open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
სელევკიდეფიშ იმპერია

**სელევკიდეფიშ იმპერია** (ბერძ.  Βασιλεία τῶν Σελευκιδῶν) — ელინისტური პერიოდიშ ბერძენული სახენწჷფო ბჟადალი აზიას. დარსხუ სელევკე I ნიკატორიქ ჯვ.წ. 312 წანას, მაკედონიაშ იმპერიაშ აკოცჷმაშ უკულ. იმპერიას მართუნდჷ სელევკიდეფიშ დინასტია.

ბაბილონეთიშ დო ასურეთიშ რეგიონეფიშ ეფექტური დაკინებაშ უკულ, სელევკე I-ქ გაფართინუ იმპერია, ნამუთ იკათუანდჷ თეხანური ერაყის, ირანს, ავღანეთის, სირიას დო ლიბანს. იმპერიაშ ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის, სელევკიდეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ ანატოლია, ირანი, ლევანტი, შქაწყარმალონა დო თეხანური ქუვეითიშ, ავღანეთიშ დო თურქმენეთიშ ტერიტორიეფი.

ბჟადალს, სელევკიდეფიშ იმპერიას კონფლიქტური ურთიართობა უღუდჷ პტოლემეეფიშ ომაფეწკჷმა დო ბჟაეიოლს, მაურიეფიშ იმპერიაწკჷმა. ჯვ.წ. მაჟირა ოშწანურაშ დაჭყაფუს ანტიოქე III დიდი ოცადუდჷ ელინისტური საბერძნეთიშ დოჸუნალაფას, მარა თიში ჸათე ცადეფეფს ქაწუდირთჷ რომიშ რესპუბლიკაქ დო თიში ბერძენი მორსხუეფქ. უკულიანი პერიოდიშო სელევკიდეფქ დათმეს ტერიტორიეფი ტავრიშ გვალეფიშ ბჟადალშე ობჟათე ანატოლიას. ჸათე მოლინათ ქიდიჭყჷ სელევკიდეფიშ დადაღარებაქ. პართიაშ მაფა მითრიდატე I-ქ გენძალიერჷ დო ქიდეკინჷ სელევკიდეფიშ იმპერიაშ ბჟაეიოლი ტერიტორიეფი ჯვ.წ. მაჟირა ოშწანურაშ შქახანეფს. ოორუე-ბჟაეიოლიშე გოლინა მიპალუ ბერძენულ-ბაქტრიული ომაფექ. უკულიანი ბორჯიშო სელევკიდეფქ ძალამს დედაღარეს, მიოდინეს ტერიტორიული დო პოლიტიკური გოლინა დო აკონტროლენდეს ხვალე სირიაშ ტერიტორიას. ჯვ.წ. 83 წანას დიდი სომხეთიშ მაფა ტიგრან II-ქ გეჭოფჷ სირია დო უკულ ჯვ. წ. 63 წანას გნეუს პომპეუსიქ გეგთარაგუ სელევკიდეფიშ ეკონია წჷმმარინაფალი.

კატეგორია:სელევკიდეფიშ იმპერია
რომიშ სენატი

**რომიშ სენატი** (*[[ლათინური ნინა|ლათინურო]] - Senatus*) — რომიშ რესპუბლიკაშ დო იმპერიაშ პერიოდის მართუაშ შანულამი ორგანო. ზიტყვა senex ლათინურო შანენს უნჩაშის. დუდმაართაშე სენატი სწორას უნჩაშეფიშ სხუნუ რდჷ, მოგვიანაფათ — თიქ უმოს ფართო შანულობაქ მიაჩჷ.

[thumb|300px|[ციცერონიშ გიშულა სენატიშ წჷმი]]

## რესურსეფი ინტერნეტის
* უილიამ სმიტი. ბერძენულ დო რამაულ ჯვეშეფიშ ლერსიკონი
* Senate article by Jona Lendering 

კატეგორია:რომაული სამართალი
კატეგორია:რომიშ სახენწჷფო ინსტიტუტეფი
ელინიზმი

[მინი|ბერძენული ტერიტორიეფი [არქაიკა|არქაიკულ პერიოდის]]
**ელინიზმი** — პიჯული ჩინება, ნამუთ იკათუანს გორკვიაფილ ისტორიულ ეპოქას ალექსანდრე მაკედონალიშ ღურაშე (ჯვ. წ. 323 წ.) რომაალეფიშით ბჟაეიოლ სქირონაშქაზუღაპიჯიშ ეკონია კაბეტ სახენწჷფოშ - პტოლემეეფიშ ეგვიპტეშ - დოჸუნაფაშახ (ჯვ. წ. 30 წ.).

## ქოძირით თაშნეშე
* მოლენკავკაციაშ ჯვეში ოვაჭრე-სატრანზიტე რზეფი

## ლიტერატურა

**ლორთქიფანიძე ო.*, „ანტიკური სამყარო და ქართლის სამეფო“, თბილისი, 1968
**ლორთქიფანიძე ო.*, „ანტიკური სამყარო და ძველი კოლხეთი“, თბილისი, 1966

*
ქმერეფი

thumb|
**ქმერეფი** (, , ოორუექმერული დიალექტი:  ვარ-და **კამბოჯარეფი**) — ერი, კამბოჯაშ თარი მახორობა. ართამი მუდანობა — დოხოლ. 16 მილიონი ადეამიერი, ნამუეფშე მეხოლაფირო 14,2 მილიონი ადამიერი ოხორანს კამბოჯას, 895 ვთშ. — 1,3 მლნ ადამიერი — ვიეტნამიშ ობჟათეშე (ქმერ-კრომი) დო 1,4 მლნ — ტაილანდის.

## ნინა
ქმერეფი რაგადანა ავსტრაზიული ფანიაშ მონ-ქმერული ჸაშ ქმერულ (კამბოჯურ) ნინაშა. გჷმირინუანა ქმერულ ჭარალუას.

## რელიგია
ქმერეფი უმენტაშო ობჟათე ჸაშ ბუდიზმიშ (თერავადა) გემაჸვენჯეფი რენა. კამბოჯაშ ღორონთიშმანინალე ფანიეფს რელიგური წოდებაშ გინოჩამა შილებედჷ ქომოლკოჩიშე, ნანაშ ღოზით, თიშ დაშ ქომოლსქუაშა, თიშ გეშა, ნამჷ-და ქმერეფიშ ღორონთიშმანინალეეფი თხილადნეს უგურგინალას.

## ქოძირით თაშნეშე

* ჭითა ქმერეფი
* ქმერეფიშ ხელუანობა

## ლიტერატურა
* Bosch R. Khmer Sculpture // The Metropolitan Museum of Art Bulletin, Vol. 18, No. 5 (May, 1923), pp. 129—130.
* Pouvatchy J. Cambodian-Vietnamese Relations // Asian Survey, Vol. 26, No. 4 (Apr., 1986), pp. 440—451.
* Ledgerwood J. Khmer Kinship: The Matriliny/Matriarchy Myth // Journal of Anthropological Research, Vol. 51, No. 3 (Autumn, 1995), pp. 247—261

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Center for Khmer Studies

## სქოლიო

კატეგორია:მონ-ქმერი კათეფი
კატეგორია:კამბოჯაშ კათეფი
კატეგორია:ვიეტნამიშ კათეფი
კატეგორია:ტაილანდიშ კათეფი
ანგკორ-ვატი

**ანგკორ-ვატი** ( , გინორთელ ქმერულშე „ნოკორ ვატი“; თაშნეშე **ანგკორვოატი** ვარ-და **ანგკორ ვატი**,  თანგუათ — „ნანანოღაშ ოხიდა“; შილებე, დუდმაართა ჯოხოდვალა რდჷ „ვრაჰ ვიშნუ-ლოკა“, ანუ „ვიშნუშ ორენი“) — ინდუისტური ოხიდა კამბოჯას, ანგკორ-თომიშ გოხოლუას. მოსოფელიშ ართ-ართი უკაბეტაში საკულტე ნოდგჷმი. მიშმურს ანგკორიშ ხუროთმონძღვარუაშ კომპლექსიშა. აკოგაფილი რე ღორონთ ვიშნუშ ჯოხოშა 1112-1152 წანეფს, სურიავარმან II-აშ ბორჯის, ნამუთ თაქ ოკო რდას ნთხორილი. უკული გჷმირინუანდეს ბუდისტეფი. XV ოშწანურაშე ვა რე მოქიმინჯე. ანგკორ-ვატიშ ყორშეფიშ სილუეტი გჷმოხანტილი რე კამბოჯაშ ერუანულ გერბის. თიში ფართობი — 2 კვ.კმ.


ფაილი:AngkorWat Delaporte1880.jpg|ანგკორ–ვატიშ მიოიჯინი 1880 წანას.
ფაილი:Angkor_wat_IKO_2004103_lrg.jpg|ანგკორ–ვატიშ მიოჯინი კოსმოსიშე
ფაილი:Angkor-Wat-from-the-air.JPG|მიოჯინი ჟილეშე
ფაილი:Angkor_Wat_aerial_view.jpg|მიოჯინი ჟილეშე
ფაილი:Angkor Wat ausSO.jpg|მიოჯინი ჟილეშე
ფაილი:De drie torens van den tempel van Angkor-Wat.jpg|ანგკორ–ვატიშ ისტორიული ფოტო
ფაილი:Angkor-wat-central.jpg|მინიატურული ანგკორ–ვატი
ფაილი:Dawn at the temple Ankor Wat at sunrise, Siem Reap, Cambodia.jpg|ანგკორ–ვატიშ მიოჯინი ონჯუას
ფაილი:Evening view of Angkor Wat Temple, Angkor, Cambodia.jpg|ანგკორ–ვატიშ მიოჯინი დღაშით
ფაილი:Awatdevatasupperlevel01.JPG|რელიეფი ანგკორ–ვატიშე
ფაილი:Vishnu on Garuda det.jpg|ვიშნუშ რელიეფური გჯმოხანტუალა ანგკორ–ვატის
ფაილი:Angkor Wat relief 01.jpg|რელიეფური გჷმოხანტუალა ანკორ–ვატიშ კიდალას


## რესურსეფი ინტერნეტის

*  მორის გლეიზიშ Guide to the Angkor Monuments
* ფოტო კოსმოსურ ელმაშარეშე
* ანგკორ–ვატიშ ვირტუალური მოდელი
* ანგკორ–ვატიშ რზაგემაწურაფალი 
* ანგკორ–ვატი
* ანგკორ–მედია–ინფო 
* ანტიკური ანგკორ–ვატიშ ურბანიზაცია
* დევატა 
* ლაზერული რკუალა ანგკორ–ვატიშ მუკი-მუკი
* დიდებული ანგკორი 
* ბჟაშ ოკიანეს
* ანგკორიშ მონუმენტი
* ბედინერი ორდას თქვანი მოზოჯუა
*  BBC–იშ ჰორიზონტი

კატეგორია:კამბოჯაშ ოხიდეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფი კამბოჯას
მინა (იტალიარი მობირე)

**მინა ანნა მარია მაცინი** (; შვეიცარიული დოკუმენტეფიშ მეჯინათ **ანნა მარია ქვაინი** (); უმოსო ჩინებული რე მუჭოთ **მინა მაცინი** ვარ-და უბრალეთ **მინა** — იტალიარი მობირე, არტისტი დო ტელემაჸვენჯი. 1960-იან დო 1970-იან წანეფს, იტალიური ტელევიზიაშ ართ-ართი თარი პიჯი დო პოპ-მუსიკაშ დომინანტი ფიგურა რდჷ. ჩინებული რე მუში სუმოქტავამი ვოკალური დიაპაზონით, მუსიშ სოპრანოშ ხონარიშ ორსანტალათ დო ემანსიპირაფილი ოსურიშ სახეთ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

## სქოლიო

კატეგორია:მინა მაცინი
გნეუს პომპეუსი

**გნეუს პომპეუს მაგნუსი** (ლათ. Gnaeus Pompeius Magnus; დ. ჯვ. წ. 29 ეკენია, 106 — ღ. ჯვ. წ. 28 ეკენია, 48) — რომიშ რესპუბლიკაშ სახენწჷფო დო ოურდუმე მოღალე. დებადჷ დინდარი რომალეფიშ ფანიას. თიში მუმა რდჷ გნეუს პომპეუს სტრაბონი, გოლინიანი ოურდუმე დო პოლიტიკური მოღალე, ნამუთ ნინალენდჷ კონსულო ჯვ.წ. 89 წანას. 

გნეუს პომპეუსი ახალნორდობაშე რდჷ სულაშ პროტეჟე. პომპეუსიქ პოპულარობა მიპალუ სულაშ ომენოღალე ლჷმაშ ბორჯის. სუმშა იჸუ გიშაგორილქ კონსულო ჯვ.წ. 70, 55 დო 52 წანეფს. ნინალენდჷ მანჯღვერთარო სერტორიანული, გლადიატორული, მითრიდატული ლჷმეფს დო შხვა ოურდუმე კამპანიეფს. მუჭოთ გომორძგვილი დო შანულამი მანჯღვერთარს სუმშა მუნწყის ტრიუმფი. ოურდუმე კამპანიეფს წჷმოძინეფიშ გეშა მიპალუ მეტჯოხო *"მაგნუსი"* — *"დიდი*".

ჯვ.წ. 60 წანაშე რდჷ პოლიტიკური ალიანსიშ მაართა ტრიუმვირატიშ მაკათური, იულიუს კეისარი დო მარკუს კრასუსიწკჷმა ართო. პომპეუსიქ  ოსურო ქიმიჸონჷ იულიუსიშ ცირასქუა იულია. იულიაშ დო კრასუსიშ ღურაშ უკულ, პომპეუსიქ ქალუდირთჷ რომიშ სენატიშ კონსერვატორული ფრაქციას ოპტიმატეფს. მალას ქიდიჭყჷ ლჷმაქ ხეშულობაშო კეისარიშ დო პომპეუსიშ შქას. ჸათე  კონფლიქტის კეისარიშ ომენოღალე ლჷმას უძახჷნა. ჯვ. წ. 48 წანას ფარსალოსიშ ლჷმას იულიუსიქ ორჯგინჷ პომპეუსიშ ლეგიონეფს. პომპეუსიქ პტოლემეეფიშ ეგვიპტეშა ინტუ, სოდეთ გეგთოჩეს დო დოჸვილეს.

## ლიტერატურა
* Southern, P., Pompey the Great: Caesar's Friend and Foe, The History Press, 2003.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 106
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 48
სურიავარმან II

**სურიავარმან II** () — ქმერეფიშ იმპერიაშ (ქამბუჯადეშაშ) ჩაკრავარტინი (იმპერატორი) 1113—1150 წანეფს.

კატეგორია:ქმერეფიშ იმპერიაშ მამართალეფი
კატეგორია:XII ოშწანურაშ აზიაშ მამართალეფი
ანგკორ-თომი

**ანგკორ-თომი**, თაშნეშე **ანგკორთომი** ( ʔɑŋkɔ: tʰom, *ზტზ.* „კაბეტი ნანანოღა“) —  ქმერეფიშ იმპერიაშ ნანანოღა XII ოწანურაშ პირველ ნორთის — XV ოშწანურას. აკიგჷ 1177 წანას, ჯაიავარმან VII-შ მართუალაშ ბორჯის, თი აბანს სოდე ჩამპაწკჷმა ლჷმაშ ბორჯის მიჯალაგჷ წიმოხიან  ნანანოღას — იაშოდჰარაპურა.

## გალერეა

 
Angkor Thom 1.jpg| 
Angkor Thom 3.jpg|
Baphuon 22.jpg| 
Angkor Thom 23.jpg| 
Angkor Thom 24.jpg|
Angkor Thom 25.jpg|
Angkor Thom 26.jpg|
Angkor Thom 27.jpg|
Angkor Thom 28.jpg|
Angkor Thom 29.jpg|
Angkor Thom 30.jpg|
Angkor Thom 31.jpg|
Angkor Thom 32.jpg|
Angkor Thom 33.jpg|
Angkor Thom 34.jpg|
Angkor Thom 35.jpg|
  


## ლიტერატუტა
* 
* 
* 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Angkor Thom Website

კატეგორია:კამბოჯაშ ისტორია
კატეგორია:ინდუისტური ოხიდეფი
იუზეფ პილსუდსკი

**იუზეფ კლემენს პიუსუდსკი** ( ['juzεf piw'sutski]; დ. 5 ქირსეთუთა, 1867 — ღ. 12 მესი, 1935) — პოლონარი ოურდუმე, სახენწჷფო დო პოლიტიკური მოღალე. პოლონეთიშ რესპუბლიკაშ პირველი მადუდე 1918-1922 წწ. პოლონეთიშ არმიაშ დჷმარსხუაფალი, პოლონეთიშ მარშალი.

## პოსტეფი
* 1918–1922 – პოლონეთიშ რესპუბლიკაშ მადუდე.
* 1926–1928 – პოლონეთიშ პრემიერ-მინისტრი.
* 1930 – კინე პრემიერ-მინისტრი.
* 1926–1935 – პოლონეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ გენერალ-ინსპექტორი დო პოლონეთიშ ოურდუმე მინისტრი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის

* იუზეფ პიუსუდსკი
* იუზეფ პიუსუდსკი 
* [იუზეფ პიუსუდსკი (1867–1935)](http://www.poland.gov.pl/%D0%AE%D0%B7%D0%B5%D1%84,%D0%9F%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,,(1867,%E2%80%93,1935),2293.html)

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
სტანისუავ ვოიჩეჰოვსკი

**სტანისუავ ვოიჩეჰოვსკი** (; დ. 15 მელახი, 1869, კალიში, პოლონეთი — ღ. 9 პირელი, 1953, ვარშავა) — პოლონარი პოლიტიკური მოღალე დო მენცარი. პოლონეთიშ პრეზიდენტი 1922–1926 წანეფს, პრეზიდენტო გიშაგორეს გაბრიელ ნარუტოვიჩიშ ჸვილუაშ უკული. თინა გეგთარაგუეს მესიშ გინორთაფაშ შედეგო. 

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
იგნაცი მოშჩიცკი

**იგნაცი მოშჩიცკი** (; დ. 1 ქირსეთუთა, 1867 — ღ. 2 გჷმათუთა, 1946) — პოლონარი  პოლიტიკური მოღალე. პოლონეთიშ რესპუბლიკაშ პრეზიდენტი 1926–1939 წწ. გურაფილი ქიმიკოსი, პოლონეთიშ ქიმიური ხერეჭუაშ დჷმარსხუაფალი. 

1926 წანას, მესიშ გინორთაფაშ უკული, იუზეფ პილსუდსკიშ რეკომენდაციათ გეგშაგორეს პრეზიდენტო. 1939 წანას, ბჟაეიოლ პოლონეთიშ სხუნუეფიშ ჯარეფიშით ეჭოფუაშ უკული აძვილებურქ იჸუ ურტინუდუკო რუმინეთშა. თიმ წანაშ ქირსეთუტას, ფანიაწკჷმა ართო გეგნორთჷ შვეიცარიაშა, სოდე მანჯჷ მაჟირა მოაოფელიშ ლჷმაშ წანეფი. დოღურჷ ჟენევაშ გოხოლუას, 1946 წანას. თიში ნოსქილედი, 1993 წანას გინასვანჯეს ვარშავაშა. 

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 
* 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
ბოლესუავ ბიერუტი

**ბოლესუავ ბიერუტი** (; დ. 18 პირელი, 1892 — ღ. 12 მელახი, 1956, მოსკოვი) — პოლონარი პოლიტიკური მოღალე. პოლონეთიშ ოკათე რესპუბლიკაშ პირველი პრეზიდენტი 1947–1952 წწ.

დებადჷ ჰენრიხ რუტკოვსკიშ დო ბარბარა ბიერნაკიშ ფანიას. უკული მასქერეფიშ გვარეფიშ პირველი ასოეფშე მიღჷ ფსევდონიმი „ბიერუტი“. 1925 წანას მიდართჷ მოსკოვშა დო გურაფულენდჷ კომინტერნიშ სკოლას.

1938 წანას, პოლონეთიშ კომუნისტური პარტიაქ აკოცჷ იოსებ სტალინიშით. ბიერუტის ქემუსაჯეს 10 წანიანი პატიმარალა პოლონეთის ანტისახენწჷფობურ პოლიტიკაშ ტარებაშ გეშა. თეშნერო შილებუ დუდიშ არება კაბეტი წიმინდუაშე, ნამუშ ბორჯისჷტ მიჯალაგჷ პოლონეთიშ კომუნისტური პარტიაშ არძა ლიდერქ. 1938 წანას პატიებულქ იჸუ დო მუშენდჷ ბუღალტერო ვარშავას.

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ დოჭყაფაშ უკული ირტჷ ბჟაეიოლ პოლონეთშა, ნამუთ მალას გეჭოფეს სხუნუეფიშ ნძალეფქ. 1943 წანას დუდენდჷ ახალ გჷმოქიმინელ პოლონეთიშ მოხანდეეფიშ პარტიას, გჷნირთუ ობორჯე ერუანულ თარობაშ მადუდეთ, ნამუთ დარსხუეს პროსხუნუურო მენწყილ პოლონარეფქ მოსკოვს.

ლჷმა შუკული, ბიერუტიქ შანულამი როლი ილააფუ პოლონეთის სტალინური რეჟიმიშ ფორმირაფაშ დო ოპოზიციაშ ინორჩქალაფაშ საქმეს. 1947–1952  წანეფს უკებუდჷ პრეზიდენტიშ პოსტი, პოლონეთიშ ოკათე რესპუბლიკაშ დორსხუაფაშ უკული – პრემიერ-მინისტრიშ პოსტი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა
* Andrzej Garlicki, Bolesław Bierut, Warszawa 1994, ISBN 83-02-05434-8
 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
ვოიჩეჰ იარუზელსკი

**ვოიჩეჰ იარუზელსკი** (; დ. 6 კვირკვე, 1923, კუროვი, ლუბლინიშ სავოევოდე — ღ. 25 მესი 2014, ვარშავა) — პოლონარი პოლიტიკური მოღალე. არმიაშ გენერალი, დუდთხილუაშ მინისტრი (1969–1983), გოართოიანაფილი მოხანდეეფიშ პარტიაშ პირველი მელამოსე (1981–1989), პოლონეთიშ ოკათე რესპუბლიკაშ სახენწფო სხუნუშ მადუდე, პოსტკომუნისტური პოლონეთიშ პირველი პრეზიდენტი 1989–1990  წანეფს.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* President of the Republic of Poland / About Poland / Polish Presidents / Wojciech Jaruzelski 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
ლეჰ ვაუენსა

**ლეჰ ვაუენსა**, მედიამეშქაშობებს მინშა მიშინუაფუ, მუჭოთ **ლეხ ვალენსა** (; დ. 29 ეკენია 1943) — პოლონარი პოლიტიკური მოღალე, აქტივისტი დო ადამიერეფიშ ნებეფიშ მათხილარი, ზოხორინელ პროფრსხუეფიშ გოართოიანაფაშ „სოლიდარალაშ“ ჸოფირი ხემანჯღვერი. ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი თინჩალაშ დარგის (1983).
1990–1995 წანეფს — პოლონეთიშ პრეზიდენტი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Interview on WTTW
* Lech Wałęsa Institute
* The Shaming of Lech Walesa: Why the defeater of communism finds himself defeated by ex-communists—and why he and the American public haven't noticed  Agnieszka Tennant, Books & Culture magazine, 2002
* Lech Walesa
* ლეჰ ვაუენსა დორხველი ღირსებაშ ოთხილეთ იბურჯანს
* პოლონეთიშ ჸოფირი პრეზიდენტიშ, ლეჰ ვაუენსაშ სააწმარენჯოთ გითორკუალაქ დიჭყჷ
* Lech Walesa to Help Build Habitat for Humanity House
* ლეჰ ვაუენსაქ პოლონეთიშ პარლამენტშა ქიმერთჷ დო გშმ პიჯეფს ხუჯი დუკინჷ

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი თინჩალაშ დარგის
კატეგორია:პოლონარი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
მაჩეი რატაი

**მაჩეი რატაი** (; დ. 19 ფურთუთა, 1884 — ღ. 21 მანგი, 1940) — პოლონარი  პოლიტიკური მოღალე. პოლონეთიშ პრეზიდენტიშ საღალობაშ მარსულებერი 1922 წანაშ 16–20 ქირსეთუთას დო 1926 წანაშ 15 მესი – 1 მანგის.   

გათჷ ლვოვიშ უნივერსიტეტი ფილოსოფოსიაშ სპეციალობათ. მუშენდჷ მარწაფალო ლვოვს დო ზამოსცის. 1919–1930 დო 1934–1935 წწ. სეიმიშ დეპუტატი რდჷ, თაურეშე 1922–1928 წწ. — სეიმიშ მარშალი. ჟირშა რდჷ პრეზიდენტიშ სარალობაშ მარსულებერი: 1922 წანას გაბრიელ ნარუტოვიჩიშ ჸვილუაშ დო 1926 წანას სტანისუავ ვოიჩეჰოვსკიშ გინორინაფაშ უკული. 1920–1921 წწ. რელიგიაშ საქვარეფიშ მინისტრი რდჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Szkoły im. Macieja Rataja 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
გაბრიელ ნარუტოვიჩი

**გაბრიელ ნარუტოვიჩი** (; დ. 17 მელახი, 1865, ტელშიაი, ლიეტუვა — ღ.  16 ქირსეთუთა, 1922, ვარშავა) — პოლონარი პოლიტიკური მოღალე. პოლონეთიშ პრეზიდენტი, პოსტი უკებუდჷ გვალე 5 დღაშ გოძვენას 11-16 ქირსეთუთა. ციურიხიშ ტექნოლოგიური ინსტიტუტიშ პროფესორი, ჰიდროინჟინერი. პრეზიდენტო გიშაგორუაშახ უკებუდჷ დიო ჯარალობური მუშობაშ მინისტრიშ (1920-1921), უკული — პოლონეთიშ გალენური საქვარეფიშ (1922) მინისტრიშ პოსტი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Endecja a zabójstwo Prezydenta Gabriela Narutowicza 
* Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921
* Ustawa z 27 lipca 1922: Regulamin Zgromadzenia Narodowego dla wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej
 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ჸვილირი პრეზიდენტეფი
ფრედერიკ X

**ფრედერიკ X** (ედომუშამი ჯოხო — ფრედერიკ ანდრე ჰენრიკ კრისტიან გლუქსბურგი, ; დ. 26 მესი, 1968) — დანიაშ მაფა 2024 წანაშ 14 ღურთუთაშე. გლუქსბურგეფიშ დინასტიაშ  წჷმმარინაფალი. დანიაშ დიაფალ მარგრეტე II-აშ დო ანრი დე ლამბორ დე მონპეზატიშ უნჩაში ქომოლსქუა. ომაფე ხვისტაშა ეშართჷ დიამუშიშ ხვისტაშე გინორინაშ უკული.

## ლიტერატურა
* Hello!. "Biography: Prince Frederik". hellomagazine.com. Retrieved 26 June 2017.
*  "Au Gustus Aarhus Universitet" (PDF) (in Danish). 3 September 2008. Retrieved 4 January 2011.
*  "Crown Prince Frederik". Royal Danish Ministry of Foreign Affairs. Archived from the original on 5 June 2011. Retrieved 4 January 2011.
*  "The Crown Prince Couple of Denmark visits ESO's Paranal Observatory". ESO. Retrieved 2 April 2013.
*  Ekstra Bladet (4 December 2009). "The Crown Prince Focusing on Climate Change". ekstrabladet.dk. JP/Politikens Hus A/S. Retrieved 26 June 2017.
*  Harvey, Fiona (27 March 2010). "Europe's royals as climate activists". Financial Times Magazine. Retrieved 14 September 2011.
*  "Renovating a palace in Copenhagen". CNN.
*  msndk.starlounge.com Archived 16 December 2009 at the Wayback Machine. msndk.starlounge.com. Retrieved on 14 September 2011.
*  thegloss.com. thegloss.com. Retrieved on 14 September 2011.
*  Møller, Michael Frank (5 January 2010). "Kronprinsen: Royal charmeoffensiv". www.seoghoer.dk. Retrieved on 14 September 2011.

## სქოლიო

კატეგორია:დანიაშ მეფეფი
კატეგორია:გლუქსბურგეფი
ჰუსიტეფი (ჯგუბუა)

**ჰუსიტეფი**, **ჰუტი** () ვარ-და **ანსარ-ალაჰი**, **ანსარულა** () — შიიტი-ზეიდიტეფიშ გოურდუმაფილი ჯგუბუა, ნამუთ ქიმინჯენს იემენიშ ტერიტორიას.

2004 წანას, თინეფქ დიჭყეს აკოანჯარაფილი ებუძოლი იემენიშ თარობაშ სააწმარენჯოთ დო ჭიე-ჭიეთ კონტროლი გეჭოფეს ქიანაშ ობჟათე ტერიტორიეფშა. ჰუსიტეფი ოკათუდეს იემენიშ 2011 წანაშ რევოლუციას, ნამუშ შედეგო გეგნოდირთჷ პრეზიდენტი ალი აბდალა სალეჰიქ. 2015 წანაშე, თიშ უკული, მუთ გეჭოფეს იემენიშ ნანანორა სანა დო გაჭყეს რევოლუციური სხუნჷნ, წმარინუანს იემენიშ დე-ფაქტო მამართალ ორგანიზაციას. რევოლუციური სხუნუშ პრეზიდენტი, ნამუშ ლეგიტიმურალასჷთ ვაღიარენა აკა ოერეფოშქაშე დონეშან, რე ჯგუბუაშ მაკათური მუჰამედ ალი ალ-ჰუსი. 

საარძოთ მერჩქინელი რე, ნამჷ-და ორგანიზაციას ნოფულო ოურდუმეთ დო ფინანსურო ოხვარჷ ირანი დო თიში მორსხუეეფი, მუჭომით რე ჰეზბოლა სირიას. 

ორგანიზაცია დჷმარსხუაფალო მირჩქინანს ჸოფირ ხემაჯღვერ ჰუსეინ ალ-ჰუსის, ნამუთ იემენიშ არმიაქ 2004 წანაშ ეკენიას დოჸვილჷ.

## ლიტერატურა
* Густерин П. Йемен в переходный период. На пути к миру или распаду? — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-28300-0.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯვეში ვებ-ხასჷლა (უღებელი რცხუ) 
* ხოლო ართი ჯვეში ვებ-ხასჷლა (უღებელი რცხუ)
* Павел Густерин იემენი აკოცჷმაშ პიჯის

## სქოლიო

კატეგორია:იემენიშ ისტორია
კატეგორია:იემენიშ პოლიტიკა
კატეგორია:შიიტური გოურდუმაფილი ორგანიზაციეფი
ელამი

**ელამი** (შუმერული *ნიმ*, აქადური *ელამთუ*, ელამური *ჰათანთი*) — ჯვეში სახენწჷფო სპარსეთიშ ჸუჯიშ ბჟაეიოლ წყარპიჯის, თეხანური ირანიშ ტერიტორიას. რდჷ ჯვ. წ. IV — III ვითოშწანურეფს.ნანანოღა — სუზა.

ევფრატიშ დო ტიგროსიშ ობჟათე შქაწყარმალონაშ ჯარალუაშ ისტორიას მეჭედელო არსხუაფჷ ელამიშ ისტორია. შუმერეფი თე ქიანას **ნიმს** უძახუდეს, აქადალეფი — **ელამთუს**, კჷნე ელამარეფი — **ხალთამთის**. ელამი შუმერიშ ბჟაეიოლშე, ირანიშ გაბარიშ ობჟათე-ბჟადალშე იდვალუაფუდჷ. ჯვეში სპარსალეფი თის „**(ჰ)უჲა**ს“ უძახუდეს. ზუსთაშ თაურეშე ოკო მიშას თე რაიონიშ თეხანური ჯოხოდვალა — ხუზისტანი.

## ლიტერატურა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ელამიშ იმპერიაშ ისტორია (ინგლისურო)
* ელამიშ ხელუანობა (ინგლისურო)

კატეგორია:ელამი
კატეგორია:ირანიშ ისტორია
კატეგორია:ისტორიული სახენწჷფოეფი
კატეგორია:უჯვეშაში ისტორია
კატეგორია:ცივილიზაცია
ბაბილონი

**ბაბილონი** (ლოგოგრაფიკა: *KÁ.DINGIR.RA<sup>KI</sup>*,  ვარ-და  „ღორონთიშ კარმინალი“; ) — უკაბეტაში ნოღა ჯვეშ არხო ბჟაეიოლს (ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ მა-2 ნორთი – ჯვ. წ. IV ოშწანურა). იდვალუაფუდჷ შქაწყარმალონას, წყ. ევფრატიშ წყარპიჯის. თიში აკნაცჷმეფი თეხანურ ნოღა ჰილაშ გოხოლუას რე, ბაღდადიშე 80 კილომეტრით ობჟათეშე. ლისმარულ მატიანეეფს პირველო იშინუაფუ აქადიშ დინასტიაშ მართუალაშის (ჯვ. წ. XXIV–XXIII ოშწანურეფი). ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ დალიას, ურიშ მასუმა დინასტიაშ მაფალაშ ბორჯის, ბაბილონი მორჩილი ზჷმაშ პროვინციული ცენტრი რდჷ, სოდე ხენწიფეშ გამა, გინაგაფუეფიშ ემაშაყარალი რდჷნ.

## ქოძირით თაშნეშე
*სოლომონიშ ოხიდა
*აქადიშ იმპერია
*ხამურაბიშ კანონეფი
*ბაბილონიშ მაფეფი
*ბაბილონიშ კვახჭირი

## ლიტერატურა
*I.L. Finkel, M.J. Seymour, *Babylon*, Oxford University Press, 2009 ISBN 0-19-538540-3
*Joan Oates, *Babylon*, Thames and Hudson, 1986. ISBN 0-500-02095-7 (hardback) ISBN 0-500-27384-7 (paperback)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Ancient Middle Eastern Capital City &mdash; Reflection and Navel of the World by Stefan Maul ("Die altorientalische Hauptstadt &mdash; Abbild und Nabel der Welt," in *Die Orientalische Stadt: Kontinuität. Wandel. Bruch.* 1 Internationales Kolloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft. 9.–1 0. Mai 1996 in Halle/Saale, Saarbrücker Druckerei und Verlag (1997), p.&nbsp;109–124.
* 

## სქოლიო

კატეგორია:ბაბილონეთი
კატეგორია:ასურეთი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფი ერაყის
ამორიტეფი

**ამორიტეფი** — ანტიკური სემიტური გოჭყაფაშ კათა. თარო ოხორანდეს ასეიანი სირიაშ ტერიტორიას. ჯვ.წ. XXI ოშწანურაშე ჯვ.წ. XVII ოშწანურაშ დალიაშახ ამორიტეფქ გეჭოფეს მესოპოტამიაშ ობჟათე ნორთი, სოდე ედორია ტერიტორიეფს მუსხირენ ჩინებული ნოღა-სახენწჷფო გაჭყეს, თინეფს შქას ბაბილონეთით, ნამუქჷთ მორჩილ ადმინისტრაციულ ნოღაშე ზოხორინელ სახენწჷფოშახ დო თარ ნოღაშახ გოპეულჷ.

## ლიტერატურა
* "Amorite (people)". Encyclopedia Britannica online. Encyclopedia Britannica Inc. Retrieved 30 November 2012.

კატეგორია:უჯვეშაში ისტორია
კატეგორია:ცივილიზაციეფი
კატეგორია:სირიაშ ისტორია
კასიტეფი

**კასიტეფი** — ისტორიული ტომი ასეიანი ლურისტანიშ (ირანიშ ობჟათე-ბჟადალშე) ზაგროსიშ ლაკადას. კასიტეფი თაშნეშე ოხორანდეს წყარმალუ დიალაშ შქა დო გიმენ მალობაშ გოხოლუას, თ.ჯ. ნამრუშ ქიანას. ნაჭარა წყუეფს კასიტეფი III ვითოშწანურაშ II ნორთიშე იშინუაფჷნა.
მინი|მარცხნივ|ბაბილონიშ იმპერია კასიტეფიშ მართუალაშ ბორჯის
## ქოძირით თაშნეშე
კასიტური ნინა

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:ირანიშ ისტორია
ლეჰ კაჩინსკი

**ლეჰ კაჩინსკი** (; დ. 18 მანგი, 1949, ვარშავა, პოლონეთი — ღ. 10 პირელი, 2010, სმოლენსკი, რუსეთი) — პოლონარი პოლიტიკოსი, პოლონეთიშ პრეზიდენტი 2005 წანაშე ღურაშახ (2010 წანაშ 10 პირელშა). 2002–2005 წწ ვარშავაშ მერი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის

*პოლონეთიშ პრეზიდენტიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა  / 
*Full text of the speech that President Lech Kaczyński would have delivered at Katyn
*"The Death of a President: Countdown To the Crash of Flight PLF 101" by Leszek Misiak, Grzegorz Wierzchołowski
*

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:პოლონარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ავიაკატასტოფას ღურელი სახენწჷფოშ მადუდეეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ერუანული გერგეზეფი
კატეგორია:ჯეგე გერგიშ ჯოხოდვალაშ გომორძგუაშ ორდენიშ კავალერეფი
ალექსანდერ კვაშნიევსკი

**ალექსანდერ კვაშნიევსკი** (; დ. 15 გერგობათუთა, 1954, ბიაუოგრადი, პორ) – პოლონარი სახენწჷფო დო პოლიტიკური მოღალე. პოლონეთიშ პრეზიდენტი 1995–2005 წწ.

## კარიერა
* 1985 წანაშე ახალნორდალაშ საქვარეფიშ მინისტრი
* 1987-1990 წწ. ახალნორდალაშ, სპორტიშ დო ფიზიკური კულტურაშ კომიტეტიშ მადუდე.
* 1988-1991 – პოლონეთიშ ოლიმპიური კომიტეტიშ მადუდე.
* 1991-1995 წწ. სეიმიშ დეპუტატი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალექსანდრე კვასნევსკი - ოფიციალური საიტი 

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
ბრონისუავ კომოროვსკი

**ბრონისუავ მარია კომოროვსკი** (; დ. 4 კვირკვე, 1952) — პოლონარი პოლიტიკოსი, პოლონეთიშ პრეზიდენტი 2010 წანაშ 6 მარაშინათუთაშე 2015 წანაშ 6 მარაშინათუთაშახ. (პარტია ომენოღალე პლატფორმა), 2000-2001 წანეფს დუდთხილუაშ მინისტრი, 2007 2010 წანეფს პოლონეთიშ სეიმიშ მარშალი (მადუდე). სმოლენსკის მოხვალამერ ავიაკატასტროფაშ უკული, ნამუსჯთ დოღურჷ პრეზიდენტი ლეჰ კაჩინსკიქ, 2010 წანაშ 10 პირელიშე პრეზიდენტიშ საღალობაშ მარსულებერი. პრეზიდენტო გიშაგორილქ იჸუ გიშაგორუეფიშ მაჟირა ტურიშ შედეგო, ხონარეფიშ 52%-ით.

## ქოძირით თაშნეშე
* პოლონეთიშ პრეზიდენტი
* პოლონეთიშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Bronisław Komorowski — oficjalna strona posła PO  

## სქოლიო

კატეგორია:პოლონეთიშ პრეზიდენტეფი
გუთიეფი

**გუთიეფი** () — გვერდო გეგია ტომეფი, ნამუეფჷთ ჯვ. წ. III–II ვითოშწანურას ოხორანდეს ზაგროსიშ ლაკადას, თეხანური აზერბაიჯანიშ დო ქურთისტანიშ ტერიტორიას. გუთიეფიშ ნინაშა ბრელ მუთა რე ჩინებული. უგუთანჯუ რე თინეფიშ ეთნიკური მირენობაშ ოკითხირეთ. რე მოარზაფა, ნამჷ-და გუთიეფი ომოჯგირუდეს ხური-ურარტულ ტომეფს დო კავკაციურ ოქიანუს. სხუნუეფიშ ისტორიკოსეფი ი. დიაკონოვი დო ი. ალიევი ფირქენდეს, ნამჷ-და თინეფიშ ჯოხო არსხუაფუ ალბანარეფიშ უჯვეშაშ ჯოხოდვალაშ — უტიეფს. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 2200 წანას, გუთიეფქ აკორაბადეს აქადი დო დახე ოში წანათ გეპატჷნეს მესოპოტამიას. ჯვ. წ. I ვითოშწანურას მესოპოტამიაშ ჯინჯიერი „გუთეეფშა“ უჯოხოდეს თინეფშე ოორუეშე დო ბჟაეიოლშე მახორუ შხვადოშხვა კათეფშა.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

*
ურუქი

**ურუქი** (შუმ.  უნუგ, აქად.  ურუქ, არამ. אֶרֶךְ) — ჯვეშ შუმერულ დო მოგვიანეთ ბაბილონურ ნოღა. ორჩანიეთ იდვალუაფუდჷ წყარმალუ ევფრატიშ ბჟაეიოლშე. ვარაუდენა, ნამჷ-და ერაყიშ ჯოხოდვალა ზუსტას ურუქშე გიჭყჷნ.

## არტეფაქტეფი
**ვარკაშ მარშიმი**, თაშნეშე ჩინებულ მუჭოთ „ოსურპატჷნ ურუქშე“ დო „შუმერ მონა ლიზა“, ითარიღებუ ჯვ.წ.ეე. 3100 წანათ, რე ადამიერიშ სახეშ უჯვეშაშ გჷმოხანტუალა. მარმარილოს ეშაკვათილ ოსურიშ სახე ორჩანიეთ ორხველჷდას ოკო ინანას. რე დოხოლაფირო 20 სანტიმეტრიშ სიმაღალაში, შილებე ჸოფედუკო კაბეტ საკულტო სურათიშ ნორთი. თიქ ერაყიშ ერუანულ მუზეუშე 2003 წანას ბაღდადიშ ეჭოფუაშ ბორჯის მედინჷ, უკულ თიმ წანაშ ეკენიას დოგორეს დო დართინუეს მუზეუმშა. ურუქის მეგორაფილ სამეურნე დო იურიდიულ დოკუმენტეფ ღებულ წყუ რე ჯვეშ დო გვიანიშ ბაბილონურ ბორჯიშ შქაწყარმალონაშ ეკონომიკურ რინაშ სურათიშ აკადგინალო.

## გალერეა

File:Male bust Louvre AO10921.jpg|ლუგალ-კისალ-სი, ურუქიშ მაფა
File:UrukHead.jpg|ვარკაშ მარშიმი
File:Bull Warka Louvre AO8218.jpg|ხოჯიშ სკულპტურა, ჯემტედ-ნასრიშ პერიოდი, ჯვ.წ.ეე. 3100


## ლიტერატურა

* 
* 

## რესურსეფ ინტერნეტის
* Earliest evidence for large scale organized warfare in the Mesopotamian world (Hamoukar vs. Uruk?
* Uruk at CDLI wiki 
* Lament for Unug 

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:ბაბილონეთი
კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
კატეგორია:გილგამეშიშ ეპოსი
უტქიაგვიკი

**უტქიაგვიკი** (, ; 2016 წანაშახ **ბაროუ**, ) — ნოღა ალასკაშ უკიდაშ ოორუეშე. მოსოფელიშ ართ-ართი ოორუეშე მადვალი ნოღა დო ააშ-იშ არძაშე ოორუე დოხორელი პუნქტი. 2020 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღაშ მახორობა აკმადგინანს 4,927 ადამიერს. 2009 წანაშ დგომარობათ, მახორობაშ დოხოლადირო 61% ესკიმოსი რე. ნოღაშ ჯვეში ჯოხო — ჯონ ბაროუშ პატიოცემელო გიადჷ. 2016 წანაშ  1 ქირსეთუთაშე, რეფერენდუმიშ შედეგით, ნამუქჷთ იმანჯჷ 2016 წანაშ გჷმათუთას, ნოღას ოფიციალურო უღჷ ტრადიციული ესკიმოსური ჯოხო უტქიაგვიკი. ნოღაშ გოხოლუას იდვალუაფჷ ბაროუშ კოდმე. თაშნეშე რე მეტეოროლოგიური დგჷმილი დო მეურს ნაფთობიშ მოპალუა.

## გეოგრაფია
ნოღა ოორუე პოლუსიშე დოხოლაფირო 2100 კილომეტრიშ მეძენას იდვალუაფჷ. დიხაშ ჟინპიჯიშ ხვალე 2,6% იდვალუაფჷ უტქიაგვიკიშ ოიორუეშე.

ააშ-იშ მახორობაშ ეჭარუაშ ბიუროშ მუნაჩემეფით, ნოღაშ ფართობი რე 54 კმ², ნამუშე 47 კმ² სქირონაშა მოურს, 8 კმ² — წყარიშ რესურსეფშა. ნოღაშ 14% წყარს უკებჷ. ნოღა უტქიაგვიკიშ ფარგანეფს დიხაშ ტიპიშ უმენტაშობა რე — ტუნდრა. ნოღა იდვალუაფჷ იროიანი სიჸინუეშ რაიონს დო დიხაშ გოჸინუაშ სიტომბე 400 მეტრიშახ ონჭჷ.

ნოღაშ გოხოლუაშ იდვალუაფჷ ჯვეში 8-კილომეტრიანი კრატერი ავაკი.

## მაჸალე ნოღეფი
*  უშუაია, არგენტინა

## გალერეა

ფაილი:Welcome_to_Barrow%2C_Alaska.jpg|*მოზოჯით ბაროუშა*; ინგლისურო (*Welcome to Barrow*) დო ინუპიაქურო (*Paġlagivsigiñ Utqiaġvigmun*), 2004 წანა.
ფაილი:Barrow-Alaska-skyview.jpg|იორიანი სიჸინუე უტქიაგვიკის, აიძულენს მახორუეფს ჸუდეეფი აკაგანჷ თეშ, ნამჷ-და რჩელი ვაწაწჷდას დიხაშ ჟინპიჯის დო ჸუდეეფს აკმაგანა ძეკვენეფს.
ფაილი:Arctic_Shore_at_Barrow_Alaska.jpg|ჸუდეეფი ოორუე ჸინუამი ოკიანეშ არქტიკული წყარპიჯიშ მანგას, ნოღა უტქიაგვიკი.
ფაილი:Barrow-icebow.jpg|ნირსიშ ცაშორტყაფუ უტქიაგვიკის.
ფაილი:Nalukataq_Blanket_Toss_Barrow.jpg|ჟიშე ეჸოთამა -შ ბორჯის უტქიაგვიკის.
ფაილი:Barrow_High_School_2007-12-08.jpg|ბაროუშ ოშქაშე სკოლა უტქიაგვიკის.
ფაილი:Barrow-Whalers-turf-field.jpg|ბაროუშ ოშქაშე სკოლაშ ოკუჩხბურთე ბუნა Barrow Whalers-იშ ხელუანური მოედანი.
ფაილი:Barrow_Radio.jpg|აბანობური რადიოდგჷმილი KBRW-შ (AM) სტუდია.


## ქძ. თაშნეშე
* დიქსონი (ონიშოლი)
* ალერტი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* უტქიაგვიკიშ კლიმატოგრამა

## სქოლიო

კატეგორია:ალასკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ააშ-იშ ნოღეფი
კატეგორია:ააშ-იშ არქტიკული ნორთიშ დოხორელი პუნქტეფი
ური

**ური** (შუმ. Urim) — ჯვ. წ.ეე.-შახ მა-5 ვითოშწანურას, ობჟათე შქაწყარმალონაშ ტერიტორიას რინელი ართ-არი უჯვეშაში შუმერული ნოღა-სახენწჷფო. თინა იდვალუაფუდჷ ბაბილონიშ ობჟათეშე, ასეიანი ტელ-მუქაიარიშ (ერაყი) ობჟათეშე, ნასირიაშ გოხოლუას დო წყ. ევფრატიშ ბჟადალ წყარპიჯწკჷმა. თენა კჷნე ბიბლიური ”ქალდეაშ ური” დო აბანი, ნამუთ ჯოხოიდვალუაფუ აბრაამიშ ომასქერეთ.

## ლიტერატურა

* P. R. S. Morrey, Where Did They Bury the Kings of the IIIrd Dynasty of Ur?, Iraq, vol. 46, no. 1, pp.&nbsp;1–18, 1984
* J. Oates, Ur and Eridu: The Prehistory, Iraq, vol. 22, pp.&nbsp;32–50, 1960
* C.J. Gadd, History and monuments of Ur, Chatto & Windus, 1929 (Dutton 1980 reprint: ISBN 0-405-08545-1)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Woolley’s Ur Revisited, Richard L. Zettler, BAR 10:05, September/October 1984. 
* Ur Excavations of the University of Pennsylvania Museum
* Ur Preservation Project 

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:ბიბლიური ნოღეფი
კატეგორია:ჸოფირი ნანანოღეფი

კატეგორია:შუმერი
ერიდუ

**ერიდუ** — შუმერული უჯვეშაში ნოღა-სახენწჷფო ობჟათე მესოპოტამიას, ნამუთ რსებენდჷ ჯვ.წ. 5 300 წანას. თინა რდჷ ართ-ართი პირველი წყურბუმაშახიანი პერიოდიშ თი ხუთ ნოღაშ შქას, სოდე მორანწკეობააშ წესით მიშმეშჷ შუმერიშ მაფალა. თიში თარი ზრორონთიერება რე ენქი — შუმერული პანთეონიშ უჟინაში ტრიადაშ მასუმა მაკათური. თე ნოღაწკჷმა რე მერსხილი შუმერულ ეპოსის მოშინაფილი პირველი ადამიერი — ადაპა.

## ქოძირით თაშნეშე
*აბზუ

## რესურსეფი ინტერნეტის
*შუმერი მაფეფიშ ერკებული 
*ერიდუშ არქეოლოგიური სურათეფი
*ერიდუშ ოხიდაშ რესტრუქტურიზაცია 
*ერიდუშ ასეიანი სურათეფი 

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ წყურბუმა
კატეგორია:ერაყიშ ისტორია
კატეგორია:შუმერი
ლაი ცინგ დე

**ლაი ცინგ დე** (; დ. 6 გჷმათუთა, 1959, თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ **უილიამ ლაიშ** ჯოხოთ) — ტაივანალი პოლიტიკოსი დო ექიმი, ტაივანიშ ვიცე-პრეზიდენტი დო გიშაგორილი პრეზიდენტი, 2024 წანაშ ტაივანიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს გომორძგუაშ უკული.

ლაიქ დებადჷ ტაიპეიშ ვანლიშ განობას. დუდმაართაშე გურაფულენდჷ რეაბილიტაციას დო ოჯალარე ჭყანთხილუას ტაიპეის, უკული, 2003 წანას, მიღჷ ჰარვარდიშ უნივერსიტეტიშ მაგისტრიშ ხარისხი. ექიმეფიშ აზარაშ ერუანული ასოციაციაშ პრეზიდენტალაშ უკული, ლაიქ 1996 წანაშ გიშაგორუეფს გიმორძგჷ თაინანიშ მაჟორიტარულ ოლქის. გეჸვენჯ წანეფს ოლქის მუსხირენ გომორძგუაშ უკული, 2010 წანას ლაიქ ნოღა თაინანიშ მერო გჷნირთუ. 2014 წანაშ გომაჟირაფონ გიშაგორუეფიშ უკული, პრეზიდენტ ცაი ინ-ვენქ ლაი 2017 წანას, პრემიერ-მინისტრო ქჷდარინუ.

2018 წანაშ 24 გერგობათუთას, ლაიქ გეგნოდირთჷ პრემიერიშ პოსტიშე 2018 წანაშ აბანობური გიშაგორუეფიშ უკული, ნამუსთ თიში პარტიაქ, დემოკრატიული პროგრესული პარტიაქ (DPP), კონწარო დემარცხჷ. 2019 წანას, მჯუშ კანდიდატურა წჷმარინუ დინოხპარტიულ გიშაგორუეფს, მარა ცაი ინ-ვენიშ გომორძგუაშ უკული, თიშ პარტნიორო გჷნირთუ 2020 წანაშ გიშაგორუეფს. ცაი ინ-ვენიშ გომორძგუაშ უკული, ლაი ტაივანიშ ვიცე-პრეზიდენტო ქჷდარინეს. 2023 წანაშ პირელს, DPP-ქ ლაი 2024 წანაშ გიშაგორუეფს მუში კანდიდატურა წჷმარინუ, ნამუსჷთ თიქ 40.05%-ით გიმორძგჷ.

ლაი ხუჯის უკინანს ტაივანიშ ოკითხირეს სტატუს-კვოშ ასქუილადაფას, ამერიკაშ აკოართოიანაფილ შტატეფწკჷმა ურთიართობეფიშ გოტომბარაფას დო შხვა ლიბერალურ დემოკრატიეფწკჷმა რსხუეფიშ გოჭყაფას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* „ომი თუ მშვიდობა“, „დემოკრატია თუ ავტოკრატია“? - რა არჩევანი აქვს ტაივანს, ლუკა პერტაია, იანვარი 05, 2024

## სქოლიო

კატეგორია:ტაივანიშ პრეზიდენტეფი
ქიში

[მინი|მარცხნივ|<center>ნოღა ქიში ორდოიან [შუმერი|შუმერულ პერიოდის]]

**ქიში** (შუმ. Kiš) — ართ-ართი უჯვეშაში შუმერული ნოღა-სახენწჷფო მესოპოტამიაშ ობჟათეშე. ნოღა ქიშიქ დირსხჷ ჯვ. წ. IV ვითოშწანურაშ დალიას. ჯვ. წ. XXVIII ოშწანურას შუმერეფიშ პირველი აკოკათუაშ ცენტრი. 

## ლიტერატურა
*E. Mackay,  Report on the Excavation of the "A" Cemetery at Kish, Mesopotamia, Pt. 1, A Sumerian Palace and the "A" Cemetery , Pt. 2 (Anthropology Memoirs I, 1-2),Chicago: Field Museum,1931
*Nissen, Hans *The early history of the ancient Near East, 9000-2000 B.C.* (Chicago/London: University of Chicago Press, 1988. ISBN 0-226-58656-1, ISBN 0-226-58658-8)  Elizabeth Lutzeir, trans.
*I. J. Gelb, Sargonic Texts in the Ashmolean Museum, Oxford, Materials for the Assyrian Dictionary 5, University of Chicago Press, 1970 ISBN 0-226-62309-2 
*T. Claydon, Kish in the Kassite Period (c. 1650-1150 B.C), Iraq, vol. 54, pp.&nbsp;141–155, 1992
*P. R. S. Moorey,  A Re-Consideration of the Excavations on Tell Ingharra (East Kish) 1923-33, Iraq, vol. 28, no. 1, pp.&nbsp;18–51, 1966
*P. R. S. Moorey,The Terracotta Plaques from Kish and Hursagkalama, c. 1850 to 1650 B.C., Iraq, vol. 37, no. 2, pp.&nbsp;79–99, 1975
*Norman Yoffee, The Economics of Ritual at Late Old Babylonian Kish, Journal of the Economic and Social History of the Orient, vol. 41, no. 3, pp.&nbsp;312–343, 1998
*P. R. S. Moorey, The "Plano-Convex Building" at Kish and Early Mesopotamian Palaces, Iraq, vol. 26, no. 2, pp.&nbsp;83–98, 1964
*P. R. S. Moorey, Cemetery A at Kish: Grave Groups and Chronology, Iraq, vol. 32, no. 2, pp.&nbsp;86–128, 1970
*Wu Yuhong and Stephanie Dalley, The Origins of the Manana Dynasty at Kish and the Assyrian King List, Iraq, vol. 52, pp.&nbsp;159–165, 1990
*Seton Lloyd, Back to Ingharra: Some Further Thoughts on the Excavations at East Kish, Iraq, vol. 31, no. 1, pp.&nbsp;40–48, 1969
*Albrecht Goetze, Early Kings of Kish, Journal of Cuneiform Studies, vol. 15, no. 3, pp.&nbsp;105–111, 1961

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:შუმერი
კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
ლაგაში

[მინი|მარცხნივ|[გუდეა, ლაგაშიშ მამართალი]]

**ლაგაში** — შუმერული ნოღა-სახენწჷფო მესოპოტამიაშ ობჟათეშე. ცენტრი იდვალუაფუდჷ ასეიანი ტელოშ (ერაყი) ააბანს. ლაგაში აკმოდირთუდჷ განობა-„ნოღეფშე“. დორხველ ლაგაში, გირსუ, ნინა, ურუქუ („ჯეგე ნოღა“), ქინუნირი, გუაბა, ქესა დო უთუგანათენუ.

ლაგაშის არქეოლოგიურო გურაფულენდეს 1877 წანაშე ფრანგი არქეოლოგეფი ერნესტ დე სარზეკი, გ. კროსი, ა. დე ჟენუიაკი დო ანდრე პარო.

## ლიტერატურა

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:შუმერი
კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
ვაიმარიშ რესპუბლიკა

**ვაიმარიშ რესპუბლიკა** (გერმ. Weimarer Republik) — გერმანული რაიხიშ ვაოფიციალური ჯოხოდვალა 1918-1933 წანეფს. ჯოხოდვალა მოურს ნოღა ვაიმარიშე, სოდეთ იმანჯჷ კონსტიტუციური ანსამბლეაქ, ნამუქჷთ გერმანიაშ თარობა აფორმირჷ. ტერმინი **ვაიმარიშ რესპუბლიკა** მიშეღჷ ადოლფ ჰიტლერქ 1929 წანას.

მაართა მოსოფელიშ ლჷმას (1914-1918) გერმანიაქ დემარცხჷ. გერგობათუთაშ რევოლუციაშ შედეგო გეგნოდირთჷ იმპერატორქ ვილჰელმ II-ქ. 1918 წანაშ 9 გერგობათუთას იფორმირჷ გერმანიაშ ახალი თარობაქ. 

დორსხუაფაშე ვაიმარიშ რესპუბლიკას სერიოზული პრობლემეფი უღუდჷ. ფშხირი რდჷ ჰიპერინფლაცია დო პოლიტიკური ექსტრემიზმი. საირქიანო პოლიტიკას, გერმანია იზოლირაფილი რდჷ დო უღუდჷ კონფლიქტური ურთიართობა დიდი სახენწჷფოეფიწკჷმა. 1924 წანაშო გერმანიაქ მიოჭირინუ პოლიტიკური დო ეკონომიკური სტაბილიზაციას, ნამუქჷთ დოხოლაფირო ხუთი წანაშ გოძვენას გეგინძორჷ. ჸათე პერიოდის მინშა ორქოშ ეჩიანეფს ხოლო უძახჷნა. ყათე ბორჯიშო არდგილი უღუდჷ კულტურული დო სოციალური პროგრესის, საირქიანო ურთიართობეფიშ გაუჯგუშებას. 1925 წანაშ ლოკარნოშ ხეკულუათ, გერმანიაქ გაუჯგუშჷ ურთიართობა მეძობელი ქიანეფიწკჷმა დო ქიჩინჷ 1919 წანაშ ვერსალიშ ხეკულუაშ პიჯალეფი. 1926 წანას ვაიმარიშ რესპუბლიკაქ ქაკათჷ ერეფიშ ლიგას. ჸათე მოლინათ გეთუ გერმანიაშ რეინტეგრაციაშ პროცესიქ საირქიანო პოლიტიკას. 

გერმანიაშო კაბეტი ნეგატიური გოლინა იღვენუ დიდი დეპრესიაქ. ქიმიძინჷ უმუშელობაქ, სოციალური დო პოლიტიკური არეულობეფქ, გენძალიერეს ექსტრემისტული პარტიეფქ. ჸათე ნეგატიური პოლიტიკური მოლინეფიშ შედეგო აკოცუ კანცლერი ჰერმან მიულერიშ კოალიციური თარობაქ. 1930 წანაშ 30 მელახის კანცლერო გინირთჷ ჰაინრიხ ბრიუნინგიქ. დიდი დეპრესიაქ დო ბრიუნინგიშ დეფლაციაშ პოლიტიკაქ მიღჷ გლახა შედეგეფი. 1933 წანაშ 30 ღურთუთას, პრეზიდენტი პაულ ფონ ჰინდენბურგიქ კანცლერო დო კოალიციური თარობაშ მადუდეთ ქუდარინუ ადოლფ ჰიტლერი. ჰიტლერიშ ულტრა-მემარძგვანე ნაცისტური პარტიაშ მაკათურეფს უკინებუდეს თარობაშ ვითი პოსტიშე ჟირი. ვიცე-კანცლერიშ პოსტი უკინებუდჷ ფრანც ფონ პაპენს, ნამუშ ღანკი ჰიტლერიშ პოლიტიკური კონტროლი რდჷ. მარა მალას ჰიტლერქ ხეშა ქაშეჸოთუ აბსოლუტური ხეშულობა. ჸათაშ დედაღარჷ დემოკრატიული სისტემაქ დო გერმანიაქ გინირთჷ ართპარტიული დიქტატურათ.

## ლიტერატურა
* McElligott, Anthony, ed. (2009). Weimar Germany. Oxford University Press.
* Feuchtwanger, Edgar (1993). From Weimar to Hitler: Germany, 1918–1933. London: Macmillan.

კატეგორია:ვაიმარიშ რესპუბლიკა
კატეგორია:ვაიმარიშ რესპუბლიკაშ ისტორია
კატეგორია:გერმანიაშ ისტორია
ნიფური

**ნიფური** — შუმერული ნოღა-სახენწჷფო მესოპოტამიაშ ობჟათეშე. 

## ლიტერატურა

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:შუმერი
კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
პაპიშ ოლქი

**პაპიშ ოლქი** (იტალ. Stato Pontificio, ლათ. Dicio Pontificia) — თეოკრატიული სახენწჷფო აპენინიშ ჩქონს, ნამუსჷთ მართუნდეს რომიშ პაპეფი 756 წანაშე 1870 წანაშახ. პაპიშ ოლქი რდჷ ართ-ართი უდიდაში იტალიური სახენწჷფო იტალიაშ გოართოიანაფაშახ. 

პაპიშ ოლქიშ ისტორია იჭყაფჷ მაბრუო ოშწანურაშე, მუჟამსჷთ ფრანკეფიშ მაფა პიპინ კუნტაქ რომიშ პაპის სტეფანე II-ს გეგნოჩჷ ლანგობარდეფიშ ჸოფილი ტერიტორიეფი: რომიშ ოლქი, ჸოფილი რავენაშ საეგზარქოსო დო პენტაპოლისი. რენესანსიშ ბორჯის პაპიშ ოლქიქ გიფართინუ დო პაპიქ გინირთჷ იტალიაშ ართ-ართი უნძალიერაში დო შანულამი მამართალო, თაშნეშე ბჟადალური ქირსიანობაშ მადუდეთ. ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის პაპიშ ოლქი იკათუანდჷ თეხანური ლაციოშ, მარკეშ, უმბრიაშ, რომანიაშ რეგიონეფს დო ემილიაშ ნორთის. 1861 წანაშო რომიშ პაპიშ დიხეფიშ უმენტაშობა იტალიაშ ომაფექ ქიდეკინჷ. ხვალე ლაციო სქიდუდჷ პაპიშ კონტროლიშ თუდო. 1870 წანას პაპიქ მიოდინუ ლაციო, თაშნეშე რომი დო ტერიტორიაქ საართოთ ვადასქიდჷ. პაპიშ მართუალაშ თუდო სქიდუდჷ ხვალე რომიშ მორჩილი ნორთი ლეონინა, ნამუშ უკუპაცია იტალიური სახენწჷფოს ვაუკეთებჷ. 1929 წანას, იტალიაშ ფაშისტი ლიდერქ ბენიტო მუსოლინიქ რომიშ პაპიწკჷმა გაფორმჷ ლატერანიშ პაქტი, ნამუშ ნძალათ იტალიაშ თარობაქ ქიჩინჷ პაპიშ რსული სუვერენიტეტი ვატიკანს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პაპიშ ოლქი
კატეგორია:პაპიშ ოლქიშ ისტორია
კატეგორია:იტალიაშ ისტორია
კატეგორია:რომიშ ისტორია
ორქოშ ურდუმი

**ორქოშ ურდუმი**, **ჯუჩიშ ულუსი** — მონღოლეფიშ იმპერიაშ ბჟადალი ნორთი, ნამუქჷთ წჷმოძინეფს მიოჭირინუ XIII-XIV ოშწანურეფს. ორქოშ ურდუმიშ მახორობა აკმოდირთუდჷ უმოსო თურქეფიშე დო მონღოლეფიშე. მონღოლეფი წჷმარინუანდეს არისტოკრატიას. ორქოშ ურდუმიშ დუმარსხუაფალო მერჩქინელი რე ბათო-ყაენი, ნამუქჷთ შანულამი ოურდუმე კამპანიეფით გაფართინუ მუში ტერიტორია. 1240 წანას თიქ კიევი ხოლო ქიდეკინჷ დო გეგნოჭუ. ტერიტორიული ექსპანსიაშ პიკის, ორქოშ ურდუმი გინოზინდილი რდჷ კარპატეფიშ გვალეფიშე (ბჟაეიოლი ევროპა) ცჷნდჷრიშ სტეპეფიშახ. ობჟათეშე, ურდუმი  უხურგანდჷ უჩა ზუღას, კავკაციონიშ გვალეფს დო მონღოლეფიშ დინასტიაშ (ჰულაგუიანეფიშ სახენწჷფო) ირანული ტერიტორეფს. 1259 წანას მონღოლეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმაშ უკულ, ორქოშ ურდუმიქ ზოხორინელი სახანოთ გინირთჷ. 

ბათუ ყაენქ, წყარმალუ ვოლგაშ თუდონი ნადუს, დარსხუ ურდუმიშ ნანანოღა სარაი-ბათუ. გვიანი პერიოდის, ნანანოღა გეგნიღეს სარაი-ბერქეშა, ნამუთ კაბეტი ურბანული ცენტრი რდჷ დო პიკის, ჸუნდჷ დოხოლაფირო 600,000 მახორუ. ორქოშ ურდუმის არდგილი უღუდჷ თურქიზაციაშ დო ისლამიზაციაშ პროცესის, გიშაკერზაფილო უზბეკ-ხანიშ მართუალაშ (1312-1341) ბორჯის. ორქოშ ურდუმის უღუდჷ განძალიერაფილი ვაჭარუა სქირონაშქა ზუღაშ წყარპიჯის მადვალუ სახენწჷფოეფიწკჷმა, გიშაკერზაფილო მამლუქეფიშ ეგვიპტეწკჷმა დო გენუაწკჷმა. 

1346-1347 წანეფს ორქოშ ურდუმიშ ტერიტორიას უჩა ჭირიშ ეპიდემიაქ გიფაჩჷ. ჸათე ბორჯიშე იჭყაფჷ დოდაღარაფაშ დო დეზინტეგრაციაშ პერიოდი. 1380 წანას რუსეფქ ეარყეს დო კულიკოვოშ ლჷმას ორჯგინეს მონღოლეფს. მარა ჟირი წანაშ უკულ, 1382 წანას ორქოშ ურდუმიშ ხანქ თოხთამიშიქ ნჯარი გეშეღჷ, დამარცხჷ რუსეფი, გორჩუ დო გეგნოჭუ მოსკოვი. თოხთამიშიშ ხეშულობა ძალამს დადაღარჷ თიში ჸოფილი მაჸალექ თემურლენგიქ, ნამუქჷთ 1395 წანას გემშეჭკირჷ დო მოჯალაგუ სარაი-ბერქე. თემურლენგიქ აკოშაყარუ დო ცენტრალური აზიაშა გეგნახორუ არძა შანულამი ორსანტი. მავითოხუთა ოშწანურაშ დაჭყაფუშე ქიდიჭყჷ ურდუმიშ აკოცჷმაქ. 1480 წანაშე რუსეფქ გედუდიშულეს ორქოშ ურდუმიშ დომინაციაშე. ურდუმიშ აკნაცჷმეფს გიჭყჷ შხვადოშხვა სახანოეფქ, ნამუეფიშე უშანულამაში რდჷ ყირიმიშ, ასტრახანიშ დო ყაზანიშ სახანოეფი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ორქოშ ურდუმი
კატეგორია:ორქოშ ურდუმიშ ისტორია
კატეგორია:მონღოლური სახენწჷფოეფი
ელამური ნინა

მაფა შილჰაკ–ინშუშინაკიშ მუკნაჭარა, ჯვ. წ. 1140|thumb|300px
**ელამური ნიენა** — ეშალაფირი ნინა, ნამუშათ რაგადანდეს ელამარეფი, ჯვეში არხო ბჟაეიოლიშ კათა თეხანური ირანიშ ტერიტორიას. ელამური მუკნაჭარეფი ორხველჷნა ჯვ. წ. 2400 დო ახ. წ. 350 ბორჯიშ მუნაკვათის.

ელამური ნინა ვამოჯგირუ აკა ჩინებულ ჯვეშ არხობჟაეიოლურ ნინას: თინა ვარხველჷ სემიტურ ნინეფს (მუჭოთ რე აქადური ნინა) დო მუთუნნერი რსხუ ვაუღჷ ინდოევროპულ ნინეფწკჷმა (მუჭოთ რე, სამანგათ ხეთური ვარ-და ჯვეში სპარსული). მეძობელი შუმერეფიშ ნინაწკჷმათ ვაუღჷ არგამა მოჯგირალა ელამურ ნინას. მარკვიალეფიშ უმეტენტაშალა ელამურს იზოლირაფილ ნინათ მითმირჩქინანს, ნორთი კოროცხჷნს, ნამჷ-და თის ართამი გენეტიკური ართულეფი უღჷ ინდოეთიშ ჩქონიშ დრავიდულ ნინეფწკჷმა.

ელამური ტექსტეფი თარო სუმ ართიანშე გინორთიშ მოღვენი ჭარალუათ ითებუდჷ, ნამუეფშე ჟირი მესოპოტამიური ჭარუაშ სისტემეფიშე რდ გინოღალირი, მასუმა — ელამური ოვითარაფაში რდჷ. ელამიშ ისტორია დიო ხოლო ვა რე ბოლოშა გითონაკვერელი დო თიშ გეშა ინფორმაციას შხვა თიმბორჯიანი მესოპოტამიური (შუმერული, ასირიული, აქადური, ბაბილონური) წყუეფშე ბგებულენთ. ისტორიული ანაჩიაშ ტექსტეფი ელამურ ნინაშა ელაზჷმაფათ ოშა-გოშათ აფხვადჷნა.

მენცარობას, ნამუთ დითმიგურუანს ელამურ ნინას, ისტორიას დო კულტურასჷნ, *ელამისტიკა* ჯოხო.

კატეგორია:ეშალაფირი ნინეფი

კატეგორია:პრეინდოევროპალეფი
აქადი

მინი|400px|აქადიანეფიშ დინასტია

**აქადი** — ნოღა ჯვეშ მესოპოტამიას, სარგონ ჯვეშიშ ნანანოღა. ჯვ. წ. 2300 წანას დიჭყჷ თიშ გოპეულუაქ, აქადიშ იმპერიაშ გჷმოქიმინუათ. აქადიშ ჯოხოქ გიადჷ ჯვეშ ბჟაეიოლურ სემირურ ნინასჷთ - აქადური ნინა დო ედომუშამ რეგიონს. ნოღა აკორაბადუეს კუტიეფიშ გეგია ტომეფქ დოხოლაფირო ჯვ. წ. 2150 წანას. ასეშა ვა რე მეგორაფილი აქადიშ ნანოღუ.

შქაწყარმალონას, ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ დალიაშო, აქადი ართ-ართი უჭყანიარაში სახენწჷფო რდჷ. თიქ კაბეტი თია მიშეღჷ ედომუშამი შქაწყარმალონას - ცივილიზაციაშ თე უჯვეშაშ კერიაშ პოლიტიკურ, ეკონომიკურ დო კულტურულ რინას.

აქადი, ანუ შუმერულო აგადე, დუდმაართაშე ნოღას, მოგვიანაფათ — ქიანასჷთ ჯოხოდჷ. თიში ორენი დაზუსტებული ვა რე. მენცარეფიშ არზით, თინა ოკო დვალედჷ-ოკო სიფარიშ (ასეიანი აბუ-ჰაბა, ბაღდადიშ ობჟათე-ბჟადალშე) გოხოლუას. აქადი ბაბილონიშ სემიტური მახორობაშ ართ-ართი უჯვეშაში ცენტრი რდჷ.

ჯვ. წ. XXIV ოშწანურას, აქადიქ სარგონ კაბეტიშ (აქადალიშ) ქვერსემ სახენწჷფოშ ნანანოღათ გჷნირთუ. თიში ჯოხო ობჟათე შქაწყარმალონაშ ედომუშამი ოორუე ნორთის ჯოხოდჷ.

ნიფურს ენლისიშ ოხიდაშ წჷმი გემარენჯი სარგონიშ ნოწახნაკუშ ჟირნინამ ტექსტის (შუმერულ დო აქადურ ნინაშა) ირაგადუაფჷ, ნამჷ-და სარგონი რდჷ ვა ხვალე იშთარიშ „მაზოჯალი გემაჯინე“, თაშნეშე „ანუშ მირონსუმალირი ქურუმი“ დო „ენლილიშ კაბეტი მანგიორით“. „ზუსტას ენლილქ, - რაგადანს სარგონი, - მუჩჷ მა პატჷნალა დო მაფალა“.

ბადიდ სარგონქ საჭარათ მეჩირთჷ: ბაბილონიშ ჯინჯბუდე დიხა აქადშა მიდეღჷ დო ახალი ბაბილონი აკაგჷ. თე ათოტახუაქ გადაჩხირჷ კაბეტი პატჷნი მარდუქი.

აქადიშ ეკონია დღა კილიშკილშა რე ეჭარილი „აქადიშ ჭყალაშ“ ტექსტის. ბრუო ღორონთქ დოჭყჷ აქადი, „ნოღა ულამოსეთ მოწიკვილი ექურიში“. „დო, ა, - გინმობჩანა ჯვეშიშჯვეში მატიანე, - მოხვადჷ ათაშ... აქადი აკნაცჷმეფი რე“.

ანდა ნოღა აკოცჷმე დო გინორთაფე, მარა კინე აკუდგინჷ დო დოხორელე, აქადი — ღორონთეფქ საირონოთ ქიმკადინუეს.

## ლიტერატურა

*Dietz-Otto Edzard: *Geschichte Mesopotamiens*. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen, München 2004, 76-95. ISBN 3-406-51664-5
*Hans J. Nissen: *Grundzüge einer Geschichte der Frühzeit des Vorderen Orients.* Wiss. Buchgesellschaft, Darmstadt 1995 (3. Aufl.), 183-213. ISBN 3-534-08643-0
* Gebhard J. Selz: *Sumerer und Akkader. Geschichte, Gesellschaft, Kultur.* H.Beck Wissen. Beck, München 2005, v. a. 63-75. ISBN 3-406-50874-X
*H. Weiss: *Akkade.* Art. in: *The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Ancient Near East.* Bd I. Oxford University Press, New York 1997, 41-44. ISBN 0-19-511215-6
*Rainer Michael Boehmer: *Die Entwicklung der Glyptik während der Akkad - Zeit*. de Gruyter, Berlin 1965.
*A. Westenholz: *The Old Akkadian Period: History and Culture*. In: W. Sallaberger, A. Westenholz: *Mesopotamien. Akkade-Zeit und Ur III-Zeit.* Orbis biblicus et orientalis. 160/3. Universitätsverlag, Freiburg Schw 1999, 15-117, (zur Stadt Akkad vgl. S. 30-34). ISBN 3-525-53325-X

კატეგორია:ჯვეში შქაწყარმალონა
კატეგორია:ჯვეში ნოღეფი
კატეგორია:აქადიშ იმპერია
კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
სუზა

**სუზა** ( — *შუშა*,  შუშანი) — ანტიკური ნოღა ირანს, ნამუთ იდვალუაფუ ზაგროსიშ გვალეფიშ ლაკადას, წყარმალუ ტიგროსიშ ბჟაეიოლშე 250 კილომეტრის მეძენას, წყარმალუ კერხეშ დო დეზიშ შქას. თე უჯვეშაშ ნოღაშ აბანს ასე იდვალუაფჷ ნოღა შუშა, ნამუთ რე შუშაშ ოლქიშ ნანანოღა, ირანს, ხუზისტანიშ ოსტანს (პროვინციას). 2005 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღა მახორობა 64 960 ადამიერს აკმადგინანს.

2015 წანაშ 4 კვირკვეს, ნოღა გენშიღეს იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Susa 
* Livius.org pictures of Susa 
* Aerial views of Susa 
* Susa City Home Page 
* Digital Images of Cuneiform Tablets from Susa - CDLI 

## სქოლიო

კატეგორია:ჯვეში ნოღეფი
კატეგორია:ირანიშ ნოღეფი
ისინი

**ისინი** — ნოღა ჯვეში მესოპოტამიას, ნამუთ რეგიონიშ ობჟათეშე იდვალუაფუდჷ. 

ისინიშ თარი ღოროთი რდჷ ოსურანთი გულა. 

## ლიტერატურა
*Vaughn Emerson Crawford, "Sumerian economic texts from the first dynasty of Isin", Yale University Press, 1954
*Crisostomo, Jay, "Old Babylonian legal documents from Isin in the Hearst Museum of Anthropology, Berkeley", Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 112.1, pp. 103-121, 2018
*Goetze, A., "Date formula of Iddin-Dagān of Isin", JCS 19, pp. 56, 1965
*Hrouda, B. "Die Ausgrabungen in Isin 1973 Und 1974", Orientalia, vol. 45, pp. 116–19, 1976
*Barthel Hrouda, "Isan Bahriyat I. D. Ergebnisse d. Ausgrabungen 1973–1974 (Veroffentlichungen der Kommission zur Erschliessung von Keilschrifttexten)", In Kommission bei der C.H. Beck, 1977 
*Barthel Hrouda, "Isin, Isan Bahriyat II: Die Ergebnisse der Ausgrabungen 1975–1978 (Veroffentlichungen der Kommission zur Erschliessung von Keilschrifttexten)", In Kommission bei der C.H. Beck, 1981 
*Barthel Hrouda, Isin, "Isan Bahriyat III: Die Ergebnisse der Ausgrabungen 1983–1984 (Veroffentlichungen der Kommission zur Erschliessung von Keilschrifttexten)", In Kommission bei C.H. Beck, 1987 
*Barthel Hrouda, "Isin, Isan Bahriyat IV: Die Ergebnisse der Ausgrabungen, 1986–1989 (Veroffentlichungen der Kommission zur Erschliessung von Keilschrifttexten)", In Kommission bei C.H. Beck, 1992 
*Kaniuth, Kai. "Isin in the Kassite Period", Volume 2 Karduniaš. Babylonia under the Kassites 2, edited by Alexa Bartelmus and Katja Sternitzke, Berlin, Boston: De Gruyter,  pp. 492-507, 2017
*Lieberman, Stephen J., "The years of Damiqilishu, king of Isin", Revue d'Assyriologie et d'archéologie orientale 76.2, pp. 97-117, 1982
*M. van de Mieroop, "Crafts in the Early Isin Period: A Study of the Isin Craft Archive from the Reigns of Isbi-Erra and Su-Illisu", Peeters Publishers, 1987 
*https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/as15.pdfArno Poebel, "The Second Dynasty of Isin According to A New King-List Tablet ", Assyriological Studies 15, Chicago: University of Chicago Press, 1955
*Sternitzke, Katja, "Babylon in the Second Millennium BCE: New Insights on the Transitions from Old Babylonian to Kassite and Isin II Periods", Babylonia under the Sealand and Kassite Dynasties, edited by Susanne Paulus and Tim Clayden, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 125-145, 2020
*Wilcke, C., Edzard, D. O., Walker, C., Odzuck, S., & Sommerfeld, W., "Keilschrifttexte aus Isin-Išān Baḥrīyāt: Ergebnisse der Ausgrabungen der Deutschen Forschungsgemeinschaft unter der Schirmherrschaft der Bayerischen Akademie der Wissenschaften", Bayerische Akademie d. Wissenschaften, 2018

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Archaeological Site Photographs of Isin at Oriental Institute 
*Iraqi Looters Tearing Up Archaeological Sites Edmund L. Andrews. The New York Times, მესი 23, 2003.

კატეგორია:შუმერული ნოღეფი
კატეგორია:შუმერი
კატეგორია:ბაბილონეთი
კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ დოდანდალერი ნოღეფი