open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნიკოლაი ბასოვი

**ნიკოლაი გენადიშ სქი ბასოვი** (რუს. Никола́й Генна́диевич Ба́сов; დ. 14 ქირსეთუთა, 1922, უსმანი, ტამბოვიშ გუბერნია, რსფსრ — ღ. 1 კვირკვე, 2001, მოსკოვი, რუსეთი) — რუსი ფიზიკოსი. კვანტური ელექტრონიკაშ დარგის ბასოვიშ ფუნდამენტურ რკვიებეფქ მიშეღჷ დიდი თია ლაზერიშ დო მაზერიშ გოვითარაფაშა. ჸათე მეჭირინაფეფიშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1964 წანას. ბასოვიქ პრემია მიპალუ ჩარლზ ტაუნსი დო ალექსანდრე პროხოროვიწკჷმა ართო.

დებადჷ ნოღა უსმანს. გურაფულენდჷ ვორონეჟიშ სკოლას. 1943 წანაშე მონაწილენდჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას. ლჷმაშ თებაშ უკულ, ბასოვიქ გურაფა გაგინძორჷ მოსკოვიშ ინჟინერული ფიზიკაშ ინსტიტუტის, ნამუთ გათუ 1950 წანას. ოკანდიდატე დისერტაცია თხილუ 1953 წანას დო ოდოქტორე 1956 წანას. 1950-იან წანეფიშე ბასოვი მუშენდჷ ლებედევიშ ჯოხონობაშ ფიზიკაშ ინსტიტუტის დო რდჷ ჸათე ინსტიტუტიშ კვანტური რადიოფიზიკაშ ლაბორატორიაშ დირექტორი.

1950-იან წანეფიშე ბასოვიქ დო პროხოროვიქ წჷმარინეს მოლეკულური ოსცილატორიშ იდეა დო მალეს ეიოგეს ოსცილატორი, ნამუშ მექანიზმი გერსხილი რდჷ ამიაკის. ბასოვიშ დო პროხოროვიშ ეგაფილი ჸათე კონსტიტუცია რდჷ მაზერიშ ართ-ართი ფორმა. უკულიან პერიოდეფს, ბასოვი მოღალენდჷ ლაზერიშ გოვითარაფაშო. 1955 წანას თიქ ეიოგჷ სუმდონიანი ლაზერი. 1959 წანას ბასოვიქ წჷმარინუ პროექტი გვერდოგამტარეფიშ (ინგლ. *semiconductor*) ლაზერიშ, ნამუთ თიქ კოლეგეფიწკჷმა ართო ეიოგჷ 1963 წანას.

ნიკოლაი ბასოვი 1951 წანაშე ოკათუდჷ პოლიტიკას. ბასოვი ნობელიშ პრემიაშ გარდა რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. ღურუ 2001 წანაშ 1 კვირკვეს, 78 წანერქ. დასაფულებური რე მოსკოვს, ნოვოდევიჩიშ სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნიკოლაი ბასოვი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ნიკოლაი ბასოვი Nobelprize.org-ის
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი (რუსულო)
* ნიკოლაი ბასოვიშ სასაფლა

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:რუსი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კონსტანტინე ციოლკოვსკი

**კონსტანტინე ედუარდიშ სქი ციოლკოვსკი** (რუს. Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вский; დ. 17 ეკენია [ჯვ სტ. 5 ეკენია], 1857, იჟევსკოე, რიაზანიშ გუბერნია, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 19 ეკენია, 1935, კალუგა, რსფსრ, სსრრ) — რუსი მენცარი, კოსმონავტიკაშ ართ-ართ პიონერი. 

ამერიკალი რობერტ გოდარდი, გერმანალი ჰერმან ობერთი დო ფრანგი რობერ ესნო-პელტრიწკჷმა ართო, კონსტანტინე ციოლკოვსკი მერჩქინელი რე თეხანური რაკეტული ტექნოლოგიეფიშ დო კოსმონავტიკაშ დუმარსხუაფალო. ციოლკოვსკიშ იდეეფქ დიდი გოლინა იღვენუ სსრრ-შ კოსმოსური პროგრამაშ თარი კონტრიბუტორეფიშა სერგეი კოროლიოვიშა დო ვალენტინ გლუშკოშა.

## ლიტერატურა
* Andrews, James T. (2009), Red Cosmos: K.E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry, Texas A&M University Press

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კონსტანტინე ციოლკოვსკი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* კონსტანტინე ციოლკოვსკიშ ჸუდე-მუზეუმი
* კონსტანტინე ციოლკოვსკი Russianspaceweb.com-ის

კატეგორია:რუსეფი
ჟორეს ალფეროვი

**ჟორეს ივანეშ სქი ალფეროვი** (რუს. Жоре́с Ива́нович Алфёров, ბელარუს. Жарэс Іва́навіч Алфёраў; დ. 15 მელახი, 1930, ვიტებსკი, ბელორუსიშ სსრ, სსრრ — ღ. 1 მელახი, 2019, სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთი) — რუსი ფიზიკოსი. გვერდოგამტარული ჰეტეროსტრუქტურეფიშ დო ბიწორი ოპტიკური დო მიკროელექტრონული კომპონენტეფიშ გოვითარაფაშ გეშა მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 2000 წანას.

დებადჷ ბელორუსიშ ნოღა ვიტებსკის. გურაფულენდჷ მინსკიშ სკოლას დო უკულ ბელორუსიშ პოლიტექნიკურ აკადემიას. 1952 წანას მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი ლენინგრადიშ ელექტროტექნიკურ ინსტიტუტის. 1953 წანაშე ალფეროვი მუშენდჷ სსრრ-შ მენცარობეფიშ აკადემიაშ იოფეშ ინსტიტუტის. ჸათე ინსტიტუტის ალფეროვიქ თხილუ ოკანდიდატე დისერტაცია ტექნოლოგიეფიშ დარგის 1961 წანას დო ოდოქტორე დისერტაცია ფიზიკა-მათემატიკაშ დარგის 1970 წანას. 1987-2003 წანეფს ალფეროვი რდჷ იოფეშ ინსტიტუტიშ დირექტორი.

ჟორეს ალფეროვი ოკათუდჷ პოლიტიკას ხოლო. რდჷ რუსეთიშ პარლამენტიშ მაკათური კომუნისტური პარტიაშე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჟორეს ალფეროვი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ჟორეს ალფეროვი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:რუსი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ალექსანდრე ბოროდინი

**ალექსანდრე პორფირეშ სქი ბოროდინი** (რუს. Александр Порфирьевич Бородин; დ. 12 გერგობათუთა [ჯვ.სტ. 31 გჷმათუთა], 1833, სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 27 ფურთუთა [ჯვ.სტ. 15 ფურთუთა], 1887, სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთიშ იმპერია) — რუსი კომპოზიტორი, ქიმიკოსი დო ექიმი, რუსი კომპოზიტორეფიშ ბუნა *"დიდი ხუთული"*-შ მაკათური. თიში მუსიკალური კომპოზიციეფიშე ეიოშანალი რე სიმფონიური პოემა *"შქა აზიას"* დო ოპერა *"ჟინოსქუა იგორი"*. მერჩქინელი რე XIX ოშწანურაშ ართ-ართ გოლინიან დო შანულამ კომპოზიტორო. 

ალექსანდრე ბოროდინი რდჷ პროფესიათ ექიმი დო ქიმიკოსი. უმოსო მოღალენდჷ ორგანული ქიმიაშ დარგის. ბოროდინი რდჷ ართ-ართი მაართა ქიმიკოსი, ნამუქჷთ აკეთჷ ნუკლეოფილური სუბსტიტუციაშ დემონსტრირაფა დო გიმირკვიუ ალდოლური რეაქცია.

ალექსანდრე ბოროდინიქ სანქტ-პეტერბურგის დარსხუ მედიცინაშ ოსურეფიშ სკოლა, სოდეთ მუშენდჷ 1885 წანაშახჷ.

## ლიტერატურა
* Willem G. Vijvers, Alexander Borodin; Composer, Scientist, Educator (Amsterdam: The American Book Center, 2013). 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალექსანდრე ბოროდინი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ალექსანდრე ბოროდინი Musopen project-ის 
* ალექსანდრე ბოროდინიშ სასაფლა

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი კომპოზიტორეფი
კატეგორია:რუსი ქიმიკოსეფი
ილია მეჩნიკოვი

**ილია ილიაშ სქი მეჩნიკოვი** (რუს. Илья Ильич Мечников; დ. 15 მესი [ჯვ.სტ. 3 მესი], 1845, ივანოვკა, ხარკოვიშ გუბერნია, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 15 კვირკვე, 1916, პარიზი, საფრანგეთი) — რუსი ზოოლოგი, მიშეღჷ დიდი თია იმუნოლოგიაშ გოვითარაფაშა. ჸათეშ გეშათ 1908 წანას გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის. მეჩნიკოვიქ პრემია მიპალუ პაულ ერლიხიწკჷმა ართო.

დებადჷ ხარკოვიშ გუბერნიაშ ოფუტე ივანოვკას, რუმინულ-უკრაინულ ფანიას.

მეჩნიკოვი მერჩქინელი რე მონძეური იმუნიტეტიშ (ქორთ. *თანდაყოლილი იმუნიტეტი*) რკვიებაშ პიონერო. თინა რდჷ მაართა მენცარი ნამუქჷთ მიოგორუ დო გიმირკვიუ ფაგოციტოზი.

მეჩნიკოვი შინელი რე მუჭოთ გერონტოლოგიაშ დუმარსხუაფალი. მეჩნიკოვიქ მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია ადამიერიშ სირჩინუეშ სოციალური, კულტურული, ფსიქოლოგიური დო ბიოლოგიური ასპექტეფიშ რკვიებაშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ილია მეჩნიკოვი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ილია მეჩნიკოვი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ზოოლოგეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:რუსი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის
აუტიზმი

**აუტიზმი** — ფსიქიკაშ თიჯგურა დგომარობა, მუჟანსჷთ ინდივიდის ახასიათენს დინოკილერი რინა დო ანდოგანი ოქიანუშე ედომუშამო მოჩილათა. ინდივიდი ცხოვრენს თიშით გჷნაჭყებუ ვარეალურ ოქიანუს. აუტიზმი გონებური აკორცუაფა რე, ნამუთ იჭყაფუ ორდოიან ხანს დო იხასიათებუ მუშ დუდს დინოკილუათ, ნამუსჷთ წორო გეჸუნს რეალობაშე მოჩილათა, სოციალური ინტერაქტიურალაშ შილებუამობაშ უღვენობა, გომაჟირაფონი ყარაფეფი დო რაგადიშ აკორცუაფა.

აუტიზმიშ  სიმპტომეფი რჩქვანელობურო დუდს ირჩქინანს ბაღანაშ რინაშ პირველი სუმი წანაშ გოძვენას დო წორო დოჸუნს ედომუშამ რინაშ გოძვენას. 18 თუთაშ ვარ-და 2 წანაშ ხანს, ბაღანა ვაჭირინუანს რჩქვანელობურ გოვითარაფაშ დონეს. მასქერს დო ბაღანას შქას ნორმალური ურთიართობა აკმირცუაფუ. აუტისტი ბაღანეფი დუდს ეთმუღანა ბონი ჯინას დო თინეფიშ რაგადი რუდიმენტული რე.

გჷმოხანტუაშ ხარისხიშ მეჯინათ აუტიზმი ანდანერი რე. არძაშე ჸონიერ ფორმას ახასიათენს გომაჟირაფონი, ურჩქვანუ, დუდდაშებელი დო აგრესიული რჯება. თეჯგურა რჯება ქიანახანს იგჷნძორებუ დო თიში თირუა ძალამ რთული რე. არძაშე დაღარი ფორმა მოგენს პიჯურ აკორცუაფეფს, ნამუეფჷთ მერსხილ რენა გურაფაშ ნიჭიშ დარკებაწკჷმა. აუტისტ ბაღანეფს ოშა-გოშათ ვაშეულებჷნა ზოხოთ რინა, ჸონიერი თერაპიული ინტერვენციაშ, მასქერიშ მუკოლუაფაშ დო კანკალეშა ჰოსპიტალიზაციაშ დო წამალეფიშ უმუშო.

## სქოლიო
ვიტალი გინზბურგი

**ვიტალი ლაზარეშ სქი გინზბურგი** (რუს. Виталий Лазаревич Гинзбург; დ. 4 გჷმათუთა, 1916, მოსკოვი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 8 გერგობათუთა, 2009, მოსკოვი, რუსეთი) — რუსი ფიზიკოსი. სუპერგამტარეფიშ (ინგლ. *superconductors*) დო სუპერქვანთეფიშ (ინგლ. *superfluids*) თეორიული რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 2003 წანას. გინზბურგიქ პრემია მიპალუ ალექსეი აბრიკოსოვი დო ენტონი ჯეიმს ლეგეტიწკჷმა ართო. ვიტალი გინზბურგი ოკათუდჷ სსრრ-შ ბირთვული ანჯარიშ პროგრამას.

დებადჷ მოსკოვს, ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ფიზიკას მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის. ოკანდიდატე დისერტაცია თხილუ 1940 წანას დო ოდოქტორე 1942 წანას. გინზბურგიშ მენცარული მეჭირინაფეფიშე ეიოშანალი რე: სუპერგამტარობაშ (ინგლ. *Superconductivity*)  ფენომენოლოგიური თეორია, გინზბურგი-ლანდაუშ თეორია (ნამუთ აკიმუშუ ლევ ლანდაუწკჷმა ართო 1950 წანას), პლაზმეფს ელექტრომაგნიტური რეღმეფიშ გოფაჩუა თეორია, კოსმოსური ჩხორიეფიშ გოჭყაფაშ თეორია დო შხვა.

ვიტალი გინზბურგი 1940 წანაშე მუშენდჷ ლებედევიშ ჯოხონობაშ ფიზიკაშ ინსტიტუტის. რდჷ მოსკოვიშ ფიზიკაშ დო ტექნოლოგიეფიშ ინსტიტუტიშ ფიზიკური დო ასტროფიზიკური პრობლემეფიშ აკადემიური დეპარტამენტიშ დირექტორი 1968 წანაშე. 2000-იან წანეფიშე გინზბურგი ოკათუდჷ პოლიტიკურ პროცესეფს ხოლო დო რდჷ ურიეფიშ ნებეფიშ აქტივისტი რუსეთის. მუჭოთ ათეისტი აკრიტიკენდჷ რუსეთიშ მართლმადიდებლურ ეკლესიას.

ვიტალი გინზბურგი ნობელიშ პრემიაშ გარდა რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1987 წანაშე რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ დო 1981 წანაშე ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური. გინზბურგიქ ღურუ 2009 წანაშ 8 გერგობათუთას, გურიშ ლახარათ 93 წანერქ. დასაფულებური რე მოსკოვიშ ნოვოდევიჩიშ სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვიტალი გინზბურგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ვიტალი გინზბურგი Nobelprize.org-ის
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი  (რუსულო)
* ნეკროლოგი The Daily Telegraph-ის (11 გერგობათუთა, 2009)
* ნეკროლოგი The Independent-ის (14 გერგობათუთა, 2009)

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:რუსი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ალცჰაიმერიშ ლახარა

**ალცჰაიმერიშ ლახარა** (**AD**), თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ **ალცჰაიმერი** — ქრონიკული ნეიროდეგენერაციული ლახარა (ნერვული სისტემაშ დეგენერაციული ლახარა), ნამუთ დუდშე ონდეთ ივითარებუ დო ბორჯიშ გოძვენას იუფრაშებუ. დემენციაშ გჷმმაჭანაფალ ბაძაძეფს შქას რე, ალცჰაიმერი არძაშე შხირას — გიშარჩქინელ შვანეფიშ 60-70%-ის ჯოხოიდვალუაფუ. ლახარაშ გოვითარაფაშ დაჭყაფურ ეტაპის, თარი სიმპტომი რე ბოლო ბორჯის მჷნახვამილეფუ მოლინეფიშ დოჭყოლადა. ლახარაშ პროგრესირაფაშეხ, სიმპტომეფი შილებე იკათუანდას რაგადიშ პრობლემეფს, დეზორიენტაციას, ხასიათის გუმოარგამებულ თირუეფს, მოტივაციას დინაფას დო რჯებაშ ოკითხირეეფიშ გოუფრაშაფა. დგომარობაშ გოუფრაშაფაწკჷმა ართო, ალცჰაიმერიშ დიაგნოზიშ მოღვენი ადამიერუ ფანიაწკჷმა დო ჯარალუაწკჷმა რინელ ურთიართობას მეთმიოტალენს. ჭიე-ჭიეთ, ოთელარე ფუნქციეფი აკმირცუაფუ, ნამუთ საბოლათ, ფატალური შედეგით ითებუ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ალცჰაიმერიშ პროგრესირაფა ინდივიდუალური რე, ლახარაშ გოვითარაფაშ დაჭყაფური პერიოდიშე დალახებური ადამიერიშ თელარაშ ოშქაშე ხანგჷნძინალა 3-9 წანა რე.

ალცჰაიმერიშ ლახარაშ გჷმმაჭანაფალი ბაძაძეფიშ დოდგინა, შხირ შვანს, ვემიხუჯინე. ლახარაშ გჷმმაჭანაფალი რისკეფიშ დოხოლაფირო 70%, გენეტიკურ ფაქტორეფს არსხუაფუ. თაშნეშე, ალცჰაიმერი, შილებე გჷმიჭანუას დუდიშ ზოკოშ დაღამაკებაქ, დეპრესიაქ ვარ-და არტერიულ ჰიპერტენზიაქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

## სქოლიო


კატეგორია:პათოფსიქოლოგია
კატეგორია:ლახარეფი უჩინებუ გოჭყაფათ
კატეგორია:შვენაშ აკორცუაფეფი
ტეტანუსი

**ტეტანუსი** (ლათ. *tetanus* << ბერძენ.)  —  მედიცინას კონწარი ინფექციური ლახარა, ნამუსჷთ იჭანუანს გიშაკერზაფილი მიკრობი, ნამუსჷთ მაჸუნუ კჷნ თე ჯოხოდვალაშ ფიზიოლოგიური მოლინა - ართამ დო შუროღალი კურთხუეფიშ აკობურაცხუა, გოსქილადა. კურთხუეფიშ ხანგჷნძე წაწახუა მეურს, მორჩილი ინტერვალეფით გიშართილ, გჷმაღერზაფალეფიშ ჟიგაულათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ტეტანუსი (გოსქილადა) - www.med.interes.ge;
* ტეტანუსი - უცხო სიტყვათა ლექსიკონი;

კატეგორია:ინფექციური ლახარეფი
ლეპტოსპიროზი

**ლეპტოსპიროზი** — კონწარი ინფექციური ლახარა, ნამუშ გჷმმაჭანაფალი რე ლეპტოსპირეფიშ (Leptospira) გვარიშ ბაქტერიეფი. ლახარა იხასიათებუ კაპილარეფიშ დოღამაკაფათ, შხირას ჩხონჩხიშ, ჭაჭეფიშ, კუთეფიშ დოღამაკაფათ, ინტოქსიკაციაშ შანეფით, ნამუსჷთ წორო გეჸუნს ჩხე ლახარა. კინოხ თე ლახარას ჯოხოდჷ **იქტერო-ჰემორაგიული ჩხე ლახარა**, **ვასილიევ — ვეილიშ ლახარა**. 

ლეპტოსპიროზი მოდვალირი რე მოსოფელიშ არძა რეგიონს, არქტიკაშ მოხ. დალახებაშ მაღალი მაძირაფალით. ლახარაშ გვერდშე უმოსი შვანი მეურს მონკა ფორმათ დო ოხვილუ რეანიმაციულ ინოკათუას.

## ეპიდემიოლოგია
მინი|320px
ინფექციაშ წყუეფი: მაღირღონალეფი (ვირთხეფი, ჭუკეფი), ოხერეჭე ჩხოლარეფი (ვირაღიაღი), ჸუდეშ ორინჯეფი (შხუ ქალამი ორინჯი, ჯოღორი, ღეჯეფი, ცხენეფი). თე ეკონიეფს შქას ინფექციათ ღურალაშ მაძირაფალი რე 65—90%.

გინოდვალაშ მექანიზმი: კონტაქტური (ღილე ნაჭკირა დინცხი დო კანი, ინოდგინელ წყაროჩუაშეს ბონუა). თაშნეშე შილებე ალიმენტარულ რზათ (წყარიშ შუმა წყურგილეეფშე დო ღილე გრუნტეფშე, ბჟაშე, ხორციშე). ადამიერშე ადამიერშა ვეგნიდვალუაფუ, თიშ გეშა, ნამჷ-და ინფექცია რე ზოონოზი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 

კატეგორია:ინფექციური ლახარეფი
კატეგორია:ჩხოლარეფიშ ლახარეფი
კოსმოსური ჩხორიეფი

**კოსმოსური ჩხორიეფი** — მაღალი ენერგიაშ წილაკეფი ვარდა წილაკეფიშ გვართეფი (უმოსო პროტონეფი, ატომეფიშ ბირთვეფი), ნამუეფით ჸარაფენა უქიანოს, დოხოლაფირო სინთეშ სიჩქარეთ. თინეფი გითმიჭყაფჷ ბჟაშე, ბჟაშ სისტემაშ გალენი ნორთიშე დო შორსმადვალუ გალაქტიკეფიშე. მუჟამსჷთ ჸათე ჩხორიეფი დიხაუჩაშ ატმოსფეროს დეხოლებუნა, თინეფი წჷმოქიმინუნა იონიზებული წილაკეფიშ დო ელექტრომაგნიტური გჷმოჩხორიაფაშ კასკადის. ნამთინე თენეფიშე მაჭირინუანს დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშა, უმენტაშობა კინ უქიანოშა ირთუ მაგნიტოსფეროშ გოლინათ.

მაართა მენცარი ნამუქჷთ კოსმოსურ ჩხორიეფს მიოგორუ რდჷ ავსტრიალი ფიზიკოსი ვიქტორ ჰესი. ჸათეშ გეშათ ჰესის გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1936 წანას.

1950-იან წანეფიშე მენცარეფქ დიჭყეს ხელუანური ალმაშარეეფიშ (სატელიტეფიშ) გჷმორინაფა კოსმოსური რკვიებეფიშო. ჸათე პერიოდეფიშე სატელიტეფს იმონტაჟებუ წილაკეფიშ დეტექტორეფი, ნამუეფსჷთ დიდი შანულობა უღჷ კოსმოსური ჩხორიეფიშ უმოს უჯგუშო დაგურაფალო. ფერმიშ კოსმოსური ტელესკოპიშ მუნაჩემეფით კოსმოსური ჩხორიეფი გითმიჭყაფუ მურიცხეფიშ სუპერნოვაშე. კოსმოსური ჩხორიეფი შილებე გითმიჭყაფუდას აქტიური გალაქტიკური ბირთვიშე ხოლო.

## ლიტერატურა
* B. B. Rossi, Cosmic Rays, McGraw-Hill, New York, 1964.
* T. K. Gaisser, Cosmic Rays and Particle Physics, Cambridge University Press, 1990.

კატეგორია:კოსმოსური ჩხორიეფი
ვიქტორ ჰესი

**ვიქტორ ფრანც ჰესი** (გერმ. Victor Franz Hess; დ. 24 მანგი, 1883, პეგაუ, ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია — ღ. 17 ქირსეთუთა, 1964, მაუნტ-ვერნონი, ნიუ-იორკი, ააშ) — ავსტრიალი ფიზიკოსი. მაართა მენცარი ნამუქჷთ მიოგორუ კოსმოსურ ჩხორიეფს 1912 წანას. ჸათეშ გეშათ მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1936 წანას.

ჰესი 1901-1905 წანეფს გურაფულენდჷ გრაციშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ვენაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1910 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ რადიუმიშ რკვიებეფიშ ინსტიტუტის, ავსტრიალი ფიზიკოსიშ სტეფან მეიერიშ ასისტენტო. 1921 წანას ჰესიქ ამერიკაშა მიდართჷ დო მუშობა ქიდიჭყჷ კერზო კომპანია ამერიკაშ რადიუმიშ კორპორაციას. 1923 წანას კინ ავსტრიაშა დირთჷ. ჰესი 1925 წანაშე რდჷ გრაციშ უნივერსიტეტიშ ექსპერიმენტული ფიზიკაშ პროფესორი დო 1931 წანაშე ინსბრუკიშ უნივერსიტეტიშ რადიოლოგიაშ ინსტიტუტიშ დირექტორი.

ჰესის ნაცისტური თარობაწკჷმა პრობლემეფქ ქაშუ დო ჸათეშ გურშენ 1938 წანას ავსტრია ქიდიტუ დო ამერიკაშა მიდართჷ. ჸათაქ თიქ 1958 წანაშახ იმუშუ ფორდემიშ უნივერსიტეტის, ფიზიკაშ პროფესორო. 1944 წანას მიპალუ ამერიკაშ მენოღალობა. ვიქტორ ჰესიქ ღურუ 1964 წანაშ 17 გერგობათუთას, პარკინსონიშ ლახარათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვიქტორ ჰესი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ვიქტორ ჰესი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ავსტრიალეფი
კატეგორია:ავსტრიალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ავსტრიალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
იგორ ტამი

**იგორ ევგენიშ სქი ტამი** (რუს. Игорь Евгеньевич Тамм; დ. 8 კვირკვე, 1895, ვლადივოსტოკი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 12 პირელი, 1971, მოსკოვი, სსრრ) — რუსი ფიზიკოსი. ჩერენკოვიშ რადიაციაშ რკვიებაშ დო დემონსტრირაფაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1958 წანას. ტამიქ პრემია მიპალუ პავლე ჩერენკოვი დო ილია ფრანკიწკჷმა ართო. იგორ ტამიქ წჷმარინუ კვაზიწილაკიშ ფონონიშ არსებობაშ იდეა დო 1951 წანას ანდრეი სახაროვიწკჷმა ართო წჷმარინუ ტოკამაკიშ სისტემა.

დებადჷ ნოღა ვლადივოსტოკის. 1913-1914 წანეფს იგორ ტამი გურაფულენდჷ ედინბურგიშ უნივერსიტეტის. 1914-1917 წანეფს მონაწილენდჷ მაართა მოსოფელიშ ლჷმას, ოურდუმე ექიმო. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის, ნამუთ 1918 წანას გათუ. 1923 წანაშე ტამი მუშენდჷ მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის. 1934 წანაშე ღურაშახ ტამი რდჷ ლებედევიშ ჯოხონობაშ ფიზიკაშ ინსტიტუტიშ თეორიული ფიზიკაშ დეპარტამენტიშ ხემანჯღვერი. 

1940-1950-იან წანეფს იგორ ტამი ოკათუდჷ სსრრ-შ თერმობირთვული ანჯარიშ პროგრამას.

იგორ ტამი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. ღურუ 1971 წანაშ 12 პირელს, 75 წანერქ. დასაფულებური რე მოსკოვიშ ნოვოდევიჩიშ სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იგორ ტამი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* იგორ ტამი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:რუსი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ჯუზეპე პეანო

**ჯუზეპე პეანო** (იტალ. Giuseppe Peano; დ. 27 მარაშინათუთა, 1858, სპინეტა, პიემონტი, სარდინიაშ ომაფე — ღ. 20 პირელი, 1932, ტურინი, იტალიაშ ომაფე) — იტალიარი მათემატიკოსი, მათემატიკური ლოგიკაშ დო მიარეეფიშ თეორიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. თიში ჯოხონობაშ რე ნატურალური რიცხუეფიშ სტანდარტული აქსიომატიზაცია. პეანოქ, მუში მენცარული ნახანდეფით მიშეღჷ დიდი თია მათემატიკური ინდუქციაშ მეთოდიშ რკვიებაშა. ჯუზეპე პეანო, თაშნეშე შინელი რე ხელუანური ნინათ *"ინტერლინგვა"* (*ლათინო-სინე-ფლექსიონე*), ნამუთ თიქ აკადგინჷ დო ნამუთ ლათინურიშ გაეფებული ვერსია რე. პეანოშ ნახანდეფიშ უმენტაშობა ჸათე ნინაშა რე ჭარილი. 

ჯუზეპე პეანო გურაფულენდჷ ტურინიშ უნივერსიტეტის, ნამუთ გათუ 1880 წანას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ომაფე ოურდუმე აკადემიას. რდჷ ტურინიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯუზეპე პეანო ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
*  Collection of articles on life and mathematics of Peano (1960s to 1980s).
*Instituto Pro Latino Sine Flexione

კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:იტალიარი მათემატიკოსეფი
TikTok

**TikTok** (**„ტიკტოკი“**) — კუნტა ვიდეოეფიშ გოჭყაფაშ დო ჯინაშ ნინალა, ნამუშ მინჯე რე ჩინეთის მადვალუ, პეკინური კომპანია „ByteDance". 2018 წანას გიშაშქუმალირჷ ოერეფოშქაშე ვერსია რე ჩინეთიშ  კუნტა ვიდეოეფიშ მაჸვენჯი ვიდეო პლატფორმა დო შხვა ქიანეფს უმოს პოპულარულო გჷნმირთუ, დო რე ართ-ართ არძაშე ბიწორო მაძინუ დო გჷმოხარგუაფონი აპლიკაცია.

ჩინეთის ტიკტოკი ჩინებული რე მუჭოთ „დოუინ“ (). „TikTok“ დო „დოუინ“ რე ართნერი აპლიკაცია, მარა თინეფი მუშენა ზოხო სერვერეფს, ასეშო ჩინეთის მოქიმინჯე ცენზურული გოხურგუეფიშ მეჯინათ. „TikTok“-იშ წჷმმარინაფეფი რე: ლოს-ანჯელესის, ნიუ-იორკის, ლონდონს, პარიზის, მოსკოვს, ბერლინს, დუბაის, მუმბაის, ჯაკარტას, სეულს დო ტოკიოს.

აპლიკაციას ჸუნს 1 მილიარდშე უმოსი მახვარებუ 150 ქიანაშე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 
* 
* В США проверят сделку с участием «TikTok» на предмет угрозы безопасности // 2 ноября 2019

## სქოლიო

კატეგორია:სოციალური რშვილეფი
კატეგორია:iOS-იშ პროგრამული უნარღელჸუა
კატეგორია:Android-იშ პროგრამული უნარღელჸუა
კატეგორია:TikTok
კატეგორია:ByteDance
მიარე

**მიარე** — მათემატიკური მოდელი, ნამუთ შხვადოშხვა ობიექტეფიშ ართოიანობა რე. მიარე იკათუანს ელემენტეფს ვარდა მაკათურეფს, ნამუეფით შილებე რდან ნებისმიერი მათემატიკური ობიექტეფი: რიცხუეფი, სიმბოლოეფი, ღოზეფი, გეომეტრიული ფორმეფი დო შხვა. მიარე, ნამუთ ვეკათუანს მუთუნნერი ელემენტის რე ცალიორი მიარე, მიარე ნამუთ აკმოდირთჷ ხვალე ართი ელემენტიშე რე სინგლეტონი.

მიარეეფი ეიშანუაფუ დიდი ლათინური ასოეფით. მაგალთო *M* მიარე, ნამუთ აკმოდირთჷ *a*, *b*, *c* ელემენტეფიშე, იჭარუ ჸათაშ: *M* = { *a*, *b*, *c* }.

მიარეეფს თეხანური მათემატიკაშო დიდი შანულობა უღუ.

მათემატიკას მიარეშ კონცეფცია გიჭყჷ XIX ოშწანურას დალიას. გერმანული ზიტყვა *Menge* - ტერმინი ნამუთ მიარეს შანენს, მიშეღჷ მათემატიკოსიქ ბერნარდ ბოლცანოქ.

მიარეეფიშ თეორიაშ დუმარსხუაფალო მერჩქინელი რე გერმანალი მათემატიკოსი გეორგ კანტორი. 

ბერტრან რასელი ართიანშე გიშმართუნდჷ მიარეს დო კლასის (მიარე რე კლასი, მარა ნამთინე კლასი, მაგალთო არძო მიარეეფიშ კლასი, ვარე მიარე; ქოძირით რასელიშ პარადოქსი).

## ქოძირით თაშნეშე
* მიარეეფიშ თეორია

კატეგორია:მიარე
კატეგორია:მიარეეფიშ თეორია
პოლ ბერგი

**პოლ ბერგი** (ინგლ. Paul Berg; დ. 30 მანგი, 1926, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 15 ფურთუთა, 2023, სტენფორდი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი ბიოქიმიკოსი. ნუკლეინიშ ბჟეეფიშ, გიშაკერზაფილო რეკომბინანტული დნბშ მენცარული რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ქიმიაშ დარგის. ბერგიქ პრემია მიპალუ უოლტერ გილბერტი დო ფრედერიკ სენგერიწკჷმა ართო.

დებადჷ ნიუ-იორკის, რუსი ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ბიოქიმიას პენსილვანიაშ შტატიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ კეისიშ ბჟადალ ორეზერვე უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1952 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ვაშინგტონიშ უნივერსიტეტის (სენტ-ლუისი) დო მოლეკულურ-გენეტიკური რკვიებეფიშ ბეკმენიშ ცენტრის. რდჷ სტენფორდიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პოლ ბერგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* პოლ ბერგიშ ნაჭარეფი სტენფორდიშ უნივერსიტეტიშ ბიბლიოთეკას
* პოლ ბერგიშ ნაჭარეფი მედიცინაშ ერუანულ ბიბლიოთეკას
* პოლ ბერგი Nobelprize.org-ის
* პოლ ბერგი მენცარობაშ ისტორიაშ ინსტიტუტის
* ნეკროლოგი The Washington Post-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ბიოქიმიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიაშ დარგის
გეორგ კანტორი

**გეორგ ფერდინანდ ლუდვიგ ფილიპ კანტორი** (გერმ. Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor; დ. 3 მელახი [ჯვ.სტ. 19 ფურთუთა], 1845, სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 6 ღურთუთა, 1918, ჰალე, საქსონია, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი მათემატიკოსი. კაბეტ თია მიშეღჷ მიარეეფიშ თეორიაშ დორსხუაფაშა დო გოვითარაფაშა, ნამუთ მათემატიკაშ ფუნდამენტური თეორია რე.

კანტორი გურაფულენდჷ შვეიცარიაშ ფედერალური პოლიტექნიკური ინსტიტუტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თიში ლექტორეფი რდეს გიშარჩქინელი მათემატიკოსეფი: ლეოპოლდ კრონეკერი, ერნსტ კუმერი, კარლ ვეიერშტრასი. გურაფაშ თებაშ უკულ კანტორი მუშენდჷ ჰალეშ უნივერსიტეტის. რდჷ მათემატიკაშ რსული პროფესორი.

კანტორის მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას ბრელი კრიტიკაქ შეხვადუ. თიში თეორიას დუდშე მენცარეფი სერიოზულო ვაუჯინიდეს დო კანტორს მენცარობაშ შარლატანს ხოლო უძახუდეს. ლუდვიგ ვიტგენშტაინი მიარეეფიშ თეორიას გაციგანუდჷ დო თის ბორული დო ტყურა თეორიას ხოლო უძახჷდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* გეორგ კანტორი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* მიარეეფიშ თეორიაშ ისტორია

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
საუდიშ არაბეთიშ მაფა

**საუდიშ არაბეთიშ მაფა** — საუდიშ არაბეთიშ მააუდე დო აბსოლუტური მონარქი. თაშნეშე რე საუდეფიშ დინასტიაშ ხემანჯღვერჷთ. მაფაშ ტიტული რე **[[ჟირი წიმინდე მეჩეთიშ მათხილე]]** (). ტიტული, ნამუთ ღოზის გუთმუსვანს საუდიშ არაბეთიშ იურისდიქციას მასჯიდ ალ-ჰარამშა მექას დო მასჯიდ ალ-ნაბავშა მედინას. ტიტულქ დითირჷ 1986 წანას, თეიშახ რდჷ *თიში [[უდიდაშალა]]* (صاحب الجلالة).

## საუდიშ არაბეთიშ მაფეფი

ImageSize = width:900 height:auto barincrement:20
PlotArea  = top:10 bottom:50 right:130 left:20
AlignBars = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:1930 till:2025
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1930

Colors     =
  id:king   value:green legend: მაფა

Legend     = columns:4 left:150 top:24 columnwidth:100

TextData =
  pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M
  text:"წოდება:"

BarData =
  barset:PM

PlotData=
  align:left fontsize:S shift:(3,-4) anchor:from width:15 
  barset:PM

 from: 1932 till: 1953 color:king text:"იბნ საუდი" fontsize:10
 from: 1953 till: 1964 color:king text:"ალ საუდი" fontsize:10
 from: 1964 till: 1975 color:king text:"ფეისალი" fontsize:10
 from: 1975 till: 1982 color:king text:"ჰალიდი" fontsize:10
 from: 1982 till: 2005 color:king text:"ფაჰდი" fontsize:10
 from: 2005 till: 2015 color:king text:"აბდალა" fontsize:10
 from: 2015 till: end color:king text:"სალმანი" fontsize:10

 barset:skip


## რესურსეფი ინტერნეტის
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7035991.stm
* http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130747807
* http://www.arabianbusiness.com/550822-saudi-prince-nayaf-named-second-deputy-premier
* http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130747807
* http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2526

კატეგორია:მონარქეფიშ ერკებული
კატეგორია:საუდიშ არაბეთიშ მაფეფი
ლეოპოლდ კრონეკერი

**ლეოპოლდ კრონეკერი** (გერმ. Leopold Kronecker; დ. 7 ქირსეთუთა, 1823, ლეგნიცა, სილეზია, პრუსიაშ ომაფე — ღ. 29 ქირსეთუთა, 1891, ბერლინი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი მათემატიკოსი. უმოსი მოღალენდჷ რიცხუეფიშ თეორიას, ალგებრას დო ლოგიკას. რდჷ გეორგ კანტორიშ მიარეეფიშ თეორიაშ კრიტიკოსი. კრონეკერი შინელი რე ფრაზათ *"ღორონთიქ გაჭყჷ თელი რიცხუეფი, შხვა ირფელი ადამიერქ"*.

დებადჷ ნოღა ლეგნიცას, ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ლეგნიცაშ გიმნაზიას, სოდეთ თიში მაგურაფალი რდჷ ერნსტ კუმერი. 1841 წანას კრონეკერიქ გემშართჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტიშა. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ბონიშ დო ბრესლაუშ უნივერსიტეტეფს 1843-1844 წანეფს. უკულ კინ ბერლინიშ უნივერსიტეტიშა დირთჷ, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია პეტერ გუსტავ ლეჟენ დირიხლეშ ხემანჯღვერობათ, 1845 წანას.

1861 წანას ლეოპოლდ კრონეკერიქ გიშაგორილქ იჸუ პრუსიაშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათურო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლეოპოლდ კრონეკერი Mathematics Genealogy Project-ის
* ლეოპოლდ კრონეკერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ლეოპოლდ კრონეკერი MacTutor History of Mathematics archive-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
კარლ ვეიერშტრასი

**კარლ თეოდორ ვილჰელმ ვეიერშტრასი** (გერმ. Karl Theodor Wilhelm Weierstraß; დ. 31 გჷმათუთა, 1815, ენიგერლო, პრუსიაშ ომაფე — ღ. 19 ფურთუთა, 1897, ბერლინი, პრუსიაშ ომაფე) — გერმანალი მათემატიკოსი. ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ თეხანური მათემატიკური ანალიზიშ მუმას. ვეიერშტრასიქ წჷმარინუ უჭყვადუ ფუნქციაშ დო კომპლექსური ანალიზიშ რსული დეფინიცია, დანტკიცჷ ბოლცანო-კოშიშ დო ბოლცანო-ვეიერშტრასიშ თეორემეფი.

დებადჷ ნოღა ენიგერლოშ გოხოლუას, ვესტფალიაშ პროვინციას. გურაფულენდჷ ბონიშ უნივერსიტეტის, ნამუთ ვაუთებუ. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მიუნსტერიშ აკადემიას. ოგურუანდჷ მათემატიკას, ფიზიკას, ბოტანიკას, გიმნასტიკას მიუნსტერიშ დო ბრანევოშ  გიმნაზიეფს.

1854 წანას ვეიერშტრასიქ მიპალუ საპატიო დოქტორიშ ხარისხი კენიგსბერგიშ უნივერსიტეტიშე. 1864 წანაშე რდჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი.

კარლ ვეიერშტრასიქ ღურუ პნევმონიათ 1897 წანაშ 19 ფურთუთას, 81 წანერქ. ვეიერშტრასიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი. 1992 წანას ბერლინს დირსხუ ვეიერშტრასიშ ჯოხონობაშ გჷმორინაფონი ანალიზიშ დო სტოქასტიკაშ ინსტიტუტიქ.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* *Zur Theorie der Abelschen Funktionen* (1854)
* *Theorie der Abelschen Funktionen* (1856)
* *[http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0001.001 Abhandlungen-1] *, Math. Werke. Bd. 1. Berlin, 1894
* *[http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0002.001 Abhandlungen-2] *, Math. Werke. Bd. 2. Berlin, 1895
* *[http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0003.001 Abhandlungen-3] *, Math. Werke. Bd. 3. Berlin, 1903
* *[http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0004.001 Vorl. ueber die Theorie der Abelschen Transcendenten] *, Math. Werke. Bd. 4. Berlin, 1902
* *[http://name.umdl.umich.edu/AAN8481.0007.001 Vorl. ueber Variationsrechnung]*, Math. Werke. Bd. 7. Leipzig, 1927

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კარლ ვეიერშტრასი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 
* კარლ ვეიერშტრასი MacTutor History of Mathematics archive-ის
* ვეიერშტრასიშ ნახანდეფიშ ციფრული ვერსიეფი

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
მიარეეფიშ თეორია

**მიარეეფიშ თეორია** — მათემატიკური ლოგიკაშ ნორთი, ნამუთ გურაფულენს მიარეეფს. თეხანური მიარეეფიშ თეორიაშ დუმარსხუაფალეფი რენა გერმანალი მათემატიკოსეფი რიხარდ დედეკინდი დო გეორგ კანტორი. ვაფორმალური სისტემეფი, ნამუეფით მიარეეფიშ თეორიაშახ არსებენდჷ, შინელი რე მუჭოთ *"ბიდინა მიარეეფიშ თეორია"*. მუჟამსჷთ მენცარეფქ ქიმიოგორეს შხვადოშხვა პარადოქსეფს (რასელიშ პარადოქსი, კანტორიშ პარადოქსი, ბურალი-ფორტიშ პარადოქსი), წჷმორინაფილქ იჸუ შხვადოშხვანერ აქსიომატურ სისტემეფქ მაეჩა ოშწანურაშ დაჭყაფუშე. ჸათენეფიშე არძაშე უმოს ჯგირო რკვიებული და შანულამი რე ცერმელო-ფრენკელიშ სისტემა.

მიარეეფიშ თეორიას ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ მათემატიკაშ ართ-ართ ფუნდამენტურ თეორიას. თის კაბეტი შანულობა უღჷ მათემატიკური დისციპლინეფიშო ალგებრაშო, მათემატიკური ანალიზიშო, ტოპოგრაფიაშო დო ალბათობაშ თეორიაშო. თაშნეშე, მიარეეფიშ თეორია დიდ როლს ლაჸაფენს ინფორმატიკას, ფილოსოფიას დო ფორმალურ სემანტიკას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Daniel Cunningham, Set Theory article in the *Internet Encyclopedia of Philosophy*.
* Jose Ferreiros, "The Early Development of Set Theory" article in the *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
* Matthew Foreman, Akihiro Kanamori, eds. *[http://handbook.assafrinot.com/ Handbook of Set Theory]*. 3 vols., 2010. Each chapter surveys some aspect of contemporary research in set theory.

კატეგორია:მიარეეფიშ თეორია
უჭყვადუ ფუნქცია

მათემატიკას, უჭყვადუ რე ფუნქცია, ნამუშ არგუმენტიშ ჭიჭე თირუა იჭანუანს ფუნქციაშ შანულობაშ ჭიჭე თირუას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* უჭყვადუ ფუნქცია  მათემატიკაშ ენციკლოპედიას (ინგლისურო)

კატეგორია:უჭყვადუ ფუნქცია
კატეგორია:ფუნქციაშ ტიპეფი
კომპლექსური ანალიზი

**კომპლექსური ანალიზი** — მათემატიკური ანალიზიშ ნორთი, ნამუთ გურაფულენს კომპლექსური რიცხუეფიშ ფუნქციეფს. კომპლექსური ანალიზის დიდი შანულობა უღჷ ალგებრულ გეომეტრიას, რიცხუეფიშ თეორიას, ანალიზურ კომბინატორიკას, გჷმორინაფონი მათემატიკას, თაშნეშე ფიზიკას, გიშაკერზაფილო ჰიდროაეროდინამიკას, თერმოდინამიკას დო კვანტურ მექანიკას. კომპლექსური ანალიზიშ მეთოდეფი გიმირინუაფუ ინჟინერიაშ დისციპლინეფს ხოლო, მაგალთო ბირთვულ, აეროკოსმოსურ, მექანიკურ დო ელექტრო ინჟინერიას.

კომპლექსური ანალიზი მათემატიკაშ კლასიკური ნორთი რე. თიში ისტორია იჭყაფჷ XVIII ოშწანურაშე. კომპლექსური ანალიზიშ გოვითარაფაშა დიდი თია  მიშეღეს ლეონარდ ეილერიქ, კარლ ფრიდრიხ გაუსიქ, ბერნჰარდ რიმანიქ, ოგიუსტენ ლუი კოშიქ, გიოსტა მიტატ-ლეფლერიქ, კარლ ვეიერშტრასიქ დო შხვეფქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Wolfram Research's MathWorld Complex Analysis Page

კატეგორია:კომპლექსური ანალიზი
რიხარდ დედეკინდი

**იულიუს ვილჰელმ რიხარდ დედეკინდი** (გერმ. Julius Wilhelm Richard Dedekind; დ. 6 გჷმათუთა, 1831, ბრაუნშვაიგი, ბრაუნშვაიგიშ ოჰერცოგე — ღ. 12 ფურთუთა, 1916, ბრაუნშვაიგი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი მათემატიკოსი. მიშეღჷ დიდი თია რიცხუეფიშ თეორიაშ, აბსტრაქტული ალგებრაშ დო არითმეტიკაშ აქსიომატური ოსხირეფიშ რკვიებაშა. აკეთჷ ნანდული რიცხუეფიშ დეფინიცია დედეკინდიშ კვათუშ გიმორინაფათ. რიხარდ დედეკინდი მერჩქინელი რე თეხანური მიარეეფიშ თეორიაშ დო მათემატიკაშ ფილოსოფიაშ — ლოგიციზმიშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო.

გურაფულენდჷ ბრაუნშვაიგიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1852 წანას. დისერტაციაშ თემა რდჷ ეილერიშ ინტეგრალეფიშ თეორია.

რიხარდ დედეკინდი რდჷ ბერლინიშ (1880), რომიშ დო პარიზიშ (1900) მენცარობეფიშ აკადემიეფიშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რიხარდ დედეკინდი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 
* რიხარდ დედეკინდი *MacTutor History of Mathematics archive*-ის
* დედეკინდიშ მიშნაღელი თია მათემატიკაშ ოსხირეფიშა

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
კორმაკ მაკკარტი

**ჩარლზ ჯოზეფ მაკარტი უკულაში** (ინგლ. Charles Joseph McCarthy Jr.; დ. 20 კვირკვე, 1933, პროვიდენსი, როდ-აილენდი, ააშ — ღ. 13 მანგი, 2023, სანტა-ფე, ნიუ-მექსიკო, ააშ), უმოსო შინელი რე მუჭოთ **კორმაკ მაკკარტი**, ინგლ. Cormac McCarthy — ამერიკალი ჭარუ, ნოველისტი, დრამატურგი დო სცენარისტი. მერჩქინელი რე ართ-ართ უდიდაშ ამერიკალ ნოველისტო. თიში ნაჭარეფიშ უმენტაშობა ორხველჷ ობჟათეშ გოთიკაშ, ვესტერნიშ დო პოსტაპოკალიპტიკაშ ჟანრეფს. მაკკარტი რე ავტორი ვითოჟირი რომანიშ, ჟირი პიესაშ, ხუთი სცენარიშ დო სუმი კუნტა თხობელუაშ.

დებადჷ როდ-აილენდიშ ნოღა პროვიდენსის, კათოლიკე ირლანდიარეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ფიზიკას დო ინჟინერიას ტენესიშ უნივერსიტეტის. 1953 წანას მაკკარტიქ ამერიკაშ ოურდუმე ოჰეერე ნძალეფს ქაკათჷ. ჸათე პერიოდიშე დეინტერესჷ ჭარალუათ. 1957 წანას გჷმაბჟინუ მაართა თხობელუეფი უნივერსიტეტიშ ლიტერატურულ ჟურნალს.

1965 წანას გიშართჷ მაკკარტიშ ოდებიუტე რომანქ *"ბაღჩაშ მათხილარი"*, ნამუშ გეშათ მაკკარტის გინოჩეს უილიამ ფოლკნერიშ პრემია 1966 წანას. მალას მაკკარტიქ მიპალუ ლიტერატურული სტიპენდია დო ევროპაშა მიდართჷ, სოდეთ გვარიან ხანს ქოცხოვრენდჷ. ევროპას რინაშ ბორჯის ჭარუ მუში მაჟირა რომანი *"გალენი უკუმელა"* (1968). 1979 წანას გიშართჷ რომანქ *"სატრი"*, ნამუქჷთ ავტორს დიდი პოპულარობა მოუღჷ, მარა თის ავტორიშა დიდი ფინანსური მოგება ვამუღალუ.

შხვადოშხვა ექსპერტეფს მაკკარტიშ შედევრო მიოჩქუნა რომანი *"ზისხირიშ მერიდიანი"* (1985). ნამთინე კრიტიკოსიშ აზრით ჸათე ნაწარმები დიდი ამერიკული რომანი რე.

მაკკარტი, თაშნეშე შინელი რე *"სანძღოშ ტრილოგია"*-თ, ნამუთ იკათუანს რომანეფს: *"სკვამი ცხენეფი"* (1992), *"გინალუ"* (1994) დო *"რზენიშ ნოღეფი"* (1998). მაკკარტი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 2007 წანას მიპალუ პულიცერიშ პრემია, რომანიშო *"შარა"*. მაკკარტიშ წინგეფი რდჷ ბესტსელერეფი დო ითანგჷ მოსოფელიშ ბრელი ნინაშა.

მაკკარტიშ რომანეფიშ სიუჟეტეფს გერსხილი რე ბრელი კინოფილმი.

## გიშნაგორა ნახანდეფი
### რომანეფი
* *ბაღჩაშ მათხილარი* (1965)
* *გალენი უკუმელა* (1968)
* *ღორონთიშ სკუა* (1973)
* *სატრი* (1979)
* *ზისხირიშ მერიდიანი* (1985)
* *სკვამი ცხენეფი* (1992)
* *გინალუ* (1994)
* *რზენიშ ნოღეფი* (1998)
* *ჸათაქ რჩინეფი ვარენა* (2005)
* *შარა* (2006)
* *მეშარე* (2022)
* *სტელა მარისი* (2022)

## ლიტერატურა
* Frye, Steven (2009). Understanding Cormac McCarthy. Columbia, SC: University of South Carolina Press. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  კორმაკ მაკკარტიშ ჯარალუა 
* 
* კორმაკ მაკკარტი Discogs-ის
* კორმაკ მაკკარტი ბჟადალი ამერიკაშ ლიტერატურულ ჟურნალს
* კორმაკ მაკკარტი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ჭარუეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნოველისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი სცენარისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი დრამატურგეფი
კლაიპედა

**კლაიპედა** () — ნოღა ლიეტუვაშ ბჟადალშე, სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას მასუმა აბანს რე, ნანანოღა ვილნიუსიშ დო ნოღა კაუნასიშ უკული; კლაიპედაშ მაზრაშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ნოღა იდვალუაფუ ბალტიაშ ზუღაპიჯის, კურშიშ ჸუჯიწკჷმა. ორზოლრთაფაშ მეჯინათ ბალტიაშ ქიანეფიშ უშხუაში ონიშოლი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* მუჭო გჷნირთუ გერმანულ მემელქ ლიეტუვურ კლაიპედათ


კატეგორია:კლაიპედაშ მაზრა
კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
კატეგორია:ლიეტუვაშ ონიშოლეფი
კატეგორია:გერმანიაშ ისტორია
კატეგორია:ოურდუმე ონიშოლეფი
კატეგორია:ბალტიაშ ზუღაშ ონიშოლეფი
კატეგორია:ჸოფილი გერმანული ნოღეფი
კატეგორია:ჰანზა
გოტლობ ფრეგე

**ფრიდრიხ ლუდვიგ გოტლობ ფრეგე** (გერმ. Friedrich Ludwig Gottlob Frege; დ. 8 გერგობათუთა, 1848, ვისმარი — ღ. 26 კვირკვე, 1925, ბად-კლაინენი) — გერმანალი ფილოსოფოსი, ლოგიკოსი დო მათემატიკოსი. მერჩქინელი რე ანალიტიკური ფილოსოფიაშ დუმარსხუაფალო. ფრეგეს ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ ართ-ართი უდიდაში ლოგიკოსის. 

მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას, ფრეგეშ ნახანდეფი უმოსო იგნორირებული რდჷ. ბრელი ვეჩინენდჷ ფრეგეშ ფილოსოფიურ არზუანობას. ჯუზეპე პეანოქ, ბერტრან რასელიქ, თაშნეშე ლუდვიგ ვიტგენშტაინიქ გაჩინებაფეს ფრეგეშ ნახანდეფი ფილოსოფოსეფიშ უკულიან თაობეფს.

ფრეგეშ არძაშე უმოსო შინელი ნახანდი რე *"ტერმინეფიშ გეშა"*, ნამუსჷთ უღუდჷ დიდი შანულობა თეხანური ლოგიკაშ გოვითარაფაშო. ფრეგეშ შხვა ნაჭარეფიშე ეიოშანალი რე: *"არითმეტიკაშ ოსხირეფი"*, *"არზიშ დო შანულობაშ გეშა*".

ფრეგე გურაფულენდჷ იენაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თიში მაგურაფალი ერნსტ აბე რდჷ. იენაშ უკულ გურაფა გაგინძორჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1873 წანას, ერნსტ შერინგიშ ხემანჯღვერობათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* გოტლობ ფრეგე ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* გოტლობ ფრეგე მათემატიკური გენეალოგიაშ პროექტის
* გოტლობ ფრეგე ფილოსოფიაშ სტენფორდიშ ენციკლოპედიას
* ფრეგეშ ლოგიკა, თეორემეფი დო არითმეტიკაშ ოსხირეფი
* გოტლობ ფრეგე ფილოსოფიაშ ინტერნეტ ენციკლოპედიას
* გოტლობ ფრეგე მეტაფიზიკაშ რკვიებეფიშ ლაბორატორიას
* გოტლობ ფრეგე MacTutor History of Mathematics archive-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:გერმანალი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:გერმანალი ლოგიკოსეფი
შიაულიაი

**შიაულიაი** (, , 1917 წანაშახ — შავლი) — ნოღა ლიეტუვაშ ოორუეშე, სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას მაანთხა აბანს რე; შიაულიაიშ მაზრაშ დო შიაულიაიშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. კაბეტი ოხერეჭე დო კულტურული ცენტრი. ნოღას რე  შიაულიაიშ უნივერსიტეტი, შიაულიაიშ დრამატული თეატრი, მუსხირენ მუზეუმი, თინეფს შქას ველოსიპედეფიშ მუზეუმი, ფოტოგრაფიაშ მუზეუმი, რადიო დო ტელევიზიაშ მუზეუმი, კატუეფიშ მუზეუმი დო აკანმორჩქინალაშ მუზეუმი „აუშრა". ნოღაშ ისტორიული ცენტრი მიშმურს ლიეტუვაშ რესპუბლიკაშ კულტურულ ღებეფიშ რეესტრიშა დო სახენწჷფო თხილუაშ გიმე რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებ-ცასჷლა
* Siauliai Tourism Information Centre
* შიაულიაი Litauen Netz-ის.


კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
კატეგორია:ლიეტუვაშ მაზრეფიშ ადმინისტრაციული ცენტრეფი
ადა ლავლეისი

**ავგუსტა ადა კინგი, გრაფინია ლავლეისი** (დაბადებაშ გვარი **ბაირონი**, ინგლ. Augusta Ada King, Countess of Lovelace ; დ. 10 ქირსეთუთა, 1815, ლონდონი, ინგლისი — ღ. 27 გერგობათუთა, 1852, ლონდონი, ინგლისი), უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ადა ლავლეისი** — ინგლისარი მათემატიკოსი დო ჭარუ.

დებადჷ ინგლისარი პოეტიშ ჯორჯ გორდონ ბაირონიშ დო თიში ალმასქუშ ანნა იზაბელაშ ფანიას. ადაშ დაბადებაშ უკულ მალას, ჯორჯ ბაირონიქ ფანია ქიმიოტუ დო ინგლისიშე მიდართჷ. ადა ბრუო წანერი რდუნ თეშ ჯორჯ ბაირონიქ საბერძნეთის დოღურჷ. ადას რდუნდჷ დიდა ანნა იზაბელა. თიში ინიციატივათ ადაქ მათემატიკათ დო ლოგიკათ დეინტერესჷ.

ადა ლავლეისიშ მაგურაფალი რდჷ მერი სომერვილი, ნამუქჷთ ადას 1833 წანას გაჩინებაფუ ჩარლზ ბებიჯი. თაშნეშე, ადა ლავლეისი იჩინენდჷ ენდრიუ კროსის, დევიდ ბრიუსტერის, ჩარლზ უიტსტონის, მაიკლ ფარადეის, აუგუსტუს დე მორგანის დო თიხანური ბორჯიშ შხვა გიშარჩქინელ მენცარეფს.

ადა ლავლეისი მერჩქინელი რე მაართა პროგრამისტო. თიქ აკადგინჷ მაართა ალგორითმი ჩარლ ბებიჯიშ მექანიკური კომპიუტერი - ანალიტიკური მანქანაშო. ლავლეისიშ აზრით ჸათეცალ მანქანას გჷმოთვალუეფიშ მოხ შეულებუდჷ შხვა მისიეფიშ რსულება.

ადა ლავლეისიქ ღურუ სასქუოშ კიბოთ 1852 წანაშ 27 გერგობათუთას, 36 წანერქ. ლავლეისიშ ჯოხონობაშ რე პროგრამირაფაშ ნინა ადა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ადა ლავლეისი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ადა ლავლეისიშ ნახანდეფი Open Library-ის
* ადა ლავლეისი BBC-იშ რადიო პროგრამას
* ადა ლავლეისი MacTutor History of Mathematics Archive-ის
* მუჭო გინირთჷ ადა ლავლეისიქ მოსოფელიშ მაართა პროგრამისტო
* ადა ლავლეისიშ ისტორია YouTube ვიდეო
* ადა დო ანალიტიკური მანქანა

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:ინგლისარი პროგრამისტეფი
კაუნასი

**კაუნასი** (, 1917 წანაშახ — *კოვნო*, *კოვნა*) — ნოღა ლიეტუვაშ ცენტრალურ-ბჟადალშე, სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას მაჟირა აბანს რე, ნანანოღა ვილნიუსიშ უკული; კაუნასიშ მაზრაშ ნანანოღა, დო კაუნასიშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, ნამუშ აკოდგინალუაშა ვენშმურს. 1919—1939 წანეფს — ლიეტუვაშ რესპუბლიკაშ ობორჯე ნანანოღა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კაუნასიე ონოღე დუდმართუალა  


კატეგორია:საოკუპაციე ნანანოღეფი
კატეგორია:ჰანზა
კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
პანევეჟისი

**პანევეჟისი** (, 1917 წანაშახ — *პანევეჟი*) — ნოღა ლიეტუვაშ ოორუეშე, სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას მახუთა აბანს რე; პანევეჟისიშ მაზრაშ დო პანევეჟისიშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* Panevėžio istorija
* პანევეჟისი Litauen Netz-ის


კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
ტელშიაი

**ტელშიაი** (, ჟემ. Telšē, 1917 წანაშახ — *ტელში*) — ნოღა ლიეტუვაშ ოორუე-ბჟადალშე; ტელშიაიშ მაზრაშ დო ტელშიაიშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა 
* 

კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
ვულარი

**ვულარი** — ლიგე ტობა ინდოეთის, ჯამუ დო ქაშმირიშ რეგიონს, ნოღა ბანდიპორაშ გოხოლუას. იფორმირჷ ტექტონიკური პროცესეფით.

ვულარიშ ტობა იდვალუაფჷ ზუღაშ დონეშე 1,580 მეტრაშ სიმაღალას. მაქსიმალური სიგინძა 16 კმ. რე, მაქსიმალური სიგანა 9.6 კმ. დო მაქსიმალური სიტომბა 14 მ. ტობაშ ფართობი სეზონიშ მეჯინათ ფშხირას ითირუ დო აკმადგინანს 30-შე 189 კმ²-ის. ტობას გიშმურს წყარმალუ ჯელამი.

## ქოძირით თაშნეშე
* ინდოეთიშ ტობეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვულარიშ ტობა ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ინდოეთიშ ტობეფი
კატეგორია:აზიაშ ტობეფი
ჯელამი

**ჯელამი** — წყარმალუ ოორუე ინდოეთიშ სუბკონტინენტის. იჭყაფჷ ჰიმალაიშ გვალეფს, ნოღა ვერინაგიშ გოხოლუას, ჯამუ დო ქაშმირიშ ტერიტორიას, ინდოეთი. უკულ წყარმალუ მიშმურს აზად-ქაშმირიშა, ნამუთ პაკისტანიშ ტერიტორია რე. ჸათავრეშე ჯალემი მიშმურს პენჯაბიშ პროვინციაშა დო ინაკათუ წყარმალუ ჩინაბის, ჯანგიშ ოლქიშ ტერიტორიას.

ჯელამიშ სიგინძა რე 725 კმ., ღანჩოშ ფართობიე დოხოლაფირო 55,300 კვ.კმ. უდიდაში ნადუეფი რე, კვარჩხანი: პუნჩი, სუხნაგი, მარძგვანი: არპატი, ლიდერი, ნეელუმი, სინდი დო კუნარი.

ჯელამი გიშმურს ვულარიშ ტობას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* წყარმალუ ჯელამი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ინდოეთიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:პაკისტანიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:აზიაშ წყარმალუეფი
ოტო რობერტ ფრიში

**ოტო რობერტ ფრიში** (გერმ. Otto Robert Frisch; დ. 1 გჷმათუთა, 1904, ვენა, ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია — ღ. 22 ეკენია, 1979, კემბრიჯი, ინგლისი) — ავსტრიალი ფიზიკოსი, ლიზა მაიტნერიწკჷმა ართო თეორიულო ენწყუ ბირთვული დოხუალაშ პროცესი.

დებადჷ ვენას, ურიეფიშ ფანიას. ახალნორდობაშე ფიზიკათ დეინტერესჷ. მუშენდჷ შხვადოშხვა ლაბორატორიეფს, გერმანიას. ართი პერიოდის რდჷ ოტო შტერნიშ ასისტენტი. ხეშულობაშა ნაცისტეფიშ მულაშ უკულ, გერმანია ქიდიტუ დო ოცხოვრებშა ლონდონიშა გეგნორთჷ. 1940-იან წანეფშე ფრიში ამერიკას მუშენდჷ. რდჷ მანჰეტენიშ პროექტიშ მაკათური დო ნინალენდჷ ლოს-ალამოსიშ ერუანული ლაბორატორიას.

1946 წანას ფრიშიქ ბრიტანეთიშა დირთჷ დო მუშობა ქჷდიჭყჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის. რდჷ უნივერსიტეტიშ ორთაშობური ფილოსოფიაშ პროფესორი 1947-1972 წანეფს.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* *თეხანური ატომური ფიზიკა* (1961)
* *ხანდა ატომეფიწკჷმა (1965)
* *ჭიჭე ამბე, ნამუთ მა ფშუ'' (1979)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოტო რობერტ ფრიში ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ოტო რობერტ ფრიში atomicarchive.com-ის
* ოტო რობერტ ფრიში jewishvirtuallibrary-ის

კატეგორია:ავსტრიალეფი
კატეგორია:ავსტრიალი ფიზიკოსეფი
ბირთვული დოხუალა

**ბირთვული დოხუალა** თაშნეშე **გვირზილური დოხუალა**— რეაქცია, მუჟანსჷთ ატომიშ გვირზილი იხუაფუ, აკმოცენს ჟირი ვარ-და უმოსი მუდანობაშ გვირზილეფო. დოხუალაშ პროცესით წჷმიქიმინუ გამა-ფოტონეფი დო კაბეტი მუდანობათ ენერგია.

გვირზილური დოხუალაშ რეაქციას 1938 წანაშ 19 ქირსეთუთას მიოგორეს გერმანალი ქიმიკოსეფქ ოტო ჰანქ დო ფრიც შტრასმანქ. ფიზიკოსეფქ ლიზა მაიტნერქ დო ოტო რობერტ ფრიშიქ თეორიულო ენწყეს თე პროცესი 1939 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* გვირზილური დოხუალაშ ანიმაცია
* გვირზილური დოხუალაშ ენწყუმა atomicarchive.com-ის
* მუ რე გვირზილური დოხუალა? 

კატეგორია:ბირთვული დოხუალა
კარლ რუნგე

**კარლ დავიდ ტოლმე რუნგე** (გერმ. Carl David Tolmé Runge; დ. 30 მარაშინათუთა, 1856, ბრემენი, გერმანიაშ კონფედერაცია — ღ. 3 ღურთუთა, 1927, გეტინგენი, ვაიმარიშ რესპუბლიკა) — გერმანალი მათემატიკოსი, ფიზიკოსი დო სპექტროსკოპისტი. რუნგეშ ჯოხონობაშ რე რიცხუეფიშ ანალიზიშ მეთოდი, ნამუთ თიქ 1900-იან წანეფს აკიმუშუ.

დებადჷ ბრემენს. ბაღანობაშე ცხოვრენდჷ ჰავანას, სოდეთ მუამუში დანიაშ საკონსულოს მუშენდჷ. 1860-იან წანეფს რუნგექ ოცხოვრებშა ბერლინშა მიდართჷ დო გემშართჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტიშა, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია მათემატიკას, 1880 წანას კარლ ვეიერშტრასიშ ხემანჯღვერობათ. 1886 წანას გინირთჷ ჰანოვერიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორო. 

რუნგეშ ომენცარე ინტერესეფიშ სფერო რდჷ სპექტროსკოპია, გეოდეზია დო ასტროფიზიკა. ჰენრიხ კაიზერიწკჷმა ართო გიმირკვიუ შხვადოშხვა ელემენტეფიშ სპექტრალური ღოზეფი.

1904 წანას, რუნგექ ფელიქს კლეინიშ მეპატიჟებათ, მენცარული კარიერა გაგინძორჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ 1925 წანაშახ ქომუშენდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი
* კარლ რუნგე MacTutor History of Mathematics Archive-ის
* კარლ რუნგე Mathematics Genealogy Project-ის

კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
ალიტუსი

**ალიტუსი** () — ნოღა ლიეტუვაშ ობჟათეშე, სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას მაამშვა აბანს რე; ალიტუსიშ მაზრაშ დო ალიტუსიშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, ნამუშ აკოდგინალუაშა ვენშმურს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* Alytus tourism information center
* Alytaus miesto portalas
* ოლიტაშ ჯიხაზურგაშ ინტერაქტიული რუკა

კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
მარტინ ვილჰელმ კუტა

**მარტინ ვილჰელმ კუტა** (გერმ. Martin Wilhelm Kutta; დ. 3 გერგობათუთა, 1867, ბიჩინა, ჟიდონი სილეზია — ღ. 25 ქირსეთუთა, 1944, ფიურსტენფელდბრუკი) — გერმანალი მათემატიკოსი. შინელი რე რუნგე–კუტაშ მეთოდით, ნამუთ გიმირინუაფუ დიფერენციალური განტოლებეფიშ გინაჭყვიდალო.

გურაფულენდჷ ბრესლაუშ უნივერსიტეტის 1885-1890 წანეფს. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მიუნხენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ რდჷ ვალტერ ფონ დიკიშ ასისტენტი. ართი პერიოდის, 1898 წანას კუტა გურაფულენდჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის ხოლო. 1909-1910 წანეფს მუშენდჷ იენაშ უნივერსიტეტის, 1910-1912 წანეფს რდჷ აახენიშ რაინ-ვესტფალიაშ ტექნიკური უნივერსიტეტიშ პროფესორო. 1912-1935 წანეფს იმუშუ შტუტგარტიშ უნივერსიტეტის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მარტინ ვილჰელმ კუტა MacTutor History of Mathematics Archive-ის
* მარტინ ვილჰელმ კუტა მათემატიკური გენეალოგიაშ პროექტის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
ტაურაგე

**ტაურაგე** (, ჟემ. Tauragie) — ნოღა ლიეტუვაშ ბჟადალშე, ნოღა კლაიპედაშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე; ტაურაგეშ მაზრაშ დო ტაურაგეშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Tauragės istorija 

კატეგორია:ლიეტუვაშ ნოღეფი
*
ჰენრი ნორის რასელი

**ჰენრი ნორის რასელი** (ინგლ. Henry Norris Russell; დ. 25 გჷმათუთა, 1877, ოისტერ-ბეი, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 18 ფურთუთა, 1957, პრინსტონი, ნიუ-ჯერსი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. 1913 წანას ზოხორინელო აკიმუშუ ჰერცშპრუნგ-რასელიშ დიაგრამა, ნამუსჷთ დიდი შანულობა უღჷ მურიცხული ევოლუციაშ რკვიებაშო. რასელიშ აზრით მურიცხეფი უმოსო წყარბადიშე აკმოდირთუდჷ. მარა მაართა მენცარი, ნამუქჷთ ჸათე თეორია წჷმარინუ რდჷ სესილია პეინ-გაპოშკინა. დუდშე ჰენრი ნორის რასელის ვაჯერდჷ პეინ-გაპოშკინაშ თეორიაშ, მარა უკულიან რკვიებეფით პეინ-გაპოშკინაშ თეორიაქ დენტკიცჷნ.

ჰენრი ნორის რასელი გურაფულენდჷ ასტრონომიას პრინსტონიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია ჩარლზ ოგასტეს იანგიშ ხემანჯღვერობათ. 1903-1905 წანეფს მუშენდჷ კემბრიჯიშ ობსერვატორიას არტურ რობერტ ჰინკსიშ ასისტენტო. 1905 წანას პრინსტონიშა დირთჷ დო რდჷ პრინსტონიშ უნივერსიტეტიშ ასტრონომიაშ ინსტრუქტორი (1905-1908 წანეფს), ასისტენტ-პროფესორი (1908-1911), პროფესორი (1911–1927) დო რკვიებეფიშ პროფესორი (1927–1947). 1912-1947 წანეფს ჰენრი ნორის რასელი მუშენდჷ პრინსტონიშ უნივერსიტეტიშ ობსერვატორიაშ დირექტორო. ჸათაქ თიში ასისტენტი რდჷ შარლოტა მურ-სიტერლი.

ჰენრი ნორის რასელი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. თიში ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი. რასელიქ ღურუ 1957 წანაშ 18 ფურთუთას, 79 წანერქ. დასაფულებური რე პრინსტონიშ სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰენრი ნორის რასელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჰენრი ნორის რასელი მათემატიკური გენეალოგიაშ პროექტის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
შარლოტა მურ-სიტერლი

**შარლოტა ემა მურ-სიტერლი** (ინგლ. Charlotte Emma Moore Sitterly; დ. 24 ეკენია, 1898, ერსილდონი, პენსილვანია, ააშ — ღ. 3 მელახი, 1990, ვაშინგტონი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი.

გურაფულენდჷ მათემატიკას სუორტმორ-კოლეჯის. უკულ მუშობა ქჷდიჭყჷ პრინსტონიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ გიშარჩქინელი ამერიკალი ასტრონომი ჰენრი ნორის რასელიწკჷმა მუშენდჷ. შარლოტა მურიქ, რასელიწკჷმა ართო გიმირკვიუ ჟირმურიცხეფი, მურიცხეფიშ მასეფი. უკულიან პერიოდის მურიქ ომუშებუშა მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორიაშა გეგნორთჷ. ჸათაქ თიქ გიმირკვიუ ბჟაშ სპექტროსკოპია, აკეთჷ ბჟაშ სპექტრალური ღოზეფიშ ანალიზი დო აკეთჷ ბჟაშ შხვადოშხვა ქიმიური ელემენტეფიშ იდენტიფიკაცია. თაშნეშე, მურიქ მუში კოლეგეფიწკჷმა ართო გიმირკვიუ ბჟაშ შანეფიშ სპექტრი დო გჷმოთვალუ თინეფიშ (ბჟაშ შანეფიშ) ტემპერატურა დახოლებურო.

შარლოტა მურიქ 1931 წანას მიპალუ დოქტორიშ ხარისხი კალიფორნიაშ უნივერსიტეტიშე (ბერკლი). ოდოქტორე დისერტაციაშ თხილუაშ უკულ მურიქ კინ პრინსტონიშა დირთჷ. 1945 წანაშე ქაკათჷ სტანდარტეფიშ ერუანული ბიუროს. 1949 წანას შარლოტა მურიქ გინირთჷ მაართა ოსურო, ნამუქჷთ გიშაგორილქ იჸუ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ასოცირაფილი-მაკათურო.

შარლოტა მურ-სიტერლი რდჷ ენი ჯამპ კენონიშ პრემიაშ, უილიამ მეგერსიშ პრემიაშ დო ბრიუსიშ მენდალიშ ლაურეატი. ართი პერიოდის უკინებუდჷ ამერიკაშ ასტრონომიაშ ჯარალუაშ ვიცე-პრეზიდენტიშ პოსტი. ღურუ 1990 წანაშ 3 მელახის, 91 წანერქ. თიში ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* შარლოტა მურ-სიტერლიშ ბიოგრაფია
* შარლოტა მურ-სიტერლი encyclopedia.com-ის
* ბიოგრაფია  სონომაშ უნივერსიტეტიშ ვებ-საიტის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
ვაგნერიშ ბუნაშ ებუძოლი

**ვაგნერიშ ბუნაშ ებუძოლუ** — 2023 წანაშ 23 მანგის დიჭყჷ ებუძოლქ, თიშ უკული, მუთ ვაგნერიშ ბუნაშ ლიდერქ, ევგენი პრიგოჟინქ ეკაბრალჷ რუსეთიშ დუდთხილუაშ სამინისტრეს თიშ ნძალეფშა გენთხაფა დო ვაგნერიშ ბუნაშ ნძალეფიშ კაბეტი მუდანობათ ჸვილუა. პრიგოჟინქ ნჯარიშ ეშაღალაშ პიჯალა დოუდჷ დუდთხილუაშ სამინისტრეშ დუდალას.

პრიგოჟინქ თქჷ, ნამჷ-და ოურდუმე დუდალას „უბადობაქ“ ოკო მეჭყორდას დო პიჯალა დოდჷ, ნამჷ-და „სამართლიანუაში ყარაფის“ დიჭყანდჷნ. თიქ თაშნეშე ეკაბრალჷ დუდთხილუაშ მინისტრი სერგეი შოიგუს უკრაინაშა რუსეთიშ მინოკათუაშ ტყურა გამართება, თინეფს შქას უკრაინაშ დო ნატოშ გეგმეფით რუსეთშა გენთხაფაშ გეშა, დო თაშნეშე თის ეკაბრალჷ რუსეთიშ ობურსუს უმწუძინალას დო ჭყვიდუას დო გაცხადჷ, ნამჷ-და რუსეთიშ ლჷმა უკრაინას ელიტეფიშ ორგებელო რდჷ გჷმოღანკილი. შედეგო, უშქურანჯალაშ ფედერალურ ნინალაქ (ფსბ, FSB) ზისხირიშ სამართალიშ საქმე გონწყჷ პრიგოჟინიშ სააწმარენჯოთ „აკოანჯარაფილი ებუძოლიშ ათოტურაფაშ გეშა“. პრიგოჟინქ მუში 25 000 დაქირებული მალიმორი გეგშეჸონჷ უკრაინაშე დო გენშეჸონჷ რუსეთშა, ნოღა დონიშ როსტოვშა, როსტოვიშ ოლქიშ ადმინისტრაციულ ცენტრშა, დო პიჯალა დოდჷ: „დო მითინ მეცილებჷნა-და, ჩქი ირფელს მობჯალაგანთ!“ პრიგოჟინქ თქჷ, ნამჷ-და ვაგნერიშ ნძალებლფს მუთუნნერი აწორინალა ვახვალამჷნა დონიშ როსტოვშა მიშულაშ ბორჯის. პუტინქ უგამჷ PMC Wagner-იშ წჷმი ულას დო თიში ქიმინუა ეჭარჷ, მუჭოთ „გითოჩამა“ დო „ოჭიშის ხამუშ მეგამა“ რუსეთ-უკრაინაშ ლჷმაშ ფონს დო დარცქინჷ „კონწარი ბიჯგეფიშ“ გჷნოდგუმათ შონთიშ ინორანგვაფალო. დუდთხილუაშ სამინისტრექ ივარუ პრიგოჟინიშ პრეტენზია თიშ ნძალეფშა გენთხაფაშ გეშა დო რუსი გენერალი, სერგეი სუროვიკინი, ინტერნეტის გჷმობჟინაფილი ვიდეოს ვაგნერიშ ნძალეფს ანჯარიშ დოჸოთამაშა მოუჭანჷ.

24 მანგიშ ონჯუას, ბელარუსიშ პრეზიდენტი ალექსანდრე ლუკაშენკოშ აშაჸუნალათ, ევგენი პრიგოჟინქ აპიჯალა დოდჷ რუსეთიშ თარობაწკჷმა ებუძოლიშ თებაშ, ვაგნერიშ ბუნაშ ყარაფიშ მეტებაშ დო რჩქვანელობურ დისლოკაციაშა დორთაშ გეშა.

## ქოძირით თაშნეშე
* პუგაჩოვიშ ებუძოლი
* რუსეთიშ რევოლუცია
* რუსეთიშ ომენოღალე ლჷმა
* რუსეთიშ კონსტიტუციური კრიზისი

## სქოლიო

კატეგორია:ებუძოლეფი რუსეთის
კატეგორია:ვაგნერიშ ბუნა