეკენიას დირსხუ საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკაქ.

## ლიტერატურა
* Bury, J. P. T. (1964). Napoleon III and the Second Empire. Perennial Library. 
* Price, Roger (1997). Napoleon III and the Second Empire. Routledge.
* Gooch, G. P. (1960). The Second Empire.

კატეგორია:საფრანგეთიშ მაჟირა იმპერია
კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია
ხან-იუნისი

**ხან-იუნისი**, **ხან-იუნუსი** () — ნოღა პალესტინაშ ერუანული ადმინისტრაციაშ  ღაზაშ სექტორიშ ტერიტორიაშ აკოდგინალუას. ხან-იუნისიშ მუჰაფაზაშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Khan Younis სტატიეფი UNWRA-შე
*მოზოჯით ნოღა ხან-იუნისიშა 
*ღაზაშ რუკა არხო მიოჯინით
*ხან-იუნისიშ ოჰეერე სურათი, 1946 , with key to sites - Eran Laor Cartographic Collection, ისრაელიშ ერუანული ბიბლიოთეკა

კატეგორია:პალესტინაშ ნოღეფი
კატეგორია:ღაზაშ სექტორი
ბირთვული რეაქცია

** ბირთვული რეაქცია** თაშნეშე **გვირზილური რეაქცია** — გვირზილურ ფიზიკას დო გვირზილურ ქიმიას მეურს თინწკჷმა, მუჟანსჷთ ატომიშ აკმადგინალი უჭიჭაში წულუკეფიშ (პროტონი, ნეიტრონი დო ელექტრონი) გვირზილები აკმირცუაფჷნ, იორხებჷ დო თეურეშე გითმიჭტაფუ ნუკლოიდეფი, ანდანე გვირზილურ რეაქციაქ იხორციელასჷნ ოხვილური რე მინიმუმ 1 ნუკლოიდიშ ტრანსფორმორაფა, გჷმოქიმინუა. დო აკორცუაფილი წულუკეფქ რეაქციაშა გენშულა შხვა წულიუკეფ დო ატომეფწკჷმ-და, თე რეაქცია იჸუაფუ უბრალოთ გვირზილური გაქარებაშ რეაქცია დო ვართ გვირზილური რეაქცია.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

კატეგორია:ბირთვული ქიმია
კატეგორია:ბირთვული ფიზიკა
ტუტანხამონი

**ტუტანხამონი** (); ამონიშ თელორი ნახანტი) დუდპირველაშე ტუტანხატონი (ატონიშ თელორი ნახანტი) (ჯვ. წ. 1355 — ჯვ. წ. 1337) — ეგვიპტეშ XVIII დინასტიაშ ფარაონი ჯვ. წ. 1347 — ჯვ. წ. 1337 წანეფს. თე პერიოდი ეგვიპტეშ ისტორიას ახალი ომაფეშ ჯოხოდვალათ რე ჩინებული. თიში დუდპირველი ჯოხო **ტუტანხატონი** შანენს „ატონიშ თელორ ნახანტის“, ტუტანხამონი — „ამონიშ თელორ ნახანტის“. იეროგლიფეფს თიში ჯოხო იჭარჷ მუჭოთ ამონ-ტუტ-ანხ. თენა მერსხილი რე გინამჭარუწკჷმა, ნამუთ, ტრადიციაშ მეჯინათ, პირველო თარშურ ჯოხოს ჭარუნდჷ, ანდანე ღოზი გჷსუმალუდუკო ფარაონიშ დიდებაშონ.

ტუტანხამონის მუმა რდჷ ჩინებული ფარაონი  „მაწვალებერო“ ჯოხოდვალირი ეხნატონი. მარა თარი ტუტანხამონიშ ნანაშ მირენობაწკჷმა რე მერსხილი. თინა რე ვა ეხნატონიშ დუდ ალმასქუ, ნეფერტიტი, ვარინ თ.ჯ. „ახალნორდი ოსურპატჷნი“, ნამუშ ჯოხო დიო ვა რე დოდგინელი, მარა გენეტიკურ ანალიზიქ გეგშაარგამჷ, ნამჷ-და თინა ტუტანხამონიშ მუმაშ, ეხნატონიშ და რდჷნ. ანუ ტუტანხამონქ ინცესტიშ შედეგო დებადჷ, ნამუთ შხვაშ თური ვა რდჷ ჯვეშ ეგვიპტალეფშო. ონთხორუე KV 35-ს მეგორაფილჷ უნჩაში ხანიშ ოსურიშ ნოსქილედიქ საბოლათ შილებე მიორხველუას ტუტანხამონიშ ბების, დიაფალ ტიიას. 

ტუტანხამონს დოხოლაფირო 3 300 წანაშ კინოხ უდგუდჷ შური. თინა ჩხორო წანერი რდჷ, მუჟანსჷთ ხვისტაშა ეშართჷ დო 18 წანერქ დოღურჷ. არქეოლოგეფიშ დო ისტორიკოსეფიშ უმენტაშობა ორდოშე ვარაუდენდჷ, ნამჷ-და მუამუში ჩინებული ეხნატონი რდჷნ, ნამუქჷთ ეგვიპტეს რელიგიური რეფორმეფიშ მანჯება დო მონოთეიზმიშ მიშაღალას ეცადჷ.

გენეტიკურ დო რადიოლოგიურ გუმორკვიაფეფქ, თაშნეშე გეგშაარგამჷ ტუტანხამონიშ ღურაშ ბაძაძეფი. ეგვიპტეშ სიჯვეშაშეეფიშ სხუნუშ გენერალური მელამოსეშ, ზაჰი ჰავასიშ რაგადით, ტუტანხამონი მუჭოთ ჩქჷ, მალარიაშ მონკა ფორმათ რდჷ დალახებური, თეიშახ თიში რსხული ყვილეფიშ ლახარათ რდჷ დოდაღარაფილი. ლეხი დო აშაციმილი ტუტანხამონი კეტიათ გილეშჷ.

ტუტანხამონიშ აკარდამას ბრიტანალ არქეოლოგი, ჰაუარდ კარტერქ მიოგორჷ 1922 წანას.

## ლიტერატურა
*Andritsos, John. Social Studies of ancient Egypt: Tutankhamun. Australia 2006
*Booth, Charlotte. *The Boy Behind the Mask*", Oneworld, ISBN 978-1-85168-544-8
*Brier, Bob. *The Murder of Tutankhamun: A True Story*. Putnam Adult, 13 April 1998, ISBN 0-425-16689-9 (paperback)/ISBN 0-399-14383-1 (hardcover)/ISBN 0-613-28967-6 (School & Library Binding)
*Carter, Howard and Arthur C. Mace, *The Discovery of the Tomb of Tutankhamun*. Courier Dover Publications, 1 June 1977, ISBN 0-486-23500-9 *The semi-popular account of the discovery and opening of the tomb written by the archaeologist responsible*

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Grim secrets of Pharaoh's city 
*ტუტანჰამონი ბიწორას დონთხოირეს
*ტუტანჰამონიშ ღურაშ ბაძაძეფი 
*ტუტანჰამონი
*ტუტანჰამონიშ რესტავრირაფილი სტელა
*მიქ ჸვილჷ ტუტანჰამონი? 
*ტუტანჰამონი. 1922-1923 წანეფიშ ფოტოგრაფია 
*ტუტანჰამონი - ღურაშ დო თელარაშ ეშაჩინებუეფი
* სენსაციაː ტუტანხამონი ქორთუ რე. 

კატეგორია:ეგვიპტეშ მავითობრიუო დინასტიაშ ფარაონეფი
ბიობიოშ რეგიონი

**ბიობიოშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ცენტრალური ნორთის. იკათუანს 3 პროვინციას დო 27 კომუნას. 

ფართობი — 23,890.2 კმ². მახორობა — 1 681 430 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 64,38 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. კონსეფსიონი.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ცენტრის დო უხურგანს:

* ოორუეშე – მაულეშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – არაუკანიაშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბიობიოშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
პტოლემეეფიშ დინასტია

**პტოლემეეფი** ვარ-და **ლაგიდეფი** () — დინასტია ეგვიპტეს ჯვ.წ IV-I ოშწანურეფს. დინასტიაქ ეგვიპტეშ დუდალა დიჭყჷ ელინიზმიშ პერიოდის, ალექსანდრე მაკედონარიშ ღურაშ უკული. დინასტიაშე ეგვიპტეშ პირველი მამართალი რდჷ პტოლემე I.

thumb|300px|დიოდოხოსეფი. 




შხვა

## მაფეფიშ ერკებული
ეგვიპტეშ მაფეფი:
# პტოლემე I (ჯვ. წ. 305 — 282)
# პტოლემე II (ჯვ. წ. 282 — 246)
# პტოლემე III (ჯვ. წ. 246 — 222)
# პტოლემე IV (ჯვ. წ. 222 — 205)
# პტოლემე V (ჯვ. წ. 205 — 180)
# პტოლემე VI (ჯვ. წ. 180 — 145)
# პტოლემე VII (ჯვ. წ. 170 — 164)
# პტოლემე VIII (ჯვ. წ. 170 — 116)
# პტოლემე IX (ძვ. წ. 116 — 80)
# პტოლემე X ალექსანდრე I (ჯვ. წ. 101 — 88)
# პტოლემე XI ალექსანდრე II (ჯვ. წ. 80)
# პტოლემე XII (ჯვ. წ. 80 — 51)
# პტოლემე XIII (ჯვ. წ. 51 — 47)
# პტოლემე XIV (ჯვ. წ. 47 — 44)
# პტოლემე XV (ჯვ. წ. 44 — 31)

## რესურსეფი ინტერნეტის

* პტოლემეუსეფიშ დინასტია 
* Livius, Ptolemies  by Jona Lendering

კატეგორია:ჯვეში ეგვიპტე
კატეგორია:ეგვიპტეშ ისტორია
კატეგორია:ომაფე ფანიეფი
კატეგორია:დინასტიეფი
პერსონა ნონ გრატა

„**პერსონა ნონ გრატა**“ () — ლათინური ტერმინი, ნამუთ შანენს უკორნებუ პიჯის. თაშ მიშინუაფუ დიპლომატიური წჷმმორინაფალაშ მადუდე, შხვა დიპლომატიური აგენტი, ნამუქჷთ დიპლომატიურ საქვარუაწკჷმა უკუჭოფუ რჯება ქოქიმინჷნ. ათე სახენწჷფოშით დიპლომატიაშ პნგ-ათ გჷმოცხადაფა შანენს, ნამჷ-და თიში ჸოფა მემაღებე სახენწჷფოშ ტერიტორიას უკორნებუ რე. გჷმატებელ სახენწჷფოქ თეჯგურა პოიჯი უკახალე ოკო გიმიჭანუას, მუთ შილებე კუნტა ბორჯიშა.დო გუმატებე სახენწჷფო ვარს აცხადენს ათე პიჯიშ უკახალე გიმოჭანაფაშე-და, ვარ-და ვაკეთენს თეს სვენერ ხანს-და, მემაღებე სახენწჷფოს შეულებჷ ვაკოროცხას თე პიჯი დიპლომატიური წჷმმორინაფალაშ წორომოხანდეთ. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პერსონა ნონ გრატა ომენორალე გონათუაშ ლერსიკონს 
* დიპლომატიური პროტოკოლი - პერსონა გრატა & პერსონა ნონ გრატა

კატეგორია:დიპლომატია
კატეგორია:ერეფოშქაშე სამართალი
კატეგორია:ლათინური ტერმინეფი დო ფრაზეფი
ატაკამაშ რეგიონი

**ატაკამაშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ოორუეშე. იკათუანს 3 პროვინციას დო 9 კომუნას. 

ფართობი — 75 176,2  კმ². მახორობა — 286 168 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 3,81 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. კოპიაპო.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ოორუეშე დო უხურგანს:

* ოორუეშე – ანტოფაგასტაშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – კოკიმბოშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ატაკამაშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა 

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
კლეოპატრა

**კლეოპატრა VII ფილოპატორი** (ბერძ. Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ; დ. ჯვ. წ. 70/69 — ღ. ჯვ. წ. 12 მარაშინათუთა, 30) — პტოლემეეფიშ ომაფეშ ეკონია დიაფალი ჯვ. წ. 51-30 წანეფს, პტოლემეეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. კლეოპატრაშ მუმა რდჷ პტოლემე XII.

პტოლემე XII-შ მართუალაშ ბორჯის ეგვიპტეს არყებაქ ქუმოხვადჷ დო ხვისტა ხეშა ქაშეჸოთუ თიში უნჩაში ცირასქუაქ ბერენიკაქ. ჯვ. წ. 58 წანას პტოლემექ მიდართჷ რომიშა, სოდეთ დოხოლაფირო სუმი წანაშ გოძვენას ქუდოსქიდჷ. ჯვ. წ. 55 წანას, რომალეფიშ მოხვარათ, პტოლემექ ეგვიპტეშა დირთჷ, დამარცხჷ არყებულეფი დო დაჸვილაფუ ბერენიკა. ჯვ. წ. 51 წანას დოღურჷ პტოლემექ დო წორო-მამართალეფო გინირთეს კლეოპატრაქ დო თიში ჯიმა პტოლემე XIII-ქ, მარა მალას თინეფს შქას ქიდიჭყჷ ომენოღალე ლჷმაქ. დოხოლაფირო ჸათე პერიოდიშო, ფარსალოსიშ ლჷმას მარცხიშ უკულ, რომალი ოურდუმე დო პოლიტიკური მოღალექ გნეუს პომპეუსიქ ინტჷ ეგვიპტეშა, სოდეთ თინა პტოლემე XIII-შ ზოჯუათ დოჸვილეს. პომპეუსიშ ღურაშ უკულ, იულიუს კეისარქ ეგვიპტეშა ქუმორთჷ დო მინდომუ პტოლემეშ დო კლეოპატრაშ გარიგება. მარა პტოლემექ კეისარს ვენდუ დო თიშ მეხჷ ოურდუმე მოქმედალა წიმიჭყჷ. ჯვ. წ. 47 წანას, ნილოსიშ ლჷმას, კლეოპატრაშ დო კეისარიშ გოართოიანაფილი ჯარეფქ ორჯგინეს პტოლემეშ დო არსინოეშ (კლეოპატრაშ და) ნძალეფს. პტოლემე დოჸვილეს, არსინოე ოჭოფეს დო გეგნახორეს ეფესოშა. კეისარქ ეგვიპტეშ მამართალეფო წჷმარინუ კლეოპატრა დო თიში ჯიმა პტოლემე XIV. კეისარქ კლეოპატრა ქიჸოროფუ დო თიშე სქუა ხოლო ჸუნდჷ. ჯვ. წ. 46 დო 44 წანეფს კლეოპატრა სუმარენდჷ კეისარს დო თიში დოხორეს ცხოვრენდჷ. 

კეისარიშ ღურაშ უკულ, რომიშ ჯვ. წ. 43-42 წანეფიშ ომენოღალე ლჷმას, კლეოპატრა ალურდჷ მაჟირა ტრიუმვირატის (მარკუს ანტონიუსი, ლეპიდუსი, ოქტავიანე). ჯვ. წ. 41 წანას კლეოპატრაქ ანტონიუსის ქეშეხვადჷ დო თინეფქ მალას ართიანი ქიჸოროფეს. კლეოპატრას ანტონიუსიშე სუმი სქუა ჸუნდჷ. კლეოპატრაქ ანტონიუსის არსინოე დაჸვილაფუ. მუჟამსჷთ ანტონიუსი აწარმენდჷ ოურდუმე კამპანიეფეს პართიაშ დო სომხეთიშ მეხჷ, თის ფინანსურო კლეოპატრა ოხვარუდჷ. ჯვ. წ. 34 წანას კლეოპატრაქ დო ანტონიუსიქ რომიშ დო პართიაშ ტერიტორიეფი კლეოპატრაშ სქუალეფს გეგნოჩეს. ანტონიუსიქ, ოქტავიანეშ და ოქტავია ჩეთხინუ დო ოსურო კლეოპატრა ქიმიჸონჷ. ჸათე ამბეეფიშ უკულ, ოქტავიანექ ქიმწიჭყჷ ოურდუმე პროპაგანდა, ანტონიუსიშ ალმარენჯი სენატორეფი რომიშე ონტინუ, კლეოპატრას ლჷმა გეგმუცხადჷ დო ჯვ. წ. 31 წანაშ 2 ეკენიას, აქციუმიშ ოზუღე ლჷმას ორჯგინჷ ანტონიუსიშ დო კლეოპატრაშ გოართოიანაფილი ფლოტის. უკულ ოქტავიანექ გაგინძორჷ ოურდუმე კამპანია, ეგვიპტეშა გემშეჭკირჷ დო დამარცხჷ ანტონიუსიშ ნძალეფი. შედეგო, ანტონიუსიქ დო კლეოპატრაქ დუდი დიჸვილეს. კლეოპატრაშ ღურაშ უკულ, ეგვიპტექ რომიშ ართ-ართი პროვინციათ გინირთჷ. 

კლეოპატრა ანტიკური პერიოდიშ ართ-ართი პოპულარული ოსური რდჷ. თიში რინაშ გეშა იჭარუდჷ ლერსეფი, პოემეფი, ოპერეფი, პიესეფი. თეხანური პერიოდის, გინოღალირი რე კინო-ფილმეფი ხოლო.

## ლიტერატურა
* Chauveau, Michel (2004). Cleopatra: Beyond the Myth. Cornell University Press. 
* Jones, Prudence J. (2006). Cleopatra: The Last Pharaoh. American University in Cairo Press.
* Nardo, Don (1994). Cleopatra. Lucent Books.

კატეგორია:ეგვიპტეშ ფარაონეფი
კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 69
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 30
კატეგორია:ჯვეში ეგვიპტეშ დიაფალეფი
მარკუს ანტონიუსი

**მარკუს ანტონიუსი** (ლათ. Marcus Antonius; დ. ჯვ. წ. 14 ღურთუთა, 83 — ღ. ჯვ. წ. 1 მარაშინათუთა, 30) — რომალი პოლიტიკური დო ოურდუმე მოღალე. უკინებუდჷ შხვადოშხვა პოსტეფი, რდჷ ლეგატი (ჯვ.წ. 52-51 წწ.), ტრიბუნი (ჯვ.წ. 49), კავალერიაშ მადუდე (ჯვ.წ. 48), კონსული (ჯვ.წ. 44, 34), პროკონსული (ჯვ.წ. 44-40). ჯვ.წ. 43-33 წანეფს ანტონიუსი რდჷ მაჟირა ტრიუმვირატიშ მაკათური, ოქტავიანე დო ლეპიდუსიწკჷმა ართო. ილაყაფჷ კაბეტი როლი რომიშ რესპუბლიკაშ რომიშ იმპერიათ ტრანსფორმაციაშო.

მარკუს ანტონიუსი იულიუს კეისარიშ მოჯგირე დო ალმარენჯი რდჷ. მონაწილენდჷ კეისარიშ ოურდუმე კამპანიეფეს გალიას დო ომენოღალე ლჷმას. კეისარქ ორჯგინჷ ოპონენტეფს საბერძნეთის, ოორუე აფრიკას დო ესპანეთის. ჸათე პერიოდიშო, ანტონიუსი ნინალენდჷ იტალიაშ მამართალო. ჯვ. წ. 44 წანას, იულიუს კეისარიშ ჸვილუაშ უკულ, ანტონიუსიქ ნძალეფი აკაართიანჷ ლეპიდუსიწკჷმა დო ოქტავიანეწკჷმა, ნამუთ კეისარიშ სქუალაფირი რდჷ. ჸათაშ იფორმირჷ სუმი გოლინიანი დო შანულამი პოლიტიკური, ოურდუმე მოღალეეფიშ ალიანსიქ, ნამუსჷთ ისტორიკოსეფი მაჟირა ტრიუმვირატის უძახჷნა. ტრიუმვირეფქ, ჯვ. წ. 42 წანას, ფილიპიშ ლჷმას დამარცხეს კეისარიშ მაჸვილარეფი დო უკულ ხეშულობა მუნეფიშ შქას გირთეს. ანტონიუსიშ მართუალაშ თუდო რდჷ რომიშ ბჟაეიოლი პროვინციეფი, მაგალთო პტოლემეეფიშ ომაფე, ნამუსჷთ ჸათე ბორჯიშო კლეოპატრა მართუნდჷ. ანტონიუსი, თაშნეშე ხემანჯღვერენდჷ ოურდუმე კამპანიას პართიაშ მეხჷ.

ტრიუმვირატიშ მაკათურეფს ართიანწკჷმა ვაუღუდეს ჯგირი ურთიართალა დო საქმექ დახე ოურდუმე ლჷმაშახ ქიმერთჷ. მარა ჯვ. წ. 40 წანას, ანტონიუსიქ ოსურო ქიმიჸონჷ ოქტავიანეშ და ოქტავია. ჯვ. წ. 41 წანას, ნოღა ტარსუსის, ანტონიუსიქ ქეშეხვადჷ კლეოპატრას. ჸათე ბორჯიშე თინეფქ ართიანი ქიჸოროფეს. ანტონიუსის კლეოპატრაშე სუმი სქუაქ ქაშუ. ჯვ. წ. 36 წანას ტრიუმვირატიშე გეგშაჸათეს ლეპიდუსი. ანტონიუსიშ დო ოქტავიანეშ შქას დოჭყაფილი ტერალაქ გეგინძორჷ. ჯვ. წ. 34 წანას კლეოპატრაქ დო ანტონიუსიქ რომიშ დო პართიაშ ტერიტორიეფი კლეოპატრაშ სქუალეფს გეგნოჩეს. ანტონიუსიქ, ოქტავიანეშ და ოქტავია ჩეთხინუ დო ოსურო კლეოპატრა ქიმიჸონჷ. ჸათე ამბეეფიშ უკულ, ოქტავიანექ ქიმწიჭყჷ ოურდუმე პროპაგანდა, ანტონიუსიშ ალმარენჯი სენატორეფი რომიშე ონტინუ, კლეოპატრას ლჷმა გეგმუცხადჷ დო ჯვ. წ. 31 წანაშ 2 ეკენიას, აქციუმიშ ოზუღე ლჷმას ორჯგინჷ ანტონიუსიშ დო კლეოპატრაშ გოართოიანაფილი ფლოტის. უკულ ოქტავიანექ გაგინძორჷ ოურდუმე კამპანია, ეგვიპტეშა გემშეჭკირჷ დო დამარცხჷ ანტონიუსიშ ნძალეფი. შედეგო, ანტონიუსიქ დო კლეოპატრაქ დუდი დიჸვილეს.

ანტონიუსიშ ღურაშ უკულ, ოქტავიანექ რომიშ ხვალახე მამართალო გჷნირთჷ. ჯვ. წ. 27 წანას თიქ მიპალუ ავგუსტუსიშ ტიტული. ოქტავიანე მერჩქინელი რე რომიშ იმპერიაშ დუმარსხუაფალო დო თიში მაართა იმპერატორო.

## ლიტერატურა
* De Ruggiero, Paolo (2013). Mark Antony: A Plain Blunt Man. Barnsley, South Yorkshire: Pen and Sword.
* Southern, Pat (1998). Mark Antony. Stroud: Tempus Publishing.

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 83
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 30
კატეგორია:ტრიუმვირეფი
კატეგორია:რომიშ კონსულეფი
კატეგორია:რომიშ პროკონსულეფი
კატეგორია:რომიშ ოკათე ტრიბუნეფი
კატეგორია:რომალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:რომალი მანჯღვერთარეფი
მაგალიანესი დო ჩილეშ ანტარქტიკაშ რეგიონი

**მაგალიანესი დო ჩილეშ ანტარქტიკაშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ობჟათეშე. იკათუანს 4 პროვინციას დო 11 კომუნას. 

ფართობი — 132,291.1 კმ². მახორობა — 165,593 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 1.3 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. პუენტა-არენასი.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ობჟათეშე დო უხურგანს:

* ოორუეშე – აისენიშ რეგიონი  
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – დრეიკიშ საროტი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
*მაგალიანესი დო ჩილეშ ანტარქტიკაშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
ილია თოფურია

**ილია თოფურია** (დ. 21 ღურთუთა, 1997, ჰალე, გერმანია) — ქორთუ დო ესპანარი პროფესიონალი ოლიმუერი ხელუანობაშ ორსანტი. ასე გიშმურს ქექე წონაშ დივიზიონიშ „აბსოლუტურ ობურჯაფე ჩემპიონატის“ (Ultimate Fighting Championship, UFC). 2024 წანაშ 23 ღურთუთაშ დგომარობათ, რე #3 UFC-იშ გვერდოქექე წონაშ რეიტინგის. 2024 წანაშ 18 ფურთუთას, ალექსანდრე ვოლკანოვსკიშა გერჯგინაშ უკული, ილია თოფურიაქ გჷნირთუ UFC-იშ ჩემპიონო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* საქართველოში რომ ვცხოვრობდი...
* უკომპრომისო ბრძოლა, დაპირისპირება პედი პიმბლეტთან და შურისძიება ქართველების შეურაცხყოფის გამო - როგორია ილია თოფურიას წარმატების გზა
* "მე შენ გაგაფრთხილე..." - თოფურიამ პედი პიმბლეტს სცემა (ვიდეო) 
* "ილია, ჯიგარი ხარ..." - დვალიშვილი მომხდარ ინციდენტს გამოეხმაურა 
* 'ჩამოიტანე ეგ ქამარი!' - როგორ ამხნევებენ ილია თოფურიას ლეგენდები 
* ილია თოფურია UFC-ის საიტზე

## სქოლიო

კატეგორია:UFC-შ მოქიმინჯე მალიმორეფი
კატეგორია:ესპანეთიშ ესვარილი ობურჯაფე ხელუანობაშ მალიმორეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ესვარილი ობურჯაფე ხელუანობაშ მალიმორეფი
გაბრიელ ბორიჩი

**გაბრიელ ბორიჩ ფონტი** (, ; დ. 11 ფურთუთა 1986, პუნტა-არენასი) — ხორვატულ-კატალონიურ გოჭყაფაშ ჩილალი მეკვარჩხანე პოლიტიკოსი, სტუდენტური ლიდერი, 2014 წანაშ 11 მელახიშე 2022 წანაშ 11 მელახშა, ჩილეშ დეპუტატეფიშ პალატაშ მაკათური მაგალიანესიშ რეგიონშე. პარლამენტიშ მაკათურო გიშაგორილქ იჸუ ზოხორინელ კანდიდატო ჩილეშ 2013 წანაშ საპარლამენტე გიშაგორუეფს დო ხეახალშო გიშაგორილქ იჸუ 2017 წანაშ საპარლამენტე გიშაგორუეფს. ნომინირაფილი რდჷ პოლიტიკური კოალიცია „ვაღიარენქ ჭარაფაშით“ ჩილეშ 2021 წანაშ საპრეზიდენტე გიშაგორუეფიშ კანდიდატო. დოხოლაფირო 26% ხონარიშ მეღებათ, საპრეზიდენტე გიშაგორუეფიშ მაჟირა ტურშა გეგნორთჷ, ნამუსჷთ გჷმორძგუ ხონარეფიშ 55.9% დო გჷნირთ გიშაგორილ პრეზიდენტო. გიშაგორუეფიშ უკული, ბორიჩიქ ჩილეშ ისტორიას პირველ ახალნორდ პრეზიდენტო გჷნირთუ დო ასეშო მოსოფელიშ მაშკვითა არძაშე ახალნორდი მოქიმინჯე სახენწჷფოშ მადუდე რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  
* 
* Biography by CIDOB (ესპანურო)

## კომენტარი

## სქოლიო


კატეგორია:პუნტა-არენასალეფი
კატეგორია:ჩილეშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ანტი-სიონიზმი ობჟათე ამერიკას
კატეგორია:ჩილალი აგნოსტიკეფი
კატეგორია:ჸოფირი კათოლიკეეფი
კატეგორია:ხორვატული გოჭყაფაშ ჩილალეფი
კატეგორია:კატალონიური გოჭყაფაშ ჩილალეფი
კატეგორია:აჩემებაშ სიმპტომიშ მოღვენი კათა
კატეგორია:გშმ პედაგოგეფი
კატეგორია:გშმ პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:გშმ ჩილალეფი
პუნტა-არენასი

**პუნტა-არენასი** () — ნოღა ჩილეს. პუნტა-არენასიშ კომუნაშ, მაგალიანესიშ პროვინციაშ დო მაგალიანესი დო ჩილეშ ანტარქტიკაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

ნოღაშ ჯოხოდვალა ესპანურშე თანგუათ შანენს „ქვიშამი კოდმეს“.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნოღა დო კომუნაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა


კატეგორია:ჩილეშ ნოღეფი
კატეგორია:ჩილეშ კომუნეფი
კატეგორია:ჩილეშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნოღეფი
ანტოფაგასტა

**ანტოფაგასტა** () — ნოღა დო ოზუღე ონიშოლი ჩილეს. ანტოფაგასტაშ კომუნაშ, ანტოფაგასტაშ პროვინციაშ დო ანტოფაგასტაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## გალარეა

Image:Hotel Antofagasta.jpg|სასუმარე ანტოფაგასტა

Image:EstadioRegionalAntofagasta.png|ანტოფაგასტაშ რეგიონალური სტადიონი
Image:Mall Plaza Antofagasta1.jpg|ანტოფაგასტაშ შოშეეფი
Image:TransAntofagasta.jpg|thumb|ავტობუსი ანტოფაგასტას
Image:Paseo Peatonal Arturo Prat.jpg|კუჩხოლი არტურო-პრატიშ ჯალონი
Image:PuertoAntofagasta.png|ონიშოლი
Image:TorrePlazaColón-Catedral.jpg|მოედანი დო ოხიდა
Image:ParroquiaSanJoséCatedralAntofagasta.jpg|სან-ხოსეშ საკათედრე ოხიდა
Image:MonumentoNaturalLaPortada(3).jpg|ორთაშობური ძეგლი „ანტოფაგასტაშ კარმინალი“
Image:Parque Japonés (Antofagasta).jpg|იაპონური პარკი


## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნოღა დო კომუნაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა


კატეგორია:ჩილეშ ნოღეფი
კატეგორია:ჩილეშ ონიშოლეფი
კატეგორია:ჩილეშ კომუნეფი
კატეგორია:ჩილეშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ონიშოლეფი
სანტიაგოშ რეგიონი

**სანტიაგოშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ცენტრალური ნორთის. იკათუანს 6 პროვინციას დო 52 კომუნას. 

ფართობი — 15,403.2 კმ². მახორობა — 7,036,792 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 460 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. სანტიაგო.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ცენტრის დო უხურგანს:

* ოორუეშე დო ბჟადალშე – ვალპარაისოშ რეგიონი
* ბჟაეიოლშე – არგენტინა
* ობჟათეშე – ო’ჰიგინსიშ რეგიონი 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*სანტიაგოშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა 

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
ტარაპაკაშ რეგიონი

**ტარაპაკაშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ჩილეშ ოორუეშე. იკათუანს 2 პროვინციას დო 7 კომუნას. 

ფართობი — 41,799.5 კმ². მახორობა — 324,930 ადამიერი (2017). მახორობაშ მეჭედალა  — 7.8 ადამ./კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი  — ნ. იკიკე.

## ორენი
რეგიონი იდვალუაფუ ჩილეშ ოორუეშე დო უხურგანს:

* ოორუეშე – არიკა დო პარინაკოტაშ რეგიონი
* ბჟაეიოლშე – პოტოსიშ დო ორუროშ დეპარტამენტეფი (ბოლივია)
* ობჟათეშე – ანტოფაგასტაშ რეგიონი 
* ბჟადალშე – რჩქალი ოკიანე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ტარაპაკაშ რეგიონიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა 
* Information about Tarapaca   
* Canal 57 - Tarapacá Digital Televisión 

კატეგორია:ჩილეშ რეგიონეფი
კლისთენე

**კლისთენე** (ბერძ. Κλεισθένης; დ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 570 — ღ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 508) — ჯვეში ათენარი პოლიტიკოსი, რეფორმატორი, ალკმეონიდეფიშ დინდარი დო გოლინიანი ფანიაშ წჷმმარინაფალი, ათენიშ არქონტი ჯვ. წ. 525-524 წანეფს.

კლისთენე მერჩქინელი რე ათენიშ დემოკრატიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალო. ჯვ. წ. 509 წანას კლისთენექ გაუქვჷ ათენიშ მენოღალეეფიშ დორთუალა ქონებაშ მეჯინათ. დემოსიშა დიდებუანეფიშ გოლინაშ დოდაღარაფაშ ღანკით, თიქ ატიკა სუმი ტერიტორიული ოლქო გორთუ: 1. ზუღაშპიჯიშ ტერიტორია 2. ნოღა ათენი დო თიში გალეგანობა 3. დინახალენი აკანი. უჭიჭაში ართული რდჷ დემი. ოლქეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ 10 ტრირია. სუმი ტრირია აკმადგინანდჷ ართი ფილეს. 

კლისთენეშ ბორჯის არძო მენოღალე მონაწილენდჷ სახარხო კათუაშ დო სასამართალოშ მუშობაშ პროცესის. ათენიშ დემოკრატიაშ ტირანიაშე თხილუაშ ღანკით, კლისთენექ მიშეღჷ ოსტრაკიზმი - *"ნოტეხეფიშ სასამართალო"*. ჸათე სასამართალოთ, შილებედჷ ჸეთი ადამიერიშ ათენიშე ვითი წანათ გინოხორაფა, ნამუთ საფრთხეთ ითვალუდჷ დემოკრატიული სისტემაშო.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 570
კატეგორია:ჯვ. წ. 508
კატეგორია:ათენიშ არქონტეფი
კატეგორია:ათენიშ დემოკრატია
გაიუს მარიუსი

**გაიუს მარიუსი** (ლათ. Gaius Marius; დ. ჯვ. წ. 157 — ღ. 13 ღურთუთა, ჯვ. წ. 86) — რომიშ პოლიტიკური დო ოურდუმე მოღალე, შკვითშა კონსული.

დებადჷ ნოღა არპინოშ გოხოლუას, ჯვ. წ. 157 წანას. პლუტარქე ჭარუნს, ნამდა მარიუსიშ მასქერეფი უბრალო მუშეფი რდეს. მარა ჸათე ინფორმაცია დიდი ალბათობათ ტყურა რე, მუშენდა მარიუსის ახალნორდობაშე ნოღვე ხოლოშიანი ურთიართალა ქოთ არპინოშ, თაშნეშე რომიშ გოლინიანი კათაწკჷმა. მარიუსი ღარიბი დღას ვაჸოფე. ჯვ. წ. 134 წანას თიქ სციპიონ აფრიკალიშ ლეგიონეფს ქაკათჷ დო ჸათაშ ქიდიჭყჷ ოურდუმე კარიერა. მარიუსი ნინალენდჷ ნუმანციას, სოდეთ თიქ კაბეტი პოპულარობა მიპალუ. თიშ ნიჭის დო ტალანტის სციპიონი ხოლო აფასენდჷ. პლუტარქე ჭარუნს ნამდა, მუჟამსჷთ სციპიონიშა შეუკითხირუნა მიქ შილებე იჸუკო თიში მონძექ, სციპიონს მარიუსი დუსახელებუ.

მარიუსის ოურდუმე კარიერაწკჷმა ართო, პოლიტიკური ამბიციეფი ხოლო უღუდჷ. ოურდუმე წჷმოძინეფიშ შედეგო, თიქ გიშაგორილქ იჸუ ოურდუმე ტრიბუნო. უკულ ნინალენდჷ ბალეარიშ კოკეფს. ჯვ. წ. 121 წანას მარიუსი მონაწილენდჷ წყარმალუ იზერიშ ლჷმას, სოდეთ რომალეფქ გემორძგვეს დო ქიდეკინეს ობჟათე გალია.

ჯვ. წ. 120 წანას მარიუსიქ გიშაგორილქ იჸუ ოკათე ტრიბუნო. გიშაგორუეფს თის ალურდჷ მეტელუსეფიშ გოლინიანი ფანია, გიშაკერზაფილო შინელი პოლიტიკოსი დო მანჯღვერთარი ლუციუს ცეცილიუს მეტელუს დელმატიკუსი. ტრიბუნობაშ ბორჯის, მარიუსიშ ინიციატივათ მიშეღეს კანონი, ნამუთ დინდარეფს გიშაგორუეფიშ პროცესიშა ჩარიებაშ ნებას ვარძენდჷ. ჯვ. წ. 117 წანას მარიუსი ედილეფიშ გიშაგორუეფს მონაწილენდჷ, მარა წაგუ. ჯვ. წ. 116 წანას მონაწილენდჷ პრეტორიშ გიშაგორუეფს, სოდეთ თის *"ამბიტუსი"* - პოლიტიკური კორუფცია, ფარათ გიშმაგორალეფიშ ჸიდირი ქეკადვეს დო გასამართეს, მარა მარიუსიქ დუდიშ გამართება შელებუ. ჯვ. წ. 114 წანას თინა ქუდარინეს შორიშ ესპანეთიშ პროკონსულო.

ჯვ. წ. 113 წანას თიქ რომიშა დირთჷ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 110 წანას თიქ ოსურო ქიმიჸონჷ იულია, ნამუთ იულიუს კეისარიშ მამი რდჷ. მარიუსიქ კონსულობას, მაართაშა მიოჭირინუ ჯვ. წ. 107 წანას. უკულ თიქ გინირთჷ რომიშ ჯარეფიშ მანჯღვერთარო ნუმიდიას, სოდეთ იუგურტინული ლჷმას რომქ გემორძგვჷ. ჯვ. წ. 105 წანას რომიშ ტერიტორიეფიშა გემშეჭკირეს კიმბრეფქ დო ტევტონეფქ. ცენტურიატული კომისიაქ კონსულო გეგშაგორჷ მარიუსი, მაჟირაშა. მარიუსიქ დამარცხჷ ტევტონეფი ჯვ. წ. 102 წანას დო კიმბრეფი ჯვ. წ. 101 წანას. ჯვ. წ. 104 წანაშე ჯვ. წ. 100 წანაშახ მარიუსი ოთხიშა გეწჷ-გეწჷ რდჷ კონსული. მაამშვა კონსულობაშ ბორჯის, თის პოლიტიკური პრობლემეფქ ხოლო ქაშუ დო გვარიანი ხანს ოჯარალე აქტივიზმი ხოლო მიოტუ.

ჯვ. წ. 91 წანას ქიდიჭყჷ მორსხუეეფიშ ლჷმაქ, სოდეთ ართ-ართი მანჯღვერთარო მონაწილენდჷ მარიუსი ხოლო. ჸათე პერიოდიშე იჭყაფჷ მარიუსიშ კონფლიქტი სულაწკჷმა. ჸათე პოლიტიკური კონფლიქტიშ შედეგო, მარიუსი აფრიკაშა გეგნახორეს, ჯვ. წ. 88 წანას. ოქტავიუსიშ ლჷმაშ ბორჯის, მარიუსიქ კართაგენიშე იტალიაშა დირთჷ, ქიდეკინჷ რომი დო ქიდიჭყჷ ზისხირამი დო უბადო მართუალა. ჸათე ბორჯიშო, ჯვ. წ. 86 წანას, თიქ გიშაგორილქ იჸუ კონსულო მაშკვითაშა. მარა მალას, მაშკვითა კონსულობაშ დაჭყაფუს, დოღურჷ.

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 157
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 86
კატეგორია:რომიშ კონსულეფი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
იკიკე

**იკიკე** () — ნოღა დო ოზუღე ონიშოლი ჩილეს. იკიკეშ კომუნაშ, იკიკეშ პროვინციაშ დო ტარაპაკაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იკიკეშ კომუნა (citypopulation.de)
* 
* Iquique’s CityHall 
* 
* Iquique’s photos on Flickr
* Zona Franca de Iquique
* Primer Portal de la Region Tarapaca (Iquique y el Tamarugal)
* Santa Maria de Iquique Massacre Centenary
* Zona Franca de America Latina


კატეგორია:ჩილეშ ნოღეფი
კატეგორია:ჩილეშ ონიშოლეფი
კატეგორია:ჩილეშ კომუნეფი
კატეგორია:ჩილეშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ონიშოლეფი
კოპიაპო

**კოპიაპო** () — ნოღა ჩილეს. კოპიაპოშ კომუნაშ, კოპიაპოშ პროვინციაშ დო ატაკამაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კომუნაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
*კოპიაპოშ კომუნა (citypopulation.de)
* Copiapodigital.com — Portal informativo de Copiapó
* portal Gobierno Regional de Atacama
* Museo Regional de Atacama
* Sitio web de la Universidad de Atacama


კატეგორია:ჩილეშ ნოღეფი
კატეგორია:ჩილეშ კომუნეფი
კატეგორია:ჩილეშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნოღეფი
ეხნატონი

**ეხნატონი**, მართუალაშ მახუთა წანაშახ **ამენჰოტეპ IV** — ეგვიპტეშ ფარაონი  ჯვ. წ. 1353-1336 წანეფს, შხვა ვერსიათ ჯვ. წ. 1351-1334 წანეფს, მავითობრუო დინასტიაშ მავითა წჷმმარინაფალი.

გამაგალაშ ბორჯის, ამენჰოტეპ IV-ქ ქიმიოტუ ჯვეშეგვიპტურ პოლითეიზმი დო ქუდარსხუ ატონიზმი. ამენჰოტეპიქ დო თიშ ალმასქუ ნეფერტიტიქ გინოჭყვიდეს გუჭყაფუდესკო ართ ღორონთიშ რწუმება. ფარაონქ ხუჯ ეურთუ არძო ეგვიპტურ ღორონთის, თინეფიშ სახელეფით მოშინაფა ხოლო ვეშინერუ. ატონქ გჷმოცხადებულქ იჸუ ხვალახე ღორონთო, ნამუსჷთ გჷმოხანტუნდეს ბჟაშ დისკოთ. ახალ ღორონთიშ პატჷოცემელო ამენჰოტეპიქ ჯოხო დითირუ დო ქიგიდვჷ ეხნატონი, ნამუთ ატონშო სარგებელს შანენს. თიქ აკაგჷ ახალ ნანანოღა, ჯოხოდვალათ ახეტატონი. მარა ჸათე რეფორმეფქ ვეჸუ საწმოხონოქ. ეხნატონიშ ღურაშ უკული, ქურუმეფქ კინ გენშეღეს ჯვეშ ღორონთეფიშ კულტი. ქურუმეფიშ ზოჯუათ, მოჯალაგეს ეხნატონიშ ნოჭახნაკუეფ დო თიშ ჯოხო ეგვიპტეშ გამაგე ფარაონეფიშ ერკებულშე ხოლო გეგშეღეს. ეხნატონიშ რელიგიურ რეფორმა, მონოთეიზმიშ გოჭყაფაშ პირველ ცადება რდჷ.

გალენურ პოლიტიკას, ახეტატონს მუთუნნერ საწმოხონო წჷმოძინეფიშა ვემუჭირინუაფჷ. დედაღარჷ ეგვიპტეშ ოურდუმე ჭყანაქ. სირია დო პალესტინა ოცადუდეს ეგვიპტეშე დუდიშულაშ მეჭირინაფას. ჯვ. წ. 1350-იან წანეფს, ეგვიპტექ მითანწკჷმა ლჷმათ, მიოდინუ ობჟათე სირია. ჯვ. წ. 1356-1355 წანეფს მითან ხეთეფქ დამარცხეს დო ეგვიპტეშ მეძობელეფო გჷნირთეს.

## ლიტერატურა
* Aldred, Cyril (1973). Akhenaten and Nefertiti. London: Thames & Hudson
* Redford, Donald B. (1984). Akhenaten: The Heretic King. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 

კატეგორია:ეგვიპტეშ ფარაონეფი
ტიგლათფილესერ III

**ტიგლათფილესერ III** (დ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 795 (?) — ღ. ჯვ. წ. 727) — ნეო-ასურული იმპერიაშ მაფა ჯვ. წ. 745-727 წანეფს, ადასიდეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. მერჩქინელი რე ასურეთიშ ართ-ართი უდიდაში მამართალო. თიში მართუალათ გეთუ ასურეთიშ სტაგნაციაშ პერიოდიქ, ომაფექ შანულამო გენძალიერჷ, ტერიტორიული ექსპანსიაშ შედეგო ასურეთიშ დიხეფქ დოხოლაფირო ჟირშა გედიდჷ. ტიგლათფილესერქ ატარჷ ოურდუმე რეფორმა, დარსხუ პროფესიული არმია დო მიოჭირინუ ხეშულობაშ კონსოლიდაციას დო ცენტრალიზაციას. ნამთინე მენცარეფიშ აზრით, ტიგლათფილესერიშ ბორჯის ასურეთიქ იმპერიათ გინირთჷ. 

ტიგლათფილესერიშ ხვისტაშა ეშულაშ გარმება ბოლოშა რჩქინელი ვარე. ასურული წყუეფიშე ბგეფულენთჷ ნამდა ჸათე პერიოდის მოხვალამე არყება დო კანკალე ისტორიკოსი თის ხოლო ანტკიცენს ნამდა ტიგლათფილესერი ჸოფე უზურპატორი, ნამუსჷთ ხვისტა ხეშა აშუჸოთამუ ნძალაშ გიმორინაფათ წიმოხონი აშურ-ნირარი V-შე,  ნამუთ შილებე რდუკო თიში მუმა ვარდა ჯიმა. შხვა ვერსიათ ტიგლათფილესერს ხვისტა მეუღებუ მონძეობათ. მარა ბოლოშა მუთუნ ვარე გინოჭყვიდილი დო დებატეფი ისტორიკოსეფს შქას ასე ხოლო მეურს. 

მართუალაშ დაჭყაფუშე, ტიგლათფილესერქ ძალამს დადაღარჷ დიდებულეფიშ დო ოურდუმე მოღალეეფიშ გოლინა. მორჩილი წჷმოძინეფიშ უკულ, ჯვ. წ. 744 წანას, თიქ დამარცხჷ ურარტუშ მაფა სარდური II, არპადიშ გოხოლუას. თენა შანულამი გომორძგუა რდჷ, მუშენდა ურარტუ ასურეთიშ ნძალიერი კონკურენტი სახენწჷფო რდჷ. სარდურიშ დამარცხებაშ უკულ, ტიგლათფილესერქ ლევანტიშ რეგიონით დეინტერესჷ. წანეფიშ გოძვენას, თიქ დახე რსულას ქიდეკინჷ ლევანტი დო მოჯალაგუ თიში გოლინიანი ომაფეეფი, მაგალთო ართ-ართი ჸათეცალი ომაფე რდჷ არამიშ დამასკო. ჯვ. წ. 729 წანაშო ტიგლათფილესერქ ქიდეკინჷ ბაბილონეთი დო გინირთჷ ბაბილონეთიშ მაფათ ხოლო.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 795
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 727
კატეგორია:ასურეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ბაბილონეთიშ მაფეფი
სარგონ II

**სარგონ II** — ნეო-ასურული იმპერიაშ მაფა ჯვ. წ. 722-705 წანეფს, სარგონიდეფიშ დინასტიაშ დუმარსხუაფალი.

საეგებიოთ, რდჷ ტიგლათფილესერ III-შ სქუა. ხვისტაშა ეშართჷ სალმანასარ V-შ გითორაგვაფაშ უკულ. სარგონ II მაფენდჷ დოხოლაფირო ვითოშკვითი წანაშ გოძვენას. თიქ გადიდჷ ასურეთიშ ტერიტორია, ატარჷ პოლიტიკური დო ოურდუმე რეფორმეფი. მართუალაშ ბორჯის, გაფართინუ ასურეთიშ კონტროლი ლევანტიშ რეგიონიშა, მანწყუ ლექსერობა ურარტუშ მეხჷ, დამარცხჷ ურარტუალეფი დო ძალამს დედაღარჷ თინეფიშ გოლინა, გემშეჭკირჷ დო ქიდეკინჷ ბაბილონეთი. ჯვ. წ. 717-710 წანეფს ეიოგჷ ახალი ნანანოღა დურ-შარუქინი. მერჩქინელი რე ასურეთიშ ართ-ართი უდიდაში მამართალო.

ჯვ. წ. 705 წანას წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია თაბალიშ მეხჷ. ღურჷ თინეფწკჷმა ართ-ართი ლჷმას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ასურეთიშ მაფეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ასურეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 705
უესტმინსტერიშ სააბატო

**უესტმინსტერიშ სააბატო** თაშნეშე ჩინებული რე მუჭოთ **ჯეგე პეტრეშ ჯოხოდვალაშ ოხვამე** — კათედრალიშ ტიპიშ გოთიკური ოხვამე უესტმინსტერს, ლონდონი, უესტმინსტერიშ დოხორეშ ბჟადალშე. ტრადიციულო თაქ იმანჯებუ ინგლისიშ მონარქეფიშ კორონაციაშ დო ნთხორუაშ ცერემონიეფი. სააბატოქ დირსხჷ 1546 - 1556 წანეფს.

ოხვამე მიშაღალირი რე იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა.

## ქოძირით თაშნეშე
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ევროპას

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ დგჷმილეფი
კატეგორია:ქირსიანული ოხიდეეფი
კატეგორია:გოტიკური არქიტექტურა
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი გოართოიანაფილი ომაფეს
კატეგორია:ლონდონიშ ოქინაფუეფი
ტიგლათფილესერ I

**ტიგლათფილესერ I** (აქად. 
𒆪𒋾𒀀𒂍𒈗𒊏 - *თუქულთი-აფილ-ეშარა*) — ასურეთიშ მაფა ჯვ. წ. 1114-1076 წანეფს. თიში მართუალაშ ბორჯის ასურეთიქ გინირთჷ დომინანტური სახენწჷფოთ ჯვეში არხო ბჟაეიოლს. თიქ გაფართინუ ასურეთიშ დომინაცია ანატოლიას დო სირიას, დო მიოჭირინუ სქირონაშქა ზუღაშ წყარპიჯიშახ.

რდჷ მაფა აშურ-რეშ-იში I-შ სქუა. ხვისტაშა ეშართჷ ჯვ. წ. 1115 წანას. ტიგლათფილესერი მუში დუც უძახუდჷ ოქიანუშ მაფას, მოსოფელიშ ოთხი კუნთხუშ მაფას. ხვისტაშა ეშულაშ უკულ მალას წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანიეფი. ჯვ. წ. 1112 წანას მანწყუ ლესქერობა მუშქეფიშ მეხჷ. უკულ ტიგლათფილესერქ გემშეჭკირჷ კომაგენეშა დო ბჟაეიოლი კაპადოკიაშა, დამარცხჷ ხეთეფი დო თინეფი გეგშარაჸუ ასურეთიშ პროვინცია სუბართუშე. გეჸვენჯი ოურდუმე კამპანიეფით ასურალეფქ ქიმიოჭირინეს გვალეფიშა, ვანიშ ტობაშ ობჟათეშე, უკულ თინეფქ მიკირთეს ბჟადალიშე დო ქიდიჸუნეს მალათია. მართუალაშ მახუთა წანას, ტიგლათფილესერქ გემშეჭკირჷ კომანაშა (კაპადოკია) დო ართი ჯიხაზურგას, ლინჯიშ ფირფიტეფს ქუმკაჭარჷ მუში გომორძგუეფიშ გეშა.

ართ-ართი მუკნაჭარას, სოდეთ ეჭარილიე ტიგლათფილესერიშ ლესქერობა ნაირიშ ქიანეფიშ მეხჷ, ტიგლათფილესერი იშინუანს დიაოხიშ მაფა სიენის. 

ასურეთიშო სერიოზული საფრთხეს წჷმარინუანდეს არამეალეფი, ნამუეფიშ მეხჷ ბრელშა ილაშქუ ტიგლათფილესერქ, მარა თინეფქ ბოლოშა ვადამარცხებუ. ჸათე ბორჯიშო არამეალეფქ გეჭოფეს ნინევია ხოლო. ჯვ. წ. XI ოშწანურას, თინეფიშ მიშაჭკირუეფქ ძალამს დადაღარჷ ასურეთი. არამეალეფქ ლევანტიშ რეგიონს ქუდარსხუეს მუნეფიშ სახენწჷფოეფი ხოლო. თინეფქ გაფართინეს მუნეფიშ ტერიტორია ასურეთიშ ხარჯიშა დო ქიდეკინეს ხაბურიშ ლეხერი ხოლო.

ტიგლათფილესერ I-შ ინიციატივათ აკეთეს აშურიშ დო ჰადადიშ ოხვამეეფიშ რესტავრაცია. თაშნეშე, თიში ხემანჯღვერობათ ეიოგეს ბაღეფი დო პარკეფი, სოდეთ ჩანდჷ შხვა ქიანეფიშე მუნაღელი ჯალეფი დო ჩანარეფი. ტიგლათფილესერ I-ქ ღურჷ ჯვ. წ. 1076 წანას. უკულ ხვისტაშა ეშართჷ თიში სქუაქ აშარიდ-აპალ-ეკურიქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:ასურეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 1076
სარდური II

**სარდური II** — ურარტუშ მაფა, ჯვ. წ. 764-735 წანეფს. რდჷ არგიშთი I-შ სქუა. სარდურიქ გაფართინუ ურარტუშ ტერიტორია. მანწყუ ლესქერობეფი კოლხაშ, მელიდიშ დო ქუმუხიშ მეხჷ. ურარტული წყუეფი ეთმოჭარუნა სარდურიშ ოურდუმე ექსპედიციას *"ბაბილუ"*-შ მეხჷ. ნამთინე მენცარეფიშ აზრით ბაბილუ წჷმარინუანდჷ კასიტური რეგიონს, ნამუთ ადრე ბაბილონეთიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. 

ჯვ. წ. 743 წანას, ქუმუხის, ასურეთიშ მაფაქ ტიგლათფილესერ III-ქ დამარცხჷ სარდური დო თიში ანტი-ასურული კოალიცია. უკულ ტიგლათფილესერქ გეგნორაჸუ სარდური წყარმალუ ევფრატიშ მელე.

სარდური II-ქ ტუშპას ეიოგჷ კაბეტი კიდა, ნამუშ ართ-ართი მუკნაჭარას ჸათაშ ეთმოჭარუნს მუში დუც: *"მორკული მაფა, ნძალიერი მაფა, ოქიანუშ მაფა, [[ნაირი]]შ ქიანეფიშ მაფა, მაფა, ნამუშ მანგი ვაარსებენს, სარკო ჭყიში, მაფა, ნამუსჷთ ლჷმაშა ვაშქურჷ, მაფა, ნამუქჷთ დაჩიჩიუ არძა, ნამუეფქჷთ თიში ხეშუულებას ვედემორჩილჷ."*. 

ართ-ართი მუკნაჭარას, ნამუსჷთ 1912 წანას მიოგორეს ნოღა ვანიშ გოხოლუას, სარდური ჸათაშ ეთმოჭარუნს მუში ოურდუმე კამპანიას: *"ქიმეფრთი [[მანა]]შ ქიანაშა, გებჭოფი, მობჯალაგე ნოღეფი, გოფრჩვი ოფუტეეფი, დო ქიანაშ მახორუეფი გეგნვოხორე ბიაინაშა. კინ თე წანას, ჩქიმი ჯარეფქ ქიმერთეს ერიაჰინიშა, გეჭოფეს ქიანა, დოჭვეს ნოღეფი დო გორჩვეს ოფუტეეფი"*.

უკულ მუკნაჭარა ჸათაშ იგინძარებუ: *"კინ თე წანას, მასუმაშა, ქიმეფრთი ერიაჰინიშა, გეგნობჭვი ნოღეფი, გოფრჩვი ოფუტეეფი დო მახორუეფი ბიაინაშა გეგნვოხორე. უკულ მა ეუოგჷ ჯიხაზურგეფი ერიაჰინის დო გებჭოფი ქიანა. ღორონთი ხალდის პატი მუვოშინი. ხეშა ქაშეპოთი ტყვეეფი: 6436 კოჩი, 15,553 ოსურკოჩი. ქიანაშე მიდეპონი 21,989 ადამიერი, ნამთინე დოპილი, შხვეფი თელო ობჭოფი. ხეშა ქაშეპოთი 1613 ცხენი, 115 არქემი, 16,529 ორინჯი, 37,685 შხური"*.

## ქოძირით თაშნეშე
* ურარტუშ მაფეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Sarduri II – One of the most unfortunate rulers of the 8th century B.C.E.

კატეგორია:ურარტუშ მაფეფი
კატეგორია:ურარტუშ ისტორია
ანარქო-კაპიტალიზმი

მინი|ანარქო-კაპიტალისტეფიშ შვედური სუაშ შილა.
**ანარქო-კაპიტალიზმი** — ანარქიზმიშ დო კაპიტალიზმიშ ართნერი ესვარუა. თე იდეოლოგიაშ მეჯინათ, თარობა ოკო დოთირუას საბაზარე კონკურენციაქ. თინეფიშ ყარაფიშ ლოზუნგი რე „გეგმუოხუნუათ თარობა ბიზნესიშ ხუჯეფშე“, ომანგეთ, თინეფი, ხუჯის უკინანა დუდიშულ ბაზარს დო ფირქენა, ნამჷ-და: ბაზარს შეულებჷ გეგმარძღას ადამიერიშ ირნერი მოთხირი. თაშნეშე თინეფს მიოჩქჷნა, ნამჷ-და პოლიციაქ დო სასამართლოქ ოკო გეგნორთას კერზო სექტორშა დო ოკო გეგმაქიმინას ნებაჸოფური რსხუეფი ადამიერეფს დო კერზო სააგენტოეფს შქას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Anarcho-capitalist FAQ
* Anti-state.com
* Freedomain Radio

## სქოლიო

კატეგორია:ანარქო-კაპიტალიზმი
კატეგორია:კაპიტალიზმი
კატეგორია:ეკონომიკური იდეოლოგიეფი
გილგამეში

**გილგამეში** (; დუდმაართაშე )) — ჯვეშ მესოპოტამიურ მითოლოგიაშ დო ეპიკურ პოემა — *[[გილგამეშიშ ეპოსი]]შ* გერგეზი. საეგებიოთ, შუმერულ ნოღა-სახენწჷფო ურუქიშ მაფა, ნამუთ ღურაშ უკულ გაღორონთეს. საეგებიოთ, თიშ გამაგალაქ დიჭყჷ ორდოდინასტიურ ბორჯის, მეხოლაფირო ჯვ. წ. ეე. 2900–2350 წანეფს, მარა შუმერულ ლეგენდეფიშ შანულამ გერგეზო გჷნირთუ ურიშ მასუმა დინასტიაშ ბორჯის ().

გილგამეშიშ ლეგენდარულ გერგეზობეფიშ გეშა ისტორიეფ ხუთ ასქილადირ შუმერულ პოემას რე თხობელერი. თინეფშე არძაშე ორდოიან რე, ორჩანიეთ, „გილგამეში, ენქიდუ დო ქიანაუჩა“, სოდე გილგამეში ოსურღორონთ ინანას ოხვარუ დო ინანაშ *ჰულუპუშ* ჯას გიმახვენ რინუეფს გინმორაჸუნს. ინანა გილგამეშის ჟირ უჩინებ მეკონს გინმოჩანს, *მიკუს* დო *პიკუს*, ნამუეფსჷთ გილგამეშ მიოდინუანს. ენქიდუშ ღურაშ უკული, თიშ ორო გილგამეშის ქიანაუჩას რინელ დირხან პიჯალეფიშ გეშა ურაგადუ. პოემა *[[გილგამეში დო აგი]]* ეთმეჭარუნს გილგამეშიშ აშონთებას ქიშიშ მაზოჯალიშ, აგიშ მეხჷ. შხვა შუმერულ პოემეფს რაგად რე გილგამეშიშით გიგანტ ჰუმბაბაშ დო ჟინიშ ხოჯიშ გერჯგინაშ გეშა დო თეწკჷმა მახუთა, გლახათ ასქილადირჷ პოემა თიშ ღურაშ დო ნთხორუაშ ისტორიას თხობელენს.

გვიან ბაბილონურ ბორჯის თე ისტორიეფ ართიანწკჷმა მერსხილ ნარატივს რდჷ აკორშვილი. სტანდარტულ აქადურ *გილგამეშიშ ეპოსი* ჭარჷ მეკჷრიბე, ჯოხოთ სინ-ლექი-უნნინინნქ, ორჩანიეთ, შქა ბაბილონურ ბორჯის (), ნამუთ გერსხჷ ბრელით უჯვეშაშ წყუეფს. ეპოსის, გილგამეში ორთაშ ჭყანეფიშ მოგვენ გვერდოღორონთ რე, ნამუთ მაჸალენს ტყარ კოჩ ენქიდუწკჷმა. თინეფ ართო ანდა შარალუას იჭყანა, ნამუეფშე არძაშე ჩინებულ რე ჰუმბაბაშა (შუმერულო: ჰუვავა) დო ჟინიშ ხოჯიშა გერჯგინა, ნამუსჷთ იშთარი (შუმერულო: ინანა) უტენს თინეფშა გიონთხაფშა, თიშ უკული, მუთ გილგამეში ივარიენს ინანაშ მერზიებას, თიშ მასქერო გჷნორთედუკონ. თიშ უკული, მუთ ენქიდუ ღორონთეფიშით მეჯღონილ საჯიშ შედეგო დოღურუნ, გილგამეშის მუშ ღურაშა ოშქურუ დო კაბეტ წყარბუმას გინნასქილედჷ ჭკვერ უტნაპიშტიმის ესურებუ, თი იმენდით, ნამჷ-და უღურუობას დოგორუნსჷნ. გილგამეშის ანდაშა ვამახუჯინე თიშ წჷმი წჷმოჭკირილ მორსეფშა დო ჸუჩა, ურუქშა დირთუ, ანდანე გუხვადუ, ნამჷ-და უღურუობა თიშო ხეუმუჭირინაფუ რენ.

მენცარეფიშ უმენტაშობა თი არზის რე, ნამჷ-და „გილგამეშიშ ეპოსიქ“ შანულამ გაულა იღვენუ „ილიადაშა“ დო „ოდისეაშა“, ჟირ ეპიკურ პოემაშა, ნამუეფქჷთ ჯვეშ ბერძენულ ნინაშა იჭარჷ ჯვ.წ. VIII ოშწანურას. გილგამეშიშ ბადებაშ ისტორია ეჭარილ რე ბერძენ ჭარუშ, აელიანუსიშ (ახ.წ. II ოშწანურა) „ჩხოლარეფიშ ორთაშ გეშა“ ანეკდოტის. აელიანუს თხობელენს, ნამჷ-და გილგამეშიშ ბაბუ გილგამეშიშ ნანას გილათხილანდჷ ვადამოკათუბედკონ, ანდანე ორაკულქ ურაგადუ, ნამჷ-და მოთა თის ხვისტაშე გექთარაგუანდჷნ. ოსურქ დემოკათჷ დო მათხილარეფქ ჩქჷჩქუ ყორშიშე გეგნაჸათეს, მარა კიღურაქ გილგამეშ დონთხაფაშე გეგნასქილიდჷ დო თხილერო ქიმიყონუ ხილიშ ბაღშა, სოდე მებაღექ მორდჷ.

*გილგამეშიშ ეპოსის* ასურბანიპალიშ ბიბლიოთეკას 1849 წანას მიოგორეს. 1870-იან წანეფიშ დაჭყაფუს თანგუაშ უკული, თიქ ძალამ ნირზ გჷმიჭანუ თიშ ნორთეფს დო ურიულ ბიბლიაშ შქას მოგვენობაშ გეშა. გილგამეში თარო უჩინებუ სქიდუდჷ XX ოშწანურაშ ოშქაშე ბორჯიშახ, მარა XX ოშწანურაშ დალიაშე თიქ თეხანურ კულტურას უმოსო საჩინება ფიგურათ გჷნირთუ.

## ქოძირით თაშნეშე
* გილგამეშიშ ეპოსი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

## კომენტარეფი


## სქოლიო

კატეგორია:გილგამეში
კატეგორია:გილგამეშიშ ეპოსი
კატეგორია:ურუქიშ მაფეფი
ტიგრან II

**ტიგრან II დიდი** (სომხ. Տիգրան Մեծ, ლათ. Tigranes Magnus, ბერძ. Τιγράνης, დ. ჯვ. წ. 140 — ღ. ჯვ. წ. 55) — სომხეთიშ მაფა ჯვ. წ. 95-55 წანეფს, არტაშესიანეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. თიში მართუალაშ ბორჯის, სომხეთიქ მიოჭირინუ ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის. 

საეგებიოთ, რდჷ არტავაზდ I-შ სქუა. მუჟამსჷთ სომხეთი პართიაშ სიუზერენიტეტიშ თუდო რდჷ,  ტიგრანი მძევალო ქიმეჩეს პართიაშ მაფას მითრიდატე II-ს. ხვისტაშა ეშულაშ უკულ, ტიგრანქ წიმიჭყჷ ექსპანსიური პოლიტიკა. ჯვ. წ. 95-75 წანეფს ტიგრანქ ქიდეკინჷ ტერიტორიეფი, ნამუეფით ადრე რომიშ დო პართიაშ ხეშულობაშ თუდო რდჷ. 

დუდშე ვართი რომს დო ვართ პართიას აქტიური გალენური პოლიტიკაშა ვაჩოდუდჷ. ჯვ. წ. 91 წანას დოღურჷ მითრიდატე II-ქ. თიში მონძე რდჷ გოტარზ I, ნამუშ მართუალაშ პერიოდის, პართიას ომენოღალე ლჷმაქ ქიდიჭყჷ. რომს, ჯვ. წ. 91 წანაშე იბურჯანდჷ მორსხუეეფიშ ლჷმა. ჯვ. წ. 95 წანას ტიგრანქ ქიდეკინჷ სოფენე. პონტოშ მაფა მითრიდატე VI ევპატორიშ (ნამუთ ტიგრანიშ მუანთილი რდჷ) ელაჩამათ, ტიგრანქ გემშართჷ კაპადოკიაშა, ნამუშ მაფა არიობარზანექ ინტუ დო მოხვარა რომს ქოთხუ. მითრიდატექ დო ტიგრანქ გირთეს კაპადოკია. მარა მალას, რომალი მანჯღვერთარქ სულაქ გემშეჭკირჷ კაპადოკიაშა, დამარცხჷ სომეხეფი დო თინეფიშ ალმარენჯეფი, დო კაპადოკიაშ ომაფე ხვისტა კინ არიობარზანეს დურთინუ. მარა ტიგრანქ იშენ შელებუ ბჟაეიოლი კაპადოკიაშ აკოართაფა სოფენეწკჷმა.

ჯვ. წ. 88-85 წანეფს ტიგრანქ ქიდეკინჷ ადიაბენა, გორდიენა, ატროპატენა. ნინა გარსოიანიშ მეჯინათ, ტიგრანიშ ჯარეფქ მიოჭირინეს ეკბატანაშ გოხოლუაშა. ჯვ. წ. 84-83 წანეფს, ტიგრანიშ ჯარეფქ გეჭოფეს კილიკია-პედიასი, მიგდონია, ოსროჰენა დო კომაგენე. კომაგენეშ მაფა მითრიდატე I-ქ ტიგრანიშ ვასალო გინირთჷ. 

ჯვ. წ. 84 წანას, ტიგრანქ, ლჷმაშ უმოშო ქიდეკინჷ სირია, სოდეთ მიშჷ ომენოღალე კონფლიქტი სელევკიდეფს შქას. სირიაშ პროვინციაშ მამართალო ტიგრანქ ქუდარინუ მუში ართ-ართი მანჯღვერთარი მაგადატე. ალეპოს ქუდასქიდჷ ზოხორინელობაქ, მუჭოთ ნოღა-სახენწჷფოს. ართი ვერსიათ, ტიგრანქ მუში ოურდუმე კამპანიეფით, მიოჭირინუ ეგვიპტეშა ხოლო. შხვა ვერსიათ, ტიგრანიშ ჯარეფქ მიოჭირინეს ოორუე პალესტინაშა.

სულაშ ღურაშ უკულ, ჯვ. წ. 78 წანას ტიგრანქ კინ გემშეჭკირჷ კაპადოკიაშა დო დოხოლაფირო 300,000 ადამიერი გეგნახორუ სომხეთიშ ახალი ნანანოღა ტიგრანაკერტიშა. ტიგრანიშ ოურდუმე კამპანიეფიშ შედეგო, სომხეთიშ ომაფე გინოზინდილი რდჷ პონტოშ გვალეფიშე შქაწყარმალონაშახ დო კასპიაშ ზუღაშე სქირონაშქა ზუღაშახ.

ჯვ. წ. 70 წანას რომალეფქ დამარცხეს მითრიდატე VI ევპატორი. მითრიდატექ ტიგრანიშა ინტუ. ჯვ. წ. 69 წანას, ტიგრანაკერტიშ ლჷმას, რომალეფქ, ლუკულუსიშ ხემანჯღვერობათ, დამარცხეს ტიგრანი დო გეჭოფეს ნანანოღა ტიგრანაკერტი. ართი წანაშ უკულ, ჯვ. წ. 68 წანას, არტაშატიშ ლჷმას, რომიშ ჯარეფქ კინ დამარცხეს ტიგრანი. ლუკულუსიშ უკულ, სომხეთიშა გემშეჭკირჷ გნეუს პომპეუსიქ. ტიგრანქ ქიჩინჷ რომიშ სიუზერენიტეტი დო გინიგჷ 6,000 ტალანტი. ტიგრანს ქუდუტეს ხვალე სომხეთი დო ოურდუმე კამპანიეფით ეჭოფილი ტერიტორიეფი დათმებაფეს.

## ქოძირით თაშნეშე
* სომხეთიშ ისტორია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ენციკლოპედია ირანიკა

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 140
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 55
კატეგორია:სომეხეფი
კატეგორია:სომხეთიშ მაფეფი
კატეგორია:სომხეთიშ ისტორია
შაპურ I

**შაპურ I** — სასანიანეფიშ იმპერიაშ შაჰანშაჰი. თიში მართუალაშ ზუსტი პერიოდი უჩინებუ რე, მარა ისტორიკოსეფიშ უმენტაშობა თიში ხეშულობას 240-270 წანეფით ათარიღენს. რდჷ სასანიანეფიშ იმპერიაშ დუმარსხუაფალიშ არდაშირ I-შ სქუა. შაპურ I-შ მართუალა იხასიათებუ ხეშულობაშ კონსოლიდაციათ დო ტერიტორიული ექსპანსიათ. 

აწარმენდჷ ლჷმეფს რომიშ იმპერიაშ მეხჷ დო თის მიდუღუ ნოღეფი ნისიბისი დო კარე. მარა 243 წანას, რესანეშ ლჷმას, შაპური დამარცხჷ რომიშ იმპერატორქ გორდიანე III-ქ. ართი წანაშ უკულ, მესიხეშ ლჷმას, შაპურ I-ქ ორჯგინჷ რომალეფს. რომიშ იმპერატორქ ფილიპე არაბიქ, შაპურიწკჷმა ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა, ნამუსჷთ არძაშე უმოს საონჯღორო ხეკულუას უძახჷნა. რომქ სასანიანეფიშ იმპერიას გინუგჷ 500,000 დინარი დო სომხეთი დო მესოპოტამია სასანიანეფს დუთმუ.

252/3–256 წანეფს შაპურ I-ქ ქისარგებლჷ არეულუბათ რომიშ იმპერიას დო თიში მეხჷ მაჟირა ოურდუმე ექსპედიცია ქიდიჭყჷ, გემშეჭკირჷ დო გორჩუ ნოღეფი ანტიოქია დო დურა-ევროპოსი. 260 წანას, მასუმა ოურდუმე კამპანიას, შაპურქ დამარცხჷ დო ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთუ რომიშ იმპერატორი ვალერიანე. შაპური ხვალე ტერიტორიეფიშ ანექსიათ ვარდჷ დაინტერესებული, თის უმოსო ოინტერესუდჷ ტერიტორიაშ რჩუალა დო დიდი მუდანობათ ქონებაშ აშაჸოთამა.

260-იან წანეფს ძალამს გენძალიერჷ პალმირაშ მაფა ოდენატექ, ნამუქჷთ გეგნოკვათუ ევფრატი, გემშეჭკირჷ სასანიანეფიშ იმპერიაშ ტერიტორიაშა, მარა ნანანოღა ქტესიფონიქ ვეიაჭოფუ.

შაპური მუში მართუალაშ ბორჯის, ხემანჯღვერენდჷ შხვადოშხვა პროექტეფს. თიში ინიციატივათ ეიოგეს ზოროასტრული დაჩხირიშ ოხიდეფი, გაახალეს ნოღეფი დო შხვა. 

შაპურ I-ქ ღურუ 270 წანას. თიში მონძე რდჷ მასუმა ქომოლსქუა ჰორმიზდ I.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ენციკლოპედია ირანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:ნაღურა 270
კატეგორია:სასანიანეფიშ იმპერიაშ მამართალეფი
კატეგორია:სასანიანეფი
არდაშირ I

**არდაშირ I** — სასანიანეფიშ იმპერიაშ დუმარსხუაფალი. 211/212-224 წანეფს, **არდაშირ V**-შ ჯოხოდვალათ, მართუნდჷ ფარსიშ (პერსია, პერსისი) რეგიონს, ნამუთ პართიაშ ვასალი რდჷ. 224 წანას, არდაშირქ ეარყჷ პართიაშ მეხჷ, გეგთარაგუ პართიაშ ეკონია მამართალი არტაბან V, მოჯალაგუ არშაკიდეფიშ იმპერია დო ქუდარსხუ სასანიანეფიშ დინასტია. ხეშულობაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ უკულ, დუდი შაჰანშაჰო გეგმაცხადჷ. არდაშირქ მუში მართუალაშ ბორჯის, ქიმკირსხუ არძა ირანული ტერიტორია.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:სასანიანეფიშ იმპერიაშ შაჰანშაჰეფი
კატეგორია:სასანიანეფი
კატეგორია:ნაღურა 242
მარწკინაიეფი

**მარწკინაიეფი** () — ჭანდეფი ხოჭოეფიშ ფანიაშე. უღჷნა მოგჷნძე რუმე ფერიშ რსხული. დადულეფი მუნტურს მოგენა. სერიშ ჭანდეფი რენა. მარწკინაიეფიშ კანკალე გვარობაშ ძინათებულ დადულეფს ქვარაშ ბოლოს უღჷნა მასინთური ორგანო. ანდა გვარობაშ მუნტურით დო მარქვალით ისინთუაფჷნა. მარწკინაიეფიშ ფანიას 2000-შახ გვარობა რე. ტროპიკულ აფრიკას მარწკინაიეფიშ ართ გვარობას ფანარიშ მანგირო გჷმირინუანა. თეშო მუშხირენ მასინთურ მარწკინაიას მარლაშ ტომარეს ენმახუნუანა დო ისინთუანა რზას. აბანობური ცირეფი სისქვამეშო მასინთაიეფს თომაშა ეშმებინჷნა (ეშმიხუნუანა).


File:Leuchtkäfer - Firefly.JPG|დადული *მარწკინაია* მუში სინთაფათ 
File:FireFlies short video.webm|მარწკინაიეფიშ ვიდეო
File:GluehwuermchenImWald.jpg|მარწკინაიეფი ნიუნბერგიშ (გერმანია) ტყაშ გოხოლუას, 30-წამიანი ექსპოზიცია 


## ლიტერატურა

* Faust, Lynn Frierson (2017). "Fireflies, Glow-worms, and Lightning Bugs"
* 
* Lewis, Sara (2016). Silent Sparks: The Wondrous World of Fireflies. Princeton University Press. .
* 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ევროპული მარწკინაიეფიშ ოჩინებარე
* Firefly.org – ფაქტეფი, სურათეფი დო ინფორმაცია ეშალაფირ მარწკიანიეფიშ & მასინთე ხოჭოეფიშ გეშა
* მარწკიანიაშ სიმულიატორი რობოპტი, ჩინეთი
* NCBI taxonomy database
* Museum of Science, Boston – Understanding Fireflies
* Video of a firefly larva in Austria
* FireflyExperience.org – Luminous Photography and Videos of Fireflies & Lightning Bugs

კატეგორია:ხოჭოეფი
ხოსრო I

**ხოსრო I**, შინელი რე მეტჯოხოთ **ანუშირვანი** (*"უღურალე შური"*) — სასანიანეფიშ იმპერიაშ შაჰანშაჰი 531-579 წანეფს. რდჷ კავად I-შ სქუა. 

ხოსროშ ხვისტაშა ეშულაშ ბორჯის, სასანიანეფიშ იმპერია აწარმენდჷ ლჷმეფს ბიზანტიაწკჷმა. 532 წანას ხოსროქ ბიზანტიაწკჷმა ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა, ნამუსჷთ ოშწანურაშ ხეკულუას უძახჷნა. უკულ ხოსროქ განძალიერჷ მუში ხეშულობა დო ქიდიჭყჷ ოურდუმე კამპანია ბიზანტიაშ მეხჷ, 540 წანას ლჷმა გეგმუცხადჷ ბიზანტიას, გემშეჭკირჷ დო გორჩუ ნოღა ანტიოქია. ხოსროქ ანტიოქიაშ მახორუეფი გეიორღვუ დო სპარსეთიშა გეგნახორუ. 541 წანას, ხოსროქ გემშეჭკირჷ ეგრისიშა. ჸათე მოლინათ  ქიდიჭყჷ დიდი ლჷმეფიშ პერიოდიქ ეგრისის. 545 წანაშ პიჯალათ, ირანქ დო ბიზანტიაქ გაჩერეს ართიანწკჷმა კონფლიქტი მესოპოტამიას დო სირიას, მარა ლჷმეფქ ეგრისის იშენ გეგინძორჷ 562 წანაშახ. ჸათე წანას ირანქ დო ბიზანტიაქ ქუდოდვეს ჟარნეჩდოვით წანიანი ხეკულუა. ხეკულუაშ ნძალათ, ირანალეფქ ჯარეფი გეგშეჸონეს ეგრისიშე დო თინა ბიზანტიარეფს დუთმეს მარა შონექ ქუდოსკიდჷ ირანიშ გოლინაშ თუდო 590 წანაშახ.

572 წანას, იუსტინიანე I-შ მონძექ იუსტინე II-ქ კინ გაახალჷ კონფლიქტი დო ბიზანტიარეფქ გემშეჭკირეს სასანიანეფიშ იმპერიაშ ართ-ართი რეგიონი აღძნიქიშა. ართი წანაშ უკულ, ხოსროქ გეჭოფუ ბიზანტიაშ შანულამი ნოღა-ჯიხაზურგა დარა. ირან-ბიზანტიაშ ჸათე ლჷმაქ 591 წანაშახ გეგინძორჷ. ხოსრო ხვალე ბჟადალს ვალჷმენდჷ. თინა ლჷმეფს აწარმენდჷ ბჟაეიოლს ხოლო. ხოსროქ მოჯალაგუ ეფთალიტეფიშ იმპერია. ობჟათეშე, ირანალეფქ ვაჰრეზიშ ხემანჯღვერობათ, დამარცხეს აქსუმარეფი დო ქიდეკინეს იემენი.

ხოსრო I-ქ ატარჷ შანულამი პოლიტიკური, ეკონომიკური დო ოურდუმე რეფორმეფი, გადიდჷ სახენწჷფო მუშნალეფი, დარსხუ პროფესიული არმია, გაახალჷ ნოღეფი, გაუჯგუშჷ ინფრასტრუქტურა იმპერიაშ მასშტაბით. ხოსრო ძალამს დაინტერესებული რდჷ ლიტერატურათ, ფილოსოფიათ დო მენცარობათ. სასანიანეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალეფიშე ხოსრო I მერჩქინელი რე ართ-ართი უდიდაში დო გოლინიანი მამართალო. თის, მუში მეჭირინაფეფიშ გეშა, ახალი კიროსის ხოლო უძახჷდეს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:ნაღურა 579
კატეგორია:სასანიანეფიშ იმპერიაშ შაჰანშაჰეფი
კატეგორია:სასანიანეფი
სასანიანეფიშ იმპერია

**სასანიანეფიშ იმპერია**, ოფიციალური ჯოხოდვალა **ირანალეფიშ იმპერია** — ირანული იმპერია, ნამუსჷთ მართუნდჷ სასანიანეფიშ დინასტია 224-651 წანეფს. იმპერიაშ დუმარსხუაფალო მერჩქინელიე არდაშირ I. თინა 211/212-224 წანეფს, **არდაშირ V**-შ ჯოხოდვალათ, მართუნდჷ ფარსიშ (პერსია, პერსისი) რეგიონს, ნამუთ პართიაშ ვასალი რდჷ. 224 წანას, არდაშირქ ეარყჷ პართიაშ მეხჷ. 224 წანაშ 28 პირელს, ჰორმოზგანიშ ლჷმას, არდაშირქ დამარცხჷ პართიაშ ეკონია მაფა არტაბან IV. ჸათე მოლინათ გეთუ პართიაშ (არშაკიდეფიშ იმპერია) მართუალაშ პერიოდიქ ირანს დო დიჭყჷ სასანიანეფიშ ხანაქ.

სასანიანეფიშ დინასტიაშ ჯოხოდვალა მოურს სასანიშე, ნამუთ ზოროასტრული ოხიდაშ ქურუმი რდჷ, ფარსიშ რეგიონს. სასანიშ მონძეეფი რდეს არდაშირი დო არძა შხვა სასანიანეფი. 

ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის სასანიანეფიშ იმპერია იკათუანდჷ თეხანური ირანიშ დო ერაყიშ ტერიტორიეფს დო გინოზინდილი რდჷ ლევანტიშე ინდოეთიშ სუბკონტინენტიშახ დო ობჟათე არაბეთიშე კავკაციაშახ დო ცენტრალური აზიაშახ.

სასანიანეფიშ მართუალაშ პერიოდი იხასიათებუ ირანული კულტურაშ განძალიერაფათ, კომპლექსური დო ცენტრალიზაფილი ბიუროკრატიული თარობათ, სოდეთ კაბეტი როლს ლაჸაფენდჷ რელიგია ზოროასტრიზმი, მუჭოთ იმპერიაშ გჷმართიანაფალი ნძალა. სასანიანეფი ხემანჯღვერენდეს შხვადოშხვა პროექტეფს, ეთმიოგანდეს შანულამი დგჷმილეფს, კაბეტი მონუმენტეფს, ალურდეს დო ფინანსურო ოხვარუდეს კულტურაშ დო გონათაშ ინსტიტუციეფს. იმპერიაშ კულტურული გოლინაქ გიფაჩჷ იმპერიაშ სანძღოეფიშ გალე, მაგალთო ბჟადალი ევროპას, აფრიკას, ჩინეთის, ინდოეთის. სასანიანეფიშ ბორჯიშ ირანული კულტურაქ გოლინა იღვენუ შქა ოშწანურეფიშ ევროპული დო აზიური ხელუანობაშ გოვითარაფაშა.

გალენური პოლიტიკას, სასანიანეფი ფშხირას აწარმენდეს ლჷმეფს რომიშ იმპერიაწკჷმა. ოცადუდეს სომხეთიშ, იბერიაშ, ლაზიკაშ, ოორუე მესოპოტამიაშ დო არაბეთიშ ჩქონიშ ხეშა აშაჸოთამას. თაშნეშე ლჷმენდეს შქა აზიაშ გეგია კათეფიწკჷმა (ხიონიტეფი, კიდარიტეფი, ეფტალიტეფი). 

სასანიანეფიშ იმპერია მოჯალაგუ არაბეფიშ მიშაჭკირუაქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:სასანიანეფიშ იმპერია
კატეგორია:სასანიანეფიშ იმპერიაშ ისტორია
კატეგორია:ირანიშ ისტორია