open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ანტიოქე III დიდი

**ანტიოქე III დიდი** (ბერძ. Ἀντίoχoς ὁ Μέγας; დ. ჯვ. წ. 241 — ღ. ჯვ. წ. 187 წანაშ 3 კვირკვე) — სელევკიდეფიშ იმპერიაშ რანწკით მაამშვა მაფა, ჯვ. წ. 223-187 წანეფს, სელევკიდეფიშ დინასტიაშ ართ-ართი შანულამი წჷმმარინაფალი.

ჯვ. წ. 220 წანას ანტიოქექ დამარცხჷ მიდიაშ არყებული სატრაპი მოლონი დო თიშა ჯიმა ალექსანდრე. ჯვ. წ. 219-217 წანეფს ოლიმუდჷ ეგვიპტეს, გეჭოფუ ფინიკია დო  პალესტინა, მარა ჯვ. წ. 217 წანას, რაფიაშ ლჷმას, პტოლემე IV-ქ ორჯგინჷ ანტიოქეს. ჸათე მარცხით ანტიოქექ დაკინებული ტერიტორიეფი მიოდინუ. ჯვ. წ. 212-205 წანეფს ანტიოქექ მანწყუ ლექსერობეფი ბჟაეიოლს დო ქიდეკინჷ პართიაშ დო ბაქტრიაშ ომაფეეფი. ჯვ. წ. 203 წანას, მაკედონიაშ მაფა ფილიპე V-წკჷმა აკაართიანჷ ნძალეფი დო ეგვიპტეს მიდუღუ პალესტინა. ანტიოქე თაშნეშე ოცადუდჷ ანატოლიაშ ნოღეფიშ დო თრაკიაშ ხეშა აშაჸოთამას ხოლო. მარა ჸათე ცადებეფს ქაწუდირთჷ პერგამონიშ ომაფექ დო როდოსიქ. პერგამონიშ დო როდისიშ კოალიციას ქაკათჷ რომიშ რესპუბლიკაქ ხოლო. კოალიციაქ დამარცხჷ ანტიოქე დიო საბერძნეთის დო უკულ ჯვ. წ. 190 წანას ნოღა მაგნეზიაშ გოხოლუას მოხვადჷ გინმაჭყვიდალი ლჷმაქ, სოდეთ რომიშ რესპუბლიკაქ დო პერგამონიშ ომაფექ ორჯგინეს ანტიოქეშ ჯარეფს. რომქ დო სელევკიდეფიშ იმპერიაქ გაფორმეს ოთინჩალე ხეკულუა ჯვ. წ. 188 წანას. ჸათე ხეკულუაშ ნძალათ გეთუ სელევკიდეფიშ დომინაციაქ ანატოლიას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Antiochus III "the Great" entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
*Antiochus III entry in 'Seleucid Genealogy' 

კატეგორია:დუნაბადი ჯვ. წ. 241
კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 187
კატეგორია:სელევკიდეფი
კატეგორია:სელევკიდეფიშ იმპერიაშ მაფეფი
ვალენტი

**ვალენტი** (ბერძ. Ουάλης; დ. 328 — ღ. 9 მარაშინათუთა, 378) — რომიშ იმპერატორი 364-378 წანეფს. ახალნორდობაშე ნინალენდჷ რომიშ არმიას, მარა მუთუნნერი წჷმოძინეფიშა ვემუჭირინუაფჷ. უნჩაში ჯიმაქ ვალენტინიანე I-ქ წჷმარინუ წორომამართალო დო გეგნოჩჷ იმპერიაშ ბჟაეიოლი ნორთი.

366 წანას ვალენტიქ დამარცხჷ უზურპატორი პროკოპი. 367-369 წანეფს აწარმენდჷ ოურდუმე კამპანიას გოთეფიშ მეხჷ. ვესტგოთეფი ოცადუდეს თრაკიაშა მიშაჭკირუას. 376 წანას, ვალენტიქ მუში ჯარით გეგნოკვათუ დუნაი დო მოჯალაგუ ვესტგოთეფიშ ტერიტორიეფი. ჟირი წანაშ უკულ, კინ გემშეჭკირჷ დო კინ დამარცხჷ ვესტგოთეფი. 371-372 წანეფიშ ზოთონჯის, ვალენტიქ დამარცჷ თეოდორუსიშ არყება ანტიოქიას. უკულიანი პერიოდეფს ვალენტი ოცადუდჷ ბჟაეიოლი სანძღოეფიშ გამანგარებას. ბჟაეიოლიშე იმპერიას ორცქინანდეს სასანიანეფი, სარკინოზეფი დო ისავრიალეფი. 376 წანას ვალენტიქ მიპალუ შანულამი გომორძგუა მესოპოტამიას, მარა ვეგმარინუ.

თე წანას, იმპერიაქ ჰუნეფიშე მარცხებულ ვესტგოთეფს ქიმეჩჷ დოხორინიშ ნებაქ დუნაიშ ობჟათეშე მადვალუ რეგიონეფს (მეზია). მარა მალას ვესგოთეფქ ეარყეს დო ადრიანოპოლიშ ლჷმას, 378 წანაშ 9 მარაშინათუთას ორჯგინეს რომალეფიშ არმიას. ლიმას დოღურჷ იმპერატორი ვალენტიქ ხოლო. 

იმპერიაშ დინახალე, ვალენტი ხემანჯღვერენდჷ შხვადოშხვა პროექტეფს. მაგალითო, თიში მართუალაშ ბორჯის ეიოგეს აკვედუკი, ნამუთ წყარით ამარაგენდჷ იმპერიაშ ნანანოღა კონსტანტინოპოლს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 328
კატეგორია:ნაღურა 378
კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:ბჟაეიოლი რომიშ იმპერიაშ იმპერატორეფი
კატეგორია:ლჷმას ნაღურა იმპერატორეფი
თეოდოსიუს I

**თეოდოსიუს I დიდი** (ლათ. Flavius Theodosius, ბერძ. Θεοδόσιος; დ. 11 ღურთუთა, 347 — ღ. 17 ღურთუთა, 395) — რომიშ იმპერატორი 379-395 წანეფს, თეოდოსიუსეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. თიში ხვისტაშა ეშულაშ ბორჯის იმპერიას იბურჯანდჷ გოთური ლჷმეფი დო ომენოღალე ლჷმეფი. თეოდოსიუს I-ქ მიშეღჷ კაბეტი თია ნიკეაშ რწუმაშ, მუჭოთ მართლმადიდებელობაშ ოფიციალური დოგმატიშ დორსხუაფაშა. თეოდოსიუსი რდჷ ეკონია იმპერატორი, ნამუთ მართუნდჷ ართოიანი რომიშ იმპერიას. 

დებადჷ რომიშ პროვინცია ესპანეთის. რდჷ გიშარჩქინელი ოურდუმე მანჯღვერთარიშ თეოდოსიუს უნჩაშიშ სქუა. მუმაშ ალარინათ დო პროტექციათ, თეოდოსიუსიქ მიოჭირინუ შანულამი წჷმოძინეფს რომიშ არმიას. 374 წანას ნინალენდჷ მეზიას, სოდეთ სარმატეფს ოლიმუდჷ. 376 წანას დოჸვილეს თეოდოსიუს უნჩაში. მალას თეოდოსიუსის, ოურდუმე კარიერაქ მიოტებელქ აჸუ. ბჟადალი რომიშ იმპერატორი გრაციანეშ ალარინათ, თეოდოსიუსიქ კინ დართჷ აქტიური ოურდუმე დო პოლიტიკური რინას. 378 წანას, ადრიანოპოლიშ ლჷმას, გოთეფიწკჷმა ბურჯაფის დოჸვილეს ბჟაეიოლი რომიშ იმპერატორი ვალენტი. 379 წანას, გრაციანექ ვალენტიშ მონძეთ წჷმარინუ თეოდოსიუსი დო თის ქუდავალჷ გოთეფიშ პრობლემაშ გინოჭყვიდუა. თეოდოსიუსის იმპერიაშ სანძღოეფიშე გოთეფქ ვეგშარაჸუ, მუშენდა ვაუღუდჷ საჭირო ოურდუმე რესურსეფი. 382 წანას, იმპერიაქ გოთეფს ქიმეჩჷ დოხორინიშ ნება, წყარმალუ დუნაიშ ობჟათეშე. 386 წანას თეოდოსიუსიქ გაფორმჷ ოთინჩალე ხეკულუა სასანიანეფიშ იმპერიაწკჷმა. ხეკულუაშ ნძალათ რომქ დო სასანიანეფქ გირთეს სომხეთიშ ტერიტორია.

თეოდოსიუსი რდჷ ართარსებაშ ქირსიანული დოქტრინაშ ნძალიერი ოპონენტი დო ოლიმუდჷ არიანალობას. 381 წანას თიქ მანწყუ კონსტანტინოპოლიშ მაართა საეკლესიო კათუა, სოდეთ ოფიციალურო დანტკიცეს ართარსებაშ რწუმა დო ერესო გეგმაცხადეს არიანალობა.

ხეშულობაშ დაჭყაფური წანეფს, თეოდოსიუსი მართუნდჷ რომიშ ბჟაეიოლი პროვინციეფს, იმპერიაშ ბჟადალი ნორთის მართუნდეს გრაციანე დო ვალენტიანე II, ნამუშ და გალა თეოდოსიუსიქ ოსურო ქიმიჸონჷ 387 წანას. გრაციანეშ დო ვალენტიანეშ ღურაშ უკულ, 388 დო 394 წანეფს თეოდოსიუსიქ ჟირშა გემშეჭკირჷ ბჟადალი პროვინციეფიშა დო დამარცხჷ იმპერატორობაშ პრეტენდენტი უზურპატორეფი მაგნუს მაქსიმუსი დო ევგენიუსი. 394 წანაშ 6 ეკენიას, ფრიგიდუსიშ ლჷმას, თეოდოსიუსიშ ჯარეფქ მოჯალაგეს ევგენიუსიშ ნძალეფი, ევგენიუსი ოჭოფეს დო თეოდოსიუსიშ ზოჯალათ დოჸვილეს. ჸათე მოლინაშ უკულ, თეოდოსიუსიქ გინირთჷ იმპერიაშ ხვალახე მამართალო.

თეოდოსიუსიქ ღურუ 395 წანაშ 17 ღურთუთას. თიში ღურაშ უკულ იმპერიაქ გირთჷ ბჟადალი რომიშ იმპერიათ დო ბჟაეიოლი რომიშ იმპერიათ. ბჟაეიოლს მართუნდჷ თეოდოსიუსიშ უნჩაში სქუა არკადიუსი დო ბჟადალს უკულაში სქუა ჰონორიუსი.

## ლიტერატურა
* King, N.Q. The Emperor Theodosius and the Establishment of Christianity. London, 1961

## რესურსეფი ინტერნეტის
*ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:რომიშ იმპერატორეფი
კიევ-პეჩორაშ ლავრა

thumb|240px|უსპენსკიშ ოხიდა.

**კიევ-პეჩერაშ ლავრა** (, ), თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ **კიივიშ ქვიბილეფიშ ლავრა** — უჯვეშაში ქვიბილეფიშ მონასტერი კიივს, უკრაინა. დირსხჷ 1051 წანას, ბერეფი ანტონი დო თეოდოსიუსიშით დო კიევიშ რუსეთიშ მართმადიდებელი ქირსიანობაშ უშანულამაშ ცენტრო გჷნირთუ.

ასე, კიევ-პეჩერაშ ლავრა, თაშნეშე უკრაინაშ მართმადიდებელი ოცვამეშ მადუდეშ მიტროპოლიტ ვოლოდიმირიშ რეზიდენციაშ დოშანაფას არსულენს.

პირველონი ქრონიკეფიშ მეჯინათ, ორდოიან მა-11 ოშწანურას, ანტონი, ბერძენი ორთოდოქსი ბერი, გვალა ათოშ ესფიგმენონიშ მონასტერშე, ნამუთ გოჭყაფათ ჩერნიგივიშ სათაროშე რდჷ, რუსეთშა დირთჷ დო კიივს დეფეზვჷ, მუჭოთ კიევიშ რუსეთიშ სამონასტერე ტრადიციაშ მისიონერი. დარინალო თიქ მერესტოვიშ გვალაშ ქვიბილიშ ოკანი გეგშიგორჷ, ნამუთ წყ. დნეპრის გინმაჯინედჷ. თიშ მოგურაფეეფიშ მუდანობაქ მალას მიძინჷ. მორჩილ ხანშა კიივიშ კნიაზ იზიასლავქ ედომუშამინ გვალა გეგნოჩჷ ანტონიშ ბერეფს, ნამუეფქჷთ თაქ მონასტერი ქჷდარსხუეს. კომპლექსი კონსტანტინოპოლიშე მოჭანაფილ ხურმანჯღვერეეფქ აკაგეს.

კიევ-პეჩერაშ ლავრასნინალენდჷ დო თექ ნთხორჷ ქორთუ ეპისკოპოსი ანტონი (აბაშიძე).

## ქოძირით თაშნეშე
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ევროპას

## რესურსეფი ინტერნეტის


* Virtual reality tour of the Kiev-Pechersk Lavra of 360 (3D Photointeravtive) 


კატეგორია:კიივიშ არქიტექტურა
კატეგორია:უკრაინაშ მონასტერეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ძეგლეფი უკრაინას
უკრაინაშ შილა

**უკრაინაშ შილა** (უკრაინ. державний прапор України) — უკრაინაშ სახენწჷფო სიმბოლო გერბი დო ჰიმნწკჷმა ართო. წჷმარინუანს ჸვინთელი (გიმე) დო ლენი (ჟილეშე) წორწო ზჷმაშ ჰორიზონტალური ღოზეფშე აკოდვალირი თინკუნთხუ ნოჭკერს (უკრაინაშ კონსტიტუცია, ბირგული 20).

ლენ-ჸვინთელი შილა, მუჭოთ ერუანული შლა, ოფიციალურო გჷმირინუაფუდუ 1848 წანაშე, მუჟანს თინა ლვოვიშ რატუშას მაშანგესჷნ. მუჭოთ სახენწჷფო შილა ოფიციალურო დანტკიცეს 1918 წანას კუნტახანიშ უკრაინაშ ოკათე რესპუბლიკაშ ჸოფაშის. უკრაინაშ სხუნუეფიშ რსხუშ აკოდგინალუას ჸოფაშის, 1949 წანაშახ, თინა წჷმარინაუნდჷ ვაოფიციალურ სახენწჷფო შილას უკრაინაშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკაშ ლენ-ჭითა შილაშ მეღებაშახ. სხუნუეფიშ უკრაინას ლენ-ჸვინთელ შილშ გჷმორინაფა კანონით ისაჯებუდჷ. 1991 წანას, უკრაინაშ ზოხორინალაშ გჷმოცხადებაშ უკული შილა გჷმირინუაფუ ოფიციალურ ცერემონიეფს. ლენ-ჸვინთელ შილა ხეახალშო მიღეს 1992 წანას.

უკრაინას ეიშანუაფუ შილაშ დღა ირი წანაშ 23 მარაშინათუთას 2004 წანაშე.

## შილაშ დღა
23 მარაშინათუთა ეიშანუაფუ მუჭოთ უკრაინაშ ერუანული შილაშ დღა. თიქ დირსხჷ 2004 წანას, პრეზიდენტიშ ზოჯუათ. პირველაშე შილაშ დღა ეიშანუაფუდჷ 24 კვირკვეს კიივს. შილაშ პირველი ოზეიმეთ მაშანგეს 1990 წანაშ 24 კვირკვეს, კიივიშ საკრებულოშ ფლაგშტოკის, ჟირ წანაშ უკული — შილა ოფიციალურო დანტკიცეს მუჭოთ სახენწჷფო შილა.

## ფერეფი

## პროპორციეფი
მინი|upright|ომენოღალე შილა
უკრაინაშ შილაშ პროპორციეფი რე 2:3. ლენი დო ჸვინთელ ღოზეფს მანგი სიგჷნძა დო სიგანა უღჷნა.
335პქ|frameless|ცენტრი

## მოგვენი შილეფი
უკრაინაშ შილაშ მოგვენი შილები გჷმირინუაფუდუ დო გჷმირინუაფუ ანდა ადმინისტრაციულ ართულს დო ნოღას, თაშნეშე შხვა ობიექტის. თინეფი ართიანშე გინორთი უღჷნა ფერეფიშ ჭვიაფით დო პროპორციეფით.

Flag of Niederösterreich.svg|თუდოლენი ავსტრიაშ შილა
Flag of Chemnitz.svg|ნოღა კემნიციშ შილა
Stadtflagge Biberach.png|ნოღა ბიბერაჩ-ან-დერ-რისიშ შილა
Flagge Herzogtum Braunschweig.svg|ბრაუნსვიკიშ საჰერცოგეშ შილა
POL Gryfów Śląski Flag.svg|ნოღა გრიფოვ-სლასკიშ შილა
POL gmina Stara Kamienica flag.svg |სტარა-კამენიცაშ გმინაშ შილა
Bandera de la Provincia de Herrera.svg|ერერაშ პროვინციაშ შილა
Dholpur flag.svg|დხოლპურიშ სათაროშ შილა
Flag of Dalmatia.svg|დალმაციაშ შილა


## ქოძირით თაშნეშე
* უკრაინაშ გერბი
* უკრაინაშ ჰიმნი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* უკრაინა — ვექსილოგრაფია
* www.uarmy.com 
* library.lnu.edu.ua 
* zakon1.rada.gov.ua 

## სქოლიო

კატეგორია:უკრაინაშ ერუანული სიმბოლოეფი
კატეგორია:მოსოფელიშ ქიანეფიშ შილეფი
ხოტინიშ ჯიხა-ზურგა

300px|მინიატიურა
**ხოტინიშ ჯიხა-ზურგა** (; ) — X-XVIII ოშწანურეფიშ ჯიხა-ზურგა ხოტინს, უკრაინას. უკრაინაშ შკვითი სამანცარობაშე ართ-ართი.

ჯიხა-ზურგაშ აკოგაფა მერსხილი რე გალიჩ-ვოლინიშ სათაროშ მამართალ დანიელწკჷმა. XV პოშწანურას მორჩილას გეგნაკეთეს. ათე პერიოდის უკვე მოლდოვაშ სათაროშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. 1538 წანას, ჯიხა-ზურგა პოლონეთიშ ჯარქ გეჭოფჷ. შტურმიშ ბორჯის აკოცჷ ობჟათეშ კიდალეფქ, ნამუეფჷთ 1541-1546 წანეფს აკადგინეს. 

## ქოძირით თაშნეშე
* ხოტინიშ ბურჯაფი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Cetatea Hotin  — Moldata.com 
* Pictures of Khotyn Fortress on the LiveJournal  

კატეგორია:უკრაინაშ ჯიხა-ზურგეფი
ყორყმელი

**ყორყმელი** () — მახვამილაფარი ბჟაშუმუეფიშ გვარიშ ჩხოლარი ყორყმელიშობურეფიშ ფანიაშე. საქორთუოს ხე თე გვარიშ აკა გვარობა — ღოზამი ყორყმელი (Hyaena hyaena). იკათუანს ჟირ გვარობას.
## ლიტერატურა
* * არაბული ა.,* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, გვ. 246, თბ., 1997

კატეგორია:ყორყმელიშობურეფი
*
ღოზამი ყორყმელი

**ღოზამი ყორყმელი** () — ბჟაშუმუ მახვამილაფარი ჩხოლარი ყორყმელიშობურეფიშ ფანიაშე. თიში რსხული უჩა დო ჩე ღოზეფით რე მოხანტილი. გაგაჩის 10-25 სმ სიმაღალაშ ბუვხი ფოფორი გოჸუნს, ნამუთ გორგალს უმოს ებუცხილი რე. რსხულიშ სიგჷნძა 120 სმ, სიმაღალა მინდაოს 70 სმ, ხარს — 55 სმ, წონა 50 კგ ონჭუ. უღჷ ბოძოძამი, 30 სმ-შახ სიგჷნძაშ კუდელი, კუნტა დო ფსქელი განთხეფი, ფსქელი კინჩხი, ჸვიბამი დუდი, ჸონიერი ღვალეფი დო კიბირეფი (ლექინას ტახუნს ჸონიერ ყვილეფს). დარე ბოწოწისშ გეშა ოხერეჭე შანულობა ვა უღჷ. თელარაშ ხანგჷნძალა ჭკორალას 13 წანა რე. ღოზამი ყორყმელი არძაშე მორჩილი რე ყორყმელეფს შქას. თინა ხე წყარშე 10 კილომეტრიშ მოჩილათათ. თიში ბოწოწი შქირუ ვარ-და ღილედინჩხფერიშ რე დო რუმე ღოზეფი გოჸუნს. არსულენს ორთაშ სანიტარიშ როლს, მარა შხირას გეთმიანთხჷ ჸუდეშ დო ტყარ მორჩილ ჩხოლარეფს, მუთმაჯალაგენს ფურინჯეფიშ ოგვაჯეეფს. 

## ხვენა
ხე: აფრიკას, არაბეთის, ირანს, ავღანეთის, ინდოეთის, მორჩილ აზიას დო შქა აზიაშ ობჟათე რაიონეფს, მოლენკავკაციას (სომხეთის, აზერბაიჯანს დო საქორთუოს). XIX ოშწანურაშ დალიაშე ონწჷდუ ქართიშ გალეგანობეფს. ხედჷ მახათაშ გვალას, ქორქიშ ტობაწკჷმა, კუკიას, მარტყოფის, ახმეტას (ბახტრიონწკჷმა), ანდა რდჷ შირაქის. თითოჟირო ეგზემპლარი ასეთ რე დოსქილადირი ალაზანიშ წყარპიჯის — უჩა გვალაშ ბოლოს დო სარქლისყურეშ გოხოლუას. ჭკომუნს ნძორს.

## ხვენიშ ორენი
ყორყმელი ტიოზეფიშ დო გვერდო ტიოზეფიშ ტყა-ბართვამი არანეფიშ მოხვენი რე. უმენტაშო უდუხორუ თუნარე კირდეამ ღალუეფს „აკნალასეფს“, სოდე ტყა-ბართვონი, რობუ ართიანს რე მესვარილი დო ხვაშიეფს აკმოქიმინუნს, ნამუსთ ყორყმელი გითარინალო გჷმირინუანს.

## გომიარაფა
ყორყმელი სქესობურ რინას იჭყანს 3 წანაშ ხანშე. ჯუალა გვიან დამორჩილს დო ზოთონჯის (უმოსო ქირსეთუთა-ფურთუთას) მეურს. მაკეობაშ განწეხანობა 90-94 დაშახ იგჷნძორებუ. ხანს 2-4 თოლწკურილ დო უქემუშე ლაკვის, ნამუეფთ თოლეფს 10-15 დღაშ უკული თოლეფს გუთმანჯანა. ლაქტაცია 3 თუთაშახ იგჷნძორებუ. ისორის ვეკეთენს. გამნარყის ჟირხოლო მასქერი ულუანს.

## კონკურენტეფი, ნტერეფი
ჸორყომელიშ კონკურენტეფი რე თიშ ორენიშ ფართოთ მოხვენჯი ნგერი, მელა, ტურა, ტყარი კატუ, გეგია ძოღორი, ობრი დო ყურშუფი. ორთაშობურ ნტერო შილებე იკოროცხას ნგერქ.

## ოთხილარო მეღებული ზჷმეფი
მიშაღალირი რე საქორთუოშ ჭითა კჷრბშა. ღოზამ ყორყმელშა მაჯინუა ვაშინერებული რე.

## ლიტერატურა

*ჯანაშვილი ა., „საქართველოს ცხოვეთა სამყარო“, ტ. III, ხერხემლიანები. თბ., 1963
*არაბული ა., „საქართველოს სამონადირეო ფაუნა და მისი დაცვა“, თბ., 1978
*Сатунин К. А., «Млекопитающие Кавказского края», т. I, Тиф., 1915 

კატეგორია:ყორყმელეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ჭითა კჷრბშა მიშაღალირი ჩხოლარეფი
ძღაბქურცამიშობურეფი

**ძღაბქურცამიშობურეფი** თაშნეშე **ზღაბქურცამიშობურეფი**, **ძღაფურსამიშობურეფი**, **გიძღაბიშობურეფი** () — ბჟაშუმუეფიშ ფანიაშ ჭანდიწკომუეფიშ რანწკიშ ჩხოლარი. ფანიას 8 გვარიშ 20 გვარობა რე, ნამუთ აკოკათელი რე 2 გიმეფანიას: ჸორჭუკიშობური ძღაბქურცამეფი (Echinosoricinae) დო ნანდული ძღაბქურცამეფი (Erinaceinae). ნანდულ ძღაბქურცამეფს უღჷნა კუნტა კუდელი, გაგაჩის ძღეფი, კანგიმენი თაჯური კუთეფი, ნამუეფიშ აკოკიროკუაშ შედეგო რსხული იკვარკვალუ. ხე ევროპას, აზიაშ ზჷმიერ ორტყაფუს, ინდოეთის დო აფრიკას. საქორთუოს დახე ირდიხას აფხვადჷნა რჩქვანელობური ანუ ევროპული ძღაბქურცამი (Erinaceus europaeus), ჭკომუნს ჭანდეფს, ღვერწკეფს, ჭიე-ჭიე გაგაჩამეფს (ხვილარეფს, გვერეფს დო შხვა), ორგებელი ჩხოლარეფი რე, მუთმოჯალაგანა ჭანდეფს.

ძღაბქურცამიშობურეფი რენა მონოფილეტურეფი. შხვა ჭანდიჭკომუეფშე თინეფწკჷმა არძოშე არხოს რენა ბიგაშობურეფი. 

## სქოლიო

კატეგორია:ძღაბქურცამეფი
ლუი I ღორონთიელი

**ლუი I ღორონთიელი** (ლათ. Hludowicus Pius, გერმ. Ludwig der Fromme, ფრანგ. Louis le Pieux; დ. 778 — ღ. 20 მანგი, 840) — ფრანკეფიშ მაფა, კაროლინგეფიშ დინასტიაშ ართ-ართი შანულამი წჷმმარინაფალი, 813 წანაშე მუამუში კარლოს დიდიწკჷმა ართო საღორონთო რომიშ იმპერატორი. 781 წანაშე, თაშნეშე რდჷ აკვიტანიაშ მაფა ხოლო. კარლოს დიდიშ ღურაშ უკულ ლუი I-ქ გინირთჷ ფრანკეფიშ ხვალახე მამართალო.

აკვიტანიაშ მაფობაშ ბორჯის, ლუი  I-შ ღანკი რდჷ ობჟათე-ბჟადალი სანძღოეფიშ თხილუა. 801 წანას, ლუიქ კორდობაშ საამიროს მიდუღუ ბარსელონა დო განძალიერჷ ფრანკეფიშ ხეშულობა პამპლონას დო ბასკეთის. იმპერატორობაშ პერიოდის, ლუიქ მუში სქუალეფი ლოთარი, პიპინი დო ლუდვიგი სახენწჷფო მართუალაშ პროცესეფიშა გემშეჸონჷ დო ოცადუდჷ თინეფს შქას ხეშულობაშ გორთუალას. 

818 წანას ლუი I-შ მეხჷ ეარყჷ თიში ჯიმასკუაქ ბერნარდოქ. არყებაქ დემარცხჷ, ბერნარდო ოჭოფეს დო ლუი I-შ ზოჯალათ დაჸვერეს. ბერნარდოქ ჟირი დღაშ უკულ ტრაგიკულო დოღურუ. 830-იან წანეფიშე იმპერია ძალამს დადაღარჷ ომენოღალე ლიმეფქ ლუი I-შ სქუალეფს შქას. დგომარებაქ უმოსო გეუარეს მუჟამსჷთ ლუიქ მინდომუ მუში მონძეობაშა მაანთხა ქომოლსქუაშ შარლიშ მიშაჸონაფა. შარლი ლუის ჸუნდჷ მაჟირა ოსური ჯუდითიშე. ლუიშ მართუალაქ იშენ ჯგირუ ითუ, მეჭირინაფილქ იჸუ სტაბილურობაშა, მარა უკულ სტაბილიზაციაშ პერიოდის მაჸუნჷ სუმწანიანი ომენოღალე ლჷმაქ დო ფრანკეფიშ ომაფექ სუმი ზოხორინელი ნორთო (ოშქაშე ფრანკეფიშ ომაფე, ბჟაეიოლი ფრანკეფიშ ომაფე, ბჟადალი ფრანკეფიშ ომაფე) აკოცუ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 778
კატეგორია:ნაღურა 840
კატეგორია:ფრანკეფიშ მაფეფი
კატეგორია:საღორონთო რომიშ იმპერატორეფი
კატეგორია:აკვიტანიაშ მაფეფი
კატეგორია:კაროლინგეფი
ოტო I დიდი

**ოტო I დიდი**
(გერმ. Otto der Große, იტალ. Ottone il Grande; დ. 23 გერგობათუთა, 912 — ღ. 7 მესი, 973) — ბჟაეიოლი ფრანკეფიშ მაფა 936 წანაშე  დო საღორონთო რომიშ იმპერიაშ იმპერატორი 962 წანაშე ღურაშახ (973), ჰაინრიხ I ფურინჯმაჭოფალიშ დო თიში ალმასქუ მატილდა რინგელჰაიმარიშ უნჩაში ქომოლსქუა.

მუამუშიშ ღურაშ უკულ გაგინძორჷ თიში დოჭყაფილი პოლიტიკა დო ოცადუდჷ გერმანული დიხეფიშ გოართოიანაფას ართი ხეშულობაშ თუდო. თიქ შანულამი ოჰერცოგეეფიშ მამართალეფო მუში ფანიაშ წჷმმარინაფალეფი ქუდარინუ. ჸათე პოლიტიკათ დადაღარჷ მეფეშ ოპონენტი ჰერცოგეფიშ გოლინა. თაშნეშე, ოტოქ მუში სასარგებლოთ გეგნოჭყვიდჷ ეკლესიაშ საქვარეფი დო ეკლესია ქუდუჸუნუ მუში პოლიტიკური კონტროლს. 

ჰერცოგეფიშ ომენოღალე ლჷმეფიშ დამარცხებაშ უკულ, ოტოქ წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია მაგიარეფიშ მეხჷ, ნამუეფით სერიოზული საფრთხეს წჷმარინუანდეს. 955 წანაშ 10-12 მარაშინათუთას, ლეხიშ ლჷმას, ოტოქ ორჯგინჷ მაგიარეფს დო მოჯალაგუ თინეფიშ აკოანჯარაფილი ნძალეფი. გერმანალეფიშ ჸათე გომორძგუათ გეთუ მაგიარეფიშ მიშაჭკირუეფქ ბჟადალი ევროპაშ ქირსიანული ქიანეფს. ჸათე შანულამი მეჭირინაფაშ უკულ, ოტოქ ქირსიანეფიშ გინმასქილიდაფარიშ რეპუტაცია მიპალუ დო ხოლო უმოსო განძალიერჷ მუში პოზიცია. 961 წანას გემშეჭკირჷ დო ქიდეკინჷ იტალიაშ ომაფე. 962 წანას რომიშა გემშართჷ დო პაპიქ იოანე XII-ქ ოტო იმპერატორო გეგმაცხადჷ. 

მართუალაშ ეკონია პერიოდეფს, გეუარეს ურთიართალაქ რომიშ პაპეფიწკჷმა, თაშნეშე ოტოს უჭირდჷ ხეშულობაშ კონსოლიდაცია იტალიას. ჸათე ბორჯის, თინა ოცადუდჷ ურთიართობეფიშ გაუჯგუშებას ბიზანტიაშ იმპერიაწკჷმა. ბიზანტია ვაჩინებულენდჷ ოტოს, მუჭოთ იმპერატორს დო აწურდჷ თიში ექსპანსიური პოლიტიკას. ბიზანტიაწკჷმა კონფლიქტური სიტუაციაშ გინოჭყვიდუაშ ღანკით, ოტოშ ქომოლსქუაქ ოტო II-ქ, 972 წანას ოსურო ქიმიჸონჷ ბიზანტიაშ იმპერატორიშ იოანე I ციმისკეშ დასქუა თეოფანო სკლეროსი.

ოტო I დიდიქ ღურჷ 973 წანაშ 7 მესის, 60 წანერქ. თიში მონძე რდჷ ოტო II ჟღიჟღიბი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 912
კატეგორია:ნაღურა 973
კატეგორია:საქსონიაშ ჰერცოგეფი
კატეგორია:იტალიაშ მაფეფი
კატეგორია:ბჟაეიოლი ფრანკეფიშ მაფეფი
კატეგორია:საღორონთო რომიშ იმპერატორეფი
კიაქსარი

**კიაქსარი** (ღ. ჯვ. წ. 585) — მიდიაშ მაფა, ქიანას მართუნდჷ ჯვ. წ. 625-585 წანეფს. 

ჯვეში ბერძენი ისტორიკოსიშ ჰეროდოტეშ მეჯინათ, კიაქსარი რდჷ ფრაორტეშ სქუა. ფრაორტექ ეარყჷ ასურეთიშ მეხჷ, მარა ჯვ. წ. 625 წანას ასურალეფქ თინა დამარცხეს დო დოჸვილეს. შხვა ვერსიათ თინა დოჸვილეს სკვითეფქ, ნამუეფი ასურეთის ალურდეს. სკვითეფქ, მიდიაშა მიშაჭკირუაშ უკულ, გეჭოფეს მიდია დო თექ ხეშულობა უკინებუდეს დოხოლაფირო ეჩდოვითი წანაშ გოძვენას. ჸათე პერიოდის ჰეროდოტე უძახჷ "აზიას სკვითეფიშ მართუალაშ ბორჯის".

ფრაორტეშ ღურაშ უკულ ხვისტაშა ეშართჷ კიაქსარიქ. მალას თიქ მიდია სკვითეფიშ მართუალაშე გადუდიშულჷ. სკვითეფიშ მანჯღვერთარეფი დიარაშა ქუდაპატიჟჷ, დაშუმო დო არძა დოჸვილუ. სკვითეფიშ გინორაგვაფაშ უკულ, კიაქსარი იხაზირებუდჷ ლჷმაშო ასურეთიშ მეხჷ. თიქ ატარჷ ოურდუმე რეფორმა, დარსხუ რეგულარული არმია დო თინა გორთუ სტრატეგიული დო ტაქტიკური ნორთეფო. კიაქსარიქ გემშეჭკირჷ დო ქიდეკინჷ ჰირკანია დო პართია. ჸათაშ აკაართიანჷ ირანული დიხეფი ართი ხეშულობაშ თუდო. ჯვ. წ. 614 წანას კიაქსარიქ გემშეჭკირჷ დო გეჭოფუ ასურეთიშ შანულამი ნოღა აშური. მიდიარეფქ აშური გორჩვეს, მოჯალაგეს ოხვამეეფი, გოჭყვიდეს მახორუეფი დო ხეშა ქაშეჸოთეს დიდი მუდანობათ განძი.  აშურიშ დონთხაფაშ უკულ, მალას კიაქსარიქ პოლიტიკური დო ოურდუმე ალიანსიშა გემშართჷ ნეო-ბაბილონური იმპერიაშ მაფა ნაბოპალასარიწკჷმა. ნაბოპალასარიშ სქუაქ ნაბუქოდონოსორ II-ქ ოსურუ ქიმიჸონჷ კიაქსარიშ ცირასქუა ამიტა დო კიაქსარიქ ოსურო ქიმიჸონჷ ნაბოპალასარიშ ცირასქუა (ვარდა მოთა). ჸათაშ იფორმირჷ მიდია-ბაბილონეთიშ ალიანსიქ ასურეთიშ მეხჷ. მიდიაქ დო ბაბილონეთიქ აკაართიანეს აკოანჯარაფილი ნძალეფი, ჯვ. წ. 612 წანას მორსხუეეფქ გეგნოკვათეს წყარმალუ ადაიმი დო ქიგიაშქვეს ასურეთიშ ნანანოღა ნინევიას. სუმ თუთიანი ქართაშ (ალყა) უკულ, ნოღაქ ქუდანთხუ. ნინევიაშ ეჭოფუაშ უკულ, მორსხუეეფქ ასურეთი გირთეს. მიდიას ქეშეხვადჷ ასურეთიშ შანულამი ნორთიქ ნოღა ჰარანიშ მეძინელო.

ჯვ. წ. 609 წანას, კიაქსარიქ მანწყუ ლექსერობა ურარტუს. არსებენს ვერსია ნამდა ჸათე ოურდუმე კამპანიას მიდიარეფს ალურდეს ბაბილონარეფი. ლესქერობათ ურარტუ ვამოჯალაგე, მარა თიქ გინირთჷ მიდიას დოჸუნელი სახენწჷფოთ. ჯვ. წ. 590 წანაშე მიდია ოლიმუდჷ ლიდიაშ ომაფეს. კონფლიქტი იგინძარებუდჷ ხუთი წანას, თალესიშ გეუკუმელაფაშახ. 585 წანას, მიდიაშ დო ლიდიაშ ბურჯაფიშ ბორჯის მოხვადჷ ბჟაშ გეუკუმელაფაქ. მალიმარეფქ ჸათე ორთაშობური მოლინა მირჩქინეს ნტერალაშ თებაშ შანო. მიდიაქ დო ლიდიაქ გაფორმეს ოთინჩალე ხეკულუა დო ართიანსჷ შქას სანძღოთ დადგინეს ჰალისიშ წყარმალუ.

ართი ვერსიათ კიაქსარიქ ღურუ გეუკუმელაფაშ ლჷმას, მაჟირა ვერსიათ თიქ ღურუ ლჷმაშ თებაშ უკული ჯვ. წ. 585 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:ნაღურა ჯვ. წ. 585
კატეგორია:მიდიაშ მაფეფი
დავით V

**დავით V** (დ. 1113 — ღ. 1155) — საქორთუოშ მაფა 1154-1155 წანეფს, დემეტრე I-შ ქომოლსქუა. დემეტრეს ჸუნდჷ ჟირი ქომოლსქუა დავითი დო გიორგი. მონძეობაშ კანონით, ომაფე ხვისტაქ ოკო გინორთუკო დავითიშა, მარა უჩინებუ ბაძაძეფით, დემეტრეს მონძეთ გიშაგორილჷ აფუდჷ უკულაში სქუა გიორგი.

დავითის ოშქურუდჷ ნამდა მუამუშიშ ღურაშ უკულ, მაფათ გიორგი გინირთუდჷ. ხვისტაშ ხეშა აშაჸოთამალო დავითიქ გინოჭყვიდჷ არყებაშ მონწყუალა დო დემეტრეშ გინორაგვაფა. მაართა უშედეგო ცადებაშ უკულ, თიქ კინ ეარყჷ მუამუშიშ მეხჷ, თინა გეგთარაგუ დო ბერო გოუტუ დავითგარეჯაშ მონასტერშა. დემეტრეშ გინორაგვაფაშ უკულ, დავითიქ დემეტრეშ ალმარენჯეფი დეთხინუ. მაგალთო, ამირსპასალარობა მიდუღუ ორბელეფს დო გეგნოჩჷ თირქაშ აბულეთისძეს. მაფობაშ მაამშვა თუთას დავითიქ დოღურჷ. სომეხი ისტორიკოსი მხითარ გოში დავითიშ ღურას ორბელეფს აბრალუაფჷ. მაჟირა სომეხი ისტორიკოსი ვარდანი, ხეს გითმედვანს სუმბატ დო ივანე ორბელეფს, მუჭოთ დავითიშ მაჸვილარეფს. ჸათე მოლინეფქ ოკო მოხვადუკო დოხოლაფირო 1154-1155 წანეფს. დავითიშ ღურაშ უკულ, დემეტრექ მონასტერიშე დირთჷ, ომაფე ხვისტა დირთინუ დო წორომამართალო წჷმარინუ მუში უკულაში სქუა გიორგი. დემეტრეშ მართუალაშ ბორჯის, ორბელეფქ კინ დირთინეს ამირსპასალარობა.

გიორგიშ მართუალაშ ბორჯის, 1177-78 წანეფს, ეარჸჷ დავითიშ სქუა დემნაქ დო მითხუ ომაფე ხვისტა. თის ალურდჷ ივანე ორბელი, ნამუთ დემნაშ მუანთილი რდჷ. არყებაქ დემარცხჷ. გიორგიშ ზოჯალათ დემნა ოჭოფეს, დაჸვერეს დო დოჸვარეს. ჸათეცალი კონწარი სარჯელიშ უკულ, დემნაქ მალას დოღურჷ.

## ქოძირით თაშნეშე
* საქორთუოშ მამართვალეფი

## ლიტერატურა
* Mikaberidze, Alexander (2015-02-06). Historical Dictionary of Georgia. Rowman & Littlefield. 

კატეგორია:დუნაბადი 1113
კატეგორია:ნაღურა 1155
კატეგორია:საქორთუოშ მაფეფი
კატეგორია:ბაგრატიონეფი
Ұ

**Ұ**, **ұ** — კირილური ანბანიშ ასო. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Graphemica (Ұ)
* Graphemica (ұ)

კატეგორია:კირილური ასოეფი
Ә̄

**Ә̄**, **ә̄** — გოძინელი კირილური ჭარალუაშ ასო, წჷმარინაუნს კირილური ასო „Ә“-შ დო დიაკრიტიკული შანიშ მაკრონიშ ართობურობას. გმირინუაფუ კირილური ჭარალუაშ კანკალე ნინას.

## კოდეფიშ რცხილი
ეშანილი გრაფემა წჷმარინუანს, ჟირი გრაფემაშ, „Ә“-შ დო „ტილდა“-შ კოდეფიშ ართობურობას, ნამუთ მაკრონიშ სიმბოლოეფით გერჸვენჯიშობურო დინიჭარუაფუ:

კატეგორია:კირილური ასოეფი
ფრიდრიხ I ბარბაროსა

**ფრიდრიხ I ბარბაროსა** (დ. ქირსეთუთა, 1122 — ღ. 10 მანგი, 1190) — საღორონთო რომიშ იმპერატორი 1155-1190 წანეფს, ჰოჰენშტაუფენეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. მართუალაშ ბორჯის ოცადუდჷ ოორუე იტალიაშ დაკინებას დო ჸათე ღანკით ამშვივა მანწყუ ოურდუმე კამპანია. ფრიდრიხიშ ჸათე ცადებეფს ქაწუდირთჷ ლომბარდიაშ ლიგაქ (ოორუე იტალიაშ ნოღეფიშ რსხუ) დო 1176 წანას, ლენიანოშ ლჷმას იტალიარეფქ დამარცხეს ფრიდრიხ ბარბაროსა. უკულ ფრიდრიხიქ ლომბარდიაწკჷმა გაფორმჷ ოთინჩალე ხეკულუა. 1180 წანას ქიდეკინჷ ლიუბეკი. 1189 წანას ქაკათჷ მასუმა ჯვაროსნული ლესქერობას, მარა წყარმალუ სალეფიშ (თეხანური გიოქსუ) გინოკვათუაშ ბორჯის დიშქვიდჷ. იტალიარეფქ ფრიდრიხის გიოდვეს *"ბარბაროსა"*, ნამუთ "*ჭითაბჟაკეამს*" შანენს.

## ლიტერატურა
* Munz, Peter (1969). Frederick Barbarossa: a Study in Medieval Politics. Ithaca and London: Cornell University Press.
* Freed, John (2016). Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth. New Haven, CT: Yale University Press. 

კატეგორია:დუნაბადი 1120
კატეგორია:ნაღურა 1190
კატეგორია:იტალიაშ მაფეფი
კატეგორია:გერმანიაშ მაფეფი
კატეგორია:საღორონთო რომიშ იმპერატორეფი
І

**І, і** (**ი**) — კირილიცაშ (სლავური ჭარალუაშ) მავითაართა ასო. ხონარამი რე დო ომანგუ ქორთულ „ი“-ს. გჷმირინუაფუ უკრაინულ, ბელობუსულ დო ყაზახურ ნინეფს. რუსულ ნინას 1918 წანაშ ჭარუაშ რეფორმაშ უკული რუსული კირილური ანბანშე გეშერეს І. თინა დოთირჷ И-ქ. კაბეტი დო ჭიჭე ასოშ მოღაზუალა იდენტური რე ლათინური I-შ. კირილიცას თიში რიცხობური შანულობა რე — ეჩი (20). 

კირილიცას თინა გჷმირინუაფუ მუჭოთ 30px, გლაგოლიცას მუჭოთ — 13px დო 13px.

## ლიტერატურა
* І // ბროკჰაუზიშ დო ეფრონიშ ენციკლოპედიური ლექსიკონი : 86 ტომო. (82 ტ. დო 4 გეძ.). — სპბ., 1890—1907.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Graphemica (І)
* Graphemica (і)

კატეგორია:კირილური ასოეფი
რიჩარდ I ნჯილოშგური

**რიჩარდ I ნჯილოშგური** (ინგლ. Richard the Lionheart, ფრანგ. Richard Cœur de Lion, დ. 8 ეკენია, 1157 — ღ. 6 პირელი, 1199) — ინგლისიშ მაფა 1189-1199 წანეფს, პლანტაგენეტეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. თაშნეშე, თიში ტიტულეფი რდჷ: ნორმანდიაშ, აკვიტანიაშ დო გასკონიაშ ჰერცოგი, კვიპროსიშ ლორდი, პუატიეშ,  ანჟუშ, მენიშ დო ნანტიშ გრაფი დო ბრეტანიშ ოვერლორდი. რდჷ ჰენრი II-შ  დო თიში ალმასქუ ელეონორა აკვიტანიარიშ მასუმა ქომოლსქუა. 

დიამუში ელეონორა აკვიტანიარიშე მონძეობათ მიპალუ აკვიტანია, მარა რეალური ხეშულობა თექ ვაუღუდჷ. ჸათეშ გეშა რიჩარდიქ ეარჸჷ მუამუშიშ ჰენრი II-შ მეხჷ, 1173-1174 წანეფს. უკულ 1189 წანას, მუამუშიშ სააწმარენჯო ოურდუმე კამპანიას, ქელერინუ საფრანგეთიშ მაფა ფილიპ II. ჰენრი მაჟირაშ ღურაშ უკულ, რიჩარდი მაფათ აკურთხეს 1189 წანაშ 3 ეკენიას. მონაწილენდჷ მასუმა ჯვაროსნული ლესქერობას, 1190 წანას. ჸათე ოურდუმე ექსპედიციაშ ბორჯის, ქიდეკინჷ სიცილია დო კვიპროსი. წიმინდე დიხას მიოჭირინუ შანულამი წჷმოძინეფს, მარა იერუსალიმქ ვადართინუ. 1192 წანას ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა სალადინიწკჷმა. უკახალე დორთინაშ ბორჯის, ტყვეთ ხეშა ქაშუოლუ ავსტრიაშ ჰერცოგი ლეოპოლდის, ნამუქჷთ რიჩარდი გეგნოჩჷ იმპერატორი ჰაინრიხ VI-ს. ჰაინრიხიქ, ინგლისარეფიშე დიდი მუდანობათ ფარაშ მეღებაშ უკულ, 1194 წანას, რიჩარდი გადუდიშულჷ. რიჩარდიქ დიო ინგლისიშა დირთჷ, უკულ ნორმანდიაშა. რინაშ ეკონია წანეფს, რიჩარდი ოლიმუდჷ საფრანგეთიშ მაფა ფილიპ II-ს. ჸათე ლჷმას რიჩარდიქ დოღურჷ 1199 წანაშ 6 პირელს. 

რიჩარდ I, მუში ბორჯის მერჩქინელი რდჷ ქირსიანობაშო მალიმარი გერგეზო დო უდიდაში მანჯღვერთარო. ჸათეშ გეშათ გიადჷ მეტჯოხოქ **ნჯილოშგური**.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:ინგლისიშ მაფეფი
ბასილი II

**ბასილი II პორფიროგენეტი**
(ბერძ. Βασίλειος Πορφυρογέννητος, დ. 958 — ღ. 15 ქირსეთუთა, 1025), შინელი რე მუჭოთ **ბასილი ბულგარალეფიშ მაჟღილიტარი** — ბიზანტიაშ იმპერატორი 976-1025 წანეფს, მაკედონარეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. რდჷ რომანოზ II-შ სქუა. ღურაშახ რომანოზიქ ქომოლსქუალეფი ბასილი დო კონსტანტინე წორომამართალეფო წჷმარინუ. მარა ჟირხოლო რდჷ ჭიჭე დო რომანოზიშ ღურაშ უკულ იმპერიას მართუნდეს ნიკიფორე II ფოკა (963-969) დო იოანე I ციმისკე (969-976). ბასილიქ ბიზანტიაშ იმპერიაშ ხვისტაშა ეშართჷ 976 წანაშ 10 ღურთუთას, მარა 985 წანაშახ რეალური ხეშულობა უკინებუდჷ ბასილიშ გოლინიანი ბიძიას ბასილი ლაკაპინოსის. ბასილი იმპერიას მართუნდჷ 49 წანაშ დო 11 თუთაშ გოძვენას. შხვა ნამთინი იმპერატორს ჸათეზმა ხანს ვაუმართჷ იმპერია.

ბასილი II-შ იმპერატორობაშ დაჭყაფური წანეფს იბურჯანდჷ ომენოღალე ლჷმეფი. ბასილიშ ხეშულობაშ მეხჷ ეარყეს დიო ბარდა სკლიაროსიქ დო უკულ ბარდა ფოკაქ. ჟირხოლო არჸებაქ დემარცხჷ. უკულიანი პერიოდეფს ბასილიქ მიოჭირინუ იმპერიაშ სტაბილიზაციას დო გაფართინუ იმპერიაშ ბჟაეიოლი სანძღოეფი. ბიზანტიაშ იმპერიაშ ექსპანსიას აწურედჷ ბულგარეთიშ იმპერია, ნამუთ წჷმარინუანდჷ სერიოზული საფრთხეს ბიზანტიაშ ინტერესეფიშო. ბასილიქ ორჯგინჷ ბულგარალეფს, ქიდეკინჷ თინეფიშ ტერიტორია დო ბულგარეთიშ იმპერია გემშეჸონჷ ბიზანტიაშ აკოდგინალუაშა. ბასილიშ ზოჯალათ დაჸვერეს ტყვეთ ხეშა ეშაჸოთამილი 15 000 ბულგარალი. ჸათე კონწარი საქვარიშ გეშა ბასილის გიადჷ ბულგარალეფიშ მაჟღილიტარიშ ჯოხოქ. ბასილი, თაშნეშე ლჷმეფს აწარმენდჷ ფატიმიდეფიშ მეხჷ, ნამუეფიწკჷმა 1000 წანას ბიზანტიაქ ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა. ბასილიქ თაშნეშე წიმიჭყჷ ოურდუმე კამპანია ხაზარეფიშ მეხჷ დო თინეფს მიდუღუ ყირიმიშ ჩქონიშ შანულამი ნორთი. 1021-1023 წანას ბასილი ოლიმუდჷ საქორთუოს. ლჷმაქ საქორთუოშ მარცხით გეთუ დო ბასილიქ ქიდეკინჷ ტაო.

ბასილი II რდჷ ენერგიული ადმინისტრატორი დო შანულამი რეფორმატორი. თიქ დადაღარჷ  გოლინიანი ბიზანტიური ფანიეფიშ როლი ადმინისტრაციული დო ოურდუმე საქმეეფს, გეიოფშჷ ხაზინა დო მიოჭირინუ ბიზანტიაშ სანძღოეფიშ შანულამი ექსპანსიას. ბასილიქ დეხოლჷ კიევიშ რუსეთის დო თიში მამართალს ვლადიმირ I-ს მუში და ანა ქიმიათხუ. ვლადიმირქ, ანაშ ოსურო მოჸონაფაშ უკულ, გაქირსიანჷ რუსეფი.

ბასილ II რდჷ ბიზანტიაშ ართ-ართი უდიდაში იმპერატორი. თიში მონძეეფქ ვეჸუეს ნძალიერი მამართალეფქ, მარა ბიზანტია ბასილიშ ღურაშ უკულ ხოლო, დეკადეფიშ გოძვენას სქიდუდჷ გოპეულერი სახენწჷფოთ. ბერძენეფი ბასილს ერუანული გერგეზო მითმირჩქინანა.

## ქოძირით თაშნეშე
* ბიზანტიაშ იმპერატორეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია

კატეგორია:დუნაბადი 958
კატეგორია:ნაღურა 1025
კატეგორია:ბიზანტიაშ იმპერატორეფი
ფილიპ IV (საფრანგეთი)

**ფილიპ IV სკვამი** (ფრანგ. Philippe IV le Bel; დ. პირელი – მანგი, 1268 — ღ. 29 გერგობათუთა, 1314) — საფრანგეთიშ მაფა 1285-1314 წანეფს, ჟანა ნავარალიშ ოსურო მოჸონაფაშ უკულ ნავარაშ მაფა. თაშნეშე რდჷ შამპანიშ გრაფი. ფილიპე IV შინელი რე მეტჯოხოთ **სკვამი** (*le Bel*), მარა ავტოკრატიული დო კონწარი ხასიათიშ გეშა *"რკინაშ მაფა"*-ს (*le Roi de fer*) ხოლო უძახჷდეს.

ფილიპ IV ოცადუდჷ დიდებუანეფიშ, ოშურიელე პიჯეფიშ დო ვასალეფიშ გოლინაშ დოდაღარაფას. ფილიპიქ დოკონჩჷ თინეფიშ ფეოდალური პრივილეგიეფი დო შანულამო განძალიერჷ ოჯარალე მოხელეეფიშ, გიშაკერზაფილო გიიომ დე ნოგარეშ დო ანგერან დე მარინიშ როლი. გალენური პოლიტიკას, ფილიპი ოცადუდჷ მოჯგირეეფიშ, მუში დინასტიაშ წჷმმარინაფალეფიშ მოჸონაფას შხვადოშხვა სახენწჷფოეფიშ (მაგალთო საღორონთო რომიშ იმპერიაშ) ხეშუულებაშა. ფილიპიშ მართუალაშ ბორჯის, საფრანგეთი ოლიმუდჷ ინგლისის ედუარდ I-შ დიხეფიშ გურშენ. საფრანგეთი, თაშნეშე ლჷმეფს აწარმენდჷ ფლანდრიაშ მეხჷ. ინგლის-საფრანგეთიშ ლჷმაქ გეთუ 1303 წანას, პარიზიშ ოთინჩალე ხეკულუათ, ნამუშ ნძალათ გასკონიქ ინგლისის გეგნაჩჷ (ნამუქჷთ უკულ გინირთჷ ოშწანიანი ლჷმაშ ართ-ართი ბაძაძო). ხეკულუათ თაშნეშე გეგნოჭყორდჷ ნამდა ედუარდიშ ბოში ოსურო ქიმიჸონანდჷ ფილიპიშ ცირასქუას. ფლანდრიაწკჷმა კონფლიქტიქ გეთუ ფრანგეფიშ გომორძგუათ. შედეგო, საფრანგეთიქ მიპალუ ფლანდრიაშ მიარე ნოღეფი, ნამუეფქჷთ ომაფე დომენიშ აკოდგინალუაშა მიშელჷ.

ფილიპ IV-ს საფრანგეთიშო სერიოზული საფრთხეთ მიოჩქუდჷ ურიეფი დო ტამპლიერეფი, დო თვალუნდჷ ნამდა თინეფი წჷმარინუანდეს სახენწჷფოს სახენწჷფოშ დინახალე. ჸათეშ გეშათ 1306 წანას, თიქ ურიეფი საფრანგეთიშე გეგშარაჸუ დო ართი წანაშ უკულ რსულას მოჯალაგუ ტამპლიერეფი. მონარქიაშ ხოლო უმოსო განძალიერაფაშ ღანკით, ფილიპიქ გინოჭყვიდჷ სახენწჷფოშ რსული კონტროლიშ დოწესაფა საფრანგეთიშ კათოლიკური ეკლესიას. ჸათეს უკულ მაჸუნჷ შანულამი კონფლიქტური ურთიართალაქ პაპი ბონიფაციუს VIII-წკჷმა. 1303 წანაშ 7 ეკენიას, ფილიპიშ ზოჯალათ საფრანგეთიშ არმიაქ პაპი ბონიფაციუსი ოჭოფუ მუში რეზიდენციას - ანანის. ჸათე მოლინას უკულ მაჸუნჷ პაპეფიშ ავიონიშ ტყვეობაშ პერიოდიქ (1309-1376).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1268
კატეგორია:ნაღურა 1314
კატეგორია:საფრანგეთიშ მაფეფი
კატეგორია:ნავარაშ მაფეფი
კატეგორია:კაპეტინგეფი
ჯვეში მოსოფელი

[thumb|right|[ჰომეროსი — ჯვეში მოსოფელიშ სიმბოლო]]
**ჯვეში მოსოფელი**, *ანტიკური ისტორია* — ისტორიული პერიოდი, ნამუთ გიშეძირე პრეისტორიულ პერიოდიშ თებაშე შქა ოშწანურეფიშ დოჭყაფაშახ.

თწე პერიოდიქ დიჭყჷ ორჩანიეთ 5-5,5 ვითოში წანაშ კინოხ, მუჟანსჷთ ეგვიპტარეფქ გაჭყეს ჭარალუან დო გეთჷ 476 წანას რომიშ დონთხაფათ. კანკალე წყუეფს თებაშ თარიღო კოროცხჷნა იუსტინიანე I ღურას (565 წ.), ისლამიშ დორსხუაფას (622 წ.) ვარ-და კარლოს დიდიშ მართუალაშ დოჭყაფას.

## ჯვეშ მოსოფელიშ კათეფი დო სახენწჷფოეფი

### [[სქირონაშქა ზუღა|სქირონაშქა ზუღაპიჯონი]] დო [[ბჟაეიოლი]]
* ასურეთი
* ატროპატენა
* აქადი
* ბაბილონი
* კაბეტი არმენია
* ეტრურია
* იბერია
* იუდეა
* იშკუზა
* კავკაციაშ ალბანეთი
* კართაგენი
* კოლხეთიშ ომაფე
* მანა
* მიდია
* პალესტინა
* პართია
* სკვითები
* სპარსეთი
* ურარტუ
* ფინიკია
* შუმერი
* ჯვეში ეგვიპტე
* ჯვეში მაკედონია
* ჯვეში რომი
* ჯვეში საბერძნეთი
* ხეთეფიშ ომაფე
* ხორეზმი

### [[აზია]]
* ჯვეში ინდოეთი
* ჯვეში ჩინეთი

### [[ამერიკა]]
* მაია

## ქოძირით თაშნეშე
* მოსოფელიშ შკვითი სამანცარობა
* ისტორია
* ქუაშ ხანი

## სქოლიო

კატეგორია:ისტორია
კატეგორია:ჯვეშ მოსოფელი
კატეგორია:უჯვეშაში ისტორია
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ფანია

მინი|ფანია, ნახანტა
მინი|ვაჟა-ფშაველაშ ფანია
**ფანია** — გურგინუაშ დო მოგჯირალაშ ოსხირშა გოჭყაფილ მორჩილ სოციალურ ბუნა, ნამუშ მაკათურეფ მერსხილ რენა ართიანწკჷმა ჸოფა-რინაშ ართობათ, ურთიართალარინათ დო მორალურ გამამინჯალათ. ფანიაშ სოციალურ უციობას გჷთმოპიჯანს ჯარალუაშ ფიზიკურ დო შურიელ მოახალაფაშ მოთხირი. ათე სოციალურ ართულიშ ბიოლოგიურ დაჭყაფუს გურგინუა დო გეხალარა წჷმარინუანს. ფანია ჯარალუაშ სპეციფიკურ გიმენსისტემა რე, ნამუთ ურთიართგჷმათანჯე რსხუს რე ჯარალუაშ შხვა გიმენსისტემეფწკჷმა (მარა კანკალე ზოხორინალათ იხასიათებუ); თის უღჷ წუმოძინაშ ფაზეფ დო ფანიაშ მაკათურეფიშ გოთანჯილ სტრუქტურა.

ფანიაშ ჯარალობურ შანულობა მოურს თიშ ანდაკორობამ ფუნქციეფშე, ნამუთ ედომუშამ ჯარალუაშ დო პიჯეფიშ მოთხირეფიშ გოვითარფაშ გეთხოზინით ითირუ. ართ რანწკიშ ფუნქციეფ დახე ირიათო სქიდუ თარუანობას, მაჟირეფი, შხვადოშხვა კულტურულ-ისტორიულ დო სოციალურ-ეკონომიკურ ნწკარუაშ პიჯალეფს, შხვადოშხვა ჭყანათ ქიმინჯენა ვარ-და დინჷნა. მასუმეფი — ჭიე-ჭიეთ მაძინუ ჯარალუაშ შანულობას ღებულენა.

ფანიაქ გიჭყჷ პირველჸოფურ ჯარალუას (შქა პალეოლითი) გურგინუაშ, მუჭოთ სოციალურ ინსტიტუტიშ გოჭყაფაშ გეთხოზინით. გურგინუაშ დო ფანიაშ, მუჭოთ სოციალურ მოლინაშ, პირველ ფორმა რდჷ ჭკობაფონ ფანია (ართი ჭკობაშ ვა ხვალე სქესობური, თაშნეშე სოციალურ-ეკონომიკურ რსხუ, ნამუქჷთ დოთირჷ თეიშახ რინელ ბუნურ სქესობურ ურთიართობა). მარა ჭკობაფონ ფანია, ფენდამ ვა რდჷ დო ლექინას აკმოცენდჷ. თეს გჷთმოპიჯანს თი ფაქტი, ნამჷ-და ფანიაშ წუმოძინაშ თე ეშალს ადამიერეფიშ ოხანდე დო ჸოფა-რინაშ ართობაშ ფორმას, თარ სოციალურ ორგანიზმის, გვარი წჷმარინუანდუ.

თეხანურ ტენდენციეფიშ დო გიშაკერზაფილო ბჟადალიშ ჯარალუაშ რეალობაშ გოთოლწონაფათ, ფანია ისხუნუაფუ გეჸვენჯიშობურო: „ფანია რე გურგინელ ალმასქუეფიშ სქუალეფით ვარ-და თინეფიშ უმუშო, ვარ-და ხვალეხე მასქერ სქუათ“. ასე, ფანია რე ჯარალუაშ კურთხუ (მორჩილ სოციალურ ბუნა) გერსხილ ჩილ დო ქომონჯურ რსხუშა დო მოჯგირულ ურთიართობეფშა, ანუ თინა იკათუანს ჩილ დო ქომონჯიშ შქას, მასქერეფს დო სქუალეფს შქას, დეფს დო ჯიმალეფს შქას დო შხვა მოჯგირეეფს შქას ურთიართობეფს, თი ადამიერეფს შქას ურთიართობეფს, ნამუეფჷთ ართო რენა დო უნჯღვერჷნა ართამ მეურნალას. ფანია არსულენს უკაბეტაშ როლს, მუჭოთ ზოხოიან პიჯეფიშ, თეშ ედომუშამ ჯარალუაშ რინას. ფანია სოციალურ-ბიოლოგიურ გუნაჭყა რე. თის გჷთმოპიჯანა, მუჭოთ სოციალური, თეშ ბიოლოგიურ მოთხირეფი (სქესობურ ინსტინქტეფი).

საქორთუოშ ომენოღალე სამართალიშ მეჯინათ, ფანია ოსურიშ დო ქომოლკოჩიშ ნებაჸოფურ რსხუ რე, ნამუთ რეგისტრირაფილ რე სახენწჷფო ორგანოს, ანდანე, სამართლებურ თოლწონუათ, ხვალე თეჯგურა რეგისტრაცია გჷთმაჭყანს ალმასქუეფს შქას გოთანჯილ თია-საღალეეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ფანია – ენციკლოპედია ბრიტანიკა 

## ლიტერატურა

* ბექაია მ., ოჯახის განვითარების სოციალური პრობლემები, თბ., 1980;
* ითონიშვილი ვ., ქართველ მთიელთა საოჯახო ურთიერთობის ისტორიიდან, თბ., 1960;
* ნადარეიშვილი მ., ქართული საოჯახო სამართლის ისტორიიდან, თბ., 1965;
* ჭყონია ი., ქორწინების ინსტიტუტი მთიულეთში, თბ., 1955.

## სქოლიო

კატეგორია:ფანია
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2
ფრანსისკო პისარო

**ფრანსისკო პისარო ი გონსალესი** (ესპ. Francisco Pizarro y González, დ. დოხოლაფირო 16 მელახი, 1478 — ღ. 26 მანგი, 1541) — ესპანარი კონკისტადორი, ნამუქჷთ მოჯალაგუ ინკეფიშ იმპერია.

დებადჷ ნოღა ტრუხილიოს, ღარიბი ფანიას. ბაღანობაშე შარალუათ დეინტერესჷ. ოკათუდჷ კონკისტადორი ვასკო ნუნიეს დე ბალბოაშ ექსპედიციას. პანამაშ ჸალიშ გინოკვათუაშ ბორჯის, ბალბოაქ, პისაროქ დო ექსპედიციაშ შხვა მაკათურეფქ გინირთეს მაართა ევროპალეფო, ნამუეფქჷთ ძირეს რჩქალი ოკიანე ამერიკაშე. უკულ, პისარო ნინალენდჷ ახალდუნარსხუა ნოღა პანამაშ მადუდეთ. პისაროქ ჟირშა მანწყუ ექსპედიცია პერუს, მარა უშედეგოთ. 1529 წანას, თიქ ალობა მიპალუ ესპანეთიშ მონარქიშე დო წიმიჭყჷ მასუმა ექსპედიცია.

პერუშ ტერიტორიაშა მიშულაშ უკულ, პისაროქ თექ ქუდარსხუ ნოღა სან-მიგელ-დე-პიურა. 1532 წანაშ გერგობათუთას პიზაროშ რაზმიქ, კახამარკაშ ლჷმას, ოჭოფუ ინკეფიშ იმპერატორი ატაჰუალპა. პისაროქ მითხუ დიდი მუდანობათ ორქო იმპერატორიშ გადუდიშულებაშო. მუჟამსჷთ ინკეფქ პისაროს ორქო ქიმუღეს, თიქ იმპერატორი იშენ ვაგუტუ, ქეკადვჷ შხვადოშხვა დანაშური დო დოჸვილუ. თე ამბექ მოხვადჷ 1533 წანაშ კვირკვეს. კინ თე წანას, პისაროქ გემშართჷ ინკეფიშ იმპერიაშ ნანანოღა კუსკოშა. ჸათაშ ქუდანთხუ ინკეფიშ იმპერიაქ. 1533 წანაშ ღურთუთას, პისაროქ დარსხუ ნოღა ლიმა. პისაროს უღუდჷ კონფლიქტური ურთიართალა მუში ჸოფილი მაჸალე დიეგო დე ალმაგროწკჷმა. თენეფს ართიანსჷ შქას ვაგართეს ხეშუულებაქ.  ართი პერიოდის ალმაგროქ პისარო დამარცხჷ დო ონტინუ. მარა 1538 წანას პისაროქ მუში არმიათ დირთჷ, ორჯგინჷ ალმაგროს დო დოჸვილუ. 1541 წანას ალმაგროშ სქუაქ ნჯარი გეშეღუ. თიში ალმარენჯეფქ გემნაკათეს პისაროს დოხორეშა დო დოჸვილეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ფრანსისკო პისაროშ ბიოგრაფია ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ფრანსისკო პისარო დო ინკეფიშ იმპერიაშ დონთხაფა

კატეგორია:ესპანარეფი
კატეგორია:ესპანარი კონკისტადორეფი
ივანე IV

**ივანე IV ვასილიშ სქი** (რუს. Иван IV Васильевич; დ. 25 მარაშინათუთა [ჯვ.სტ. 15 მარაშინათუთა], 1530 — ღ. 28 მელახი [ჯვ.სტ. 18 მელახი], 1584), უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ივანე კონწარი** — მოსკოვიშ დო ედომუშამო რუსეთიშ დიდი თარი 1533 წანაშე დო ედომუშამო რუსეთიშ ცარი 1547 წანაშე ღურაშახ (1584), მაართა რუსი მონარქი ნამუთ ცარო აკურთხეს.

რდჷ ვასილი III-შ დო თიში მაჟირა ოსურიშ ელენა გლინსკაიაშ უნჩაში ქომოლსქუა. სუმი წანერი რდუნ თეში მუმაქ დუღურჷ. ივანე მაფათ აკურთხეს 1547 წანაშ 26 ღურთუთას [ჯვ.სტ. 16 ღურთუთა]. თიში მართუალაშ ბორჯის მოხვადჷ რუსეთიშ, მუჭოთ შქა ოშწანურეფიშ სახენწჷფოშ, იმპერიათ ტრანსფორმაციაქ. 

ხეშუულებაშ დუდშეიანი წანეფს, ივანე IV ქიანას მართუნდჷ რეფორმატორეფიშ ბუნაწკჷმა ართო, ნამუსჷთ *"გიშაგორილი სხუნუ"*-ს უძახუდეს. ივანექ დარსხუ ზემსკი სობორი, ატარჷ შხვადოშხვა რეფორმეფი, გაჭყჷ მაართა რუსული პროფესიული არმია სტრელცი. ივანექ ქიდეკინჷ ყაზანიშ დო ასტრახანიშ სახანოეფი, დამარცხჷ ცინდირიშ ხანი დო ჸათე ტერიტორიეფი რუსეთიშ აკოდგინალუაშა გემშეჸონჷ. 

ხეშუულებაშ კონსოლიდაციაშ დო მუში პოზიციეფიშ განძალიერაფაშ უკულ, ივანე IV-ქ დეთხინუ გიშაგორილი სხუნუშ წჷმმარინაფალეფი დო წიმიჭყჷ ლივონიაშ ლჷმა. ივანეშ ღანკი რდჷ ბალტიაშ ზუღაშა გიშაულარიშ ხეშა ეშაჸოთამა. მარა ლივონიაშ ლჷმას რუსეთიქ დემარცხჷ დო მიოდინუ დაკინებული ლივონიური ტერიტორიეფი. ლჷმაშ თებაშ უკული, ივანექ ქიდიჭყჷ რეპრესიული პოლიტიკა დიდებუანეფიშ მეხჷ, პოლიტიკური პოლიცია ოპრიჩნიკეფიშ გიმორინაფათ. ოპრიჩნიკეფქ 1570 წანაშ 2 ღურთუთაშე - 12 ფურთუთაშახ ბორჯიშ გოძვენას, მანწყუეს ჟღილიტუა ნოვგოროდის, სოდეთ გოჭყვიდეს ანთასობათ  ადამიერი. ართი წანაშ უკულ, 1571 წანაშ 24 მესის თათარეფქ გემშეჭკირეს დო მოსკოვი გეგნოჭვეს.

ივანე IV მერჩქინელი რდჷ ჭკვერი დო ეფექტური მამართალო, ნამუსჷთ ფშხირას ახასიათენდჷ პარანოია, ფსიქიკური ლახარა, სიშერა. სიშერაშ ართ-ართი ეპიზოდის თიქ დოჸვილჷ მუში უნჩაში ქომოლსქუა ივანე. ივანე IV-შ ღურაშ უკულ, რუსეთიშ ომაფე ხვისტაშა ეშართჷ უკულაში ქომოლსქუაქ თედორე I-ქ, ნამუქჷთ ეფექტური მამართალქ ვეჸუ. თედორეს სქუა ვადოსქილადჷ, მონძე ვაჸუნდჷ. ჸათაშ გეთუ რიურიკოვიჩეფიშ დინასტიაშ მართუალაშ პერიოდიქ დო ქიდიჭყჷ არეულუბეფიშ ხანაქ რუსეთის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1530
კატეგორია:ნაღურა 1584
კატეგორია:რუსეთიშ მაფეფი
კატეგორია:მოსკოვიშ დიდი თარეფი
კატეგორია:რიურიკოვიჩეფი
ჯონ უდიხაწყარე

**ჯონ უდიხაწყარე** (ინგლ. John Lackland; დ. 24 ქირსეთუთა, 1166 — ღ. 19 გჷმათუთა, 1216) — ინგლისიშ მაფა 1199-1216 წანეფს, პლანტაგენეტეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი. რდჷ ჰენრი II-შ დო თიში ალმასქუ ელეონორა აკვიტანიარიშ უკულაში, მახოთა ქომოლსქუა. ჯონის, მუჭოთ არძაშე უკულაში ქომოლსქუას, მაფობაშ დო კაბეტი დიხეფიშ მართუალაშ მუთუნნერი შანსი ვაუღუდჷ დო ჸათეშ გეშა გიადჷ მეტჯოხოქ **უდიხაწყარე**. მარა მუჟამსჷთ თიში ჯიმალეფქ ჰენრიქ, რიჩარდიქ დო ჯეფრიქ, შხვადოშხვა ბორჯის ეარყეს მუნეფიშ მუმაშ ჰენრი II-შ მეხჷ, ჯონიქ გინირთჷ მუმაშ ფავორიტო დო მუმაქ ჯონი 1177 წანას ქუდარინუ ირლანდიაშ ლორდო დო გეგნოჩჷ დიხეფი ინგლისის დო კონტინენტური ევროპას.

მუჟამსჷთ მაფა რიჩარდ I მონაწილენდჷ მასუმა ჯვაროსნული ლესქერობას, ჯონიქ მინდომუ ომაფე ხვისტაშ ხეშა აშაჸოთამა, მარა უშედეგოთ. ჯონი მაფათ აკურთხეს 1199 წანაშ 27 მესის, რიჩარდიშ ღურაშ უკულ. ხვისტაშა ეშულაშ უკულ მალას, 1200 წანაშ მესის, ჯონიქ ფილიპ II ოგიუსტიწკჷმა ქუდოდვუ ოთინჩალე ხეკულუა, ნამუშ ნძალათ ფილიპიქ ქიჩინჷ ჯონიშ დორხველობა ანჟუს. 

1202 წანას კინ გეტირხჷ ლჷმაქ საფრანგეთიწკჷმა. დუდშე ჯონიქ შანულამი გომორძგუეფს მიოჭირინუ მარა უკულიანი პერიოდის ოურდუმე რესურსეფიშ უღვენობაშ გეშა ოურდუმე კამპანიაქ შედეგიანო ვაგაგინძორებუ. 1204 წანას ფილიპ II-ქ გემშეჭკირჷ ნორმანდიაშა დო ქიდეკინჷ ანჟუშ ტერიტორიეფი ნორმანდიას. ანჟუშ იმპერიაქ მიოდინუ ნორმანდია, ანჟუშ ოგრაფე დო მენი, მარა აკვიტანიაშ კონტროლი ვაუდინუაფჷ. ჯონი ძალამს ოცადუდჷ დინაფილი ტერიტორიეფიშ დორთინაფას, ჸათეშ გეშათ თიქ განძალიერჷ არმია, გაახალჷ კონტინენტური ალიანსეფი. საფრანგეთიწკჷმა 1213-1214 წანეფიშ ლჷმას, ჯონიქ კინ დემარცხჷ. შინონიშ ხეკულუათ, ჯონიქ დათმჷ ანჟუშ, პუატუშ ოგრაფეეფი დო ბრეტანიშ ოჰერცოგე. თაშნეშე ჯონის ქიგიოდვეს 60,000 £ რეპარაცია.

ჯონიშ მაფობაშ ეკონია ბორჯის, ჯონიშ მართუალათ ოკმაყოფილე ბარონეფქ ეარყეს. ბარონეფს ვამოწონდეს ჯონიშ კონწარი რჯებეფი, ოგაფურეფიშ გადიდება, თაშნეშე ჯონიშ კატასტროფული გალენური პოლიტიკა. ჯონიქ დეჸაბულჷ არყებული ბარონეფიშ მოთხუალეფს დო 1215 წანაშ 15 მანგის ხე ქუმაჭარჷ დოკუმენტის, ნამუსჷთ დუდშულობაშ დიდი ქარტიას უძახჷნა. ქარტიაქ ძალამს დოკონჩჷ მაფაშ ნებეფი, მარა ჯონი ვაპირენდჷ ქარტიათ დოდგინელი პიჯალეფიშ რსულებას. ჸათეშ გეშათ რომიშ პაპიქ ინოკენტი III-ქ გაუქვჷ ქარტია. ჸათეს უკულ მაჸუნჷ ომენოღალე ლჷმაქ. ბარონეფს ალურდჷ საფრანგეთიშ მაფა ლუი VIII. მალას 1216 წანაშ 19 გჷმათუთას დოღურჷ ჯონ უდიხაწყარექ. ჯონიშ ღურაშ უკულ ომაფე ხვისტაშა ეშართჷ თიში ჩხორო წანერი სქუაქ ჰენრი III-ქ. ჰენრიშ მართუალაშ ბორჯის არყებული ბარონეფქ დემარცხეს. 

## ლიტერატურა
* Morris, Marc (2015). King John: Treachery and Tyranny in Medieval England: The Road to Magna Carta. New York: Pegasus Books.
* Seel, Graham E. (2012). King John: An Underrated King. London: Anthem Press. 
* Turner, Ralph V. (2009). King John: England's Evil King?. Stroud, UK: History Press. 

კატეგორია:ინგლისიშ მაფეფი
სიმონ დე მონფორი

**სიმონ დე მონფორი** (ფრანგ. Simon de Montfort, დ. დოხოლაფირო 1208 — ღ. 4 მარაშინათუთა, 1265) — ფრანგული გამნარყიშ ინგლისარი ოურდუმე დო სახენწჷფო მოღალე. დებადჷ საფრანგეთის. 1229 წანას ინგლისიშა გეგნიხორჷ. 1238 წანას ოსურო ქიმიჸონჷ ინგლისიშ მაფაშ ჰენრი III-შ და ელეონორა. 1248 წანას სიმონ დე მონფორი ქუდარინეს აკვიტანიაშ მამართალო. დუდშე ალურდჷ ომაფე პარტიას, მარა უკულ, 1254 წანაშე ხემანჯღვერენდჷ ბარონეფიშ ოპოზიციას მაფაშ მეხჷ.  1264 წანაშე ინგლისის ქიდიჭყჷ ომენოღალე კონფლიქტიქ, ნამუსჷთ ბარონეფიშ მაჟირა ლჷმას უძახუნა.

1264 წანაშ 14 მესის, ნოღა ლუისიშ გოხოლუას, ბარონეფიშ აკოართაფილი ნძალეფქ, სიმონ დე მონფორიშ ხემანჯღვერობათ ორჯგინეს მაფაშ ჯარეფს დო ტყვეთ ხეშა ქაშეჸოთეს მაფა ჰენრი III, თიში სქუა ედუარდი დო ჯიმა რიჩარდი. მაფაშ მარცხიშ უკულ, სიმონ დე მონფორიქ გინირთჷ ინგლისიშ დე ფაქტო მამართალო დო მიშეღჷ კაბეტი თია ინგლისიშ კონსტიტუციური გოვითარაფაშა. 

მართუალაშ ბორჯის დე მონფორიქ ჟირშა მიჭანუ პარლამენტი: ოქსფორდიშ პარლამენტიქ 1258 წანას, მაფას გეგლანწყჷ აბსოლუტური ხეშუულება. დე მონფორიშ მაჟირა მოჭანაფილი პარლამენტის ოკათუდეს შხვადოშხვა ნოღეფიშ მენოღალე წჷმმარინაფალეფი. ჸათე რეფორმეფიშ გეშა, დე მონფორი მერჩქინელი რე თეხანური პარლამენტარული დემოკრატიაშ ართ-ართ დუმარსხუაფალო. 

სიმონ დე მონფორი აწარმენდჷ კონწარი პოლიტიკას ურიეფიშ მეხჷ. ლესტერიშ გრაფობაშ ბორჯის თიქ ურიეფი გეგშარაჸუ ნოღა ლესტერიშე. მუჟამსჷთ ინგლისიშ მამართალო გინირთჷ, თიქ ადამიერეფს გუუქვჷ ურიეფიშე ენაჭოფა ვალეფი. თაშნეშე, დე მონფორიშ ალმარენჯეფქ მანწყის ურიეფიშ მასობური ჟღილიტუა ლონდონს, ვუსტერს, დერბის, უინჩესტერს დო ლინკოლნის.

სიმონ დე მონფორიშ ართწანიანი მართუალაშ უკულ, 1265 წანაშ 28 მესის ედუარდიქ ტყვეობაშე ინტჷ. 1265 წანაშ 4 მარაშინათუთას, ივშემიშ ლჷმას, ედუარდიშ ჯარეფქ დამარცხეს სიმონ დე მონფორი დო თიში ალმარენჯი ბარონეფი. ლჷმას დოჸვილეს სიმონ დე მონფორი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა

კატეგორია:დუნაბადი 1208
კატეგორია:ნაღურა 1265
ფილიპე II (ესპანეთი)

**ფილიპე II** (ესპ. Felipe II, დ. 21 მესი, 1527 — ღ. 13 ეკენია, 1598) — ესპანეთიშ მაფა 1555-1598 წანეფს, პორტუგალიაშ მაფა 1580-1598 წანეფს, ნეაპოლიშ დო სიცილიაშ მაფა 1554-1598 წანეფს, ინგლისიშ დიაფალიშ მერი I-შ ოსურო მოჸონაფაშ უკულ ინგლისიშ დო ირლანდიაშ მაფა, თაშნეშე მილანიშ ჰერცოგი დო ნიდერლანდეფიშ ვითოშკვითი პროვინციაშ მამართალი, ჰაბსბურგეფიშ დინასტიაშ წჷმმარინაფალი.

რდჷ საღორონთო რომიშ იმპერატორიშ კარლ V-შ დო თიში ალმასქუ იზაბელა პორტუგალიარიშ ქომოლსქუა. მუმაშე მონძეობათ მიპალუ ესპანეთიშ ომაფე ხვისტა 1556 წანას. თაშნეშე, 1580 წანას ეშართჷ პორტუგალიაშ ომაფე ხვისტაშა დინასტიური კრიზისიშ უკულ. ფილიპეშ მართუალაშ ბორჯის ესპანარეფქ მოჯალაგეს ინკეფიშ იმპერია დო ქიდეკინეს ფილიპინეფი. ფილიპინეფს ჯოხოქ გიადჷ ფილიპე II-შ პატიოცემელო. ფილიპეშ მართუალაშ ბორჯის დიჭყჷ ნიდერლანდეფიშ რევოლუციაქ, ნამუსჷთ ოთხონეჩწანიანი ლჷმას ხოლო უძახჷნა. ლჷმაშ ბაძაძეფი რდჷ რეფორმაცია, ცენტრალიზაცია, ოგაფურეფიშ გადიდება. 1581 წანას ნიდერლანდეფიშ შხვადოშხვა პროვინციეფქ გეგმაცხადეს დუდშულობა ესპანეთიშე. ნიდერლანდეფიშ თარი ალმარენჯი რდჷ ინგლისიშ ომაფე, ნამუთ პროტესტანტი ნიდერლანდარეფს ალურდჷ.

ფილიპე II რდჷ კათოლიკური ევროპაშ მათხილარი დო ძალამს აწურედჷ პროტესტანტული რეფორმაციას დო ოსმალეთიშ იმპერიას. ესპანეთიშ იმპერია რდჷ 1571 წანას რომიშ პაპიშ პიუს V-შ დუნარსხუა წიმინდე ლიგაშ მაკათური. ლიგაშ თარი ღანკი რდჷ ოსმალეთიშ გოლინაშ დოდაღარაფა. 1571 წანაშ 7 გჷმათუთაშ ლეპანტოშ ლჷმას, წიმინდე ლიგაშ ფლოტიქ დამარცხჷ დო მოჯალაგუ ოსმალეფიშ ფლოტი. 1584 წანას ფილიპექ ხე მაჭარჷ ჟუენვილიშ აპიჯაფას დო დაფინანსჷ კათოლიკური ლიგა. ჸათე ლიგაშ ღანკი პროტესტანტი ჰუგენოტეფიშ ჸარაფეფიშ მოჯალაგუა რდჷ. 1588 წანას, პროტესტანტული ინგლისიშ დამარცხებაშ ღანკით, ფილიპექ ინგლისიშა გოუტუ ესპანური არმადა. არმადაშ გეგმა რდჷ ინგლისიშა მიშაჭკირუა, ელისაბედ I-შ გითოჸოთამა, კათოლიკური რელიგიაშ კინ დორსხუაფა დო  ნიდერლანდეფიშ პრობლემაშ გინოჭყვიდუა ხოლო, მუშენდა ინგლისი ნიდერლანდარი რევოლუციონერეფს ალურდჷ. ჸათე კამპანიაქ ესპანეთიშო კატასტროფულო ითუ. ინგლისიშ ფლოტიქ, ნამუთ იკათუანდჷ უმოს ჭიჭე, ბიწორი დო მანევრირებადი გემეფს, ქიგიანთხჷ დო დამარცხჷ ესპანური არმადა. უკულ, ოზუღე ლჷმაშ მიმალობაშ ბორჯის, შტორმიქ გელალჷ დო მოჯალაგუ ესპანარეფიშ ოზუღე ნძალეფი. უკულიანი პერიოდეფს, ესპანარეფქ  1596 დო 1597 წანეფს ხოლო ჟირშა მანწყის ოზუღე ექსპედიცია ინგლისიშ მეხჷ, ნამუეფსჷთ მუთუნნერი წჷმოძინეფიშა ვემუჭირინუაფჷ. ინგლის-ესპანეთიშ კონფლიქტიქ 1604 წანაშახ გეგინძორჷ.

ფილიპე II-შ ბორჯის ესპანეთიშ იმპერიაქ მიოჭირინუ ტერიტორიული დო პოლიტიკური ექსპანსიაშ პიკის. თიში მართუალაშ პერიოდის ესპანეთიშ ორქოშ ხანას ხოლო უძახჷნა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ახალი მოსოფელიშ ენციკლოპედია

კატეგორია:დუნაბადი 1527
კატეგორია:ნაღურა 1598
კატეგორია:ესპანარეფი
კატეგორია:ჰაბსბურგეფი
კატეგორია:ესპანეთიშ მაფეფი
კატეგორია:პორტუგალიაშ მაფეფი
კატეგორია:ინგლისიშ მაფეფი
კატეგორია:ირლანდიაშ მაფეფი
კატეგორია:სარდინიაშ მაფეფი
კატეგორია:ნეაპოლიშ მაფეფი
კატეგორია:სიცილიაშ მაფეფი
კატეგორია:მილანიშ ჰერცოგეფი
თამაზ I

**თამაზ I** (სპარს. طهماسب, დ. 22 ფურთუთა, 1514 — ღ. 25 მესი, 1576) — სეფიანეფიშ იმპერიაშ რანწკით მაჟირა შაჰი, 1524-1576 წანეფს. თიშე მეტ ხანს სეფიანეფიშ იმპერია მითინს ვაუმართჷ. რდჷ ისმაილ I-შ დო თიში ალმასქუ თაჯლუ ხანუმიშ უნჩაში ქომოლსქუა.

ხვისტაშა ეშართჷ ვითი წანერქ, 1524 წანაშ 23 მესის, მუამუშიშ ღურაშ უკულ. თამაზიშ მართუალაშ დაჭყაფური წანეფს, სპარსეთის იბურჯანდჷ ომენოღალე ლჷმეფი ყიზილბაშეფს შქას, ნამუქჷთ 1532 წანაშახ გეგინძორჷ. უკულიანი პერიოდის შაჰ-თამაზიქ განძალიერჷ მუში ხეშუულება დო ქიდიჭყჷ აბსოლუტური მართუალა. 1532 წანაშე ირანი ოლიმუდჷ ოსმალეთიშ იმპერიას. კონფლიქტიქ 1555 წანაშახ გეგინძორჷ დო გეთუ სეფიანეფიშ მარცხით. ლჷმაშ მიმალობაშ გოძვენას, თამაზიქ ოთხიშა (1541, 1547, 1551, 1554) გემშეჭკირჷ ქართლიშ ომაფეშა. ეკონია ლესქერობას გეჭოფუ 30,000 ტყვე დო სპარსეთიშა გეგნახორუ. 

1555 წანაშ 29 მესის, თამაზიქ ოსმალეთიშ სულთანი სულეიმან I-წკჷმა ქუდოდვუ ამასიაშ ზე, ნამუშ ნძალათ ოსმალეთიქ მიპალუ შქაწყარმალონაშ უდიდაში ნორთი, ბჟადალი ერაყი, ბჟადალი სომხეთი დო ბჟადალი საქორთუო. სეფიანეფიშ კონტროლიშ თუდო ქუდოსკიდჷ თავრიზიქ, ბჟაეიოლი საქორთუოქ, ბჟაეიოლი სომხეთიქ, ბჟაეიოლი ქურთისტანქ, დაღესტანქ, აზერბაიჯანქ დო სპარსეთიშ ოორუე-ბჟადალი სანძღოეფიშ გოხოლუას მადვალუ ჸეთი ტერიტორიეფქ, ნამუეფით ლჷმაშ დოჭყაფაშახ სპარსეთიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. ერზურუმქ, ვანქ დო შაჰრეზურქ გინირთჷ ბუფერული ზონეფო ირან-ოსმალეთიშ შქას. ყარსიქ გჷმოცხადებულქ იჸუ ნეიტრალური ზონათ.

თამაზი ოცადუდჷ ევროპაშ ქირსიანული სახენწჷფოეფი ვენეციაშ რესპუბლიკა დო ჰაბსბურგეფიშ მონარქიაწკჷმა (ნამუეფით ოსმალეთის ონტერუდეს) ოურდუმე-პოლიტიკური ალიანსიშ აკოქიმინუას, მარა თიში ჸათე ცადებეფქ უშედეგოთ გეთუ. 

თამაზ I თაშნეშე ოლიმუდჷ ბუხარალი უზბეკეფს. 1528 წანას, ჯამიშ ლჷმას, თამაზიქ ორჯგინჷ უზბეკეფს არტილერიაშ გიმორინაფათ. თამაზი ალურდჷ მოგოლეფიშ იმპერიაშე გინორაჸილი იმპერატორს ჰუმაიონის, ნამუთ ხვისტაშ დორთინაფას ოცადუდჷ. მარა საგამათ თამაზიქ ჰუმაიონის მოთხუ შიიზმიშ მეღება.

თამაზიქ დადაღარჷ ყიზილბაშეფიშ გოლინა დო განძალიერჷ ოშურიელე პიჯეფიშ, გამუსლიმანებული ქორთუეფიშ დო სომეხეფიშ როლი სეფიანეფიშ პოლიტიკას დო ადმინისტრაციას. თამაზიქ ღურუ 1576 წანაშ 25 მესის, 62 წანერქ. თიში ღურაშ უკულ ქიდიჭყჷ ომენოღალე ლჷმაქ ხეშუულებაშო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ენციკლოპედია ირანიკა.)

კატეგორია:ირანიშ შაჰეფი
კატეგორია:სეფიანეფი
ატომი

**ატომი** () — რჩქვანელობური მატერიაშ აკმადგინალი უჭიჭაში ართული, ნამუსჷთ ქიმიური ელემენტიშ ანდეფი უღჷა. ირი მანგარი რსხული, ქვანთი, აირი დო პლაზმა აკმოდგირთუ ნეიტრალური ვარ-და იონიზირაფილი ატომეფშე. ატომეფი ძალამ მორჩილი ზჷმაშ რე, თინეფიშ რჩქვანელობური ზჷმა, დოხოლაფირო, 100 პიკომეტრი რე (მეტრიშ ვითნამილიარდონი მეტრულ სისტემას), მარა ატომეფს კვათიერო გოთანჯილი ხურგეფი ვა უღჷნა დო რე თინეფიშ ზჷმეფიშ გოთანჯუაშ შხვადოშხვა მეთოდი, ნამუეფჷთ გინორთელი, მარა მოგვენ ფასებეფს ირზენა.

ატომეფი ძალამ ჭიჭელეფი რენა თიშოთ, ნამჷ-და კლასიკურ ფიზიკოსეფს თოლოძირეთ ჩილათერი შედეგეფი მეჩასჷნ. ფიზიკაშ გოვითარაფაწკჷმა ართო, ატომური მოდელეფი აკოკათეს კვანტური პრინციპეფით თინეფიშ რჯებაშ უჯგუშო ეიონწყუმალო დო პროგნოზირაფაშო.

ირი ატომი აკმოდირთუ გვირზილშე დო თიწკჷმა მერსხილ ართი ვარ-და უმოსი ელექტრონიშე. გვირზილი აკმოდირთუ ართი ვარ-და უმოსი პროტონიშე დო რჩქვანელობურო, მოგვენ მუდანობაშ ნეიტრონეფშე (პროთიუმს ნეიტრონი ვა უღჷ). პროტონეფშა დო ნეიტრონეფშა ნუკლონეფი უჯოხონა. ატომიშ მასაშ 99,94%-შე უმოსის გვირზილი იკენს. პროტონეფს უღჷნა დადებითი მუხტი, ელექტრონეფს — უარჸოფური, ნეიტრონეფს — მუხტი ვა უღჷნა. დო პროტონეფიშ დო ელექტრონეფიშ მუფდანობა ართნერი ქორე-და, ინწკჷმა ატომი ელექტრონეიტრალური რე, დო ატომს პროტონეფიშ მუდანობაშე უმოსი ვარ-და მერკე ელექტრონი ქუღჷ-და, ინწკჷმა თის, ომანგეთ, უარჸოფური ვარ-და დადებითი მუხტი უღჷ. მუხტიშ მოღვენი ატომს იონი ჯოხო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
*  
*  
* —a guide to the atom for teens. 
*  
*  
*  
*  
*  
*  

## სქოლიო

კატეგორია:ატომეფი
კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2