open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ფობოსი

**ფობოსი** — პლანეტა მოროხიშ ჟირი ორთაშობური ალმაშარეშე ართ-ართი რე (მაჟირა რე დეიმოსი).

ფობოსის მიოგორუ ამერიკალი ასტრონომიქ ასაფ ჰოლიქ, 1877 წანაშ 18 მარაშინათუთას, ააშ-იშ ოურდუმე-ოზუღე ობსერვატორიაშე. ფობოსი ბერძენული მითოლოგიაშ შიშიშ ღორონთიშ ჯოხონობაშ რე.

## ქოძირით თაშნეშე
* მოროხიშ ორთაშობური ალმაშარეეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Phobos Profile at NASA's Solar System Exploration site
* USGS Phobos nomenclature
* Asaph Hall and the Moons of Mars
* Flight around Phobos (movie)
* Animation of Phobos
* Mars Express view of Phobos 
* Phobos cartography (MIIGAiK Extraterrestrial Laboratory)

კატეგორია:მოროხიშ ორთაშობური ალმაშარეეფი
იოჰან გოტფრიდ გალე

**იოჰან გოტფრიდ გალე** (გერმ. Johann Gottfried Galle; დ. 9 მანგი, 1812, რადისი, პრუსიაშ ომაფე — ღ. 10 კვირკვე, 1910, პოტსდამი, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ასტრონომი.

იოჰან გოტფრიდ გალე გურაფულენდჷ ვიტენბერგიშ გიმნაზიას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ბერლინიშ უნივერსიტეტის, ნამუთ გათუ 1833 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ გუბენიშ დო ბერლინიშ გიმნაზიეფს.

1835 წანას გალექ, იოჰან ფრანც ენკეშ ხემანჯღვერობათ, მუშობა ქიდიჭყჷ ბერლინიშ ობსერვატორიას. ჸათაქ თიქ 16 წანას ქიმუშუ. 1838 წანას გალექ მიოგორუ მარსქულიშ დინახალენი, რუმე რულეს. 1839-1840 წანეფს მიოგორუ სუმი ახალი კომეტას.

1846 წანაშ 23 ეკენიას, იოჰან გალექ, მუში ასისტენტი ჰაინრიხ ლუი დ'არეწკჷმა ართო, ფრანგი ასტრონომიშ ურბენ ლევერიეშ კორდინატეფით, მიოგორუ პლანეტა ნეპტუნს.

1851 წანას იოჰან გალექ ომუშებუშა გინილჷ ბრესლაუშ (ასეიანი ვროცლავი) ობსერვატორიაშა. 1856 წანაშე გალე რდჷ ბრესლაუშ უნივერსიტეტიშ ასტრონომიაშ პროფესორი. გალექ ბრესლაუს იმუშუ 45 წანას.

იოჰან გოტფრიდ გალეშ ჯოხონობაშ რე კრატერეფი თუთას დო პლანეტა მოროხის, ართი ასტეროიდი დო ნეპტუნიშ ართ-ართი რულე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* იოჰან გოტფრიდ გალე ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* [იოჰან გოტფრიდ გალე](https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database:%22astronomy%22&q=author%3A(%22galle%2C%20j.%22)&fq=%7B!type%3Daqp%20v%3D%24fq_database%7D&fq_database=(database%3A%22astronomy%22)&sort=date%20desc%2C%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=Synonym%20Replacement&unprocessed_parameter=Relative%20Weights&unprocessed_parameter=Use%20For%20Weighting&unprocessed_parameter=Weighted%20Scoring/) Astrophysics Data System-ს

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
ფასილ-გებიშ ჯიხაზურგა

**ფასილ-გებიშ ჯიხაზურგა**  – ჯიხაზურგა ეთიოპიას, იდვალუაფჷ ამჰარიშ რეგიონიშ ნოღა გონდერს. XVI-XVII ოშწანურეფს ჯიხაზურგა წჷმარინუანდჷ ეთიოპიაშ მაფაშ ფასილიდასიშ დო მუში მონძეეფიშ რეზიდენციას.

ჯვეში ნოღა გოქართილიე 900-მეტრიანი გოლუანით, ნამუშ იშოთ იდვალუაფჷ დოხორეეფი, ოხვამეეფი, მონასტერეფი დო უნიკალური ოჯარალე დო კერძო ნოგაფუეფი. არქიტექტურა ინდური დო არაბული სტილიშ აკნაკათა რე. მოგვიანეთ დოხორე ბაროკოშ სტილით დოთირეს, მუთ მისიონერი იეზუიტეფიშ დოინალაფა რე.

1979 წანას ფასილ-გებიშ ჯიხაზურგა მიშეღეს იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* UNESCO Fact Sheet
* Ethiopia Travel Webpage 

## სქოლიო

კატეგორია:Მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ეთიოპიას
სიდნეიშ ოპერაშ თეატრი

**სიდნეიშ ოპერაშ თეატრი** — მუსიკალური თეატრი სიდნეის, ახალი საუზ-უელსის, ავსტრალიას, XX ოშწანურაშ ართ-ართი არძაშე გჷშნაგორა დგჷმილი დო ართ-ართი არძაშე ჩინებული ოკონცერტე დარბაზი მოსოფელს. დგჷმილიშ პროექტი ორხველჷ დანიარ  არქიტექტორ იორნ უტზონს, ნამუქჷთ თე დგჷმილშო 2003 წანას პრიცკერიშ პრემია მიღჷ. დგჷმილი იდვალუაფჷ ბენელონგიშ პოინტის სიდნეიშ ჸუჯის ვერწემ ხინჯიშ გოხოლუას დო კომპლექსიშ უგუმაჟირუ ესთეტიკურ მილაჩამას ქიმინჷნს. 

ბრელშო დგჷმილიშ ღინჭილიამი ორთვალი ხოლოს დვალირ ჸუჯის გილმანჩურალ ერქემამ ფლოტილიას გჷ. ტურისტეფი, ნამუეფიშ უმიარაშობას ოპერა შურო, ვარა დახე ვაინტერესჷნ, დგჷმილს აუხვადუ ხვალე თიში ხოლო ძირაფაშ შანსიშო. 

ოპერაშ თეატრის იდვალუაფჷ ავსტრალიაშ ერუანული საოპერო დასი, სიდნეიშ თეატრალური კომპანია დო სიდნეიშ სიმფონიური ორკესტრი. თიში ადმინისტრაცია ახალი ობჟათე-უელსის ხელუანობაშ სამინისტროშ მინჯალას რე. 

## გალერეა

Sydney_opera_house_and_skyline.jpg|ოპერაშ თეატრი სიდნეიშ გინაჯინუს
Sydneyoperahouse.JPG|სერიშ გინაჯინუ
Bridge-Opera9112005.JPG|ჰარბორ ბრიჯიშ დო ოპერაშ ჸუდეშ პანორამა
AUS_NSW_Opera_House_DSC05119.jpg|ატზონიშ ორიგინალური დიზაინით გაფორმებული ჰოლი


## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აზიას დო ოკიანეთის

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური საიტი
* World heritage listing for Sydney Opera House
* Photographs of the construction 
* Competition drawings submitted by Jørn Utzon to the Opera House Committee
* Wolanski Foundation's annotated list of sources on Sydney Opera House
* Interview with Utzon, October 1992 
* Sydney Opera House

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრალიას
ქუვეითარეფი

**ქუვეითარეფი** — არაბეფი, ნამუეფჷთ ოხორანა არაბეთიშ ჩქონიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე მადვალუ ქიანა ქუვეითიშ ტერიტორიას, სპარსეთიშ ჸუჯიშ წყარპიჯის.
## რესურსეფი ინტერნეტის
* Kuwait: Geography, Government, History
* Население Кувейта

კატეგორია:აზიაშ კათეფი
კატეგორია:ქუვეითიშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ კათეფი
ლიბიარეფი

**ლიბიარეფი** — კათა ლიბიას.
ეთნონიმეფი: ლიბიაშ არაბეფი, ლიბიარეფი, ლიბიარი არაბეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Libya Directory
* Libyan Embassy Washington D.C.

კატეგორია:ლიბიაშ კათეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
პრუსიაშ ომაფე

**პრუსიაშ ომაფე** () — გერმანული სახენწჷფო, ნამუთ რდჷ 1701 წანაშე 1918 წანაშახ.

1871 წანაშე პრუსიაშ ომაფე გერმანიაშ იმპერიაშ მაჸვენჯი სახენწჷფო რდჷ დო იმპერიაშ ტერიტორიაშ ედომუშამ ფართობიშ დახე ჟირ ნასუმორს იკენდჷ. დორხველი ჯოხოდვალა ომაფექ მიღჷ პრუსიაშ საჰერცოგეშე, მარა თიში თარი ნოღა ბრანდენბურგის მადვალუ ბერლინი რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* Statistische und historische Informationen zum Königreich Preußen bei ''HGIS'' 
* 
* Sammlung historischer Landkarten zur preußisch/deutsch-polnischen Geschichte 

კატეგორია:პრუსია
კატეგორია:გერმანიაშ ისტორია
კატეგორია:გერმანიაშ იმპერია
კატეგორია:სახენწჷფოეფი გერმანიაშ ისტორიას
კატეგორია:ოორუე გერმანიაშ რსხუ
მაროკოალეფი

**მაროკოალეფი** () — არაბი კათა, მაროკოშ ომაფეშ თარი მახორობა.

## ნინა
მაღრიბიშ ქიანაშ მახორობაშ უმენტაშიშ თარი ნინა — არაბული, გოფაჩუაშ მეჯინათ მაჟირა ნინა რე ბერბერული ანდა დიალექტით.

მაროკოს არაბულ ნინაშა მორაგადეეფიშ (თინეფს შქას თინეფი, ნამუეფჷთ რაგადანა ჟირ ნინაშა: ბერბერულშე ართ-ართის დო არაბულს) მუდანობა სუმონეჩდოვით პროცენტი რე.

ფრანგული ნინა მაროკოალეფშო ვაოფიციალურ პრივილეგირაფილ ნინაშ როლს არსულენს, ნამუშჷთ ქიანას უღჷ ურთიართობეფი მუჭოთ ევროპულ, თეშ აფრიკაშ ქიანეფწკჷმა, თაშნეშე თარ როლს ლაჸაფენს მაროკოული ჯარალუაშ ოთელარეთ შანულამი საკომუნიკაციე სფეროს.

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:ოორუე აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:მაროკოშ კათეფი
ვახაუ

**ვახაუ** () — ლეხერი ავსტრიას, თუდოლენი ავსტრიაშ ფედერაციულ აკანს, წყარმალუ დუნაიშ გოჸუნაფას. წჷმარინუანს ავსტრიაშ გაბარეფიშ უთარაშ ტურისტული დოშანილობაშ აბანს. იდვალუაფჷ ნოღა მელკის დო კრემსის შქას. ლეხერიშ სიგჷრძა 40 კმ რე, თინა დიო ხოლო პრეისტორიულ ხანას ჸოფე დოხორელი. ტურისტეფს შქას არძაშე პოპულარული აბანიე დურნშტაინი, სოდეთ ინგლისიშ მაფა რიჩარდ ნჯილოშგურამი ჭოფჷ ავსტრიაშ ჰერცოგ ლეოპოლდ V-ქ.

ლეხერს მიარე უჯვეშაში მონასტერი, ჯიხაზურგა დო აკნაცჷმეფიე, ნამუეფით აკოწყორილიე ნოღეფწკჷმა დო ოფუტეეფწკჷმა. ხოლო გაშენებულიე ობინეხეეფი, წჷმარინუანს შანულამ ოფუტეშ მეურნობაშ ცენტრის. 

2000 წანას, იუნესკოს „ვახაუშ კულტურული ლანდშაფტი“ მუში არქიტექტურული დო აგრონომიული ისტორიაშ გეშა მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებულშა გემშეღჷ.

## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ევროპას

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Wachau Official Website
*Movies and Broadcasts 
*Winemonger.com article on the Codex Wachau 
*Vinea Wachau 
* Wachau, Weissenkirchen Website
* Wachau, Weissenkirchen Weblog
* Wachauer.Net 

მინი|900პქ|მარცხნივ|<center>წყარმალუ დუნაი დო ვახაუშ ლეხერი</center>

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრიას
პალესტინარეფი

thumb|პალესტინური ფანია
**პალესტინარეფი** (, *al-Filasṭīniyyūn*; ) — არაბი კათა, ნამუეფჷთ თარო ოხორანა პალესტინას, ღაზაშ სექტორს დო იორდანეშ ბჟადალ წყარპიჯის.

პალესტინაშ გოდუდიშულაფაშ ორგანიზაციაშ გოსხუნუაშ მეჯინათ „პალესტინარეფი 
წჷმარინუანს არაბი კათაშ ნორთის, ნამუეფჷთ ორგანულო ოხორანდჷ პალესტინას 1947 წანაშახ. ათე გოსხუნუა ოწაწჷ არძა პალესტინარს, უმკუჯინალო უკულიანი გინოხორუაშე დო ხორუაშ აბანშე. ირი, ნამუქჷთ დებადჷ ეშანილი თარიღიშ უკული, პალესტინას დო თიშ გალე, თაშნეშე თინა, ნამუშ მუმათ პალესტინარ რენ, თაშნეშე იკოროცხუ პალესტინარო“. პალესტინარეფწკჷმა შხირას გჷმირინუანა ტერმინს „პალესტინარი არაბეფი“.

გოეროშ მუნაჩემეფით (ქირსეთუთა, 2000) პალესტინარეფიშ ართამ მუდანობა 7-შე 8 მილიონ ადამიერშახ იძანძუდჷ.

ოურდუმე ქიმინუეფქ, ნამუთ აწოჸუნდჷ ისრაელიშ სახენწჷფოშ გოჭყაფას 1948 წანას, აძულჷ 750 ვითოში ადამიერი გინოყარუდესკონ. ამშვდღარ ლჷმაქ რაჸილეფიშ ახალი რეღმა გაჭყჷ – 500 ვითოშ ადამიერშახ, ნამუეფიშ გვერდიქ მაჟირაშა გინირთჷ ლტოლვილო. გოეროშ ოფიციალური სტრუქტურეფი აღიარენა ლჷმეფიშ პერიოდის ართო ეჭოფილი 4 მილიონშახ პალესტინარიშ დო თინეფიშ გამნარყიშ აძვილებურ გინოყარაფას.

ოფიციალური სტატისტიკაშ უმკუჯინალო, ისრაელს შურო ვაღიარენა არაბი პალესტინარი ეთნოსიშ ჸოფას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Christians in Palestine antique prints collection
* Sounds of Folksongs 
* Voice of Palestinian Folklore, Free Songs Download 
* Traditional Palestinian Clothes
* The Art of Palestinian Embroidery
* Sands of Sorrow&nbsp;– Film on refugees
* United Nations Programme of Assistance to the Palestinian People 
* The Ottoman Palestine Download Palestinian Pictures in Ottoman Palestine.

კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:მოსოფელია კათეფი
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ კათეფი
კატეგორია:პალესტინარეფი
საუდარეფი

**საუდარეფი** (ხვალ. რიც.  — *სა’უდი*, მიარ. რიც.  — *სა'უდიიუნ*) — არაბი კათა, ნამუთ ოხორანს საუდიშ არაბეთის. ართამი მუნაჩემეფით, საუდარეფიშ მუდანობა დოხოლაფირო 39 000 000 ადამიერს აკმადგინანს. საუდარეფი რაგადანა საუდიშ არაბეთიშ არაბულ ნინაშა. რწუმაშ მეჯინათ საუდარეფი რენა სუნიტი მუსლიმეფი, თაშნეშე არაბეთიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე რენა შიიტური ჯარალუეფი. საუდიშ არაბეთი წჷმარინუანს რსულ თეოკრატიულ მონარქიულ სახენწჷფოს,ნამუსჷთ დუდენს — მაფა.

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აზიაშ კათეფი
კატეგორია:სემიტური კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
ნოიზიდლერი

**ნოიზიდლერი** (, უნგრ. Fertő tó) — მაჟირა უდიდაში სტეპიშ ტობა ცენტრალურ ევროპას, ზუღაშ დონეშე 115 მეტრის. თიში ფართობი 315 კმ² რე, თაჸურეშე 240 კმ² ავსტრიაშ ტერიტორიას რე, 75 კმ² უნგრეთიშ ტერიტორიას. ტობაშ ღანჩოშ ფართობი 1,120 კმ²-ს აკმადგინანს. ოორუეშე ობჟათეშა თიში სიგჷრძა 36 კმ რე, ბჟაეიოლშე ბჟადალშა 6-12 კმ. ოშქაშე სიტომბა 1.8 მეტრიე.

ტობა გჷშეგორუ ბიომიარეფერუანალათ. თიშ წყარეფს ხე 15 გვარობაშ ჩხომი, მიარე უხერხემალო, ტობაშ ჩანარულობა მიკმიჭოფანს ბრელ უიშვიათაშ ჭანდის. ტობას იშაყარუ დოხოლაფირო 300 გვარობაშ გინმაფურინე მაფურინჯე. 

ნოიზიდლერი მიარე ტურისტის დო უბრალეთ ორთაშ მოჸოროფეს მიკმიჭოფანს. წყარპიჯეფს მონწყილიე პლაჟეფი. 

ტობა დო მუში ელ-მოლი მიშულირიე იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ერკებულშა. 

## ქოძირით ხოლო
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ევროპას 

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Nationalpark Neusiedler See – Seewinkel 
* Chronik Neusiedler See, Frühgeschichte bis Moderne 
* Welterbe Neusiedler See 
* „Der See“ – Ausstellung im burgenländischen Landesmuseum Eisenstadt vom 19. April 2007 bis 11. November 2007 

კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ავსტრიას
სუდანარი არაბეფი

**სუდანარი არაბეფი** (თაშნეშე სუდანიშ არაბეფი) — სუდანიშ თარი მახორობა, ნამუეფჷთ ეიჭარჷნა მუჭოთ „არაბიზაფილი ნუბიალეფი“ ვარ-და „ქუშიტეფი“. ედომუშამი მუდანობა 39 40 მილიონ ადამიერშახ.

## სქოლიო

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:სუდანიშ კათეფი
კატეგორია:ობჟათე სუდანიშ კათეფი
ტუნისარეფი

**ტუნისარეფი** ( *Tūnisiyyūn*,  *Twensa*) — ოორუე აფრიკას მადვალუ სახენწჷფო ტუნისიშ მენმოღალეეფი დო კათა, ნამუეფსჷთ უღჷნა ართამი ტუნისური კულტურა დო იდენტალა. რაგადანა ტუნისურ არაბულ ნინაშა.

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:ოორუე აფრიკაშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:ტუნისიშ კათეფი
კატეგორია:სემიტური კათეფი
კოპტეფი

**კოპტეფი** (კოპტ. ⲟⲩⲢⲉⲙ̀ⲛⲭⲏⲙⲓ ̀ⲛ̀Ⲭⲣⲏⲥⲧⲓ̀ⲁⲛⲟⲥ; اقباط) — ჯინჯიერი ეგვიპტარი ქირსიანეფი, ეგვიპტეშ უშხუაში ეთნორელიგიური დო ქირსიანული ბუნა. ახ. წ. IV-VI ოშწანურას ეგვიპტეს ქირსიანობა თარი რელიგია რდჷ, სოიშახ თე ქიანას არაბეფი ეჭოფუნდესჷნ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და მაზორობაშ შანულამ უჭიჭაშობათ გინირთესჷნ, აბანობურეფქ რწუმა ქეისქილიდეს. ისტორიულო, თინეფი კოპტურ ნინაშა რაგადანდეს, დემოტური ჭარალუაშ ბონ მონძეშა, ნამუთ რომაულ ხანს რდჷ გოფაჩილი. მარა თე ნინა ასე ეშალაფაშ კარს რე დო XVIII ოშწანურაშე ხვალე ღორონთიშნინალას გჷმირინუაფუ. კოპტეფი თარო არაბულო რაგადანა. 

ეგვიპტარი კოპტეფი არხო ბჟაეიოლიშ უკაბეტაშ ქირსიანულ ჯარალუას წჷმარინუანა, თეშ მუჭოთ რეგიონიშ უკაბეტაშ რელიგიურ უჭიჭაშობას. თინეფი ეგვიპტეშ მახორობაშ მეხოლაფირო 10%-ის აკმადგინანა. კოპტეფიშ უკაბეტაში ნორთი ალექსანდრიაშ კოპტური მართალმადიდებელი ოხვამეშ გემაჸვენჯი რე, სოხოლაფირო 800 000 ადამიერი — კოპტურ კათოლიკურ დო კოპტურ პროტსეტანტულ ოხვამეს აღიარენს.

მუჭოთ რელიგიური უჭიჭაშობა, კოპტეფი თეხანურ ეგვიპტეს ახირას გინიცადენა დისკრიმინაციას დო ექსტრემისტი ისლამისტეფიშ მენტებაშ ოღანკეთ გინმირთჷნა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Coptic Calendar by Bishoy K. R. Dawood  (1.29MB pdf file – historical development and technical discussion)
* An introduction to the Coptic calendar (Gregorian equivalents are valid only between 1900 and 2099)
* The Orthodox Ecclesiastical Calendar 
* Ancient Egyptian Calendar and Coptic Calendar 
* Coptic Orthodox Church Network
* Copts
* Copts United
* Free Copts

## სქოლიო

კატეგორია:კოპტეფი
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ ისტორია
ომანარეფი

**ომანარეფი**, ომანარი არაბეფი — არაბი. კათა, ომანიშ თარი მახორობა.
ედომუშამ მახორობა დოხოლაფირო 1,5 მილიონი ადამიერი, თაშნეშე მეზოლაფირო 100 ვთშ. ადამიერი ოხორანს ქუვეითის.

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აზიაშ კათეფი
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ კათეფი
კატეგორია:ომანიშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
ჯეიმს ფერგიუსონი

**ჯეიმს ფერგიუსონი** (ინგლ. James Ferguson; დ. 31 მარაშინათუთა, 1797, პერტშირი, შოტლანდია — ღ. 26 ეკენია, 1867, ვაშინგტონი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი დო ინჟინერი. ფერგიუსონი რდჷ მაართა ასტრონომი, ნამუქჷთ მიოგორუ ასტეროიდის (31 ევფროსინე) ოორუე ამერიკაშ ტერიტორიაშე.

ჯეიმს ფერგიუსონიქ დებადჷ შოტლანდიას. თიში ფანიაქ 1800 წანას, ოცხოვრებშა ამერიკაშა მიდართჷ. ფერგიუსონი დუდშე მუშენდჷ ინჟინერიშ ასისტენტო. მონაწილენდჷ ერიშ არხიშ ეგაფაშ პროექტის ხოლო.

1847 წანაშე მუშენდჷ ააშ-იშ ოურდუმე-ოზუღე ობსერვატორიას, ვაშინგტონს. ჸათავრეშე ფერგიუსონქ მიოგორუ სუმი ასტეროიდის. 31 ევფროსინეს - 1854 წანას, 50 ვირჯინიას - 1857 წანას დო 60 ექოს - 1860 წანას.

ჯეიმს ფერგიუსონიქ ჟირშა მიპალუ ლალანდიშ პრემია 1854 დო 1860 წანეფს.

ჯეიმს ფერგიუსონიშ ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* [ჯ. ფერგიუსონიშ პუბლიკაციეფი](https://ui.adsabs.harvard.edu/search/filter_database_fq_database=OR&filter_database_fq_database=database%3A%22astronomy%22&filter_database_fq_database=database%3A%22physics%22&format=SHORT&fq=%7B!type%3Daqp%20v%3D%24fq_database%7D&fq_database=(database%3A%22astronomy%22%20OR%20database%3A%22physics%22)&q=author%3A(%22Ferguson%2C%20J.%22)%20AND%20pubdate%3A%5B*%20TO%201900-01%5D&sort=score%20desc%2C%20bibcode%20desc&unprocessed_parameter=adsobj_query&unprocessed_parameter=qform&p_=0) Astrophysics Data System-ის

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
თუშეფი

**თუშეფი** — ქორთუ გვალარეფიშ ეთნოგრაფიული ბუნა. თუშეფიშ დუდმაართა ხორუაშ არანი რდჷ თუშეთი — კავკაციონიშ ოორუე კართეფს, პირიქითა დო გომეწარიშ ალაზანიშ ოდუდეეფს. მოგვიანაფათ თინეფქ გეგმიხორეს რზენშა, კერზოთ კახეთშა — ახმეტაშ მუნიციპალიტეტიშ ტერიტორიაშა. წოვათუშეფიშ ორაგადე ნინას წჷმარინუანს თუშური ნინა, დო დიკი თუშეფი რაგადანა ქორთულ ნინაშ თუშურ დიალექტშა.

## ლიტერატურა

*აზიკური ნ., მგოსანნი გლოვისანი, თბ., 1986; 
*აზიკური ნ., თუშური ფარდაგი, თბ., 1999; 
*ბოჭორიძე გ., თუშები, თბ., 1993; 
*ბრეგაძე ნ., მეცხვარეობის ისტორიისათვის, «მასალები საქართველოსა და კავკასიის არქეოლოგიისათვის», VII, თბ., 1979; 
*თოფჩიშვილი რ., წოვა-თუშები, თბ., 2009; 
*ქალდანია. კოშკიანი საცხოვრებელი კომპლექსი საქართველოს მთიანეთში, წგ.: საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ატლასი, საქართველოს მთური საცხოვრებელი ნაგებობები, თბ., 1986.

## რესურსეფი ინტერნეტის

კატეგორია:ქორთუეფი აკანეფიშ მეჯინათ
კატეგორია:ეთნოგრაფია
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:ევროპაშ კათეფი
ფშაველეფი

**ფშაველეფი** — ქორთუ გვალარეფიშ ეთნოგრაფიული ბუნა. თარო ოხორანა დუშეთიშ მუნიციპალიტეტის, ფშავიშ არაგვიშ ღანჩოა. თინეფიშ კომპაქტური ხორუეფი რე თაშნეშე ბჟაეიოლ საქორთუოშ შხვა რეგიონეფს: ერწო-თიანეთი, კახეთი. ფშაური მახორობა თაშნეშე ოხორანს წყარმალუ  იორიშ, ილტოშ დო ალაზანიშ ოდუდეეფს, თინეფიშ უმენტაშობა ოხორანს პანკისიშ ლეხერს. ფშაველეფი თაშნეშე ოხორანა გომბორს დო შირაქის. თინეფი რაგადანა ქორთულ ნინაშ ფშაურ   დიალექტშა. ულირს ფშაველეფი გიშეგორუაფჷდეს კულტურაშ დო ჸოფაშ აბანობური მუშობურობეფით. თინეფი ჩინებული რდეს შალიშ ნაწარმიშ კეთებათ, ოკათე ზეპირზიტყვიარაფაშ მაბარჩხალე მინუშედით დო შხვა.
[thumb|250px|'''[ფშავი**.]]
[[ფაილი:Pshav by T. Horschelt, 1858-1863 (2).jpg|მარჯვნივ|მინიატიურა|<center>**ფშაველი'''. ტეოდორ გორშელტიშით 1896 წელს სანქტ-პეტერბურგის ნახანტა.]]

## ლიტერატურა
* ც. ბეზარაშვილი, „ქალის სამოსელი აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში“, თბ., 1974
* ვახუშტი ბაგრატიონი, „საქართველოს გეოგრაფიული აღწერა“

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ს. მაკალათია, „ფშავი“, 1985 წ.
* ფშავი

კატეგორია:ქორთუეფი აკანეფიშ მეჯინათ
კატეგორია:ევროპაშ კათეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
ხევსურეფი

**ხევსურეფი** — ქორთუეფიშ ეთნოგრაფიული ბუნა, ნამუეფჷთ თარო ოხორანა ხევსურეთის, კავკახიონიშ ჟირხოლო აბანს, ხევსურეთიშ არაგვიშ დო არღუნიშ ღანჩოეფს. ინტენსიური მიგრაციაშ შედეგო თინეფიშ ოფუტეეფქ გიჭყჷ თაშნეჭ ხევს, ერწო-თიანეთის, კახეთის (შირაქი), თუდოლენ ქართლის (გარდაბანი). ხევსურეფი რაგადანა ქორთული ნინაშ ხევსურულ დიალექტშა. ქიახანიშ გოძვენას ხევსურეფი ქეისქილიდეს ტრადიციული კულტურაშ შანეფს: მუკაქუნალი, ანჯარი, ანდაიარუსიანი ზორუა, წეს დო რიგი დო შხვა.

## ლიტერატურა
* მაკალათია ს. „ხევსურეთი“, თბ. 1984

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Sword and Buckler Fighting among the Lost Crusaders
* Khevsurs in the photo archive of Kunstkamera

კატეგორია:ქორთუეფი აკანეფიშ მეჯინათ
კატეგორია:კავკაციაშ კათეფი
კატეგორია:ეთნოგრაფია
კატეგორია:ევროპაშ კათეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
ჩანგიშ აეროპორტი

**ჩანგიშ აეროპორტი** () — სინგაპურიშ თარი ომენოღალე ოერეფოშქაშე აეროპორტი. თენა რე აზიაშ ართ-ართი უკაბეტაში სატრანსპორტოლე ცენტრი. მუჭოთ მოსოფელს ართ-ართი არძაშე გინოხარგელი აეროპორტი ოერეფოშქაშე ომაშარალე დო საორზოლე ტრაფიკიშ მეჯინათ, მუსხირენშა იჸუ ფასებულქ "მოსიფელიშ საუჯგუშო აეროპორტო" დო რე პირველი აეროპორტი მოსოფელს, ნამუქჷთ თე ჯილდო გეწ-გეწას ბრუო წანაშ გოძვენას უღუდჷნ. აეროპორტო თაშნეშე ფასებული რე, მუჭოთ მოსოფელს ართ-ართი არძაშე სუფთა დო მაღალი რეიტინგული ოერეფოშქაშე სატრანზიტე აეროპორტი. აეროპორტიშე 100-შე უმოსი ავიაკომპანია ოპერირენს, უმუხარცქუ ვარ-და ბონი რეისეფით აზიაშ, აფრიკაშ, ევროპაშ, არხო ბჟაეიოლიშ დო ოორუე ამერიკაშ მალობეფით. 

აეროპორტი იდვალუაფუ ჩანგიშ რაიონს..

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Singapore Changi Airport official site
* Singapore Changi Airport JetQuay CIP Terminal official website
* Virtual reality view of Changi Airport Terminal 3
* 360° image of Changi Airport Terminal 3

## სქოლიო


კატეგორია:ჩანგი
კატეგორია:სინგაპური
მალტარეფი

**მალტარეფი** () — კათა, მალტაშ თარი დო ჯინჯიერი მახორობა. ართამი მუდანობა — 400 000 – 700 000 ადამიერი, ნამუწფშე მალტაა ოხორანს 400 000, ავსტრალიას — 198,996, გოართოიანაფილი ომაფეს — 40 230, ააშ-ს — 50 039, კანადას — 38 780

ნინა — მალტური, ნამუთ არხოს გერე არაბულ ნინაწკჷმა, მარა ჭყანიერი გულა იღვენუ იტალიურ დო შხვა ევროპულ ნინეფქ.

## სქოლიო

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:ევროპაშ კათეფი
კატეგორია:მალტაშ კათეფი
კატეგორია:სემიტური კათეფი
ჯოჰორი

**ჯოჰორი** (, ჯავი:جوهور) — მალაიზიაშ სასულთანე, შტატი მალაიზიას, ადმინისტრაციული ცენტრი რე ნოღა ჯოჰორ-ბარუ. იდვალუაფუ მალაიზიაშ მალაკურ ნორთის, მალაკაშ ჩქონს ობჟათე ნორთის. შტატის იდვალუაფუ ოერეფოშქაშე აეროპორტი — სენაი.

## გეოგრაფია
ჯოჰორიშ შტატის უკებჷ მახუთა აბანი ფართობიშ დო მაჟირა აბანი მახორობაშ მეჯინათ მალაიზიაშ შტატეფს შქას. შტატი იდვალუაფუ მალაკაშ ჩქონიშ ობჟათე ნორთის. შტატიშ უმაღალაში კონკი რე გვალა გუნუნგ-ლედანგი (1,276 მ). წყარპიჯიშ ღოზიშ სიგჷნძა რე 400 კმ. კლიმატი ეკვატორული, მუსონური. ნოლექეფიშ მუდანობა წანმოწანას 1778 მმ რე. ოშქაშე წანმოწანური ტემპერატურა — 26-28°С.

## მახორობა
2000 წანაშ ეჭარუაშ მეჯინათ, შტატიშ მახორობა აკმადგინანდჷ 2,75 მილიონ ადამიერს: 54% — მალაიეფი, 35 % — ჩინარეფი, 7 % — ინდოარეფი, 4 % — შხვა. 2010 წანაშ ფასებათ, მახორობაშ მუდანობა რე 3 348 283 ადამიერი, ოშქაშე მეჭედალა — 176,35 ადამ./კმ².

## ჩინებული ადამიარეფი
* აბდულ აზიზ ისჰაკი — ჟურნალისტი, პოლიტიკოსი, სახენწჷფო მოღალე
* ფაშა სანდჰა —  არტისტი, ფოტომოდელი.
* ვან აბუ ბაქარ ვან აბასი — მენცარი, ჭარუ
* ფატიმა ჰაშიმი — პოლოტიკოსი, სახენწჷფო მოღალე

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯოჰორიშ იმპერია
* ჯოჰორიშ რუკა 

კატეგორია:ჯოჰორი
კატეგორია:მალაიზიაშ შტატეფი
კატეგორია:მალაიზიაშ სასულთანეეფი
ლინგვისტიკა

**ლინგვისტიკა**, **ნინეფიშ მენცარობა** — მენცარობა ნამუთ გურაფულენს ადამიერიშ ნინას. ტერმინი ლინგვისტიკა ლათინურიე, *"lingua"* — ნინა.

ლინგვისტიკა გურაფულენს დო ირკვიენს ნინეფიშ ფუნქციას დო სტრუქტურას. ლინგვისტური ანალიზიშ ტრადიციულო მეღებული ნორთეფი რე: სინტაქსი, სემანტიკა, მორფოლოგია, ფონეტიკა, ფონოლოგია, პრაგმატიკა.

გიშმართუნა თეორიულ დო გჷმორინაფონი ლინგვისტიკას. თეორიული ლინგვისტიკა ოცადუ ნინაშ ფუნდამენტურ დო უნივერსალურ გაგებას, მუჟამსჷთ გჷმორინაფონი ლინგვისტიკაშ ღანკი რე ნინაშ მენცარული რკვიებეფიშ გჷმორინაფა პრაქტიკული საქვარუეფიშო.

ლინგვისტიკაქ მუჭოთ მენცარობაქ გიჭყჷ ფილოლოგიურ დისციპლინაშე. ჟირხოლო დარგი ართიანწკჷმა ხოლოსი რე. ლინგვისტიკა, თაშნეშე რე მერსხილი ნინაშ ფილოსოფიას, სტილისტიკას, რიტორიკას, სემიოტიკას დო ლექსიკოგრაფიას.

ლინგვისტიკაშ თარი შანულამი სუბდიციპლინეფიე:
* ისტორიული ლინგვისტიკა
* სინტაქსი დო მორფოლოგია
* სემანტიკა დო პრაგმატიკა
* ფონეტიკა დო ფონოლოგია
* ტიპოლოგია

ლინგვისტური რკვიებეფი ოდუდეს ეთმოჭოფუნს ანტიკური ინდოეთის, სოდეთ მოღალენდჷ ართ-ართი მაართა ლინგვისტი დო ფილოლოგი პანინი, ნამუთ რე ავტორი ტრაქტატიშ სოდეთ ეჭარილიე სანსკრიტიშ ფორმალური გრამატიკა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The Linguist List, a global online linguistics community with news and information updated daily
* Glossary of linguistic terms  by SIL International (last updated 2004)
* Linguistic sub-fields – according to the Linguistic Society of America
* Linguistics and language-related wiki articles on Scholarpedia and Citizendium
* "Linguistics" section – A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology, ed. J.A. García Landa (University of Zaragoza, Spain)

კატეგორია:ლინგვისტიკა
კატეგორია:ჰუმანიტარული მენცარობეფი
ალფრედ კრებერი

**ალფრედ ლუის კრებერი** (ინგლ. Alfred Louis Kroeber; დ. 11 მანგი, 1876, ჰობოკენი, ნიუ-ჯერსი, ააშ — ღ. 5 გჷმათუთა, 1960, პარიზი, საფრანგეთი) — ამერიკალი ანთროპოლოგი.

ალფრედ კრებერიქ დებადჷ გერმანალი პროტესტანტეფიშ ფანიას. კრებერიქ ბაღანობაშე დეინტერესჷ ნინეფით დო სკოლაშ პერიოდიშე დიჭყჷ ლათინურიშ დო ბერძენულიშ გურაფა.

კრებერიქ, 1892 წანას გემშართჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტიშა, სოდეთ დიო ინგლისური ლიტერატურას გურაფულენდჷ დო უკულ ანთროპოლოგიას. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1901 წანას ფრანც ბოასიშ ხემანჯღვერობათ. 

გურაფაშ თებაშ უკულ, კრებერი მუშენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი), სოდეთ რდჷ ანთროპოლოგიაშ პროფესორი დო კალიფორნიაშ ანთროპოლოგიაშ მუზეუმიშ დირექტორი.

ალფრედ კრებერი უმოსო შინელი რე მუჭოთ კულტურაშ ანთროპოლოგი, მარა ჸათე დისციპლინაშ გარდა თინა მოღალენდჷ არქეოლოგიას დო ანთროპოლოგიური ლინგვისტიკას ხოლო. კრებერი მონაწილენდჷ არქეოლოგიურ გონთხორუეფს ნიუ-მექსიკოს, მექსიკას დო პერუს. პერუს, თიქ პერუალი არქეოლოგი ხულიო სესარ ტელოწკჷმა ართო დარსხუ ანდეფიშ რკვიებეფიშ ინსტიტუტი.

კრებერიქ დო თიში სტუდენტეფქ მიშეღეს დიდი თია ამერიკაშ აბორიგენეფიშ კულტურაშ რკვიებაშა. ინფორმაცია ჸათე რკვიებეფიშ გეშა მოჩამილ რე კრებერიშ 1925 წანაშ წიგნის *"კალიფორნიაშ ინდიარეფიშ ოხემანჯღვერე"*. კრებერი ეთმოჭარუნს კალიფორნიაშ ინდიარეფიშ ჯარალუას. კრებერიშ ნტკიცებათ სოციალური ბუნეფი ჸათაქ უმოსო ჭიჭე დო ნაკლებო იერარქიული რე. ჸათიცალ ორგანიზაციას კრებერი *"tribelet"*-ის უძახჷდჷ დო ჸათე ტერმინი ხოლო მუქ მიშეღჷ. თაშნეშე, კრებერიქ მიშეღჷ ტერმინი *"კულტურული არეალი"*-შ კონცეფცია. 

კრებერიშ ნახანდეფიშე შანულამი რე *"ანთროპოლოგია"*, *"კულტურული რდუალაშ კონფიგურაციეფი"*, *"ამერიკაშ აბორიგენეფიშ პოპულაციეფი"*, *"კალიფორნიაშ ინდიარეფიშ რელიგიეფი"* დო შხვა.

ალფრედ კრებერის უძახჷდეს ამერიკალი ანთროპოლოგეფიშ დეკანს. თინა მერჩქინელი რე XX ოშწანურაშ ამერიკული ანთროპოლოგიაშ ართ-ართ უდიდაშ წჷმმარინაფალო.

ალფრედ კრებერიშ სქუა რდჷ გიშარჩქინელი ამერიკალი ჭარუ, პოეტი დო ნოველისტი ურსულა კრებერ ლე გუინი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ალფრედ კრებერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
*Guide to the A. L. Kroeber Papers, The Bancroft Library

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ანთროპოლოგეფი
ედვარდ ბერნეტ ტაილორი

**სერ ედვარდ ბერნეტ ტაილორი** (ინგლ. Sir Edward Burnett Tylor; დ. 2 გჷმათუთა, 1832, კამბერუელი, ლონდონი, ინგლისი — ღ. 2 ღურთუთა, 1917, უელინგტონი, სომერსეტი, ინგლისი) — ინგლისარი ანთროპოლოგი, კულტურული ანთროპოლოგიაშ დუმარსხუაფალი.

ტაილორიშ იდეეფქ დიდი გოლინა იღვენუ XIX ოშწანურაშ კულტურული ევოლუციონიზმიშ გოვითარაფაშა. მუში ნახანდეფს *პრიმიტიული კულტურა* (1871) დო *ანთროპოლოგია* (1881) ტაილორი ეთმოჭარუნს ანთროპოლოგიური რკვიებეფიშ დეფინიციას. თიში აზრით არძო რელიგიაშო დო ჯარალუაშო არსებენდჷ ფუნქციური, უნივერსალური ბაზისი. ტაილორიშ ნტკიცებათ არძო ჯარალუა მიკმიშჷ გოვითარაფაშ სუმი სტადიას: ტყარულს, ბარბაროსულს დო ცივილურს.

ტაილორი რდჷ სოციალური ანთროპოლოგიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. ტაილორიშ რკვიებეფქ დო იდეეფქ მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია XIX ოშწანურაშ ანთროპოლოგიაშ გოვითარაფაშა. ტაილორიშ აზრი პრეისტორიაშ რკვიებას უღუდჷ დიდი შანულობა მუშენდა შილებედჷ თიში გიმორინაფა ბრიტანული ჯარალუაშ რეფორმირაფაშო.

ტაილორიქ აკეთჷ ტერმინი ანიმიზმიშ თეხანური დეფინიცია. თის ანიმიზმი რელიგიაშ გოვითარაფაშ დაჭყაფურო მიოჩქუდჷ.

ედვარდ ბერნეტ ტაილორიქ დებადჷ ლონდონს დინდარი კვაკერეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ გროუვ-ჰაუსიშ სკოლას, ნამუთ ვაუთებუ. 23 წანერი რდუნ თეშ ტუბერკულოზით ქიდელახჷ დო კურნალობაშ გეშათ 1855 წანას ამერიკაშა მიდართჷ. ამერიკას შარალუას ბორჯის თიქ გეჩინებაფუ ეთნოლოგი დო არქეოლოგი ჰენრი კრისტი დო თიში გოლინათ ანთროპოლოგიათ დეინტერესჷ. ჸათე პერიოდიშ შარალუეფს დო არქეოლოგიურ რკვიებეფს რე გერსხილი ტაილორიშ მენცარული ნახანდეფი. 

ინგლისიშა დორთინაშ უკულ, 1861 წანას ტაილორიქ გჷმაბჟინუ წინგი *ანაუაკი: მექსიკა დო მექსიკარეფი, ანტიკური დო თეხანური*. 1865 წანას გიშართჷ ტაილორიშ მაჟირა წინგიქ *კოჩიშობაშ ორდოიანი ისტორიაშ რკვიება დო ცივილიზაციაშ გოვითარაფა*. 1871 წანას გიშართჷ ტაილორიშ არძაშე უმოს გოლინიან ნახანდიქ *პრიმიტიული კულტურა*.

ტაილორი 1880-იან წანეფიშე ხემანჯღვერენდჷ ოქსფორდიშ უნივერსიტეტიშ ორთაშობური ისტორიაშ მუზეუმს. 1896 წანაშე რდჷ ოქსფორდიშ უნივერსიტეტიშ ანთროპოლოგიაშ პროფესორი.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* *ანაუაკი: მექსიკა დო მექსიკარეფი, ანტიკური დო თეხანური* (1861)
* *კოჩიშობაშ ორდოიანი ისტორიაშ რკვიება დო ცივილიზაციაშ გოვითარაფა* (1865)
* *პრიმიტიული კულტურა* (1871)
* *ანთროპოლოგია* (1881)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ედვარდ ბერნეტ ტაილორი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
* American Ethnography – Edward B. Tylor's obituary written by Robert H. Lowie

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ანთროპოლოგეფი
ჩარლზ ლაიელი

**სერ ჩარლზ ლაიელი** (ინგლ. Sir Charles Lyell; დ. 14 გერგობათუთა, 1797, ანგუსი, შოტლანდია — ღ. 22 ფურთუთა, 1875, ლონდონი, ინგლისი) — შოტლანდიარი გეოლოგი.

ლაიელიშ აზრით დიხაუჩა იხასიათებუდჷ ჸეთი ორთაშობური პროცესეფით, ნამუეფით ასე ხოლო ფუნქციონალურიე. შინელი ინგლისარი ფილოსოფოსი უილიამ უეველიქ ლაიელიშ ჸათე გრადუალისტურ მეჯინას უძახჷდჷ უნიფორმიზმის. უნიფორმიზმიქ გევითარჷ კატასტროფიზმიშ მეხჷ, ნამუთ ჸათე პერიოდიშო უმოსო მეღებული რდჷ დო ნამუშ თარი პროპონენტი ფრანგი ნატურალისტი ჟორჟ კიუვიე რდჷ.

ჩარლზ ლაიელიშ არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე *"გეოლოგიაშ ოსხირეფი"*, ნამუქჷთ გიშართჷ 3 ტომო 1830-1833 წანეფს. ჸათე ფუნდამენტურ ნახანდის თინა ეთმოჭარუნს უნიფორმიზმიშ თეორიას დო ჸეთი პროცესეფს - მუჭო ითირუდჷ დიხაუჩაშ ჟინპიჯი ბორჯიშ პერიოდულო. ლაიელი ანტკიცენდჷ ნამდა დიხაუჩაშ ასაკი 6000 წანაშე უმოსი რდჷ.

თაშნეშე, ლაიელიშ ნახანდეფი ორხველუდჷ დიხაშნწალუეფიშ, ვულკანეფიშ, აისბერგეფიშ ბაძაძეფს. 

სტრატიგრაფიაშ დარგის, ლაიელიქ მასუმური პერიოდი (ინგლ. *Tertiary*) გორთუ პლიოცენიშ, მიოცენიშ დო ეოცენიშ ეპოქეფო.

ლაიელი გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ ექსეტერ-კოლეჯის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ დო მაგისტრიშ ხარისხი. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ლინკოლნს-ინის დო ლონდონიშ ომაფე კოლეჯის. 1840-იან წანეფს შარალენდჷ ამერიკას დო კანადას. ჸათე შარალუეფს რე გერსხილი ლაიელიშ პოპულარული წინგეფი: *"შარალუეფი ოორუე ამერიკას"* (1845) დო *"მაჟირა ვიზიტი ამერიკაშ აკოართაფილი შტატეფიშა"* (1849).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჩარლზ ლაიელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
* ''Principles of Geology'' 1st edition at ESP.
* ''Principles of Geology''  (7th edition, 1847) from Linda Hall Library

კატეგორია:შოტლანდიარეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი გეოლოგეფი
ჯონ ჰერშელი

**სერ ჯონ ფრედერიკ უილიამ ჰერშელი** (ინგლ. Sir John Frederick William Herschel; დ. 7 მელახი, 1792, სლაუ, ბაკინგემშირი, ინგლისი — ღ. 11 მესი, 1871, კოლინგვუდი, ჰოკჰარსტიშ გოხოლუას, კენტი, ინგლისი) — ინგლისარი ასტრონომი, ფიზიკოსი, მათემატიკოსი, ქიმიკოსი დო ბოტანიკოსი.

ჰერშელი მოღალენდჷ მენცარობაშ შხვადოშხვა დისციპლინეფს. გიმიგონჷ ბლუპრინტი დო ითვალუ ფოტოგრაფიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. ასტრონომიაშა მიშეღჷ იულიუსური პერიოდი, გიმირკვიუ დალტონიზმი, ულტრაიაიაშფერი ჩხორიეფიშ ქიმია დო შხვა. თაშნეშე, ჰერშელიქ ჯოხო გიოდჷ პლანეტეფიშ მარსქულიშ შკვითი დო ურანიშ ოთხი ალმაშარეს.

ჰერშელიშ არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე *"Preliminary Discourse"*, ნამუქჷთ 1831 წანას იჭარჷ დო სოდეთ ავტორი ადვოკატირენს ინდუქციური მერინას მენცარობაშა, ექსპერიმენტულო დო თეორიულო.

ჯონ ჰერშელიქ დებადჷ გიშარჩქინელი ბრიტანალი ასტრონომიშ დო კომპოზიტორიშ უილიამ ჰერშელიშ ფანიას. გურაფულენდჷ იტონ-კოლეჯის დო უკულ კემბრიჯიშ სენტ-ჯონიშ კოლეჯის, ნამუთ 1813 წანას გათუ. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშ მუმაწკჷმა მუშენდჷ. რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1827–1829, 1839–1841 დო 1847–1849 წანეფს რდჷ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ პრეზიდენტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯონ ჰერშელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* Biographical information 
* R. Derek Wood (2008), 'Fourteenth March 1839, Herschel's Key to Photography'
* Herschel Museum of Astronomy
* Science in the Making Herschel's papers in the Royal Society's archives

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ასტრონომეფი
კატეგორია:ინგლისარი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:ინგლისარი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:ინგლისარი ფიზიკოსეფი
Dawn

**Dawn** — კოსმოსური აპარატი, ნამუთ ნასაქ 2007 წანაშ ეკენიას გუტუ ასტეროიდეფიშ ორტყაფუშ ჟირი უდიდაში მაკათურიშ ვესტაშ დო ცერერაშ ორკვიებელო.

Dawn-იქ ვესტაშ ორბიტაშა გიშართჷ 2011 წანაშ 16 ეკენიას. 14 თუთიანი რკვიებეფიშ მისიაშ თებაშ უკულ, თიქ მიდართჷ ცერერაშა, ნამუშ ორბიტასჷთ მიოჭირინუ 2015 წანაშ 6 მელახის. 2017 წანას ნასაქ გჷმაცხადჷ Dawn-იშ 9 წანიანი მისიაშ გაგინძორაფა, სოიშახ აპარატიშ ოჭუალი ჰიდრაზინი ვეგეთებუდუნჷ. 2018 წანაშ 1 გერგობათუთაშ ნასაშ განცხადებათ ჰიდრაზინიშ თებაშ გეშა, აპარატიშ მისიაქ გეთუ.

Dawn რდჷ მაართა კოსმოსური აპარატი, ნამუქჷთ მიოჭირინუ ვესტას დო ცერერას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ''Dawn'' website by Jet Propulsion Laboratory
* ''Dawn'' website by NASA
* ''Dawn'' public data archives  by UCLA
* ''Dawn'' Legacy – Video (03:04) by NASA (September 7, 2018).
* ''Dawn Mission Archive'' at the NASA Planetary Data System, Small Bodies Node

კატეგორია:პროგრამა Discovery
კატეგორია:კოსმოსური აპარატეფი
კატეგორია:ნასაშ კოსმოსური აპარატეფი
მათირუ მურიცხი

**მათირუ მურიცხი** — მურიცხი, ნამუშ ბარჩხალი ითირუ ბორჯიშ პერიოდულო. მათირუ მურიცხეფიშ ტიპი ჟირნერი რე:
* მურიცხეფი, ნამუეფიშ ბარჩხალი ნანდულო ითირუ, მუშენდა თინეფიშ ზომა პერიოდულო იძინანს დო ირკენს
* მურიცხეფი, ნამუეფიშ ბარჩხალიშ თირუაშ ბაძაძი შხვა რე, მაგალთო ალმაშარე, შხვა ასტრონომიული ობიექტი, ნამუთ ბლოკუნს მურიცხიშ სინათლეს დო თის აუკმელენს.

მურიცხეფიშ უმენტაშობაშ ბარჩხალი იხასიათებუ ვარიაციეფით. მაგალთო, ბჟაშ გენერირებული ენერგიაშ მასა ითირუ დოხოლაფირო 0,1 %-ით, 11 წანიანი ბჟაშ ციკლიშ მეჯინათ.

3200 წანაშ წოხოლიანი ეგვიპტური დღალეფიშ კალენდარშა მიშაღალირიე მათირუ მურიცხი ალგოლი.

თეხანური ასტრონომიას, მაართა მენცარი ნამუქჷთ მათირუ მურიცხის მიოგორუ რდჷ გერმანალი პასტორი დავიდ ფაბრიციუსი. თიქ 1596 წანას ეჭარუ მათირუ მირა. 1638 წანას იოჰანეს ჰოლვარდაქ დაფიქსირჷ თიში პულსაცია, 11 თუთიანი პერიოდით. ჸათე დო 1572, 1604 წანეფიშ სუპერნოვეფიშ ობზერვაციაქ დანტკიცჷ ნამდა ცა უთირუ ვარდჷ, მუჭოთ თეს არისტოტელე დო შხვა ანტიკური ფილოსოფოსეფი თვალუნდეს. 

მაჟირა მათირუ მურიცხი, ნამუქჷთ მენცარულო ეჭარილქ იჸუ რდჷ ალგოლი. თინა ეჭარეს დო თიში ვარიაბელურობა ენწყეს ჯემინიანო მონტანარიქ დო ჯონ გუდრაიკიქ. XVIII ოშწანურაშე მენცარეფქ მიოგორეს შხვადოშხვა მათირუ მურიცხეფს. 

2008 წანაშ მათირუ მურიცხეფიშ კატალოგი იკათუანს 46,000 მათირუ მურიცხეფს ჩქინი გალაქტიკას დო 10,000-ის შხვა გვალაქტიკეფს.

## ქოძირით თაშნეშე
* მათირუ მურიცხეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The American Association of Variable Star Observers
* GCVS Variability Types
* Society for Popular Astronomy – Variable Star Section

კატეგორია:მათირუ მურიცხეფი
კატეგორია:მურიცხეფიშ ტიპეფი
დავიდ ფაბრიციუსი

**დავიდ ფაბრიციუსი** (გერმ. David Fabricius; დ. 9 მელახი, 1564, ეზენსი — ღ. 7 მესი, 1617, ოსტელი) — გერმანალი ლუთერანი პასტორი, ასტრონომი დო კარტოგრაფი.

ფაბრიციუსი რდჷ მოჸოროფე ასტრონომი. 1596 წანაშ მარაშინათუთას მიოგორუ მათირუ მურიცხის მირას. დუდშე თიქ მირა ნოვათ მირჩქინჷ, მუშენდა ჸათე პერიოდიშო მათირუ მურიცხეფიშ კონცეფცია ვაარსებენდჷ. ბრელი რკვიებაშ უკულ, ფაბრიციუსიქ ქიმეხვადუ ნამდა გვალო შხვანერი დო ახალი ასტრონომიული ობიექტის მიოგორუნჷ.

1611 წანას დავიდ ფაბრიციუსიშ სკუაქ იოჰანეს ფაბრიციუსიქ გურაფა გათუ, მუში ჸუდეშა დირთჷ დო ახალი ტელესკოპით მუში მუმაწკჷმა ართო დიჭყჷ ბჟაშ რკვიება. მალას ფაბრიციუსეფქ ბჟაშ შანეფს მიოგორეს.

დავიდ ფაბრიციუსი თაშნეშე რდჷ კარტოგრაფი ხოლო დო რდჷ ფრიზიაშ რეგიონიშ რუკეფიშ ავტორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*დავიდ დო იოჰანეს ფაბრიციუსეფიშ ბიოგრაფია The Galileo Project-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
კატეგორია:გერმანალი კარტოგრაფეფი
ცეფეიდეფი

**ცეფეიდეფი** — მათირუ მურიცხეფი, ნამუეფიშ ბარჩხალი ითირუ სტაბილური პერიოდულობათ. თინეფი რენა გიგანტური მურიცხეფი, ბჟაშე ზომათ 5-20-შა მასიური. თინეფიშ პულსაცია მერსხილი რე ბარჩხალიშ პერიოდულობაწკჷმა. 

ცეფეიდეფიშ ჸათე რჯება 1908 წანას გიმირკვიუ გიშარჩქინელი ამერიკალი ასტრონომიქ ჰენრიეტა სვონ ლივიტიქ, ნამუთ გურაფულენდჷ მაგელანური მუნაფეფიშ ცეფეიდეფს.

ცეფეიდეფს ასტრონომიაშო დიდი შანულობა უღუ, მუშენდა მენცარეფი თინეფს გიმირინუანა გალაქტიკური დო ექსტრაგალაქტიკური დისტანციეფიშ ოზიმალო.

ტერმინი ცეფეიდი მოურს ცეფევსიშ მურიცხეჭაჭილიშ ართ-ართი მურიცხული სისტემაშ - დელტა ცეფევსიშ ჯოხოდვალაშე.

ცეფეიდეფქ შილებე გირთას ჟირი ტიპო:
* კლასიკური ცეფეიდეფი - ახალნორდი მათირუ მურიცხეფი ნამუეფი იხასიათებუნა რეგულარული პულსაციათ, ნამუშ პერიოდი დღალეფიშე მარაშახ რე. ჸათე მურიცხეფი თაშნეშე შინელი რენა მუჭოთ **პოპულაცია I ცეფეიდეფი**, **ტიპი I ცეფეიდეფი** დო **დელტა ცეფეიდეფი**.
* ტიპი II ცეფეიდეფი - უმოსო ჯვეში, ხანიერი, ჭიჭე მასაშ მურიცხეფი, ნამუეფიშ პულსაციაშ პერიოდულობა იგინძორებუ 1-შე 50 დღაშახ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*McMaster Cepheid Photometry and Radial Velocity Data Archive
*American Association of Variable Star Observers
* Survey of Warsaw University at Las Campanas Observatory: OGLE-III (Optical Gravitational Lensing Experiment) Variable Stars catalog website
*David Dunlap Observatory of Toronto University: Galactic Classical Cepheids database

კატეგორია:მათირუ მურიცხეფი
კატეგორია:ცეფეიდეფი
ედუარდ სეფირი

**ედუარდ სეფირი** (ინგლ. Edward Sapir; დ. 26 ღურთუთა, 1884, ლემბორკი, გერმანიაშ იმპერია — ღ. 4 ფურთუთა, 1939, ნიუ-ჰეივენი, კონექტიკუტი, ააშ) — ამერიკალი ანთროპოლოგი დო ლინგვისტი.

ედუარდ სეფირიქ დებადჷ პომერანიას, ურიეფიშ ფანიას. თიში ფანიაქ 1890 წანას ოცხოვრებშა ამერიკაშა მიდართჷ. სეფირი გურაფულენდჷ გერმანულ ლინგვისტიკას კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. გიშარჩქინელი ანთროპოლოგიშ ფრანც ბოასიშ ინიციატივათ, სეფირიქ ამერიკალი ინდიარეფიშ ნინეფით დეინტერესჷ დო დიჭყჷ თინეფიშ მენცარული რკვიება. გურაფაშ თებაშ უკული სეფირიქ კალიფორნიაშა მიდართჷ დო ალფრედ კრებერიწკჷმა ართო მუშენდჷ ინდიარეფიშ ნინეფიშ დოკუმენტირაფაშო.

ედუარდ სეფირი შხვადოშხვა პერიოდეფს მოღალენდჷ კანადაშ ისტორიაშ მუზეუმს, ჩიკაგოშ, კოლუმბიაშ დო იელიშ უნივერსიტეტეფს. 

სეფირიქ მიშეღჷ დიდი თია ლინგვისტიკაშ დო ანთროპოლოგიაშ ურთიართობეფიშ გოვითარაფაშა, გიმირკვიუ ნინაშ დო კულტურაშ გოლინეფი ართიანწკჷმა. სეფირიშ ჸათე რკვიებეფს რე გერსხილი ლინგვისტური ფარდობითობაშ პრინციპი, ნამუსჷთ სეფირ-უორფიშ ჰიპოთეზაშ ჯოხონობათ რე შინელი.

სეფირიქ მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია ამერიკაშ ინდიარეფიშ ნინეფიშ კლასიფიკაციაშა, ფონემაშ თეხანური კონცეფციაშ გოვითარაფაშა, ფონოლოგიაშ მუჭოთ ლინგვისტური დისციპლინაშ გაგებაშა.

სეფირიშახ მერჩქინელი რდჷ ნამდა აბორიგენული ნინეფიშ რკვიებაშო ვეგმოდირთუდჷ ისტორიული ლინგვისტიკაშ მეთოდეფი, მუშენდა ჸათე ნინეფი რდჷ პრიმიტიული. სეფირიქ დანტკიცჷ ისტორიული ლინგვისტიკაშ მეთოდეფიშ შანულობა აბორიგენეფიშ ნინეფიშო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ედუარდ სეფირი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 
*National Academy of Sciences biography
*Robert Throop and Lloyd Gordon Ward: Mead Project 2.0 at spartan.ac.brocku.ca
*Interlingua: Communication Sin Frontiera. Biographia, Edward Sapir

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ლინგვისტეფი
კატეგორია:ამერიკალი ანთროპოლოგეფი
ერესუნიშ ხინჯი

thumb|250px|ერესუნიშ ხანჯი, ელმაშარეშ სურათი.
[thumb|250px| მიოჯინი [მალმოშე]]
[thumb|250px| მიოჯინი [ერესუნიშ საროტიშე]]
მინი
[thumb|250px|მიოჯინი [კოპენჰაგენიშე. კვარჩხანშე — კოკი საკტჰოლმი, მარძგვანშე — ხელუანური კოკი პებერჰოლმი. ჰორიზონტის იძირებე მალმო.]]
**ერესუნიშ ხინჯი** (, ) — კომბინირაფილი ხინჯი-გვირაბი, ნამუშათ მიშმურს ჟირჸურენი რკინაშარაშ ღოზის დო ოთხღოზამ მაგისტრალს, გიდვალირი რე ერესუნიშ საროტის. თენა არძაშ უგჷნძაში   კომბინირაფილი მაგისტრალი დო რკინაშარა რე ევროპას, ნამუთ ართიანს მეთმურსხუანს დანიაშ ნანანოღა კოპენჰაგენს დო შვედეთიშ ნოღა მალმოს.

ხინჯი დო გვირაბი ოერეფოშქაშე ევროპული ოავტომობილე მაგისტრალი E20-შ დო ერესუნიშ რკინაშარაშ ნორთი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ხინჯიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* ერესუნი
* ხინჯი — ეჭარუა, სურათი
* გვირაბი — ეჭარუა, სურათი
* ინფირმაცია, ბილეთეფიშ ჸიდირი
* ყარაფიშ ინტენსივობა
* ინფორმაცია, სურათი
* ტელესვირი National Geographic-იშ ფილმი ერესუნიშ ხინჯიშ აკოგაფაშ გეშა
* ერესუნიშ ხინჯის გინულა

კატეგორია:დანიაშ ხინჯეფი
კატეგორია:შვედეთიშ ხინჯეფი
კატეგორია:დანიაშ ფასიანი ხინჯეფი
კატეგორია:შვედეთიშ ფასიანი ხინჯეფი
კატეგორია:ოხურგე ხინჯეფი
კატეგორია:კოპენჰაგენიშ ხინჯეფი
კატეგორია:მალმოშ ტრანსპორტი
ჰენრიეტა სვონ ლივიტი

**ჰენრიეტა სვონ ლივიტი** (ინგლ. Henrietta Swan Leavitt; დ. 4 კვირკვე, 1868, ლანკასტერი, მასაჩუსეტსი, ააშ — ღ. 12 ქირსეთუთა, 1921, კემბრიჯი, მასაჩუსეტსი, ააშ) — ამერიკალი ასტრონომი.

გურაფულენდჷ რედკლიფიშ კოლეჯის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ ჰარვარდიშ უნივერსიტეტიშ ობსერვატორიას. 1908 წანას, მათირუ მურიცხეფიშ რკვიებაშ ბორჯის, ლივიტიქ დადგინჷ ნამდა ცეფეიდეფიშ პულსაცია მერსხილი რე თინეფიშ ბარჩხალიშ პერიოდულობაწკჷმა. ცეფეიდეფს ასტრონომიაშო დიდი შანულობა უღუ, მუშენდა მენცარეფი თინეფს გიმირინუანა გალაქტიკური დო ექსტრაგალაქტიკური დისტანციეფიშ ოზიმალო.

ლივიტიშახ, მურიცხეფშახ დისტანციეფიშ ოზიმალო მენცარეფი ირინუანდეს პარალაქსის დო ტრიანგულაციას. ჸათე მეთოდიშ გიმორინაფათ შილებედჷ დისტანციაშ ზიმუა ხვალე ოშობათ სინთეშ წანაშ მაშორას. ლივიტიშ რკვიებეფით მენცარეფს შეულებუნა დისტანციაშ ზიმუა 20 მილიონი სინთეშ წანაშახ.

უკულიან პერიოდის, ლივიტიშ ჸათე დო ვესტო სლაიფერიშ რკვიებათ ჭითა ზარუეფიშ (ინგლ. *Redshift*) გეშა, ედუინ ჰაბლიქ დადგინჷ ნამდა ოქიანუ იფართინუაფჷ (ჰაბლიშ კანონი).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Women in Astronomy Bibliography from the Astronomical Society of the Pacific
* Henrietta Swan Leavitt, Tim Hunter, The Grasslands Observatory
* Henrietta Swan Leavitt's genealogy
* Henrietta Swan Leavitt – Lady of Luminosity from the Woman Astronomer website

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
სირიალეფი

**სირიალეფი** — არაბი კათა, სირიაშ არაბული რესპუბლიკაშ თარი მახირობა. ართამი მუდანობა — მეხოლაფირო 20 მილიონ ადამიერი. სირიალეფიშ უმენტაშობა მუსლიმანი რე. თაშნეშე ოხორანა ქუვეითის, გერმანიას, ოორუე დო ობჟათე ამერიკას, აფრიკას დო ავსტრალიას. რაგადანა სირიულ არაბულ ნინაშა. ინტენსიურ არაბიზაციაქ მოხვადჷ VII ოშწანურას, სირიაშ კათაფათ არაბეფიშ სახალიფეშა, თეიშახ მახორობა რაგადანდჷ არამეულ ნინაშა.

კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
კატეგორია:აზიაშ კათეფი
კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:სირიაშ კათეფი
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ კათეფი
პორტ-სუდანი

**პორტ-სუდანი** (*, *) — ნოღა დო ონიშოლი ჭითა ზუღაშ ბჟადალ წყარპიჯის, იდვალუაფუ სუდანიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ჭითა ზუღაშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, ქიანას სიკაბეტაშ მეჯინათ მაჟირა ნოღა რე ხარტუმიშ აგლომერაციაშ უკული, თაშნეშე — სახენწჷფოშ აკა ონიშოლი. პორტ-სუდანშე გიშმურს ქიანაშ ექსპორტიშ უმენტაში ნორთი: ბამბე, შურდგუმილი ორინჯი, მონტყორი დო ტყები, გუმიარაბიკი. ნოღას რე ოერეფოშქაშე აეროპორტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 


კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ ონიშოლეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ონიშოლეფი
კატეგორია:ჭითა ზუღაშ ონიშოლეფი
დონგოლა

[thumb|right|[ჯებელ-ბარკალიშ პირამიდეფი]]
**დონგოლა** () — ნოღა სუდანიშ ოორუეშე, ოორუე შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი, იდვალუაფუ ნუბიაშ ტიოზის, წყარმალუ ნილოსიშ შქა მალობას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* The Shaikiya. An account of the Shaikiya tribes and of the history of Dongola Province from the XIVth to the XIXth century (1913)
* "Dongola, Sudan: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data" . Climatecharts.com. Accessed September 2010.
* GCatholic 

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ედ-დამერი

**ედ-დამერი** () — ნოღა სუდანს, ნილოსიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:აფრიკაშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
კასალა

**კასალა** (, ) — მახორობაშ სიკაბეტაშ მეჯინათ მახუთა ნოღა სუდანს, ქიანაშ ართ-ართი უჯვეშაში ნოღა. კასალაშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Kassala program, Ockenden International
## სქოლიო

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ოორუე ხარტუმი

**ოორუე ხარტუმი** (, *ელ-ხარტუმ-ბაჰრი*) — ნოღა სუდანს, წყარმალუ ცაშფერი ნილოსიშ მარძგვან წყარპიჯის, თიში ნილოსშა ინოკათაფაშ აბანს. ნოღაშ მახორობა 936 349 ადამიერი (2012 წანაშ მუნაჩემეფით). ხარტუმი დო ომდურმანწკჷმა ართო აკმოქიმინჷნს თაშ ჯოხოდვალირ „სუმელა ნოღას“ (აგლომერაციას).

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ნილოსის მადვალუ ნოღეფი
ვად-მედანი

**ვად-მედანი** () — ნოღა სუდანს, ალ-ჯაზირაშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ვად-მედანიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ომდურმანი

**ომდურმანი** ( — *უმ-დურმანი*) — მახორობაშ მეჯინათ მაჟირა უკაბეტაში ნოღა სუდანს. ნოღა იდვალუაფუ ქიანაშ ნანანოღა — ხარტუმიშ სააწმარენჯოთ — წყარმალუ ნილოსიშ წყარჯიპის. ომდურამიშ მახორობა (აგლომერაციაშ უმუშო) აკმადგინანს 2,8 მილიონ ადამიერშე უმოსის (2012 წანაშ მუნაჩემეფით). ნოღა ქიანაშ კომერციული ცენტრი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 


კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:ნილოსის მადვალუ ნოღეფი
ნიალა (სუდანი)

**ნიალა** () — ნოღა სუდანს, ობჟათე დარფურიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Adventures of Sudan: Nyala 
* Historical weather for Nyala 

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:დარფური
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ელ-ყადარიფი

**ელ-ყადარიფი** () — ნოღა სუდანიშ ბჟაეიოლშე, ალ-ყადარიფიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. მახორობა — 354 927 ადამიერი (2005 წანაშ მუნაჩემეფით).

ელ-ყადარიფიქ დირსხჷ 1820-იან წანეფს ეგვიპტეშე მოულირი ლტოლვილეფიშით. ნოღაშ თარ მახორუეფი რე არაბეფი, ნუბიალეფი დო ბეჯა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 

## სქოლიო

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
სენარი

**სენარი** (, Sennar, თაშნეშე Sannār) — ნოღა სუდანს, სენარიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
რაბაკი

**რაბაკი** () — ნოღა სუდანს, ჩე ნილოსიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
ზალინგეი

**ზალინგეი** (, Zalingei ვარ-და Zalinjay) — ნოღა სუდანს, ცენტრალური დარფურიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. ნოღაშ მახორობა 2009 წანაშ მუნაჩემეფით — 27 258 ადამ.

ნოღას რე ზალინგეიშ უნივერსიტეტი (University of Zalingei).

## სქოლიო

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
კატეგორია:დარფური
ელ-ფაშირი

**ელ-ფაშირი**, კინოხ — *ელ-ფაშერი* () — ნოღა სუდანიშ ბჟადალშე, ოორუე დარდურიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
კატეგორია:დარფური
ედ-დაეინი

**ედ-დაეინი** ვარ-და **ედ-დუეინი** () — ნოღა სუდანიშ ობჟათე- ბჟადალშე, ბჟაეიოლი დარდურიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
კატეგორია:დარფური
ელ-ობეიდი

**ელ-ობეიდი** (,  ვარ-და *El Obeid*) — ნოღა სუდანს, ოორუე კორდოფანიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
კატეგორია:კორდოფანი
ელ-ფულა

**ელ-ფულა** () — ნოღა სუდანიშ ობჟათეშე, ბჟადალი კორდოფანიშ შტატიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. 2005-2013 წანეფს, ობჟათე კორდოფანიშ შტატიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ.

კატეგორია:სუდანიშ ნოღეფი
კატეგორია:სუდანიშ შტატეფიშ ადმინიატრაციული ნოღეფი
კატეგორია:კორდოფანი
სუდანიშ ომენოღალე ლჷმა (2023 წანაშე)

** ''[[სუდანიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი|სუდანიშ აკოანჯარაფილ ნძალეფს]] (სან)'' დო ''[[ბიწორი რეაგირაფაშ ნძალეფი (სუდანი)|ბიწორი რეაგირაფაშ ნძალეფს]] (ბრნ)'' შქას დოჭყაფილი ომენოღალე ლჷმა** — აკოანჯარაფილი კონფლიქტი სუდანიშ ტერიტორიას, ნამუქჷთ დიჭყჷ 2023 წანაშ 15 პირელს.  გინმალ სუვერენულ სხუნუშ, ქიანაშ ასეინ თარობაშ ხუჯიშ დუმაკინე რე,  — გოურდუმაფილი ორგანიზაცია, ნამუთ აშონთაფილ „ჯანჯავიდიშე“ მოურს.

11 პირელშე, ბრნ-შ გჷმნართი ნოღა მეროეს დო თაშნეშე ხარტუმს დისლოცირენდეს. ხეშუულობაქ თინეფს გიშულაშო მოუჭანჷ, მარა მალიმორეფქ იუარეს დოჸუნალა. თექ კონფლიქტიშ დოჭყაფაშ ბაძაძო გჷნირთუ.

თეშ უკული ნანანოღას ქიდიჭყჷ ობურჯაფე ქიმინუეფქ. მალას ქიანაშ შხვა ნორთეფსჷთ გეგნადჷ.

## სქოლიო

კატეგორია:2023 წანაშ კონფლიქტეფი
კატეგორია:15 პირელიშ მოლინეფი
კატეგორია:2023 წანაშ პირელი
კატეგორია:2023 წანა სუდანს
ბჟაშ შანეფი

**ბჟაშ შანეფი** — რუმე შანეფი, ნამუეფით პერიოდულო მუკორჩქინდჷ ბჟაშ ფოტოსფეროს. ბჟაშ დაბალი ტემპერატურაშ ჸათე რეგიონეფიშ ბაძაძი რე ჭაჭმენტური ნადუეფიშ კონცენტრაცია, ნამუეფით ხეს უშალუნა კონვექციას. ბჟაშ შანეფი რჩქინდუ აქტიურო რეგიონეფიშ დინახალე, შხვადოშხვა მუდანობათ.

ბჟაშ შანეფიშ რინაშ პერიოდი შხვადოშხვა რე დო იგინძორებუ დღალეფიშე თუთეფიშ პერიოდიშ გოძვენას. თინეფი ზომას ითირანა, იფართინუაფუნა, უკულ იჭიჭარებუნა დო ეკონია ბორჯის დინუნა. ბჟაშ შანეფი ზომათ შილებე ვითიანთასობათ კილომეტრიშ რადიუსიშ ხოლო რდას. დიდი შანეფი დიხაუჩაშე უტელესკოპეთ ხოლო იძირე.

ბჟაშ შანეფიშ გეშა ნაჭარეფს შეთმოფხვადუთ ჯვეში ჩინური დო ანტიკური საბერძნეთიშ პერიოდიშ ტექსტეფს. მაართა მენცარეფი ნამუეფქჷთ ბჟაშ შანეფი ეჭარეს დო გიმირკვიეს ტელესკოპით, რდეს ტომას ჰერიოტი 1610 წანას დო დავიდ დო იოჰანეს ფაბრიციუსეფი 1611 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Sunspot Database based on Terrestrial (GPR/DPD) and Satellite (SOHO/SDO) observations from 1872 to Nowadays with the newest data. ()
* Belgium World Data Center for the sunspot index 
* High resolution sunspot image
* Sunspot images in high-res Impressive collection of sunspot images
* Daily Sunspot Update and Picture of the Sun (www.spaceweather.com)
*Animated explanation of Sunspots in the Photosphere  (University of South Wales)

კატეგორია:ბჟაშ შანეფი
კანდი (ბენინი)

**კანდი** () — ნოღა დო მუნიციპალური წუმოძინა ბენინიშ ოორუე-ბჟეიოლშე. ნოღა კანდი — ალიბორიშ დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:ბენინიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბენინიშ დეპარტამენტეფიშ ადმინისტრაციული ნოღეფი
ჯუგუ

**ჯუგუ** () — უშხუაში ნოღა ბენინიშ ოორუე-ბჟადალშე. დონგაშ დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. იდვალუაფჷ ტოგოშ ხურგიშ გოხოლუას, ზუღაშ დონეშე 430 მეტრის. შანულამი ოვაჭარე დო ოტრანსპორტე ცენტრი.

ნოღაშ ფართობი 3966 კმ² დო 2013 წანაშ მუნაჩემეფით, 37 040 ადამიერი ოხორანს . თარი ეთნიკური ბუნა — დენდი; თაშნეშე ოხორანა ფულბე, იორუბა, ბარიბა დო ფონი. მახორობაშ უმენტაშობა ისლამიშ გემაჸვენჯი რე, თაშნეშე შანულამ მუდანობაშ კათოლიკეეფი რენა.

## ჩინებული კათა
* ჟან პლიია (1931—2015) — ბენინარი ჭარუ, პოეტი, დრამატურგი, პუბლიცისტი.

## სქოლიო

კატეგორია:ბენინიშ ნოღეფი
პარაკუ

**პარაკუ** () — ნოღა ბენინიშ ცენტრალურ-ბჟაეიოლშე. ბორგუშ დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

thumb|250px|left|პარაკუშ ცენტრი

ნოღაშ მახორობა, 2012 წანაშ მუნაჩემეფით, 206 667 ადამიერს აკმადგინანს, დო თე მაძირაფალით მაანთხა ნოღა რე ქიანას. მახორობაშ უმენტაში ნორთი (1/3 ნორთი) რე ბარიბაშ ეთნიკური ბუნა, ფონიშ, დენდიშ დო იორუბაშ კათა ართო აკმადგინანს მახორობაშ 50%-ის. მახორობაშ დოხოლაფირო გვერდი ისლამიშ გემაჸვენჯი რე, 1/3 — ქირსიანობაშ.

## ჩინებული კათა
* იუბერ მაგა — ბენინარი პოლიტიკოსი, დაჰომეაშ რესპუბლიკაშ პირველი პრეზიდენტი.

## სქოლიო

კატეგორია:ბენინიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბენინიშ დეპარტამენტეფიშ ადმინიატრაციული ცენტრეფი
სავი (ბენინი)

**სავი** (, ) — ნოღა სო ოლქი ატლანტიკურ დეპარტამენტის, ბენინიშ ობჟათეშე.

## სქოლიო

კატეგორია:ბენინიშ ნოღეფი
ნატიტინგუ

**ნატიტინგუ** () — ნოღა ბენინიშ ოორუე-ბჟადალშე. ატაკორაშ დეპარტამენტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი.

კატეგორია:ბენინიშ ნოღეფი
კატეგორია:ბენინიშ დეპარტამენტეფიშ ადმინისტრაციული ცენტრეფი
კოჩაბამბაშ დეპარტამენტი

**კოჩაბამბაშ დეპარტამენტი** (, , ) — ბოლივიაშ დეპარტამენტი.

ფართობი — 55 631 კმ². მახორობა 1,758,143 ადამ. (2012).

ადმინისტრაციული ცენტრი — ნოღა კოჩაბამბა.

დეპარტამენტი ბოლივიაშ აღიარაფილი გასტრონომიული ნანანოღა რე.

## რესირსეფი ინტერნეტის

* 
* Weather in Cochabamba 
* Bolivian Music and Web Varieties
* Pictures: Coca cultivation in the Cochabamba Tropic

## სქოლიო


კატეგორია:ბოლივიაშ დეპარტამენტეფი