open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
გუდამაყარიშ ქჷნდჷრი

**გუდამაყარიშ ქჷნდჷრი** — კავკაციონიშ თარი წყარგჷმართალი ქჷნდჷრიშ ობჟათე ჸა ქჷნდჷრი, წყარმალუეფიშ  მთიულეთ-გუდამაყარიშ არაგვიშ დო ფშავ-ხევსურეთიშ არაგვიშ წყარგჷმართალი. თარი ქჷნდჷრშე გჷშმერთუ კონკა *ოორუე ჭაუხწკჷმა* (3842,5 მ) დო იგინძორებუ დაბა ჟინვალშა. სიგინძა მეხოლაფირო რე 40 კმ. გუდამაყარიშ ქჷნდჷრს რე კონკეფი: ბჟაეიოლ ჭაუხი (3644 მ), საჩალისმთა (2910 მ), ლაღისმთა (2601), ლუთხუბი (5787 მ), საფსიტისწვერი (2278 მ), სახარონისმთა (2345 მ), ხმალი (2141 მ) დო ჸალაიბონეფი:  ფხიტური (2653 მ), უკანტბა (2334 მ) დო შხვეფი.

ქჷნდჷრიშ უკიდურესი ოორუე ნორთი ეგაფილი რე შქაიურული ტკილეფით დო ქვიშაქუალეფით, შქა ნორთი - ჟინიურული კარბონატული ფლიშით, ობჟათე - ცარცული კირქუალეფით დო ქვიშაქუალეფით. გუდამაყარიშ ქჷნდჷრიშ თხემს სუბალპური დო ალპური დოლოეფი რე, კართეეფს - აკოკათინელი ფურცელამი ტყალეფი (ჭყონი, ცხიმური, წიფური დო შხვა). 

## ქოძირით თაშნე
* საქორთუოშ ქჷნდჷრეფიშ ერკებული

## ლიტერატურა

კატეგორია:საქორთუოშ ქჷნდჷრეფი
არსიანიშ ქჷნდჷრი

**არსიანიშ ქჷნდჷრი** (), ქჷნდჷრი თურქეთის დო საქორთუოს. სიგირძა 150 კმ, ოშქაშე სიმაღალა 2000-2500 მ. ქჷნდჷრიშ ობჟათე დო შქა ნორთი თურქეთის რე, სოდეთ თის *Yalnızçam Dağları* ჯოხო; ოორუე ნორთი - საქორთუოს. უმაღალაშ ჭურჭულიე მ. არსიანი (3165 მ). არსიანიშ ქჷნდჷრი წყარმალუეფიშ ჭოროხიშ დო მტკვარიშ გოჸორეფიშ წყარგჷმართალიე. ეგაფილიე ტკილეფით, ქვიშაქუალეფით, ჟინნასმორული ასაკიშ გოდერძიშ რანწკეფით დო ვულკანოგენური ეოცენური ნოლექეფით. ქჷნდჷრიშ კართეეფი ტომბას რე დორთილი ჭოროხიშ, აჭარისწყალიშ, ქვაბულიანიშ, ფოცხოვიშ დო შხვა წყარმალუეფიშ ლეხერეფით. კუნწულს წჷმოსქილადირიე ჯვეში გოჸინუაშ შანეფი. შანულამი ჸალაიბონეფი რე: გოდერძი (2025 მ), აბანოსყელი (2315 მ); გვალეფი - თლილი (2541 მ), ჭანჭახი (2506 მ), ცივწყარო (2189 მ). ქჷნდჷრიშ ფერდიეფს გვალა-ტყაშ, ოდო კუნწულს გვალა-დოლოშ ლანდშაფტი რე.

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 1, ხს. 586, ქართი, 1975 წანა.

კატეგორია:თურქეთიშ ქჷნდჷრეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ქჷნდჷრეფი
აფიანჩა-ჩიჟოუშიშ ქჷნდჷრი

**აფიანჩა-ჩიჟოუშიშ ქჷნდჷრი (სუკი)**, განედური, ანტიკლინური, დაბალი ქჷნდჷრი წყარმალუეფს კელასური დო კოდორს შქას, წებელდაშ ტობას ომძღჷ ობჟათეშე. ეგაფილიე ნეოგენური ქვიშაქუალეფიშ, ჭუბერეფიშ დო კირქუალეფით. ქჷნდრიშ აბსოლუტური სიმაღალეფი იძანძჷ 650-1036 მ შქას. კუნწული მოკებულიე, ოორუე კართე - ელართელი, ობჟათე - ალაზიმაფათ ახრა. კალრთეეფი ტყათიე გოქუნილი, ქჷნდრიშ შქა ნორთი უტყალე რე დო ემუშორაფილიე  სამეურნეოთ.

## ლიტერატურა
**უკლება დ*., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, ხს. 247, ქართი, 1997

კატეგორია:აფხაზეთიშ ქჷნდჷრეფი
აწუნთაშ ქჷნდჷრი

thumb|300px|აწუნთა
**აწუნთაშ ქჷნდჷრი**, წყარმალუეფიშ ანდაქიშ დო ანდაშ ყოისუშ (პირიქითი ალაზანიშ დო თუშეთიშ ალაზანიშ) წყარგჷმართალი მერიდიანული ქჷნდჷრი. აკმაშქვანს ბორბალოშ გვალას (კავკაციონიშ თარ ქჷნდჷრს) ტებულოშ მასივწკჷმა (პირიქითა ქჷნდჷრს). ეგაფილიე ჯინჯიერაშო იურული ჭუბერტკილეფით. ქჷნდჷრს რე აწუნთაშ ჸალაიბონი (ზუღაშ დონეშე 3431 მ), კონკა ამღა (3840 მ), პირჩისტაგორი (3783 მ) დო შხვა. რე თეხანური ჯიშთეფი (ოორუე ნორთის) დო ჯვეში გოჸინუაშ შანეფი. ნივალური, ალპური დო სუბალპური სიმაღალეშური ლანდშაფტური ორტყაფუეფი.

## ლიტერატურა
*უთმელიძე მ., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 76, ქართი, 1977 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ ქჷნდჷრეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბელგიას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ბელგიას 10 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** ობიექტი რე. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბელგიას

კატეგორია:ბელგია
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბელგიას
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
აფხაზეთიშ ქჷნდჷრი

**აფხაზეთიშ ქჷნდჷრი**, *ჩხალთაშ ქჷნდჷრი*, გვალამი ქჷნდჷრი დიდი აფხაზეთიშ კავკაციონიშ ობჟათე გიოლაფუს. წყმ. ჩხალთაშ ღანჩოს გჷმორთჷნს წყარმალუეფიშ ამტყელიშ, ჯამბალიშ, ქუაბჩარიშ დო ზიმიშ გოჸორეფშე. წჷმარინუანს ბზიფიშ ქჷნდჷრს ბჟაეიოლ ნოჸველას დო გინოზინდილიე კავკაციონიშ თარი წყარგჷმართალი ქჷნდჷრიშ პარალელურო. სიგირძა 70 კმ, სიმაღალა 3156 მ-შახ. კუნწული დორთილიე, სოჸურეშეთ გიმურს ჯიშთეფი. ეგაფილიე ჯინჯიერაშო იურული პორფირიტეფიშ დო ტკილეფით. ქჷნდჷრს გოფაჩილიე გვალა-ტყაშ დო გვალა-დოლოშ ლანდშაფტეფი. კონკეფი: შხაფიძგა (3026 მ), შოუდიდი (2756 მ), აწგარა (2735 მ), ჟურგია (2295 მ) დო შხვა.

კალრთეეფი ზ. დ. 1800-1900 მ-შახ დოფორილიე წიფურონათ დო მუქლირსამი  ტყათ. უმოს მაღალას სუბალპური დო ალპური დოლოეფიე. 

## ლიტერატურა
*ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, გვ. 32, თბ., 1977 წელი.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ქჷნდჷრეფი
კატეგორია:აფხაზეთიშ გეოგრაფია
ჯიშთი

[მინი|240პქ|[მყინვარწვერი, საქორთუო.]]
**ჯიშთი** (ქორთ. *მყინვარი*) —  დიხაუჩაშ ჟიდოხის ჸოფილი ორთაშობური ჸინუშ მასა რე, ნამუთ სიმონკაშ ნძალაშ გოლინათ ყარენს. ჯიშთი იქიმინუ თექ, სოდეთ თირი ბრელაშო მეტი მოურს, ვინდარო წირდუ. მაღალ განედეფს ჯიშთი დჷკჷეფსჷთ აფხვადუნა, დაბალ განედეფს – გვალეფს. ჯიშთიშ გინოაბანაფაშ სიჩქარა მუსხირენი სანტიმეტრიშე 200 მეტრაშახ იძანძჷ წარმოწანას. სიჩქარა მებუნაფილი რე მულირი თირიშ მუდანობაშა, ლაბაშ გერთელობაშა დო ჟიდოხიშ ეგაფილობაშა. 

მიჩქჷნა ჯიშთიშ გეჸვენჯი სახეობეფი: სქირონაშ (ანტარქტიდა, გრენლანდია), შელფური დო გვალაშ. მოსოფელიშ ჯიშთეფიშ ედომუშამი ფართობი სქირონაშ ჟიპიჯიშ 11 %-ს აკმადგინანს.

ზუღას ენოსიონტაფილი სქირონაშ ჯიშთიშ ძგალეფიშ მოტახუათ მეღებული მანჩურალი ვარა მეჩეჩის რენჯი ჸინუშ გიგანტური ნატახა რე აისბერგი.
[1000px|center|thumb|ჯიშთი [პერიტო-მორენო პატაგონიაშ გვალეფს, არგენტინა.]]

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Glaciers of the Pyrenees 
*on PBS "On Thin Ice"
*Photo project tracks changes in Himalayan glaciers since 1921
*Short radio episode ***[http://californialegacy.org/radio_anthology/scripts/muir.html California Glaciers] *** from *The Mountains of California* by John Muir, 1894. 

კატეგორია:ჯიშთეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ჩინეთის

თუდო მოჩამილი რე **იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ჩინეთის**. გვალო ქიანას თეშნერი 40 ობიექტიე დო თეშ ჸურე მოსოფელს მასუმა აბანს რე. მოჩამილი ობიექტეფი წჷმარინუანა ჩინეთიშ ტურისტული რესურსეფიშ ჯინჯიერ ნორთის. 

## ერკებული
: = კულტურული ობიექტი
: = ორთაშობური ობიექტი
: = კულტურული დო ორთაშობური ობიექტი (აკოწყორილი)
ცხირეშა მიშაღალირიე ობიექტეფი, იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა გეძინაშ თარიღიშ მეჯინათ.

## ქოძირით თაშნეშე
*მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აზიას დო ოკიანეთის

## რესურსეფი ინტერნეტიფ
*China - UNESCO World Heritage Centre
*იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი - ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
*იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი - ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ჩინეთის
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ესტონეთის

2010 წანაშ მუნაჩემეფით ესტონეთის 2 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** ობიექტი რე.

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 (2011 წ.) ობიექტი რე მიშაღალირი. თენეფშე 0,2 % ესტონეთიშ ობიექტეფი რე. ჟირხოლო ობიექტი კულტურული ობიექტი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ესტონეთის

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ესტონეთის
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
ეკენია

**ეკენია** (ლათ. September) — გრიგორიანული კალენდარიშ მაჩხორა თუთა. ეკენიას 30 დღა რე.
დიდღალიდუდი

**დიდღალიდუდი** — გვალა ეგრისიშ ქჷნდჷრს. სიმაღალა 3168 მ. ეგაფილიე ბაიოსური პორფირიტეფით, ტუფეფით, ტუფ-ბრექჩიეფით დო ტუფ-ქვიშაქუალეფით. მაოთხაშური გოჸინუაშ ართ-ართი შანულამი საგანო, სოჸურეშეთ ჯიშთეფი გიმეშეს ჯინჯიერაშო წყარმალუ ინგირწყარიშ ღანჩოშა. რელიეფი ძალიერაშო დორთილიე. კართეეფი გოქუნილიე ალპური დო სუბალპური დოლოეფით.

## ლიტერატურა

კატეგორია:საქორთუოშ გვალეფი
გვალა

[300px|thumb|გვალა [დემავენდი, ირანი]]
**გვალა** — შანულამი სიდიდაშ იზოლირაფილი ორთაშობური ემაღალაფა სქირონაშ მეტნორკებო მოდჷკჷებული ჟიდოხის. თიში ელემენტეფიე: *კონკა* - უმაღალაში ჭურჭულიშ გოხოლუაშ ჟიდოხი; *ჯინჯი* - ნერჩი ჟიპიჯიშ არგამათ გჷმოსახილი გინოტახუაშ ღოზი, ნამუთ უმუჭყვადუო აკმოფარგალანს გვალას; *კართეეფი* - კონკაშე გვალაშ ჯინჯიშა დოშქვაფილი ლაბა. გჷშმაგორჷნა *მაღალი (ალპური)*, *ოშქაშე სიმაღალაშ* დო *დაბალ გვალეფს* რელიეფით, ფლორათ დო ფაუნათ. თეშნერი დორთუალა პირობითიე, რახანც სიმაღალეფიშ ართამი, ოირკოჩეთ მეღებული გრადიცია ვა რე ჸოფილი, თინა ითირუ გეოგრაფიული განედიშ კლიმატური პიჯალეფიშ (უთარაშო თირიშ ფარდიშ სიმაღალაშ) ოსქვებურო. თეშნერი დორთუალა მოხუჯურიე ართნერი გეოგრაფიული პიჯალეფს მარენჯი გვალეფიშ ალაზიმაფალო დო გამართებული რე თით, ნამდა თინეფს ართიანშე გინორთელი მორფოლოგიური სახე უღჷნა: მაღალ გვალეფს ახასიათენს ჯვეში დო თეხანური გოჸინუაშ დო ინტენსიური ფიზიკური გიმორციებაშე დოკიბირაფილი კონკეფი, გატარკალებური ფაფალა კართეეფი (მუშ კართეეფს ვერდუ ვართ ჩანარობა დო ვართ ნოტყეფი რენა.), ოდო ოშქაშე დო დაბალ გვალეფს - მოკვარკვალაფირი კონკეფი, სარსალია, ელართელი კართეეფი, დოფორილი გიმორციაშ ქერქით, ნერჩით დო ჩანარობათ. 

ართიანშა გინობუნაფილი ქჷნდჷრეფი დო გვალეფიშ მასივეფი ოშშახ დო ვითოშ კმ-შახ გოფაჩილი გვალამ ჸურეეფს (გვალეფს) ოჭყანა (მაგ., კავკაციონი, ურალიშ გვალეფი). გოჭყაფაშ მეჯინათ გჷშმაგორუნა ტექტონიკურ, ეროზიულ დო ვულკანურ გვალეფს. ტექტონიკური გვალეფი ჯინჯიერაშო გითმიჭყაფუ გეოსინკლინს შჷრეეფიშ ინტენსიური დოჭირაკუაშ დო დიხაუჩაშ ქერქიშ ეულაშ გეშა. ტექტონიკური სტრუქტურეფიშ ოსქვებურო გჷშმაგორჷნა ჭირაკილი დო ლოდა გვალეფს. ეროზიული გვალეფი დიხაუჩაშ ქერქიშ ჟი ეზინდილ ჰორიზონტულ სტრუქტურეფიშ პლასტოშური ჟიპიჯიშ დორთუალაშ მოღალუ რე. ვულკანური გვალეფი - ვულკანური კონუსეფიშ, ლავური ღვარეფიშ, ტუფური საფარიშ ართამობა რე.

## ქოძირით თაშნეშე
* გვალონა
* ქჷნდჷრი
* კონკა

## ლიტერატურა
* ტინტილოზოვი ზ., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხს. 662, ქართი, 1983 წანა.

კატეგორია:ფიზიკური გეოგრაფია
*
ღურთუთა

**ღურთუთა,** *იანარი* (ლათ. Ianuarius) — გრიგორიანული კალენდრაშ მაართა თუთა. იანარს 31 დღა რე.

თაშ გიოდჷ თის იანუსიშ, მინაულარეფიშ დო გიმაულარეფიშ, ირნერი დაჭყაფუს რომაული ღორონთიშ მეჯინათ. ღურთუთა დო ფურთუთაი — კალენდარის ბოლო გეძინელი თუთეფი რე, თიშ გეშა, ნამჷ-და რომაალეფი ზოთონჯის კოროცხუნდეს პერიოდო თუტეფიშ უმუშოე. თეშენი, ტრადიციულო, კონსულეფს ღურთუთას გჷშამგორუნდეს, თე თუთაქ წანაშ მაართა თუთათ გჷნირთჷ, თეშნერო დოთირუ მელახი, მუჭოთ წანაშ მაართა თუთა. ღურთუთაშ ჯვეშქორული ჯოხო რე *აპანი*, *აპნისი*. 

* ღურთუთა რე ზოთონჯიშ თუთა ოორუე გვერდოსფეროს დო ზარხულიშ — ობჟთე გვერდოსფეროს.
* ღურთუთაშ ზოდიაქოშ შანეფი რე რინტუშ ქა დო მორწყულე.
* ღურთუთა მარაშ თი დღათ იჭყაფუ, მუჭოთ გჷმათუთა, ნარკი წანაშ მოხ, მუჟამსჷთ თინა იჭყაფუ თი დღათ, მუჭოთ პირელი დო კვირკვე.
[thumb|250px| [იანუსიშ ნაწახნაკა, ნამუშ პატიოცემელო გიოდვეს ჯოხოთ ღურთუთსასჷნ]]

## ღურთუთაშ შანულამი მოლინეფი
right|100px
* ჯვ. წ. 154 : ჯვეშ რომს წანმოწანური კონსულატაშ დღა მაართა ღურთუთაშა გეგნიღეს.
* ჯვ. წ. 49 : გაიუს იულიუს კეისარქ გეგნორთჷ რუბიკონი
* 27 : ოქტავიანე ავგუსტუსიქ გმაცხადჷ რომიშ იმპერიაშ დორსხუაფა.
* 395 : რომიშ იმპერიაქ ჟირ ნორთო გირთჷ: ბჟაეიოლი დო ბჟადალი.
* 1622 : პაპიშ კანცელარია გჷნმოჭყვიდუნს ახალ წანათ მაართა ღურთუთაქ გჷმიცხადასჷნ.
* 1793 : პარიზის ღურათ დასაჯეს მაფა ლუი XVI.
* 1784 : ერეკლე IIშიტრ რატიფიცირაფილქ იჸუ გეორგიევსკიშ ტრაქტატიქ.
* 1801 : გიშართჷ საქორთუოშ რუსეთწკჷმა მერსხუაფაშ მანიფესტიქ.
* 1853 : აბრაამ ლინკოლნქ უჩაკანამეფიშ ზოხორინალაშ მანიფესტი გიშაშქჷ.
* 1868 : იაპონიას აკიდგინჷ ოიმპერატორე ხეშუულებაქ.
* 1924 : ინგლისარ მარკვიალ ჰოვარდ კარტერქ მიოგორუ ტუტანხამონიშ სარკოფაგის მაფეფიშ ლეხერს, ლუქსორწკჷმა, ეგვიპტე.
* 1925 : ბენიტო მუსოლინი თავს იტალიის დიქტატორად აცხადებს.
* 1933 : ადოლფ ჰიტლერქ გერმანიაშ კანცლერო გჷნირთჷ.
* 1950 : მარშალი ტიტო იუგოსლავიაშ პრეზიდენტო გეგშაგორეს.
* 1970 : 1 ღურთუთა იუნიქსიშ ეპოქაშ დაჭყაფუ
* 1979 : ირანს გეგთაჸათეს შაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი.
* 1983 : კომპანია „ეპლ კომპიუტერი“ უტენს ეპლ ლიზას — მაართა კომერციული პერსონალური კომპიუტერი, ნამუსჷთ გრაფიკული ინტერფეისი დო ჭუკია უღუდჷ.
* 1990 : უცა ღურთუთა — ბაქოს სხუნუეფიშ არმიაშით აზერბაიჯანალეფიშ საპროტესტე დემონსტრაციაშ ზისხირამი რაბადუა.
* 1999 : რანწკი ევროპულ ქიანას საბანკე გინოგაფეფშო გემშიღეს ევრო.
* 2001 : ვიკიპედიაქ დირსხუ.
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი დანიას

2010 წანაშ მუნაჩემეფით დანიას 4 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** ობიექტი რე. 

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ  მასშტაბით 981 (2012 წ.) ობიექტი რე მიშაღალირი. თენეფშე 0,4 % დანიაშ ობიექტეფი რე. თენეფშე 3 კულტურული ობიექტი რე, 1 ობიექტი წჷმარინუანს ორთაშ საოცრებას, ვარა ტერიტორიას, ნამუსჷთ უღუ გჷშაგორილი სისქვამე  დო ესთეტიური შანულობა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი დანიას

კატეგორია:დანია
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი დანიას
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბულგარეთის

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ბულგარეთის 9 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** ობიექტი რე. 

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 (2011 წ.) ობიექტი რე მიშაღალირი. თენეფშე 1,0 %  ბულგარეთიშ ობიექტეფი რე. თაჸურეშე 7 კულტურული ობიექტი რე, 2 — წჷმარინუანს ორთაშ საოცრებას, ვარა ტერიტორიას, ნამუსჷთ უღუ გჷშაგორილი სისქვამე დო ესთეტიური შანულობა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბულგარეთის

კატეგორია:საგებიო მონძეობაშ ქილინჯეფი ბულგარეთის
კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
ფურთუთა

**ფურთუთა,** *ფრევალი* (ლათ. Februarius — გოწიმინდუა) — გრიგორიანული კალენდარიშ მაჟირა თუთა. ფრევალს 28 დღა რე, ნარკი წანაშ გალე, მუჟამცჷთ თის 29 დღა უღუ.
მელახი

**მელახი,** *მარტი* (ლათ. Martius) — გრიგორიანული კალენდარიშ მასმა თუთა. მელახის 31 დღა რე.
პირელი

**პირელი,** აპრილი (ლათ. Aprilis) — გრიგორიანული კალენდარიშ მანთხა თუთა. პირელს 30 დღა რე.
მესი

**მაისი** (ლათ. Maius) — გრიგორიანული კალენდარიშ მახუთა თუთა. მესის 31 დღა რე.
მანგი

**მანგი,** ივანობა (ლათ. Junius) — გრიგორიანული კალენდარიშ მამშვა თუთა. მანგის 30 დღა რე.
კვირკვე

**კვირკვე** (ლათ. Julius) — გრიგორიანული კალენდარიშ მაშკვითა თუთა. კვირკვეს 31 დღა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Entourages
მარაშინათუთა

**მარაშინათუთა,** *არგუსო* (ლათ. Augustus) — გრიგორიანული კალენდარიშ მაბრუო თუთა. მარაშნათუთას 31 დღა რე.
გჷმათუთა

**გჷმათუთა** (ლათ. October) — გრიგორიანული კალენდარიშ მავითა თუთა. გჷმათუთას 31 დღა რე.
გერგობათუთა

**გერგობათუთა** (ლათ. November) — გრიგორიანული კალენდარიშ მავითაართა თუთა. გერგობათუთას 30 დღა რე.
მზი

**მზი**, ტობა გუდაუთაშ მუნიციპალიტეტის, აცეტუკაშ ქჷნდჷრიშ ოორუე კართეს, ზუღაშ დონეშე 2053 მ. სარკეშ ფართობი 0,044 კმ2, აუზიშ ფართობი 0,8 კმ2, უდიდაში სიტომბა 11,5 მ. წყარიშ ასა-გასა 225100 მ3. ქვიბი წჷმმარინუანს უგურყელური კარს. ირდუ წყარით. ტობაშე გიშმურს წყარმალუ მზიმნა (ავადჰარაშ მარძგვანი ნადუ). მაღალი დონე უღუ აფუნ-ზარხულს, დაბალი — ზოთონც. წყარი დაღარას მინერალიზებულიე. ტობას რე კალმახა.

## ლიტერატურა
*აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხასჷლა 658, ქართი, 1983 წანა.

კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ტობეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ნორვეგიას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით **[[ნორვეგია]]ს [[იუნესკო]]შ [[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** 7 ობიექტი რე. 

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენფ შქას 0,7% ნორვეგიაშ ობიექტეფი რე:

* 6 კულტურული ობიექტი რე.
* 1 - ორთაშობური.

## ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ნორვეგიას

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრიას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ავსტრიას 8 **იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი** რე. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,8 % ავსტრიაშ ობიექტეფი რე.
თაჸურეშე არძა კულტურული ობიექტი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრიას

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ლიეტუვას

2008 წანაშ მუნაჩემეფით ლიეტუვას 4 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი]]**. 

ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. ლიეტუვაშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ლიეტუვას
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ისლანდიას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ისლანდიას 2 იუნესკოშ 13 **მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი** რე. 

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,1 % ისლანდიაშ ობიექტეფი რე.

თენეფშე:

* 1 კულტურული ობიექტი
* 1 ორთაშ ობიექტი

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ისლანდიას

კატეგორია:ისლანდია
კატეგორია:საგებიო მონძეობაშ ქილინჯეფი ისლანდიას
კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი არგენტინას

2010 წანაშ მუნაჩემეფით არგენტინას 8 **იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი** რე. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულს მოსოფელიშ მასშტაბით 936 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,7 % არგენტინაშ ობიექტი რე.
  
არგენტინაშ მოსოფელიშ მონძალაშ 8 ობიექტიშე:
* 4 კულტურული ობიექტი რე.
* 4 ორთაშ ობიექტი.

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## ოცადებელი ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. არგენტინაშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
ჩილეშ ვულკანეფიშ ერკებული

თუდო მოჸონაფილი რე ჩილეშ მოქმედი დო შქირატილი ვულკანეფიშ ერკებული.

[მინი|250პქ|[პარინაკოტა (ვულკანი)|პარინაკოტა]]
[მინი|250პქ|[აკოტანგო]]
[მინი|250პქ|[ჩაიტენი (ვულკანი)|ჩაიტენი]]
[მინი|250პქ|[კორკოვადო (ვულკანი)|კორკოვადო]]
[მინი|250პქ|[გუალიატირი]]
[მინი|250პქ|[ლასკარი]]
[მინი|250პქ|[ლიაიმა]]
[მინი|250პქ|[ლიულიაილიაკო]]
[მინი|250პქ|[ოხოს-დელ-სალადო]]
[მინი|250პქ|[სან-ხოსე (ვულკანი)|სან-ხოსე]]
[მინი|250პქ|[სიერა-ნევადა(ვულკანი)|სიერა-ნევადა]]
[მინი|250პქ|[ტაკორა]]
[მინი|250პქ|[იატე(ვულკანი)|იატე]]
*აკამარაჩი
*აკოტანგო
*აგუას-კალიენტესი
*აგილერა
*ანტილიანკა
*ანტუკო
*აპაგადო
*არენალესი
*არინტიკა
*აუკანკილჩა
*კაბურგუა
*კაიჩინკე
*კალაბოსოსი
*კალბუკო
*კალიაკი
*სარან-ლოს-ვენადოსი
*საი
*კაიუეტე-ლა-ვიგუეირია
*სენისოსი
*სერო-ასული
*სერო-ბაიო
*სერო-ჩაპულული
*სერო-დელ-ასუფრე
*სერო-დელ-ლეონი
*სერო-ესკორიალი
*სერო-ჰუდსონი
*სერო-ოვერო
*სერო-პანტოხა
*სერო-პინა
*სერო-რედონდო
*სერო-ტუხლე
*სერო-ტოკონესი
*სერო-დე-ტოკორპური
*ჩაიტენი
*ჩაო
*ჩილიკესი
*კოლაჩი
*კოპაიე
*კოპიაპო
*კორკოვადო
*კორდონ-კუალიე
*კორდონ-დე-პუნტას-ნეგრასი
*კორდონ-დელ-ასუფრე
*კორდონ-ჩალვირი
*კუერნოს-დელ-დიაბლო
*დესკაბესადო-გრანდე
*ესტერო-დე-პარაგუირე
*ფალსო-ასუფრე
*ფუეგუინო
*გუალიატირი
*დესკაბესადო-ჩიკო
*გუაიაკესი
*ლოს-ორინტოსი
*ორნოპირენი
*უალიაკე
*უელემოლიე
*უეკი
*ირუპუტუნკუ
*ისლა-კუკი
*ისლუგა
*ლასკარი
*ლაგუნა-დელ-მაულე
*ლაგუნა-მარინაკი
*ლაგუნა-ვერდე
*ლანინი
*ლასტარია
*ლაუტარო
*ლეკსონე
*ლიკანკაბური
*ლინსორი
*ლიაიმა
*ლიულიაილიაკო
*ლომას-ბლანკასი
*ლონკიმაი
*მაკა
*მელიმოიუ
*მენჩეკა
*მენტოლატი
*მაიპო
*მინჩინმავიდა
*მინიკესი
*მოჩო-ჩოშუენკო
*მონდასა
*მონტე-ბერნეი
*ელ-ნეგრილიარი
*ლა-ნეგრილიარი
*ინკაუასი
*ნევადო-დე-ლონგავი
*ნევადო-დე-ჩილიანი
*ოხოს-დელ-სალადო
*ოლკა-პარუმა
*ოლიაგუე
*ოსორნო
*პალი-აიკე
*პალენა
*პალომო
*პანირი
*პარინაკოტა
*პლანჩონ-პეტეროა
*პოიკე, ისტერი
*პუჩულდისა
*პულარი
*პუნტიაგუდო-კონდორ-სენისოსი
*პურიკოს ლომპლექსი
*პუტანა
*პუეიე
*პუიუაპი
*კეტრუპილიანი
*რანო-კაი (თანაფაშ კოკის)
*რეკლიუსი
*რესაგო
*რობინზონ კრუზო
*საირეკაბური
*სან-ფელიქსი
*სან-ხოსე
*სან-პედრო
*სან-პედრო-პოლიადო
*სიერა-ნევადა
*სიერა-ნევადა-დე-ლაგუნას-ბრავასი
*სოკომა
*სოლიპული
*ელ-სოლო
*ტააპაკა
*ტაკორა
*ელ-ტატიო
*ტერევაკა
*ტილოკალარი
*ტინგირირიკა
*ტოლგუასა
*ლა-ტორტა
*ტუპუნგატო
*ტუპუნგატიტო
*უსახელო
*უსახელო
*ვიედმა
*ვილიარიკა
*ელ-ვულკანი
*იანტელესი
*იაიტე

კატეგორია:ჩილეშ გეოგრაფია
კატეგორია:ჩილეშ ვულკანეფი
კატეგორია:ვულკანეფი ქიანეფიშ მეჯინათ
ესპანეთიშ ნოღეფიშ ერკებული

**[[ესპანეთი]]შ ნოღეფი** - ერკებულს მოჸონაფილი რე ესპანეთიშ არძა ნოღა, ნამუეფიშ მახორობაშ მუდანობა 200 000 ადამიერიშ უმოსი რე (2005 წანაშ მუნაჩემეფით).

## ერკებული

## ესპანეთიშ საართო რუკა
რუკას ვა რე მოჩამილი კანარიშ კოკეფი.
რუკაშ ლეგენდა:


კატეგორია:ერკებულეფი:ესპანეთი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* სტატისტიკაშ ერუანული ინსტიტუტი 

კატეგორია:ესპანეთიშ ნოღეფი
ესპანეთი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი კვიპროსის

2010 წანაშ მუნაჩემეფით კვიპროსის 3 იუნესკოშ  **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** ობიექტი რე.  

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენფ შქას 2,8 % კვიპროსიშ ობიექტეფი რე:

## ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის

* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი კვიპროსის
* კვიპროსის იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ კატალოგი 

კატეგორია:კვიპროსი
კატეგორია:იუნესკოშ იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი კვიპროსის
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბელარუსის

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ბელარუსის 4 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ** ობიექტი რე. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფ შქას 0,3 % ბელარუსიშ ობიექტეფი რე:
თაჸურეშე 3 კულტურული ობიექტი რე, 1 ობიექტი წჷმარინუანს ორთაშ საოცრებას, ვარა ტერიტორიას, ნამუსჷთ უღუ გშაგორილი სისქვამე დო ესთეტიური შანულობა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბელარუსის

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობაშ ქილინჯეფი ბელარუსის
კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
ლაჰილი (ჯიშთი)

**ლაჰილი**, ლეხერიშ ტიპიშ ჯიშთი შონეშ ქჷნდჷრიშ ოორუე კართეს, წყარმალუ ინგირიშ გოჸორს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის. სიგინძა რე 5,5 კმ, ფართობი 5,24 კვ.კმ. ჯიშთიშ ნინა გიმუურს 2220 მ-ს, აკმოდირთუ ჟირ ჸაშე, მარძგვანი ჸა დიდი რე, კვარჩხანი - ჭიჭე დო ჸინგიმალაფირს (ქორთ. ყინულვარდნილი) წჷმარინუანს. ირდუ კონკა ლაჰილიშ კართეეფშე გუმნაულა ჯიშთური ნადუეფით. რდჷნს წყარმალუ ხუმფრერს (ინგირწყარიშ მარძგვანი ნადუ).

## ლიტერატურა
* *ხაზარაძე რ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხასჷლა 151, ქართი, 1983 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ ჯიშთეფი
ლიჭადი (ჯიშთი)

**ლიჭადი** — ლეხერიშ ტიპიშ ჯიშთი შონეშ კავკაციონიშ ობჟათე კართეს, წყარმალუ ინგირიშ ღანჩოს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის. სიგინძა რე 2,3 კმ, ფართობი 2.0 კმ². ირდუ ტვიბერიშ ჸალაიბონიშ დო მუში გოხოლუას დვალირ კონკეფიშ კართეეფშე გჷმნაულა ჯიშთეფიშ ნადუეფით დო სვიმონეფით.

## ლიტერატურა
* *ხაზარაძე რ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხასჷლა 270, ქართი, 1983 წანა.
 
კატეგორია:საქორთუოშ ჯიშთეფი
ქვიში

**ქვიში** — ლეხერიშ ტიპიშ ჯიშთი შონეშ კავკაციონიშ ობჟათე კართეს, წყარმალუ დოლრაშ (ინგიიშ მარძგვანი ნადუ) ღანჩოს. სიგინძა რე 5,6 კმ, ფართობი 8,5 კმ². ჯიშთიშ ნინაშ სიმაღალა რე 2450 მ. ირდუ კონკეფიშ: ცალგმილიშ, ლახვრიშ, ლეირაყიშ დო ბაბიშ გვალაშ კართეეფშე გუმნაულა ჯიშთური ნადუეფით. ჯიშთიშე გუშმურს წყარმალუ ქვიში. მიოულარი შარა რე ოფუტე მაზერიშე.

## ლიტერატურა
* *ხაზარაძე რ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10, ხასჷლა 523, ქართი, 1986 წანა.
 
კატეგორია:საქორთუოშ ჯიშთეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბრაზილიას

2010 წანაშ მუნაჩემეფით ბრაზილიას 36 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 3,3% ბრაზილიაშ ობიექტი რე. 

თენეფშე:
* 11 კულტურული ობიექტი
* 7 ორთაშ ობიექტი

3 კულტურული ობიექტი ადამიერული გენიაშ შედევრი რე (კრიტერიუმი i) დო  4 ობიექტი — ორთაშ საოცრება, ვარა ტერიტორია, გჷშაკერძაფილი სისქვამეთ დო ესთეტიკური შანულობეფით გჷშეგორუ  (კრიტერიუმი vii).

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. ბრაზილიაშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული  
* ბრაზილიაშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ კატალოგი  

კატეგორია:ბრაზილია
მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ბრაზილიას
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
პორტუგალიური ნინა

**პორტუგალიური ნინა** — პორტუგალიარეფიშ დო ბრაზილიარეფიშ ნინა, ორხველჷ ინდოევროპული ფანიაშ რომანულ ნინეფს.

thumb|right|upright=2|პორტუგალიური ნინაშ გოფაჩუაშ არეალი მოსოფელს

## ზოგადი ჩინებეფი

* **მორაგადეეფიშ მუდანობა**: 160 მილიონი.
* **ნინაშ კოდი**: pt.
* **ჯოხოდვალა**: pt - Português; en - Portuguese; eo - Portugala.
* **ჭარალუა**: ლათინური.

## სტატუსი

**ოფიციალური ნინა**
* 25px| ანგოლა
* 25px| ბრაზილია (ბრაზილიური პორტუგალიური)
* 25px| გვინეა-ბისაუ
* 25px| კაბო-ვერდე
* 25px| მოზამბიკი
* 25px| პორტუგალია 
* 25px| სან-ტომე დო პრინსიპი 
* 25px| ბჟაეიოლი ტიმორი
* ჩინეთი
** 25px| მაკაო

* ევროპაშ რსხუ

## ანბანი

პორტუგალიურ ანბანს 23 ასო რე. ნარსხებუ ზიტყვეფს გჷმირინუაფუ ხოლო y, k დო w. ნინას რე დიგრაფეფი - nh, lh, ch, ss. დიგრაფეფიშ მოხ, ასო ასო h ვერაგადინუაფუ.

## ლექსიკა

**ფრაზეფი დო სიტყვეფი**
* გომორძგუა - Olá
* ბედინერი ორდას თქვანი მოზოჯუა - Bem-vindo
* მარდი - Obrigado; Obrigada
* ქო/ვარ - Sim / Não
* რთხინქ (გეთაყვა) - Se faz favor; Por favor
* ჯგირო ორდა - Adeus; Até a vista; Até logo

**რიცხუეფი**

* 1 - um/uma, 2 - dois/duas, 3 - três, 4 - quatro, 5 - cinco, 6 - seis, 7 - sete, 8 - oito, 9 - nove, 10 - dez, 11 - onze, 12 - doze, 13 - treze, 14 - quatorze[1]/catorze[2], 15 - quinze, 16 - dezesseis[1]/dezasseis[2], 17 - dezessete[1]/dezassete[2], 18 - dezoito, 19 - dezenove[1]/dezanove[2], 20 - vinte, 21 - vinte e um/uma, 22 - vinte e dois/duas, 30 - trinta, 40 - quarenta, 50 - cinqüenta[1]/cinquenta[2], 60 - sessenta, 70 - setenta, 80 - oitenta, 90 - noventa, 100 - cem, 101 - cento e um/uma, 200 - duzentos/-as, 300 trezentos/-as, 400 - quatrocentos/-as, 500 - quinhentos/-as, 600 - seiscentos/-as, 700 - setecentos/-as, 800 - oitocentos/-as, 900 - novecentos/-as, 1000 - mil

:[1] - ბრაზილიას; [2] - პორტუგალიას

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Portuguese phrasebook on Wikivoyage
* Learn Portuguese BBC
* USA Foreign Service Institute Portuguese basic course
* Portuguese Language Notes BBC
* პორტ. Society for the Portuguese Language  (*Sociedade da Língua Portuguesa*)
* AULP—Associação das Universidades de Língua Portuguesa Portuguese Language Universities Association.
* Portuguese in East Timor an interview with Dr. Geoffrey Hull.
* ABL—Academia Brasileira de letras (em português)—(Brazilian Academy of Letters) პორტ
* OLP-Observatório da Língua Portuguesa (em português)—(Portuguese Language Observatory) პორტ

კატეგორია:პორტუგალიური ნინა
კატეგორია:რომანული ნინეფი
ბარათხევი

**ბარათხევი** — წყარმალუ ადიგენიშ რაიონს, წყარმალუ ოცხეშ კვარჩხანი ნადუ. სიგირძა 11 კმ, ღანჩოშ ფართობი 52,2 კმ². ოდუდე უღჷ მესხეთიშ ქჷნდჷრიშ ობჟათე კართეს, ზუღაშ დონეშე 2425 მ. გეჸუნს ლირსამი დო აკოკათინელი ტყალეეფით გოქუნელი ტომბა დო ონჭირე ლეხერს. წყარმალუ ოცხეს აკათუ აბასთუმანიშ გიმე. უღჷ 42 ჭიჭე ნადუ, ნამუეფიშ საართო სიგირძა რე 45 კმ.

## ლიტერატურა
* აფხაზავა ი., ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 200, ქრ., 1977 წანა.
 
კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთიშ აკანიშ წყარმალუეფი
იტალიური ნინა

**იტალიური ნინა** (italiano, lingua italiana) — იტალიარეფიშ დო იტალო-შვეიცარალეფიშ ნინა, ორხველჷ ინდოევროპული ფანიაშ რომანულ ნინეფს.

## ზოგადი ჩინებეფი
* **მორაგადეეფიშ მუდანობა:** 60 მილიონი.
* **ნინაშ კოდი:** it.
* **ჯოხოდვალა:** it - Italiano; en - Italian; eo - Itala.
* **ჭარალუა:** ლათინური.

ოლიტერატურე იტალიური ნინა გერსხუაფილი რე ტოსკანური დიალექტიშ ფლორენციულ კილოკავშა. ისტორიულო იტალიური მაართა ნინა რე ევროპას. მაართა ჭარილობითი მუნიშეფი ორხველჷ X ოშწანურას. ლიტერატურული ნინაშ ფორმირაფას დიდი როლი ილაჸაფეს დანტექ, ბოკაჩოქ დო პეტრარკაქ. იტალიური ნინაშ მოხ ლიტერატურა გიშმურს ზოხოურ დიალექტეფშა ხოლო.

## სტატუსი

200px|thumb|right|იტალიური ნინეფი
**ოფიციალური ნინა: **

* ევროპაშ რსხუ 
* ვატიკანი
* იტალია
* სან-მარინო
* შვეიცარია - ფრანგულწკჷმა, გერმანულწკჷმა დო რეტო-რომანულწკჷმა ართო.
** ტიჩინო
** გრაუბუნდენი - გერმანულწკჷმა დო რეტო-რომანულწკჷმა ართო.

**გოფაჩუაშ არანი**:
* იტალია
* შვეიცარია
* სან-მარინო
* ვატიკანი
* ააშ
* გერმანია
* არგენტინა
* საფრანგეთი
* ბელგია
* ეთიოპია
* სომალი
* ლიბია
* მალტა

## გრამატიკა

## ლექსიკა
**ფრაზეფი დო სიტყვეფი:**

* გომორძგუა - Buon giorno; Salve
* ბედინერი ორდას თქვანი მოზოჯუა - Benvenuto; Benvenuti
* მარდი - Grazie
* ქო/ვარ - Si / No
* რთხინქ (გეთაყვა) - Per favore; Per piacere; Prego
* ჯგირო ორდა - Arrivederci; Ciao

**რიცხუეფი:**
* 1 - uno, 2 - due, 3 - tre, 4 - quattro, 5 - cinque, 6 - sei, 7 - sette, 8 - otto, 9 - nove, 10 - dieci

## ლიტერატურა
* 
* 
* 

## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Swadesh list in English and Italian
* Italian proverbs
* The online edition (2007) of the ''Dizionario d'ortografia e di pronunzia'' (''DOP''), a pronouncing dictionary of standard Italian, *[[RAI]]*
* "Learn Italian," *[[BBC]]*
* USA Foreign Service Institute Italian basic course

კატეგორია:იტალიური ნინა
კატეგორია:რომანული ნინეფი
კატეგორია:იტალიაშ ნინეფი
კატეგორია:შვეიცარიაშ ნინეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი პორტუგალიას

2010 წანაშ მუნაჩემეფით პორტუგალიას 13  **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**.  

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 1% პორტუგალიაშ ობიექტეფი რე. 

თენეფშე:
* 12 კულტურული ობიექტი
* 1 ორთაშ ობიექტი

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. პორტუგალიაშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული
* პორტუგალიაშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ საიტეფიშ კატალოგი

კატეგორია:პორტუგალია
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი პორტუგალიას
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
უშბაშ ჯიშთი

**უშბაშ ჯიშთი** — ლეხერიშ ტიპიშ ჯიშთი შონეშ კავკაციონიშ ობჟათე კართეს. სიგინძა რე 5,4 კმ, ფართობი 9,5 კმ². ჯიშთიშ ნინა გიმუურს ზუღაშ დონეშე 2520 მეტრაშა. ჯიშთიშ ჟიდონპიჯი ჟიდონ წელს რე ქირთეამი, თუდოლე ფორილი რე მორენული მასალათ. კონკეფიშ უშბაშ დო მაზერიშ კართეეფს იკათუანს ჟირ ჭიჭე, შქაწელს, მარძგვანშე - უმოს დიდ ნადუს. ირდუ კონკეფიშ მაზერიშ, უშბაშ, შჩუროვსკიშ დო შხელდაშ კართეეფშე გუმნაულა ჯიშთეფიშ ნადუეფით დო თჷრიშ სვიმონეფით.

ჯიშთიშ ბოლოშე გიშმურს წყარმალუ დოლრაშ (ინგირიშ მარძგვანი ნადუ) ართ-ართი აკმადგინალი, ნამუთ 200 მ სიმაღალაშ ვერძის შუბლი წყარგელაფუეფს აკმოქიმინჷნს. 

## ლიტერატურა
* *ხაზარაძე რ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10, ხასჷლა 195, ქართი, 1983 წანა.
 
კატეგორია:საქორთუოშ ჯიშთეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი საფრანგეთის

მარჯვნივ|400x400პქ
2011 წანაშ მუნაჩემეფით საფრანგეთის 36 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიქტი რე]]**. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიქტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 3,7 % საფრანგეთიშ ობიექტი რე.

თენეფშე:
* 32 კულტურული ობიექტი
* 3 ორთაშ ობიექტი
* 1 აკოკათინელი ტიპიშ ობიექტი

17 კულტურული ობიექტი ადამიერული გენიაშ შედევრი რე (კრიტერიუმი i) დო 2 ობიექტი — ორთაშ ფენომენალური, გჷშაკერძაფილი სისქვამეთ დო ესთეტიკური შანულობეფით გჷშეგორუ (კრიტერიუმი vii).

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი საფრანგეთის
* კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი საფრანგეთის 

კატეგორია:საფრანგეთი
კატეგორია:საგებიო მონძეობაშ ქილინჯეფი საფრანგეთის
კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ანდორას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ანდორას 1 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ]] ობიექტი რე**. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ანდორას

კატეგორია:ანდორა
სქირონა

[300px|thumb|მინი|სქირონაშ უმაღალაშ ჭურჭული - [ევერესტი]]
**სქირონა** (ქორთ. ხმელეთი) — დიხაუჩაშ ჟიდოხიშ ნორთი, ნამუთ ვა რე ფორილ მოსოფელიშ ოკიანეშ დო წყარიშ შხვა მეგა ობიექტეფით. ნამდგარდია კოკიშ დო ვარ კონტინენტიშ სქირონაშ ნორთის, ნამუთ წჷმორინაფილი რე შხუ წყარიშ ობიექტეფით (სამანგათ: წყარმალუეფით, ტობეფით დო შხვ.) თე შვანს, თეშნერ ნორთის იშენ სქირონა ჯოხო. 

დიხაუჩაშ ართამ ფართიშ 149 მლნ. კვ.კმ. სქირონაშა მუთმურს, ნამუთ პროცენტულ მაძირაფალით აკმადგინანს დიხაუჩაშ ჟიპიჯიშ 29,2%-ის. დოსქილადირ უკაბეტაშ ნორთ წყარს უკებჷ. 

სქირონაშ ფირჩა საგანოეფ რე კონტინენტეფი, ნამუეფიშ რიცხუ აკმადგინანს შკვითის (ევროპა, აზია, აფრიკა, ოორუე ამერიკა, ობჟათე ამერიკა, ანტარქტიდა, ავსტრალია); თის ქიანაშ ნორთეფო ქიმიფრჩქინანთ-და
ამშვის : ევროპა, აზია, აფრიკა, ამერიკა, ანტარქტიდა, ავსტრალია ოკიანეთით. 

სქირონაშ ოშქაშე სიმაღალა 875 მ, უმაღალაშ ჭურჭულ რე ევერესტი - (8848 მ).

## ლიტერატურა
* Jan Flis: Szkolny słownik geograficzny. Warszawa: WSiP, 1986, s. 12. 
* Рычагов Г. И. - Общая георморфология. М., 2006.

კატეგორია:ფიზიკური გეოგრაფია
კატეგორია:გეომორფოლოგია
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ალჟირს

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ალჟირს 7 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა]]შ ობიექტი რე**. 

## სტატისტიკა

იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,5% ალჟირიშ ობიექტეფი რე. თენეფშე 6 კულტურული ობიექტი რე, 1 - ტასილინ-აჯერი, მუდგაზმარენი კრიტერიუმით რე აკოფასებული, მაართა **i კრიტერიუმით** — ადამიერიშ მოქიმინჯალაშ გენიაშ შედევრი. მაჟირა **vii კრიტერიუმით** — ობიექტი წჷმარინუანს ორთაშ საოცრებას, ვარა ტერიტორიას, ნამუთ გჷშაკერძაფილი სისქვამეთ დო ესთეტიკური შანულობეფით გჷშეგორუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ალჟირს

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
კატეგორია:ალჟირი
ორწვერი (გვალა)

**ორწვერი** გვალა მყინვარწვერის მასივიშ ობჟათე ნორთის, ჯიშთი გერგეტიშ დო წყარმალუ ქესიაშ ოდუდეეფიშ ჯიშთეფიშ წყარგჷმართალს. სიმაღალა რე 4222 მ. ახასიათენს კჷრდეამი "გუშაგეფი." ეგაფილი რე ჟიდონპლაცენური ლავეფით, ნამუთ აკმოქიმინუნდჷ მყინვარწვერიშ ჯვეში, თეჟამო აკოციმილი კალდერიშ ობჟათე კართეს. ორწვერშა მაართათ ეშართეს 1913 წანას (გალკინი დო კ. ფიცხელაური). მაართა სხუნუეფიშ ეშულაქ მინწყუუ 1930 წანას (დ. მიქელაძე ბუნათ). 

## ლიტერატურა
*მარუაშვილი ლ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 7, ხასჷლა 588, ქართი, 1984 წანა.

კატეგორია:საქორთუოშ გვალეფი
ბჟედუხი

**ბჟედუხი**, კონკა კავკაციონიშ თარ წყარგჷმართალ ქჷნდჷრს, მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, სიმაღალა 4373 მ. ორშეფსალო ესვიტინაფილი კჷრდეეფი კონკას ძნელო ეშაულარს გინმართინუანს. ეშაულარო უჯგუშ რე ოორუეშ განშე, *ადილსუშ ლეხერშე კაშკატაშიშ ჯიშთით, ობჟათეშე - ჭალათიშ დო ლეხზირიშ ჯიშთეფშე.

== ლიტერატურა ==
* *ჯავრიშვილი კ.'', ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 5, ხასჷლა 496, ქართი, 1977 წანა.

კატეგორია:სამარგალოშ დო ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ კონკეფი
გვალონა

მინი|მარჯვნივ|280პქ|სომხეთიშ გვალონა
**გვალონა,** (ქორთ. *მთიანეთი*). გვალამი ჸურე, გვალეფიშ სისტემა, დიხაუჩაშ ჟიპიჯიშ ფირჩა არანი, ნამუთ გჷშაგორილო რე ეპონილი გოხოლუაშ რზენეფწკჷმა ალაზიმაფათ დო ახასიათენს სიმაღალეფიშ არგამა თირაფეფი. მუჭოთ წესინ, გვალონა იფორმირებუ ტექტონიკური გოვითარაფაშ ართამი ეტაპიშ გეშა დო აკმოდირთუ მუსხირენი გვალამი სისტემაშე, ნამუეფით ართიანშე გინორთელი რენა სტრუქტურათ დო ანგარიათ. 

გვალონა ფორუნს ნარაზენეფს, გვალეფს, ქჷნდჷრეფს დო ლეხერეფს. გვალონა შილებე  გინოზინდილი რდას მუსხირენ ოშურ დო ვითოშურ კილომეტრის დო უღუდას რთული კონფიგურაცია. 

**მოსოფელიშ შანულამი გვალონეფი**

**შხვა გვალამი სისტემეფი:**

*არდენეფი
*ალთაი
*აპენინეფი
*დოლომიტეფი
*ვოგეზეფი
*იურა
*კარპატეფი
*კირდამი გვალეფი
*მადენამი გვალეფი
*პირენეეფი
*სტარა პლანინა
*სუდეტეფი
*ტატრეფი
*ურალი

## ქოძირით თაშნეშე
* გვალა
* ქჷნდჷრი

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხასჷლა 668, ქართი, 1983 წანა.

კატეგორია:რელიეფიშ ფორმეფი
კატეგორია:ფიზიკური გეოგრაფია
კატეგორია:გეომორფოლოგია
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი აზერბაიჯანს

2008 წანაშ მუნაჩემეფით აზერბაიჯანს 2 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი]] რე**. 

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი აზერბაიჯანს
* აზერბაიჯანიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ საიტეფიშ კატალოგი

კატეგორია:აზერბაიჯანი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ალბანეთის

2009 წანაშ მუნაჩემეფით ალბანეთის 3 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,28 % ალბანეთიშ ობიექტეფი რე.

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ალბანეთის

კატეგორია:ალბანეთი
გაბარი (გეოგრაფია)

thumb|270px|ზეგანი
**გაბარი** — (ქორთ. *ზეგანი*)  დიხაუჩაშ ჟიდოხიშ რელიეფიშ დადებითი ფორმა; გვალამი რელიეფიშ ფირჩა საგანო, ჯინჯიერაშო წჷმორინაფილი მოთინილი ვარა რეხამი წყარგჷმართალეფით. გაბარი მინ აბანც ტომბა, ონჭირე (ინწრო) ლეხერეფით რე ენოჭკირილი. 
ზუღაშ დონეშე სიმაღალაშ მეჯინათ ირთუ დაბალი (1000 მეტრაშახ) დო მაღალი გაბარეფო. აბსოლუტური სიმაღალა 700–1500 მ დო უმოსი. 
გაბარიშ აკოდგინალუაშა შილებე მიშმეშას რელიეფიშ ემაღალაფირი ფორმა – პლატო. გეოლოგიური სტრუქტურა რთული რე.
გაბარიშ ეხას (გოჭყაფას) გჷშმაგორჷნა სუმ (ვარა ხოლო უმოსი) ეტაპის: 
* გვალეფიშეხაშ ეტაპი; 
* დენუდაციური პლანაციაშ ეტაპი;
* გვალეფიშ დადაბალება. 

ფშხირას გაბარი აწყორუ უმოს შხუ ოროგრაფიულართურს, მუნერითიე მაგალთო გვალონა. ნამთინეშა გაბარს უძახუნა ჟი ეკინელიპლატოს.

საქორთუოს ჩინებულიე მაგ.: იორიშ გაბარი.

## ქოძირით თაშნეშე
* პლატო

## ლიტერატურა
* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 4, ხს. 493, ქართი, 1979 წანა.
* Геологический словарь, Т., [2] М., 1955.

კატეგორია:რელიეფიშ ფორმეფი
კატეგორია:გეომორფოლოგია
პლატო

thumb|260px|კარსტის ანუ კრასის პლატო
**პლატო** — (ფრანგ: plateau - ბირტყა) დიხაუჩაშ ჟიპიჯიშ ამაღალებური ფორმა, მუდგაშოთ დუმახასიათებელიე ბირტყა ვარა რეხიშური დაღარას დორთილი რელიეფი. წჷმმარინუნანს ამაღალებური დჷკის, ნამუთ მუშ ჸურე, გვალონაშ აკოდგინალაშა მიშმურს. უღუ ჯგირო გიმოხანტილი ლაბეფი. ოშქარულო თე თუ თი პლატოშ სიმაღალა ითირუ 400 მ-შე 600-შახ. რელიეფიშ ფართას გოფაჩილი ფორმა რე. ლავური ქიმიაშ მოღალუთ იქიმინუ ლავური პლატო (მაგ. ახალქალაქიშ პლატო). 

პლატოშ რელიეფი გჷშმეგორუ ქვიბიშ, სუკეფიშ, გაბარეფიშ დო კანიონიშური ლეხერეფიშ ართამობათ. აფხვადუნა რელიეფიშ კარსტული ფორმეფი ხოლო (მაგ., უსტიურტიშ პლატო). არსებენს დენუდაციური, წყართუდონი დო შხვა ტიპიშ პლატოეფი. პლატო ფართას გოფაჩილი რელიეფიშ ფორმა რე მიარე კონტინენტის. 

საქორთუოს ღოზგასუმალარიე ახალქალაქიშ, გომარეთიშ დო დმანისიშ პლატოეფი; უსტიურტი, კრასი დო შხვა პლატოეფი ევროპას დო აზიას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ნარაზენი

## ლიტერატურა
* Геологический словарь, Т., [2] М., 1955.

კატეგორია:რელიეფიშ ფორმეფი
კატეგორია:გეომორფოლოგია
ტყვარჩელი

thumb|300px|აყარმარიშ მიკრორაიონი ტყვარჩელს
**ტყვარჩელი** (აფხ. Тҟәарчал) — ნოღა საქორთუოს, აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ოჩამჩირეშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფუ წყარმალუ ღალიძგას. ნოღაშ სტატუსი მეჩეს 1942 წანას. ნოღაშ მაჸვენჯი ინდუსტრიეფი რე ქუანოშქერიშ, ოკიდალი მოღეეფიშ დო შხვა საწარმოეფი. ჯოხოგოლაფირი რე ბალნეოლოგიური კურორტით.

## ეკონია ისტორიული მოლინეფი
ტყვარჩელი ნოღათ გჷმაცხადეს 1942 წანას. ქუანოშქერიშ მოპალაფაქ თე აბანს დიჭყჷ 1935 წანაშე დო მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ პერიოდის დონბასიშ  გერმანალეფიშ ხეშა აშალაფაშ უკული დიდი შანულობაქ აშუ.

1990-იანი წანეფიშ დაჭყაფუს აფხაზეთიშ ლჷმაშ პერიოდის ნოღა ქორთული ჯარიშ ქართას რდჷ მოხვალამირი დო თიშ დოსქილადირი მახორობა მონკა ჰუმანიტარული კრიზისიშ თუდო რდჷ. ნოღას ოჭკუმალეფით, ანჯარით დო დაქირებული მალიმორეფით რუსული ვერტფურინჯეფი აკმონაზირანდჷ. ლჷმაშ ეკონია ეტაპის, ტყვარჩელშე სისტემატურო იბომბუდუ კოდორიშ ლეხერი. ნოღა, ქორთული მახორობაქ ლჷმაშ დაჭყაფუშე დიტუ. ტყვარჩელიშ მუკე-მუკე ოფუტეეფს დოსკილადირი ქორთუ მახორობა რჯალიშ დგომარებას რდჷ.

1995 წანაშე ნოღა თე ჯოხოთ ფორმირებული რაიონიშ ცენტრი რე.

## ინდუსტრია
ქუანოშქერიშ მოპალაფა ნოღაშ თარი ინდუსტრია რდჷ გოჭყაფაშე, მორო ასე სხუნუეფიშ პერიოდიშ მაღაროეფი კილერი რე დო ქუანოშქერს მიპალუანს ხვალე თურქული კომპანია „თამსაშ“ (Tamsaş) ღილე მეთოდით. თე კომპანიაშ გინაგაფალეფი ნოღაშ ხაზინაშ მუშნალიშ 75 % აკმადგინანს, მორო თის ეკოლოგიაშ უგურელჸოფას აბრალენა.

ნოღას რდჷ ცემენტიშ დო ანგურაშ ქარხანეფი, ნამუეფით ასე გაჩერებულიე ტექნიკური სიჯვეშაშ გეშა. გეგმას რე ახალი ცემენტიშ ქარხანაშ კიდუა, ნამუშ პროდუქციას ოეგებიეთ სოჭიშ ოლიმპიური კომპლექსიშ კიდუას გჷმირინუანა.

ნოღას დო ოჩამჩირეშ რაიონს სხუნუეფიშ პერიოდის ელექტროენერგიათ ახაზირენდჷ ტყვარჩელიშ ქუანოშქერიშ ელექტროსადგჷმი, ნამუთ 1980-იანი წანეფიშ ლიას ქუანოშქერიშ ნოზირიშ მორკებაშ გეშა გაზშა გეგნიჸონეს.

## დემოგრაფია
1989 წანას ნოღაშ მახორობა რდჷ 21 744 ადამიერი. სუმი თარი ეთნიკური ბუნა რდჷ აფხაზეფი (42,3 %), რუსეფი (24,5 %) დო ქორთუეფი (23,4 %). ლჷმაშ გეშა ნოღაშ ინდუსტრიაქ გაჩენდჷ დო მუში მახორობაქ შანულამო მირკჷ. 2004 წანას მახორობა ნამთინე მუნაჩემეფით 4800-შახ რე მორკებული. 2003 წანაშ მახორობაშ ეჭარუაშ გეშა ნოღას 4786 მახორუ რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ტყვარჩელი.com

## სქოლიო

კატეგორია:აფხაზეთი
კატეგორია:აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ნოღეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრალიას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ავსტრალიას 19 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**. 

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 1,7 % ავსტრალიაშ ობიექტეფი რე.

თენეფშე:
* 3 კულტურული ობიექტი
* 12 ორთაშ ობიექტი
* 4 აკოკათინელი ტიპიშ ობიექტი

2 კულტურული ობიექტი ადამიერული გენიაშ შედევრი რე  (კრიტერიუმი i) დო 9 ობიექტი — ორთაშობური ფენომენალური, გჷშაკერძაფილი სისქვამეთ დო ესთეტიკური შანულობეფით გჷშეგორუ  (კრიტერიუმი vii).

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი
* კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი 
* ავსტრალიაშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრალიას
კატეგორია:ავსტრალია
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ეკვადორს

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ეკვადორს 4 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი]] რე**.

## სტატისტიკა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა მოსოფელიშ მასშტაბით 981 ობიექტი რე მიშაღალირი, თენეფშე 0,3 % ეკვადორიშ ობიექტეფი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ეკვადორს

კატეგორია:ეკვადორი
რუმინული ნინა

**რუმინული ნინა** — რუმინალეფიშ ნინა, ორხველჷ ინდოევროპული ფანიაშ რომანულ ნინეფს.
ჭარილობა დუდშე გერსხუაფილი რდჷ კირილურ ანბანს, 1860 წანაშე - ლათინურ გრაფიკას.

## ზოგადი ჩინებეფი
280px|right|thumb|"Neacșu-შ ჭარილი" რე არძაშე ჯვეში რუმინულო ჭარილი დოკუმენტი
* **მორაგადეეფიშ მუდანობა:** 25 მილიონი.
* **ნინაშ კოდი:** ro.
* **ჯოხოდვალა:** ro - Româna; en - Romanian; eo - Rumana.
* **ჭარალუა:** ლათინური.

რომიშ იმპერიაშე ბჟაეიოლ ბალკანეთიშ ეჭოფუაშ უკული გინოხორაფილი კოლონისტეფიშ ორაგადე-დიალექტურ ლათინურს რე გერსხუაფილი რუმინული ნინა. თე ნინაშ ფორმირებას გოლინა იღვენუეს აბანური დაკურ დო ფრაკიულ ნინეფქ, მოგვიანაფილო - ბერძენულქ დო სლავურქ. მაართა ჭარილობითი მინუშეფი (ჭარილეფი, საქვარამი ქარღადეფი, რელიგიური ტექსტეფი) XVI ოშწანურაშ დაჭყაფუთ ითარიღებუ. ლიტერატურული ნინაშ ფორმირებაქ დიჭყჷ XVII ოშწანურას.

## სტატუსი

**ოფიციალური ნინა**

* 25px| მოლდოვა 
* 25px| რუმინეთი
* 25px| ევროპაშ რსხუ 

**გოფაჩუაშ არეალი**:

რუმინეთი, მოლდოვა, 25px| სერბია (ვოივოდინა)

## გრამატიკა

## ლექსიკა

**ფრაზეფი დო სიტყვეფი**:
* გომორძგუა - Bunâ ziua; Salut
* ბედინერი ორდას თქვანი მოზოჯუა - Bun venit
* მარდი - Multumesc
* ქო/ვარ - Da / Nu
* რთხინქ (გეთაყვა)- Vâ rog
* ჯგირო ორდა - La revedere

**რიცხუეფი**
* 1 - un, 2 - doi, 3 - trei, 4 - patru, 5 - cinci, 6 - şase, 7 - şapte, 8 - opt, 9 - nouâ, 10 - zece.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* SAMPA for Romanian 
* Romanian Reference Grammar, by Dana Cojocaru, University of Bucharest (183 pages) - 4.6 MB - pdf
* USA Foreign Service Institute (FSI) Romanian basic course
* Romanian phrasebook on Wikivoyage
* Romanian Swadesh list of basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)

კატეგორია:რუმინული ნინა
კატეგორია:რომანული ნინეფი
მოსოფელიშ არძაშე მაღალი წყარგიმალაფუეფიშ ერკებული

თუდო მოჸონაფილი რე მოსოფელიშ არძაშე მაღალი წყარგიმალაფუეფიშ ერკებული.

## ლიტერატურა

* "ყველაფერი ყველაფერზე", 111 ხასჷლა. გამომცემლობა „პალიტრა L“, 2007, აკმადგინალი - თემურ ყიფიანი.

კატეგორია:წყარგიმალაფუეფი
განთიადი (დაბა)

**განთიადი** (თაშნეშე აფხაზურო: **წანდრიფში**, Цандрыҧшь) — დაბა გაგრაშ მუნიციპალიტეტიშ ტერიტორიას, აფხაზეთის. იდვალუაფუ უჩა ზუღაშ პიჯის საქორთუო-რუსეთიშ ხურგიწკჷმა (გაგრაშე 15 კმ). დაბაშა მიშმურს  ქართი-სოჩაშ რკინაშარაშ დო თაშნეშე ოავტომობილე მაგისტრალეფი. დაბაშ აბანს ორდო რდჷ ოფუტე ცანდრიფში, 1867 წანას თის პილენკოვო გიოდვეს, 1948-1993 წანეფს განთიადი ჯოხოდჷ. აფხაზეთიშ სეპარატისტულ რეჟიმქ ჯოხო გეგნუთირუ კონფლიქტიშ უკული დო ასე ცანდრიფში ჯოხო თე დაბას. დაბაში სტატუსიქ გინაჩჷ 1966 წანას. მახორობა 7,3 ვითოში (1970). განთიადი რე ზუღაპიჯიშ კლიმატური კუკრორტი: თაქ იდვალუაფუდჷ პანსიონატეფი, სანატორიუმეფი, მასვანჯებელი ჸუდეეფი. ქორთული-რუსული კონფლიქტიშ უკული ინფრასტრუქტურა მოლასირი რე.

## სქოლიო

კატეგორია:გაგრაშ მუნიციპალიტეტიშ დაბეფი
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი მექსიკას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით მექსიკას 31 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**. 

თენეფშე:
* 25 კულტურაშ ობიექტი
* 4 ორთაშ ობიექტი

11 კულტურული ობიექტი ადამიერული გენიაშ შედევრი რე (კრიტერიქილუმი i), 2 ორთაშ ფენომენალური ქიმინელობა (კრიტერიუმი vii).

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა მუნეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი მექსიკას
* მექსიკაშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ საიტეფიშ კატალოგი

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი მექსიკას
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ინდოეთის

2008 წანაშ მუნაჩემეფით ინდოეთის 27 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**. 

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## კანდიდატეფი

2009 წანას ინდოეთის ხოლო 29 ობიექტი რე იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ კანდიდატი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. ინდოეთიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული
* ინდოეთიშ კულტურული მონძალაშ ობიექტეფიშ საიტეფიშ კატალოგი

კატეგორია:ინდოეთი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ინდოეთის
კატეგორია:იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი პერუს

2009 წანაშ მუნაჩემეფით პერუს 11 **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი რე]]**. 

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## მოსოფელიშ მონძალაშ კანდიდატეფი
2009 წანას იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ კანდიდატეფიშ ერკებულს ხოლო 5 პერუშ ობიექტი რდჷ:
* ნოღა ტრუხილიოშ ისტორიული ცენტრი
* პაჩაკამაკიშ არქეოლოგიური კომპლექსი 
* ინკეფიშ დიდი შარა  კაპაკ-ნანი (:en:Qhapaq Ñan)
* ნოღა კახამარკაშ ისტორიული ცენტრი
* ტობა ტიტიკაკა

## რესურსეფი ინტერნეტს
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. პერუშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული
*  პერუშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ საიტეფიშ კატალოგი

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას

2011 წანაშ მუნაჩემეფით ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას 8 იუნესკოშ **[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი]]** რე. 

თენეფშე:
* 4 კულტურის ობიექტი
* 3 ორთაშ ობიექტი
* 1 აკოკათინელი ტიპიშ ობიექტი

## ერკებული
ერკებულშა მიშაღალირი რე ობიექტეფი, იუნესკოშე მოსოფელიშ კულტურული მონძალაშ ერკებულშა თინეფიშ გეძინაშ მეჯინათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იუნესკოშ ოფიციალური საიტი. კულტურული მონძალაშ ობიექტეფი ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას

კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობაშ ქილინჯეფი საფრანგეთის
კატეგორია:საფრანგეთი
კატეგორია:იუნესკოშ საგებიო მონძეობა
საბერძნეთიშ წყარმალუეფიშ ერკებული

[thumb|400px|ალმაშარეშე გინოღალირი [საბერძნეთიშ სურათი.]]
თუდო მოჩამილი რე **[[საბერძნეთი]]შ [[წყარმალუ]]ეფიშ ერკებული**.

## [[ადრიატიკაშ ზუღა]]

* ვიოსა
** დრინო

## [[იონიაშ ზუღა]]

* თიამისი
* აქერონი
* არაქთოსი
* აქელოოსი
** მეგდოვასი
** აგრაფიოტისი
** გრანიციოტისი
* ევინოსი
* მორნოსი
* ჩარადროსი
* გლაფკოსი
* პეიროსი
* პენეიოსი
* ალფეოსი
** ერიმანთოსი
** ლადონი
*** აროანიოსი
** ლოოსიოსი
* ნედა
* პამისოსი
* ევროტასი

## [[ეგეოსიშ ზუღა]]

* ინაჩოსი
* ილისოსი
** ერიდანი
* სპერქეოსი
** გორგოპოტამოსი
* პინიოსი
** ტიტარისიოსი
** ენიპეასი
* ალიაკმონი
* ვარდარი
* გალიკოსი
* სტრუმა
* მესტა
** დოსპატი
* მარიცა
** ერითროპოტამოსი
** არდა
* ჰეროპოტამოსი
* იოფიროსი

კატეგორია:საბერძნეთიშ წყარმალუეფი
არგენტინაშ ტობეფიშ ერკებული

თაქი მოჩამილი რე არგენტინაშ ტობეფიშ ერკებული.

*ალუმინეშ ტობა
*ამუტუი-კიმეიშ ტობა
*ლაგო-არხენტინო
*ესპეხოშ ტობა
*კორენტოსოშ ტობა
*ეპულაფკენიშ ტობა
*ფუტალაფკენიშ ტობა
*გუტიერესიშ ტობა
*უეჩულაფკენიშ ტობა
*ლაკარიშ ტობა
*დიამანტეშ ტობა
*მარ-ჩიკიტა
*მასკარდიშ ტობა
*ნაუელუაპიშ ტობა
*პუელოშ ტობა
*კილენიშ ტობა
*ტრომენიშ ტობა
*ხენერალ-კარერა
*ვიედმაშ ტობა
*პუეირედონიშ ტობა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* არგენტინაშ ტობეფი
* პატაგონია:არგენტინაშ ტობეფიშ რაიონი

კატეგორია:არგენტინაშ გეოგრაფია
პერუშ ტობეფიშ ერკებული

ერკებულს მოჩამილი რე პერუშ ტობეფიშ ანბანური ერკებული.

*აკუკოჩა
*ალკაკოჩა
*არაპა
*არიკოტა
*დე-კიშუარი
*ვალენსია 
*ვილაკოტა
*ვისკაჩა
*ვინიაიმარკა
*ინურია
*კარპა
*კეროკოჩა
*კონოკოჩა
*კოილიორკოჩა
*ლანგი–ლაიო
*ლაგუნილიასი
*ლაურიკოჩა
*ლორისკოტა
*მარკაპომაკოჩა
*მურურკა
*ორკოკოჩა
*ორკონ–კოჩა
*პალკაკოჩა
*პაკა
*პაკუჩა
*პარინაკოჩასი
*პარონი
*პაურკარკოჩა
*პელაგატოსი
*პიასი
*პომაკანჩი
*პომაკოჩა
*პუნრუნი
*რიმაჩი
*სალინასი
*სანდოვალი
*სარა–კოჩა
*საუასაკოჩა
*საუსე
*სიბინაკოცა
*სუჩესი
*ტიტიკაკა
*ტრაგადერო
*უაკაჩინა
*უანგაგოჩა
*უარმიკოჩა
*უარონკოჩა
*უასკაკოჩა
*უიჩიკოჩა
*უმაიო
*შეგე
*ჩინან–კოჩა
*ჩიოა
*ჩოკლოკოჩა
*ხუკუმარინი
*ხუნინი
*ჯანაკოჩა
*ჯანაუანი

## სქოლიო


კატეგორია:პერუშ ტობეფი