open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
4 ვესტა

**ვესტა** (სიმბოლო: , 4 Vesta) — ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ ართ-ართი უდიდაში ასტეროიდი. ვესტას მიოგორუ გერმანალი ასტრონომიქ ჰაინრიხ ვილჰელმ მათიას ოლბერსიქ, 1807 წანაშ 29 მელახის დო ჯოხო გიოდჷ კარლ ფრიდრიხ გაუსიქ. ასტეროიდი რომაული მითოლოგიაშ ღორონთიშ ვესტაშ ჯოხონობაშ რე.

ვესტა, მასათ დო ზომათ რე მაჟირა ასტეროიდი ჯუკუ პლანეტა ცერერაშ უკული. ვესტაშ დიამეტრი დოხოლაფირო 525 კმ. რე დო თის უკინებჷ ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ მასაშ 9 პროცენტი.

ვესტა რე არძაშე უმოსო ბარჩხალა ასტეროიდი ნამუთ ჩქინი პლანეტაშე იძირე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Interactive 3D gravity simulation of the ''Dawn'' spacecraft in orbit around Vesta 
* Views of the Solar System: Vesta
* HubbleSite: Hubble Maps the Asteroid Vesta
* ''Encyclopædia Britannica'', Vesta – full article
* 4 Vesta images at ESA/Hubble 
* ''Dawn'' at Vesta (NASA press kit on *Dawn*'s operations at Vesta)
* NASA video 

კატეგორია:ასტეროიდეფი
კატეგორია:ასტეროიდეფიშ ორტყაფუ
კარლ ლუდვიგ ჰარდინგი

**კარლ ლუდვიგ ჰარდინგი** (გერმ. Karl Ludwig Harding; დ. 29 ეკენია, 1765, ლაუენბურგი, საქსენ-ლაუენბურგი — ღ. 31 მარაშინათუთა, 1834, გეტინგენი, ჰანოვერიშ ომაფე) — გერმანალი ასტრონომი. 1804 წანაშ 1 ეკენიას მიოგორუ ასტეროიდის 3 იუნონას, ნამუთ რდჷ მასუმა ასტეროიდი, ნამუქჷთ ძირაფილქ იჸუ ასტეროიდეფიშ ორტყაფუს. დუდშე 3 იუნონა მერჩქინელი რდჷ პლანეტათ. 1850-იან წანეფიშე თიქ რეკლასიფიცირებულქ იჸუ მუჭოთ ასტეროიდიქ.

კარლ ლუდვიგ ჰარდინგიქ დებადჷ ლაუენბურგის. 1786–89 წანეფს გურაფულენდჷ თეოლოგიას, მათემატიკას დო ფიზიკას გეტინგენიშ უნივერსიტეტის. მუშენდჷ ლილიენტალიშ ობსერვატორიას, რდჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტიშ ასტრონომიაშ პროფესორი. 3 იუნონაშ გარდა ჰარდინგიქ მიოგორუ სუმი კომეტას.

ჰარდინგი რე ავტორი შხვადოშხვა მენცარული პუბლიკაციეფიშ. თიში ნახანდეფიშე ეიოშანალი რე კატალოგი, სოდეთ მიშული რე 120,000 მურიცხი.

ჰარდინგიქ 1805 წანას მიპალუ ლალანდიშ პრემია. 1806 წანაშე რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური.

ჰარდინგიშ ჯოხონობაშ რე თუთაშ ართ-ართი კრატერი დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კარლ ლუდვიგ ჰარდინგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჰარდინგიშ პუბლიკაციეფიშ ერკებული

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
3 იუნონა

**3 იუნონა** (სიმბოლო: ) — ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ ართ-ართი უდიდაში ასტეროიდი, ნამუსჷთ 1804 წანაშ 1 ეკენიას მიოგორუ გერმანალი ასტრონომქ კარლ ლუდვიგ ჰარდინგიქ. იუნონა რდჷ მასუმა ასტეროიდი, ნამუქჷთ ძირაფილქ იჸუ ასტეროიდეფიშ ორტყაფუს. დუდშე იუნონა მერჩქინელი რდჷ პლანეტათ. 1850-იან წანეფიშე თიქ რეკლასიფიცირებულქ იჸუ მუჭოთ ასტეროიდიქ.

3 იუნონა აკმადგინანს ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ მასაშ 1 პროცენტის. 

ასტეროიდი რომაული მითოლოგიაშ ღორონთიშ იუნონაშ ჯოხონობაშ რე.

იუნონა კირდეამი (S ტიპი) ასტეროიდი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* JPL Ephemeris
* Well resolved images from four angles taken at Mount Wilson observatory
* Asteroid Juno Grabs the Spotlight
* 

კატეგორია:ასტეროიდეფი
კატეგორია:ასტეროიდეფიშ ორტყაფუ
ალტორი

thumb|ალტორი
**ალტორი** ( ) — ტობა კოკი კორსიკას. გეხვილჷ ოორუე კორსიკაშ დეპარტამენტის, ზუღაშ დონეშე 2050 მ სიმაღალას, წყარმალუ გოლოშ ღანჩოს. გენეზისი — ჯიშთური. მუკი-მუკის გოუძჷ ტარკალე გვალეფი. ტობაშ გოხოლუას 2035 მ სიმაღალას რე ჭჷფე ტობა. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* www.geoportail.gouv.fr

კატეგორია:საფრანგეთიშ ტობეფი
ემერი

**ემერი** () — ტობა ცენტრალურ ნიდერლანდეფს, ფლევოლანდიშ დო ოორუე ჰოლანდიაშ პროვინციეფიშ ტერიტორიას. ფართობი 13,4 კმ². ტობას რე მორჩილი კოკი. პერიფერიული ტობა რე, ნამუთ გჷშართჷნს ფლევოლანდიშ პროვინციაშ ჸოფიერ ლამიან ნერჩეფს — პოლდერეფს, მატერიკაშ ჯვეში ემაღალაფირი ნორთეფშე. ემეროშ ტობა ბჟადალშე მერცხუაფილი რე გოიმერიშ პერიფერიულ ტობაწკჷმა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ემერიშ ტობა 

კატეგორია:ნიდერლანდეფიშ ტობეფი
სლოტერმერი

**სლოტერმერიშ ტობა** () — ტობა ნიდერლანდეფიშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის, ფრისლანდიაშ პროვინციას. ფართობი 11,16 კმ². ოშქაშე სიტომბა 1-1,2 მ, მაქსიმალური სიტომბა 1,5 მ. ტობაშ მუკი-მუკის იდვალუაფჷ მუდგაზჷმარენი დოხორელი პუნქტი: სლოტენი, ბალკი დო შხვა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*სლოტერმერიშ ტობა 

კატეგორია:ნიდერლანდეფიშ ტობეფი
10 ჰიგეა

**10 ჰიგეა** — ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ ართ-ართი უდიდაში ასტეროიდი. დიამეტრი — 434 კმ. ჰიგეაშ მასა აკმადგინანს ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ მასაშ 3 პროცენტის დო თინა მასათ დო ზომათ რე მანთხა ასტეროიდი ბჟაშ სისტემას. 

10 ჰიგეას მიოგორუ იტალიარი ასტრონომქ ანიბალე დე გასპარისიქ, კაპოდიმონტეშ ასტრონომიულ ობსერვატორიაშე, 1849 წანაშ 12 პირელს. ასტეროიდი ბერძენული დო რომაული მითოლოგიაშ ღორონთიშ ჰიგეაშ ჯოხონობაშ რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* A simulation of the orbit of Hygiea
* Stellar occultation of 11 August 2013 (video)
* 

კატეგორია:ასტეროიდეფი
კატეგორია:ასტეროიდეფიშ ორტყაფუ
ვეგორიტისი

**ვეგორიტისი** () — ტობა საბერძნეთის, ცენტრალურ მაკედონიას. გეხვილჷ ზუღაშ დონეშე 540 მ სიმაღალას. ფართობი 54 კმ². სიგჷრძა დოხოლაფირო 15 კმ, სიგანა 7 კმ. მაქსიმალური სიტომბა 70 მ. ტექტონიკური წჷმორჩქინაშიე. დიდარიე ჩხომით. წყარპიჯეფს ბრელი რე მაფურინჯე. 

## ქოძირით ხოლო
* საბერძნეთიშ ტობეფიშ ერკებული 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვეგორიტისი რუკას 

კატეგორია:საბერძნეთიშ ტობეფი
ვეისიარვი

**ვეისიარვი** () — ტობა ესტონეთის. იდვალუაფჷ ვილიანდიმაშ მაზრას, ტარვასტუშ მუნიციპალიტეტის. 

## ქოძირით ხოლო
ესტონეთიშ ტობეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ვეისიარვიშ ტობა

კატეგორია:ესტონეთიშ ტობეფი
ფაეტონი (პლანეტა)

**ფაეტონი** — ჰიპოთეზური პლანეტა, ნამუშ არსებობასჷთ მენცარეფი ვარაუდენდეს, ტიციუსი-ბოდეშ კანონით,  მოროხიშ დო დიაშ ორბიტეფიშ ოშქაშეთ დო ნამუშ აკორღვაფათ იფორმირჷ ასტეროიდეფიშ ორტყაფუქ. ჸათე ჰიპოთეზური პლანეტა ბერძენული მითოლოგიაშ ღორონთიშ ჰელიოსიშ სკუაშ ფაეტონიშ ჯოხონობაშ რე.

პლანეტა ფაეტონიშ ჰიპოთეზაშ ფორმულაციაშ ავტორო გერმანალი ასტრონომი ჰაინრიხ ვილჰელმ მათიას ოლბერსი რე მერჩქინელი.

პლანეტა ფაეტონიშ აკორღვაფაშ ბაძაძო მენცარეფქ შხვადოშხვა ჰიპოთეზური პროცესი წჷმარინეს:

* ფაეტონქ დიაშ ხოლოშა ქიმერთჷ დო თიში ნძალიერი რეღმეფიშ გოლინათ, აკოცუ
* ფაეტონს შხვა ასტრონომიული ობიექტიქ ქარაგუ
* ფაეტონი მოჯალაგუ ჰიპოთეზური ჭითა ჯუჯაქ, ნემეზიდაქ
* ფაეტონქ დინახალენი კატასტროფული პროცესით აკოხორცქუ

თეხაური მენცარობას უმოსო მეღებული რე აკრეციული მოდელი. ასეიანი ასტრონომეფიშ აზრით ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ ასტეროიდეფი რენა ნოსქილედეფი პროტოპლანეტური დისკიშ, სოვრეშეთ ახალი პლანეტაშ ფორმაციაქ ვამოხვადუ, პლანეტა დიაშ გრავიტაციაშ ნეგატიური გოლინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* J. Timothy Unruh, "Phaeton, The Lost Planet: An Ancient World that Perished," ''Planetary Papers'', No. 6 – a condensed version of Unruh's book

კატეგორია:ჰიპოთეზური პლანეტეფი
მატანოშ ტობა

**მატანოშ ტობა** () — ტექტონიკური წჷმორჩქინაშ ტობა ინდონეზიას, კოკი სულავესის, ზუღაშ დონეშე 382 მ სიმაღალას. ფართობი 164,1 კმ². უდიდაში სიტომბა 590 მ. ინდონეზიაშ უტომბაში ტობა. მიარე გვარობაშ ენდემური ფლორაშ დო ფაუნაშ ორენჯი რე. სიტომბეფს წყარი უჟანგბადო რე, დუდიშულიე სულფატეფშე, მარა დიდარიე კინათ. ტობას რე წვანე წურწუფამი ბაქტერიეფიშ პოპულაციეფი.

## ქოძირით ხოლო
* ინდონეზიაშ ტობეფიშ ერკებული 
* მოსოფელიშ უტომბაში ტობეფიშ ერკებული  

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მატანოშ ტობა  

კატეგორია:ინდონეზიაშ ტობეფი
კვესნელიშ ტობა

thumb|250პქ|კვესნელიშ ტობა
**კვესნელიშ ტობა** () — ჯიშთური ტობა ვარა ფიორდი კანადას, ბრიტანეთიშ კოლუმბიას. გეხვილჷ ზუღაშ დონეშე 728 მ სიმაღალას. ჟიდოხიშ ფართობი 266 კმ². მაქსიმალური სიტომბა 506 მ. უღჷ ფიორდიშობური, ინწრო დო ლაგირძია ფორმა დო აკმოდირთუ სუმი ჸაშე. პოპულარული ტურისტული ობიექტიე.

## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ უტომბაში ტობეფიშ ერკებული 

## სქოლიო

კატეგორია:კანადაშ ტობეფი
ჯეიმს კრეიგ უოტსონი

**ჯეიმს კრეიგ უოტსონი** (ინგლ. James Craig Watson; დ. 28 ღურთუთა, 1838, ფინგალი, ონტარიო, კანადა — ღ. 22 გერგობათუთა, 1880, მადისონი, ვისკონსინი, ააშ) — კანადარი-ამერიკალი ასტრონომი.

ჯეიმს კრეიგ უოტსონი გურაფულენდჷ კლასიკურ ნინეფს, მიჩიგანიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მაგისტრატურას დო მიპალუ მაგისტრიშ ხარისხი ასტრონომიას, ფრანც ბრიუნოვიშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკული უოტსონი მუშენდჷ დეტროიტიშ ობსერვატორიას. 1863-1879 წანეფს უოტსონი რდჷ დეტროიტიშ ობსერვატორიაშ დირექტორი. 

უოტსონი ოკათუდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ექსპედიციეფს: 1869 წანას - მაუნტ-ფლეზენთის (აიოვა), 1870 წანას - სიცილიას, 1874 წანას - პეკინს (ჩინეთი), 1878 წანას - ვაიომინგის. ჸათე ექსპერიმენტეფიშ ღანკი რდჷ ბჟაშ გეუკუმელაფაშ დო მორღაშ ტრანზიტიშ რკვიება. 

მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას უოტსონიქ მიოგორუ 22 ასტეროიდის დო შხვადოშხვა კომეტეფს. 

უოტსონის ჯერდჷ ჰიპოთეზური პლანეტა ვულკანიშ არსებობაშ. 

ჯეიმს კრეიგ უოტსონიქ 1869 წანას მიპალუ ლალანდიშ პრემია. რდჷ ააშ-იშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო ამერიკაშ ფილოსოფიური ჯარალუაშ მაკათური. 

ჯეიმს კრეიგ უოტსონიქ ღურუ 1880 წანაშ 22 გერგობათუთას, 42 წანერქ, პერიტონიტით. დასაფულებური რე ფორესტ-ჰილიშ (ენ-არბორი) სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

* 
*Obituary, Scientific American, "James C. Watson", 25 December 1880, p.&nbsp;405

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
ჰერმან გოლდშმიდტი

**ჰერმან მაიერ სალომონ გოლდშმიდტი** (გერმ. Hermann Mayer Salomon Goldschmidt; დ. 17 მანგი, 1802, ფრანკფურტი, გერმანია — ღ. 10 ეკენია, შხვა ვერსიათ 30 მარაშინათუთა, 1866, ფონტებლო, საფრანგეთი) — გერმანალი ასტრონომი დო ხანტუ.

ჰერმან გოლდშმიდტიქ დებადჷ ფრანკფურტის, ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ხელუანობეფს მიუნხენს, შინელი გერმანალი ხანტუეფიშ პეტერ ფონ კორნელიუსიშ დო იულიუს შნორ ფონ კაროლსფელდიშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკულ გოლდშმიდტიქ პარიზიშა მიდართჷ. 

1847 წანას გოლდშმიდტიქ, პარიზიშ უნივერსიტეტის, ქიდესწრჷ გიშარჩქინელი ასტრონომიშ ურბენ ლევერიეშ ლექციას. ჸათე პერიოდიშე გოლდშმიდტიქ ასტრონომიათ დეინტერესჷ, ქიჸიდჷ ტელესკოპი, მუში ჸუდეს ჭიჭე ობსერვატორია მანწყუ დო ასტრონომიული რკვიებეფი ქიდიჭყჷ. მუში კარიერას გოძვენას მიოგორუ 14 ასტეროიდის. მაართა ასტეროიდი, ნამუსჷთ გოლდშმიდტიქ მიოგორუ რდჷ 21 ლუტეცია, 1852 წანაშ 15 გერგობათუთას. 

მენცარული რკვიებეფიშ გეშა, გოლდშმიდტიქ შკვითიშა მიპალუ ლალანდიშ პრემია. 1857 წანას გინოჩეს საპატიო ლეგიონიშ ორდენი დო 1861 წანას ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი. 

ჰერმან გოლდშმიდტიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰერმან გოლდშმიდტი *Allgemeine Deutsche Biographie*-ის (1879, გერმანულო)
* ჰერმან გოლდშმიდტი, ხანტუ დო ასტრონომი The Gentleman's Magazine. **223**: 335–. 1867.

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
კატეგორია:გერმანალი ხანტუეფი
ჯონ რასელ ჰაინდი

**ჯონ რასელ ჰაინდი** (ინგლ. John Russell Hind; დ. 12 მესი, 1823, ნოტინგემი, ინგლისი — ღ. 23 ქირსეთუთა, 1895, ლონდონი, ინგლისი) — ინგლისარი ასტრონომი.

ჯონ რასელ ჰაინდი გურაფულენდჷ ნოტინგემიშ უმაღალაშ სკოლას. 17 წანერი რდუნ თეშ ლონდონშა მიდართჷ, სოდეთ გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი ინგლისარი მათემატიკოსი დო ასტრონომი ჯორჯ ბიდელ ეირი დო თიში ხემანჯღვერობათ მუშობა ქიდიჭყჷ გრინვიჩიშ ომაფე ობსერვატორიას. უკულ ჰაინდიქ ომუშებუშა გინილჷ ჯორჯ ბიშოპიშ ობსერვატორიაშა. 

ჯორჯ რასელ ჰაინდიქ მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას, მიოგორუ 10 ასტეროიდის დო შხვადოშხვა მათირუ მურიცხეფს (ინგლ. Variable star). 

ჰაინდი რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური დო 1880-1882 წანეფს რდჷ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ პრეზიდენტი.

ჯონ რასელ ჰაინდიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი.

**ასტეროიდეფი, ნამუეფსჷთ ჰაინდიქ მიოგორუ**:

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ასტრონომეფი
წისფერი

**წისფერი** () — ჩანარიშ გვარი წისფერიშობურეფიშ ფანიაშე. ანდაწანიან ოდიარეეფი, ბართოდიარეეფი ვარ-და ბართვეფი რე. ჩანარს უღჷ რსული ჯვარედინო ართიანიშ აწმარენჯი ფურცელეფი დო ლუბაშ გვერდოქორგეფო აკოკორობილი ჸვინთელი, მოწვანე ვარ-და მორჩე პეულეფი. 

წისფერიშ 55-შახ გვარობა ჩანს აზიაშ ზჷმიერ რაიონეფს, სქირონაშქაზუღაპოჯის, მორჩილი ნორთი — შქა ევროპას დო აფრიკას, 15 გვარობა — ობჟათე ამერიკას დო მექსიკას, საქორთუოს — 2 გვარობა. მუსხირენ გვარობაშ დიხაშგიმენი ნორთეფი (ჯინჯეფი) ოღაფალ ნიფთიარაფეფს იკათუანს. 

ჯვეშ ბორჯიშე დითმიჭყანუანდეს ოღაფლა წისფერს (), ნამუსჷთ გჷმირინუანდეს აბრეშუმიშ, ბამბეშ დი შალიშ (ნოხეფიშ) ნორშვეფიშ ოღაფალო. სინთეზური ალიზარინიძ მეგორაფაქ წისფერიშ კულტურას უწაიათ დურკჷ დო თიქ ხვალე აზიაშ კანკალე ქიანას ქუდოსქიდჷ. თაშნეშე წისფერს გჷმირინუანა ოკათე მედიცინას რაქიტიშ ოსქილიდაფარო.

## ლიტერატურა

კატეგორია:წისფერიშობურეფი
ემსი

**ემსი** (; ) — წყარმალუ ოორუე-ბჟადალ გერმანიას დო ნიდერლანდეფიშ ოორუე-ბჟაეიოლ ნორთის. სიგჷრძა 371 კმ, ღანჩოშ ფართობი 17 934 კმ². ოდუდე უღჷ ტოივტო-ბურგიშ ტყას, ზუღაშ დონეშე 129 მ სიმაღალას. მეურს შქა გერმანიაშ გაბარს, ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ დო თუდოლენი საქსონიაშ ტერიტორიეფს დო აკათუ ვადენზეეს დოლარტიშ ჸუჯის. წყარმალუშ თუდოლენ მუნაკვათას მეურს სახენწჷფო თანჯა თუდოლენი საქსონიას (გერმანია) დო გრონინგენიშ პროვინციას (ნიდერლანდეფი) შქას, მარა წყარმალუს გინმალი სახენწჷფო თანჯა სანირზო რე თე ჟირ ქიანას შქას. აკაკათაფუ 20 კმ სიგჷრძაშ ესტუარიე. წყარიშ დონე მაღალიე ზოთონჯს დო გჷშულირს. ონიშოლიე. წყარპიჯეფს ეგაფილიე ნოღეფი: რაინე, ლინგენი დო შხვეფი. აკაკათაფუშ ხოლოს რე ოპორტე ნოღა ემდენი.

## ქოძირით ხოლო
* გერმანიაშ წყარმალუეფიშ ერკებული
* ნიდერლანდეფიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ემსი – ენციკლოპედია ბრიტანიკა 

კატეგორია:გერმანიაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:ნიდერლანდეფიშ წყარმალუეფი
ნეკარი

**ნეკარი** () — წყარმალუ ობჟათე-ბჟადალ გერმანიას. მეურს ბადენ-ვიურტემბერგიშ აკანს. სიგჷრძა 367 კმ, ღანჩოშ ფართობი 14,000 კმ². წყარმალუ რაინიშ ართ-ართი არძაშე თარი მარძგვანი ნადუ. ოდუდე უღჷ შვარცვალდიშ დო შვაბიაშ ალბიშ კართეეფს, ზუღაშ დონეშე 706 მ სიმაღალას. უმეტაშო მეურს ინწრო, აკან-აკანო კანიონიშობურ ლეხერს. უღჷ ოორუული დო ოორუე-ბჟაეიოლური გეზი. ნოღა პლოხინგენწკჷმა მოღჷრკუ დო გინმურს ნოღა შტუტგარტის. უკული მეურს ოორუული გეზით, თაქ ლეხერი უმოს ფართო დო ტომბა რე. წყარპიჯეფს ფეოდალური ჯიხაზურგა რე. ნძალიერო მეანდრირაფილიე. კონწარ ზოთონჯს იჸინუ. წყარმალუ რაინს აკათუ ნოღა მანჰაიმიშ გოხოლუას, ზუღაშ დონეშე 95 მ სიმაღალას. წყარპიჯეფი მეჭედას რე დოხორელი, ონიშოლიე 200 კილომეტრშახ. წყარიშ ოშქაშე 145 მ³/მრ. 

ჯოხოდვალა „ნეკარი“ კელტური წჷმორჩქინაშიე დო ეშანჷნს „ველურ წყარს“. დიო ხოლო II ოშწანურას იშინუაფჷ Nicretes-იშ სახეთ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნეკარი – ენციკლოპედია ბრიტანიკა 

კატეგორია:გერმანიაშ წყარმალუეფი
ფრანსუა არაგო

**დომინიკ ფრანსუა ჟან არაგო** (კატ. Domènec Francesc Joan Aragó, ფრანგ. Dominique François Jean Arago; დ. 26 ფურთუთა, 1786, ესტაჟელი, რუსილიონი, საფრანგეთი — ღ. 2 გჷმათუთა, 1853, პარიზი, სენა, საფრანგეთი) — ფრანგი ფიზიკოსი, ასტრონომი, მათემატიკოსი დო პოლიტიკოსი.

ფრანსუა არაგო გურაფულენდჷ პარიზიშ პოლიტექნიკურ სკოლას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს: გრძედეფიშ ბიუროს, პარიზიშ ობსერვატორიას, პარიზიშ მენცარობეფიშ აკადემიას. ოკათჷდჷ პოლიტიკას დო 1848 წანაშ რევოლუციაშ უკულ, უკინებუდჷ ოურდუმე ნძალეფიშ მინისტრიშ დო ოზუღე ნძალეფიშ მინისტრიშ პოსტეფი საფრანგეთიშ თარობას.

ფრანსუა არაგო მოღალენდჷ მენცარობაშ შხვადოშხვა დისციპლინეფს: ასტრონომიას, ფიზიკას, ოპტიკას, მათემატიკას, მეტეოროლოგიას. არაგოქ ბარსელონას დო კოკი ფორმენტერას ზიმუ მერიდიანი გრადუსულო, გიმიგონჷ ელექტრომაგნიტი დო დანტკიცჷ ელექტრონული და მაგნიტური ნძალეფიშ ართოიანობა დო შხვა.

რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ფრანსუა არაგო ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
გლომა

**გლომა** () — წყარმალუ ნორვეგიაშ ობჟათე ნორთის. რე სკანდინავიაშ ჩქონიშ უგჷრძაში წყარმალუ.  სიგჷრძა 611 კილომეტრი. ღანჩოშ ფართობი 40,5 ვითოში კმ². ოდუდე უღჷ ტობეფს, სიორ-ტრიონელაგიშ ბჟაეიოლშე. მეურს ესტერდალიშ ლეხერს, აკათუ სკაგერაკიშ საროტის. ორჩქინანს მუდგაზჷმარენ წყარგელაფუს. წყარალა უჩქჷ აფუნს დო ზარხულიშ დაჭყაფუს, წყარიშ ოქშაშე ხარჯი თუდოლენ მალობას 400-440 მ³/მრ. წყარმალუს ეგაფილიე 5 ჰესი. 

## ლიტერატურა

კატეგორია:ნორვეგიაშ წყარმალუეფი
ჟან-ბატისტ ბიო

**ჟან-ბატისტ ბიო** (ფრანგ. Jean-Baptiste Biot; დ. 21 პირელი, 1774, პარიზი, საფრანგეთი — ღ. 3 ფურთუთა, 1862, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ფიზიკოსი, ასტრონომი დო მათემატიკოსი.

ჟან-ბატისტ ბიო გურაფულენდჷ პარიზიშ პოლიტექნიკურ სკოლას. მუშენდჷ მათემატიკაშ პროფესორო დიო ნოღა ბოვეს დო უკულ ფიზიკაშ პროფესორო კოლეჯ დე ფრანსის.

1804 წანას ჟან-ბატისტ ბიოქ დო ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკიქ წყარბადიშ ბურთით ეფურინეს დო მიოჭირინეს 4,000 მეტრაშ სიმაღალას დო გიმირკვიეს დიხაუჩაშ მაგნიტური ვეშ კონდიციეფი.

ჟან-ბატისტ ბიოქ დო ფელიქს სავარიქ წჷმარინეს მაგნეტოსტატიკაშ კანონი, ნამუთ თინეფიშ ჯოხონობაშ რე. კანონი ორხველჷ მაგნიტური ვეშ გენერაციას ელექტრული დენით.

ჟან-ბატისტ ბიოქ 1803 წანას გიმირკვიუ ლეგლიშ კომუნას  (ნორმანდია) ნაძირეფი მეტეორიტეფი დო აკეთჷ თინეფიშ მენცარული ანალიზი. ბიოშ ნტკიცებათ ჸათე *"ქუალეფი"* უქიანოშე რდჷ.

1810-იან წანეფიშე ბიო უმოსო მოღალენდჷ ოპტიკას. ჸათე პერიოდიშე თიქ მიშეღჷ დიდი თია სინთეშ პოლარიზაციაშ რკვიებაშა.

ჟან-ბატისტ ბიო რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1803 წანაშე რდჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო 1815 წანაშე ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური. 

ჟან-ბატისტ ბიოშ ჯოხონობაშ რე ელექტრომაგნიტური ართული ბიო დო მინერალი ბიოტიტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* კუნტა ბიოგრაფია
* ჟან-ბატისტ ბიო ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჟან-ბატისტ ბიო encyclopedia.com-ს

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
კატეგორია:ფრანგი მათემატიკოსეფი
ბიუსკეელვენი

**ბიუსკეელვენი** () — წყარმალუ ოორუე შვედეთის. ოდუდეს ეჭოფუნს არვიდსიაურიშ კომუნაშ ოორუე-ბჟადალშე, უკული მეურს ობჟატე-ბჟაეიოლშე, გინმოკვათჷნს ლაპლანდიას, მუშ უკულით აკათუ ბოტნიაშ ჸუჯის.  

წყარმალუს დიდი მუდანობათ ხე ჩხომი სალმონი.

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## სქოლიო
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი სიგჷრძაშ მეჯინათ 
*  ინფორმაცია შვედეთიშ წყარმალუეფიშ გჷმნაულაშე  

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

თუდო მოჩამილიე შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული.

*ბიუსკეელვენი
*ემონი
*ენგესონიაკა
*ესტერდალელვენი
*ეტრანი
*ვინდელელვენი
*იიდეელვი
*ინდალსელვენი
*იუნგანი (მდინარე)
*იუსნანი
*კალიქსეელვენი
*კლარელვენი
*ლაინიოელვენი
*ლონგანი 
*ლულეელვენი
*ნისანი
*ონგერმანელვენი
*პიტეე
*რონეელვენი
*ტურნეელვენი
*უმეელვენი 
*შელეფტეელვენი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*შვედეთიშ წყარმალუეფიშ რუკა

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
კლარელვენი

**კლარელვენი** — წყარმალუ ნორვეგიას დო შვედეთის. სიგჷრძა დოხოლაფირო 500 კმ., ღანჩოშ ფართობი 11,8 ვითოში კმ². რე შვედეთიშ არძაშე გჷრძე წყარმალუ. ყველაზე გრძელი მდინარე. გინმურს რუგენიშ დო ფემუნიშ ტობეფს, ორჩქინანს წყარგელაფუეფს დო ჭოროეფს. აკათუ ვენერნიშ ტობას. ირდუ თჷრიშ წყარით. ონიშოლიე ნოღა მუნკფორსშახ. თეს ეგაფილიე ნოღა კარლსტადი.

## ლიტერატურა

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:ნორვეგიაშ წყარმალუეფი
ემონი

**ემონი** () — წყარმალუ ობჟათე შვედეთის. ოდუდეს ეჭოფუნს ბოდაფორსიშ დოხორალაშ ოორუეშე, სმოლანდიშ ემაღალას დო მეურს 220 კმ სიგჷრძას, სოიშახ აკათუ ბალტიაშ ზუღას, ნოღა ოსკარსჰამნიშ ობჟათეშე. 

ემონი პოპულარულიე კანოოეფიშ მოჸოროფეეფს შქას, თიშენი, ნამჷ-და თინა ადვილი ონიშოლიე დო შვედეთიშ ფლორაშ დო ფაუნაშ ხოლოშე გაჩინებაფაშ კვარზალს ირზენს.  

წყარმალუს 30-შე მეტი გვარობაშ ჩხომი ინოხე, ნამუეფ შქას ეიოშანალი რე კალმახა. 

ემონიშ წყარპიჯეფწკჷმა შანულამი დოხორალეფიე ჰოლსბიბრუნი, კვილსფორსი, მოლილა დო ჰოგსბი.

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
ვინდელელვენი

**ვინდელელვენი** () — წყარმალუ ოორუე შვედეთის, წყარმალუ უმე-ელვიშ უდიდაში ნადუ. 

ოდუდეს ეჭოფუნს სკანდინავიაშ გვალეფს, ნორვეგია-შვედეთიშ სახენწჷფო თანჯაშ გოხოლუას, არეპლუგიშ კომუნას. თეშ უკული თინა მეურს ობჟათე-ბჟაეიოლჸურე, გინმოკვათჷნს ლაპლანდიაშ ობჟათე ნორთის, ნოღა ვინდელნის დო აკათუ წყარმალუ უმე-ელვის ნოღა ვონონიშ გოხოლუას, წყარპიჯიშე 25 მილიშ დოშორაფათ. 

ვინდელელვენი ოორუე შვედეთიშ ართ-ართი უდიდაში წყარმალუ რე. აფუნს, მუჟამს წყარიშ დონე ეიკინანსჷნ, უჩქჷ აკოტობუა.


ფაილი:Renforsen-Vindelälven-2008-08-03.jpg|
ფაილი:Spoland magasin2.jpg|


## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი სიგჷრძაშ მეჯინათ
*  ინფორმაცია შვედეთიშ წყარმალუეფიშ გჷმნაულაშე 
* ინფორმაცია ვინდელელვენშე 

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
ინდალსელვენი

**ინდალსელვენი** () — შვედეთიშ ართ-ართი უგჷრძაში წყარმალუ. თიში სიგჷრძა რე 430 კილომეტრი. თიში თარი ნადუეფიე კალსტრომენი, ლონგანი, ჰორკანი დო ამერონი. წყარმალუს ეგაფილიე 26 ელექტროსადგური, ელექტროენერგიაშ წარმებაშ რესურსეფით მასუმა წყარმალუ რე ქიანას. 

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
ეტრანი

**ეტრანი** (შვედ. Ätran) — წყარმალუ შვედეთის, ნამუშ სიგჷრძათ რე 240 კილომეტრი. წყარმალუ კატეგატიშ საროტშა ინმურს დაბა ფალკენბერგიწკჷმა ხოლოს. წყარმალუს 1000 წანაშ წოხოლე გოჸონაფილი რზა მეჸუნს. შქა ოშწანურეფს ეტრანიშ წყარპიჯეფს მიარე ნძალიერი აკობუნა მოხვალამე. 

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
*  *Ätrans vattenvård*, Ätrans vattenvårdskommitté.
*  *Från källa till hav - källfördelning av näringstillförsel i Ätrans vattensystem [...]*, Peter Nolbant, Ätrans Vattenvårdsförbund, 1998.
*  Données sur la longueur des fleuves de Suède

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
კალიქსეელვენი

**კალიქსეელვენი** () — წყარმალუ შვედეთის. თინა ართ-ართიე ნორლანდიშ რეგიონიშ თი ოთხი თარი წყარმალუშე, ნამუეფით ხეუმუთხჷმჷ რე ჰიდროელექტრო ნოგაფუეფშე. წყარმალუშ სიგჷრძა 461 კმ რე, ოდუდეს ეჭოფუნს კებნეკაისეშ გვალეფს, კირუნაშ მუნიციპალიტეტის. ობჟათე-ბჟაეიოლშე, თინა ლაპლანდიას გინოკვათჷნს, ობჟათეშე — ნორბოტენიშ ლენს. აკათუ ბოტნიაშ ჸუჯის, კალიქსიშ დოხორალაშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე.  

კალიქსეელვენი ნორბოტენიშ სიგჷრძათ მასუმა წყარმალუ რე. გოვითარაფილიე ოწყარე ტურიზმი. 

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
ტურნეელვენი

მინი|300პქ|ტურნეელვენიშ აბანდვალა
**ტურნეელვენი** (შვედ. Torne älv) ვარა **ტორნიონიოკი** (ფინ. Tornionjoki) — წყარმალუ ოორუე  შვედეთის დო ფინეთის. აბხვადჷნა ჯოხოდვალაშ შხვადოშხვა ვარიანტი: *ტურნეელვი*, *ტორნიელვი* (შვედ.) *ტორნიოიოკი*, *ტორნიო-იოკი* (ფინ.). 

წყარმალუშ სიგჷრძა 565 კმ რე, ღანჩო — 40,2 ვით. კმ². ტურნეელვენი ოდუდეს ტობა ტურნეტრესკიშე ეჭოფუნს სკანდინავიაშ გვალეფს შვედეთ-ნორვეგიაშ თანჯას დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე მეურს ლაპლანდიაშ პლატოს ბოტნიაშ ჸუჯიშახ. ჟიმოლენ მალობას წყარგელაფუეფი, ხურჩეფი დო მიარე ტობა რე. იჸინუ გერგობათუთაშე მესიშახ. 

წყარმალუშ თუდოლენ მალობას შვედეთ-ნორვეგიაშ თანჯა რე გობუნაფილი. 

ტურნეელვენს ოწყარმალე ტურიზმიე გოვითარაფილი. აკაკათაფუწკჷმა რე ოზუღე პორტეფი, ტორნიო (ფინეთი) დო ჰაპანანდაა (შვედეთი).

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფიშ
კატეგორია:ფინეთიშ წყარმალუეფიშ
კატეგორია:ნორვეგიაშ წყარმალუეფიშ
შელეფტეელვენი

**შელეფტეელვენი** () — წყარმალუ ოორუე შვედეთის. 

გეოგრაფიულო, თინა ოდუდეს ეჭოფუნს ნორბოტენიშ ლენს, ნამუსჷთ შვედეთიშ ლაპლანდიაშ პროვინციას ხოლო უძახჷნა, სოდეთ თინა ჰორნავანიშ, უდიაურიშ დო სტორავანიშ ტობეფშე გჷშმურს. უკული მეურს ობჟათე-ბჟადალჸურე, ვესტერბოტენიშ ლენს, გინმურს ნოღა შელეფტეოშ დო ვოსტრებოტენიშ პროვინციაშ ტერიტორიას ინმურს ბოტნიაშ ჸუჯიშა.

მინი|250პქ|მარცხნივ|შელეფტეელვენი ნოღა შელეფტეოწკჷმა

შელეფტეელვენი ოორუე შვედეთიშ ართ-ართი უთარაში წყარმალუ რე, თიში სიგჷრძა 410 კმ რე. ბრელი ოორუული წყარმალუშ მანგურო, თიში წყარეფი გჷმირინუაფჷ ჰიდროენერგიაშ მიოღებელო. 

წყარმალუს გოფაჩილიე სალმონი დო კალმახა, მუშ გეშათ მეჩხომეეფს შქას პოპულარული დოშანილობაშ აბანიე. 

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი სიგჷრძაშ მეჯინათ
*  ინფორმაცია შვედეთიშ წყარმალუეფიშ გჷმნაულაშე 
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი ღანჩოშ ფართობიშ მეჯინათ  

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
იუსნანი

მინი|300პქ|იუსნანიშ აბანდვალა
**იუსნანი** (შვედ. Ljusnan, ჯვეშსკანდ. „Lusn“ — „სინათლე“) — წყარმალუ შვედეთის. ოდუდეს ეჭოფუნს ნორვეგიაშ თანჯაწკჷმა სკანდინავიაშ გვალეფს, ინმურს ბოტნიაშ ჸუჯიშა. წყარმალუშ სიგჷრძა 440 კმ რე. წყარმალუს ბრელიე წყარგელაფუ. ირდუ თჷრით. იჸინუ 6-7 თუთათ. იუსნანზე 18 მორჩილი ზჷმაშ ჰესიე ეგაფილი. 2004 წანას იუსნანქ 4,5 ვითოში კვტ\სთ გჷმიმუშუ.

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## წყუ
1.^ a b c "Ljusnan" (შვედურ ნინაშა). Nationalencyklopedin. http://www.ne.se/ljusnan/243690. გეახალჷ 14 კვირკვეს, 2010.  (ავტორიზაციას თხულენს)

2.^ "Län och huvudavrinningsområden i Sverige" (in Swedish). SMHI. http://www.smhi.se/sgn0102/n0205/lan_haro_huvud.pdf . გეახალჷ 14 კვირკვეს, 2010. 

3.^ Hellquist, Elof (1922). Svensk etymologisk ordbok. სტოკჰოლმი: Gleerups förlag. ფ. 417.

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
იუნგანი (წყარმალუ)

მინი|300პქ|იუნგანიშ აბანდვალა
**იუნგანი** (შვედ. Ljungan) — წყარმალუ შვედეთის. სიგჷრძა  322 კმ, ღანჩოშ ფართობი  —  12 851 კმ².
  
ოდუდეს ეჭოფუნს სილანიშ გვალეფს, ნორვეგიაშ თანჯაწკჷმა ხოლოს. გინმურს ემტლანდიშ დო ვესტერნორლანდიშ ლენეფს. წანმოწანას 6-7 თუთას ჸინით რე ფორილი. ინმურს ბოტნიაშ ჸუჯიშა. 

წყარმალუს მუდგაზჷმარენი ჰიდროელექტროსადგურიე. წყარმალუ იუნგანქ ბოლო წანეფს მედიაშ გურგოჩამა მიკიჭოფჷ, თიშენი, ნამჷ-და 1990-იან წანეფს თ.გ. იუნგანიშ ვირუსი ძირეს.

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## წყუ
1.^ a b c "Ljungan" (in Swedish). Nationalencyklopedin. http://www.ne.se/ljungan. გაახალებურიე 14 კვირკვე 2010.  (ავტორიზაციას თხულენს)

2.^ "Län och huvudavrinningsområden i Sverige" (in Swedish). SMHI. http://www.smhi.se/sgn0102/n0205/lan_haro_huvud.pdf . გაახალებურიე 14 კვირკვე 2010. 

3.^ Hellquist, Elof (1922). Svensk etymologisk ordbok. სტოკჰოლმი: Gleerups förlag. ფ. 416

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
პიტეე

**პიტეე** () — წყარმალუ ოორუე შვედეთის, ნორბოტენიშ რეგიონს. თინა ართ-ართიე ნორლანდიშ თი ოთხ უთარაშ წყარმალუს შქას, ნამუეფით ხეუმუთხჷმჷ რენა ჰიდროელექტროსადგურეფშე. 

ოდუდეს ეჭოფუნს ბჟაეიოლ შვედეთის, იოკმოკიშ მუნიციპალიტეტის დვალირი ფართო ტობეფშე დო მეურს ბჟაიოლ წყარპიჯჸურე, სოდეთ პიტეოშ მუნიციპალიტეტის აკათუ ბოტნიაშ ჸუჯის. თიში სიგჷრძა 400 კმ რე, ღანჩოშ, ფართობი 11 200 კმ².

წყარმალუს დვალისი უდიდაში წყარგელაფუ რე სტორფორსენი, ნამუთ ნორბოტენიშ მაძირაფუეფს შქას ართ-ართი არძაშე პოპულარული აბანიე.  

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი სიგჷრძაშ მეჯინათ
*  ინფორმაცია შვედეთიშ წყარმალუეფიშ გჷმნაულაშე  
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი ღანჩოშ ფართობიშ მიხედვით 

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
უმეელვენი

**უმეელვენი** () — ართ-ართი უთარაში წყარმალუ ოორუე შვედეთის. თიში სიგჷრძა დოხოლაფირო 460 კმ რე. ოდუდეს ეჭოფუნს სკანდინავიაშ გვალეფს, ნორვეგიაწკჷმა თანჯაშ გოხოლუას დვალირი ოვერუმანიშ ტობაშე დო მეურს ობჟათე-ბჟაეიოლჸურე. თიშ უდიდაშ ნორთის, მეჸუნს ევროპული ავტომაგისტრალი E12. 

მინი|მარცხნივ|250პქ|წყარმალუშ ესტუარი ნოღა უმეოს

წყარმალუ გინმოკვათჷნს სტორუმანიშ ტობას. თიში წყარეფი ფართას გჷმირინუაფჷ ჰიდროენერგიაშ მიოღებელო. თარიი ნადუ რე წყარმალუ ვინდელელვენი. 

ინმურს ბოტნიაშ ჸუჯიშა, ნოღა უმეოწკჷმა დვალირი ჭიჭე ნოღა ჰოლმსუნდიწკჷმა.

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი სიგჷრძაშ მეჯინათ
*  ინფორმაცია შვედეთიშ წყარმალუეფიშ გჷმნაულაშე 
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი ღანჩოშ ფართობიშ მეჯინათ 
*  http://www.umealven.com 

## სქოლიო

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
იპოლიტ ფიზო

**არმან იპოლიტ ლუი ფიზო** (ფრანგ. Armand Hippolyte Louis Fizeau; დ. 23 ეკენია, 1819, პარიზი, საფრანგეთი — ღ. 18 ეკენია, 1896, ვანტეი, საფრანგეთი) — ფრანგი ფიზიკოსი.

ფიზო გურაფულენდჷ პარიზიშ სტანისლასიშ კოლეჯის.  დუდშე ფიზო ირკვიენდჷ ფოტოგრაფიულ პროცესეფს. უკულიან პერიოდის ფრანსუა არაგოშ დო ლეონ ფუკოშ ინიციატივათ, დეინტერესჷ სინთეშ დო სიტიბაშ ინტერფერენციათ. 1848 წანას ფიზოქ ივარაუდჷ ელექტრომაგნიტური რეღმეფიშ ჭითა ზარუეფიშ (ინგლ. *Redshift*) არსებობა.

1849 წანას ფიზოქ ექსპერიმენტეფიშ გჷმორინაფათ ზიმუ სინთეშ სიჩქარე, 5%-იანი სიზუსტათ. ექსპერიმენტეფიშ რეზულტატით სინთეშ სიჩქარე რდჷ 313,274,304 მ/მქ (თეხანო მეღებული რე 299,792,458 მ/მქ). 

1850 წანას ფიზოქ, მუში შინელი ექსპერიმენტით ზიმუ სინთეშ სიჩქარე წყარს. 

თაშნეშე, ფიზოქ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია დოპლერიშ ეფექტიშ ნტკიცებაშა.

იპოლიტ ფიზოქ 1866 წანას მიპალუ რუმფორდიშ მენდალი. რდჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური. ფიზო ართი-ართი რე 72 მენცარიშე, ნამუშ ჯოხოთ მიკოჭარილი რე ეიფელიშ ჸორშიშ ფასადის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იპოლიტ ფიზო ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
*იპოლიტ ფიზო Open Library-ის
* ფიზოშ ექსპერიმენტი

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
ლეონ ფუკო

**ჟან ბერნარ ლეონ ფუკო** (ფრანგ. Jean Bernard Léon Foucault; დ. 18 ეკენია, 1818, პარიზი, საფრანგეთი — ღ. 11 ფურთუთა, 1868, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ფიზიკოსი. ქანქარაშ ("ფუკოშ ქანქარა") გჷმორინაფათ აკეთჷ დიხაუჩაშ როტაციაშ დემონსტრაცია, ზიმუ სინთეშ სიჩქარე, მიოგორუ ინდუქციური ელექტრული დენეფიშ ართ-ართი ფორმას, ნამუსჷთ ფუკოშ დენს უძახჷნა, მიშეღჷ ტერმინი გიროსკიპი.

## ლიტერატურა
* Amir D. Aczel, *Pendulum: Léon Foucault and the Triumph of Science*, Washington Square Press, 2003 
* William Tobin, *Léon Foucault*. Scientific American, July 1998.
* William Tobin, *The Life and Science of Léon Foucault: The Man who Proved the Earth Rotates*. Cambridge University Press, 2003. 
* Foucault Disk – Interactive Java Tutorial Foucault created this device showing how eddy currents work (National High Magnetic Field Laboratory)
* "Foucault and Measuring the Speed of Light in Water and in Air", analysis of his 1853 thesis (*[http://www.bibnum.education.fr/physique/optique/l-experience-du-miroir-tournant-de-foucault BibNum]*, click "À télécharger" for English text)

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
ნისანი (წყარმალუ)

**ნისანი** (შვედ. Nissan) — წყარმალუ შვედეთის, ინმურს კატეგატიშ საროტშა ნოღა ჰალმსტადწკჷმა. დუდშე ოორუე-ბჟადალშე მეურს, უკული გეზის ითჷრანს დო ობჟათე ბჟადალჸურე მეურს. წოხოლე წყარმალუშ გოჸუნაფას ოვაჭარე რზა ხოლო მიშჷ. ნისანიშ წყარეფს ხე ორაგული დო კალმახა.

## ქოძირით ხოლო
* შვედეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  შვედეთიშ წყარმალუეფი სიგჷრძაშ მეჯინათ 

კატეგორია:შვედეთიშ წყარმალუეფი
ემასიშ ერუანული პარკი

**ემასიშ ერუანული პარკი** () — ერუანული პარკი ბრაზილიას, გოიასიშ დო მატუ-გროსუ-დუ-სულიშ შტატეფს შქას, ბრაზილიაშ ცენტრალურ-ბჟადალ ნორთის. თე პარკის წჷმორინაფილიე მუშობური ეკოსისტემა. ტერიტორიაშ უდიდაში ნორთი უტყალე, ტარკალე სავანა რე. წჷმორინაფილიე ველური ორთაშ ფართო სპექტრი. თაქ ხენა ტერმიტეფი, გიგნტური ანთარეფი, ფაჭაჭამი გერეფი, კაჟანამეფი, სირაქლემა ნანდუ.

2001 წანას პარკი იუნესკოქ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა გემშეღჷ.  

## ქოძირით ხოლო
*იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბრაზილიას  
*მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Satellite photo (Google)

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბრაზილიას
კატეგორია:ბრაზილიაშ ერუანული პარკეფი
დანიელ გაბრიელ ფარენჰაიტი

**დანიელ გაბრიელ ფარენჰაიტი** (გერმ. Daniel Gabriel Fahrenheit; დ. 24 მესი [ჯვ. სტ. 14 მესი], 1686, დანციგი, რეჩ პოსპოლიტა — ღ. 16 ეკენია, 1736, ჰააგა, ჰოლანდიაშ რესპუბლიკა) — გერმანალი ფიზიკოსი. გიმიგონჷ ვარჩხილწყარიშ თერმომეტრი დო ფარენჰაიტიშ შკალა.

ფარენჰაიტიქ დებადჷ ნოღა დანციგის, გერმანალეფიშ ფანიას. ორდოიანი წანეფიშე დეინტერესჷ ორთაშობური მენცარობეფით. 1717 წანაშე შარალენდჷ ბერლინს, ჰალეს, ლაიფციგის, დრეზდენს, კოპენჰაგენს. ჸათე პერიოდეფს გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი მენცარეფი ოლე რემერი, ქრისტიან ვოლფი დო გოტფრიდ ლაიბნიცი. 1717 წანას ფარენჰაიტიქ ჰააგას ქიდიხორჷ დო თექ აწარმენდჷ ბარომეტრეფს, ალტიმეტრეფს დო თერმომეტრეფს. 1718 წანაშე მუშენდჷ ამსტერდამს, ქიმიაშ ლექტორო. 1724 წანას ფარენჰაიტიქ მიდართჷ ინგლისიშა. თე წანას თიქ გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* დანიელ გაბრიელ ფარენჰაიტი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* Letter from Daniel Gabriel Fahrenheit (scan) to Carl Linnaeus, 7 May 1736 n.s., http://linnaeus.c18.net/Letters/display_txt.php?id_letter=L0112 
* 
*Fahrenheit's papers in the Royal Society Publishing

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
რეჩ პოსპოლიტა

**რეჩ პოსპოლიტა**, ოფიციალური ჯოხოდვალა **პოლონეთიშ დო ლიეტუვაშ დიდი ოთარეშ ომაფე** (პოლ. Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, ლიეტ. Lenkijos Karalystė ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, ლათ. Regnum Poloniae Magnusque Ducatus Lithuaniae) — პოლონეთიშ დო ლიეტუვაშ გოართოიანაფილი, კონფედერაციული სახენწჷფო, ნამუქჷთ ოფიციალურო დირსხუ 1569 წანას, ლუბლინიშ უნიათ.

მავითაამშვა, მავითიშკვითა ოშწანურეფს რეჩ პოსპოლიტა ევროპაშ ართ-ართი უდიდაში სახენწჷფო რდჷ. თის უკინებუდჷ დოხოლაფირო 1,000,000 კმ² დო მახორობაშ მუდანობა 12 მილიონს აკმადგინანდჷ.

რეჩ პოსპოლიტაშ დადაღარებაშ უკულ, თინა მოხურგე სახენწჷფოეფქ გირთეს. მასუმა დო ეკონია გორთუალაქ მოხვადჷ 1795 წანას, მუჟამსჷთ რეჩ პოსპოლიტა გირთეს პრუსიაქ, ავსტრიაქ დო რუსეთიშ იმპერიაქ.

## ლიტერატურა
* Stone, Daniel Z. (2014). The Polish–Lithuanian State, 1386–1795. University of Washington.

კატეგორია:რეჩ პოსპოლიტა
კატეგორია:პოლონეთიშ ისტორია
კატეგორია:ლიეტუვაშ ისტორია
ბრაზილიაშ ატლანტიკური ტყა

thumb|left|250px
[thumb|250px|[კურიტიბაშ წყარგელაფუ]]

**ბრაზილიაშ ატლანტიკური ტყა** () — ტყაშ მასივიშ რეგიონი, ნამუთ აკმოდჷრთჷ ტროპიკული ნესტიანი, ტროპიკული სქჷრე, რიზოფორული ტყალეფშე დო ტროპიკული სავანეფშე. თინა გინოზინდილიე ბრაზილიაშ ატლანტიშ ოკიანეშ წყარპიჯეფიშ მანგის, ოორუეშე რიო გრანდე დო ნორტეშ შტატიშ ობჟათეშა – რიო გრანდე დო სულიშ შტატშახ. ხოლო იფაჩუ პარაგვაიშ დო არგენტინაშ ტერიტორიეფსჷთ. 

ატლანტიკური ტყა აკმოდჷრთჷ მიარე ნაირსახეობეფშე:

* წყარპიჯიშ მუხური აკმოდჷრთჷ დაბალი ტყალეფშე, ნამუეფით წყარპიჯიშ დუინეფს რე ეფალირი.

* საწყარპიჯო ტყალეფი, ნამუეფსჷთ ატლანტიკურ ლეჟერ ტყალეფს ხოლო უძახჷნან, წჷმარინუანს იროწვანე ატლანტიკურ ტყალეფს. 

* დინოხოლენი ტყალეფი უმოსო აკმოდჷრთჷ ფურცელმაცჷმე ჯალეფშე. 

* უმოს ტომბას, სქჷრე ატლანტიკური ტყალეფიე, ნამუეფით გინმალიე ოორუე-ბჟაეიოლჸურე სქჷრე კაატინგას დო ბჟაეიოლშე სერადო სავანას. 

* მონტანიშ ლეჟერამი ტყალეფი იჭყაფჷ სიერა დო მარიშე დო კვათჷნს ობჟათე ბრაზილიაშ გვალეფს დო პლატოეფს. თე ტერიტორია დიდარიე დაფიშობურეფით დო მირტიშობურეფიშ ფანიეფიშ წჷმმარინაფალეფით. 

* არძაშე მაღალი არეალი იკათუანს ბართვონაშ სავანეფს.

ატლანტიკური ტყა გჷშაკერძაფილო ურჩქვანჷ რე თით, ნამჷ-და თინა იფაჩუ ობჟათეშ 24 გრადუსი განედიშ ჟი ხოლო. 
თინა თეჟამო მერჩქინელიე მოსოფელიშ ბიოსფეროშ რეზერვო, ნამუთ იკათუანს მიარე ეშალაფაშ კარშა მეულირ ფლორაშ დო ფაუნაშ გვარობას. თინეფს შქას რე ქია ანთარი. 

ატლანტიკური ტყაშ გოჭვარუაქ ინტენსიურო დიჭყჷ კოლონიზაციაშ უკული. გოჭვარილ აბანეფს უმოსო შანქარიშ ლარჭემს აშენენდეს, ვარა თენა ხვადუდჷ ურბანულ ღანკეფშო. 

თეჟამო, ამაზონიშ ინსტიტუტი გჷშაკერძაფილო აქტიურო მუშენს ტყაშ ახალშო გაშენებაშე დო მუკოტებაში ბრაზილიაშ ოორუე-ბჟაეიოლიშ შტატ  პერნამბუკუს. თიში ეგიდით, 2007 წანაშ გოძვენას, თაქ 5 500 ახალ ჯაქ ირგჷ.

## ქოძირით ხოლო
*იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბრაზილიას  
*მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Amazon Institute
* Atlantic Forest (Conservation International)
* Atlantic Forest Foundation, help preserves the Atlantic Forest 
* Iracambi Atlantic Rainforest Research and Conservation Center 
* Atlantic forest (World Wildlife Fund)
* Plant a Billion Trees in the Atlantic Forest
* Conservation significance of the Atlantic Forest 
* Embassy of Brazil in London: Atlantic Forest 
* FirstFlora 
* The Nature Conservancy: Atlantic Forest  (with photo)
* The Reforestation efforts of 2 individuals in Pernambuco Joanne Stanulonis and João Milanêz
* UNESCO: Discovery Coast Atlantic Forest Reserves

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბრაზილიას
ზემერინგიშ რკინაშშარა

**ზემერინგიშ რკინაშშარა** () — ორკინაშშარე ღოზი ავსტრიას, ნამუთ იჭყაფჷ ნოღა გლოგნიცის დო ზემერინგიშ გოულათ მეურს ნოღა მურცუშლაგშა. თენა რდჷ ევროპას დორჩაფილი მაართა სტანდარტული სიგანაშ რკინაშშარა. თეჟამო მერჩქინელიე მოსოფელს მაართა გვალაშ რკინაშშარათ, ნამუქჷთ ურთულაშ რელიეფის წჷმოძინელო იჸუ გოჸონაფილქ. თინა თეჟამო ხოლო ედომშამი დოხარგუათ მუშენს დო მიშმურს ავსტრიაშ ფედერალური რკინაშშარაშ აკოდგინალუაშა.

რკინაშშარაშ დორჩაფა 1848-1854 წანეფს მიშჷ. პროცესის მონაწილენდ 20 000 მუშა. პროექტი აკადგინჷ კარლ ფონ შეგაქ. კონსტრუქცია იკათუანს 14 გვირაბის, 16 ვიადუკის დო ოშშაქ ქუაშ დო 11 რკინაშ ხინჯს. გითარენჯეფი დო ოგინაჯინუე დგჷმილეფქ გვირაბეფიშ გონთხორუაშ ბორჯის გჷმოღალირ ნოსქჷლედეფშე იჸუ ეგაფილქ. ორკინაშშარე ღოზიშ სიგჷრძა 41 კმ რე.

1998 წანას, იუნესკოქ ზემერინგიშ რკინაშშარა მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა გემშეღჷ. 

## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ევროპას

## რესურსეფი ინტერნეტის
* pictures from the Semmering railway 
* World Heritage Site Semmering Railway 
* SÜDBAHN museum in Muerzzuschlag

კატეგორია:ავსტრიაშ არქიტექტურა
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრიას
ჯოზეფ დალტონ ჰუკერი

**სერ ჯოზეფ დალტონ ჰუკერი** (ინგლ. Sir Joseph Dalton Hooker; დ. 30 მანგი, 1817, ჰეილსუორთი, სუფოლკი — ღ. 10 ქირსეთუთა, 1911, სანინგდეილი, ბერკშირი) — ინგლისარი ბოტანიკოსი.

ჯოზეფ დალტონ ჰუკერიქ დებადჷ გიშარჩქინელი ინგლისარი ბოტანიკოსიშ უილიამ ჯექსონ ჰუკერიშ ფანიას. გურაფულენდჷ გლაზგოშ უმაღალაშ სკოლას, უკულ გურაფა გაგინძორჷ გლაზგოშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი 1839 წანას.

გურაფაშ თებაშ უკული, ჰუკერი მონაწილენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ექსპედიციეფს: 1839-1943 წანეფს - ანტარქტიკას, 1847–1851 წანეფს - ჰიმალაის დო ინდოეთის, 1860 წანას - პალესტინას, 1871 წანას - მაროკოს, 1877 წანას - ოორუე ამერიკას. ჸათე ექსპედიციეფიშ დო შარალუეფიშ ბორჯის ჰუკერიქ გიმირკვიუ შხვადოშხვა ჩანარეფი, აკეთჷ თინეფიშ იდენტიფიკაცია დო კლასიფიკაცია.

ჰუკერი რე შხვადოშხვა მენცარული პუბლიკაციეფიშ, სტატიეფიშ დო წიგნეფიშ ავტორი. 1865-1885 წანეფს მუშენდჷ კიუშ ბოტანიკური ბაღიშ დირექტორი დო 1878-1883 წანეფს რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ დირექტორი.

ჯოზეფ დალტონ ჰუკერი რდჷ ჩარლზ დარვინიშ მაჸალე დო თიში იდეეფიშ პროპონენტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჯოზეფ დალტონ ჰუკერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
* Hooker's letters from the Kew Gardens' archive
* 
* Darwin–Hooker Correspondence at the Cambridge Digital Library
* Joseph Dalton Hooker's work on orchids
* "Hooker, Joseph Dalton (1817–1911)" ''Botanicus'' Missouri Botanical Garden Library

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ბოტანიკოსეფი
ეგოიზმი

**ეგოიზმი** (ლათ. ego – მა) — რინაშ პრინციპი, ნამუშ მეჯინათ ადამიერი მუშ რჯებას დუდენს ხვალე პიჯური ინტერესეფით, ვათმუხუჯანს ჯარალუაშ დო თიშ ელმოლიშ მარინჯეეფიშ ინტერესეფს, თეჯგურა ქიმინუა ვაუხუჯანს ჯარალობურ მორალს.

## ქოძირით თაშნეშე
*რაციონალური ეგოიზმი
*ნარცისიზმი

## ლიტერატურა
* ფილოსოფია – ტ. რეხვიაშვილი, ვ. ჭიაურელი – თბილისი, 2006 წ. გვ. 236
* The Selfish Gene, Richard Dawkins (1990), second edition—includes two chapters about the evolution of cooperation, ISBN 0-19-286092-5

## სქოლიო
 

კატეგორია:ფილოსოფია
კატეგორია:ფილოსოფიური ტერმინეფი
კარლ ლუდვიგ ჰენკე

**კარლ ლუდვიგ ჰენკე** (გერმ. Karl Ludwig Hencke; დ. 8 პირელი, 1793, დრიზენი, ბრანდენბურგი — ღ. 21 ეკენია, 1866, მარიენვერდერი, პრუსია) — გერმანალი მოჸოროფე ასტრონომი.

კარლ ლუდვიგ ჰენკე მონაწილენდჷ მაამშვა კოალიციაშ ლჷმას, სოდეთ დიჭკირჷ. ლჷმაშ თე უკულ, ასტრონომიათ დეინტერესჷ, მანწყუ კერზო ობსერვატორია დო დიჭყჷ ასტრონომიული რკვიებეფი. ჰენკექ მუში ტელესკოპით მიოგორუ ჟირი ასტეროიდის: 5 ასტრეას - 1845 წანაშ 8 ქირსეთუთას დო 6 ჰებეს - 1847 წანაშ 1 კვირკვეს. 

ჰენკეშ ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰენკეშ ბიოგრაფია www.deutsche-biographie.de-ს
* კარლ ლუდვიგ ჰენკე პროექტი Runeberg-ის (შვედურო)

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
ასაფ ჰოლი

**ასაფ ჰოლი** (ინგლ. Asaph Hall; დ. 15 გჷმათუთა, 1829, გოშენი, კონექტიკუტი, ააშ — ღ. 22 გერგობათუთა, 1907, ანაპოლისი, მერილენდი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი.

გურაფულენდჷ მათემატიკას ნიუ-იორკიშ ცენტრალური კოლეჯის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ჰარვარდიშ ობსერვატორიას დო ააშ-იშ ოურდუმე-ოზუღე ობსერვატორიას. 

1877 წანას ასაფ ჰოლიქ მიოგორუ პლანეტა მოროხიშ ალმაშარეეფს: დეიმოსის დო ფობოსის. თაშნეშე, ჰოლიქ მიშეღჷ დიდი თია პლანეტეფიშ ორთაშობური ალმაშარეეფიშ ორბიტეფიშ, მარსქულიშ როტაციაშ პერიოდიშ დო მოროხიშ მასაშ რკვიებაშა.

ჰოლი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1885 წანას გიშაგორილქ იჸუ ვაშინგტონიშ ფილოსოფიური ჯარალუაშ პრეზიდენტო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ასაფ ჰოლი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* Asaph Hall's gravestone
*National Academy of Sciences Biographical Memoir

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
ცისანა (ჩანარი)

**ცისანა**, *კესანე* () — ართ-, ჟირ- ვარ-და ანდაწანიანი ოდიარე ჩანარეფიშ გვარი უჩა ბედინერიშობურეფიშ ფანიაშე. უღჷ მორჩილი ლენი ფერიშ (ოშა-გოშათ ჩე) პეულეფი.

გვარს 50-შახ (შხვა მუნაჩემეფით 80-შახ) გვარობა რე. ჩანს ევრაზიაშ ზჷმიერ ორტყაფუს, თაშნეშე ტროპიკულ აფრიკაშ გვალეფს, ავსტრალიას, ახალ ზელანდიას, მორჩილი ნორთი — ამერიკას. საქორთუოს ჩანს 15 გვარობა. ირდჷ ჭყენჭყის, ლამე დო დაორებულ აბანეფს, ტყაშ პიჯის, ბართვონეფს, დოლოეფს. კანკალე გვარობა ჟვერი რე, ანდა — დეკორატიული. საქორთუოშ სუბალპურ დო ალპურ დოლოეფს ფართოთ ჩანს ალპური ცისანა ().

## ლიტერატურა
ცეიშელა

**ცეიშელა** (Ajuga genevensis) — ანდაწანიანი ოდიარე ჩანარი რე. ღერიაშ ჯინს მახოხია გუნაფალეფი ვა უღჷ; ღერია 10-50 სმ სიმაღალაშ რე, თინას გემარენჯი ვარ-და ჯინჯიწკჷმა წჷმოკინელი. ჟილენ ნორთის, თარო, ბოწოწით რე გოფალერი. ჯინჯიშური ფურცელეფი მოგჷნძეფიარიშობური რე ვარ-და ეკემარქვალიშობური. კირდეეფი შხუკვარკვალიკიბირა რე, კანკალეშა – კირდეთელუანი, ღერიაშური ფურცელეფი ეკემარქვალიშობური რე. გურგინი ლენი ფერიშ რე, ოშა-გოშათ – ჩე ვარ-და ვარდიშფერი, გალეშე ონდეთ ქიქილამი. ჩანს ტყალეფს, ბართვონეფს, ტყაშ პიჯის, დოლოეფს, წყარპიჯიშ ძგოპეფს, ძალამ ოშა-გოშათ – ჸვანეფს. რზენშე გვალაშ ჟილენ ორტყაფუშახ. ჩანს დახე ედომუშამ საქორთუოს. ჩანარი თარო ჩანს გეჸვენჯ არანს: ედომუშამ კავკაციას, დახე ედომუშამ ევროპას დო მორჩილ აზიას.

## გალერეა


სურათი:20141017Ajuga_genevensis3.jpg|პეული
სურათი:Ajuga_genevensis_2017-04-20_8328.jpg|ფურცელეფი
სურათი:Ajuga_genevensis_drawing.png|ილუსტრაცია


## ლიტერატურა

* *სუხიტაშვილი კ*., საქართველოს ყვავილოვანი მცენარეები, თბ., 2018, გვ. 386.

კატეგორია:ჟირლებერამეფი
კატეგორია:ლეჩქვამიშობურეფი
დეიმოსი

**დეიმოსი** — პლანეტა მოროხიშ ჟირი ორთაშობური ალმაშარეშე ართ-ართი რე (მაჟირა რე ფობოსი). დეიმოსი ზომათ ფობოსიშე ჭიჭე რე დო მოროხიშე დაშორებულიე დოხოლაფირო 23,460 კმ-ით. დეიმოსის მიოგორუ ამერიკალი ასტრონომიქ ასაფ ჰოლიქ, 1877 წანაშ 12 მარაშინათუთას, ააშ-იშ ოურდუმე-ოზუღე ობსერვატორიაშე.

დეიმოსი ბერძენული მითოლოგიაშ ღორონთიშ დეიმოსიშ ჯოხონობაშ რე.

## ქოძირით თაშნეშე
* მოროხიშ ორთაშობური ალმაშარეეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Deimos Profile by NASA's Solar System Exploration
*Deimos rotation movie
*Animation of Deimos
*3D model of Deimos
*USGS Deimos nomenclature

კატეგორია:მოროხიშ ორთაშობური ალმაშარეეფი
ყალა-ბენი-ჰამადი

**ყალა-ბენი-ჰამადი** () – ჯვეში ნოღა ალჟირიშ ოორუე ნორთის, მსილაშ პროვინციას. დარსხუეს 1007 წანას, მუჭოთ ჯიხაზურგა. 1090 წანაშახ ჰამადიდეფიშ ნანანოღა რე, 1152 წანას აკარღჷ ალმოჰადეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალქ აბდ-ალ-მუმინქ, თაჸურეშე მოჸუნაფილი თინა აკნაცჷმეფი რე. 1980 წანაშე მიშაღალირიე იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა.  

## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული არაბულ ქიანეფს 
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აფრიკას 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ყალა-ბენი-ჰამადი იუნესკოშ საიტის
ოკავანგოშ დელტა

**ოკავანგოშ დელტა**  — მოსოფელს არძაშე დიდი დინოხოლენი დელტა ბოტსვანაშ ოორუე-ბჟადალ მორთის. წჷმიქიმინუ წყარმალუ  ოკავანგოშ მალონბაშ ოთებუს. ოკავანგოშ დელტას ზუღაშა გჷშალი ვაუღჷ. ონტყოლაშე ხეუმუთხჷმჷ ჭარბლადარამი სისტემა რე. ოკავანგოშ დელტა ირდუ ირწანური სეზონური ჭვემეფით, ნამუთ ხანგჷრძე სქჷრე სეზონს თჷრანს. ოკავანგოშ დელტა კლიმატური, ჰიდროლოგიური დო ბიოლოგიური ართმაჟჷრაშამოქიმინჯალაშ ნათელი მაგალითიე. 

2014 წანაშ 22 კვირკვეს ოკავანგოშ დელტაქ გინირთჷ იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ მა-1000 ძეგლო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Conservation International 
* Earth-Touch.com Okavango Delta HD Videos
* Flow : information for Okavango Delta planning is the weblog of the Library of the Harry Oppenheimer Okavango Research Institute
* The Ngami Times is Ngamiland's weekly newspaper 
* Official Botswana Government site on Moremi Game Reserve, inside the Okavango Delta 

## სქოლიო

კატეგორია:Მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბოტსვანას
აბდურახმან ავტორხანოვი

**აბდურახმან გენაზიშ (განაზიშ) სქი ავტორხანოვი** (ჩეჩენ. Абдурахма́н Гена́зович (Гана́зович) Авторха́нов, დ. 23 გჷმათუთა, 1908, ლახა ნევრი, ჩეჩნეთი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 24 პირელი, 1997, მიუნხენი, გერმანია) — ჩეჩენი ჭარუ, ისტორიკოსი დო პოლიტოლოგი. ირკვიენდჷ უმოსო სსრრ-შ დო სხუნუეფიშ რსხუშ კომუნისტური პარტიაშ ისტორიას.

ავტორხანოვქ დებადჷ ჩეჩნეთიშ ჭიჭე ოფუტეს ლახა ნევრის. 1927 წანას ქაკათჷ სსრრ-შ კომუნისტურ პარტიას, სოდეთ უკინებუდჷ მაღალი პარტიული პოსტი. 1937 წანას ავტორხანოვქ გათუ პრესტიჟული ჭითა პროფესურეფიშ ინსტიტუტი, სოდეთ რუსულ ლიტერატურას გურაფულენდჷ. სტალინიშ დიდი ტერორიშ ბორჯის, 1937 წანას ავტორხანოვი ოჭოფეს დო ჯიხას ქუდახუნეს. 1942 წანას ჯიხაშე გოუტეს დო ქუდავალეს ანტი-კომუნისტური ჩეჩნური ჸარაფიშ ინფილტრაცია. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის ავტორხანოვი ოჭოფუ გესტაპოქ, მარა მალას გოუტეს. ლჷმაშ თებაშ უკულ, ავტორხანოვქ გერმანიას ქუდოსქიდჷ, სოდეთ ღურაშახ ცხოვრენდჷ. 

აბდურახმან ავტორხანოვი, 1951 წანას რდჷ რადიო დუდიშული ევროპა/რადიო დუდიშალაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი.

ავტორხანოვიშ ომენცარე ინტერესეფიშ სფერო რდჷ: სსრრ-შ ისტორია, კომუნისტური პარტიაშ ისტორია დო კავკაციაშ ისტორია.

აბდურახმან ავტორხანოვი რე ავტორი შხვადოშხვა წინგეფიშ, სტატიეფიშ დო პუბლიკაციეფიშ. 1951 წანას გიშართჷ წიგნიქ *"სტალინიშ ხეშულობა"* ფრანგულ ნინაშა. ჸათე ნახანდის ავტორი ეთმოჭარუნს სტალინურ რეპრესიეფს. ავტორხანოვიშ წინგის *"სტალინი დო კომუნისტური პარტია"* უღჷ დიდი შანულობა სტალინიშ პოლიტიკური ცხოვრებაშ დო სსრრ-შ პარტიული აპარატიშ რკვიებაშო. 

ავტორხანოვი რდჷ ართ-ართი მაართა ავტორი, ნამუთ ანტკიცენდჷ ნამდა სტალინი ჸვილუ ბერიაქ.

სსრრ-შ აკოცჷმაშახ, 1991 წანას, ჩეჩნეთ-ინგუშეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაქ ავტორხანოვს გინოჩჷ საპატიო მენოღალობაშ ტიტული. 

აბდურახმან ავტორხანოვქ ღურუ მიუნხენს, 1997 წანაშ 24 პირელს, 88 წანერქ.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* К основным вопросам истории Чечни: к десятилетию Советской Чечни (1930)
* Alexandre Ouralov (pseud.), *Staline au pouvoir* (Paris: Les Iles D'Or, 1951)
* Технология власти (München: ЦОПЭ, 1959)
* *The Communist Party Apparatus* (Chicago: H. Regnery, 1966)
* Загадка смерти Сталина: заговор Берия (Frankfurt/Main: Possev-Verlag, 1976)
* Сила и бессилие Брежнева (Frankfurt/Main: Possev-Verlag, 1979)
* Мемуары (Frankfurt/Main: Possev-Verlag, 1983)
* От Андропова к Горбачеву: Дела и дни (Paris: YMCA-Press, 1986)
* Ленин в судьбах России: Размышления историка (Garmisch-Partenkirchen: Prometheus-Verlag, 1990)
* *The North Caucasus Barrier: The Russian Advance Towards the Muslim World* (New York: St Martin, 1992)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი (რუსულო)
* ავტორხანოვიწკჷმა ინტერვიუ  (რუსულო)

კატეგორია:ჩეჩენეფი
კატეგორია:ჩეჩენი ჭარუეფი
კატეგორია:ჩეჩენი ისტორიკოსეფი
ანიბალე დე გასპარისი

**ანიბალე დე გასპარისი** (იტალ. Annibale de Gasparis; 9 გერგობათუთა, 1819, ბუნიარა, აბრუცო, ჟირი სიცილიაშ ომაფე — ღ. 21 მელახი, 1892, ნეაპოლი, კამპანია, იტალიაშ ომაფე) — იტალიარი ასტრონომი.

ანიბალე დე გასპარისი გურაფულენდჷ ინჟინერიას, ხიდეეფიშ დო შარეფიშ სკოლას (ასეიან ნეაპოლიშ უნივერსიტეტიშ საინჟინერო ფაკულტეტი). უკულ გურაფა გაგინძორჷ კაპოდიმონტეშ ასტრონომიულ ობსერვატორიას. 1845 წანას გჷმაბჟინუ მაართა მენცარული სტატია, ნამუთ ორხველუდჷ 4 ვესტაშ ორბიტას. 

1849 წანაშ 12 პირელს დე გასპარისიქ მიოგორუ ასტეროიდის 10 ჰიგეას. 

1858 წანაშე დე გასპარისი რდჷ ნეაპოლიშ უნივერსიტეტიშ ასტრონომიაშ პროფესორი. 1864 წანაშ 6 ღურთუთას, დე გასპარისიქ გიშაგორილქ იჸუ კაპოდიმონტეშ ობსერვატორიაშ დირექტორო, სოდეთ 1889 წანაშახ იმუშუ. 

ანიბალე დე გასპარისი რე ავტორი 200-შე უმოსი მენცარული პუბლიკაციაშ.

ანიბალე დე გასპარისი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. დე გასპარისიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი.

## ასტეროიდეფი, ნამუეფსჷთ დე გასპარისიქ მიოგორუ

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:იტალიარი ასტრონომეფი
უილანდრაშ ტობაშ რეგიონი

**უილანდრაშ ტობაშ რეგიონი** – იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლი ავსტრალიას,  ახალი ობჟათე უელსიშ შტატიშ ობჟათე-ბჟადალს. ფორჷნს 2,400 კვ. კმ-ს.

რეგიონს უღჷ შანულამი ორთაშობური დო კულტურული ფასულობეფი. რეგიონიშ მორჩილი ნორთი თხილერიე მუნგოშ ერუანული პარკიშ სახეთ.

## ქოძირით ხოლო
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრალიას
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აზიას დო ოკიანეთის

## რესურსეფი ინტერნეტის
*World heritage listing for Willandra Lakes

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრალიას
ტურკანაშ ტობაშ ერუანული პარკი

**ტურკანაშ ტობაშ ერუანული პარკი** – ერუანული პარკეფიშ ბუნა კენიას. აკმოდჷრთჷ სიბილოაშ ერუანული პარკიშ დო ტურკანაშ ტობაშ ჟირი კოკიშე. 

1997 წანას ერუანული პარკი მიშეღეს იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა. 2018 წანაშე საფრთხეშ თუდო მარენჯი ძეგლეფიშ ერკებულს რე. 

## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აფრიკას

## რესურსეფი ინტერნეტის
* UNESCO Fact Sheet

## სქოლიო

კატეგორია:Მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი კენიას
იაკუშიმა

მინი|250პქ|კოკიშ აბანდვალა

**იაკუშიმა ** () — ოსუმიშ არქიპელაგიშ კოკი იაპონიას. მიშმურს კაგოშიმაშ ფრეფექტურაშ აკოდგინალუაშა. თიში ფართობი დოხოლაფირო 500 კმ² რე, მახორობა —  15 000 ადამიერი. კოკი ტაგენაშიმაშე გჷშმართჷნს ვინსენსიშ საროტი. უმაღალაში ჭურჭულიშ სიმაღალა ზუღაშ დონეშე 1 935 მეტრიე. კოკი ფორილიე აჯამეთეფით, სოდეთ ჯინჯიერი ჯა ძალამი დიდი ხანიშ მაღვენი კრიპტომერია რე, ნამუსჷთ იაპონიას სუგის უძახჷნა. 

იაკუშიმაშ უნიკალური, უჯვეშაში ტყალეფი 1993 წანას, იუნესკოქ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა მიშეჸონჷ. იაკუშიმა იაპონიაშ დო ვართ ხვალე თიში არძაშე ლადარამი აბანიე. ნოლექეფიშ ოშქაშე წანმოწანური მაძირაფალი თაქ 4 000 — 10 000 მმ-ს ოჭირინუანს. მუჭოთ ციგანებულო თქუანან, თაქ თუთას 35 დღას ჭვენს. 

ირწანურო, ტყალეფს 300 000 ტურისტი ძირაფულენს. თინა ნაძირეფიე 1996 წანას გინოღალირ ფილმის *Rebirth of Mothra*. 

კოკის მიშჷ კომპანია Honda-შ რკვიეფი წყარბადიშ ოჭვეწკჷმა მერსხუაფათ.  

## ქოძირით ხოლო
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი იაპონიას
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აზიას დო ოკიანეთის

## რესურსეფი ინტერნეტის
*UNESCO World Heritage Site Entry
*Yakumonkey

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი იაპონიას
ირანალი არაბეფი

thumb|right|<small>არაბეფიშ ხორუაშ აბანეფი ირანიშ პროვინციეფიშ (ოსტანეფიშ) მეჯინათ დო ირანიშ ისლამური რესპუბლიკაშ კულტურაშ ომინისტრეშ 2010 წანაშ მასქერული ნინაშ გეშა გითოკითხირიშ მეჯიანთ თე ოსტანეფიშ მახორობაშ პროცენტული ელაზჷმაფა.</small>
**ირანალი არაბეფი** ( *al`Arab fi Īrān*,  *Arabān dar Irān*) — ირანიშ არაბეფი ვარ-და არაბულნინამი მახორობა. ირანიშ ედომუშამი მახორობაშ დოხოლაფირო 2% არაბი რე.

ირანშა არაბეფქ მიშანჭაფა, 
633 წანაშ სპარსეთიშ ისლამური ეჭოფუაშახ, დიდო კინოხ დიჭყეს. ირანალი მამართალეფი, ოშწანურეფიშ გოძვენას მუნეფიშ ხურგეფიშ გალე მახორუ არაბეფწკჷმა ურთიართენდეს, თაშნეშე თი ბორჯის კანკალე არაბული ტომი იხორუდჷ ირანიშ ლაკადაშ ტერიტორიას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ლახმიდეფი
* ალავიდეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
*
* About Spoken Arabic of Khoramshahr

კატეგორია:ირანიშ კათეფი
კატეგორია:სემიტური კათეფი
კატეგორია:არაბული დიასპორა