open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ჟუან გულარტი

**ჟუან ბელშიორ მარკის გულარტი** (პორტ. João Belchior Marques Goulart, დ. 1 მელახი, 1919 — ღ. 6 ქირსეთუთა, 1976) — ბრაზილიარი პოლიტიკოსი, ბრაზილიაშ პრეზიდენტი 1961-1964 წანეფს.

გურაფულენდჷ პორტუ-ალეგრიშ უნივერსიტეტიშ სამართალიშ სკოლას, ნამუთ გათუ 1939 წანას. პოლიტიკური კარიერაშ დაჭყაფური პერიოდის სარგებლენდჷ ბრაზილიაშ პოპულისტი პრეზიდენტიშ ჟეტულიუ ვარგასიშ პროტექციათ. გულარტიქ, 1946 წანას გიშაგორილქ იჸუ რიუ-გრანდი-დუ-სულიშ შტატიშ კანონმადვალუ ორგანოშ მაკათურო. უკულიანი ბორჯის გინირთჷ შტატიშ იუსტიციაშ მელამოსეთ. 1953-1954 წანეფს გულარტის უკინებუდჷ ბრაზილიაშ ხანდაშ, ინდუსტრიაშ დო კომერციაშ მინისტრიშ პოსტი. პრეზიდენტი ჟუსელინუ კუბიჩეკიშ კაბინეტის, გულარტი მოღალენდჷ ვიცე-პრეზიდენტო. გეჸვენჯი პრეზიდენტიშ, ჟანიუ კუადროსიშ გინორინაშ უკულ, 1961 წანას გულარტიქ გინირთჷ ქიანაშ პრეზიდენტო. თიში მართუალაშ ბორჯის, ბრაზილიაქ კომუნისტური ბლოკიშ ქიანეფს დეხოლჷ, შედეგო გეუფრაშჷ ურთიართალაქ ააშწკჷმა. გულარტიშ მართუალაშ მიმალობას, ქიმიძინჷ ინფლაციაქ, ვემიჭირინუ ეკონომიკური სტაბილიზაციაშა. წჷმოჭყაფილი რეფორმეფქ წჷმოძინელქ ვეჸუ. 1964 წანას ქუმოხვადჷ ოურდუმე გინორთაქ, ნამუშ შედეგო გულარტი ქუდახუეს. გულარტიქ ბრაზილია ქიდიტუ დო ოცხოვრებშა არგენტინაშა გეგნორთჷ, სოდეთ 1976 წანაშ 6 ქირსეთუთას დოღურჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ბრაზილიაშ პრეზიდენტი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ბრაზილიარეფი
კატეგორია:ბრაზილიარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ ვიცე-პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ პრეზიდენტეფი
ევა პერონი

**მარია ევა დუარტე დე პერონი** (ესპ. María Eva Duarte de Perón, დ. 7 მესი, 1919 — ღ. 26 კვირკვე, 1952), შინელი რდჷ მეტჯოხოთ **ევიტა** — არგენტინალი პოლიტიკოსი, აქტივისტი, მსახიობი დო ფილანთროპი, არგენტინაშ პრეზიდენტიშ ხუან პერონიშ მაჟირა ალმასქუ, არგენტინაშ მაართა ლედი 1946-1952 წანეფს.

ევა დუარტექ დებადჷ 1919 წანაშ 7 მესის, ნოღა ლოს-ტოლდოსის, ღარიბი ფანიას. 1934 წანას, ვითოხუთწანერი ევაქ ოცხოვრებშა ბუენოს-აირესიშა გეგნორთჷ, სოდეთ მეთხოზუდჷ ომსახიობე კარიერას. 1944 წანაშ 22 ღურთუთას, ევაქ გეჩინებაფუ პოლკოვნიკი ხუან პერონი. ართი წანაშ უკულ ხუანქ ევა ოსურო ქიმიჸონჷ. 1946 წანაშ ივანობას, ხუან პერონქ გიშაგორილქ იჸუ არგენტინაშ პრეზიდენტო. გეჸვენჯი ამშვი წანაშ გოძვენას, ევაქ შანულამი პოპულარობა მიპალუ, მუჭოთ უბრალო ადამიერეფიშ დო ოსურეფიშ ნებეფიშ მათხილექ. ევა ხემანჯღვერენდჷ ხანდაშ დო სინთელეშ სამინისტროეფს, მარა ოფიციალური პოსტი ვაუკებუდჷ. 1948 წანას თიქ ქუდარსხუ ფონდი, ნამუთ ფილანტროპული საქვარეფით რდჷ დაკებული. ართი წანაშ უკულ, 1949 წანაშ კვირკვეს, ევა პერონქ დარსხუ ოსურეფიშ პერონისტული პარტია, ნამუშ მაკათურეფი ხვალე ოსურეფი რდეს. ჸათე პარტია პერონისტული პარტიაშე ზოხორინელო არსებენდჷ დო მუში დორხველი სტრუქტურა დო ინსტიტუციეფი უღუდჷ. პარტია ლჷმენდჷ ოსურეფიშ პოლიტიკური ნებეფიშო (გიშაგორუეფს მონაწილებაშ ნება დო შხვა). 

1951 წანას ევაქ დუდი ქჷმწარინუ ვიცე-პრეზიდენტობაშ კანდიდატო. თიში კანდიდატურას ხუჯი დუკინეს პერონისტეფქ დო არგენტინაშ მახორუეფიშ კაბეტი მუდანობაქ. ევაშ კანდიდატურას ოპონირენდეს არგენტინაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ დო ბურჟუაზიაშ წჷმმარინაფალეფი. ჸათეშ გეშათ ევაქ მუში კანდიდატურა მონწყუ. 1952 წანას, არგენტინაშ ერუანული კონგრესიქ ევა გეგმაცხადჷ არგენტინალი ერიშ ოშურიელე ლიდერო. ევა პერონქ ღურუ 1952 წანაშ 26 კვირკვეს, სასკუოშ ჸალიშ კიბოთ. ევა 33 წანერი რდჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:არგენტინალეფი
კატეგორია:არგენტინალი მსახიობეფი
კატეგორია:არგენტინალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:პერონიზმი
მანუელ ნორიეგა

**მანუელ ანტონიო ნორიეგა მორენო** (ესპ. Manuel Antonio Noriega Moreno, დ. 11 ფურთუთა, 1934 — ღ. 29 მესი, 2017) — პანამარი ოურდუმე მოღალე დო დიქტატორი, პანამაშ დე ფაქტო მამართალი 1983-1989 წანეფს. ნორიეგას დღას ვაუკებუდჷ პანამაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ოფიციალურო. ქიანას თინა მართუნდჷ მუჭოთ ოურდუმე დიქტატორი, მუში მარიონეტი პრეზიდენტეფიშ გიმორინაფათ. ნორიეგაშ დიქტატურა იხასიათებუდჷ კორუფციათ, რეპრესიული მეთოდეფით, მედიაშ ცენზურათ, პოლიტიკური ოპონენტეფიშ თხოზინით დო ნაციონალისტური იდეოლოგიათ.

## ბიოგრაფია
დებადჷ ნოღა პანამას, ღარიბი ფანიას. გურაფულენდჷ ჩორილოსიშ ოურდუმე სკოლას (ლიმა, პერუ) დო ამერიკაშ სკოლას. გურაფაშ თებაშ უკულ, ქაკათჷ პანამაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს. პანამაშ არმიას ნინალაშ ბორჯის გეჩინებაფუ დო დეხოლჷ ომარ ტორიხოსის. ტორიხოსიქ, 1968 წანას მანწყუ ოურდუმე გინორთა დო ქუდახუ არნულფო არიასიშ მართუალა. ტორიხოსიშ თარობას ნორიეგაქ ქიდეკინჷ ოურდუმე-ოთოლორე ორგანოშ დუდმახვენჯიშ პოსტი. ტორიხოსიშ ღურაშ (1981 წ.) უკულ, ნორიეგაქ მუში პოზიციეფი განძალიერჷ დო 1983 წანაშო მუქ გინირთჷ პანამაშ დე ფაქტო მამართალო. 1950-იანი წანეფიშე ნორიეგა აქტიურო მუშენდჷ ამერიკაშ ოთოლორე ორგანიზაციეფიშო, გიშაკერზაფილო ცოს-შო, ნამუშ ართ-ართი უშანულამაში ოთოლორე-საინფორმაციო წყუთ გინირთჷ ნორიეგაქ.

ნორიეგაქ ქიშუ კაბეტი მუდანობაშ ფარა, უმოსო ნარკოტიკეფიშ დო ანჯარეფიშ ტრეფიკინგით. 1980-იან წანეფიშე გეუფრაშჷ ნორიეგაშ ურთიართალაქ ააშწკჷმა. ჸათეშ ბაძაძი შხვადოშხვა რდჷ. 1985 წანაშ ეკენიას ნორიეგაშ მოხუჯეეფქ კონწარო აწამეს დო დოჸვილეს პანამარი ექიმი დო პარტიზანი უგო სპადაფორა, ნამუთ ნორიეგაშ კრიტიკოსი რდჷ. ჸათე ინციდენტი ართ-ართი შანულამი ბაძაძი რდჷ ურთიართალაშ გაუფრაშებაშ ააშ-წკჷმა. 1988 წანას, ამერიკაშ ფედერალური დიდი ჟიურიქ ნორიეგას ქეკადვუ შხვადოშხვა დანაშურეფი: რეკეტი, ნარკოტიკეფიშ კონტრაბანდა, ფარაშ დარჩიალება. 1989 წანაშ მესის, პანამას იმანჯჷ საპრეზიდენტო  გიშაგორუეფქ, სოდეთ ოპოზიციური კოალიციაშ კანდიდატიქ გემერძგუ. ნორიეგაქ ვეჩინჷ გიშაგორუეფიშ შედეგეფი. 1989 წანაშ ქირსეთუთას, ამერიკაშ ჯარეფქ პანამაშა გემშეჭკირეს დო ქუდახუეს ნორიეგაშ ხეშულობა. ნორიეგა ოჭოფეს დო მიდეჸონეს ამერიკაშა, სოდეთ თის 40 წანათ ჯიხაშ დოხუნაშ განჩინება გეგშუღეს. ამერიკას, ნორიეგაქ 17 წანა გათუ. 2010 წანას თინა საფრანგეთის გეგნოჩეს, სოდეთ ხოლო ართიშა გასამართეს. 2011 წანას საფრანგეთიქ ნორიეგა პანამას გეგნოჩჷ. 2017 წანას ნორიეგას დედასურჷ ტვინიშ კიბოქ. მანუელ ნორიეგაქ ღურუ 2017 წანაშ 29 მესის, 83 წანერქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პანამარეფი
კატეგორია:პანამარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:პანამაშ დიქტატორეფი
ფერდინანდ მარკოსი

**ფერდინანდ ემანუელ ედრალინ მარკოსი** (დ. 11 ეკენია, 1917 — ღ. 28 ეკენია, 1989) — ფილიპინარი იურისტი დო პოლიტიკოსი, ფილიპინეფიშ პრეზიდენტი 1965-1986 წანეფს.

მარკოსი გურაფულენდჷ იურისპრუდენციას, ფილიპინეფიშ უნივერსიტეტის, ნამუთ 1939 წანას გათუ. გურაფაშ თებაშ უკულ მონაწილენდჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას. ლჷმაშ თებაშ უკულ მოღალენდჷ იურისტო. 1949-1959 წანეფს ნინალენდჷ ფილიპინეფიშ წჷმმარინაფალეფიშ პალატას, 1959-1965 წანეფს - ფილიპინეფიშ სენატის. 1965 წანას გიშაგორილქ იჸუ ფილიპინეფიშ პრეზიდენტო. თიში მართუალაშ დაჭყაფური წანეფს, სახენწჷფოშ ეკონომიკაქ შანულამი წჷმოძინეფს მიოჭირინუ. მარკოსი ეთმეჭოფუნდჷ კრედიტეფს დო აფინანსენდჷ ინფრასტრუქტურული პროექტეფს. შედეგო, ეკონომიკაქ გედიდჷ დო მარკოსიქ კაბეტი პოპულარობა მიპალუ. მარა უკულ, ბორჯიშ გოძვენას, ქიანას ვალეფქ დაშაჸარჷ დო ინფლაციაქ ქიმიძინჷ. ფინანსური სიტუაციაშ გაუფრაშებას სოციალური ხასიათიშ არეულობეფქ მაჸუნჷ. 1972 წანაშ 23 ეკენიას მარკოსიქ გეგმაცხადჷ ოურდუმე ჸოფირალა (*Martial law*), ნამუშ რატიფიკაციაქ იმანჯჷ 1973 წანას, რეფერენდუმიშ შედეგო. მარკოსიქ სახენწჷფოშ მართუალა გაგინძორჷ ოურდუმე ჸოფირალათ. მარკოსიქ დოთირუ კონსტიტუცია დო ქიდიჭყჷ მედიაშ დო პოლიტიკური ოპონენტეფიშ რეპრესიეფი. თაშნეშე, თხოზუდეს მუსულმანეფს, კომუნისტეფს დო უბრალო მენოღალეეფს ხოლო.

1981 წანას მარკოსიქ მასუმა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. 1983 წანაშე ფილიპინეფს უღუდჷ სერიოზული ეკონომიკური პრობლემეფი, ნამუეფქჷთ უკულ ეკონომიკური კოლაფსი გიმიჭანუ. უკმაყოფილე მახორუეფიშ აგრესიაქ ხოლო უმოსო ქიმიძინჷ, მუჟამსჷთ, 1983 წანაშ 21 მარაშინათუთას, დოჸვილეს ოპოზიციაშ ლიდერი ნინოი აკინო. ჸათე ბორჯიშე გჷმიბჟინუ დოკუმენტეფქ, ნამუეფით ადასურენდჷ მარკოსიშ რეჟიმიშ კორუფციას. 1986 წანაშ გიშაგორუეფს, მარკოსიშ რეჟიმქ გიმირინუ რეპრესიეფი დო მანიპულაციეფი, გიშაგორუეფიშ გაყალბებაშ ღანკით. შედეგო, ოპოზიციაქ გიშაგორუეფიშ შედეგეფი ვეჩინჷ. 1986 წანაშ 22-25 ფურთუთას, ფილიპინეფს ქუმოხვადჷ ყვინთელი რევოლუციაქ, ნამუქჷთ ქუდახუ მარკოსიშ ხეშულობა. მარკოსიქ ფილიპინეფი ქიდიტუ დო ჰავაიშა ინტუ. პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ ნინოი აკინოშ ქვრიქ, კორასონ აკინოქ.

მარკოსი ოდებელი ფიგურა რე თეხანური ფილიპინეფს. თის ფშხირას აკრიტიკენა კორუფციაშ დო კონწარი რეპრესიეფიშ გეშა. მართუალაშ გოძვენას, ფერდინანდ მარკოსიქ ფილიპინეფიშ ცენტრალური ბანკიშე მიხირჷ  დოხოლაფირო ვითი მილიარდი დოლარი. ფერდინანდ მარკოსიშ სქუა რე ბონგბონგ მარკოსი, ნამუქჷთ 2022 წანას გიშაგორილქ იჸუ ფილიპინეფიშ პრეზიდენტო.

## ქოძირით თაშნეშე
* ფილიპინეფიშ პრეზიდენტი
* ყვინთელი რევოლუცია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ფილიპინარეფი
კატეგორია:ფილიპინარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ფილიპინეფიშ პრემიერ-მინისტრეფი
ჟან ბედელ ბოკასა

**ჟან ბედელ ბოკასა** (ფრანგ. Jean-Bedel Bokassa; დ. 22 ფურთუთა, 1921 — ღ. 3 გერგობათუთა, 1996) — ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ ოურდუმე მოღალე დო პოლიტიკოსი, ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ პრეზიდენტი 1966-1976 წანეფს დო ცენტრალური აფრიკაშ იმპერიაშ იმპერატორი **ბოკასა I**-შ ჯოხოდვალათ 1976-1979 წანეფს.

გურაფულენდჷ თეოლოგიურ სკოლას. 1939 წანას ქაკათჷ საფრანგეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს დო მონაწილენდჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას დო უკულ ინდოჩინეთიშ ლჷმას. 1961 წანაშო მიპალუ კაპიტანიშ ჩინი. ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ პრეზიდენტიშ, დავიდ დაკოშ ინიციატივათ ბოკასაქ საფრანგეთიშ არმია ქიმიოტუ დო ქუდოდირთჷ ახალდუნარსხუა ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ მადუდეთ. 1965 წანაშ 31 ქირსეთუთას, ბოკასაქ ქუდახუ დაკოშ მართუალა დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. 1966 წანაშ 1 ღურთუთას, თიქ დუდი გეგმაცხადჷ ქიანაშ პრეზიდენტო. 

მართუალაშ დაჭყაფური წანეფს, ბოკასაქ ქიმწიჭყჷ შხვადოშხვა რეფორმეფი, ნამუეფიშ ღანკი რესპუბლიკაშ ეკონომიკური გოვითარაფა რდჷ. მარა ბოკასაშ ინიციატევეფს ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშო მუთუნნერი წჷმოძინა ვამუღალუ. ბოკასაშ მართუალაშ უკულიანი პერიოდი იხასიათებუდჷ ავტოკრატიული მეთოდეფით დო ხეშულობაშ ცენტრალიზაციათ. 1976 წანაშ ქირსეთუთას, ბოკასაქ დუდი იმპერატორო გეგმაცხადჷ დო ქიგიდვუ ბოკასა I. თაშნეშე, ქიანას ჯოხო დუთირუ დო ქიგიოდუ ცენტრალური აფრიკაშ იმპერია. ბოკასაშ იმპერატორო კორონაციაქ იმანჯჷ 1977 წანაშ 4 ქირსეთუთას დო ცერემონიაქ დოდოხოდჷ დოხოლაფირო ეჩი მილიონი დოლარქ. ბოკასაშ მართუალაშ შედეგო გეუფრაშჷ ეკონომიკური ჸოფირალაქ, ქიანაქ ხოლო უმოსი სიღარიბეს ქინანთხჷ. 1979 წანაშ ეკენიას, საფრანგეთიშ სპეციალური ნძალეფიშით, მინწყუ ოურდუმე გინორთაქ. ბოკასა ქუდახუეს დო ხეშელობაშა დართინეს დავიდ დაკო. ბოკასაქ ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკა ქიდიტუ დო კოტ-დიუვარიშა ინტუ, უკულ ოცხოვრებშა საფრანგეთშა გეგნორთჷ. 1980 წანას, ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ სასამართალოქ ბოკასა გასამართჷ დო ღურაშ განჩინება გეგშუღჷ. 1986 წანას, ოდაბადეშა დორთაშ უკულ, ბოკასა ოჭოფეს, გასამართეს დო შხვადოშხვა დანაშურეფი ქეკადვეს (თის თაშნეშე აბრალუაფუდეს კანიბალიზმის). უკულ, სასამართალოქ ბოკასაშ ღურაშ განჩინება გაუქვჷ დო 1993 წანაშო თინა გადუდიშულჷ. ბოკასაქ ღურუ სუმი წანაშ უკულ, 1996 წანაშ 3 გერგობათუთას, 75 წანერქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ პრეზიდენტი
* ცენტრალური აფრიკაშ იმპერია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ მამართალეფი
კატეგორია:ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ცენტრალური აფრიკაშ იმპერია
ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა

**ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა** (ფრანგ. Juvénal Habyarimana; დ. 8 მელახი, 1937 — ღ. 6 პირელი, 1994) — რუანდაშ ოურდუმე მოღალე დო პოლიტიკოსი, რუანდაშ პრეზიდენტი 1973-1994 წანეფს.

ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა ეთნიკურო ჰუტუ რდჷ. ჰაბიარიმანა გურაფულენდჷ ლოვანიუმიშ უნივერსიტეტის დო კიგალიშ ოურდუმე აკადემიას. უკებუდჷ შხვადოშხვა შანულამი პოსტეფი. რუანდაშ მაართა პრეზიდენტიშ, გრეგუარ კაიიბანდაშ კაბინეტის უკებუდჷ დუდთხილუაშ მინისტრიშ პოსტი. 1973 წანას, ჰაბიარიმანაქ კაიიბანდაშ მეხჷ მანწყუ ოურდუმე გინორთა დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. ჰაბიარიმანაქ გაჭყჷ ავტოკრატიული, ტოტალიტარული მართუალა, ართ-პარტიული სისტემათ.

1990 წანაშო ტუტსიშ ეთნიკური ბუნაშ წჷმმარინაფალეფქ (რუანდაშ პატრიოტული ფრონტი) ქიდიჭყეს ოურდუმე მოქმენდალა ჰაბიარიმანაშ ხეშულობაშ მეხჷ. 1993 წანაშ 4 მარაშინათუთას, დიდვინჷ ოთინჩალე ხეკულუაქ (არუშაშ ხეკულუა). ართი წანაშ უკულ, ჰაბიარიმანაშ ფურინჯი ქეგთათეს, ნოღა კაგალიშ გოხოლუას. ჰაბიარიმანაწკჷმა ართო ფურინჯის მითოხედჷ ბურუნდიშ პრეზიდენტი სიპრიენ ნტარიამირა. ჰაბიარიმანაშ ჸვილუას უკულ მაჸუნჷ გენოციდიქ ტუტსეფიშ მეხჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* რუანდაშ ომენოღალე ლჷმა
* რუანდაშ გენოციდი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:რუანდაშ პრეზიდენტეფი
ფრანსუა დიუვალიე

**ფრანსუა დიუვალიე** (ჰაიტ. კრ. Franswa Divalye, ფრანგ. François Duvalier, დ. 14 პირელი, 1907 — ღ. 21 პირელი, 1971), შინელი რდჷ მეტჯოხოთ **პაპა დოკი** — ჰაიტიარი პოლიტიკოსი, ჰაიტიშ პრეზიდენტი 1957-1971 წანეფს.

დიუვალიექ, 1957 წანას გიშაგორილქ იჸუ პრეზიდენტო. თიში ოგიშაგორუე კამპანია გერსხუდჷ პოპულისტური დო ნაციონალისტური პლატფორმას. დიუვალიეშ მართუალა იხასიათებუდჷ ავტოკრატიული დო ტოტალიტარული იდეეფით. თიში ინიციატივათ გიჭყჷ ნაფულა პოლიციაქ, ტონტონ-მაკუტიქ, ნამუთ კონწარო თხოზუდჷ დიუვალიეშ პოლიტიკური ოპონენტეფს. 1961 წანაშ გიშაგორუეფს დიუვალიე ხვალახე კანდიდატი რდჷ. 1964 წანას თიქ დუდი სადღამუშო პრეზიდენტო გეგმაცხადჷ. ღურუ 1971 წანაშ 21 პირელს, 64 წანერქ. პრეზიდენტიშ პოსტის თინა დოთირუ ქომოლსქუაქ, ჟან-კლოდ დიუვალიექ.

კატეგორია:ჰაიტიშ პრეზიდენტეფი
ჟან-კლოდ დიუვალიე

**ჟან-კლოდ დიუვალიე** (ჰაიტ. კრ. Jan Klod Divalye, ფრანგ. Jean-Claude Duvalier; დ. 3 კვირკვე, 1951 — ღ. 4 გჷმათუთა, 2014), შინელი რდჷ მუჭოთ **ბეიბი დოკი** — ჰაიტიარი პოლიტიკოსი, დიქტატორი, ჰაიტიშ პრეზიდენტი 1971-1986 წანეფს.

პრეზიდენტო გინირთჷ მუამუშიშ, ფრანსუა დიუვალიეშ ღურაშ უკულ. ჟან-კლოდ დიუვალიეშ მართუალაშ ბორჯის, იმანჯჷ ხვალე კოსმეტიკური თირუეფქ. რეჟიმი შანულამო ვათირე. ჟან-კლოდ დიუვალიეშ პრეზიდენტობაშ პერიოდის, კონწარო თხოზუდეს რეჟიმიშ ოპონენტეფს: ბრელი ოჭოფეს დო ჯიხას ქუდახუნეს, ბრელი ხოლო დოჸვილეს. რეპრესიული რეჟიმიშ უბადო პოლიტიკაშ შედეგო, ანთასობათ ჰაიტიარქ ქიანაშე ინტუ. დიუვალიეშ მართუალა, თაშნეშე იხასიათებუდჷ კორუფციათ. დიუვალიეშ ფანია დინდარო ცხოვრენდჷ, მუჟამსჷთ ჰაიტიშ მახორუეფიშ უმენტაშობაშ რინა ვაგაუჯგუშებე. 1985 წანაშო ქიდიჭყჷ არყებაქ დიუვალიეშ მეხჷ. 1986 წანაშო თიქ ჰაიტი ქიდიტუ დო საფრანგეთიშა ინტუ. 2011 წანაშ 16 ღურთუთას, თიქ ოდაბადეშა დირთჷ. მაჟირა დღას, ჰაიტიშ პოლიციაქ თინა ოჭოფუ. დიუვალიეს ქეკადვეს შხვადოშხვა დანაშურეფი, ნამუეფსჷთ თინა ვაღიარენდჷ. ჟან-კლოდ დიუვალიექ ღურუ 2014 წანაშ 4 გჷმათუთას, გურიშ ლახარათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ჰაიტიშ პრეზიდენტეფი
პორფირიო დიასი

**ხოსე დე ლა კრუს პორფირიო დიას მორი** (ესპ. José de la Cruz Porfirio Díaz Mori, დ. 15 ეკენია, 1830 — ღ. 2 კვირკვე, 1915) — მექსიკარი ოურდუმე მოღალე, გენერალი დო პოლიტიკოსი, მექსიკაშ დიქტატორი 1876 წანაშე გინორაგვაფაშახ (1911). მექსიკაშ პრეზიდენტიშ პოსტი უკინებუდჷ, 1876, 1877-1880 დო 1884-1911 წანეფს. დიასი ქიანას მართუნდჷ დოხოლაფირო 30 წანაშ გოძვენას. თიში მართუალაშ პერიოდი შინელი რე "პორფირიატო"-შ ჯოხოდვალათ.

დიასიქ დებადჷ ნოღა ოახაკას, ღარიბი ფანიას. გურაფულენდჷ თეოლოგიას დო დაინტერესებული რდჷ ოშურიელე რინათ. მარა უკულ თეოლოგია ქიმიოტუ დო ქიდიჭყჷ იურისპრუდენციაშ გურაფა. ახალნორდობაშე ქაკათჷ მექსიკაშ ლიბერალური პარტიას, ნამუშ დინახალე შანულამი გოლინა მიპალუ. ამერიკა-მექსიკაშ ლჷმაშ (1846-1848) მიმალობას, დიასიქ მექსიკაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს ქაკათჷ. ჸათე ბორჯიშე თიქ წჷმოძინელი ოურდუმე კარიერა გეიონწყუ. მონაწილენდჷ რეფორმაშ ლჷმას (1857-1861; მექსიკაშ ომენოღალე ლჷმა, ართიანს ოლიმუდეს ლიბერალეფი დო კონსერვატორეფი) დო მექსიკა-საფრანგეთიშ ლჷმას (1861-1867).

1870-იან წანეფს, დიასი აქტიურო აწურედჷ დიო ბენიტო ხუარესიშ დო უკულ სებასტიან ლერდო დე ტეხადაშ თარობეფს. 1876 წანას დიასიქ, მუში მოხუჯეეფიწკჷმა ართო მანწყუ სახენწჷფო გინორთა, ქუდახუ ლერდოშ მართუალა დო 1877 წანას მუქ იჸუ გიშაგორილქ მექსიკაშ პრეზიდენტო. დიასიქ, 1880 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ დო ხეშულობა დათმჷ. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გიშაგორილქ იჸუ დიასიშ პოლიტიკური ალმარენჯიქ, მანუელ გონსალესიქ, ნამუსჷთ ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი უკებუდჷ 1884 წანაშახ. თე წანას, დიასიქ გემორძგუ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს დო ხეშულობას დართჷ. ჸათე ბორჯიშე, თინა მექსიკას მართუნდჷ გინორაგვაფაშახ, 1911 წანაშახ. 

დიასიშ მართუალაშ პერიოდის, მექსიკაქ მიოჭირინუ პოლიტიკური სტაბილურობას, გეთუ ეკონომიკური სტაგნაციაშ ხანაქ დო არდგილი უღუდჷ შანულამი ფინანსური წჷმოძინეფს. მექსიკაშა მიშელეს ინვესტორეფქ, გეუჯგუშჷ ინფრასტრუქტურაქ. დიასი თხოზუდჷ პოლიტიკური ოპონენტეფს, მედია ცენზურაშ თუდო რდჷ, სასამართალოს მუ აკონტროლენდჷ. თაშნეშე, ფინანსური მუშნალი, ნამუთ ქიანას უღუდჷ, ვარდჷ ართმანგო გორთილი მექსიკაშ მენოღალეეფს შქას. დიასიშ მოხუჯეეფს უკებუდეს მაღალი პოსტეფი, ფინანსეფით მუნეფი სარგებლენდეს, მუჟამსჷთ მექსიკაშ მახორუეფიშ უმეტაშობაშ ცხოვრებაშ ხარისხი ვაგაუჯგუშებე. 1910 წანაშე მექსიკაშ ეკონომიკას სერიოზული პრობლემეფი უღუდჷ. ერუანული მუშნალქ შანულამო დეჭიჭარჷ, ხეშქირაქ დერკჷ, აგრარული სექტორქ დედაღარჷ. შედეგო, ქიანაშ მასშტაბით ქიმიძინჷ გაფიცვეფქ დო არეულობეფქ. დიასიქ პიჯალა ქუდოდვუ, მუჭოთ დათმენდჷ ხეშულობას დო პოლიტიკური პროცესეფს დეთხიებუდუ. მარა თიქ დოდვალირი პიჯალა ვეშარსულჷ დო 1910 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს ქჷმწარინუ მუში კანდიდატურა დო გემორძგუ. მარა უკულ თეს მაჸუნუ პოლიტიკური კრიზისიქ. დიასიშ ოპონენტიშ, ფრანსისკო იგნასიო მადეროშ ინიციატივათ ქიდიჭყჷ ოურდუმე არყებაქ დიასიშ მეხჷ (მექსიკაშ რევოლუცია). 1911 წანაშო მექსიკაშ ფედერალური არმიაქ დემარცხჷ დო თე წანაშ მესის, დიასიქ პოსტიშე გეგნოდირთჷ. მალას თიქ მექსიკა ქიდიტუ დო ოცხოვრებშა საფრანგეთიშა გეგნორთჷ, სოდეთ ოთხი წანაშ უკულ დოღურჷ, 84 წანერქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* მექსიკაშ პრეზიდენტი
* მექსიკაშ რევოლუცია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:მექსიკარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:მექსიკაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:მექსიკაშ დიქტატორეფი
ფრანსისკო იგნასიო მადერო

**ფრანსისკო იგნასიო მადერო გონსალესი** (ესპ. Francisco Ignacio Madero González; დ. 30 გჷმათუთა, 1873 — ღ. 22 ფურთუთა, 1913) — მექსიკარი ბიზნესმენი, ჭარუ, რევოლუციონერი, პოლიტიკოსი, მექსიკაშ პრეზიდენტი 1911-1913 წანეფს. მადეროშით დიჭყჷ მექსიკაშ რევოლუციაქ, დიქტატორი პორფირიო დიასიშ სააწმარენჯოთ.

დებადჷ გოლინიანი დო დინდარი ფანიას. გურაფულენდჷ ბიზნესის პარიზიშ კომერციაშ სკოლას. ართი პერიოდის გურაფულენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის ხოლო. მადერო პოლიტიკური პროცესეფს ახალნორდული წანეფიშე მონაწილენდჷ. რდჷ დემოკრატიული პრინციპეფიშ ადვოკატი დო კონწარო ოპონირენდჷ მექსიკაშ თიხანური დიქტატორს პორფირიო დიასის. მალას მადეროქ შანულამი პოპულარობა მიპალუ დო 1910 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს დუდი ოფიციალურო ქჷმწარინუ პრეზიდენტობაშ კანდიდატო. დიასიქ გიშაგორუეფი გაყალბჷ დო მადერო აჭოფაფუ. მადეროქ დუდი გომორძგვილო გეგმაცხადჷ, ჯიხაშე ინტუ დო ამერიკაშა გეგნორთჷ. 1910 წანაშ 5 გჷმათუთას, მადეროქ გჷმაბჟინუ პოლიტიკური დოკუმენტი, სოდეთ აცხადენდჷ ნამდა გიშაგორუეფი რდჷ გაყალბებული დო უციოთ  ოხვილური რდჷ ოურდუმე არყება დიასიშ ავტოკრატიული რეჟიმიშ მეხჷ.

მადეროშ მოხუჯე აკოანჯარაფილი ნძალეფი უმოსო კონცენტრირაფილი რდეს ოორუე მექსიკას. თინეფს ანჯარით დო ფინანსეფით ამერიკა ოხვარუდჷ. მადეროქ რევოლუციური ლიდერეფი ქჷმწარინუ პანჩო ვილია დო პასკუალ ოროსკო. მადეროქ ტეხასიშე მექსიკაშა გეგნორთჷ დო არყებული რევოლუციონერეფიშ მანჯღვერალა გეჭოფუ ხეშა. მაართა შანულამი ბურჯაფის, ნოღა კასას-გრანდესიშ გოხოლუას, მექსიკაშ ფედერალური არმიაქ დამარცხჷ არყებულეფი. ჸათე მარცხიშ უკულ, მადეროქ ოურდუმე მანჯღვერალა ქიმიოტუ. 1911 წანაშ პირელი-მესის მოხვადჷ მექსიკაშ რევოლუციაშ დაჭყაფური პერიოდიშ ართ-ართი უშანულამაში ლჷმაქ (სიუდად-ხუარესიშ ლჷმა). არყებულეფქ, ვილიაშ დო ოროსკოშ მანჯღვერალათ ორჯგინეს ოთარობე ნძალეფს დო გეჭოფეს ნოღა სიუდად-ხუარესი. ჸათე მარცხიშ უკულ, 1911 წანაშ 21 მესის, დიდვინჷ სიუდად-ხუარესიშ ხეკულუაქ, ნამუსჷთ ხე მაჭარეს მადეროქ დო დიასიქ. ხეკულუაშ ნძალათ, დიასიქ პოსტიშე გეგნოდირთჷ. დიასი დოთირუ ობორჯე პრეზიდენტიქ, ფრანსისკო ლეონ დე ლა ბარაქ. თაშნეშე, ხეკულუაშ ართ-ართი პიჯალათ ოკო იტარინუკო ახალი საპრეზიდენტო გიშაგორუეფქ.

1911 წანაშ 7 მანგის, გომორძგვილი მადეროქ, მუში მოხუჯეეფიწკჷმა ართო მეხიკოშო გემშართჷ. სუმი თუთაშ უკულ, მადეროქ გიშაგორილქ იჸუ მექსიკაშ ახალი პრეზიდენტო. მადერო სარგებლენდჷ უდიდაში გოლინათ დო  პოპულარობათ, მარა მალას პოლიტიკური სიტუაციაქ დითირჷ, მუჟამსჷთ თის გურჩქინდჷ ნძალიერი ოპონენტეფქ: კონსერვატორეფქ დო რადიკალი რევოლუციონერეფქ. მადეროშ თარობაქ ვაგატარჷ დიხაშ რეფორმა. ჸათეშ გეშათ მადეროშ ბრელი მოხუჯე რდჷ უკმაყოფილე. მალას მადეროშ მეხჷ ეარყეს თიში ჸოფილი ალმარენჯეფქ: ემილიანო საპატაქ დო პასკუალ ოროსკოქ.

1913 წანაშ ფურთუთას, ქუმოხვადჷ სახენწჷფო გინორთაქ, კონსერვატორი გენერალეფიშ ფელიქს დიასიშ (პორფირიო დიასიშ ჯიმასქუა), ბერნარდო რეიესიშ დო ვიქტორიანო უერტაშ დუდალათ. მადერო ოჭოფეს დო 1913 წანაშ 22 ფურთუთას, დოჸვილეს. თიწკჷმა ართო დოჸვილეს ვიცე-პრეზიდენტი ხოსე მარია პინო სუარესი დო მარედოშ უკულაში ჯიმა გუსტავო.

## ქოძირით თაშნეშე
* მექსიკაშ პრეზიდენტი
* მექსიკაშ რევოლუცია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:მექსიკარი რევოლუციონერეფი
კატეგორია:მექსიკაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:მექსიკაშ რევოლუცია
ვიქტორიანო უერტა

**ხოსე ვიქტორიანო უერტა მარკესი** (ესპ. José Victoriano Huerta Márquez, დ. 23 ქირსეთუთა, 1850 — ღ. 13 ღურთუთა, 1916) — მექსიკარი ოურდუმე მოღალე, პოლიტიკოსი, მექსიკაშ პრეზიდენტი 1913-1914 წანეფს, მექსიკაშ რევოლუციაშ მიმალობას.

დებადჷ ინდიარეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ოურდუმე აკადემიას. გურაფაშ თებაშ უკულ ქაკათჷ მექსიკაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს. დიქტატორი პორფირიო დიასიშ მართუალაშ ბორჯის მიოჭირინუ გენერალობას. უერტა რდჷ დიასიშ ალმარენჯი, მარა თიში გინოთამაშ უკულ ქალუდირთჷ ახალი პრეზიდენტის ფრანსისკო იგნასიო მადეროს. მადეროშ პრეზიდენტობაშ ბორჯის, უკინებუდჷ არმიაშ გენერალური შტაბიშ უნჩაშიშ პოსტი. 1913 წანაშ ფურთუთაშო, მუჟამსჷთ მეხიკოს დისლოცირაფილი არმიაქ ეარყჷ მადეროშ მართუალაშ მეხჷნჷ, უერტაქ ქაკათჷ არჸებულეფს,  ქუდახუ მადეროშ თარობა დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. უერტაშ ზოჯალათ დოჸვილეს ფრანსისკო მადერო. უერტაქ დეთხინუ კანონმადვალუ ორგანო დო გაჭყჷ ოურდუმე დიქტატურა. მალას, უერტას გურჩქინდჷ ნძალიერი ოპონენტეფქ, კონსტიტუციონალისტური ნძალეფქ: ვენუსტიანო კარანსაშ, ალვარო ობრეგონიშ, პანჩო ვილიაშ დო ემილიანო საპატაშ მანჯღვერალათ. თინეფს ხუჯი დუკინჷ ამერიკაშ პრეზიდენტიქ ვუდრო უილსონქ, ნამუსჷთ უერტაშ თარობა ვაუჩინებუ. უილსონი უერტაშ ოპონენტეფს ანჯარით ხოლო ოხვარუდჷ. თაშნეშე, ამერიკაშ ჯარეფქ ქიდეკინეს ონიშოლი ვერაკრუსი. უერტა კონსტიტუციონალისტური ნძალეფქ დამარცხეს დო მექსიკაშე ონტინეს. დიო თიქ ოცხოვრებშა ესპანეთიშა მიდართჷ დო უკულ, 1915 წანას, ამერიკაშა, სოდეთ თინა ოჭოფეს დო ჯიხას ქუდახუნეს. მალას, უერტაქ დოღურჷ ჩხონჩხიშ ციროზით, 65 წანერქ. დასაფულებური რე ელ-პასოშ ევერგრინიშ სასაფლას.

## ქოძირით თაშნეშე
* მექსიკაშ რევოლუცია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:მექსიკარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:მექსიკაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:მექსიკაშ რევოლუცია
ალფრედო სტრესნერი

**ალფრედო სტრესნერ მატიაუდა** (ესპ. Alfredo Stroessner Matiauda; დ. 3 გერგობათუთა, 1912 — ღ. 16 მარაშინათუთა, 2006) — პარაგვაიშ ოურდუმე მოღალე, პოლიტიკოსი, ოურდუმე დიქტატორი, პარაგვაიშ პრეზიდენტი 1954-1989 წანეფს.

რდჷ გერმანალი იმიგრანტიშ სქუა. გურაფულენდჷ ასუნსიონიშ ოურდუმე კოლეჯის. 1932 წანას ქაკათჷ პარაგვაიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს, სოდეთ ხელათ მიპალუ შანულამი პოპულარობა დო მიოჭირინუ გენერალობას. 1951 წანას სტრესნერი ქუდარინეს პარაგვაიშ არმიაშ თარსარდალო. სტრესნერქ მუში გოლინა თეში განძალიერჷ, 1954 წანაშო ქუდახუ პრეზიდენტი ფედერიკო ჩავესი დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. მართუალაშ დაჭყაფუშე სტრესნერქ წიმიჭყჷ რეფორმეფი. გენძალიერჷ ერუანული ვალუტაქ დო დეჭიჭარჷ ინფლაციაქ. სტრესნერქ ხუჯი დუკინჷ ოფუტეეფს მახურე ღარიბი მენოღალეეფს, თაშნეშე დინდარი მახორუეფს დო ბიზნესმენეფს. ეიოგეს ახალი სკოლეფი, ჰოსპიტალეფი, გაკეთეს შარეფი, გაუჯგუშეს ინფრასტრუქტურა. ართ-ართი უდიდაში პროექტი, ნამუქჷთ სტრესნერიშ მართუალაშ ბორჯის იმანჯჷ, რდჷ იტაიპუშ კაშხალი. კაშხალი ეიოგეს პარაგვაი-ბრაზილიაშ სანძღოშ გოხოლუას. იტაიპუ ართ-ართი უდიდაში ჰიდროელექტროდგჷმილი რე მოსოფელიშ მასშტაბით. თიქ კაბეტი პოზიტიური გოლინა იღვენუ პარაგვაიშ ეკონომიკური გოვითარაფაშო.

ალფრედო სტრესნერიშ მართუალა იხასიათებუდჷ ავტოკრატიული დო ტოტალიტარული მეთოდეფით. თხოზუდეს პოლიტიკური ოპონენტეფს, დოკონჩეს ადამიერიშ ნებეფი დო შხვა. სტრესნერქ ოჸურჩე ქიმეჩჷ საირქიანო კრიმინალეფს, მაგალთო ნაცისტი იოზეფ მენგელეს. სტრესნერიშ თარობა აქტიურო მონაწილენდჷ ოპერაცია კონდორს, ნამუსჷთ ააშ აფინანსენდჷ დო ნამუშ ღანკი პოლიტიკური დისიდენტეფიშ, გიშაკერზაფილო სოციალისტეფიშ დო კომუნისტეფიშ მოჯალაგუა რდჷ. 

1988 წანაშ გიშაგორუეფს კინ სტრესნერქ გემორძგუ. თენა თიშო რანწკით მაბრუო საპრეზიდენტო ვადა რდჷ. სტრესნერი გიშაგორუეფს ირო აყალბენდჷ დო ჸათაშ სქიდუდჷ ხეშულობას. მარა 1989 წანაშ 2-3 ფურთუთას, თიში მართუალაშ მეხჷ ქუმოხვადჷ სახენწჷფო გინორთაქ, ნამუსჷთ ხემანჯღვერენდჷ გენერალ-ლეიტენანტი ანდრეს როდრიგესი. სტრესნერი ქუდახუეს დო გეგნახორეს ბრაზილიაშა, სოდეთ ღურაშახ ცხოვრენდჷ.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პარაგვაიშ პრეზიდენტეფი
მიგელ პრიმო დე რივერა

**მიგელ პრიმო დე რივერა ი ორბანეხა** (ესპ. Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, დ. 8 ღურთუთა, 1870 — ღ. 16 მელახი, 1930) — ესპანარი ოურდუმე მოღალე, დიქტატორი, ესპანეთიშ პრემიერ-მინისტრი 1923-1930 წანეფს. გურაფულენდჷ ტოლედოშ ოურდუმე აკადემიას, ნამუთ გათუ 1888 წანას. უკულ ქაკათჷ ესპანეთიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფს დო ნინალენდჷ მაროკოს, კუბას დო ფილიპინეფს. 1911 წანას გინირთჷ ბრიგადაშ გენერალო, 1914 წანას დივიზიაშ გენერალო დო 1919 წანას გენერალ-ლეიტენანტო. პრიმო დე რივერას, უკულ უკინებუდჷ ადმინისტრაციული პოსტეფი ვალენსიას, მადრიდის დო ბარსელონას. 1923 წანაშ 13 ეკენიას, თიქ მანწყუ ოურდუმე გინორთა, ქუდახუ მანუელ გარსია პრიეტოშ თარობა დო ხეშულობა მუქ ქაშეჸოთჷ ხეშა. რივერას ქალუდირთჷ მონარქიქ ალფონსო XIII-ქ, ნამუქჷთ რივერას ქუდავალჷ ახალი თარობაშ ფორმირაფა.

პრიმო დე რივერაქ გაჭყჷ ავტოკრატიული მართუალა, ნამუთ გერსხუდჷ ნაციონალისტური დო პოპულისტური იდეეფს. დუდშე, თიქ პიჯალა ქუდოდვუ, მუჭო 90 დღაშ უკულ თარობაშე მიდეშუ, მარა ვეშურსულებუ დო ხეშულობას ქუდოსკიდჷ. რივერაშ მართუალაშ ბორჯის გეთუ მაროკოშ ლჷმაქ (1927). გამათხოზეს კატალონიური დუდიშულობაშ ჸარაფის. დინახალენი პოლიტიკას, შხვა სერიოზული წჷმაძინეფიშა ვამუჭირინუაფჷ რივერაშ თარობას. გეუფრაშჷ ეკონომიკური ჸოფირალაქ. მენოღალეეფიშ უმენტაშობა უკმაყოფილე რდჷ რივერაშ ავტორიტარული პოლიტიკათ. 1930 წანაშ ღურთუთაშო, რივერაქ მუში მოხუჯე გენერალეფიშ ნდობა მიოდინუ დო ხეშულობაქ დათმებელქ აჸუ. გინორინაშე თუთა დო გვერდიშ უკულ, რივერაქ დოღურჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* ესპანეთიშ პრემიერ-მინისტრი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ესპანარეფი
კატეგორია:ესპანარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:ესპანარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ესპანეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:ესპანეთიშ დიქტატორეფი
პანჩო ვილია

**ფრანსისკო "პანჩო" ვილია** (ესპ. Francisco "Pancho" Villa, დაბადებაშ ჯოხო **ხოსე დოროთეო არანგო არამბულა**, ესპ. José Doroteo Arango Arámbula; დ. 5 მანგი, 1878 — ღ. 20 კვირკვე, 1923) — მექსიკარი ოურდუმე მოღალე, პარტიზანი, რევოლუციონერი დო პოლიტიკოსი, ართ-ართი უშანულამაში ფიგურა მექსიკაშ რევოლუციაშ მიმალობას.

1910 წანას ქაკათჷ ფრანსისკო იგნასიო მადეროშ არყებას დიქტატორი პორფირიო დიასიშ მართუალაშ მეხჷ. ვილიაქ დუდი გიმირჩქინჷ მუჭოთ ნიჭიერი დო აქტიური ოურდუმე მოღალექ. 1912 წანას, გენერალი ვიქტორიანო უერტაშ ზოჯალათ ვილია ოჭოფეს დო ღურა ქიმუსაჯეს. უერტას ვილია სანდო ადამიერო ვემიოჩქუდჷ. მადეროშ ინიციატივათ, ვილიას ღურაშ განჩინება დუთირეს დო ჯიხას ქუდახუნეს. 1912 წანაშ გერგობათუთას, თიქ ჯიხაშე ინტუ დო ამერიკაშა გეგნორთჷ. 1913 წანას, მადეროშ გინორაგვაფაშ დო ჸვილუაშ უკულ, მექსიკაშა დირთჷ, აკოშაყარუ მუში მოხუჯე აკოანჯარაფილი ნძალეფი, ნამუთ იკათუანდჷ ანთასობათ ადამიერს. ვილიაქ, მუში ჯარით ქალუდირთჷ ვენუსტიანო კარანსას დო ეარყჷ ვიქტორიანო უერტაშ ავტოკრატიული მართუალაშ მეხჷ. ვილიაშ მანჯღვერალათ არყებულეფქ შანულამი გომორძგუეფს მიოჭირინეს. 1913 წანაშ ქირსეთუთას, ვილიაქ გინირთჷ ჩიუაუაშ შტატიშ გუბერნატორო. 1914 წანაშ მანგის, კარანსაწკჷმა ართო, ვილიაშ ნძალეფქ ორჯგინეს უერტაშ ფედერალური არმიას. უერტა დამარცხეს დო ხეშულობა დათმებაფეს. გომორძგვილეფქ, ვილიაქ დო კარანსაქ, მუნეფიშ მოხუჯეეფიწკჷმა ართო მეხიკოშა მიშელეს. მარა მალას თინეფს შქას დინახალენი კონფლიქტიქ ქიდიჭყჷ. ვილიაქ აძვილებურქ იჸუ მეხიკოშე უნტებუდუკო. 1914 წანაშ ქირსეთუთაშო, თიქ ქალუდირთჷ ემილიანო საპატას, ნამუთ პარტიზანული ნძალეფიშ ლიდერი რდჷ. კარანსაწკჷმა ლჷმეფს მარცხიშ უკულ, ვილიაქ დო საპატაქ გვალეფიშა ინტეს. ამერიკაშ თარობა კარანსას ალურდჷ. ჸათეშ გეშათ უკმაყოფილე ვილიაქ ამერიკაშ სასანძღო ტერიტორიაშა, ნიუ-მექსიკოშ შტატიშა გემშეჭკირჷ. ოურდუმე კამპანიაშ შედეგო დოღურჷ ამერიკაშ 17 მენოღალექ. ამერიკაშ პრეზიდენტიქ ვუდრო უილსონქ, გენერალი ჯონ პერშინგი გოუტუ ვილიაშ სააწმარენჯოთ, მარა ამერიკალეფს ვილიაქ ვაჭოფეს. ვილია აგინძორენდჷ პარტიზანული ლჷმეფს კარანსაშ მეხჷ. კარანსაშ გინორაგვაფაშ უკულ, 1920 წანას, ახალი თარობაქ ვილიას ოჸურჩე ქიმეჩჷ ნოღა პარალიშ გოხოლუას, ჩიუაუაშ შტატის, მარა საგამათ ვილიაქ პოლიტიკური პროცესეფს ოკო დეთხუკო. სუმი წანაშ უკულ, ვილია დოჸვილეს.

## ქოძირით თაშნეშე
* მექსიკაშ რევოლუცია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:მექსიკარი რევოლუციონერეფი
კატეგორია:მექსიკაშ რევოლუცია
The World Factbook

**The World Factbook** – ააშ-იშ ცენტრალური ოთოლორე სააგენტოშ ირწანური გიშაშქუმალა, ნამუთ იკათუანს მოსოფელიშ არძა ქიანაშენ თარი ინფორმაციას.

*Factbook* — მუსხირენ ხასჷლაშ აკმოკათუნს ქიანაშ გეშაარძაშე შანულამი ინფორმაციას: ისტორიას, გეოგრაფიას, დემოგრაფიას, თარობას, ეკონომიკას, ტელეკომუნიკაციას, ტრანსპორტის, აკოანჯარაფილ ნძალეფს დო ერეფოშქაშე ურთიართობეფს.

რედაქცია რე ვაშინგტონს. 1980 წანას გიშნაშქუმელი პირველი რედაქციას ჯოხოდჷ: *National Basic Intelligence Factbook*, მარა გეჸვენჯი წანს ირწანური გიშაშქუმალაქ მიღჷ ასეიანი ჯოხო. გიშეშქუმალუაფუ ჟირი ზოხორინელი კომპანიაშით (ჟირი გიშაშქუმალათ): Potomac Books დო Skyhorse Publishing.

თიშ გეშა, ნამჷ-და *The World Factbook* აკმიკათუაფუ CIA-ითჷნ, თიში სტილი, ფორმატი დო გიშაკერზაფილო დინორე ააშ-იშ თარობაშ გოთანჯილ მოთხირეფს უგამენს. პუბლიკაცია შხირას გჷმირინაუფუ დო მიშინუაფუ მუჭოთ შანულამი ინფორმაციაშ წყუ. თიშ გეშა, ნამჷ-და თინა სახენწჷფო გიშაშქუმალა რენ, The World Factbook იკოროცხუ არძაშოული დორხველუათ (*public domain*).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* 
* ''CIA World Factbook'' as XML
* On stephansmap.org – The *CIA World Factbook* accessible by location and date range; covers the years 2001–2007. All *Factbook* entries are tagged with "cia". ოხვილუ გრაფიკული ბრაუზერს JavaScript-ით.
* ასეიანი ''CIA World Factbook'' Excel-იშ ფორმატის

### ''Factbook-იშ'' მობილური ვერსია
* Mobile menu of 36 years of ''CIA World Factbooks'', last updated February 2019
* ''World Factbook'' for Android  – Optimized *CIA World Factbook* version for Android Devices

### ''Factbook'' წანეფიშ მეჯინათ
*https://web.archive.org/web/20070612212614/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
* Countries of the World – 36 years of the ''CIA World Factbook'': (1982–2019)
* Previous editions of *The World Factbook* from the University of Missouri–St. Louis archive:
:1992 , 1993 , 1994 , 1995 , 1996 , 1997 , 1998 , 1999 , 2000, 2001 , 2002 , 2003 , 2004 , 2005 , 2006 , 2007 , 2008 
* 1991 ''CIA World Factbook''
* 1990 ''CIA World Factbook''
* 1989 ''CIA World Factbook''
* 1987 ''CIA World Factbook''
* 1986 ''CIA World Factbook''
* 1985 ''CIA World Factbook''
* 1984 ''CIA World Factbook''
* 1982 ''CIA World Factbook''

კატეგორია:ალმანახეფი
კატეგორია:ცენტრალური ოთოლორე სააგენტო
ემილიანო საპატა

**ემილიანო საპატა სალასარი** (ესპ. Emiliano Zapata Salazar, დ. 8 მარაშინათუთა, 1879 — ღ. 10 პირელი, 1919) — მექსიკარი ოურდუმე მოღალე დო რევოლუციონერი, ართ-ართი უშანულამაში ფიგურა მექსიკაშ რევოლუციაშ მიმალობას, 1910-1920 წანეფს. რდჷ ოკათე რევოლუციაშ ლიდერი მორელოსიშ შტატის. პოლიტიკური ფილოსოფიას, ნამუთ საპატაშ იდეეფს რე გერსხილი, საპატიზმის უძახჷნა. საპატიზმი აგრარული სოციალიზმიშ ართ-ართი ფორმა რე.

საპატა მონაწილენდჷ პოლიტიკური ჸარაფის მექსიკაშ დიქტატორიშ, პორფირიო დიასიშ მართუალაშ მეხჷ. 1910 წანას საპატა ხემანჯღვერენდჷ გლეხეფიშ არყებას, მორელოსიშ შტატის. 1911 წანას, თიქ ქუდარსხუ ობჟათეშ გჷმადუდიშალაფარი არმია, ნამუქჷთ მიშეღჷ კაბეტი თია დიასიშ რეჟიმიშ გინორაგვაფაშა. 1911 წანაშ 11-19 მესის, კუაუტლაშ ლჷმას, არყებულეფქ, საპატაშ მანჯღვერალათ კონწარო დამარცხეს ფედერალური არმია. დიასიშ თარობაშე ულაშ უკულ, ხეშულობაშა ქუმორთჷ ფრანსისკო იგნასიო მადეროქ, ნამუქჷთ საპატას მუთუნნერი შანულობა ვემეჩუ. თინა საპატას დო თიში მოხუჯეეფს ბანდიტეფო თვალუნდჷ. 

1911 წანაშ გერგობათუთას, საპატაქ აკიმუშუ აიალაშ გეგმა, ნამუთ თხულენდჷ დიხაშ რეფორმას დო დიხეფიშ გლეხეფიშა გინოჩამას. საგამათ, მადეროქ მორელოსიშა გოუტუ ფედერალური არმიაშ ნორთეფი საპატისტეფიშ მეხჷ. ფედერალური არმია კონწარო ოქცუდჷ საპატისტეფს, ბრელი დოჸვილეს, ოჭოფეს, გეგნახორეს დო თინეფიშ ოფუტეეფი მოჯალაგუეს. მარა საპატაქ ვადამარცხებეს. თიში პოპულარობაქ ხოლო უმოსო ქიმიძინჷ გლეხეფს შქას. საპატაშ დუდალათ, გლეხეფქ აკიკათეს დო მორელოსიშე გეგნორაჸეს ოთარობე ჯარეფი, ნამუეფსჷთ ვიქტორიანო უერტა ხემანჯღვერენდჷ. 1913 წანაშ ფურთუთას, ქუმოხვადჷ სახენწჷფო გინორთაქ, ნამუშ შედეგო ქუდახუეს მადერო დო ხეშულობა ხეშა ქაშეჸოთჷ ვიქტორიანო უერტაქ. უერტაშ მეხჷ აკიართიანეს ვენუსტიანო კარანსაქ, ალვარო ობრეგონქ დო პანჩო ვილიაქ. თენეფს ქალუდირთჷ საპატაქ ხოლო. მორსხუეეფქ, 1914 წანაშ კვირკვეს გეგთარაგვეს უერტა. რევოლუციონერეფიშ გომორძგუაშ უკულ, თინეფს შქას დინახალენი კონფლიქტიქ გორჩქინდჷ. ვილიაქ დო საპატაქ კარანსას დეთხის დო თიში ხეშულობა ვეჩინეს. 1915 წანას კარანსაქ ვილია დამარცხჷ. უკულ კარანსაშ ნძალეფქ მორელოსიშა გემშეჭკირეს. საპატა კარანსაშ ჯარეფიშ მეხჷ აწარმენდჷ პარტიზანული ლჷმეფს. 1917 წანაშო საპატა დახე რსულას აკონტროლენდჷ მორელოსიშ შტატიშ ტერიტორიას. 1919 წანაშ პირელს, კარანსაშ მოხუჯეეფქ საპატას ქიგიანთხეს დო დოჸვილეს.

## ქოძირით თაშნეშე
* მექსიკაშ რევოლუცია

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1879
კატეგორია:ნაღურა 1919
კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:მექსიკარი პარტიზანეფი
კატეგორია:მექსიკარი რევოლუციონერეფი
კატეგორია:მექსიკაშ რევოლუცია
სოფი ტეტჩერი

**სოფი ბატშება ტეტჩერი** (; დ. 18 გჷმათუთა, 2000, ჩიკაგო, ილინოისი, ააშ) — ამერიკალი არტისტი დო მუსიკოსი.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*
*

კატეგორია:ამერიკალი მუსიკოსეფი
კატეგორია:დუნაბადი 2000
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
სიდნი სვინი

**სიდნი ბერნის სვინი** (; დ. 12 ეკენია, 1997, სპოკენი, ვაშინგტონიშ შტატი, ააშ) — ამერიკალი არტისტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*
*
*

კატეგორია:დუნაბადი 1997
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ვიქტორია ბალდესარა

**ვიქტორია ენ ბალდესარა** (; დ. 28 კვირკვე, 1998, ტორონტო, ონტარიო, კანადა) — კანადარი არტისტი დო მასხაპალი.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*
*

კატეგორია:დუნაბადი 1998
კატეგორია:კანადარი არტისტეფი
მაიკი მედისონი

**მიკაელა მედისონ როსბერგი** (; დ. 25 მელახი, 1999, ლოს-ანჯელესი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი არტისტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*

კატეგორია:დუნაბადი 1999
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ლასარო კარდენასი

**ლასარო კარდენას დელ რიო** (ესპ. Lázaro Cárdenas del Río, დ. 21 მესი, 1895 — ღ. 19 გჷმათუთა, 1970) — მექსიკარი ოურდუმე მოღალე დო პოლიტიკოსი, მექსიკაშ პრეზიდენტი 1934-1940 წანეფს. პრეზიდენტობაშახ უკებუდჷ შხვადოშხვა შანულამი პოსტეფი. რდჷ მიჩოაკანიშ შტატიშ გუბერნატორი 1928-1932 წანეფს, ინსტიტუციურ-რევოლუციური პარტიაშ პრეზიდენტი 1930-1931 წანეფს დო მექსიკაშ ოურდუმე მელამოსე 1933 წანას. უკულ, 1942-1945 წანეფს მოღალენდჷ ერუანული დუდთხილუაშ მელამოსეთ. კარდენასიშ პრეზიდენტობათ გეთუ მაქსიმატოშ პერიოდიქ.

კარდენასიქ, მექსიკაშ რევოლუციაშ მიმალობას ქაკათჷ კონსტიტუციონალისტური არმიას, სოდეთ შანულამი წჷმოძინეფს მიოჭირინუ დო გინირთჷ გენერალო. 1934 წანას, პლუტარკო ელიას კალიესიქ, ნამუთ პოლიტიკური პროცესეფს რეალურო მართუნდჷ, კარდენასი პრეზიდენტობაშ კანდიდატო ქჷმწარინუ. 1928-1934 წანეფიშ პერიოდი მექსიკაშ ისტორიას, შინელი რე მაქსიმატოშ ჯოხოდვალათ. ჸათე ბორჯის ელიას კალიესის ვაუკებუდჷ პრეზიდენტიშ პოსტი ოფიციალურო, მარა თინა სკიდუდჷ ქიანაშ დე ფაქტო მამართალო. 1934 წანაშ კვირკვეშ გიშაგორუეფს კარდენასიქ ხონარეფიშ 98 % მიპალუ დო გემორძგუ.  

პრეზიდენტიშ პოსტიშ დაკინებაშ უკულ მალას, კარდენასიქ ელიას კალიესის ვადაჸუნჷ დო პოლიტიკური მანევრეფიშ შედეგო აძვილჷ ელიას კალიესი მექსიკაშე გეგნიხორუკო. კარდენასიქ წიმიჭყჷ შანულამი რეფორმეფი. თიქ დადაღარჷ მექსიკაშ აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ პოლიტიკური როლი. 1938 წანას კარდენასიქ აკეთჷ მექსიკაშ ონაფთობე ინდუსტრიაშ ნაციონალიზაცია დო დარსხუ სახენწჷფო კორპორაცია პემექსი. კარდენასიშ თარობაქ, თაშნეშე ატარჷ დიხაშ რეფორმა, ნამუშ შედეგო ჭიჭე ფერმერეფს გინაჩჷ დიხეფქ. კარდენასიქ ხე შეუნწყუ გონათაფაშ სისტემას ხოლო.  1936 წანას დირსხუ მექსიკაშ ერუანული პოლიტექნიკური ინსტიტუტიქ დო 1940 წანას მექსიკაშ კოლეჯიქ.

მექსიკას, ლასარო კარდენასი მერჩქინელი რე მაეჩა ოშწანურაშ ართ-ართი უდიდაში დო პოპულარული პრეზიდენტო. თიში ართ-ართი უშანულამაში მეჭირინაფათ თვალუნა თის ნამდა კარდენასიქ საპრეზიდენტო ვადაშ თებაშ უკულ ხეშულობა დათმჷ. თიში მონძე რდჷ მანუელ ავილა კამაჩო, ნამუთ პოლიტიკური კარიერაშ გოძვენას კარდენასიშ პატრონაჟით სარგებლენდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:მექსიკარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:მექსიკაშ პრეზიდენტეფი
მანუელ ავილა კამაჩო

**მანუელ ავილა კამაჩო** (ესპ. Manuel Ávila Camacho, დ. 24 პირელი, 1897 — ღ. 13 გჷმათუთა, 1955) — მექსიკარი პოლიტიკოსი დო ოურდუმე მოღალე, მექსიკაშ პრეზიდენტი 1940-1946 წანეფს. მონაწილენდჷ მექსიკაშ რევოლუციას. სარგებლენდჷ ლასარო კარდენასიშ პროტექციათ დო თიში პრეტენდენტობაშ ბორჯის უკებუდჷ მექსიკაშ ერუანული დუდთხილუაშ მელამოსეშ პოსტი 1936-1939 წანეფს. 1939 წანას კამაჩო ოთარობე პარტიაქ ქჷმწარინუ პრეზიდენტობაშ კანდიდატო. 1940 წანაშ გიშაგორუეფს კამაჩოქ გემორძგუ დო მექსიკაშ, რანწკით 52-ა პრეზიდენტო გინირთჷ.

კამაჩოშ მართუალაშ ბორჯის არდგილი უღუდჷ შანულამი რეფორმეფს. გეთუ ანტი-რელიგიური პოლიტიკაქ, გეგინძორჷ დიხაშ რეფორმაქ, დიჭყჷ ინდუსტრიალიზაციაქ. კამაჩოშ ადმინისტრაციაქ გაუჯგუშჷ ურთიართალა ამერიკაწკჷმა. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მიმალობას, მექსიკაქ ლჷმა გეგმუცხადჷ ღერზიშ ქიანეფს დო ამერიკაშ მახვარებელო 300 ჯარიშკოჩი ქაჯღონჷ ლჷმაშ რჩქანი ოკიანეშ თეატრიშა, იაპონარეფიშ სააწმარენჯოთ. მექსიკაშ ინდუსტრია ამერეკას ამარაგენდჷ ნედლეულით. 1942 წანას, დიჭყჷ ბრასეროშ პროგრამაქ, ნამუთ ამერიკაშ თარობაშ დაფინანსებული პროგრამა რდჷ, დო ნამუშ მეშქაშობათ ამერიკას მექსიკაშე მეჸუნდჷ მუშეფი, ნამუეფსჷთ ამერიკა ირინუანდჷ ოფუტეშ მეურნობაშ დო რკინაშარაშ ტრანსპორტიშ სექტორეფს. ამერიკაშ მოხ, კამაჩოშ ადმინისტრაციაქ გაუჯგუშჷ ურთიართალა გოართოიანაფილი ომაფეწკჷმა დო სხუნუეთიწკჷმა. საპრეზიდენტო ვადაშ თებაშ უკულ, კამაჩოქ პოლიტიკაშე მიდართჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* მექსიკაშ პრეზიდენტი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:მექსიკარეფი
კატეგორია:მექსიკარი ოურდუმე მოღალეეფი
კატეგორია:მექსიკარი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:მექსიკაშ პრეზიდენტეფი
მარიო ვარგას ლიოსა

**ხორხე მარიო პედრო ვარგას ლიოსა** (ესპ. Jorge Mario Pedro Vargas Llosa, დ. 28 მელახი, 1936 — ღ. 13 პირელი, 2025) — პერუალი ჭარუ, ნოველისტი, ესეისტი, ჟურნალისტი დო პოლიტიკოსი, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი ლიტერატურაშ დარგის 2010 წანას. მერჩქინელი რე ლათინური ამერიკაშ ართ-ართი უდიდაში დო გოლინიანი ავტორო. თიში ნაწარმებეფიშე ეიოშანალი რე: *[[გერგეზიშ ბორჯი]]* (1963), *[[წვანე ჸუდე (რომანი)|წვანე ჸუდე]]* (1966),  *[[ჩიებეფი კათედრალს]]* (1969), ნამუეფქჷთ ავტორს კაბეტი პოპულარობა მოუღჷ მოსოფელიშ მასშტაბით. ვარგას ლიოსა აქტიურო მონაწილენდჷ პოლიტიკას ხოლო დო 1990 წანაშ პერუშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს რდჷ პრეზიდენტობაშ კანდიდატი მემარძგვანე-ცენტრისტული დემოკრატიული ფრონტიშ კოალიციაშე, მარა ალბერტო ფუხიმორიწკჷმა დემარცხჷ. 

ნობელიშ პრემიაშ მოხ, ვარგას ლიოსა რდჷ სერვანტესიშ პრემიაშ, იერუსალიმიშ პრემიაშ, კარლოს ფუენტესიშ პრემიაშ დო შხვა საირქიანო პრესტიჟული ჯილდოეფიშ ლაურეატი.

## გიშნაგორა ნახანდეფი
### რომანეფი
* *[[გერგეზიშ ბორჯი]]* (1963)
* *[[წვანე ჸუდე (რომანი)|წვანე ჸუდე]]* (1966)
* *[[ჩიებეფი კათედრალს]]* (1969)
* *[[კაპიტანი პანტოხა დო სპეციალური ნინალა]]* (1973)
* *[[დეი ხულია]]* (1977)
* *[[მოსოფელიშ დათებუშ ლჷმა]]* (1981)
* *ალეხანდრო მაიტაშ რინა* (1984)
* *[[მიქ ჸვილჷ პალომინო მოლერო?]]* (1986)
* *[[თხობელა (რომანი)|თხობელა]]* (1987)
* *[[დიდაჸონერიშ ცქვაფა]]* (1988)
* *[[ღურა ანდეფს]]* (1993)
* *დონ რიგობერტოშ დღარეფი* (1997)
* *[[ოჩიშ დღახუ]]* (2000)
* *[[შარა სამოთხეშა]]* (2003)
* *[[გლახა ცირა]]* (2006)
* *[[კელტიშ სისმარი]]* (2010)
* *[[ფეხთი გერგეზი]]* (2013)
* *[[სამეძობლო (რომანი)|სამეძობლო]]* (2016)
* *[[ჸინჩი ბორჯი (რომანი)|ჸინჩი ბორჯი]]* (2019)
* *ჩქიმი შურბუმობა სქანდა მეჯღონელი* (2022)

## ქოძირით თაშნეშე
* ლათინოამერიკული ბუმი
* ლათინოამერიკული ლიტერატურა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ვარგას ლიოსა Nobelprize.org-ის

კატეგორია:პერუალეფი
კატეგორია:პერუალი ჭარუეფი
კატეგორია:პერუალი ნოველისტეფი
კატეგორია:პერუალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ლიტერატურაშ დარგის
ალბერტო ფუხიმორი

**ალბერტო კენია ფუხიმორი ინომოტო** (ესპ. Alberto Kenya Fujimori Inomoto; დ. 26 კვირკვე, 1938 — ღ. 11 ეკენია, 2024) — პერუალი პოლიტიკოსი, პროფესორი, ინჟინერი, პერუშ 54-ა პრეზიდენტი 1990-2000 წანეფს.

ფუხიმორიქ დებადჷ პერუშ ნანანოღა ლიმას, ეთნიკური იაპონარეფიშ ფანიას. თიში მასქერეფი კუმამოტოშ პრეფექტურაშე რდეს დო პერუს 1934 წანაშე ცხოვრენდეს. ფუხიმორიქ უმაღალაში გონათაფა მიღჷ ერუანული აგრარული უნივერსიტეტის, ნამუთ 1961 წანას გათუ. უკულ გურაფა გაგინძორჷ სტრასბურიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ ფიზიკას გურაფულენდჷ. 1969 წანას მიპალუ მაგისტრიშ ხარისხის მათემატიკას, ვისკონსინიშ უნივერსიტეტიშე. პერუშა დორთაშ უკულ მუშენდჷ ლექტორო დო ტელე-ჟურნალისტო. 1980-იანი წანეფიშ ეკონია პერიოდის, პერუს სერიოზული პრობლემეფი უღუდჷ. ეკონომიკაშო შანულამი საფრთხეს წჷმარინუანდჷ ჰიპერინფლაცია, სტაბილურობაშო - ტერორიზმი. ფუხიმორიქ პოლიტიკური პროცესეფს აქტიურო ქაკათჷ დო 1990 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს მუში კანდიდატურა ქჷმწარინუ. გიშაგორუეფს თიქ დამარცხჷ შინელი პერუალი ჭარუ მარიო ვარგას ლიოსა დო პერუშ პრეზიდენტო გინირთჷ. პრეზიდენტიშ პოსტიშ დაკინებაშ უკულ მალას, ფუხიმორიქ წიმიჭყჷ ოურდუმე რეფორმეფი დო შანულამო დადაღარჷ მემარძგვანე, რადიკალური ჸარაფიშ, სინთიერი შარაშ გოლინა. ფუხიმორიშ ეკონომიკური რეფორმეფქ დო ნეოლიბერალური იდეეფქ (ფუხიმორიზმი) ირსხუ პერუ ეკონომიკური კოლაფსიშე.

პრეზიდენტობაშ მაართა ვადაშ ბორჯის, 1992 წანას, ფუხიმორიქ დეთხინუ კანონმადვალუ ორგანო კონგრესი დო უჟინაში სასამართალო დო გინირთჷ ქიანაშ დე ფაქტო დიქტატორო. 1993 წანას იმანჯჷ რეფერენდუმქ, ნამუშ შედეგო მიღეს ახალი კონსტიტუცია. 1995 წანას ფუხიმორიქ მაჟირაშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. 2000 წანას ფუხიმორიქ გიშაგორილქ იჸუ მასუმა ვადათ. თიში მართუალა იხასიათებუდჷ ავტორიტარიზმით, ნძალიერი პროპაგანდათ, კორუფციათ დო პოლიტიკური ოპონენტეფიშ თხოზინით. ფუხიმორიშ თარობა კონწარო ოქცუდჷ პერუშ ჯინჯიერი მახორუეფს. ოპოზიცია თის აბრალუაფუდჷ შხვადოშხვა დანაშურეფს. 2000 წანას, ფუხიმორიქ პერუშე ინტუ დო მიდართჷ იაპონიაშა, სოვრეშეთ თიქ გეგმაცხადჷ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გინორინაშ გეშა. პერუქ, იაპონიას მოთხუ ფუხიმორიშ, ნამუთ იაპონიაშ მენოღალე რდჷ, ექსტრადიცია. მარა იაპონიაშ კონსტიტუციათ ვეშილებე იაპონიაშ მენოღალეშ ექსტრადიცია შხვა ქიანაშა. ჸათეშ გეშათ იაპონიას ფუხიმორი პერუშა ვეგნუჩამუ. 2005 წანას ფუხიმორი ჩილეს სუმარენდჷ. პერუშ თარობაშ მოთხუალათ, თინა ოჭოფუ ჩილეშ ჟანდარმერიაქ დო პერუს გეგნოჩჷ. პერუშ სასამართალოქ ფუხიმორის ქეკადვუ კორუფცია, რთამიშ ეჭოფუა, ადამიერეფიშ ხვამილაფა, ჸვილუა დო გეგშუღჷ 25 წანათ ჯიხაშ დოხუნაშ განჩინება. 2023 წანაშ ქირსეთუთას, ფუხიმორი ჯიხაშე გადუდიშულეს.

## ქოძირით თაშნეშე
* პერუშ ისტორია
* პერუშ პრეზიდენტი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პერუალეფი
კატეგორია:პერუალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:პერუშ პრეზიდენტეფი
ალან გარსია პერესი

**ალან გაბრიელ ლუდვიგ გარსია პერესი** (ესპ. Alan Gabriel Ludwig García Pérez; დ. 23 მესი, 1949 — ღ. 17 პირელი, 2009) — პერუალი პოლიტიკოსი, პერუშ პრეზიდენტი 1985-1990 დო 2006-2011 წანეფს.

გურაფულენდჷ ლიმას, მადრიდის დო პარიზის. გურაფაშ თებაშ უკულ, პერუშა დირთჷ დო 1976 წანას ქაკათჷ მეკვარჩხანე-ცენტრისტული ამერიკაშ ოკათე-რევოლუციური ალიანსის (აპრა). პარტიაშ დინახალე გარსიაქ დუდი გიმირჩქინჷ მუჭოთ ნიჭიერი დო ქარიზმატული ორატორქ. 1980 წანას გარსიაქ გიშაგორილქ იჸუ პერუშ კონგრესიშ მაკათურო. 1985 წანას გინირთჷ პარტიაშ ლიდერო. 1985 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს გემორძგუ გარსიაქ დო გინირთჷ პერუშ არძაშე უმოსი ახალნორდი პრეზიდენტო. პრეზიდენტიშ პოსტიშ დაკინებაშ ბორჯის გარსია 36 წანერი რდჷ. 

გარსიაშ პრეზიდენტობაშ მაართა ვადაქ წჷმოძინელქ ვეჸუ. საბანკო სექტორიშ ნაციონალიზაციაქ ეკონომიკაშო კაბეტი ნეგატიური გოლინა იღვენუ. ინფლაციაქ 7,500 %-ს ქიმიოჭირინუ, ქიმიძინჷ სიღარიბექ. დოხოლაფირო ხუთი მილიონი პერუალქ სიღარიბეს ქინანთხჷ. პერუშ სტაბილურობაშო სერიოზული საფრთხეს წჷმარინუანდჷ რადიკალური რევოლუციურ-ტერორისტული ორგანიზაცია სინთიერი შარა, ნამუთ გარსიაშ თარობაშ მეხჷ გიშმეშჷ. პრეზიდენტიშ პოსტიშე ულაშ უკულ, ოპოზიცია გარსიას კორუფციაშ დანაშურეფს ეკმადვანდჷ. 1992 წანას თიქ საფრანგეთიშა გეგნიხორჷ, მარა აპრა-შ დინახალე იშენ სქიდუდჷ გოლინიანი პოლიტიკოსო. 2001 წანას გარსიაქ პერუშა დირთჷ დო კინ გაგინძორჷ მუში პარტიაშ მანჯღვერალა. თე წანას თინა მონაწილენდჷ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს, მარა ალეხანდრო ტოლედოწკჷმა დემარცხჷ.

გიშაგორუეფიშ უკულ, გარსიაქ გაგინძორჷ პოლიტიკური აქტივიზმი დო შანულამი პოპულარობა მიპალუ ოსურეფს დო ახალნორდეფს შქას. 2006 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს გარსიაქ გემორძგუ დო მაჟირაშა ქიდეკინჷ პრეზიდენტიშ პოსტი. გარსიაშ პრეზიდენტობაშ მაჟირა ვადა უმოსი წჷმოძინელი რდჷ. პერუქ მიოჭირინუ შანულამი ეკონომიკური წჷმოძინეფს, დეჭიჭარჷ ინფლაციაქ, დერკუ სიღარიბექ. 2007 წანას გარსიაქ, ამერიკაწკჷმა ხე ქჷმაჭარჷ დუდიშული ვაჭარუაშ ხეკულუას. გარსიაშ მაჟირა საპრეზიდენტო ვადაქ 2011 წანაშ კვირკვეს გესურჷ. პოსტიშე ულაშ უკულ, გარსია იშენ მონაწილენდჷ პოლიტიკური პროცესეფს, მარა თის ფშხირას აბრალუაფუდეს კორუფციას დო რთამიშ ეჭოფუას. 2019 წანაშ 17 პირელს, პერუშ პოლიციას ულამუდჷ თიში ჭოფუა, მარა ჭოფუაშ მომენტის გარსიაქ დუდშა ტყვია ქიჸოთჷ. ნჭყოლირი გარსია კლინიკაშა გეგნიჸონეს, სოდეთ თიქ ოპერაციაშ მიმალობას დოღურჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* პერუშ ისტორია
* პერუშ პრეზიდენტი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:პერუალეფი
კატეგორია:პერუალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:პერუშ პრეზიდენტეფი
ელიზაბეტ გილისი

**ელიზაბეტ ეგგან გილისი** (; დ. 26 კვირკვე, 1993, ჰავორთი, ნიუ-ჯერსი, ააშ) — ამერიკალი არტისტი დო მობირე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
*
*
*
*
*

კატეგორია:ამერიკალი მობირეეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1993
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ნესტორ კირშნერი

**ნესტორ კარლოს კირშნერ ოსტოიჩი** (ესპ. Néstor Carlos Kirchner Ostoić; დ. 25 ფურთუთა, 1950 — ღ. 27 გჷმათუთა, 2010) — არგენტინალი იურისტი დო პოლიტიკოსი, არგენტინაშ პრეზიდენტი 2003-2007 წანეფს.

გურაფულენდჷ იურისპრუდენციას ლა-პლატაშ ერუანული უნივერსიტეტის. სტუდენტობაშ ბორჯის თინა ახალნორდული პერონისტული ორგანიზაციაშ მაკათური რდჷ. 1975 წანას ნესტორ კირშნერქ ოსურო ქიმიჸონჷ კრისტინა ფერნანდესი, ნამუთ, თაშნეშე იურიდიული ფაკულტეტიშ სტუდენტი რდჷ. გურაფაშ თებაშ უკულ, 1976 წანას, თინეფქ ოცხოვრებშა სანტა-კრუსიშა მიდართეს, სოდეთ ქუდარსხუეს წჷმოძინელი იურიდიული კომპანია. 1970-იან წანეფს ნესტორ კირშნერი აქტიურო მონაწილენდჷ პოლიტიკური პროცესეფს დო ართი პერიოდის, პოლიტიკური აქტივიზმიშ გეშა ჭოფილი ხოლო რდჷ. 1987 წანას, გიშაგორილქ იჸუ ნოღა რიო-გალიეგოსიშ მერო დო 1991 წანას სანტა-კრუსიშ გუბერნატორო. ჸათე პოსტი თის სუმი ვადაშ გოძვენას უკინებუდჷ. კირშნერი არგენტინაშ თიხანური პრეზიდენტიშ, კარლოს მენემიშ ფშხირი კრიტიკოსი რდჷ. 

2003 წანას კირშნერქ დუდი ქჷმწარინუ არგენტინაშ პრეზიდენტობაშ კანდიდატო. თიში კანდიდატურას მითინი სერიოზულო ვათვალუნდჷ, მარა წჷმოძინელი საპრეზიდენტო კამპანიათ, 2003 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს შანულამი შედეგეფს მიოჭირინუ. გიშაგორუეფს კირშნერიშ ოპონენტი კარლოს მენემი რდჷ. გიშაგორუეფიშ მაართა ტურს კირშნერქ მაჟირა აბანი ქიდეკინჷ, მაჟირა ტურს მენემიქ მუში კანდიდატურა მონწყუ. შედეგო არგენტინაშ პრეზიდენტო ნესტორ კირშნერქ გინირთჷ.

მართუალაშ ბორჯის, კირშნერქ ლჷმა გეგმუცხადჷ ოურდუმე მოღალეეფს, უჟინაში სასამართალოს დო შხვა ინსტიტუციეფს ნამუეფით არგენტინას პოპულარობათ ვასარგებლენდეს. კირშნერქ წიმიჭყჷ შხვადოშხვა ეკონომიკური რეფორმეფი. კირშნერიშ ინიციატივათ ქუმოხვადჷ არგენტინული პესოშ დევალვაციაქ, ნამუქჷთ ეკონომიკური წჷმოძინა გიმიჭანუ. კირშნერიშ გინოჭყვიდირით, 2005 წანას, არგენტინაშ ერუანული ხაზინაქ გინიგჷ საირქიანო სავალუტო ფონდიშ ვალი, ვითი მილიარდი დოლარიშ მუდანობათ. გალენური პოლიტიკას, კირშნერქ დეხოლჷ ლათინურ ამერიკაშ პოპულისტი ლიდერეფს. მართუალაშ ეკონია წანეფს, დუდი ირჩქინჷ კორუფციული სკანდალეფქ, ქიმიძინჷ ინფლაციაქ, სერიოზული პრობლემათ სქიდუდჷ ენერგო კრიზისი. 

კირშნერქ ვეგნოჭყვიდჷ მაჟირა ვადათ კალიშ ღვაფა დო 2007 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს ხუჯი დუკინჷ მუში ალმასქუს, პერონისტული პარტიაშ (ხუსტისიალისტური პარტია) კანდიდატის კრისტინა ფერნანდესის, ნამუქჷთ გიშაგორუეფს გემორძგუ დო არგენტინაშ მაართა ოსური პრეზიდენტო გინირთჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* არგენტინაშ პრეზიდენტი

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:არგენტინალეფი
კატეგორია:არგენტინალი იურისტეფი
კატეგორია:არგენტინალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:არგენტინაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ხუსტისიალისტური პარტიაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ერეფიშ რსხუშ გენერალური მელამოსეეფი
დანიელა მონე

**დანიელა მონე გარდნერი** (; დ. 1 მელახი, 1989, ლოს-ანჯელესი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი არტისტი დო მობირე.

## რესურსეფი ინტერნეტისი
*
*
*

კატეგორია:ამერიკალი მობირეეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1989
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ბრიჯიტ მენდლერი

**ბრიჯიტ კლერ მენდლერი** (; დ. 18 ქირსეთუთა, 1992, ვაშინგტონი, ააშ) — ამერიკალი არტისტი დო მობირე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
* 
* 
* 
* 
* 

კატეგორია:ამერიკალი მობირეეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1992
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ალექსა ნიკოლასი

**ალექსა ჰელენ ნიკოლასი** (; დ. 4 პირელი, 1992, ჩიკაგო, ილინოისი, ააშ) — ამერიკალი არტისტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*
*
*

კატეგორია:დუნაბადი 1992
კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი
ლეო XIV

**ლეო XIV** (, ერიშკოჩობას **რობერტ ფრენსის პრევო**, დ. 14 ეკენია, 1955, ჩიკაგო) — კათოლიკური ოხვამეშ 267-ა რომიშ პაპი დო ვატიკანიშ სუვერენული სახენწჷფოშ მადუდე. ამერიკალი კათოლიკე პრელატი, 2023 წანაშე ნინალენდჷ ეპისკოპოსეფიშ დიკასტერიაშ პრეფექტო დო ლათინური ამერიკაშ პონტიფიკალური კომისიაშ პრეზიდენტო, თეიშახ რდჷ პერუს ჩიკლაიოშ ეპარქიაშ ეპისკოპოსი 2015 წანაშე 2023 წანაშახ, 2001 წანაშე 2013 წანაშახ — ჯეგე ავგუსტინეშ ორდენიშ გენერალური პრიორი.

დებადჷ ჩიკაგოს, პრევოქ მუში კარიერაშ ორდოიანი წანეფი მანჯჷ ავგუსტინალეფიშ ორდენიშოთ მუშობას. ნინალენდჷ პერუს 1985 წანაშე 1986 წანაშახ დო 1988 წანაშე 1998 წანაშახ რდჷ სამრევლოშ პაპა, ეპარქიაშ ოფიციალური პიჯი, სემინარიაშ მარწაფაი დო ადმინისტრატორი. თის კარდინალიშ წოდებაქ მიაჩჷ 2023 წანას.

2025 წანაშ პირელს, ფრანცისკეშ ღურაშ უკული, პაპიშ კონკლავქ 2025 წანაშ 8 მესის გიშაგორჷ თიშ მონძეთ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Prevost Card. Robert Francis, O.S.A.. Holy See Press Office. Archived from the original on 1 October 2023
*
*

კატეგორია:რომიშ პაპეფი
კატეგორია:ამერიკალი მათემატიკოსეფი