open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ლუი ნეელი

**ლუი ეჟენ ფელიქს ნეელი** (ფრანგ. Louis Eugène Félix Néel, დ. 22 გერგობათუთა, 1904 — ღ. 17 გერგობათუთა, 2000) — ფრანგი ფიზიკოსი მონგარი რსხულეფიშ (ქორთ. მყარი სხეული) მაგნიტური რჯებეფიშ რკვიებაშ გეშა მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1970 წანას.

გურაფულენდჷ პარიზიშ უმაღალაში ნორმალური სკოლას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ სტრასბურგიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია ფიზიკას. ნეელიშ რკვიებეფი ორხველუდჷ მონგარი რსხულეფიშ ფიზიკას. ნეელი რდჷ სტრასბურგიშ დო გრენობლიშ უნივერსიტეტეფიშ პროფესორი. 1956 წანას თიქ დარსხუ ბირთვული რკვიებეფიშ ცენტრი გრენობლის დო რდჷ თიში ხემანჯღვერი. 1971-1976 წანეფს უკინებუდჷ გრენობლიშ პოლიტექნიკური ინსტიტუტიშ დირექტორიშ პოსტი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ლუი ნეელი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ფრანგი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
გორილა

**გორილა** (Gorilla gorilla) — ქია პრიმატეფიშ რანწკიშე. რსხულიშ სიმაღალა — 175 სმ-შახ ონჭჷ, ხელეფიშ გოფაჩუაშ სიგანა — 260 სმ, წონა - 135-180 კგ (ჭკორალას 300 კგ-შახ). დადული ბრელით მერკე ზჷმაში რე (იწონუ 75-100 კგ, ჭკორალას — 126 კგ-შახ). გორილაშ ბოწოწი უჩა ფერიშ რე, კუნწულს ჭუბურიშფერი, ოჭიშის სირჩინუეს ერჩიალებუ. ტვინიშ ქოქაშ ნტირა 500-600 (კანკალეშ 752) სმ3. ტვინი აკოგაფათ ადამიერიშ ტვინს მოგენს. ჟილენი ბორკეფი გიმენიშე გჷნძე რე. ადამიერწკჷმა მოგვენობას ნორთობურო გოპიჯაფილი რე სქირონას რინაშ წესით. გორილა ხე ეკვატორულ აფრიკას. მითახორანა ტროპიკულ ტყალეფს ხუათ, ნამუსჷთ დუდენა ჸონიერი მუმულეფი. გილურსოთხი კუჩხით. ჭკომუნს ჩანარეფიშ გუმნაღელს, კანკარს დო შხვა. მოკათალა 250-290 დღას იგჷნძორებუ. ახლდჷნაბადი გორილა 2 კგ-შახ იწონჷ. შური უდგუ 25-30 წანაშ ხანს. ჭკორალას ჯგირო გინმიღანს, იმკიარებუ. სპორტული ჯინორუაშ შედეგო, გორილაქ ანდა აბანს გეშალჷ, თეშენ ასე ირდიხას თხილანა.

## ლიტერატურა
* *Шаллер Д. Б.,* Год под знаком гопиллы, пер. с англ., М., 1968;
* ქსე, ტ. 3, გვ. 226, თბ., 1978

კატეგორია:ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი
კატეგორია:პრიმატეფი
ორანგუტანი

**ორანგუტანი** (; მალაიური orang-utan, ზიტყვაზიტყვათ — ტყაშ კოჩი) — ბჟაშუმუეფიშ გვარი ადამიერიშ მოგვენი ქიეფიშ ფანიაშე; თიში აზიური ჸაშ (გიმენფანია *[[Ponginae]]*) აკა თეხანური ტაქსონი. ჩინებული რე 3 გვარობა: კალიმანტანური (ბორნეოშ) ორანგუტანი (*P. pygmaeus*), სუმატრული ორანგუტანი  (*P. abelii*) დო ტაპანულიშ ორანგუტანი (*P. tapanuliensis*). ხე მალაიშ არქიპელაგიშ (ინდონეზია) კოკეფს — კალიმანტანს დო სუმატრას.

## სქოლიო

*
კატეგორია:ადამიერიშ მოგვენი ქიეფი
კატეგორია:პრიმატეფი
შამილი

**იმამი შამილი** (არაბ. الشيخ شامل, ხუნძ. Шейх Шамил, ჩეჩ. имам Шемал, ყუმ. Шамил, რუს. Имам Шамиль, დ. 26 მანგი, 1797 — ღ. 4 ფურთუთა, 1871) — ხუნძი ოურდუმე დო პოლიტიკური მოღალე, რელიგიური ლიდერი, კავკაციაშ იმამატიშ რანწკით მა-3 იმამი 1834-1859 წანეფს, ოორუე კავკაციაშ დუდშულობაშო დო ზოხორინელობაშო მალიმარი.

შამილქ დებადჷ ჭიჭე ოფუტე (აული) გიმრის, ხუნძეფიშ ფანიას. შამილს ახალნორდობას შანულამი გონათაფა მეუღებუ. თინა ნოგურაფუე გრამატიკას, ლოგიკას, რიტორიკას დო ჯგირო ნოჩქვე არაბული ნინა. ახალნორდობაშე თის ნოღვე გონათაფილი ადამიერიშ რეპუტაცია. 1830 წანას შამილქ ქაკათჷ მურიდეფიშ ბუნას, ნამუთ წჷმარინუანდჷ ისლამურ-მისტიური გოართოიანაფას. დოხოლაფირო ჸათე ბორჯიშე დიჭყჷ შამილქ ლჷმა რუსეთიშ იმპერიაშ მეხჷ, ნამუთ ოორუე კავკაციაშ რსულას ოკუპაციას ოცადუდჷ. 1834 წანას ჰამზათ-ბეგიშ ღურაშ უკულ, შამილქ გიშაგორილქ იჸუ დაღესტანიშ იმამო.

შამილქ აკაართიანჷ, გადიდჷ დო განძალიერჷ ჩეჩნეთიშ დო დაღესტანიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი. შამილი ონწყუნდჷ ოურდუმე რეიდეფს, გითმიანთხუდჷ დო სერიოზული ზარალს ორინუანდჷ რუსეთიშ რეგულარული არმიას. 1838 წანაშ ოურდუმე ექსპედიციათ რუსეფქ გემშეჭკირეს დო გეჭოფეს ოორუე კავკაციარეფიშ ჯიხაზურგა ახულგო, მარა შამილქ ნტება ქაჭიშუ. უკულიანი ოურდუმე კამპანიეფით რუსეფქ ქიდეკინეს შანულამი ტერიტორიეფი მარა შამილქ ვადამარცხებეს. შამილქ სერიოზული პოპულარობა მიპალუ ვართ ხვალე კავკაციას, ბჟადალი ევროპაშ მასშტაბით ხოლო. თიში ოურდუმე მეჭირინაფეფქ გინირთჷ ლეგენდარულო.

1857 წანაშე, რუსეფქ, გენერალი ალექსანდრე ბარიატინსკიშ ხემანჯღვერობათ წიმიჭყეს ნძალიერი ოურდუმე ექსპედიცია შამილიშ მეხჷ. 1859 წანას რუსეფქ გეჭოფეს ჯიხაზურგა ვედენო. შამილქ დო თიში ალმარენჯეფქ ღუნიბიშ გვალაშა ინტეს. შამილი ორწყედჷ ნამდა უკულიანი აწმარენჯობას მუთუნნერი წჷმოძინა ვაღვენუდჷ დო ჸათე ბაძაძით კაპიტულაცია გეგმაცხადჷ. რუსეფქ შამილი დიო სანქტ-პეტერბურგიშა მიდეჸონეს დო უკულ კალუგაშა გეგნახორეს. 1870 წანას, რუსეთიშ მაფაშ ალობათ, შამილქ რელიგიური ღანკით, ჰაჯიშ ორსულებერო  მექაშა მიდართჷ. შამილქ ღურჷ 1871 წანაშ 4 ფურთუთას, მედინას. დასაფულებური რე მედინაშ ალ-ბაქიშ სასაფლას.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ხუნძეფი
კატეგორია:ხუნძი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:ხუნძი ოშურიელე ლიდერეფი
კატეგორია:კავკაციაშ იმამატიშ იმამეფი
ინგოლფრ არნანსონი

**ინგოლფრ არნარსონი** () — ჩინებული ნორვეგიალი, ისლანდიაშ მემაგორაფალი. IX ოშწანურაშ დათებუს, დარინალო გეგნორთჷ ისლანდიაშ მუში გოსქვერეფწკჷმა ართო დო კოკის პირველი ხორუა გაჭყჷ.

ინგოლფრიშ ისტორია ეჭარილი რე „ხორუაშ კჷრიბის“. ინგოლფრიქ მოუჭანჷ შხვა ვიკინგეფს ქოჸუნაფუდესკონ თიშ ნოქურს. ნთხორჷ ისლანდიას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ინგოლფრ არნარსონი

კატეგორია:ვიკინგეფი
კატეგორია:შქა ოშწანურეფიშ მოშარეეფი
შკაატლანტიკური ქჷნდჷრი

მინი|<center>უჩა ღოზით ნაძირებუ რე შკაატლანტიკური ქჷნდჷრი</center>

**შკაატლანტიკური ქჷნდჷრი** — ატლანტიშ ოკიანეშ ქვინჯიშ უკაბეტაში გვალაშ სისტემა, შკაოკიანური ქჷნდჷრეფიშ სისტემაშ ართ-ართი ნორთი. თიში სიგჷნძა 18 000 კმ-შე უმოსი რე. ქჷნდჷრიშ ზოხოიანი მუნაკვათეფი რე:
*კნიპოვიჩიშ ქჷნდჷრი (ოორ. გ. 81°-შე 73°-შახ, ნორვეგია-გრენლანდიაშ ღანჩო)
*მონიშ ქჷნდჷრი (ობჟათეშე)
*ისლანდია-იან-მაიენიშ ქჷნდჷრი
*რეკიანესიშ ქჷნდჷრი (ისლანდიაშ ობჟათეშე, ოორ. გ. 52°-შახ)
*ოორუეატლანტიკური ქჷნდჷრი
*ობჟათეატლანტიკური ქჷნდჷრი

შკაატლანტიკური ქჷნდჷრი განური ონწყვაშეეფით დორთილი რე ზოხოიანი სეგმენტეფო, ნამუეფჷთ ჰორიზონტალური მალობეფით ართიანიშოთ გინოყარაფილი რე 300–600 კმ-ით. შკაატლანტიკური ქჷნდჷრი აკოგაფილი რე იურულ-ოლიგოცენური ამფიბოლიტეფი დო ოფიოლითეფით დო ოლიგოცენ-ანთროპოგენური კარბონატული დუნოლექი ქანეფიშ შკაფამი ტოლეიტური ბაზალტეფით.  ობჟათე გვერდოსფეროს შკაატლანტიკური ქჷნდჷრიშ კართეფს ერანთილი რე წყარგიმენი ვულკანეფი. თინეფიშ კანკალე კონკი წჷმარინუანს კოკის (ამაღალებაშ, ჯეგე ელენეშიი დო შხვა კოკეფი). ტრისტან-და-კუნიაშ კოკეფიშ ბუნას რე მოქიმინჯე ვულკანი. ობჟათე გვერდოსფეროს შკაატლანტიკური ქჷნდჷრიშ ბჟაეიოლი გაგჷნძორება რე აფრიკა-ანტარქტიდაშ ქჷნდჷრი.

## ლიტერატურა

* Evans, Rachel. "Plumbing Depths to Reach New Heights: Marie Tharp Explains Marine Geological Maps." *The Library of Congress Information Bulletin.* November 2002 

## რესურსეფი ინტერნეტის
*MAR-ECO, a Census of Marine Life project on life along the Mid-Atlantic Ridge  
* Plattentektonik am Beispiel Island  
* Drilling the Mid-Atlantic Ridge: RRS ''James Cook'' cruise JC007  – Forschungsreise zu einer Lücke in der Erdkruste im Bereich *Fifteen-Twenty Fracture Zone* (FTFZ) 

კატეგორია:ფილეფიშ ტექტონიკა
გეიზერი

thumb|250px
**გეიზერი** — ვულკანეფიშ ხოლოს დიხაშ გიმე წყარეფი ტიბუ დო პერიოდულო ჟინპიჯიშა ჩხე წყარიშ დო ორქიშ შადრევანიშორო ეშმიგორგოთუ. თეჯგურა ჩხე წყუს **გეიზერი** ჯოხო. გეიზერეფიშ სიბრელათ გიშეგორუაფუ ისლანდია დო კამჩატკაშ ჩქონი.

*
კარლ IX (შვედეთი)

**კარლ IX** (შვედ. Karl IX; დ. 4 გჷმათუთა, 1550 — ღ. 30 გჷმათუთა, 1611) — შვედეთიშ მაფა 1604-1611 წანეფს, ვაზაშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

კატეგორია:შვედეფი
კატეგორია:შვედეთიშ მაფეფი
ჰასან ნასრალა

**ჰასან ნასრალა** (არაბ. حسن نصر الله, დ. 31 მარაშინათუთა, 1960 — ღ. 27 ეკენია, 2024) — ლიბანარი ოშურიელე დო პოლიტიკური მოღალე, ჰეზბოლაშ მა-3 გენერალური მელამოსე 1992-2024 წანეფს.

დებადჷ 1960 წანას, ბეირუთის. გურაფულენდჷ ტვიროსიშ სკოლას დო უკულ ბაალბექიშ სემინარიას. ნასრალაქ ახალნორდობაშე ქაკათჷ ამალიშ პოლიტიკური ჸარაფის. 1980-იან წანეფიშე ჰეზბოლაშ მაკათური რდჷ. ჭიჭე პერიოდიშ გოძვენას ნასრალა ირანს ცხოვრენდჷ დო თეოლოგიას გურაფულენდჷ. ლიბანშა დორთინაშ უკულ, ჰეზბოლაშ ლიდერო გინირთჷ.

თიში ხემანჯღვერობათ ჰეზბოლაქ შანულამო გენძალიერჷ დო მიპალუ შორს მოქმენდი რაკეტეფი, ნამუეფსჷთ ჰეზბოლა ეფექტურო ირინუანდჷ ისრაელიშ მეხჷ. ისრაელქ, 2000 წანას, 18 წანიანი ოკუპაციაშ უკულ, ობჟათე ლიბანიშე გეგშეჸონჷ მუში აკოანჯარაფილი ნძალეფი. შედეგო, ჰეზბოლაქ ხოლო უმოსო განძალიერჷ მუში პოზიციეფი ლიბანს დო ხოლო უმოს პოპულარულო გინირთჷ. ისრაელიშ ჯარეფიშ გიშულაშ უკულ, ჰეზბოლა ისრაელიშე თხულენდჷ ლიბანარი ტყვეეფიშ გადუდიშულაფას. 2006 წანაშ 12 კვირკვეს, ჰეზბოლაშ მაკათურეფქ გეტყობუა მუნწყის ისრაელიშ ჯარიშკოჩეფს ლიბან-ისრაელიშ სანძღოშ გოხოლუას, დოჸვილეს სუმი ისრაელარი ჯარიშკოჩი დო ოჭოფეს ჟირი. ჰეზბოლაქ მითხუ ტვეეფიშ თირუა. საგამათ, ისრაელქ წიმიჭყჷ ოჰაერე რეიდი ლიბანიშ მეხჷ, უკულ გემშეჭკირჷ ობჟათე ლიბანიშ ტერიტორიაშა და ლიბანი ოზუღე დო ოჰაერე ბლოკადას ქინახუნუ. გოეროშ უშქურანჯალაშ სხუნუშ რეზოლუციათ მეჭირინაფილქ იჸუ კონფლიქტიშ თებაშა, ჰეზბოლაქ უკახალე დიკინჷ, ისრაელქ ლიბანიშე გეგშართჷ, დო ობჟათე ლიბანიშა გემშართეს ლიბანიშ ჯარეფქ. ნასრალაქ ლჷმას გომორძგვილო ჰეზბოლა დო ლიბანი გეგმაცხადჷ.

სირიაშ ომენოღალე ლჷმაშ მიმალობას, ჰეზბოლა სირიაშ თარობას ალურდჷ. ნასრალა დო ჰეზბოლა ოკათუდეს აწმარენჯობაშ ღერძის, ნამუთ ვაფორმალური კოალიცია რდჷ ისლამური ნძალეფიშ, ნამუეფიშ ლიდერი რდჷ ირანი. ჸათე კოალიცია აწურედჷ დო ოპონირენდჷ ისრაელს დო ამერიკას. 2023 წანაშე, მუჟამსჷთ ჰამასიქ ქიგიანთხჷ ისრაელსინჷ, ჰეზბოლა ნძალიერო ოლიმუდჷ ისრაელს. 2024 წანაშ 27 ეკენიას, ისრაელიშ ოჰაერე ნძალეფქ დობომბეს ჰეზბოლაშ შტაბ-ორენი, ბეირუთის. შედეგო, დოჸვილეს ნასრალა და ჰეზბოლაშ შხვა შანულამი ლიდერეფი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ლიბანარეფი
კატეგორია:ლიბანარი ოშურიელე მოღალეეფი
კატეგორია:ლიბანარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ლიბანარი ისლამისტეფი
კატეგორია:ჰეზბოლაშ გენერალური მელამოსეეფი
ჯეიმს ფრანკი

**ჯეიმს ფრანკი** (გერმ. James Franck; დ. 26 მარაშინათუთა, 1882 — ღ. 21 მესი, 1964) — გერმანალი ფიზიკოსი, ატომეფიშ ერზამაშ და იონიზაციაშ რკვიებეფიშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1925 წანას. ფრანკიქ პრემია მიპალუ გუსტავ ჰერციწკჷმა ართო.

გურაფულენდჷ ჰაიდელბერგიშ დო ბერლინიშ უნივერსიტეტეფს. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1906 წანას. მონაწილენდჷ მაართა მოსოფელიშ ლჷმას. 1920 წანას გინირთჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორო. გერმანიაშ თარობაშა ნაცისტეფიშ მულაშ უკულ, პოსტიშე გეგნოდირთჷ დო დანიაშა მიდართჷ. 1935 წანას, ფრანკიქ ოცხოვრებშა დო ომუშებუშა ამერიკაშა გეგნორთჷ. ჸათაქ თიქ მუშობა ქჷდიჭყჷ ჯონს ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტის. 1938 წანაშე რდჷ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკური ქიმიაშ პროფესორი. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას ფრანკი ოკათუდჷ მანჰეტენიშ პროექტის.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ფრანკი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:გერმანალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
ისმაილ ჰანია

**ისმაილ ჰანია** (არაბ. إسماعيل هنية, დ. 29 ღურთუთა, 1962 — ღ. 31 კვირკვე, 2024) — პალესტინარი პოლიტიკოსი, ჰამასიშ პოლიტიკური ბიუროშ დუდმახვენჯი 2017-2024 წანეფს. ჰანიას, 2006-2014 წანეფს უკებუდჷ პალესტინაშ ერუანული ადმინისტრაციაშ პრემიერ-მინისტრიშ პოსტი დო 2007-2017 წანეფს რდჷ ჰამასიშ ლიდერი ღაზაშ სექტორს.

ჰანია გურაფულენდჷ არაბული ლიტერატურას ღაზაშ ისლამური უნივერსიტეტის, ნამუთ გათუ 1987 წანას. სტუდენტობაშ ბორჯის თიქ დეხოლჷ ჰამასიშ პოლიტიკურ იდეეფს. ჰანია ფშხირას მონაწილენდჷ გიშულეფს დო დემონსტრაციეფს, ჸათე აქტივიზმიშ გეშა სუმშა რდჷ ჭოფილი. 1992 წანას ჰანია გადუდიშულეს დო ლიბანშა გეგნახორეს. ღაზაშა დორთაშ უკულ, ჰანიაქ მუშობა ქიდიჭყჷ ღაზაშ ისლამური უნივერსიტეტის, სოდეთ ფაკულტეტიშ დეკანიშ პოსტი უკინებუდჷ. 1997 წანას ჰანიაქ გინირთჷ ჰამასიშ ლიდერო დო ორგანიზაციაშ დინახალე შანულამი პოპულარობა მიპალუ. 2006 წანაშ პალესტინაშ საპარლამენტო გიშაგორუეფს ჰამასიქ გემორძგუ. ოგიშაგორუე კამპანიაშ მიმალობას ჰამასიქ ხუჯი დუკინჷ აკოანჯარაფილი აწმარენჯობას ისრაელიშ მეხჷ. გიშაგორუეფიშ შედეგო, ჰანიაქ გინირთჷ პალესტინაშ ერუანული ადმინისტრაციაშ პრემიერ-მინისტრო, მარა მალას 2007 წანაშ 14 ივანობას, პალესტინაშ პრეზიდენტიქ, მაჰმუდ აბასიქ ჰანია პრემიერიშ პოსტიშე გეგნარინუ. ჸათე ბორჯიშო ართიანწკჷმა კონფლიქტური ურთიართალა უღუდეს ჰამასის დო ფათხის. ჰანიაქ, აბასიშ, მუჭოთ ფათხიშ მაკათურიშ გინოჭყვიდირს ვადაჸუნჷ დო პრემიერ-მინისტრობაშ საქვარუას აგინძორენდჷ ღაზაშ სექტორს. 2006-2007 წანეფს ჰანია რდჷ ჰამასიშ ლიდერი ღაზას. ბრელი ურცხოალი დიპლომატი ჰანიას პრაგმატული პოლიტიკოსო მითმირჩქინანდჷ. 

2017 წანაშე ჰანია კატარს ცხოვრენდჷ. 2017 წანაშ 6 მესის, ჰანიაქ გიშაგორილქ იჸუ ჰამასიშ პოლიტიკური ბიუროშ დუდმახვენჯო. ჰანიაშ ხემანჯღვერობათ, 2023 წანაშ გჷმათუთას, ჰამასიქ ისრაელს ქიგიანთხჷ.  შედეგო, ქიდიჭყჷ ისრაელ-ჰამასიშ ლჷმაქ. ჸათე ბორჯიშე ისრაელი ოცადუდჷ ჰამასიშ ლიდერეფიშ ლიკვიდაციას. 2024 წანაშ 31 კვირკვეს, ისრაელიშ სპეცნინალაშ მოსადიშ აგენტეფქ, ჰანია აფეთქეს თეირანიშ ართ-ართი სასუმაროს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პალესტინარეფი
კატეგორია:პალესტინარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:პალესტინაშ ერუანული ადმინისტრაციაშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:ჰამასიშ ლიდერეფი
ჯეიმზ კეგნი

**ჯეიმზ ფრენსის კეგნი უკულაში** ( დ. 17 კვირლვე, 1899 — ღ. 30 მელახი, 1986) — ამერიკალი თეატრიშ დო კინოშ არტისტი დო მმასხაპალი. ჩიმებული რე მუშო წოროგემაჸვენჯი ენერგიული წჷმორინეფით, გინორთელი ვოკალური სტილითთ დო უემოციწ კომიკური ტაიმინგით, ნამუშით მიპალჷ საარძო, ფართო დო ანდაკუნთხუური გჷმოლინებეფშენ თარი ჯილდოეფჷთ დეინალჷ. მოჯინეეფს დუდი გაშინაფუ ანდაკუნთხუური მანგარი ბოშეფიშ როლიშ რსულებათ თიჯგურა ფილმეფს, მუჭოთ რე: „ჯარალუაშ ნტერი“ (1931), „ტაქსი!“ (1932), „ანგელოზეფი წიკვილი სახეეფით“ (1938), „ხონარამი ეჩიანეფი“ (1939) დო „ჩე ჩხე დო ჩხურუ“ (1949). ფილმეფს გიშმეშჷ მუჭოთ მასხაპალი დო აკადემიაშ ჯილდო მიპალჷ მიუზიკლის რსულებური როლიშენ („იანკი დუდლ დენდი“). 1999 წანას, ამერიკაშ კინოინსტიტუტიქ ჰოლივუდიშ ორქოშ ხანიშ AFI-იშ 100 წანა... 100 მურიცხი ქომოლკოჩი არტისტეფიშ რეიტინგის თინა მა-8 აბანს ქეგიორინუეს. ორსონ უელსიქ კეგნი დახასიათ მუჭოთ „ალბეთ, კამერაშ წჷმი ნამდგარდია გიშარჩქინელი უკაბეტაში არტისტი“.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 
* 

კატეგორია:ამერიკალი ქომოლკოჩი კინოარტისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი თეატრიშ არტისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი მასხაპალეფი
ჯონ კლიზი

**ჯონ მარვუდ კლიზი** ( ; დ. 27 გჷმათუთა 1939, უესტონ-სიუპერ-მერი, სომერსეტი, ინგლისი, გოართოიანაფილი ომაფე) — ბრიტანალი არტისტი, სცენარისტი, კომიკოსი, BAFTA-შ დო „ემიშ“ პრემიეფიშ მაპალჷ.

კატეგორია:მონტი პაიტონიშ მაკათურეფი
კატეგორია:„დავიდ დი დონატელოშ“ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:BAFTA TV პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:BAFTA-შ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ კომიკოსეფი
კატეგორია:სოციალ-დემოკრატიული პარტიაშ მაკათურეფი (გოართოიანაფილი ომაფე, 1981)
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ ლიბერალურიი დემოკრატეფიშ პარტიაშ მაკათურეფი
კატეგორია: კემბრიჯიშ უნივერსიტეტნათებუეფი
კატეგორია:დაუნინგ კოლეჯნათებუეფი (კემბრიჯი)
კატეგორია:კორნელიშ უნივერსიტეტიშ მარწაფალეფი
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ არტისტეფი
კატეგორია:სენტ-ენდრიუსიშ უნივერსიტეტიშ რექტორეფი
ჯეიმზ დინი

**ჯეიმზ ბაირონ დინი** (James Byron Dean; დ. 8 ფურთუთაი, 1931 — ღ.  30 ეკენია, 1955) — ამერიკალი არტისტი. თიქ ხვალე 3 ფილმს (სამოთხეშ ბჟაეიოლშე, უღანკეთ ებუძოლირი, გიგანტი) ოკათუდჷ, მარა გჷნირთუ საკულტო გერგეზო ამერიკალი ახალნორდეფშო. დოღურჷ 24 წანაშ ხანს, ავტო ავარიას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* James Dean.com 
*James Dean: Hollywood's Rebel Icon  - *[[Life magazine]]*
*Mad about the boy 
*James Dean Gallery site
*James Dean.
*JamesDeanArchives.com 
*William Bast 
*The Stuff of Legend: James Dean's Final Ride (Documentary)

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
დუგლას ფერბენგსი

**დუგლას ფერბენკსი** (; დ. 23 მესი, 1883 — ღ. 12 ქირსეთუთა, 1939)  — ამერიკალი არტისტი, სცენარიშ ავტორი, რეჟისორი დო პროდიუსერი. დუგლასი რე United Artists-იშ წოროდჷმარსხუაფალი, ჩარლი ჩაპლინწკჷმა, მერი პიკფორდს დო დევიდ უორკ გრიფიტწკჷმა ართო.

## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* 
* 

კატეგორია:ამერიკალი კინორეჟისორეფი
კატეგორია:ამერიკალი კინოპროდიუსერეფი
კატეგორია:ამერიკალი მსახიობეფი
კატეგორია:ამერიკალი სცენარისტეფი
სილვიო ბერლუსკონი

**სილვიო ბერლუსკონი** (იტალ. Silvio Berlusconi; დ. 29 ეკენია, 1936 — ღ. 12 მანგი, 2023) — იტალიარი ბიზნესმენი, პოლიტიკოსი, იტალიაშ პრემიერ-მინისტრი 1994-1995, 2001-2006 დო 2008-2011 წანეფს. შხვადოშხვა ბორჯის ბერლუსკონი რდჷ იტალიაშ დეპუტატეფიშ პალატაშ, იტალიაშ სენატიშ დო ევროპაშ პარლამენტიშ მაკათური. ბერლუსკონი ხემანჯღვერენდჷ პოლიტიკური პარტიას წიმი, იტალია. თიში პოლიტიკური საქვარეფი იხასიათებუდჷ პოპულიზმით, ფშხირას ავტორიტარიზმით ხოლო. ბერლუსკონი ოდებელი ფიგურა რე იტალიას. მოხუჯეეფი თის მითმირჩქინანა ქარიზმატული დო წჷმოძინელი ლიდერო. კრიტიკოსეფიშ აზრით, ბერლუსკონს მაართა ადგილს გეურედჷ მუში პიჯური ინტერესეფი დო ბიზნეს-საქვარეფი.

ბერლუსკონი რდჷ იტალიაშ ართ-ართი უდინდარაში ადამიერი, 6,8 მილიარდი დოლარიშ ქონებათ. თიში დორხველობას რდჷ მედია კომპანია Mediaset დო ოკუჩხბურთე კლუბი მილანი. 

2013 წანაშ 1 მარაშინათუთას, ბერლუსკონი გასამართეს, ქეკადვეს ფინანსური დანაშური დო ქიმუსაჯეს ოთხი წანათ ჯიხას დოხუნა.

კატეგორია:დუნაბადი 1936
კატეგორია:ნაღურა 2023
კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:იტალიარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:იტალიარი ბიზნესმენეფი
კატეგორია:იტალიაშ პრემიერ-მინისტრეფი
იდი ამინი

**იდი ამინ დადა ოუმე** (ინგლ. Idi Amin Dada Oumee, დ. 30 მესი, 1928 — ღ. 16 მარაშინათუთა, 2003) — უგანდარი ოურდუმე მოღალე დო პოლიტიკოსი, უგანდაშ პრეზიდენტი 1971-1979 წანეფს.

1946 წანაშე ნინალენდჷ ბრიტანეთიშ კოლონიური არმიას, სოდეთ ლეიტენანტობას მიოჭირინუ. 1962 წანას უგანდაქ ბრიტანეთიშე ზოხორინელობა გეგმაცხადჷ. ამინიქ ოურდუმე კარიერა უგანდაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს გაგინძორჷ დო გინირთჷ მაიორო. 1965 წანას ამინი ქუდარინეს უგანდაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ მანჯღვერთარო. ამინის გლახა ურთიართალა უღუდჷ უგანდაშ პრეზიდენტი მილტონ ობოტეწკჷმა, ნამუქჷთ ამინიშ ჭოფუა ხოლო მინდომუ. 1971 წანას ამინიქ მანწყუ ოურდუმე გინორთა, ობოტუშ თარობა ქუდახუ დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა.

მართუალაშ გოძვენას, ამინიქ გამათხოზჷ პოლიტიკური ოპონენტეფს, აზიარეფი (ინდოარეფი) უგანდაშე გეგშარაჸუ, კონწარო ოქცუდჷ შხვა ეთნოსეფს. გალენური პოლიტიკას, ამინიქ ქიმიოტუ პრო-ბჟადალური კურსი დო ხოლო ურთიართალა გაჭყჷ სხუნუეთიწკჷმა. 1976 წანას, ამინიქ ხუჯი დუკინჷ პალესტინარი ტერორისტეფს, ნამუეფქჷთ ფრანგული ავიალაინერი (ნამუთ თელ-ავივიშე პარიზიშა მეფურინუნდჷ) ქიხვამილეს დო ქუდახუნეს უგანდაშ ნოღა ენტებეს. ჸათეს, უკულ მაჸუნჷ ისრაელიშ წჷმოძინელი ოპერაციაქ ტყვეეფიშ გადუდიშულებერო (ენტებეშ ოპერაცია). 1978 წანას, ამინიქ მინდომუ კაგერაშ ოლქიშ მიდაღალა ტანზანიაშა. ჸათე ღანკით, უგანდაშ არმიაქ ტანზანიაშა გემშეჭკირჷ. თე წანაშ 2 გერგობათუთას, ტანზანიაქ უგანდას ლჷმა გეგმუცხადჷ. ტანზანიაშ არმიაქ შანულამი ოურდუმე წჷმოძინეფს მიოჭირინუ. ტანზანიარეფქ დო თინეფიშ მოხუჯე არჸებულეფქ, 1979 წანას 10-11 პირელს, უგანდაშ ნანანოღა კამპალა გეჭოფეს. ამინი გეგთარაგუეს დო უგანდაშე ონტინეს. თიქ დიო ლიბიაშა მიდართჷ, უკულ ერაყიშა დო ბოლოს საუდიშ არაბეთიშა. ამინიქ ოცხოვრებელო ქუდოსკიდჷ საუდიშ არაბეთის, სოდეთ დოღურჷ 2003 წანაშ 16 მარაშინათუთას.

ამინი მერჩქინელი რე მაეჩა ოშწანურაშ ართ-ართ უკონწარაში დესპოტო, ნამუშ მართუალაშ შედეგო გოჭყორდჷ დოხოლაფირო გვერდი მილიონი ადამიერქ. ამინიშ მართუალა, თაშნეშე იხასიათებუდჷ კორუფციათ, ნეპოტიზმით დო სახენწჷფოშ ეკონომიკური კოლაფსით.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:უგანდარეფი
კატეგორია:უგანდარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:უგანდაშ პრეზიდენტეფი
აბდელაზიზ ბუტეფლიკა

**აბდელაზიზ ბუტეფლიკა** (; დ. 2 მელახი, 1937, უჯდა, მაროკო — ღ. 17 ეკენია, 2021, ზერალდა, ალჟირი) — ალჟირიშ პოლიტიკური დო სახენწჷფო მოღალე. ალჟირიშ პრეზიდენტი 1999-2019 წანეფს. რდჷ სუფიზმიშ გემაჸვენჯი.

## ქოძირით თაშნეშე
* ალჟირიშ პრეზიდენტი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:ალჟირალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ალჟირიშ პრეზიდენტეფი
საბრინა კარპენტერი

**საბრინა ანლინ კარპენტერი** (; დ. 11 მესი, 1999, ლეიჰის ველი, პენსილვანია, ააშ) — ამერიკალი არტისტი დო მობირე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*ოფიციალური საიტი
*
*
*
*

კატეგორია:ამერიკალი მობირეეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1999
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
იოსიპ ბროზ ტიტო

**იოსიპ ბროზი** (სერბ.-ხორვ. 
Јосип Броз, დ. 7 მესი, 1892 — ღ. 4 მესი, 1980), შინელი რე პარტიული ფსევდონიმით **ტიტო** — იუგოსლავიარი კომუნისტი რევოლუციონერი, პოლიტიკოსი, მარშალი. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას რდჷ იუგოსლავიარი პარტიზანეფიშ ლიდერი. ლჷმაშ თებაშ დო იუგოსლავიაშ გადუდიშულაფაშ უკულ, გინირთჷ იუგოსლავიაშ პრემიერ-მინისტრო დო უკულ პრეზიდენტო. თიში პოლიტიკური იდეოლოგია შინელი რე მუჭოთ ტიტოიზმი.

დებადჷ ხორვატეფიშ ფანიას, ნოღა კუმროვეცის. ნინალენდჷ ავსტრია-უნგრეთიშ არმიას, სოდეთ დუდი გიმირჩქინჷ მუჭოთ ნიჭიერი ოურდუმე მოღალექ დო მიპალუ სერჟანტ-მაიორიშ ჩინი. მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას დიჭკირჷ დო ტყვეთ რუსეფს ქაშუოლჷ ხეშა. რუსეფქ ტიტო ურალიშ გვალეფშა გეგნახორეს. ტიტო მონაწილენდჷ რუსეთიშ რევოლუციაშ დო ომენოღალე ლჷმაშ მოლინეფს. 1920 წანას იუგოსლავიაშა დირთჷ დო ქაკათჷ იუგოსლავიაშ კომუნისტური პარტიას. პარტიაშ დინახალე ტიტოქ შანულამი პოლიტიკური გოლინა მიპალუ დო 1939 წანას გინირთჷ თიში მელამოსეთ დო უკულ პრეზიდენტო. ჸათე პოსტი თის ღურაშახ უკინებუდჷ.

1941 წანას ღერძიშ ქიანეფქ იუგოსლავიაშ ომაფეშა გემშეჭკირეს. ქიანაქ თინეფს შქას გინირთჷ. ჸათე ბორჯიშე ტიტო ეფექტურო ხემანჯღვერენდჷ იუგოსლავიარი პარტიზანეფს. 1943 წანაშე პარტიზანეფქ გეჭოფეს ხეშულობა იუგოსლავიას. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, ტიტოს უკებუდჷ ქიანაშ პრემიერ-მინისტრიშ (1945–1963) დო პრეზიდენტიშ (1953–1980) პოსტი. ტიტოშ ლიდერობათ იუგოსლავიაქ კომუნისტური სახენწჷფოთ გინირთჷ. ტიტო რდჷ კომინფორმიშ (ორგანიზაცია, ნამუთ აკმაართიანენდჷ შხვადოშხვა ქიანეფიშ კომუნისტური პარტიეფს) ართ-ართი დუმარსხუაფალი. მარა უკულიანი პერიოდის ტიტოქ სხუნუეთიშ იმპერიაშ ჰეგემონიას ვადაჸუნჷ. ჸათეშ გეშათ გეუფრაშჷ ტიტოშ ურთიართალაქ იოსებ სტალინიწკჷმა დო იუგოსლავია კომინფორმიშე გეგშაჸათეს 1948 წანას.

ტიტოშ აზრით იუგოსლავია რდუკო ოკო სახენწჷფო ნამუთ აკაართიანენდჷ შხვადოშხვა ერეფს, ნაციეფს დო ჸათე გოართოიანაფა ოკო გერსხუდუკო კათეფიშ ჯიმალობაშ დო ართოიანობაშ პრინციპეფს. ტიტოშ იდეოლოგია თაშნეშე იხასიათებუდჷ პოლიტიკური დისტანცირაფათ სხუნუეთიშე. ტიტო რდჷ ართ-ართი დუმარსხუაფალი უგინობირაფუობაშ ყარაფიშ. ჸარაფიშ მაკათური ქიანეფიშ ღანკი რდჷ ვაუკათინდესკო ოურდუმე ბლოკეფიშა. ტიტოწკჷმა ართო ჸათე ჸარაფიშ დუმარსხუაფალეფი რდეს ჯავაჰარლალ ნერუ (ინდოეთი), გამალ აბდელ ნასერი (ეგვიპტე), კვამე ნკრუმა (განა) დო სუკარნო (ინდონეზია). ტიტო მერჩქინელი რდჷ ავტორიტარო დო დიქტატორო, მარა თინა სარგებლენდჷ პოზიტიური რეპუტაციათ დო პოპულარობათ იუგოსლავიას დო თიშ ფარგლეფს გალე. რდჷ შხვადოშხვა საირქიანო პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. ღურუ 1980 წანაშ 4 მესის, 87 წანერქ. დასაფულებური რე ბელგრადიშ პეულეფიშ ჸუდეს.

## ქოძირით თაშნეშე
* ტიტოიზმი
## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:იუგოსლავიარეფი
კატეგორია:იუგოსლავიარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:იუგოსლავიაშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:იუგოსლავიაშ პრეზიდენტეფი
ჯულიუს ნიერერე

**ჯულიუს კამბარაჯე ნიერერე** (სუაჰილი 
Julius Kambarage Nyerere; დ. 13 პირელი, 1922 — ღ. 14 გჷმათუთა, 1999) — ტანზანიარი ანტი-კოლონიური აქტივისტი, პოლიტიკოსი დო პოლიტიკური თეორისტი, ტანზანიაშ მა-1 პრეზიდენტი 1964-1985 წანეფს. 1961-1962 წანეფს რდჷ ტანგანიიკაშ პრემიერ-მინისტრი დო 1962-1964 წანეფს პრეზიდენტი. ნიერერე რდჷ პარტია ტანგანიიკაშ აფრიკული ერუანული რსხუშ (ტაერ) დო თიში მონძე პარტიაშ ჩამა ჩა მაპინდუზიშ (ჩჩმ) დუმარსხუაფალი დო ლიდერი. იდეოლოგიურო ნიერერე რდჷ ნაციონალისტი დო სოციალისტი. თიქ გაჭყჷ სოციალისტური, ფილოსოფიური იდეოლოგია, ნამუთ უჯამააშ ჯოხოდვალათ რე შინელი.

დებადჷ ტანგანიიკაშ ბრიტანული კოლონიას. გურაფულენდჷ მაკერერეშ კოლეჯის (უგანდა) დო ედინბურგიშ უნივერსიტეტის (შოტლანდია). 1952 წანას ტანგანიიკაშა დირთჷ დო მუშობა ქიდიჭყჷ სკოლაშ მაგურაფალო. 1954 წანას ქუდარსხუ პარტია ტაერ, ნამუწკჷმა ართო პოლიტიკურო ლჷმენდჷ ტანგანიიკაშ ზოხორინელობაშო. ჸათე ღანკიშ მეჭირინაფას, თინა ოცადუდჷ ოთინჩალე პროტესტეფით. ნიერერეშ მანჯღვერალათ, 1960 წანას პარტია ტაერ-ქ გიშაგორუეფს გემორძგუ. ნიერერექ გინირთჷ ტანგანიიკაშ პრემიერ-მინისტრო. 1961 წანას ტანგანიიკაქ მიპალუ ზოხორინელობა ბრიტანეთიშე. 1962 წანას, მუჟამსჷთ ტანგანიიკაქ რესპუბლიკათ გინირთუნჷ, ნიერერექ გიშაგორილქ იჸუ თიში მაართა პრეზიდენტო. თიში ადმინისტრაცია მეთხოზუდჷ დეკოლონიზაციაშ დო აფრიკანიზაციაშ პოლიტიკას. ნიერერე ოცადუდჷ პანაფრიკული ფედერაციული სახენწჷფოშ ბჟაეიოლი აფრიკაშ ფედერაციაშ გოჭყაფას, უგანდაწკჷმა დო კენიაწკჷმა ართო, მარა უშედეგეთ.

1964 წანას ქუმოხვადჷ ზანზიბარიშ რევოლუციაქ, ნამუშ შედეგო გეგთარაგუეს სულთანი ჯამშიდ იბნ აბდულა დო თიში არაბული თარობა. თე წანას ზანზიბარქ ოფიციალურო ქიმიარსხუ ტანგანიიკას დო გიჭყჷ ტანზანიაქ. 1967 წანას ნიერერექ გიშაშქჷ არუშაშ დეკლარაცია, სოდეთ მოჩამილი რდჷ აფრიკული სოციალიზმიშ, უჯამააშ ოსხირეფი. ნიერერეშ სოციალისტური იდეეფი შანულამო რდჷ გინორთელი მარქსიზმ-ლენინიზმიშე. ნიერერექ ორიენტაცია გეჭოფუ მაო ძედუნიშ ჩინეთიჸურე. ნიერერეშ მართუალაშ ბორჯის, ნაციონალიზაფილქ იჸუ ბანკეფქ დო ინდუსტრიული კომპანიეფქ. გიფართინუ გონათაფაშ დო მედიცინაშ სისტემაქ, გევითარჷ ოფუტეშ მეურნობაქ, დირსხუ კომუნალური ფერმეფქ.

1978 წანას, უგანდაშ დიქტატორქ იდი ამინიქ მინდომუ კაგერაშ ოლქიშ მიდაღალა ტანზანიაშა. ჸათე ღანკით, უგანდაშ არმიაქ ტანზანიაშა გემშეჭკირჷ. თე წანაშ 2 გერგობათუთას, ტანზანიაქ უგანდას ლჷმა გეგმუცხადჷ. ტანზანიაშ არმიაქ შანულამი ოურდუმე წჷმოძინეფს მიოჭირინუ. ტანზანიარეფქ დო თინეფიშ მოხუჯე არჸებულეფქ, 1979 წანას 10-11 პირელს, უგანდაშ ნანანოღა კამპალა გეჭოფეს. ამინი გეგთარაგუეს დო უგანდაშე ონტინეს. 

1985 წანას ნიერერექ ტანზანიაშ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ. თინა დოთირუ ალი ჰასან მვინიიქ, ნამუქჷთ ნიერერეშ მართუალაშ ღოზი ვაგაგინძორუ დო ბრელი რეფორმა ხოლო ქიმიოტუ. ნიერერე 1990 წანაშახ სქიდუდჷ ჩამა ჩა მაპინდუზიშ (ჩჩმ) ლიდერო დო ხუჯი დუკინჷ მიარეპარტიული სისტემაშ გოჭყაფას ტანზანიას. 

ნიერერე აფრიკას პოპულარული ფიგურა რდჷ. თიში მართუალათ ტანზანიაქ მიპალუ თინჩალა და სტაბილურობა. ტანზანიას, ნიერერე მერჩქინელი რე ერიშ მუმათ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ტანზანიარეფი
კატეგორია:ტანზანიარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ტანზანიარი სოციალისტი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ტანზანიაშ პრეზიდენტეფი
ჰაილე სელასიე I

**ჰაილე სელასიე I** (გეეზი: ቀዳማዊ ኀይለ ሥላሴ, დ. 23 კვირკვე, 1892 — ღ. 27 მარაშინათუთა, 1975, დაბადებაშ ჯოხო **ტეფერი მეკონინი**) — ეთიოპიაშ იმპერატორი 1930-1974 წანეფს, სოლომონიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. 

იმპერატორი ზაუდიტუშ მართუალაშ ბორჯის, 1916-1930 წანეფს რდჷ რეგენტი. 1930 წანას გინირთჷ ეთიოპიაშ იმპერატორო. მართუალაშ გოძვენას ოცადუდჷ ქიანაშ მოდერნიზაციას. ატარჷ შხვადოშხვა პოლიტიკური დო სოციალური რეფორმეფი, გაუქვჷ დოლმახორალა დო დოლმახორეეფით ვაჭარუა, მიშეღჷ ეთიოპიაშ მაართა კონსტიტუცია, ეთიოპია გემშეჸონჷ გოეროშა. სელასიეშ ინიციატივათ დირსხუ აფრიკაშ ართობაშ ორგანიზაციაქ, ნამუთ აფრიკაშ რსხუშ წჷმოხონი ორგანიზაცია რდჷ.

ჰაილე სელასიეს ფშხირას აკრიტიკენდეს შხვადოშხვა საირქიანო ორგანიზაციეფი, მაგალითო *[[Human Rights Watch]]*. კრიტიკოსეფიშ აზრით სელასიეშ თარობა ავტორიტარული დო ვალიბერალური რდჷ. სელასიეშ მართუალაშ გოძვენას, თხოზუდეს ჰარარიშ კათას, ნამუეფიშ უმენტაშობაქ ჰარარიშ რეგიონი ქიდიტუ დო შხვადო ქიდიხორჷ. თაშნეშე, სელასიეშ მართუალაშ ბორჯის, აკრძალეს ორომოშ ნინა. აკრძალულქ იჸუ ნინაშ გჷმორინაფაქ ოჯარალე ოფირჩას, თაშნეშე თე ნინაშა ჩიებაქ ხოლო. 

1974 წანას ეთიოპიას ქუმოხვადჷ ოურდუმე გინორთაქ. სელასიე გეგთარაგუ დერგიქ - ოურდუმე ხუნტაქ, ნამუსჷთ ხუჯი დუკინჷ სხუნუეთიქ. დერგიქ ეთიოპია გინაშქუ მარქსისტ-ლენინისტური სახენწჷფოთ. 1975 წანაშ 27 მარაშინათუთას, დერგიშ მაკათურეფქ სელასიე დოჸვილეს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ეთიოპიარეფი
კატეგორია:ეთიოპიარი სახენწჷფო მოღალეეფი
კატეგორია:ეთიოპიაშ იმპერატორეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ართობაშ ორგანიზაციაშ დუდმახვენჯეფი
ჯეიმს დუგლასი (მოლიკვე)

**ჯეიმს დუგლასი** (; თაშნეშე შეთმეფხვადნჷნა თიში გვარიშ ჭარალუა დო გუმოთქუალა, მუჭოთ **დაგლასი**; (დ. 7 პირელი, 1960, კოლუმბუსი, ოჰაიო, ააშ), უმოსო ჩინებული რე მუჭოთ **ჯეიმს „ბასტერ“ დუგლასი** () — ამერიკალი პროფესიონალი მოლიკვე, ნამუთ გიშმეშჷ მონკა წონაშ კატეგორიას. მოსოფელიშ აბსოლუტური ჩემპიონი მონკა წონაშ კატეგორიას (1990). მოსოფელიშ ჩემპიონი მონკა წონაშ კატეგორიას WBC-შ (1990), WBA-შ (1990), IBF-შ (1990) ვერსიეფით.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

კატეგორია:დუნაბადი 1960
კატეგორია:ამერიკალი მოლიკვეეფი
კატეგორია:1980-იანი წანეფიშ მოლიკვეეფი
კატეგორია:1990-იანი წანეფიშ მოლიკვეეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ ლიკვუაშ სხუნუშ ჩემპიონეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ ლიკვუაშ ასოციაციაშ ჩემპიონეფი
კატეგორია:ერეფოშქაშე ლიკვუაშ ფედერაციაშ ჩემპიონეფი
კატეგორია:ლიკვუაშ აბსოლუტური მოსოფელიშ ჩემპიონეფი
კატეგორია:მონკა წონაშ კატეგორიაშ მოლიკვეეფი
კატეგორია: 1 ტიპიშ შანქარიშ დიაბეტამი კათა
ჯომო კენიატა

**ჯომო კენიატა** (ინგლ. Jomo Kenyatta; დ. 20 გჷმათუთა, 1894 — ღ. 22 მარაშინათუთა, 1978) — კენიარი ანტი-კოლონიური აქტივისტი დო პოლიტიკოსი, კენიაშ პრემიერ-მინისტრი 1963-1964 წანეფს დო კენიაშ პრეზიდენტი 1964-1978 წანეფს. თიქ მიშეღჷ კაბეტია თია კენიაშ, მუჭოთ ზოხორინელი სახენწჷფოშ გოჭყაფაშა. იდეოლოგიურო კენიატა რდჷ აფრიკალი ნაციონალისტი დო კონსერვატორი. 1961 წანაშე ღურაშახ, კენიატა ხემანჯღვერენდჷ პარტიას - კენიაშ აფრიკალეფიშ ერუანული რსხუ (კაერ). კენიატა ეთნიკურო კიკუიუ რდჷ.

დებადჷ ფერმერეფიშ ფანიას, ნოღა კიამბუს. გურაფულენდჷ მისიონერეფიშ სკოლას. პოლიტიკათ ორდოიანი წანეფიშე დეინტერესჷ. 1930-იან წანეფს გურაფულენდჷ მოსკოვს. უკულ ბრიტანეთიშა მიდართჷ დო გურაფა გაგინძორჷ ლონდონიშ ოუნივერსიტეტე კოლეჯის დო უკულ ლონდონიშ ეკონომიკაშ სკოლას. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას მუშენდჷ სასექსიშ ფერმას. კენიატაშა კაბეტი გოლინა იღვენუ პანაფრიკანისტი ავტორიშ დო ჟურნალისტიშ ჯორჯ პადმორიშ იდეეფქ. 1945 წანას, კენიატაქ, მუში მოხუჯეეფიწკჷმა ართო მანწყუ პანაფრიკანისტული კონგრესი მანჩესტერს. 1946 წანას კენიაშა დირთჷ დო მუშობა ქიდიჭყჷ სკოლას. 1947 წანას გიშაგორილქ იჸუ პოლიტიკური ორგანიზაციაშ კენიაშ აფრიკალეფიშ  რსხუშ პრეზიდენტო. ჸათე ბორჯიშე კენიატა აქტიურო ლჷმენდჷ კენიაშ დუდიშულობაშო. 1952 წანას კენიატა ოჭოფეს დო ჯიხას ქუდახუნეს. თის ქეკადვეს მაუ-მაუშ არყებაშ ორგანიზაფა. კენიატა ჯიხას ხედჷ 1959 წანაშახ. 1961 წანას თინა ლოდვარიშა გეგნახორეს.

გადუდიშულაფაშ უკულ, კენიატაქ გინირთჷ კაერ-იშ ლიდერო. კენიატაშ მანჯღვერალათ კაერ-ქ გემორძგუ 1963 წანაშ გიშაგორუეფს. 1963 წანაშ 1 მანგის, კენიატაქ გინირთჷ პრემიერ-მინისტრო. პოსტიშ გერინაშ ბორჯის, კენიატა ხემანჯღვერენდჷ კოლონიური კენიაშ ზოხორინელი სახენწჷფოთ ტრანსფორმაციაშ პროცესის. 1964 წანას კენიატაქ გინირთჷ კენიაშ პრეზიდენტო. ჸათე პოსტი თის ღურაშახ უკინებუდჷ. კენიატა ართპარტიული სისტემაშ მოხუჯე რდჷ. ჸათე ღანკით, თიქ მიოჭირინუ ხეშულობაშ ცენტრალიზაციას, გამათხოზჷ პოლიტიკური დისიდენტეფს დო აკრძალჷ ოპოზიციური პარტია კენიარი კათაშ რსხუ. კენიატა მეჸუნდჷ კენიაშ შხვადოშხვა ეთნოსეფიშ შერიგაშ დო თინეფს შქას თინჩალაშ პოლიტიკას.

კენიატაშ მართუალაშ ბორჯის, სახენწჷფო მეთხოზუდჷ კაპიტალისტური ეკონომიკას. გევითარჷ ინდუსტრიაქ, გონათაფაქ, გიფართინუ სამედიცინო სისტემაქ, იტარინჷ დიხაშ რეფორმაქ. კენიაქ ქაკათჷ აფრიკაშ ართობაშ ორგანიზაციას დო ერეფიშ წორომაჸალობას. რგილი ლჷმაშ მიმალობას, კენიატა მეჸუნდჷ პრო-ბჟადალური დო ანტი-კომუნისტური გალენური პოლიტიკას. კენიატაქ ღურუ 1978 წანაშ 22 მარაშინათუთას. თინა დოთირუ ვიცე-პრეზიდენტიქ დანიელ არაპ მოიქ. კენიატაშ სქუაქ, უჰურუქ, 2013 წანას გინირთჷ კენიაშ პრეზიდენტო. 

კენიატა ოდებელი ფიგურა რე. კენიას დო აფრიკას, კენიატა მერჩქინელი რე ართ-ართი უდიდაში დო გოლინიანი ლიდერო. კენიას, კენიატას ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ ერიშ მუმას. კენიატას ბრელი კრიტიკოსი ჸუნსჷ. კრიტიკოსეფიშ აზრით კენიატაშ მართუალა იხასიათებუდჷ დიქტატორული, ავტორიტარული, ნეოკოლონიური რჯებეფით დო კორუფციათ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:კენიარეფი
კატეგორია:კენიარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:კენიაშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:კენიაშ პრეზიდენტეფი
ყუბილაი

**ყუბილაი**, *სეჩენ-ხანი*, *ში-ძუ* (დ. 23 ეკენია, 1215 — ღ. 18 ფურთუთა, 1294) — მონღოლეფიშ იმპერიაშ მა-5 დიდი ყაენი 1260-1294 წანეფს, ჩინეთიშ იუანიშ დინასტიაშ დუმარსხუაფალი დო მა-1 იმპერატორი, ტოლუიშ ქომოლსქუა დო ჩინგიზ-ყაენიშ მოთა. 

მუნქეშ ღურაშ უკულ გინირთჷ ყაენო. 1260 წანას ყუბილაიქ ნანანოღა ყარაყორუმიშე ჩინეთიშა (დიო კაიფინიშა დო უკულ ჯუნდუშა) გეგნიღჷ. 1271 წანას 18 ქირსეთუთას, ჩინგიზიდეფიშ მონღოლური დინასტიას ჩინური ჯოხო - იუანი ქიგიოდჷ. თაშნეშე, ოთხი სახენწჷფოთ აკოცჷმილჷ (ჰულაგუიანეფი, ორქოშ ურდუმი, ჩაღათაშ ულუსი, დიდი ყაენიშ იმპერია) მონღოლეფიშ იმპერიას ჯოხოდვალა დუთირუ დო ქიგიოდჷ იუანიშ დინასტია. ყუბილაიქ, 1278 წანას ქიდიჸუნუ ბირმა, 1279 წანას მოჯალაგუ ობჟათე სუნიშ იმპერია დო რსულას ქიდეკინჷ ჩინეთი. ბირმაშ დო ჩინეთიშ დოჸუნაფაშ უკულ, წიმიჭყჷ კამპანია ინდოჩინეთიშ რსულას დაკინებელო. 1274, 1281 დო 1293 წანეფს მანწყუ ოურდუმე კამპანია იაპონიაშ მეხჷ, მარა უშედეგეთ.

ყუბილაიშ მართუალაშ ბორჯის, იუანიშ დინასტიაშ ხეშულობაშ თუდო რდჷ თეხანური ჩინეთი, მონღოლეთი, კორეა, ობჟათე ცჷნდჷრი დო შხვა ხოლოს მადვალუ ტერიტორიეფი.

## ქოძირით თაშნეშე
* იუანიშ დინასტია

## ლიტერატურა
* Clements, Jonathan (2010). A Brief History of Khubilai Khan. Philadelphia: Running Press.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:იუანიშ დინასტიაშ იმპერატორეფი
კატეგორია:მონღოლეფიშ იმპერიაშ ყაენეფი
სამორა მაშელი

**სამორა მოიზეშ მაშელი** (პორტ. Samora Moisés Machel; დ. 29 ეკენია, 1933 — ღ. 19 გჷმათუთა, 1986) — მოზამბიკარი სოციალისტი პოლიტიკოსი დო რევოლუციონერი, მოზამბიკიშ მა-1 პრეზიდენტი 1975-1986 წანეფს.

დებადჷ 1933 წანაშ 29 ეკენიას, გაზაშ პროვინციას, პორტუგალიაშ მოზამბიკის. სკოლაშ თებაშ უკულ, გურაფა გაგინძორჷ კათოლიკურ სემინარიას. 1963 წანაშე მუშენდჷ მაპუტუშ ჰოსპიტალს. 1960-იან წანეფს მაშელიქ ქაკათჷ მოზამბიკიშ გადუდიშულაფაშ ფრონტის (ფრელიმო), ნამუთ პოლიტიკური დო ოურდუმე ორგანიზაცია რდჷ. ორგანიზაციაშ ღანკი რდჷ ლჷმა მოზამბიკიშ ზოხორინელობაშო. ფრელიმოქ მაშელი გოუტუ ალჟირიშა, ოურდუმე ტრეინინგეფშა. ოდაბადეშა დორთაშ უკულ, მაშელიქ უცბას მიპალუ პოპულარობა ფრელიმოშ დინახალე. ფრელიმოშ ლიდერიშ ედუარდო მონდლანეშ ღურაშ უკულ, ორგანიზაციაშ ხემანჯღვერო მაშელიქ გინირთჷ.

მოზამბიკიქ პორტუგალიაშე ზოხორინელობა მიპალუ 1975 წანას. ქიანაშ მაართა პრეზიდენტო მაშელიქ გინირთჷ. ფრელიმო დო მაშელი მეთხოზუდეს მარქსისტული იდეოლოგიას. ნაციონალიზაფილქ იჸუ კერძო კომპანიეფქ დო ინსტიტუციეფქ. 1980-იან წანეფს მოზამბიკის სერიოზული ეკონომიკური პრობლემეფი უღუდჷ. ქიანას ფშხირი რდჷ ორთაშობური მოლინეფი: წყარალა, გოლოფა. თაშნეშე, მიშჷ ომენოღალე ლჷმა მოზამბიკიშ ერუანული აწმარენჯობაშ (რენამო) ოურდუმე ორგანიზაციაწკჷმა, ნამუთ მაშელიშ თარობაშ გინორაგვაფას ოცადუდჷ.

1986 წანაშ 19 გჷმათუთას, მაშელი ზამბიაშე მოზამბიკიშა ირთუდჷ, მუჟამსჷთ თიში ავიალაინერქ ტუ-134-ქ ქეგთოლჷ, მოზამბიკი-ობჟათე აფრიკაშ სანძღოშ გოხოლუას. ავიაკატასტროფას დოღურეს მაშელიქ დო მოზამბიკიშ თარობაშ მაკათურეფქ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მოზამბიკარეფი
კატეგორია:მოზამბიკარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:მოზამბიკიშ პრეზიდენტეფი
ანდრე გერგენჯი

**ანდრე რენე რუსიმოვი** (, დ. 19 მესი, 1946, კულომიე — ღ. 28 ღურთუთა, 1993, პარიზი), უმოსო ჩინებული რე მუჭოთ **ანდრე გერგენჯი** () — ბულგარულ-პოლონური გოჭყაფაშ ფრანგი რესტლერი დო არტისტი. არძაშე უმოსი ჯოხოგოლაფურობა მოუღჷ 1973-1991 წანეფს World Wide Wrestling Federation/World Wrestling Federation (WWWF/WWF, ныне WWE) პრომოუშენეფს გიშულაქ.

ანდრეშ სიმაღალა რდჷ 220 სმ., ნამუთ გიგანტიზმიშ შედეგი რდჷ, გიმოჭანაფილი რდუალაშ ჰორმონიშ სიბრელათ, ნამუქჷთ მოგვიანაფათ გჷმიჭანუ აკრომეგალია. ფიზიკური მუნაჩემეფიშ გეშა თიშა უჯოხოდეს „მოსოფელიშ მაბრუო სამანცარობა“.

კატეგორია:დუნაბადი 1946
კატეგორია:ნაღურა 1993
კატეგორია:ფრანგეფი
ლუციუს ვერუსი

**ლუციუს ავრელიუს ვერუსი** (ლათ. Lucius Aurelius Verus; დ. 15 ქირსეთუთა, 130 — ღ. 169 წანაშ ღურთუთა ვარდა ფურთუთა) — რომიშ იმპერატორი მარკუს ავრელიუსიწკჷმა ართო, 161 წანაშე ღურაშახ, ანტონინუსეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

ლუციუს ვერუსი რდჷ ლუციუს ელიუსიშ დო თიში ალმასქუ ავიდიაშ ქომოლსქუა. ლუციუს ელიუსი რდჷ რომიშ სენატორი. თინა ქისქუალუ რომიშ იმპერატორქ ადრიანექ. მარა ლუციუს ელიუსიქ 138 წანაშ 1 ღურთუთას დოღურჷ. უკულ ადრიანექ მუში მონძეთ ანტონინუს პიუსი გეგმაცხადჷ. ადრიანეშ ელაჩამათ, ანტონინუსიქ ქისქუალუ ლუციუს ელიუსიშ სქუა ლუციუს ვერუსი დო ადრიანეშ ჯიმასქუა მარკუს ანიუს ვერუსი (მუმალი იმპერატორი მარკუს ავრელიუსი). 

ლუციუს ვერუსის უკინებუდჷ შხვადოშხვა შანულამი პოსტეფი. 154, 161 დო 167 წანეფს რდჷ კონსული. რომიშ იმპერატორიშ ხვისტაშა ეშართჷ 161 წანას, მარკუს ავრელიუსიწკჷმა ართო. 164 წანას თიქ ოსურო ქიმიჸონჷ მარკუს ავრელიუსიშ ცირასქუა ლუცილა. იმპერატორობაშ ბორჯის, ლუციუს ვერუსი ხემანჯღვერენდჷ ოურდუმე კამპანიას სომხეთის დო მესოპოტამიას, სოდეთ თინა პართიალეფს ოლიმუდჷ წჷმოძინელო, 162-166 წანეფს. 

167-168 წანეფს ლუციუსი მარკუს ავრელიუსიწკჷმა ართო ლჷმენდჷ გერმანული ტომეფიშ (მარკომანეფი) მეხჷ, პანონიაშ გოხოლუას. ვერუსიქ ღურუ 169 წანას. ღურაშ უკულ თინა გაღორონთეს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ნაღურა 169
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
ოდა ნობუნაგა

**ოდა ნობუნაგა** (იაპ. 織田 信長, დ. 23 მანგი, 1534 — ღ. 21 მანგი, 1582) — იაპონარ დაიმო, ოურდუმე მოღალე, სენგოკუშ დო აძუტი-მომოიამაშ პერიოდეფიშ ართ-ართ უშანულამაშ ფიგურა იაპონიაშ ისტორიას. ნობუნაგა მერჩქინელ რე იაპონიაშ მაართა აკმაკათაფალო.

ნობუნაგა რდჷ ჸონიერ ოდაშ ფანიაშ მადუდე. 1560-იან წანეფს თიქ წიმიჭყჷ ლჷმა იაპონიაშ აკაკათაფალო. ნობუნაგაქ გიორჯგინჷ სიოგუნ ასიკაგა იოსიაკი დო ქუდარხჷ ასიკაშ ფეოდალურ გამაგალა 1573 წანას. 1580 წანაშო თიქ ქჷდიჸუნუ ჰონსიუ დო ორჯგინჷ 1580-იან წანეფიშ იკო-იკიშ არჸებეფს. ნობუნაგაშ გამაგალა იხასიათებუდჷ ინოვაციურ ოურდუმე ტაქტიკათ, დუდიშულ ვაჭრუათ, იაპონიაშ ომენოღალე თარობაშ რეფორმაციათ, თაშნეშე კონწარულ დო უბადე პოლიტიკათ ოპონენტეფიშ მეხჷ.

1582 წანას ნობუნაგაშ მეხჷ ეარყჷ აკეტი მიცუჰიდექ. მუჟანსჷთ ნობუნაგას გინოსქილადაშ მუთუნნერი შანს ვაუღუდჷნ, თიქ დუდ დიჸვილჷ სეპუკუშ გჷმორინაფათ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:იაპონარეფი
კატეგორია:იაპონარი ოურდუმე მოღალეეფი
გეტა

**პუბლიუს სეპტიმიუს გეტა** (ლათ. Publius Septimius Geta; დ. 7 მელახი, 189 — ღ. 26 ქირსეთუთა, 211) — რომიშ იმპერატორი მუამუში სეპტიმიუს სევერუსი დო უნჩაში ჯიმა კარაკალაწკჷმა ართო 209-211 წანეფს. სევერუსეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

გეტა რდჷ სეპტიმიუს სევერუსიშ დო თიში მაჟირა ოსურიშ იულია დომნაშ უკულაში ქომოლსქუა. სევერუსის ოკოდჷ იმპერია მუში ჟირხოლო სკუაქ: კარაკალაქ დო გეტაქ ართო მართუკო. სევერუსიშ ღურაშ უკულ თეშ გეუფრაშჷ ჯიმალეფს შქას ურთიართალაქ, ისტორიკოსი ჰეროდიანე ჭარუნს ნამდა გეტაქ დო კარაკალაქ მინდომეს იმპერიაშ გორთუალა. მარა თინეფიშ ჸათე ცადებას ქაწუდირთჷ დიდაქ იულია დომნაქ.

გეტა დო კარაკალა ართიანს ვეშმეხვადუდეს მათხილარეფიშ უმოშო. 211 წანაშ ქირსეთუთას, კარაკალაქ გეტა ქიჭანუ დიდაშ იულია დომნაშ ბინაშა, სოდეთ კარაკალაქ გეტა ცენტურიონეფს დაჸვილაფუ. კარაკალაშ ზოჯალათ გეტაშ ჯოხო გეშალასეს ოფიციალური დოკუმენტეფიშე.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:სევერუსეფი
მაკრინუსი

**მარკუს ოპელიუს მაკრინუსი** (ლათ. Marcus Opellius Macrinus; დ. დოხ. 165 — ღ. 218) — რომიშ იმპერატორი 217 წანაშ 11 პირელიშე 218 წანაშ 8 მანგიშახ. 

დებადჷ რომიშ პროვინცია მავრეტანიას, ბერბერეფიშ ფანიას. კარაკალაშ იმპერატორობაშ ბორჯის, მაკრინუსის უკინებუდჷ პრეტორიული პრეფექტიშ პოსტი. სენატორობაშა დღას ვემუჭირინუაფუ. 217 წანას კარაკალა ლჷმეფს აწარმენდჷ პართიალეფიშ მეხჷ. მაკრინუსიქ კარაკალა დაჸვილაფუ დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. დუდშე, თინა იმპერატორო გეგმაცხადჷ რომიშ ბჟაეიოლი პროვინციეფქ, უკულ მაკრინუსი რომიშ სენატიქ ხოლო დანტკიცჷ. მაკრინუსიშ მართუალაშ დაჭყაფუშე რომს სტაბილური დგომარობა ვარდჷ. იმპერია ოლიმუდჷ პართიას, სომხეთის დო დაკიას. მაკრინუსი რეფორმეფით ოცადუდჷ იმპერიაშ ეკონომიკური დო პოლიტიკური სტაბილიზაციას. მაკრინუსიქ შელებუ თინჩალაშ მეჭირინაფა პართიაწკჷმა, მარა  თიში მონეტარული დო ფისკალური რეფორმეფქ წჷმოძინელქ ვეჸუ. რეფორმეფით უკმაყოფილე რდჷ არმია ხოლო. მუშენდა ჯარიშკოჩეფს ხეშქირა დარკუ. 

ჸათე სიტუაციათ ქისარგებლჷ სევერუსეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალქ იულია მაესაქ. იულია მაესა რდჷ ინტრიგეფიშ დო პოლიტიკური მანევრირაფაშ დიდორსანტი დო ოცადუდჷ მუში ფანიაშ წჷმმარინაფალეფიშა რომიშ ხვისტაშ დორთინაფას. მაესაქ ქიმიგონუ ტყურა დო ანტკიცენდჷ ნამდა მუში 14 წანერი მოთა ბასიანუსი (ჰელიოგაბალუსი) რდჷ კარაკალაშ სქუა. 

218 წანას მაკრინუსიშ პოლიტიკათ უკმაყოფილე ლეგიონეფქ ეარყეს დო იმპერატორო გეგმაცხადეს ჰელიოგაბალუსი. თე წანაშ 8 მანგის, ჰელიოგაბალუსიშ მოხუჯეეფქ, ანტიოქიაშ ლჷმას დამარცხეს მაკრინუსი. მაკრინუსიქ ბურჯაფიშე ინტუ დო რომიშა ნტებას ოცადუდუ, მარა ქალკედონს ქეკაჭიშეს, ოჭოფეს, კაპადოკიაშა მიდეჸონეს დო დოჸვილეს. თეიშახ, მაკრინუსიქ მუში სქუა დო წორო-იმპერატორი დიადუმენიანი პართიაშ მაფა არტაბან V-შა გოუტუ. მარა დიადუმენიანი ხოლო ოჭოფეს დო დოჸვილეს. მაკრინუსიშ ღურაშ უკულ რომიშ სენატიქ მაკრინუსი დო დიადუმენიანი რომიშ ნტერეფო გეგმაცხადჷ დო თინეფიშ ჯოხოეფი ოფიციალური დოკუმენტეფიშე გეშალასეს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 165
კატეგორია:ნაღურა 218
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
ალექსანდრე სევერუსი

**მარკუს ავრელიუს სევერუს ალექსანდრე ავგუსტუსი** (ლათ. Marcus Aurelius Severus Alexander Augustus; დ. 1 გჷმათუთა, 208 — ღ. მელახი, 235), დაბადებაშ ჯოხო **ბასიანუს ალექსიანუსი** — რომიშ იმპერატორი 222-235 წანეფს, სევერუსეფიშ დინასტიაშ ეკონია წჷმმარინაფალი.

218 წანას, რომიშ ლეგიონეფქ სირიას, იმპერატორო გეგმაცხადეს ალექსანდრე სევერუსიშ ბიძისქუა, 14 წანერი ჰელიოგაბალუსი. 221 წანას ჰელიოგაბალუსიქ ქისქუალუ დო მონძეთ ქიდეკინჷ ალექსანდრე. 222 წანაშ მელახის, საეგებიოთ, ალექსანდრეშ დო ჰელიოგაბალუსიშ ბებიშ იულია მაესაშ დო ალექსანდრეშ დიდაშ იულია მამეიაშ ათოსისინაფათ, პრეტორიანალეფიშ გვარდიაქ დოჸვილჷ ჰელიოგაბალუსი. გეჸვენჯი იმპერატორო ალექსანდრე სევერუსიქ გინირთჷ. თიში მართუალაშ ბორჯის რეალური ხეშულობა უკინებუდეს ალექსანდრეშ ბების დო დიდას. 

ალექსანდრე სევერუსიქ ვეჸუ ნძალიერი დო ეფექტური მამართალქ. 230-231 წანეფს სასანიანეფიშ იმპერიაშ მაფაქ, არდაშირ I-ქ რომიშ პროვინცია მესოპოტამიაშა გემშეჭკირჷ. ალექსანდრექ სპარსალეფიშ მეხჷ წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია, ნამუქჷთ წჷმოძინელქ ვეჸუ. მარა ლჷმეფიშ შედეგო სპარსალეფქ ხოლო დედეღარეს დო თინეფს სერიოზული გავალი უღუდეს. ჸათეშ გეშათ, სპარსალეფიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფქ მესოპოტამია ქიდიტეს. უკულიანი პერიოდის, ალექსანდრე გერმანული ტომეფს, ალემანეფს ოლიმუდჷ. დიამუშიშ ელაჩამათ, ალექსანდრექ გერმანალეფიწკჷმა თინჩალას ქიმიოჭირინუ. ჸათე შედეგით უკმაყოფილე რდჷ რომიშ არმია. 235 წანას, რომალი ჯარიშკოჩეფქ დოჸვილეს ალექსანდრე დო თიში დიდა იულია მამეია. არმიაქ ახალი იმპერატორო გეგმაცხადჷ მაქსიმინუსი. ალექსანდრეშ ღურათ, რომიშ იმპერიას ქიდიჭყჷ დოხოლაფირო 50 წანიანი კრიზისიქ, ნამუთ იხასიათებუდჷ ომენოღალე ლჷმეფით, ანარქიათ,  ურცხოული ნძალეფიშ მიშაჭკირუეფით დო ეკონომიკური კოლაფსით.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 208
კატეგორია:ნაღურა 235
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:სევერუსეფი
მაქსიმინუსი

**გაიუს იულიუს ვერუს მაქსიმინუს თრაკიალი** (ლათ. Gaius Iulius Verus Maximinus Thrax; დ. დოხოლაფირო 173 — ღ. 238) — რომიშ იმპერატორი 235-238 წანეფს. მაართა ჯარიშკოჩი ნამუქჷთ იმპერატორო გინირთჷ. თიში მართუალათ იჭყაფჷ რომიშ იმპერიაშ მასუმა ოშწანურაშ კრიზისი.

მაქსიმინუსიქ პოპულარობა მიპალუ ოურდუმე კარიერათ. ალექსანდრე სევერუსიშ მართუალაშ ბორჯის, რდჷ IV იტალიური ლეგიონიშ მანჯღვერთარი. 235 წანას დოჸვილეს ალექსანდრე სევერუსი. უკულ მალას, პანონიაშ ლეგიონეფქ ახალი იმპერატორო მაქსიმინუსი გეგმაცხადეს. 

მაქსიმინუსიშ მართუალაშ ბორჯის, 238 წანას არდგილი უღუდჷ ლჷმას ხეშულობაშო. მაქსიმინუსიშ მოხჷ, იმპერატორიშ ხვისტაშო პრეტენზიას აცხადენდჷ ხუთი პრეტენდენტი: გორდიანე I, გორდიანე II, პუპიენუსი, ბალბინუსი დო გორდიანე III. ჸათე პერიოდი რომიშ ისტორიას შინელი რე მუჭოთ ამშვი იმპერატორიშ წანა. 238 წანაშ ივანობას, მაქსიმინუსიქ მინდომუ რომიშა მიშულა დო არჸებული პრეტენდენტეფიშ მოჯალაგუა. მარა აკვილიაშ გოხოლუას, თინა დოჸვილეს II პართიული ლეგიონიშ უკმაყოფილე ჯარიშკოჩეფქ. 

რომიშ იმპერიაშ ჸოფაშ გოძვენას, მაქსიმინუსი რდჷ მაართა იმპერატორი, ნამუთ ვართ სენატორეფიშ კლასიშე მიშჷ დო ვართ ეკვიტეფიშე.

## ქოძირით თაშნეშე
* ამშვი იმპერატორიშ წანა
* მასუმა ოშწანურაშ კრიზისი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 173
კატეგორია:ნაღურა 238
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
ამშვი იმპერატორიშ წანა

**ამშვი იმპერატორიშ წანა**-ს უძახჷნა 238 წანას, მუჟამსჷთ ამშვი პრეტენდენტი აცხადენდჷ პრეტენზიას რომიშ იმპერატორიშ ხვისტაშო. ჸათე მოლინა ორდოიანი პერიოდი რდჷ მასუმა ოშწანურაშ კრიზისიშ, ნამუსჷთ **ოურდუმე ანარქია**ს დო **იმპერიული კრიზისი**ს (235-285 წწ.) ხოლო უძახჷნა. კრიზისიშ პერიოდი იხასიათებუდჷ ურცხოული ნძალეფიშ მიშაჭკირუეფით, ომენოღალე ლჷმეფით, ლახარეფიშ გოფაჩუათ, არყებეფით, პოლიტიკური ვასტაბილურობათ დო ეკონომიკური კოლაფსით. კრიზისიქ ითუ დიოკლეტიანეშ მულათ ხეშულობაშა, 285 წანას.

## ისტორია
### მაქსიმინუსი
235 წანას რომიშ იმპერატორო გინირთჷ მაქსიმინუს თრაკიალქ, ნამუსჷთ ისტორიული წყუეფი მიშინუანა მუჭოთ უბადო დო კონწარი მამართალს. 238 წანას, ოორუე აფრიკას დიჭყჷ არყებაქ მაქსიმინუსიშ მართუალაშ მეხჷ.
### გორდიანე I დო გორდიანე II
238 წანას, აფრიკაშ ახალნორდი არისტოკრატეფქ ეარყეს დო დოჸვილეს ოგაფურეფიშ მაშაყარალეფი. უკულ თინეფქ იმპერატორო გეგმაცხადეს აფრიკაშ პროვინციაშ მამართალი გორდიანე, ნამუთ ჸათე ბორჯის დოხოლაფირო 80 წანერი რდჷ. გორდიანექ წორო-იმპერატორო ქჷმწარინუ მუში ქომოლსქუა გორდიანე II. მალას რომიშ სენატიქ ქიჩინჷ თინეფი იმპერატორეფო. თინეფიშ მართუალა იგინძარებუდჷ ხვალე სუმი მარაშ გოძვენას. აფრიკაშ მეზობელი პროვინციაშ ნუმიდიაშ მამართალქ კაპელიანექ, კართაგენიშ ლჷმას დამარცხჷ გორდიანე I-შ დო გორდიანე II-შ აკოანჯარაფილი ნძალეფი. გორდიანე II-ქ ბურჯაფის დოღურჷ. სქუაშ ღურაშ ამბეშ გაგებაშ უკულ, გორდიანე I-ქ დუდი დიჸვილჷ. თინეფიშ ღურაშ უკულ, ჟირხოლო გორდიანე რომიშ სენატიქ გაღორონთჷ.

### პუპიენუსი, ბალბინუსი დო გორდიანე III
მუჟამსჷთ მაქსიმინუსიქ (ნამუთ ხარხიშ ნტერო რდჷ გჷმოცხადაფილი), აკოშაყარუ მუში მოხუჯე აკოანჯარაფილი ნძალეფი დო რომიშა მიშულა მინდომუნჷ, სენატიქ ახალი წორო-იმპერატორეფო ქჷმწარინუ სენატორეფი პუპიენუსი დო ბალბინუსი. ფურთუთას, მაქსიმინუსიქ მუში ჯარეფით ქიმერთჷ აკვილიაშა დო ნოღა ქართას (ალყა) ქინახუნუ, მარა ვეიაჭოფუ. II პართიული ლეგიონიშ ჯარიშკოჩეფქ  გეგთოჩეს მაქსიმინუსი დო დოჸვილეს. უკულიანი პერიოდის, პუპიენუსიქ დო ბალბინუსიქ ვემირიგეს. თინეფს ართიანწკჷმა გლახა ურთიართალა უღჷდეს დო ართიანს ვანდუდეს. პრეტორიანალეფქ, ნამუეფით იმპერატორეფიშ მართუალათ უკმაყოფილე რდეს, დოხორეშე გეგმარაგვეს პუპიენუსი დო ბალბინუსი, მუკაქუნალი გამკანწყეს, ქაწამეს დო ბოლოს დოჸვილეს. ახალი იმპერატორო გეგმაცხადეს გორდიანე I-შ მოთა გორდიანე III.

## ქოძირით თაშნეშე
* ოთხი იმპერატორიშ წანა (69)
* ხუთი იმპერატორიშ წანა (193)

## ლიტერატურა
* David Potter: The Roman Empire at Bay. London 2004, ხ. 167–172.

კატეგორია:ამშვი იმპერატორიშ წანა
კატეგორია:მასუმა ოშწანურაშ კრიზისი
კატეგორია:რომიშ იმპერიაშ ომენოღალე ლჷმეფი
გორდიანე I

**მარკუს ანტონიუს გორდიანუს სემპრონიანუს რომანუსი** (ლათ. Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus; დ. დოხ. 158 — ღ. პირელი, 238), შინელი რე მუჭოთ **გორდიანე I** — რომიშ იმპერატორი 22 დღაშ გოძვენას, მუშისქუა გორდიანე II-წკჷმა ართო, ამშვი იმპერატორიშ წანას.

გორდიანე რდჷ ოურდუმე მოღალე. ხემანჯღვერენდჷ რომიშ ლეგიონეფს სირიას. 216 წანას ნინალენდჷ რომიშ პროვინცია ბრიტანეთიშ მამართალო. იმპერატორი ჰელიოგაბალუსიშ ხეშულობაშ ბორჯის, მოღალენდჷ კონსულო. ალექსანდრე სევერუსიშ მართუალაშ პერიოდიშე, გორდიანე რდჷ აფრიკაშ პროვინციაშ მამართალი. 235 წანას დოჸვილეს ალექსანდრე სევერუსი. ხეშულობა ხეშა ქაშეჸოთჷ მაქსიმინუსიქ, ნამუსჷთ პოპულარობაქ ვეიაჭოფუ. 238 წანას (ზუსტი თარიღი უჩინებუე) მაქსიმინუსიშ მეხჷ ქუმოხვადჷ არყებაქ აფრიკაშ პროვინციას. არყებულეფქ დოჸვილეს ოგაფურეფიშ მაშაყარალეფი დო იმპერატორო გეგმაცხადეს გორდიანე, ნამუთ ჸათე ბორჯის დოხოლაფირო 80 წანერი რდჷ. გორდიანექ უკულ წორო-იმპერატორო ქჷმწარინუ მუში ქომოლსქუა გორდიანე II. 

გორდიანე I სარგებლენდჷ ხარხიშ დო გოლინიანი პოლიტიკური ლიდერეფიშ ალარინათ. მალას, რომიშ სენატიქ ხოლო ქიჩინჷ ახალი იმპერატორი დო თიში კანდიდატურა დანტკიცჷ. გორდიანეწკჷმა გლახა ურთიართალა უღჷდჷ აფრიკაშ მეზობელი პროვინციაშ ნუმიდიაშ მამართალს, კაპელიანეს, ნამუთ მაქსიმინუსიშ მოხუჯე რდჷ. კაპელიანექ მუში აკოანჯარაფილი ნძალეფით აფრიკაშა გემშეჭკირჷ დო 238 წანაშ პირელს, კართაგენიშ ლჷმას დამარცხჷ გორდიანე I-შ დო გორდიანე II-შ ჯარეფი. ბურჯაფის დოღურჷ გორდიანე II-ქ. სქუაშ ღურაშ ამბეშ გაგებაშ უკულ გორდიანე I-ქ დუდი დიჸვილჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 158
კატეგორია:ნაღურა 238
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:გორდიანეეფი
კატეგორია:ამშვი იმპერატორიშ წანა
კატეგორია:მასუმა ოშწანურაშ კრიზისი
გორდიანე II

**მარკუს ანტონიუს გორდიანუს სემპრონიანუს რომანუსი** (ლათ. Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus; დ. დოხ. 192 — ღ. პირელი, 238), შინელი რე მუჭოთ **გორდიანე II** — რომიშ იმპერატორი 22 დღაშ გოძვენას, მუამუში გორდიანე I-წკჷმა ართო, ამშვი იმპერატორიშ წანას.

235 წანას დოჸვილეს იმპერატორი ალექსანდრე სევერუსი დო თიში დიდა იულია მამეია. ხეშულობა ხეშა ქაშეჸოთჷ მაქსიმინუსიქ, ნამუთ იმპერიაშ მასშტაბით პოპულარობათ ვასარგებლენდჷ. 238 წანას, თიში მართუალაშ მეხჷ ქუმოხვადჷ არჸებაქ აფრიკას. არყებულეფქ ახალი იმპერატორო გეგმაცხადეს აფრიკაშ პროვინციაშ მამართალი გორდიანე I, ნამუთ ჸათე ბორჯიშო დოხოლაფირო 80 წანერი რდჷ. თიქ წორო-იმპერატორო ქჷმწარინუ მუში სქუა გორდიანე II. 

მალას, აფრიკაშ მეზობელი პროვინციაშ ნუმიდიაშ მამართალქ, კაპელიანექ აფრიკაშ გემშეჭკირჷ. კაპელიანეს გლახა ურთიართალა უღჷდჷ გორდიანე I-წკჷმა. თინა, თაშნეშე რდჷ მაქსიმინუსიშ მოხუჯე. გინმაჭყვადალი ლჷმაქ მოხვადჷ კართაგენიშ გოხოლუას. ბურჯაფის დოღურჷ გორდიანე II-ქ. სქუაშ ღურაშ ამბეშ გაგებაშ უკულ, თიში მუმაქ, გორდიანე I-ქ დუდი დიჸვილჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 192
კატეგორია:ნაღურა 238
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:გორდიანეეფი
პუპიენუსი

**მარკუს კლოდიუს პუპიენუს მაქსიმუსი** (ლათ. Marcus Clodius Pupienus Maximus; დ. დოხ. 164 — ღ. 238) — რომიშ იმპერატორი 238 წანას, ბალბინუსიწკჷმა ართო. თინეფიშ მართუალა იგინძარებუდჷ 99 დღაშ გოძვენას.

პუპიენუსი რდჷ ოურდუმე მოღალე. უკინებუდჷ შხვადოშხვა შანულამი პოსტეფი. 238 წანას რომიშ სენატიქ ბალბინუსიწკჷმა ართო გეგშაგორჷ რომიშ იმპერატორო. თინეფიშ კანდიდატურა სენატიქ წჷმარინუ ბარბაროსი იმპერატორიშ მაქსიმინუსიშ სააწმარენჯოთ, ნამუთ პოპულარული მამართალი ვარდჷ. 238 წანაშ ივანობას მაქსიმინუსი მუში ჯარიშკოჩეფქ  გეგთოჩეს დო დოჸვილეს. უკულიანი პერიოდის, პუპიენუსიქ დო ბალბინუსიქ ვემირიგეს. თინეფს ართიანწკჷმა გლახა ურთიართალა უღჷდეს დო ართიანს ვანდუდეს. პრეტორიანალეფქ, ნამუეფით იმპერატორეფიშ მართუალათ უკმაყოფილე რდეს, დოხორეშე გეგმარაგვეს პუპიენუსი დო ბალბინუსი, მუკაქუნალი გამკანწყეს, ქაწამეს დო ბოლოს დოჸვილეს. ახალი იმპერატორო გეგმაცხადეს გორდიანე I-შ მოთა გორდიანე III.

## ქოძირით თაშნეშე
* ამშვი იმპერატორიშ წანა

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 164
კატეგორია:ნაღურა 238
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:ამშვი იმპერატორიშ წანა