open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ოორუე რაინ-ვესტფალია

**ოორუე რაინ-ვესტფალია** () — გერმანიაშ ფედერალური რესპუბლიკაშ დიხა. მახორობაშ მუდანობა — 18,077,762 ადამიერი (გფრ-შ დიხეფშე არძაშე უმოსო დოხორელი აკანი). ფართობი — 34,1 ვთშ. ჯ
კვ² (ქიანაშ მაანთხა აბანი). გერმანიაშ 80 უშხუაშ ნოღაშე 29 იდვალუაფუ ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ ურბანიზაფილჷ ტერიტორიას. ნანანოღა — დიუსელდორფი. მახორობაშ მეჯინათ უშხუაში ნოღა რე — კელნი.

## ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ რაიონეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Official Government Portal
* Tourism
* Information and resources on the history of Westphalia on the Web portal "Westphalian History" 
* Guidelines for the integration of the Land Lippe within the territory of the federal state North-Rhine-Westphalia of 17 January 1947
* North Rhine-Westphalia images from Cologne and Duesseldorf to Paderborn and Muenster 

კატეგორია:გერმანიაშ აკანეფი
მარი გელ-მანი

**მარი გელ-მანი** (ინგლ. Murray Gell-Mann; დ. 15 ეკენია, 1929, მანჰეტენი, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 24 მესი, 2019, სანტა-ფე, ნიუ-მექსიკო, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი. თიში ნახანდეფი უმოსო ორხველუდჷ კვანტური ვეშ თეორიას, ელემენტარული წილაკეფიშ ფიზიკას დო ბირთვული ფიზიკას. გელ-მანიქ მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია ელემენტარული წილაკეფიშ თეორიაშ გოვითარაფაშა, რე კვანტური ქრომოდინამიკაშ თეორიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალი, წჷმარინუ კვარკიშ კონცეფცია. ელემენტარული წილაკეფიშ რკვიებეფიშ გეშა, 1969 წანას მარი გელ-მანის გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის.

დებადჷ მანჰეტენს, ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ფიზიკას იელიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი 1948 წანას. უკულ ვიქტორ ვაისკოპფიშ ხემანჯღვერობათ გურაფა გაგინძორჷ მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1951 წანას.

გურაფაშ თებაშ უკულ მარი გელ-მანი მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. რდჷ კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტიშ, ნიუ-მექსიკოშ უნივერსიტეტიშ დო ობჟათე კალიფორნიაშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკაშ პროფესორი. ართი პერიოდის, 1972 წანას, მუშენდჷ CERN-ის ხოლო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მარი გელ-მანი Nobelprize.org-ის
* მარი გელ-მანი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ნახანდეფი INSPIRE-HEP-ის
* მარი გელ-მანი TED-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
მეკლენბურგ-წჷმი პომერანია

**მეკლენბურგ-წჷმი პომერანია** () — გერმანიაშ ფედერალური რესპუბლიკაშ დიხა, ნამუქჷთ გიჭყჷ 1945 წანაშ კვირკვეს დო კჷნ აკინწყჷ 1990 წანას, მუჭოთ ისტორიული მეკლენბურგიშ დო ბჟადალი (წჷმი) პომერანიაშ (ზუღაპიჯიშ) აკოკათუა. თე ფედერალურ აკანიშ გეოგრაფიული ფაქტორეფიშ დო ისოტიული გოვითარაფაშ მუშობურობეფიშ მეჯინათ, ნამუშ მახორობა 1 628 378 (2022) ადამიერი რე, გერმანიაშ ფედერალურ დიხეფს შქას არძაშე მერკეთ დოხორელი აკანი რე. აკანიშ ნანანოღა რე შვერინი, უკაბეტაში ნოღა — როსტოკი.

## გალერეა

File:Schwerin Castle Aerial View Island Luftbild Schweriner Schloss Insel See.jpg
File:Mecklenburg-Vorpommern Map Districts Border Mecklenburg Western Pomerania - Landkreise Grenzen Karte MV MeckPomm.svg


## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:გერმანიაშ აკანეფი
თუდოლენი საქსონია

**თუდოლენი საქსონია** () — გერმანიაშ ფედერალური რესპუბლიკაშ დიხა, ნამუქჷთ გიჭყჷ 1946 წანაშ 1 გერგობათუთას. აკანიშ უკაბეტაში ნოღა დო ნანანოღა რე ჰანოვერი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:გერმანიაშ აკანეფი
დრანდა

**დრანდა** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, თემიშ ცენტრი (ოფუტეეფი: ათარბეკოვკა, ზემო ფშაფი, ქვემო ფშაფი, შაუმიანოვკა). იდვალუაფუ სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ ჭიჭე კოდორიშ წყარპიჯის, მოლენკავკაციაშ რკინაშარაშ მაგისტრალს დო უჩაზუღაპოიჯიშ რზატკაცილს. ზუღაშ დონეშე 40 მ, გულრიფშიშე 9 კმ., სოხუმიშე 18 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## დრანდაშ ოხვამე
ოფუტეს იდვალუაფუ ხურომონძღვარუაშ ძეგლი დრანდაშ ოხვამე. თინა VI-IX ოშწანურეფიშ ძეგლი რე. ქორთუ მენცარი გიორგი ჩუბინაშვილი დრანდას მცხეთაშ ჯვარიშ ართ-ართ ვარიაციათ გჷთმოსხუნუნდუ, სოდე ქორთულ ხანტურულ სმებაწკჷმა ბიზანტიური ხასიათიშ ელემენტეფი რე მესვარილი. შხვა მეჯინათ, დრანდაშ ოხვამექ ბიზანტიაშ იმპერატორ იუსტინიანე კაბეტიშ ზოჯუათ, 551 წანას აკიგჷ დო დუდშე კონსტანტინოპოლიშ ოხვამეშ, აბაზგიაშ ეპარქიაშ დოჸუნალას რდჷ.

VIII ოშწანურას, დრანდა აფხაზეთიშ ანუ ბჟადალი საქორთუოშ საკათალიკოსეშ ეპარქიაშ ცენტრო გჷნირთუ, ნამუთ თაქ XVII ოშწანურაშა რდჷ. დრანდაშ ბოლო ეპისკოპოსი, გაბრიელი, აბაზეფიშ დო აბსარეფიშ მინოკათუაშ გეშა აძვილებურქ იჸუ იერუსალიმშა მიდურთუმუდუკონ.

1637 წანას, ოხიდა ედომუშამო გოხირეს დო გეგნოჭვეს თურქ მახვამილაფარეფქ. 1878 წანას, რუსეთ-ოსმალეთიშ ლჷმაშ ბორჯის ოხიდა კჷნ გეგნოჭვეს დო ფრესკეფქ მიჯალაგჷ. 1880 წანაშე, რუსული კოლონიური მართუალაშ პერიოდის, შხვა ოხიდეფწკჷმა ართო მიშჷ დრანდაშ „რუსიფიკაციათ“. დრანდას დიო ხოლო თიმწკჷმა ქეგიოდგეს რუსული ყალდაშ ხვარხვიშობური გოლათი.

1928 წანას, კომუნისტეფქ დრანდაშ ოხიდა გაუქვეს, ოხვამეშ ნოდგჷმიშ ნორთი, საჯარსულებაშ დჷნაწესებუო, ციხეთ გეგნაკეთეს, ნამუთ ასე ხოლო რე, ნორთის — გულრიფშიშ რაიონიშ რაიოკომი დო სკოლა-ინტერნატი იდვაუაფუდჷ. XX ოშწანურაშ 70-იან წანეფს, დრანდაშ ოხიდაშ რესტავრაციაქ იმანჯჷ. 2006 წანას, დრანდაშ ოხიდას ერუანული შანულობაშ კულტურაშ უყარუ ძეგლიშ სტატუსიქ მიაჩჷ.

2011 წანას, აფხაზეთიშ დე-ფაქტო თარობაქ 40-შახ ოხიდა, თინეფს შქას დრანდათ, თ.ჯ „აფხაზურ ოხვამეს“ უვადე რგებაფათ გინოჩჷ. ოხიდა ოკუპაციაშ უკული რუსულ ყალდაშა, ედომუშამო ჩეთ გეგნოღაფეს; ქენოდგეს ვითშახ ვარჩხილიშფერო ღაფილი კარ-ოსინთე, ნამუშ გეშა დორხვეს ოხვამეშ კიდალეფი; დამონტაჟეს ვიდეოთოლორუაშ სისტემა; ოხიდაშ ელმოლშე ედომუშამო გეჭოფეს დიხაშ ფა, თეშ, ნამჷ-და არქეოლოგიური რკუალა ვაჸოფენ. რეკონსტრუქციაქ ქეიკიბირჷ ოხიდაშ უნიკალური ონათალი ემბაზი, ნამუთ VII ოშწანურათ ითარიღებუდჷ.

## ლიტერატურა

## რესურსეფი ინტერნეტის
*დრანდა უკვე რუსული ოხვამერი რე ამერიკაშ ხონარი

## სქოლიო

კატეგორია:დრანდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ბაბუშარა

**ბაბუშარა**(მარგალურშე „ბაბუშ შარა“) — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, სამურზაყანოშ რზენს, კოდორიშ დელტას, წყარმალუ ჭიჭე კოდორიშ  მარძგვან წყარპიჯის, უჩა ზუღაპიჯის. თემიშ ცენტრი (ოფუტეეფი:ვარჩა, ოჯიბინა, ყორასი). ზუღაშ დონეშე 8 მ, გულრიფშიშე 15 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთის ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო


კატეგორია:ბაბუშარაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
აბლუხვარა

**აბლუხვარა** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის (წებელდაშ თემი), წყარმალუ სხჭაშ (წყარმალუ ამტყელიშ მარძგვანი ნადუ) ოდუდეწკჷმა. ზუღაშ დონეშე 720 მ, უჩა ზუღაშე 21 კმ, მაჭარაშე 33 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით

## დემოგრაფია
1989 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემფით, ოფუტეს ოხორანდჷ 35 ადამიერი.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:წებელდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
აგიში

**აგიში** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის (წებელდაშ თემი), წყარმალუეფი კაბეტ მაჭარაშ დო ჭიჭე მაჭარაშ შქას. ზუღაშ დონეშე 130 მ, უჩა ზუღაშე 18 კმ, მაჭარაშე 17 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ეტმოლოგია
ჯოხო ქორთული რე. შონურო, „საჯინჯოს, ფანიაშ ნერჩიშ აბანს“ შანენს.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:წებელდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ალექსანდროვკა

**ალექსანდროვკა** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის (ბაღმარანიშ თემი), წყარმალუ კელასურიშ კვარჩხან წყარპიჯის. ზუღაშ დონეშე 380 მ, უჩა ზუღაშე 10 კმ, მაჭარაშე 15 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ბაღმარანიშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ამტყელი (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)

**ამზარა** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, წყარმალუეფიშ ამტყელიშ დო ჯამპალიშ ნადუწკჷმა, სოხუმიშ ოურუდმე რზას. თემიშ ცენტრი (ოფუტეეფი: ამზარა, ბუდუკი, გეორგიევსკოე, პანტა, ყადა, შუამთა, ჯამპალი). ზუღაშ დონეშე 240 მ, უჩა ზუღაშე 22 კმ, მაჭარაშე 25 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ამტყელიშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ჰანს გაიგერი

**იოჰანეს ვილჰელმ "ჰანს" გაიგერი** (გერმ. Johannes Wilhelm "Hans" Geiger; დ. 30 ეკენია, 1882, ნოიშტადტ-ან-დერ-ვაიშტრასე, გერმანიაშ იმპერია — ღ. 24 ეკენია, 1945, პოტსდამი, გერმანია) — გერმანალი ფიზიკოსი. გიმიგონჷ იონიზებული გჷმოჩხორიაფაშ მაზიმალი ელექტრონული მონწყილობა, ნამუსჷთ გაიგერიშ გჷმმათვალარს უძახჷნა.  გაიგერი, თაშნეშე შინელი რე ექსპერიმენტით, ნამუშ გიმორინაფათ მენცარეფქ მიოგორეს ატომიშ ბირთვის.

ჰანს გაიგერი გურაფულენდჷ მათემატიკას დო ფიზიკას ერლანგენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1906 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ გაიგერი მუშენდჷ არტურ შუსტერი, ერნესტ რეზერფორდი, ერნესტ მარსდენი, ვალტერ ბოთე, ჯეიმზ ჩედვიკი დო შხვა გიშარჩქინელი მენცარეფიწკჷმა. 

გაიგერი 1912 წანაშე მუშენდჷ მენცარობაშ დო ტექნოლოგიაშ ერუანული ინსტიტუტის. 1925 წანაშე რდჷ კილიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი დო 1929 წანაშე ტიუბინგენიშ უნივერსიტეტიშ რკვიებეფიშ ცენტრიშ დირექტორი. ართი პერიოდის მუშენდჷ ბერლინიშ ტექნიკური უნივერსიტეტის ხოლო.

ჰანს გაიგერიშ ჯიმა რდჷ შინელი მეტეოროლოგი დო კლიმატოლოგი რუდოლფ გაიგერი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Annotated bibliography for Hans Geiger from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
არღუნია

**არღუნია**, *არგუნაა* () — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, (ლათაშ თემი), წყარმალუ არღუნიშ (კოდორიშ მარძგვანი ნადუ) წყარპიჯის. ზუღაშ დონეშე 800 მ, მაჭარაშე 47 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ლათაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
აჭანდარა (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)

**აჭანდარა** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, (წებელდაშ თემი), წყარმალუ ამტყელიშ (კოდორიშ ნადუ) მარჯგვანშე, ჩხალთაშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე გემინდორიას. ზუღაშ დონეშე 700 მ, უჩა ზუღაშე 19 კმ, მაჭარაშე 23 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:წებელდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
წებელდა (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)

**წებელდა** (ჸოფირი *წაბალი*) — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, წებელდაშ ქვიბილს, სოხუმიშ ოურდუმე რზას. თემიშ ცენტრი (ოფუტეეფი: აბლუხვარა, აგიში, აზანთა, არასარა, აჭანდარა, გერგემიში, ზემო წყარო, კელასური, კირნათი, მარანი, მეტელევკა, მზისეული, მრამბა, ოქტომბერი, ქვემო აფიანჩა, ქვემო წყარო, წიფლოვანი). ზუღაშ დონეშე 450 მ, გულრიფშიშე 23 კმ. 1948 წანას ოფუტეშ აკოდგინალუაშა გენშართეს ოფუტეეფქ ბაზარ-ხაჩტურქ დო მეგრელოვკაქ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:წებელდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ოქტომბერი (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)

**ოქტომბერი** (ჸოფირი *ოლგინსკოე*) — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის (წებელდაშ თემი), აფხაზეთიშ გემინდორიას, აფიანჩაშ გვალაშ ჯინს, სოხუმიშ ოურდუმე რზას. ზუღაშ დონეშე 300 მ, გულრიფშიშე 20 კმ ,კელასურშე (უახოლაში რკინაშარაშ დგჷმილი) 25 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:წებელდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ეგვიპტეშ ახალი ომაფე

**ეგვიპტეშ ახალი ომაფე** — ჯვეში ეგვიპტეშ ისტორიაშ ართ-ართი ეტაპი, ნამუთ იგჷნძარებუდჷ ჯვ. წ. 1570-ჯვ. წ. 1080 წანეფს. თინა იკათუანდჷ ეგვიპტეშ XVIII, XIX დო XX დინასტიეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Middle East on the Matrix: Egypt, The New Kingdom —Photographs of many of the historic sites dating from the New Kingdom
* New Kingdom of Egypt - Aldokkan

კატეგორია:ეგვიპტეშ ისტორია
ართურ კომპტონი

**ართურ ჰოლი კომპტონი** (ინგლ. Arthur Holly Compton; დ. 10 ეკენია, 1892, ვუსტერი, ოჰაიო, ააშ — ღ. 15 მელახი, 1962, ბერკლი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი ფიზიკაშ დარგის 1927 წანას. გიმირკვიუ მაღალი სიფშხირეშ ფოტონეფიშ მოფაჩუაშ მექანიზმი, მუჟამსჷთ თინეფი (ფოტონეფი) არაგუნა დომუხტული წილაკეფს - ელექტრონეფს. შედეგო იჭიჭარებუ ფოტონიშ ენერგია (იძინანს რეღმაშ სიგინძა). მოქმედალაშ ჸათე მექანიზმის კომპტონიშ ეფექტის უძახჷნა. კომპტონიშ ეფექტიშ ბაძაძი რე ენერგიაშ გინულა ფოტონიშე ელექტრონიშა. ართურ კომპტონიშ ჸათე ფუნდამენტურ რკვიებეფქ დანტკიცჷ ელექტრომაგნიტური გჷმოჩხორიაფაშ დუალისტური ორთა: წილაკური დო რეღმული.

ართურ კომპტონიქ დებადჷ ოჰაიოშ ნოღა ვუსტერს. გურაფულენდჷ ვუსტერიშ კოლეჯის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ პრინსტონიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია. 1919 წანას კომპტონიქ მიპალუ საირქიანო სტიპენდია დო ოგურაფუშა კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშა მიდართჷ. 

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის კომპტონი ოკათუდჷ მანჰეტენიშ პროექტის დო რდჷ მეტალურგიული ლაბორატორიაშ მადუდე. ლაბორატორიაშ ღანკი რდჷ ბირთვული რეაქტორეფიშ დაპროექტება დო ეგაფა. კომპტონი მუში ომენცარე კარიერაშ გოძვენას მუშენდჷ შხვადოშხვა ინსტიტუტეფს. 1945-1953 წანეფს რდჷ ვაშინგტონიშ უნივერსიტეტიშ (სენტ-ლუისი) კანცლერი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ართურ კომპტონი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ართურ კომპტონი Nobelprize.org-ის
* ართურ კომპტონი Find a Grave-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
აქადიშ იმპერია

**აქადიშ იმპერია** — ნოღა აქადიშ (ოორუე შუმერეთი) ელმოლს დორსხუაფილი სახენწჷფო. აქადიშ იმპერიაშ დჷმარსხუაფალო სარგონ ჯვეში მირჩქინუაფჷ. იმპერია ქოჸოფე ჯვ. წ. 2350 - ჯვ. წ. 2150 წანეფს.

უმიშ მაფა ლუგალზაგესიქ პირველქ ეცადჷ შუმერული ნოღეფიშ ართოიან სახენწჷფოთ აკოკათუა. თიქ ქჷდიჸუნუ დახე ედომუშამი თუდოლენი მესოპოტამია, მარა თიში პოლიტიკათ დახე არძა ნოღა განჩათ რდჷ . მალას თის აწუდირთჷ ადამიერქ, ნამუქჷთ ისტორიაშა მიშართჷ სარგონ ჯვეშიშ ჯოხოთ (ჯვ. წ. 2316 - ჯვ. წ. 2261). თინა ოორუე თუდოლენი მესოპოტამიაშე რდჷ დო მასქერული ნინა სემიტური რდჷ.

სარგონქ გიორჯგინჷ ლუგალზაგესის დო ქჷდიჸუნუ ედომუშამი თუდოლენი მესოპოტამია. მუში ნანანოღათ მორჩილი ნოღა აქადი გეგშაგორუ, ნამუშ ნანოღუშა ასეშა ვა რე მეგორაფილი, მარა თიქ თიჯგურა როლი ილაჸაფჷ მესოპოტამიაშ ისტორიას, ნამჷ-და მოგვიანაფათ ედომუშამ რეგიონს აქადიქ გიადჷ ჯოხოთ. სარგონს, მუჭოთ ჩქჷ, ანდა მოხუჯე ჸუნდჷ კათაშ ფართო მასეფს, თიშ გეშა, ნამჷ-და თინა ვა რდჷ ნომურ არისტოკრატიაწკჷმა მერსხილი.

შუმერიშ პოლიტიკურ მარცხის ვამოჸუნაფჷ თიში კულტურაშ გაფარჩაკება. აქადალეფქ თინა ქეიტეს დო მუშჸურე გენშეღეს თია თიშ გოვითარაფაშა.

სარგონქ დოთირჷ ნომური (თემური) ნოღა სახენწჷფობური წკარუა დო გეგმოქიმინჷ ართიანი სახენწჷფო. სარგონქ გეჭოფჷ ტერიტორია სპარსეთიშ ჸუჯიშე სქირონაშქა ზუღაშახ. სარგონქ, თეშ მოხ ახლას დორსხუაფილჷ სახენწჷფოს შხვადოშხვა გონზჷმილებეფიშ ართულეფიშ უნიფიკაცია ქოქჷმინუ. თიშ ბორჯის გოპეულჷ ვაჭარუაქ.

სარგონიშ მართუალა ართპიჯური რდჷ. უკვე თიში ქომოლსქუალეფიშ მაფობაშ ბორჯის მესოპოტამიას ანდა აშონთაფაქ მოხვადჷ თიშ სააწმარენჯოთ. სარგონიდეფი ათე აშონთაფეფს ზისხირს ინმაშქვიდუანდეს.

თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და სარგონიდეფი სემიტურ-ნინამეფი რდესჷნ, აკადის ოფიციალური ნინა დიო ხოლო შუმერული რდჷ. სემიტური ნინა დიო ხოლო სარგონშახ რდჷ მოდვალირი შუმერულ ნოღეფს, ხვალე ლაგაში რდჷ თიმ ბორჯიშახ ხვალე შუმერულნინამი.

დინოხ პოლიტიკური ვასტაბილურალაშ უმკუჯინალო, აქადიშ იმპერიაშ საბოლა აკოცჷმა მერსხილი რე გუთიეფიშ მიშაკათუაშა. გუთიეფიშ გეგია ტომეფქ აკარღვეს დო გოხირეს შქაწყარმალონაშ ანდა ნოღა, თინეფს შქას აქადით დიხას გუმანგეს, თეშ, ნამჷ-და ასეშა უჩინებუ რე დო სო იდვალუაფუდჷ მოსოფელიშ პირველი იმპერიაშ ნანანოღა.
[thumb|აქადიშ, ელამიშ დო ჰურიეფიშ ომაფეეფი [ჯვ. წ. 2300 წანას]]

## აქადიშ იმპერიაშ მაფეფი

## გალერეა

Orientmitja2300aC.png
Sargon of Akkad.jpg
Naram-Sin inscription AO6782 stitched.jpg
Stele Naram Sim Louvre Sb4.jpg
Akkadian - Cylinder Seal with King or God and Vanquished Lion - Walters 42674 - Side D.jpg
Murex Rimush Louvre AO21404.jpg
Bassetki statue.jpg


## რესურსეფი ინტერნეტის
*ერაყიშ ანტიკური ულირი — Penn Museum
*Year Names of Narim-Sin – CDLI
*Year Named of Shar-kali-Sharri – CDLI
*Site on Enheduanna at Virginia Tech University
ფარაონი

thumb|120px|ჯვეში ეგვიპტარი ფარაონი

**ფარაონი** — ჯვეში ეგვიპტარი მაფეფიშ ტიტული. ფარაონეფი უკაბეტაშ როლს არსულენდეს ეგვიპტარეფიშ რინას. თინეფი ართ ბორჯულო ქიანაშ მამართალეფთ რდეს დო უმაღალაში ქურუმეფჷთ. ფარაონი ხორციელ ჸოფუ ღორონთი დიხაუჩას დო ღორონთი ღურაშ უკული. კჷნ ტერმინი „ფარაონი“ ჟირი ზიტყვაშ მენასვარებუ რე: „პერ-აა“, ნამუთ „კაბეტ ჸუდეს“ შანენდჷ. ფარაონს ქარაგმულო მიშინუანდეს, თიშ გეშა, ნამჷ-და ტაბუგედვალირი ჸოფედუკონ. თე ჯოხოშ ხონარმარალო წჷმორაგადი ვეშილებედჷ.

გინოჩამაშ მეჯინათ, პირველი ფარაონი კჷნე ღორონთი „რა“ რდჷ. უკული ეკოჸუნდეს შხვა ღორონთეფი. მოგვიანაფათ ხვისტაშა ოსირისიშ დო ისიდაშ ქომოლსქუა ჰოროსის ეშულებჷ. ჰოროსი ეგვიპტეშ ჸოფირი დინასტიაშ ფარაონიშ პირველსახე დო პორტრეტი რე. ირი ფარაონი რაშ დო ხორიშ გამნარყო იკოროცხუდჷ დო თიში თ.ჯ ტიტულატურა ხუთი ჯოხოშე აკმოდირთუდჷ: ხორიშ, ორქოშ ხორიშ, ჟირი ოსურღორონთიშ (ჟიმოლენი დო თუდოლენი ეგვიპტეშ მაფენი+ჯოხო) დო რაშ ქომოლსქუაშ ჯოხოეფშე. ფარაონს შხვადოშხვა ვითარაფას შხვადოსხვა ჯოხოეფით მიშინუანდეს. „პერ-აა“-ს დუდშე ფარაონიშ ჯოხოს უძახუდეს, მეხოლაფირო შქა ომაფეშ დათებუშე — კჷნე მუ ფარაონსთ თაშ მიშინუანდეს.

[thumb|ნოღა დაპურიშ ეჭოფუა [რამსეს II|რამსეს II-შით, ახალი ომაფე|ალტ=|მარჯვნივ]]

ეგვიპტარეფს წანდეს, ნამჷ-და ფარაონეფი დიაფალიშ დო რაშ ჰიეროგამიური რსხუშ უკული გჷთმორჩქინდუდეს. ფარაონს ანდა ალმასქუ ჸუნდჷ, მარა თარი ართი რდჷ დო ქიანაშ დიაფალიშ ტიტულჷთ უღჷდეს. ხვალე ფარაონიშ დო დიაფალიშ საკრალური რსხუშ შედეგო ბადებული ბაღანა შილებე გჷნორთედუკო ეგვიპტეშ ფარაონი. ეგვიპტეს ფარაონი ოსურეფჷთ დუდენდეს (ნიტოკრისი — VI დინასტია; ნეფრუსებეკი — XII დინასტია, ჯვ. წ. 1789-1785; ჰატშეფსუტი — XVIII დინასტია, ჯვ. წ. 1490-1468). არძა ეგვიპტურ ოხიდას ვარადენდეს ფარაონს, მუჭოთ ღორონთს. კჷნე მუ ფარაონით ღორონთს უხვიენდჷ. თინა ღორონთკოჩო იკოროცხუდჷ დო ჯერდეს, ნამჷ-და ფარაონს დო ღორონთს შქას უკურცუაფუ რსხუ რდჷნ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ეგვიპტეშ მამართალეფი  - Archaeowiki.org
* ეგვიპტეშ მაფეფიშ გენეალოგია 
* ეგვიპტეშ ფარაონეფი
* Digital ეგვიპტე უნივერსიტეტეფშო 
* ფარაონეფიშ მუმიეფი  at James M. Deem's *Mummy Tombs* site.
* ფარაონეფიშ კორონაცია 

კატეგორია:ჯვეში ეგვიპტე
კატეგორია:წოდებეფი
აბუ-სიმბალი (ნოღა)

**აბუ-სიმბალი** () — მორჩილი ნოღა ეგვიპტეშ ობჟათეშე, ასუანიშ მუჰაფაზას, ნოღა ასუანშე 240 კილომეტრით ობჟათე-ბჟადალშე, სუდანიშ ხურგიშ გოხოლუას. მახორობა 2012 წანაშ მუნაჩემეფით, 2600 კდამიერს აკმადგინანსს. თეჯგურა მორჩილ დოხორინი ჩინებული რე თიშ გოხოლუას ჯვ. წ. XIII ოშწანურას ფარაონ რამზეს II-შით აკნაგებუ კირდეშ ეშნაკვათა აბუ-სიმბალიშ ოხიდებით.  

## ქოძირით თაშნეშე
* აბუ-სიმბალიშ ოხიდეფი

## სქოლიო

კატეგორია:ეგვიპტეშ ნოღეფი
ვალტერ ნერნსტი

**ვალტერ ჰერმან ნერნსტი** (გერმ. Walther Hermann Nernst; დ. 25 მანგი, 1864, ბრიზენი, პრუსიაშ ომაფე — ღ. 18 გერგობათუთა, 1941, ციბელე, მასუმა რაიხი) — გერმანალი ქიმიკოსი. უმოსო მოღალენდჷ თერმოდინამიკას, ფიზიკური ქიმიას, ელექტროქიმიას დო მონგარი რსხულეფიშ ფიზიკას. ნერნსტიშ თეორემას უღუდჷ კაბეტი შანულობა თერმოდინამიკაშ მასუმა კანონიშ გოვითარაფაშო. ჸათეშ გეშათ ნერნსტის გინოჩეს ნობელიშ პრემია ქიმიაშ დარგის 1920 წანას. ნერნსტი, თაშნეშე შინელი რე განტოლებათ, ნამუთ თიქ 1887 წანას წჷმარინუ.

დებადჷ ნოღა ბრიზენს (ასეიანი ვომბჟეზნო, პოლონეთი). გურაფულენდჷ ფიზიკას დო მათემატიკას ციურიხიშ, ბერლინიშ, გრაციშ დო ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტეფს. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტის, ფრიდრიხ კოლრაუშიშ ხემანჯღვერობათ 1887 წანას.

გურაფაშ თებაშ უკულ ნერნსტი მუშენდჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის. გეტინგენიშ უნივერსიტეტის მუშობაშ ბორჯის აკადგინჷ ოხემანჯღვერე *"თეორიული ქიმია"*, ნამუქჷთ მალას ითანგჷ ინგლისურ, ფრანგულ დო რუსულ ნინეფშა.

1905 წანას ნერნსტიქ წჷმარინუ "*ახალი სიტიბაშ თეორემა*", ნამუსჷთ უკულ გიარსხუ თერმოდინამიკაშ მასუმა კანონქ. ნერნსტიქ ოძირუ ნამდა მუჟამსჷთ ტემპერატურა დეხოლებჷ აბსოლუტურ ნულს, თაშნეშე ენტროპია ეხოლებჷ ნულს დო დუდიშული ენერგია ნულიშ ეშე რე.

ვალტერ ნერნსტი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1932 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვალტერ ნერნსტი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ვალტერ ნერნსტი Nobelprize.org-ის
* ვალტერ ნერნსტი მათემატიკური გენეალოგიაშ პროექტის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:გერმანალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიაშ დარგის
ბარიტონი (ხონარი)

**ბარიტონი** (  — მონკა, დაბალი დო ტონი) — ქომოლკოჩიშ ხონარი, ოშქაშე ბან დო ტენორს შქას. გიშმართჷნა ლირიკულ (სიმაფით არხოს რე დრამატულ ტენორწკჷმა) დო უმოსი ქომოლურ, ჸონიერ, დრამატულ (დაბალ რეგისტრფს არხოს რე ბანწკჷმა) ბარიტონეფს. ბარიტონიშ დიაპაზონი კაბეტი ოქტავაშ ლაშე პირველი ოქტავაშ ლაშახ რე.
## ლიტერატურა

კატეგორია:მუსიკალური ტერმინეფი
ბანი (მუსიკა)

მინი|400პქ|ბანიშ დიაპაზონი
**ბანი** — დუდმაართაშე მუსიკალური ნაწამიშ მებანაფაშ, აკომპანემენტიშ გჷმმახანტალი ქორთული სამუსიკე ტერმინი. „დავით უცემდა ორღანოთა შებანებულითა“ (ჯვეში აპიანი). სულხან-საბა ორბელიანიშ ლერსიკონიშ მეჯინათ, ბანი რე ხონარიშ ეჸუნაფა — „ბანი ეწოდების რა გალობასა გინა სიმღერასა სხვა ხმა შეუწყოს“.

ასე ბანი ჯოხო: 
*ანდახონარამ ოხვაიე ნაწარმეფს არძაშე დაბალ ხონარს; 
*აკორდიშ გიმენი სიმსის; 
*ქომოლკოჩიშ დაბალი რეგისტრიშ ხონარს.

ქორთულ ოკათე მუსიკას რე ბანიშ გეჸვენჯი გვარობეფი: მაღალი ბანი, დაბალი ბანი, გეჸვენჯი, ბოხი, დვრინი (დვინი), დუმბო.

## ლიტერატურა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Guide to the singing voice
* Basses in Bach’s vocal works

კატეგორია:ქორთული ოკათე მუსიკა
ტენორი

**ტენორი** — ქომოლკოჩიშ მაღალი ხონარი. დიაპაზონი: ონდეშახ – მაჟირა ოქტავაშახ. გინმაულარი ნოტეფი: პირველი ოქტავაშ მი ბემოლი. სიმაფით ტენორი იხასიათებუ ლირიკულო დო დრამატულო.

## სახეგვარობეფი

* კონტრატენორი
* ტენორ-ალტინო
* ლირიკული ტენორი
* ლირიკა-დრამატული ტენორი
* დრამატული ტენორი (ბარიტონალური ტენორი)
* მეცო-სახასიათე ტენორი
* გერგეზული ტენორი

**ლირიკული** ტენორი არძაშე უჯგუშო პირველ ოქტავას ისიმუაფუ. თე ხონარშე მაღალას ელაზჷმაფათ ლიბას მეურს. ოქტავაშ დაბალი ნორთი ისიმუაფუ დაღარას. დიაპაზონი: ონდეშახ – მაჟრა ოქტავაშახ. გინმაულარი ნოტეფი: პირველი ოქტავა მი ბემოლი#. ლირიკულ ტენორს ოდუდე რეესტრიშ ფართო დიაპაზონით, ნამუთ იფორმირებუ ქექას დო დუდიშლო ნოტ რეშახ, მაჟირა ოქტავაშ მიშახ, ჯოხო ალტინო. თენა რე ძალამ ოშა-გოშა ხონარი, ნამუთ სირთულეეფიშ უმუშო გჷნმუძინანს გინმაულარ ნოტეფს, მაღალი ნოტეფი — თის სიმაფით მეთმუახოლენს ოსურიშ დაბალ ხონარს. ალტინო სიმსიშ გიშაკერზაფილი სიჸონიერათ ვეგჷშმიგორუაფუ, მარა ორგებელი რე ხვაიას დიაპაზონიშ გოუჯგუშაფაშ დო სიმაფიშ სისქვამეშ გოდინდარაფაშო.

**დრამატული** ტენორი სიმაფიშ სიგოფშათ გიშეგორუაფუ. გინმაულარი ნოტეფი ოდუდე რეესტრწკჷმა ართნერი რე, მარა აღიქმებჷნა ძნელო. უმუხუჯაფუობა ათე ნოტეფს უმოსო რე წჷმორჩქინელი, ვინდარო ლირიკულ ტენორს. ოდუდე ნოტეფი გითმიჭყაფჷნა ჸონიერო დო შილებე რსულებურქ იჸუას ფორტეს ვარ-და მეცო ფორტეს. დაბალ ნოტეფს ხონარი ანთხუ.

## ჩინებული მარსულებერეფიუ

* ანდრეა ბოჩელი
* ვლადიმირ ატლანტოვი
* იუსი ბიორლინგი
* ვოლფგანგ ვინდგასენი
* ნიკოლაი გედა
* პლასიდო დომინგო
* ლუდვიგ ზუტჰაუსი
* ხოსე კარერასი
* ენრიკო კარუზო
* ივან კაზლოვსკი
* ჯონას კაუფმანი

* ფრანკო კორელი
* მარიო ლანცა
* სერგეი ლემეშევი
* ლაურიც მელხიორი
* მარიო დელ მონაკო
* გიორგი ნელეპი
* ლუჩანო პავაროტი
* ჯოვანი რუბინი
* სეტ სვანხოლმი
* ლეონიდ სობინოვი
* ჯულიო რადიკი

კატეგორია:ტენორეფი
კონტრალტო

thumb|დიაპაზონი მორჩილი ოქტავაშ "ფა"-შე მაჟირა ოქტავაშ "მი"-შახ

**კონტრალტო** () — ოსურიშ არძაშე დაბალი ხოინარი, გიშეგორუაფუ სიტომბეთ. საოპერე კონტრალტოეფი კაბეტ ოშა-გოშას წჷმარინუანა, თეშ გეშა კლასიკურ რეპერტუარს მორჩილ მუდანობაშ როლეფი მიპალუაფუ თინეფშო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

კატეგორია:მუსიკალური ტერმინეფი
ავგუსტ კროგი

**შეკ ავგუსტ სტინბერგ კროგი** (დან. Schack August Steenberg Krogh; დ. 15 გერგობათუთა, 1874, გრენა, დანია — ღ. 13 ეკენია, 1949, კოპენჰაგენი, დანია) — დანიარი ფიზიოლოგი. კაპილარული ზისხირიშ მიმოულაშ რეგულირაფაშ მექანიზმიშ რკვიებაშ გეშა 1920 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის.

გურაფულენდჷ კოპენჰაგენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1903 წანას. 1916-1945 წანეფს კროგი რდჷ კოპენჰაგენიშ უნივერსიტეტიშ ზოოფიზიოლოგიაშ პროფესორი. თიში ჯოხონობაშ რე კროგიშ პრინციპი. ავგუსტ კროგი რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, ამერიკაშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ, ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო ამერიკაშ ფილოსოფიური ჯარალუაშ მაკათური.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
**The Respiratory Exchange of Animals and Man* (1916)
**Osmotic Regulation in Aquatic Animals* (1939)
**The Comparative Physiology of Respiratory Mechanisms* (1941)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ავგუსტ კროგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ავგუსტ კროგი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:დანიარეფი
კატეგორია:დანიარი ფიზიოლოგეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:დანიარი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის
რამსეს II

**რამსეს II** (თაშნეშე **რამსეს კაბეტი**) — ეგვიპტეშ ფარაონი მავითოჩხორა დინასტიაშე. შხირას მიშინუანა მუჭოთ ეგვიპტეშ უკაბეტაშ ფარაონს. დებადჷ დოხოლ. ჯვ. წ. 1302 წანას. ვითაანთხ წანერო მუამუშიქ ხვისტაშ მონძეთ გეგმაცხადჷ. გინოჩამათ, ხვისტაშა ორდოიან ხანობას (დოხოლ. 20 წანერი) ეშართჷ დო ეგვიპტეს მართუნდჷ ჯვ. წ. 1279-1213 წანეფს, 66 წანაშ დო 2 თუთაშ გოძვენას. კანკალე ჩინებათ, 99 წანას უდგუდჷ შური, მარა უმოს სარწუმო რე, ნამჷ-და 92 წანაშ ხანს ღურჷნ.

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:ეგვიპტეშ მავითოჩხორა დინასტიაშ ფარაონეფი
მესროპ მაშტოცი

**მესროპ მაშტოცი** (სომ. Մեսրոպ Մաշտոց; დ. დოხოლაფირო 362, ჰაციკი, თარონი, დიდი სომხეთი — ღ. 17 ფურთუთა, 440, ვაღარშაპატი, სასანიანეფიშ სომხეთი) — სომეხი ლინგვისტი, თეოლოგი, კომპოზიტორი, ჰიმნოლოგი, სახენწჷფო მოღალე, სომეხური ეკლესიაშ წიმინდე, ბიბლიაშ სომეხურ ნინაშა მათანგალი დო სომეხური ჭარალუაშ დუმარსხუაფალი. ნამთინე მენცარეფიშ მეჯინათ, მაშტოცი თაშნეშე მერჩქინელი რე ქორთული დო ალბანური ჭარალუეფიშ დუმარსხუაფალო.

მაშტოცის ჯგირი გონათაფა მეუღებჷ. ნოჩქვე ბერძენული დო სპარსული ნინეფი. ართი პერიოდის ნომუშებუე სომხეთიშ მაფა ხოსროვ IV-შ მელამოსეთ. უკულიანი ბორჯის, მაშტოცის ომაფე კარი ქუდუტებუ დო ოხვამეშა მიდურთუმუ, სოდეთ ასკეტურო ნოცხოვრებუე.

დოხოლაფირო 405 წანას მაშტოციქ აკადგინჷ სომეხური ჭარალუა — ანბანი, ნამუქჷთ იღვენუ დიდი შანულობა სომეხური ერუანული იდენტობაშო. მაშტოციქ სომხეთიშ შხვადოშხვა ტერიტორიეფს დარსხუ სკოლეფი, სოდეთ სომეხური ჭარალუა იგურუაფუდჷ. მაშტოცის ჸუნდჷ ბრელი შინელი მოწაფე: ეზნიკ კოღბაცი, კორიუნი, მოვსეს ხორენაცი დო შხვეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მესროპ მაშტოცი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* მესროპ მაშტოცი კათოლიკური ენციკლოპედიას

კატეგორია:დუნაბადი 362
კატეგორია:ნაღურა 440
კატეგორია:სომეხეფი
კატეგორია:სომეხი თეოლოგეფი
კატეგორია:სომეხი ლინგვისტეფი
ქვემო ფშაფი

**ქვემო ფშაფი** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, დრანდაშ თემს, უჩაზუღაპიჯიშ რზენს, წყარმალუ ფშაფიშ კვარჩხანშე. ზუღაშ დონეშე 70 მ, გულრიფშიშე 12 კმ. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:დრანდაშ თემიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
განახლება (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)

**განახლება** (ჸოფირი *ანასტასიევკა*) — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, სამურზაყანოშ რზენს, წყარმალუ კოდორიშ მარძგვანშე. თემიშ ცენტრი (ოფუტეეფი: ნაა, ტეხი, ჩერნიგოვკა, ჭალა, ხუმუშქური). ზუღაშ დონეშე 130 მ, უჩა ზუღაშე 15 კმ, გულრიფშიშე 20 კმ, დრანდაშე 13 კმ. 

## ისტორია
1943 წანაშ 11 ეკენიას, ოფუტეს ჯოხოთ გიადჷ ანასტასიევკა. სხუნუეფიშ პერიოდის გოვითარაფილი რდჷ მეთუთუმალა, მეჩხოლარობა, მეჩაიეობა. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:განახლებაშ თემიშ ოფუტეეფი (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
ტეხი

**ტეხი** — ოფუტე საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტის, განახლებაშ თემს, წყარმალუ კოდორიშ მარძგვანშე. ზუღაშ დონეშე 300 მ, გულრიფშიშე 29 კმ. 1948 წანას, ოფუტეშ აკოფგინალუაშა გენშართეს ოფუტეეფქ ვიდებარი დო ალანოვკა. 2008 წანაშე ოკუპირაფილი რე რუსეთიშ ფედერაციაშით.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:განახლებაშ თემიშ ოფუტეეფი (გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტი)
კატეგორია:გულრიფშიში მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოფუტეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ოფუტეეფი
კატეგორია:რუსეთიშით ოკუპირაფილი საქორთუოშ ოფუტეეფი
საქორთუო-პოლონეთიშ ურთიართობეფი

**პოლონეთ-საქორთუოშ ურთიართობეფი** — პოლონეთიშ დო საქორთუოშ შქას რინელი ჟირურენი ურთიართობეფი. დიპლომატიურ კონტაქტეფქ დიჭყ XV ოშწანურაშე. ჟირ ქიანას შქას დიპლომატიური ურთიართობაქ დიჭყჷ 1992 წანაშ 28 პირელს. 

ჟირხოლო ქიანას უღჷ მეჭედელი დო ისტორიულო მაჸალური ურთიართობეფი, ნამუთ გერსხჷ ართნერ გჷმოცადაფას, სოლიდარალას დო შხვაშ თური იმპერიალიზმიშ, გიშაკერძაფილო რუსული იმპერიალიზმიშ სააწმარენჯოთ ბურჯაფის.

1997 წანაშე ნოღა ქართის ფუნქციონირენს პოლონეთის რესპუბლიკაშ ოჸენჯე.

2001 წანას, გერმანიას საორთუოშ ოჸენჯეშ სტატუსით ქეგიაძინჷ აკრედიტაციაქ პოლონეთიშ რესპუბლიკას; 2003 წანას, ვარშავას გინწყჷ დიპლომატიური წჷმორინალაშ ოფისიქ, 2005 წანაშე — ვარშავას ფუნქციონირენს საქორთუოშ ოჸენჯე პოლონეთიშ რესპუბლიკას.

2008 წანაშ 26 გერგობათუთაშე, პოლონეთიშ ოგანაგე დო რსულნებამი ჸენჯი რე ოსურპატონი ურშულა დოროშევსკა, საქორთუოშ ოგანაგე დო რსხულნებამი ჸენჯი პოლონეთიშ რესპუბლიკას  —კონსტანტინე ქავთარაძე (2006 წანაშ 8 ფურთუთაშე).

2013 წანაშ 3 მანგიშე პოლონეთიშ ოგანაგე დო რსულნებამი ჸენჯი რე ანჟეი ჩიეშკოვსკი, საქორთუოშ ოგანაგე დო რსულნებამი ჸენჯი რე პოლონეთიშ რესპუბლიკას ნიკოლოზ ნიკოლოზიშვილი (2011 წანაშ პირელშე).

## წოროხანდაშ სფეროეფი
საქორთუოშ დო პოლონეთიშ რესპუბლიკაშ გალენური პოლიტიკაშ პრიორიტეტეფიშ თოლწონუათ აბანი უღჷ ინტერესეფიშ აკოხვალამას. ომანგეთ, ჟირ ქიანას შქას ურთიართობეფი წჷმოძინელო მეურს შხვადოშხვა სფეროს. შანულამი რე ჟირ ქიანაშ წოროხანდა ოერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ ფარგანეფს ართოიანიშ პოლიტიკური ინიციატივეფიშ დო ზიტყვასქვილეფიშ ალარინალაშ თოლწონუათ.

საქორთუოშ დო პოლონეთშიშ შქას რე ჟირურენი ეკონომიკური ურთიართობეფიშ გოვიტარაფაშ რეალური პერსპექტივეფი. 

## რესურსეფი ინტერნეტის

*  საქორთუოშ გალენური საქვარეფიშ სამინისტრე პოლონეთწკჷმა ურთიართობაშ გეშა 

კატეგორია:საქორთუოშ დიპლომატიური ურთიართობეფი
კატეგორია:პოლონეთიშ დიპლომატიური ურთიართობეფი
ასტრონომიული რადიოწყუ

**ასტრონომიული რადიოწყუ** — უქიანოშ ობიექტი, სოვრეშეთ გიშმურს ნძალიერი რადიორეღმეფი. ჸათეცალი რადიოწყუეფი შილებე ანდანერი რდას. ჸათე ობიექტეფი იხასიათებუნა ექსტრემალური ენერგეტიკულ-ფიზიკური პროცესეფით ოქიანუშ მასშტაბით.

კარლ იანსკიქ 1932 წანას მიოგორუ რადიორეღმეფს, ნამუეფით მიშუ მეშხურეშ შარაშ გალაქტიკაშ ცენტრიშე. მაართა მენცარი ნამუქჷთ გიმირკვიუ ცაშ რადიოწყუეფი რდჷ გროუტ რებერი, ნამუთ მერჩქინელი რე რადიოასტრონომიაშ პიონერო. 1970-იან წანეფიშე მენცარეფქ მიოგორეს ბრელი რადიოწყუს მეშხურეშ შარაშ გალაქტიკაშ დინახალე. ართ-ართ შანულამ რადიოწყუთ ითვალუ ჟირმურიცხი MWC 349.

არძაშე ნძალიერი რადიოწყუეფი რენა პულსარეფი, ნირსეულეფი, კვაზარეფი, რადიოგალაქტიკეფი.

## ქოძირით თაშნეშე
* ასტრომეტრია
* რადიოასტრონომია

კატეგორია:ასტრონომიული რადიოწყუეფი
კატეგორია:რადიოასტრონომია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
ავსტრალია-საქორთუოშ ურთიართობეფი

**ავსტრალია-საქორთუოშ ურთიართობეფი** — წჷმარინუანს ურთიართობეფს ავსტრალიაშ დო საქორთუოშ შქას. ავსტრალიას დო საქორთუოს დიპლომატიური რსხუ უღჷნა 1992 წანაშ 16 კვირკვეშე.

### საქორთუოშ ოგანაგე დო რსულნებამი ჸენჯეფი ავსტრალიას
* გიორგი დოლიძე — 2017–ასეშა
* ვლადიმერ კონსტანტინიდი — 02/01/2012–2017 (რეზიდენციათ ნ. კანბერა)

### ავსტრალიშ ოგანაგე დო რსულნებამი ჸენჯეფი საქორთუოს

* რუთ ლორეინ პიარსი (1998, რეზიდენციათ ნ. მოსკოვს) 
* ლესლი ადრიან როვე (2002, რეზიდენციათ ნ. მოსკოვს) 
* რობერტ ჯეიმზ ტაისონი (2005, რეზიდენციათ ნ. მოსკოვს) 
* პიტერ დოილი (2008 წანაშ 22 ქირსეთუთაშე 2011 წანაშ 2 მელახშა, რეზიდენციათ ნ. ანკარას) 
* იან ბიგზი (2011 წანაშ 2 მელახიშე 2014 წანაშ ღურთუთაშა, რეზიდენციათ ნ. ანკარას) 
* ჯეიმზ მარტინ ლარსენი (2014 წანაშ 14 ფურთუთაშე, რეზიდენციათ ნ. ანკარას)

### წოროხანდაშ თარი სფეროეფი

ავსტრალია წჷმარინუანს საქორთუოშ შანულამ პარტნიორ სახენწჷფოს, მუჭოთ რჩქალ ოკიანეთიშ რეგიონს, თეშ გლობალური მასშტაბით. ეკონია პერიოდის აქტიურო იოვითარებუ ჟირურენი ურთიართობეფი საქორრთუოს დო ავსტრალიას შქას პოლიტიკაშ, ეკონომიკაშ, ოფუტეშ მეურნალაშ, ტურიზმიშ, გონათუაშ დო შხვა სფეროეფს, ნამუსჷთ შანულამო ქეშუნწყუ ხე 2011 წანას საქორთუოშ ოჸენჯეშ გონწყუმაქ  ნოღა კანბერას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
 
* ურთიერთობები საქართველოსა და ავსტრალიას შორის  — საქორთუოშ გალენური საქვარეფიშ სამინისტრე

## სქოლიო

კატეგორია:საქორთუოშ დიპლომატიური ურთიართობეფი
კატეგორია:ავსტრალიაშ დიპლომატიური ურთიართობეფი
ედგარ ლორენს დოქტოროუ

**ედგარ ლორენს დოქტოროუ** (ინგლ. Edgar Lawrence Doctorow; დ. 6 ღურთუთა, 1931, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 21 კვირკვე, 2015, ნიუ-იორკი, ააშ) — ამერიკალი ჭარუ დო ნოველისტი. რე ავტორი ვითოჟირი რომანიშ, კუნტა თხობელუეფიშ სუმი კათელიშ, პიესეფიშ დო ესეეფიშ. პოპულარობა მოუღჷ რომანეფქ: *[[რეგთაიმი (რომანი)|რეგთაიმი]]* (1975), *[[ბილი ბათგეიტი]]* (1989) დო *[[მარში (რომანი)|მარში]]* (2005). დოქტოროუშ შხვა ნახანდეფიშე ეიოშინალი რე: *[[დანიელიშ წინგი (რომანი)|დანიელიშ წინგი]]* (1971), 
*[[მოსოფელიშ გჷმოფინუა (რომანი)|მოსოფელიშ გჷმოფინუა]]* (1985), *[[ღორონთიშ ნოღა (რომანი)|ღორონთიშ ნოღა]]* (2000), *[[ჰომეროსი დო ლენგლი]]* (2009). დოქტოროუშ ნაჭარეფიშ უმენტაშობა იხასიათებუ ისტორიული  კონტექსტით. დოქტოროუშ ნამთინე თხობელუაშ დო რომანიშ სიუჟეტის გერსხილი რე შხვადოშხვა კინოფილმეფიშ სცენარი.

დებადჷ ნიუ-იორკის, ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ კენიონიშ კოლეჯის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. დუდშე მუშენდჷ რედაქტორო, უკულ ლექტორო. ლიტერატურული კარიერა 1960-იანი წანეფიშე დიჭყჷ. ოდებიუტე რომანი 1960 წანას გჷმაბჟინუ.

ედგარ ლორენს დოქტოროუ რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. დოქტოროუშ რომანი *"რეგთაიმი"* მიშაღალირი რე *[[Modern Library]]*-შ მაეჩა ოშწანურაშ ოში საუჯგუშო რომანიშ ერკებულშა. ააშ-იშ პრეზიდენტი ბარაკ ობამა დოქტოროუს მიშინუანდჷ მუჭოთ ამერიკაშ ართ-ართი უდიდაში ნოველისტის.

ე. ლ. დოქტოროუქ ღურუ 2015 წანაშ 21 კვირკვეს, ფიჟვიშ კიბოთ. დასაფულებური რე ბრონქსიშ ვუდლონიშ სასაფლას.

## გიშნაგორა ნახანდეფი
### რომანეფი
**Welcome to Hard Times* (1960)
**Big As Life* (1966)
**The Book of Daniel* (1971)
**Ragtime* (1975)
**Loon Lake* (1980)
**World's Fair* (1985)
**Billy Bathgate*(1989)
**The Waterworks* (1994)
**City of God* (2000)
**The March* (2005)
**Homer & Langley* (2009)
**Andrew's Brain* (2014)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ედგარ ლორენს დოქტოროუ ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ჭარუეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნოველისტეფი
ოჯარალე მენცარობეფი

**ოჯარალე** ჯოხო მენცარობას, ნამუთ გურაფულენს ადამიერეფიშ ჯარალობურ ურთიართობეფიშ ანდაურენ ასპექტეფს. რკვიებიშ მეთოდი დოჸუნს დისციპლინაშ მუშობურობეფს.

ოჯარალე მენცარობეფიშ თარი მეკონი რე:

* **[[ანთროპოლოგია]]** — ადამიერიშ ბიოლოგიური ორთა, გოჭყაფა, რასეფი;
* **[[არქეოლოგია]]** — ჯვეში კათეფიშ კულტურა დო ჸოფა;
* **[[ეკონომიკა]]** — ადამიერეფიშ საფინანსე-მატერიალური ურთიართობეფი;
* **[[ეთნოგრაფია]]** — კათეფიშ ჸოფა-რინა დო კულტურა;
* **[[იურისპრუდენცია]]**	— ადამიერეფიშ წორორინაშ წესეფი;
* **[[სოციოლოგია]]** — ჯარალუაშ გოვითარაფაშ კანონეფი;
* **[[პოლიტიკაშ მენცარობა]]** — პოლიტიკური ურთიართობეფი;
* **[[ფსიქოლოგია]]** — ადამიერიშ ფსიქიკური ქიმინუეფი.

*
ვაჭრუა

[მინი|ვაჭრუა [გერმანიას, XVI ოშწანურა]]
**ვაჭრუა**, იგივე კომერცია — ადამიერიშ საქვარუაშ სფერო, ნამუთ ირსულებუაფუ მუდგაინ ღირებაშ ჸიდირ-გიმოჩამათ. თე ღირება შილებე ორდას მეკონ-მოკონი, ნინალა, ინფორმაცია, ფარა ვარ-და შხვა მუდგაინ. ვაჭრუას შილებე ოკათუდან ადამიერეფი, ადამიერეფიშ ბუნეფი, ფირმეფი, სახენწჷფოეფი. სახენწჷფო ვაჭრუა ჟირი ფორმაშ რე: დინოხოლენი (თინეფს შქას საცალო დო ეფას) დო გალენური. ვაჭრუა კაპიტალიზმიშ გოვითარაფაშ უშანულამაში მექანიზმი რე, თინა გერსხჷ ხანდაშ ოჯარალე დორთუალას დო კერზო დორხველუას.

ვაჭრუას, მუჭოთ მოლინას, დჷთმიგურუანს მენცარობაშ ზოხოიანი დარგეფი:

* ვაჭრუაშ ეკონომიკა
* ვაჭრუაშ სტატისტიკა

## ვაჭრული ტერმინეფი
[მინი|[სან-ხუან-დე-დიოშ ბაზარი, გვადალახარა]]
* ბირჟა
* გინაგაფალი
* დაზღვევა
* ინტელექტუალური დორხველუა
* კომერციული ბანკი
* კომერციული ნოფული
* კომერციული ოგურაფუ
* მოთხირი
* მოხვარება
* პატენტი
* პროდუქტი
* ოვაჭრე აგენტი
* ოვაჭრე თმება
* ოვაჭრე კაპიტალი
* ოვაჭრე მოგება
* ოვაჭრე შანი
* ოვაჭრე სამართალი
* ოვაჭრე ცენტრი
* ოვაჭრე წჷმმორინალა
* ოვაჭრე-ოხერეჭე პალატა
* დორხველუა
* ფასი
* ღირება
* წარმება

## ოერეფოშქაშე ორგანიზაციეფი

* მოსოფელიშ ოვაჭრე ორგანიზაცია

## ლიტერატურა

* 
* 
* 
* 
* 

კატეგორია:ბიზნესი
*
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ჯემილა

**ჯემილა** () – ჯვეში რომაული ნოღაშ აკნაცჷმეფი ალჟირიშ ოორუეშე, სეტიფიშ ვილაიეთის. საეგებიოთ, ნოღაქ დირსხჷ 96-98 წანეფს, იმპერატორ ნერვაშ მართუალაშ პერიოდის. 1982 წანაშე მიშაღალირი რე იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა. 

ასეშო ასქილადირი რე ფორუმი, ოხიდა, ქირსიანული ბაზილიკა, იმპერატორ კარაკალაშ ტრიუმფალური თაღი დო ჸუდე. ნოღას ჸოფე თერმული აბანოეფი, თეატრი დო კაპიტოლიუმი. 

## ქოძირით თაშნეშე
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული არაბულ ქიანეფს
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აფრიკას

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ჯემილა იუნესკოშ ვებ-ხასჷლას

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ალჟირს
ბუშმენეფი

**ბუშმენეფი** — ბუშმენეფი, ნამუეფსჷთ სანიშ ტომსჷთ უძახჷნა, ობჟათე აფრიკას მახორუ კათეფიშ ბუნა რე. თინეფიშ უმენტაშალა კალაჰარიშ ტიოზიშ გოხოლუას, ბოტსვანას დო ნამიბიას ოხორანს. სანიშ ტომიშ მაკათურშე მინი ფერმეფს მუშენს, შხვეფი — გეგიათ რე. ბუშმენეფიშ ართამ მუდანობა დოხოლაფირო 100 000 ადამიერს აკმადგინანს. გეგიეფი 25–30 კოჩიან ბუნეფო ოხორანა დო მაჯინობათ დო შაყარუათ ისქილიდუანა დუდს. თინეფს უჩქჷნა, მუჭო გჷთიღან დუდი ტიოზიშ კონწარ პიჯალეფს დო შეულებჷნა თიჯგურა აბანეფს მიპალან ოჭკომალ-ოშუმალ, სოდე ითამ მუთუნ ვარე ქვიშაშ დო ბართვონიშ მოხ.

ბუშმენეფი შქვინდით დო ლაბანამი ისინდეფით ჸვილჷნა ნოტყელეფს. ბოშეფს მაჯინეთ წვრართჷნა. მაბოშიას ოსურ ვამაჸონინე, ვინდარო კაბეტ ჩხოლარს ვემინადირენსჷნ. ბუნაშ შხვა მაკათურეფი, ჯინჯეფს, კანკარს, თხირს დო შხვადოშხვა ჩანარეფიშ თასის შაყარანა.

## გეგიალა
ოშუმალ-ოშკომალიშ მაპალარო ბუნა შხირას ოხვილუ ოხორუე აბანიშ თირუას. ჩჷქჷჩქუეფი პუხუშა მობუნაფილი ტომარეფით გილმაჸუნა, წყარი გილუღჷნა სირაქლემაშ მარქვალიშ ხეჭით. თინეფიშ ოპალუე ქექე დო ლექინას გინაღალარი რე. კანკალე გვერდოწირეშ ფორმაშ დუდმიკაფორუს აკმაგანა ნოჸელეფშე დო ოდიარეშე დო თინეფს მარეფიშ გოძვენას მითახორანა.

სერსერობათ შხირას ურჩქილენა მოხუცებულეფიშით ნარაგადუ ამბეეფს.

## ბუშმენეფიშ ისტორია
thumb|left|300px|
ბუშმენეფი, ალბეთ, ობჟათე აფრიკაშ პირველი მახორუეფი რდეს დო შილებე 20 000 წანაშე უმოსი რე თაქ ოხორანა. მეგორაფილი რე თინეფიშ წიმოხონეფიშ კირდეშ ხანტურუაშა, ნამუთ მუსხირენ ვითოშ წანაშ უწმოხიანი რე.

## ლიტერატურა

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
ტსვანა (კათა)

**ტსვანა**, ბოტსვანარეფი, ბეჩუანეფი, ჩუანა — კათა, ნამუეფჷთ ოხორანა წყარმალუ ლიმპოპოშ ჟილენ მალობას ბოტსვანას (სოდე სახენწჷფოგჷმაწყაფალი კათა რე), ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა-შ მოხურგე რაიონეფს, ნამიბიას დო ზიმბაბვეს. ართამ მუდანობა — 7 მილიონ ადამიერშე უმოსი. ნინა ტსვანა ორხველჷ ბანტუშ ბუნაშ სოტო-ტსვანური გიმენბუნას, ნამუთ მიშმურს ბენუე-კონგოლეზიურ ნინეფიშ ფანიაშა. ტსვანა კათაშ უმენტაშობა — ქირსიანი რე, ნორთი აბანობური ტრადიციული რელიგიაშ გემაჸვენჯი რე.

## ჩინებული ტსვანეფი
* კგალემა მოტლანტე
* მპულე კენეილვე კველაგობე — „*[[მის მოსოფელი 1999]]*“.

## სქოლიო

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:ობჟათე აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ კათეფი
კატეგორია:ბანტუშ კათეფი
კატეგორია:ბოტსვანაშ კათეფი
კატეგორია:ზიმბაბვეშ კათეფი
კატეგორია:ნამიბიაშ კათეფი
ცოდილო

thumb|left|250px|ცოდილოშ ქჷნჷდრეფი
**ცოდილო** — კირდეშ ხანტურუათ ჩინებული აბანი ოორუე-ბჟადალ ბოტსვანას. იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლი 2001 წანაშე.  იკათუანს კირდეშ ხანტურუაშ 4500 მინუშის, ნამუთ იდვალუაფუ კალაჰარიშ ტიოზიშ ტერიტორიას ფართობით დოხოლაფირო 10 კმ². რაიონიშ არქეოლოგიური ნაძირებუეფი ოძირანს ადამიერიშ რინაშ ქრონოლოგიას არძაშ უკულაში 100 ვთშ. წანაშ გოძვენაშ პერიოდის.

## გეოგრაფია
ცოდილოშ ქჷნჷდრეფი შაკავეშე დოხოლაფირო 40 კმ-შ მეძენას იდვალუაფუ.

გიშეგორუაფუ ოთხი თარი ქჷნჷდრი, ნამუშე არძაშე უკაბეტაშიშ სიმაღალა რე 1400 მ. თე ოთხი ქჷნჷრშე სუმშა შხირას უჯოხონა „ქომოლკოჩი“ (არძაშე უმაღალაში), „ოსური“ დო „ბაღანა“. ჟირ კაბეტ ქჷნჷდრს შქას იდვალუაფუ ოკარე აბანი, ნამუშ გოხოლუას რე ბუშმენეფიშ არძაშე ჩინებული ნახანტა — ლორენს ვან დერ პოსტიშ პანელეფი.

## კულტურული შანულობა
ცოდილოშ ქჷნჷდრეფს შანულამი კულტურული დო შურიელი როლი უღჷ კალაჰარიშ ტიოზიშ ბუშმენეფშო. ბუშმენეფს უღჷნა რწუმა, ნამჷ-და ცოდილოშ „ოსური“ ქჷნჷდრი რე აბანი, სოდე ისვანჯჷნა ღურელეფიშ შური დო ღორონთეფი, ნამუეფჷთ თეურეშე მართჷნა მოსოფელს. არძაშე ჯეგე აბანო იკოროცხჷ, „ქომოლკოჩი“ ქჷნდჷრიშ კონკა, სოდე გჷნოჩამაშ მეჯინათ პირველი შური ბირგულდოშქუმალირო იხვამანდჷ მოსოფელიშ გოჭყაფაშ უკული. ბუშმენეფს წანა, ნამჷ-და პირველ შურიშ ბირგულიშ ნოქურიშ ძირაფა კირდეს დიო ხოლო შილებე.

კირდეშ ნახანტუეფიშ უმენტაშობა რე „ოსური“ ქჷნჷდრს, მარა არძაშე ჩინებული ნახანტეფი — „ვერშაპი“, „ჟირი ხვალექა“, „ნჯილო“ — იდვალუაფუ „ქომოლკოჩი“ ქჷნჷდრიშ ბჟაეიოლშე. მერკე მუდანობაშ ნახანტა რე შხვა ქჷნჷდრეფს.

200px|thumb|left|

## ქოძირით თაშნეშე
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აფრიკას

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Tsodilo - UNESCO World Cultural Heritage site

## სქოლიო

კატეგორია:ბოტსვანაშ ისტორია
კატეგორია:აფრიკაშ კულტურა
კატეგორია:აფრიკაშ პერტოგლიფეფი
კატეგორია:ბუშმენეფი

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ბოტსვანას
ლჷმაშ რკვიებეფიშ ინსტიტუტი

**ლჷმაშ რკვიებეფიშ ინსტიტუტი** (ინგლ. Institute for the Study of War) — ამერიკული ანალიტიკური ცენტრი, ნამუთ იდვალუაფჷ ნოღა ვაშინგტონს. ინსტიტუტიშ ღანკი რე ოურდუმე კონფლიქტეფიშ დო გალენური პოლიტიკაშ ანალიზი დო რკვიება. ინსტიტუტი დარსხუ ამერიკალი ოურდუმე ისტორიკოსიქ კიმბერლი კაგანიქ. 

ინსტიტუტი ირდღას ობჟინუანს რუსეთ-უკრაინაშ ლჷმაშ ანალიზის. ინსტიტუტიშ ანალიზის დო საინფორმაციო მუნაჩემეფს ირინუანა Reuters, Financial Times, BBC, The Guardian, The New York Times, The Independent დო შხვა ავტორიტეტული საირქიანო საინფორმაციო ორგანიზაციეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური ვებსაიტი

კატეგორია:ანალიტიკური ცენტრეფი
კატეგორია:ამერიკული ანალიტიკური ცენტრეფი
ალექსეი ტოლსტოი

**ალექსეი ნიკოლაიშ სქი ტოლსტოი** (რუს. Алексей Николаевич Толстой; დ. 10 ღურთუთა, 1883 [ჯვ. სტ. 29 ქირსეთუთა, 1882], ნიკოლაევსკი, სამარაშ გუბერნია, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 23 ფურთუთა, 1945, მოსკოვი, რსფსრ, სსრრ) — რუსი ჭარუ, ნოველისტი, ესეისტი, დრამატურგი, პოეტი, ჟურნალისტი დო სცენარისტი. თიში ნახანდეფი უმოსო ორხველუდჷ ომენცარე ფანტასტიკაშ დო ისტორიული ბელეტრისტიკაშ ჟანრეფს.

გურაფულენდჷ სანქტ-პეტერბურგიშ ტექნოლოგიურ ინსტიტუტის 1901-1906 წანეფს. 1906 წანას ევროპაშა მიდართჷ. დიო დრეზდენს ცხოვრენდჷ, უკულ პარიზის. ლიტერატურული კარიერა 1900-იან წანეფიშე დიჭყჷ. მაართა წინგი, ლერსეფიშ კათელი "*ლირიკა*" 1907 წანას გჷმაბჟინუ. უკულ თის 1908 წანას მაჸუნჷ პოეტური კათელქ "*ლენი წყარმალუეფიშ მელე*". ტოლსტოიქ 1909 რუსეთიშა დირთჷ.

მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის ტოლსტოი მუშენდჷ ოურდუმე კორესპონდენტო. გჷმათუთაშ რევოლუციაშ უკულ, მუჭოთ ანტიბოლშევიკიქ რუსეთი ქიდიტუ დო რუსეთიშა 1923 წანაშახ ვადურთინჷ. სსრრ-ს ტოლსტოი მერჩქინელი რდჷ ართ-ართ პოპულარულ დო პრივილეგირებულ ავტორო. თიქ კომუნისტურ იდეოლოგიას ჯგირო ქიმუხუჯუ. 1936 წანას ტოლსტოიქ გიშაგორილქ იჸუ სსრრ-შ ჭარუეფიშ რსხუშ მადუდეთ. სუმშა მიპალუ სტალინური პრემია.

ალექსეი ტოლსტოიშ ნახანდეფიშე ეიოშინალი რე: ტრილოგია შარა გოლგოთაშა* (ნამუთ იკათუანს რომანეფს "*დალეფი*", "*მავითობრუო წანა*", "*დღვირინა ოჭმარე*"), ომენცარე-ფანტასტიკური რომანეფი *აელიტა*, *ინჟინერი გარინიშ ჰიპერბოლოიდი*, არიკი *ორქოშ კილა, ანუ ბურატინოშ დუდსგინნაველეფი*.

==გიშნაგორა ნახანდეფი==
* *ლირიკა* (1907, პოეტური კათელი)
* *ნიკიტაშ ბაღანობა* (1921)
* *შარა გოლგოთაშა* (1921-1941, ტრილოგია)
***დალეფი*
***მავითობრუო წანა*
***დღვირინა ოჭმარე*
* *აელიტა* (1923)
* *ინჟინერი გარინიშ ჰიპერბოლოიდი* (1926)
* *ორქოშ კილა, ანუ ბურატინოშ დუდსგინნაველეფი* (1936)
* *პეტრე I* (1929-1934)
* *მარა ტურენევოს* (გიშართჷ ავტორიშ ღურაშ უკული, 1958)
* *გრაფი კალიოსტრო''

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალექსეი ტოლსტოი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
*
* 

კატეგორია:რუსეფი
კატეგორია:რუსი ჭარუეფი
კატეგორია:რუსი ნოველისტეფი
კატეგორია:რუსი პოეტეფი
კატეგორია:რუსი დრამატურგეფი
ქორონიკონი

**ქორონიკონი**, *ქორინიკონი* ( — ბორჯი, ჟამი, წანმოწანა) — საქორთუოს გიმორინელი „ოქიანუშ გოჭყაფაშე“ მოდელიშ შხვადოშხვა წანეფიშეკოროცხუაშ სისტემეფიშ ართამი ჯოხოდვალა, ნამუეფჷთ წჷმორინაფილი რდჷ კაბეტი ინდიქტიონიშ მორთეფით. ქორთულ ისტორიულ წყუეფს გჷმირინუაფუდუ ართიანიშ პარალელურო მუჭოთ ანდრია ბიზანტიალიშ 5604-წანიანი, თეშ 5508-წანიანი დო შხვა წანეფიშეკოროცხუაშ სისტემეფი.

## ლიტერატურა
* „საქართველოს ეკლესიის კალენდარი 1976 წლის“, გვ. 137-138
**კეკელიძე კ.,* ქართული ერა და ეორტალოგიური წელიწადი, «ენიმკის მოამბე», 1940, ტ. 5-6;

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ქორთული წანეფიშეჭარუა 
* http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tamar/frametext.htm (რუს.; Basili: *Žiznʹ caricy caric Tamar*. Tbilissi 1985. Fn. 2, 12.)
* http://www.krotov.info/history/00/posnov/cherepnin76.html  (რუს.; Lev Čerepnin: *Russkaja chronologija*. Moskva 1944.)
* http://titus.uni-frankfurt.de/personal/jg/html/jg1986e.htm (გერმ.; Jost Gippert: *Die altgeorgischen Monatsnamen*. 1986.)

კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:წანეფიშეჭარუა
კალი-იუგა

**კალი-იუგა** (, ) — ინდუისტური ბორჯიშ ციკლის ოთხი იუგაშე, ანუ ეპოქაშე, მაანთხა. იხასიათებუ ადამიანობაშ დონთხაფათ, თიშ გეშა, ნამჷ-და სიჯგირა მოსოფელს რკებულენს ართ ნაანთხალშახ დუდმაართა დგომარობაშე სატია-იუგაშ ოშწანურას. რე ჯოხოდვალაშ შხვადოშხვა ვარიანტი: „დემონ კალიშ ოშწანურა“, „რკინაშ ოშწანურა“, „აკორთაფაშ ოშწანურა“. ინდურ ლიტერატურას მოჸონაფილი რე კალი-იუგაშ შხვადოშხვა თარიღი. პურანეფიშ მეჯინათ, კალი-იუგაქ დიჭყჷ ჩქინ წანეფიშეჭარუაშახ 3102 წანაშ 23 ღურთუთაშ შქასერს (გრიგორიანული კალენადრით), ნამუქთ გჷმიჭანუ კრიშნაშ „ულა“; კალი-იუგაშ განწეხანი რე 432 ვითოში წანა.

„მაჰაბჰარატას“ ეჭარილი რე, ნამჷ-და თენა რე არძაშე უმოსი ბორული ოშწანურა, ნამუსთ დუდმაართა სიჯგირაშე სქიდუ ხვალე ართი ნაანთხალი, დო თინათ კალი-იუგაშ დალიას ედომშამო აკოცენს. დიკუნტარებუ ადამიერეფიშ რინაშ განწეხანი — კალი-იუგაშ ეპოქას ადამიერეფს შურიო უდგუდან იჸი მაქსიმუმ 100 წანაშახ. იჸუაფუ ართამი ეკონომიკური დო შურიელი დეგრადაცია, ადამიერეფი გეგმოხანტჷნა არძაშე უმოსი საწკიწკო დო კეოტ მუშობურობეფს. დეღამაკებუ თინეფიშ ქომოლობა, გონი დო ჭყანა. ადამიერეფიშ რჯებაშ მართუას დიჭყანს უბადობა, ტყურა, ნჯარი დო ამბიცია. ბრაჰმანეფი მიოტენა ხვამას, გეჸვილაფეფს დო ვედეფიშ კითხირეფს, მიოტენა ღურელეფიშ მოშინაფათ დო ოჭკომჷნა მუთ ენებჷნა.

თეშ უმკუჯინალო, მორალური ღირებეფიშ დინაფა დო საღალეშ დოჭყოლიდაფა საბოლათ ართო უკახალე დართუ კინე მუ უბადობაშ დო ნჯარის მოღალეფს. თე ეპოქას ტირანეფო გჷნორთელი მამართალეფი ვეშილებუანა კათაშ ხეშა ეშაჭოფუას, ვართ დორხველი კათაშ ბარბაროსი ნტერიშ გენთხაფაშე თხილუას, დიჭყოლიდუანა სიჯგირას დო ღორონთეფშო გეჸვილაფეფს. კალი-იუგა თინწკჷმა გეთებუ, მუჟანსჷთ უბადობა დო ნძალება აკაფშანს ოქიანუს, ნამუთ უკული აკოცენს — ქჷმურს პრალაია (ენტყოლუა). ომანგეთ, ითებუ იუგა (მანვანტარა), დო ეპოქეფიშ წირე კინე აკინწყუაფუ.

## სქოლიო

კატეგორია:ოთხი იუგა
კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:ინდუიზმი
გეოლოგია

**გეოლოგია** (ჯვ. ბერძ. γῆ – დიხა დო λόγος – მონძღვარუა) — ორთაშორაგადე მენცარობეფიშ ართამი კომპლექსი, ნამუთ გჷთმირკვიენს დიხაუჩაშ ქორქაშ აკოდგინალუას, მიშმალობას, ყარაფის, ევოლუციას, ისტორიას დო თიშ ორგებელი დინოხურიშიშ დვალუას.

right|450px|მინი|დიხაუჩაშ ტექტონიკური რუკა
გეოლოგია რე აკადემიური დისციპლინა, თეწკჷმა ართო თინა რე კომერციულო შანულამი დარგი ორგებელი დინოხურიშიშ — შხვადოშხვა მადენიშ დო ნოშქერწყარბადეფიშ მოპალუაშო. თაშნეშე თე დარგი აქტუალური რე საინჟინერე დისციპლინეფიშ, ევოლუციური ბიოლოგიაშ, პალეოკლიმატოლოგიაშ დო გეოტექნიკური ინჟინერიაშო.

## ქოძირით თაშნეშე
* გეოქრონოლოგიური სკალა
* ახალი გლობალური ტექტონიკა
* გეოქიმია
* პალეონტოლოგია
* მინერალოგია
* ზუღაშ გეოლოგია
* რადიოგეოლოგია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* GeologyForum.org  an online community for fans of everything Geologic!
* James Hutton's ''Theory of the Earth'' 
* Charles Lyell's ''Elements of Geology''
* Charles Lyell's Principles of Geology, or the Modern Changes of the Earth and its Inhabitants, Considered as Illustrative of Geology
* American Geophysical Union
* European Geosciences Union
* Geological Society of America 
* ''Earth Science News, Maps, Dictionary, Articles, Jobs''
* ''Geological Society of London''

## ლიტერატურა
* ჯანელიძე ა., ზოგადი გეოლოგიის მოკლე კურსი, თბ., 1972;
* ჯანელიძე ა., ნარკვევები გეოლოგიის ისტორიიდან, თბ., 1959;
* ცაგარელი ა., ქსე, ტ. 3, გვ. 77-81, თბ., 1978;
* Тихомиров В. В., Хаин В. Е., Краткий очерк истории геологии, М., 1956;
* История геолого-географических наук, в. 1—3, М., 1959—62;
* Взаимодействие наук при изучении Земли, М., 1963;
* Гордеев Д. И., История геологических наук, ч. 1 — От древности до конца 19 в., М., 1967;
* Горшков Г. П., Якушова А. Ф., Общая геология, 2 изд., М., 1962;
* Шатский Н. С., Избр. труды, т. 1—4, М., 1963—65; 
* Философские вопросы геологических наук, М., 1967.


კატეგორია:ორთაშორაგადე მენცარობეფი
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2