open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
კოტბუსი

**კოტბუსი** () — ნოღა გერმანიაშ ბჟაეიოლშე, წყარმალუ შპრეეშ წყარპიჯის, ბრანდენბურგიშ აკანს. ნოღას ოხორანს 99,515 ადამიერი (2022). სიკაბეტაშ მეჯინათ ნოღა ბრანდენბურგიშ აკანს მაჟირა რე (პოტსდამიშ უკული).

## ოქინაფუეფი
[thumb|left|[ბრანიციშ დოხორე]]
* ლანდშაფტური ბრანიციშ პარკი
* კოტბუსიშ ხელუანობაშ მუზეუმი „დიზელიშ ელექტროდგჷმილი“
* კოტბუსიშ სახენწჷფო თეატრი
* კოტბუსიშ ზოოპარკი
* ბრანდერბურგიშ ფარმაცევტული მუზეუმი
* ჯეგე ნიკოლოზიშ ობერკირხა
* ვენდური მუზეუმი

## მაჸალე ნოღეფი
*  მონტერეი-სუ-ბუა (საფრანგეთი, 1959 წანაშე)
*  გროსეტო (იტალია, 1967 წანაშე)
*  ლიპეცკი (რუსეთი, 1974 წანაშე)
*  ჟელონა-გურა (პოლონეთი, 1975 წანაშე)
*  ტიგროვიშტე (ბულგარეთი, 1975 წანაშე)
*  კოშიცე (სლოვაკეთი, 1978 წანაშე)
*  ზაარბრიუკენი (გერმანია, 1987 წანაშე)
*  გელზენკირხენი (გერმანია, 1995 წანაშე)
*  ნანიტონ-ენდ-ბედუერტი (გოართოიანაფილი ომაფე, 1999 წანაშე)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
*  Kreisprofil Cottbus 2013 


კატეგორია:გერმანიაშ ნოღეფი
კატეგორია:ბრანდენბურგიშ აკანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ევროპაშ ნოღეფი
გაიზერიხი

**გაიზერიხი**, თაშნეშე შინელი რე მუჭოთ **გეიზერიხი**, **გენზერიხი** (ლათ. Gaisericus, Geisericus; დ. დოხოლაფირო 389 — ღ. 25 ღურთუთა, 477) — ვანდალეფიშ დო ალანეფიშ მაფა 428-477 წანეფს.

გაიზერიხიქ ვანდალეფიშ მაფათ გინირთჷ 428 წანას, ჯიმაშ გუნდერიხიშ ღურაშ უკულ. ჸათე ბორჯიშო ვანდალეფი უკვე იხორუდეს ბეტიკას (თეხანური ანდალუსია, ესპანეთი). თე წანას გაიზერიხი აფრიკაშა ქიმიჭანუ აფრიკაშ პროვინციაშ მამართალქ ბონიფაციუსიქ, ნამუთ იმპერიაშ თარობას ოლიმუდჷ დო ოკოდჷ ვანდალეფიშ გჷმორინაფა იმპერიაშ ჯარეფიშ მეხჷ. გაიზერიხიქ გეგნოკვათჷ გიბრალტარიშ საროტი დო აფრიკაშა გეგნიჸონჷ დოხოლაფირო 80,000 კოჩი (შხვა, უმოსო რეალური ვერსიათ 20,000). თიში არმია ვანდალეფიშ მოხ, იკათუანდჷ ალანეფს დო გოთეფს.

აფრიკაშა გინულაშ უკულ გაიზერიხი დიო ბონიფაციუსის ალურდჷ მარა უკულ 430 წანას მიკართჷ დო დამარცხჷ ბონიფაციუსი, თაშნეშე ორჯგინჷ ბჟაეიოლი დო ბჟადალი იმპერიეფიშ გოართოიანაფილი ჯარეფს. 435 წანას გაიზერიხიქ რომალეფიწკჷმა ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა, ნამუშ ნძალათ ვანდალეფს ქასკიდეს მავრეტანიაქ დო ნუმიდიაშ ნორთიქ, თაშნეშე ვანდალეფქ გინირთეს რომიშ ფედერატეფო. 

439 წანაშ 19 გჷმათუთას გაიზერიხიქ გეჭოფუ კართაგენი. გაიზერიხიქ განძალიერჷ ფლოტი, ნამუთ რსულას აკონტროლენდჷ სქირონაშქა ზუღაშპიჯეთიშ ბჟადალი ტერიტორიეფს. უკულიანი პერიოდეფს გაიზერიხიქ ქიდეკინჷ ბალეარიშ კოკეფი, სარდინია, კორსიკა დო სიცილია. გაიზერიხიქ 455 წანაშ ივანობას, რომშა გემშეჭკირჷ, გორჩუ ნოღა დო მოჯალაგუ. რომალეფი ძალამს ოცადუდეს გაიზერიხიშ პრობლემაშ გინოჭყვიდუას. ჸათე ღანკით დიო იმპერატორი მაიორიანექ (460 წანას) დო უკულ ბასილისკოსიქ (468 წანას) წიმიჭყეს ოურდუმე ექსპედიცია, მარა უშედეგეთ. გაიზერიხიქ ღურუ 477 წანაშ 25 ღურთუთას. თიში მონძე რდჷ სქუა ჰუნერიხი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 389
კატეგორია:ნაღურა 477
კატეგორია:ვანდალეფი
კატეგორია:ვანდალეფიშ მაფეფი
კატეგორია:ალანეფიშ მაფეფი
კატეგორია:ვანდალეფიშ ომაფეშ ისტორია
ვევაკი

**ვევაკი** () — ნოღა პაპუა-ახალი გვინეაშ ოორუეშე, ბჟაეიოლი სეპაკიშ პროვინციაშ დო ვევაკიშ რაიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:ბჟაეიოლი სეპაკიშ პროვინციაშ ნოღეფი
კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეაშ ნოღეფი
კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეაშ პროვინციეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ვანდალეფიშ ომაფე

**ვანდალეფიშ დო ალანეფიშ ომაფე** (ლათ. Regnum Vandalorum et Alanorum) — ვანდალეფიშ დო ალანეფიშ კონფედერაციული გოართოიანაფა, ნამუთ დარსხუ გაიზერიხიქ - ვანდალი მალიმარქ. ომაფეშ აკოდგინალუაშა 435-534 წანეფს მიშმეშჷ ოორუე აფრიკა დო სქირონაშქა ზუღაშპიჯეთიშ ტერიტორიეფი.

429 წანას ვანდალეფქ, რომიშ ესპანეთიშე ნავეფით გეგნორთეს ოორუე აფრიკაშა. თინეფიშ მუდანობა იკათუანდჷ დოხოლაფირო 80,000 ადამიერს. მალას ვანდალეფქ ქიდეკინეს თეხანური ტუნისიშ დო ალჟირიშ ტერიტორიეფი. რომალეფს ვანდალეფქ ვადამარცხებეს დო 435 წანაშო ბჟადალი რომიშ იმპერიაქ ვანდალეფს ქიმეჩჷ ნება ნუმიდიას დო მავრეტანიას დოხორინიშ. 439 წანას ვანდალეფქ წიმიჭყეს ახალი ოურდუმე ექსპედიცია დო გეჭოფეს კართაგენი, ნამუთ არძაშე უმოსი შანულამი ნოღა რდჷ ოორუე აფრიკას. ვანდალეფქ განძალიერეს ფლოტი დო მალას ქიდეკინეს მალიორკა, სიცილია, სარდინია დო კორსიკა. 460-იან წანეფს რომალეფი ძალამს ოცადუდეს ოორუე აფრიკაშე ვანდალეფიშ გინორაჸუას დო ჸათე ღანკით დიჭყეს ოზუღე ექსპედიციეფი, მარა მუთთუნერი წჷმოძინეფიშა ვემიაჭირინეს. ოორუე აფრიკაშ დინაფა რომიშ იმპერიაშო სერიოზული პრობლემა რდჷ, მუშენდა ჸათე რეგიონი ამარაგენდჷ რომს ქობალიშ კაკალით.

ვანდალეფიშ ომაფეშ ისტორია ითებუ 534 წანას, მუჟამსჷთ ბიზანტიაშ მანჯღვერთარქ ველისარიუსიქ ქიდიჸუნუ ვანდალეფიშ ომაფე. ომაფექ ბიზანტიაშ იმპერიაშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ვესტგოთეფიშ ომაფე
* ოსტგოთეფიშ ომაფე
## ლიტერატურა
* Merrills, Andrew; Miles, Richard (2010). The Vandals. John Wiley & Sons.

კატეგორია:ვანდალეფი
კატეგორია:ვანდალეფიშ ომაფე
კატეგორია:ბარბაროსული ომაფეეფი
ჯორჯ მარშალი

**ჯორჯ კეტლეტ მარშალი უკულაში** (ინგლ. George Catlett Marshall Jr.; დ. 31 ქირსეთუთა, 1880 — ღ. 16 გჷმათუთა, 1959) — ამერიკალი სახენწჷფო დო ოურდუმე მოღალე, ააშ-იშ არმიაშ გენერალი, არმიაშ შტაბიშ უნჩაში მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის (1939-1945), ააშ-იშ სახენწჷფო მელამოსე (1947-1949) დო ააშ-იშ დუდთხილუაშ მელამოსე (1950-1951). თიქ 1947 წანას წჷმარინუ ევროპაშ რეკონსტრუქციაშ პროგრამა, ნამუთ მარშალიშ გეგმაშ ჯოხოდვალათ რე შინელი. 1953 წანას გინოჩეს ნობელიშ პრემია თინჩალაშ დარგის.
## ბიოგრაფია
დებადჷ 1880 წანაშ 31 ქირსეთუთას, პენსილვანიაშ ნოღა იუნიონ-თაუნს. ჯორჯიშ მუმა რდჷ კოქსით დო ქუანოშქერით მოვაჭრე დინდარი ბიზნესმენი. ჯორჯი გურაფულენდჷ ვირჯინიაშ ოურდუმე ინსტიტუტის, ნამუთ წჷმოძინელო გათუ 1901 წანას დო მიპალუ კადეტეფიშ კორპუსის კაპიტანიშ ჩინი. გურაფაშ თებაშ უკულ ნინალენდჷ ფილიპინეფს. ჸათე პერიოდიშე მიოჭირინუ შანულამი კარიერული წჷმოძინეფს. ნინალენდჷ მაართა მოსოფელიშ ლჷმას დო რდჷ ამერიკაშ მაართა დივიზიაშ ოპერაციეფიშ ხემანჯღვერი. ლჷმაშ თებაშ უკულ რდჷ შინელი ამერიკალი გენერალიშ ჯონ პერშინგიშ ასისტენტი. ჯორჯ მარშალს 1939 წანაშ 1 ეკენიაშე უკინებუდჷ ააშ-იშ არმიაშ შტაბიშ უნჩაშიშ პოსტი. გეჸვენჯი ამშვი წანაშ გოძვენას მარშალქ აფორმირჷ ახალი ამერიკული დივიზიეფი, მიშეღჷ კაბეტი თია ახალი ანჯარეფიშ გოვითარაფაშა, განძალიერჷ არმია. 1939 წანაშო ამერიკაშ არმია იკათუანდჷ ხვალე 200,000 ოფიცერს. მარშალიშ მანჯღვერალათ არმიაქ შანულამო გეფართინუ დო თიში მუდანობაქ მიოჭირინუ 8,300,000 ჯარიშკოჩის. მარშალიშ რეფორმეფით სერიოზულო გედიდჷ დო გენძალიერჷ ოჰეერე, თაშნეშე ქვიითი ჯარეფქ. ჸათე დო შხვა ოურდუმე მეჭირინაფეფიშ შედეგო, ბრიტანეთიშ პრემიერ-მინისტრი უინსტონ ჩერჩილი მარშალს "გომორძგუეფიშ ორგანიზატორს" უძახუდჷ. მარშალქ არმიაშ შტაბიშ უნჩაშიშ პოსტი დიტუ 1945 წანაშ გერგობათუთას. უკულ დიჭყჷ დიპლომატიური კარიერა. ჰარი ტრუმენიშ ინიციატივათ მარშალი არსულენდჷ მედიატორიშ როლს ჩინეთიშ ომენოღალე ლჷმას. მარა მარშალიშ ცადებეფს მუთუნნერი შედეგეფი ვამუღალუ. 1947 წანაშე მარშალს უკინებუდჷ სახენწჷფო მელამოსეშ პოსტი. ჸათე წანაშ ივანობას, თიქ წჷმარინუ ლჷმეფით მოჯალაგერი ევროპაშ რეკონსტრუქციაშ პროგრამა (მარშალიშ გეგმა). მარშალიშ მელამოსობაშ ბორჯის, ამერიკაქ მეხვარჷ საბერძნეთის დო თურქეთის, ქიჩინჷ ისრაელი. თაშნეშე დიჭყჷ დუდშეიანი მორაგადებეფქ ნატოშ ოურდუმე ალიანსიშ გოჭყაფაშ გეშა. 1949 წანაშო მარშალს სინთელეშ პრობლემეფქ ქაშუ დო სახენწჷფო მელამოსეშ პოსტი ქიდიტუ. 1949-1950 წანეფს მარშალი რდჷ ამერიკული ჭითა ჯვარიშ პრეზიდენტი. უკულ 1950 წანაშ ეკენიას, 70 წანერი მარშალი, ტრუმენქ ქუდარინუ ააშ-იშ დუდთხილუაშ მელამოსეთ. 

ჯორჯ მარშალი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1953 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია თინჩალაშ დარგის. მარშალქ ღურუ 1959 წანაშ 16 გჷმათუთას. დასაფულებური რე არლინგტონიშ ნაციონალური სასაფლას.

## ქოძირით თაშნეშე
* მარშალიშ გეგმა
## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი გენერალეფი
კატეგორია:ააშ-იშ სახენწჷფო მელამოსეეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი თინჩალაშ დარგის
ჯეფერსონ დეივისი

**ჯეფერსონ დეივისი** (ინგლ. Jefferson F. Davis, დ. 3 მანგი, 1808 ― ღ. 6 ქირსეთუთა, 1889) ― ამერიკალი პოლიტიკოსი, ამერიკაშ კონფედერაციული შტატეფიშ მაართა დო ართკაკალია პრეზიდენტი 1861-1865 წანეფს.

დებადჷ კენტუკიშ შტატიშ ნოღა ფერვიუს. ირდუდჷ უმოსო მისისიპიშ შტატიშ უილკინსონიშ ოლქის. უნჩაში ჯიმაშ ჯოზეფ ემორი დეივისიშ ინიციატივათ, ჯეფერსონქ გემშართჷ ამერიკაშ აკოართაფილი შტატეფიშ ოურდუმე აკადემიაშა. გურაფაშ თებაშ უკულ, ამშვი წანაშ გოძვენას ნინალენდჷ ამერიკაშ არმიას, ლეიტენანტიშ ჩინით. ჯეფერსონქ არმია 1835 წანას ქიდიტუ დო ოსურო ქიმიჸონჷ ამერიკალი გენერალიშ დო ამერიკაშ მუმალი პრეზიდენტიშ ზაქარი ტეილორიშ ცირასქუა სარა ნოქს ტეილორი, ნამუქჷთ სუმი თუთაშ უკულ, მალარიათ დოღურჷ. უკულიანი პერიოდეფს ჯეფერსონქ, მუში ჯიმაშ ჯოზეფიშ დიხეფს კაბეტი ფერმა დარსხუ დო დიჭყჷ ბამბეშ წარმება. ჸათაქ თინა მუშეფო დოლმახორეეფს ირინუანდჷ დო ჸუნდჷ 113 დოლმახორე. 

1845 წანას ჯეფერსონქ ოსურო ქიმიჸონჷ ვარინა ჰაუელი, ნამუწკჷმა ამშვი სქუაქ ქაშუ. 1845 წანას ჯეფერსონ დეივისი გიშაგორილქ იჸუ ააშ-იშ წჷმმარინაფალეფიშ პალატაშ მაკათურო. 1846-1847 წანეფს მონაწილენდჷ ამერიკა-მექსიკაშ ლჷმას. 1847 წანას გიშაგორილქ იჸუ სენატიშ მაკათურო. 1853 წანას ააშ-იშ პრეზიდენტიქ ფრანკლინ პირსიქ დეივისი ქუდარინუ ოურდუმე მელამოსეთ. ჸათე პოსტი თის 1857 წანაშახ უკებუდჷ. უკულ, თიქ კინ დართჷ სენატის, სოდეთ 1861 წანაშახ ნინალენდჷ. 1861 წანას, მუჟამსჷთ მისისიპიქ ააშ-იშ აკოდგინალუაშე გიშელუნჷ, დეივისიქ ქაკათჷ კონფედერაციული ჸარაფის. 1862 წანას დეივისი გიშაგორილქ იჸუ კონფედერაციული შტატეფიშ პრეზიდენტო.

ამერიკაშ ომენოღალე ლჷმაშ პერიოდის, დეივისი ხემანჯღვერენდჷ კონფედერაციული შტატეფს დო რდჷ თიში აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ მანჯღვერთარი. 1865 წანას დემარცხჷ კონფედერაციული შტატეფქ, დეივისი ოჭოფეს, გითოჩამა ქეკადვეს დო ფორტ მონროს ქუდახუნეს. მარა ჟირი წანაშ უკულ გასამართებაშ უმუშო გადუდიშულეს. გადუდიშულებაშ უკულ, დეივისიქ შანულამი პოპულარობა მიპალუ ამერიკაშ ობჟათე შტატეფს დო გინირთჷ გერგეზო. თიში პოპულარობა მაეჩა ოშწანურაშახ იგინძარებუდჷ, მარა მერინაქ დეივისიშ მეხჷ, დითირჷ XXI ოშწანურაშე. თის, მუჭოთ დოლმახორალაშ დო რასიზმიშ მოხუჯეს ფშხირას აკრიტიკენა. ამერიკაშ მასშტაბით ეჭოფილქ იჸუ თიში ბრელი მონუმენტიქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ამერიკაშ კონფედერაციული შტატეფი
* ამერიკაშ ომენოღალე ლჷმა
## ლიტერატურა
* Cooper, William J. Jr. (2008). Jefferson Davis and the Civil War Era. Louisiana State University Press. 
* Eaton, Clement (1977). Jefferson Davis. Free Press.
* Hattaway, Herman; Beringer, Richard E. (2002). Jefferson Davis, Confederate President. University Press of Kansas.

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკაშ კონფედერაციული შტატეფი
ჰაილენდსიშ რეგიონი

**ჰაილენდსიშ რეგიონი** () — პაპუა-ახალი გვინეაშ ოთხი რეგიონიშე ართ-ართი.

ჰაილენდსიშ რეგიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს 7 პროვინცია:
* ბჟაეიოლი ჰაილენდსი
* ბჟადალი ჰაილენდსი
* ენგა
* ობჟათე ჰაილენდსი
* სიმბუ
* ჯივაკა
* ჰელა

## სქოლიო

კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეაშ რეგიონეფი
აილენდსიშ რეგიონი

**აილენდსიშ რეგიონი** () — პაპუა-ახალი გვინეაშ ოთხი რეგიონიშე ართ-ართი.

ჰაილენდსიშ რეგიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს 5 პროვინცია:
* ახალი ირლანდია
* ბუგენვილი (ოორუე სოლომონიშ კოკეფი)
* ბჟადალი ახალი ბრიტანეთი
* ბჟაეიოლი ახალი ბრიტანეთი
* მანუსი

## სქოლიო

კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეაშ რეგიონეფი
მომასეშ რეგიონი

**მომასეშ რეგიონი** () — პაპუა-ახალი გვინეაშ ოთხი რეგიონიშე ართ-ართი. რეგიონიშ უკაბეტაში ნოღა რე ლაე, ნამუთ სიკაბეტაშ მეჯინთ ქიანაშ მაჟრა ნოღა რე. მომასე ლინგვისტურო ანდაფერუანი რეგიონი რე პაპუა-ახალი გვინეას.

ჰაილენდსიშ რეგიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს 4 პროვინცია:
* ბჟაეიოლი სეპაკი
* მადანგი
* მორობეშ პროვინცია
* სანდაუნი (ბჟადალი სეპაკი)

## სქოლიო

კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეაშ რეგიონეფი
ამერიკაშ კონფედერაციული შტატეფი

**ამერიკაშ კონფედერაციული შტატეფი**, **კონფედერაციული შტატეფი**, **კონფედერაცია**, **ობჟათე** (ინგლ. Confederate States of America) — ააშ-იშ აკოდგინალუაშე გიშულირი შტატეფიშ კონფედერაცია, ნამუთ არსებენდჷ 1861 წანაშ 8 ფურთუთაშე 1865 წანაშ 9 მესიშახ. შტატეფი, ნამუეფქჷთ 1861 წანაშე გჷმაცხადეს სეცესია რდეს: ობჟათე კაროლინა, მისისიპი, ფლორიდა, ალაბამა, ჯორჯია, ლუიზიანა, ტეხასი, ვირჯინია, არკანზასი, ტენესი დო ოორუე კაროლინა.

ამერიკაშ ობჟათე შტატეფიშ ეკონომიკა გერსხუდჷ დოლმახორალას. ჸათე შტატეფს უმოსო გოვითარაფილი რდჷ ოფუტეშ მეურნობა, გიშაკერზაფილო ბამბეშ წარმება. ბამბეშ პლანტაციეფს ობჟათარეფი დოლმახორეეფს ომუშებაფუანდეს. მუჟამსჷთ ამერიკაშ პრეზიდენტო გიშაგორილქ იჸუ აბრაამ ლინკოლნიქ, ნამუსჷთ ოკოდჷ გაუქვუკო დოლმახორალა, ობჟათე შტატეფქ მუნეფიშ ეკონომიკაშო თენა საფრთხეთ მირჩქინეს დო გინოჭყვიდეს ააშ-იშ აკოდგინალუაშე გიშულა. 

კონფედერაციაქ ოფიციალურო გიჭყჷ 1861 წანაშ 8 ფურთუთას. დუდშე თინა დარსხუეს ობჟათე კაროლინაქ, მისისიპიქ, ფლორიდაქ, ალაბამაქ, ჯორჯიაქ, ლუიზიანაქ დო ტეხასიქ. უკულ კონფედერაციას მიაძინჷ შხვა შტატეფქ ხოლო. არსებობაშ ოთხი წანაშ გოძვენას კონფედერაცია იკათუანდჷ ვითაართი შტატის. მაკათური შტატეფქ მალას დარსხუეს კონფედერაციაშ თარობა, მიღეს კონსტიტუცია დო გეგმაცხადეს ოურდუმე მობილიზაცია. კონფედერაციაშ პრეზიდენტო გინირთჷ ჯეფერსონ დეივისიქ. ააშ-იშ ფედერალური თარობაქ კონფედერაცია ვალეგიტიმურო გეგმაცხადჷ. 

ამერიკაშ ომენოღალე ლჷმაქ ოფიციალურო დიჭყჷ 1861 წანაშ 12 პირელს, მუჟამსჷთ კონფედერატეფქ გეჭოფეს ფორტ სამტერი. ლჷმაშ დუდშეიანი წანეფს კონფედერატეფქ მიოჭირინეს შანულამი გომორძგუეფს. მარა უკულ, ჭიეჭიეთ წჷმოძინეფქ ოორუე შტატეფიშა გინილჷ. 1865 წანაშ 9 პირელს, კონფედერატეფიშ მანჯღვერთარქ რობერტ ლიქ კაპიტულაცია გეგმაცხადჷ. ჸათე მოლინათ გეთუ ომენოღალე ლჷმაქ, ნამუსჷთ დოხოლაფირო 600,000 ადამიერქ დოღურჷ. 1865 წანაშ 5 მესის კონფედერაციაშ პრეზიდენტიქ დეივისიქ ოფიციალურო გეგმაცხადჷ კონფედერაციაშ დათებუ. 

ლჷმაშ თებაშ უკულ, რეკონსტრუქციაშ ბორჯის, ობჟათე შტატეფქ აკეთეს ამერიკაშ კონსტიტუციაშ მავითოსუმა გჷნაძინაშ რატიფიკაცია, ნამუშ ნძალათ თინეფქ ოფიციალურო გაუქვეს დოლმახორალა.

## ქოძირით თაშნეშე
* ამერიკაშ ომენოღალე ლჷმა

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ამერიკაშ კონფედერაციული შტატეფი
კატეგორია:ამერიკაშ ისტორია
კატეგორია: ამერიკაშ ომენოღალე ლჷმა
ობჟათე რეგიონი (პაპუა-ახალი გვინეა)

**ობჟათე რეგიონი** (; ჸოფირი **პაპუაშ რეგიონი**) — პაპუა-ახალი გვინეაშ ოთხი რეგიონიშე ართ-ართი. რეგიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს ქიანაშ ნანანოღა პორტ-მორსბი.

ობჟათე რეგიონიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს 5 პროვინცია დო ერუანული ნანანოღაშ ოლქი:
* ცენტრალური პროვინცია
* გალფი
* მილნ-ბეი
* ორო
* ბჟადალი პროვინცია
* ერუანული ნანანოღაშ ოლქი (პორტ-მორსბი).

## სქოლიო

კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეაშ რეგიონეფი
კუპანგი

**კუპანგი** () — ნოღა ინდონეზიას, ბჟადალ ტიმორს, ბჟაეიოლი ნუსა-ტენგარაშ პროვინციაშ ადმინისტრაციული ცენტრი. მახორობა 466,632 ადამიერი (2023). ნოღაშე 45 კილომეტრიშ მეძენას იდვალაუფუ *ტამან ვისატა კამპლონგიშ ტყაჩირი* საინტერესო ქვიბილეფით დო ტობეფით.

კატეგორია:ინდონეზიაშ ნოღეფი
კატეგორია:მორჩილი ზონდიშ კოკეფი
კატეგორია:ინდონეზიაშ პროვინციეფიშ ნანანოღეფი
ქიმიური ელემენტი

მინი|450px|ქიმიური ელემენტეფიშ პერიოდული სისტემა
**ქიმიური ელემენტი**, **ელემენტი** — ართნერი ატომური ნომერიშ (გვირზილიშ მუხტიშ) მოღვენი თი ატომეფიშ ართობა, ნამუეფსჷთ შილებე გინორთელი ატომური მასა უღჷდანი. ირი ქიმიურ ელემენტის უღჷ დორხველი ლათინური ჯოხო დო ქიმიური სიმბოლო, ნამუთ ირეგულირებუ IUPAC-ით დო წჷმორინაფილი რე ქიმიურ ელემენტეფიშ პერიოდულ სისტემას.

თე ტერმინი შანენს თაშნეშე სუფთა ნიფთიარობას, ნამუთ აკმოდირთუ გვირზილს ართნერი მუდანობაშ პროტონეფშ მოღვენი ატომეფშე. ქიმიური რეაქციეფიშ ბორჯის ვა ხვადუ ქიმიური ელემენტეფიშ გინოქიმინუა. ქიმიური ელემენტეფში გინოქიმინუა შილებე ხვალე გვირზილური რეაქციეფიშ რზათ. ქიმიური ელემენტიშ თეხანური გოთანჯუა მიშეღჷ რობერტ ბოილქ 1661 წანას დო თინა აწურე პლატონიშურ ოთხი ელემენტიშ თეორიას.

ქიმიური რეაქციეფიშ ბორჯის ითირუ ატომეფიშ გალენელექტრონეფიშ შქას რსხუეფი, დო გვირზილური რეაქციეფიშ ბორჯის ხვადუ — ატომიშ გვირზილიშ აკმადგინალი ნუკლონეფიშ გინოქიმინუა.

ასეშო ჩინებული რე 117 ელემენტი (1–შე 118–იშამო 117–შ მოხ), თინეფშე 94 რე ორთაშობური სახეთ დიხაუჩას.

რჩქვანელობურო, ქიმიურ ელემენტეფს დუთმანწკარანა მენდელეევიშით გჷმოგონებულ მენდელეევიშ ელემენტეფიშ პერიოდულობაშ ცხირს.

## ლიტერატურა

* ქიმიური ელემენტეფიშ პერიოდული სისტემა.

კატეგორია:ვაორგანული ქიმია
*
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ლახარა

[მინი|[ტუბერკულოზიშ გჷმმაჭანაფალი ჭვირკეფი]]
**ლახარა** თაშნეშე **ლახალა** — პათოლოგიური დგომარობა, ნამუთ გაულას იღვენუანს ორგანიზმიშა. მუჟანსჷთ ადამიერს ნამდგაინი ლახარა ქაღოლენ, თიში ორგანიზმის გარკვიული თირუეფი მუთმოხვადუ, შხირას — უსიამნე. ადამიერი შილებე დალახებური ორდას ვარ-და უკული დელახას ტრავმაშ, ინფექციაშ, ვარ-და შხვა ბაძაძიშ გეშა. ლახარა შხვადოშხვანერი რე, დოჭყაფილი თიჯგურა მონკა დალახებეფით, მუჭომით რე შიდსი დო თებული რჩქვანელობური გორგილაფათ. კანკალე ლახარა, სამანგათ დიაბეტი, პოტენციურო ოშქურანჯი რე, მარა მანგური კურნალუაშ შვანს ორგანიზმის კაბეტი გავალი ვემიოდირთჷ.

## ინფექციური ლახარეფი
ანდა ლახარა ინფექციური რე. თენა შანენს, ნამჷ-და თინეფიშ გჷმმაჭანაფალი მიკროორგანიზმეფი ჰეერით (ჰეერ-ჭვათით) დო ფიზიკური კონტაქტით გინმურს ადამიერშე ადამიერშა. თეჯგურა მიკროორგანიზმეფს ორხველჷნა ბაქტერია, ვირუსი, პრიონი და სოკო.

ბაქტერიეფით გჷმოჭანაფილი ლახარეფი რე: მუშჸურე მოწამალუა, ტუბერკულოზი, ტეტანუსი დო ხეხილიშ ლახარა. ბაქტერიეფს ანტისეპტიკური პრეპარატეფით დო ანტიბიოტიკეფით ობურჯჷნა. კანკალე ბაქტერიაშე დუდთხილუა წიმიწორე აცრაშით შილებე. თეჯგურა თხილუას იმუნიზაცია ჯოხო. 

ვირუსი მუსხირენ ლახარას გიმიჭანუანს, თინეფს შქას — შიდსის, ჸალას, წითელეს, წიფრას, გრიპის დო რჩქვანელობურ გორგილაფას. ვირუსულ ლახარას ანტიბიოტიკეფი ვახვარჷ, საგამათ ათე შვანს ანტივირუსული პრეპარატეფი გიმირინუაფუ. 

პრიონი ბაქტერიაშედო ვირუსიშე უმოსი მორჩილი რე დო ხვალე ცილეფშე აკმოდირთუ. მენცარეფიშ არზით, პრიონეფი გიმიჭანუანა ჩხოუშ ჸალას, ნამუქთ შილებე დალახებური ორინჯიშე ადამიერშათ გეგნორთასჷნ. 

სოკო ადამიერს გიმიჭანუანს მიკოზის,  დო შხვა ლახარეფს, შხუ ქალამი ორინჯი ჩორქოეფიშ ჸორადუას დო ცანარეფიშ ანდა ლახარას. სოკოვან ლახარეფს საგარძახო კაკილი წამალეფით დო მაშუშეფით ოსქილიდუანა, ნამუეფჷთ სოკოს გეთმიოდინუანა.

## ეპიდემია
კანაკლეშა ართნერი აბანს ანდა ადამიერს ართბორჯულო ქაღოლე ართნერი ლახარა. თეს ეპიდემია ჯოხო. თიჯგურა ლახარეფიშ ეპიდემია, მუჭომით რე ხოლერა დო ტიფა, თინწკჷმა რჩქინდუ, მუჟანსჷთ ადამიერეფი მიკრობეფით დალახებურ წყარს შუნა ვარ-და ოჩამურს ჭკომჷნან, წითელეშ დო გრიპიშ ეპიდემიაშ გჷმმაჭანაფალი ვირუსეფი — ხვალუათ, ჩიონუათ ვარ-და დალახებულწკჷმა არხო ფიზიკური კონტაქტით გინმურს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Health Topics
*OMIM
*CTD
*NLM
*Health Topics A-Z

კატეგორია:მედიცინა
კატეგორია:სოციალური პრობლემეფი

კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
კამბისე II

**კამბისე II**, *კამბუჯია* (ჯვ. სპარ. 𐎣𐎲𐎢𐎪𐎡𐎹)  — აქემენიანეფიშ იმპერიაშ მაჟირა მაფა ჯვ. წ. 530-522 წანეფს, კიროს დიდიშ მონძე დო უნჩაში სქუა.

მუამუშიშ ხეშუულებაშ თუდო, ჯვ. წ. 538 წანას კამბისე ნინალენდჷ ოორუე ბაბილონეთიშ მამართალო. ბაბილონური ტექსტეფს ბაბილონიშ მაფათ იშინუაფჷ. ჯვ. წ. 530 წანას კიროს დიდიქ კამბისე წჷმარინუ წორომამართალო. კინ თე წანას, კიროსიქ წიმიჭყჷ ოურდუმე ექსპედიცია ცენტრალური აზიას მახორუ გეგია ტომეფიშ მასაგეტეფიშ მეხჷ. ჸათე ოურდუმე კამპანიაშ მიმალობას დოღურჷ კიროსიქ. მუამუშიშ ღურაშ უკულ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ ხვისტაშა ეშართჷ კამბისექ. თიქ კიროსიშ პოლიტიკა გაგინძორჷ. 

კამბისექ ქიდიჸუნუ ოორუე აფრიკა, გიშაკერზაფილო ეგვიპტე. ჯვ. წ. 525 წანას ეგვიპტეშა გემშეჭკირჷ დო პელუზიუმიშ ლჷმას დამარცხჷ ეგვიპტარეფი. უკულ გეჭოფუ მემფისი, გემშართჷ ეგვიპტეშ ნანანოღა საისიშა დო დუდი ფარაონი გეგმაცხადჷ. ეგვიპტეშ უკულ კამბისექ ქიდეკინჷ კირენაიკა. 

ჯვ. წ. 522 წანაშ მელახის, სპარსეთის ქუმოხვადჷ არყებაქ. კამბისექ გინოჭყვიდჷ სპარსეთიშა დორთა, მარა შარას, თეხანური ნოღა ჰამას, დოღურჷ. კამბისეს სქუა ვაჸუნდჷ დო თიში ღურაშ უკულ თიში მონძე რდჷ უკულაში ჯიმა ბარდია (ჯვეშბერძენულო სმერდისი), ნამუთ ხვალე ჭიჭე ბორჯიშ გოძვენას მართუნდჷ იმპერიას. ბარდია (სმერდისი) გეგთარაგუ დარიოსიქ, ნამუქჷთ ხოლო უმოსო გადიდჷ დო განძალიერჷ აქემენიანეფიშ იმპერია.

ბეჰისთუნიშ მიკნაჭარა (ნამუშ ავტორო დარიოსი მირჩქინუაფჷ), შინანსჷ ართი მოგვის, მიდგარენი გაუმატას, ნამუქჷთ დუდი კიროსიშ სქუა სმერდისო გეგმაცხადჷ, ეარყჷ დო ხვისტა ხეშა ქაშეჸოთუ. მიკნაჭარაშ მეჯინათ, ნანდული სმერდისი კამბისექ მართუალაშ დაჭყაფური წანეფს დოჸვილჷ. მარა სმერდისიშ ჸვილუაშ ამბე ხარხის ვაგუგებუ.

შინელი ამერიკალი ისტორიკოსიშ ალბერტ ოლმსტედიშ აზრით, სმერდისი კამბისეს ვაუჸვილჷ დო ადამიერი ნამუქჷთ კამბისეშ მეხჷ ჯვ. წ. 522 წანას ეარყჷ, რდჷ რეალურო სმერდისი. ოლმსტედიშ აზრით კამბისექ სმერდისი დოჸვილუდა, მუჭო შილებედჷ თე ამბე წანეფიშ გოძვენას მითინქ ვეგეგუკონჷ? თაშნეშე, უჩინებუ მოგვის ხვისტა ჸათაშ ეფას ხეშა ვაშაყოთინედუ. რცუ სმერდისიშ ამბე შილებე გიმიგონუკო კამბისექ, მუში ჯიმაშ პრეტენზიეფიშ დელეგიტიმაციაშო. უკულ თე ნარატივი დარიოსიქ ხოლო ქირგებუ, მუშენდა გამართუკო კამბისეშ ლეგიტიმური მონძეშ ხვისტაშე გითორაგვაფა.

ჯვეში ბერძენი ისტორიკოსი ჰეროდოტე კამბისეს მიშინუანს მუჭოთ ხანგა მაფას, ნამუსჷთ უღუდჷ მენტალური პრობლემეფი დო ნამუქჷთ მართუალაშ ბორჯის გლახა საქმეეფი აკეთჷ. მაგალთო თის დუჸვილჷ აპისი, გლახათ მუქციებუ ეგვიპტური რელიგიაშა, დუჭუ ფარაონი იაჰმეს II-შ ცხედარი დო შხვა. მარა რეალურო თაშ ვაჸოფე. კამბისე პატის არძენდჷ ეგვიპტური ღორონთეფს დო ეგვიპტურ რელიგიური რიტუალეფს ხოლო მონაწილენდჷ. თაშნეშე, ჰეროდოტე კამბისეს სიხანგეთ უთვალუნს თის, ნამდა კამბისეს ოსურო ქუმუჸონაფჷ მუში დალეფი. მარა თე პერიოდის დალეფიშ ოსურო მოჸონაფა მეღებული პრაქტიკა რდჷ.

## ლიტერატურა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 522
კატეგორია:აქემენიანეფი
კატეგორია:სპარსეთიშ მამართალეფი
კატეგორია:ეგვიპტეშ ფარაონეფი
სავანაქეტი

**სავანაქეტი** (ლაო. ສະຫວັນນະເຂດ) — ნოღა ლაოსის, სავანაქეტიშ პროვინციაშ ადმინისტრაციული ცენტრი, იდვალუაფუ წყარმალუ მეკონგიშ წყარპიჯის, ქიანაშ სიკაბეტათ მაჟირა ნოღა.

## გალერეა

Savannakhet VatXaiyaphoum2 tango7174.jpg|ვატ საინიაფუმი (Wat Sainyaphum)
Savannakhet ChineseTemple2 tango7174.jpg|ჩინური ბუდისტური ოხიდა
Savannakhet ChùaDiêuGiác1 tango7174.jpg|ვიეტნამური ბუდისტური ოხიდა Diệu Giác
Savannakhet StTeresa1 tango7174.jpg|ჯგ. ტერესაშ კათოლიკური ოხვამე


## მაჸალე ნოღეფი
* პნომპენი, კამბოჯა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:ლაოსიშ ნოღეფი
კატეგორია:აზიაშ ნოღეფი
პაქსე

**პაქსე** (ლაო. ປາກເຊ) — ნოღა ლაოსის, ჩამპასაკიშ პროვინციაშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:ლაოსიშ ნოღეფი
კატეგორია:აზიაშ ნოღეფი
მალუკუშ კოკეფი

**მოლუკუშ კოკეფი** — არქიპელაგი ინდონეზიაშ აკოდგინალუას, მალაიშ არქიპელაგის. გეოგრაფიულო, არქიპელაგი იდვალუაფუ კოკი სულავესიშ დო ახალ გვინეაშ შქას. თე კოკეფიშ ისტორიული ჯოხო რე „სუნელეფიშ კოკეფი“, მუჭოთ თის ჩინარეფი დო ევროპაფი უძახჷნან. კოკეფიშ უმენტაშობა გვალათონა რე, აქტიური ვულკანეფით დო ლამე კლიმატით. ძალამ ანდაფერუანი რე ჩანარობათ. 

მუჭოთ ტურისტულ ლიტერატურას მიშინუანა, არქიპელაგი აკმოდირთუ 1027 კოკიშე. კოკეფიშ ართაფი ფართობი — 74 505 კმ³. არქიპელაგიშ უკაბეტაში კოკეფი რე: ჰალმაჰერა, სერამი, ბურუ, ამბონი, ტერნატე, ტიდორე, არუ, კაი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მოლუკუშ კოკეფიშ დეფორესტაცია 
* ესპანარეფიშ რინა მოლუკუშ კოკეფს 
* http://www.redlandsfortnightly.org/papers/Moersch01.htm

კატეგორია:არქიპელაგეფი
კატეგორია:ინდონეზიაშ კოკეფი
ბალი (კოკი)

**ბალი** () — კოკი მალაიშ არქიპელაგის, მორჩილი ზონდიშ კოკეფიშ ბუნას, ინდონეზიაშ ბალიშ პროვინციაშ აკოდგინალუას. ობჟათეშე ომძღჷ ინდოეთიშ ოკიანე, ოორუეშე — რჩქალი ოკიანეშ ბალიშ ზუღა. ბჟადალშე კოკი იავაშე გიშართილი რე  ბალიშ საროტით, ბჟაეიოლშე — ლომბოკიშ საროტით ლომბოკიშ კოკიშე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 


კატეგორია:ინდონეზიაშ კოკეფი
კატეგორია:მორჩილი ზონდიშ კოკეფი
კატეგორია:ინდუიზმი ინდონეზიას
კატეგორია:ინდონეზიაშ პროვინციეფი
ლუანგპრაბანგი

**ლუანგპრაბანგი** (ლაო. ປາກເຊ) — ნოღა ლაოსის, ლუანგპრაბანგიშ პროვინციაშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 

კატეგორია:ლაოსიშ ნოღეფი
კატეგორია:აზიაშ ნოღეფი
ჰაინრიხ IV (საღორონთო რომიშ იმპერატორი)

**ჰაინრიხ IV** (გერმ. Heinrich IV; დ. 11 გერგობათუთა, 1050 — ღ. 7 მარაშინათუთა, 1106) — საღორონთო რომიშ იმპერატორი 1084-1105 წანეფს, გერმანიაშ მაფა 1054-1105 წანეფს, იტალიაშ დო ბურგუნდიაშ მაფა 1056-1105 წანეფს დო ბავარიაშ ჰერცოგი 1052-1054 წანეფს, სალიარეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

რდჷ ჰაინრიხ III-შ დო თიში ალმასქუ აგნესა დე პუატიეშ ქომოლსქუა. მუამუშიშ ღურაშ უკულ (1056 წ.), დიდა რდუნდჷ. 1063 წანას ჰაინრიხიშ რეგენტო გინირთჷ კელნიშ არქიეპისკოპოსიქ ანო II-ქ. რსულხანობაშ მეჭირინაფაშახ უკულ, ჰაინრიხ IV ოცადუდჷ დინაფილი ტერიტორიეფიშ დორთინაფას. ჰაინრიხიშ პოლიტიკას მაჸუნჷ უკმაყოფილე დიდებუანეფიშ არჸებეფქ, დიო საქსონიას დო უკულ თიურინგიას. საქსონიაშ არყება ჰაინრიხიქ 1069 წანას დამარცხჷ. ჰაინრიხი მაღალი პოსტეფს ორინუანდჷ მუში მოხუჯე კათას. თიში ჸათე პოლიტიკა გერმანული არისტოკრატიას ვამოწონდჷ.

ჰაინრიხი, თაშნეშე ორინუანდჷ ოშურიელე პიჯეფს, ეპისკოპოსეფს დო აბატეფს. ჸათეშ (ინვესტიტურა) გეშათ ძალამს გეუფრაშჷ ჰაინრიხიშ ურთიართალაქ რომიშ პაპიწკჷმა. 1073 წანას პაპო გინირთჷ გრიგოლ VII-ქ, ნამუთ ჰაინრიხის ნებას ვარძენდჷ ქუდარინუკო ეპისკოპოსეფი დო აბატეფი. პაპიშ აზრით ინვესტიტურა ხვალე ეკლესიაშ პრეროგატივა რდჷ. ჰაინრიხიქ ვორმსის მანწყუ გერმანალი ოშურიელე პიჯეფიშ კათუა დო პაპი გინორინაფილო გეგმაცხადჷ. საგამათ, პაპიქ ეკლესიაშე მოკვათუ იმპერატორი დო თიში ვასალეფი ვალდვალირობეფიშე გადუდიშულჷ. პაპიშ ჸათე გინოჭყვიდირით ქისარგებლეს გერმანალი თარებქ დო ეარყეს იმპერატორიშ მეხჷ. ჰაინრიხის შხვა შარაქ ვადასქიდჷ დო ჭიჭე ჯალაბით, შქა ზოთონს, კუჩხიჩაფლეთ ქიმერთჷ პაპიშა, ოორუე იტალიას მადვალუ კანოსაშ ჯიხა-დარბაზიშა. ჸათაქ თინა სუმი დღაშ გოძვენას თხულენდჷ პაპის მინავათობას. იმპერატორქ დო პაპიქ მირიგეს მარა კონფლიქტი ვათებე. ჰაინრიხიშ გერმანალი ოპონენტეფქ 1077 წანაშ 14 მელახის, გეგშაგორეს ანტიმაფა რუდოლფ ფონ რეინფელდენი. მაფეფიშ კონფლიქტის პაპის ნეიტრალური პოზიცია უკინებუდჷ. 1080 წანაშ 14 გჷმათუთას, ელსტერიშ ლჷმას რუდოლფიშ მოხუჯეეფქ დამარცხეს ჰაინრიხი, მარა ბურჯაფის რუდოლფიქ დიჭკირჷ დო ართი დღაშ უკულ დოღურჷ.

ჰაინრიხი მაღალი რანგიშ ოშურიელე პიჯეფს იშენ დუთმარინუანდჷ. ჸათეშ გეშათ პაპიქ ხოლო ართიშა მოკვათჷ ჰაინრიხი ეკლესიაშე. გერმანიაშ დო ოორუე იტალიაშ ეპისკოპოსეფი იშენჷ იმპერატორს ალურდეს. თინეფქ 1080 წანას გეგშაგორეს ანტიპაპი კლიმენტ III. 1081 წანას ჰაინრიხიქ წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანიეფი იტალიას. 1084 წანას თიქ რომი გეჭოფუ, გრიგოლ VII-ქ ინტუ. ანტიპაპი კლიმენტ III-ქ რომს, 1084 წანაშ 1 პირელს, იმპერატორო აკურთხჷ ჰაინრიხი.

კლიმენტ III-ქ დოღურჷ 1100 წანას. თიშ ღურაშ უკულ ჰაინრიხის ახალი ანტიპაპიშ დორნაფა ვაუცადებჷ მარა რომიშ პაპიწკჷმა იშენ ვაგუუჯგუშებჷ ურთიართალა (ჸათე ბორჯიშო რომიშ პაპი პასხალის II რდჷ). 

1103 წანას ჰაინრიხიქ გეგმაცხადჷ დიხაშ ზე. 1105 წანაშ 31 გერგობათუთას, უკულაში ქომოლსქუაქ ჰაინრიხ V-ქ მუამუში ჰაინრიხ IV გეგნარინუ. ჰაინრიხ IV ოცადუდჷ ხვისტაშ დორთინაფას ლოთარინგიალი არისტოკრატეფიშ ალარინათ, მარა მალას ქიდელახჷ დო 1106 წანაშ 7 მარაშინათუთას დოღურჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1050
კატეგორია:ნაღურა 1106
კატეგორია:საღორონთო რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:გერმანიაშ მაფეფი
კატეგორია:იტალიაშ მაფეფი
კატეგორია:ბურგუნდიაშ მაფეფი
შარლ VII (საფრანგეთი)

**შარლ VII** (ფრანგ. Charles VII, დ. 22 ფურთუთა, 1403 — ღ. 22 კვირკვე, 1461), შინელი რე მუჭოთ **გომორძგვილი** (ფრანგ. le Victorieux) — საფრანგეთიშ მაფა 1422-1461 წანეფს, ვალუაშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. თიში მართუალათ გეთუ ოშწანიანი ლჷმაქ დო ფაქტიურო მეჭყორდჷ ინგლისარეფიშ პრეტენზიეფქ საფრანგეთიშ ომაფე ხვისტაშო. 

შარლ VII-ქ ხვისტაშა ეშართუნჷ, საფრანგეთის კრიზისული დგომარება უღუდჷ. ოშწანიანი ლჷმა იბურჯანდჷ, ინგლისარეფს დო დო ბურგუნდიალეფს ოკუპირაფილი აფუდეს გიენი დო ოორუე საფრანგეთი, პარიზიშ მეკოროცხილო, თაშნეშე რეიმსი - ნოღა, სოდეთ ტრადიციულო აკურთხენდეს საფრანგეთიშ მაფეფს. 1420 წანას შარლ VII-შ მუმაქ შარლ VI-ქ, ნამუსჷთ ხანგა შარლის უძახუდეს დო მენტალური პრობლემეფი უღუდჷ, საფრანგეთიშ ხვისტაშ მონძეთ ოფიციალურო ქიჩინჷ ინგლისიშ მაფა ჰენრი V. ჸათე პერიოდის, ართობჯულო საფრანგეთის მიშჷ ომენოღალე ლჷმა, ართიანს ოლიმუდეს არმანიაკეფი (ვალუეფიშ მოხუჯეეფი) დო ბურგუნდიალეფი (ვალუა-ბურგუნდიალეფიშ დინასტიაშ მოხუჯეეფი, ნამუეფით ინგლისარეფს ალურდეს). 

მართუალაშ დაჭყაფუშე, შარლ VII აკონტროლენდჷ ხვალე ბურჟიშ რეგიონს დო შხვა ჭიჭე ტერიტორიული ნორთეფს. ჸათეშ გეშათ შარლის ირონიულო მიშინუანდეს მუჭოთ "ბურჟიშ მაფა"-ს. მარა ჟანა დ'არკიშ მუკორჩქინაშ უკულ, ძალამს გეუჯგუშჷ შარლიშ მუჭოთ ოურდუმე, თაშნეშე პოლიტიკური პოზიციეფქ. ჟანა დარკიშ დო ჟან დე დიუნუაშ ხემანჯღვერობათ ფრანგული არმიაქ მიოჭირინუ შანულამი გომორძგუეფს. ინგლისარეფქ ორლეანიშ ქართა მონწყეს. ორლეანიშ მოხ, ფრანგეფქ შხვა სტრატეგიული ნოღეფი ხოლო დირთინეს. გინმაჭყვიდალი ლჷმაქ მოხვადჷ ნოღა პატეშ გოხოლუას სოდეთ ფრანგეფქ ეტენ დე ვინიოლიშ დო პოტონ დე სენტრაიშ ხემანჯღვერობათ კონწარო დამარცხეს ინგლისარეფი. ინგლისარეფქ უკახალე დიკინეს, თინეფიშ კავალერიაქ ინტუ. უკულ რეიმსიშ მახორუეფქ ნოღაშ კარეფი ფრანგეფს გუნჯეს. 1429 წანაშ 17 კვირკვეს შარლ VII საფრანგეთიშ მაფათ აკურთხეს რეიმსიშ ოკათედრე ოხიდას. 1430 წანას ბურგუნდიალეფქ ხეშა ქაშეჸოთეს ჟანა დ'არკი დო ინგლისარეფს გეგნოჩეს. ჟანა გასამართეს, ერესი ქეკადვეს დო დაჩხერს დოჭვეს. შარლის საართოთ მუთუნჷ ვაუკეთებუ თიში დარსხებელო. 1435 წანას, შარლიქ ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა ბურგუნდიაწკჷმა. ბურგუნდიაშ ჰერცოგიქ ფილიპ III-ქ შარლი საფრანგეთიშ მაფათ ქიჩინჷ. საგამათ, ფილიპიქ ომაჟიშე გედუდიშულჷ. ჸათაშ აკოცუ ინგლის-ბურგუნდიაშ ალიანსიქ. 1436 წანას შარლიქ პარიზი დირთინუ დო 1440-იან წანეფიშე ახალი ორგანიზაფილი არმიათ ჭიეჭიეთ ქიდიჸუნუ ნორმანდია. 1453 წანაშ 17 კვირკვეშ კასტიონიშ ლჷმას ფრანგეფქ ხოლო ართიშა დამარცხეს ინგლისარეფი. ფრანგეფქ გომორძგუას მიოჭირინეს ვეშ არტილერიაშ გჷმორინაფათ. ჸათე მარცხიშ უკულ ფრანგეფქ დირთინეს გასკონი დო შხვა შანულამი ტერიტორიეფი. ინგლისარეფს ხვალე კალექ ქასკიდეს.

მართუალაშ ეკონია წანეფს შარლის ძალამს გლახა ურთიართალა უღუდჷ მუში სქუა, მუმალი მაფა ლუი XI-წკჷმა, ნამუთ მუმას ვამორჩილუდჷ. შარლიქ ღურუ 1461 წანაშ 22 კვირკვეს, 58 წანერქ. დასაფულებური რე სენ-დენიშ ბაზილიკას.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1403
კატეგორია:ნაღურა 1461
კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ვალუეფი
კატეგორია:სენ-დენიშ ბაზილიკას დასაფულებურეფი
გელზენკირხენი

**გელზენკირხენი** (გერმ. *Gelsenkirchen*) — ნოღა გერმანიას, ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ აკანს. იდვალუაფუ რურიშ არანიშ ოორუეშე. 2022 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანს 263,000 ადამიერი.

გელზენკირხენი პირველაშე 1150 წანას მიშინუაფუ, მარა XIX ოშწანურაშახ ხვალე მორჩილ ოფუტეთ სქიდუდჷ. ზუსტას თე პერიოდიშე, ინდუსტრიულ რევოლუციაქ ედომუშამი არანიშ ძინა აბიწორჷ. 1840 წანას, მუჟანსჷთ ქუანოშქერიშ მოპალუაქ დიჭყჷნ, ნოღას 6000 ადამიერი ოხორანდჷ, უკვე 1900 წანაშო — 138 000.

## ქოძირით თაშნეშე
*გერმანიაშ კაბეტი ნოღეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Official city website, with information in English including British/Irish influence during the 19th century 
*Gelsenzentrum – Documetation center of urban and contemporary history of Gelsenkirchen
*Musiktheater im Revier
*Gelsenkirchen at MapQuest (interactive) 
*About the football World Cup 2006 in Gelsenkirchen 

კატეგორია:ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ ნოღეფი
კატეგორია:გერმანიაშ ნოღეფი
დიუსელდორფი

**დიუსელდორფი** (გერმ. *Düsseldorf*) — ნოღა გერმანიაშ ბჟადალშე, რაინ-რურიშ მეტროპოლურ რეგიონს, ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ ფედერალური აკანიშ დო დიუსელდორფიშ ადმინისტრაციული ოლქიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. 2022 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანს 629,047 ადამიერი.

## ქოძირით თაშნეშე
*გერმანიაშ კაბეტი ნოღეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Оნოღა დიუსელდორფიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა დიუსელდორფის ტურიზმიშ გეშა


კატეგორია:გერმანიაშ ნოღეფი
კატეგორია:გერმანიაშ ფედერალური აკანეფიშ ნანანოღეფი
კატეგორია:ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ ნოღეფი
ნიზამ ალ-მულქი

**აბუ ალი ჰასან იბნ ალი ტუსი** (დ. 10 პირელი, 1018 — ღ. 14 გჷმათუთა, 1092), უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ნიზამ ალ-მულქი** (სპარს. نظام‌الملک) — სპარსალი მენცარი, იურისტი, ფილოსოფოსი, სელჩუკეფიშ იმპერიაშ ვეზირი, ალფ-არსლანიშ ღურაშ უკულ იმპერიაშ დე ფაქტო მამართალი ეჩი წანაშ გოძვენას. ისტორიკოსეფიშ აზრით უშანულამაში სახენწჷფო მოღალე ისლამიშ ისტორიას. პოლიტიკა, ნამუსჷთ აწარმენდჷ ნიზამ ალ-მულქი მერჩქინელი რე ისლამური ოქიანუშ სახენწჷფოეფიშ ადმინისტრაციულ-სტრუქტურული ოსხირეფო.

ნიზამ ალ-მულქის ჯგირი რელიგიური გონათაფა მეუღებჷ. დუდშე თინა ღაზნევიდეფს ოინალუდჷ. უკულ  ხორასანიშ სელჩუკი მამართალიშ ალფ-არსლანიწკჷმა ნინალენდჷ. 1063 წანას, მუჟამსჷთ ალფ-არსლანქ სელჩუკეფიშ იმპერიაშ სულთანო გინირთუნჷ, თიქ ნიზამ ალ-მულქი ვეზირო ქუდარინუ. ნიზამ ალ-მულქიშ პოლიტიკური გოლინაქ უმოსო გენძალიერჷ ალფ-არსლანიშ სქუაშ დო მონძეშ მელიქ-შაჰიშ მართუალაშ ბორჯის.

ნიზამ ალ-მულქი ფირქენდჷ ნამდა მამართალს ოკო უღუდკო აბსოლუტური ხეშუულება დო თინა ოკო თხილანდუკო სახენწჷფოშ სტაბილურობას დო ტრადიციეფს. ალ-მულქიშ აზრეფი მოჩამილი რე თიში მონუმენტური ნახანდის *"თარობაშ წინგი"* (*[[სიასეტ-ნამე]]*). წინგი ჭარილი რე სპარსული ნინაშა. თინა წჷმარინუანს პოლიტიკური ტრაქტატის, დო თექ მოჩამილი ოკითხეფი ორხველჷ სახენწჷფომართუალას, პოლიტიკას, რელიგიას, სამართალს დო შხვა თემეფს. ნახანდი ევროპაქ გეჩინებაფუ 1891 წანას, მუჟამსჷთ თიქ ფრანგული ნინაშა ითანგჷ.

ნიზამ ალ-მულქიქ დარსხუ მედრესეეფი, ნამუეფით გონათაფაშ დო რჩქინაშ ცენტრეფი რდჷ იმპერიაშ მასშტაბით. მედრესეეფს ნიზამიშ პატიოცემელო ნიზამიეფს უძახუდეს. ნიზამიეფი იხასიათებუდჷ გონათაფაშ ჯგირი ხარისხით. თინეფს აფინანსენდჷ თარობა დო ელიტური ჯარალუა. ნამთინე მენცარეფიშ აზრით, მედრესეეფიშ დორსხუაფათ ნიზამ ალ-მულქი ოცადუდჷ განძალიერაფილი ისმაილიზმიშ დოდაღარაფას.

ნიზამ ალ-მულქი დოჸვილეს 1092 წანაშ 14 გჷმათუთას. მაჸვილარი რდჷ ასასინეფიშ ისმაილისტური ორდენიშ ართ-ართი მაკათური.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ენციკლოპედია ირანიკა
კატეგორია:სპარსალეფი
კატეგორია:სპარსალი ფილოსოფოსეფი
კატეგორია:სპარსალი იურისტეფი
კატეგორია:სპარსალი მენცარეფი
კატეგორია:სელჩუკეფიშ იმპერიაშ ვეზირეფი
ხოსრო II

**ხოსრო II**, შინელი რე მუჭოთ **ხოსრო ფარვიზი** ("ხოსრო გომორძგვილი") — სასანიანეფიშ იმპერიაშ შაჰი 590-628 წანეფს.

ხვისტაშა ეშართჷ მუამუშიშ ჰორმიზდიშ ღურაშ უკულ. მარა მალას ხოსრო ქუდახუ მანჯღვერთარქ ბაჰრამ ჩუბინქ. ხოსროქ ხვისტა დირთინუ ბიზანტიაშ იმპერატორიშ მავრიკიოსიშ ალარინათ. სამანგათ ხოსროქ ბიზანტიას გეგნოჩჷ სომხეთი დო ქართლიშ ბჟადალი ნორთი.

ხოსროქ წიმიჭყჷ ხეშუულებაშ კონსოლიდაცია. ნჯარი გეშეღჷ მუამუშიშ მაჸვილარეფიშ. 602 წანას ბიზანტიას ქუმოხვადჷ ოურდუმე გჷნორთაქ. ფოკაქ ნძალაშ გჷმორინაფათ მავრიკიოსი ქუდახუ დო ხვისტა ხეშა ქაშეჸოთჷ. ჸათე ფაქტი ხოსროქ გიმირინუ სამანჯელო ბიზანტიაშ მეხჷ დო ქიდიჭყჷ ლესქერობა. ხოსროშ არმიაქ გემშეჭკირჷ დო ქიდეკინჷ სომხეთი დო მესოპოტამია. ჸათე ტერიტორიას დისლოცირაფილი ბიზანტიური ნძალეფი დაღარი რდჷ. შედეგო, 604 წანას ქუდანთხჷ ნოღეფქ: დარაქ, ამიდაქ დო ედესაქ. უკულ ხოსროქ ევფრატი გეგნოკვათჷ დო გეჭოფუ იერაპოლისი დო ალეპო. წჷმოძინელი ოურდუმე ექსპედიციეფით სპარსალეფქ ქიმიოჭირინეს ცენტრალური ანატოლიაშა. 610 წანას ბიზანტიაშ იმპერატორო გინირთჷ ჰერაკლექ, ნამუქჷთ ხოსროწკჷმა თინჩალა ითხუ. 

ლჷმეფქ გეგინძორჷ 613 წანაშე, მუჟამსჷთ სპარსალეფქ მესოპოტამიაშა გემშეჭკირეს. თე წანას გეჭოფეს დამასკო დო 614 წანას იერუსალიმი. სპარსალეფქ ხეშა ქაშეჸოთეს წიმინდე ჯვარი დო ქტესიფონიშა მიდეღეს. 616 წანას ეჭოფილქ იჸუ ალექსანდრიაქ დო 617 წანას ქალკედონქ. მარა უკულიანი პერიოდეფს ინიციატივა გეჭოფჷ ჰერაკლექ, 622 დო 627 წანეფიშ წჷმოძინელი კამპანიეფით. სომხეთიშ სანძღოშ გოხოლუას ბიზანტიარეფქ დამარცხეს დო მოჯალაგეს სპარსალეფი. ხაზარეფიწკჷმა ალიანსით, ხოსროქ გემშეჭკირჷ სომხეთიშა. 624-625 წანეფს ლჷმეფი იბურჯანდჷ ოორუე სირიას დო მესოპოტამიას, სოდეთ ბიზანტიარეფქ შანულამი გომორძგუეფს მიოჭირინეს. 

626 წანას ავარეფიშ ელარინათ, სპარსალეფქ კონსტანტინოპოლი ქართას (ალყა) ქინახუნეს. მარა კონსტანტინოპოლქ თინეფს ვეიაჭოფეს. 627 წანას მოხვადჷ გინმაჭყვიდალი ლჷმაქ ნინევიაშ გოხოლუას. სპარსალეფქ კონწარო დემარცხეს. მალას ხოსრო გეგთარაგუ მუში სქუაქ კავად II-ქ. ხოსრო ოჭოფეს დო დოჸვილეს. კავადიქ უკულ ხე ქუმაჭარჷ ოთინჩალე ხეკულუას ბიზანტიაწკჷმა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 570
კატეგორია:ნაღურა 628
კატეგორია:სასანიანეფი
კატეგორია:სპარსეთიშ მონარქეფი
კატეგორია:სასანიანი შაჰეფი
კელნი

**კელნი** (გერმ. *Köln*) — ნოღა გერმანიაშ ბჟადალშე, ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ ფედერალური აკანს. მილიონიანი ნოღა კელნი მახორობაშ მეჯინათ მაანთხა ნოღა რე ქიანას დო ფართობიშ მეჯინათ — მასუმა, თაშნეშე ართ-ართი უშხუაში ეკონომიური დო კულტურული ცენტრი. *რაინიშ მეტროპილია*, მუჭოთ შხირას უძახჷნა კელნსჷნ, გერმანიაშ ართ-ართი უჯვეშაში ნოღა რე, ნამუთ შანულამ როლს ლაჸაფენდჷ ევროპაშ ისტორიას მუში ჸოფაშ განწეხანს, რომიშ ეპოქაშე დოჭყაფილი. 2022 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანს 1,084,831 ადამიერი. კელნი ჩინებული რე მუში ოხიდათ — კელნიშ ოხიდათ, გერმანიაშ ართ-ართი თარი კათოლიკური ოხიდა.

## ქოძირით თაშნეშე
*გერმანიაშ კაბეტი ნოღეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* www.cologne-tourism.com  
* Cologne Tourism at koeln.de  
* City of Cologne 
* KölnWiki, the city-wiki of Cologne   
*  Colonia 3D, a  reconstruction of Roman Cologne


კატეგორია:გერმანიაშ ნოღეფი
კატეგორია:ოორუე რაინ-ვესტფალიაშ ნოღეფი
ლაიფციგი

**ლაიფციგი** (გერმ. *Leipzig*) — ნოღა გერმანიას, საქსონიაშ ფედერალური აკანს, თიში უკაბეტაში ნოღა, ოხერეჭე, ოვაჭარე დო კულტურული ცენტრი. 2022 წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას ოხორანს 616,093 ადამიერი. ჩინებული რე მუში უნივერსიტეტით დო ბაზარით.

## ქოძირით თაშნეშე
*გერმანიაშ კაბეტი ნოღეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლაიფციგიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* ლაიფციგიშ ტაროსი 


კატეგორია:გერმანიაშ ნოღეფი
კატეგორია:საქსონიაშ ნოღეფი
უეფა

**უეფა** (, ევროპული კუჩხბურთიშ ასოციაციეფიშ რსხუ) — ერეფოშქაშე ოკუჩხბურთე ორგანიზაცია, ნამუთ აკონტროლენს ევროპულ კუჩხბურთის დო ევროპული ქიანეფიშ კუჩხბურთიშ ფედერაციეფს. თიში მოვალობა რე შხვადოშხვა საკლუბო დო ონაკორობე ტურნირეფიშ მანჯაფა დო ორგანიზება. კანკალე ქიანა, ნამუთ იდვალუაფუ აზიაშ ტერიტორიას, თაშნეშე შეულებუ ორდას უეფაშ აკოდგინალუასჷნ. თე ქიანეფი რე: ყაზახეთი, თურქეთი, ისრაელი, კვიპროსი, რუსეთი. უეფაშ მაკათურეფი რენა საქორთუო, სომხეთი დო აზერბაიჯანით. 

უეფაქ დირსხჷ 1954 წანაშ 15 მანგის, ბაზელს. 1959 წანაშახ, ორგანიზაციაშ შტაბ-ორენი რდჷ პარიზის, უკული — გინოღალირქ იჸუ ბერნიშა. 1995 წანაშე იდვალუაფუ ნოღა ნიონს, შვეიცარია.

## პრეზიდენტეფი

## გენერალური მელამოსეეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*უეფაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
*უეფაშ ვაოფიციალური ვებ-ხასჷლა

## სქოლიო

კატეგორია:ერეფოშქაშე ოკუჩხბურთე ორგანიზაციეფი
ირინე (ბიზანტია)

**ირინე ათენარი** (ბერძ. Εἰρήνη, დ. 752 ― ღ. 9 მარაშინათუთა, 803) ― ბიზანტიაშ იმპერატრიცა 797-802 წანეფს, ისავრიალეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. რდჷ იმპერატორი ლეონ IV ხაზარიშ ალმასქუ. ქომონჯიშ ღურაშ უკულ, ირინე რდჷ სქუაშ კონსტანტინე VI-შ რეგენტი. 797 წანას დაჸვერჷ კონსტანტინე დო იმპერიაშ ხვალახე მამართალო გინირთჷ. ოპონირენდჷ ხატლჷმუას (იკონოკლაზმი). 787 წანას მიჭანუ ნიკეაშ მაჟირა საეკლესიო კათუა (მოსოფელიშ მაშკვითა საეკლესიო კათუა) , ნამუქჷთ კინ დართინუ ხატეფიშ პატიჩამა. 

ირინეშ მართუალაშ ბორჯის ბიზანტიარეფქ ბრელშა დემარცხეს არაბეფიწკჷმა დო ბულგარალეფიწკჷმა. 802 წანას ირინე ხვისტაშე გეგთათეს დო ლესბოსიშ კოკიშა გეგნახორეს, სოდეთ ართი წანაშ უკულ დოღურჷ.
## ქოძირით თაშნეშე
* ბიზანტიაშ იმპერატორეფიშ ერკებული
## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:დუნაბადი 752
კატეგორია:ნაღურა 803
კატეგორია:ბიზანტიაშ დიაფალეფი
კატეგორია:ბიზანტიაშ იმპერატორეფი
პეტრე III

**პეტრე III** (რუს. Пётр III Фёдорович, დაბადებაშ ჯოხო **კარლ პეტერ ულრიხი**, გერმ. Karl Peter Ulrich, დ. 21 ფურთუთა [ჯვ. სტ. 10 ფურთუთა], 1728 — ღ. 17 კვირკვე [ჯვ. სტ. 6 კვირკვე], 1762) — რუსეთიშ იმპერატორი 1762 წანაშ 5 ღურთუთაშე 9 კვირკვეშახ. რომანოვეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

მუჭოთ მუმათ გერმანალს პეტრეს რუსული ჯგირო ვაუჩქჷდჷ. მართუალაშ ბორჯის მეთხოზუდჷ პრო-პრუსიული პოლიტიკას. შკვითწანიანი ლჷმაშ მიმალობას, პეტრექ რუსეთიშ ჯარეფი პრუსიაშ ტერიტორიეფიშე გეგშეჸონჷ დო პრუსიაწკჷმა ოთინჩალე ხეკულუა ქუდოდვჷ. პეტრეშ ათე პოლიტიკა პოპულარული ვარდჷ. მალას პეტრეშ ალმასქუქ ეკატერინექ მუში ოჸოროფუ გრიგორი ორლოვი დო შხვა მოხუჯეეფიწკჷმა ართო, პეტრე გეგთარაგუ დო ხეშუულება მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. პეტრე ოჭოფეს დო გეგნიჸონეს ოფუტე როპშაშა, სოდეთ თინა 1762 წანაშ 17 კვირკვეს დოჸვილეს. პეტრეშ გალენური პოლიტიკას პოპულარობაქ ვეიაჭოფჷ, მარა  მართუალაშ კუნტა ბორჯიშ გოძვენას თიქ ატარჷ შანულამი რეფორმეფი: გიმაცხადჷ რელიგიური დუდშულობა, გაუქვჷ ნაფულა პოლიცია, კანონგალეთ გეგმაცხადჷ ჭკორეფიშ ღურათ დასაჯება სასამართალოშ უმუშო. თაშნეშე პეტრე ოცადუდჷ გონათაფაშ ხეშენწყუალას დო რუსეთიშ არმიაშ მოდერნიზაციას.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:რომანოვეფი
კატეგორია:რუსეთიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:ჰოლშტაინ-გოტორპიშ ჰერცოგეფი
კატეგორია:ნაჸვილა მონარქეფი
აკვაკულტურა

thumb|200px|აკვაკულტურა ჸუჯპიჯის, საბერძნეთიშ ბჯადალშე
**აკვაკულტურა** (-შე — წყარი დო  — დოჭყანაფა, მოჸონაფა, გომიარაფა, მოშხუნება) — წყარიშ ორგანიზმეფიშ (ჩხომეფი, კიბოიაშნერეფი, მოლუსკეფი, წყარცანარეფი) დოჭყანაფა დო გომიარაფა ორთაშობურ დო ხელუანურ წყარონტირუეფს, თაშნეშე სპეციალუროგოჭყაფილჷ ოზუღე პლანტაციეფს.

მარიკულტურა — აკვაკულტურაშ ნორთი, ნამუთ დაკებული რე მეჩხომალათ დო შხვა ორგანიზმეფიშ გომიარაფათ ზუღაშ წყარეფს (ოზუღე ფერმერობა).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Aquaculture topic page from Woods Hole Oceanographic Institution
* 
* The Coastal Resources Center
* NOAA aquaculture
* The University of Hawaiʻi's AquacultureHub


კატეგორია:დოჭყანაფილი ჩხოლარეფი
ღაჭაჭია

მინი|ნერია ღაჭაჭია. ჯგირო იძირებე ჭვალიკეფიშ ზჷმეფიშ გინორთი
**ღაჭაჭია**, **ჩხოროკუჩხამეფი**, **კუნტაკუდელამი კიბოიეფი** () — უგაგაჩეშ ინფრარანწკი ვითკუჩხამი კიბოიეფიშ რანწკიშე. ზჷმეფი მუსხირენი მილიმეტრიშე 3 მ-შახ. უღჷნა ჭიჭე დუდი, ფართო დუდკიდირი, კუნტა ქვარა. ხენა ზუღეფს, ლიგე წყარინოხვენეფს დო სქირონას. არძა ღაჭაჭია, ლიგე წყარიშ ფორმეფიშ მოხ, იმიარებუ ზუღას. კიბოიეფიშ გოვითარაფა მეტამორფოზით ხვადუ. უღჷნა ავტოტოომიაშ უნარი. ჭკომჷნა უმენტაშო უგაგაჩეეფს. თინეფშე ანდა იჭკომენფერი დო ხერეჭუაშ ობიექტი რე. კანკალე ღაჭაჭია მუთმოჯალაგანს ოხერეჭე მოლუსკეფს, ვარ-და გავალს მეთმიორინუანს ჩხომოჭოფალ ბადეფს დო კაშხალეფს. ჩინებული რე თინეფიშ 4 000-შე უმოსი გვარობა.


Etrilledos.jpg
EtrilleFace.png
EtrilleVentre.jpg


## ევოლუცია

Cancer bellianus Johnston 1861 stuffed museum La Rochelle.jpg|*[[Cancer bellianus]]*
Cancer pagurus.jpg|*[[Cancer pagurus]]*
Goneplax rhomboides.jpg|*[[Goneplax rhomboides]]*
Thia scutellata.jpg|*[[Thia scutellata]]*
Liocarcinus marmoreus 2.jpg|*[[Liocarcinus marmoreus]]*
Corystes cassivelaunus.jpg|*[[Corystes cassivelaunus]]*
Ocypode quadrata (Martinique).jpg|*[[Ocypode quadrata]]*
Dromia personata.jpg|*[[Dromia personata]]*
Mictyris platycheles.jpg |*[[Mictyris platycheles]]*
Portumnus latipes 1.jpg|*[[Portumnus latipes]]*
Macropodia rostrata.jpg|*[[Macropodia rostrata]]*
Macropipus tuberculatus .jpg|*[[Macropipus tuberculatus]]*
Hemigrapsus takanoi.jpg|*[[Hemigrapsus takanoi]]*
Ebalia tumefacta.jpg|*[[Ebalia tumefacta]]*


## ლიტერატურა
   

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Crabs and lobsters. ინფორმაცია ვითოშობათ შხვადოშხვა გვარიშ ოკიანეშ დო ზუღაშ ღაჭაჭიეფიშ გეშა.
* გვარობური ანდეფი ვებ-ხასჷლას Biota Taiwanica .
* Crabs (mainly from Polynesian Islands).
* Fiddler Crab Species (ნერია ღაჭაჭიეფი).

## სქოლიო

კატეგორია:ვითკუჩხამი კიბოიეფი
შტრიხკოდი

**შტრიხკოდი**, **შტრიხ-კოდი** () — გრაფიკული ინფორმაცია, ნამუთ მეჸუნს პროდუქტიშ ვარ-და ნაწარმიშ მეკირუას, ნამუშეთ უკული შილებე კითხირი ტექნიკური მეშქაშობეფიშ გჷმორინაფათ (სამანგ, სკანერი). თინა შილებე წჷმარინუანდას, მუჭოთ უჩა დო ჩე ღოზეფიშ, თაშნეშე შხვა გეომეტრიული ფიგურეფიშ ართობუასჷთ.

## ართგონზჷმილამი შტრიხკოდიშ კითხირიშ წესი
*13 ცირფამი შტრიხ-კოდიშ 
**პირველი 3 ცირფი გჷთმოთანჯუნს პროდუქციაშ გიშმაშქუმალარი ქიანაშ კოდის;
**გეჸვენჯი 4-6 ცირფი - მეკონ-მოკონიშ გიშმაშქუმალარიშ სარეგისტრაციო ნომერს;
**გეჸვენჯი 3-5 ცირფი - მეკონ-მოკონიშ კოდის, თინეფვიშ ოხვარებელი ანდეფს, ზჷმას, წონას, ფერს;
**ბოლო 1 ცირფი - საკონტროლო კოდის;

*მორჩილი ზჷმაშ მეკონ-მოკონეფს გჷმირინუაფუ 8 ცირფამი შტრიხ-კოდი.

## სქოლიო
შარლ X (საფრანგეთი)

**შარლ X** (ფრანგ. Charles X, დ. 9 გჷმათუთა, 1757 — ღ. 6 გერგობათუთა, 1836) — საფრანგეთიშ მაფა 1824-1830 წანეფს. ბურბონეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

საფრანგეთის, ბურბონეფიშ რესტავრაციაშ უკულ, ლუი XVIII-შ მართუალაშე ჭიეჭიეთ იძინანდჷ პროტესტი მამართალი დინასტიაშ მეხჷ. ჸათე პროტესტიქ ხოლო უმოსო ქიმიძინჷ 1830 წანას, მუჟამსჷთ შარლ X-ქ დეთხინუ პარლამენტი დო გაუქვჷ პრესაშ დუდშულობა. შარლიშ ჸათე გინოჭყვიდირს მაჸუნჷ საპროტესტო გიშულეფქ. შარლიქ დემონსტრანტეფიშ მეხჷ არმია გეგმირინუ, მარა უშედეგეთ. დემონსტრანტეფქ მეფეშ დოხორე გეჭოფეს. რევოლუციური პროცესეფიშ შედეგო არჸებულეფქ გაჭჸეს ახალი ბურჟუაზიული თარობა. უკულ არჸებულეფქ ახალი მაფათ გეგშაგორეს ლუი-ფილიპი. შარლიქ დიო ინგლისიშა ინტუ დო უკულ ავსტრიაშა, სოდეთ 1836 წანას დოღურჷ.
## ქოძირით თაშნეშე
* კვირკვეშ რევოლუცია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1757
კატეგორია:ნაღურა 1836
კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ბურბონეფი
ალი-საბიე

**ალი საბიე** (, სომალი: *Cali Sabiix*) — ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ სიკაბეტაშ მეჯინათ მაჟირა ნოღა, იდვალუფუ ნანანოღა ჯიბუტიშ ობჟათე-ბჟადალშე 98 კილომეტრიშ მეძენას, ეთიოპიაშ ხურგიშ ოორუეშე — 10 კილომტრის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* CIA World Factbook 

## სქოლიო

კატეგორია:ჯიბუტიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ჯიბუტიშ რეგიონეფიშ ნანანოღეფი
ტაჯურა

**ალი საბიე** (აფარ. Tagórri, სომ. Tajuura, ) — ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ ართ-ართი უჯვეშაში ნოღა დო ტაჯურაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, იდვალუფუ ტაჯურაშ ჸუჯის. ქიანას, სიკაბეტაშ მეჯინათ მასუმა ნოღა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* iTouchMap

კატეგორია:ჯიბუტიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ჯიბუტიშ რეგიონეფიშ ნანანოღეფი
კატეგორია:ჸოფილი ნანანოღეფი
კატეგორია:ჯიბუტიშ ონიშოლეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ონიშოლეფი
ობოკი

**ობოკი** (, აფარ. Hayyú) — ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ მორჩილი ონიშოლი ნოღა, იდვალუფუ ტაჯურაშ ჸუჯიშ ოორუე წყარპიჯის, სოდე გიშმურს ადენიშ ჸუჯიშა. ობოკიშე ნანანოღა ჯიბუტიშა მეძუ 356 კმ. (ავტომანქანათ).

კატეგორია:ჯიბუტიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ობოკიშ რეგიონი
კატეგორია:ჯიბუტიშ ონიშოლეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ონიშოლეფი
დიკილი

**დიკილი** () — ნოღა ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ ბჟადალშე, დიკილიშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, აბეშ ტობაშ ბჟაეიოლშე. დიკილი ნანანოღა ჯიბუტიშ ობჟათე-ბჟადალშე 122 კმ. (ავტომანქანათ) მეძენას იდვალუაფუ, ეთიოპიაშ ხურგიშ ოორუეშე — 12 კმ-ს. აფარეფიშ დო სომალარეფიშ ეთნიკური ბუნეფიშ ჸუდე რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Satellite map at Maplandia.com
*https://web.archive.org/web/20110715171256/http://regiondikhil.com/

კატეგორია:ჯიბუტიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ჯიბუტიშ რეგიონეფიშ ნანანოღეფი
არტა (ჯიბუტი)

**არტა** (, სომალი: *Carta*) — ნოღა ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე, არტაშ რეგიონიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ნანანოღა ჯიბუტიშ ობჟათეშე 34 კილომეტრიშ მეძენას.

კატეგორია:ჯიბუტიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:ჯიბუტიშ რეგიონეფიშ ნანანოღეფი
ალი-საბიეშ რეგიონი

**ალი-საბიეშ რეგიონი** (; ) —რეგიონი ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ ობჟათეშე. ადმინისტრაციული ცენტრი — ალი-საბიე. ფართობი — 2,400 კმ², მახორობა — 255,916 (2021).

რეგიონს ბჟაეიოლშე უხურგანს აუდალიშ რეგიონი (სომალი, თაშნეშე ნოღა აუდალის დო ტერიტორიას, ნამუშათ პრეტენზიას აცხადენს სომალილენდი), ობჟათეშე — ეთიოპიაშ სომალიშ რეგიონი, ბჟადალშე ჯიბუტიშ რეგიონი — დიკილი, ოორუეშე ჯიბუტიშ რეგიონი — არტა.

კატეგორია:ჯიბურტიშ ადმინისტრაციული დორთუალა
კატეგორია:ჯიბუტიშ რეგიონეფი
არტაშ რეგიონი

**არტაშ რეგიონი** (; ) —რეგიონი ჯიბუტიშ რესპუბლიკაშ ცენტრის. ადმინისტრაციული ცენტრი — არტა. ფართობი — 1,800 კმ², მახორობა — 98,978 (2022).

რეგიონქ გიჭყჷ 2003 წანას, მეძობელი რეგიონეფშე ტერიტორიეფიშ გიშართუალათ: ბჟაეიოლი ნორთი ნანანოღა ჯიბუტიშ რეგიონშე დო ბჟადალი ნორთი დიკილიშ რეგიონიშე. გიშალი უღჷ ინდოეთიშ ოკიანეშა: ოორუეშე —  ტაჯურაშ ჸუჯი, ბჟაეიოლშე — ადენიშ ჸუჯი რეგიონი ბჟაეიოლშე უხურგანს აუდალიშ რეგიონს (სომალი, თი ტერიტორიას, ნამუშათ პრეტენზიას აცხადენს სომალილენდი), ობჟათეშე — ჯიბუტიშ ლი-საბიეშ რეგიონს, ოორუეშე ჯიბუტიშ რეგიონი — ტაჯურას.

კატეგორია:ჯიბურტიშ ადმინისტრაციული დორთუალა
კატეგორია:ჯიბუტიშ რეგიონეფი
ლაიოშ კოშუტი

**ლაიოშ კოშუტი** (უნგრ. Kossuth Lajos, დ. 19 ეკენია, 1802 — ღ. 20 მელახი, 1894) — უნგრალი პოლიტიკოსი, ჟურნალისტი, იურისტი, სახენწჷფო მოღალე, უნგრეთიშ მამართალი-პრეზიდენტი 1848-1849 წანეფიშ რევოლუციაშ ბორჯის. კოშუტი ხემანჯღვერენდჷ უნგრალეფიშ ლჷმას დუდშულობაშო. 

კოშუტი გონათაფათ იურისტი რდჷ. დუდშე პოპულარობა მიპალუ მუჭოთ ორატორქ დო ჟურნალისტიქ. 1832 წანაშე ოკათუდჷ ერუანული სხუნუს. ჸათე ბორჯიშე კოშუტიქ გავითარჷ მუში რადიკალური პოლიტიკური დო დო სოციალური ფილოსოფია. 1837 წანას პოლიტიკური ბაძაძეფიშ გეშა ოჭოფეს. 1847 წანას კინ გიშაგორილქ იჸუ ერუანული სხუნუშ მაკათურო. ჸათე ბორჯის კოშუტი ხემანჯღვერენდჷ პოლიტიკური პარტიას "ერუანული ოპოზიცია"-ს. 1848 წანაშ რევოლუციაშ მიმალობას კოშუტიქ ილაჸაფჷ კაბეტი როლი უნგრეთიშ ზოხორინელობაშ ჸარაფის. უნგრეთიშ თარობას უკინებუდჷ შხვადოშხვა მაღალი პოსტეფი. 1849 წანაშ პირელს გიშაგორილქ იჸუ უნგრეთიშ მამართალი-პრეზიდენტო. 1849 წანას ავსტრიაშ იმპერიას ქალუდირთჷ რუსეთიქ, ნამუშ აკოანჯარაფილი ნძალეფქ მალას უნგრეთიშა გემშეჭკირეს დო დამარცხეს უნგრალი რევოლუციონერეფი. კოშუტიქ გეგნოდირთჷ დო თურქეთიშა მიდართჷ. თურქეთიშე კოშუტიქ ოცხოვრებშა ამერიკაშა დო უკულ ბრიტანეთიშა გეგნორთჷ. რინაშ ეკონია ბორჯის ტურინს ცხოვრენდჷ.

კოშუტი რდჷ პოპულარული პოლიტიკოსი. ამერიკას დო ბრიტანეთის თის მიშიმუანდეს მუჭოთ დუდშულობაშო მალიმარს. კაპიტოლიუმს იდვალუაფჷ კოშუტიშ ბრონზეშ ბიუსტი, მუკნაჭარათ: *"უნგრული დემოკრატიაშ მუმა, უნგრალი სახენწჷფო მოღალე დო დუდშულობაშო მალიმარი"*.

## ქოძირით თაშნეშე
* უნგრეთიშ რევოლუცია (1848)

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:უნგრალეფი
კატეგორია:უნგრალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:უნგრალი ჟურნალისტეფი
კატეგორია:უნგრალი იურისტეფი
კატეგორია:უნგრალი ჭარუეფი