open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნაციონალიზმი

[მინი|[1821 წანას საბერძნეთიშ რევოლუციაქ დიჭყჷ მუჭოთ ბერძენი ნაციონალეფიშ, თურქეფიშ სააწმარენჯო ჸალუაქ]]
**ნაციონალიზმი** — იდეოლოგია, ნამუშ მეჯინათ ერი ვარ-და „ნაცია“ (ლათ.: *Nacia*) რე ჯარალუაშ ფუნდამენტური დო დუდოქუა. თეწკჷმა ართო ერიშ ინტერესი დო ართგურობა არძა ბუნაშ დო ინდივიდუალიშ ინტერესიშე მაღალას ოკო გერდას. დუდმაართა ნაციონალისტურ (ერუანული) ყარაფეფქ გიჭყჷ საფრანგეთის მაფაშ გითარაგვაფალო მონწყილი 1793 წანაშ რევოლუციაშ უკული. მოგვიანაფათ XIX ოშწანურას, ნაციონალისტურ იდეეფქ იკათუ ევროპაშ მიარე ქიანა. თე პერიოდის გერმანიაშა ოტო ფონ ბისმარკიშ ნაციონალურ თარობაქ ქჷმორთჷ, საფრანგეთის ნაპოლეონქ გიმორძგჷ, იტალიას ნაციონალისტეფიშ წჷმიულაშ უკული ქიანაქ აკიართიანჷ. 
XX ოშწანურაშ ჟირი მოსოფელიშ ლჷმაშ ღანკი რადიკალური ნაციონალისტური იდეეფი რდჷ. თეშ გეშა 1945 წანაშ უკული ევროპას რადიკალურ ნაციონალიზმიქ დემარცხჷ. 1988-1991 წანეფს, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმაქ ხე უნწყუ ნაციონალიზმიშ გოჭყანიარაფას ბჟაეიოლ ევროპას დო მოლენკავკაციას.

ნაციონალიზმიშ სამანგეფი საქორთუოს მუთმოფხვადჷნა ილია ჭავჭავაძეშ დო თერგდუნალიებუეფიშ მოღალობას.

## თაშნეშე ქოძირით
*სიონიზმი
*პატრიოტიზმი
*ეტატიზმი

## ლიტერატურა
* „პოლიტიკური იდეოლოგიები, შესავალი კურსი“, ენდრიუ ჰეივუდი, ლოგოს პრესი, 2004 წ. ISBN 99928-928-4-6
* ენტონი დ. სმითი, ნაციონალური იდენტობა. ინგლისურიდან თარგმნა ლ. პატარიძემ. ლოგოს–პრესი, თბ., 2008

## რესურსეფი ინტერნეტის

* An Introduction To Nationalism Theory 
* Internet Modern History Sourcebook: Nationalism 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Nationalism
* Nations & Nationalism: What is a Nation
* The History of a Social Phenomenon 
* Nationalismwatch - tracking nationalism around the world
* Daily Plebiscite - a blog on nations and nationalism 
* The Nationalism Project

*
კატეგორია:პოლიტიკური თეორიეფი
კილიმანჯარო

**კილიმანჯარო** — ვულკანური წჷმოულობაშ გვალა ოორუე-ბჟაეიოლ ტანზანიას, იკათუანს აფრიკაშ უმაღალაშ პიკის (უჰურუშ/კიბოშ პიკი, 5895 მ). თენა რე ქვერსემი სტრატოვულკანი, ასე ვააქტიური, გაზიშ ეშმმაჸონაფუ კრატერეფით, ნამუშ თარი ეკალი იდვალუაფუ კონკა კიბოს (თაშნეშე *უჰურუ*).

## სქოლიო

კატეგორია:ტანზანიაშ გვალეფი
კატეგორია:შქვითი კონკა
გალენური პოლიტიკა

**გალენური პოლიტიკა** — ქიანაშ ღანკეფიშ ართობურობა, ნამუთ თინა გუთმოთანჯჷნს მუშ ურთიართობას მოსოფელიშ შხვა ქიანეფწკჷმა. გალენური პოლიტიკაშ ღანკი თაშნეშე ქიანაშ ერუანული ინტერესეფიშ, ერუანული უშქურანჯობაშ, იდეოლოგიური მენჭაფეფიშ დო ეკონომიკური გოვითარაფაშ თხილუა რე. მანგურო, შილებე ირაგადას, ნამჷდა გალენური პოლიტიკა თიჯგურა ჯვეში რე, მუჭოთ მუ ჯარალუან.

გალენური პოლიტიკაშ შანულობაქ კვათირო მიძინჷ მაეჩა ოშწანურას, თიშ გეშა, ნამჷ-და არძა ქიანაქ შილებუ ართიანწკჷმა ურთიართობაშ გოჭყაფა გორკვიაფილი დიპლომატიური ფორმათ. ნომინალურო გალენური პოლიტიკაშ გჷმოქიმინუა თარობაშ მადუდეშ დო გალენური საქვარეფიშ მინისტრიშ საქვარი რე. კანკალე ქიანას თის თაშნეშე ოკათჷ კანკნმადვალუ ორგანო. გიმნარკიშ სახეთ, საფრანგეთის, ფინეთის დო ააშ-იშ გალენური პოლიტიკას გაგამინჯე  სახენწჷფოშ მადუდე რე, თარობაშ მადუდე — თარო დინოხოლენი პოლიტიკათ რე დოკაფილი.

კატეგორია:პოლიტოლოგია
კატეგორია:საირქიანო პოლიტიკა
ჯაპი

**ჯაპი**, *ჯამპი*, *ჯამპიშ ჯა* (Morus) — ფურცელმაცჷმე ჯალეფიშ დო ოშა-გოშა ბართვეფიშ გვარი ჯაპიშობურეფიშ ფანიაშე. ჟირჸუდეამი, ოშა-გოშათ ართჸუდეამი ჩანარი რე, ართსქესიანი პიოლეფი აკოშაყარელი რე დუდეფო ვარდა დუდელერ გობიმბილუათ. გუმნაღელი შხვადოშხვა ფერიშ რცუ რთული წკალამი რე. გვარი იკათუანს 24-შახ გვარობას, ნამუთ გოფაჩილი რე ბჟაეიოლ დო ობჟათე-ბჟაეიოლ აზიას, ობჟათე ევროპას, ოორუე ამერიკაშ ობჟთე ნორთის, ობჟათე ამერიკაშ ოორუა-ბჟადალ ნორთის, ნორთობურო აფრიკას.
ჯაპიშ ოდაბადე რე წჷმი აზია.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ჯაპიშობურეფი
ცხიმური

**ცხიმური** () — მარქვამი ჩანარეფიშ გვარი ჭყერიაშობურეფიშ ფანიაშე. ზარხულწვანე ჯალეფი ვარდა მაღალი ბართვეფი რე, რუმე ფერიშ გოსარსალერი დო ონდეთ დოხირცქილი ნახვაცა უღუ. ფურცელი უკაჭული, დო ჟირფაჯაკიბირა. ართსქესიანი დო ართჸუდეიანი პიოლეფი აკოშაყარელი რე გიმობუნაფილჷ ბირტყა ბიბილეფო. გიმნაღელი ართინოჸუშამი დო ართთასამი კაკალი რე. 50-შახ გვარობა გოფაჩილი რე უმნტაშო ბჟაეიოლ აზიას, ევროპას დო ოორუე ამერიკას. საქორთუოს ჩანს 2 გვარობა — კავკაციური ცხიმური დო ხერაჯი. თე 2 აბორიგენული გვარობაშ მოხ, ინტროდუცირაფილი რე ხოლო 2 გვარობა. კავკაციური ცხიმური დო კგცხიმური ედომუშამი საქორთუოს რე გოფაჩილი, გვალაშ შქა, კანკალე აბანს ჟილენი ორტყაფუეფს. ცხიმური ოროშ გინმაღე, სიტიბაშ მოჸოროფე დო მეზოფილური ჩანარი რე. ჸინი ვაზიანენს. დიხაშო მოთხუაფონი რე, მარა კანკალე გვარობა (ხერაჯი) სქირე დო წრიოკი გვალაშ კართეფს ხოლო ჩანს. აკმოქიმინუნს მუჭოთ წიმინდე, თეშ ესვარილ ჯალონას ჭუბურწკჷმა, ჭყონწკჷმა (გვალაშ გიმენი ორტყაფუს) დო წიფურწკჷმა (შქა დო ჟილენი ორტყაფუეფი) ართად. პიოლეფს ფურცელიშ გიმოღალაშე იკეთენს. გუმნაღელი გოჩანს 20 წანაშე. იმიარებუ თასით დო ძერკვიშ ეშნარდით. მარქვას გიმირინუანა მუსიკალური მიოგამალეფშო, მანქანეფაკოგაფას. ცხიმურს ჯგირო გინმუღუ  კანტარუა.

## ლიტერატურა

კატეგორია:თხირიშობურეფი
ლანჯი

**ლანჯი**, *კოპიტი* (Fraxinus) — ფურცელმაცჷმე ჯალეფიშ გვარი ზეთიშხილიშობურეფიშ ფანიაშე. არქტომასუმაშური (თურღაიშ) ფლორაშ მეზოთერმული პერიოდიშ რელიქტი. თიში 67 გვარობა გოფაჩილი რე ოორუე გვერდოსფეროშ ზჷმიერ (ოშა-გოშათ ტროპიკული დო სუბტროპიკული) ორტყაფუს. საქორთუოს — 3, თინეფი რე: რჩქვანელობური ლანჯი (Fraxinus exelsior) — 30-40 მ-შახ თინბენძღამი ჯა. მუთმოფხვადჷნა საქორთუოშ დახე არძა რეგიონს. ჯგირო ირდუ რზენს დო გვალაშ შქა ორტყაფუეფს მეზოფილური ტყალეფიშ თე განობეფს ფართეფურცელამ ჯიშეფწკჷმა ართო. გვალეფს ზუღაშ დონეშე 1800-2000 მ-შახ მუთმოფხვადჷნა; თუთუფურცელამი ლანჯი (Fraxinus coriariaefolia) — ჩანს კახეთიშ თუშ-ფშავ-ხევსურეთიშ ტყალეფს. მუთმოფხვადჷნა გატყარებული ხოლო (ქართის - ხუდადოვიშ ტყას); გორგაგუმნაღელამი ლანჯი (Fraxinus oxycarpa) — უმენტაშო ბჟადალ საქორთუოშ ტყალეფს რე გოფაჩილი; თაშნეშე რგჷნა (ქართიშ გოხოლუეფი). თეშ მოხ, საქორთუოს ლანჯიშ 24 ეგზოტიკური გვარობა ჩანს. ლანჯიშ მარქვა მაღალხარისხიშ რე; ნახვაცა იკათუანს მთრიმლავ ნიბთიარობეფს, ფურცელი — ვიტამინეფს დო ეთეროვან ზეთეფს. გიმირინუანა ბაღ-პარკეფიშ, ტყა-პარკეფიშ დო შოშეეფიშ გაწვანებელო.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ზეთიშხილიშობურეფი
ჭყონი

**ჭყონი** (Quercus) — ჩანარეფიშ გვარი წიფურიშობურეფიშ ფანიაშე. იროწვანე ვარდა ზარხულწვანე ჯალეფი რე. 450-შე უმოსი გვარობა გოფაჩილი რე ოორუე გვერდოსფეროშ ზჷმიერ, სუბტროპიკულ დო ტროპიკულ ზონეფს; მორჩილი ნორთი — ობჟათე ამერიკას. კავკაციას — 18-შა გვარობა ჩანს, საქორთუოს გოფაჩილი 7 გვარობა გოართოიანაფილი რე გჷრძეყერწამი (ჰართვისიშ ჭყონი, ჭალეშ ჭყონი, იმერული ჭყონი) დო კუნტაყერწამი ვარდა ინოხვენგუმნაღელამი (პონტოური ჭყონი, ქორთული ჭყონი, მაღალგვალაშ ანუ ბჟაეიოლური ჭყონი, ჭოროხიშ ჭყონი) ჭყონეფიშ ბუნას. 

საქორთუოს გოფაჩილ ჭყონეფს შქას არძაშე დიდი ფართობი უკებჷ ქორთულ ჭყონს. თინა ედომუშამ ტყალამ საქორთუოს მუთმოფხვადჷნა. მაღალგვალაშ ანუ ბჟაეიოლიშ ჭყონი (Quercus macranthera) უმენტაშო გოფაჩლი რე ბჟაეიოლ საქორთუოს. ბჟადალ საქორთუოს ხვალე რაჭას დო შონეს მუთმოფხვადჷნა. თინა 20–28 მეტრი სიმაღალაშ ჯა რე. უღუ სქელი რუმე ნაკვაცა, ფორილი კუნტა დო შხუ ღერი, ტყებიშობური, ჟიშე რუმე წვანე, გიმეშე მოჸვინთალე–მოტუტაშფერე ვარდა რუმე ქიქილით მოფინილი ფურცელეფი. ირდუ 1700–2400 მეტრ სიმაღალას დო ობჟათეშ სქირე ლაკადეფს რაყა ტყალეფს აკმოქიმინუნს. თაშნეშე ჩანს ლამე ლაკადეფს. ხარენს 450 წანაშახ. იმერული ჭყონიშ ხეუმუთხუმუ მასივეფი გორზინაფილი რე საღორიაშ დო აჯამეთიშ ტყალეფს. პონტოური ჭყონი გოფაჩილი რე ბჟადალ საქორთუოს. შხვეფშე გინორთელო, დიდი დო რსული ფურცელეფი უღუ. ჭოროხიშ ჭყონი (Quercus dschorochensis) მორჩილი ჯა ვარდა ბართვი რე. თინი ვარდა ჯაღულა რე, ჩანს აჭარას ზუღაშ დონეშე 1000 მეტრაშახ, ქუამ დო როჭკამ კართეეფს უხრავწკჷმა, ცხიმუეწკჷმა დო ფიჭვწკჷმა ართო. ბჟადალ საქორთუოს ზუღაშ დონეშე 1200 მეტრაშახ გოფაჩილი რე ჰართვისიშ ჭყონი. ჭალეშ ჭყონი (Quercus pedunculiflora, Quercus longipes) 30 მეტრაშახ სიმაღალაშ ხვეიანას ჸალერი ჯა რე. ბურთიშობური ბერძღი დო ტომბას დჷნაკვათურა ფურცელეფი უღუ. მუთმოფხვადჷნა ბჟაეიოლი საქორთუოშ რზენეფს 1100 მეტრ სიმაღალაშახ. წყარმალუ მტკვრიშ, არაგვიშ, იორიშ, ალაზანიშ დო თინეფიშ ნადუეფიშ ჭალეეფს, წყარმალუშ წყარპიჯეფიშ ტერასეფს, რზენეფს, გახეფს დო თეფეფს აკმოქიმინუნს ტყალეფს. ჭყონი ძალამ რჩქალას ირდუ, 80–100 წანელი ჯა ხოლო ირდუ სიმაღალაშა, უკული სისქაშა იძინანს, ტომბა ჯინჯეფიშ სისტემა უღუ დო ბორიაგარზე რე. თელარენს 800 წანაშე უმოსის (მორო თეჯგურა ხანერი ჭყონი ჩქინწკჷმა ძალამ ოშა-გოშათ რე). 

სინთეშ დო სიტიბაშ მოჸოროფე რე, თაშნეშე ძალამ ჸინგარზე რე. იმიარებუ თასით დო ძერკვიშე ეშნარდით. კანკალეშა დოჸორშაფათ. ჭყონიშ მარქვა ჭყანიერი დო გარზე რე, მაღალი ღირსებაშ. გიმირინუანა აკოგაფას, ოხაბაკე დო ოხურიე წარმებას. ნახვაცა დო მარქვა იკათუანს მთრიმლავ ნიბთიარობეფს. კანკალე გვარობაშ (კორპიშ ჭყონი) ნახვაცა ირზენს კორპის. რკოშე აკეთენა ყავაშ სუროგატის. ჭყონიშ მიარე გვარობა (სამანგ: ჭუბურფურცელა ჭყონი — Quercus castaneifolia) დეკორატიული რე, რგუნა ბაღეფს დო პარკეფს ჯალონეფო, კანკალე გვარობას — ქუამი ლაკადეფიშ გაწვანებელო. 

## ლიტერატურა
* საქართველოს ფლორა, ტ. 2, თბ., 1973
* Дендрофлора Кавказа, т. 2, Тб., 1971;
* Деревья и кустарники СССР, т. 2, М.—Л., 1951

კატეგორია:წიფურიშობურეფი
ფიჭვი

**ფიჭვი** () — იროწვანე წვიწვამი ჯალეფიშ, ოშა-გოშათ გონთხაფილი ბართვეფიშ გვარი ფიჭვიშობურეფიშ ფანიაშე. თინეფიშ სიმაღალა 1,5—50 მ, მინშა 75 მ-ს (Pinus lambertiana, ოორუე ამერიკას) ონჭუ. ახალნორდი ჯაშ ბენძღი ცეკური რე, ხანერიში — მორგვალე, ქორგაშნერი. ნახვაცა ღერს სქელი დო ტომბას ციცინაფილი უღუ, ახალნორდი ნოჸელეფს — თხითხუ ფირფიტეფო იქერცუ. აკუნტარაფილ გუნაფალეფს ჟი-ჟირი, სუ-სუმი ვარდა ხუთ-ხუთი წვიწვი რე ართო (გიმნარკი რე კალიფორნიული ართწვიწვამი ფიჭვი Pinus monophylla). წვიწვის ითირანს 2—3 წანმოწანაშე ართშა. მდედრობითი კოკოლი იმონდებუ მაჟირა ვარდა მასუმა წანას, მონდინაფაშ ბორჯის ვაგმიფაჩუ, გუთმოსქიუ დო ცენს.
## ლიტერატურა

კატეგორია:ფიჭვიშნერეფი
ბიოლოგიური კლასიფიკაცია

[მინი|[გაგაჩამეფიშ გოვითარაფა კლასეფიშ დონეშა]]
**ბიოლოგიური გვარობეფიშ მენცარული კლასიფიკაცია** მერკეთ **ბიოლოგიური კლასიფიკაცია** ვარდა **მენცარული კლასიფიკაცია** – თელი ორგანიზმეფიშ იერარქიულ პრინციპშა გერსხილი სისტემატური კლასიფიკაცია. მენცარობას თე კლასიფიკაციაშ გეშა ჯოხო **ტაქსონომია**, თელარაშ თეხანურ კლასიფიკაციაქ გიჭყჷ ჯვეში ბერძენი არისტოტელეშ ნახანდეფშე. (ბერძენ. *tassein* – კლასიფიცირაფა დო *nomos* – კანონი) . 

ჩხოლარეფიშ მენცარრული კლასიფიკაციაშ თარი იერარქიული ოკურჩხალეეფი რე (ტაქსონეფი): ომაფე, ტიპი, კლასი, რანწკი, ფანია, გვარი დო დორხველურო გვარობა. ჩანარეფიშ კლასიფიკაციაშ ბორჯის ტიპიშ ომანგური რე გჷმნართი. კანკალეშა გიმირინუანა შქაფონი ტაქსონეფს ხოლო: გიმენტიპი, სუპერკლასი, გიმენკლასი, ინფრაკლასი, გიმენრანწკი, გიმენგვარობა დო შხვა. ბოტანიკას გიმენფანიაშ დო გვარიშ შქას თაშნეშე გიშმერთუ ტაქსონი ტრიბა.

## თშნეშე ქოძირით
*ტრინომიალური ნომენკლატურა

## ლიტერატურა

* 
* Schuh, R. T. and A. V. Z. Brower. (2009). *Biological Systematics: principles and applications (2nd edn.)* Cornell University Press xiii+311 pages. ISBN 978-0-8014-4799-0
* Species 2000 & ITIS Catalogue of Life 2008 
* 

კლასიფიკაცია
ევერესტი

**ევერესტი**, *ჩომოლუგმა*, *ჯომოლუნგმა*,  *საგარმატხა* (; ; ) — უმაღალაში გვალა 8848 მეტრიანი პიკით, ჰიმალაიშ გვალეფს, ნეპალიშ დო ჩინეთიშ ხურგას. სიმაღალე ზუღაშ დონეშე 8 848 მეტრის აკმადგინანს. ნერჩი აკოგაფილი რე კამნრიულიშწჷმიანი გნაისეფით დო გრანატეფით, 7000 მეტრიშ ჟლე — მეზოზოური კრისტალური ფიქალეფით დო კირქუალეფით. მასივშე არძა კუნთხუს ალმულა ჯიშთეფი, ნამუშ ბოლოეფი 5 000 მეტრ სიმაღალას იდვალუაფჷ. ევერესტის პირამიდაშ ფორმა უღუ, ობჟათე კართეფი უმოსი გერთელი რე, თირი დო ფირნი ვეგმეჩერდუ დო გაშუშელებური რე. ევერესტი მაართათ დოჭოფეს 1953 წანაშ 29 მესის ჯ. ჰანტიშ ინგლისარი ექსპედიციაშ მაკათურეფქ: ტენცინგ ნორგეიქ (ნეპალი შერპა) დო ედმუნდ ჰილარიქ (ახალზელანდიარი ალპინისტი). 1982 წანაშ 4 მესის ევერესტიშ ულესქერე მარშრუტით ქემიოჭირინეს სხუნუეფიშ ალპინისტეფქ ვ. ბალიბერდინქ დო ე. მისლოვსკიქ, კინ თიმ სერს (ნამუთ უნიკალური შვანი რე ჯომოლუნგმაშა ეშულაშ ისტორიას) კონკი დოლესქერეს ს. ბერშოვქ დო მ. ტურკევიჩიქ.
## თაშნეშე ქოძირით
*საგარმათაშ ერუანული პარკი
*ბრუოვითოშიანეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ''National Geographic'' site on Mt. Everest
* NOVA site on Mt. Everest
* imagingeverest.rgs.org 
* North  *South 
* Interactive climb of Everest from Discovery Channel
* Mount Everest on Summitpost
* Full list of all ascents of Everest up to and including 2008 (in pdf format)
* Where is Mount Everest 
* Where is Mount Everest located
* Mount Everest fact 

კატეგორია:ჰიმალაი
კატეგორია:ჩინეთიშ გვალეფი
კატეგორია:ნეპალიშ გვალეფი
კატეგორია:შქვითი კონკა
კატეგორია:წიმინდე გვალეფი
კირდეამი გვალეფი

thumb|right|250px|ორენი რუკას
**კირდეამი გვალეფი** () — კორდილიერეფშა მიშმალი გვალეფიშ სისტემა ააშ-იშ დო კანადაშ ბჟადალშე. 

სისტემაშ სიგჷრძა 3200 კმ რე; სიგანა - 700 კმ. კირდეამ გვალეფს ოდუდე უღჷნა გეჸვენჯი წყარმალუეფს: მისური, კოლორადო, რიო-გრანდე, სნეიქი, არკანზასი დო მიარე შხვა. 

კირდეამი სისტემაშ უმაღალაში ჭურჭული რე გვალა ელბერტი (4399 მ). 

გვალეფიშ სისტემას უღუ ლინჯიშ, ორქოშ, ვარჩხილიშ, პოლილითონეფიშ, ნაბთობიშ, ქუანოშქერიშ დო მოლიბდენიშ ფართე საბადეეფი. თაშნეშე რე შხვადოშხვა ვულკანური მოლინა: გეიზერეფი, თერმალური წყარეფი, თაშნეშე იგინაფე დიხაშნწალუეფი.

## ლიტერატურა
* 
* 

კატეგორია:ააშ-იშ ქჷნდჷრეფი
კატეგორია:კანადაშ ქჷნდჷრეფი
ჭყერიაშობურეფი

**ჭყერიაშობურეფი** (Betulaceae) — ართჸუდეამი, ჟირლებერამი ჩანარეფიშ ფანია წიფურიშნერეფიშ რანწკიშე. ფურცელმაცჷმე ჯალეფი რე, ოშა-გოშათ ბართვეფი. მორანწკობათ დვალირი ფურცელეფი ლექინი, ყერწამი, უმოსო შხირას დოკიბირელი, ოშა-გოშათ დოკვათირელი. ართსქესიანი პიოლეფი აკოკორობილი რე ბირტყა ვარდა დუდელერ რთულ ბიბილეფო. მამრობითი პიოლეფიშ პიოროფორე ლექინი დო თხითხუ რე. მდედრობითი პიორეფი პიოროფორეშ უმუშო რენა. გუმნაღელი კაკალი რე, კანკალეშა დაცხიშნერი სუამით ანჯარელი.

ჭყერიაშობურეფიშ ფანიას ორხველჷ ჭყერიაშ დო მურყანიშ გვარეფი. ჩინებული რე დოხოლაფირო 200 გვარობა, ნამუთ თარო გოფაჩილი რე ოორუე გვერდოსფეროშ ზჷმიერ ორტყაფუს — აზიას, ევროპას, ოორუე დო ობჟათე ამერიკას, კანკალე გვარობა ოორუეშე ტუნდრაშა ანჭუ. საქორთუოს 9 გვარობა რე, თინეფშე 5 გვარობაშ ჭყერია დო 4 გვარობაშ მურყანი. ჭყერიაშობურეფი ტყაშ აკმაქიმინალი ჯალეფი რე დო უღჷნა დიდი ოტუალე-ომეუნე შანულობა.  ჭყერიაშობურეფიშ მარქვა დო ნახვაცას გიმირინუანა რეწუალას. კანკალე გვარობა დეკორატიული რე.

## ლიტერატურა

*
წიფურიშნერეფი

**წიფურიშნერეფი** (ლათ. Fagales) — პიოლამი ჩანარეფიშ რანწკი. აკმაშქვანს ჭყერიაშობურეფს, წიფურიშობურეფს დო შხვა. უმენტაშ ნორთო ჯალეფი დო ბართვეფი რე. შხირას ართსქესიანი პიოლეფი რჩქვანელობურ ლექინი რე, მუჭოთ წესი ძალამ რედუცირაფილი პიოლოფორუ რე. სამტვერე მილი ქალაძაშით ანჭუ თასგუნაფალას. გუმნაღელი რჩქვანელობური ართთასამი კაკალი რე, თასი ენდოსპერმაშ მუკი-მუკი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* წიფურიშნერეფი — Fagales 

კატეგორია:წიფურიშნერეფი
დამაზიშობურეფი

**დამაზიშობურეფი**, *ჸომურიშობურეფი* () — ჩანარეფიშ გიმენფანია ვარდიშობურეფიშ ფანიაშე. თე გიმენფანიას ორხველჷ: უშქური, სხული, ბია, ცქუმუნტური, წკამეფი (ქვიშნაბული, ალიჩა, ატამა, ბული, მარგული, ნუში, ჸომური, დამაზი) დო შხვა მიარე ხილი.

## ლიტერატურა
*

კატეგორია:ვარდიშობურეფი
ხინჭკი

**ხინჭკი** () — ძიგირამი ჯალეფი დო ქვერჩხონეფიშ გვარი ვარდიშობურეფი ფანიაშე. იკათუანს 200-შახ გვარობას (შხვა მუნაჩემეფით 1000-შე უმოს გვარობას), ნამუთ გოფაჩილი რე ოორუე გვერდოსფეროშ ზჷმიერ დო ნორთობურო სუბტროპიკული ჰავაშ ზონას (თარო ოორუე ამერიკას). ჸოფილ სსრრ-ს 50-შახ ტყარი დო 75-შახ ეგზოტური გვარობა რე. კავკაციას ორთაშობურო გოფაჩილი 20-შახ გვარობაშე საქორთუოს ირდუ 9. თინეფშე კავკაციური ხინჭკი (Crataegus caucasica) დო კოლხური ხინჭკი (Crataegus colchica, Crataegus pentagyna supsb. pentagyna) ენდემეფი რე, მაართა ობჟათე-ბჟაეიოლ კავკაციას ჩანს, მაჟირა - კოლხეთის. დოჭყანაფილი რე მინი ტყარი ხინჭკი. ინტროდუცირაფილი რე თაშნეშე 30-შახ გვარობა. ტყარ გვარობეფშე ჩქინწკჷმა უმოსო გოფაჩილი რე უჩა ვარდა ხუთბუშტუკამი ხინჭკი, უჩა ხინჭკი (Crataegus pentagyna) დო ორცატარფურცელამი ხინჭკი (Crataegus curvisepala, Crataegus kyrtostyla).

## ლიტერატურა

კატეგორია:ვარდიშობურეფი
ქურქეჸომური

**ქურქეჸომური** ვარდა **კვარიაშ ჸომური** () — ჩანარიშ გვარი ვარდიშობურეფიშ ფანიაშე. ფურცელმაცჷმე ბართვი ვარდა მორჩილი ჯა.
## სქოლიო

კატეგორია:ვარდიშობურეფი
კატეგორია:ხილეფი
კატეგორია:დეკორატიული ბართვეფი
კატეგორია:ევრაზიაშ ფლორა
კატეგორია:ოორუე ამერიკაშ ფლორა
წკამი კულტურეფი

**წკამი კულტურეფი** — ჩანარეფი ვარდიშობურეფიშ ფანიაშ დამაზიშობურეფიშ გიმენფანიაშე. თინეფს ორსხველჷ: ატამა, დამაზი, მარგული, ბული, ქვიშნა ბული, ჸომური, ალიჩა, ნუში, ღოღნაშო დო შხვა. გუნმაღელი ართინოხვენამი წკამი რე, გუმნაღელოფორუ წვენამი რე, ნამუშ დინოხოლენი ფა (ენდოკარპიუმი) წკათ რე გინორთელი, ნამუსჷთ თასი ინოხე. ოჭკომალო გიმირინუანა გუმნაღელოფორუს (ნუშიშ მოხ) მუჭოთ ლადირო, თეშ გინომუშებულს (მურაბა, კომპოტი, ჯემი დო შხვა). წკამი კულტურეფი ართიანშე გინორთელი რენა თელარაშ ხანგჷრძალათ, ძინათ, გუმოღალობაშ დოჭყაფათ, ეკოლოგიურ პიჯალეფშა დოჸუნალათ, მოსალობათ დო შხვა. გომიარაფაშ თარი წესი რე ჸონუა. კანკალე კულტურა (დამაზი, ქვიშნა ბული) ჯინჯიშ ეშნარდით ხოლო იმიარებუ. საქორთუოს წკამი კულტურეფს 30 ვითოში ჰა ფართობი უკებჷ, ნამუთ ხილიშ ბაღეფიშ ედომუშამი ფართობიშ 18%-ის აკმადგინანს. ჩქინწკჷმა წკამი კულტურეფშე არძაშე უმოსი ფართობი უკებჷ ატამას (55%), უკული დამაზის (20%), ბულს (6%), ქვიშნა ბულს (5%), მარგულს (4%) დო შხვა.

## ლიტერატურა
* *ვარძელაშვილი მ.,* ქსე, ტ. 6, გვ. 81-82, თბ., 1983
გვარი (ბიოლოგია)

**გვარი** (Genus) — თარი ტაქსონომიური კატეგორია, ნამუთ აკმაშქვანს ფილოგენეზურო არხოს მარენჯი გვარობეფს. სამანგათ, ფიჭვიშ გვარი (Pinus) აკმაშქვანს ფიჭვიშ არძა გვარობას; კატუშ გვარი (Felis) — ტყარი კატუშ შხვადოშხვა გვარობას. ბოტანიკური დო ზოოლოგიური ნომენკლატურათ ირი გვარი ართი ზიტყვათ () იშანუაფუ. სამანგათ, Pinus — ფიჭვი, Felis — კატუ. რჩქვანელობურო, გვარს გოართოიანაფილი რე მიარე ვარდა მუსხირენი გვარობა. მარა რე თიჯგურა გვარეფი ხოლო, ნამუსჷთ ხვალე აკა გვარობა რე (გინკგო — Ginkgo biloba, კვატანინძგამი — Ornithorhynchus anatinus), თინეფს მონოტიპური გვარი ჯოხონა. არხო გვარეფი აკმოქიმინჷნა ფანიას. სამანგათ ძარწუფაშ (Viburnum) დო ინჭირიაშ (Sambucus) გვარეფი გოართოიანაფილი რე ჩხოროტყებიშობურეფიშ (Caprifoliaceae) ფანიას, ჯოღორიშ (Canis) დო მელაშ (Vulpes) გვარეფი — ჯოღორიშობურეფიშ ფანიას. კანკალეშა გვარს გიშმართჷნა გიმენგარეფს; გვარიშ დო ფანიაშ შქას შქაფონო კატეგორიას — გიმენფანიას დო ტრიბას. სამანგათ, ქერიშ დო ქობალკალაიშ გვარეფი მიშმულა ქერიშობურეფიშ ტრიბაშა, ონდატრაშ დო წყარიშ მემინდორეშ გვარეფი აკმოქიმინჷნა მემინდორეეფიშ გიმენფანიას.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბიოლოგიური სისტემატიკა
კატეგორია:ჩანარეფიშ სისტემატიკა
ბული

**ბული** () — წკამეფიშ გვარიშ ხილი ჩანარი ვარდიშობურეფიშ ფანიაშე. ჯა ინტენსიურო ირდუ (სიმაღალა 15-20 მ-შახ), უღუ რანწკათ დვალირი ნოჸელეფი დო თინი, მაღალი შტამბი. ფურცელი მოგჷრძე ელიფსური ფორმაში რე, პირი ჩე, ქორგეფო აკოკორობილი, გუმნაღელი წკამი — მორგვალე ვარდა გურიშნერი, შხვადოშხვა ფერიშ (ჸვინთელი, ვარდიშფერი, ჭითა დო უჩა).

## ლიტერატურა

კატეგორია:ხილი
კატეგორია:წკამეფი
ფანია (ბიოლოგია)

**ფანია** () — ბოტანიკაშ დო ზოოლოგიაშ სისტემატიკური კატეგორია, ნამუთ აკმაშქვანს საართო წჷმოულობაშ მოჯგირე გვარეფს. სამანგათ, წიფურიშობურეფიშ ფანიას გოართოიანაფილი რე გეჸვენჯი გვარეფი: წიფური, ჭყონი, ჭუბური დო შხვა; ჯოღორიშობურეფიშ ფანიას — გვარეფი: ჯოღორი, მელა, ყარსაღი დო შხვა. მინ ფანიას აკა გვარი რე (ბერწულიშობურეფი, კვატანინძგამეფიშობურეფი დო შხვა). დიდ ფანიეფს გიმენფანიეფო გჷთმორთჷნა. მოჯგირე ფანიეფს რანწკის აკმაშქვანა.

## ლიტერატურა
 

კატეგორია:ბიოლოგია
ქვიშნა ბული

**ქვიშნა ბული**, თაშნეშე **ქვიშნაბული** () — მარქვამი ჩანარი ვარდიშნერეფიშ ფანიაშ წკამეფიშ გვარშე. უღუ რანწკას დვალირი ფურცელეფი, ჩე ვარდა ვარდიშფერი პირეფი, აკოკორობილი ქორგა ბიბილეფო. გუმნაღელი წვენამი დო წკამი რე.

ქვიშნა ბულს ამიარენა თასით, ჯინჯშე ეშნარდით დო ოჯინჯეშა გეჸონუათ. ჯგირო ხარენს ალუვიურ-კარბონატულ დო ჭუბერი დიხეფს. *ქვიშნა ბულიშ მანებელეფი რე:* ქვიშნაბულიშ მახორხია, ქვიშნაბულიშ ხვატარი, ქვიშნაბულიშ ჭანდი. ლახარეფი რე: გუმნაღელიშ სიჸორადე, კლასტეროსპორიოზი, ვერტიცილიოზი.

## ლიტერატურა
* *ერისთავი ე.,* ქსე, ტ. 1, გვ. 337, თბ., 1975

კატეგორია:ხილი
კატეგორია:წკამეფი
ვარდიშნერეფი

**ვარდიშნერეფი** () — ჟირლებერამი ჩანარეფიშ რანწკი, ნამუთ აკმოდირთუ ჩხორო ფანიაშე.

კატეგორია:ჟირლებერამეფი
ზეთიშხილი

**ზეთიშხილი** (Olea) — ჩანარიშ გვარი ზეთიშხილიშობურეფიშ ფანიაშე. ჩინებული რე 60-შახ გვარობა. ომეურნე შანულობა უღუ ხვალე ზეთიშხილს (Olea europea). იროწვანე, სუბტროპიკულ ხილამი ჩანარი რე, 4-12 მ სიმაღალაშახ. ფურცელეფი ჭიფე, ლანცეტიშობური უღუ, ჟიშერუმე წვანე, თუდოშე - მოვარჩხილიშფერ-ტუტაშფერი. გუმნაღელი წკამი რე, მოგჷრძე-ოვალური ვარდა მოკვარკვალე ფორმაშ რე, იწონუ 15 გ. თასიშე ეშნაველი ჩანარი გუმოღალას იჭყანს 10-12 წანაშე, დოჸაშილშე ეშნაველი - 4-5 წანაშ უკული. თელარენს 300-400 წანაშე უმოსის. ართი ჯაშე 20-40 კგ მოსალი მოურს. გუმნაღელს გიმირინუანა ოკეთებელო, ოკონსერვებელო, ზეთიშ გითოღალაშო (გუმნაღელიშ ლადირი ატატა იკათუანს 25-შე 80%-შახ ზეთის, თ. ჯ. ზეითუნიშ ზეთის), მედიცინას, კოპტონს - ჩხოლარეფიშ ოცამალო, მარქვას - ოხურიე დო ოხარატე საქვარუას. საქორთუოს ზეთიშხილი გოფაჩილი რე აფხაზეთის, თაშნეშე კახეთიშ სქირე სუბტროპიკულ ზონას.

## ლიტერატურა

კატეგორია:სუბტროპიკული ხილამი ჩანარეფი
კატეგორია:ზეთიშხილიშობურეფი
მარგული

**მარგული** თაშნეშე **** () — ხილამი ჩანარი ვარდიშნერეფიშ ფანიაშე. ჯაშ სიმაღალა 15 მ-ს ანჭუ. ფურცელი ელიფსური ვარდა განიერმარქვალიშობური რე; პიოლი ჩე ვარდა ვარიშფერი დო ფურცელშე ორდოთ გჷთმიფაჩუ. გუმნაღელი წკამი რე, ხორცამი ვარდა სქირი; უღუ ბუსუსელი, ოშა-გოშათ სიოტა ტყები. 

[მინი|მარცხნივ|280 px|მარგულიშ პიოლუა. [დუშეთიშ მუნიციპალიტეტი, საქორთუო]] 
მარგული სინთეშ დო სიტიბაშ მოჸოროფე, გოლოფაგარზე ჩანარი რე. ჯგირო ხარენს ალუვიურ-კარბონატულ ქექე დიხას. მოსალს ირზენს ჸონუაშე მასუმა-მაანთხა წანას. ხენწყილ კლიმატურ პიჯალეფს მოსალიანობა ირწანას 8-12 ტონა რე 1 ჰა-ს . 

მარგული კულტივირაფილი რე ოორუე ინდოეთის, ირანს, ჩინეთის, ორუე დო ობჟათე აფრიკას, ოორუე ამერიკას , ავსტრალიას, მორჩილი აზიას, მოლენკავკაციას. მარგულიშ გუმნაღელი იკათუანს შანქარეფს (4-20%), უშქურიშ, ლიმონიშ დო შხვა ბჟელეფს; პექტინოვან ნიბთიარობეფს (0,38-1,27%); კაროტინს (10 მგ%-შახ); თასი — 29-58% ციმუს. გიმირინუანა ლადირო, ჩილათ დო დოკონსერვაფილო (კომპოტი, წვენი დო შხვა). 

საქორთუოს მარგულს წკამი კულტურეფიშ ნარგეფიშ 2% უკებჷ. უმენტაშო გოფაჩილი რე კახეთის დო ქართლის. ბჟადალ საქორთუოს მეტსილამობაშ გეშა მერკე ხარენს. დორაიონაფილი ჯიშეფი რე: შალახი, ქორთული აღჯანაბადი, ალიპრიალა (ოკათე სელექციათ აკოქიმინელი აბანური ჯიში). მარგულიშ ლახარეფი რე: კლასტეროსპრიოზი, ბაქტერიული კიბო, ტუტაშფერი სიყორადე; მანებელეფი რე — ჩხვინდმაგჷრძიეფი დო ბიწკამეფი.

მარჯვნივ|300 პქ

## ლიტერატურა

კატეგორია:წკამეფი
კატეგორია:ხილი
ლაკაცია

**ლაკაცია** (ლათ. Acacia) — ჩანარეფიშ გვარი მიმოზაშობურეფიშ გიმენფანიაშე. უმენტაშო ძიგირამი ჯალეფი რე. მუთმოფხვადჷნა ჟირხოლო გვერდოსფეროშ ტროპიკეფს დო სუბტროპიკეფს. ჩინებული რე 750-შახ გვარობა. თინეფიშ გვერდშე უმოსი გოფაჩილი რე ავსტრალიას (თე ლაკაცია ერუანული ემბლემა რე), ნორთი —  აფრიკას დო ამერიკას. საქორთუოს უჩა ზუღაშ წყარპიჯშა მიშაღალირი რე ლეგა ლაკაცია (Acacia dealbata), აბანოზიშ ლაკაცია (Acacia melanoxylon) დო შხვა.
## გალერეა

ფაილი:აკაცია ცრუ Robinia pseudo-acacia Robinie.JPG|ლაკაცია რცუ Robinia pseudo-acacia Robinie
ფაილი:აკაცია ცრუ Robinia hispida borstige Robinie.JPG|ლაკაცია რცუ Robinia hispida borstige Robinie
ფაილი:აკაცია Acacia retinodes Wasser-Akazie 1.JPG|ლაკაცია Acacia retinodes Wasser-Akazie
ფაილი:აკაცია Acacia retinodes Wasser-Akazie 2.JPG|ლაკაცია Acacia retinodes Wasser-Akazie
ფაილი:Caragana-arborescens-flowers.JPG|ჸვინთელი ლაკაცია (უძრახელა) Caragana arborescens


## ლიტერატურა

კატეგორია:მიმოზაშობურეფი
ბაობაბი

**ბაობაბი** (Adansonia digitata), — ჯა ბომბაქსიშობურეფი (*ბარბაშნერეფი*) ფანიაშე. ირდუ აფრიკაშ სავანეფს. უღუ ძალამ შხუ ღერი, ნამუშ გონჭა 25 მ-ს ონჭუ, სიმაღალა 18-25 მ-ს. თვათვიშნერი რთული ფურცელეფი გოლოფაშ პერიოდის დჷთმოცენს. თე ბორჯიშ იმონდებუ გუმნაღელი, ნამუთ კინტირს მოგენს. უღუ დიდი ჩე პიოლეფი. თელარენს 4000-5000 წანას. ბაობაბიშ სქელი ნახვაცაშე ღებულლენა ინჭკის დო აკეთენა თოკის დო ოჩირქოლაია ნორშვეფს. გუმნაღელიშ წვენამი მობჟე ატატა იჭკომუ. მოჸუნა ტროპიკეფს.
## ლიტერატურა
*

კატეგორია:ბომბაქსიშობურეფი
ხილი

thumb|280px|ხილი
[thumb|280px|ხილეფიშ დიდი გიშაგორაფუ [ბოკერიაშ ბაზარი|ბოკერიაშ ბაზარს, ბარსელონას]]

**ხილი** ( — *გუმნაღელი*) — წვენამი იჭკომენფერი ჯაშ ვარდა ბართვიშ გუმნაღელი . ხილი ადამიერიშ დო მიარე ჩხოლარიშ ოჭკომალიშ შანულამი აკმადგინალი ნორთი რე.

„ხილი“ — ბოტანიკური ტერმინი ვარე, უბრალო ჸოფას დო ოფუტეშ მეურნობას გიმირინუაფუ. ოფუტეშ მეურნობას იჭკომენფერი ჩანარეფი დო თინეფიშ იჭკომენფერი ნორთეფი ირთჷნა ხილეფო, ორტვინობათ, კაკალეფო, ბწკარამ კულტურეფო დო თ. უ. ოჸოფურე გაგებათ კანკარი თაშნეშე წვენამი გუმნაღელი რე. ხილი კანკარშე თარო გინორთელი რე ზჷმათ, ჭკომუშ ბორჯის ხილს პიჯშა ედომუშამო ვემლიდვანა დო ჟირ კითით ვეთმეჭოფჷნა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Fruits of Warm Climates
* Plantzafrica.com 
* http://msaqua.com/html/tropics/articles/fruits.htm
* http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=234
* http://books.nap.edu/openbook.php?isbn=030904264X
## სქოლიო
გუმნაღელი (ჩანარი)

[მინი|[ხილი|კულტურული ხილიშ ბაზარი]]
**გუმნაღელი** (ლათ. fructus) — ფორილთასამი ჩანარეფიშ ორგანო, ნამუთ წჷმიქიმინუ პიოლშე დო იკათუანს ართ ვარდა უმოსი თასის, ივითარებუ ჟირფა გონოჸოფიერებაშ უკული (გიმნარკი რე პოპოქი გუმნაღელეფი). ფორილთასამი ჩანარეფიშ პრიმიტიულ ბუნეფს გუმნაღელი უშქაშეთ გინეცეუმშე ივითარებუ (სამანგ., ბაიაშობურეფი), უმოსი მაღალი გოვითარაფაშ ბუნეფს გუმნაღელიშ ფორმირაფას ოკათჷ პიოლიშ შხვა ნორთეფი ხოლო პიოლოფრუე, პიოლინოხვენი, გინოფორი, ატარი, გვირგვინი, მატვერიეფი დო შხვა.

მენცარობას, ნამუთ გუმნაღელეფს დუთმიგურუანსჷნ, კარპოლოგია ჯოხო.

## ლიტერატურა

* Gollner, Adam J. (2010). *The Fruit Hunters: A Story of Nature, Adventure, Commerce, and Obsession*. Scribner.  ISBN 978-0-7432-9695-3
* Watson, R.R. / Preedy, V.R. (2010, eds.). *Bioactive Foods in Promoting Health: Fruits and Vegetables*. Academic Press.  ISBN 978-0-12-374628-3

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Images of fruit development from flowers
*Fruit and seed dispersal images  
*Fruit Facts  
*Encyclopædia Britannica 1911 on Fruit
*Photo ID of Fruits 

კატეგორია:ჩანარეფიშ მორფოლოგია
კატეგორია:ჩანარეფი
კატეგორია:ბოტანიკა
ჯოღორი

**ჸუდეშ ჯოღორი** () — ნგერიშ გიმეგვარობა, ჯოღორიშობურეფიშ ფანიაშ მაკათური მახვამილაფარეფიშ რანწკიშ მორჩქვანაფილი ბჟაშუმუ ჩხოლარი. კატუეფწკჷმა ართო წჷმოქიმინუნს კოჩოშობაშ ართ–ართ არძაშე პოპულარული „ალმაშარე“ ჩხოლარს.

იკოროცხუ, ნამჷ-და ჯოღორი რე არძაშე ორდოიანი მჷნარჩქვანეფი ჩხოლარი. ასეიანი სახეთ თინა მოთვნიერებული რე 15 000 წანაშ კინოხ. მორო, ნაძირეფუ რე ნანთხორა ნასქილედეფი ცჷნდჷრს დო ბელგიას, ნამუეფით დოთარიღაფილი რე ჯვეში წანეფიშეჭარუაშ 31 000 წანათ. აკა თინეფშე ვეგნოსქილადე ეკონია გოსქანჩუაშ მაქსიმუმს. mDNA მარზიენა ჯოღორეფიშ გიშართუალაშ თანჯათ გერეფშე 100 000 წანას, მარა ჸუდეშ ჯოღორიშ არსებუა 33 000 წანაშ კინოხ ვარე მორფოლოგიურო დოდასურაფილი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Canis lupus familiaris*
* Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation

## სქოლიო

*
კატუ

**კატუ** (Felis) — მახვამილაფარი ბჟაშუმუეფიშ გვარიშ კატუშობურეფიშ ფანიაშე. რსხულო მორჩილი (ტყარ, ვეშ კატუ) ვარდა ოშქაშე დო მოდიდე (ფორცხოლი, პუმა) ჩხოლარეფი რე. უღჷნა ვერტიკალური ნაკათოლი, ინოტყობინელი ჯღვალეფი. გოფაჩილი რე ნთელ მოსოფელს, ავსტრალიაშ დო მადაგასკარიშ მოხ. კატუ აკმაშქვანს 29 გვარობას, ნამუეფშეთ საქორთუოს რე 4. ჭკომჷნა მორჩილ გაგაჩამეფს, კანკალეშა გეთმიანთხჷნა ერემს. ართგვარ ზარალს მითმიორინუანა ონადირუ მეურნობას დო მეჩხოლარობას. თიშ ოწარმე შანულობა მორჩილი რე.

## იხილეთ აგრეთვე
*ჸუდეშ კატუ

## ლიტერატურა

კატეგორია:კატუშობურეფი
ჯოღორიშობურეფი

**ჯოღორიშობურეფი** () — ბჟაშუმუეფიშ ფანიაშ მახვამილაფარეფიშ რანწკიშ ჩხოლარი. თინეფიშ რსხულიშ სიგჷრძა 40 (ფენეკი) — 160 სმ (გერი), ომანგეთ მასა 2-80 კგ-შახ ანჭუ. უღჷნა მეტნარკას მუწოწვანდაფილი ნიჩვი, გოფირინაფილი ჸუჯეფი, გჷრძე დო თვიზალი კუდელი, მეტნარკას ლიბუ დო თვიზალი ბოწოწი, წოხოლენ თვათეფს 5-5 (გიმნარკი რე ყორყმელიშობური ჯოღორი, ნამუსჷთ 4-4 კითი უღუ), უკახალენს — 4-4 კითი, ჭყანიერი დო ლიბუ ჯღვალეფით. ჩინებული რე 15-შახ გვარი. საქორთუოს ხე 4 გვარობა: გერი, მელა, ტურა დო ენოტიშობური ჯოღორი (აკლიმატიზაფილი რე). გოფაჩილი რენა ირდიხას, ანტარქტიდაშ, ახალი ზელანდიაშ, მადაგასკარიშ, სულავესიშ დო კანკალე შხვა ოკიანური კოკეფიშ მოხ. ჭკომჷნა ჩხოლარეფს (კანკალე ჩანარს ხოლო). იმიარებჷნა წანმოწანაშე ართშა. ხანა 1-1 უნდღეურ ლაკვის. ჯოღორიშობურეფიშ უმენტაშობას ძვირფასი ბოწოწი უღუ. თინეფშე მიარეს სარგებელი მოუღუ ჭუკიშობური ქვერქუეფიშ მაჯილიკარო. კანკალე (გერი დო შხვ.) ზარალს მეთმიორინუანს ოკათე მეურნობას ჸუდეშ ჩხოლარეფით ჯილიკუათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* African Wild Dog Conservancy

## ლიტერატურა

*
ბართვი

[მინი|[როდოდენდრონიშ ბართვეფი, შერინგემიშ პარკის]]
**ბართვი** — რსხულდაბალი მიარეწანამი მარქვამი ჩანარი. ჯალეფშე გინორთელი რე დიხაშ ჟინპიჯშე ჭყანიერო ჸალუათ დო კილოთერო გჷმოხანტილი თარი ღერიშ უღვენობათ. ბართვეფი უმენტაშო ფურცელმაცჷმე ჯიშეფიშ გვარობეფი დო სახეგვარობეფი. ართი დო კინი გვარობაშ ჩანარი შხირას შილებე ბართვით ორდას დო ჯათ, სამანგ., ლეკუხა, ცირცელი დო შხვა. თინეფშე მიარე ოჭკომალი, ტექნიკაშ, ოკურნალე დო დეკორატიული შანულობა უღუ. გჷმირინუანა ტყაშ მინდოროთხილარი ღოზეფიშ დო თელარი ღობერეფიშნერო. ტყას ბართვეფი გიმენტყას აკმოქიმინჷნა.
## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 2, გვ. 594, თბ., 1977

კატეგორია:ბოტანიკა
ლეკუხა

**ლეკუხა** () — ჩანარეფიშ გვარი ლეკუხაშობურეფიშ ფანიაშე. ბართვეფი მორჩილი ჯალეფი რე. 52-შახ გვარობა უთარაშ გოფაჩილი რე ამერიკას, ბჟაეიოლ აზიას დო სქირონაშქაზუღაპიჯეთის. საქორთუოს აკა გვარობა რე გოფაჩილი (F. alnus), ირდუ ტყაშ პიჯის, გიმენტყათ ოჭყონე-ოცხიმურონას, ჭალეშ ტყალეფს, ბართონეფს. ნახვაცა იკათუანს ანთრაგლიკოზიდეფს, საპონინეფს, მთრიმლავ ნიბთიარობეფს; თიში ნოშქერი ვარდა დუნადგინა ოღურღულე საშუალება რე. ლეკუხა დეკორატიული დო თოფურამი ჩანარი რე. თიშ გვარს შხირას აკმაართიანენა უჩაჯაწკჷმა.

## ლიტერატურა
*

კატეგორია:ლეკუხაშობურეფი
კიჭიბე ქობალკაკალი

**კიჭიბე ქობალკაკალი** () — ქობალკაკალიშ ტეტრაპლოიდური გვარობა. მოსოფელს გოფაჩუაშ მეჯინათ II აბანი უკებჷ ლიბუ ქობალკაკალიშ უკული. ჸოფილ სსრრ-ს უთარაშო ევროპულ ნორთის რე კულტივირაფილი. პოლიმორფული გვარობა რე. თარო გოფაჩილი რე ოაფუნე ფორმა. უღუ შხუ, მაღალხარისხამი ცილეფით დიდარი ბწკარი. ქვირიშ წარმებას გჷმირინუანა ლიბუ ქობალკალალიშ ხარისხიშ გაუჯგუშაფალო. საქორთუოს უმენტაშო თასჷნა უჩადუდელამ დო უჩაბეწკამ ავტოქტონურ ჯიშეფს („უჩაბეწკა“). ძვირფასი ოსელექციე მასალა რე ქობალკაკალიშ ახალი ჯიშეფიშ დო ფორმეფიშ აკაქიმინალო. სოკოვან ლახარეფშოთ გჷმარზე რე.

## თაშნეშე ქოძირით
* თავთუხი

## ლიტერატურა

კატეგორია:ქობალკაკალეფი
ლიბუ ქობალკაკალი

**ლიბუ ქობალკაკალი** () — ქობალკაკალიშ ჰექსაპლოიდური გვარობა (სომატურ კურთხუს 42 ქრომოსომა რე). დუდელა ბეწკამი ვარდა უბეწკე რე, ბწკარი — ტაცალე, ჩე, ჭითა ვარდა ჸვინთელი. ალაზჷმაფათ ზოთონჯგჷმარშე რე. გოლოგაგინმაღე დო ორდოშიანი ჩანარი რე, ჭყანიერ პლასტიკური, მოჸუნა დიხაშმოხანდე არძა ქიანას. იკათუანს 200-შახ სახეგვარობას. ჩინებული რე ლიბუ ქობალკაკალიშ ოაფუნე დო ოდამორჩილე ჯიში.  

საქორთუოს უმენტაშო ლიბუ ქობალკაკალი რე გოფაჩილი. თინა იკათუანს უჯვეშაშ აბორიგენულ ჯიშეფს — შხვადოშხვა ეკოტიპიშ დოლიშ ქობალს, იფქლის, ხულუგოს, გომბორულას, რაჭულას დო შხვა. საქორთუოს გოფაჩილი ქობალკაკალიშ ჯიშეფს შქას არძაშე უმოსი ფართობი უკებჷ უბეწკე 1.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ქობალკაკალეფი
ართლებერამეფი

**ართლებერამეფი** (Monocotyledoneae, Monocotyledones ანუ Liliatae) — ფორილთასამი ჩანარეფიშ კლასი, ნამუეფიშ ნამუშ მურზას ართი ლებერი რე გოვითარაფილი. ჟირლებერამეფშე გინორთელო, ართლებერამეფიშ გჷმატებე კილეფი კილერი რე დო უწეს დო რიგო იდვალუაფუ, ვა უღჷნა წჷმმაქიმინალი ნორშვი - კამბიუმი, მუშ გეშა ღერი დო ჯინჯი სისქაშა ვერდუნა; ფურცელეფი პარალელურ- ვარდა მოღულეჯერღვამი რე, პიოლიშ ნორთეფი- სუმმაკათურამი რე; მურზაშ ჯინჯი ღურუ დო თარი ჯინჯიშ მანგიორო გეძინაფონი ჯინჯეფი ივითარებუ. ღერი დაღარს რე ჸალერი, ფურცელიშ ფირფიტა უდურთუ რე დო ლექინი რე. ხვალე კანკალე გვარობას უღუ კამბიუმი, ნამუთ მალას მეთმიოტენს ქიმინჯუას. მორჩილ ნორთის უღჷ ბადეშნერი ჯერღვამი ფურცელეფი, ოთხმაკათურამი ვარდა ჟირმაკათურამი პიოლეფი დო შხვა.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 4, გვ. 187, თბ., 1979

*
ყვარია

**ყვარია** () — ბაღირეშნერეფიშ რანწკიშ ჟირი მაფურინჯეშ ნაკორობაშ ჯოხოდვალა. ფერიშ მეჯინათ, გიშმაგორჷნა შქირუ ყვარიას (Corvus cornix) დო უჩა ყვარიას (Corvus corone). თინეფიშ არეალეფიშ ოხურგე ზონეფს მუთმობხვადჷნა გინმალი ფერიშ ნაჯვარა ინდივიდეფი. ყვარიაშ რსხულიშ სიგჷრძა 44-56 სმ ანჭუ, ხე ევროპას, აზიას (ობჟათე დო ობჟათე-ბჟაეიოლიშ მოხ) დო ოორუე-ბჟაეიოლ აფრიკას (ნილოსიშ ნადუ). საქორთუოს ხე დო ფართას რე გოფაჩილი შქირუ ყვარია, უჩა ყვარია ნაძირეფი რე ხვალე მიშაფურინუაშ ბორჯის. ზოთონჯის ოორუეშე მახორუ პოპულაციეფი უმოსო ობჟათეშა დითმიბჷდენა. ყვარია პოლიფაგი რე (ირფელიშმაჭკომალი).

ასეშო გიშმართჷნა 9 გვარობაშ ყვარიას:
* უჩა ყვარია (Corvus corone)
* შქირუ ყვარია (Corvus cornix)
* ავსტრალიური ყვარია (Corvus coronoides)
* ბრონზეშფერი ყვარია (Corvus crassirostris)
* ჩეკინჩხამი ყვარია (Corvus cryptoleucus)
* შხუნინძგამი ყვარია (Corvus macrorhynchos)
* ობჟათეავსტრალიური ყვარია (Corvus mellori)
* ოჩხოჩხო ყვარია (Corvus rhipidurus)
* ბანგაური ყვარია (Corvus unicolor)

## ლიტერატურა

კატეგორია:ყვარანიშობურეფი
ბაღჷრე

**ბაღჷრე** () — მაფურინჯეეფიშ გვარი ბაღჷრეშობურეფიშ რანწკიშე. მუსხირენი გვარობა სინანთროპული რე. ჭკომჷნა ბწკარეულობას, ბუბუ ბარტყეფს ჭანდეფს ჩანა. გვარს გოართოიანაფილი რე 16 გვარობა. დოხორელ პუნქტეფს (ოორუეშ დო ნორთობურო შორიშ ბჟაეიოლიშ მოხ) გოფაჩილი რე ჸუდეშ ბაღჷრე (Passer domesticus), ნამუთ კანკალე აბანს, გიშაკერძაფილო ობჟათეშე, გორკვიაფილ ზარალს მეთმიორინუანს ბწკარამ კულტურეფს, გინმუღჷ შხვადოშხვა მანებელეფი დო ჸუდეშ მაფურინჯეეფიშ ლახარეფიშ გჷმმაჭანალეფი. ფართას რე გოფაჩილი მინდორიშ ბაღჷრე (Passer montanus). უმენტაშო ჭკომუნს ჭანდეფს დო ზვერი ჩანარეფიშ თასეფს, ნამუშით ძალამი სარგებელი მოუღუ ოფუტეშ მეურნობაშო, მორო კანკალეშა ბწკარეულიშ ნათასეფს გავალს მეთმიორინუანს. მორჩილ აზიას დიდი მუდანობათ რე ესპანური ანუ უჩაგურიში ბაღჷრე (Passer hispaniolensis), ნამუთ მოლენკავკაციას ხოლო მუთმოფხვადჷნა.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბაღჷრეშნერეფი
ბაღჷრეშობურეფი

**ბაღჷრეშობურეფი** () — მორჩილი დოხორელ პუნქტეფწკჷმა არხოს, კანკალეშა გეგიათ მარინე მაფურინჯეეფიშ ფანიაშ ბაღჷრეშნერეფიშ რანწკიშე. თე ფანიაშ წჷმმარინაფალეფს კუნტა კუჩხეფი უღჷნა, მიარე გვარობა დიხას ჩოჸუათ ყარენს.

## რესურსეფი ინტრნეტის
* ბაღჷრეშობურეფიშ ფანია  ვებ-ხასჷლას APUS.RU 
* Систематика воробьиных  на Иркутском информационном портале «Иркутский экспресс» 
* Видео о воробьиных на сайте «Internet Bird Collection»
ბაღჷრეშნერეფი

**ბაღჷრეშნერეფი** () — მაფურინჯეეფი რანწკი. აკმაშქვანს 5000-შე უმოს გვარობას, ნამუთ გოფაჩილი რე ედომუშამ მოსოფელს. საქორთუოს ხე 140 გვარობა. ბაღჷრეშნერეფი მორჩილი დო ოშქაშე ზჷმაშ ფურინჯეფი რე. რსხულიშ სიგჷრძა 9,5 სმ-შე (ნარჩიტა) 65 სმ-შახ რე (ყორანი). კანკალე მორჩილი მენექტრეშ წონა 3-4 გრამს ანჭუ, არძაშე დიდი ზჷმაშ ბაღჷრეშნერეფიშ (ყორანიშ) წონა 1100-1600 გრამშახ. ბაღჷრეშნერეფიშ რანწკი ირთუ 4 გიმენრანწკო: განიერნინძგამეფი (Eurylaimi) გოფაჩილი რენა აფრიკას დო ობჟათე აზიას. უღჷნა კუნტა დო განიერი ნინძგი, თარო ჭანდეფს ჭკომჷნა. ჩინებული რე 14 გვარობა, ნამუთ აკმიშაყარუ რკანინძგამიშობურეფიშ ფანია; მაღვარანჯე ანუ ართხონარამი ბაღჷრეეფი (Clamatores) უთარაშო ობჟათე ამერიკაშს ხე, რე ოორუეა ამერიკას ხოლო. ჩინებული რე 100-უმოსი გვარობა, ნამუთ აკმიშაყარუ 12 ფანიას; გვერდომაჭურჭულე ბაღჷრეეფი (Menurae) ავსტრალიას ხე, აკმოშაყარანს 1 ფანიაშ 4 გვარობას, მთინეფშე არძაშე უმოსო ჩინებული რე კუდელმარქე; მაღურჭულე ბაღჷრეეფი (Oscines) გოფაჩილი რე ედომუშამ მოსოფელს. თინეფს რთული აკოდგინუაშ გიმენი ხორხიშ ობგერე აპარატი უღჷნა. ჩინებული რე 4000-შე უმოსი გვარობა, ნამუეფით აკმიშაყარჷნა 49 ფანიას.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 2, გვ. 347, თბ., 1977

კატეგორია:მაფურინჯეეფი
ბენგალური კატუ

**ბენგალური კატუ**, **ჯუკუ კატუ**, ვარდა **შორიშ ბჟაეიოლიშ კატუ** () — კატუშობურეფიშ ფანიაშ წჷმმარინაფალი მორჩილი კატუეფიშ გიმენფანიაშე. ბენგალური კატუეფი ხენა ობჟათე დო ბჟაეიოლ აზიას. თინეფიშ რსხულიშ ზჷმა ომანგუ ჸუდეშ კატუშ ზჷმეფს. უღჷნა რსხულიშ შხვადოშხვა ფერი.

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
შხუ ქალამი ორინჯი

thumb|200px|ჩხოუ
**შხუ ქალამი ორინჯი** —  ჸუდეშ ჭკობაჩორქოამი მანკორუ ჩხოლარეფი ხვერექამეფიშ ფანიაშე. თინეფს ორხველჷ კამბეში, იაკი დო რჩქვანელობური ჩხოუშ გვარშა (Bos) მიშმალი შხუ ქალამი ორინჯიიშ არძა ჸუდეშ ჯიში. შხუ ქალამი ორინჯი (Bos taurus) ხვალე საორინჯო ფორმათ მუთმოფხვადჷნა. თიში ნოგორი რე ტური (Bos primigenius), ნამუშ დოჭყანაფაქ დოხოლაფირო 8 ვითოში წანაშ კინოხ დიჭყჷ, თიქ — XVII ოშწანურაშ დაჭყაფუს გეშალჷ.

შხუ ქალამ ორინჯის გჷმირინუანა ბჟაშ, ხორცის, ტყებიშ, ოჸვილურიშ შხვა პროდუქციაშ, აწმაკინე ჭყანაშ დო წვირეშ მიოღებელო. სპეციალიზაფილი მეხორცე ჯიშეფი მებჟალეწკჷმა ალაზჷმაფათ გერქიულო იგვანუ, ირზენს დიდ ოჸვილურ წონას დო უჯგუში ხარისხიშ ხორცის. 1,5 — 2 წანაშ ნარდუშ წონა ოშქაშეთ 400-500 კგ ანჭუ. საორინჯო წინგის დინოჭარილი მებჟალე ფუჯეფიშ ოშქაშე წანმოწანური ნაჭვალა რე 3500-6000 კგ ბჟა, ნამუშ ციმუანობა 3,6-4%. რეკორდული ნაჭვალა რე: დღალური — 82,2 კგ, წანმოწანური — 20 000 კგ, ედომუშამი თელარაშ გოძვენას — 120 247 კგ. ლაქტაცია იგჷნძორებუ ოშქაშეთ 280-320 დღას, მებჟალე ფუჯის გჷმირინუანა 12-13 წანაშ გოძვენას.

შხვადოშხვა ჯიშიშ ძინათებული ფუჯეფიშ თელი მასა რე 200-600 კგ. უდიდაში რე 1000 კგ-შე უმოსი; კუროეფიშ — 300-900 კგ, უდიდაში რე — 1600 კგ. ჯაკელას დორგილაფაშა უტენა 16-22, კუროს 14-18 თუთერ ბორჯის, მაკება იგჷნძორებუ ოშქაშეთ 285 დღას. ფუჯი ართიშმახალი რე, ნაჟირალი ოშა-გოშათ რე (2%). შხვადოშხვა ქიანაშ კლიმატური ზონაშო გჷშაჸონაფილი რე შხუ ქალამი ორინჯიშ მიარე ჯიში. საქორთუოს უმენტაშო გოფაჩილი რე კავკაციური ჭუბურა, სტეპიშ ჭითა, შვიცური დო უჩაჭარგა, თაშნეშე ენდემური ჯიში: ჭითა მარგალური, აბანური ჯიში — ქორთული გვალაშ ორინჯი დო შხვა.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ჭკობაჩორქოამეფი
კარაკალი

**კარაკალი** (Caracal caracal) — მახვამილაფარი ბჟაშუმუ ჩხოლარი კატუშობურეფიშ ფანიაშე. თიში რსხულიშ სიგჷრძა 65 სმ-შახ ანჭუ, მასა 11-13 კგ. მოჸვინთელე ოჭიში დო მორჩე ქვარა უღუ. გოფაჩილი რე აზიაშ დო აფრიკაშ ტიოზეფს დო ლაკადეფს. მორჩილას მუთმოფხავდჷნა ობჟათე თურქმენეთის, ოშა-გოშათ — უზბეკეთის. ჭკომუნს მაღირღონალეფს, მაფურინჯეეფს, ქვერქვენწიეფქვერქვენწიეფს დო შხვა. ხანს 1-4 ცინდალს, ორეწუე შანულობა ვაუღუ ინდოეთის კარაკალს ყურდგელეფშა,ფურინჯეფშა დო მორჩილი ანტილოპეფშა ონადირეთ რწაფჷნა.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
კავკაციური ტყარი კატუ

**კავკაციური ტყარი კატუ** (ლათ. Felis silvestris caucasicus) — ტყარი კატუშ გიმეგვარობა, ნამუთ გოფაჩილი რე კავკაციას დო თურქეთის. თის მოყავაშფერე ბოწოწი უღუ, მორგვალებური დუდი, კუნტა თვათეფი დო ელაზჷმაფათ კუნტა კუდელი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=726327
* http://www.nic.fi/~amantes/siberiancat.html 

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
ტყარი კატუ

**ტყარი კატუ** (Felis silvestris) — მახვამილაფარი ბჟაშუმუ ჩხოლარი კატუშობურეფიშ ფანიაშე. თიში რსხულიშ სიგჷრძა რე 58-75 სმ, მასა 6 კგ, კანკალეშა 10 კგ-შახ. რსხული მონჭირელი ტუტაშფერი რე, კუდელიშ ბოლო — უჩა, ხასჷლეფს დო კუდელს განერი რუმე ღოზეფი გოჸუნს. ტყარი კატუ გოფაჩილი რე ევროპას დო მორჩილი აზიას, ჸოფილ სსრრ-ს — მოლდოვას, კარპატეფს, კავკაციას. ხე გვალაშ დო ვეშ ტყალეფს, ჯგირო ეშმახოხუნს ჯალეფშა. ჭკომუნს მაღირღონალეფს, მაფურინჯეეფს, კანკალეშა გეთმიანთხუ ერემიშ დო სქვერიშ კიკოს. მაკობა 63 დღას იგჷნძორებუ. ხანს 3-4 ცინდალს. მორჩილი ოხერეჭე შანულობა უღუ. ტყარი კატუშ გიმენგვარობეფშე საქორთუოს ხე კავკაციური ტყარი კატუ (Felis silvestris caucasicus).

## ლიტერატურა

კატეგორია:კატუშობურეფი
ოცელოტი

**ოცელოტი** (ლათ. Leopardus pardalis, აცტეკეფიშ ნინაშა „océlotl“) — მახვამილარი ბჟაშუმუ ჩხოლარი კატუშობურეფიშ ფანიაშე, ხე ლათინურ ამერიკას.

## გიმენგვარობეფი
thumb|ოცელოტი
* Leopardus pardalis pardalis, ამაზონიშ მალობაშ მანგას 
* Leopardus pardalis aequatorialis, ოორუე ანდეფი 
* Leopardus pardalis albescens, მექსიკა, ტეხასი
* Leopardus pardalis maripensis ვენესუელა
* Leopardus pardalis mearnsi, ცენტრალური ამერიკა
* Leopardus pardalis mitis, არგენტინა, პარაგვაი
* Leopardus pardalis nelsoni, მექსიკა
* Leopardus pardalis pseudopardalis, კოლუმბია
* Leopardus pardalis puseaus, ეკვადორი
* Leopardus pardalis sonoriensis, მექსიკა
* Leopardus pardalis steinbachi, ბოლივია

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
ირბისი

**ირბისი** კინე **თირიშ ჯიჯაღი** (Uncia uncia), მახვამილაფარი ბჟაშუმუ ჩხოლარი კატუშობურეფიშ ფანიაშე. თიში რსხულიშ სიგჷრძა 130 სმ, მასა 26-40 კგ. კუმაშფერ-მოტუტაშფერე, დახე ჩე ბოწოწი რგოლშობური რუმე ხალეფით აფუ მოფიელი. გოფაჩილი რე ცენტრალურ აზიაშ მაღალი გვალაშ ზონას (3000-შე 5000 მ-შახ). ნადირენს სერით, კანკალეშა დღაშით (ნირსამ ტაროსის). ჭკომუნს ჩორქოამეფს, ყურდგელეფს, მაფურინჯეეფს. მაკობა 3 თუთაშახ იგჷნძორებუ. ხანს 3-5 ბოქურს. მეჩხოლარობას გავალს უმენტაშო ვემითმიორინუას. ჸოფილ სსრრ-იშ ტერიტორიას ირბისიშ მუდანობაქ კვათიერო მირკჷ.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქსე, ტ. 5., გვ. 218, თბ., 1980

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
ჭილოუშ კატუ

**ჭილოუშ კატუ** (Felis chaus), მახვამილაფარი ბჟაშუმუ ჩხოლარი კატუშობურეფიშ ფანიაშე. თიში რსხულიშ სიგჷრძა — 80 სმ, მასა — 16 კგ-შახ. უღუ გჷრძე კუჩხეფი, უჯიშ ბოლოს კუნტა ქუჩუჩი. ხე ობჟათე-ბჟაეიოლ აფრიკაშ წჷმი დო ობჟათე-ბჟაეიოლ აზიაშ წყარმალუეფიშ ლეხერეფიშ შხირ ბარდვეფს. ჸოფილ სსრრ-ს — ვოლგაშ დელტას, კასპიაშ ზუღაშ ბჟადალ წყარპიჯის, შქა აზიაშ წყარმალუეფიშ ლეხერეფს. საქორთუოს — ხვალე ბჟაეიოლ ნორთის. გვალეფს 800 მ-შე უმოსი მაღალას ვეშმურს. ჭკომუნს ფურინჯეფს, ბჟაშუმუეფს. კანაკლე აბანეფს ორეწუალე ნოტყ-მაფურინჯეშ მოჯილიკუათ ართგვარი გავალს მეთმიორინუანს ოჯინორე მეურნობას. ჭილოუშ კატუშ ბოწოწი დარე ხარისხიშ რე.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
სერვალი

**სერვალი** (Felis serval ან Leptailurus serval) — მახვამილაფარი, ბჟაშუმუ კატუშობურეფიშ ფანიაშ წჷმმარინაფალი.
## რესურსეფი ინტერნეტის
* მოსოფელიშ კონსერვაციაშ რსხუშ ვებ-ხასჷლა  - დეტალური ინფორმაცია
* დიდი კატუეფი  - კუნტა რეცენზია
* servals.org - სერვალეფი ტყარ ორთას დო ჸუდეშ პიჯალეფს

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:კატუშობურეფი
ბალიშ ჸილო

**ბალიშ ჸილო** () — ისტორიული გოფაჩუა კოკი ბალი (ინდონეზია), ეკონია ჸილო ჸვილეს 1937 წანაშ 27 ეკენიას. მუშ ბორჯის არძაშე მორჩილი ჸილო რდჷ, თიში წონა 90-100 კგ-შახ იძანძჷდ.

## თაშნეშე ქოძირით
* ამურიშ ჸილო (P.t. altaica) 
* ჩინური ჸილო (P.t. amoyensis) 
* ინდოჩინური ჸილო (P.t. corbetti) 
* სუმატრაშ ჸილო (P.t. sumatrae) 
* ბენგალური ჸილო (P.t. tigris) 
* მალაიზიური ჸილო (P.t. jacksoni) 
* იავაშ ჸილო (P.t. sondaica) 
* კასპიური ჸილო (P.t. virgata)

## ლიტერატურა
*Seidensticker, J. "Bearing witness: observations on the extinction of Panthera tigris balica and Panthera tigris sondaica". *Tigers of the World: the biology, biopolitcs, management and conservation of an endangered species*. Ed. R. L. Tilson and U. S. Seal. Park Ridge, NJ: Noyes, 1987.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* The Bali Tiger 
* The Sixth Extinction - Species Info - Bali Tiger 
* Save The Tiger Fund - Death of the Bali Tiger 
* IUCN Red List of Threatened Species: Panthera tigris ssp. balica

კატეგორია:კატუშობურეფი
კატეგორია:ეშალაფირი ბჟაშუმუეფი
მელა

**მელა** () — მახვამილაფარლი ბჟაშუმუეფიშ გვარიშ ჩხოლარი ჯოღორიშობურეფიშ ფანიაშე. გოფაჩილი რე ირდიხას ანტარქტიდაშ მოხ. ავსტრალიაშა მიშაჸონაფილი რე. გვარს 6 გვარობა რე. რჩქვანელობური მელა (Vulpes vulpes) ტანო არძაშე დიდი რე.  საქორთუოს მუთმოფხვადჷნა რჩქვანელობური მელაშ 3 გვარობა. ობჟათე რასეფი უმოსი ღილე ფერიშ რე, მუთმოფხვადჷნა ედომუშამო ჩე (ალბინოსეფი) ვარდა უჩა ინდივიდეფი (მელანისტეფი). გიშაკერძაფილო მიარემუდანობათ ხე ველეფს დო ტიოზეფს. თაშნეშე ხე ტყას დო შხვა აბანეფს. მითორე ომანეს, ნამუსჷთ მუ თხორუნს, კანკალეშა მუნჩქვიშ ვარდა შხვა ჩხოლარიშ ომანეს კებულენს. გჷმირინუანს ორთაშობურ ბინას — ფოქვეფს, კირდეშ ფარაქას, ეკორთელი ჯალეფიშ ქოქეფს დო შხვა აბანეფს. აქტიური რე დღაშით დო სერით. თოლს ელაზჷმაფათ ორკჷ, რჩქილა დო შურაფა — ჯგირი. გიშეგორუაფუ სირთხილათ დო მოხუჯურობათ. ჭკომუნს მუჭოთ ჩხოლარულ, თეშ ჩანარულ ოჭკომალს, თარო ჭუკიშნერ მაღირღინალეფს. წანმოწანაშე ართშა იმიარებუ. ხანს 3-12 ლაკვის, ნამუეფსჷთ 1,5 თუთას ბჟას არზენს. სქესობუროი მოწიფური რე 10-11 თუთაშ ხანს. ტყვეობას 15-20 წანას თელარენს, ორთას — მუსხირენ წანას. მელა რეწუაშ შანულამი ობიექტი რე (გიმირინუანა ბოწოწის). სარგებელი მოუღუ მანებელი მაღირღონალეფიშ მოჯილიკუათ.
## ლიტერატურა

კატეგორია:ჯოღორიშობურეფი
კოიოტი

**კოიოტი** () — მახვამილაფარი ბჟაშუმუ ჩხოლარი ჯოღორიშობურეფიშ ფანიაშე. თიში რსხულიშ სიგჷრძა 90 სმ-შახ რე, მასა — 13 კგ-შახ. უღჷნა ეშაცქვირინაფილი ჸუჯეფი, გჷრძე, შხირბოწოწამი, გიმე გჷმოკინელი კუდელი, მოტუტაშფერე ვარდა რუმე-ჭითა ოჭიში, ღილე ფერიშ ქვარა. გოფაჩილი რე ოორუე ამერიკაშ ბჟადალ ნორთის — კანადაშე მექსიკაშახ. ხე გოფაჩილ აბანეფს. ჭკომუნს ყურდგელეფს, მორჩილ მაღირღონალეფს, ღურელ ჩხოლარეფს, თაშნეშე მაფურინჯეეფით, ტინტილეფით , ჭანდეფით, ჩანარეფიშ გუმნაღელით. მონოგამი რე, მაკობა 60-65 დღას იგჷნძორებუ. ხანს 5-10 ლაკვის. თელარენს 13 წანაშახ.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:ჯოღორიშობურეფი
ფოფორამი გერი

**ფოფორამი გერი** () — ბჟაშუმუ ჩხოლარი ჯოღორიშობურეფიშ ფანიაშე. სრსხულიშ სიგჷრძა — 115-125 სმ-შახ, კუდელი დოხოლაფირო — 30 სმ. სიმაღალა მინდაოს 75 სმ. გოფაჩილი რე ობჟათე ამერიკას. მუთმოფხვადჷნა ბრაზილიას, პარაგვაის, არგენტინას, ბოლივიას დო პერუს. უმოსო ოშა-გოშათ ურუგვაის. მოუჩე ფერიშ ნიჩვი უღუ. უპირატესობას მეთმეჩანს ღილე ოდიარამ დო ბართვამ პამპასეფს, ტყაშ პიჯეფს დო ჭალენჭყის. გვალეფს დო ჭვემაშ ტყალეფს ვა ხე. მონოგამიური ჩხოლარი რე. მაკობა იგჷნძორებუ 62-66 დღას. სქესობურ სიწიფრეს 1 წანაშ ხანს მეთმიოჭირინუანს. ტყვეობას თელარენს 12-15 წანას. საფრთხეწკჷმა არხოს მარენჯი გვარობა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფაფრიანი მგელი — Chrysocyon brachyurus 

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:ჯოღორიშობურეფი
დინგო

**დინგო** () — გოფაჩილი ჸუდეშ ჯოღორი. შილებე, ავსტრალიაშა ევროპალეფიშ დოხორუაშახ ხოლო რდჷკო მიშაჸონაფილინ. თიში რსხულიშ სიგჷრძა 90-110 სმ-შახ რე. რჩქვანელობური ღანჯიშფერ-ჸვინთელი ვარდა ჭითური რე. მუთმოფხვადჷნა შქირუ, უჩა, ჩე დო ჭარგა ინდივიდეფი. სერიშ დო ონჯუაშ ჩხოლარი რე. მოჩილი ბუნათ ოხორანა. ხანს 6-8 ლაკვის. იჯინორუ შხურს, მუშ გეშა მახორობა თის მუთმოჯილიკანს. დინგოს ქექაშე გინმუღჷ ტყვეობა, ითვინიერებე.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:ჯოღორიშობურეფი
აფალინა

**აფალინა** () — ბჟაშუმუ ჩხოლარი ზუღაშ ღეჯიშობურეფიშ ფანიაშე. აფალინაშ სიგჷრძა — 2,5-3,9 მ-შახ რე, მასა — 280 კგ-შახ. გოფაჩილი რე ფართას (არქტიკულ დო ანტარქტიკულ წყარეფიშ მოხ). მუთმოფხვადჷნა უჩა ზუღას, თარო ყირიმიშ წყარპიჯეფწკჷმა (თხილერი რე 1965 წანაშე). აფალინაშ მაკობა იგჷნძორებუ 12 თუთას. ხანს ართ ერჩქის. მოთვინიერებაფონი ჩხოლარი რე, მუშ გეშა მიარე ქიანაშ ოკიანარიუმეფს თინეფშა ცადეფს მანჯენა ექოლოკაციაშ, რჯებაშ, ფუნქციური მორფოლოგიაშ დო შხვა ოკითხირეფიშ დაგურაფალო. გიმეგვარობეფშე უჩა ზუღაშ საქორთუოშ წყარპიჯიშ ზონას მუთმოფხვადჷნა უჩა ზუღაშ აფალინა (Tursiops truncatus ponticus).

## ლიტერატურა

კატეგორია:ბჟაშუმუეფი
კატეგორია:ზუღაშ ღეჯიშობურეფი
ჭკობაჩორქოამეფი

**ჭკობაჩორქოამეფი** (Artiodactyla) — ბჟაშუმუეფიშ რანწკიშ ჩხოლარი. ირ კუჩხის 2 ვარდა 4 კითი უღჷნა. კითეფიშ ბოლო ფალანგეფი ფორილი რე ჩორქოეფით. ლაბერწი ვაუღჷნა. ჭკობაჩორქოამეფიშ თარი კიბირეფი მერგეშელი რე ოჩირქოლაი ჩანარული ოჭკომალიშ რანძგუას. ყია უმენტაშობას რთული უღუ (ერემი, ჩხოუ), ოშა-გოშათ — ლექინი (ღეჯი). გოფაჩილი რენა არძა კონტინენტის ანტარქტიდაშ მოხ (ავსტრალიაშა ჭკობაჩორქოამეფი ადამიერქ მიშეჸონჷ). ჭკომჷნა ჩანარობას, ღეჯეფიშ მოხ, ნამუეფით ირიშმაჭკომალი რენა. რანწკის გოართოიანაფილი რე 2 გიმენრანწკი: ვამანკორალეფი (Nonruminantia) დო მანკორალეფი (Ruminantia). მაართშა მიშმურს 3 ფანიაშ 12 გვარობა, მაჟირაშა — 6 ფანიაშ 180-შახ გვარობა. საქორთუოს მუთმოფხვადჷნა ჭკობაჩორქოამეფიშ 3 ფანიაშ 7 გვარობა. ჭკობაჩორქოამეფს ორხველჷნა ოფუტე-ომეურნე ჩხოლარეფიშ უმენტაშობა: ღეჯი, არქემი, შხუ ქალამი ორინჯი, შხური, თხა.

## ლიტერატურა
*

*
არქემი

**არქემი** (Camelus) — მანკორალი ბჟაშუმუეფიშ გვარიშ ჩხოლარი არქემიშობურეფიშ ფანიაშე. 

სულხან-საბა ორბელიანი ეთმენწყუნს გეჸვენჯიშობურო:

ჩინებული რე არქემიშ ჟირი გვარობა: 
* დრომედარი — ართპუხუამი არქემი (Camelus dromedarius).
* ბაქტრიანი — ჟირპუხუამი არქემი (Camelus bactrianus).

ტყარ ორთას ხვალე ჟირპუხუამი არქემი რე ასქილადირი (სინძიანიშ ტიოზეფს დო ობჟათე-ბჟადალ მონღოლეთის). არქემი ხვალე ტიოზიშ დო სქირე სტეპიშ ზონეფს რე გოფაჩილი. თი ჩანარეფს ჭკომუნს, ნამუეფსჷთ შხვა მანკორალეფი ვაჭკომჷნან. შუნს ჭიჭე წყარს, კანკალეშა ჯიმუამს ხოლო. დიდხანს შეულებუ უწყარეთ გარზება. არქემიშ პუხუს იშაყარუ ოხაზჷრე ციმუ (100 კილოგრამშახ დო უმოსი), მუსჷთ ჩხოლარი ოჭკომალიშ ნარკულობას გჷმირინუანს. რსხულიშ ნორთეფი, ნამუშჷთ ნჯირაშ ბორჯის დიხას ოხჷნ, ფორილი აფჷ სქელი კორძახით. თეშ გეშა არქემს შეულებჷ გოვარვალაფირ (70&nbsp;°C-შახ) დიხას უნებელო ნჯირა. რსხული ოპონჷ ფართე ლიბუ თვათეფს, ნამუთ ქვიშას ყარაფის ულექინანს. მიარე აბანს არქემი დოჭყანაფილი რე (დოხოლაფირო 5000 წანაშ კინოხ) დო გიმორინაფილი რე ოფუტე-ომეურნე ჩხოლარო. ძინათებული არქემიშ მასა 500-800 კილოგრამიე. ართპუხუამი არქემიშ მაკობა იგჷნძორებუ 13 თუთას, ჟირპუხუამიშ — 14. ხანს ართ კოზაკის. არქემი ჭყანიერი ოზაპანე დო ასქუაფალი ჩხოლარი რე. შეულებჷ ოჭიშით იღას დორხველური წონაშ 50%-შახ ორზოლი, თირხონით შეულებჷ ართ დღას 100 კილომეტრაშახ იდასჷნ (სათის 10-12 კმ). თელარენს 35-40 წანას. ოხანდეთ გიმირინუანა 4-25 წანაშ ხანს. ირზენს ბჟას, ხორცის, მონტყორს. ართპუხუამი არქემი წანმოწანას იჭვალს 4,5% ციმუანობაშ 2000 ლიტრაშახ ბჟას. ჟირპუხუამი — 5,4 ციმუანობაშ 750 ლიტრაშახ ბჟას. ბჟაშე აკეთენა კუმისის, კარაქის, ჸვალს. ჟირპუხუამი არქემიშ ნახოკა ქიტა 5-10 კილოგრამშახ რე (კანკალეშ 13 კგ-შახ), ართპუხუამიშ 2-4 კგ-შახ. ჟირპუხუამი არქემიშ მონტყორი უმოსი მაღალხარისამი რე. არქემიშ ხორციშ ოჩამური ღირებულება ჩხოუშ ხორცის მუთუნით ვაკჷნასქიდუ დო კანკალე აბანს ოჭკომალო გიმირუნუაფუ.

არაბეფიშ გოართოიანაფილი საამიროეფიშ არქემიშ ღირებულებაშ აბსოლუტური რეკორდიქ დემყარჷ, იუჭყაფუ გაზეთი „ალ-იტიჰადი“. 

არაბ გეგიეფს არქემიშ სისქვამე რსულჸოფურო მიოჩქჷნა. შქა ოშწანურეფშახ არაბეფი აშონთებას ვატყობინუანდეს თი ოშა-გოშა პოეტეფიშ ნახანდით, ნამუეფით არქემეფს დიდებას ვეთმეჩანდესჷნ. 

ვით მილიონ დირჰამშა (2,7 მლნ დოლარი) აფასეს „მაჯაჰიმიშ“ (უჩა) ჯიშიშ არქემი არქემეფიშ სისქვამეშ ფესტივალს. 

არქემი იჸიდჷ დუბაიშ საამიროშ პრინც შეიჰიქ დამდან ბენ მუჰამედ ალ მაკტუმქ. 

”მაჯაჰიმიშ” ჯიშიშ არქემეფი სინანდულეს უჩა ფერიშე რენა. თინეფს ძალამი სქვამი რუმე ბურნათი მონტყორი უღჷნა დო გიშეგორუაფჷნა გიშაკერზაფილი გრაციათ, მოდირღინაფილი დუდი, კინჩხიშ, ოჭიშიშ სისქვამეთ, წჷმი კუჩხეფიშ სილექინეთ, ნამუეფსჷთ თაქ ”ხელეფს” უძახჷნა, დო უკახალენი ბორკეფიშ ნძალათ. 

თე ჩხოლარეფი ვაკათჷნა არქემეფიშ ტრადიციულ ამართის დო თინეფს ამიარენა შალიშ, ბჟაშ დო ხორციშ მიოღებელო. სისქვამეშ კონურსეფს თინეფი ოკათჷნა ზოხო, ღილე ფერიშ არქემეფშე ზოხორინელო, ნამუეფით თინეფს სისქვამეთ ვადაცქვანან. 
## სქოლიო

კატეგორია:არქემიშობურეფი