open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
კლაიდ ტომბო

**კლაიდ უილიამ ტომბო** (ინგლ. Clyde William Tombaugh; დ. 4 ფურთუთა, 1906, სტრიტორი, ილინოისი, ააშ — ღ. 17 ღურთუთა, 1997, ლას-კრუსესი, ნიუ-მექსიკო, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. 1930 წანას ტომბოქ მიოგორუ პლანეტა პლუტონს - მაართა ასტრონომიული ობიექტის კოიპერიშ ორტყაფუს. 2006 წანაშახ პლუტონი პლანეტათ იკოროცხუდჷ, მარა უკულ თიქ კლასიფიცირებულქ იჸუ მუჭოთ ჯუკუ პლანეტაქ. თაშნეშე, ტომბოქ მიოგორუ შხვადოშხვა ასტეროიდეფს.

კლაიდ ტომბოქ ასტრონომიათ ორდოიანი წანეფიშე დეინტერესჷ. გურაფულენდჷ კანზასიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ დო მაგისტრიშ ხარისხი ასტრონომიას. მუშენდჷ ლოუელიშ ობსერვატორიას, ოორუე არიზონაშ დო ნიუ-მექსიკოშ შტატიშ უნივერსიტეტეფს.

კლაიდ ტომბოშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი პლანეტა მოროხის დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Clyde Tombaugh papers at New Mexico State University 
* Many biographical articles on Clyde Tombaugh
*Biography, Interviews, Photo Gallery of Clyde Tombaugh, achievement.org
* Illinois proposes a Pluto Day and reinstate Pluto as a Planet in honor of C. Tombaugh: Illinois General Assembly, Senate Resolution SR0046 2/26/2009

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
ერ-რაშიდია

**ერ-რაშიდია** () — ნოღა მაროკოს, ნამუთ იდვალუაფუ დრაა— ტაფილალეტიშ რეგიონს, ქიანაშ ბჟაეიოლშე. ნოღა იდვალუაფუ კჷნ თე ჯოხოდვალაშ პროვინციას. კინოხ ჩინებული რდჷ მუჭოთ *N Ighram Ksar Es Souk Souk*. ნოღაშ ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე იდვალუაფუ მაროკო-ალჟირიშ სახენწჷფო ხურგა.

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
ბენი-მელალი

**ბენი-მელალი** () — ნოღა მაროკოს, იდვალუაფუ კასაბლანკაშ ობჟათეშე 160 კილომეტრიშ მეძენას. ტადლა-აზილალიშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, მახორობათ 209.676 ადამიერი (2020). იდვალუაფუ გვალა ტასემიტიშ (2247 მ) ლაკადას დო ბენი ამირიშ რზენეფს.

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
ფესი

**ფესი** (არაბ. فاس‎; ) — სიკაბეტათ მაჟირა ნოღა მაროკოს, კასაბლანკაშ უკული, ფეს-მექნესიშ რეგიონიშ ნანანოღა. 2014 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღაშ მახორობა 1,112,072 ადამიერს აკმადგინანს.

ფესი, ყოფილი ნანანოღა, ართ-ართი რწ ქიანას რინელი ოთხი „იმპერიული ნოღაშე“, შხვა ნოღა რწ რაბატი, მარაქეში დო მექნესი. ნოღა იკათუანს სუმ გინორთელ რაიონს — ფეს-ელ-ბალის (ჯვეში, კიდალაგოდგუმი ნოღა), ფეს-ჯდიდის (ახალი ფესი) დო ფრანგეფიშით დუნარსხუა უახოლაშ ნორთის ახალ ნოღას (Ville Nouvelle). 

ფეს-ელ-ბალი იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა რე მიშაღალირი. ფესის მადვალუ ალ-კარაუინიშ უნივერსიტეტიქ 859 წანას დირსხუ დო მოსოფელს უჯვეშაშ, ასეშა მოქიმინჯე უნივერსიტეტო მირვქინუაფუ. ნოღაშა შხირას ბჟადალიშ „მექა“ დო აფრიკაშ „ათენი“ უჯოხონა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*ფესიშ ტურისტული შარაგემაწურაფალი ვიკითრეველიშე
*Fez City Fez Portal
*complexe culturel de fes  **complexe culturel de fes**, Morocco
*The portal of Fès 
*The Fes Festival: Sacred Music From Around The World

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფი მაროკოს
გულიმიმი

**გულიმიმი** () — ნოღა მაროკოს, იდვალუაფუ ქიანაშ ობჟათეშე, შხირას უჯოხონა ტიოზიშ კარმინალი (ტიოზიშ ონიშოლი). ნოღაშ მახორობა აკმადგინანს 117&nbsp;998 ადამიერს (2014). გულიმიმ-უედ-ნუნია რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, ნამუთ იდვალუაფუ მაროკოშ ობჟათეშე (სუს-მასა-დრააშ რეგიონიშ ობჟათეშე) დო ბჟადალი საჰარაშ ოორუეშე. ართ-ართი შანულამი არქემეფიშ ოვაჭარე აბანი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* lexicorient

კატეგორია:მაროკოშ ნოღეფი
ასაუ

**ასაუ** () — ოფუტე კოკი სახენწჷფო ტუვალუს, ნამუთ სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას მაჟირა ოფუტე რე 502 მახორუთ (2012). იდვალუაფუ ვაიტუპუშ ატოლს.

კატეგორია:ტუვალუშ დოხორელი პუნქტეფი
კატეგორია:ვაიტუპუ
ვაიაკუ

**ვაიაკუ** () — ოფუტე კოკი სახენწჷფო ტუვალუს, ნამუთ იდვალუაფუ ფუნაფუტიშ ატოლიშ კოკი ფონგაფალეშ ობჟათე წყარპიჯის. სიკაბეტაშ მეჯინათ ქიანას პირველი ოფუტე რე 516 მახორუთ (2002).

კატეგორია:ტუვალუშ დოხორელი პუნქტეფი
კატეგორია:ფუნაფუტი
კატეგორია:ფონგაფალე
ჰებერ კერტისი

**ჰებერ დაუსტ კერტისი** (ინგლ. Heber Doust Curtis; დ. 27 მანგი, 1872, მასკიგონი, მიჩიგანი, ააშ — ღ. 9 ღურთუთა, 1942, ენ-არბორი, მიჩიგანი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი. გიმირკვიუ ბჟაშ გეუკუმელაფა, ჸათეშ გეშათ რდჷ 11 მენცარული ექსპედიციაშ მაკათური. კერტისი თაშნეშე რდჷ ოქიანუშ გალაქტიკური სტრუქტურაშ პროპონენტი.

## ბიოგრაფია
ჰებერ კერტისიქ დებადჷ 1872 წანაშ 27 მანგის. გურაფულენდჷ მიჩიგანიშ უნივერსიტეტის, უკულ გურაფა გაგინძორჷ ვირჯინიაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ომენცარე ხარისხი ასტრონომიას. 

1902-1920 წანეფს კერტისი მუშენდჷ ლიკიშ ობსერვატორიას, სოდეთ ნირსეულეფს ირკვიენდჷ. 1905-1909 წანეფს რდჷ ლიკიშ ობსერვატორიაშ ჩილეშ სექციაშ დირექტორი. 1912 წანას კერტისიქ გიშაგორილქ იჸუ რჩქალი ოკიანეშ ასტრონომიული ჯარალუაშ პრეზიდენტო. 

1920 წანას კერტისიქ გინირთჷ ალეგეინიშ ობსერვატორიაშ დირექტორო. ჸათე წანას კერტისი ოპონირენდჷ ჰარლოუ შეპლის. თენეფიშ მენცარული დებატი, ნამუსჷთ დიდი დებატის ხოლო უძახჷნა ორხველუდჷ ნირსეულეფს დო გალაქტიკეფს, ოქიანუშ ზომას დო სტრუქტურას. კერტისიშ აზრით ჩქინი გალაქტიკაშ გარდა ოქიანუს შხვა გალაქტიკეფი ხოლო არსებენდჷ.

1930 წანას კერტისიქ გიშაგორილქ იჸუ მიჩიგანიშ უნივერსიტეტიშ ობსერვატორიეფიშ დირექტორო, მარა დიდი დეპრესიაშ პერიოდის, ფინანსური პრობლემეფიშ გურშენ, რეფრაქტორული ტელესკოპიშ ეგაფაშ პროექტიქ ბოლოშა ვემიჸაონინუ.

ჰებერ კერტისი რდჷ ალბერტ აინშტაინიშ ფარდობითობაშ თეორიაშ ოპონენტი დო თის ხშირას აკრიტიკენდჷ. 

კერტისიქ ღურუ 1942 წანაშ 9 ღურთუთას, 69 წანერქ.

ჰებერ კერტისიშ ჯოხონობაშ რე ტელესკოპი პორტეჯ-ლეიკიშ ობსერვატორიას. ტელესკოპი ასეიანი პერიოდიშო ოპერირებადი ვარე. თაშნეშე, კერტისიშ ჯოხონობაშ რე ართი კრატერი თუთას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Great Debate
* National Academy of Sciences Biographical Memoir
* Portraits of Heber D. Curtis from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collection 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
პრეცესია

**პრეცესია** — მართუ (როტაციული) ობიექტიშ მართუ ღერზიშ ორიენტაციაშ თირუა, ნამუთ შილებე მუთხომხვადუდას გალენი ფაქტორეფიშ გოლინათ.

ფიზიკას პრეცესია ჟირნერი რე: ართნერი, ნამუთ მუთხომხვადუ ნძალაშ მომენტიშე ზოხორინელო დო მაჟიანერი, ნამუთ მუთხომხვადუ ნძალაშ მომენტიშ გოლინათ.

ასტრონომიას, პრეცესიას უძახჷნა ასტრონომიული ობიექტიშ როტაციული დო ორბიტული პარამეტრეფიშ ნერე, ანდანერი თირუეფს. ჸათე პროცესიშ თარი მაგალითიე დიხაუჩაშ როტაციაშ ღერზიშ ორიენტაციაშ თირუა, ნამუსჷთ ღერზული პრეცესიას უძახჷნა.

## ქოძირით თაშნეშე
* ლარმორიშ პრეცესია
* ნუტაცია

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
*Explanation and derivation of formula for precession of a top
*Precession and the Milankovich theory From Stargazers to Starships

კატეგორია:პრეცესია
მილუტინ მილანკოვიჩი

**მილუტინ მილანკოვიჩი** (სერბ. Милутин Миланковић; დ. 28 მესი, 1879, დალი, ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია (ასეიან ხორვატია) — ღ. 12 ქირსეთუთა, 1958, ბელგრადი, სერბეთიშ სრ, იუგოსლავიაშ სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკა) — სერბი მათემატიკოსი, ასტრონომი, კლიმატოლოგი დო მენცარობაშ პოპულარიზატორი.

მილანკოვიჩი შინელი რე ჟირი, ფუნდამენტალური კონტრიბუციათ. პირველი კონტრიბუცია რე *"[[დიხაუჩა]]შ ინსოლაციაშ კანონი"* დო მაჟია რე ციკლეფი, ნამუთ ეთმონწყუნს დიხაუჩაშ კლიმატიშ ვარიაბელურობას დიხაუჩაშ ჸარაფიშ მეჯინათ.

მილანკოვიჩი მერჩქინელი რე პლანეტარული კლიმატოლოგიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. თიქ გჷმოთვალჷ დიხაუჩაშ ატმოსფეროშ ჟინი ფენეფიშ ტემპერატურეფი დო დინახალენი ბჟაშ სისტემაშ პლანეტეფიშ: მერკურიშ, ვენერაშ, მოროხიშ დო დიხაუჩაშ ალმაშარეშ თუთაშ ტემპერატურული კონდიციეფი. 

მილანკოვიჩი გურაფულენდჷ ინჟინერიას ვენაშ ტექნიკურ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ბელგრადიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორო. 1926-1927 წანეფს რდჷ უნივერსიტეტიშ ფილოსოფიაშ ფაკულტეტიშ დეკანი.

მილუტინ მილანკოვიჩი რდჷ სერბეთიშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ დო გერმანიაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ - ლეოპოლდინაშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Ice Age – Milankovitch Cycles – National Geographic Channel Three variables known as the Milankovitch Cycles affect how and when Earth enters an ice age or global warming.
* Milanković’s Analysis of Newton’s Law of Universal Gravitation
* Milankovitch theory hits and misses
* Milankovitch cycles
* Life and Scientific Work of Milutin Milanković
* Solar Radiation and Milanković
* Precession and the Milanković Theory
* NASA Earth Observatory article in the "on the shoulders of giants" series

კატეგორია:სერბეფი
კატეგორია:სერბი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:სერბი ასტრონომეფი
კატეგორია:სერბი კლიმატოლოგეფი
იუსტუს ფონ ლიბიხი

**იუსტუს ფონ ლიბიხი** (გერმ. Justus von Liebig; დ. 12 მესი, 1803, დარმშტადტი, ჰესენ-დარმშტადტი, საღორონთო რომიშ იმპერია — ღ. 20 პირელი, 1873, მიუნხენი, ბავარიაშ ომაფე, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ქიმიკოსი, მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია აგროქიმიაშ დო ბიოქიმიაშ გოვითარაფაშა. მერჩქინელი რე ორგანული ქიმიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. ლიბიხიქ დარსხუ გურაფაშ თეხანური ლაბორატორიული მოდელი, მიშეღჷ დიდი თია სასუქეფიშ ინდუსტრიაშ გოვითარაფაშა, აკეთჷ მინიმუმიშ კანონიშ ფორმულაცია, დარსხუ ხორციშ ექსტრაქტიშ წარმებაშ ინოვაციური მეთოდი დო შხვა.

იუსტუს ფონ ლიბიხი გურაფულენდჷ ბონიშ უნივერსიტეტის, კარლ ვილჰელმ გოტლობ კასტნერიშ ხემანჯღვერობათ. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ერლანგენიშ უნივერსიტეტის. 1822 წანას ოცხოვრებშა დო ომუშებუშა პარიზიშა გეგნორთჷ. პარიზის ლიბიხი მუშენდჷ შინელი ფრანგი ქიმიკოსიშ დო ფიზიკოსიშ ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკიშ კერზო ლაბორატორიას. პარიზის რინაშ ბორჯის ლიბიხიქ გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი მენცარეფი: ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტი დო ჟორჟ კიუვიე.

1824 წანას ლიბიხიქ გერმანიაშა დირთჷ დო ჰუმბოლდტიშ რეკომენდაციათ მუშობა ქიდიჭყჷ გისენიშ უნივერსიტეტის.

ლიბიხი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი დო შხვადოშხვა საირქიანო ომენცარე ასოციაციეფიშ დო აკადემიეფიშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* Justus Liebig, German chemist (1803–73)  from the Encyclopædia Britannica, 10th Edition (1902).
* The National Agricultural Center and Hall of Fame

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი
ორგანული ქიმია

**ორგანული ქიმია** — ქიმიაშ დარგი ნამუთ გურაფულენს ჸეთი ნიფთიერებეფიშ სტრუქტურას, აკოდგინალუას, რეაქციეფს, სინთეზის დო რჯებეფს, ნამუეფიშ თარი, ჯინჯიერი კომპონენტი ნოშქერბადი რე. ნიფთიერებეფს, ნამუეფით ნოშქერბადის იკათუანანჷ, ორგანულ ნიფთიერებეფს უძახჷნა. ნოშქერბადიშ ატომეფს შეულებჷ გოართოიანაფა შხვა ქიმიური ელემენტეფიწკჷმა. ჸათე პროცესის ქიმიური რსხუ ჯოხო.

ტერმინი *ორგანული* მიშეღჷ შვედი ქიმიკოსიქ იენს იაკობ ბერცელიუსიქ, მავითოჩხორა ოშწანურას. ბერცელიუსი ორგანულს უძახუდჷ ჸეთი სუბსტანციეფს, ნამუეფიშეთ თელი ორგანიზმეფი აკმოდირთუდჷ. ბერცელიუსიშ დროს, პოპულარული რდჷ თეორია ნამუსჷთ *"ვიტალიზმი"*-ს უძახჷდეს. ჸათე თეორიაშ მეჯინათ ორგანული ნიფთიერებეფიშ გოჭყაფა შილებედჷ ხვალე *თელარაშ ნძალა*-თ.

ვიტალიზმიშ კონცეფციაქ გოლინა მიოდინუ 1828 წანაშ უკულ, მუჟამს ფრიდრიხ ველერიქ ორგანული ნიფთიერება შარდოვანაშ მეღება შელებუ ვაორგანული სუბსტანციეფიშე.

## ქოძირით თაშნეშე
* ვაორგანული ქიმია

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Portal site on Organic Chemistry 
*Organic Chemistry Help! 
*Organic Chemistry: An Introduction 
*MIT.edu, OpenCourseWare: Organic Chemistry I
*HaverFord.edu, Organic Chemistry Lectures, Videos and Text
**Journal of Organic Chemistry* (Table of Contents)
**Organic Letters* (Pubs.ACS.org, Table of Contents)
*Organic-Chemistry.org, Organic Chemistry Portal - Recent Abstracts and (Name)Reactions
*Orgsyn.org, Organic Chemistry synthesis journal
*Ochem4free.info, Home of a full, online, peer-reviewed organic chemistry text
*CEM.MSU.edu , Virtual Textbook of Organic Chemistry
*Organic Chemistry Resources WorldWide - A collection of Links 

კატეგორია:ქიმია
კატეგორია:ორგანული ქიმია
ფრიდრიხ ველერი

**ფრიდრიხ ველერი** (გერმ. Friedrich Wöhler; დ. 31 კვირკვე, 1800, ეშერსჰეიმი, ჰესენ-კასელი, საღორონთო რომიშ იმპერია — ღ. 23 ეკენია, 1882, გეტინგენი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ქიმიკოსი, ნამუთ უმოსო მოღალენდჷ ვაორგანულ ქიმიას. ვილერი რდჷ პირველი ქიმიკოსი ნამუქჷთ აკეთჷ ქიმიური ელემენტეფიშ ბერილიუმიშ დო იტრიუმიშ იზოლაცია მეტალური ფორმათ.

ორგანული ქიმიაშ დარგის ველერი შინელი რე სინთეზით, ნამუქჷთ შელებუ შარდოვანაშ მეღება ამონიუნიშ ციანიტიშე. ორგანული ნიფთიერებაშ სინთეზი ვაორგანული სუბსტანციეფიშე ჸათე პერიოდიშო რევოლუციური რდჷ, მუშენდა მერჩქინელი რდჷ ნამდა ორგანული ნიფთიერებეფიშ გოჭყაფა შილებედჷ ხვალე *თელარაშ ნძალა*-თ. ჸათე კონცეფციას ვიტალიზმის უძახუდეს.

ფრიდრიხ ველერი გურაფულენდჷ ფრანკფურტიშ გიმნაზიას. ჸათე პერიოდის დეინტერესჷ ქიმიათ დო ქიმიური ექსპერტიმენტეფით, ნამუეფსჷთ თინა ატარენდჷ მუშ ჸუდეს მონწყილ ლაბორატორიას. 1820 წანას მიშელჷ მარბურგიშ უნივერსიტეტიშა. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი. ველერიშ ომენცარე ხემანჯღვერეფო რდეს გიშარჩქინელი ქიმიკოსეფი: ლეოპოლდ გმელინი დო იენს იაკობ ბერცელიუსი.

1826-1831 წანეფს ველერი ოგურუანდჷ ქიმიას ბერლინიშ პოლიტექნიკურ სკოლას, 1831-1836 წანეფს კასელიშ პოლიტექნიკურ სკოლას. 1836 წანაშე რდჷ გეტინგენიშ უნივერსიტეტიშ ქიმიაშ პროფესორი. ჸათაქ თიქ 21 წანას ქიმუშუ. 

ფრიდრიხ ველერი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1872 წანას მიპალუ პრესტიჟული ჯილდო კოპლიშ მენდალი დო 1880 წანას კოტენიუსიშ მენდალი. 1854 წანაშე რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ ურცხოალი მაკათური.

## ლიტერატურა
* Georg Schwedt: Der Chemiker Friedrich Wöhler. Hischymia 2000.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფრიდრიხ ვილერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* გიშნაგორა ნახანდეფი Internet Archive-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი
ჯონ ქაუჩ ადამსი

**ჯონ ქაუჩ ადამსი** (ინგლ. John Couch Adams; დ. 5 მანგი, 1819, ლეინასტი, კორნუოლი, ინგლისი — ღ. 21 ღურთუთა, 1892, კემბრიჯი, კემბრიჯშირი, ინგლისი) — ბრიტანალი მათემატიკოსი დო ასტრონომი, ურბენ ლევერიეშე ზოხორინელო მათემატიკური კალკულაციათ, თეორიულო წჷმარინუ პლანეტა ნეპტუნიშ არსებობაშ კონცეფცია.

ჯონ ქაუჩ ადამსი გურაფულენდჷ კემბრიჯიშ სენტ-ჯონიშ კოლეჯის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი 1843 წანას. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ სენტ-ენდრიუშ დო კემბრიჯიშ უნივერსიტეტეფს. რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, ედინბურგიშ ომაფე ჯარალუაშ დო ამერიკაშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური. 1848 წანას მიპალუ კოპლიშ მენდალი დო 1866 წანას ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი. 1851-1853 დო 1874-1876 წანეფს მუშენდჷ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ პრეზიდენტო.

1848 წანას დირსხუ ჯონ ქაუჩ ადამსიშ ჯოხონობაშ პრემიაქ, ნამუთ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშ ართ-ართი პრესტიჟული დო რეიტინგული ჯილდო რე დო გინმიჩამუ მათემატიკური დისციპლინეფიშ დარგეფს.

თაშნეშე, ჯონ ადამსიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჯონ ქაუჩ ადამსი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* Biography on the St Andrews database
* 
* Davor Krajnovic, John Couch Adams: mathematical astronomer, college friend of George Gabriel Stokes and promotor of women in astronomy

კატეგორია:ბრიტანალი ასტრონომეფი
კატეგორია:ბრიტანალი მათემატიკოსეფი
უოლეს კაროზერსი

**უოლეს ჰიუმ კაროზერსი** (ინგლ. Wallace Hume Carothers; დ. 27 პირელი, 1896, ბერლინგტონი, აიოვა, ააშ — ღ. 29 პირელი, 1937, ფილადელფია, პენსილვანია, ააშ) — ამერიკალი ქიმიკოსი დო გჷმმაგონებელი, შინელი რე სინთეტიკური პოლიმერიშ ნეილონიშ გჷმოგონებათ.

კაროზერსი გურაფულენდჷ ტარკიოშ კოლეჯის, მისურის. დუდშე თიში ინტერესეფიშ სფერო ინგლისური ლიტერატურა რდჷ, მარა უკულიან პერიოდეფს ქიმიათ დეინტერესჷ. კაროზერსიქ კოლეჯი 1920 წანას გათუ დო მალას გურაფა გაგინძორჷ ილინოისიშ უნივერსიტეტის (ურბანა-შამპეინი), სოდეთ მიპალუ მაგისტრიშ ხარისხი კარლ მარველიშ ხემანჯღვერობათ. 

1921-1922 წანეფს მუშენდჷ ობჟათე დაკოტაშ უნივერსიტეტის, ქიმიაშ ინსტრუქტორო. 1922 წანას კაროზერსიქ კინ ილინოისიშ უნივერსიტეტიშა დირთჷ, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია როჯერ ადამსიშ ხემანჯღვერობათ, 1924 წანას.

გურაფაშ თებაშ უკული კაროზერსი მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. 1926 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ ჰარვარდიშ უნივერსიტეტის. 1927 წანას კაროზერსიქ გეგნორთჷ კომპანია DuPont-შა. DuPont-ის კაროზერსი რდჷ ექსპერიმენტული ლაბორატორიაშ მადუდე. ჸათე ლაბორატორია პოლიმერული რკვიებეფიშ ცენტრი რდჷ. ნეილონიშ გარდა კაროზერსიქ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია ნეოპრენიშ გოვითარაფაშა. 

1936 წანას კაროზერსიქ ოსურო ქიმიჸონჷ ჰელენ სვიტმენი. 

1937 წანაშ 29 პირელს, 41 წანერ უოლეს კაროზერსიქ, დეპრესიაშ გეშა, დუდი დიჸვილუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
*Encyclopedia of World Biography on Wallace Hume Carothers
*
*National Academy of Sciences Biographical Memoir

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ქიმიკოსეფი
პოლიმერეფიშ ქიმია

**პოლიმერეფიშ ქიმია** — ქიმიაშ დისციპლინა, ნამუთ გურაფულენს პოლიმერეფიშ დო მაკრომოლეკულეფიშ სტრუქტურას, რჯებეფს, სინთეზის. თი პრინციპეფი დო მეთოდეფი, ნამუეფჷთ ირინუაფჷ პოლიმერეფიშ ქიმიაშ დარგის, თაშნეშე გჷმირინუაფუ ორგანული ქიმიაშ, ანალიზური ქიმიაშ დო ფიზიკური ქიმიაშ დისციპლინეფს.

პოლიმერეფიშ ქიმიაშ გოვითარაფაშა კაბეტი თია მიშეღჷ გერმანალი ქიმიკოსი ჰერმან შტაუდინგერქ, ნამუსჷთ პოლიმერეფიშ ქიმიაშ მუმას ხოლო უძახჷნა.

კატეგორია:პოლიმერეფიშ ქიმია
მაკრომოლეკულა

**მაკრომოლეკულა** — დიდი მოლეკულა, ნამუსჷთ უღუ დიდი შანულობა ბიოფიზიკური პროცესეფიშო. მაკრომოლეკულა იკათუანს ანთასობათ ატომეფს, ნამუეფით ართიანს რე მერსხუაფილი კოვალენტური რსხუეფით. ბრელი მაკრომოლეკულა რე პოლიმერი უმოს ჭიჭე მოლეკულეფიშ, ნამუეფსჷთ მონომერეფს უძახჷნა. ბიოქიმიას, მაკრომოლეკულეფიშ მაგალითეფიე: ბიოპოლიმერეფი (ნუკლეინიშ ბჟეეფი, ცილეფი, ნოშქერწყარეფი) დო დიდი ვაპოლიმერული მოლეკულეფი: ლიპიდეფი, ნანოგელეფი დო მაკროციკლეფი.

ტერმინი მაკრომოლეკულა (*მაკრო* + *მოლეკულა*) მიშეღჷ შინელ გერმანალ ქიმიკოსიქ, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატიქ ჰერმან შტაუდინგერქ, 1920-იან წანეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Lecture notes on the structure and function of macromolecules 
* Several (free) introductory macromolecule related internet-based courses 
* Giant Molecules! by Ulysses Magee, *ISSA Review* Winter 2002–2003. Cached HTML version of a missing PDF file. Retrieved March 10, 2010. The article is based on the book, *Inventing Polymer Science: Staudinger, Carothers, and the Emergence of Macromolecular Chemistry* by Yasu Furukawa.

კატეგორია:მაკრომოლეკულეფი
კატეგორია:პოლიმერეფი
ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე

**ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე ფონ შტრადონიცი** (გერმ. Friedrich August Kekulé von Stradonitz; დ. 7 ეკენია, 1829, დარმშტადტი, ჰესენიშ დიდი ოჰერცოგე — ღ. 13 კვირკვე, 1896, ბონი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ქიმიკოსი, უმოსო მოღალენდჷ ორგანული ქიმიაშ დარგის. კეკულე, 1850-იან წანეფიშე ღურაშახ, რდჷ ევროპაშ ართ-ართი გიშარჩქინელი ქიმიკოსი, თეორიული ქიმიაშ დისციპლინას. რდჷ ქიმიური სტრუქტურაშ თეორიაშ დუმარსხუაფალი.

კეკულე რდჷ პირველი ქიმიკოსი ნამუქჷთ წჷმარინუ იდეა ჟანგბადიშ დო წურწუფაშ ჟირვალენტიანობაშ გეშა. 1857 წანას კეკულექ ელემენტეფი დორთუ ართ, ჟირ დო სუმფუძიანეფო. 1865 წანას, აკადგინჷ ბენზოლიშ მოლეკულაშ ციკლური ფორმულა.

ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე გურაფულენდჷ არქიტექტურას გისენიშ უნივერსიტეტის. პირველ კურსის რდუნ თეში, შინელი გერმანალი ქიმიკოსიშ იუსტუს ფონ ლიბიხიშ გოლინათ ქიმიათ დეინტერესჷ დო მალას ქიდიჭყჷ ქიმიაშ დოგურაფა. 1852 წანას მიპალუ დოქტორიშ ხარისხი ქიმიას. 

1856 წანას კეკულექ გინირთჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტიშ პრივატ-დოცენტო. 1858 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ გენტიშ უნივერსიტეტიშ ქიმიაშ პროფესორო. 1867 წანას კეკულექ ბონიშ უნივერსიტეტიშა გინილჷ, სოდეთ ღურაშახ მუშენდჷ.

კეკულე რდჷ ომენცარე ხემანჯღვერი შინელი ქიმიკოსეფიშ, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფიშ: იაკობ ჰენდრიკ ვანტ-ჰოფიშ, ემილ ფიშერიშ დო ადოლფ ბაიერიშ.

კეკულექ 1885 წანას მიპალუ პრესტიჟული ჯილდო კოპლიშ მენდალი. კეკულე რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ დო მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი
* კეკულეშ ფორმულა 

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი
ჩარლზ III

**ჩარლზ III** (, ედომუშამი ჯოხო — **ჩარლზ ფილიპ არტურ ჯორჯი**, ; დ. 14 გერგობათუთა 1948, ლონდონი) — გოართოიანაფილი ომაფეშ დო წორომაჸალობაშ 14 სახენწჷფოშ მაფა. დიაფალ ელისაბედ II-შ დო თიში ალმასქუ მაფასქირ ფილიპიშ უნჩაში ქომოლსკუა. მაფა ჩარლზ III ქიანაშ ისტორიას ხვისტაშა ეშულირი არძაშე ხანერი მონარქი რე. უელსიშ მაფასქირიშ წოდება უღუდჷ 65 წანაშ გოძვენას (არძაშე უმოს ხანს).

## რესურსეფი ინტერნეტის

*მაფა ომაფე ფანიაშ ვებ-ხასჷლას 
*კორნუოლიშ ჰერცოგი  საჰერცოგეშ ოფიციალურ ვებ-ხასჷლას 
*
* 

კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ მონარქეფი
კატეგორია:უელსიშ მაფასქირეფი
კატეგორია:უინძორეფი
შარალუა თუთას

**შარალუა თუთას** (ფრანგ. Le Voyage dans la Lune) — ჟორჟ მელიესიშ 1902 წანას გინოღალირი, დუდსგინნაველეფიშ, ომენცარე ფანტასტიკაშ დო ფენტეზიშ ჟანრიშ ფილმი, ნამუთ გერსხილი რე ჟიულ ვერნიშ რომანეფს *"დიხაუჩაშე თუთაშა"*, *"თუთაშ მუკი-მუკი"* დო ჰერბერტ ჯორჯ უელსიშ რომანს *"პირველი ადამიერეფი თუთას"*.

ფილმიშ სიუჟეტით, ასტრონომეფი კოსმოსური აპარატის ეიოგანა დო თუთაშა მეფურინუნა. ჸათაქ თინეფი თუთაშ მახორუეფს, სელენიტეფს შეთმეხვადუნა. სელენიტეფი ასტრონომეფს ოჭოფუნა დო მუნეფიშ მაფაშა მიდეონანა. ასტრონომეფი მაფას დოჸვილუნა, ინტებუნა დო კინ კოსმოსურ აპარატით დიხაუჩაშა ირთუნა.

ფილმის გიმორინაფილი რე სპეციალური ეფექტეფი, სატირული დო პატაფიზიკური ელემენტეფი.

შარალუა თუთას მერჩქინელი რე ართ-ართ უდიდაშ დო გოლინიან ფილმო კინოინდუსტრიას. თიქ დიდი გოლინა იღვენუ უკულიანი პერიოდეფიშ ომენცარე ფანტასტიკაშ დო ფენტეზიშ ჟანრიშ ფილმეფიშა. ამერიკული გაზეთი The Village Voice-იქ ფილმი მიშეჸონჷ მაეჩა ოშწანურაშ საუჯგუშო 100 ფილმიშ ერკებულშა, სოდეთ თის უკინებჷ 84-ა აბანი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* 
* 

კატეგორია:ფრანგული ფილმეფი
კატეგორია:ჟორჟ მელიესიშ ფილმეფი
კატეგორია:მუნჯი ფილმეფი
ოჸოროფუ (1992 წანაშ ფილმი)

**ოჸოროფუ** (ფრანგ. L'Amant, ინგლ. The Lover) — ჟან-ჟაკ ანოშ 1992 წანას გინოღალირი ფილმი. ფილმი გერსხილი რე ფრანგი ნოველისტიშ მარგერიტ დიურასიშ ავტობიოგრაფიულ რომანს. ფილმიშ სიუჟეტით დიდარი ჩინარი ბიზნესმენი გეჩინებაფუანს თინეიჯერ ძღაბის დო თიწკუმა ინტიმურ ურთიართობას იჭყანს. სიუჟეტი ივითარებჷ 1929 წანას, ფრანგულ ინდოჩინეთის. თარ როლეფს არსულენა ჯეინ მარჩი დო ტონი ლიუნ კა-ფაი.

ფილმიშ გინოღალაქ დიჭყჷ 1989 წანას, ოდებიუტე ძირაფაქ იმანჯჷ 1992 წანაშ 22 ღურთუთას, საფრანგეთის. ფილმი ნომინირაფილი რდჷ ოსკარეფიშ ჯილდოშო საუჯგუშო ოპერატურაშო დო შკვითი სეზარიშ კინოპრემიაშო. ფილმიქ მიპალუ სეზარიშ პრემია საუჯგუშო ორიგინალურ მუსიკაშო.

ფილმის უღუდჷ დიდი პოპულარობა საფრანგეთის დო მიპალუ პოზიტიური შეფასებეფი, მარა ამერიკალი კინო-კრიტიკოსეფიშე შეფასებეფი უმოსო ნეგატიური რდჷ.

## როლეფს
* ჯეინ მარჩი - თინეიჯერი ძღაბი
* ტონი ლიუნ კა-ფაი - ჩინარი 
* ფრედერიკა მეინინჟე - დიდა
* არნო ჯოვანინეტი - უნჩაში ჯიმა
* მელვილ პუპო - უკულაში ჯიმა
* ლიზა ფოლკნერი - ჰელენ ლაგონელი
* სიემ მანი - ჩინარიშ მუმა
* ფილიპ ლე დემი - ფრანგულიშ მაგურაფალი
* ანა შაუფუსი - ან-მარი სტრეტერი

ტექსტის კითხულენს ჟანა მორო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 
* 

კატეგორია:ჟან-ჟაკ ანოშ ფილმეფი
კატეგორია:1992 წანაშ ფილმეფი
კატეგორია:ფრანგული ფილმეფი
კატეგორია:ბრიტანული ფილმეფი
ალექსის ბუვარი

**ალექსის ბუვარი** (ფრანგ. Alexis Bouvard; დ. 27 მანგი, 1767, ლე-კონტამინ-მონჟუა, საფრანგეთი — ღ. 7 მანგი, 1843, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ასტრონომი.

ალექსის ბუვარიქ მუში მენცარული კარიერაშ ბორჯის მიოგორუ ბრუო კომეტას დო აკადგინჷ პლანეტეფიშ დიაშ, მარსქულიშ დო ურანიშ ასტრონომიული ცხრილეფი, თაშნეშე, გიმირკვიუ ურანიშ ორბიტაშ ირეგულარობეფი დო წჷმარინუ ბჟაშ სისტემაშ მაბრუო პლანეტაშ არსებობაშ კონცეფცია. ბუვარიშ აზრით ჸათე პლანეტა რდჷ ურანიშ ორბიტაშ ირეგულარობეფიშ ბაძაძი. ურბენ ლევერიეშ კალკულაციეფი (ნამუეფიშ გიმორინაფათ მიოგორეს პლანეტა ნეპტუნს), გერსხილი რე ალექსის ბუვარიშ მენცარულ რკვიებეფს.

ალექსის ბუვარი მუშენდჷ პარიზიშ ობსერვატორიას პიერ-სიმონ ლაპლასიშ ხემანჯღვერობათ. 1822-1843 წანეფს ბუვარი რდჷ პარიზიშ ობსერვატორიაშ დირექტორი. 

ალექსის ბუვარი რდჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ, ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ დო ედინბურგიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალექსის ბუვარი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
ემილ ერლენმეიერი

**რიხარდ ავგუსტ კარლ ემილ ერლენმეიერი**, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ემილ ერლენმეიერი** (გერმ. Richard August Carl Emil Erlenmeyer; დ. 28 მანგი, 1825, ვეჰენი, ნასაუშ ოჰერცოგე (ასეიან ტაუნუსშტაინი, გერმანია) — ღ. 22 ღურთუთა, 1909, აშაფენბურგი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ქიმიკოსი, ნამუქჷთ მიშეღჷ დიდი თია სტრუქტურული თეორიაშ გოვითარაფაშა, წჷმარინუ ერლენმეიერიშ კანონი დო გიმიგონჷ სპეციალური კოლბა, ნამუთ თიშ ჯოხონობაშ რე დო ასე ხოლო გიმირინუაფჷ ქიმიურ ლაბორატორიეფს.

ემილ ერლენმეიერი გურაფულენდჷ მედიცინას გისენიშ უნივერსიტეტის. ქიმიური რკვიებეფით უკულიან წანეფს დეინტერესჷ. 1846 წანას გურაფა გაგინძორჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ ფიზიკას, ბოტანიკას დო მინერალოგიას გურაფულენდჷ. 1847 წანას კინ გისენიშა დირთჷ. ერლენმეიერი ართი პერიოდის დაინტერესებული რდჷ ფარმაცევტული ქიმიათ ხოლო. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1850 წანას. 

1855 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ ჰაიდელბერგის, რობერტ ბუნზენიშ ლაბორატორიას. 1857 წანას გინირთჷ პრივატ-დოცენტო. 1863 წანას გინირთჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტიშ ასოცირაფილ-პროფესორო. ერლენმეიერიქ, 1868 წანაშე ომენცარე კარიერა გაგინძორჷ მიუნხენიშ პოლიტექნიკურ სკოლას დო რდჷ ჸათე სკოლაშ ლაბორატორიული რკვიებეფიშ ხემანჯღვერი ღურაშახ.

## ლიტერატურა
*
*
*
*

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი
ჟან-ბატისტ ჟოზეფ დელამბრი

**ჟან-ბატისტ ჟოზეფ დელამბრი** (ფრანგ. Jean-Baptiste Joseph Delambre; დ. 19 ეკენია, 1749, ამიენი, საფრანგეთი — ღ. 19 მარაშინათუთა, 1822, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი მათემატიკოსი, ასტრონომი, ასტრონომიაშ ისტორიკოსი დო გეოდეზისტი, პარიზიშ ობსერვატორიაშ დირექტორი დო კოლეჯ დე ფრანსიშ ასტრონომიაშ პროფესორი.

დელამბრის ორდოიანი წანეფიშე ოინტერესუდჷ ლათინური დო ბერძენული ნინეფი. ასტრონომიათ უკულიან პერიოდეფს დეინტერესჷ. მუჭოთ ასტრონომქ ხელათ მიპალუ შანულობა ევროპაშ მასშტაბით. ოკათუდჷ ექსპედიციას ნამუქჷთ ზიმუ მერიდიანული რულეშ (ინგლ. Meridian arc) სიგჷრძა დიუნკერკიშე ბარსელონაშახ. მერიდიანიშ ართი ნოჸელა პარიზის ხოლო გიშმურს. ჸათე ექსპედიციაშ რკვიებეფს უკულ გიარსხუ მეტრული სისტემაშ დეფინიციაქ.

1804-1822 წანეფს დელამბრი მუშენდჷ პარიზიშ ობსერვატორიაშ დირექტორო. 1801 წანას, ნაპოლეონ ბონაპარტიქ დელამბრი ქუდარინუ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მათემატიკური მენცარობეფიშ მელამოსეთ. ჸათე პოსტი დელამბრის ღურაშახ უკინებუდჷ. 

დელამბრი რდჷ ართ-ართი მაართა ასტრონომი ნამუქჷთ ანალიზური ფორმულეფიშე ასტრონომიული განტოლებეფიშ დედუქციაშ მეთოდეფი გიმირინუ.

ჟან-ბატისტ ჟოზეფ დელამბრი რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ, ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ ამერიკული აკადემიაშ დო შხვა ომენცარე ორგანიზაციეფიშ მაკათური. 

დელამბრიქ ღურუ 1822 წანაშ 19 მარაშინათუთას, 72 წანერქ. დასაფულებური რე პარიზიშ პერ-ლაშეზიშ სასაფლას.

დელამბრი ართ-ართი რე 72 მენცარიშე ნამუშ ჯოხოთ მიკოჭარილი რე ეიფელიშ ჸორშიშ ფასადის. დელამბრიშ ჯოხონობაშ რე ართ კრატერი თუთას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჟან-ბატისტ ჟოზეფ დელამბრი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი
* დელამბრიშ ნახანდეფიშ ერკებული

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
კატეგორია:ფრანგი მათემატიკოსეფი
ვულკანი (ჰიპოთეზური პლანეტა)

**ვულკანი** — პლანეტა, ნამუშ არსებობასჷთ ასტრონომეფი ვარაუდენდეს, ბჟაშ დო  მერკურიშ შქას. სპეკულაციეფქ, პლანეტაშ არსებობაშ გეშა, დიჭყჷ მავითოშკვითა ოშწანურაშე. ჰიპოთეზაშ თარი პროპონენტი რდჷ ფრანგი ასტრონომი ურბენ ლევერიე, ნამუთ პლანეტა მერკურიშ ორბიტაშ სპეციპიკურობას ირკვიენდჷ. ლევერიეშ აზრით ჸათე სპეციპიკურობეფიშ ბაძაძი შხვა, თიხანური პერიოდიშო უჩინებუ პლანეტაშ გრავიტაციული გოლინა რდჷ. ლევერიექ პლანეტას ქიგიოდვჷ  *"ვულკანი"*. 

უკულიანი პერიოდეფიშ ასტრონომეფს პლანეტა ვულკანიშა ვემიაგორეს დო თიში არსებობაქ ვედენტკიცინჷ. 

მერკურიშ ორბიტაშ სპეციპიკურობეფი მენცარეფქ ენწყეს ფარდობითობაშ თეორიაშ გიმორინაფათ, ოფირჩა-ბორჯიშ სიღულეთ, ნამუშ ბაძაძი ბჟაშ მასა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Isaac Asimov (1975). "The Planet That Wasn't", *The Magazine of Fantasy and Science Fiction*
* Schlyter, Paul (2006).  "Vulcan, the intra-Mercurial planet, 1860–1916, 1971", *The 
Nine
8 Planets: A Multimedia Tour of the Solar System* (Appendix 7: "Hypothetical Planets") converted to HTML by Bill Arnett.
* "The Planet Vulcan", *Scientific American*, 31 August 1878, p. 128, columns 2–3

კატეგორია:ასტრონომიული ჰიპოთეზეფი
კატეგორია:ჰიპოთეზური პლანეტეფი
ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი

**ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი** (ფრანგ. Joseph Louis Gay-Lussac; დ. 6 ქირსეთუთა, 1778, სენ-ლეონარ-დე-ნობლა, საფრანგეთიშ ომაფე — ღ. 9 მესი, 1850, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ქიმიკოსი დო ფიზიკოსი.

ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი გურაფულენდჷ პარიზიშ პოლიტექნიკურ სკოლას. 1801 წანაშე გურაფა გაგინძორჷ ხინჯეფიშ დო შარეფიშ ერუანულ სკოლას. ჸათაქ თინა გიშარჩქინელი ფრანგი ქიმიკოსიშ კლოდ ლუი ბერთოლეშ ასისტენტი რდჷ. გურაფაშ თებაშ უკულ გეი-ლუსაკი მუშენდჷ ქიმიაშ პროფესორო. 1808-1832 წანეფს რდჷ პარიზიშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკაშ პროფესორი. 

გეი-ლუსაკი რდჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ (1806), შვედეთიშ მენცარობეფიშ ომაფე აკადემიაშ (1821), ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ (1815) დო ამერიკაშ მენცარობეფიშ დო ხელუანობეფიშ აკადემიაშ (1832) მაკათური.

ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკიქ ღურუ პარიზის, 1850 წანაშ 9 მესის, 71 წანერქ. გეი-ლუსაკი ართ-ართი რე 72 მენცარიშე ნამუშ ჯოხოთ მიკოჭარილი რე ეიფელიშ ჸორშიშ ფასადის.

## მენცარული კონტრიბუცია
* 1802 — გეი-ლუსაკი რდჷ პირველი მენცარი ნამუქჷთ აკეთჷ კანონიშ ფორმულაცია ნამუთ გეი-ლუსაკიშ კანონით რე შინელი. ჸათე კანონქ მათემატიკურო შილებე ჸათაშ იჭარას: \frac{P}{T} = k, სოდეთ p — მოცულობა რე, T — აბსოლუტური ტემპერატურა დო k — ბოლცმანიშ კონსტანტა.
* 1804 — გეი-ლუსაკიქ დო ჟან-ბატისტ ბიოქ წყარბადიშ ბურთით ეფურინეს დო მიოჭირინეს 7,016 მეტრაშ სიმაღალას დო გიმირკვიეს დიხაუჩაშ ატმოსფეროშ ტემპერატურული კონდიციეფი
* 1805 — გეი-ლუსაკიქ დო ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტიქ დადგინეს ნამდა ატმოსფეროშ აკოდგინალუა ვეთირუ წნევაშ დარკებათ. თაშნეშე, გეი-ლუსაკიქ დადგინჷ ნამდა წყარი აკმოდირთუ წყარბადიშ ჟირი დო ჟანგბადიშ ართი კომპონენტიშე.
* 1808 — მიოგორუ ქიმიური ელემენტი ბორის
* 1811 — გეი-ლუსაკი რდჷ პირველი მენცარი ნამუქჷთ იოდი იჩინჷ მუჭოთ ახალი ქიმიური ელემენტი დო გიმირკვიუ თიში აკოდგინალუა, წჷმარინუ ელემენტიშ ჯოხოდვალა **იოდი** (iode)
* 1815 — აკეთჷ ქიმიური ნიფთიერება ციანიშ სინთეზი დო დადგინჷ თიში ემპირიული ფორმულა
* 1824 — ახალი მოდიფიკაციეფით გაუჯგუშჷ ინსტრუმენტი ბურეტი დო მიშეღჷ ტერმინეფი: ბურეტი დო პიპეტი

## აკადემიური გენეალოგია

## ლიტერატურა
* Crosland, M. (1978). Gay-Lussac, Scientist and Bourgeois. Cambridge University Press. ISBN 0-521-21979-5.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
ჟერომ ლალანდი

**ჟოზეფ ჟერომ ლეფრანსუა დე ლალანდი** (ფრანგ. Joseph Jérôme Lefrançois de Lalande; დ. 11 კვირკვე, 1732, ბურგ-ან-ბრესი, საფრანგეთი — ღ. 4 პირელი, 1807, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი ასტრონომი, ჭარუ დო მასონი.

ლალანდი დიო იურისპრუდენციას გურაფულენდჷ. ასტრონომიათ უკულიან წანეფს დეინტერესჷ. რდჷ გიშარჩქინელი ფრანგი ასტრონომეფიშ ჟოზეფ-ნიკოლა დელილიშ დო პიერ შარლ ლემონიეშ ასისტენტი. გურაფაშ თებაშ უკულ, ლემონიეშ რეკომენდაციათ ლალანდიქ ბერლინშა მიდართჷ. ჸათაქ თიქ გიმირკვიუ თუთაშ პარალაქსი.

საფრანგეთიშა დორთინაშ უკული, ლალანდიქ 1759 წანას გჷმაბჟინუ ედმონდ ჰალეიშ ცხრილეფიშ გაუჯგუშებული ვერსია. ლალანდის, მუჭოთ ასტრონომს, დიდი შანულობა დო პოპულარობა მოუღჷ მენცარულ პუბლიკაციეფქ ნამუეფით ორხველუდჷ მორღაშ ტრანზიტის.

1801 წანას ლალანდიქ დარსხუ პრემია, ნამუთ გინმაჩამუდჷ ასტრონომიაშ დარგის მოხანდე მენცარეფს. 

ჟერომ ლალანდი რდჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ (1753), ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ (1763), შვედეთიშ მენცარობეფიშ ომაფე აკადემიაშ (1765) დო ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ ამერიკული აკადემიაშ (1781) მაკათური. ლალანდიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას. 

ჟერომ ლალანდი ართ-ართი რე 72 მენცარიშე, ნამუშ ჯოხოთ მიკოჭარილი რე ეიფელიშ ჸორშიშ ფასადის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჟერომ ლალანდი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჟერომ ლალანდი Mathematics Genealogy Project-ის

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომეფი
კატეგორია:ფრანგი მასონეფი
ასტრომეტრია

**ასტრომეტრია** — ასტრონომიაშ დისციპლინა ნამუთ გურაფულენს დო ირკვიენს მურიცხეფიშ დო შხვა ასტრონომიული ობიექტეფიშ ლოკაციეფს დო ჸარაფის.

## ისტორია
ასტრომეტრიული რკვიებეფი იჭყაფჷ მურიცხული კატალოგეფით, ნამუეფსჷთ ასტრონომეფი აკმადგინანდეს ანტიკური პერიოდეფიშე. პირველი ასტრონომეფი ნამუეფქჷთ ჸათე კატალოგეფი აკადგინეს რდეს ტიმოქარისი, არისტილუსი დო ჰიპარქე. ჰიპარკეშ კატალოგი იკათუანდჷ 850 მურიცხის. უკულიანი პერიოდიშ ასტრონომიშ პტოლემეშ კატალოგი იკათუანდჷ 1,022 მურიცხის, თინეფიშ ლოკაციას დო კორდინატეფს.

X ოშწანურას, სპარსალ ასტრონომქ აბდ ალ-რაჰმან ალ-სუფიქ გიმირკვიუ მურიცხეფიშ ლოკაციეფი, სიდიდა დო ფერეფი. მუში *"ფიქსირებული მურიცხეფიშ წინგი*"-ს მოჩამილი რე შხვადოშხვა მურიცხბუნეფიშ ნახანტეფი ხოლო. 

იბნ იუნუსი რდჷ ეგვიპტარი ასტრონომი, ნამუთ ასტროლაბიშ გიმორინაფათ ბჟაშ ლოკაციეფს ოკვირუდჷ. იუნუსიქ გიმირკვიუ გეუკუმელაფა, პლანეტეფიშ ჸარაფი დო შხვა.

XV ოშწანურაშ ასტრონომქ დო მათემატიკოსიქ ულუღ ბეგიქ აკადგინჷ კატალოგი, სოდეთ მიშულირიე 1,019 მურიცხი. 

XVI ოშწანურას, ტიხო ბრაჰე ატარენდჷ ასტრონომიულ ობზერვაციეფს გაუჯგუშებული ინსტრუმენტეფიშ გიმორინაფათ.

ჯეიმს ბრედლი, 1729 წანას ოცადუდჷ მურიცხეფიშ პარალაქსიშ ზიმუას, მარა თიხანური ტელესკოპეფით თის ჸათე საქმექ ვეშიალებუ. მარა ბრედლიქ მიოგორუ სინთეშ აბერაციას დო დიხაუჩაშ ღერზიშ ნუტაციას. ბრედლიქ აკადგინჷ კატალოგი ხოლო, სოდეთ მიშულირი რე 3222 მურიცხი.

პირველი მენცარი ნამუქჷთ მურიცხიშ პარალაქსი ზიმუ რდჷ გერმანალი ასტრონომი ფრიდრიხ ვილჰელმ ბესელი.

მავითოჩხორა ოშწანურაშ ბოლოშახ, მენცარეფს შეიალებეს მურიცხეფიშ ხვალე 60 პარალაქსიშ ზიმუაქ. თინეფიშ უმენტაშობაქ მეღებულქ იჸუ პოზიციური მიკრომეტრით. მაეჩა ოშწანურაშე მენცარეფქ დიჭყეს ასტროგრაფეფიშ გიმორინაფა. ჸათე ასტროგრაფეფი ფოტოპლასტიკაშ მეთოდის ირინუანდჷ.

1960-იან წანეფიშე მურიცხეფიშ კატალოგეფიშ აკოდგინუაშ შხვა, უმოს ეფექტურ მეთოდეფქ გიჭყჷ. კომპიუტერული ტექნოლოგიეფიშ გოვითარაფას უღუდჷ დიდი შანულობა ჸათე საქმეშო.

ასტრომეტრიაშ გოვითარაფაშო დიდი შანულობა უღუდჷ ევროპული კოსმოსური სააგენტოშ მენცარულ სატელიტის Hipparcos-ის, ნამუთ ოპერირებადი რდჷ 1989 წანაშე 1993 წანაშახ. ჸათე პერიოდის Hipparcos-იქ შელებუ 118,218 მურიცხიშ ლოკაციაშ, პარალაქსიშ დო ჸარაფიშ დიდი სიზუსტათ რკვიება.

2013 წანაშე ოპერირებადი რე კოსმოსური ტელესკოპი Gaia. თიში ართ-ართი მისია რე ასტრონომიული ობიექტეფიშ 3D კატალოგეფიშ შედგინა.

## ქოძირით თაშნეშე
* *[[Hipparcos]]*
* *[[Gaia]]*

## ლიტერატურა
* Kovalevsky, Jean; Seidelman, P. Kenneth (2004). Fundamentals of Astrometry. Cambridge University Press. ISBN 0-521-64216-7.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*MPC Guide to Minor Body Astrometry
*Astrometry Department of the U.S. Naval Observatory
**USNO Astrometric Catalog and related Products 
*
*The Hipparcos Space Astrometry Mission &mdash; on ESA

კატეგორია:ასტრომეტრია
ჯუზეპე პიაცი

**ჯუზეპე პიაცი** (იტალ. Giuseppe Piazzi; დ. 16 კვირკვე, 1746, პონტე-ინ-ვალტელინა — ღ. 22 კვირკვე, 1826, ნეაპოლი, ნეაპოლიშ ომაფე) — იტალიარი ასტრონომი, მათემატიკოსი დო კათოლიკე პაპა.

პიაციშ ასტრონომიული გონათაფაშე ბრელ მუთუნი ვარე რჩქინელი. მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. რდჷ პალერმოშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი დო პალერმოშ ასტრონომიული ობსერვატორიაშ პირველი დირექტორი. 1801 წანაშ 1 ღურთუთას პალერმოშ ობსერვატორიაშე, მიოგორუ ჯუკუ პლანეტა ცერერას.

პიაცი ხემანჯღვერენდჷ მურიცხეფიშ კატალოგიშ შედგინას, ნამუთ იკათუანდჷ 7,646 მურიცხის. 

ჯუზეპე პიაცი რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ დო საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური. ჟირშა მიპალუ ლალანდიშ პრემია.

პიაციშ ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი დო ართ-ართი კრატერი თუთას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Catholic Encyclopedia entry for Giuseppe Piazzi
* 
* Giuseppe Piazzi and the Discovery of Ceres
* Portrait of Giuseppe Piazzi from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections 

კატეგორია:იტალიარეფი
კატეგორია:იტალიარი ასტრონომეფი
კატეგორია:იტალიარი მათემატიკოსეფი
ტრაპეცია

**ტრაპეცია** — ოთხკუნთხუდი, ნამუშ ჟირი მოპირდაპირე ხასჷლა ართიანიშ პარალელური რე დო ჟირი — ვაპარალელური. პარალელურ ხასჷლეფს ტრაპეციაშ ფუზეეფს უძახჷნა დო დანარჩენი ჟირი ხასჷლას ტრაპეციაშ ფერდეფს. ტოლფერდი რე ტრაპეცია მუჟამსჷთ თიში ფერდეფი ართიანიშ ტოლი რე. 

ტრაპეციაშ ფართობიქ შილებე გიმითვსლას ფორმულათ: hx(a+b):2

## რესურსეფი ინტერნეტის
* "Trapezium"  at *Encyclopedia of Mathematics*
* Trapezoid definition &nbsp; Area of a trapezoid &nbsp; Median of a trapezoid With interactive animations
* Trapezoid (North America) at elsy.at: Animated course (construction, circumference, area)
* Trapezoidal Rule on *Numerical Methods for Stem Undergraduate*

კატეგორია:ტრაპეცია
ჰერმან მინკოვსკი

**ჰერმან მინკოვსკი** (გერმ. Hermann Minkowski; დ. 22 მანგი, 1864, ალეკსოტასი, სუვალსკიშ გუბერნია, პოლონეთიშ ომაფე (ასეიან კაუნასი, ლიეტუვა) — ღ. 12 ღურთუთა, 1909, გეტინგენი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი მათემატიკოსი, კენიგსბერგიშ, ციურიხიშ დო გეტინგენიშ უნივერსიტეტეფიშ პროფესორი.

მინკოვსკიქ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია რიცხუეფიშ გეომეტრიაშ დორსხუაფაშა დო გოვითარაფაშა. თინა რდჷ ართ-ართი პირველი მათემატიკოსი, ნამუქჷთ გიმირინუ გეომეტრიული მეთოდეფი შხვადოშხვა პრობლემეფიშ გინაჭყვიდალო რიცხუეფიშ თეორიაშ, მათემატიკური ფიზიკაშ დო ფარდობითობაშ თეორიაშ საკითხეფს.

1907 წანას, მინკოვსკიქ მენცარული რკვიებეფით ოძირუ ნამდა ალბერტ აინშტაინიშ სპეციალური ფარდობითობაშ თეორიაშ გაგება შილებედჷ გეომეტრიულო, მუჭოთ ოთხ-განზომოლებიანი ოფირჩა-ბორჯიშ თეორიათ. ოფირჩაშ სუმი დო ბორჯიშ ართი განზომილებაშ ჸათე კომბინაციას მინკოვსკიშ ოფირჩას უძახჷნა.

ჰერმან მინკოვსკი გურაფულენდჷ კენიგსბერგიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს: ბონიშ უნივერსიტეტის 1887-1894 წანეფს, კენიგსბერგიშ უნივერსიტეტის 1894-1896 წანეფს, ციურიხის 1896-1902 წანეფს დო უკულ გეტინგენს 1902 წანაშე ღურაშახ.

მინკოვსკიქ ღურუ 1909 წანაშ 12 ღურთუთას, 44 წანერქ, აპენდიციტით.

მინკოვსკიშ ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰერმან მინკოვსკი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ჰერმან მინკოვსკი Mathematics Genealogy Project-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
რომბი

**რომბი** — პარალელოგრამი ნამუშ პირდაპირი ხასჷლეფი პარალელურიე, თაშნეშე თიში არძა კუნთხუ მართიე. რომბიშ დიაგონალეფი მართი კუნთხუთ გინმოკვათჷნს ართიანს. რომბიშ დიაგონალეფი რე თიში ბისექტრისეფი. რომბიშ ართი ხასჷლაწკჷმა მადვალუ კუნთხუეფიშ ჯამი 180 გრადუსი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Rhombus definition, Math Open Reference with interactive applet.
* Parallelogram and Rhombus - Animated course (Construction, Circumference, Area)

კატეგორია:რომბი
კვადრატი

**კვადრატი** — ოთხკუნთხური, ნამუშ არძა ხასჷლა ტოლი რე დო არძა კუნთხუ მართიე. 

კვადრატი ართდროულო რე პარალელოგრამი, რომბი დო მართკუნთხური. კვადრატი იხასიათებუ ჸათე ფიგურეფიშ არძა რჯებეფით:

1. კვადრატი, მუჭოთ პარალელოგრამი: 
 * პირდაპირი ხასჷლეფი ტოლი რე
 * ართი ხასჷლაწკჷმა მადვალუ კუნთხუეფი აკმადგინანა 180 გრადუსის
 * დიაგონალეფი გინოკვათუაშ აბანით ირთუ ჟირ ტოლი ნორთო
 * პირდაპირი კუნთხუეფი ტოლი რე

2. კვადრატი მუჭოთ რომბი:
 * არძა კუნთხუ ტოლიე
 * დიაგონალეფი კუნთხუეფიშ ბისექტრისეფიე
 * დიაგონალეფი ართიანიშ მართობული რე

3. კვადრატი მუჭოთ მართკუნთხური:
 * ოთხი ხოლო კუნთხუ მართიე
 * დიაგონალეფი ტოლიე


:


რახანს კვადრატი პარალელოგრამიე, თიში ფართობიქ შილებე გიმითვალას პარალელოგრამიშ ფართობიშ ფორმულათ:
  * S \, = \, ha

(a რე ხასჷლა, ნამუსჷთ რე გერსხილი სიმაღალა)
რახანს, კვადრატიშ სიმაღალა თიში ხასჷლაშ ტოლიე, თე ფორმულაქ შილებე ჸათაშ დითირას: 
* S \, = \, ab (a დო b კვადრატიშ ხასჷლეფიე)

ვარდა
* S \, = \, a^2

## პერიმეტრი
კვადრატიშ პერიმეტრი რე თიში ხასჷლეფიშ სიგინძაშ ჯამი. თიქ შილებე გიმითვალას ფორმულათ: 
* P \, = \, a \, + \, a \, + \, a \, + \, a
(a, a, a დო a კვადრატიშ ხასჷლეფიე)

რახანს კვადრატიშ კუნთხუეფი ტოლიე, თე ფორმულაქ შილეფე დიჭარას:

P \, = \, 4a

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Definition and properties of a square

კატეგორია:კვადრატი
ოფირჩა-ბორჯი

**ოფირჩა-ბორჯი** — მათემატიკური მოდელი, ნამუთ აართიანენს ოფირჩაშ სუმი განზომილებას დო ბორჯიშ ართი განზომილებას, ართი ოთხიგანზომილებიან კონტინუუმო. ოფირჩა-ბორჯიშ დიაგრამეფი გიმირინუაფუ რელატივისტური ეფექტეფიშ ვიზუალიზაციაშო. 

მაეჩა ოშწანურაშახ მენცარეფი ფირქენდეს ნამდა ოფირჩაშ სუმიგანზომილებიანი მოდელი ზოხორინელო არსებენდჷ, ართ-განზომილებიანი ბორჯიშე. შინელ გემანალ მენცარქ ალბერტ აინშტაინქ წჷმარინუ ფარდობითობაშ თეორია, ნამუშ თარი აკმადგინალი ოფირჩა-ბორჯი რე. აინშტაინიშ ფუნდამენტალური რკვიებეფიშახ მენცარეფი ფიზიკურ მოლინეფს, ჟირი შხვადოშხვანერი თეორიათ ეთმონწყუნდეს: ისააკ ნიუტონიშ კანონეფი ეთმონწყუნდჷ ობიექტეფიშ ჸარაფის, მუჟამს ჯეიმზ კლერკ მაქსველიშ ელექტრომაგნიტური მოდელი ეთმონწყუნდჷ სინთეშ რჯებეფს. აინშტაინიშ რკვიებეფით, ფარდობითობაშ სპეციალური თეორია გერსხილი რე ჟირი პოსტულატის:
* ფიზიკაშ კანონეფი ინვარიანტული (უთირუ, იდენტური) რე არძო ინერციულ სისტემას
* სინთეშ სიჩქარე ვაკუუმს რე ართნერი არძო დუმაკვირებელიშო, უმუჯინუო სინთეშ წყუშ ჸარაფიშ.

ჸათე პოსტულატეფიშ ლოგიკური შედეგი რე ოფირჩაშ დო ბორჯიშ ოთხიხოლო განზომილებაშ გოართოიანაფა.

აინშტაინიშ თეორია რე გოფართინაფილი დო გაუჯგუშებული ვერსია ჰენდრიკ ლორენციშ ელექტრომაგნიტური ფენომენიშ თეორიაშ დო ანრი პუანკარეშ ელექტროდინამიკური თეორიაშ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Albert Einstein on space–time 13th edition Encyclopædia Britannica Historical: Albert Einstein's 1926 article
*Encyclopedia of Space–time and gravitation Scholarpedia Expert articles
*Stanford Encyclopedia of Philosophy: "Space and Time: Inertial Frames" by Robert DiSalle.

კატეგორია:ოფირჩა-ბორჯი
პარალელოგრამი

**პარალელოგრამი** — ოთხკუნთხური ნამუშ პირდაპირი ხასჷლეფი პარალელურიე. 

პარალელოგრამიშ რჯებეფი რე:
* პარალელოგრამიშ პირდაპირი ხასჷლეფი დო კუნთხუეფი ართიანიშ ტოლი რე
* პარალელოგრამს, დიაგონალი გუთმორთჷნს ჟირი, ტოლი სუმკუნთხურო
* პარალელოგრამიშ დიაგონალეფი გინოკვათუაშ აბანით შქას ირთუნა

პარალელოგრამს, ნამუშ არძა კუნთხუ მართიე, მართკუნთხურის უძახჷნა. პარალელოგრამს, ნამუშ ოთხი ხოლო ხასჷლა ტოლიე, რომბი ჯოხო. პარალელოგრამი ნამუთ ართდროულო რე რომბი დო მართკუნთხური, რე კვადრატი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Parallelogram and Rhombus - Animated course (Construction, Circumference, Area)
*Interactive Parallelogram --sides, angles and slope
*Definition and properties of a parallelogram with animated applet
*Interactive applet showing parallelogram area calculation interactive applet

კატეგორია:პარალელოგრამი
კუნთხუ

**კუნთხუ** — გეომეტრიული ფიგურა, ნამუთ იფორმირებჷ საართო ჭურჭულიშე გიშმაულარი ჟირი სჷმით. საართო აბანი, ჭურჭული სოდეთ კუნთხუ იჭყაფუნ რე წკვენტი, ჟირი სჷმი ნამუეფი წკვენტიშე გიშმულა, რე კუნთხუშ ხასჷლეფი.

კუნთხუ ეიშანუაფჷ „**∠**“ სიმბოლოთ. თიში სიდიდა იზუმუ გრადუსეფით.

გრადუსული ზომეფიშ მეჯინათ არსებნს კუნთხუშ შხვადოშხვა ბუნეფი:
* **წვანთირი** რე კუნთხუ ნამუშ გრადუსული ზომა 90°-შე ნაკლებიე დო 0°-შე მეტიე
* **უკვათური** რე კუნთხუ ნამუშ გრადუსული ზომა 180°-შე ნაკლებიე დო 90°-შე მეტიე
* **მართი** რე კუნთხუ ნამუშ ზომა 90° რე 
* **გოშალირი** რე კუნთხუ ნამუშ ზომა 180° რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კუნთხუ ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:კუნთხუ
კატეგორია:კუნთხუეფი
კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი

**კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი**, **კმფ** (ინგლ. Cosmic microwave background) — ელექტრომაგნიტური გჷმოჩხორიაფა, ნამუთ მენცარეფიშ აზრით მერჩქინელი რე ორდოიანი პერიოდიშ ოქიანუშ ნოსქილედო. მინჩა თის "რელიქტური გჷმოჩხორიაფა"-ს ხოლო უძახჷნა. თიში რკვიებას უღუ დიდი შანულობა, მუშენდა კმფ რე უჯვეშაში გჷმოჩხორიაფა ოქიანუს. კმფ ითარიღებუ რეკომბინაციაშ პერიოდით, მუჟამსჷთ პირველი ატომეფი იფორმირებუდჷ.

ტრადიციული ოპტიკური ტელესკოპეფიშო ოფირჩა (ფონი) მურიცხეფს დო გალაქტიკეფს შქას რე რუმე. მარა უმოსო ეფექტური რადიოტელესკოპეფი ორწყე ართნერი, ფონური, მურუჟი სინთეს ნამუთ ვარე ასოცირაფილი  მურიცხეფი, გალაქტიკეფი დო შხვა ასტრონომიული ობიექტეფიწკჷმა. ჸათე სინათე ნძალიერიე უმოსო რადიოსპექტრიშ მიკრორეღმულ რეგიონეფს. 

ჸათე გჷმოჩხორიაფას მიოგორეს ამერიკალ რადიოასტრონომეფქ არნო ალან პენზიასიქ დო რობერტ ვუდრო ვილსონიქ, 1965 წანას. ჸათეშ გეშათ ჟირხოლო ასტრონომს გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1978 წანას.

მენცარეფიშ აზრით კმფ, მუჭოთ დიდი გოფათქუაშ ნოსქილედი, დიდი გოფათქუაშ თეორიაშ სერიოზული ნტკიცება რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* CMBR Theme on arxiv.org 
* Audio: Fraser Cain and Dr. Pamela Gay – Astronomy Cast. The Big Bang and Cosmic Microwave Background – October 2006
* Visualization of the CMB data from the Planck mission
* 

კატეგორია:რადიოასტრინომია
კატეგორია:ფიზიკური კოსმოლოგია
კატეგორია:ასტროფიზიკა
კატეგორია:კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი
კაბეტი გოფათქუა

**კაბეტი გოფათქუა** (ინგლ. Big Bang) — ფიზიკური თეორია, ნამუთ ეთმონწყუნს მუჭო გიფართინუ ოქიანუქ მაღალი პისქვინიშ დო ტემპერატურაშ დაჭყაფურ დგომარობაშე. ოქიანუშ გოჭყაფაშ დიდი გოფათქუაშ ჸათე მოდელი, თაშნეშე ოცადჷ ქექე ქიმიური ელემენტეფიშ, კოსმოსური მიკრორეღმული ფონიშ დო ოქიანუშ ფართომასშტაბამი სტრუქტურაშ თეორიულ ენწყუმას.

ჸათე თეორიაშ ნტკიცებაშო არძოშ უმოსო კაბეტი შანულობა უღჷ თისი, ნამჷ-და კაბეტი გოფათქუაშ თეორია დჷთმაჸუნუ ჰაბლი-ლემეტრიშ კანონს — მუთ უმოსო შორს მადვალუ რე გალაქტიკა, თით უმოსო ბიწორო დეთმეთხიებუ თინა დიხაუჩას.

კაბეტი გოფათქუაშ თეორიაშ მაჟირა შანულამი ნტკიცება რე კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი, ნამუთ მენცარეფიშ აზრით, კაბეტი გოფათქუაშ ნოსქილედი რე.

XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს, მენცარეფი ფირქენდეს ნამდა ოქიანუ სტატიკური რდჷ. ჸათე მოდელიშ მეჯინათ ოქიანუ ირო რდჷ დო თინა ვართ იჭიჭარებუდჷ დო ვართ იფართინუაფუდჷ. XX ოშწანურაშ 20-იან წანეფშე, ედუინ ჰაბლიშ დო ჟორჟ ლემეტრიშ რკვიებეფით, გორჩქინდჷ იდეაქ ოქიანუშ კაბეტი გოფართინაფათ გოჭყაფაშ გეშა. უკულიანი პერიოდეფიშ რკვიებეფით, მენცარეფქ აკეთეს დოხოლაფირი კალკულაცია ოქიანუშ ასაკიშ. მენცარეფიშ არზით, კაბეტი გოფათქუაქ მოხვადჷ 13.787±0.020 მილიარდი წანაშ წოხოლე. 

გოფართინაფაშ ორდოიან სტადიას, ოქიანუქ გორგიდჷ დო იფორმირჷ სუბატომურ წილაკეფქ დო უკულ ატომეფქ. ელემენტეფქ წყარბადიქ, ჰელიუმქ დო ლითიუმქ გრავიტაციაშ ნძალათ აფორმირჷ ორდოიანი მურიცხეფი დო გალაქტიკეფი.

ტერმინი კაბეტი გოფათქუა (ინგლ. "Big Bang") მიშეღჷ 1949 წანას ბრიტანალ ასტრონომქ ფრედ ჰოილიქ, ნამუსჷთ ჸათე თეორიაშ ვაჯერდჷ.

## ლიტერატურა
* Barrow, John D. (1994). The Origin of the Universe. Science Masters. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-81497-9.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* "The Big Bang" – NASA Science
* "Big Bang, Big Bewilderment" -Big bang model with animated graphics by Johannes Koelman

კატეგორია:კაბეტი გოფათქუა
უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონი

**უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონი** — ფიზიკური კანონი, ნამუთ ეთმოჭარუნს გრავიტაციულ ურთიართალას ჟირი ობიექტიშ შქას, ნამუეფსჷთ მასა უღუნა. ჸათე კანონქ შილებე დიჭარას ფორმულათ:

F = G \frac{m_1 m_2}{r^2},

ყათე გონტოლებას:

* F  რე გრავიტაციული ნძალა ჟირი ობიექტიშ შქას
* G რე გრავიტაციული კონსტანტა
* *m<sub>1</sub>* პირველი ობიექტიშ მასა რე
* *m<sub>2</sub>* მაჟია ობიექტიშ მასა რე
* *r* რე მეძენა ობიექტეფიშ ცენტრეფს შქას

ართულეფიშ საირქიანო სისტემას F იზჷმუ ნიუტონეფით (ნ),  *m<sub>1</sub>* დო *m<sub>2</sub>* კილოგრამეფით (კგ) დო *r* მეტრობათ. კონსტანტა G დოხოლაფირო ომანგუ 6.674 x 10-11 ნ მ²კგ-2

უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონი წჷმარინუ ისააკ ნიუტონქ მუში მენცარული ნახანდის ნატურალური ფილოსოფიაშ მათემატიკური პრინციპეფი, ნამუქჷთ 1687 წანას გიშართჷ.

უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონი კლასიკური მექანიკაშ ნორთი რე.

კატეგორია:უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონი
კატეგორია:კლასიკური მექანიკა
გრავიტაციული კონსტანტა

**გრავიტაციული კონსტანტა**, ეიშანუაფჷ მუჭოთ *G* — ემპირიული ფიზიკური კონსტანტა რე ფიზიკურ განტოლებეფს. თის შეთმეხვადუთ ისააკ ნიუტონიშ უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონს დო ალბერტ აინშტაინიშ ფარდობითობაშ თეორიას. თის, თაშნეშე უძახჷნა **უნივერსალური გრავიტაციაშ კონსტანტა**-ს დო **ნიუტონიშ კონსტანტა**-ს.

F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}, უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონიშ ფორმულას:
* F  რე გრავიტაციული ნძალა ჟირი ობიექტიშ შქას
* G რე გრავიტაციული კონსტანტა
* *m<sub>1</sub>* პირველი ობიექტიშ მასა რე
* *m<sub>2</sub>* მაჟია ობიექტიშ მასა რე
* *r* რე სიშორა ობიექტეფიშ ცენტრეფს შქას

ართულეფიშ საირქიანო სისტემას, F იზიმუ ნიუტონეფით (ნ),  *m<sub>1</sub>* დო *m<sub>2</sub>* კილოგრამეფით (კგ) დო *r* მეტრობათ. კონსტანტა G დოხოლაფირო უდრენს 6.674 x 10-11 ნ მ²კგ-2

კატეგორია:გრავიტაციული კონსტანტა
კატეგორია:უნივერსალური გრავიტაციაშ კანონი
ბოლცმანიშ კონსტანტა

**ბოლცმანიშ კონსტანტა** — ართ-ართი თარი ფიზიკური კონსტანტა, ნამუთ ტოლიე აირიშ R უნივერსალური კონსტანტაშ ფარდობაშ NA ავოგადროშ რიცხუს:

k=1{,}380\,648\,52(79)\times 10^{-23}

მიშმურს სტატისტიკური ფიზიკაშ შანულამ ფარდობებშა: ართიანს მითმიორსხუანს წილაკეფიშ ოშქაშე კინეტიკურ ენერგიას დო ტემპერატურას, ფიზიკური სისტემეფიშ ენტროპიას დო თიშ თერმოდინამიკურ ალბათობას.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 2, ქართი, 1977. — ხს. 461

კატეგორია:სტატისტიკური მექანიკა
კატეგორია:თერმოდინამიკა
კატეგორია:ფიზიკური კონსტანტეფი
ნიკოლა ლეონარ სადი კარნო

**ნიკოლა ლეონარ სადი კარნო** (ფრანგ. Nicolas Léonard Sadi Carnot; დ. 1 მანგი, 1796, პარიზი, საფრანგეთი — ღ. 24 მარაშინათუთა, 1832, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი მექანიკური ინჟინერი, ფიზიკოსი დო ოურდუმე მენცარი, მიშინუანა მუჭოთ თერმოდინამიკაშ მუმას.

კარნოქ დებადჷ პარიზის, 1796 წანაშ 1 მანგის, საფრანგეთიშ რესპუბლიკაშ ოურდუმე მინისტრიშ დო მათემატიკოსიშ ლაზარ კარნოშ ფანიას.

სადი კარნო გურაფულენდჷ პარიზიშ პოლიტექნიკურ სკოლას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მეზიერიშ ინჟინერიაშ ომაფე სკოლას, სოდეთ ოურდუმე ინჟინერიას გურაფულენდჷ. გურაფაშ თებაშ უკული, კარნოქ გინირთჷ საფრანგეთიშ არმიაშ ინჟინერეფიშ კორპუსიშ ოფიცერო. 

სადი კარნო მსახურენდჷ საფრანგეთიშ არმიას შხვადოშხვა ლოკაციეფს, ამოწმენდჷ ფორთიფიკაციეფს, აკმადგინანდჷ ინჟინერულ გეგმეფს დო შხვა. სადი კარნო არმიას 1828 წანაშახ მუშენდჷ.

1824 წანას კარნოქ გჷმაბჟინუ მენცარული ნახანდი *"ფირქეფი დაჩხირიშ მამოტივირაფალი ნძალეფიშ გეშა"*, სოდეთ კარნო ეთმოჭარუნს სიტიბაშ ქვარქვანტეფიშ მაქსიმალური ეფექტურობაშ თეორიეფს. ყათე წინგით კარნოქ მიშეღჷ დიდი თია ახალი დისციპლინაშ თერმოდინამიკაშ დორსხუაფაშა. კარნოშ ჸათე ნახანდიქ დიდი შანულობა მიპალუ რუდოლფ კლაუზიუსიშ დო უილიამ ტომსონიშ რკვიებეფით, ნამუეფქჷთ სადი კარნოშ იდეეფიშ გიმორინაფათ აკეთეს თერმოდინამიკაშ მაჟირა კანონიშ ფორმულაცია დო წუმარინუეს ენტროპიაშ კონცეფციაშ დეფინიცია.

სადი კარნოქ, ორქიშ ქვარქვანტეფიშ ეფექტურობაშ გაუჯგუშებაშ ტექნიკური რკვიებეფით, მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია ავტომობილეფიშ დო რეაქტიული ქვარქვანტეფიშ თეხანური მენცარული ტექნოლოგიური დიზაინიშ გოვითარაფაშა.

სადი კარნოშ ჯოხონობაშ რე კარნოშ ციკლი, კარნოშ ეფექტურობა, კარნოშ თეორემა დო კარნოშ სიტიბაშ ქვარქვანტი.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* *Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance* (1824)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* სადი კარნო ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* Sadi Carnot and the Second Law of Thermodynamics*, J. Srinivasan, *Resonance*, November 2001, 42 
* *Reflections on the Motive Power of Heat* (1824), analysed on *BibNum''

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი