open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ღორონთიშ დელუზია

**ღორონთიშ დელუზია** (ინგლ. The God Delusion) — ბრიტანალი ბიოლოგიშ რიჩარდ დოკინსიშ 2006 წანაშ წინგი.

წინგის ეჭარილი რე შხვადოშხვა თემეფი: ათეიზმი, რელიგიურობა, მორალი, ფილოსოფიური არგუმენტეფი ღორონთიშ ჸოფაშ გეშა, ევოლუცია დო შხვა.

ავტორიშ არზით ღორონთი ვა რე დო ღორონთი ვა რე ოხვილური ოქიანუშ გოჭყაფაშ დო თელარაშ გორჩქინაშ  ეიონწყუმალო. დოკინსი ჭარუნს ნამჷ-და ორთაშობური სელექცია დო შხვა მენცარული თეორიეფი ღორონთიშ ჰიპოთეზაშ უჯგუშო ეთმენწყუნს ოქიანუშ დო თელარაშ გორჩქინაშ იდეას. ავტორიშ არზით, ღორონთიშ რწუმა დელუზია (ბოდუა, ბორდიში) რე. 

რიჩარდ დოკინსი დუთმაჸუნუ ამერიკალი ფილოსოფოსიშ რობერტ პირსიგიშ შინელი ნარაგადის: "*მუჟანს ართი კოჩი დელუზიათ ქიდელახებუნჷ, თის სიხანგეს უძახჷნა, მარა მუჟამს ანდა კოჩი რე ჸათაშ დალახებური, თინა უკვე რელიგია რე*".

დოკინსის წინგის შხვადოშხვა სამანგეფი მოჸუნს, თიში ოძირაფალო ნამჷ-და ადამიერი მორალურობაშო მუთუნნერი რელიგიას ვახვილუნჷ. 

წინგის უღუდჷ კაბეტი პოპულარალა მოსოფელიშ მასშტაბით დო თიქ გინირთჷ *New York Times*-იშ ბესტსელერო დო მიოჭირინჷ მაანთხა აბანს ბესტსელერეფიშ ერკებულს. 2006 წანას,  Amazon.com-იშ ბესტსელერეფიშ ერკებულს წინგის უკინებუდჷ მაჟირა აბანი. გიმიჩინჷ წინგიშ 3 მილიონ ეგზემპლარქ დო ითანგჷ 35 ნინაშა.

ღორონთიშ დელუზია ნომინირაფილი რდჷ ბრიტანული წინგეფიშ პრემიაშა, სოდეთ, 2007 წანას, დოკინსი დასახელეს წანაშ ავტორო. 2007 წანას დოკინსიქ მიპალუ დეშნერიშ პრემია, მუში წინგის სეკულარული, მენცარული დო ჰუმანისტური იდეეფიშ პოპულარიზაციაშ გეშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Joan Bakewell: "Judgment Day", The Guardian, 23 September 2006
* Troy Jollimore: "Better Living Without God? ", *San Francisco Chronicle*, 15 October 2006
* Jim Holt: "Beyond belief", *The New York Times*, 22 October 2006
* Marilynne Robinson: "The God Delusion ", *Harper's Magazine*, November 2006
* Eric W. Lin: "Dawkins Says God Is Not Dead, But He Should Be", *The Harvard Crimson*, 1 November 2006
* Bill Muehlenberg: "A Review of The God Delusion": Part 1, Part 2, on the Australian commentator's CultureWatch blog
* Robert Stewart: "A detailed summary and review of The God Delusion ", *The Journal of Evolutionary Philosophy*. 2006

კატეგორია:რიჩარდ დოკინსიშ წინგეფი
თერმოდინამიკა

**თერმოდინამიკა** (ჯვ. ბერძ. θέρμη Therme — სიტიბა + δύναμις Dynamis — ნძალა) — ფიზიკაშ დისციპლინა ნამუთ გურაფულენს სიტიბაშ, მუშობაშ, ტემპერატურაშ დო ენერგიაშ ურთიართობას ართიანწკჷმა. ჸათე ურთიართობეფი გერსხილი რე თერმოდინამიკაშ ოთხ კანონს.

თერმოდინამიკაქ მუჭოთ მენცარობაქ დირსხუ XIX ოშწანურას. ჸათე პერიოდიშ მენცარეფი (ნიკოლა ლეონარ სადი კარნო) ოცადუდეს ორქიშ ქვარქვანტეფიშ ეფექტურობაშ გაუჯგუშებას. 1824 წანას კარნოქ გჷმაბჟინუ მენცარული ნახანდი "ფირქეფი დაჩხირიშ მამოტივირაფალი ნძალეფიშ გეშა". ყათე წინგით კარნოქ მიშეღჷ დიდი თია ახალი დისციპლინაშ - თერმოდინამიკაშ დორსხუაფაშა.

1854 წანას ბრიტანალი ფიზიკოსიქ დო მათემატიკოსიქ უილიამ ტომსონიქ წჷმარინუ თერმოდინამიკაშ, მუჭოთ ზოხორინელი დისციპლინაშ ფორმულაცია.

გერმანალი ფიზიკოსიქ რუდოლფ კლაუზიუსიქ, სადი კარნოშ ციკლიშ გიმორინაფათ, წჷმარინუ სიტიბაშ თეორიაშ გაუჯგუშებული ვერსია. კლაუზიუსიქ, მუში ომენცარე ნახანდის *"სიტიბაშ ჸარაფული ნძალეფიშ გეშა"* (ნამუქჷთ 1850 წანას გიშართჷ), წჷმარინუ თერმოდინამიკაშ მაჟირა კანონიშ ბაზისური იდეა, 1865 წანას მიშეღჷ ენტროპიაშ კონცეფცია დო 1870 წანას ვირიალიშ თეორემა.

დუდშე თერმოდინამიკული რკვიებეფი ორხველუდჷ ხვალე სიტიბაშ მექანიკურ ქვარქვანტეფს. უკულ თიქ გეფართინუ ქიმიური ნიფთიერებეფიშ დო ქიმიურ რეაქციეფიშ რკვიებეფით. თეხანური პერიოდიშო არსებენს ქიმიური თერმოდინამიკა ხოლო, ნამუთ გურაფულენს ენტროპიაშ როლს ქიმიური რეაქციეფიშ პროცესის.

## ქოძირით თაშნეშე
* ატმოსფერული თერმოდინამიკა
* ბიოლოგიური თერმოდინამიკა
* უჩა რხვილეფიშ თერმოდინამიკა
* კლასიკური თერმოდინამიკა
* კვანტური თერმოდინამიკა
* ქიმიური თერმოდინამიკა
* მაქსიმალური ენტროპიაშ თერმოდინამიკა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Thermodynamics Data & Property Calculation Websites 
* Thermodynamics Educational Websites 
* Thermodynamics and Statistical Mechanics
* Thermodynamics and Statistical Mechanics by Richard Fitzpatrick

კატეგორია:თერმოდინამიკა
ემილ დიურკჰაიმი

**დავიდ ემილ დიურკჰაიმი** (ფრანგ. David Émile Durkheim; დ. 15 პირელი, 1858, ეპინალი, საფრანგეთი — ღ. 15 გერგობათუთა, 1917, პარიზი, საფრანგეთი) — ფრანგი სოციოლოგი, შინელი რე მუჭოთ სოციოლოგიაშ აკადემიური დისციპლინაშ დუმარსხუაფალი. თის, თაშნეშე მიშინუანა მუჭოთ თეხანური სოციალური მენცარობეფიშ არქიტექტორს, მაქს ვებერი დო კარლ მარქსიწკჷმა ართო.

დიურკჰაიმიშ რკვიებეფი ორხველუდჷ ჯარალუეფს დო თინეფიშ სოციალურ-ინტეგრაციულ როლს თეხანურ მოდერნისტულ ერას, სოდეთ ტრადიციული დო რელიგიური ურთიართობეფი შანულობას ოდინუანა დო სოციალური ინსტიტუტეფი უმოს დიდი გოლინას ეთმეჭოფუნა. დიურკჰაიმიშ სტატისტიკურ მოდელეფქ, ჯარალუეფიშ მენცარულ რკვიებეფქ, ისტორიულ ობზერვაციეფქ მიშეღჷ დიდი თია სოციოლოგიაშ მუჭოთ მენცარობაშ დორსხუაფაშა. 

დიურკჰაიმიშ თარი სოციოლოგიური ნახანდი რე *"ხანდაშ გორთუალა ჯარალუეფს"*, ნამუქჷთ 1893 წანას გიშართჷ დო ნამუთ რდჷ დიურკჰაიმიშ ოდოქტორე დისერტაციაშ თემა. უკულ, 1895 წანას თის მაჸუნუ შანულამი ნახანდიქ *"სოციოლოგიური მეთოდიშ კანონეფი"*. ჸათე წანას დიურკჰაიმიქ დარსხუ სოციოლოგიაშ პირველი ევროპული დეპარტამენტი დო გინირთჷ ფრანგული სოციოლოგიაშ პირველ პროფესორო.

დიურკჰაიმიშ 1897 წანაშ მონოგრაფია *"სუიციდი"*, ნამუთ სუიციდეფიშ შენთხოვეფიშ რკვიება რე კათოლიკურ დო პროტესტანტულ პოპულაციეფს, თეხანური სოციალური რკვიებეფიშ მაგალითიე დო ოინალჷ სოციალური მენცარობეფიშ ფსიქოლოგიაშე დო პოლიტიკური ფილოსოფიაშე გარჩიებას. 

1898 წანას დიურკჰაიმიქ დარსხუ *"[[L'Année sociologique]]"* დო რდჷ თიში პირველი რედაქტორი. 

1912 წანას გიშართჷ დიურკჰაიმიშ წინგიქ *"რელიგიური რინაშ ელემენტარული ფორმეფი"*. წინგის წუმორინაფილიე რელიგიაშ თეორია, ეჭარილი რე დარებადი ანალიზი აბორიგენული დო თეხანური ჯარალუეფიშ კულტურეფიშ.

დიურკჰაიმიშ მენცარული რკვიებეფიშ თარი ღანკი რდჷ სოციოლოგიაშ, მუჭოთ ზოხორინელი მენცარობაშ დორსხუაფა. დიურკჰაიმიქ გაუჯგუშჷ პოზიტივიზმიშ თეორია, გაფართინუ ეპისტემოლოგიური რეალიზმი დო ხეშეუნწყუ ჰიპოთეთიკურ-დედუქციური მოდელიშ გიმორინაფას სოციალურ მენცარობას.

დიურკჰაიმი რდჷ პროპონენტი სტრუქტურული ფუნქციონალიზმიშ, ნამუთ მეთოდოლოგიური მერინა რე მუჭოთ სოციოლოგიას, თაშნეშე ანთროპოლოგიას. 

დიურკჰაიმიშ მეჯინათ სოციალური მენცარობა ოკო რდას ჰოლისტიკური დო თიქ ოკო გიმირკვიას ჯარალუეფი დო ვართ ინდივიდუალური რჯებეფი.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* *მონტესკიეშ კონტრიბუცია სოციალური მენცარობაშ გოვითარაფაშო* (1892)
* *ხანდაშ გორთუალა ჯარალუეფს* (1893)
* *სუიციდი* (1897)
* *სოციოლოგია დო თიში მენცარული არეალი* (1900)
* *პრიმიტიული კლასიფიკაცია* (1903)
* *რელიგიური რინაშ ელემენტარული ფორმეფი* (1912)
* *მის ოკოდჷ ლჷმა?* (1914)

### პუბლიკაციეფი, ნამუეფქჷთ ავტორიშ ღურაშ უკულ გიშართჷ
* *გონათაფა დო სოციოლოგია* (1922)
* *სოციოლოგია დო ფილოსოფია* (1924)
* *მორალური გონათაფა* (1925)
* *სოციალიზმი* (1928)
* *პრაგმატიზმი დო სოციოლოგია * (1955)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ემილ დიურკჰაიმი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 
* ემილ დიურკჰაიმი ფილოსოფიაშ ინტერნეტ ენციკლოპედიას
* DD – Digital Durkheim

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი სოციოლოგეფი
ოჩხამური (მიარეშანულამი)

**ოჩხამური** შილებე შანენდას:

*ოჩხამური — დაბა აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკას
*ოჩხამური — წყარმალუ აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკას
უილიამ რენკინი

**უილიამ ჯონ მაკუორნ რენკინი** (ინგლ. William John Macquorn Rankine; დ. 5 კვირკვე, 1820, ედინბურგი, შოტლანდია — ღ. 24 ქირსეთუთა, 1872, გლაზგო, შოტლანდია) — შოტლანდიარი ფიზიკოსი დო ინჟინერი, ნამუქჷთ რუდოლფ კლაუზიუსი დო უილიამ ტომსონიწკჷმა ართო მიშეღჷ დიდი კონტრიბუცია თერმოდინამიკაშ, გიშაკერზაფილო თერმოდინამიკაშ პირველი კანონიშ გოვითარაფაშა. რენკინიქ დარსხუ აბსოლუტური ტემპერატურაშ შკალა, ნამუთ თიშ ჯოხონობაშ რე. რენკინიშ შკალა კელვინიშ შკალაშ მანგურიე, მარა იზიმუ ფარენჰაიტით დო ვართ ცელსიუსით.

რენკინიქ აკიმუშუ ორქიშ ქვარქვანტეფიშ თეორიეფი, აკადგინჷ ინჟინერული მენცარობაშ დო პრაქტიკაშ ოხემანჯღვერეეფი, ნამუეფსჷთ უღუდჷ დიდი შანულობა დო ბრელ ხანს გიმირინუაფუდჷ. 

რენკინი რე ავტორი შხვადოშხვა ომენცარე წინგეფიშ, სტატიეფიშ დო პუბლიკაციეფიშ. 

უილიამ რენკინი გურაფულენდჷ შოტლანდიაშ ოზუღე დო ოურდუმე აკადემიას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ედინბურგიშ უნივერსიტეტის. ჸათაქ თიში ომენცარე ხემანჯღვერეფი რდეს რობერტ ჯეიმსონი დო ჯეიმს დევიდ ფორბსი. 1855 წანაშე რენკინი რდჷ გლაზგოშ უნივერსიტეტიშ ინჟინერიაშ დო მექანიკაშ პროფესორი. 

## გიშნაგორა ნახანდეფი
### წინგეფი
* *[https://archive.org/stream/manualappmecha00rankrich#page/n8/mode/1up Manual of Applied Mechanics]* (1858)
* *Manual of the Steam Engine and Other Prime Movers* (1859)
* *Manual of Civil Engineering* (1861)
* *Shipbuilding, theoretical and practical* (1866)
* *Manual of Machinery and Millwork* (1869)

### სტატიეფი
* ''On the Mechanical Action of Heat, especially in Gases and Vapours'' (1850)
* ''On the General Law of Transformation of Energy'' (1853)
* *On the Thermodynamic Theory of Waves of Finite Longitudinal Disturbance* (1869)
* ''Outlines of the Science of Energetics'' (1855)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* უილიამ რენკინი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* უილიამ რენკინი Encyclopedia.com-ის
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი 
* გიშნაგორა ნახანდეფი LibriVox-ის

კატეგორია:შოტლანდიარეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:შოტლანდიარი ინჟინერეფი
ჟორჟ კიუვიე

**ჟან ლეოპოლდ ნიკოლა ფრედერიკ კიუვიე** (ფრანგ. Jean Léopold Nicolas Frédéric Cuvier; უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ჟორჟ კიუვიე**, ფრანგ. Georges Cuvier; დ. 23 მარაშინათუთა, 1769, მონბელიარი, ვიურტემბერგიშ ოჰერცოგე, საღორონთო რომიშ იმპერია (ასეიან დუ, საფრანგეთი) — ღ. 13 მესი, 1832, პარიზი, საფრანგეთიშ ომაფე) — ფრანგი ნატურალისტი, ზოოლოგი, ფშხირას მიშინუანა მუჭოთ პალეონტოლოგიაშ მუმას. კიუვიე რდჷ ორთაშობური მენცარობეფიშ ართ-ართი უდიდაში ფიგურა, XIX ოშწანურას. თიში მენცარულ რკვიებეფქ მიშეღჷ დიდი თია დარებადი ანატომიაშ დო პალეონტოლოგიაშ დისციპლინეფიშ დორსხუაფაშა დო გოვითარაფაშა.

კიუვიექ დარსხუ გაგაჩამეფიშ პალეონტოლოგია, გაფართინუ ლინეშ სისტემა, კლასეფიშ ტიპეფო დორთუალათ დო კლასიფიკაციაშა ნამარხეფიშ დო თელი ორგანიზმეფიშ მიშაღალათ. კიუვიექ, გინოშენება, ეშაჭყვადუა დარსხუ მუჭოთ ფაქტი. კიუვიშ პერიოდიშ მენცარეფს ორგანიზმეფიშ გინოშენება სპეკულაციეფო მითმიოჩქუდეს.

1813 წანაშ მენცარულ სტატიას *"დიხაუჩაშ თეორია"*, კიუვიექ წჷმარინუ თეორია, ნამუშ მეჯინათ გვარობეფი ეშმაჭყორდუდჷ პერიოდული, კატასტროფული წყარალათ. ჸათე იდეაშ პოპულარიზაციათ, კიუვიექ გინირთჷ კატასტროფიზმიშ თეორიაშ პროპონენტო.

კიუვიექ, ალექსანდრ ბრონიარიწკჷმა ართო, გიმირკვიუ გეოლოგიური რეგიონი პარიზიშ აუზი. ჸათე რკვიებეფს უკულ გიარსხუ ბიოსტრატიგრაფიაშ თარი პრინციპეფიშ გოვითარაფაქ.

ჟორჟ კიუვიექ დანტკიცჷ ნამდა სპილოშ მანგური ჩხოლარიშ ძვალეფი, ნამუეფქჷთ ოორუე ამერიკას იძირუნჷ, რდჷ მასტოდონტიშ დო ჩონჩხი, ნამუქჷთ ასეიან არგენტინაშ ტერიტორიას იძირუნჷ, რდჷ მეგათერიუმიშ.

კიუვიე რდჷ ართ-ართი პირველი მენცარი, ნამუქჷთ წჷმარინუ იდეა, ნამუშ მეჯინათ პრეისტორიული დიხაუჩაშ დომინანტური ორგანიზმეფი რდეს ქვერქვენწეფი დო ვართ ბჟაშუმუეფი.

ჟორჟ კიუვიე რდჷ ევოლუციაშ თეორიაშ ოპონენტი.

კიუვიექ ღურუ 1832 წანაშ 13 მესის, ქოლერათ. კიუვიექ დიდი გოლინა იღვენუ ლუი აგასისიშ დო რიჩარდ ოუენიშ მენცარული რკვიებეფიშა. კიუვიე ართ-ართიე 72 მენცარიშე ნამუშ ჯოხოთ მიკოჭარილი რე ეიფელიშ ჸორშიშ ფასადის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჟორჟ კიუვიე ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი
* ბიოგრაფია (ფრანგულო)
* კიუვიეშ პრინციპი ნაწილეფიშ კორელაციაშ გეშა 

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ზოოლოგეფი
ენერგიაშ კონსერვაციაშ კანონი

**ენერგიაშ კონსერვაციაშ (შენახებაშ) კანონი** — ფიზიკაშ ემპირიული კანონი, ნამუშ მეჯინათ იზოლირაფილი სისტემაშ რსული ენერგია ბორჯის, რე უთირუ სიდიდა. ჸათე კანონიშ შედეგო, ენერგია ორთას ვართი რჩქინდუ დო ვართი დინუ: თიქ შილებე გინორთას ართი ფორმაშე მაჟიაშა, იზოლირაფილი სისტემაშ ენერგიაქ შილებე ხვალე ფორმა ითირუას. მაგალთო: ქიმიური ენერგიაქ შილებე გინირთას კინეტიკურ ენერგიათ დო შხვა.

## ქოძირით თაშნეშე
* კონსერვაციაშ კანონი

კატეგორია:ფიზიკაშ კანონეფი
რუდოლფ კლაუზიუსი

**რუდოლფ იულიუს ემანუელ კლაუზიუსი** (გერმ. Rudolf Julius Emanuel Clausius; დ. 2 ღურთუთა, 1822, კესლინი, პომერანიაშ პროვინცია, პრუსიაშ ომაფე (ასეიან კოშალინი, პოლონეთი) — ღ. 24 მარაშინათუთა, 1888, ბონი, რაინიშ პროვინცია, პრუსიაშ ომაფე, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ფიზიკოსი დო მათემატიკოსი, შინელი რე მუჭოთ თერმოდინამიკაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი დო ცენტრალური ფიგურა.

კლაუზიუსიქ, სადი კარნოშ ციკლიშ გიმორინაფათ, წჷმარინუ სიტიბაშ თეორიაშ გაუჯგუშებული ვერსია. კლაუზიუსიქ, მუში ომენცარე ნახანდის *"სიტიბაშ ჸარაფული ნძალეფიშ გეშა"* (ნამუქჷთ 1850 წანას გიშართჷ), წჷმარინუ თერმოდინამიკაშ მაჟირა კანონიშ ბაზისური იდეა, 1865 წანას მიშეღჷ ენტროპიაშ კონცეფცია დო 1870 წანას ვირიალიშ თეორემა. 

კლაუზიუსი გურაფულენდჷ ფიზიკას დო მათემატიკას ბერლინიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ მარტინ ლუთერიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ 1848 წანას თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია. დისერტაციაშ თემა ორხველუდჷ დიხაუჩაშ ატმოსფეროშ ოპტიკურ ეფექტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ კლაუზიუსი მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. 1850 წანას გინირთჷ ბერლინიშ ინჟინერიაშ დო არტილერიაშ ომაფე სკოლაშ პროფესორო დო ბერლინიშ უნივერსიტეტიშ პრივატ-დოცენტო. 1855-1867 წანეფს კლაუზიუსი მუშენდჷ ციურიხიშ ფედერალური ტექნოლოგიეფიშ ინსტიტუტის. 1867 წანას ომუშებუშა გინილჷ ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტიშა დო 1869 წანას ბონიშ უნივერსიტეტიშა.

რუდოლფ კლაუზიუსი, 1870 წანას მონაწილენდჷ საფრანგეთ-პრუსიაშ ლჷმას, სოდეთ დიჭკირჷ.

კლაუზიუსიქ ღურუ 1888 წანაშ 24 მარაშინათუთას, 66 წანერქ.

კლაუზიუსი რდჷ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, გერმანიაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემია ლეოპოლდინაშ, მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო შხვა ორგანიზაციეფიშ მაკათური, თაშნეშე შხვადოშხვა საირქიანო პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. კლაუზიუსიშ ჯოხონობაშ რე ართი კრატერი თუთას.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
*  English translations of nine papers.
* 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რუდოლფ კლაუზიუსი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* 

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:გერმანალი მათემატიკოსეფი
რიჩარდ ოუენი

**სერ რიჩარდ ოუენი** (ინგლ. Sir Richard Owen; დ. 20 კვირკვე, 1804, ლანკასტერი, ინგლისი — ღ. 18 გერგობათუთა, 1892, რიჩმონდ-პარკი, ლონდონი, ინგლისი) — ინგლისარი ბიოლოგი, ზოოლოგი, ანატომი დო პალეონტოლოგი. რდჷ მუში პერიოდიშ ართ-ართი უდიდაში დო შანულამი ნატურალისტი, უმოსო შინელი რე ნამარხეფიშ რკვიებეფით.

რიჩარდ ოუენი გურაფულენდჷ ედინბურგიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ინგლისიშ ქირურგეფიშ ომაფე კოლეგიას, 1836-1856 წანეფს. 1856 წანას ოუენიქ ომუშებუშა ბრიტანეთიშ მუზეუმიშა გეგნორთჷ. ოუენი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1834 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო დო 1859 წანას საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ურცხოალ მაკათურო. ოუენი რდჷ ლონდონიშ მიკროსკოპული ჯარალუაშ მაართა პრეზიდენტი. ოუენიშ ინიციატივათ, 1881 წანას დირსხუ ორთაშ მენცარობეფიშ მუზეუმქ.

რიჩარდ ოუენიქ მიშეღჷ ტერმინი დინოზავრი. რდჷ ჩარლზ დარვინიშ ევოლუციაშ ორთაშობური სელექციაშ კრიტიკოსი. ოუენიშ აზრით ევოლუცია ფაქტი რდჷ, მარა თიქ მოხვადჷ უმოს კომპლექსურო. 

რიჩარდ ოუენიქ ღურუ 1892 წანაშ 15 გერგობათუთას, 88 წანერქ. დასაფულებური რე სენტ-ენდრიუშ ოხვამეშ სასაფლას, რიჩმონდიშ გოხოლუას.

## ლიტერატურა
* Rupke, Nicolaas, (1994), Richard Owen: Victorian Naturalist. New Haven: Yale University Press.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რიჩარდ ოუენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* უდიდაში მენცარი ნამუთ ვაგაიგონებუნა The Telegraph, 16 ქირსეთუთა, 2010

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ზოოლოგეფი
კატეგორია:ინგლისარი ბიოლოგეფი
კატეგორია:ინგლისარი ანატომეფი
კატეგორია:ინგლისარი პალეონტოლოგეფი
ულუღ ბეგი

**მირზა მუჰამედ თარაღაი იბნ შაჰრუხი** (ჩაღ. میرزا محمد طارق بن شاہ رخ, სპარ. میرزا محمد تراغای بن شاہ رخ, უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ულუღ ბეგი** (الغ‌ بیگ); დ. 22 მელახი, 1394, სოლთანიე, თემურიდეფიშ იმპერია (ასეიან ზენჯანიშ ოსტანი, ირანი) — ღ. 27 გჷმათუთა, 1449, სამარყანდი, თემურიდეფიშ იმპერია (ასეიან სამარყანდიშ ოლქი, უზბეკეთი) — თემურიდეფიშ იმპერიაშ სულთანი 1447–1449 წანეფს, თაშნეშე შინელი ასტრონომი დო მათემატიკოსი.

ულუღ ბეგიქ მიშეღჷ დიდი თია ასტრონომიაშ დო მათემატიკური დისციპლინეფიშ: ტრიგონომეტრიაშ დო სფერული გეომეტრიაშ გოვითარაფაშა. თაშნეშე ულუღ ბეგი მოღალენდჷ ხელუანობეფს დო შხვა ინტელექტუალურ აქტივობეფს. უჩქუდჷ ხუთი ნინა: არაბული, სპარსული, თურქული, მონღოლური დო ჩინური.

ულუღ ბეგი რდჷ თემურლენგიშ მოთა დო 1447-1449 წანეფს მართუნდჷ თემურიდეფიშ იმპერიას. თიში მართუალაშ პერიოდის იმპერიაქ მიოჭირინუ კულტურაშ დო მენცარობაშ პიკის, ნამუსჷთ თემურიდეფიშ რენესანსის უძახჷნა.

მუში მუმაქ შაჰრუხიქ, ულუღ ბეგის ომართალო გინოჩჷ სამარყანდი, სოდეთ თიქ 1424-1429 წანეფს დარსხუ ობსერვატორია, ნამუთ ართ-ართი შანულამი ობსერვატორია რდჷ ისლამურ ქიანეფს. ულუღ ბეგიქ მუში პატრონაჟით ობსერვატორია გინართინუ ცენტრალური აზიაშ ომენცარე რკვიებეფიშ ცენტრო.

ულუღ ბეგიქ, თაშნეშე ეიოგჷ მედრესე სამარყანდის 1417-1420 წანეფს.

ულუღ ბეგი რდჷ მუში ეპოქაშ უდიდაში ასტრონომი დო მენცარი. მარა თიქ ვეჸუ ეფექტურ პოლიტიკურ მოღალექ. პოლიტიკურ ოპონენტეფქ ულუღ ბეგი დიო გეგნათეს დო უკულ, 1449 წანას დოჸვილეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ულუღ ბეგი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* The observatory and memorial museum of Ulugbek
* Bukhara Ulugbek Madrasah
* Registan the heart of ancient Samarkand.
* Biography by School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland
* Legacy of Ulug Beg 

კატეგორია:თემურიდეფიშ სულთანეფი
კატეგორია:XV ოშწანურაშ მენცარეფი
რობერტ რატბუნ უილსონი

**რობერტ რატბუნ უილსონი** (ინგლ. Robert Rathbun Wilson; დ. 4 მელახი, 1914, ფრონტიერი, ვაიომინგი, ააშ — ღ. 16 ღურთუთა, 2000, ითაკა, ნიუ-იორკი, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი, მანჰეტენიშ პროექტიშ მაკათური დო ფერმიშ ჯოხონობაშ ერუანული აქსელერატორული ლაბორატორიაშ არქიტექტორი დო თიში დირექტორი 1967-1978 წანეფს.

რობერტ რ. უილსონი გურაფულენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია გიშარჩქინელი ამერიკალი ფიზიკოსიშ ერნესტ ლოურენსიშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ ბორჯის უილსონიქ მიშეღჷ დიდი თია ციკლოტრონიშ გოვითარაფაშა, ბერკლიშ რადიაციულ ლაბორატორიას. გურაფაშ თებაშ უკულ, უილსონიქ გინილჷ პრინსთონიშ უნივერსიტეტიშა, სოდეთ ჰენრი დევულფ სმაიტიწკჷმა მუშენდჷ. ჸათაქ, თიში რკვიებეფი ორხველუდჷ ურანიშ იზოტოპეფიშ ელექტრომაგნიტური გორთუალაშ საქმეს. 

1943 წანას უილსონიქ ქაკათჷ მანჰეტენიშ პროექტის დო მუშობა ქიდიჭყჷ ლოს-ალამოსიშ ერუანულ ლაბორატორიას. ჸათაქ თინა რდჷ დიო ციკლოტრონეფიშ ბუნაშ მადუდე დო უკულ რკვიებეფიშ სექციაშ ხემანჯღვერი.

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, უილსონიქ ომუშებუშა გეგნორთჷ ჰარვარდიშ უნივერსიტეტიშა, სოდეთ რდჷ ასოცირაფილი პროფესორი. ჰარვარდიშ უკულ ომენცარე კარიერა გაგინძორჷ კორნელიშ უნივერსიტეტის. უილსონი მუშენდჷ კორნელიშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკაშ პროფესორო დო ბირთვული რკვიებეფიშ ახალდუნარსხუა ლაბორატორიაშ დირექტორო. 

1967 წანაშე 1978 წანაშა უილსონი რდჷ ერუანული აქსელერატორული ლაბორატორიაშ (Fermilab) დირექტორი. 

რობერტ რატბუნ უილსონი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1964 წანას ფრანკლინიშ ინსტიტუტიქ გინოჩჷ ელიოტ კრესონიშ მენდალი. 1973 წანას მიპალუ მენცარობაშ ერუანული მენდალი, 1984 წანას ენრიკო ფერმიშ პრემია. უილსონი რდჷ ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო ამერიკული ფილოსოფიური ჯარალუაშ მაკათური დო ამერიკული ფიზიკური ჯარალუაშ პრეზიდენტი 1985 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  1982 Audio Interview with Robert R. Wilson by Martin J. Sherwin 
* 
*  Video of a 1993 conversation with Hans Bethe and Robert Wilson discussing the atomic bomb projects.

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
ციკლოტრონი

**ციკლოტრონი** (ინგლ. Cyclotron) — წულუკეფიშ ათმაბიწორაფალიშ (აქსელერატორი) ართ-ართი ტიპი, ნამუთ გიმიგონჷ ამერიკალ ფიზიკოსი ერნესტ ლოურენსიქ, 1929-1930 წანეფს დო აპატენტჷ 1932 წანას. ჸათე გჷმოგონაფაშ გეშა ლოურენსიქ მიპალჷ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1939 წანას.

ციკლოტრონი ათმაბიწორენს დომუხტულ წულუკეფს ცილინდრულ-ვაკუუმური კამერაშ ცენტრიშე. წულუკეფი იკონტროლებუ სპირალური ტრაექტორიათ სტატიკური მაგნიტური ვეშ გჷმორინაფათ დო ეთმიბიწორებუ ელექტრული ვეთ.

ციკლოტრონი რდჷ მაართა "ციკლური" ათმაბიწორაფალი. ციკლოტრონიშ გჷმოგონებაშახ რდჷ ელექტროსტატიკური აქსელერატორეფი, სამანგათ ათეცალეფი რდჷ კოკროფტ-უოლტონიშ გენერატორი დო ვან დე გრააფიშ გენერატორი. ათე აქსელერატორეფს წულუკეფი აბიწორაფილ ელექტრულ ვეს ხვალე ართიშა გინმოკვათუნდეს დო წულუკეფი ჭიჭე ენერგიას ეთმეჭოფუნდეს. ციკლოტრონეფს წულუკეფი აბიწორაფილ რეგიონეფს ბრელშა გჷნმოკვათუნა დო ენერგია ხოლო უმოსი ეთმიჭოფუ.

ციკლოტრონეფი რდეს არძაშე უმოსო ნძალიერი აქსელერატორეფი 1950-იან წანეფიშახ, უკულ თინეფი დოთირუ უმოს ეფექტურ სინქროტრონეფქ.

თეხანური პერიოდიშო ციკლოტრონეფი ვარენა კაბეტი ენერგიაშ აქსელერატორეფი, მარა თინეფი ასე ხოლო გჷმირინუაფჷ ბირთვულ მედიცინას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ციკლოტრონი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* The 88-Inch Cyclotron at Lawrence Berkeley National Laboratory
* PSI Proton Accelerator – the highest beam current cyclotron in the world.
* Ernest Lawrence's Cyclotron A history of cyclotron development at the Berkeley Radiation Laboratory, now Lawrence Berkeley National Laboratory

კატეგორია:ციკლოტრონი
კატეგორია:აქსელერატორეფიშ ფიზიკა
კოლეჯ დე ფრანსი

**კოლეჯ დე ფრანსი** (ფრანგ. Collège de France) — უმაღალაში გონათაფაშ დო რკვიებეფიშ ინსტიტუცია საფრანგეთიშ ნოღა პარიზის. დირსხუ 1530 წანას საფრანგეთიშ მაფა ფრანსუა I-შ ინიციატივათ.  

კოლეჯ დე ფრანსის გურაფა უფასო რე, მარა თინა ვერძენს ომენცარე ხარისხის.

კოლეჯ დე ფრანსი რე საფრანგეთიშ არძაშე უმოსო ჩინებული დო პრესტიჟული ინსტიტუცია. 2021 წანაშ მუნაჩემეფით კოლეჯ დე ფრანსიწკჷმა აფილირებულეფი რდეს: ნობელიშ პრემიაშ 21 ლაურეატი დო ფილდსიშ მენდალიშ 9 ლაურეატი. 

კოლეჯ დე ფრანსიშ პროფესორეფი ატარენა უფასო ლექციეფს, სოდეთ ირ კოჩის შეულებჷ დასწრება.  

კოლეჯ დე ფრანსი ადმინისტრირენს შხვადოშხვა ომენცარე ლაბორატორიეფს დო ბიბლიოთეკეფს ევროპაშ მასშტაბით.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*ოფიციალური ვებსაიტი 
*პროფესორეფიშ ერკებული 1530 წანაშე

კატეგორია:კოლეჯ დე ფრანსი
კატეგორია:ფრანგული ომენცარე ინსტიტუციეფი
ელექტროდინამიკა

**ელექტროდინამიკა**, **კლასიკური ელექტრომაგნეტიზმი**, ვარდა **კლასიკური ელექტროდინამიკა** — თეორიული ფიზიკაშ დარგი, ნამუთ გურაფულენს ელექტრული მუხტეფიშ დო ელექტრული დენიშ ურთიართქიმინჯალას ნიუტონიშ კლასიკური მოდელიშ მეთოდეფიშ გიმორინაფათ. 

ელექტროდინამიკაშ ფუნდამენტური ასპექტეფი მოჩამილი რე რიჩარდ ფეინმანიშ, რობერტ ბენჯამინ ლეიტონიშ, მეთიუ სენდსიშ, დევიდ ჯეფრი გრიფიტსიშ, ვოლფგანგ პანოფსკიშ, მელბა ფილიპსიშ დო ჯონ დევიდ ჯექსონიშ ომენცარე რკვიებეფს.

## ქოძირით თაშნეშე
* ელექტრომაგნეტიზმი
* მაქსველიშ განტოლებეფი
* ვებერიშ ელექტროდინამიკა

## ლიტერატურა
* Panofsky, W. K., and M. Phillips, 1969, Classical Electricity and Magnetism, 2nd edition, Addison-Wesley, Reading, Massachusetts

კატეგორია:თეორიული ფიზიკაშ დარგეფი
კატეგორია:ელექტროდინამიკა
ტრიგონომეტრია

**ტრიგონომეტრია** (ჯვ. ბერძ. τρίγωνον — „სუმკუნთხური“ დო μετρέω — „ბზიმუნქ“) — მათემატიკაშ დარგი ნამუთ გურაფულენს ტრიგონომეტრიულ ფუნქციეფს დო თინეფიშ გიმორინაფას გეომეტრიას. 

ტრიგონომეტრია ჟირნერირე: პრტყელი ტრიგონომეტრია დო სფერული ტრიგონომეტრია.

## პრტყელი ტრიგონომეტრიაშ თარი ფორმულეფი
მაგალთო:

a, b, c სუმკუნთხურიშ ხასჷლეფიე, A, B, C — თინეფიშ პირდაპირი კუნთხუეფი (A+B+C=\pi)., h_a, h_b, h_c — სიმაღალეფი, 2P — პერიმეტრი, S — ფართობი, დო 2R — დიამეტრი ჸეთი წირეშ, ნამუთ ეშახაზილი რე თე სუმკუნთხურს.

სინუსეფიშ თეორემა:
: \frac{a}{\sin A} = \frac{b}{\sin B} = \frac{c}{\sin C} = 2R;

კოსინუსეფიშ თეორემა:
: a^2=b^2+c^2-2bc\cos A;

ტანგესეფიშ თეორემა:
: \frac{a-b}{a+b}=\frac{\mathop{\operatorname{tg}}\left(\tfrac{A-B}{2}\right)}{\mathop{\operatorname{tg}}\left(\tfrac{A+B}{2}\right)};

სუმკუნთხურეფიშ ფართობი:
: S=\frac{ab}{2}{\sin C}=\frac{a^2}{2}\frac{\sin B+C}=p^2\operatorname{tg}\frac{A}{2}\operatorname{tg}\frac{B}{2}\operatorname{tg}\frac{C}{2};

სუმკუნთხურეფიშ კუნთხუეფქ
, ხასჷლეფი ჩინებული ქორენდა, შილებე იძირას კოსინუსეფიშ თეორემაშ ვარდა ფორმულაშ გიმორინაფათ:

: \operatorname{tg}\frac{A}{2}=\sqrt\frac{(p-b)(p-c)}{p(p-a)}

## ტრიგონომეტრიაშ ისტორია
ტრიგონომეტრიაშ დუმარსხუაფალო მერჩქინელი რე ჯვეში ბერძენი მათემატიკოსი ჰიპარქე, ნამუქჷთ აკადგინჷ მაართა ტრიგონომეტრიული ცხრილი. ჰიპარკეს ტრიგონომეტრიაშ მუმას ხოლო უძახჷნა.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 10, ქართი, 1986. — ხს. 48

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Khan Academy: Trigonometry, free online micro lectures
* Dave's Short Course in Trigonometry by David Joyce of Clark University

კატეგორია:ტრიგონომეტრია
კატეგორია:მათემატიკაშ დარგეფი
კლასიკური მექანიკა

**კლასიკური მექანიკა** — ფიზიკური თეორია, ნამუთ ეთმოჭარუნს მაკროსკოპული ობიექტეფიშ ჸარაფის.

კლასიკური მექანიკაშ ორდოიანი გოვითარაფას ნიუტონურ მექანიკას უძახჷნა. თიში თარი კონცეფციეფი გერსხილი რე ისააკ ნიუტონიშ ფუნდამენტურ რკვიებეფს დო გოტფრიდ ლაიბნიციშ, ჟოზეფ-ლუი ლაგრანჟიშ,  ლეონარდ ეილერიშ გჷმნაგონბჷ მათემატიკურ მეთოდეფს დო შხვა თიხანური მენცარეფიშ თეორიეფს, ნამუეფით ეთმოჭარუნდეს რსხულეფიშ ჸარაფის სისტემური ნძალეფიშ გოლინათ. უკულიან პერიოდეფს გევითარჷ უმოს აბსტრაქტულ მოდელეფქ, ნამუეფსჷთ უკულ გიარსხუ კლასიკური მექანიკაშ რეფორმულაციეფქ, მაგალთო ლაგრანჟული მექანიკაქ დო ჰამილტონური მექანიკაქ.

კლასიკური მექანიკა ირზენს ზუსტი მუნაჩემეფს, მუჟამს თიში რკვიებეფი ორხველჷ დიდ ობიექტეფს, ნამუეფიშ სიჩქარე სინთეშ სიჩქარეშ ნაკლებიე. მუჟამს რსხული, ნამუთ რკვიებაშ ობიექტიე, რე დოხოლაფირო ატომიშ დიამეტრიშ ზომაშ, საჭირო რე მექანიკაშ დარგიშ - კვანტური მექანიკაშ გიმორინაფა. მუჟამს ობიექტეფი რე მასიურო დიდი, საჭირო რე გიმირინუას ფარდობითობაშ ზოგად თეორიაქ.

## ქოძირით თაშნეშე
* კლასიკური მექანიკაშ ისტორია
* ნიუტონიშ კანონეფი
* კვანტური მექანიკა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Fitzpatrick, Richard. Classical Mechanics (uses calculus)
* Horbatsch, Marko, "*[http://www.yorku.ca/marko/PHYS2010/index.htm Classical Mechanics Course Notes]*".
* Rosu, Haret C., "*[https://arxiv.org/abs/physics/9909035 Classical Mechanics]*". Physics Education. 1999. [arxiv.org : physics/9909035]
* Shapiro, Joel A. (2003). Classical Mechanics
* Sussman, Gerald Jay & Wisdom, Jack &  Mayer, Meinhard E. (2001). Structure and Interpretation of Classical Mechanics
* Tong, David. Classical Dynamics (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism)
* MIT OpenCourseWare 8.01: Classical Mechanics Free videos of actual course lectures with links to lecture notes, assignments and exams.
* Alejandro A. Torassa, On Classical Mechanics

კატეგორია:კლასიკური მექანიკა
ნეიტრონი

**ნეიტრონი** — ელემენტარული წულუკი (წილაკი), ნამუსჷთ ვაუღჷ ელექტრული მუხტი დო ნამუშ მასა პროტონიშ მასაშე ჭიჭეთ უმოსი რე. ნეიტრონი აკმოდირთუ ართი ჟინი დო ჟირი თუდონ კვარკიშე. ნეიტრონეფი, პროტონეფიწკჷმა ართო მიშმულა ატომეფიშ ბირთვიშ (გვირზილი) აკოდგინალუაშა. ატომეფიშ ბირთვეფს პროტონეფიშ მუდანობას ატომურ რიცხუს უძახჷნა. ბირთვის ნეიტრონეფიშ მუდანობას ნეიტრონული რიცხუს უძახჷნა.

## ნეიტრონიშ რჯებეფი
* ნეიტრონი ბირთვიშ გალე ვარე სტაბილური დო იშალუ.

ნეიტრონიშ შალუა პროტონო, ელექტრონო დო ელექტრონიშ ანტინეიტრინოთ. 
*  n^{0}  →  p^{+} +  e^{-} + νe

ნეიტრონიშ შალუა პროტონო, ელექტრონო, ელექტრონიშ ანტინეიტრინოთ დო გამა გჷმოჩხორიაფათ (ფოტონო).
*  n^{0}  →  p^{+} +  e^{-} + νe +  γ
ნეიტრონიშ მეღება შილებე პროტონიშე. 

პროტონიშ შალუათ მიღებუაფუ ნეიტრონი პოზოტრონი დო ელექტრონიშ ნეიტრინო.

 p^{+} →   n^{0} +  e^{+} +  νe

ნეიტრონიშ მეღება პროტონიშე დო ელექტრონიშე. 
მიღებუაფუ ნეიტრონი და ელექტრონიშ ნეიტრინო.

 p^{+} +  e^{-} →   n^{0} +  νe

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Annotated bibliography for neutrons from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 

კატეგორია:ნეიტრონი
მოლეკულა

**მოლეკულა** — ჟირი ვარდა მეტი ატომეფიშ ბუნა, ნამუეფი ართიანს რენა მერსხილი ქიმიური რსხუეფით.

არსებენს მოლეკულეფი ნამუეფით იკათუანა ხვალე ართ ქიმიურ ელემენტის. მაგალთო ჸათეცალიე ჟანგბადიშ (O2) მოლეკულა. თაშნეშე არსებენს მოლეკულეფი ნამუეფით აკმოდირთუნა შხვადოშხვა ქიმიური ელემენტეფიშე. ჸათეცალი მოლეკულაშ მაგალითიე წყარიშ მოლეკულა, ნამუთ იკათუანს წყარბადიშ ჟირ ატომს დო ჟანგბადიშ ართ ატომს (H2O).

მოლეკულეფიშ თეხანურ რკვიებეფქ XVII ოშწანურას დიჭყჷ. მოლეკულეფიშ რკვიებაშა დო თინეფიშ მენცარულ გაგებაშა დიდი თია მიშეღეს: რობერტ ბოილიქ, ამედეო ავოგადროქ, ჟან ბატისტ პერენიქ, ლაინუს პოლინგიქ დო შხვეფქ. მოლეკულური ფიზიკა რე დისციპლინა ნამუთ გურაფულენს მოლეკულეფს, თინეფიშ სტრუქტურას, აკოდგინალუას დო ქიმიურ რსხუეფს ატომეფს შქას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ატომი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მოლეკულა ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* Molecule of the Month – School of Chemistry, University of Bristol

კატეგორია:მოლეკულა
რობერტ ჯემისონ ვან დე გრააფი

**რობერტ ჯემისონ ვან დე გრააფი** (ინგლ. Robert Jemison Van de Graaff; დ. 20 ქირსეთუთა, 1901, ტასკალუსა, ალაბამა, ააშ — ღ. 16 ღურთუთა, 1967, ბოსტონი, მასაჩუსეტსი, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი, მაღალვოლტიანი ელექტროსტატიკური გენერატორიშ გჷმმაგონებელი, ნამუთ ციკლოტრონეფიშ გოვითარაფაშახ, ფართას გიმირინუაფუდჷ მუჭოთ წილაკეფიშ ათმაჩქარებელი (აქსელერატორი).

ვან დე გრააფი გურაფულენდჷ მათემატიკას დო ინჟინერიას ალაბამაშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ დო მაგისტრიშ ხარისხი. უკულიან პერიოდეფს გურაფულენდჷ პარიზიშ დო ოქსფორდიშ უნივერსიტეტეფს. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ ოქსფორდიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ, ვან დე გრააფი მუშენდჷ უმოსო მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის.

რობერტ ჯემისონ ვან დე გრააფი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1936 წანას მიპალუ ელიოტ კრესონიშ მენდალი, 1947 წანას დადელიშ მენდალი დო პრემია, 1966 წანას ტომ ბონერიშ პრემია. 

ვან დე გრააფიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ვან დე გრააფიშ გენერატორი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რობერტ ჯემისონ ვან დე გრააფი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
Fermilab

**ფერმიშ ერუანული აქსელერატორული ლაბორატორია** (ინგლ. Fermi National Accelerator Laboratory, **Fermilab**) — ააშ-იშ ენერგეტიკაშ დეპარტამენტიშ ერუანული ლაბორატორია, ნამუთ სპეციალიზებული რე მაღალი ენერგიაშ წილაკეფიშ ფიზიკას. ლაბორატორია იდვალუაფჷ ნოღა ბეტეივიაშ გოხოლუას, ილინოისიშ შტატის. 2007 წანაშე Fermilab-ის ოპერირენს *ფერმიშ რკვიებეფიშ ალიანსი*, ნამუთ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტიშ დო უნივერსიტეტეფიშ რკვიებეფიშ ასოციაციაშ ართოიანი პროექტი რე.

ლაბორატორიაქ დირსხუ 1967 წანას. დუდშე თიში ოფიციალური ჯოხოდვალა რდჷ **ერუანული აქსელერატორული ლაბორატორია**, 1974 წანას გიშარჩქინელი მენცარიშ ენრიკო ფერმიშ ჯოხოქ ქიგიადჷ. ლაბორატორიაშ პირველი დირექტორი რდჷ ამერიკალი ფიზიკოსი რობერტ რატბუნ უილსონი. მაჟირა დირექტორი 1978-1989 წანეფს რდჷ ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი ფიზიკოსი ლეონ მაქს ლედერმანი. 

Fermilab-იშ უდიდაში წილაკეფიშ აქსელერატორი რე *Fermilab's Main Injector*. 2011 წანაშახ უდიდაში აქსელერატორი Tevatron რდჷ, ნამუშ პროექტირაფაქ 1983 წანას ითუ დო ოპერირებადი რდჷ 2011 წანაშა.

Fermilab ნეიტრინოშ ფიზიკაშ ართ-ართი უდიდაში ცენტრი რე მოსოფელიშ მასშტაბით. ლაბორატორიას, ასე მიმალი ნეიტრინოშ ექსპერიმენტეფიე: *DUNE*, *ICARUS* დო *NOνA*.

Fermilab-იშ მენცარეფქ, შხვადოშხვა პერიოდეფს მიოგორეს T-კვარკის (1995 წანას), B-კვარკის (1997 წანას), ტაუ-ნეიტრინოს (2000 წანას), ომეგა-ბარიონს (2008 წანას).

## Fermilab-იშ დირექტორეფი
* რობერტ რატბუნ უილსონი (1967-1978)
* ლეონ მაქს ლედერმანი (1978-1989)
* ჯონ ფიფლზი (1989-1996)
* მაიკლ სტიუარტ უიზერელი (1999-2005)
* პიერმარია ოდონე (2005-2013)
* ნაიჯელ ლოკიერი (2013-2022)
* ლია მერმინგა (2022-ასეშახ)

## ქოძირით თაშნეშე
* CERN
* SLAC

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Fermi National Accelerator Laboratory
**''Fermilab Today'' Daily newsletter
**Other Fermilab online publications
**Fermilab Virtual Tour
**Architecture at the Fermilab campus

კატეგორია:Fermilab
კატეგორია:ააშ-იშ ენერგეტიკაშ დეპარტამენტიშ ერუანული ლაბორატორიეფი
კატეგორია:ააშ-იშ ლაბორატორიეფი
ჟან ბატისტ პერენი

**ჟან ბატისტ პერენი** (ფრანგ. Jean Baptiste Perrin; დ. 30 ეკენია, 1870, ლილი, საფრანგეთი — ღ. 17 პირელი, 1942, ნიუ-იორკი, ააშ) — ფრანგი ფიზიკოსი. პერენიშ რკვიებეფს, ნამუეფით ორხველუდჷ ბროუნიშ ჸარაფის, უღუდჷ დიდი შანულობა აინშტაინიშ თეორიაშ ნტკიცებაშო. თაშნეშე, პერენიქ დანტკიცჷ მატერიაშ ატომური სტრუქტურა. ჸათე მენცარული რკვიებეფიშ გეშა, პერენიქ 1926 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის.

ჟან ბატისტ პერენი გურაფულენდჷ პარიზიშ უმაღალაშ ნორმალურ სკოლას. 1894–97 წანეფს გიმირკვიუ კათოდური დო რენტგენული ჩხორიეფი. 1897 წანას მიპალუ მენცარობაშ დოქტორიშ ხარისხი. თე წანას პერენიქ მუშობა ქიდიჭყჷ პარიზიშ უნივერსიტეტის, ფიზიკური ქიმიაშ ლექტორო. 1910 წანას გინირთჷ პროფესორო. ჸათე პოსტი უკინებუდჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშახ. საფრანგეთიშ ოკუპაციაშ უკულ, პერენიქ ოცხოვრებშა ამერიკაშა მიდართჷ, სოდეთ დოღურჷ 1942 წანაშ 17 პირელს, 71 წანერქ.

ნობელიშ პრემიაშ გარდა ჟან ბატისტ პერენი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჟან ბატისტ პერენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ჟან ბატისტ პერენი Nobelprize.org-ის
* Mouvement brownien et molécules, by Jean Perrin, 1923 on Vidéothèque du CNRS (ფრანგულო)
* Jean Perrin et la réalité moléculaire on Vidéothèque du CNRS (ფრანგულო)

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ფრანგი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ეშ-სიურ-ალზეტი

**ეშ-სიურ-ალზეტი** (ლუქსემბ. Esch-Uelzecht, , ) — ნოღა ლუქსემბურგიშ ობჟათე-ბჟადალშე, ლუქსემბურგიშ ოლქის, საფრანგეთიშ სახენწჷფო ხურგიწკჷმა. ნოღას გიშმურს წყარმალუ ალზეტი. ეშ-სიურ-ალზეტიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. 2022 წანაშ ევროპაშ კულტურულ ნანანოღა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* კომუნაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა

კატეგორია:ლუქსემბურგიშ კომუნეფი
კატეგორია:ლუქსემბურგიშ ნოღეფი
რუმე ენერგია

**რუმე ენერგია** — ენერგიაშ უჩინებუ ფორმა, ნამუთ გოფაჩილი რე ოქიანუს. მენცარეფიშ არზით რუმე ენერგია ოქიანუშ გოფართინაფას ათმაბიწორენს.

ტერმინი რუმე ენერგია მიშეღჷ ამერიკალ კოსმოლოგისტიქ მაიკლ ტერნერქ, 1998 წანას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* 
* 
* "Report of the Dark Energy Task Force"
* "HubbleSite.org – Dark Energy Website" Multimedia presentation explores the science of dark energy and Hubble's role in its discovery.
* "Surveying the dark side"
* "Dark energy and 3-manifold topology" Acta Physica Polonica 38 (2007), pp.&nbsp;3633–3639
* The Dark Energy Survey 
* The Joint Dark Energy Mission
* Dark Energy FAQ 

კატეგორია:რუმე ენერგია
რჩქალი აფუნი

**რჩქალი აფუნი** (ინგლ. Silent Spring) — ამერიკალი მენცარიშ დო ავტორიშ რეიჩელ კარსონიშ წინგი, გიშაშქუმალირი 1962 წანას. წინგის ეჭარილი რე პესტიციდეფიშ ნეგატიური ეფექტეფი. წინგი, თაშნეშე ქიმიური ინდუსტრიაშ კრიტიკა რე. 

წინგის უღუდჷ დიდი პოპულარობა დო თის მაჸუნუ წვანეეფიშ ჸარაფეფიშ დორსხუაფაქ დო გოვითარაფაქ. წინგის ნეგატიურო შეხვადეს დო გაკრიტიკეს ქიმიური ინდუსტრიაშ კომპანიეფქ. 

*რჩქალი  აფუნი* თანგილი რე შხვადოშხვა ნინეფშა. სსრრ-ს, 1965 წანას გიშართჷ რუსულ ვერსიაქ ხოლო. ჟურნალ Discover-იქ *რჩქალი აფუნი* მიშეღჷ არძა ბორჯიშ 25 უდიდაში წინგიშ ერკებულშა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* *The New York Times* July 22, 1962 report of chemical industry's campaign against the 16 , 23 , 30  June 1962 serial in *The New Yorker*
* ''New York Times'' book review September 23, 1962
* Graham, Frank Jr.; Since ''Silent Spring'': rebuttal to the attack by chemical-agribusiness companies ; *Audubon Magazine*
* Doyle, Jack “Power in the Pen”: ''Silent Spring'': 1962 (Publishing, Politics, Ecology) pophistorydig.com
* Photos of the first edition of ''Silent Spring''
* ''Silent Spring'', A Visual History curated by the Michigan State University Museum

კატეგორია:რეიჩელ კარსონიშ წინგეფი
რეიჩელ კარსონი

**რეიჩელ ლუიზ კარსონი** (ინგლ. Rachel Louise Carson; დ. 27 მესი, 1907, სფრინგდეილი, პენსილვანია, ააშ — ღ. 14 პირელი, 1964, სილვერ-სფრინგი, მერილენდი, ააშ) — ამერიკალი ოზუღე ბიოლოგი დო ჭარუ. თიში ნაჭარეფი უმოსო ორხველუდჷ ეკოლოგიურ პრობლემეფს. მიშეღჷ დიდი თია წვანეეფიშ ჸარაფეფიშ გოვითარაფაშა. კარსონიშ პოპულარულ-მენცარული ნაჭარეფიშე არძაშე უმოსო რეიტინგული წინგეფი რე: "*ზუღაშ ბორიაშ თუდო*" (1941), "*ზუღა ჩქინი მუკი-მუკი*" (1951), "*ზუღაშ ძგას*" (1955) დო "*[[რჩქალი აფუნი]]*" (1962).

რეიჩელ კარსონი გურაფულენდჷ ჩატემიშ უნივერსიტეტის. დუდშე თიში ინტერესეფიშ სფერო რდჷ ინგლისური ლიტერატურა, ბიოლოგიათ უკულიან წანეფს დეინტერესჷ. ჩატემიშ უკულ გურაფა გაგინძორჷ ჯონს ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ ზოოლოგიას დო გენეტიკას გურაფულენდჷ.

გურაფაშ თებაშ უკულ, კარსონი მუშენდჷ ააშ-იშ მეჩხომეობაშ ბიუროს. პროფესიული ლიტერატურული კარიერა კარსონიქ 1950-იან წანეფშე დიჭყჷ. 1951 წანას გიშაშაქვჷ წინგი *"ზუღა ჩქინი მუკი-მუკი"*. წინგიქ ბესტსელერო გინირთჷ დო მიპალუ ერუანული წინგიშ პრემია. ზუღაშ  ტრილოგიაშ შხვა ნაწარმებეფიე: "*ზუღაშ ძგას*" დო "*ზუღაშ ბორიაშ თუდო*". ჸათე წინგეფს კარსონი ეთმოჭარუნს დო ირკვიენს ოკიანურ ცხოვრებას დეტალურო. 

1950-იან წანეფიშე კარსონიქ დეინტერესჷ ჸეთი ეკოლოგიური პრობლემეფით, ნამუეფიშ ბაძაძი კარსონიშ აზრით რდჷ პესტიციდეფი. ჸათე თემაშე რე ჭარილი კარსონიშ ბესტსელერი "*რჩქალი აფუნი*", ნამუქჷთ ავტორს მოუღჷ დიდი პოპულარობა მოსოფელიშ მასშტაბით.

რეიჩელ კარსონიქ ღურუ 1964 წანაშ 14 პირელს, კიდირიშ კიბოთ. 

კარსონი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. ღურაშ უკულ, კარსონს, 1980 წანას ამერიკაშ პრეზიდენტიქ ჯიმი კარტერქ გინოჩჷ პრესტიჟული ჯილდო დუდიშალაშ ოპრეზიდენტე მენდალი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* *American Experience* documentary about Rachel Carson
* Rachel Carson Papers. Yale Collection of American Literature, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University.
* RachelCarson.org—Web site by Carson biographer Linda J. Lear
* ''Time'', Mar. 29, 1999, Environmentalist RACHEL CARSON
* Revisiting Rachel Carson—*Bill Moyer's Journal*, PBS.org, 9-21-2007
* . Yale Collection of American Literature, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University.
* Silent Spring Institute
* Rachel Carson Institute 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ბიოლოგეფი
კატეგორია:ამერიკალი ჭარუეფი
მურიცხეჭაჭილი

**მურიცხეჭაჭილი** (ქორთ. თანავარსკვლავედი, ინგლ. Constellation) — ტერიტორია ცაშ სფეროს, ნამუშ კონტურეფი ბარჩხალა მურიცხეფით იდგინებუ.

ცაშ დორთუალა მურიცხეჭაჭილეფო ანტიკური პერიოდიშე მოურს. ადამიერფქ თინეფს გიოდვეს ჩხოლარეფიშ, მითიოლოგიური პერსონაჟეფიშ დო შხვა ობიექტეფიშ სახელეფი. შხვადოშხვა ქიანეფიშ დო კულტურეფიშ ხარხეფი მურიცხეჭაჭილეფს შხვადოშხვა სახელეფით მიშინუანდეს. 

მურიცხეჭაჭილეფიშ პირველ ჯოხოდვალეფს შეთმოფხვადუთჷ ჯვეში ბერძენეფიშ არატეშ დო პტოლემეშ ნაჭარეფს. 

1922 წანას საირქიანო ასტრონომიული რსხუქ გემშიღჷ თეხანური ერკებული, სოდეთ მიშულირიე 88 მურიცხეჭაჭილი. 1928 წანას სარ-ქ დადგინჷ მურიცხეჭაჭილეფიშ ოფიციალური სამძღოეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* IAU: The Constellations , including high quality maps.
* Strasbourg Astronomical Data Center Files on official IAU constellation boundaries
* Interactive Sky Charts (Java applets allowing navigation through the entire sky with variable star detail, optional constellation lines)
* Studies of Occidental Constellations and Star Names to the Classical Period: An Annotated Bibliography
* Table of Constellations
* Audio – Cain/Gay (2009) Astronomy Cast Constellations

კატეგორია:მურიცხეჭაჭილეფი
მოლეკულური მუნაფა

**მოლეკულური მუნაფა** — მურიცხოშქაშე მუნაფაშ ფორმა, სოდეთ მოლეკულეფი (უმოსო წყარბადიშ) იფორმირებჷ. მოლეკულურ მუნაფეფს "მურიცხეფიშ ინკუპატორს" ხოლო უძახჷნა, მუშენდა თექ შილებე მურიცხეფიშ ფორმირაფაშ პროცესიქ ხოლო მოხვადას.

კატეგორია:მოლეკულური მუნაფა
H II რეგიონი

**H II რეგიონი** ვარდა **HII რეგიონი** — მურიცხეფოშქაშე რეგიონი ნამუთ აკმოდირთუ იონიზებული წყარბადიშ ატომეფიშე. ჸათე რეგიონი რე მოლეკულური მუნაფა გვერდო იონიზებული აირეფიშ, სოდეთ უკვე მოხვალამირი რე მურიცხეფიშ ფორმაციაშ პროცესი. ართ-ართი პირველი ჸათეცალი ასტრონომიული ობიექტი, ნამუსჷთ მენცარეფქ მიოგორეს რდჷ ორიონიშ ნირსეული. თის ტელესკოპით მიოგორუ ფრანგი ასტრონომქ ნიკოლა-კლოდ ფაბრი დე პეირესკიქ, 1610 წანას.

H II რეგიონეფიშ ფორმა დო ზომეფი შილებე რდას შხვადოშხვანერი. 

H II რეგიონეფს შილებე მოხვადას ანთასობათ მურიცხიშ ფორმირაფაქ მილიონობათ წანეფიშ პერიოდის. ეკონია ბორჯის, სუპერნოვეფიშ გოფათქუათ დო ნძალიერი მურიცხული ბორიეფიშ გოლინათ H II რეგიონეფიშ აირეფი გიფაჩუ დო ხვალე მურიცხეფი დუთმოსქიდჷ.

სპირალური დო ვარეგულარული გალაქტიკეფი იკათუანა ბრელ H II რეგიონეფს, მარა ელიპტიკურ გალაქტიკეფს ჸათეცალ რეგიონეფს ვეშმოფხვადუთჷ. სპირალურ გალაქტიკეფს, მაგალთო ჩქინი გალაქტიკას H II რეგიონეფი კონცენტრირებულეფი რენა გალაქტიკეფიშ სპირალურ კილეეფს, ვარეგულარულ გალაქტიკეფს ჸათე რეგიონი გოფაჩილი რენა ქაოტურო.

## ტერმინოლოგია
ტერმინი H II გიმითქუალუ მუჭოთ "H ჟირი". "H" რე წყარბადიშ ქიმიური სიმბოლო დო "II" რომაული რიცხუ.

## ქოძირით თაშნეშე
* H I რეგიონი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Hubble images of nebulae including several H&nbsp;II regions
* Information from SEDS
* Harvard astronomy course notes on H&nbsp;II regions

კატეგორია:H II რეგიონეფი
კატეგორია:ნირსეულეფი
ელიპტიკური გალაქტიკა

**ელიპტიკური გალაქტიკა**, **ელიფსური გალაქტიკა** — გალაქტიკა, ნამუთ ფორმათ, დოხოლაფირო ელიფსოიდის მოგენს. ელიპტიკური გალაქტიკეფი გალაქტიკეფიშ ოთხი ტიპიშე ართ-ართი რე. ჸათე კლასიფიკაციას ირძენს ამერიკალი ასტრონომი ედუინ ჰაბლი, მუშ 1936 წანას გიშაშქუმალირ წინგის.

ელიპტიკური გალაქტიკეფიშ უმენტაშობა აკმოდირთუ ჭიჭე მასაშ მურიცხეფიშე დო მურიცხეფოშქაშე ოფირჩაშე, სოდეთ მურიცხეფიშ ფორმაციაშ პროცესი ნაკლებო მუთმოხვადუდჷ. ელიპტიკური გალაქტიკეფი არძო ხასჷლაშე გოხურგილი რე გლობულეფიშ გვართეფით.

ელიპტიკური გალაქტიკრფი ზომეფით შხვადოშხვანერიე. მინი გალაქტიკა ჭიჭე რე დო იკათუანს ხვალე მილიონობათ მურიცხის, მინი რე გიგანტური დო მასიური დო შილებე იკათუანდას ტრილიონობათ მურიცხის.

## მაგალითეფი
*3C 244.1
*მესიე 49
*მესიე 59
*მესიე 60
*მესიე 87
*მესიე 89
*მესიე 105
*IC 1101
*ჰერაკლე A
*Maffei 1
*CGCG 049-033
*კენტავრი A
*NeVe 1

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Elliptical Galaxies, SEDS Messier pages
*Elliptical Galaxies

კატეგორია:გალაქტიკეფი
კატეგორია:ელიფსური გალაქტიკეფი
გალაქტიკეფიშ გვართა

**გალაქტიკეფიშ გვართა** — გრავიტაციულო მერსხილი კოსმოსური სტრუქტურა, ნამუთ იკათუანს ანთასობათ გალაქტიკას. თინეფი უდიდაშ გრავიტაციულო მერსხილ სტრუქტურეფო რდჷ მერჩქინელი ოქიანუს, სოიშახ მენცარეფქ ვემიოგორეს სუპერგვართეფს, 1980-იან წანეფს.

გალაქტიკეფიშ გვართეფი იხასიათებუნა გვართეფოშქაშე ოფირჩათ, ნამუთ იონიზებული წყარბადიშ დო ჰელიუმიშ აირეფიშე აკმოდირთუ დო თიში ტემპერატურა დოხოლაფირო 2-15 კევ რე.

გალაქტიკეფიშ ჭიჭე გოართოიანაფეფს გალაქტიკეფიშ ბუნას უძახჷნა. გალაქტიკეფიშ ბუნეფი დო გვართეფი ართო აფორმირენა სუპერგვართეფს.

გალაქტიკეფიშ გვართეფიშ მაგალითეფიე: აზაპიშ გვართა, ფეჩიშ გვართა, ჰერაკლეშ გვართა, თუმეფიშ გვართა დო შხვა.

გალაქტიკეფიშ კაბეტი გოართოიანაფას *დიდი მიკმაჭოფალს* უძახჷნა. ჸათე სტრუქტურა რე თიცალი მასიური თიქ შილებე იღვენუას დიდი გოლინა ოქიანუშ ლოკალურ გოფართინაფაშა.

## გალერეა

File:Distant_and_ancient_SPT0615-JD.jpg|გალაქტიკეფიშ გვართა SPT-CL J0615-5746
File:Strings of homeless stars RXC J0232.2-4420.jpg|გალაქტიკეფიშ გვართა RXC J0232.2-4420
File:From toddlers to babies RXC J0032.1+1808.jpg|RXC J0032.1+1808.
File:Approaching the Universe's origins PSZ2 G138.61-10.84.jpg|მასიური გალაქტიკეფიშ გვართა  PSZ2 G138.61-10.84 
File:Streaks and stripes Abell 2537.jpg|Abell 2537
File:Cosmic RELICS Abell 1300.jpg|Abell 1300 
File:Image of the galaxy cluster SpARCS1049.jpg|SpARCS1049 
File:Heic1401a-Abell2744-20140107.jpg|Abell 2744 
File:Color image of galaxy cluster MCS J0416.1–2403.jpg|MACS0416.1-2403 
File:Light_Bends_from_the_Beyond.jpg| Abell 2813 


## ქოძირით თაშნეშე
* ეიბელიშ კატალოგი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* გალაქტიკეფიშ გვართა ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* გალაქტიკეფიშ გვართაშ ფორმაციაშ პროცესი

კატეგორია:გალაქტიკეფიშ გვართა
პლაზმა (ფიზიკა)

**პლაზმა** — მატერიაშ ოთხი ფუნდამენტური დგომარობაშე ართ-ართი რე. თინა იკათუანს დიდი მუდანობათ დომოხტულ წილაკეფს: იონეფს ვარდა ელექტრონეფს. ჸათე დომოხტული წილაკეფით აკოდგინალუა, პლაზას,  შხვა ფუნდამენტურ დგომარობეფიშე ზოხორინელო გითმიორინუანს. 

პლაზმაშ არსებობა უმოსო ასოცირაფილი რე მურიცხეფიწკჷმა.

პლაზმაქ შილებე იფორმირას ხელუანურო ხოლო, მაგალთო: ნეიტრალური აირეფიშ მაღაღ ტემპერატურაშა დარჩხიალებათ ვარდა თინეფიშ გატარებათ ნძალიერ ელექტრომაგნიტურ ვეს.

დომოხტული წილაკეფი პლაზმას ელექტრო-გამტარო გინმაშქვანს. პლაზმა გიმორინაფუ თეხანურ ტექნოლოგიეფს, მაგალთო პლაზმურ ტელევიზორეფს. გვერდო იონიზებული პლაზმა გიმირინუაფუ ნეონიშ ლამფეფს.

პლაზმაშ ტიპიური მაგალითეფიე: ალი, ბჟა, ვალუა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Plasmas: the Fourth State of Matter 
* Plasma Formulary Interactive

კატეგორია:პლაზმა
კატეგორია:ელექტრომაგნეტიზმი
კატეგორია:ასტროფიზიკა
კატეგორია:პლაზმური ფიზიკა
ლაიმენ სპიტცერი

**ლაიმენ სპიტცერი უკულაში** (ინგლ. Lyman Spitzer Jr.; დ. 26 მანგი, 1914, ტოლიდო, ოჰაიო, ააშ — ღ. 31 მელახი, 1997, პრინსტონი, ნიუ-ჯერსი, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი, ასტრონომი დო ალპინისტი. სპიტცერიშ რკვიებეფი ორხველუდჷ მურიცხეფიშ ფორმაციას დო პლაზმურ ფიზიკას. 1946 წანას სპიტცერიქ წჷმარინუ კოსმოსური ტელესკოპეფიშ იდეა. გიმიგონჷ სტელარატორი. ლაიმენ სპიტცერი რდჷ შინელი ალპინისტი ხოლო. თინა რდჷ პირველი, ნამუქჷთ ეშართჷ თორიშ გვალაშ კონკაშა.

ლაიმენ სპიტცერი გურაფულენდჷ ფილიპსიშ აკადემიას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ იელიშ უნივერსიტეტის. ართი პერიოდის გურაფულენდჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის ხოლო. ჸათაქ თიში მენცარული კარიერაშა დიდი გოლინა იღვენუ ართურ ედინგტონქ დო სუბრაჰმანიან ჩანდრასეკარქ.

სპიტცერიქ ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ პრინსთონიშ უნივერსიტეტის, 1938 წანას ჰენრი ნორის რასელიშ ხემანჯღვერობათ.

გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ პრინსთონიშ უნივერსიტეტიშ ლაბორატორიაშ დირექტორო. ჸათე პოსტი უკინებუდჷ 1979 წანაშახ. 

სპიტცერი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. ღურუ 1997 წანაშ 31 მელახის, 82 წანერქ. დასაფულებური რე პრინსთონიშ სასაფლას. 

ლაიმენ სპიტცერიშ ჯოხონობაშ რდჷ კოსმოსური ტელესკოპი, ნამუთ ოპერირებადი რდჷ 2003-2020 წანეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*NASA biography 
*Papers by Lyman Spitzer at the Princeton University Library
*Oral history interview transcript with Lyman Spitzer on 8 April 1977, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
* Oral History interview transcript with Lyman Spitzer on 15 March 1978, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
* Oral history interview transcript with Lyman Spitzer on 10 May 1978, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
* Oral History interview transcript with Lyman Spitzer on 27 November 1991, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
* Biographical Memoirs, National Academy of Sciences

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ასტრონომეფი
კატეგორია:ამერიკალი ალპინისტეფი
გალაქტიკური ბალჯი

**გალაქტიკური ბალჯი**, **ბალჯი** — მეჭედათ ართიანც მეწკჷრწკოლირი მურიცხეფიშ ბუნა, ნამუთ იდვალუაფჷ მურიცხეფიშ უმოს დიდი ბუნაშ დინახალე. ჸათე ტერმინით ეიშანუაფჷ მურიცხეფიშ ჸეთი ბუნეფი, ნამუეფსჷთ შეთმოფხვადუთჷ სპირალურ გალაქტიკეფს. დუდშე ასტრონომეფს ბალჯეფი ელეპტიკურ გალაქტიკეფო მიოჩქუდეს, მარა უკულიან რკვიებეფით, ჰაბლიშ კოსმოსური ტელესკოპიშ მაღალი რეზოლუციაშ ფოტოეფიშ გიმორინაფათ, დენტკიცინჷ ნამდა ბალჯეფი ზოხორინელი გალაქტიკეფი ვარენა დო თინეფი იდვალუაფუნა სპირალური გალაქტიკეფიშ ცენტრის.

ბალჯეფი ირთუ ჟირი ტიპო: ბალჯეფი ნამუეფით ელიპტიკურ გალაქტიკეფს მოგენა დო ბალჯეფი ნამუეფსჷთ სპირალური გალაქტიკეფიშ ფორმა უღუნა.

კატეგორია:გალაქტიკეფი
სპირალური გალაქტიკა

**სპირალური გალაქტიკა** — გალაქტიკეფიშ ართ-ართი ტიპი, ნამუსჷთ ამერიკალი ასტრონომი ედუინ ჰაბლი ეთმოჭარუნს მუშ 1936 წანაშ ომენცარე ნახანდის. სპირალური გალაქტიკეფიშ უმენტაშობა იკათუანს მართუ გალაქტიკური დისკის, მურიცხეფს, აირეფს დო ნტვერს დო მურიცხეფიშ ცენტრალურ კონცენტრაციას, ნამუსჷთ ბალჯის უძახჷნა.

სპირალურ გალაქტიკეფს უღუნა სპირალური სტრუქტურა, ნამუთ იგინძარებუ გალაქტიკაშ ცენტრიშე გალაქტიკაშ დისკიშახ. სპირალურ კილეეფს მეურს მურიცხეფიშ ფორმაციაშ პროცესი.

სპირალური გალაქტიკეფიშ ჟირიმასუმადის უღუნა ბარულ-სპირალური სტრუქტურა, ნამუთ იჭყაფჷ ცენტრალური ბალჯიშე. ჸათეცალ გალაქტიკეფს ბარულ სპირალურ გალაქტიკეფს უძახჷნა.

ჩქინი გალაქტიკა ბარულ სპირალური გალაქტიკა რე.

სპირალური გალაქტიკეფი ვარეგულარული გალაქტიკეფიწკჷმა ართო აკმადგინანა ოქიანუშ გალაქტიკეფიშ 60 %-ის. თინეფს ფშხირას შეთმეხვადუთჷ დაბალი პისკვინიშ რეგიონეფს დო ნაკლებო გალაქტიკეფიშ გვართეფიშ ცენტრეფს.

## გალერეა

File:PIA19341-MilkyWayGalaxy-SpiralArmsData-WISE-20150603.jpg|

File:IC1954 - HST - Potw2131a.jpg|

File:Arp91_-_HST_-_SDSS_-_DECam_-_Potw2140a.jpg|

File:Cosmological_Curiosity.jpg|


## რესურსეფი ინტერნეტის

* Spiral Galaxies @ SEDS Messier pages
* ''SpiralZoom.com'' , an educational website about Spiral Galaxies and other spiral formations found in nature. For high school & general audience.
* Spiral Structure explained 
* GLIMPSE: the Galactic Legacy Infrared Mid-Plane Survey Extraordinaire
* 

კატეგორია:გალაქტიკეფი
კატეგორია:სპირალური გალაქტიკეფი
მაგელანური მუნაფეფი

**მაგელანური მუნაფეფი**, **მაგელანური ნირსეულეფი** — ჟირი ვარეგულარული, ჯუკუ გალაქტიკეფი, ნამუეფით ჩქინი გალაქტიკას მუკი-მუკი გართუნა. იდვალუაფუნა ობჟათეშ ცაშ გვერდოსფეროს დო ლოკალური ბუნაშ მაკათურეფი რენა. 

ჟირხოლო გალაქტიკას უღუ ბარული სტრუქტურა. თინეფს ფშხირას მაგელანურ სპირალურ გალაქტიკეფს ხოლო უძახჷნა.

მაგელანური მუნაფეფი რე:
* დიდი მაგელანური მუნაფა - იდვალუაფჷ დოხოლაფირო 163,000 სინთეშ წანაშ მაშორას
* ჭიჭე მაგელანური მუნაფა - იდვალუაფჷ დოხოლაფირო 206,000 სინთეშ წანაშ მაშორას

## ისტორია
მაგელანურ მუნაფეფს ანტიკური პერიოდიშე იჩინენდეს ობჟათე ამერიკაშ, აფრიკაშ დო ბჟადალი აზიაშ კათეფი. ჩილეშ ტერიტორიას ძირაფილი რე პეტროგლიფეფი, სოდეთ მოშინაფილი რე მაგელანური მუნაფეფი. სპარსალი ავტორი იბნ კუთაიბა მუში წინგის ჸათაშ ეთმოჭარუნს მაგელანურ მუნაფეფს:

"وأسفل من سهيل قدما سهيل . وفى مجرى قدمى سهيل، من خلفهما كواكب زهر كبار، لا ترى بالعراق، يسميها أهل تهامة  الأعبار

"დო კანოპუსიშ თუდო, კანოპუსიშ კუჩხეფი იდვალუაფჷ, დო თინეფიშ გოგინძორაფას, უკახალე რე დიდი ბარჩხალა მურიცხეფი, ნამუეფით დიო ერაყის ვაუძირუნა, თიჰამაშ კათა თინეფს *ალ-აბარ*-ს უძახჷ."

უკულიანი პერიოდეფიშ პროფესიონალი ასტრონომი აბდ ალ-რაჰმან ალ-სუფი, მუში *"ფიქსირებული მურიცხეფიშ წინგი"*-ს შინანს ჸათე ციტატას, მარა ჭიჭე უმოს შხვანერი ვერსიათ. მენცარეფიშ აზრით იბნ კუთაიბა დო ალ-სუფი ციტირენა სპარსალი მენცარიშ აბუ ჰანიფა დინავარიშ წინგიშე, ნამუთ დინაფილი რე დო ჩქინდა ვამუჭირინუაფჷ.

პირველი ევროპალი მარკვიალეფი, ნამუეფით მაგელანურ მუნაფეფს შინანა, რდეს: პიეტრო მარტირე დანგიერა, ანდრეა კორსალი დო ანტონიო პიგაფეტა. პიგაფეტა ფერდინანდ მაგელანიშ ექსპედიციეფიშ მაკათური რდჷ, 1519-1522 წანეფს. მუნაფეფს მაგელანიშ ჯოხოდვალაქ უკულ, უმოს გვიანო პერიოდიშო გიადჷ. შხვადოშხვა მენცარეფი თინეფს შხვადოშხვა სახელეფით მიშინუანდეს. 1756 წანაშ მურიცხეფიშ კატალოგის ფრანგი ასტრონომი ნიკოლა ლუი დე ლაკაილი თინეფს მიშინუანს მუჭოთ *le Grand Nuage* დო *le Petit Nuage* ("დიდი მუნაფა" დო "ჭიჭე მუნაფა").

ჯონ ჰერშელქ გიმირკვიუ მაგელანური მუნაფეფი დო დეტალურო ეჭარუ 919 ობიექტი დიდ მაგელანურ მუნაფას დო 244 ობიექტი ჭიჭე მაგელანურ მუნაფას.

1867 წანას კლივლენდ ებექ წჷმარინუ იდეა, ნამუშ მეჯინათ მაგელანური მუნაფეფი მეშხურეშ შარაშ გალაქტიკაშ ზოხორინელი ალმაშარეეფი (სატელიტეფი) რდეს.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Magellanic Clouds Working Group
* ESO: VISTA Peeks Through the Small Magellanic Cloud’s Dusty Veil incl. Photos & Animations

კატეგორია:მაგელანური მუნაფეფი
კატეგორია:ლოკალური ბუნა