open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hello world

**Hello world** () — ულექინაში პროგრამა, ნამუთ თე თუ თი საშუალებათ გჷმუღანს მახვარებუს მოშინაფას „Hello, World!“. თე პროგრამაშ ჭარუაშ ტრადიცია მოურს დენის რიტჩიშ დო ბრაიან კერნიგენიშ კლასიკური ნახანდშე „The C Programming Language“. ამდღა უმენტაშობა ელემენტარული პროგრამირაფაშ ნინაშ ოხემანჯღვერე იჭყაფუ თე პროგრამათ, მუჭოთ ულექინაში სამანგა არძა შილებუამშე.

## პროგრამაშ იმპლემენტაცია გოფაჩილ ნინეფშა
გიმე გჷმოკოროცხილი რე არძა კოდი (თუ გიშაგორილო ვარე ეშანილი-და) კონსოლს ბეშტანს *Hello, world!* ტექსტის დო ვეგმიცადუ, ანუ პროგრამაშ თებაშე ხათე (მუთ თიჯგურა რე, ნამჷ-და ტექსტიშ გჷმოღალაშეთ) კონსოლი ითიშუ.

### [[Java|ჯავა]]

პროგრამა ჯავაშა, ნამუსჷთ მოშნაფა კონსოლშა გჷმუღუ, თაშ იძირებე:

```java
public class HelloWorld {
	static public void main(String[] args) {
		System.out.println("Hello, world!");
	}
}
```


### C დო C++


```c
#include <stdio.h>
int main(void)
{
    printf("Hello, world!");
    return 0;
}
```

ჟილე მოჸონაფილი კოდი იმუშენს ჟირხოლო C დო C++ ნინეფშა, მორო თინა უმოსო C ნინაშ სტანდარტი რე. C++ უხუჯანს თიშო დჷმახასიათაფალი სტრუქტურას დო ბიბლიოთეკას:

```cpp
#include <iostraem>
int main()
{
    std::cout<<"Hello, world!";
    return 0;
}
```


### [[პითონი (პროგრამირაფაშ ნინა)|პითონი]]


```python
print "Hello, world!"
```


### [[რუბი]]


```ruby
puts "Hello, world!"
```


## რესურსეფი ინტერნეტის

* Hello world პროგრამა დახე არძა პროგრამირაფაშ ნინაშა.

კატეგორია:პროგრამირაფა
Apple

**ეპლი** ( NASDAQ: AAPL, LSE: ACP, FWB: APC) (ჸოფილი Apple Computer, Inc.) — ამერიკული მულტინაციონალური კორპორაცია, აწარმენს ომახვარებუე ელექტრონიკას დო თიწკჷმა მერსხილ პროგრამულ უნარღელჸოფას. შტაბ-ორენი იდვალუაფუ ააშ-იშ კალიფორნიაშ შტატიშ ნოღა კუპერტინოს. ეპლი ზადჷნს, გიმოჩანს დო ალარინა უნარღელჸოფენს პერსონალური კომპიუტერიშ სერიაშო, პორტატიული მედია-პლეერეფშო დო შხვა აქსესორეფშო. ეპლი ასე თაშნეშე დოკაფილი რე ახალი ტექნოლოგიური კონცეფციეფიშ აკოქიმინუათ, ინეფს შქას iPhone-იშ, Apple TV-იშ, Apple watch-იშ დო ახალი ოპერაციული სისტემა Maco OS X El Capitan-იშ დამუშებათ.

კატეგორია:Apple
მაჭყვიდალი

მინი|right|მაჭყვადალეფიშ გიოგურაფალეფი, დონწყილი ბორჯიშ დო ქიანეფიშ მეჯინათ
**მაჭყვადალი** — ოლჷმერი ფურენჯი, ნამუთ თარი შანულობა რე აწმარენჯიშ ოფურინალი აპარატეფიშ ჰეერს ჭყვადუა. თინა ხოლო გჷმირინუაფჷ სქირეფიშ ღანკეფიშ (ობიექტეფიშ) ოჭყვადალო დო ოჰეერე თოლორუაშო. მაჭყვადალი რე რეაქტიულ უსიმუაში ფურენჯი, ნამჷშ გჷმორინაფა შილებე მუდგა ტაროსის დო ჭურილი რე ორაკეტე, ბომბი მუმანჭაფალი დო ოარტილერიე მოქანჩუათ, რადიოელექტრონული დო შხვა კომპლექსით.

* ეკიპაჟი: ართი ადამიერი
* ნჭება: აკანო 3000 კმ/სთ
* პრაქტიკული ორთვალი 22 კმ-შა
* ფურინუაშ სიშორა 6500 კმ-შა

მაჭყვადალიშ სპეციალიზებული ბუნეფი რე მაჭყვადალ-ბომბ-მუმანჭაფალი დო მაჭყვადალ-მახვამლაფარი.

## ძირით ხოლო
*ოჰეერე ჯგვენობაშ მაჭყვადალი

## ლიტერატურა
* Coox, Alvin D. *Nomonhan: Japan Against Russia, 1939*. Two volumes; 1985, Stanford University Press. ISBN 0-8047-1160-7.
* Eden, Paul (General Editor). *The Encyclopedia of Aircraft of WWII*. London: Amber Books, Ltd, 2004. ISBN 1-904687-07-5.
* Ireland, Bernard and Eric Grove. *Jane's War at Sea*. UK: Harper Collins Publishers, 1997. ISBN 0-00-472065-2.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Chart of fighter generations at Airforce Magazine.
*USAF posters for five generations of jet fighters. 
*Fighter-planes.com: Data and images on fighter-planes.com
*Fighter aircraft Info, Articles & Pictures on fighter-planes.tk 
*Fighter Aircraft News on defencetalk.com

კატეგორია:ოურდუმე გილმაფურინეეფი
ფურინჯი

[thumb|right|[P-38 Lightning - ნაჟირალი ქვერქვენტიშ მაღვენჯი, ფიქსირაფილ-ფსუალეფამი კონფიგურაციათ.]]
[მინი|მარჯვნივ|250px|ომაშარე (ომენოღალე) ფურინჯი [ტუ-214]]
[thumb|right|[F-16 Fighting Falcon - ა.ა.შ.-იშ ფიქსირაფილ-ფსალეფამი ოურდუმე ფურინჯი]]
[thumb|right|[NASA Pathfinder|ჰელიოსი ფურინუაშ ფორჯის]]
**ფურინჯი** (მოჯვეშაფილი ჯოხოდვალა. (ჰ)აეროპლანი) თაშნეშე **ოჰეერე ხვამარდი** — ატმოსფეროს ოფურინალო დორხველური ჰეერშე მონკა ოფურჷნალი აპარატი, ნამუთ ჭყანიერი დჷნადგარიშ დო უყარუ ფსუაშ მოხვარათ აკმოქიმინუნს აეროდინამიურ ემაკინალ ჭყანას. გიშმართჷნა ოურდუმე (ოლჷმე ფურინჯეფი დო სპეციალური ავიაციაშ ფურინჯეფი) დო ომენოღალე ფურინჯეფს; ხრახნიანს დო რეაქტიულს; ბგერაშახიანს, ჟიბგერითის დო ჰიპერბგერითის; ოსქირონე დო ოხვამარდე ბაზირაფაშ, ჰიდროფურინჯეფს დო ფურინჯ-ამფიბიეფს.

თეხანური ფურინჯეფი დაჭყაფუს ეთმეჭოფჷნა ჯიმალეფი რაიტეფიშ გჷმოგონებაშე, ნამუეფით ავიაციაშ საირქიანო ფედერაციაშით აღიარაფილ რენა სტანდარტეფიშ დჷმადგინალო დო რეკორდეფიშ ემაჭოფალო ავიაციას, კინ მუ გჷმოგონაფა — „მაართა სტაბილურ დო კონტროლირებაფონ ჰეერშე მონკა ეიოჯუმალით ანჯარელ ფურინუათ.“ 1905 წანას თინეფიშ აკნაქიმინა Wright Flyer III-ქ შილებუ ედომუშამო კონტროლირებაფონი, სტაბილური ფურინუა ფორჯიშ შანულამი ხანგჷნძალათ. 1906 წანას უკვე აეროპლანიშ წარმება ლეგალურო გჷნართინეს ააშ-იშ პატენტით ნომერი  821,393.

## ეტიმოლოგია
მაფურინე ობიექტეფიშ მაართა ჯოხოდვალაქ XIX ოშწანურას გორჩქინდჷ. ზიტყვა *აეროპლანს* უღუ  ბერძენული გოჭყაფა **ἀήρ** (*აერ*), „ჰეერი“ და **πλάνος** (*პლანოს*), „ტანტალი“. თე ჟირი ანტიკური ბერძენული ზიტყვაშ ესვარუათ გიშმურს **ἀερόπλανος** (*აეროპლანოს*), მუთ „ჰეერს (ცას) ტანტალს“ შანენს. 
ინგლისის, ამერიკაშ აკოართაფილ შტატეფს, კანადას დო თაშნეშე მოსოფელიშ უმენტაშ ქიანას ოფურჷნალი აპარატეფიშ ეიოშინალო გჷმირინუაფუ ტერმინი „airplane“. დინნაჭარა „airplane“ მაართათ 1907 წანას გჷმირინეს.

## ბჟაშ ენერგიაშა მოხანდე ფურინჯი
ბჟაშ ენერგიაშა მოხანდე ფურინჯეფი ენერგიას ღებულენა ფოტოელემენტიშე. 2010 წანაშ 8 კვირკვეს სოლარ იმპულსიშ ეკიპაჟი რდჷ მაართა, ნამუქჷთ ბჟაშ ენერგიაშა მოხანდე ფურინჯით სერით ფურინჷნ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* აეროპლანიშ ცენტრი
* Airliners.net
* Aerospaceweb.org
* მუჭო ხანდენა აეროპლანეფი – Howstuffworks.com

## სქოლიო

*
კატეგორია:ოფურჷნალი აპარატეფი
სტელსი

[thumb|[F-117 Nighthawk სტელსიშ სისტემაშ მაჭყვადალ-ბომბ-მუმანჭაფალი]]

**სტელსი** ვარდა **სტელსიშ ფურინჯი** — ფურინჯი, ნამჷთ ხვარენს სტელსიშ ტექნოლოგიას, თიშენ ნამდა ვამოხვადას რადიოლოკაციური დეტექტირეფიშ გიმე, აკოჭიჭიხუას ახვილაფა ინფრაჭითა გოსინთაფაში, გოჯინელი, აუდიო დო რადიო პოპორეფიშ დიაპაზონეფს. სტელსიშ ტექნოლოგიაშ გოვითარაფა გერმანიას დიჭყჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის. სტელსიშ ფურინჯიშ ასეიანი ჩინებული მაგალითეფი რე ააშ-შ F-117 Nighthawk (1981–2008), B-2 Spirit Stealth Bomber, F-22 Raptor, და F-35 Lightning II, ოშინალი რე ინდო/რუსული ПАК ФА.

უმკუჯინუო თიში, ნამდა ნამთინი ფურინჯი რადარს გვალო ვა „დაჸვერენს“, სტელსიშ ფურინჯი ახერხენს თის, ნამდა რადარქ ვადაფიქსირას თინა ეფექტურო დო მიაჸუნას თიში ნოქურს, მუთით აჭიჭარენს გენთხაფაშ შქურენჯის. სტელსი დორსხუაფილი რე რთულ ფილოსოფიას, თიშენ ნამდა აკოჭიჭიხუას აწმარენჯიშ სენსორეფიშ დაფიქსირაფაშ, ნოქურიშ გეგორუაშ დო გენთხაფაშ ჭყანა სტელსიშ ფურინჯეფს. ათე ფილოსოფია თოლწონენს ხოლო სინჩხეს, რაბადის დო ფურინჯიშ არძა შხვა გჷსინთაფას, ნამუეფით ხოლო შჷლებე გჷმორინაფილქ იჸას ნოქურიშ გიოგორაფალო.

## სქოლიო

კატეგორია:ოურდუმე გილმაფურინეეფი
ააშ-იშ ოურდუმე-ოჰეერე ნძალეფი

**ააშ-იშ ოურდუმე-ოჰეერე ნძალეფი** () — ამერიკაშ აკოართიანაფილი შტატეფიშ აკოანჯაფილი ნძალეფიშ ართ-ართი გვარობა. პიჯური აკოდგინალუაშ დო ოფურინალი აპარატეფიშ მუდანობაშ მეჯინათ მოსოფელს არძაშე უშხუაში ოურდუმე-ოჰეერე ნძალა რე.

ოურდუმე-ოჰეერე
კატეგორია:ოურდუმე-ოჰეერე ნძალეფი ქიანეფიშ მეჯინათ
F-15 Eagle

McDonnell Douglas (ასე Boeing) **F-15 Eagle** — ჟირი ქვარქვანტამი, არძანერ ტაროზიშო ტაქტიკური მაჭყვადალი, დაპროექტებული ოჰეერე რჯგვენობაშ ოშიბელო. თინა მიოჩქჷნაა ართ-ართ არძაშე წჷმოძინელ ასეიანი მაჭყვადალო, რსულებური 100-შე უმოსი ოჰეერე ლჷმაშე ნამთინი ვაწუგებჷ. ზიტყვასქივილეფიშ გინოჯინაშ უკული ააშ-შ ოურდუმე-ოჰეერე ნძალეფქ გჷშაგორჷ McDonnell Douglas-შ დიზაინი 1967 წანას, თიშენ ნამდა მოხუჯური ქოჸოფედუკო თინეფიშ მოთხუალეფწკჷმა ოჰეერე ჯგვენობაშ მაჭყვიდალეფწკჷმა. Eagle-ქ მაართა ფურინუა 1972 წანაშ კვირკვეს ღოლჷ,მოქანჩუას 1976 წანას მიღეს. F-15-შ მოქანჩუას დოტებას ააშ-შ ოურდუმე-ოჰეერე ნძალეფს 2025 წანაშა ულამუ.

1970-იანეფიშ უკული Eagle-შ ექსპორტირაფაქ მოხვადჷ ისრაელს, იაპონიას დო საუდიშ არაბეთის. დუდშე F-15 თოლწონაფილი რდჷ ოჰეერე ჯგვენობაშ მაჭყვიდალო, თიქ დანტკიცჷ მუში კონსტრუქციაშ მორქიებულობა მუდგანერ ტაროზის ლჷმაშო. გვიანო გევითარჷ თიში გაუჯგუშებული ვარიანტიქ F-15E Strike Eagle დო მოქანჩუას მიღეს 1989 წანას.

## სქოლიო

კატეგორია:ოურდუმე გილმაფურინეეფი
ავღანეთიშ ლჷმა

**ავღანეთიშ ლჷმა (1979-1989)** — ოურდუმე კონფლიქტი ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ ტერიტორიას 1979-1989 წანეფს. მიშჷ ოთარობე ნძალეფიშ დო ავღანეთის სხუნუეფიშ ნძალეფიშ აკოჭიჭიხელი კონტინგენტიშ ართობული ქიმინუათ ავღანარი მოჯაჰედეფიშ ერებამი მოქანჩილი ფორმირეფეფიშ აწმარენჯო. ოურდუმე კონფლიქტის ფინანსურო დო პოლიტიკურო ალურდჷ ისლამური ოქიანუშ დო ნატოშ მაჯღვერი ქიანეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ავღანეთიშ ლჷმა 1979-1989
* სტატიეფი ლჷმაშ ისტორიას 
* პარტიზანული ლჷმა ავღანეთის 1979—1989 წფ. 

კატეგორია:XX ოშწანურაშ ლჷმეფი
კატეგორია:რგილი ლჷმა
ოჰეერე ჯგვენობაშ მაჭყვიდალი

[thumb|right|[F-15 Eagle]]

**ოჰეერე ჯგვენობაშ მაჭყვიდალი** — მაჭყვიდალი ფურენჯი, ნამუთ რე ნტერიშ ოჰეერე ელ-მოლს მიშულაშო დო ოკონტროლებერო. ოჰეერე რჯგვენობაშ მაჭყვიდალი, მუჭოთ წესინ, უმოსო ძვირი რე დო ნარკებო გჷმიჩამუ, ვინდარო მიარეფუნქციური მაჭყვიდალი. ათე კლასის შილებე პაპაჯვარუათ ოსადიეთ ამერიკული F-15 Eagle, სხუნური მიგ-29 დო მიარე შხვა.

## ძირით ხოლო

*მაჭყვიდალ-ბომბმუმანჭაფალი;
*მაჭყვიდალ-მახვამლაფარი;
*გიმანთხაფალი;
*მიარეფუნქციური ოურდუმე ფურენჯი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნატოშ გოხურგუაშ ლექსიკონი.
* Rand: ოჰეერე ჯგვენობაშ მაჭყვიდალი.

კატეგორია:ოურდუმე გილმაფურინეეფი
ფრიზიული ნინეფი

[მინი|პოლიციაშ შანი [გერმანული ნინა|გერმანულ დო ფრიზიულ ნინეფშა ნოღა ჰუზუმს]]

**ფრიზ(ი)ული ნინეფი**, ვარდა **ფრიზ(ი)ული ნინა** მუშ ჯოხოდვალა  **Fryske talen**) წჷმარინუანს რაგადუაშ, ვარდა დიალექტეფიშ საართო ნაკორობაშ ჯოხოდვალას.

## ლიტერატურა
* Bußmann, Hadumod: Lexikon der Sprachwissenschaft. Herausgegeben von Hadumod Bußmann. Dritte, aktualisierte und erweiterte Auflage. Stuttgart: Kröner 2002
* Omniglot links to various Frisian resources
* Tresoar - ფრიზიაშ ისტორიაშ დო ლიტერატურაშ ცენტრი
* 

კატეგორია:გერმანიკული ნინეფი
მოჯაჰიდი

[მინი|სუმი მოჯაჰედი, [ავღანეთი, 1985]]
**მუჯაჰიდი**, *მოჯაჰედი*  („თინა, ნამუთ ინჭაფუ“) — ისლამიშ მეჯინათ, რელიგიური მოტივეფით ოლჷმე ქიმინჯალეფიშ მაკათური. მუსლიმურ ოქიანუს მუჯაჰიდეფი უჯოხონა არძანერ მალიმორშა, ნამუთ ლჷმენს „ჯგირ“ ჸურე, თინეფს შქას ერუანული არმიეფიშ დო პოლიციაშ წჷმმარინაფალეფშა. მოჯაჰიდეფო ტრადიციულო ჯოხოიდვალუაფჷნა თაშნეშე ერუანულ–გჷმადუდიშულაფარი ლჷმაშ მადუდეეფი, სამანგათ შამილი დო უმარ მუხთარი. ბჟადალ ოქიანუს პიჯიშო, მუჯაჰიდეფი, მუჭოთ შხვაშ თური ცივილიზაციაშ ჯაგვა ნძალა, უარყოფური მუშობურობეფიშ მაღალარეფი რენა.

კატეგორია:არაბული ზიტყვეფი დო ფრაზეფი
კატეგორია:ისლამი
ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა

**ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა** — აკოანჯარაფილი კონფლიქტეფიშ სერია ავღანეთის პოლიტიკური ხეშუულებაშო ლჷმაშ გეშა. ლჷმაქ 1978 წანაშ 27 პირელს დიჭყჷ, მუჟამსჷთ ავღანეთიშ ოკათე-დემოკრატიულ პარტიაქ (აოდპ) ხეშუულებაშა ოურდუმე გჷნორთაშ შედეგო მორთჷნ, ნამუთ  ჩინებული რე მუჭოთ საურიშ რევოლუცია. მოჩამილ მომენტშო (2017 წანაშ ღურთუთა) კონფლიქტი იგჷნძორებუ (მაშკვითა ფაზა). ისტორიოგრაფიას ტრადიციულო გიშმერთუ გეჸვენჯი ეტაპეფი:
* ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა (1978—1979), ნამუშ ბორჯის საურიშ რევოლუციაშ შედეგო ხეშუულებაშა მოულირი კომუნისტური თარობას აწმურედჷ ოპოზიციური ბუნეფი.
* ავღანეთიშ ლჷმა (1979—1989), უწოხოლენი ეტაპიშ გოგჷნძარაფა, ნამუთ თაშნეშე ჩინებული რე ქიანაშა სხუნუეფიშ რსხუშ ჯარეფიშ ინტერვენციათ, ნამუთ მიშაჸონაფილქ იჸუ პროსხუნუური რეჟიმიშ ალარჷნალო, დო ფართო ინტერნაციონალური კონფლიქტით; ოპოზიციას ოხვარუდეს ააშ, პაკისტანი დო რანწკი შხვა ქიანა.
* ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა (1989—1992), ოურდუმე კომფლიქტიშ მასუმა ეტაპი, ნამუშ ბორჯის, სხუნუეფიშ რსხუშ ოთარობე ჯარეფიშ გიშაჸონაფაშ უკული, სსრრ-შ მატერიალური ალარჷნათ დო სხუნუეფიშ ოურდუმე ელმაჩამალეფიშ კათაფათ ლჷმა ოპოზიციური ნძალეფიშ სააწმარენჯოთ, ნამუსჷთ მუშჸურე ხურგაშ გალეშე ოხვარჷდეს.
* ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა (1992—1996), ლჷმაშ მასუმა ეტაპიშ გომორძგვილეფს, ოპოზიციური ბუნეფიშ დო ოველე ოურდუმე მადუედეეფს შქას კონფლიქტი.
* ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა (1996—2001), ოველე ოურდუმე მადუუდეფიშ კოალიციაშ შქას კონფლიქტი. კოალიცია ნამუსჷთ ჯოხოდჷ ოორუე ალიანსი, დო რელიგიური ფუნდამენტალისტური ყარაფიშ, ჩინებული მუჭოთ თალიბანი. თინეფს შქას მიშჷ ლჷმა.
* ავღანეთიშ ლჷმა (2001—2014) — უშქურანჯობაშ წოროკათაფაშ საირქიანო ნძალეფიშ (ISAF) ოურდუმე ქიმინჯალა ოორუე ალიანსიშ ალარჷნალათ თალიბანიშ სააწმარენჯოთ, ნამუსჷთ 2001 წანაშ 11 ეკენიაშ გჷმორკვიაფაშ შედეგო ბრალი გეძუდჷ ტერორისტეფიშ ფორუალაშ დო ფუნდამენტალიზმიშ გოფაჩუაშ ხენწყაუალშ გეშა. თალიბანეფქ პარტიზანულ ლჷმაშა გეგნორთეს.
* ავღანეთიშ ლჷმა (2015—~) — ნატოშ თარი ნძალეფიშ გიშაჸონაფა ავღანეთშე, დოსქიდჷ 13-ვითოშიანი კონტიგენტიქ ავღანეთიშ თარობაშ ალარჷნალო. ანტიოთარობე ბუნეფწკჷმა ლჷმა იგჷნძორებუ.

## სქოლიო

კატეგორია:ომენოღალე ლჷმეფი
კატეგორია:მიმალი ომენოღალე ლჷმეფი
კატეგორია:ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა
საურიშ რევოლუცია

[მინი|300px|[ქაბულიშ შოშეეფი რევოლუციაშ მაჟირა დღას. 28 პირელი, 1978 წ. სურათის წჷმი - მოჯალაგერი ბმპ-1]]
**საურიშ რევოლუცია** (დარი — انقلاب ثور), თაშნეშე **პირელიშ რევოლუცია** — 1978 წანაშ 27 პირელიშ მოლინეფი ავღანეთის, ნამუსჷთ შედეგო ქიანაშა მარქსისტული პროსხუნუური თარობაშ მოულაქ მაჸუნჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* საურიშ რევოლუციაშ ისტორია .

კატეგორია:XX ოშწანურაშ რევოლუციეფი
1978
28
კატეგორია:1978 წანა ავღანეთის
კატეგორია:ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა
ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა (1989—1992)

**ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა** (1989—1992) — ავღანეთიშ ოურდუმე კონფლიქტიშ უმოსი ფართო ეტაპიშე ართ-ართი, ნამუშ მალობას ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ ოთარობე ჯარეფქ სსრრ-შ ალარინათ მოჯაჰიდეფიშ სააწმარენჯოთ ლჷმენდჷ, ნამუეფსჷთ ალურედეს პაკისტანი, ააშ დო მუსხირენი შხვა სახენწჷფო.
## სქოლიო

კატეგორია:ავღანეთიშ ლჷმეფი
კატეგორია:XX ოშწანურაშ ლჷმეფი
ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა (1992—1996)

**ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა** (1992—1996) — აკოანჯარაფილი ლჷმა რადიკალური ისლამური ყარაფი „თალიბანიშ“ მოხუჯეეფს დო გოლინამი ოველე მადუდეეფიშით ნანჯღვერა, ართიანწკჷმა დებას მარენჯი მოჯაჰიდეფს შქას — ჸოფილი აქტიური მალიმორეფი სხუნუეფიშ რსხუშ ოურდუმეეფიშ მიშაკათინიშ აწორინალაშ ბორჯის. ომენოღალე ლჷმა ლჷმაშ ლოგიკური გოგჷნძარაფა რე, ნამუსჷთ ავღანარი მოჯაჰიდეფიშ სააწმარენჯოთ ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი აწარმეენდჷ ბოლო სუმი წანაშ მალობას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლჷმა 1997—1999 წწ.

კატეგორია:ავღანეთი
კატეგორია:ავღანეთიშ ლჷმეფი
კატეგორია:ავღანეთიშ ომენოღალე ლჷმა
ნორფოლკი

**ნორფოლკი** (, ) —  ვამერტოპოლიური ცერემონიული საგრაფო ინგლისიშ ბჟაეიოლშე. ბჟაეიოლი ინგლისიშ რაიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს. საგრაფოშ ნანანოღა დო უშხუაში ნოღა — ნორიჯი. მახორობა 859,400 ადამიერი (8-ა აბანი საგრაფოეფს შქას; 2014 წანაშ მუნაჩემეფი).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Norfolk County Council
* BBC Norfolk
* Перепись населения Англии и Уэльса 2011 года.
* 
## სქოლიო

კატეგორია:ინგლისიშ საგრაფოეფი
კატეგორია:ნორფოლკი
ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა

**ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა (ადრ)** (დარი **جمهوری دموکراتیک افغانستان**) — ავღანეთიშ სახენწჷფოშ ოფიციალური ჯოხოდვალა 1978 წანაშ 30 პირელშე (საურიშ რევოლუციაშ გომორძგუალაშ უკული) 1987 წანაშ 30 გერგობათუთაშახ (მუჟამსჷთ ლოია-ჯიგრაშ გჷნოჭყვიდირით სახენწჷფოს ჯოხო გეგნუთირეს ავღანეთიშ რესპუბლიკაშა). 1992 წანაშ პირელს ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა ავღანარი მოჯაჰედეფიშით ლიკვიდირაფილქ იჸუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ავღანეთი, ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა
* ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ ორდენეფი დო მენდალეფი
* სხუნუეფიშ სხუნუშ თარობაშ დო ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ აპიჯალა, ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკას სხუნუეფიშ ჯარეფიშ ობორჯე ინორინაშ პიჯალეფიშ გეშა
* ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ მონეტეფი
* Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана
* ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ თარი პრინციპეფი 
* ავღანეთიშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ სიმბოლიკა
* პრეზიდენტიშ დოხორე
* ავღანეთი (სახენწჷფოშ მადუდეეფიშ ერკებული) 

## სქოლიო

ავღანეთი
კატეგორია:ავღანეთიშ ისტორია
კატეგორია:რგილი ლჷმაშ ბორჯიშ ისტორიული სახენწჷფოეფი
კატეგორია:ისტორიული სახენწჷფოეფი
მანზინიშ რეგიონი

**მანზინიშ რეგიონი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ესვატინიშ ბჟადალშე. ტერიტორია — 4070 კმ², მახორობა — 319 530 ადამიერი (2007 წელი). ადმინისტრაციული ცენტრი — ნოღა მანზინი. ოორუეშე უხურგანს ჰოჰოშ რეგიონს, ბჟაეიოლშე — ლუბომბოშ რეგიონს დო ობჟთეშე — შისელვენიშ რეგიონს, თაშნეშე ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას ბჟადალშე.

## ადმინისტრაციული დორთუალა
მანზინიშ რეგიონი დორთილი რე 16 რაიონო (tinkhundla):

* ეკუხანიენი (Ekukhanyeni)
* მჰლამბანიატსი (Mhlambanyatsi)
* კვალუსენი (Kwaluseni)
* ლამგაბჰი (Lamgabhi)
* ლობამბა-ლომდზალა (Lobamba Lomdzala)
* ლუდზელუდზე (Ludzeludze)
* მაფუტსენი (Mafutseni)
* მაჰლანგატჯა (Mahlangatja)
* მანგკონგკო (Mangcongco)
* ოორუე მანზინი (Manzini Nord)
* ინინგიზიმუ-მანზინი (iNingizimu Manzini)
* მხივენი (Mkhiweni)
* მტფონგვანენი (Mtfongwaneni)
* ნგვემპისი (Ngwempisi)
* ნჰლამბენი (Nhlambeni)
* ნტონდოზი (Ntondozi)

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ რეგიონეფი
შისელვენი

**შისელვენი** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ესვატინიშ ობჟთე-ბჟადალშე. ტერიტორია — 3779 კმ², მახარობა — 208 454 ადამიერი (2007 წელი). ადმინისტრაციული ცენტრი — ნოღა ნჰლანგანო. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს ლუბომბოშ რეგიონს დო ოორუე-ბჟადალშე მანზინიშ რეგიონს, თაშნეშე ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას ობჟათეშე.

## ადმინისტრაციული დორთუალა
შისელვენიშ რეგიონი დორთილი რე 14 რაიონო (tinkhundla):

* გეგე (Gege)
* ჰოსეა (Hosea)
* კუბუტა (Kubuta)
* მასეიისინი (Maseyisini)
* ობჟათე მატსანჯენი (Matsanjeni Sud)
* მტსამბამა (Mtsambama)
* ნგუდზენი (Ngudzeni)
* ნკვენე (Nkwene)
* სანდლენი (Sandleni)
* შისელვენი I (Shiselweni I)
* შისელვენი II (Shiselweni II)
* სიგვე (Sigwe)
* ლავუმისა (Lavumisa)
* ზომბოდზე (Zombodze)

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ რეგიონეფი
კანადაშ პრემიერ-მინისტრი

**კანადაშ პრემიერ-მინისტრი** (, ) — კანადაშ თარობაშ მადუდე, ნამუთ რჩქვანელობურო თი პოლიტიკური პარტიაშ ხენამჯღვერი რე, ნამუსჷთ კანადაშ სათემო პალატას უმენტაში აბანი უღუ. პრემიერ-მინისტრის სადღამუშოთ უღუ ტიტული *ღირსებული*.

მოქიმინჯე პრემიერ-მინისტრი რე მარკ კარნი, ნამუქჷთ პოსტის მოღალობა დიჭყჷ 2025 წანაშ 14 მელახის დო კანადაშ კონფედერაციაშ გოჭყაფაშ ბორჯიშე 24-ა პრემიერ-მინისტრო გჷნირთჷ.

## თაშნეშე ქოძირით
* კანადაშ პრემიერ-მინისტრეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პრემიერ-მინისტრიშ კაბინეტი — ოფიციალური საიტი
* კანადაშ პარლამენტიშ ბიბლიოთეკა
კანადაშ ლიბერალური პარტია

**კანადაშ ლიბერალური პარტია** (, ) — ქიანაშ ართ-ართი უშხუაში პოლიტიკური პარტია. ხანგჷრძე ბორჯიშ გოძვენას 2 მამართალი პარტიაშე ართ-ართი რდჷ, მარა 2011 წანაშ გიშაგორუეფიშ შედეგით ოფიციალურ ოპოზიციათ ხოლო ვაგჷნორთე.  ეკონია საპარლამენტო გიშაგორუეფს ლიბერალურ პარტიაქ გიმორძგუ დო მამართალ პარტიათ გჷნირთჷ.

კატეგორია:ლიბერალური პარტიეფი
კატეგორია:კანადაშ პოლიტიკური პარტიეფი
კატეგორია:კანადაშ ლიბერალური პარტია
ემილი დე რევინი

**ემილი დე რევინი** (; დ. 27 ქირსეთუთა, 1981, ვიქტორია) — ავსტრალიარი არტისტი. ჩინებული რე კლეტ ლითლტონიშ როლით ABC-შ დრამას დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*
*

კატეგორია:ავსტრალიარი არტისტეფი
მეთიუ ფოქსი

**მეთიუ ჩენდლერ ფოქსი** (; დ. 14 მანგი, 1966, პენსილვანია) — ამერიკალი არტისტი. ჩინებული რე ჯეკ შეპარდიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ლუბომბო

**ლუბომბო** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ესვატინიშ ბჟაეიოლშე. ტერიტორია — 5945 კმ², მახორობა — 207 731 ადამიერი (2007 წელი). ადმინისტრაციული ცენტრი — ნოღა სიტეკი. უხურგანს ქიანაშ დოსქილადირ სუმ რეგიონს — ოორუეშე ჰოჰოს, ბჟადალშე მანზინის, ობჟათეშე შისელვენის, თაშნეშე მოზამბიკიშ დო ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას ბჟაეიოლშე.

## გეოგრაფია
ლანდშაფტი გვალამი რე, ტერიტორიაშ დიდი ნორთი უკებჷ ლებომბოშ გვალეფს.

## ადმინისტრაციული დორთუალა
ლუბომბოშ რეგიონი დორთილი რე 11 რაიონო (tinkhundla):

* დვოკოდვუენი (Dvokodvweni)
* ჰლანე (Hlane)
* ლომაჰაშა (Lomahasha)
* ლუბული (Lubuli)
* ლუგონგოლვენი (Lugongolweni)
* ოორუე მატსანჯენი (Matsanjeni Nord)
* მჰლუმე (Mhlume)
* მპჰოლონჯენი (Mpholonjeni)
* ნკილონგო (Nkilongo)
* სიპჰოფანენი (Siphofaneni)
* სიტჰობელა (Sithobela)

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ რეგიონეფი
ჰოჰო

**ჰოჰო** () — ადმინისტრაციული რეგიონი ესვატინიშ ოორუე-ბჟადალშე. ტერიტორია — 3569 კმ², მახორობა — 282 734 ადამიერი (2007 წანა). ადმინისტრაციული ცენტრი — ნოღა მბაბანე (ქიანაშ ნანანოღა). ბჟადალშე უხურგანს ლუბომბოს რეგიონს, ობჟათეშე — მანზინიშ რეგიონს, თაშნეშე ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას ოორუეშე დო ბჟადალშე.

## ადმინისტრაციული დორთუალა
ჰოჰოშ რეგიონი დორთილი რე 14 რაიონო (tinkhundla):

* ჰუკვინი (Hhukwini)
* ლობამბა (Lobamba)
* მადლანგემპისი (Madlangempisi)
* მაპჰალალენი (Maphalaleni)
* მაიივანე (Mayiwane)
* ბჟაეიოლი მბაბანე (Mbabane Est)
* ბჟადალი მბაბანე (Mbabane West)
* მჰლანგატანე (Mhlangatane)
* მოტჯანე (Motjane)
* მდზინგენი (Ndzingeni)
* ნკჰაბა (Nkhaba)
* ნტფონჯენი (Ntfonjeni)
* პიგს-პიკი (Piggs Peak)
* ტიმპისინი (Timpisini)

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ რეგიონეფი
ჯორჯ გარსია

**ჯორჯ გარსია** (; დ. 18 პირელი, 1973, ნებრასკა) — ამერიკალი არტისტი დო კომიკოსი.
ჩინებული რე ჰუგო "ჰარლი" რეიესიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*
*

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
სიტეკი

**სიტეკი** თაშნეშე **სტეგი** (სვატი — Siteki) — ნოღა ესვატინიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ლუბომბოშ რეგიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს. სიტეკი არძაშე უმოსო ჩინებული რე სკოლათ, სოდე ოკულტიზმის ოგურუანა. თაშნეშე სიტეკის რე სახენწჷფო სკოლა, ნამუთ დოკაფილი რე წიმიწორერაგადუაშ დო კურნალობაშ დოგურაფათ. თაქ ბოტანიკას დო სპირიტიზმის ოგურუანა.

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინი
კატეგორია:ესვატინიშ ნოღეფი
მალკოლმ დევიდ კელი

**მალკოლმ დევიდ კელი** (; დ. 12 მესი, 1992, კალიფორნია) — ამერიკალი არტისტი დო მობირე. ჩინებული რე უოლტ ლოიდიშ როლით ABC-შ დრამას დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი მობირეეფი
მანზინი

**მანზინი** () — ნოღა ესვატინიშ ცენტრალურ ნორთის, ქიანაშ ართ-ართი შხუ ნოღა. თინა თაშნეშე ესვატინიშ თარი ორეწუალე ცენტრი რე. 2008 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღაშ მახორობა აკმადგინანდჷ 78 000 ადამიერს, თრო სვაზიშ კათაშ წმმარინაფალეფშე. ნოღა მანზინიშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე.

მანზინი რდჷ ბრიტანეთ-ბურეფიშ კოლონიალური შტაბ-ორენი 1890 წანაშახ, მარა აკოცუ 1902 წანას ბურეფიშ მაჟირა ლჷმაშ შედეგო, მუჟამსჷთ ადმინისტრაციული ცენტრი გეგნიღეს მბაბანეშა. 1960 წანაშახ ნოღას ჯოხო გეძუდჷ *ბრემერსდორპი*. მატშაპაშ აეროპორტი იდვალუაფუ ნოღაშ გოხოლუას.

## დომაჸალაფირი ნოღეფი
*  კეილი, გოართოიანაფილი ომაფე
*  რამალეს-დე-ლა-ვიქტორია, ესპანეთი

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ ნოღეფი
კატეგორია:ესვატინი
ნჰლანგანო

**ნჰლანგანო**, *კინოხ* — **ჰუდჰეჰუნი (გუდგეგუნი)** (სვატი - Nhlangano) — ნოღა ესვატინიშ ობჟათეშე, მახორობაშ მუდანობაშ მეჯინათ ქიანაშ მაანთხა ნოღა. შისელვენიშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე. სვატიშ ნინაშე გინოთანგუათ ნჰლანგანო „ახვალამაშ აბანს“ შანენს.

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინი
კატეგორია:ესვატინიშ ნოღეფი
ბურეფი

მინი|ბურეფიშ ფანია, 1886
**ბურეფი**, თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ **აფრიკანარეფი** — ჰოლანდიარი გინოხორაფილეფიშ გამნარყეფი ობჟათე აფრიკას. ჯვეშჰოლანდიურ ნინაშა ზიტყვა *ბურ* შანენდჷ ყაზახის. ბურეფიშ ნინას ჯოხო აფრიკაანსი. 

XVII ოშწანურას, ჰოლანდიურ ოსტ-ინდურ კომპანიაქ დიჭყჷ კეთილი იმენდიშ კოდმეშ გჷმორინაფა ოჭკომალიშ დო წყარიშ ხაზირეფიშ გაფშაფალო ბჟაეიოლშე შარალუაშ ბორჯის. 1652 წანას, კომპანიაშ 60 მოხელექ იან ვან რიბეკიშ დუდალათ ქჷდარსხუეს მაართა ჰოლანდიური ოხორუე. გინოხორაფილეფს შქას ჩინებული პიჯი რდჷ საიმონ ვან დერ სტელი, სტელენბოშიშ დჷმარსხუაფალი. XVII ოშწანურაშ ბოლოს, ლუდოვიკო XIV-იშით ნანტიშ ედიქტიშ გოუქვაფაშ უკული აფრიკაშ ობჟათეშე დუდმიოფორუ ქოძირეს ფრანგი ჰუგენოტეფიშ ფანიეფქ. ჰოლანდიარეფს დო ფრანგეფს შქას მოხვალამირი დაკეფიშ გეშა ჰოლანდიურ ოსტ-ინდურ კომპანიაქ გოხურგუ იმიგრაცია.

XVIII ოშწანურას, ოორუეშე ბურეფქ მიოჭირინეს წყარმალუ ორანჟის. თე წყარმალუშ წყარპიჯის ბურეფს ქჷდოხვადჷ ბანტუნინამ მახორობაქ, ნამუეფქჷთ ბურეფს ოურდუმე აწმარენჯობა გუწიეს.

საქორთუოშ სახენწჷფო მინისტრი დიასპორეფიშ ოკითხირეფს, მირზა (პაპუნა) დავითაიაქ აფრიკას ვიზიტით რინაშ ბორჯის, ბურ ფერმერეფწკჷმა გოფორმაფილი მემორანდუმი ქჷმიღჷ. მემორანდუმიშ არძაშე შანულამი ბირგული რე მერძიაფა, ნამუთ ოხუ ბური ფერმერეფიშ ბიზნესიშ გინოღალას საქორთუოშა. 40 000 ბური ფერმერიშ ჯოხოთ საქორთუოშა ქჷმორთჷ ბურ ფერმერეფიშ დელეგაციაქ, ნამუსჷთ საქორთუოშ პოლიციაშ ეფექტურალა პიჯულო დინოხოლენ საქვარეფიშ მინისტრიქ გაჩინებაფუ. ბური ფერმერეფიშ შილებუამი საქორთუოს დოხორაფაქ გჷმიჭანუ სერიოზული დება ქორთულ ჯარალუასდო ინტერნეტ ოფირჩას. 

## თაშნეშე ქოძირით
* აფრიკანარეფი

## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის
* BBC - საქორთუოშა მულაქ ბურეფს იმენდეფქ ვაგუმართჷ // Presa.ge, 03.03.2011 

კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
ესვატინიშ ადმინისტრაციული დორთუალა

ესვატინი დორთილი რე 4 რეგიონო:
* ჰოჰო
* ლუბომბო
* მანზინი
* შისელვენი

ირი რეგიონი გორთილი რე ტინხუნდლათ (ოლქო). ქიანას გვალო 55 ტინხუნდლა რე დო ირი გიშმაგორუნს ართ წჷმმარინაფალს  ესვატინიშ ასამბლეაშ ჸუდეს. ტინხუნდლეფი, მუშჸურე, დორთილი რე მორჩილი უმპჰაკაცეფო.

ესვატინი
მეგი გრეისი

**მეგი გრეისი** (; დ. 21 ეკენია, 1983, ოჰაიო) — ამერიკალი არტისტი. დაბადებაშ ჯოხო **მარგარეტ გრეის დენიგი**. ჩინებული რე შენონ რუთერფორდიშ როლით ABC-შ დრამას დინაფილეფი დო კიმ მილიშ როლით ჯალიშ სუმი ნორთიშე. 2011 წანას ილაჸაფჷ ფილმის ბინდიშ საგა: მურუჟი - ნორთი 1 დო 2012-ს ბინდიშ საგა: მურუჟი - ნორთი 2-ს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* 
* 

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
მსვატი III

**მსვატი III** — ესვატინიშ მაფა 1986 წანაშე. სოიშახ მაფა რსულწანამო გჷნირთუდჷნ, ქიანას რეგენტიშ სტატუსით დიამუში — დიაფალი ნტომბი მართუნდჷ სუმი წანაშ გოძვენას. ასეშო მაფა მსვატი III წჷმორინაფილი რე, მუჭოთ ქიანაშ ადმინისტრაციული მადუდე, დიამუში — ესვატინიშ შურიელი დო ერუანული ლიდერი რე.

მაფა მსვატი III-ქ დებადჷ 1968 წანაშ 19 პირელს. თინა მაფა სობჰუზა II-აშ 67 ქომოლსქუაშე მაჟირა რე დო დიაფალ ნტომბიშ აკა ქომოლსქუა რე. პრინციქ დებადჷ ქიანაშ ზოხორინალაშ მოპალაფაშე მუსხირენ თუთაშ უკული. თინა მუსხირენ დღარი რდჷ, მუჟამსჷთ თიშ და დო დიამუში მაფაშ ართ-ართ დოხორეშა გეგნიჸონეს დარინალო. თიშ დაბადებაშ ჯოხო რდჷ მაკჰოსეტივე — ერიშ მაფა. მუმალს მონარქიქ გონათუა მეღებული აფჷ ოდაბადეს, გოართოიანაფილ ომაფეს დო ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას. მუამუშიშ ღურაშ უკული პრინციქ ხვისტაშ მონძეთ გჷნირთჷ. თიმ ბორჯიშო თინა რსულწანამი ვარდჷ (14 წანერი) დო ბრიტანეთის გურაფულენდჷ. რსულწანამეფიშ მეჭირინაფაშოთ, 1986 წანაშ 25 პირელს მაფათ კურთხუაშ ცერემონიალქ იმანჯჷ. თინა არძაშე ახალნორდი მონარქი რდჷ მოსოფელს. თიმ ბორჯის თინა 18 წანერი დო 6 დღერი რდჷ. თიმ დღაშე მოჸუნაფილი, მსვატი III დიამუშწკჷმა ართო მართუნს ქიანას.

ესვატინიშ ასეიან მონარქის 15 ჩილი დო 27 სქუა ჸუნს.

## ლიტერატურა
* გ. ჭანტურია, ს. ჭანტურია - მსოფლიოს მონარქები, თბ., 2008 წ.
## რესურსეფი ინტერნეტის
* ესვატინი
* მსვატი III

კატეგორია:ესვატინიშ მაფეფი
კატეგორია:XXI ოშწანურაშ პოლიტიკოსეფი
სობჰუზა II

**სობჰუზა II**  (თაშნეშე ჩინებული ჯოხოთ ნკჰოტფოტჯენი, სვატი Nkhotfotjeni, მონა, დ. 22 კვირკვე 1899 — ღ. 21 მარაშინათუთა 1982) — უმაღალაში მანჯღვერი, მოგვიანაფათ — სვაზილენდიშ მაფა. სობჰუზა მართენდჷ 82 წანაშ გოძვენას — თენა კოჩობურობაშ ისტორიას არძაშე ჩინებული დო დოდასურაფილი ხანგჷრძე მართუალაშ ბორჯი რე (ფარაონ პეპი II-შ 94-წანიანი მართუალა საეჭო რე). სობჰუზაქ დებადჷ 1899 წანაშ 22 კვირკვეს, მაფა ნგავანე V-შ დო მუში ჩილიშ (ინკჰოსიკატი) ლომავა ნდვანდვეშ ქომოლსქუა. ნგავანე V-ქ დოღურჷ ინკვალაშ ცერემონიაშ ბორჯის, მუჟამსჷთ სობჰუაშა 4 თუთერი რდჷნ, თიშ უკული სობჰუზაქ ახალ უმაღალაშ მანჯღვერო გჷმიცხადჷ, 1921 წანაშახ თიში რეგენტეფი რდეს თიშ ბები ლაბოტსიბენი მდლული დო მუმაჯი მალუნგე. სობჰუზაშ მართუალაშ ბორჯის, სვაზილენდიქ მიპალუ ზოხორინალა, ნამუშ შედეგო სობჰუზაქ დოთირუ ქიანაშ მადუდეშ ტიტულიშ ჯოხო მაფაშა. თიშ მონძეთ გჷნირთჷ ქომოლსქუა ნტფომბი ტფვალაქ, ჯოხოდვალათ მსვატი III, ნამუშ კორონაციაშ იმანჯჷ 1986 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* სობჰუზა II-შ რინაშ ისტორია 
## სქოლიო

კატეგორია:სვაზილენდიშ მაფეფი
ესვატინიშ მაფა

[მინი|მარცხნივ|150პქ|[ესვატინიშ გერბი|თიშ უდიდებულაშობა ესვატინიშ მაფაშ ხელეფი]]
[მინი|200პქ|ესვატინიშ ასეიანი მაფა — [მსვატი III]]
**ესვატინიშ მაფა** — ესვატინიშ უმაღალაში პოსტი, ესვატინიშ აბსოლუტური მონარქი, ნამუსჷთ ქიანაშ მართულას უგუხურგუ ნებეფი უღუ, თიშ ხეს რე ედომუშამო ემაჸონაფალი, კანონმადვალუ დო სასამართალო ხეშულობა, თაშნეშე ნორთობურო რელიგიური.

მაფაშ ატრიბუტეფი: ომაფე ბურდღაშ ჩალმა, გეკონი ჩალმას, შალიშ გინაქუნალი, ტოტემეფი, კუერთხი, ომაფე გერბამი გინაქუნალი, ჩხოლარეფიშ კიბირეფიშ დო ბიტიშ ჯაჭვი.

## მაფეფი
* 22 ქირსეთუთა 1921 — 1982 — სობჰუზა II
* 25 პირელი 1986 — მსვატი III

*
*
კატეგორია:ერკებულეფი:ესვატინი
ემლემბე

**ემლემბე** () — ესვატინიშ არძაშე მაღალი გვალა. იდვალუაფუ ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ სახენწჷფო ხურგწკჷმა არსებული გვალეფიშ მასივიშ — დრაკონიშ გვალეფიშ ბჟაეიოლ ნორთის. თიში სიმაღალა ზუღშ დონეშე რე 1862 მეტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Emlembe, Swaziland/South Africa (ინგლ.).

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ გვალეფი
კატეგორია:ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ გვალეფი
მაპუტუ (წყარმალუ)

**მაპუტუ** () — წყარმალუ, ნამუსჷთ ესვატინის დიდი უსუტუშ, ლუსუტფუშ, ვარდა სუტჰუშ წყარმალუს უძახჷნა, მეურს ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ, ესვატინიშ დო მოზამბიკიშ (მაპუტუშ პროვინცია) ტერიტორიეფს. ჯოხო სუტჰუ ორხველ ბასუტოშ კათას, ნამუეფით კინოხ ოხორანდეს წყარმალუშ ოდუდეეფწკჷმა, მარა უკული სვაზიშ ტომიშ კათაშ გენთხაფაშ შედეგო თეჸურეშე მიდართეს. თენა თაშნეშე შანენს *რუმე-ყავაშფერს* დო მიოწურუანს წყარმალუშ ლანდღვე წყარს.

წყარმალუშ პატიოცემელო ჯოხოქ გიადჷ მოზამბიკიშ ნანანოღას — მაპუტუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Maputo River Basin - SADC Water Sector ICP Collaboration Portal 

## სქოლიო

კატეგორია:ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:ესვატინიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:მოზამბიკიშ წყარმალუეფი
უმბელუზი

**უმბელუზი** (თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ **იმბულუზი**, **მბულუზი** ვარდა **უმბულუზი**) — სვაზილენდიშ ართ-ართი თარი წყარმალუ. წყარმალუს ჟირი ოდუდე უღუ, თეურეშე ართ-ართი იდვალუაფუ მბაბანეშ ოორუეშე მადვალუ გვალონას, ნამუთ აკმოქიმინუნს უჩა მბულუზის დო მაჟირა იდვალუაფუ დაბალი ვეს მანზინიშ გოხოლუას, ნამუთ აკმოქიმინუნს ჩე მბულუზის ვარდა *იმბულუზანეს*. წყარმალუ მეურს სვაზილენდიშ ოორუეშე, გიშაკერძაფილო გიშმურს ჰლეინიშ ომაფე ერუანული პარკის დო შევულაშ ორთაშობურ ტყაჩირს. თარი დამბა, ნამუსჷთ წყარმალუ აკმოქიმინუნს სვაზილენდის რე მჯოლიშ დამბა, ნამუთ იდვალუაფუ  ნოღა მჰულეშ შანქარიშ პლანტაციეფიშ გოხოლუას. თე წყარმალუს მოზამბიკის ჯოხო **უმბელუზი**, ნამუშ წყარი გიშმურს მორჩილი ლიბომბოშ დამბას დო ინმაკათუ მაპუტუშ ჸუჯის (ინდოეთიშ ოკიანე).

კატეგორია:მოზამბიკიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:სვაზილენდიშ წყარმალუეფი
კომატი

**კომატი** () — წყარმალუ ობჟათე აფრიკას. ესვატინის დო ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკას. ჯოხო კომატი წჷმურს სვატიშ ნინაშე, ნამუთ შანენს "ჩხოუს", ნამუსჷთ ირო უღუ ბჟა.
## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Maguga Dam Project 
* Key rivers of South Africa

## სქოლიო

კატეგორია:ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ წყარმალუეფი
კატეგორია:ესვატინიშ წყარმალუეფი
კატეგორია:მოზამბიკიშ წყარმალუეფი
ჰიდროელექტროდგჷმილი

**ჰიდროელექტროდგჷმილი** (**ჰ**იდრო **ე**ლექტრო**დგჷმილი** — ჰესი) — ელექტროდგჷმილი, ნამუთ ენერგიაშ წყუთ გჷმირინუანს წყარიშ მალობაშ ენერგიას. ჰჰიდროელექტროდგჷმილეფს თარო აკმაგანა წყარმალუეფს.

## ხანდაშ პრინციპი
ჰიდროელექტროდგჷმილეფიშ მუშაშ პრინციპი ძალამი ლექინი რე. ჰიდროტექნიკური ობიექტეფიშ ჯაჭვი უნარღელჸოფენს წყარიშ ოხვილურ წნევას, ნამუთ ურთანს ტურბინას დო ამუშენს გენერატორს, მუთ წჷმოქიმინჷნს ელექტროენერგიას. ჰესიშ სინძალიერე დოჸუნს წყარიშ წნევაშა დო გიშმალი წყალშა, თაშნეშე გჷმორინაფილი ტურბინეფიშ დო გენერატორეფიშ მუდანობაშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* საირქიანო ჰიდროენერგიაშ ასოციაცია 
* ჰიდროენერგია - წყარიშ ენციკლოპედია

*
დენიელ დაე კიმი

**დენიელ დაე კიმი** (დ. 4 მარაშინათუთა, 1968, ბასანი) — ობჟათე კორეალი არტისტი, პროდუსერი დო რეჟისორი. არძაშე უმოსო ჩინებული რე ჯინ-სუ კუონიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი, ნალაჸაფინა აფუ ხოლო შხვა ჩინებული ფილმეფს დო სერიალეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*
*Daniel Dae Kim interview  with *Patrol* magazine

კატეგორია:ობჟათე კორეალი არტისტეფი
იუნჯინ კიმი

**იუნჯინ კიმი** (დ. 7 გერგობათუთა, 1973, სეული) — ობჟათე კორეალი არტისტი. ჩინებული რე სანიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* Official Website 

კატეგორია:ობჟათე კორეალი არტისტეფი
მბაბანე

**მბაბანე** () — ესვატინიშ ნანანოღა დო უშხუაში ნოღა, ჰოჰოშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. 2010 წანაშ მუნაჩემეფით, მახორობა 94 874 ადამიერს აკმადგინანდჷ. დირსხჷ XVII ოშწანურაშ ბოლო XVIII ოშწანურაშ დაჭყაფუს, მუჭოთ ჯიხაზურგან თეშ. ნოღას იდვალუაფუ ესვატინიშ ოფონდე ბირჟა.

## დომაჸალაფირი ნოღეფი
*  ფორტ-უერთი, ააშ
*  ტაიბეი, ტაივანი
*  მერსინგი, მალაიზია
*  მელილია, ესპანეთი
*  მაპუტუ, მოზამბიკი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური საიტი
* Alliance française de Mbabane 

## სქოლიო

კატეგორია:ესვატინიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნანანოღეფი
ტერი ო'ქუინი

**ტერენს ქუინი** (; დ. 15 მანგი, 1952, მიჩიგანიშ შტატი) — ამერიკალი არტისტი. ჩინებული რე ჯონ ლოკიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ჰეროლდ პერინეაუ

**ჰეროლდ პერინეაუ** (; დ. 7 მარაშინათუთა, 1963, ნიუ-იორკი) — ამერიკალი არტისტი. ფორმალურო ჯოხო ჰეროლდ უილიამსი. ჩინებული რე მაიკლ დაუსონიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი დო მატრიცაშ ფილმეფიშ სერიაშე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
* http://www.haroldperrineau.com/

კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ჰენრი იან კუსიკი

**ჰენრი იან კუსიკი** (; დ. 17 პირელი, 1967, ტრუხილო) —  პერუს დუნაბადი შოტლანდიარი არტისტი. ჩინებული რე დესმონდ ჰუმიშ როლით სერიალშე დინაფილეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
* Official Website

კატეგორია:შოტლანდიარი არტისტეფი
კატეგორია:პერუალი არტისტეფი
მასერუ

**მასერუ** () — ლესოთოშ ნანანოღა. იდვალუაფუ წყარმალუ კალედონს, ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკაშ სახენწჷფო ხურგის. მასერუ ლესოთოშ აკა მოდიდე ნოღა რე, 2006 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღაშ მახორობა 227 880 ადამიერს აკმადგინანდჷ. ნოღაქ დირსხუ მუჭოთ საპოლიციო ბანაკიქ, ნანანოღათ — 1869 წანას გეფორმჷ, თიშ უკული, მუჟამსჷთ ლესოთოქ ბრიტანეთიშ პროტექტორატო გჷნირთჷ. მუჟამსჷთ 1966 წანას ქიანაქ ზოხორინალა მიპალუნ, მასერუქ ნანანოღაშ სტატუსი ქისქილიდუ. ჯოხო სესოთოშ ნინაშე მოურს დო „ჭითა ქვიშამ აბანს“ შანენს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

## სქოლიო

კატეგორია:ლესოთოშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნანანოღეფი
ლეტსიე III

**ლეტსიე III** (დ. 17 კვირკვე, 1963 ) — ლესოთოშ მაფა 1990-1995 წწ. (რანწკით 2-ა მაფა) დო 1996 წანაშ 7 ფურთუთაშე (რანწკით 4-ა მაფა). მუამუში რდჷ მოშვეშვე II (1938-1996). 
1987 წანას ოურდუმე ხეშუულებაშ დო მაფაშ შქას მოხვალამირი აწმარენჯობაშ შედეგო, ლესოტოშ მაფა მოშვეშვე II-ქ აძვილებურქ იჸუ ქიანაშე ურტებუდუკონ, ახალ მაფათ აღიარეს თიში ქომოლსქუა ლეტსიე III.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლეტსიე III-აშ ბიოგრაფია 

კატეგორია:ლესოთოშ მაფეფი
რეიუნიონი

**რეიუნიონი** () — კოკი ინდოეთიშ ოკიანეს, ბჟაეიოლ აფრიკას, მადაგასკარიშ ბჟაეიოლშე, მავრიკშე დოხოლაფირო 200 კმ-ით, ობჟათე-ბჟადალშე. ადმინისტრაციულო რეიუნიონი საფრანგეთიშ ზუღაშმელეიანი დეპარტამენტი რე. მახორობა 2011 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით აკმადგინანდჷ 828 581 ადამიერს. ადმინისტრაციული ცენტრი — სენ-დენი (145 238 ად. 2012 წ.). ოსათე ორტყაფუ UTC+4 დო ვეთირუ ზარხულიშ ბორჯიშა, ომანგეთ უხვადუ საქორთუოშ ბორჯის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* General Council web site
* Régional council web site 
* Reunion entry at The World Factbook 
* ინფორმაცია სენ-დენიშ გეშა time and date.com-იშ სათიშ სერვერს

## სქოლიო


კატეგორია:ინდოეთიშ ოკიანეშ კოკეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ კოკეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ რეგიონეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:ფრანგულნინამი ქიანეფი
კატეგორია:კოკი სახენჷფოეფი
პანტელერია

მინი|მარჯვნივ|250px|კოკი პანტელერიაშ პანორამა
მინი|მარჯვნივ|250px|კოკი პანტელერიაშ ორენი
**პანტელერია** (), ანტიკური ჯოხო **კოსირა** — კოკი იტალიას, იდვალუაფუ სქირონაშქა ზუღას, სიცილიაშ საროტის. კოკშე 100 კილომეტრის (62 მილი) ბჟადალშე იდვალუაფუ სიცილია, 70 კილომეტრის (43 მილი) ბჟაეიოლშე რე — ტუნისიშ ოწყარპიჯე ღოზი. ადმინისტრაციულო კოკი პანტელერია მიშმურს სიცილიაშ პროვინციაშ ტრაპანიშ აკოდგინალუაშა.

## თაშნეშე ქოძირით
*იტალიაშ ვულკანეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* pantelleria.co.uk 

კატეგორია:იტალიაშ ნოღეფი
კატეგორია:იტალიაშ კოკეფი
კატეგორია:სიცილია
სეუტა

right|სეუტა
**სეუტა** (ესპანურო Ceuta) — ესპანეთიშ ავტონომიური ნოღა ოორუე აფრიკას, გვერდოანკლავი მაროკოშ სქირონაშქა ზუღაშ წყარპიჯის. მაროკო ნოღას მუში ტერიტორიათ კოროცხჷნს დო თხულენს თიშ დორთინაფას.

* *ფართობი* - 19 კვ. კმ.
* *მახორობა* - 85 ვითოში, თარო არაბეფი, ბერბერეფი, ესპანარეფი, ფრანგეფი.
* *ისტორია* - ფინიკიარეფიშ კოლონია უკული გეჭოფეს კართაგენალეფქ, ბერძენეფქ, რომაალეფქ, პორტუგალიარეფქ (1415), ესპანარეფქ (1580). 1663 წანას პორტუგალია-ესპანეთიშ რსხუშ აკოცჷმაშ უკული, მახორობაშ იდენტიფიკაციაშ ოსხირით ნოღაქ ესპანეთის ქჷდასქიდჷ.
მინი|სეუტაშ შილა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Official Ceuta government website 
* www.ceuta.si Ceuta tourism website
* Web Oficial Servicios Turísticos de Ceuta

კატეგორია:ესპანეთიშ ავტონომიური ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ოდებელი ტერიტორიეფი
ესპანეთიშ სუვერენული ტერიტორიეფი

thumb|250px|ესპანური ტერიტორიეფი აფრიკაშ ოორუეშე
[thumb|250px|[პენიონ-დე-ველეს-დე-ლა-გომერა]]

**ესპანეთიშ სუვერენული ტერიტორიეფი** () — რე მორჩილი ტერიტორიული ართულეფიშ ბუნა ოორუე აფრიკას, თე ტერიტორიას ესპანეთი აკონტროლენს, მარა თინა ვენშმურს ავტონომიურ გოართოიანაფაშა. 

თაქ არსებულ ესპანურ ააბანეფს ვაოფიციალურო უჯოხონა დიდ დო მორჩილი ტერიტორიეფს.

"დიდი ტერიტორია" - რე სეუტა დო მელილია, ნამუეფით ავტონომიური ნოღაშ სტატუის ატარენა, თე ნოღეფი რგებულენა უმოსი დიდი ავტონომიათ, ვინემ ესპანეთიშ მუნიციპალიტეტეფი. 

"მორჩილი ტერიტორია" - რე მორჩილი კოკეფიშ ბუნა მაროკოშ წყარპიჯიშ ღოზიშ გოხოლუას. თე ტერიტორიეფი ოდებელი რე მაროკოშ დო ესპანეთიშ შქას, ზუსტაშ თეშ გეშა თაქ ოურდუმე გარნიზონეფი გერე.

მუჭოთ ესპანეთის თეშ თაქ თარი ვალუტა რე ევრო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Islas y Peñones en el Norte de África
* Las plazas menores de soberania: Chafarinas, Velez y Alhucemas 

კატეგორია:ესპანეთიშ სუვერენული ტერიტორიეფი
მელილია

მინი|ონიშოლი მელილია
მინი|მელილია

**მელილია** () — ესპანეთიშ ავტონომიური ნოღა დო ონიშოლლი ოორუე აფრიკას. ელმოლლშე გოხურგელი რე მაროკოთ. ფართობი 12,3 კვ. კმ. ოდებელი რე მაროკოწკჷმა. თაშნეშე იკათუანს კოკეფს: პენიონ დე ველესი, ალუსემასი დო ჩაფარინასი. თინა მირჩქინუაფუდჷ მალაგაშ პროვინციათ 1995 წანაშ 14 მელახშახ, ანუ თეიშახ, სოიშა ავტონომიათ გჷმიცხადებუდუნ.

2008 წანაშ ეჭარუათ, მახორობა აკმადგინანდჷ 73 460 ადამიერს, სოდე მიშეშეს ქირსიანეფი, მუსლიმეფი (უმენტაშო ბერბერეფი) დო მერკეთ ურიეფი. ესპანური რე გოფაჩილი ნინა, მორო რდჷ ბერბერული ნინაშ აღიარაფაშ მოთხირი ხოლო.

## ისტორია
მელილია დუდმაართაშე ფინიკიარეფიშ დო უკული პუნიკეფიშ კოლონია რდჷ ჯოხოთ – რუსადირი. 1497 წანას, გეჭოფუ დონ პედრო დე ესტოპინანქ, მედინა სიდონიაშ საჰერცოგოშ მადუდექ.

## თაშნეშე ქოძირით
* სეუტა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური საიტი 

კატეგორია:ესპანეთიშ ავტონომიური ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ოდებელი ტერიტორიეფი
ბერბერო-ლიბიური ნინეფი

მინი|300პქ|თეხანური ბერბერული ნინეფი დო თინეფიშ გოფაჩუაშ არეალი
მინი|ბერბერულ ნინაშა აკოქიმინელი დოკუმენტიშ სამანგა
**ბერბერო-ლიბიური ნინეფი** (ბერბერულო: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ; იკითხირე მუჭოთ: *ტამაჟით*) — ბერბერეფიშ ნინა, ნამუთ მიშმურს აფრაზიული ნინეფიშ ფანიაშა. თე ნინაშა მორაგადე ადამიერეფიშ ზუსტი მუდანობა ჩინებული ვარე დო დოხოლაფირო 17-შე 25 მილიონშახ ადამიერს აკმადგინანს. 
ჯოხოდვალა „ბერბერი“ მოურს ბერძენულშე βάρβαροι, ლათ. barbari, დო არაბ. ʔal-barbaru. ჯოხოდვალა „ბერბერო-ლივიური“ ოძირანს მოჯგირულ რსხუეფს უჯვეშაშ ოორუე აფრიკულ ნინეფწკჷმა („ლიბიურწკჷმა“), ნამუშ ზუსტი ურთიართობა თეხანური ბერბერო-ლიბიურ ნინეფწკჷმა ავრე სინთიერო დოდგენილი.

## გოფაჩუაშ არანი

**ბერბერო-ლიბიური ნინეფი** გოფაჩლი რე ოორუე აფრიკას, ობჟათეშე სქირონაშქა ზუღაშ წყარპიჯშე წყარმალუ სენეგალშახ დო წყარმალუ ნიგერშახ, ბჟაეიოლშე — ატლანტიშ წყარპიჯიშე ბჟადალ ეგვიპტეშახ. თინეფი წჷმორინაფილი რენა გეჸვენჯი ქიანეფს:

* მაროკო (9 - შე უმოსი),
* ალჟირი (4,7 მილ.),
* ტუნისი (30 ვითოში.),
* ლიბია ( 200 ვითოში.),
* ნიგერი (700 ვითოში.),
* მალი (450 ვითოში.),
* მავრიტანია (200—300 ადამიერი.),
* ეგვიპტე (10 ვითოში.),
* ბურკინა-ფასო ( 200 ვითოში.);

## ლიტერატურა
* Medieval Berber Orthography, Boogert, Leiden University http://www.islamicmanuscripts.info/reference/articles/Boogert-2000-corrected-version_Medieval%20berber%20orthography.pdf 
* Ethnologue entry for Berber languages
* Brett, Michael; & Fentress, Elizabeth (1997). *The Berbers (The Peoples of Africa)*. ISBN 0-631-16852-4. ISBN 0-631-20767-8 (Pbk).
*Abdel-Masish, Ernest T. 1971. *A Reference Grammar of Tamazight (Middle Atlas Berber)*. Ann Arbor: Center for Near Eastern and North African Studies, The University of Michigan
*Basset, André. 1952. *La langue berbère*. Handbook of African Languages 1, ser. ed. Daryll Forde. London: Oxford University Press
*Chaker, Salem. 1995. *Linguistique berbère: Études de syntaxe et de diachronie*. M. S.—Ussun amaziɣ 8, ser. ed. Salem Chaker. Paris and Leuven: Uitgeverij Peeters
*Dallet, Jean-Marie. 1982. *Dictionnaire kabyle–français, parler des At Mangellet, Algérie*. Études etholinguistiques Maghreb–Sahara 1, ser. eds. Salem Chaker, and Marceau Gast. Paris: Société d’études linguistiques et anthropologiques de France

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Map of Tamazight language from the LL-Map Project 
*Information about Tamazight language from the MultiTree Project 
*The Tamazight Language Profile 
*Etymolgy of "Berber" 
*Etymology of "Amazigh" 
*Early Christian history of Berbers 
*Tawiza Amazigh Monthly newspaper  
*Amuddu n-Umsiggel&nbsp;– a philosophical Berber story  
*Interview with Karl-G. Prasse (source)  

კატეგორია:აფრაზიული ნინეფი
ბერბერეფი

200px|thumb|left|ბერბერი-გეგია მაროკოს
200px|thumb|მარჯვნივ|ბერბერი ცირა ტრადიციული კოსტუმით, ალჟირი
**ბერბერეფი** (ბერბერ. ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ Imaziɣen) — კვიდრი ეთნიკური ბუნა ოორუე აფრიკას, ნილოსიშ ლეხერიშ ბჟადალშე. თინეფი გამწას ოროხანა ატლანტიშ ოკიანეშ წყარპიჯიშე ეგვიპტეს მადვალლუ სივაშ ოაზიშახ, სქირონაშქა ზუღაშე წყარმალუ ნიგერშახ. ისტორიულო, თინეფი ბერბერულ ნინაშა ვარდა თიში შხვაგვარობაშა რაგადანდეს, ნამუთ აფრაზიული ნინეფიშ ართ-ართი ჸა რე. ასეშო, ბერბერეფიშ დიდი ნორთი ბერბერულწკჷმა ართო არაბულ ნინაშა რაგადანა. კანკალე ქიანას, სამანგათ მაროკოს, ტუნისის დო ალჟირს ბერბერეფი გონათუას ფრანგულ ნინაშა ღებულენა. მაროკოს დო თიშით ოკუპირაფილ ბჟადალი საჰარას მახორუეფიშ გორკვიაფილ ნორთის თაშნეშე უჩქჷ ესპანური, ლიბიას — იტალიური. ევროპული ნინეფიშ თეჯგურა დგომარობა ბერბერული ოქიანუშ ევროპული ოკუპაციაშ დო კოლონიზაციაშ შედეგი რე. ასე, ბერბერულ ნინაშა მორაგადე კათეფიშ უდიდაში ნორთი მაროკოს დო ალჟირს ოხორანს, მორჩილი ნორთი — გოფაჩილი რე ტუნისის, ლიბიას, მავრიტანიას, მალის დო ნიგერს, თაშნეშე ევროპას არსებულ დიასპორეფს.

## ბერბერი კათეფი
მიარემუდანამ ბერბერი კათეფს შქას, შილებე გეგშერთას მუსხირენი თარი ნორთიქ:

# *[[ამაცირგეფი]]* —ოხორანა ოორეუ მაროკოს.
# კათა *[[შილუ (კათა)|შილუ]]* — ოხორანა ობჟათე მაროკოს.
# *[[კაბილეფი]]* — კათა ალჟირს (კაბილეფშე არძაშე ჩინებული რე ზინედინ ზიდანი).
# *[[შაუია]]* — კათა ალჟირს, უმენტაშო ოხორანა ორესის (2 325 000 ადამიერი). თარი ნოღა — ბატნა. ჩინებული წჷმმარინაფალეფი — მასინისა, ალ-კაჰინა დო ლამინ ზერუალი — ალჟირიშ 4-ა პრეზიდენტი).
#  საჰარაშ ტიოზიშ ბერბერეფი, ნამუეფით ოხონა ტიოზის. თინეფშე არძაშე უმოსო ჩინებული რე: კათა *[[ბენი-მეზაბი]], ვარდა *მოზაბიტეფი*, ბერბერეფი, ნამუეფით ოხორანა [[ჰადამი|ჰადამს]], [[სოკნა (ოფუტე)|სოკნას]] ([[ფეცანი]]შ ხურგიწკჷმა), [[აუდშილა]]ს, [[სივა (კათა)|სივას]], კათა *ტუარეგეფს''.

ოდებელო დუთმოსქიდუ გუანჩეფიშ მერხველაფა ოკითხირე ბერბერეფშა, ნამუთ ნორთობურო ეშალაფირი რე, ნორთობურო ასიმილირაფილი რე კანარიშ კოკეფიშ ჯინჯიერ ესპანარ მახორობაწკჷმა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Amazigh/Berber Culture 
*The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity.
*Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife.
*Flags of the World -- Berbers/Imazighen.
*Imedyazen cultural association (in Berber).
*The Genographic Project: Maps ancient human movements via genetic markers 
*World Haplogroups Maps
*Culture Amazighe (Berbère) 

## სქოლიო

კატეგორია:ბერბერეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
ტაგელმუსტი

thumb|ტუარეგი ქომოლკოჩი ტაგელმუსტით
**ტაგელმუსტი** — ინდიგოშ ფერშა ღაფილი ბამბეშ დუდგიორთუმალი, ნამუთ იკათუანს ვუალი დო ჩალმაშ ხარისხის.

ნოჭკერიშ სიგჷრძაქ შილებე 10 მეტრშახ ანჭას. ტაგელმუსტი ტუარეგეფიშ დო საჰარაშ შხვა ეთნიკური ბუნეფიშ დუდგიორთუმალი რე.

## ლიტერატურა
* 

## რესურსეფი ინტერნეტის

კატეგორია:დუდგიორთუმალეფი
კატეგორია:ერუანული კოსტუმეფი
ტუარეგეფი

მინი|250პქ|ტუარეგი ქომოლკოჩი
thumb|250პქ|ტუარეგი ქომოლკოჩი
მინი|250პქ|აფრიკაშ ტერიტორია, სოდე შანულამი მუდანობაშ ტუარეგეფი ოხორანა 
**ტურეგიშ კათა** () — ბერბერეფიშ მონძალაშ კათა ტრადიციული გეგია რინაშ წესით. საჰარაშ დინოხოლენი ტერიტორიაშ თარი მახორობა. თარო ოხორანა საჰარაშ მალიშ დო ნიგერიშ ტერიტორიეფს. თინეფი სადღამუშოთ ყარენა სახენწჷფოეფიშ სახენწჷფო ხურგეფიშ გალე. თინეფიშ მორჩლი ნორთი ოხორანს ობჟათე-ბჟაეიოლ ალჟირს, ობჟათე-ბჟადალ ლიბიას დო ოორუე ბურკინა-ფასოს, თაშნეშე მორჩილი ნორთი ოორუე ნიგერიას. აფრიკაშა არაბეთიშ ჩქონშე მიშართეს. თინეფი მაართათ დიგურუ ანრი დიუვერიექ. ტუარეგიშ ნინა მაკრონინათ იკლასიფიცირებუ დო თიშა მორაგადე ადამიერეფიშ რიცხუ დოხოლაფირო 5,7 მილიონ ადამიერს აკმადგინანს. 

2012 წანაშ პირელიშ დაჭყაფუს, მალის დორხველური ვაღიარაფილი სახენწჷფო — აზავადიშ დორსხუაფა გჷმაცხადეს.

## საინტერესო ფაქტეფი
* კათაშ ჯოხოდვალა გეძჷ ავტომობილიშ მოდელს Volkswagen Touareg.
* ტუარეგეფიშ სტილიზაფილი გჷმოხანტუალა „დაკარიშ“ რალი-რეიდიშ სიმბოლო რე.
* არსებენს თე კათაშ კოხოდვალაშ წვანე ჩაიშ ჯიში.
* ტუარეგეფი — ფილმი „საჰარაშ“ ართ-ართი პერსონაჟეფი რენა.
* ტინ ჰინანიშ საფულაშ მოშინაფა რე კომპიუტერული ვიდეო-ლაჸაფის .
* მალიშ ნოღა ტიმბუქტუქ გორჩქინდჷ მუჭოთ ტუარეგეფიშ ბანაკიქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Tuareg Culture and Art , Bradshaw Foundation
* Franco Paolinellli, "Tuareg Salt Caravans", Bradshaw Foundation
* Origin and History of the Tuareg 
* Italian Wikipedia: A comprehensive tuareg chronology along with lists of *amenokals* from Kel Ahaggar, Kel Adagh and Kel Azawagh .
* Rain for the Sahel and Sahara - a non profit that partners with Tuareg communities in Niger
## სქოლიო

კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
სოკოტრა

მინი|250პქ|ორენი
250px|thumb|სოკოტრაშ არქიპელაგი

**სოკოტრა** (**Socotra** ვარდა **Sukutra**; არაბულო: **سقطرى‎** *Suqutrā*, DMG *Suquṭrā*) — კოკეფიშ ბუნა ინდოეთიშ ოკიანეს (უდიდაში კოკი - კ. სოკოტრა), იემენიშ რესპუბლიკაშ აკოდგინალუას. იდვალუაფუ გვარდაფუიშ კოდმეშ ბჟაეიოლშე (აფრიკა). ფართობი - 3,6 ვთშ. კმ². უთარაშო აკოდგჷმილი რე კრისტალური ქანეფით. სიმაღალე - 1503 მეტრაშახ (კოკი სოკოტრას). ჰავა ტროპიკული დო სქირე რე. ღურთუთაშ ოშქაშე ტემპერატურა 21&nbsp;°C , კვირკვეშ - 28&nbsp;°C. ნოლექეფი 250-300 მმ წანმოწანას. ჩანარობა გვერდოტიოზური რე. ამიარენა ფინიკიშ პალმეფს, ქალამ ჩქოლარს. 2008 წანას გემიშეღეს იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფიშ ერკებულშა. 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Socotra Governance and Biodiversity Project. UNDP Yemen, 2008–2013
* LA Times photogallery of 11 images with descriptions, June 2009
* Royal Botanic Garden, Edinburgh: ''Soqotra's Misty Future''
* Regional Map of Socotra 
* Global organisation of '''Friends''' for '''Soqotra''' in any aspect based in Edinburgh, Scotland.

კატეგორია:არქიპელაგეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კოკეფი
კატეგორია:იემენიშ კოკეფი
ბამბე

**ბამბე** — ბამბეშ ნოჭკვშე რგილი დო მუკაქუნალო სასიამნო ნოჭკერი იზადუ. ბამბეშ ნოჭკერი სილამეს მიშმეშქვანს დო გალე ხოლო გუთმუტენს, მუშ გეშა ადამიერიშ ტყების შურიშღალაშ საშუალებას არზენს. ბამბეშ ნოჭკვშე ზადჷნა პიჯიშოქოსალიშ ნოჭკერს, დოლბანდის, ოაფარდეს, ავეჯიშ შალითეფს დო გიშაკერძაფილო ჭყანიერი ტექნიკურ ნოჭკერეფს. ბამბე ტროპიკულ დი სუბტროპიკულ რაიონეფს ჩანს. ირ ჩანარს გჷნმუღჷ კოლოფეფი, ნამუსთჷ 30-შახ თასი რე. კოლოფი იმონდებუ, გუთმოხორცქუ დო ნოჭკვშ ოფახვაია მასა გჷმორჩქინდუ. უკული თე მასაშე თასი გიშმუღჷნა. თენა უკვე ბამბეშ გიმარინაფალი ნორთი რე, სოიშე ნოჭკერს ზადჷნა. გიმირინუანა ბამბეშ თასის ხოლო: თიშე ოჭკომალი ციმუ - ბამბეშ ზეთი - გითმოჸუნა, ნაწილოახა თასის კინ გინამუშენა დო ორინჯიშ ოჩამალო დო სასუქო გიმირინუანა.

## ბამბეშ მაწარმაფალი ქიანეფი

ბამბეშ ორეწუალე პლანტაციეფი 75-შე უმოსი ქიანას რე. ბამბეშ არძაშე დიდი მაწარმაფალეფი რენა  ჩინეთი, ინდოეთი დო ააშ, თინეფიშ უკული - პაკისტანი დო ბრაზილია.

## ლიტერატურა
* *ოქსფორდის დიდი საბავშვო ენციკლოპედია, ქართული გამოცემა შევსებული და განახლებული 2011 წელს, ISBN 978-99940-34-47-5*
* Beckert, Sven. *Empire of Cotton: A Global History.* New York: Knopf, 2014.
* Brown, D. Clayton. *King Cotton: A Cultural, Political, and Economic History since 1945* (University Press of Mississippi, 2011) 440 pp. ISBN 978-1-60473-798-1
* Ensminger, Audrey H. and Konlande, James E. *Foods and Nutrition Encyclopedia,* (2nd ed. CRC Press, 1993). ISBN 0-8493-8980-1

## რესურსეფი ინტერნეტის

*International Cotton Association
*National Cotton Council News and Current Events

## სქოლიო

კატეგორია:ბამბე
კატეგორია:ორთაშობური ნოჭკვეფი
ვუალი

**ვუალი** ( — გინაფორალი, მიკაფორალი) — ოსურეფიშ დუდგიორთუმალი, ნამუთ სახეს ნორთობურო ვარდა ედომუშამო ფორუნს. რჩქვანელობური ვუალს აკმოქიმინჷნა გვერდოგოჭვირაფონ ნოჭკერშე, ცხირეფშე, შხირას ცეხეშ ფორმათ. ჯვეშო ვუალეფი გჷმირინუაფუდჷ კლასობური ვარდა რელიგიური კლასიშ ეიოშანალო, ასიან ბორჯიშო — ოსურეფიშ ნარცხონაშ სისქვამეშ დო ჩანთეფიშ გაფორმაფალო.

## თაშნეშე ქოძირით
* ჰიჯაბი
* ნიქაბი
* პარანჯა
* ჩადრი

## რესურსეფი ინეტრნეტის
* ვუალი

კატეგორია:ოსურეფიშ დუდგიორთუმალეფი
ჰიჯაბი

thumb|მარცხნივ|250px|ჰიჯაბმუკოქუნელი ძღაბი
thumb|right|რუკა, ნამუთ ოძირანს თი ქიანეფს, სოდე ჰიჯაბიშ მუკოქუნაშ გეშათე თუ თი გოხურგუეფი არსებენს.
**ჰიჯაბი** ( — ზიტყვაზიტყვათ *ბირკული*, *მუკაფორალი*) ისლამს — არძანერი მუკაქუნალი (დუდშე კუჩხიშა), მარა ბჟადალ ოქიანუს, ჰიჯაბო გებულენა ტრადიციული არაბული ოსურიშ დუდგინაქუნალ პიშქოსალს.

კატეგორია:ოსურიშ მუკაქუნალი ისლამს
კატეგორია:ოსურეფიშ დუდგიორთუმალეფი
ნიქაბი

[thumb|150px|ოსური ნიქაბით, [იემენი]]
**ნიქაბი** ( — „გინაქუნალი“) — მუსულმანური ოსურიშ დუდგიორთუმალი, ნამუთ სახეს ფორუნს, ინწრო ენაკვათათ თოლეფშო. მუჭოთ წესი, აკეთენა უჩა ფერიშ ნოჭკერშე .

ნიქაბიქ ვეშქოჩირთან, შხვა ოსურეფიშ მუსულმანური დუდგიორთუმალეფშა, ნამუეფით სახეს ფორჷნა, სამანგათ, მორჩილი აზიას დო ავღანეთის გოფაჩილი პარანჯაშა.

მუკაქუნალიშ მუკოქუნა, ნამუთ ფორუნს სახეს, გჷმირინუაფუ შხვადოშხვა ბაძაძიშ გეშა, ნამუშ შქას რე აბანური ტრადიციეფი დო წესეფი, სახეშ ქვიშაშე, ტვერშე, კვათირი სინთეშე (ჩხე ქიანეფს) თხილუა.

კატეგორია:ოსურიშ მუკაქუნალი ისლამს
კატეგორია:ოსურეფიშ დუდგიორთუმალეფი
კატეგორია:ბჟაეიოლური მუკაქუნალი
პარანჯა

**პარანჯა** (ბურქაშ, ოშა-გოშათ ჩადრიშ სინონიმი) — მუსულმანურ ქიანეფს ოსურიშ ჟილენი მუკაქუნალი, კერზოთ, ცენტრალურ აზიას დო არხო ბჟაეიოლს, ნამუშ მუშჸურე წჷმარინუანს ხალათის, გჷრძე ხეფურჩეფით დო სახეშ მაფორალი თხითხუ ბადე — ჩაჩვანით.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* მუსულმანი ოსურეფი მუკმიქუნანდან ოკო თუ ვარი პარანჯას?

კატეგორია:ოსურიშ მუკაქუნალი ისლამს
კატეგორია:უზბეკური ერუანული კოსტუმი