open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ბართლომეშ სერი

**ბართლომეშ სერი** (ფრანგ. Massacre de la Saint-Barthélemy) — ჰუგენოტეფიშ მასობური ჸვილუა, ნამუთ მანწყის კათოლიკეეფქ, 1572 წანაშ 23-24 კვირკვეს, ბართლომე მოჩქვაფირიშ დღახუობაშ წოხოლენი სერს.

ბართლომეშ სერიშ ინიციატორი რდჷ საფრანგეთიშ მაფაშ შარლ IX-შ დიდა ეკატერინე მედიჩი.

1572 წანაშ 18 მარაშინათუთას, მაფაშ და მარგარიტა დე ვალუა ოსურო მეჸუნდჷ ნავარიშ პროტესტანტი მაფას ანრი III-ს. ჸათეშ გეშათ ბრელი დინდარი დო გოლინიანი პროტესტანტი რდჷ მულირი პარიზიშა. ჰუგენოტეფიშ ჭყვიდუაქ დიჭყჷ დიო პარიზის დო უკულ გიფაჩჷ საფრანგეთიშ შხვა ნოღეფს, თაშნეშე ოფუტეეფს. მასობური მოჯალაგუა იგინძორებუდჷ მარეფიშ გოძვენას. თეხანური მუნაჩემეფით ბართლომეშ სერიშ შედეგო დოღურჷ დოხოლაფირო 30,000-შახ ადამიერქ. ღურელეფს შქას რდჷ ჰუგენოტეფიშ ბრელი პოლიტიკური დო ოურდუმე ლიდერი. ჸათე მოლინეფქ ძალამს დაღამაკუ ჰუგენოტეფუშ პოლიტიკური გემაჸვენჯობა საფრანგეთის. ბართლომეშ სერი საფრანგეთიშ რელიგიური ლჷმეფიშ ართ-ართი შანულამი მოლინა რდჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ბართლომეშ სერი
კატეგორია:საფრანგეთიშ რელიგიური ლჷმეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია
კარდინალი რიშელიე

**არმან ჟან დიუ პლესი დე რიშელიე** (ფრანგ. Armand Jean du Plessis de Richelieu; დ. 9 ეკენია, 1585 — ღ. 4 ქირსეთუთა, 1642), უმოსო შინელი რე მუჭოთ **კარდინალი რიშელიე** — ფრანგი ოშურიელე  დო სახენწჷფო მოღალე.

1616-1617 წანეფს რდჷ საფრანგეთიშ გალენი საქვარეფიშ სახენწჷფო მელამოსე. ჸათე პერიოდეფიშე უკინებუდჷ შანულამი პოსტეფი მოჭოთ კათოლიკური ეკლესიას, თაშნეშე საფრანგეთიშ თარობას. 1622 წანას გინირთჷ კარდინალო დო 1624 წანას ლუი XIII-შ მაართა მინისტრო. ჸათე პოსტის რიშელიე იკინენდჷ ღურაშახ, 1642 წანაშ 4 ქირსეთუთაშახ. რიშელიეს გლახა ურთიართალა უღჷდჷ მაფაშ დიდა მარია მედიჩიწკჷმა. 1630 წანაშ გერგობათუთას, მარია მედიჩიქ ლუი XIII-ს მოთხუ რიშელიეს გინოთამა, ნამუსჷთ მაფაქ ვედეყაბულუ. რიშელიექ მუში პოსტის ქიგესკიდჷ.

რიშელიექ წიმიჭყჷ ომაფე ხეშულობაშ კონსოლიდაცია დო საფრანგეთიშ სახენწჷფოშ ცენტრალიზაცია. 1620-იან წანეფს რიშელიექ მოჯალაგუ ჰუგენოტეფიშ არყებეფი. გალენური პოლიტიკას, თიში ღანკი რდჷ ავსტრიალი დო ესპანარი ჰაბსბურგეფიშ გოლინეფიშ დოდაღარაფა დო საფრანგეთიშ დომინაცია ეჩდოვითწანიანი ლჷმას (1618-1648). რიშელიე ანტიპროტესტანტული ლჷმას აწარმენდჷ, მარა თინა ფშხირას მიშმეშჷ ალიანსიშა პროტესტანტული სახენწჷფოეფიწკჷმა (მაგალთო პროტესტანტული ინგლისიწკჷმა, ნიდერლანდეფიწკჷმა) მუში პოლიტიკური ღანკეფიშ მიოჭირინაფალო.

რიშელიექ, პარიზიშ უნივერსიტეტიშ კურსნათებუქ დო სორბონიშ თეოლოგიური კოლეჯიშ ხემანჯღვერქ, მიშეღჷ კაბეტი თია ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ გოვითარაფაშა, დარსხუ საფრანგეთიშ აკადემია. რიშელიეშ ინიციატივათ 1627 წანას დირსხუ სავაჭრო ახალი საფრანგეთიშ კომპანიაქ.

რიშელიექ კაბეტი როლი ილაჸაფჷ სენ-ჟერმენ-ან-ლეშ პიჯალაშ (1632) ხეშმოჭარუას, ნამუშ ნძალათ საფრანგეთიშ კონტროლიშა დირთჷ ახალი საფრანგეთიშ ტერიტორიეფქ (კვებეკი, აკადია, კეიპ-ბრეტონი).

რიშელიექ ღურუ 1642 წანაშ 4 ქირსეთუთას, 57 წანერქ.

## ლიტერატურა
* Bergin, Joseph. The Rise of Richelieu. Manchester: Manchester University Press. (1997)
* Treasure, Geoffrey. Richelieu and Mazarin. London: Routledge. (1998)
* Levi, Anthony (2000). Cardinal Richelieu and the Making of France. New York: Carroll and Graf.

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაართა მინისტრეფი
ნანტიშ ედიქტი

**ნანტიშ ედიქტი** (ფრანგ. édit de Nantes) — კანონი, ნამუთ მიშეღჷ საფრანგეთიშ მაფა ანრი IV-ქ, 1598 წანაშ პირელს. ედიქტიშ ნძალათ, საფრანგეთიშ კალვინისტი პროტესტანტეფს, ნამუეფსჷთ ჰუგენოტეფს უძახუდეს, მიაჩჷ რწუმაშ დუდიშალაქ.

ნანტიშ ედიქტით გეთუ საფრანგეთიშ რელიგიურ ლჷმეფქ, ნამუთ იგინძარებუდჷ 36 წანაშ გოძვენას. ლჷმეფიშ შედეგო დომინანტური რელიგიათ საფრანგეთის კინ კათოლიციზმი სქიდუდჷ, მარა ჰუგენოტეფიშ რელიგიური ნებეფი ხოლო აღიარაფილი რდჷ.

ნანტიშ ედიქტით მაფა ანრი IV ოცადუდჷ ოჯარალე ართოიანალაშ მეჭირინაფას. ედიქტი აკმოდირთუდჷ 92 პუნქტიშე, თაშნეშე თინა იკათუანდჷ გეძინელი, ფულირი 56 პუნქტის. 

ედიქტით პროტესტანტეფს მიაჩჷ გეჸვენჯი შანულამი ნებეფქ: 
* სვინდისიშ დუდიშალა დო რელიგიური (პროტესტანტული) ცერემონიეფიშ ნება საფრანგეთიშ შხვადოშხვა ნოღეფს
* პოსტეფიშ დაკინებაშ ნება ადმინისტრაციას, სასამართალოს 
* მუნეფიშ სკოლეფიშ დო უნივერსიტეტეფიშ დორსხუაფაშ ნება დო თენეფიშო სახენწჷფო ფინანსეფიშ მეღებაშ ნება
* მუნეფიშ ნოღეფიშ ფორტიფიკაციაშ ნება
* მუნეფიშ ზოხორინელი ოურდუმე ნძალეფიშ ("ჰუგენოტეფიშ მილიცია") ჸოფაშ ნება
* შხვადოშხვა პროფესიეფით მუშობაშ ნება (მაგალთო მანუფაქტურას, თაშნეშე ტექსტილით დო ანჯარეფით ვაჭრუა)
* საფრანგეთიშ მასშტაბით დუდიშული შარალუაშ ნება
* ღურელეფიშ პროტესტანტული სასაფლეფს დასაფლებაშ ნება

ნანტიშ ედიქტიქ გეუქვჷ 1685 წანაშ გჷმათუთაშ ფონტებლოშ ედიქტით, ნამუთ გიშაშქჷ საფრანგეთიშ მაფა ლუი XIV-ქ (ანრი IV-შ მოთა). ჸათე ედიქტიშ შედეგო, ბრელი ჰუგენოტიქ ქიდიტუ საფრანგეთი დო გეუარესჷ საფრანგეთიშ ურთიართალაქ მეზობელი პროტესტანტი სახენწჷფოეფიწკჷმა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Edict of Nantes 
* The Edict of Nantes  Manuscript and French transcription of the Edict of Nantes

კატეგორია:ნანტიშ ედიქტი
კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია
კარლოს მარტელი

**კარლოს მარტელი** (ლათ. Carolus Martellus, ფრანგ. Charles Martel, გერმ. Karl Martell; დ. დოხოლაფირო 688 — ღ. 22 გჷმათუთა, 741) — ფრანკი პოლიტიკური დო ოურდუმე მოღალე, მაიორდომი, ფრანკეფიშ ომაფეშ დე ფაქტო მამართალი 718 წანაშე ღურაშახ, კაროლინგეფიშ დინასტიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. 

კარლოს მარტელი ავსტრაზიაშ მაიორდომიშ პიპინ ჰერსტალარიშ უკანონო სქუა რდჷ. ფრანკეფიშ მაფეფს, მეროვინგეფს, ჸათე პერიოდეფიშო მუთუნნერი გოლინა ვაუღუდეს სახენწჷფოს. რეალური ხეშულობა უკინებუდეს მაიორდომეფს. მაიორდომეფი მართუნდეს მუჭოთ ავსტრაზიას (ფრანკეფიშ ომაფეშ ბჟაეიოლი ნორთი), თაშნეშე ნოისტრიას (ფრანკეფიშ ომაფეშ ბჟადალი ნორთი. ნოისტრია, პიპინქ 687 წანას დეკინჷ.)

714 წანას დოჸვილეს პიპინიშ ართკაკალი კანონიერი სქუა, მალას დოღურჷ პიპინქ ხოლო. ანდერზით პიპინქ მონძეეფო გეგმაცხადჷ მუში სუმი მოთა, მარა თინეფიშ რსულწანობაშახ, სახენწჷფო ოკო უმართუდკო პიპინიშ რქვის, პლექტრუდას. კარლოსი, მუჭოთ უკანონო სქუა, ანდერზის შუროთ ვარდჷ მოშინაფილი.  მარა კარლოსი ახალნორდი დო ამბიციური ადამიერი რდჷ დო მალას ქიდიჭყჷ ლჷმა ხეშულობაშო.

პიპინიშ ანდერზიშ გჷმოცხადებაშ უკულ, პლექტრუდაშ მეხჷ ეარყჷ ნოისტრიაშ მაიორდომქ რაგენფრიდიქ, ნამუქჷთ მუში ოურდუმე ნძალეფი გაერთიანჷ ფრიზეფიწკჷმა. პლექტრუდა ფირქენდჷ ნამდა ჸათე არყებეფს კარლოსი მუში პოლიტიკური ღანკეფიშო გეგმირინუანდუ დო კარლოსი აჭოფაფუ. კარლოსი ქუდახუნეს კელნიშ ჯიხას, სოვრეშეთ თიქ მალას ინტუ. კარლოსიქ აკოშაყარუ ოურდუმე ნძალეფი დო ორჯგინუ ნოისტრიალეფს ამბლევიშ (716) დო ვინსიშ (717) ლჷმეფს. 719 წანას კარლოსიქ, სუასონიშ ლჷმას, ორჯგინუ რაგენფრიდის, ნამუქჷთ ანჟეშა ინტუ. ჸათე ბორჯიშე კარლოსიქ გინირთჷ ფრანკეფიშ ხვალახე მამართალო (მაიორდომო). ავსტრაზიაშ დო ნოისტრიაშ ეფექტური კონტროლიშ უკულ, კარლოსიქ წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანიეფი აკვიტანიაშ, ფრიზეფიშ, საქსეფიშ დო ბავარიალეფიშ მეხჷ.

ფრანკეფიშ სახენწჷფოშო სერიოზული პრობლემა რდჷ არაბეფი. 725 წანას თინეფქ ქუმაჭირინეს ბურგუნდიაშა დო გორჩვეს ნოღა ოტიონი. 732 წანას, კორდობაშ მამართალქ აბდ-ალ-რაჰმან ალ-ღაფიკიქ გემშეჭკირჷ ბორდოშა, უკულ ლესქერობა გაგინძორჷ ოორუეშე, აკვიტანიაშ ტერიტორიაშა. გენერალური ლჷმაქ მოხვადჷ 732 წანაშ 10 გჷმათუთას, ნოღა პუატიეშ გოხოლუას, სოდეთ კარლოს მარტელიქ მოჯალაგუ მუსულმანეფიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი. თენა რდჷ ართ-ართი შანულამი მომენტი ბჟადალი ევროპაშ ისტორიას.

730-იან წანეფიშე კარლოსიქ ქიდელახჷ დო თიში სინთელექ გეუარესჷ. 741 წანას გეგნორთჷ მუში დოხორეშა, ნოღა კიერზიშა, სოდეთ დოღურუ. ღურაშახ თიქ ხეშულობა გურთუ მუში ჟირი ქომოლსქუას: პიპინ კუნტას დო კარლომანს.

## ლიტერატურა
* Fouracre, Paul (2000). The Age of Charles Martel. London: Longman.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 688
კატეგორია:ნაღურა 741
კატეგორია:ფრანკეფიშ მაიორდომეფი
მაქსიმილიან რობესპიერი

**მაქსიმილიან ფრანსუა მარი ისიდორ დე რობესპიერი** (ფრანგ. Maximilien François Marie Isidore de Robespierre, დ. 6 მესი, 1758 — ღ. 28 კვირკვე, 1794) — ფრანგი იურისტი, პოლიტიკოსი დო სახენწჷფო მოღალე, საფრანგეთიშ რევოლუციაშ ართ-ართი ლიდერი, ოჯარალე უშქურანჯობაშ კომიტეტიშ მაკათური დო ერუანული კონვენტიშ პრეზიდენტი, იაკობინარეფიშ ლიდერი. 

1794 წანაშ 27 კვირკვეს, თერმიდორალეფქ გეგთარაგვეს, ოჭოფეს დო 28 კვირკვეს გილიოტინათ დუდი მეკვათეს. ჸათე მოლინეფით გეთუ ტერორიშ მართუალაშ პერიოდიქ საფრანგეთის.

კატეგორია:დუნაბადი 1758
კატეგორია:ნაღურა 1794
კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი იურისტეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
ორხონიშ აიმაკი

**ორხონიშ აიმაკი** () — მონღოლეთიშ ართ-ართი აიმაკი (ოლქი). აკმოდირთუ ნოღა ერდენეტიშე დო ართი გალეგანობაშ სუმშე, აიმაკი მონღოლეთიშ შხვა აიმაკეფს შქას არძაშე უჭიჭაში რე, თაშნეშე თაქ მახორობაშ მაღალი მეჭედალა რე (ნანანოღა ულან-ბატორიშ უკული, ნამუთ ვენშმურს აიმაკიშ აკოდგინალაუშა, დო უღჷ გიშაგერძაფილი სტატუსი).

მონღოლეთიშ თარობა შგჷნოჭყვიდირით ნორაშ ერდენეტიშ მერი დო ორხონიშ გუბერნატორი რე ართი პიჯი — შარხუუ. ორხონიშ აიმაკიშ ტერიტორია დორთილი რე ონოღე სუმო ბაიან-უნდერი (ნ. ერდენეტი) დო ოფუტე სუმო ჟარგალანტი.

## ქძ. თაშნეშე
* ჯვეშთურქული ჭარალუა
* ორხონიშ ომაფე

კატეგორია:ორხონიშ იამაკი
საფრანგეთიშ მაართა რესპუბლიკა

**საფრანგეთიშ მაართა რესპუბლიკა** (ფრანგ. Première République), თაშნეშე **რევოლუციური საფრანგეთი** — დირსხუ საფრანგეთიშ რევოლუციაშ ბორჯის 1792 წანაშ 21 ეკენიას დო არსებენდჷ მაართა იმპერიაშ გოჭყაფაშახ (1804 წანაშ 18 მესი).

საფრანგეთიშ ისტორიაშ ჸათე პერიოდი იხასიათებუ მონარქიაშ გინორაგვაფათ, კალენდარიშ თირუათ, ერუანული კონვენტიშ დორსხუაფათ, ტერორიშ მართუალათ, თერმიდორული რეაქციათ დო ეკონია ბორჯის კონსულობაშ გოჭყაფათ დო ნაპოლეონიშ მულათ ხეშულობაშა.

## მონარქიაშ დონთხაფა
მაართა რესპუბლიკაშ გჷმოცხადაფაშახ, საფრანგეთის ხეშულობა უკინებუდჷ საფრანგეთიშ კანონმადვალუ ასამბლეას. ჸათე პერიოდის საფრანგეთი აწარმენდჷ ლჷმას პრუსიაწკჷმა დო ავსტრიაწკჷმა. 1792 წანაშ კვირკვეს, კარლ ვილჰელმ ფერდინანდიქ, ავსტრიაშ დო პრუსიაშ გოართოიანაფილი ჯარეფიშ მანჯღვერთარქ ფრანგეფს წჷმჷრინუ მანიფესტი დო დარცქინჷ პარიზიშ მოჯალაგუათ, საფრანგეთიშ მაფას ლუი XVI-ს დო თიში ფანიას მუთუნ გლახა ქუმოხვადუდუდა.

მარა 1792 წანაშ 10 მარაშინათუთას აკოანჯარაფილი რევოლუციონერეფქ გემნიჭკირეს ტიუილრიშ დოხორეშა დო მითხის მაფაშ გინორინა. უკულ თეს მაჸუნუ შხვა არეულობეფქ ხოლო პარიზის.

## ერუანული კონვენტი
1792 წანაშ 20 ეკენიას დირსხუ ერუანული კონვენტიქ, ნამუქჷთ გეგშაშქუ საფრანგეთიშ მაართა რესპუბლიკაშ გოჭყაფაშ აქტი დო მაფას ოფიციალურო გეგლანწყჷ პოლიტიკური ხეშულობეფი. 1792 წანაშ ქირსეთუთაშე ქიდიჭყჷ მაფაშ გასამართებაქ. 1793 წანაშ 16 ღურთუთას მაფას გითოჩამა გეკადვეს დო 21 ღურთუთას გილიოტინათ დუდი მეკვათეს.

1793 წანაშ 3 პირელს, ერუანული კონვენტიქ დარსხუ ოჯარალე უშქურანჯობაშ კომიტეტი, ნამუქჷთ მალას ქიდიჭყჷ პოლიტიკური ტერორი. ჸათე პერიოდის ტერორიშ მართუალას უძახჷნა. 

კონვენტიქ, 1793 წანაშ ივანობას, მიღუ კონსტიტუცია.

## დირექტორია (1795–1799)
1794 წანას გეგთარაგვეს დო დოჸვილეს რობესპიერი დო გეუქვჷ იაკობინარეფიშ პოლიტიკური კლუბიქ. 1795 წანას კონვენტიქ მიღუ ახალი კონსტიტუცია. 1795 წანაშ 3 გერგობათუთას დირსხუ დირექტორიაქ. ჸათე სისტემათ საფრანგეთის მართუნდჷ ჟირპალატამი პარლამენტი, ნამუთ იკათუანდჷ ჟიდონი პალატას (ხანიერეფიშ სხუნუ, 250 მაკათური) დო თუდონი პალატას (ხუთოშიშ სხუნუ, 500 მაკათური). თაშნეშე არსებენდჷ კოლექტიური ორგანო - დირექტორია, ნამუთ აკმოდირთუდჷ ხუთი მაკათურიშე. დირექტორია იგინძარებუდჷ ოთხი წანაშ გოძვენას. 

## კონსულობა (1799–1804)
კონსულობაშ პერიოდიქ დიჭყჷ 1799 წანაშ 9 გერგობათუთაშე, 18 ბრიუმერიშ პუტჩით. უზისხირე პუტჩიშ შედეგო, ხეშულობა ხეშა ქაშეჸოთუ ნაპოლეონ ბონაპარტიქ, მუჭოთ მაართა კონსულქ. 1804 წანაშ 4 მესის, კონსერვატორული სენატიქ, საფრანგეთიშ იმპერატორო გეგმაცხადჷ ნაპოლეონი. ჸათაშ გეთუ საფრანგეთიშ მაართა რესპუბლიკაქ დო დიჭყჷ საფრანგეთიშ მაართა იმპერიაშ პერიოდიქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* საფრანგეთიშ რევოლუციაშ კალენდარი
* საფრანგეთიშ მაჟირა რესპუბლიკა
* საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკა
* საფრანგეთიშ მაანთხა რესპუბლიკა
* საფრანგეთიშ მახუთა რესპუბლიკა

## ლიტერატურა
* Doyle, William (1989). The Oxford History of the French Revolution. Oxford: Oxford University Press.

კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაართა რესპუბლიკა
კატეგორია:საფრანგეთიშ რევოლუცია
საფრანგეთიშ მაართა იმპერია

**საფრანგეთიშ მაართა იმპერია** (ფრანგ. Empire Français) — ნაპოლეონ ბონაპარტიშ იმპერიაშ ეპოქა საფრანგეთის. იგინძორებუდჷ 1804 წანაშ 18 მესიშე 1814 წანაშ 3 მესიშახ დო უკულ კინ ჭიჭე ხანს 1815 წანაშ 20 მელახიშე 7 კვირკვეშახ.

1804 წანაშ 18 მესის საფრანგეთიშ კონსერვატორული სენატიქ მაართა კონსული ნაპოლეონ ბონაპარტი დანტკიცჷ საფრანგეთიშ იმპერატორო. 1804 წანაშ 2 ქირსეთუთას, ნაპოლეონი აკურთხეს იმპერატორო. ჸათე მოლინეფით გეთუ საფრანგეთიშ კონსულობაშ დო მაართა რესპუბლიკაშ პერიოდიქ. ნაპოლეონიშ მართუალათ, საფრანგეთიქ მიოჭირინუ პოლიტიკური დო ოურდუმე დომინაციას კონტინენტური ევროპას. საფრანგეთიქ გემორძგუ მასუმა კოალიციაშ დო მანთხა კოალიციაშ ლჷმეფს დო მიოჭირინუ მაქსიმალური ტერიტორიული ექსპანსია ევროპაშ კონტინენტის. ნაპოლეონიშ ლჷმეფქ გაფართინუ საფრანგეთიშ გოლინა. იმპერიაშ დომინანტობაშ პიკის, 1812 წანას, საფრანგეთიშ იმპერია აკმოდირთუდჷ 130 დეპარტამენტიშე დო ჸუნდჷ დოხოლაფირო 44 მილიონი მახორუ.

რუსეთის ნაპოლეონიშ მარცხიშ უკულ, 1813 წანაშ 16-19 გჷმათუთას, ნოღა ლაიფციგიშ გოხოლუას, მორსხუეეფქ (რუსეთი, ავსტრია, პრუსია, შვედეთი) ორჯგინეს ნაპოლეონიშ არმიას. 1814 წანას ნაპოლეონი გეგნარინეს დო გეგნახორეს ელბაშ კოკიშა. საფრანგეთიშა კინ ბურბონეფქ დირთეს. ნაპოლეონქ ელბაშე ინტუ, საფრანგეთიშა გეგნორთჷ დო 110 დღათ (1815 წანაშ 20 მელახი — 8 კვირკვე) კინ დირთინუ ხეშულობა. მორსხუეეფქ (ბრიტანეთი, პრუსია, ნიდერლანდეფი), 1815 წანაშ 18 ივანობას, ვატერლოოშ ლჷმას ორჯგინეს ნაპოლეონს. ნაპოლეონს დათმებაფეს ხეშულობა დო გეგნახორეს წიმინდე ელენეშ კოკიშა.

ჸათე მოლინეფით დო კინ ბურბონეფიშ რესტავრაციათ გეთუ საფრანგეთიშ მაართა იმპერიაშ პერიოდიქ.

## ლიტერატურა
* Fisher, Todd & Fremont-Barnes, Gregory (2004). The Napoleonic Wars: The Rise and Fall of an Empire. Oxford: Osprey Publishing Ltd.
* Godechot, Jacques; et al. (1971). The Napoleonic era in Europe. Holt, Rinehart and Winston.

კატეგორია:საფრანგეთიშ მაართა იმპერია
კატეგორია:საფრანგეთიშ ისტორია
ჰერაკლე (ბიზანტია)

**ფლავიუს ჰერაკლე ავგუსტუსი** (ბერძ. Φλάβιος Ἡράκλειος αὐγουστος; დ. დოხოლაფირო 575 — ღ. 11 ფურთუთა, 641) — ბიზანტიაშ იმპერატორი 610-641 წანეფს.

ჰერაკლექ 610 წანას გეგთარაგუ უზურპატორი იმპერატორი ფოკა, თის ღურა ქიმუსაჯუ დო ბიზანტიაშ იმპერატორიშ ხვისტაშა მუქ გეშართჷ. ჰერაკლეშ იმპერატორობა იხასიათებუ ოურდუმე კამპანიეფით. 602 წანაშე ბიზანტია აწარმენდჷ ლჷმას სპარსეთიწკჷმა. ჰერაკლექ ატარუ ოურდუმე რეფორმეფი, განძალიერჷ არმია დო ფლოტი. ჰერაკლექ გეგშარაჸუ მორჩილი აზიაშე სპარსალეფი, გემშეჭკირჷ თინეფიშ ტერიტორიაშა დო 627 წანაშ 12 ქირსეთუთას, ნინევიაშ ლჷმას, ორჯგინჷ სპარსალეფს დო მოჯალაგუ თინეფიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი. მალას სპარსეთიშ შაჰი ხოსრო II გეგთარაგუ მუში სქუაქ კავად II-ქ დო მითხუ ბიზანტიაწკჷმა აპიჯაფაშ დოდვალა.

მარა ჰერაკლეს ბრელხანს ვასქილადუ ეჭოფილი ტერიტორიეფი. რაშიდუნეფიშ სახალიფოქ, ნამუქჷთ გიჭყჷ არაბეთიშ ჩქონს, ქიდეკინჷ სასანიანეფიშ იმპერია. 636 წანას რაშიდუნეფიშ ნძალეფქ გემშეჭკირეს სირიაშა დო დამარცხეს ჰერაკლეშ ჯიმა თეოდორე. ბორჯიშ კუნტა პერიოდიშ გოძვენას, არაბეფქ გეჭოფეს შქაწყარმალონა, სომხეთი დო ეგვიპტე.

ბალკანეთის, ჰერაკლექ გემშართჷ დიპლომატიური ურთიართალაშა ხორვატეფი დო სერბეფიწკჷმა. თაშნეშე, ჰერაკლე ოცადუდჷ სქიზმაშ პრობლემაშ გინოჭყვიდუას ქირსიანული რელიგიას. ჸათე ღანკით, თიქ წჷმარინუ კომპრომისული ვარიანტი, ნამუსჷთ მონოთელიტიზმის უძახჷნა. ჸათე პროცესის მონაწილენდეს ნესტორიანალეფი ხოლო. მარა ჰერაკლეს იშენ ვემიაჭირინუ რელიგიური ართოიანობაშა.

## ქოძირით თაშნეშე
* ბიზანტიაშ ისტორია
* ბიზანტიაშ იმპერატორეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 575
კატეგორია:ნაღურა 641
კატეგორია:ბიზანტიაშ იმპერატორეფი
ჟან-პოლ მარატი

**ჟან-პოლ მარატი**, დაბადებაშ გვარი **მარა** (ფრანგ. Jean-Paul Marat; დ. 24 მესი, 1743 — ღ. 13 კვირკვე, 1793) —  ფრანგი ჟურნალისტი, პოლიტიკოსი, ექიმი დო მენცარი, საფრანგეთიშ რევოლუციაშ ართ-ართი ლიდერი, სანკიულოტეფიშ ნებეფიშ მათხილე.

მარატი გურაფულენდჷ მედიცინას, პარიზის. 1770-იან წანეფს ოცხოვრებშა ბრიტანეთიშა მიდართჷ დო ლონდონს გიშარჩქინელ ექიმო გინირთჷ. 1777 წანას საფრანგეთიშა დირთჷ. ჸათე პერიოდიშე დაინტრესებული რდჷ მენცარობათ. თიში რკვიებეფი ორხველუდჷ სინთეს დო ელექტრობას. 1780-იან წანეფიშე მონტესკიეშ დო ჟან-ჟაკ რუსოშ იდეეფით დეინტერესჷ. 

1789 წანას დარსხუ გაზეთი "*ხარხიშ მაჸალე*", ნამუთ იხასიათებუდჷ რადიკალიზმით, გიშაკერზაფილო არისტოკრატიაშ მეხჷ. მარატიქ დახოლებური რდჷ იაკობინარეფიწკჷმა, ნამუეფქჷთ ხეშულობა ხეშა ქეშეჸოთეს 1793 წანაშ ივანობაშ უკულიანი პერიოდიშე.

1792 წანაშ ეკენიაშე მარატი რდჷ საფრანგეთიშ ერუანული კონვენტიშ დელეგატი. მარატის ფშხირას აკრიტიკენდეს ჟირონდისტეფი დო თხულენდეს თიში ჭოფუას, მარა რევოლუციური ტრიბუნალქ მარატი გამართუ. 1793 წანას მარატი მაქსიმილიან რობესპიერიწკჷმა ართო ხემანჯღვერენდჷ არჸებას, ნამუქჷთ ჟირონდისტეფი გეგთარაგუ.

1793 წანაშ 13 კვირკვეს ჟან-პოლ მარატი დოყვილეს. მაჸვილარი რდჷ ჟირონდისტეფიშ ალმაჸვენჯი შარლოტა კორდე, ნამუთ მალას ოჭოფეს დო ოთხი დღაშ უკულ გილიოტინათ დუდი მეკვათეს.

მარატი რდჷ ავტორი შხვადოშხვა პოლიტიკური დო ფილოსოფიური ნახანდეფიშ. 1774 წანას გიმაბჟინუ ესე *"დოლმახორეობაშ ხაჯალურეფი"*, ნამუთ დესპოტიზმიშ კრიტიკა რე.

## ლიტერატურა
* Conner, Clifford D. (1999). Jean Paul Marat: scientist and revolutionary. Amherst, New York: Humanity Books.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ჟურნალისტეფი
კატეგორია:ფრანგი ექიმეფი
ქლოროფიტუმი

**ქლოროფიტუმი** () — ოდიარე ჩანარიშ გვარი. კინოხ ქლოროფიტუმს მიორხველანდეს შორიაშობურეფიშ ჩანარეფიშ ფანიას; მარა ასე კიუშ ომაფე ბოტანიკური ბაღეფიშ მუნაჩემეფით, თე ჩანარიშ გვარი ორხველჷ ძარხუხუშობურეფს.

## ეჭარუა
ოდიარე ჩანარი გილაციმილი ღერიეფით. ჩანარიშ გჷნძე ღოზამი ფურცელეფი აკოშაყარელი რე ჯინჯიერი ტიანეფს. ქლოროფიტუმიშ პეულეფი ჭიფე რე, აკოშაყარელი ნოქვირონა ფენჯგირეთ. ჩანარიშ ₾ირეშ ფორმაშ ღერიეფი პეულეუაშ უკული წვანდეფს იკეთენა ფურცელეფიშ ტიანეფს ღილე ჯინჯეფით. ჸონიერ ეგზემპლარეფს უღჷნა ანდამუდანობაშ გიმოციმილი ღერიეფი ფურცელეფიშ როზეტეფით.

## გვარობეფი

*[[The Plant List]]-იშ* მუნაჩემეფიშ ბაზაშ ინფორმაციაშ მეჯინათ, ქლოროფიტუმიშ გვარი იკათუანს 196 გვარობას. თინეფშე მუსხირენი რე:


ფაილი:Clorofito.jpg|thumb|Chlorophytum comosum 'Vittatum'
ფაილი:Chlorophytum tuberosum.jpg|thumb|Chlorophytum tuberosum
ფაილი:Chlorophytum orchidastrum2100321875.jpg|thumb|Chlorophytum orchidastrum


* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## გალერეა

Chlorophytum comosum0.jpg|ორთას წყარპიჯის
ChlorophytumCapenseFlower.jpg|გოპირელი ღერია
Chlorophitum Flower.jpg|შტერნბერგიშ პეული
Spider Plant Blades.JPG|ჩანარიშ ფურცელიშ როზეტი
SpiderplantFlower.JPG|ჩანარიშ პეული
2007-06-24Chlorophytum comosum03.jpg|ჯინჯიშ სისტემა


## სქოლიო

კატეგორია:ძარხუხუშობურეფი
მესოამერიკა

thumb|right|350px|მესოამერიკაშ რუკა დო სეგმენტეფი
**მესოამერიკა**, **მეზოამერიკა** ( — ოშქაშე), **[[შქა ამერიკა]]** — ისტორიულ-კულტურული რეგიონი, ნამუთ გჷნოზინდილი რე მექსიკაშ ცენტრიშე ჰონდურასიშ დო ნიკარაგუაშახ. ირდღარ რინაშა ტერმინი მიშეღჷ, 1943 წანას, გერმანალ ფილოსოფოს დო ანთროპოლოგიქ, პაულ კირხჰოფიქ.

## თარი ჩინებეფი
მესოამერიკაშ მახორობა კოლუმბიშახიან ეპოქას გიშეგორუაფუდჷ გეჸვენჯი ანდიეფით:

* რთული სტრუქტურული მართუალაშ მოღვენი, დიხასაქვარუაშა გეპონილი ჯარალუეფი, ნამუეფჷთ კანკალე შვანს სახენწჷფოშ დონეშათ ონჭუდეს;
* ფართო ცერემონიალური ცენტრეფი, ვარ-და ნოღეფი შხუ ნოდგჷმეფით (პირამიდეფი, ოხიდეფი, ბურთიშ ოლაჸაფე მოედანეფი);
* ხელობაშ მაღალი დონე: ქუაშ, კერამიკაშ, ჯაშ დამუშება, ხანტუა, მეტალეფიშ დამუშება;
* ასტრონომიაშ რჩქინა, ზუსტი კალენდარი, ორიგინალური ჭარალუაშ გოვითარაფა.

მესოამერიკი ანდა მაღალგოვითარაფილი კულტურაშ ოდაბადე რდჷ:

* აცტეკეფი
* მაია
* მისტეკეფი
* ოლმეკეფი
* ტარასკეფი
* საპოტეკეფი
* ტოლტეკეფი
* ტოტონაკეფი
* უასტეკეფი
* ჩიჩიმეკეფი

მესოამერიკაშ ინდიური ნინეფიშ დორხველუაშა მიშმურს დოხოლაფირო 10 შხვადოშხვა ფანია (გეძოინელი მუსხირენი იზოლირაფილი ნინა), ნამუეფთ ართიანწკჷმა მეჭედელო რენა მერსხილი დო უღჷნა მოგვენი ანდიეფი, ნამუეფჷთ ასე აკმიკათჷნა მესოამერიკული ნინეფიშ რსხუს. მარა ასეშო მესოამერიკას დომინირენს ესპანური ნინა, აბანობური ნინეფიშ (ნაუატლი, საპოტეკური, მისტეკური დო შხვა) მორჩქვენეეფიშ მუდანობა ჭირ-ჭიეთ აგჷნძორენს ძინას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მესოამერიკა 
* ვებ-ხასჷლა ჯვეში მესოამერიკაშ გეშა
* ჩიკომოსტოკი
* Pobladores de Mosoamerica 
* მესოამერიკაშ ცივილიზაცია, მეხიკოშ ვე 
* 

*
კატეგორია:ცენტრალური ამერიკა
კატეგორია:ამერიკაშ ისტორია
კატეგორია:აცტეკეფი
ალფ-არსლანი

**ალფ-არსლანი**, დაბადებაშ ჯოხო **მუჰამედ ბინ დავუდ ჩაღრი** (დ. 20 ღურთუთა, 1029 — ღ. 24 გერგობათუთა, 1072) — სელჩუკეფიშ იმპერიაშ სულთანი 1063-1072 წანეფს. ალფ არსლანი თურქულო შანენს *"გერგეზი ნჯილო"*-ს. 

ალფ-არსლანი სელჩუკეფიშ სულთანიშ თოღრულ-ბეგიშ ჯიმაშ, ჩაღრი-ბეგიშ სქუა რდჷ. ალფ-არსლანქ გაფართინუ იმპერიაშ ტერიტორია დო განძალიერჷ ხეშულობა. თიქ ჟირშა მანწყუ ლესქერობა საქორთუოს. 1064 წანას, დიო სომხეთი დოლაშქუ დო გეჭოფუ ნოღა ანისი. სომხეთიშ უკულ ალფ-არსლანქ გემშეჭკირჷ მესხეთიშა, ქიდეკინჷ ახალქალაქი დო გეგნოჭუ. 1068 წანას დოლაშქუ კახეთი.

1071 წანაშ 26 მარაშინათუთას, მანასკერტიშ ლჷმას, ალფ-არსლანქ ორჯგინუ ბიზანტიარეფიშ ჯარს დო ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთუ ბიზანტიაშ იმპერატორი რომანოზ IV დიოგენე. ალფ-არსლანქ 1,500,000 ნომიზმაშ (ბიზანტიური ორქოშ მონეტა) მეღებაშ პიჯალათ, გადუდშულჷ დიოგენე.

მანასკერტიშ ლჷმათ სელჩუკეფიშ იმპერიაშ სანძღოეფქ ქიმიოჭირინუ ბჟადალი აზიაშა. უკულ ალფ-არსლანქ თურქესტანიშ ეჭოფუა მინდომუ დო ნძალიერი არმიათ ქიმერთჷ ამუდარიაშ წყარპიჯიშა დო ულამუდჷ წყარმალუშ გინოკვათუა. ჸათე ბორჯის, ართ-ართი ტყვექ იუსუფ-ალ-ჰარანიქ ხამუთ დოჸვილჷ ალფ-არსლანი. ალფ-არსლანი დასაფულეს ნოღა მერვის. ღურაშახ თიქ მონძეთ გეგმაცხადჷ მუში 18 წანერი სქუა მელიქ-შაჰი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:სელჩუკეფიშ სულთანეფი
რომანოზ IV დიოგენე

**რომანოზ IV დიოგენე** (ბერძ. Ῥωμανός Διογένης; დ. დოხოლაფირო 1030 ღ. — 1072) — ბიზანტიაშ იმპერატორი 1068-1071 წანეფს.

რომანიზი რდჷ გიშარჩქინელი ბიზანტიარი ოურდუმე მოღალეშ კონსტანტინე დიოგენეშ სქუა. რომანოზი ნინალენდჷ სირიას, უკულ ბიზანტიაშ დუნაიშ სანძღოეფიშ გოხოლუას. 1067 წანას რომანოზი ოჭოფეს, ქეკადვეს არყება იმპერატორი კონსტანტინე X დუკაშ სქუალეფიშ მეხჷ დო ჯიხას ქუდახუნეს. კონსტანტინე X-შ ღურაშ უკულ, მონძეშ მიხეილ VII-შ რეგენტი რდჷ თიში დიდა, კონსტანტინე X-შ ალმასქუ ევდოკია მაკრემბოლიტისა. ევდოკიას ოშქურუდჷ რეგენტობაშ მიდაღალაშა დო ფირქენდჷ ნამდა ოსაჭირუდჷ ნძალიერი დო გოლინიანი ალმასქუ. ჸათეშ გეშათ, ევდოკიაქ რომანოზი, ნამუთ რდჷ ბიზანტიაშ არმიას პოპულარული მანჯღვერთარი,  ჯიხაშე გუტუ დო თის ოსურო მიდაჸუნუ. ჸათაშ გინირთჷ რომანიზიქ ბიზანტიაშ იმპერატორო 1068 წანაშ 1 ღურთუთას.

რომანოზ IV დიოგენეშ იმპერატორო გიმოცხადებას ძალამს გლახათ შეხვადეს დუკეფიშ ფანიაშ წჷმმარინაფალეფქ, გიშაკერზაფილო იოანე დუკაქ, თაშნეშე ვარიაგეფიშ გვარდიაქ.

რომანიზიქ, იმპერატორიშ ხვისტას გერინაშ ბორჯიშე დიჭყჷ აქტიური ოურდუმე კამპანიეფი თურქ-სელჩუკეფიშ მეხჷ, ნამუეფქჷთ 1067 წანაშე გემშეჭკირეს შქაწყარმალონაშა, მელითენაშა, სირიაშა, კილიკიაშა, კაპადოკიაშა, გეჭოფეს კესარია დო გორჩვეს წიმინდე ბასილიშ ოხვამე. თურქეფქ დებანაკეს იმპერიაშ ხურგეფიშ გოხოლუას დო აპირენდეს კინ ახალი ოურდუმე კამპანიეფიშ მონწყუალას. რომანოზის ჯერდუ ნამდა ბიზანტიას შეულებუდჷ თურქეფიშ პრობლემაშ ეფექტური გინოჭყვიდუა ლჷმათ. თის თურქეფი სერიოზული ნძალათ ვემიოჩქუდჷ. რომანოზიქ აკოშაყარუ ჯარი, ნამუთ უმოსო იკათუანდჷ სლავონიარეფს, სომეხეფს, ბულგარელეფს დო ფრანკეფს. ჯარიშკოჩეფიშ უმენტაშობა რდჷ დაქირებული დო ორკუდეს დისციპლინა. თაშნეშე არმიაშ სერიოზული პრობლემა რდჷ ართოიანობაშ უღვენობა.

დუდშე რომანოზიქ წჷმოძინეფს მიოჭირინუ. მალას, ფრანკი დაქირებულებქ, ნორმანი რობერტ კრისპინიშ ხემანჯღვერობათ ეარყეს. ართი ვერსიათ რომანოზი ფრანკეფიშ ჯარს ფარას ბორჯულო ვარზენდჷ. რომანოზიქ კრისპინი ოჭოფუ დო აბიდოსიშა გეგნახორუ.

1070 წანას თურქ-სელჩუკეფიშ სულთანქ ალფ-არსლანქ ბიზანტიაშ იმპერიაშ სანძღოეფიშა გემშეჭკირჷ დო გეჭოფუ შანულამი ჯიხაზურგეფი მანასკერტი დო არჯეში. 1071 წანაშ აფუნს, რომანოზიქ ქიდიჭყჷ ოურდუმე კამპანია თურქეფიშ მეხჷ. გინმაჭყვადალი ლჷმაქ მოხვადჷ მანასკერტიშ გოხოლუას, 1071 წანაშ 26 გერგობათუთას. ლჷმაშ მიმალობაშ გოძვენას, ბრელს ხანს ვართ თურქეფს დო ვართ ბიზანტიარეფს ვემიაჭირინეს ძალუაშა. ეკონია ბორჯის, ბიზანტიაშ არმიაშ არიერგარდიშ ხემანჯღვერქ ანდრონიკოს დუკაქ (იოანე დუკაშ სქუა), მუში ნძალეფით (დოხოლაფირო 30,000 ჯარიშკოჩი) ქიდიტუ ლჷმა. ჸათექ გეგნოჭყვიდჷ ლჷმაშ ბედი. თურქეფქ ინძალეს, მოჯალაგეს ბიზანტიარეფიშ დოსქილადირი ჯარი, თაშნეშე ტყვეთ გეჭოფეს იმპერატორი დიოგენე. ალფ-არსლანქ 1,500,000 ნომიზმაშ (ბიზანტიური ორქოშ მონეტა) მეღებაშ პიჯალათ, გადუდშულჷ დიოგენე.

1071 წანაშ 1 გჷმათუთას, რომანოზიშ ოპონენტეფქ იმპერატორიშ ხვისტაშა გეშეჸონეს მიხეილ VII. თაშნეშე, იოანე დუკაქ დო მიხეილ ფსელოსიქ ევდოკია გოუტეს მონასტერშა. რომანოზიშ კონსტანტინოპოლიშა დორთინაშ უკულ, დუკეფქ თინა დამარცხეს, ტყურა დაღორეს, ოჭოფეს დო დაჸვერეს. თეშ უკულ დიოგენეს ბრელს ხანს ვაუცხოვრებჷ დო მალას დოღურჷ, 1072 წანას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ბიზანტიაშ ისტორია
* ბიზანტიაშ იმპერატორეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რომანოზ IV დიოგენე

კატეგორია:დუნაბადი 1030
კატეგორია:ნაღურა 1072
კატეგორია:ბიზანტიაშ იმპერატორეფი
მელიქ-შაჰი

**მელიქ-შაჰ I** (დ. 16 მარაშინათუთა, 1055 — ღ. 19 გერგობათუთა, 1092) — სელჩუკეფიშ იმპერიაშ სულთანი 1072-1092 წანეფს. თიში სულთანობაშ პერიოდის, სელჩუკეფიშ იმპერიაქ მიოჭირინუ უდიდაში ტერიტორიული ექსპანსიას.

ახალნორდობაშე მელიქ-შაჰი მონაწილენდჷ მუამუშიშ ალფ-არსლანიშ ოურდუმე კამპანიეფს. 1072 წანას ალფ-არსლანი დოჸვილეს. ღურაშახ თიქ მონძეთ წჷმარინუ მუში 18 წანერი სქუა მელიქ-შაჰი, ნამუთ სულთანო ვეჩინუ ბიძიაქ, ალფ-არსლანიშ ჯიმაქ ყავურდ-ბეგიქ დო მალას არჸება მანწყუ. გინმაჭყვადალი ლჷმაქ მოხვადჷ 1073 წანაშ 16 მესის, ნოღა ჰამადანიშ გოხოლუას (ასეიანი ირანიშ ტერიტორია), სოდეთ მელიქ-შაჰიქ ორჯგინუ ყავურდ-ბეგიშ ჯარეფს. ყავურდ-ბეგიქ ინტუ, მარა მალას ოჭოფეს დო ღურა ქიმუსაჯეს.

მელიქ-შაჰიქ მართუალაშ ბორჯის, რეალური დო აბსოლუტური ხეშულობა უკინებუდჷ იმპერიაშ ვეზირს ნიზამ ალ-მულქის, ნამუქჷთ შანულამი გოლინა მიპალუ სულთანიშ კარს. 

მელიქ-შაჰი ოურდუმე კამპანიეფს აწარმენდჷ ყარახანიდეფიშ სახენწჷფოშ მეხჷ, თაშნეშე კავკაციას. თიქ ჟირშა მანწყუ ლესქერობა საქორთუოს. მელიქ-შაჰიქ ღურუ 1092 წანაშ 19 გერგობათუთას. ართი ვერსიათ თინა მოწამალუ აბასიანეფიშ ხალიფაქ ალ-მუკთადიქ. მაჟირა ვერსიათ მელიქ-შაჰი მოწამალეს ნიზამ ალ-მულქიშ ალმარენჯეფქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ენციკლოპედია ირანიკა

კატეგორია:სელჩუკეფიშ სულთანეფი
ქსერქსე I

**ქსერქსე I** (ჯვ. სპარს. 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, ბერძ. Ξέρξης, სანსკრიტი क्षयार्ष, დ. ჯვ. წ. 518 — ღ. ჯვ. წ. 465) — აქემენიანეფიშ იმპერიაშ მაანთხა მაფა ჯვ. წ. 486-465 წანეფს.

რდჷ დარიოს I-შ დო თიში ალმასქუშ ატოსაშ სქუა. ქსერსექ მუში მართუალაშ ბორჯის,  მოჯალაგუ არყებეფი ეგვიპტეს, ბაბილონს, დო გაგინძორჷ მუამუშიშ დოჭყაფილი ოურდუმე კამპანია საბერძნეთიშ მეხჷ. ჯვ.წ. 480 წანას, ქსერქსექ, მუში არმიათ გეგნოკვათუ ჰელესპონტი დო გემშეჭკირჷ საბერძნეთიშა. სპარსალეფქ ორჯგინეს ბერძენეფს თერმოპილეშ დო არტემისიონიშ ლიმეფს, დო უკულ გეჭოფეს ათენი ხოლო. ქსერქსექ ქიდეკინჷ საბერძნეთიშ ტერიტორიაშ დიდი ნორთი კორინთოშ ჸალიშ ოოურუეშე. მარა მალას, სალამინიშ ლჷმას, ბერძენეფქ დამარცხეს სპარსალეფი, დო ქსერქსეს დატებელქ აჸუ საბერძნეთიქ. ქსერქსექ ოურდუმე კამპანიაშ გაგინძორაფა ქუდავალჷ მუში მანჯღვერთარს მარდონიოსის, ნამუსუთ მუთუნნერი ოურდუმე წჷმოძინაშა ვემიაჭირინუ. პალატეიაშ ლჷმას თინა ბერძენეფქ დამარცხეს დო დოჸვილეს.

სპარსეთიშა დორთინაშ უკულ, ქსერქსე ხემანჯღვერენდჷ შხვადოშხვა პროექტეფიშ ეგაფაშ საქვარეფს. პროექტეფიშ უმენტაშობა დოჭყაფილი აფუდჷ ქსერქსეშ მუმას დარიოსის. ქსერსექ ეიოგჷ კათეფიშ კარიბჭე, აპადანა, ტაჩარა, გაგინძორუ დარიოსიშ დოხორეშ ეგაფა სუზას დო შხვა.

ჯვ.წ. 465 წანას ქსერქსე დო თიში უნჩაში სქუა დარიოსი დოჸვილუ არტაბანიქ. ართ-ართი ვერსიათ თის ულამუდჷ ხვისტაშ ხეშა აშაჸოთამა. ქსერქსეშ ღურაშ უკულ, ხვისტაშა ეშართჷ ქსერქსეშ მასუმა ქომოლსქუაქ არტაქსერქსექ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 518
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 465
კატეგორია:აქემენიანეფიშ იმპერიაშ მაფეფი
ნერვი

მინი|<center>ნერვეფი (ჸვინთელო) კილეს</center>

**ნერვი** () — ნერვული ინჭკეფიშ აკმადგინალი ნორთი, ნამუთ ტვინს ვარ-და ნერვულ ნასკვეფს რსხულიშ შხვა ნორთეფს მეთმურსხუანს. ადამიერიშ დო გაგაჩამეფიშ ნერვეფი ედომუშამო მიელინამი ინჭკეფშე აკმოდირთჷ. ნერვულ ინჭკეფწკჷმა ართო ნერვიშ აკოგაფას ოკათჷ მემარსხუაფალი რშვილი. ინჭკეფიშ მეჯინათ გიშმართჷნა მაგინაფე, მაყარე დო ესვარილ ნერვეფს. ნერვეფი ნერვულ ნასკვეფწკჷმა ართო აკმადგინანა პერიფერიულ ნერვულ სისტემას, ნამუსთ გიშმართჷნა ოჭიშიშ ტვინიშ დო დუდიშ ტვინიშ ნერვეფს. ბჟაშუმუეფს ტვინს 12 ჭკობა ნერვი უღჷნა, თაურეშე 4 გინაფეფიშ ორგანოეფიშ რე, 6 მაყარაფალი დო 2 ესვარილი (წკვეტური დო ჩილათირი). ადამიერიშ ტვინს 31 ჭკობა ნერვი უღჷ.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ნერვული სისტემა
ლიმფა

[მინი|<center>წვანეთ ეშანილი რე [ლიმფური სისტემა]]
**ლიმფა** ( — წიმინდე წყარი, ცუნდი) — ქვანთი, ნამუთ ყარენს ადამიერიშ დო გაგაჩამი ჩხოლარეფიშ ლიმფურ სისტემას. ლიმფაშ თარი კომპონენტი რე გოჭვირაფონი ქვანთი, ნამუთ ძალამ მოგენს ზისხირიშ პლაზმას. თიში სიზისქე ზისხირიშ პლაზმაშოთ მერკე რე, თის ცილაშ მუდანობათ მერკე რე (3%). ლიმფაშ აკოდგინალუა შხვადოშხვა რე რსხულიშ შხვადოშხვა ნორთის დო ითირჷ ფუნქციური დგომარობაშ მეჯინათ. ლიმფა იკათუანს ლეიკოციტეფს დო ართულ ერითროციტეფს. ლიმფა აკმიკვეთუ ოღონდა ზისხირშე რჩქალას. ადამიერიშ რსხულს 1 — 2 ლიტრი რე. ზისხირიშ პლაზმა კაპილარეფშე იფილტრებუ რშვილეფს, თექ აკოდგინალუას ითირანს დო გჷნირთუ ლიმფათ. ლიმფაშ თარი ფუნქციეფი რე: რშვილეფშე ღვანდეფიშ თირუაშ კანკალე პროდუქტიშ გიშაღალა, კჷნე თეურეშე ზისხირშა ცილეფიშ დორთინაფა, ორგანიზმის წყარიშ გინორთუალა დო შხვა.

## ლიტერატურა

კატეგორია:რსხულიშ ქვანთეფი
*
ჰენრი VIII

**ჰენრი VIII** (ინგლ. Henry VIII; დ. 28 მანგი, 1491 — ღ. 28 ღურთუთა, 1547) — ინგლისიშ მაფა 1509-1547 წანეფს, თიუდორეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

ჰენრი VIII-ქ მიშეღჷ რადიკალური თირუეფი ინგლისიშ კონსტიტუციაშა, გაფართინუ მაფაშ ხეშულობა დო წიმიჭყჷ ინგლისიშ რეფორმაცია, ნამუშ გეშათ ინგლისური ეკლესიაქ გეგშართჷ რომიშ კათოლიკური ეკლესიაშე. მაფას მუში ოსური კატალინა არაგონალიშე ქომოლსქუა ვაჸუნდუ დო ოცადუდჷ თიში ჩათხინაფას და ახალი ოსურიშ ენ ბოლეინიშ მოჸონაფას. მარა რომიშ პაპიქ, კლემენტ VII-ქ მაფას თეში ნება ვემეჩუ. უკულ ჸათექ გინირთჷ ინგლისიშ რეფორმაციაშ ბაძაძო. 

ჰენრი VIII აწარმენდჷ ვაეფექტური ლჷმეფს (მაგალთო საფრანგეთიწკჷმა, საღორონთო რომიშ იმპერიაწკჷმა), ნამუეფსჷთ ინგლისიშო მუთუნნერი შანულამი შედეგი ვამუღალუ. ჰენრიშ მართუალაშ ბორჯის, 1535 დო 1542 წანეფიშ უნიაშ აქტით, უელსიქ გემშართჷ ინგლისიშ ომაფეშ აკოდგინალუაშა. თაშნეშე, 1542 წანაშ ირლანდიაშ გირგვინიშ აქტით, ჰენრი VIII-ქ გინირთჷ მაართა ინგლისარი მონარქო, ნამუქჷთ მიპალუ ირლანდიაშ მაფაშ ტიტული.

## ქოძირით თაშნეშე
* ინგლისიშ მონარქეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* Ashley, Mike (2002). British Kings & Queens. Running Press. 
* Bowle, John (1964). Henry VIII: A Study of Power in Action. Little, Brown and Company. 

კატეგორია:ინგლისიშ მაფეფი
ვენა (ზისხირჯერღვი)

მინი|ადამიერიშ ვენური სისტემაშ სქემა

**ვენეფი** — ზისხირჯერღვეფი, ნამუეფსჷთ ზისხირი პერიფერიაშე გულშა გინმუღჷნან. ვენური სისტემა აკმოდირთჷ შხვადოშხვა დიამეტრიშ ვენეფიშ რთული კომპლექსიშე, ნამუშ დაჭყაფურო მერჩქინელი რე მიკროცირკულაციური კალაპოტიშ ვენური პოლუსიშ პირველონი ელემენტეფი — ვენულეფი. 

ვენური გოყორი გოჸეთ არტერიულ გოყორშე უმოსი რე, თეშ გეშა ზისხირი თის დაბალი წნევათ დო მნარას მეურს. ორგანიზმიშ ჩხოლარქიმინუა პროცესეფიშ გახაზირებელო შანულამი რე ვენური ზისხირიშ ბორჯული დო რსული გიშაღალა ორგანოშე, ანდანე არტერიული ზისხირიშ ახალ ბუმას საშველქ მიაჩას გემშაჭირინუას ორგანოშ მიკროცირკულაციურ კალაპოტშა დო გახაზირას რშვილეფიშ გუმოდიარუა.

მინი|ზისხირიშ მიმოულა ვენას

## ლიტერატურა
* კაციტაძე ზ., ადამიანის ანატომია, ტ.II, გვ. 60-62, თბ., 2011

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კორონალური ვენეფი
* American Venous Forum
* https://www.merckmanuals.com/home/heart-and-blood-vessel-disorders/venous-disorders/overview-of-the-venous-system
*  
* http://www.uip-phlebology.org
* https://www.abvlm.org
* https://www.phlebologyfoundation.org 

კატეგორია:ანგიოლოგია
კატეგორია:მედიცინა
კატეგორია:ანატომია
მორჩილი პანდა

**მორჩილი პანდა**  (Ailurus fulgens) — ბჟაშუმუ ჩხოლარი ენოტიშობურეფიშ ფანიაშე. თიში ასა-გასაშ სიგჷრძა 51-64  სმ, მასა 3-4,5 კგ ოჭირინდუანს. მოდვალირი რე ჩინეთიშ ობჟათეშე, მიანმარიშ დო ნეპალიშ ოორუეშე. აქტიური რე სერით, დღაშით ჯაფარას მითოლურს. ეთმიჯუმუაფუ შეჸელეფით, ოდიარეთ, ფოსვეფით, ხილით, თასით, ნამთინეშა — მაფურინჯეეფით, თინეფიშ მარქვალეფით, ჭიფანა ქვერქუეფით. ჭკორალას ლექინას ეთმოჭოფუნს. 

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:მახვამილაფარეფი
ბრაზილია (ნოღა)

**ბრაზილია** ( ), — ბრაზილიაშ ფედერალური რესპუბლიკაშ ნანანოღა დო ფედერალური ოლქიშ თარობაშ ნანანოღა. ბრაზილიაშ გეოგრაფიაშ დო სტატისტიკაშ ინსტიტუტიშ 2022 წანაშ მახორობაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფიშ მეჯინათ, ნოღაშ მახორობა  ადამიერს აკმადგინანს, თე მუნაჩემეფით ბრაზილია ქიანაშ მასუმა უკაბეტაში ნოღა რე. ანაპოლისი (139 კმ) დო გოიანიაწკჷმა (209 კმ) ართო, აკმადგინანს ლირეს „ბრაზილია — ანაპოლისი — გოიანაია“, ნამუთ არძაშე გოვითარაფილი ოლქი რე ცენტრალურ-ბჟადალ რეგიონს.

1960 წანაშ 21 პირელს, პრეზიდენტი ჟუსელინუ კუბიჩეკიქ ქიანაშ ნანანოღა გეგნიღჷ ნოღა ბრაზილიაშა, ნამუქჷთ ქიანაშ მასუმა ნანანოღათ გჷნირთუ სალვადორიშ დო რიო-დე-ჟანეიროშ უკული. ფედერალური ადმინისტრაციული ორგანოეფიშ გინულაქ ახალ ნანანოღა, ბრაზლია გჷნართინუ ემაჸონაფალი, კანონმადვალე დო სასამართალო ხეშუელებეფიშ ცენტრო. ნოღაშ უმენტაში ადმინისტრაციული დო ოჯარალე დგჷმილეფი აკოგაფილი რე ჩინებული ბრაზილიარი არქიტექტორი ოსკარ ნიმეიერიშ პროექტით.

1987 წანას, ნოღა გენშეღეს იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* GigaPan Panoramic Photographs and Info About Brasilia 
* About Brasilia 
* Brasília e Região Convention & Visitors Bureau 
* Official Brasília site 

## სქოლიო

კატეგორია:ბრაზილიაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
აქემენიანეფიშ იმპერია

**აქემენიანეფიშ იმპერია** (ჯვეში სპარს. 𐎧𐏁𐏂) — ჯვეში ირანული იმპერია, ნამუთ დარსხუ კიროს დიდიქ, ჯვ. წ. 500 წანას. იმპერიაშ ფართობი მუში ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის, აკმადგინანდ დოხოლაფირო 5.5 მლნ. კვ.კმ.-ის. თიში აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ ტერიტორიეფი ბალკანეთიშე ეგვიპტეშახ, ბჟადალი აზია, ცენტრალური აზიაშ უმენტაშობა დო ობჟათე აზიაშ შანულამი ნორთი.

ჯვ.წ. მაშკვითა ოშწანურაშ პერიოდიშე ირანიშ პლატოს ოხორანდეს სპარსალი ტომეფი. ჯვ.წ. მაამშვა ოშწანურას, კიროსიქ ორჯგინჷ მიდიაშ, თაშნეშე ლიდიაშ დო ახალი ბაბილონიშ იმპერიეფს დო დარსხუ ახალი იმპერიული სახენწჷფო აქემენიანეფიშ დინასტიაშ დუდალათ.

აქემენიანეფიშ იმპერია იხასიათებუდჷ ცენტრალიზაფილი, ბიუროკრატიული მართუალაშ სისტემათ, მულტიკულტურული პოლიტიკათ, კომპლექსური ინფრასტრუქტურათ, შარეფიშ სისტემათ, ორგანიზაფილი საფოსტო სისტემათ, ოფიციალური ნინეფიშ გიმორინაფათ რსულას იმპერიაშ ტერიტორიეფს, ოჯარალე ნინალეფიშ გოვითარაფათ, თაშნეშე პროფესიონალური არმიაშ გოჭყაფათ. 

ჯვ.წ. 330 წანას აქემენიანეფიშ იმპერია მოჯალაგუ ალექსანდრე მაკედონარქ. ალექსანდრეშ ღურაშ უკულ, თიში იმპერიაქ აკოცუ დო დონთხაფილი აქემენიანეფიშ იმპერიაშ ტერიტორიეფქ მიშელ პტოლემეეფიშ ომაფეშ დო სელევკიდეფიშ სახენწჷფოშ აკოდგინალუაშა.

## ლიტერატურა
* Brosius, Maria (2021). A History of Ancient Persia: The Achaemenid Empire. Wiley-Blackwell. 
* Dandamaev, M. A. (1989). A Political History of the Achaemenid Empire. Brill.

კატეგორია:აქემენიანეფიშ იმპერია
კატეგორია:აქემენიანეფიშ იმპერიაშ ისტორია
კატეგორია:სპარსეთიშ ისტორია
ლა-პასი

**ლა-პასი**, ედომუშამი ჯოხოდვალა **ნუესტრა-სენიორა-დე-ლა-პას** (, ) — ნოღა ბოლივიას, ფაქტიურო არსულენს სახენწჷფოშ ნანანოღაშ ფუნქციას (1898 წანაშე), თაშნეშე ლა-პასიშ დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე. ნოღაშ მახორობა გალეგანობეფიშამო 1 609 000 ადამიერს აკმადგინანს, ნამუშით ქიანაშ უკაბეტაში ნოღა რე მახორობაშ მეჯინათ, გალოგანობეფიშ უმუშო ლა-პასი პირველობათ აკმასქიდჷ ნოღა სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერას.

ლა-პასის იდვალუაფჷ ბოლივიაშ სახენწჷფო დჷნაწესებუეფიშ უმენტაშობა, თინეფს შქას ქრეზიდენტიშ რეზიდენცია, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ნომინალურო (კონსტიტუციურო) ქიანაშ ნანანოღა რე სუკრე.

## ეტიმოლოგია
ნოღა, 1548 წანაშ 16 კვირკვეს დასხუეს ესპანარ კონკისტადორეფქ დო ჯოხოთ გიოდვეს *სიუდად-დე-ნუესტრა-სენიორა-დე-ლა-პას* — „თინჩალაშ დიაღორონთიშ ნოღა“ (ესპანურ ზიტყვეფშე *ciudad* — „ნოღა“, *de* — წჷმიდვალირი, *nuestra señora* — „ჩქინი ოსურპატჷნი“, იგივე „დიაღორონთი“, *la paz* — „თინჩალა“); ელემენტი *la paz* ჯოხოს გეუძინეს კინოხ ჟირ ართიანიშ აწმარენჯი კონკისტადორეფიშ მადუდეეფიშ შერიგაშ შანო. რჩქვანელობურო ჯოხოდვალა გჷმირინუაფუდჷ კუნტარებულ ფაორმათ *ლა-პასი* („თინჩალა“). 1825 წანას, ნოღაქ გოდუდიშულაფილქ იჸუ ესპანარეფშე, 1827 წანას — ჯოხოქ გჷნათირუ *ლა-პას-დე-აიაკუჩო* — „აიაკუჩოშ თინჩალა“ ესპანარეფშა გერჯგინაშ ეიოშანალო, ნამუთ 1824 წანას მიგეს აიაკუჩოშ გოხოლუაშ ბურჯაფი, ანტონიო სუკრეშ დუდელი არმიათ. ჯოხოდვალაშ კუნტა ფორმაქ ქჷდოსქიდუ უთირუოთ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლა-პასიშ მუნიციპალური ვებ-ხასჷლა
* კლიმატი ლა-პასის (მუნაჩემეფი ტემპერატურაშ დო ნოლექეფიშ გეშა)

კატეგორია:ბოლივიაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
სუკრე

**სუკრე** () — ბოლივიაშ ნანანოღა, ქიანაშ უჟინაში სასამართალოშ ორენი. ნოღაშ თეჯგურა სტატუსიშ უმკუჯინალო, ოთარობე დჷნაწესებუეფიშ უმენტაშობა იდვალუაფუ ნოღა ლა-პასის. ნოღას ჯოხოქ გიადჷ ანტონიო ხოსე სუკრეშ პატიოცემელო. ნოღაშ მახორობა აკმადგინანს 360,544 ადამიერს (2021).

## ჩინებული ადამიერეფი
* რობერტო ბერდესიო (1910—1996) — ხანტუ.
* ხუან დე მატიენსო (1520—1579) — იურისტი დო ეკონომისტი, შიმუშჷ „*დუდიშული ვაჭრუაშ*“, „*ღირებაშ*“ დო „*სამართალამი ფასიშ*“ თეორიეფი.
* ანტონიო დე კალანჩა — ჩინებული პაპა, ისტორიკოსი, პერუშ დო ბოლივიაშ ეთნოგრაფი.
* ბერნარდინო დე კარდენასი — მისიონერი-ფრანციდკანი. პარაგვაიშ ეპისკოპოსი დო გუბერნატორი. ცენტრალური ანდეფიშ ინიარეფიშ დო ინკეფიშ ისტორიაშ გჷთმარკვიაფალი.
* დავიდ პადილია არანსიბია — ბოლივიაშ პრეზიდენტი 1978—1979 წანეფს.
* ჰაიმე დე სუდანიესი (1776—1832) — ობჟათეამერიკალი პოლიტიკოსი, სახენწჷფო მოღალე, ობჟათე ამერიკაშ ქიანეფიშ ზოხორინალაშო ლჷმეფიშ გერგეზი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* სუკრეშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ბოლივიაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
პარამარიბო

**პარამარიბო** () — სურინამიშ ნანანოღა, უკაბეტაში ნოღა, ადმინისტრაციული ცენტრი დო ონიშოლი. ნოღას ოხორანს ქიანაშ მახორობაშ გვერდი. ნოღაშ ისტორიული ცენტრი იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე 2002 წანაშე, თაშნეშე სურინამიშ ტერიტორიაშ მოსოფელიშ მონძალაშ ჟირი ობიექტიშე ართ-ართი რე ცენტრალური სურინამიშ თხილერი ორთაშ ტერიტორიაწკჷმა ართო.

## ეტიმოლოგია
ნოღაშ ჯოხოდვალა მოურსინდიური ტომი პარამარიბოშ ეთნონიმშე, ნამუეფჷთ ოხორანდეს წყარმალუ სურინამიშ ატლანტიშ ოკიანეშა ინოკათუაშ აბანს, ზიტყვაზიტყვათ — „კაბეტი წყარმალუშ მახორუეფი“ (ტუპი-გუარანიშ ნინაშა *para* — „კაბეტი წყარხვეიანი წყარმალუ“, *maribo* — „მახორუეფი“).

## გეოგრაფია
thumb|250px|left|პალმაშ ბაღი „Palmentuin“
პარამარიბო იდვალუაფუ წყარმალუ სურინამიშ წყარპიჯის, ატლანტიშ ოკიანეშა ინოკათუაშახ 20 კილომეტრიშ მეძენას. კლიმატი — ეკვატორული. წანმოწანური ირდღარი ტემპერატურა იძანძჷ +23-შე +31°С-შახ. ჭვემეფიშ სეზონი იგჷნძორებუ პირელიშე მარაშინათუთაშახ, ეკენია დო გჷმათუთას მერკეთ ჭვენს. წანმოწანას გვალო დოხოლაფირო 200 წვემამი დღა რე. წანმოწანური ოშქაშე ნოლექეფიშ მუდანობა დოხოლაფირო 2300—3000 მმ.

ჩანარობა უმენტაშო წჷმორინაფილი რე იროწვანე ჯალეფით დო ბართვეფით. ნანანოღაშ გოხოლუას ჩხოლარობა წჷმორინაფილი რე ქიეფით, იაგუარეფით, პუმეფით, ტაპირეფით, ჭკიჭკიტიაჭკომუეფით, კაჟანამეფით დო ანდა მაფურინჯეეფით. წყარმალუ სურინამი დინდარი რე ჩხომეფით.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* პარამარიბოშ რუკა
* ფოტოგალერეა: http://berclo.net/page97/97en-suriname.html, http://www.galenfrysinger.com/surinam.htm


კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
კიტო

**კიტო** () — ეკვადორიშ ნანანოღა, პოლიტიკური, ეკონომიკური დო კულტურული ცენტრი. ნოღას ჯოხოდვალაქ გიადჷ ჯვეში ინდიური ტომიშ ჯოხოთ *კიტუ*. მახორობაშ მუდანობაშ მეჯინათ ქიანას მაჟირა ნოღა რე (გუაიაკილიშ უკული). 1978 წანას, კიტო დო კრაკოვი პირველი ნოღეფი რდეს, ნამუეფჷთ იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მიშეღესჷნ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* ირფელი კიტოშ გეშა, ტურისტული სერვერი
* კიტოშ ობსერვატორია — საინფორმაციო ხასჷლა
* 
* კიტო

კატეგორია:ეკვადორიშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
კატეგორია:ინკეფიშ ნოღეფი
კაიენა

**კაიენა** () — საფრანგეთიშ ზუღაშმელენი ტეპარტამენტიშ, საფრანგეთიშ გვიანაშ ადმინისტრაციული ცენტრი (ნანანოღა) დო ჟირხოლო ამერიკას აკა ევროპული კონტინენტური ოპალუე. ნოღაშ მახორობა აკმადგინანას 65,956 ადამიერს (კომუნას), გალეგანობეფიშამო — 126,223, აგლომერაციას — 151,887.

## გალერეა

ფაილი:Cantons de Cayenne.png|კაიენაშ კანტონი
ფაილი:MairiedeCayenne.JPG|კაიენაშ მერია
ფაილი:Marchecayenne.JPG|ნოღაშ ბაზარი
ფაილი:Cathédralestsauveur.jpg|სენ-სოვერიშ ოხიდა
ფაილი:Musée départemental Alexandre-Franconie.JPG|ალექსანდრ ფრანკონიშ მუზეუმი


## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* გვიანაშ პრეფექტურაშ  ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:საფრანგეთიშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ გვიანაშ კომუნეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ონიშოლეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ პრეფექტურეფი
სტენლი (ფოლკლენდიშ კოკეფი)

**სტენლი** (პორტ-სტენლი, ; პუერტო-არხენტინო, ) — გოართოიანაფილი ომაფეშ ზუღაშმელენი ტერიტორიაშ ფოლკლენდიშ (მალვინიშ) კოკეფიშ ადმინისტრაციული ცენტრი დო აკა ნოღა (ნამუსჷთ დებენს არგენტინა) ატლანტიშ ოკიანეშ ობჟათე-ბჟადალშე, იდვალუაფუ ობჟათე ამერიკაშ მატერიკიშ ობჟათე დათებუშ ბჟაეიოლშე 460 კილომეტრიშ მეძენას. ნოღა იდვალუაფუ კოკი ბჟაეიოლ ფოლკლენდის (სოლედადი), ატლანტიკური ოკიანეშ წყარპიჯის. ოზუღე ონიშოლი.

ნოღა სტენლის ოხორანს 2120 ადამიერი, 2012 წანაშ მუნჩემეფით. ნოღაშ ბჟაეიოლშე 5 კილომეტრიშ მეძენას იდვალუაფუ აბანობური , ნამუთ თაშნეშე უნარღელჸუენს რსხუს ანტარქტიდას მადვალი ბრიტანეთიშ ოურდუმე ბაზეფშო.

ნოღას იდვალუაფუ , გუბერნატორიშ დო თარობაშ რეზიდენცია, თაშნეშე ანგლიკანური .

## რესურსეფი ინტერნეტის

* სტენლი. Copernix satellite image
*

## სქოლიო


კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ონიშოლეფი
ჯორჯტაუნი

**ჯორჯტაუნი** () — გაიანაშ კოოპერატიული რესპუბლიკაშ ნანანოღა, ქიანაშ უშხუაში ეკონომიკური დო სატრანსპორტე ცენტრი. მახორობა — 200 500 ადამიერი (2012).

## სქოლიო


კატეგორია:გაიანაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
კინგ-ედუარდ-პოინტი

**კინგ-ედუარდ-პოინტი** ( „მაფა ედუარდიშ კოდმე“) — ბრიტანეთიშ ზუღაშმელენი ტოერიტორია ობჟათე გეორგია დო ობჟათე სენდვიჩიშ კოკეფიშ ნანანოღა. მახორობა აკმადგინანს 22 ადამიერს (2018), ნამუთ კოკეფიშ მახორობაშ უმენტაშობას აკმადგინანს. დოხორელი პუნქტი მოსოფელს არძაშე უჭიჭაში ნანანოღა რე მახორობაშ მეჯინათ. თარო, თექ ოხორანა ინგლისარეფი.

კატეგორია:ობჟათე გეორგია დო ობჟათე სენდვიჩიშ კოკეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ნანანოღეფი
ევროპული სხუნუ

**ევროპული სხუნუ** (, ვაფორმალურო **EUCO**) — ევროპაშ რსხუშ კოლეგიალური ორგანო, ნამუთ გჷთმოთანჯუნს რსხუშ პოლიტიკურ მალობას დო პრიორიტეტეფს. გიჭყჷ 1974 წანაშ 10 ქირსეთუთას, მუჟანსჷთ სახენწჷფოეფიშ მადუდეეფქ გეგნოჭყვიდეს, უმანჯებჷდესკონ რეგულარული შეხვალამეფი, ნამუეფიშ მუშობას ოკათუდესკონ იჸი სახენწჷფოეფიშ გალენური საქვარეფიშ მინისტრეფი, ევროპაშ წორომაჸალობაშ კომისიეფიშ დუდმახვენჯეფი დო თინეფიშ გამაკოჩეფი. თეშ უკული, ევროპული სხუნუშ როლქ ჭიე-ჭიეთ მიძინჷ დო მაასტრიხტიშ მორაგადეფიშ შედეგო დენტკიცჷ თიშ სტატუსიქ.

ევროპული სხუნუ წჷმარინუანს ევროპაშ რსხუშ უმაღალაშ პოლიტიკურ ორგანოს დო აკმოკათუნს მაკათური ქიანეფიშ სახენწჷფოეფიშ დო თარობეფიშ მადუდეეფს. თიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს თაშნეშე ევროკომისიაშ პრეზიდენტი. ევროპული სხუნუ იშაყარუ არძაშ უკულაში წენმოწანას ჟირშა.

ევროპული სხუნუშ საქვარუა ძალამ ანდაფერუამი რე დო წორომაჸალობაშ წჷმი გემარენჯი პრობლემეფიშ ფართო სპექტრის იკათუანს:

* *თინა წჷმარინუანს ოდავითეშ ევროპაშ “კონსტიტუციონალური არქიტექტურაშ” შემუშებაშ ოკითხირეეფს;*
* *თინა ამუშენს რეკომენდაციეფს დო მიოწურუანს ეკონომიკურ დო სოციალურ ოკითხირეეფშა, თაშნეშე უშანულამაშ გალენურპოლიტიკურ ოკითხირეეფშა;*
* *თინა გჷთმოსხუნუნს წორომაჸალობაშ ფინანსურ, ინსტიტუციონალურ დო შხვა სახეშ დისპუტეფს, ნამუთ პრაქტიკულო გჷთმოთანჯუნს ევროპაშ რსხუშით მეღებული ოკანონმადვალე აქტეფიშ დინორეს.*

ევროპული სხუნუქ წორომაალობაშ გჷნოჭყვიდირეფიშ მემაღებე ცენტრალურ ორგანოთ გჷნირთუ, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და თის მუთუნნერი ლეგალური ვარ-და ოფიციალური გინოჭყვიდირი დღას ვემუღებუნ. ევროპულ სხუნუს ჸუნს დუდმახვენჯი („პრეზიდენტი“), ნამუთ ვეშილებე მერჩქინელქ იჸუას მუჭოთ ევროპაშ რსხუშ, მუჭოთ ოერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ ვარ-და სახენწჷფობური აკოკათუაშ, ხემანჯღვერი. თენა რე პოსტიშ როლი, თ.ჯ. primus inter pares ანუ „პირველი წორწეფს შქას“. თე პოსტის ამშვი თუთათ იკენს თი სახენწჷფოშ მადუდე (ვარ-და თარობაშ) მადუდე, ნამუ ქიანათ თე პერიოდის დუდენს ევროპულ სხუნუსჷნ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ევროპული სხუნუშ მადუდეეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ევროპული სხუნუშ ვებ-ხასჷლა

## სქოლიო

*
კატეგორია:ევროპაშ რსხუ
კატეგორია:ევრორსხუშ ინსტიტუტეფი
კონსტანტინე I (საქორთუოშ მაფა)

**კონსტანტინე I** (დ. 1369 — ღ. 1412) — საქორთუოშ მაფა 1407-1412 წანეფს, ბაგრატიონეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

კონსტანტინე რდჷ ბაგრატ V-შ დო თიში მაჟირა ოსურიშ ანა კომნენოსიშ უნჩაში სქუა. კონსტანტინეშ ბები დო ბაბუ დიდაშ მხარეშე რდეს ტრაპიზონიშ იმპერატორი ალექსი III დო თიში ალმასქუ თეოდორა კანტაკუზინა.

1400 წანას, კონსტანტინე რდჷ მუში ჯიმაშ გიორგი VII-შ დესპანი თემურლენგიშ კარს. კონსტანტინე ოცადუდჷ თემურლენგიწკჷმა აპიჯალაშ მეჭირინაფას, ყათეშ გეშათ მუში ჯიმაწკჷმა კონფლიქტური ურთიართობა უღუდჷ. 1402 წანას თიქ, სამცხეშ ათაბაგი ივანე ჯაყელიწკჷმა ართო, თემურლენგიშა ქიმერთჷ დო მორჩილაფა გეგმუცხადჷ. 1407 წანას, გიორგი VII-ქ დოღურჷ, თის მონძე ვადოსქილადუ, დო საქორთუოშ ომაფე ხვისტაშა კინსტანტინექ გეშართჷ. კონსტანტინე ოცადუდჷ მოჯალაგერი ქიანაშ რესტავრაციას. 1411 წანაშე თიქ დეხოლჷ შირვანშაჰის იბრაჰიმ I-ს დო შაქიშ მამართალს სიდი-აჰმედის დო თინეფწკჷმა ართო ულამუდჷ მოქმენდალა უჩაკირიბამი თურქმენეფიშ მეხჷ. 1412 წანაშ ქირსეთუთას, ჩალაღანიშ ლჷმას, ყარა-ყოიუნლუშ მამართალქ ყარა-იუსუფიქ ორჯგინჷ მორსხუეეფს დო ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთუ მაფა კონსტანტინე დო თაშნეშე შირვანშაჰი იბრაჰიმი. ყარა-იუსუფის ვამეწონუ კონსტანტინეშ კენჯიე რჯებეფქ დო თის მუში ხეთ დუდი მეკვათუ.

## ლიტერატურა
* ივანე ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. III, ქართი, 1966 წ. 

კატეგორია:საქორთუოშ მაფეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1369
კატეგორია:ნაღურა 1412
ევროპული კომისია

**ევროპულ კომისია** თაშნეშე **ევროკომისია** — ევროპაშ რსხუშ ართ-ართ უშანულამაშ ინსტიტუტი. ართ კომისიაქ სუმ წორომაჸალობაშო (ევროპაშ ქუანოშქერიშ მუმაპალაფარ დო ბულათიშ მაწარმაფალ ქიანეფიშ გოართოიანაფა, ევროპაშ ეკონომიკური წოროხანდალაშ ორგანიზაცია, ატომური ენერგიაშ დარგის ევროპაშ წოროხანდალაშ ორგანიზაცია) დირსხჷ თიშ უკული, მუთ 1967 წანაშ 1 კვირკვეს, ნძალაშა გენშართჷ ადმინისტრაციეფიშ აკმაართიანაფალ აპიჯაფაქჷნ.

## ქოძირით თაშნეშე
*ევროპულ კომისიაშ პრეზიდენტი

## ლიტერატურა
* Hans-Peter Duric: *Aufbau, Struktur und Funktionsweise der Europäischen Kommission*. In: Zeitschrift für Zölle und Verbrauchsteuern 1997, S. 296 ff.

## რესურსეფ ინტერნეტის

* Representation in the Member States
* Photo archive of past Commissions
* European Commissions

კატეგორია:ევროპაშ რსხუ
კატეგორია:ევროპაშ რსხუშ ინსტიტუტეფი
აყ-ყოიუნლუ

**აყ-ყოიუნლუ**, **ჩეკირიბამი თურქმანეფი** — ოღუზი თურქეფიშ (თურქმანეფი), კულტურულო სპარსული, კონფედერაციული გოართოიანაფა. დირსხუ ისტორიული დიარ ბაქრიშ რეგიონს, ყარა იულუქ ოსმან-ბეით. 1378-1503 წანეფს ჩეკირიბამი თურქმანეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ თეხანური ბჟაეიოლი თურქეთი. ჸოფაშ ეკონია დეკადეფიშ პერიოდის, აყ-ყოიუნლუს უკინებუდჷ სომხეთი, აზერბაიჯანი, ირანიშ უმენტაში ნორთი, ერაყი, თაშნეშე ომანი. აყ-ყოიუნლუქ ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის, მიოჭირინუ უზუნ-ჰასანიშ მართუალაშ ბორჯის.

აყ-ყოიუნლუს კონფლიქტური ურთიართობა უღუდჷ ყარა-ყოიუნლუწკჷმა, ნამუთ ფშხირას ოლიმუდჷ აყ-ყოიუნლუს. ყათეშ გეშათ, თის (აყ-ყოიუნლუს) დუდშე სერიოზული ტერიტორიული გოფართინაფაშა ვემიაჭირინუ. მარა სიტუაციაქ დითირჷ უზუს-ჰასანიშ მართუალათ. თიქ, 1467 წანას დამარცხჷ უჩაკირიბამეფიშ მამართალი ჯეჰან-შაჰი. უზუნ-ჰასანქ თაშნეშე დამარცხჷ ჯეჰან-შაჰიშ სქუა ჰასან-ალი დო თიში ალმარენჯი თემურიდი აბუ-სეიდი. ყათე მოლინეფიშ უკულ, უზუნ-ჰასანქ გეჭოფჷ ბაღდადი, თაშნეშე ტერიტორიეფი სპარსეთიშ ჸუჯიშახ დო ხორასანიშახ. ყათე ბორჯიშო, ოსმალეთიშ იმპერია იჭყანდჷ ექსპანსიას ბჟაეიოლს, ნამუთ სერიოზული პრობლემა რდჷ აყ-ყოიუნლუშუ. უზუნ-ჰასანი ოცადუდჷ ოურდუმე ალიანსიშ გოჭყაფას დიო  კარამანიდეფიშ ბეილიქიწკჷმა დო უკულ ვენეციაწკჷმა. უზუნ-ჰასანს ვენეციარეფი ოპირუდეს და მარა თინეფიშე თის მუთუნნერი შენწუალა ვემუღებჷ. შედეგო, 1473 წანას, ოსმალეფქ, ოტლუკბელიშ ლჷმას ორჯგინეს უზუნ-ჰასანიშ ნძალეფს. მარა ჸათე მარცხით აყ-ყოიუნლუ ვამოჯალაგე.

უზუნ-ჰასანიშ ღურაშ (1478 წ.) უკულ აყ-ყოიუნლუს არეულობეფქ ქიდიჭყჷ. ფშხირი რდჷ დინასტიური ლჷმეფი. დინახალენი სტაბილურობაშ უღვენობაქ ძალამს დადაღარჷ ჩეკირიბამეფიშ სახენწჷფო. 1501-02 წანეფს სეფიანეფიშ იმპერიაშ შაჰიქ ისმაილ I-ქ დამარცხჷ აყ-ყოიუნლუ. ისმაილქ 1503 წანას ქიდეკინჷ ერაყ-აჯამი, ფარსი, ქერმანი, 1507-08 წანეფს დიარბაქირი დო 1508 წანაშ დამორჩილს მესოპოტამია. აყ-ყოიუნლუშ ეკონია მამართალი მურადი ოცადუდჷ ხეშულობაშ დირთინაფას ოსმალეფიშ მოხვარათ, მარა თინა მალას დამარცხეს ყიზილბაშეფქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:აყ-ყოიუნლუ
კატეგორია:აყ-ყოიუნლუშ ისტორია