open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ჭარუა

**ჭარუა** — არზიშ (ზიტყვეფიშ) ნაჭარათ გჷნოჩამა. თიში ფიქსაციაშ შანეფიშ სისტემას ჭარალუა ჯოხო. ჭარუა ნაჭარა (გრაფიკული) ელემენტეფით ორაგადე ინფორმაციაშ შხვადოშხვა მეძენას გჷნოჩამაშ დო ბორჯიშ გოძვენას ჸოფაშ მეშქაშობას ირზენს. ნადუდაშე ინფორმაციაშ გინაჩამალო გჷმირინუანდეს თიჯგურა მეშქაშობებს, მუჭოთ რე პიქტოგრაფია, რცხინა, ვამპუმეფი, კიპუ დო თ.უ. დორხველ ჭარუაქ გეგმიმუშჷ ჯარალობური რინაშ გორთულაფაშ დო ონოღე კულტურაშ გჷმოქიმინუაშ პროცესის. ჭარუაშ სახეეფიშ კლასიფიკაციაშო თარი ვა რე შანეფიშ ფორმა, ანდანე რაგადუაშ ელემენტეფიშ შანეფით გჷნოჩამაშ ხასიათი. რე ჭარალუაშ 4 თარი ტიპი — იდეოგრაფიული, ზიტყვიერ-ლაწკარული (ლოგოგრაფიულ-სილაბური), დორხველ სილაბური დო ასო-სიმსური (ანბანური). კონკრეტულ სისტემეფს თე ტიპეფი, რჩქვანელობურო, ედომუშამო წკონდა სახეთ ვა რე.

ჭარუაშ სისტემა გერსხილი რე კჷნ თი სტრუქტურეფშა, ნამუშათ რაგადუა — გრამატიკაშა დო სემანტიკაშა, მარა უღჷ გეძინელი გოხურგუეფი დო წესეფი, ნამუთ დოჸუნს ირი კულტურაშო დჷმახასიაფალ თინჭარუაშ სისტემას. ჭარუაფონი აქტივობაშ შედეგო მეღებულ პროდუქტის „ტექსტი“ ჯოხო, დიო თე ტექსტიშ გჷმასხუნალს ვარ-და დჷმაკვირაფალს — „მაკითხირალი“.

## ქოძირით თაშნეშე
* ჭარალუა
* კითხირი
* ჭარუა-კითხირი

## სქოლიო


კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ფინდიხი

მინიატიურა|ფინდიხი შხვადოშხვა ფორმათ
**ფინდიხი** — მაჭუმინაფუ ანდეფიშ მოღვენი ფეთქუაფონი მეკონი. ფინდიხიშ ჭუალა გოპიჯაფილი რე სიტიბაშ გინოჩამათ ფაშე ფაშა დო ჸონიერი რე გალენ წნევაშ ფართო ინტერვალს (1—10⁴ კგძ/სმ²). იშმართჷნა ფინდიხიშ ჟირ გვარობას: *უკუმალე* დო *ნაკათურ* (აკმოდირთუ ოჭყუაშეშე დო მაღანჯალშე) ფინდიხის. ნაკათურ ფინდიხიშ ართ-ართი სახე რე *კუმამი ანუ უჩა ფინდიხი*. უჩა ფინდიხი წურწუფაშ (10%), ჯაშ ნოშქერიშ (15%) დო კალიუმიშ გვაჯილაშ (75%) მექანიკაშ ნაკათა რე. უზურენა, ნამ—და თინა პირველაშე ჩინეთის მიღეს, სოიშე უკული ბჟადალშა მიდჷ XIII ოშწანურას, უჩა ფინდიხწკჷმა რე უშქაშეთ მერსხილი არტილერიაშ გოვითარაფა. თის გჷმირინუანა დაჩხირგუმატარე (ბიკფორდიშ) ზეზიშ ოკეთებელო, ომაჯინე თოფეფიშ ვაზნეფს, გვალაშ სამუშეფს დო შხვა ოურდუმე საქმეს უჩა ფინდიხი *უკუმალე* ფინდიხიქ დოთირჷ.

## ლიტერატურა

კატეგორია:ფინდიხი
ჯულიო მაზარინი

**ჯულიო მაზარინი** (იტალ. Giulio Raimondo Mazzarino, ფრანგ. Jules Raymond Mazarin; დ. 14 კვირკვე, 1602 — ღ. 9 მელახი, 1661) — იტალიური გამნარყიშ ფრანგი რელიგიური დო პოლიტიკური მოღალე, კარდინალი, დიპლომატი, საფრანგეთიშ მაართა მინისტრი 1642-1661 წანეფს.

გურაფულენდჷ რომიშ იეზუიტეფიშ კოლეჯის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მადრიდის. იტალიაშა დორთინაშ უკულ, დიჭყჷ დიპლომატიური კარიერა. ნინალენდჷ დიპლომატო რომიშ პაპი ურბან VIII-შო. ჸათე პერიოდის გეჩინებაფუ დო დეხოლჷ კარდინალი რიშელიეს. მაზარინიქ 1640 წანას ოცხოვრებშა პარიზიშა გინილჷ დო რიშელიეშ ნდობა მიპალუ. 1643 წანას, რიშელიეშ ღურაშ უკულ საფრანგეთიშ მაართა მინისტრო მაზარინიქ გინირთჷ. ჸათე პოსტის ნინალენდჷ ლუი XIII-შ დო თიში მონძე ლუი XIV-შ მაფობაშ ბორჯის.

1648 წანას გეთუ ეჩდოვითწანიანი ლჷმაქ. ყათე კონფლიქტის საფრანგეთიშ ოურდუმე წჷმოძინეფი, მაზარინიქ გიმირინუ საფრანგეთიშ  განძალიერაფაშო დო ვესტფალიაშ თინჩალაშ (1646-1648) დორსხუაფაშო. 1648 წანას პარიზის მოხვადჷ არყებაქ, ნამუსჷთ ფრონდას უძახჷნა. არჸებას ხემანჯღვერენდეს პარიზიშ პარლამენტიშ დიდებუანეფი. უკულ არდგილი უღუდჷ მაჟირა ფრონდას ხოლო, ნამუშ ლიდერი რდჷ ლუი II კონდეშ პრინცი. არყებულეფიშ შიშით მაზარინიქ ლუი XIV დო თიში დიდა დო რეგენტი ანა ავსტრიალი, პარიზიშე გეგშეჸონჷ. მანჯღვერთარქ ანრი დე ტიურენიქ დამარცხჷ კონდეშ პრინცი დო ორჯგინჷ არყებულეფს. არყებაშ მარცხიშ უკულ, 1653 წანას, მაზარინიქ პარიზიშა ტრიუმფით მიშელჷ.

მაზარინიშ მართუალაშ ეკონია პერიოდი, 1657-1661 წანეფი იხასიათებჷ შანულამი დიპლომატიური გომორძგუეფით. 1657 წანას მაზარინიქ მიშელჷ ოურდუმე ალიანსიშა ინგლისწკჷმა. 1658 წანას, მაზარინიშ მონდომებათ დირსხუ რაინიშ ლიგაქ, ნამუთ იკათუანდჷ 50 გერმანული სათაროს. რაინიშ ლიგაშ გოჭყაფაშ ღანკი რდჷ საღორონთო რომიშ იმპერატორიშ ლეოპოლდ I-შ დო ავსტრიალი ჰაბსბურგეფიშ პოზიციეფიშ დოდაღარაფა. 1659 წანაშ 7 გერგობათუთას, საფრანგეთიქ დო ესპანეთიქ ხე ქუმაჭარეს პირენეშ ზეს, ნამუშ ნძალათ გეთუ ესპანეთ-საფრანგეთიშ ლჷმაქ, ნამუქჷთ 1635 წანას დიჭყჷ. პირენეშ ზეთ, ესპანეთიქ დათმჷ არტუაშ, სერდანიშ დო რუსილიონიშ რეგიონეფი, ნამუეფქჷთ გინირთეს საფრანგეთიშ პროვინციეფო. 1660 წანას მაზარინიქ მიოჭირინუ ხოლოს უმოს დიდი დიპლომატიური გომორძგუას. მაზარინიშ ინიციატივათ დო მოქმენდალათ, ლუი XIV-ქ ოსურო ქიმიჸონჷ ესპანეთიშ მაფაშ ფილიპე IV-შ ცირასქუა მარია ტერეზა ჰაბსბურგი. დიარა მანწყუეს სენ-ჟან-დე-ლიუზის. უკულ ლუი XIV-ქ დო მარია ტერეზაქ ტრიუმფით გემშართეს პარიზიშა. ჸათე მოლინათ, გვარიანი ხანით მეჭყორდჷ საფრანგეთიშ კონფლიქტური ურთიართალაქ ჰაბსბურგეფიწკჷმა.

მაზარინიქ, ნამუთ რდჷ საფრანგეთიშ დე ფაქტო მამართალი დოხოლაფირო ჟირი დეკადაშ გოძვენას, ილაჸაფჷ კაბეტი როლი ვესტფალიაშ პრინციპეფიშ დორსხუაფას, ჸათე პრინციპეფი უკულ დომინირენდჷ ევროპაშ გალენური პოლიტიკას დო მოსოფელიშ პოლიტიკური წესრიგის. მაზარინი კაბეტი შანულობას არძენდჷ ხელუანობა დო მენცარობას. თიქ მიშეღჷ იტალიური ოპერეფი პარიზიშა, აკოშაჸარუ ხელუანობაშ ბრელი მინუში, ნამუეფიშ უმენტაშობა ასე ლუვრის იდვალუაფჷ. მაზარინიქ თაშნეშე დარსხუ ბიბლიოთეკა, ნამუთ ნანდული მაართა ოჯარალე ბიბლიოთეკა რდჷ პარიზის. ჯულიო მაზარინიქ ღურუ 1661 წანაშ 9 მელახის, 58 წანერქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი დიპლომატეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ოშურიელე პიჯეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაართა მინისტრეფი
ბორჯი

**ბორჯი** (ეშანუა: t) — ფიზიკური სიდიდა, ნამუთ წჷმარინუანს მატერიაშ ჸოფაშ ართ-ართი თარ ფორმას (ოფირჩაწკჷმა ართო) დო გჷმიხანტუაფუ ართმაჟირაშ მოთირე მოლინეფიშ კანონზჷმიერ კოორდინაციას. ბორჯი რე ობიექტურო დო უგურყებუო მერსხილი მატერიაშ ყარაფწკჷმა. ბორჯიშ ატრიბუტია უდურთინაფა, ე. ი. ბორჯი მეურს ხვალე დადებითი მალობათ — ულირიშე მუმალიშახ. ბორჯის უღჷ ართი გონზჷმილაფა (ოფირჩა დო ბორჯი, მემანგაფაშ თეორია).

## შანულამი ფაქტეფი
* დიხაუჩა ბჟას მუკი-მუკი გართანს. პლანეტაშ თი კიუნთხუ, ნამუთ ბჟაშჸურე რე მიკორთელინ — დღაში რე, მაჟირაჸურე — სერი.
* ართი წანაშ გოძვენას დიხაუჩა ართშა გართანს ბჟას მუკი-მუკი. დიხაუჩაშ შხვადოშხვა აბანეფს ბჟა უწორწეთ ბარჩხალანს.
* მელახიშე ეკენიაშახ დიხაუჩაშ ოორუე გვერდოსფერო რე ბჟაშჸურე გინორთელი. თე ბორჯის თაქ აფუნს ზარხული გეჸუნს.
* ეკენიაშე მელახიშახ ბჟაშჸურე უმოსო გინორთელი რე ობჟათე გვერდოსფერო დო თეშენ თაქ ზარხულს დამორჩილი თირანს. თე ბორჯის ოორუე გვერდოსფეროს დამორჩილს ზოთონჯი გეჸუნს.

## ლიტერატურა

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Time at Open Directory
*Royal Observatory & history of astronomy: John Harrison and the Longitude problem 


კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
დაჩხირი

240 px|thumb|დაჩხირი
**დაჩხირი** — ინწრო სმებათ, ოჟღერჟღელაია გაზეფიშ ვარ-და პლაზმაშ გვალოიანუა, ნამუთ გითმიჭყაფუ მუჭოთ გეჸვენჯი ქიმინუეფიშ შედეგი -
* ოჭუაშეშ მოხვამილაფირი/გარძახი გარჩხიალება გოთანჯილ ჭურჭულშახ;
* ქიმიური რეაქცია;
* ოჭუაშეშ დო მაღალი ნჭუშ დენიშ ურთიართმოხუჯათ.

დაჩხირი რე ჭუალაშ პროცესიშ თარი ფაზა დო უღჷ მუშითმოდვალაშ ჭყანა. დაჩხირიშ დორხველი ტემპერატურა გერსხილი რე დაჩხირიშ წყუშა.

ოურდუმე საქმეს ტერმინი „დაჩხირი“ გჷმირინუაფუ დაჩხირმაჸათამუ ანჯარიშე ჸოტამაშ ეიოშანალო.

დაჩხირიშ მეგორაფა დო მორთაფა იკოროცხჷ კოჩიშობაშ ართ-ართ უკაბეტაშ მეჭირინაფათ. პირველჸოფური ადამიერი დაჩხირს პატის არძენდჷ დო ქოთ ოშკურუდჷ. დაჩხირიშ მეშქაშობათ ადამიერქ შილებუ - რგილი კლიმატური პიჯალეფიშ გინოღალა, ოჭკომალიშ კეთება, სერით ტერიტორიაშ გოსინთაფა, ტყარ ჩხოლარეფიშ გინოჸოთამა, ტყათ ფორილი ტერიტორიაშ გინოწიმინდუა დო თინეფიშ ოთასალ მინდორეფო გინოქიმინუა, კიციშ დამუშება, მეტალეფიშ ნდღულაფა დო შხვ.

დაჩხირი უკებუ სერიოზული შანულობა მუსხირენ მითოლოგიას. ჯვეშბერძენულ მითოლოგიას დაჩხირწკჷმა რდჷ მერსხილი მუსხირენი ღორონთიერება (გეფესტი, ვესტა, ჰესთია, ტიტანი პრომეთე). ჯვეშინდურ მითოლოგიას დაჩხირიშ ღორონთიერება რდჷ აგნი, კელტურ მითოლოგიას დაჩხირიშ ღორონთიერებას ბრიგიდი ჯოხოდჷ. ზოროასტრიზმის დაჩხირი რე ღორონთიერი სტიქია დო გჷმოხანტუნს უმაღალაშ სიმართლეს, არტის.

წყარწკჷმა, დიხაწკჷმა დო ჰეერწკჷმა ართო დაჩხირი იკოროცხუ ართ-ართ პირველურ ელემენტო.

## სქოლიო


კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
რიცხუ

**რიცხუ** — მათემატიკაშ ართ-ართი შანულამი სმება, ნამუთ გჷმირინუაფუ მუდანობურ მახასიათაფალეფშო, ალაზჷმაფაშო, ობიექტეფიშ დო თინეფიშ ნორთეფიშ ნუმერაციაშო.

რიცხუეფიშ ეიოშანალ ჭარუაფონ შანეფი რე ცირფეფი, თაშნეშე მათემატიკურ ოპერაციეფიშ სიმბოლოეფი. გორჩქინდჷ დიო ხოლო პირველჸოფურ ჯარალუას ერკებაშ ოხვილობაშე, რიცხუშ სმებაქ მენცარობაშ გოვითარაფაწკჷმა ართო შანულამო გიძინჷ.
:


კატეგორია:ბუნეფიშ თეორია
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
სტატისტიკა

**სტატისტიკა** — მენცარობა მუნაჩემეფიშ შაყარუაშ, დამუშებაშ, ანალიზიშ დო თინეფშა გეპონუათ დუნასქვეფიშ კეთებაშ გეშა. თაშნეშე რე სტატისტიკაშ გიმენდარგი მათემატიკური სტატისტიკა, ნამუთ თე დარგიშ თეორიულ ასპექტეფს გურაფულენს. სტატისტიკოსი რე ადამიერი, ნამუთ ჯგირო რე გოდუდჩინერებული სტატისტიკური ანალიზიშ მეთოდეფს დო შეულებჷნა თინეფიშ პრაქტიკულო გჷმორინაფა. სტატისტიკა გერსხჷ დარგის მათემატიკური სტატისტიკა, ნამუთ წჷმარინუანს მათემატიკაშ გომენდარგის დო მათემატიკურო გურაფულენს თი მეთოდეფს, ნამუეფჷთ სტატისტიკას გჷმირინუაფუ.

## ლიტერატურა

**ბერაძე, შ.* სტატისტიკის ზოგადი თეორიის საფუძვლები, თბილისი, 1969
**გამყრელიძე, გ.* თეორიული სტატისტიკა, თბილისი, 1947

კატეგორია:სტატისტიკა
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ბას-ტერი

**ბას-ტერი** () — ნოღა საფრანგეთიშ ზუღაშმელენი დეპარტამენტი გვადელუპას, კარიბიშ ზუღას მადვალუ კოკი გვადელუპაშ ობჟათეშე. წჷმარინუანს ზუღაშმელენი დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციულ ცენტრის. მახორობა – 12 410 ადამიერი (1999 წანა).

## კლიმატი

## სქოლიო

კატეგორია:საფრანგეთიშ ნოღეფი
კატეგორია:გვადელუპაშ ნოღეფი
კატეგორია:კარიბიშ ზუღაშ ღანჩოშ ქიანეფიშ ნანანოღეფი
ფორ-დე-ფრანსი

**ფორ-დე-ფრანსი** () — ნოღა კოკი მარტინიკას, კოკიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. 2006 წანაშ მუნაჩემეფით, ნორაშ მახორობა აკმადგინანს 90 347 ადამიერს, ოშქაშე მეჭედალა 2044 ადამიერი კმ²-ის. დოხორელი პუნქტიშ ფართობი რე 44,21 კმ². ნოღა აკოგაფილი რე კარიბიშ ზუღაპიჯის, ზუღაშ დონეშე 0 – 1070 მეტრის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური საიტი
* Mérimée database - Cultural heritage 

კატეგორია:საფრანგეთიშ ნოღეფი
კატეგორია:მარტინიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:კარიბიშ ზუღაშ ღანჩოშ ქიანეფიშ ნანანოღეფი
ლუი-ფილიპ I

**ლუი-ფილიპ I** (ფრანგ. Louis-Philippe Ier; დ. 6 გჷმათუთა, 1773 — ღ. 26 მარაშინათუთა, 1850), შინელი რდჷ მეტჯოხოთ **მენოღალე მაფა** — საფრანგეთიშ ეკონია მაფა 1830-1848 წანეფს, ორლეანარეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

მიოჭირინუ ოურდუმე წჷმოძინეფს მუჭოთ შანულამი მანჯღვერთარქ რევოლუციური ლჷმეფიშ ბორჯის. ვითოჩხორო წანერი რდუნ თეშ გინირთჷ გენერალ-ლეიტენანტო. მარა უკულიანი პერიოდის რესპუბლიკაშ მოხუჯეეფიწჷმა კონფლიქტიქ ქაშუ. 1793 წანას ლუი-ფილიპიქ შვეიცარიაშა ინტუ. ტერორიშ მართუალაშ პერიოდის ოჭოფეს დო დოჸვილეს ლუი-ფილიპიშ მუმა ორლეანიშ ჰერცოგი ლუი-ფილიპი.

ლუი-ფილიპის საფრანგეთიშა ვადურთინჷ ეჩდაართი წანაშ გოძვენას, ბურბონეფიშ რესტავრაციაშახ. მუჟამსჷთ, კვირკვეშ რევოლუციაშ შედეგო ხვისტაშე გეგთათეს საფრანგეთიშ მაფა შარლ X, რევოლუციონერეფქ ახალი მაფათ ლუი-ფილიპი გეგმაცხადეს. ლუი-ფილიპიშ მართუალა შინელი რე კვირკვეშ მონარქიაშ ჯოხოთ. კვირკვეშ მონარქია იხასიათებუდჷ დინდარი ინდუსტრიალისტეფიშ დო ბანკირეფიშ დომინაციათ. ლუი-ფილიპი მეთხოზუდჷ კონსერვატორული პოლიტიკას. თიქ გაუჯგუშჷ ურთიართალა ბრიტანეთიწკჷმა, განძალიერჷ კოლონიური პოლიტიკა, გიშაკერზაფილო ალჟირს. მარა 1847 წანაშე, მუჟამსჷთ საფრანგეთის ეკონომიკური პრობლემეფქ ქაშუნჷ, ლუი-ფილიპიშ პოპულარობაქ დედაღარჷ. 1848 წანას საფრანგეთის კინ ახალი რევოლუციაქ ქუმახვადუ, ლუი-ფილიპიქ ომაფე ხვისტა ქიდიტუ დო ოცხოვრებშა ბრიტანეთიშა გეგნორთჷ, სოდეთ ღურაშახ ცხოვრენდჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1773
კატეგორია:ნაღურა 1850
კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ორლეანარეფიშ დინასტია
კამილო კავური

**კამილო პაოლო ფილიპო ჯულიო ბენსო, კავურიშ, ჩელარენგოშ დო იზოლაბელაშ გრაფი** (იტალ. Camillo Paolo Filippo Giulio Benso, conte di Cavour, di Cellarengo e di Isolabella; დ. 10 მარაშინათუთა, 1810 — ღ. 6 მანგი, 1861) — იტალიარი პოლიტიკოსი, ბიზნესმენი, ეკონომისტი, იტალიაშ გოართოიანაფაშ (*რისორჯიმენტო*) ჸარაფიშ ართ-ართი თარი ფიგურა, მემარძგვანე პოლიტიკური პარტიაშ ართ-ართი ლიდერი. 

კამილო კავურიქ დებადჷ ტურინს. გურაფულენდჷ ტურინიშ ოურდუმე აკადემიას. ახალნორდობაშე ბრელს შარალენდჷ. რდჷ შვეიცარიას, ინგლისის, ნიდერლანდეფს, გერმანიას. ორდოიანი წანეფიშე დაინტერესებული რდჷ პოლიტიკათ. 1847 წანაშ 15 ქირსეთუთას, კავურიქ, ტურინს ჩეზარე ბალბოწკჷმა ართო დარსხუ ლიბერალურ-ნაციონალისტური გაზეთი *"Il Risorgimento"*. 1848 წანას კავური გიშაგორილქ იჸუ სარდინიაშ ომაფეშ დეპუტატეფიშ პალატაშ მაკათურო. კავურიქ უცბას მიპალუ პოლიტიკური პოპულარობა. პიემონტ-სარდინიაშ თარობას უკინებუდჷ შხვადოშხვა პოსტეფი. კავური კაბეტი შანულობას არძენდჷ რკინაშარაშ რშვილიშ დო ტრანსპორტირაფაშ გოვითარაფას. 1852 წანას კავურიქ გინირთჷ პრემიერ-მინისტრო. თიში მართუალაშ ბორჯის, სარდინიაშ ომაფე მონაწილენდჷ ყირიმიშ ლჷმას. ლჷმას გომორძგუათ, სარდინიაქ გინირთჷ შანულამი პოლიტიკური ნძალათ ევროპას.

კავურიშ პოლიტიკაშ თარი ღანკი რდჷ იტალიაშ გოართოიანაფა დო ჸათე ღანკით ოცადუდჷ საფრანგეთიშე შენწიაშ მეღებას. 1858 წანას კავურიქ ქეშეხვადჷ ნაპოლეონ III-ს, ნამუქჷთ კავურის შეპირჷ ალარინა, მარა სამანგათ მითხუ ნიცა დო სავოია. 1859 წანაშ 29 პირელს ქიდიჭყჷ ლჷმაქ ავსტრიაშ დო პიემონტ-სარდინიაშ შქას. სარდინიაშ დო საფრანგეთიშ გოართოიანაფილი ნძალეფი იკათუანდჷ დოხოლაფირო ჯიროში ანთასი ჯარიშკოჩის. ლჷმას, თაშნეშე მონაწილენდჷ ჯუზეპე გარიბალდი. მაჯენტაშ დო სოფერინოშ ბურჯაფეფს ავსტრიალეფქ დემარცხეს დო უკახალე დიკინეს. 1859 წანაშ გერგობათუთას ციურიხის ქუდოდვეს ოთინჩალე ხეკულუა, ნამუშ ნძალათ ლომბარდიაქ მიშელჷ პიემონტიშ აკოდგინალუაშა, მარა ვენეციაქ ავსტრიას ქუდასკიდჷ. ლჷმაშ პარალელურო, ოორუე დო ცენტრალური იტალიური სათაროეფს - პარმას, ტოსკანას დო მოდენას - საფრანგეთიშ ჯარეფიშ ხემანჯღვერობათ იტარინჷ პლებისციტიქ დო თე რეგიონეფქ ხოლო პიემონტიშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ. 

1860 წანას გარიბალდიქ დო თიში ალმარენჯეფქ გეგნორთეს სიცილიაშა დო გეჭოფეს პალერმო. 1860 წანაშ ეკენიას გარიბალდიქ რსულას ქიდეკინჷ ნეაპოლიშ ომაფე. გარიბალდიქ ნეაპოლიშ ომაფე გეგნოჩჷ პიემონტიშ მაფას ვიტორიო ემანუელე II-ს. 1861 წანას იტალიაშ მაართა პარლამენტიქ ვიტორიო ემანუელე II გეგმაცხადჷ ედომუშამი იტალიაშ მაფათ. 

1861 წანაშ 23 მელახის, კავურიქ გიშაგორილქ იჸუ იტალიაშ მაართა პრემიერ-მინისტრო. ჸათე პოსტი კავურის უკინებუდჷ ხვალე სუმი თუთაშ გოძვენას. კავურიქ ღურუ 1861 წანაშ 6 მანგის, 50 წანერქ. თიქ ვამაჭიშუ იტალიაშ რსულას გოართოიანაფას, ნამუქჷთ 1871 წანას მოხვადჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1810
კატეგორია:ნაღურა 1861
კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:იტალიარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:იტალიაშ პრემიერ-მინისტრეფი
კარლ გუსტავ ემილ მანერჰეიმი

ბარონი **კარლ გუსტავ ემილ მანერჰეიმი** (შვედ. დო ფინ. Carl Gustaf Emil Mannerheim; დ. 4 მანგი, 1867 — ღ. 27 ღურთუთა, 1951) —  ფინარი ოურდუმე დო სახენწჷფო მოღალე, ჩე გვარდიაშ ლიდერი ფინეთიშ ომენოღალე ლჷმაშ პერიოდის (1918), ფინეთიშ რეგენტი 1918-1919 წანეფს, ფინეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ მანჯღვერთარი მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის (1939-1945), ფინეთიშ მაამშვა პრეზიდენტი 1944-1946 წანეფს, ფინეთიშ ფილდ-მარშალი 1933 წანაშე დო ფინეთიშ საპატიო მარშალი 1942 წანაშე.

მანერჰეიმი გურაფულენდჷ ჰამინაშ კადეტეფიშ სკოლას, სივრეშეთ 1886 წანას გეგშაჸათეს. 1887-1889 წანეფს გურაფლენდჷ სანქტ-პეტერბურგიშ კავალერიაშ კოლეჯის. 1891 წანას ქაკათჷ მონკა კავალერიაშ გვარდიული პოლკის. მანერჰეიმი ნინალენდჷ რუსეთიშ იმპერიაშ არმიას 1917 წანაშახ. მონაწილენდჷ რუსეთ-იაპონიაშ ლჷმას დო მაართა მოსოფელიშ ლჷმას. 1917 წანას მიპალუ გენერალ-ლეიტენანტიშ ჩინი. მანერჰეიმი ჯგირო იჩინენდჷ რუსეთიშ იმპერატორს ნიკოლოზ II-ს დო თის ბრელშა შეხვალამუ. 1917 წანაშ გჷმათუთაშ რევოლუციაშ უკულ, ფინეთიქ ზოხორინელობა გეგმაცხადჷ. მალას, 1918 წანას ფინეთის ქიდიჭყჷ ომენოღალე ლჷმაქ, სოდეთ ართიანს ოლიმუდეს პრო-ბოლშევიკური ჭითეფი დო ჩეეფი. ჩეეფი წჷმარინუანდეს ფინეთიშ სენატიშ არმიას. თინეფს ალურდჷ დო ოხვარუდჷ გერმანიაშ იმპერია.

1918 წანაშ ღურთუთას, ფინარეფქ ჩეეფიშ მანჯღვერთარო გეგშაგორეს მანერჰეიმი, ნამუქჷთ მალას ოურდუმე წჷმოძინეფს დო გომორძგუეფს მიოჭირინუ. მანერჰეიმიშ ხემანჯღვერობათ ჰელსინკის იტარინჷ გომორძგუაშ აღლუმქ. ართი პერიოდის მანერჰეიმიქ ფინეთი ქიდიტუ დო ოცხოვრებუშა ურცხოეთიშა მიდართჷ. ფინარეფქ მანერჰეიმი ფინეთიშა ქიმიჭანეს დო ქუდარინეს ფინეთიშ მაჟირა რეგენტო (სახენწჷფოშ მადუდე). ჸათე პოსტის მანერჰეიმი 1918 წანაშ ქირსეთუთაშე 1919 წანაშ კვირკვეშახ ნინალენდჷ. მანერჰეიმი მონაწილენდჷ ფინეთიშ 1919 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს მარა კარლო იუჰო სტოლბერგიწკჷმა წაგუ. ჸათე მარცხიშ უკულ მანერჰეიმიქ პოლიტიკა ქიმიოტუ. 1922 წანაშე ნინალენდჷ ფინეთიშ ჭითა ჯვარიშ ხემანჯღვერო. ჸათე პოსტი თის ღურაშახ უკინებუდჷ. 1930-იან წანეფიშე კინ პოლიტიკას დართჷ. 1931 წანას ფინეთიშ პრეზიდენტიქ პერ ევინდ სვინჰუვუდიქ მანერჰეიმი ქუდარინუ დუდთხილუაშ სხუნუშ მადუდეთ. სხუნუშ ღანკი რდჷ მზადება სსრრ-წკჷმა პოტენციური კონფლიქტიშო. 

1939 წანას ქიდიჭყჷ ზოთონჯიშ ლჷმაქ. ფინეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ მანჯღვერთარო გინირთჷ მანერჰეიმიქ. ჸათე პოსტი თის უკინებუდჷ გეჸვენჯი ხუთი წანაშ გოძვენას. მანერჰეიმიქ გინირთჷ ფინეთიშ აკმაართიანაფალი სიმბოლოთ. სსრრ-წკჷმა ლჷმათ ფინეთიქ მიოდინუ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო ვითი პროცენტი მარა რსულას ოკუპაციას გინასქიდჷ. 1941 წანას, მანერჰეიმი პერსონალურო მონაწილენდჷ ოპერაცია ბარბაროსაშ მზადებას. 1944 წანას, მუჟამშოთ ნაცისტური გერმანია ლჷმას წუთმაგენდჷ, ფინეთიშ პარლამენტიქ მანერჰეიმი ქუდარინუ ფინეთიშ პრეზიდენტო. თიში ხემანჯღვერობათ ფინეთი აწარმენდჷ ოთინჩალე მორაგადაფას სსრრ-წკჷმა დო გოართოიანაფილი ომაფეწკჷმა.

1940-იან წანეფიშე მანერჰეიმიშ სინთელექ დედაღარჷ დო ძალამს გეუარეს. 1946 წანას მანერჰეიმიქ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ დო ომკურნალებუშა შვეიცარიაშა მიდართჷ. ეკონია პერიოის ჭარუნდჷ მემუარეფს. ღურუ 1951 წანაშ 27 ღურთუთას, 83 წანერქ. კარლ გუსტავ ემილ მანერჰეიმი მერჩქინელი რე ართ-ართ უდიდაში ფინარო. თის თეხანური ფინეთიშ მუმას ხოლო უძახუნა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ფინარეფი
კატეგორია:ფინარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ფინარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:ფინეთიშ პრეზიდენტეფი
ფილიპ პეტენი

**ანრი ფილიპ ბენონი ომერ ჟოზეფ პეტენი** (ფრანგ. Henri Philippe Benoni Omer Joseph Pétain; დ. 24 პირელი, 1856 — ღ. 23 კვირკვე, 1951), უმოსო შინელი მუჭოთ **ფილიპ პეტენი**, **მარშალი პეტენი** (ფრანგ. Maréchal Pétain) — ფრანგი ოურდუმე დო სახენწჷფო მოღალე, მაართა მოსოფელიშ ლჷმას ხემანჯღვერენდჷ საფრანგეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს, მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის რდჷ კოლაბორაციონისტული ვიშიშ რეჟიმიშ მადუდე 1940-1944 წანეფს.

გურაფულენდჷ სენ-სირიშ ოურდუმე აკადემიას. მონაწილენდჷ მაართა მოსოფელიშ ლჷმას დო ხემანჯღვერენდჷ საფრანგეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს ვერდენიშ ბურჯაფის. ოურდუმე წჷმოძინეფიშ დო გომორძგუეფიშ გეშა პეტენს გიოდვეს **ვერდენიშ ნჯილო**. 1917 წანას პეტენი ქუდარინეს საფრანგეთიშ ჯარეფიშ მანჯღვერთარო. მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, პეტენი მერჩქინელი რდჷ საფრანგეთიშ ერუანული გერგეზო. რიფიშ ლჷმას, პეტენი ხემანჯღვერენდჷ გოართოიანაფილი ფრანგულ-ესპანურ ჯარს. 1934 წანას უკინებუდჷ საფრანგეთიშ ოურდუმე მინისტრიშ პოსტი. 

1940 წანას, გერმანიაშ ჯარეფიშით საფრანგეთიშ ოკუპაციაშ ბორჯის, გეგნოდირთჷ პრემიერ-მინისტრიქ პოლ რეინოქ. რეინოშ ელაჩამათ, პრეზიდენტიქ ალბერ ლებრანიქ ახალ პრემიერ-მინისტრო ქუდარინუ ფილიპ პეტენი. საფრანგეთიშ თარობაქ გინოჭყვიდჷ ოთინჩალე ხეკულუაშ დოდვალა გერმანიაწკჷმა დო იტალიაწკჷმა. საფრანგეთიშ თარობაქ გეგნორთჷ დიო კლერმონ-ფერანიშა დო უკულ ვიშიშა. შედეგო, დირსხუ ვიშიშ საფრანგეთიქ ნამუთ აკონტროლენდჷ ობჟათე-ბჟაეიოლი საფრანგეთის. ოორუე-ბჟადალი საფრანგეთი უკინებუდჷ ვერმახტის. ვიშიშ საფრანგეთიშ  (ნამუსჷთ ოფიციალურო ჯოხოდჷ საფრანგეთიშ სახენწჷფო) დორსხუაფათ, გეთუ საფრანგეთიშ მასუმა რესპუბლიკაშ პერიოდიქ. ვიშიშ საფრანგეთი ოფიციალურო ზოხორინელი რდჷ, მარა აწარმენდჷ კოლაბორაციონისტული პოლიტიკას ნაცისტური გერმანიაწკჷმა დო წჷმარინუანდჷ მარიონეტული სახენწჷფოს. 1942 წანაშ გერგობათუთაშო გერმანიაქ დო იტალიაქ რსულას ქიდეკინეს საფრანგეთი. პეტენიშ თარობა წოროხანდენჷ ნაცისტური გერმანიაშ ოურდუმე ადმინისტრაციაწკჷმა.

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, პეტენი ოჭოფეს, გითოჩამა ქეკადვეს დო ღურა ქიმუსაჯეს. მარა ხანიშ დო ჸეთი გომორძგუეფიშ გეშათ, ნამუეფსჷთ თიქ მაართა მოსოფელიშ ლჷმას მიოჭირინუ, ღურაშ სარჯელი სადღამუშო ჯიხაშ დოხუნათ დუთირეს.

## ქოძირით თაშნეშე
* ვიშიშ რეჟიმი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ ოურდუმე მინისტრეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ მარშალეფი
ნევილ ჩემბერლენი

**ართურ ნევილ ჩემბერლენი** (ინგლ. Arthur Neville Chamberlain; დ. 18 მელახი, 1869 — ღ. 9 გერგობათუთა, 1940) — ინგლისარი პოლიტიკოსი, გოართოიანაფილი ომაფეშ პრემიერ-მინისტრი დო კონსერვატიული პარტიაშ ლიდერი 1937-1940 წანეფს. უმოსო შინელი რე დარჩქალებაშ (*Appeasement*) პოლიტიკათ, ნამუსჷთ თინა აწარმენდჷ ნაცისტური გერმანიაშ მეხჷ. 

რდჷ ბრიტანალი სახენწჷფო მოღალეშ ჯოზეფ ჩემბერლენიშ სქუა. გურაფულენდჷ რაგბიშ სკოლას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მეისონიშ კოლეჯის (ასეიანი ბირმინგემიშ უნივერსიტეტი). ახალნორდობაშე ნევილი მუში მუმაშ ბიზნესის ხემანჯღვერენდჷ დიო ბაჰამაშ კოკეფს დო უკულ ბირმინგემს. 1915 წანას ნევილ ჩემბერლენქ გინირთჷ ბირმინგემიშ მერო. 1916 წანას დარსხუ მუნიციპალური ბანკი. 1916 წანაშ გერგობათუთას ქაკათჷ დევიდ ლოიდ ჯორჯიშ კოალიციური თარობას. დუდშე უკინებუდჷ ერუანული ნინალაშ გენერალური დირექტორიშ პოსტი, მარა ართი წანაშ უკულ, 1917 წანაშ მარაშინათუთას გეგნოდირთჷ.

ნევილ ჩემბერლენს პოლიტიკური კარიერაშ გოძვენას უკინებუდჷ შხვადოშხვა პოსტეფი. შხვადოშხვა ბორჯის რდჷ ჭყანთხილუაშ მინისტრი (1923, 1924-29, 1931) დო ხაზინაშ კანცლერი (1923-24, 1931-37). 1937 წანაშ 28 მესის გინირთჷ პრემიერ-მინისტრო.

ჩემბერლენიშ პრემიერ-მინისტრობაშ ბორჯის, ბრიტანეთიქ 1938 წანაშ 16 პირელს, ქიჩინჷ იტალიაშ ხეშუულება ეთიოპიას. ჩემბერლენიშ ინიციატივათ ბრიტანეთი ვამონაწილენდჷ ესპანეთიშ ომენოღალე ლჷმას (1936-1939). ჩემბერლენიშ გინოჭყვიდუათ, ბრიტანეთიქ დოკილუ ოზუღე ბაზეფი ირლანდიას. ჸათე გინოჭყვიდირი ბრელქ მირჩქინჷ ბრიტანეთიშ დოდაღარაფაშ შანო. 1938 წანაშ ეკენიას ჩემბერლენი აწარმენდჷ მორაგადის ადოლფ ჰიტლერიწკჷმა. ჰიტლერი ჩეხოსლოვაკიაშე თხულენდჷ სუდეტიშ ოლქის. 30 ეკენიაშ მიუნხენიშ ხეკულუათ, ჩემბერლენქ დო საფრანგეთიშ პრემიერ-მინისტრიქ ედუარდ დალადიექ დეყაბულეს ჰიტლერიშ დახე არძო მოთხუალას დო ჩეხოსლოვაკია ხვალე ქიდიტეს. ჩემბერლენქ ბრიტანეთიშა დირთჷ მუჭოთ პოპულარული გერგეზიქ, ნამუქჷთ თინჩალას მიოჭირინუ. მუჟამსჷთ ჰიტლერქ ჩეხოსლოვაკია რსულას ქიდეკინჷ (1939 წანაშ 10-16 მელახი), ჩემბერლენქ გეგნივარჷ დარჩქალებაშ პოლიტიკა დო საფრანგეთიწკჷმა ართო, პოლონეთის, რუმინეთის დო საბერძნეთის ოურდუმე ალარინაშ პიჯალა ქიმეჩჷ. 

1939 წანაშ 23 მარაშინათუთას, სსრრ-ქ დო გერმანიაქ ხე ქუმაჭარეს უგუნთხაფალაშ პაქტის. 24 მარაშინათუთას ბრიტანეთიქ პოლონეთიწკჷმა ქუდოდვუ ანგლო-პოლონური პაქტი. მუჟამსჷთ, 1939 წანაშ 1 ეკენიას გერმანიაქ პოლონეთის ქიგიანთხუნჷ ჩემბერლენქ ლჷმა გეგმუცხადჷ გერმანიას 1939 წანაშ 3 ეკენიას. მარა დუდშე, დოხოლაფირო ამშვი თუთაშ გოძვენას მოხურგეეფს, ბრიტანეთის დო საფრანგეთის გერმანიაშ მეხჷ მუთუნნერი ოურდუმე კამპანია ვამწუჭყაფუნა. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ჸათე პერიოდის უნელი ლჷმას უძახჷნა. ტერმინი ჟურნალისტეფქ მიშეღეს. 1940 წანაშ პირელს ბრიტანეთიქ მორსხუეეფიწკჷმა ართო ქიდიჭყჷ ოურდუმე ექსპედიცია ნორვეგიას, ნამუქჷთ ფიასკოთ გეთუ. ჸათე მოლინაშ უკულ, ჩემბერლენიშ პოზიციეფქ კონსერვატიული პარტიაშ დინახალე ძალამს დედაღარჷ. ჩემბერლენქ 1940 წანაშ 10 მესის პრემიერ-მინისტრობაშე გეგნოდირთჷ. ბრიტანეთიშ ახალი პრემიერ-მინისტრო გინირთჷ უინსტონ ჩერჩილქ. ჩემბერლენქ ღურუ 1940 წანაშ 9 გერგობათუთას, 71 წანერქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1869
კატეგორია:ნაღურა 1940
კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ პრემიერ-მინისტრეფი
ატილა

**ატილა** (დ. დოხოლაფირო 406 — ღ. დოხ. 453) — ჰუნეფიშ მამართალი 434-453 წანეფს. მუში ხეშუულებაშ თუდო აკაართიანჷ  ცენტრალური დო ბჟაეიოლი ევროპაშ შხვადოშხვა კათეფი: ჰუნეფი, ოსტგოთეფი, ალანეფი, ბულგარეფი დო შხვეფი. ატილა რდჷ ჰუნეფი მანჯღვერიშ რუგილაშ ჯიმასქუა. რუგილაშ ღურაშ უკულ, 435 წანას თიში მონძეეფო გინირთეს ატილაქ დო ატილაშ უნჩაში ჯიმა ბლედაქ. 

445 წანას დოღურჷ ბლედაქ დო ატილაქ გინირთჷ ჰუნეფიშ ხვალახე მამართალო. გოთი ისტორიკოსი იორდანისიშ ნტკიცებათ ბლედა ჸვილუ ატილაქ. ჰუნეფი სერიოზული საფრთხე რდჷ ბჟადალი დო ბჟაეიოლი რომიშ იმპერიაშო. ატილაქ მუში ჯარით ჟირშა გეგნოკვათუ დუნაი, მოჯალაგუ ბალკანეთი, მარა კონსტანტინოპოლქ ვეიაჭოფუ. ბჟაეიოლი რომიშ იმპერიაშ მეხჷ წჷმოძინელი ოურდუმე ექსპედიციაშ უკულ, ატილაქ წიმიჭყჷ კამპანია ბჟადალი რომიშ იმპერიაშ მეხჷ. 451 წანას ატილაქ გეგნოკვათუ რაინი, გალიაშა გემშეჭკირჷ, ქიმერთჷ აურელიანუმიშა (თეხანური ორლეანი). 451 წანაშ 20 მანგის მოხვადჷ გინმაჭყვიდალი ლჷმაქ, სოდეთ რომალეფქ დო ვესტგოთეფქ აეციუსიშ დო თეოდორიხიშ ხემანჯღვერობათ დამარცხეს ატილა. 

უკულიანი პერიოდის ატილაქ გემშეჭკირჷ იტალიაშა დო მოჯალაგუ ოორუე რეგიონეფი, მარა ვეშიალებუ რომიშ ეჭოფუაქ. ატილას ულამუდჷ ახალი ოურდუმე კამპანიეფიშ წჷმოჭყაფა რომიშ იმპერიაშ მეხჷ, მარა 453 წანას დოღურჷ. ატილაშ ღურაშ უკულ, ბჟაეიოლი გერმანული ტომეფიშ გეპიდეფიშ ხემანჯღვერქ, ატილაშ ჸოფილი მაჸალექ არდარიხიქ ეარყჷ ჰუნეფიშ მეხჷ. შედეგო ჰუნეფიშ იმპერიაქ აკოცუ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 406
კატეგორია:ნაღურა 453
კატეგორია:ჰუნეფი
კატეგორია:ჰუნეფიშ მამართალეფი
მუჰამედ ალი ჯინა

**მუჰამედ ალი ჯინა** (ურდუ. محمد علی جناح, ინგლ. Muhammad Ali Jinnah, დ. 25 ქირსეთუთა, 1876 — ღ. 11 ეკენია, 1948), დაბადებაშ ჯოხო **მაჰომედალი ჯინანბჰაი** — მუსლიმი პოლიტიკოსი, იურისტი, პაკისტანიშ დუმარსხუაფალი. 1913-1947 წანეფს რდჷ ედომუშამო ინდოეთიშ მუსულმანეფიშ ლიგაშ ლიდერი დო უკულ ღურაშახ რდჷ პაკისტანიშ დომინიონიშ მაართა გენერალ-გუბერნატორი. 

დებადჷ კარაჩის. გურაფულენდჷ იურისპრუდენციას ლინკოლნს-ინის, ლონდონს. ინდოეთიშა დორთინაშ უკულ, ნინალენდჷ ბომბეიშ უმაღალაში სასამართალოს. ჸათე პერიოდის დეინტერესჷ ერუანული პოლიტიკათ. მუჭოთ ართ-ართი შანულამი მაკათურქ, ჯინაქ პოლიტიკური წჷმოძინეფს მიოჭირინუ ინდოეთიშ ერუანული კონგრესის. პოლიტიკური კარიერაშ დაჭყაფური წანეფს ჯინა რდჷ ინდურ-მუსულმანური გოართოიანაფაშ პროპონენტი დო მიშეღჷ კაბეტი თია ლაქნაუშ პაქტიშ დოდვალაშა. პაქტის ხე მაჭარეს 1916 წანაშ ქირსეთუთას ინდოეთიშ ერუანული კონგრესიშ დო მუსულმანეფიშ ლიგაშ მაკათურეფქ. ჯინაქ, მუსულმანეფიშ პოლიტიკური ნებეფიშ ოთხილარო წჷმარინუ ვითაანთხი პუნქტი. 1920 წანას ჯინაქ ქიდიტუ ერუანული კონგრესი, მუშენდა ჯინა ოპონირენდჷ სატიაგრაჰაშ ჸარაფის, ნამუსჷთ თინა პოლიტიკური ანარქიათ თვალუნდჷ.

1940-იან წანეფიშე ჯინა ფირქენდჷ ნამდა ინდოეთიშ სუბკონტინენტიშ მუსულმანეფს ოკო უღუდესკო მუნეფიშ ზოხორინელი სახენწჷფო. 1940 წანას მუსულმანეფიშ ლიგაქ მიღჷ ლაჰორიშ რეზოლუცია, ნამუშ ნძალათ მუსულმანეფიშ ლიგაშ მაკათურეფქ მითხის ზოხორინელი სახენწჷფოშ დორსხუაფა ინდოეთიშ მუსულმანეფიშო. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის ლიგაშ გოლინაქ გენძალიერჷ. 1946 წანას ბრიტანეთიშ ინდოეთიშ პროვინციეფს იტარინჷ გიშაგორუეფქ. მუსულმანეფიშ არდგილეფიშ 87% მიპალუ მუსულმანეფიშ ლიგაქ. ლიგაშ მაკათურეფქ დუდი გეგმაცხადეს ინდოეთიშ მუსულმანეფიშ ოფიციალური წჷმმარინაფალეფო. კონგრესიშ დო ლიგაშ მაკათურეფს პოლიტიკური ხეშუულებაშ გორთუალაშ ფორმულაშა ვემიაჭირინეს დო ართი, გოართოიანაფილი ინდოეთიშ მანგიორო გინოჭყორდჷ ინდუსეფიშ ინდოეთიშ დო მუსულმანეფიშ პაკისტანიშ გოჭყაფაქ.

მუჭოთ პაკისტანიშ მაართა გენერალ-გუბერნატორქ ჯინა ოცადუდჷ თარობაშ ფორმირაფას, თაშნეშე ოხვარუდჷ მიგრანტი მუსულმანეფს, ნამუეფქჷთ ინდოეთი ქიდიტეს დო პაკისტანიშა გეგნიხორეს. ჯინაქ ღურუ 1948 წანაშ ეკენიას, 71 წანერქ, ბრიტანეთიშე პაკისტანიშ ზოხორინელობაშ მეღებაშე ართი წანაშ უკულ. ჯინას პაკისტანარეფი უძახჷნა დიდი ლიდერს, ერიშ მუმას დო თიში დაბადებაშ დღა მერჩქინელი რე ერუანული დღახუთ. ჯინაშ ბიოგრაფიშ, გიშარჩქინელი ამერიკალი ისტორიკოსიშ დო ინდოლოგიშ სტენლი უოლპერტიშ აზრით, ჯინა რდჷ პაკისტანიშ უდიდაში ლიდერი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პაკისტანარეფი
კატეგორია:პაკისტანარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:პაკისტანარი იურისტეფი
კატეგორია:პაკისტანიშ გენერალ-გუბერნატორეფი
კატეგორია:პაკისტანიშ ერუანული ასამბლეაშ სპიკერეფი
უილიამ I (ინგლისი)

**უილიამ I** (ინგლ. William I the Conqueror, ფრანგ. Guillaume le Conquérant, ნორმ. Gllâome lé Counqùéreus; დ. დოხოლაფირო 1028 — ღ. 9 ეკენია, 1087), თაშნეშე შინელი რე მუჭოთ **უილიამ ნაბურშელა** — ნორმანდიაშ ჰერცოგი 1035-1087 წანეფს დო ინგლისიშ მაართა ნორმანდი მაფა 1066 წანაშე ღურაშახ.

რდჷ ნორმანდიაშ ჰერცოგიშ რობერტ I-შ დო თიში ოჸოროფუშ ჰერლევაშ უკანონო სქუა. რობერტიშ ღურაშ უკულ, უილიამიშ მართუალაშ დაჭყაფური წანეფს ნორმანდიას არდგილი უღუდჷ ანარქიას დო არეულობეფს. ნორმანდიალი არისტოკრატეფი დო დიდებუანეფი ართიანს ოლიმუდეს პოლიტიკური გოლინეფიშო. 1047 წანაშო უილიამქ დამარცხჷ არჸებეფი დო ქიდიჭყჷ მუში ხეშუულებაშ კონსოლიდაცია. ჸათე პროცესიქ 1060 წანაშახ გეგინძორჷ. 1051/2 წანას უილიამქ ოსურო ქიმიჸონჷ მატილდა ფლანდრიალი. ფლანდრიაშ ოგრაფექ ნორმანდიაშ სერიოზული მოხუჯეთ დო ალმარენჯო გინირთჷ. უკულიანი პერიოდის უილიამქ განძალიერჷ მუში პოზიციეფი ნორმანდიაშ ეკლესიას. 1062 წანას, თიქ ქიდეკინჷ მენიშ ოგრაფე. 

1050-იან დო 1060-იან წანეფს უილიამი პრეტენზიას აცხადენდჷ ინგლისიშ ომაფე ხვისტაშო. ჸათე ბორჯის ინგლისიშ მაფა რდჷ ედუარდ ახმსარებელი, ნამუთ უილიამიშ ბიძისქუა რდჷ. ედუარდის სქუა ვაჸუნდჷ დო ომაფე ხვისტა ქეშეპირჷ უილიამს, მარა ღურაშ წოხოლე ჸათე პიჯალა გეგნივარჷ დო მონძეთ გეგმაცხადჷ გოლინიანი გრაფი ჰაროლდ გოდვინსონი. ედუარდიშ ჸათე გინოჭყვიდირიშ სამანგათ, უილიამქ აკოშაყარუ აკოანჯარაფილი ნძალეფი, ეიოგჷ ნძალიერი ფლოტი დო ინგლისიშა გემშეჭკირჷ. 1066 წანაშ 14 გჷმათუთას, ჰასტინგსიშ ლჷმას, უილიამიშ ნორმანდიულ-ფრანგული არმიაქ დამარცხჷ ინგლისიშ არმია. ბურჯაფის დოჸვილეს ჰაროლდ გოდვინსონი. ჸათე გომორძგუაშ უკულ, უილიამქ ოურდუმე კამპანია წჷმოძინელო გაგინძორჷ. 1066 წანაშ 25 ქირსეთუთას, ლონდონიშ უესტმინსტერიშ სააბატოს უილიამი ინგლისიშ მაფათ აკურთხეს. უილიამიშ მაფათ გჷმოცხადაფას მაჸუნჷ არჸებეფქ. არჸებეფიშ მარცხიშ უკულ, დოხოლაფირო 1075 წანაშო ინგლისის რსულას დო ეფექტურო უიალიმი აკონტროლენდჷ.

1069-1070 დო 1075 წანეფს ინგლისის ჟირშა ქიგიანთხეს დანიარეფქ. დანიაშ მაფა სვენ II აცხადენდჷ პრეტენზიეფს ინგლისიშ ხვისტაშო. მაართა ჟირი ოურდუმე კამპანიას დანიარეფს მუთთუნნერი შანულამი წჷმოძინეფიშა ვემუჭირინუაფუნა. დანიარეფი, 1085 წანას იხაზირებუდეს ხოლო მასუმა ექსპედიციაშო ფლანდრიაშ დო ნორვეგიაშ ოურდუმე გემეფიშ ალარინათ, მარა ექსპედიცია ვადოჭყაფე. 

უილიამქ ინგლისიშ მაფობაშ ბორჯის განძალიერჷ მართუალა, ეიოგჷ ჯიხაზურგეფი, ეკლესიაშა ქიმიჸონჷ მუშო მოხუჯე ოშულიერე პიჯეფი. უილიამიშ ზოჯალათ აკადგინეს კონწარი სასამართალოშ წინგი, სოდეთ ეჭარილი რდჷ ინგლისიშ ჸეთი დიხეფი, ნამუეფშათ გიდვინედჷ ოგაფურეფი. 

უილიამს მუში დომეინეფი ართი იმპერიათ ვაგუართიანებუ. თინა ინგლისის დო ნორმანდიას ზოხო-ზოხო მართუნდჷ. უილაიმქ ღურჷ 1087 წანაშ 9 ეკენიას, დოხოლაფირო 59 წანერქ. თიში ღურაშ უკულ ტერიტორიეფი გირთეს სქუალეფქ. ნორმანდიაქ გეგნაჩჷ რობერტ კურტეზის, ინგლისიქ უილიამ რუფუსის.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1028
კატეგორია:ნაღურა 1087
კატეგორია:ნორმანდიაშ ჰერცოგეფი
კატეგორია:ინგლისიშ მაფეფი
კატეგორია:ნორმანდეფიშ დინასტია
ენ ბოლეინი

**ენ ბოლეინი** (ინგლ. Anne Boleyn, დ. 1501 ვარდა 1507 — ღ. 19 მესი, 1536) — ინგლისიშ დიაფალი, ჰენრი VIII-შ მაჟირა ოსური 1533-1536 წანეფს, ბოლეინეფიშ არისტოკრატიული ფანიაშ წჷმმარინაფალი.

რდჷ დიპლომატიშ დო პოლიტიკოსიშ თომას ბოლეინიშ დო თიში ალმასქუ ელისაბედ ჰოვარდიშ ცირასქუა. ენის ჯგირი გონათაფა მეუღებუ. გურაფულენდჷ ნიდერლანდეფს დო საფრანგეთის. 1522 წანას ინგლისიშა დირთჷ. ნინალენდჷ ჰენრი VIII-შ ომაფე კარს, რდჷ დიაფალი კატალინა არაგონალიშ ფრეილინა. ჰენრის ენი მოწონდჷ დო თიში ოსურო მოჸონაფა ოკოდჷ. ჸათეშ გეშათ ჰენრი ოცადუდჷ კატალინაშ დათხინაფას, მარა თეშ ნებას რომიშ პაპი კლემენტ VII ვარძენდჷ. ჰენრიქ ენი იშენ ქიმიჸონჷ ოსურო 1533 წანას. რომიშ პაპი თეს კანონიერო ვაჩინებულენდჷ. ჰენრიშ ინიციატივათ ინგლისიშ ეკლესიაქ დეთხუ რომიშ კათოლიკური ეკლესიას. ჸათე ბორჯიშე იჭყაფჷ ინგლისური რეფორმაციაშ პროცესი. 1533 წანაშ 7 ეკენიას ჰენრის დო ენის ქეშეძინეს ძღაბიქ - ელისაბედიქ. ჰენრის ოკოდჷ მონძე ქომოლსქუა ჸუნდუკო. უკულიანი პერიოდის ჰენრიშ დო ენიშ ურთიართალაქ გეუარეს. 1536 წანაშო ჰენრის ენიშ დათხინაფა დო ოსურო ჯეინ სეიმურიშ მოჸონაფა ოკოდჷ. ენის ქეკადვეს მაფაშ გითოჩამა დო ინცესტური ურთიართალა მუში ჯიმა ჯორჯიწკჷმა. 1536 წანაშ 2 მესის ენი ოჭოფეს, 15 მესის გასამართეს დო ოთხი დღაშ უკულ ეშაფოტის დუდი მეკვათეს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1507
კატეგორია:ნაღურა 1536
კატეგორია:ინგლისიშ დიაფალეფი
კატეგორია:ინგლისარეფი
ოდოაკრი

**ოდოაკრი** (დ. დოხოლაფირო 433 — ღ. 15 მელახი, 493) — იტალიაშ მაართა ბარბაროსი მაფა. 

ოდოაკრი რდჷ გერმანალი მალიმარი დო ორხველუდჷ სკირეფიშ გერმანული ტომს. 470-იან წანეფიშე ნინალენდჷ რომიშ არმიას დო მიოჭირინუ მანჯღვერთარობას. 475 წანას რომალი ოურდუმე მოღალექ ორესტესიქ გეგთარაგუ რომიშ იმპერატორი იულიუს ნეპოტი. უკულ ოდოაკრი ხემანჯღვერენდჷ არჸებეფს ორესტესიშ მეხჷ. 476 წანაშ 23 მარაშინათუთას ოდოაკრიქ გეგთარაგუ ბჟადალი რომიშ იმპერიაშ ეკონია იმპერატორი რომულუს ავგუსტულუსი (ორესტესიშ სქუა) დო დუდი იტალიაშ მაფათ გეგმაცხადჷ. ბორჯიშ ჸათე პერიოდი მერჩქინელი რე ბჟადალი რომიშ იმპერიაშ დათებუთ.

ოდოაკრი ჩინებულენდჷ ბჟაეიოლი რომი იმპერიაშ იმპერატორიშ ზენონიშ პატონუას, ნამუქჷთ ოდოაკრის პატრიციშ ტიტული გეგნოჩჷ. მარა ოდოაკრი მუში დუს მაფათ მიშინუანდჷ. ოდოაკრიქ ატარჷ ადმინისტრაციული რეფორმეფი. უღუდჷ ალარინა რომიშ სენატიშე. მუში ალმარენჯეფს დიხეფი დურიგუ. რომიშ კათოლიკური ეკლესიაშ დინახალენი საქვარეფს ოდოაკრი ვაჩარიებე. 

480 წანას ოდოაკრიქ გემშეჭკირჷ დალმაციაშა დო გეჸვენჯი ჟირი წანაშ გოძვენას თინა რსულას ქიდეკინჷ. 484 წანას, მანჯღვეღთარი ილუსიშ ელაჩამათ, ოდოაკრიქ გემშეჭკირჷ დო დოლაშქუ ბიზანტიაშ ბჟადალი პროვინციეფი. ათექ ძალამს გაუარეს ოდოაკრიშ ურთიართალა ზენონიწკჷმა, ნამუქჷთ იტალაის ქეშუკათუ თეხანური ავსტრიაშ ტერიტორიას მახორუ გერმანული ტომეფი რუგეფი. 487-488 წანეფიშ ზოთონჯის, ოდოაკრიქ გეგნოკვათუ დუნაი დო დამარცხჷ რუგეფი. უკულ ზენონქ იტალიაშ ახალი მაფათ გეგმაცხადჷ ოსტგოთი თეოდორიხი. 489 წანას თეოდორიხიქ გემშეჭკირჷ იტალიაშა დო 490 წანაშო დახე რსულას ქიდეკინ აპენინიშ ჩქონი. ოდოაკრიქ ინტუ დო რავენას დიტყობუ. თეოდორიხიქ ოდოაკრი დიარაშა ქუდაპატიჟჷ ითამ შერიგაშ ღანკით დო მუხანათურო დოჸვილჷ.

## ლიტერტურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 433
კატეგორია:ნაღურა 493
კატეგორია:იტალიაშ მაფეფი
თეოდორიხ დიდი

**თეოდორიხ დიდი** (გოთ.  *𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃, ბერძ. Θευδέριχος, ლათ. Theoderīcus, დ. 454 — ღ. 30 მარაშინათუთა, 526) — ოსტგოთეფიშ მაფა (475-526), იტალიაშ მაფა (493-526), ვესტგოთეფიშ რეგენტი (511-526) დო ბჟაეიოლი რომიშ იმპერიაშ პატრიცი, ამალეფიშ გოთური დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. თეოდორიხიქ აკაართიანჷ გოთეფი ართი ხეშუულებაშ თუდო დო მართუნდჷ იმპერიას, ნამუთ გინოზინდილი რდჷ ატლანტიშ ოკიანეშე ადრიატიკაშ ზუღაშახ. თეოდორიხი მუში დუს მაფას უძახუდჷ. ნამთინე მენცარეფიშ აზრით თინა რდჷ იმპერატორი ხოლო მუშენდა თეოდორიხიშ კონტროლიშ თუდო რდჷ ჸოფილი ბჟადალი რომიშ იმპერიაშ უდიდაში ნორთი.

თეოდორიხი რდჷ ოსტგოთი დიდებუანიშ სქუა. მუჭოთ ბიზანტიაშ იმპერატორიშ ტყვე ირდუდჷ კონსტანტინოპოლს, სოდეთ ბიზანტიური გონათაფა მეუღებუ. 470 წანაშო პანონიაშა დირთჷ. 470-იან წანეფს მონაწილენდჷ ოურდუმე კამპანიეფს სარმატეფიშ მეხჷ. 471 წანას თეოდორიხიქ გინირთჷ ოსტგოთეფიშ მაფათ. 483 წანას ბიზანტიაშ იმპერატორი ზენონქ თეოდორიხი ქუდარინუ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ მანჯღვერთარო დო ართი წანაშ უკულ კონსულო. მარა თეოდორიხის ბიზანტიაწკჷმა იშენ ჯგირი ურთიართალა ვაუღუდჷ. ფშხირას გითმიანთხუდჷ ბიზანტიაშ ტერიტორიეფს.

489 წანას ზენონიშ ზოჯალათ, თეოდორიხიქ მანწყუ ლესქერობა იტალიაშ მაფა ოდოაკრიშ მეხჷ. თეოდორიხიქ იტალიაშა გემშეჭკირჷ, დამარცხჷ ოდოაკრი დო დოჸვილუ. 505 წანას გაფართინუ მუში ხეშუულება ბალკანეთის. 511 წანას თიში ეფექტური კონტროლიშა მიშელჷ ვესტგოთეფიშ ტერიტორიეფქ ესპანეთის. თაშნეშე თეოდორიხიშ ჰეგემონიაშ თუდო რდჷ ბურგუნდიალეფიშ დო ვანდალეფიშ ომაფეეფი. 512 წანას თეოდორიხიქ გიშაშქჷ ედიქტი, ნამუთ გერსხილი რდჷ რომაული სამართალს. ედიქტი აკანონენდჷ დოლმახორალას დო თხილანდჷ დიდებუანეფიშ ნებეფს. თეოდორიხიქ ღურუ 526 წანაშ 30 მარაშინათუთას. დასაფულეს რავენაშ მავზოლეუმს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 454
კატეგორია:ნაღურა 526
კატეგორია:ოსტგოთეფიშ მაფეფი
კატეგორია:იტალიაშ მაფეფი
კატეგორია:ვესტგოთეფიშ მაფეფი
ალარიხ I

**ალარიხ I** (გოთ. 𐌰𐌻𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃, დ. დოხოლაფირო 370 — ღ. 411) — ვესტგოთეფიშ მაართა მაფა 395-410 წანეფს, ბალტეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

რდჷ გოთეფიშ ჯარეფიშ მანჯღვერთარი რომიშ არმიას. 395 წანას რომიშ იმპერატორი თეოდოსიუს I-შ ღურაშ უკულ, არმია ქიდიტუ დო ვესტგოთეფიშ მამართალო გინირთჷ. რომიშ პოლიტიკათ ოკმაყოფილე ალარიხიქ მანწყუ ოურდუმე კამპანია კონსტანტინოპოლიშ მეხჷ, მარა უშედეგეთ. უკულ გემშეჭკირჷ საბერძნეთიშა, გორჩუ პირეოსი (ათენიშ ონიშოლი), მოჯალაგუ კორინთი, მეგარა, არგოსი დო სპარტა. 397 წანას ბიზანტიაშ იმპერატორქ არკადიუსიქ ალარიხი ქუდარინუ ოურდუმე მაგისტრო რომიშ პროვინცია ილირიკუმს დო ჸათაშ დარჩქალჷ ვესტგოთეფი. 

401 წანას ალარიხიქ გემშეჭკირჷ იტალიაშა, მარა დემარცხჷ დო აპენინიშ ჩქონიშე გეგშართჷ. იტალიაშა მაჟირა მიშაჭკირუაშ უკულ, რომიშ სენატიქ ვესტგოთეფს კაბეტი მუდანობათ სუბსიდია გინუგჷ. 408 წანას ვესტგოთეფქ კინ გემშეჭკირეს დო რომიშ ეჭოფუა მინდომეს. რომალეფქ ვესტგოთეფს კინ ახალი ფინანსური სუბსიდია გინუგეს. 409 წანას ალარიხიქ წიმიჭყჷ ახალი ოურდუმე კამპანია რომიშ მეხჷ, მარა უკულ რომიშ ბლოკადა მონწყუ დო რომიშ იმპერიაშ ახალი იმპერატორო გეგმაცხადჷ პრისკუს ატალუსი, ნამუქჷთ ლეგიტიმური იმპერატორს ჰონორიუსის გინორინა მოთხუ. ალარიხიქ დო ატალუსიქ ვემირიგეს დო 410 წანაშ ზარხულს ალარიხიქ ატალუსი გეგთარაგუ. 410 წანას ალარიხიქ რომი ქართას (ალყა) ქინახუნუ. ალარიხის რომიშ დინახალე მოხუჯეეფი ჸუნდჷ დო თინეფქ, 24 მარაშინათუთას, ალარიხიშ ჯარს ნოღაშ კარეფი გუნჯეს. ალარიხიქ ჸათაშ გეჭოფუ რომი, ნამუთ დოხოლაფირო 800 წანაშ გოძვენას ნტერს ვეუჭოფუ. ვესტგოთეფქ რომი გორჩვეს, ნამთინე დგჷმილეფი დოჭვეს მარა რომიშ მახორუეფიშა გლახათ ვამუქციებუნა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 370
კატეგორია:ნაღურა 411
კატეგორია:ვესტგოთეფიშ მაფეფი
კატეგორია:ვესტგოთეფი
მეჰმედ II

**მეჰმედ II ფათიჰი** (დ. 30 მელახი, 1432 — ღ. 3 მესი, 1481) — ოსმალეთიშ სულთანი 1444-1446 დო 1451-1481 წანეფს, ოსმანეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. მაართა მართუალაშ ბორჯის მეჰმედიქ დამარცხჷ უნგრალეფიშ ლესქერობა, ნამუსჷთ იანოშ ჰუნიადი ხემანჯღვერენდჷ. მაჟირაშა მეჰმედიქ ხვისტაშა ეშართჷ 1451 წანას. მაჟირა მართუალაშ პერიოდის თიქ განძალიერჷ ოსმალეფიშ ფლოტი დო დიჭყჷ ხაზირუა კონსტანტინოპოლიშ ეჭოფუაშო.  1453 წანაშ 29 მესის ოსმალეფქ მეჰმედ II-შ ხემანჯღვერობათ კონსტანტინოპოლი გეჭოფეს. კონსტანტინოპოლიშ დაკინებაშ დო ბიზანტიაშ იმპერიაშ დონთხაფაშ უკულ, მეჰმედიქ დუდი გეგმაცხადჷ რომიშ კეისარო.

მეჰმედიქ გაგინძორჷ ექსპანსიური პოლიტიკა ანატოლიას დო ობჟათე-ბჟაეიოლი ევროპას. 1459 წანას ოსმალეთიშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ სერბეთიქ, 1460 წანას ოსმალეფქ ქიდეკინეს მორეა, 1461 წანას ტრაპიზონიშ იმპერია, 1463 წანას ბოსნია, 1471 წანაშ კოკი ევბეა, 1479 წანას ალბანეთი დო 1475 წანას ყირიმიშ სახანო. მეჰმედიქ ატარჷ პოლიტიკური დო ოურდუმე რეფორმეფი, ალურდჷ ხელუანობეფს დო მენცარობეფს, გაახალჷ კონსტანტინოპოლი, ხემანჯღვერენდჷ შხვადოშხვა პროექტეფს დო შხვა. მეჰმედ II მერჩქინელი რე თეხანური თურქეთიშ დო ისლამური ოქიანუშ შანულამი გერგეზო. თის ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ **ფათიჰი**-ს, ნამუთ დუმაჸუნაფალს (ქორთ. დამპყრობელი) შანენს. მეჰმედი II-შ ჯოხონობაშ რე სტამბოლიშ რაიონი ფათიჰი, ხინჯი სტამბოლს დო სტამბოლიშ ართ-ართი მეჩეთი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:დუნაბადი 1432
კატეგორია:ნაღურა 1481
კატეგორია:ოსმალეთიშ სულთანეფი
კატეგორია:ოსმანეფიშ დინასტია
თინჩალა

მინიატიურა|თინჩალაშ სიმბოლო
**თინჩალა**  — ლჷმაშ ანტონიმი. თინჩალა ჯოხო ჯარალუაშ თიჯგურა დგომარობას, სოდე ვა რე აკოანჯარაფილი კონფლიქტი ვარ-და მუთუნნერი შხვა სახეშ ოურდუმე ნძალება. თინჩალაშ დჷმაგურაფალ მენცარობას ჯოხო – ირენოლოგია.

თინჩალა, ლჷმაშე გინორთელი რე დგომარობათ, სოდე შხვადოშხვა სოციალურ სუბიექტეფს შქას რინელი აწორინაფეფიშ გინაჭყვიდირალო ვაოლჷმე მეთოდეფი გჷმირინუაფუ. რობერტ ჯექსონიშ მუნაჩემეფით, 1945 წანაშ უკული დიხაუჩას გვალე 26 თინჩალი დღა რდჷ.

თინჩალი ჯარალუაშ გოჭყაფა რე ზოგადოკოჩიშობე ეშაჩინებუ. პრობლემაშ გინოჭყვიდირშე მუშენა კაბეტი ოერეფოშქაშე პოლიტიკური დო თემატური ორგანიზაციეფი.

## ლიტერატურა
* Liddell Hart. The Strategy of Indirect Approach. Pentagon Press, Reprint Edition (March 1, 2012);
* Baljit Singh Grewal. “Johan Galtung: Positive and Negative Peace”. School of Social Science, Auckland University of Technology. August 2003;
* Oliver P Richmond. Peace: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2014.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* NATO AND PEACEKEEPING
* Carnegie Endowment for International Peace 
* Lemonade a la Carnegie   
* PeaceWiki
* თინჩალაშ მონუმენტეფი მოსოფელს 
* 

*
ვებდიზაინი

**ვებდიზაინი** () — საქვარუა, ნამუთ გამამინჯე რე ვებხასჷლეფიშ მახვარებუშ ინტერფეისიშ შემუშებაშენ. ვებდიზაინერეფი გუთმაჭყანა ვებხასჷლაშ სტრუქტურას, გოლექინაფირ დო მახვარებუშომიოღებე ფორმათ ინფორმაციაშ მეჭირინაფა ვებხასჷლაშ მეშქაშობათ. თაშნეშე ვებდიზაინერეფი ხანტურულ მეჯინას უკეთენა ვებხასჷლეფს. ვებდიზაინერს ჯგირო უჩქუდას ოკო თეხანური ვებტექნოლოგიეფუიშ გეშა ინფორმაცია დო სტანდარტეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* World Wide Web Consortium (W3C)
ზინგშპილი

**ზინგშპილი** (, ზიტყვაზიტყვათ — ბირა-ლაჸაფი) — კომიკური ოპერაშ სახეგვარობა, მუსიკალური ნომერეფიშ შქას ინოხუნაფილი ორაგადე დიალოგით. მოდვალირი რდჷ გერმანიას დო ავსტრიას XVIII ოშწანურას.

## ლიტერატურა
*ქსე, ტ. 4, გვ. 521, თბ., 1979

კატეგორია:ოპერა
ღვაბაშობურეფი

**ღვაბაშობურეფი**,* მახრაშობურეფი*, *მახრაჭაჭაშობურეფი*, *მახრაჭაშობურეფი* (), ჭანდეფიშ ფანია მანგსუამეფიშ რანწკიშე. ხენა ლამე დიხას. ანდაჭკომუ მანებელი რე, გავალს მეთმიორინუანს მუჭოთ ორტვინობას, ტექნიკურ დო ყუბერამ კულტურეფს, თეშ ჯაჩანარეფს, გიშაკერზაფილოთ ონერგე მეურნობას. ფანიას 45 გვარობა რე, მოდვალირი რე არძა კონტინენტის. ჸოფირ სსრრ-ს ხე 3 გვარობა, ნამუეფშე ფართოთ ხე რჩქვანელობური ღვაბა ვარ-და მახრა (Gryllotalpa gryllotalpa). თინა გიშაკერზაფილო კაბეტი მუდანობათ ხე ბჟადალ საქორთუოს, სოდე კაბეტ გავალს მეთმიორინუანს მინდორიშ, ორტვინიშ დო ბაღიშ კულტურეფს. ბჟაეიოლ საქორთუოს უმენტაშო ხე ორტვინეფს. ჭკომუნს თარო ჩანარეფიშ ჯინჯეფს, ძირხვეფს, თასის, ღერიეფს დო ახალ ელნაფალეფს, ღვაბაშობურეფიშ ედომუშამ გოვითარაფას საქორთუოს ართი წანას ოხვილუ.

## ლიტერატურა

კატეგორია:მანგსუამეფი
ეტრუსკეფი

**ეტრუსკეფიშ ცივილიზაცია** — ანტიკური ცივილიზაცია, ნამუთ დარსხუეს ეტრუსკეფქ, კათაქ, ნამუეფით ცხოვრენდეს ეტრურიას. ეტრუსკეფს უღუდეს მუნეფიში ნინა დო კულტურა. ექსპანსიური პოლიტიკაშ შედეგო თინეფქ ქუდარსხის ნოღა-სახენწჷფოეფიშ ფედერაცია. ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის ეტრუსკეფს უკინებუდეს თეხანური ტოსკანა, ბჟადალი უმბრია, ოორუე ლაციო, პადანიშ რზენი, ემილია-რომანია, ობჟათე-ბჟაეიოლი ლომბარდია, ობჟათე ვენეტო დო ბჟადალი კამპანია.

ეტრუსკეფიშ გოჭყაფა ბოლოშა გჷმორკვიაფილი ვარე. ანტიკური პერიოდიშე ჸათე ოკითხეშ გეშა დებატი მიშჷ. ჰეროდოტეშ აზრით ეტრუსკეფიშ წიმოხონეფი ანატოლიაშე რენა მუნაულა. დიონისე ჰალიკარნასალი ანტკიცენდჷ ნამდა ეტრუსკეფი რდეს იტალიაშ ჯინჯიერი მახოროუეფი. თეხანური მენცარეფს შქას არსებენს კონსენსუსი ნამდა ეტრუსკეფი რდეს აბორიგენული მახორობა. ეტრუსკული ცივილიზაციაშ ორდოიანი პერიოდი ითარიღებუ ჯვ. წ. 900 წანათ. ჸათე ბორჯიშე არსებენდჷ რკინაშ ხანაშ ვილანოვური კულტურა, ნამუთ ეტრუსკული ცივილიზაციაშ უჯვეშაში ფაზათ რე მერჩქინელი. ვილანოვური კულტურაქ ხოლო უმოს ორდოიანი პროტო-ვილანოვური კულტურაშე გიჭყჷ. ეტრუსკული ცივილიზაცია დომინირენდჷ იტალიას ჯვ.წ. მაანთხა ოშწანურაშახ, სოიშახჷთ ჯვეში რომიშ ექსპანსიური პოლიტიკათ ეტრუსკეფქ ძალამს დედაღარეს. რომალეფი აწარმენდეს ლჷმეფს ეტრუსკეფიშ მეხჷ დო ჭიეჭიეთ ეთმეჭოფუნდეს თინეფიშ ტერიტორიეფს. ეტრურიაშ დოჸუნაფაქ ჯვ. წ. 265-264 წანეფიშოთ გეთუ. ჯვ. წ. 90 წანას რომქ ეტრუსკეფს ქიმეჩჷ მენოღალობა. ჯვ. წ. 27 წანაშო ეტრუსკეფიშ ტერიტორიეფქ რსულას მიშელჷ ახალდუნარსხუა რომიშ იმპერიაშ აკოდგინალუაშა.

ეტრუსკეფქ ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის მიოჭირინეს ჯვ. წ. 750 წანას. ძალამს გენძალიერჷ ეტრუსკეფიშ კულტურული გოლინაქ ეტრუსკული ნოღეფიშ სუმი კონფედერაციული გოართოიანაფას: ეტრურიას (ტოსკანა, ლათიუმი, უმბრია), პადანიშ რზენიშ ტერიტორიას ალპეფიშ ბჟაეიოლიშე დო კამპანიას. ეტრუსკული ნოღეფიშ გოართოიანაფას, ნამუთ იდვალუაფუდჷ ოორუე იტალიას, შინანს ტიტუს ლივიუსი. ეტრუსკეფქ ბორჯიშ გოძვენას, ჭიეჭიეთ დათმეს ტერიტორიეფი, ჯვ. წ. 500 წანაშ უკულიანი პერიოდიშე ნძალეფიშ ბალანსიქ დითირჷ რომიშ რესპუბლიკაშ სასარგებელოთ.

უჯვეშაში ეტრუსკული მუკნაჭარეფს შეთმეხვადუთჷ ობჟათე ეტრურიას, ნამუეფით ითარიღებუ დოხოლაფირო ჯვ. წ. 700 წანათ. ეტრუსკეფქ გაჭყეს ჭარალუაშ მუნეფიშ სისტემა, ნამუთ გერსხილი რდჷ ევბეური ანბანს. ეტრუსკული ნინა ჯგირო ვარე გაგებული დო გჷმორკვიაფილი. ეტრუსკული პოლიტიკური სისტემას ხეშუულება უკინებუდჷ მორჩილი ნოღეფს, ნამუეფსჷთ მართუნდეს დიდებუანი ფანიეფი. ელიტური ეტრუსკული ფანიეფს უღუდეს სერიოზული პოლიტიკური გოლინა, რდეს დინდარეფი დო ვაჭარენდეს კელტეფიწკჷმა დო ბერძენეფიწკჷმა.

რომალეფქ, ხელუანობეფიშ, კულტურაშ, რელიგიაშ, არქიტექტურაშ, მუკაქუნალიშ ბრელი ელემენტი გინიღეს ეტრუსკეფიშე. მაგალთო, ეტრუსკეფიშ გჷმნაგონებუ რე ტოგა. ეტრუსკეფქ იღვენუეს კაბეტი გოლინა რომაული ჭარალუაშ დო რიცხუეფიშ სისტემეფიშა.

## ქოძირით თაშნეშე
* ეტრურია
* ეტრუსკული ნინა
* ეტრუსკული რელიგია

## ლიტერატურა
* Shipley, Lucy. The Etruscans: Lost Civilizations, London: Reaktion Books, 2017.
* Turfa, Jean MacIntosh (ed). The Etruscan World. London: Routledge, 2013

კატეგორია:ეტრუსკეფი
კატეგორია:ეტრუსკული ცივილიზაცია
ერეფოშქაშე სტანდარტი

**ერეფოშქაშე სტანდარტი** — სტანდარტი, ნამუთ შემუშებული რე ერეფოშქაშე სტანდარტიზაციაშ ორგანიზაციაშით. ერეფოშქაშე სტანდარტეფი ხემიოლუს რე გოსხუნუაშო დო გჷმორინაფაშო მოსოფელიშ მასშტაბით.

კატეგორია:სტანდარტეფი
კჷრბი

thumb|150px
[thumb|200px|ძეგლ კჷრბეფს [ბერლინი|ბერლინს]]
**კჷრბი** თაშნეშე *წინგი* — ინფორმაციაშ შანულამ ანჯა, რჩქინაშ გოსიმაფაშ, გონათუაშ დო მორდილობაშ ანჯარი. კჷრბიშ ტექსტეფიშ ფიქსირაფა ხვადუ ფურცელეფს შანეფიშ, ასოეფიშ ვარ-და შხვა გრაფიკულ გჷმნახანტეფიშ მეშქაშობათ, ნამუეფიშ ძირაფა შილებე ვიზუალურო (გჷმნარკ რე კჷრბეფ თოლუსინთეეფშო, ნამუეფჷთ ბრაილიშ შრიფტით რე ჭარილი.)

თეხანურ კჷრბ წჷმარინუანს ჸვას ეშამარგებულ ტექსტეფიშ დო ილუსტრაციეფიშ მაკათურ ფურცელეფიშ კოდექსბლოკის გალენ დუმაცვებელ ელემენტეფიშამო (კაბრა, გადვალარი) დო ნაბეშტა ხასჷლეფიშ გოთანჯილ მუდანობათ - იუნესკოშ რეკომენდაციეფიშ ომანგეთ - ნაბეშტა თაბახშე უმოს ე. ი. არძაშ უკულაშ 48 ხასჷლაშე.

## ისტორია
რჩქინაშ გინოჩამაშ უპირველაშ მეთოდ კოჩიშობაშ ისტორიას ზეპირ გინოჩამა რდჷ. ჯვეშ ცივილიზაფილ სახენწჷფოეფიშ მენცარეფ ოცადჷდეს ინფორმაციაშ გჷნოჩამას უმოს სისტემურ მეთოდეფით — ნაჭარა სახეთ, ნამუქჷთ პიქტოგრამეფიშ, იეროგლიფეფიშ დო ანბანეფიშ გოჭყაფა გჷმიჭანუ. ქარღადიშ გორჩქინაშახ ადამიერეფ გეთმიოჭარანდეს ირფელს, მუთ ხეს აუხვადუდესჷნ — დიხაჭუბერიშ ფირფიტეფს, კიდალეფს, ბულათიშ ნაჭკირეფს დო ჯაშ მარქვას. ჯვეშ ბორჯის გეგმიქიმინჷ კჷრბიშ კონსტრუირაფაშ ორგანიზაციაქ — ფირფიტეფიშ ვარ-და ფურცელეფიშ ართობურობა, ნამუთ აკოჭოფილ რდჷ ოზმაშ ვარ-და ბლოკიშ სახეთ. XIII ოშწანურაშე ევროპას კჷრბიშ გიშაშქუმალარო უკვე ქარღადის გჷმირინუანდეს.

## კჷრბი საქორთუოს
250px|მინი|პირველ ნაბეშტა კჷრბიშ (ქორთულ-იტალიურ ლერსიკონიშ) ართ-ართ ხასჷლა
1629 წანას პირველ ნაბეშტა ქორთულ კჷრბიქ გიშართჷ რომს. თენა რდჷ ქორთულ ანბან ხვამეფით დო ქორთულ-იტალიურ ლერსიკონი. მა-18 ოშწანურას, ქართისთ მინწყჷ სტამბაქ დო უკვე 1709 წანას დიბეშტჷ „სახარებაქ“, „დავითნიქ“, „სამოშქულექ“ დო „ჸილოშტყებამქ“.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ცენტრი კჷრბიშ ისტორიაშიო 
* მანუსკრიპტეფი, კჷრბეფი დო რუკეფი: ბეშტური ოქიანუ დო მოთირე მოსოფელი 
* Society for the History of Authorship, Reading and Publishing
* *[http://www.sil.si.edu/SILPublications/old-books.htm Old Books, How to find information on publication history and value]* (1998) Smithsonian Institution Libraries

*
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
სეცესია

**სეცესია** — ნამდგაინი ორგანიზაციაშე, გოართოიანაფაშე, ოურდუმე ალიანსიშე ვარ-და პოლიტიკური ნძალაშე გიშულაშ აქტი. გიშართუალაშ ოშკურანჯობეფი თაშნეშე შილებე ორდას სტრატეგიაშ ნორთი, უმოსი გოხურგელი ღანკეფიშ მიოჭირინაფალო.

## სქოლიო

კატეგორია:გიშართუალა
კატეგორია:ოერეფოშქაშე სამართალი
ვესტგოთეფიშ ომაფე

**ვესტგოთეფიშ ომაფე**, **ვესტგოთეფიშ ესპანეთი**, ვარდა **გოთეფიშ ომაფე** (ლათ. Regnum Gothorum) — ომაფე, ნამუთ იდვალუაფუდჷ თეხანური ობჟათე-ბჟაეიოლი საფრანგეთიშ დო პირენეშ ჩქონიშ ტერიტორიას V-VIII ოშწანურეფს. ომაფექ დირსხუ, მუჟამსჷთ ვესტგოთეფქ ქიდიხორეს აკვიტანიას, რომიშ თარობაშ ნებათ დო უკულიანი პერიოდეფიშ ექსპანსიათ ქიდეკინეს ესპანეთიშ ტერიტორიეფი.

დუდშე ვესტგოთეფქ დიჭყეს მიგრაცია დუნაიშ ლეხერიშე ბჟადალიშ მიმალობათ. თინეფი დუდშე რდეს რომიშ ალმარენჯეფი დო ოლიმუდეს შხვა ბარბაროსული ტომეფს ვანდალეფს, ალანეფს დო სვებეფს. რომწკჷმა პოლიტიკური დო ოურდუმე დახოლებაშ შედეგო, თინეფქ გინირთეს ფედერატეფო. მაფა ეირიხიშ მართუალაშ ბორჯის, ვესტგოთეფქ მიოჭირინეს შანულამი გომორძგუეფს. ვესტგოთეფი პრეტენზიეფს აცხადენდეს ესპანეთიშ ტერიტორიეფიშო. ბჟადალი რომიშ იმპერატორქ ანთიმოზიქ ვესტგოთეფიშ წჷმოძინეფი სერიოზული საფრთხეთ მირჩქინჷ დო თინეფიშ მეხჷ წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია. ჸათე ბორჯიშო ვესტგოთეფი არლის მიორდეს დო თიში ეჭოფუას ოცადუდეს. 471 წანას მოხვადჷ გინმაჭყვიდალი ლჷმაქ, რომიშ არმიას დო ვესტგოთეფს შქას. ვესტგოთეფს რომალეფი დამარცხეს. ლჷმას დოღურჷ იმპერატორიშ სქუაქ ანთემიოლექ. რომალეფიშ დამარცხებაშ უკულ, ეირიხიქ გეჭოფუ არლი დო ქიდეკინჷ ობჟათე გალია.

მაამშვა ოშწანურაშ დაჭყაფური პერიოდის ვესტგოთეფქ მიოდინეს გალიაშ ტერიტორიაშ უმენტაშობა. გალიაქ გეგნორთჷ ფრანკეფიშ კონტროლიშა. 549 წანაშე ომაფეს ქიდიჭყჷ ომენოღალე ლჷმაქ, სოდეთ გემორძგუ ატანაგილდიქ. ომენოღალე ლჷმას ჩერუ ბიზანტიაშ იმპერატორქ იუსტინიანექ. ბიზანტიარეფქ ჯარით გემშართეს, გეჭოფეს კარტახენა დო ქიდეკინეს ობჟათე ესპანეთიშ კაბეტი ნორთი. 624 წანას სვინტილაქ დამარცხჷ დო გეგნორაჸუ ბიზანტიური გარნიზონეფი. ატანაგილდიშ ჯიმაქ ლეოვიგილდიქ რსულას ქიდეკინჷ გალეცია (თეხანური გალისია დო ოორუე პორტუგალია).

მაშკვითა ოშწანურას ვესტგოთური არისტოკრატია ართიანს ოლიმუდჷ ხეშუულებაშო, იბურჯანდჷ ომენოღალე ლჷმეფი. 625 წანაშო, ბიზანტიარეფიშ გინორაჸუშ უკულ, ვესტგოთეფქ ქიდეკინეს სეუტაშ ონიშოლი, ოორუე აფრიკას. ოორუე აფრიკას 661 წანაშე არსებენდჷ ომაიანეფიშ სახალიფო, ნამუქჷთ ძალამს გენძალიერჷ დო კაბეტი ტერიტორიას აკონტროლენდჷ. 711 წანაშო ომაიანეფქ დახე რსულას ქიდეკინეს ვესტგოთეფიშ ომაფე. ომაფეშ ხვალე ოორუე ნორთი სქიდუდჷ ქირსიანეფიშ ხეს. უკულ ჸათე ტერიტორიას გიჭყჷ ასტურიაშ ომაფექ. ართ-ართი ვესტგოთიქ პელაიოქ ენტუ არაბეფს დო ასტურიაშა მიდართჷ, სოდეთ თინა მაფათ გეგშაგორეს. პელაიო ითვალუ ასტურიაშ ომაფეშ დუმარსხუაფალო.

ვესტგოთეფი დუდშე არიანალობას მეთხოზუდეს, ჸათეშ გეშათ ფშხირას უღუდეს კონფლიქტური ურთიართალა რომიშ პაპეფიწკჷმა. მარა მუჟამსჷთ ვესტგოთეფქ ნიკეაშ ქირსიანობა მიღეს, რომიშ კათოლიკური ეკლესიაქ განძალიერჷ მუში გოლინა ვესტგოთეფიშ ომაფეს. ვესტგოთეფქ გაჭყეს ვესტგოთური სამართალი, ნამუქჷთ კაბეტი გოლინა იღვენუ ესპანური სამართალიშა შქა ოშწანურეფიშ გოძვენას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ოსტგოთეფიშ ომაფე
## ლიტერატურა
* Collins, Roger. Visigothic Spain, 409–711. Oxford: Blackwell Publishing, 2004. 
* James, Edward, ed. Visigothic Spain: New Approaches. Oxford: Oxford University Press, 1980.

კატეგორია:ვესტგოთეფი
კატეგორია:ვესტგოთეფიშ ომაფე