ბურკინა-ფასო

**ბურკინა-ფასო** (ფრანგ. - Burkina Faso), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — **ბურკინა-ფასო** — სახენწჷფო  ბჟადალი აფრიკას. 1984 წანაშ მარაშინათუთაშახ — **[[ჟიმოლენი ვოლტაშ რესპუბლიკა|ჟიმოლენი ვოლტა]]** რდჷ.

ოორუეთ უხურგანს მალი, ბჟაეიოლშე -  ნიგერი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე - ბენინი, ობჟათეთ - ტოგო დო განას დო ობჟათ-ბჟადალშე - კოტდ'ივუარს. ზუღაშა გიშალი ვაუღუ.

ქიანაშ ჯოხოდვალა „მართალი კათაშ ოდაბადეს“ შანენს (*მოორეშ ნინაშე* გინოთანგუათ „ბურკინა“ — „მართალი კათა“, *დიულაშ ნინაშე* „ფასო“ — „ოდაბადე“). გინოთანგუაშ მაჟირა ვერსიათ — „ღირსული კათაში ქიანა“ . ხოლო გიმირინაფუ ქიანაშ ჯოხოდვალაშ მერკე ფორმა - **ბურკინა** (Burkina). 

ქიანაშ ტერიტორია — 274,200კმ², მახორობა — 15,7 მლნ ადამიერი (2009 წანას). ნანანოღა — უაგადუგუ.

## ისტორია

### ორდოიანი ისტორია
XI ოშწანურაშ დაჭყაფუს, განაშ ამდღანერი ტერიტორიაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ბურკინა-ფასოშ ასეიანი ტერიტორიაშა მოსიშ ტომქ მორთჷ. მოსიშ ტომქ აბანური ტომეფი - ნიენიესა, გრუსი დო ბუსა დიქვემდებარჷ. დოგონიშ ტომქ ოორუეშა დიკინჷ.  XIV ოშწანურაშე, ასეიანი ბურკინა-ფასოშ ტერიტორიას არსებენდჷ სახენწჷფო უაგადუგუ, იატენგა, ტენკოდოგო დო ფადან-გურმაი.  XIV ოშწანურაშე XVI ოშწანურაშახ იატენგაშ სახენწჷფოქ მეძობელი მალიშ დო სონგაიშ ტერიტორიაშ ნორთი ეჭოფუ.

### კოლონიური პერიოდი
XIX ოშწანურაშ ბოლოს, ფრანფეფქ დიხეფიშ კოლონიზაცია ქიდიჭყეს. 1895 წანას, იატენგაშ სახენწფოშ ჯარქ აკოცუ, 1897 წანას ფადა-გურმაქ საფრანგეთიშ პროტექტორატი აღიარუ. 1904 წანაშე 1919 წანაშახ, ჟიშენი ვოლტა, საფრანგეთიშ ჟიშენი სენეგალი-ნიგერიშ კოლონიაშა მიშმეშჷ, უკული გირთჷ ზოხო კოლონიათ. 1934 წანას, რკინაშ შარაქ ქიდიგჷ აბიჯანიშახ. 1947 წანას, ჟიშენი ვოლტაში კოლონია კინე აკადგინეს. ნძალას ეკმიკათუანდჷ აფრიკული დემოკრატიული გოართოიანაფა (ადგ), ნამუსჷთ დუდშე ხემანჯღვერენდჷ **კულიბალი**, უკული **[[მორის იამენგო|მორის იამენგო]]**. 1947 წანაშე 1958 წანაშახ საფრანგეთიშ ჟიშენი ვოლტა საფრანგეთიშ ზუღაშ მელეიანი ტერიტორია რდჷ, უკული ეკიხანდჷ მუჭოთ ჟიშენი ვოლტაშ რესპუბლიკაშ ავტონომია, საფრანგეთიშ წორომაჸალობაშ აკოდგინალუას. 1959 წანას, ქიანაშ პრეზიდენტი იამეოგო რდჷ, ნამუქჷთ მაართათ არძა პოლიტიკური პართია გაუქვუ, მუშ პარტიაშ მოხ.

## ორთა
right|thumb|250px|ბურკინა-ფასო რუქას.
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაში ნორთი — მოსიშ რეღმამი პლატოს უკებჷ (სიმაღალა 200—500 მ.), სოდეთ იდვალუაფუ გიშართილი 750 მეტრაშახ სიმარალაშ ქჷნდჷრეფი.

კლიმატი - სუბეკვატორიული, სქირე სეზონეფით (გერგობათუთაშე მელახიშახ; ქიანაშ ოორუე რაიონეფს 8—10 თუთას იგინძარებუ).

ოწყარმალუე რშვილი — დოხოლაფირო 20 წყარმალუ რე; თაურჷშე არძაშე უმოს შანულამიე — უჩა ვოლტა დო ჩე ვოლტა. სქირე სეზონს არძა წყარმალუ ეთმესკირუ ვარდა ონდეთ მეხჷრჩანს.

ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაშობა ფორილიე ტიპიური დო მაღალტყალამი სავანათ; აბან-აბანი იდვალუაფუ - სავანაშ ტყალეფი, ქვერჩხონი. ქიანაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 9 % ტყას უკებჷ.

ტყარი ჩხოლარეფიშ მუდანობა ირკენს. თაქ ხე ნჯილოეფი, ლეოპარდეფი, მუნჭყვეფი, კამბეშეფი, ანტილოპეფი. ბრელიე მაფურინჯე დო მახოხინე. წყარმალუეფიშ ჭყენჭყამი წყარპიჯეფს ხე - ბეჰემოთეფი, ნიანგეფი, წყარიშ კუეფი. ქიანაშ ობჟათეთ გოფაჩილიე ჭანჯი ცეცე.

ბენინი დო ნიგერიშ ხურგაწჷკმა იდვალუაფუ ერუანული პარკი - W (დაბლ-ვ), რეზერვატეფი.

## პოლიტიკური დონწყუალა
* სახენწჷფოშ მადუდე — პრეზიდენტი, საარძო ხონარიშ მეჩამათ გიშეგორუაფუ.
* ხეშუულაშ მადუდე — პრემიერ-მინისტრი, დუთმარინუანს პრეზიდენტი.
* ართპალატამი პარლამენტი — ერუანული ასამბლეა, 111 მაკათური გიშმეგორუაფუ საარძო ხონარიშ მეჩამათ, 5 წანაშ ვადათ.

## ეკონომიკა
thumb|right|300px|პროდუქტეფიშ ბაზარი ნ. ბანფორს, ბურკინა-ფასო.
ორთაშობური რესურსეფი — მარგანეციშ მადენიშ, ორქოშ, ფოსფორიტეფიშ - საბადოეფი, ლინჯიშ, ნიკელიშ, ტიტანიშ მადანი.

ბურკინა-ფასო — მოსოფელიშ ართ-ართი უდაღარაში ქიანა რე. მოხანდეეფიშ 90 % ორთაშობური ოფუტე მეოურნობათიე დოკაფილი, ნამუსჷთ გოლოფა ოცილჷ. თარი საექსპორტო კულტურა — ბამბე.

ედპ ართი მახორუშო (2009) — 1,2 ვთშ. ააშ დოლარი (206-ა აბანი მოსოფელს). სიდაღარაშ დონეშ გიმე რე - დოხოლაფირო მახორობაშ გვერდი.

ოფუტეშ მეურნობა — ბამბე, არაქისი, ზეთიშ ჯა, სორგო, პურასქია, ლაიტი, ორზა; იმიარებუაფუ შხურეფი დო თხალეფი.

წარმებაა — ბამბეშ დამუშება, ოშუმალეფიშ წარმება, ოფუტეშ პროდუქციაშ დამუშება, საპონიშ, სიგარეტიშ დო ტექსტილიშ წარმება, ორქოშ შიბა.

### გალენი ვაჭრუა
ექსპორტი — 0,5 მლრდ. ააშ დოლარი 2008 წანას — ბამბე, ორინჯი, ორქო, ხორცი, ტყები.

თარი მაჸიდეეფი — სინგაპური 16,6 %, ბელგია 12,6 %, ჩინეთი 11 %, ტაილანდი 8,9 %, განა 6,8 %, ინდოეთი 6,3 %.

იმპორტი — 1,3 მლრდ. ააშ დოლარი 2008 წანას — ოწარმობუე მეკონ-მოკონი, ოჭკომალი პროდუქტეფი, ნაბთობპროდუქტეფი.

თარი მიშმაღალარეფი — კოტ დ’ივუარი 26,7 %, საფრანგეთი 20 %, ტოგო 8 %, ლიბია 4,6 %.

ოკათჷ ოერეფშქაშე ორგანიზაცია - აკრ-შ ქიანეფს.

## ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული გორთუალა
right|400px|ბურკინა-ფასოშ აკანეფი.
ბურკინა-ფასო გორთილიე 13 აკანო , 45 პროვინციათ დო 301 დეპარტამენტო.

## მახორობა
thumb|200px|right|1960 წანაშე 2010 წანაშახ მახორობაშ მუდანობაშ თირუა (სტატისტიკაშ დო დემოგრაფიაშ ერუანული ინსტიტუტიშ მუნაჩემეფი, 2012). მახორობა ვითოშობათ.

ბურკინა-ფასოშ ჯინჯიერი მახორობა ჟირ თარი ეთნიკური ბუნას ორხველჷ: გურეფი (კათა), ნამუშათ მიშმჷურს ქიანაშ უდიდაში მახორობა **მოსი**  (ნთელ მახორონაშ - 4 8,6 %), თეწკჷმა ართო შხვადოშხვა ტომეფი დო კათეფი - *სისალა*, *მბუინი*, გა, ბობო (6,8 %), *ლობი* (4,3 %), *გურუნსი* (6 %), *გურმა* (7 %), სენუფო (2,2 %); დო მანდე, ნამუსჷთ ორხველჷ - *ბუსა*, *ბისა*, სამო (სანუ) 6,5 %, ხაუსა, სონიკე, დიულა, *ფულბე*; ქიანაშ ოორუეთ - სონგაი დო ტუარეგეფი ოხორანა.

რელიგია — მუსულმანეფი - 60,5 %, აბორიგენული კულტეფი - 15,3 %, ქირსიანეფი (უმენტაშო კათოლიკეფი) — 23,2 %.

ნოღაშ მახორობა — 20 %. მახორობაშ მეჭედალა 48,2 ადმ./კმ².

**მახორობაშ მუდანობა**: 16,2 მლნ (2010 წანაშ კვირკვეშ ფასებათ).

**ნანდული ძინა:**
* 3,1 % (11-ა აბანი მოსოფელს)

**მახორობაშ ხანობური აკოდგინალუა:**
* 0-14 წანა: 46,2 %
* 15-64 წანა: 51,3 %
* 65 წანა დო ეშე: 2,5 %

**მახორობაშ ოშქაშე ხანი:**
* გვალო — 16,8 წანა, თენეფს შქას
** ქომოლკათა 16,6 წანა
** ოსურკათა 17 წანა

**დაბადება:**
* 44,0 - 1000 ადამიერშო (4-ა აბანი მოსოფელს)

**ღურა:**
* 13,0 - 1000 ადამიერშო

**ჩქჷჩქჷშ რურა:**
* 83 - 1000 ჩქჷჩქჷშო (13-ა აბანი მოსოფელს)

**მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა:**
* გვალო — 53 წანა (203-ა აბანი მოსოფელს)
** ქომოლკათა— 51 წანა
** ოსურკათა — 55 წანა

იმუნოდეფიციტური ვირუსით დალახება (აივ) — 1,6% (2007 წანაშ ფასებათ)

მახორობას ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 29% ქომოლკათა, 15% ოსურკათა (2003 წანაშ ფასებათ)

## დღახუეფი
* 1 ღურთუთა — ახალი წანა
* 3 ღურთუთა — 1966 წანაშ აქციაეფიშ გოშინა
* 8 მელახი — ოსურეფიშ დღა
* 1 მესი — ხანდაშ დღა
* 5 მარაშინათუთა — ზოხორინალაშ დღა (საფრანგეთიშე, 1960)
* 11 ქირსეთუთა — ერუანული დღა ვარდა რესპუბლიკაშ დღა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბურკინა-ფასოშ თარობაშ ვებ-ხასჷლა(ფრანგულო)
* ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტიშ ვებ-ხასჷლა (ფრანგულო)
* სასარგებლე ინფორმაცია ბურკინა-ფასოშე 
*  ბურკინა-ფასოშ პროფილი 


კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი