open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
აბდ ალ-რაჰმან ალ-სუფი

**აბდ ალ-რაჰმან ალ-სუფი** (სპარს. عبدالرحمن صوفی; დ. 7 ქირსეთუთა, 903, რეი, აბასიანეფიშ სახალიფო — ღ. 25 მესი, 986, შირაზი, ბუიდეფიშ სპარსეთი) — სპარსალი ასტრონომი.

აბდ ალ-რაჰმან ალ-სუფი ჩხორო შინელი მუსლიმი ასტრონომიშე ართ-ართი რდჷ. ცხოვრენდჷ ისპაანს. ალ-სუფიქ არაბულ ნინაშა გინოთანგჷ პტოლემეშ ალმაგესტი. 

ალ-სუფიქ აკეთჷ დიდი მაგელანური მუნაფაშ იდენტიფიკაცია, ეჭარჷ ანდრომედაშ გალაქტიკა 964 წანას. ანდრომედას ალ-სუფი მიშინიუანს მუჭოთ *ჭიჭე მუნაფა*-ს.

ალ-სუფი რე ავტორი *"ფიქსირებული მურიცხეფიშ წინგი"*-შ. წინგის ეჭარილი რე 48 მურიცხეჭაჭილი დო მურიცხეფი, ნამუეფით ჸათე მურიცხეჭაჭილეფიშა მიშმულა. ალ-სუფიქ მურიცხეჭაჭილეფი დორთუ სუმი ბუნათ. წინგის მოჩამილი რე მურიცხეფიშ კატალოგეფი, ილუსტრაციეფი, ჯოხოდვალეფი დო ნომერეფი, თაშნეშე კორდინატეფი.

ალ-სუფიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი ჭიჭე პლანეტა დო ართი კრატერი თუთას.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  Liber locis stellarum fixarum, 964 da www.atlascoelestis.com
*   Liber locis stellarum fixarum, 964, manoscritto del 1417 riprodotto il 1730  da www.atlascoelestis.com
* Al-Sufi's constellations
* Al-Sūfī’s Book of the Constellations of the Fixed Stars and its Influence on Islamic and Western Celestial Cartography

კატეგორია:სპარსალი ასტრონომეფი
პოლ ვილარი

**პოლ ულრიშ ვილარი** (ფრანგ. Paul Ulrich Villard; დ. 28 ეკენია, 1860, სენ-ჟერმენ-ო-მონ-დორი, საფრანგეთი — ღ. 13 ღურთუთა, 1934, ბაიონა, საფრანგეთი) — ფრანგი ქიმიკოსი დო ფიზიკოსი. 1900 წანას რადიუმიშ რადიაციაშ რკვიებაშ ბორჯის მიოგორუ გამა ჩხორიეფს.

პოლ ვილარი გურაფულენდჷ პარიზიშ უმაღალაშ ნორმალურ სკოლას, ნამუთ გათუ 1881 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ შხვადოშხვა ლიცეუმეფს. რდჷ საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური. 

## რესურსეფი ინტერნეტის
* The discovery of gamma rays
* (ფრანგ.) ბიოგრაფიული ფაქტეფი

კატეგორია:ფრანგეფი
კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსეფი
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსეფი
ვარეგულარული გალაქტიკა

**ვარეგულარული გალაქტიკა** — გალაქტიკა, ნამუსჷთ ვაუღჷ რეგულარული ფორმა. თენეფი აკმადგინანა ოქიანუშ გალაქტიკეფიშ დოხოლაფირო 25 %-ს. ნამთინე ვარეგულარული გალაქტიკეფი დუდშე რდეს სპირალური დო ელიპტიკური გალაქტიკეფი, მარა უკულ ქუმოხვადჷ დეფორმაციაშ პროცესიქ, გალენი გრავიტაციული ფაქტორეფიშ გოლინათ. 

ვარეგულარული გალაქტიკეფი იკათუანა დიდი მუდანობათ აირეფს დო ნტვერს. ზომათ თინეფი ჭიჭე რენა დო უდრენა ჩქინი გალაქტიკაშ, დოხოლაფირო მავითადის.

## ქოძირით თაშნეშე
* გალაქტიკეფიშ მორფოლოგიური კლასიფიკაცია

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ვარეგულარული გალაქტიკეფი

კატეგორია:ვარეგულარული გალაქტიკეფი
ჯეფრი ინგრამ ტეილორი

**ჯეფრი ინგრამ ტეილორი** (ინგლ. Sir Geoffrey Ingram Taylor; დ. 7 მელახი, 1886, სენტ-ჯონს-ვუდი, მიდლსექსი, ინგლისი — ღ. 27 მანგი, 1975, კემბრიჯი, კემბრიჯშირი, ინგლისი) — ინგლისარი ფიზიკოსი დო მათემატიკოსი, ჰიდროაეროდინამიკაშ დო რეღმული თეორიაშ რკვიებეფიშ ართ-ართი უდიდაში ფიგურა. თიში ბიოგრაფიშ დო ჸოფილი სტუდენტიშ ჯორჯ ბათჩელორიშ აზრით ჯ.ი. ტეილორი რდჷ XX ოშწანურაშ ართ-ართი შანულამი მენცარი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჯეფრი ინგრამ ტეილორი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* A Real Media stream of Taylor's Hydrodynamic demo, courtesy of MIT
* Classical Physics Through the Work of GI Taylor . Course given on Taylor's work
* G.I. Taylor Medal of the Society of Engineering Science
* Video recording of K.R. Sreenivasan's lecture on the life and work of G.I. Taylor

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ინგლისარი მათემატიკოსეფი
მურიცხეფოშქაშე ოფირჩა

**მურიცხეფოშქაშე ოფირჩა**, **მოო** — მატერია დო რადიაცია ნამუთ არსებენს გალაქტიკეფს, მურიცხეფიშ სისტემეფიშ შქას. მატერია იკათუანს აირეფს, იონური, ატომური დო მოლეკულური ფორმეფით, თაშნეშე ნტვერს დო კოსმოსურ ჩხორიეფს. თინა აკმაფშანს ოფირჩას მურიცხეფიშ შქას დო ჯგირო ახოლუ მუკი-მუკი მადვალუ გალაქტიკეფოშქაშე ოფირჩას. ენერგია ნამუთ კინ თი მოცულობაშიე, მარა ელექროჭაჭმენტურ-რადიაციული ფორმათ, რე **მურიცხეფოშქაშე რადიაციული ვე**.

მურიცხეფოშქაშე ოფირჩა აკმოდირთუ მიარე ფაზეფიშე, ნამუეფით ართიანშე ირჩიებუ მატერიაშ იონური, ატომური, მოლეკულური ფორმეფით, თაშნეშე ტემპერატურათ დო პისქვინით.

მურიცხეფოშქაშე ოფირჩაშ თარი კომპონენტეფი რე წყარბადი დო ჰელიუმი, უმოსი ჭიჭე მუდანობათ: ნოშქერბადი, ჟანგბადი დო აზოტი. შხვადოშხვა ფაზეფიშ თერმული წნევა ართიანწკჷმა დაბალანსებურიე დონდორულო. ჭაჭმენტური ველეფი დო ტურბულენტური ჸარაფეფი ხოლო  ირძენს წნევას მოო-შ დინახალე, დო ჸათე წნევა უმოს შანულამიე დინამიკურო, ვიდრე თერმული. მურიცხეფოშქაშე ოფირჩას მატერია უმოსო მოლეკულური ფორმაში რე დო თიში პისქვინი 106 მოლეკულა რე სმ3-ის (1 მილიონი მოლეკულა სმ3-ის). მოო-შ ჩხე, დიფიზიურ რეგიონეფს მატერია იონიზებულიე დო პისკვინი შილებე რდას 10−4 იონი სმ3-ის. შევადარათჷნ, ჰაერს, 1019 მოლეკულა რე სმ3-ის, ლაბორატორიულ მაღალი ვაკუუმიშ კამერას 1010 მოლეკულა სმ3-ის (10 მილიარდი მოლეკულა  სმ3-ის). მოო-შ მასაშ 99 % აირიშ შხვადოშხვანერი ფორმა რე დო დინასქილედი 1 % ნტვერიე. ატომეფიშ მუდანობათ, მოო-შ აირიშ 91 % წყარბადი რე, 8.9 % ჰელიუმი დო 0.1 % რე ჸეთი ელემენტეფიშ ატომეფი, ნამუეფით წყარბადიშე დო ჰელიუმიშე მონკა რე. ჸათენეფს ასტრონომიას, მეტალეფს უძახჷნა. მასათ, ჸათე მუნაჩემეფი უდრენს 70 % წყარბადის, 28 % ჰელიუმს დო 1.5 % უმოს მონკა ელემენტეფს. წყარბადი დო ჰელიუმი დუდშეიანი ნუკლეოსინთეზით რე ფორმირებული დო უმოს მონკა ელემენტეფი მურიცხული ევოლუციათ.

მურიცხეფოშქაშე ოფირჩას უღჷ დიდი შანულობა ასტროფიზიკას, მუშენდა თის უკინებჷ ოშქარული როლი მურიცხული დო გალაქტიკური მასშტაბეფიშ შქას. მურიცხეფი იფორმირებჷ მოო-შ არძაშე უმოსო პისქვინურ რეგიონეფს, მოლეკულურ მუნაფეფს დო მოო-ს აკმაფშანს მატერიათ დო ენერგიათ: პლანეტარული ნირსეულეფით, მურიცხული ბორიეფით დო სუპერნოვეფით. მურიცხეფიშ დო მოო-შ ჸათე ურთიართქიმინჯალათ შილებე დედგინას ტემპიქ, მუ ტემპით გალაქტიკა გახარჯენს მუში აირულ დინახალენ აკოდგინალუას. თაშნეშე შილებე დედგინას გალაქტიკაშ ხანგჷნძარალაქ, მუ ხანგჷნძარალათ შეულებჷ თის მურიცხეფიშ აქტიური ფორმირაფა.

ვოიაჯერ 1 რდჷ პირველი კოსმოსური აპარატი ნამუქჷთ მიოჭირინუ მურიცხეფოშქაშე ოფირჩას, 2012 წანაშ 25 მარაშინათუთას. ვოიაჯერ 1 გიმირკვიენს მურიცხეფოშქაშე პლაზმას დო ნტვერს მისიაშ თებაშახ.

## მურიცხეფოშქაშე ოფირჩაშ აკოდგინალუა
რცხილი ოძირანს ჩქინი გალაქტიკაშ მოო-შ კომპონენტეფს

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Freeview Video 'Chemistry of Interstellar Space' William Klemperer, Harvard University. A Royal Institution Discourse by the Vega Science Trust.
* The interstellar medium: an online tutorial

კატეგორია:მურიცხეფოშქაშე ოფირჩა
კატეგორია:ასტროქიმია
მარტინ რაილი

**მარტინ რაილი** (ინგლ. Sir Martin Ryle; დ. 27 ეკენია, 1918, ბრაიტონი, ინგლისი — ღ. 14 გჷმათუთა, 1984, კემბრიჯი, ინგლისი) — ინგლისარი რადიოასტრონომი. გიმიგონჷ რევოლუციური რადიოტელესკოპური სისტემეფი დო თინეფიშ გიმორინაფათ დადგინჷ დაღარი რადიო წყუეფიშ ლოკაციეფი. 1946 წანას დერეკ ვონბერგიწკჷმა ართო გჷმაბჟინუ ინტერფორომეტრულ-ასტრონომიული რკვიებეფი. გაუჯგუშებული ინსტრუმენტეფით რაილიქ მიოგორუ არძაშე შორს მადვალუ გალაქტიკეფს.

მარტინ რაილი გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის (კავენდიშიშ ლაბორატორია). ჸათაქ რაილიქ მიშეღჷ დიდი თია  ასტრონომიული ინტერფერომეტრიშ დო აპერტურული სინთეზიშ დორსხუაფაშა დო გოვითარაფაშა. 1946 წანას რაილიქ ეიონწუ პირველი მიარე-ელემენტური ასტრონომიული რადიო ინტერფერომეტრი.

მარტინ რაილიშ ინიციატივათ დო ხემანჯღვერობათ რადიოასტრონომიულ ბუნაქ აკადგინჷ შხვადოშხვა რადიოწყუეფიშ კატალოგეფი. რადიოწყუეფიშ კემბრიჯიშ მასუმა კატალოგიშ გიმორინაფათ, მენცარეფქ მიოგორეს პირველ კვაზი-მურიცხულ ობიექტის (კვაზარი), 1959 წანას.

მარტინ რაილი რდჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშ რადიოასტრონომიაშ პირველი პროფესორი დო მალარდიშ რადიოასტრონომიული ობსერვატორიაშ დუმარსხუაფალი-მაკათური. 1972-1982 წანეფს რაილი რდჷ რანწკით მავითოჟირა ომაფე ასტრონომი.

მარტინ რაილი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. რაილიქ (ენტონი ჰიუიშიწკჷმა ართო) მიპალუ ნობელიშ პრემია 1974 წანას. თენა რდჷ ნობელიშ პრემიაშ პირველი ჯილდო, ნამუქჷთ მენცარეფს გინაჩჷ ასტრონომიული რკვიებეფიშო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მარტინ რაილი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* მარტინ რაილი Nobelprize.org-ის

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ასტრონომეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ინგლისარი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
რადიოტელესკოპი

**რადიოტელესკოპი** — ასტრონომიული ინსტრუმენტი, ნამუთ ანტენაშ დო რადიორესივერიშ გიმორინაფათ ღებულენს რადიორეღმეფს ასტრონომიული რადიო წყუეფიშე. რადიოტელესკოპეფი რე თარი ინსტრუმენტეფი რადიოასტრონომიაშ დისციპლინას. რადიოასტრონომია გურაფულენს ასტრონომიულ ობიექტეფის, თინეფიშ რადიორეღმეფიშ რკვიებათ. 

ასტრონომიული ობიექტეფი, მაგალთო: პლანეტეფი, მურიცხეფი, ნირსეულეფი დო გალაქტიკეფი დიხაუჩაშე შორს იდვალუაფჷ დო თინეფიშე მუნაულა რეღმეფი დაღარი რე. ჸათეშ გეშათ რადიოტელესკოპეფს ოსაჭირჷ დიდი ანტენეფი რადიორეღმეფიშ ოშაყარალო დო სენსიტივური რესივერეფი, რადიორეღმეფიშ მიოღებელო.  

პირველი მენცარი, ნამუქჷთ მიოგორუ კოსმოსიშე მუნაულა რადიორეღმეფს რდჷ ამერიკალი ინჟინერი კარლ იანსკი (1932 წანას). პირველი რადიოტელესკოპი ეიოგჷ გროუტ რებერქ 1937 წანას.

## ქოძირით თაშნეშე
* ტელესკოპი
* აპერტურული სინთეზი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* მუ რე რადიოტელესკოპი? (ინგლისურო)

კატეგორია:რადიოტელესკოპეფი
კატეგორია:რადიოასტრონომია
კატეგორია:ასტრონომიული ინსტრუმენტეფი
პავლე ინგოროყვა

**პავლე იესეშ სქი ინგოროყვა** (ქორთ. პავლე იესეს ძე ინგოროყვა; დ. 1 გერგობათუთა, 1893, ფუთი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 20 გერგობათუთა, 1983, ქართი, საქორთუოშ სსრ, სსრრ) — ქორთუ ისტორიკოსი დო ფილოლოგი.

პავლე ინგოროყვა გურაფულენდჷ სანქტ-პეტერბურგიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის, ნამუთ გათუ 1916 წანას. რდჷ საქორთუოშ ჭარუეფიშ რსხუშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი 1917 წანას. 1917-1919 წანეფს რდჷ "საქორთუოშ ერუანული სხუნუ"-შ მაკათური. 1918 წანაშ 26 მესის, ინგოროყვაქ ხე მაჭარჷ საქორთუოშ ზოხორინელობაშ აქტის. ინგოროყვა აპროტესტენდჷ საქორთუოშ 1921 წანაშ ოკუპაციას. 1921-1923 წანას ოკათუდჷ "შავჩოხიანები"-შ ("უჩაღართიანეფი") ბუნას. 1924-1925 წანეფს ინგოროყვა მუშენდჷ ქორთული მენცარული დო ლიტერატურული ჟურნალიშ *"კავკასიონი"* რედაქტორო. ჟურნალი დოკილუ ბოლშევიკურ რეჟიმქ.

1925 წანას ინგოროყვაქ დარსხუ გიშაშქუმალა "ქართული წიგნი", ნამუქჷთ 1926-1928 წანეფს გიშაშქჷ ილია ჭავჭავაძეშ ნაჭარეფი XI ტომო. "ქართული წიგნი"-ქ დიკილჷ 1933 წანას.  

1929-1940 წანეფს მუშენდჷ საქორთუოშ სახენწჷფო მუზეუმიშ (ასეიან საქორთუოშ ერუანული მუზეუმი) ხეშნაჭარეფიშ დეპარტამენტიშ მადუდეთ. 1940-1950 წანეფს რდჷ ისტორიაშ ინსტიტუტიშ უნჩაში მარკვიებელი. 1958 წანას, ინგოროყვა რდჷ ხეშნაჭარეფიშ ინსტიტუტიშ (ასეიან საქორთუოშ ხეშნაჭარეფიშ ერუანული ცენტრი) ართ-ართი დუმარსხუაფალი. თაშნეშე, ინგოროყვა რდჷ ჸილოშტყებამიშ რკვიებეფიშ კომისიაშ მაკათური.

პავლე ინგოროყვაშ ომენცარე ინტერესეფიშ სფერო რდჷ: ქორთული ლიტერატურაშ ისტორია, საქორთუოშ ისტორია, რუსთველოლოგია, ქორთული ხეშნაჭარეფიშ ისტორია დო შხვა. ბჟადალიშ მენცარეფიშ აზრით ინგოროყვაშ ნაჭარეფიშ ომენტაშობა ტენდენციური დო ეთნო-ნაციონალისტური ხასიათიში რე, გიშაკერზაფილო ჸეთი ოკითხეფი ნამუეფით ორხველჷ ქორთუეფიშ დო აფხაზეფიშ ეთნოგენეზის.

პავლე ინგოროყვაქ ღურუ 1983 წანაშ 20 გერგობათუთას, 90 წანერქ. დასაფულებური რე დიდუბეშ პანთეონს.

## გიშნაგორა პუბლიკაციეფი
* *რუსთაველიანა*, ქართი, 1926 (200 ხს.)
* *რუსთაველი დო თიში პოემა*, ქართი, 1937
* *გიორგი მერჩულე: მავითა ოშწანურაშ ქორთუ ჭარუ*, ქართი, 1954 (1000 ხს.)
* *ნიკოლოზ ბარათაშვილი*, ქართი, 1938
* *აკაკი წერეთელი*, ქართი, 1940
* *ილია ჭავჭავაძე*, ქართი, 1951 (200 ხს.)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ქორთუ ისტორიკოსეფი
კატეგორია:ქორთუ ფილოლოგეფი
კოსმოსური ნტვერი

**კოსმოსური ნტვერი** — ნტვერი ნამუთ არსებენს უქიანოშ დინახალე. კოსმოსური ნტვერიშ წილაკეფიშ უმენტაშობაშ ზომა 0.1 მმ-შე (100 მიკრომეტრი) მოლეკულაშ ზომაშახჷ რე. უმოს დიდი წილაკეფს მეტეოროიდეფს უძახჷნა. კოსმოსური ნტვერი, თიში ლოკაციაშ მეჯინათ ირთუ: გალაქტიკეფოშქაშე ნტვერო, მურიცხეფოშქაშე ნტვერო, პლანეტეფოშქაშე ნტვერო დო პლანეტური რულეშ ნტვერო. კოსმოსური ნტვერიშ ოზიმალო არსებენს შხვადოშხვა მეთოდეფი.

ბჟაშ სისტემას, პლანეტეფოშქაშე ნტვერით წჷმიქიმინუ ზოდიაქური სინთე. ბჟაშ სისტემაშ ნტვერო ითვალუ: კომეტეფიშ ნტვერი, ასტეროიდული ნტვერი, კოიპერიშ ორტყაფუშ ნტვერი, დო მურიცხეფოშქაშე ნტვერი, ნამუთ ბჟაშ სისტემას გიშმურს. ირ წანას ანთასობათ ტონა კოსმოსური ნტვერი მუთმაჭირინუანს დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშა. 

კოსმოსური ნტვერი იკათუანს ორგანულ ნიფთიერებეფს ხოლო.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Cosmic Dust Group
*Evidence for interstellar origin of seven dust particles collected by the Stardust spacecraft

კატეგორია:კოსმოსური ნტვერი
კატეგორია:ასტროქიმია
კატეგორია:ასტრობიოლოგია
მურიცხეფიშ გვართა

**მურიცხეფიშ გვართა** — მურიცხეფიშ კაბეტი ბუნეფი. არსებენს მურიცხეფიშ გვართეფიშ ჟირი ტიპი: სფერული დო გოღია. სფერული გვართეფი იკათუანა უმოსო ხანიერ, ვითოშობათ/მილიონობათ მურიცხეფს. გოღია გვართეფს შეთმეფხვადუთჷ უმოსო ახალნორდი მურიცხეფს დო უმოს ჭიჭე მუდანობათ. გოღია გვართეფი, (მუჟამს თინეფი ყარენა გალაქტეფიშ დინახალე)  გიგანტური მოლეკულური მუნაფეფიშ გრავიტაციული გოლინათ, იფაჩჷ. გვართეფიშ მაკათური მურიცხეფი ყარაფის იშენ აგჷნძორენა. ათეცალ მურიცხეფს *მურიცხულ გოართოიანაფას* უძახჷნა.

დიხაუჩაშე უტელესკოპეთ იძირე მურიცხეფიშ გვართეფი: პლეიადა, ჰიადი დო 47 ტუკანა.

## ქოძირით თაშნეშე
* ჰიპერკომპაქტური მურიცხული სისტემა

## რესურსეფი ინტერნეტის
*WEBDA open cluster database
*Star Clusters, SEDS Messier pages
*RG Research: Embedded Clusters 
*Star cluster - full article *Encyclopædia Britannica*,
*Super Star Cluster Discovered in Our Own Milky Way
*Probing the Birth of Super Star Clusters: Implications for Massive Star Formation , Kelsey E. Johnson, 2005

კატეგორია:მურიცხეფიშ გვართეფი
კავენდიშიშ ლაბორატორია

**კავენდიშიშ ლაბორატორია** — კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკაშ დეპარტამენტი (ფაკულტეტი), ნამუთ ფიზიკური მენცარობეფიშ სკოლაშ ნორთი რე. ლაბორატორიაქ გინწყჷ 1874 წანას დო თის უღუდჷ დო უღჷ დიდი გოლინა ფიზიკაშ დო ბიოლოგიშ დისციპლინეფიშ რკვიებეფიშო. 

ლაბორატორია გიშარჩქინელი ინგლისარი მენცარიშ დო ფილოსოფოსიშ ჰენრი კავენდიშიშ ჯოხონობაშ რე. ლაბორატორიაქ ასეიან ორენიშა - ბჟადალი კემბრიჯიშა გინორთჷ 1974 წანას.

2019 წანაშ მუნაჩემეფით, კავენდიშიშ ლაბორატორიაშ 30 მარკვიებელქ მიპალუ ნობელიშ პრემია. ლაბორატორიას იძირუ ელექტრონქ, ნეიტრონქ, დნბ-შ სტრუქტურაქ დო შხვა.

კავენდიშიშ ლაბორატორიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი დო პირველი ხემანჯღვერი რდჷ ჯეიმზ კლერკ მაქსველი.

## კავენდიშიშ ლაბორატორიაშ მენცარეფი, ნამუეფქჷთ მიპალეს ნობელიშ პრემია (2019 წანაშ მუნაჩემეფით)
1. ჯონ უილიამ სტრეტი (ფიზიკა, 1904)
2. ჯოზეფ ჯონ თომსონი (ფიზიკა, 1906)
3. ერნესტ რეზერფორდი (ქიმია, 1908)
4. უილიამ ლორენს ბრეგი (ფიზიკა, 1915)
5. ჩარლზ გლოვერ ბარკლა (ფიზიკა, 1917)
6. ფრენსის ასტონი (ქიმია, 1922)
7. ჩარლზ ვილსონი (ფიზიკა, 1927)
8. ართურ კომპტონი (ფიზიკა, 1927)
9. ოუენ რიჩარდსონი (ფიზიკა, 1928)
10. ჯეიმზ ჩედვიკი (ფიზიკა, 1935)
11. ჯორჯ პაჯეტ ტომსონი (ფიზიკა, 1937)
12. ედვარდ ეპლტონი (ფიზიკა, 1947)
13. პატრიკ ბლეკეტი (ფიზიკა, 1948)
14. ჯონ კოკროფტი (ფიზიკა, 1951)
15. ერნესტ უოლტონი (ფიზიკა, 1951)
16. ფრენსის კრიკი (ფიზიოლოგია დო მედიცინა, 1962)
17. ჯეიმს უოტსონი (ფიზიოლოგია დო მედიცინა, 1962)  
18. მაქს პერუცი (ქიმია, 1962)
19. ჯონ კენდრიუ (ქიმია, 1962)
20. დოროთი ჰოჯკინი (ქიმია, 1964)
21. ბრაიან ჯოზეფსონი (ფიზიკა, 1973)
22. მარტინ რაილი (ფიზიკა, 1974)
23. ენტონი ჰიუიში (ფიზიკა, 1974)
24. ნევილ ფრენსის მოტი (ფიზიკა, 1977)
25. ფილიპ უორენ ანდერსონი (ფიზიკა, 1977)
26. პეტრე კაპიცა (ფიზიკა, 1978)
27. ალან კორმაკი (ფიზიოლოგია დო მედიცინა, 1979)
28. აბდუს სალამი (ფიზიკა, 1979)
29. აარონ კლუგი (ქიმია, 1982)
30. დიდიე კელო (ფიზიკა, 2019)

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ოფიციალური ვებსაიტი

კატეგორია:კემბრიჯიშ უნივერსიტეტი
კატეგორია:კავენდიშიშ ლაბორატორია
იოზეფ ფონ ფრაუნჰოფერი

**იოზეფ რიტერ ფონ ფრაუნჰოფერი** (გერმ. Joseph Ritter von Fraunhofer; დ. 6 მელახი, 1787, შტრაუბინგი — ღ. 7 მანგი, 1826, მიუნხენი) — გერმანალი ფიზიკოსი. გიმიგონჷ ოპტიკური მინა, აქრომატული ტელესკოპი, ობიექტივიშ ლინზეფი, სპექტროსკოპი დო დიფრაქციული მასარი. ფრაუნჰოფერქ, 1814 წანას, მიოგორუ დო გიმირკვიუ ბჟაშ სპექტრიშ აბზორფციაშ რუმე ღოზეფი, ნამუეფსჷთ ასე ფრაუნჰოფერიშ ღოზეფს უძახჷნა.

იოზეფ ფონ ფრაუნჰოფერიშ ჯოხონობაშ რე ფრაუნჰოფერიშ ჯარალუა, ნამუთ ევროპაშ უდიდაში რკვიებეფიშ ორგანიზაცია რე გჷმორინაფონი მენცარობეფიშ დარგეფს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* იოზეფ ფონ ფრაუნჰოფერი ფრაუნჰოფერიშ ჯარალუაშ ვებსაიტის
* იოზეფ ფონ ფრაუნჰოფერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* იოზეფ ფონ ფრაუნჰოფერი კათოლიკურ ენციკლოპედიას
* იოზეფ ფონ ფრაუნჰოფერი Encyclopedia.com-ის

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფიზიკოსეფი
ალოის ალცჰაიმერი

**ალოის ალცჰაიმერი** (გერმ. Alois Alzheimer; დ. 14 მანგი, 1864, მარკბრაიტი, ბავარიაშ ომაფე, გერმანიაშ კონფედერაცია — ღ. 19 ქირსეთუთა, 1915, ბრესლაუ, პრუსიაშ ომაფე, გერმანიაშ იმპერია) — გერმანალი ფსიქიატრი დო ნევროპათოლოგი, პირველი მენცარი, ნამუქჷთ გიმირკვიუ ალცჰაიმერიშ ლახარა.

## ბიოგრაფია
ალოის ალცჰაიმერქ დებადჷ 1864 წანას, ბავარიაშ ნოღა მარკბრაიტის. გურაფულენდჷ მედიცინას ბერლინიშ, ტიუბინგენიშ დო ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტეფს. 1887 წანას მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ფრანკფურტიშ ფსიქიატრიულ ჰოსპიტალს. ჸათაქ თიქ გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი ფსიქიატრეფი ფრანც ნისლი დო ემილ კრეპელინი, ნამუეფიწკჷმა ართო გიმირკვიუ ნერვული სისტემაშ პათოლოგიეფი.

1901 წანას, ფრანკფურტის მუშობაშ ბორჯის, ალცჰაიმერი კურნალენდჷ 51 წანერ ოსურს, აუგუსტ დეტეს, ნამუსჷთ შუენაშ პრობლემეფი უღუდჷ. პაციენტიშ ღურაშ უკულ, ალცჰაიმერქ თიში ტვინი ორკვიებელო მიუნხენიშ ლაბორატორიაშა მიდეღჷ. 1907 წანას ალცჰაიმერქ გჷმაბჟინუ მენცარული სტატია პათოლოგიეფიშ გეშა, ნამუეფსჷთ თიქ დეტეშ ტვინიშ რკვიებაშ ბორჯის მიოგორუ. ჸეთი ლახარას, ნამუსჷთ ალცჰაიმერი ეთმოჭარუნდჷ, 1910 წანას კრეპელინიქ გიოდჷ ალცჰაიმერიშ ლახარა. 

ალოის ალცჰაიმერქ, 1908 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ მიუნხენიშ უნივერსიტეტის, პროფესორო. 1912 წანაშ ომუშებუშა ბრესლაუშ უნივერსიტეტიშა გინილჷ, სოდეთ იმუშუ ნევროლოგიური დო ფსიქიატრიული ინსტიტუტიშ დირექტორო.

ალოის ალცჰაიმერქ ღურუ 1915 წანაშ 19 ქირსეთუთას, 51 წანერქ. დასაფულებური რე ფრანკფურტიშ სასაფლას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Alzheimer's: 100 years on
* Alois Alzheimer's Biography, International Brain Research Organization
* Bibliography of secondary sources on Alois Alzheimer and Alzheimer's disease, selected from peer-reviewed journals.
* Graeber Manuel B. "Alois Alzheimer (1864–1915)" International Brain Research Organization

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ფსიქიატრეფი
კატეგორია:გერმანალი ნევროპათოლოგეფი
უილიამ ლასელი

**უილიამ ლასელი** (ინგლ. William Lassell; დ. 18 მანგი, 1799, ბოლტონი, ინგლისი — ღ. 5 გჷმათუთა, 1880, მეიდენჰედი, ინგლისი) — ინგლისარი ასტრონომი.

უილიამ ლასელი გურაფულენდჷ ბოლტონიშ დო როჩდეილიშ აკადემიეფს. მუმაშ ღურაშ უკულ, 1814-1821 წანეფს ლივერპულს მუშენდჷ. უკულიან წანეფს ასტრონომიათ დეინტერესჷ დო ეიოგჷ მუში კერზო ობსერვატორია. 1846 წანას ლასელიქ მიოგორუ ტრიტონს, პლანეტა ნეპტუნიშ უდიდაშ ალმაშარეს, 1848 წანას მარსქულიშ ალმაშარე ჰიპერიონს, 1851 წანას ურანიშ ალმაშარეეფს: არიელს დო უმბრიელს.

1855 წანას ეიოგჷ 1,200 მმ.-იანი ტელესკოპი მალტას. უკულიან პერიოდეფს კინ ინგლისიშა დირთჷ დო ასტრონომიული რკვიებეფი მეიდენჰედის გაგინძორჷ. 1880-იან წანეფს ლასელიშ ტელესკოპეფი გრინვიჩიშ ომაფე ობსერვატორიაშა გეგნიღეს.

უილიამ ლასელი რდჷ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ, ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ, ედინბურგიშ ომაფე ჯარალუაშ დო ლიტერატურაშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური. 1839 წანას ლასელიქ მიპალუ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი დო 1858 წანას ომაფე მენდალი.

ლასელიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი. თაშნეშე, თიში ჯოხონობაშ რე პლანეტა ნეპტუნიშ ართ-ართი რულე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

*Biography and other topics 
*Short biography and pictures
*Biography and technical detail of telescopes 

კატეგორია:ინგლისარეფი
კატეგორია:ინგლისარი ასტრონომეფი
Lockheed Martin

**Lockheed Martin Corporation** — ამერიკული აეროკოსმოსური, ოურდუმე დო ინფორმაციულ-ტექნოლოგიური კორპორაცია, ნამუქჷთ დირსხუ 1995 წანას, ჟირი კომპანიაშ Lockheed Corporation-იშ დო Martin Marietta-შ გოართოიანაფათ. Lockheed Martin-იშ ცენტრალური შტაბ-ბინა იდვალუაფჷ მერილენდიშ შტატიშ ნოღა ნორთ-ბეტესდას. 2022 წანას მუნაჩემეფით კორპორაციას ჸუნს 115,000 პერსონალი.

Lockheed Martin რე მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართი უდიდაში კომპანია აეროკოსმოსური, ოურდუმე დო ტექნოლოგიური ინდუსტრიაშ დარგეფს. 2014 წანაშ მუნაჩემეფით Lockheed Martin რე მოსოფელიშ უდიდაში ოურდუმე კონტრაქტორი კომპანია. 2013 წანაშ მუნაჩემეფით კომპანიაშ ფინანსური მოგებაშ 78 % აკმადგინანდჷ ოურდუმე გიმოჩამეფით მეღებულ მუშნალს, Lockheed Martin რდჷ ააშ-იშ თარობაშ ფედერალური კონტრაქტორეფიშ ლიდერი დო ღებულენდჷ პენტაგონიშ ფონდეფიშ დოხოლაფირო 10 %-ის. 

2009 წანაშ მუნაჩემეფით ააშ-იშ თარობაშ კონტრაქტეფი აკმადგინანდჷ 85 %-ს (38.4 მლრდ. ააშ დოლარი), ურცხოალი ქიანეფიშ კონტრაქტეფი 13 %-ის (5.8 მლრდ. ააშ დოლარი), კომერციული დო შხვა კონტრაქტეფი 2 %-ის (900 მლნ. დოლარი).

Lockheed Martin-იქ ამშვიშა მიპალუ ამერიკაშ აერონავტიკაშ ასოციაციაშ კოლიერიშ ჯილდო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებსაიტი
* Lockheed Martin Corporation recipient profile on USAspending.gov
* FAS, history and key dates
* Lockheed Martin at SourceWatch
* 

კატეგორია:ამერიკული კომპანიეფი
კატეგორია:ამერიკული აეროკოსმოსური კომპანიეფი
კატეგორია:ამერიკული ოურდუმე კომპანიეფი
კატეგორია:ამერიკული ტექნოლოგიური კომპანიეფი
ნირსეული

**ნირსეული** — მურიცხეფოშქაშე ოფირჩაშ ნორთი, ნამუთ იკათუანს იონიზებულ, ნეიტრალურ ვარდა მოლეკულურ წყარბადის დო თაშნეშე კოსმოსურ ნტვერს. ნირსეულეფი რე რეგიონეფი, სოდეთ მურიცხეფი იფორმირებჷ. ნირსეულეფიშ აირეფი, ნტვერი დო შხვა კომპონენტეფი ართიანს მიკმაჭაბუ დო თაში თინეფი უმოს პისკვინურ რეგიონეფს აფორმირენა, სოდეთ უკულიანი პროცესი მურიცხეფიშ ფორმირაფა რე. დჷნოსქილედი მატერიათ იფორმირჷ პლანეტეფი დო შხვა პლანეტარული სისტემაშ ობიექტეფი.

ნირსეულეფიშ უმენტაშობა დიდი ზომაში რე. ნამთინე შილებე რდას ოშობათ სინთეშ წანაშ დიამეტრიშ.

დუდშე ნირსეულს უძახჷდეს არძა დიფუზიურ ასტრონომიული ობიექტის (მაგალთო გალაქტიკეფს), ნამუეფით ჩქინი გალაქტიკაშ გალე იდვალუაფუდეს. მაგალთო: ანდრომედაშ გალაქტიკას ორდოიანი პერიოდიშე უძახჷდეს ანდრომედაშ ნირსეულს.

## ქოძირით თაშნეშე
* H I რეგიონი
* H II რეგიონი
* მოლეკულური მუნაფა
* მესიეშ კატალოგი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*Nebulae, SEDS Messier Pages
*Fusedweb.pppl.gov
*Historical pictures of nebulae , digital library of Paris Observatory

კატეგორია:ნირსეულეფი
ვალტერ ბაადე

**ვალტერ ბაადე** (გერმ. Walter Baade; დ. 24 მელახი, 1893, შრეტინგჰაუზენი, გერმანიაშ იმპერია — ღ. 25 მანგი, 1960, გეტინგენი, გერმანია) — გერმანალი ასტრონომი.

ვალტერ ბაადე გურაფულენდჷ მათემატიკას, ფიზიკას დო ასტრონომიას მიუნსტერიშ დო გეტინგენიშ უნივერსიტეტეფს. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1919 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ, 1919-1931 წანეფს მუშენდჷ ჰამბურგიშ ობსერვატორიას. ჸათაქ მუშობაშ ბორჯის, ბაადექ, 1920 წანას მიოგორუ კენტავრის (944) იდალგოს.

1931-1958 წანეფს ბაადე მუშენდჷ მაუნთ-ვილსონიშ ობსერვატორიას. ჸათაქ თიქ გიმირკვიუ ანდრომედაშ გალაქტიკა, დო აკეთჷ მურიცხული პოპულაციეფიშ (პოპულაცია I დო პოპულაცია II) დეფინიცია. თაშნეშე, ბაადექ გიშართჷ ცეფეიდური მურიცხეფიშ ჟირი ტიპი. ჸათე რკვიებეფით ბაადექ აკეთჷ რჩქინელი ოქიანუშ ზომაშ რეკალკულაცია დო თიში მეჯინათ თინა ჟირშა უმოს დიდი რდჷ, ვიდრე ედუინ ჰაბლიშ გჷმოთვალირი ზომეფი. ჸათე კალკულაციეფი ბაადექ წჷმარინუ 1952 წანაშ საირქიანო ასტრონომიული რსხუშ რომიშ კონგრესის.

ვალტერ ბაადექ ფრიც ცვიკიწკჷმა ართო, აკეთჷ სუპერნოვეფიშ, მუჭოთ ასტრონომიული ობიექტეფიშ ახალი კატეგორიაშ იდენტიფიკაცია. თაშნეშე, ცვიკიწკჷმა ართო, ბაადექ წჷმარინუ ნეიტრონული მურიცხეფიშ არსებობაშ კონცეფცია. ბაადეშ აზრით სუპერნოვას შეულებუდჷ ჸათეცალი მურიცხეფიშ ფორმირაფა. 

მუში მენცარული კარიერაშ ბორჯის, ბაადექ მიოგორუ 10 ასტეროიდის.

ვალტერ ბაადე რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1954 წანას მიპალუ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი დო 1955 წანას ბრიუსიშ მენდალი. რდჷ ნიდერლანდეფიშ ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ ომაფე აკადემიაშ მაკათური. ბაადეშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კრატერი თუთას დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Bruce Medal page 
* Awarding of Bruce Medal
* Awarding of RAS gold medal

### ნეკროლოგეფი
* JRASC '''55''' (1961) 113
* MitAG '''14''' (1961) 5
* QJRAS '''2''' (1961) 118

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
კაროლინა ჰერშელი

**კაროლინა ლუკრეცია ჰერშელი** (გერმ. Caroline Lucretia Herschel; დ. 16 მელახი, 1750, ჰანოვერი, საღორონთო რომიშ იმპერია — ღ. 9 ღურთუთა, 1848, ჰანოვერი, ჰანოვერიშ ომაფე, გერმანიაშ კონფედერაცია) — გერმანალი ასტრონომი. მიოგორუ შხვადოშხვა კომეტეფს. ართ-ართი რდჷ პერიოდული კომეტა 35P/ჰერშელი–რიგოლე, ნამუთ თიშ ჯოხონობაშ რე. კაროლინა რდჷ გიშარჩქინელი ასტრონომიშ უილიამ ჰერშელიშ უკულაში და დო თიწკჷმა ართო მუშენდჷ ბრიტანეთის, მუში მენცარული კარიერაშ ბორჯის.

კაროლინა ჰერშელი რდჷ პირველი ოსური, ნამუსჷთ უკინებუდჷ თარობული პოსტი ინგლისის, პირველი ოსური მენცარი, ნამუქჷთ გჷმაბჟინუ მენცარული სტატია ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ პერიოდულ გიშაშქუმალას დო თაშნეშე, რდჷ პირველი ოსური მენცარი, ნამუქჷთ მიპალუ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი (1828 წანას). პრუსიაშ მაფა ფრიდრიხ ვილჰელმ IV-ქ კაროლინა ჰერშელს, 1846 წანას გინოჩჷ მენცარობეფიშ ორქოშ მენდალი. კაროლინა ჰერშელი რდჷ ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ (1835, მერი სომერვილიწკჷმა ართო) დო ირლანდიაშ ომაფე აკადემიაშ (1838) საპატიო მაკათური.

კაროლინა ჰერშელიშ ჯოხონობაშ რე ართი ასტეროიდი დო მურიცხეფიშ გვართეფი: NGC 2360 (კაროლინაშ გვართა) დო NGC 7789 (კაროლინაშ ვარდი).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Caroline Lucretia Herschel biography at fembio.org
* Caroline Herschel Biography, SEDS
* Caroline Herschel's Deepsky Objects, SEDS
* About the Herschel Museum of Astronomy
* Obituary of Miss Caroline Lucretia Herschel. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 8, p.&nbsp;64 (1847).
* Catalogue of Stars (London, 1798)

კატეგორია:გერმანალეფი
კატეგორია:გერმანალი ასტრონომეფი
პლანეტური რულე

**პლანეტური რულე** — ნტვერიშ, ჭიჭე თუთეფიშ დო შხვა მატერიეფიშ დისკი ვარდა რულე, ნამუთ ასტრონომიული ობიექტიშ მუკი-მუკი ირთანს. ბჟაშ სისტემას, არძაშე უმოსო შინელი რე პლანეტა მარსქულიშ რულეეფი. რულეეფი უღჷ ბჟაშ სისტემაშ შხვა პლანეტეფს ხოლო, მაგალთო: დიას, ურანს დო ნეპტუნს.

რულეეფი, პლანეტეფიშ გარდა, შილებე უღუდას შხვა ასტრონომიულ ობიექტეფს ხოლო, მაგალთო: ჭიჭე პლანეტეფს, ალმაშარეეფს, ჯუკუ პლანეტეფს დო შხვა.

## გალერეა

კატეგორია:პლანეტური რულეეფი
რობერტ ჰოფშტადტერი

**რობერტ ჰოფშტადტერი** (ინგლ. Robert Hofstadter; დ. 5 ფურთუთა, 1915, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 17 გერგობათუთა, 1990, სტენფორდი, კალიფორნია, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი. გიმირკვიუ ელექტრონეფიშ მოფაჩუა ატომეფიშ ბირთვეფიშ დინახალე დო ნუკლონეფიშ სტრუქტურა. ჸათე ფუნდამენტური რკვიებეფიშ გეშა მიპალუ ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1961 წანას. ჰოფშტადტერიქ მიშეღჷ ტერმინი ფერმი (სიმბოლო **ფმ**), ნამუთ რე სიგინძაშ ართული ართულეფიშ საირქიანო სისტემას. სიგინძაშ ჸათე ართული გიშარჩქინელი იტალიარი მენცარიშ ენრიკო ფერმიშ ჯოხონობაშ რე დო თინა ფშხირას გიმირინუაფჷ ბირთვული დო წილაკეფიშ ფიზიკაშ დარგეფს.

რობერტ ჰოფშტადტერიქ დებადჷ პოლონეთიშე ემიგრირებული ურიეფიშ ფანიას. გურაფულენდჷ ნიუ-იორკიშ სიტი-კოლეჯის, ნამუთ გათუ 1935 წანას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ პრინსთონიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ მიპალუ მაგისტრიშ დო დოქტორიშ ხარისხი. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ დიო პენსილვანიაშ დო უკულიან პერიოდეფს სტენფორდიშ უნივერსიტეტეფს. ჰოფშტადტერი სტენფორდის ლექციეფს კითხულენდჷ 1950-1985 წანეფს. 

რობერტ ჰოფშტადტერი ნობელიშ პრემიაშ გარდა, რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1958 წანას გიშაგორილქ იჸუ ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ დო 1970 წანას ხელუანობეფიშ დო მენცარობეფიშ ამერიკული აკადემიაშ მაკათურო.

რობერტ ჰოფშტადტერიშ სქუა რე შინელი ამერიკალი ფიზიკოსი,  ინფორმატიკოსი დო ავტორი, პულიცერიშ პრემიაშ ლაურეატი დუგლას ჰოფშტადტერი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* რობერტ ჰოფშტადტერი Nobelprize.org-ის
* რობერტ ჰოფშტადტერი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* Robert Hofstadter: An Oral History, Stanford Historical Society Oral History Program, 1985.

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ნიკოლას ბლომბერგენი

**ნიკოლას ბლომბერგენი** (ნიდ. Nicolaas Bloembergen; დ. 11 მელახი, 1920, დორდრეხტი, ნიდერლანდეფი — ღ. 5 ეკენია, 2017, ტუსონი, არიზონა, ააშ) — ნიდერლანდარი-ამერიკალი ფიზიკოსი, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი ფიზიკაშ დარგის 1981 წანას. პრემია მიპალუ ართურ ლეონარდ შავლოვი დო კაი სიგბანიწკჷმა ართო. ბლომბერგიქ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია ვაღოზოვანი ოპტიკაშ დო ლაზერული სპექტროსკოპიაშ გოვითარაფაშა.

ნიკოლას ბლომბერგენი გურაფულენდჷ ფიზიკას, უტრეხტიშ უნივერსიტეტის. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, გერმანალეფქ უნივერსიტეტი დოკილეს. ბლომბერგენიქ ინტჷ დო ჟირო წანას ტყობუდჷ. 1945 წანას ნიდერლანდეფი ქიდიტუ დო ოცხოვრებშა ამერიკაშა მიდართჷ, სოდეთ გურაფულენდჷ ჰარვარდიშ უნივერსიტეტის, ედუარდ მილს პერსელიშ ხემანჯღვერობათ. 1947 წანას ბლომბერგენიქ კინ ნიდერლანდეფიშა დირთჷ დო გურაფა გაგინძორჷ ლეიდენიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1948 წანას. 

1949 წანაშე ბლომბერგენი კინ ამერიკას რე. ჸათაქ თიქ იმუშუ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს. რდჷ ჰარვარდიშ, კალიფორნიაშ დო არიზონაშ უნივერსიტეტეფიშ პროფესორი.

ჰარვარდიშ უნივერსიტეტის მუშობაშ ბორჯის, ბლომბერგენი გურაფულენდჷ მიკრორეღმულ სპექტროსკოპიას, შხვადოშხვა ექსპერიმენტეფით. ბლომბერგინიქ აკეთეჷ ჩარლზ ტაუნსიშ მაზერიშ მოდიფიკაცია 1956 წანას დო ეიოგჷ კრისტალური მაზერი, ნამუთ მაზერიშ სტანდარტული აირული ვერსიაშე უმოსი ნძალიერი რდჷ. 

ნიკოლას ბლომბერგენი ოკათუდჷ ლაზერული სპექტროსკოპიაშ გოვითარაფას, ნამუშ გიმორინაფათ შილებედჷ ატომური სტრუქტურაშ უმოს ჯგირი გჷმორკვიება.

მაჟირა ჰარმონიული გენერაციაშ გოვითარაფაშ უკულ, ბლომბერგენი ირკვიენდჷ მატერიაშ ბომბირაფას, მაღალი ინტენსივობაშ ფოტონეფიშ ჩხორიეფით დო ოკვირუდჷ მატერიაშ ახალი სტრუქტურაშ მუკორჩქინაშ პროცესის. ჸათე პროცესეფიშ რკვიებას ბლომბერგენიქ გიოდჷ ვაღოზოვანი ოპტიკა (ინგლ. *nonlinear optics*).

ნიკოლას ბლომბერგენი, ნობელიშ პრემიაშ გარდა რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ, ჯილდოეფიშ ლაურეატი დო საირქიანო ომენცარე ორგანიზაციეფიშ მაკათური.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნიკოლას ბლომბერგენი Nobelprize.org-ის
* ნიკოლას ბლომბერგენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ნიდერლანდარეფი
კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ნიდერლანდარი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
ნორმან ფოსტერ რამზეი

**ნორმან ფოსტერ რამზეი უკულაში** (ინგლ. Norman Foster Ramsey Jr.; დ. 27 მარაშინათუთა, 1915, ვაშინგტონი, ააშ — ღ. 4 გერგობათუთა, 2011, ვეილენდი, მასაჩუსეტსი, ააშ) — ამერიკალი ფიზიკოსი. გორთილი ოსცილატორული ვეშ მეთოდიშ გჷმოგონებაშ გეშა, გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკაშ დარგის 1989 წანას. ჸათე გამოგონებას უღუდჷ დიდი შანულობა ატომური საათეფიშ კონსტრუქციაშო. რამზეი რდჷ ჰარვარდიშ უნივერსიტეტიშ ფიზიკაშ პროფესორი დო უკინებუდჷ შხვადოშხვა პოსტეფი ამერიკულ დო საირქიანო ორგანიზაციეფს, მაგალთო ნატოს დო ააშ-იშ ატომური ენერგიაშ კომისიას.

ნორმან ფოსტერ რამზეი გურაფულენდჷ ინჟინერიას დო მათემატიკას კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. უკულიან წანეფს ფიზიკათ დეინტერესჷ დო გურაფა გაგინძორჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშ კავენდიშიშ ლაბორატორიას, ერნესტ რეზერფორდიშ დო მორის გოლდჰაბერიშ ხემანჯღვერობათ. კემბრიჯის რამზეიქ გეჩინებაფუ გიშარჩქინელი მენცარეფი: ედვარდ ეპლტონი, მაქს ბორნი, ჯეიმზ ჩედვიკი, ჯონ კოკროფტი, პოლ დირაკი, ართურ ედინგტონი, რალფ ჰოვარდ ფაულერი, მარკ ოლიფანტი, ჯოზეფ ჯონ თომსონი დო შხვეფი. რამზეიქ ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის, 1940 წანას.

გურაფაშ თებაშ უკულ რამზეი მუშენდჷ ილინოისიშ უნივერსიტეტის. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ  ბორჯის რობერტ ოპენჰაიმერიშ ინიციატივათ, რამზეი ოკათუდჷ მანჰეტენიშ პროექტის. ლჷმაშ თებაშ უკულ კინ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტიშა დირთჷ. ართი პერიოდის იმუშუ ჩიკაგოშ დო მიჩიგანიშ უნივერსიტეტეფს ხოლო. ნორმან ფოსტერ რამზეი ნობელიშ პრემიაშ გარდა, რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. ღურუ 2011 წანაშ 4 გერგობათუთას, 96 წანერქ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ნორმან ფოსტერ რამზეი Nobelprize.org-ის
* ნორმან ფოსტერ რამზეი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
მარკ ოლიფანტი

**მარკუს ლოურენს ელვინ ოლიფანტი** (ინგლ. Sir Marcus Laurence Elwin Oliphant; დ. 8 გჷმათუთა, 1901, ადელაიდა, ობჟათე ავსტრალია, ავსტრალია — ღ. 14 კვირკვე, 2000, კანბერა, ავსტრალიაშ ნანანოღაშ ტერიტორია, ავსტრალია) — ავსტრალიარი ფიზიკოსი, ნამუქჷთ მიშეღჷ დიდი მენცარული კონტრიბუცია ბირთვული სინთეზიშ ექსპერიმენტული დემონსტრირაფაშა დო ბირთვული ანჯარიშ გოვითარაფაშა.

მარკ ოლიფანტიქ დებადჷ ადელაიდას, ობჟათე ავსტრალიას. გურაფულენდჷ ადელაიდაშ უნივერსიტეტის, ნამუთ გათუ 1922 წანას. უკულ გურაფა გაგინძორჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშ კავენდიშიშ ლაბორატორიას, ერნესტ რეზერფორდიშ ხემანჯღვერობათ. კავენდიშის მუშობაშ ბორჯის, ოლიფანტი ატარენდჷ ექსპერიმენტეფს წილაკეფიშ აქსელერატორიშ გიმორინაფათ. ექსპერიმენტი ორხველუდჷ მონკა წყარბადიშ ბირთვეფიშ (დეიტერიუმი) ბომბირაფას შხვადოშხვა ღანკეფიშა. ოლიფანტიქ მუში კოლეგეფიწკჷმა ართო მიოგორუ ჰელიუმი-3-ს დო ტრიტიუმს. თენეფიშ ურთიართქიმინჯალაშ პროცესიშ რკვიებაშ ბორჯის, ოლიფანტიქ ძირუ ნამდა წილაკეფს უღუდჷ უმოს დიდი ენერგია, ვიდრე პროცესიშ დოჭყაფაშახ. ოლიფანტიშ აზრით ენერგია ბირთვიშ დინახალეშე გიშმეშჷ დო თენა რდჷ შედეგი ბირთვული სინთეზიშ.

1937 წანას ოლიფანტიქ კავენდიშიშ ლაბორატორია ქიდიტუ დო ომუშებუშა გინილჷ ბირმინგემიშ უნივერსიტეტიშა. ჸათაქ თინა ოცადუდჷ 150 სმ.-იანი ციკლოტრონიშ ეგაფას, მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ დოჭყაფაშ გეშა, საქვარქ ბოლოშა ვემიაჸონინჷ. 1940-იან წანეფს ოლიფანტი რადარეფიშ გოვითარაფაშ პროექტის ხემანჯღვერენდჷ. ჸათე პროექტის ოკათუდეს მენცარეფი: ჯონ რენდალი დო ჰარი ბუთი. მენცარეფქ ართო ეიოგეს ახალი დიზაინიშ მაგნეტრონი. თაშნეშე, ოლიფანტი რდჷ MAUD-იშ კომიტეტიშ დო მანჰეტენიშ პროექტიშ მაკათური. ოლიფანტი მუშენდჷ ბერკლიშ რადიაციულ ლაბორატორიას, ერნესტ ლოურენსიწკჷმა ართო. ჸათაქ ოლიფანტიქ მიშეღჷ დიდი თია ელექტრომაგნიტური იზოტოპიშ გორთუალაშ მეთოდიშ გოვითარაფაშა, ნამუსჷთ უღუდჷ დიდი შანულობა ბირთვული ანჯარიშო. 

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშ უკულ, ოლიფანტიქ ავსტრალიაშა დირთჷ დო მუშობა ქიდიჭყჷ ავსტრალიაშ ერუანულ უნივერსიტეტის, ფიზიკური მენცარობეფიშ დო ინჟინერიაშ სკოლაშ დირექტორო. ჸათაქ თინა ხემანჯღვერენჷ მოსოფელიშ უდიდაშ უნიპოლარული გენერატორიშ დიზაინიშ დო კონსტრუქციაშ პროექტის. 1971-1976 წანეფს ოლიფანტი მუშენდჷ ობჟათე ავსტრალიაშ გუბერნატორო. თაშნეშე, ოლიფანტი რდჷ ავსტრალიაშ დემოკრატიული პარტიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. 1987 წანას ოლიფანტის ოსურქ დუღურუ. უკულიან წანეფს რდჷ ევთანაზიაშ პროპონენტი.

მარკ ოლიფანტი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. ღურუ 2000 წანაშ 14 კვირკვეს, 98 წანერქ.

## ჯილდოეფი დო პრემიეფი
* 1937: ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათური
* 1943: ჰიუზიშ მენდალი
* 1946: სილვანიუს ტომსონიშ მენდალი
* 1948: ფარადეიშ მენდალი
* 1954: ავსტრალიაშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური
* 1954: ავსტრალიაშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ პრეზიდენტი
* 1955: ბეიკერიშ ლექცია
* 1955: რეზერფორდიშ მემორიალური ლექცია
* 1956: გალათეაშ მენდალი
* 1959: ბრიტანეთიშ იმპერიაშ ორდენიშ რაინდი-კომანდორი
* 1961: მეთიუ ფლინდერსიშ მენდალი დო ლექცია
* 1976: ტექნოლოგიური მენცარობეფიშ დო ინჟინერიაშ ავსტრალიური აკადემიაშ საპატიო მაკათური 
* 1977: ავსტრალიაშ ორდენიშ კომპანიონი

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  Video interview.
* 
* 

კატეგორია:ავსტრალიარეფი
კატეგორია:ავსტრალიარი ფიზიკოსეფი
ჰელოუინი

**ჰელოუინი** (, პირვ. *All Hallows' even* - *არძა წიმინდანიშ ონჯუა*) — დღახუ, ნამუთ ეიშინუაფუ ირი წანაშ 31 გჷმათუთას, ბჟადალური ტრადიციათ არძა წიმინდანიშ დღაშ კინოხიან დღას. ეშანუაშის იმანჯებუ შხვადოშხვა ღონისძიება დო მიმაულობა — ლაჸაფეფი, ფოიერვერკეფი, კოსტიუმირაფილი წვიეფი, „მოძირაფამი ჸუდეეფიშ“ ძირაფა, საზარო ისტორიეფიშ რაგადუა დო ოშქურანჯე ფილმეფიშ რეტროსპექტივეფი. 

ჰელოუინწკჷმა რე მერსხილი კოპეშიეფს თოლეფიშ დო პიჯეფიშ ეშაჭკირუაშ ტრადიცია.

დღახუშ ელემენტეფი ოორუე ამერიკაშა ირლანდიარ მიგრანტეფქ XIX ოშწანურას მიშეღეს. შხვა ქიანეფს თე დღახუქ XX ოშწანურას მადუ. ჰელოუინი ეიშანუაფუ გოართოიანაფილ ომაფეს, ესპანეთის, ააშ-ს, კანადას, ირლანდიას, პუერტო-რიკოს, იაპონიას, ახალ ზელანდიას დო ავსტრალიაშ შხვადოშხვა ნორთეფს. შვედეთის „არძა წიმინდანიშ“ დღახუ იმანჯებუ ირ წანაშ გერგობათუთაშ პირველ შურიშხას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჰელოუნიშ ეშანუა 2008 წანაშ 31 გჷმათუთას, ქართის

კატეგორია:დღახუეფი
ჰერბერტ აარონ ჰაუპტმანი

**ჰერბერტ აარონ ჰაუპტმანი** (ინგლ. Herbert Aaron Hauptman; დ. 14 ფურთუთა, 1917, ნიუ-იორკი, ნიუ-იორკი, ააშ — ღ. 23 გჷმათუთა, 2011, ბუფალო, ნიუ-იორკი, ააშ) — ამერიკალი მათემატიკოსი. თიში პიონერულ მეთოდეფქ მიშეღჷ დიდი თია კრისტალური მატერიეფიშ მოლეკულური სტრუქტურაშ რკვიებაშა. ჰაუპტმანიშ მათემატიკური მეთოდეფი ფშხირას გიმირინუაფჷ კომპლექსური სტრუქტურეფიშ გინაჭყვიდალო. ჸათე მენცარული რკვიებეფიშ გეშა ჰაუპტმანიქ, 1985 წანას მიპალუ ნობელიშ პრემია ქიმიაშ დარგის (ჯერომ კარლეწკჷმა ართო).

ჰერბერტ აარონ ჰაუპტმანიქ დებადჷ ნიუ-იორკის, ამერიკალი ურიეფიშ ფანიას. ბაღანობაშე მათემატიკათ დეინტერესჷ. გურაფულენდჷ ნიუ-იორკიშ სიტი-კოლეჯის, უკულ გურაფა გაგინძორჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1955 წანას მერილენდიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკული მუშენდჷ მედიცინაშ რკვიებეფიშ ინსტიტუტის დო ბუფალოშ უნივერსიტეტის.

ჰერბერტ აარონ ჰაუპტმანიქ 1936 წანას მიპალუ ბელდენიშ პრემია მათემატიკას, 1984 პეტერსონიშ პრემია, 1986 წანას ნორტონიშ მენდალი, 1987 წანას კუკიშ პრემია დო 1991 წანას დირაკიშ მენდალი. ჰაუპტმანი რდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფიშ საპატიო დოქტორი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჰერბერტ ა. ჰაუპტმანი ენციკლოპედია ბრიტანიკას 
* ჰერბერტ ა. ჰაუპტმანი Nobelprize.org-ის
*Dr Hauptman's CV
*Pergament: A PBS portrait of Buffalo's Nobel winner Herbert Hauptman 

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი მათემატიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიაშ დარგის
ფემტომეტრი

**ფემტომეტრი** (სიმბოლო **ფმ**) — სიგინძაშ ართული რე ართულეფიშ საირქიანო სისტემას. ტერმინი ფემტომეტრი მოურს დანიური დო ნორვეგიული ზიტყვა *femten*-შე ('ვითოხუთი') დო ჯვეში ბერძენულიშე μέτρον, *metrοn* - 'ზიმუაშ ართული'. ფემტომეტრი უდრენს 10−15 მეტრას. ფემტომეტრის მინჩა **ფერმი**-ს ხოლო უძახჷნა.

## დეფინიცია დო ექვივალენტეფი
1000000 ზეპტომეტრი = 1 ფემტომეტრი = 1 ფერმი = 0.000001 ნანომეტრი = 10−15 მეტრა

1000000000000 ფემტომეტრი = 1 მილიმეტრი

მაგალთო, პროტონიშ მუხტიშ რადიუსი დოხოლაფირო უდრენს 0.831 ფემტომეტრის, ორქოშ ატომიშ ბირთვიშ რადიუსი 8.45 ფემტომეტრი რე.

1 ბარნი = 100 ფმ²

## ისტორია
ფემტომეტრი მიშეღჷ მავითაართა ზომაშ დო წონაშ გენერალურ კონფერენციაქ, 1964 წანას. 

ტერმინი ფერმი მიშეღჷ ამერიკალი ფიზიკოსიქ რობერტ ჰოფშტადტერიქ, 1956 წანას, მუში ომენცარე სტატიას *"ელექტრონეფიშ მოფაჩუა დო ბირთვული სტრუქტურა"*. ტერმინი ფერმი გიშარჩქინელი იტალიარი მენცარიშ ენრიკო ფერმიშ ჯოხონობაშ რე დო თინა ფშხირას გიმირინუაფჷ ბირთვული დო წილაკეფიშ ფიზიკაშ დარგეფს.

კატეგორია:ფემტომეტრი
კატეგორია:სიგინძაშ ართულეფი
ალ-ზაჰრავი

**აბუ ალ-ქასიმ ხალაფ იბნ ალ-აბას ალ-ზაჰრავი ალ-ანსარი** (არაბ. أبو القاسم خلف بن العباس الزهراوي;‎ დ. 936, მედინა-ასაჰარა, ალ-ანდალუსია (ასეიან კორდობაშ გოხოლუას, ესპანეთი) — ღ. 1013), უმოსო შინელი რე მუჭოთ **ალ-ზაჰრავი**, ლათინიზებული **აბულკასისი**  — არაბი ანდალუსიარი ექიმი, ქირურგი დო ქიმიკოსი. მერჩქინელი რე შქა ოშწანურეფიშ უდიდაშ ქირურგო დო თეხანური ქირურგიაშ დუმარსხუაფალო.

ალ-ზაჰრავიშ არძაშე უმოსო შინელი ნახანდი რე *"ალ-თასრიფი"*, ნამუთ სამედიცინო პრაქტიკაშ 30 ტომიანი ენციკლოპედია რე. წინგეფიშ ჸათე კოლექციას ალ-ზაჰრავი 50 წანას ჭარუნდჷ დო თექ რე მოჩამილი შხვადოშხვა ლახარეფი, კურნალობაშ მეთოდეფი, ქირურგიული პროცედურეფი. ენციკლოპედიას ეჭარილი რე დოხოლაფირო 200 ქირურგიული ინსტრუმენტი. ალ-ზაჰრავიშ ჸათე წინგი იგურაფუდჷ ევროპაშ ბრელ სამედიცინო უნივერსიტეტის, 1800-იან წანეფშახ. წინგის ეჭარილი ქირურგიული პროცედურეფი დო ინსტრუმენტეფი ასე ხოლო გიმირინუაფჷ მედიცინას. ალ-ზაჰრავი რდჷ პირველი ქირურგი, ნამუქჷთ გიმირინუ კეტგუტი, დინახალენი ორგანოეფიშ ელაჭალაშო.

ალ-ზაჰრავი რდჷ პირველი ექიმი, ნამუთ ანტკიცენდჷ ნამდა ჰემოფილია რდჷ გენეტიკური ლახარა. ალ-ზაჰრავიქ, თაშნეშე გიმირკვიუ პარალიზიშ ბაძაძეფი დო გიმიგონჷ ქირურგიული ინსტრუმენტეფი საკეისროშ დო კატარაქტიშ ოპერაციეფიშო.

## ქოძირით თაშნეშე
* ისლამური მენცარობა
* ისლამური მედიცინა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ალ-ზაჰრავი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* ბიოგრაფიული ფაქტეფი

კატეგორია:არაბეფი
კატეგორია:არაბი მენცარეფი
კატეგორია:არაბი ექიმეფი
კატეგორია:დუნაბადი 936
კატეგორია:ნაღურა 1013
რიში სუნაკი

**რიში სუნაკი** (; დ. 12 მესი 1980, საუთჰემპტონი, ჰემფშირი, გოართოიანაფილი ომაფე) — ბრიტანალი სახენწჷფო დო პოლიტიკური მოღალე. გოართოიანაფილი ომაფეშ პრემიერ-მინისტრი 2022 წანაშ 25 გჷმათუთაშე 2024 წანაშ 5 კვირკვეშახ. ოფიციალური ოპოზიციაშ ლიდერი 2024 წანაშ 5 კვირკვეშე

ქიანაშ ხაზნაშ თარი მელამოსე (2019—2020), ხაზნაშ კანცლერი (2020—2022).

ბრიტანეთიშ ისტორიაშ პირველი პრემიერ-მინისტრი რდჷ პენჯაბური გოჭყაფათ დო ინდუისტური რწუმათ. 2022 წანაშე დუდენს კონსერვატიულ პარტიას.

## სქოლიო

კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ კონსერვატიული პარტიაშ ლიდერეფი
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ პრემიერ-მინისტრეფი
კატეგორია:ბრიტანალი პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ პარლამენტიშ მაკათურეფი (2015—2017)
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ პარლამენტიშ მაკათურეფი (2017—2019)
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ ხაზნაშ თარი მელამოსეეფი
კატეგორია:გოართოიანაფილი ომაფეშ ხაზნაშ კანცლერეფი
კატეგორია: XXI ოშწანურაშ პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:სახენწჷფოეფიშ მოქიმინჯე მადუდეეფი
დევიდ ტაულესი

**დევიდ ჯეიმს ტაულესი** (ინგლ. David James Thouless; დ. 21 ეკენია, 1934, ბერსდენი, შოტლანდია — ღ. 6 პირელი, 2019, კემბრიჯი, ინგლისი) — ბრიტანალი დო ამერიკალი ფიზიკოსი, ნამუთ უმოსო მოღალენდჷ კონდენსირებული მატერიაშ ფიზიკაშ დარგის. ტოპოლოგიური ფაზური ტრანზიციაშ დო მატერიაშ ტოპოლოგიური ფაზეფიშ თეორიული რკვიებაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ფიზიკას, 2016 წანას. ტაულესიქ პრემია მიპალუ დანკან ჰოლდეინი დო ჯონ მაიკლ კოსტერლიციწკჷმა ართო.

დევიდ ტაულესი გურაფულენდჷ ორთაშობურ მენცარობეფს კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ კორნელიშ უნივერსიტეტის, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია ჰანს ბეთეშ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკულ, ტაულესი მუშენდჷ შხვადოშხვა ომენცარე ინსტიტუტეფს: 1958-1959 წანეფს კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის, 1961-1965 წანეფს კემბრიჯიშ უნივერსიტეტის, 1965-1978 წანეფს ბირმინგემიშ უნივერსიტეტის, 1979-1980 წანეფს იელიშ უნივერსიტეტის დო 1980-იან წანეფშე ვაშინგტონიშ უნივერსიტეტის.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* დევიდ ტაულესი Nobelprize.org-ის
* დევიდ ტაულესი ენციკლოპედია ბრიტანიკას

კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი
კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი
კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკაშ დარგის
თეოდოსიუს დობჟანსკი

**თეოდოსიუს დობჟანსკი** (უკრ. Теодо́сій Григо́рович Добржа́нський; რუს. Феодо́сий Григо́рьевич Добржа́нский; ინგლ. Theodosius Dobzhansky; დ. 25 ღურთუთა, 1900, ნემირივი, რუსეთიშ იმპერია — ღ. 18 ქირსეთუთა, 1975, დეივისი, კალიფორნია, ააშ) — უკრაინალი-ამერიკალი ევოლუციური ბიოლოგი დო გენეტიკოსი, ევოლუციაშ სინთეზური თეორიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი დო ცენტრალური ფიგურა.

თეოდოსიუს დობჟანსკი 1917-1921 წანეფს გურაფულენდჷ კიევიშ უნივერსიტეტის. უკულ გურაფა გაგინძორჷ ლენინგრადიშ უნივერსიტეტის, იური ფილიპჩენკოშ ხემანჯღვერობათ. 1927 წანას დობჟანსკიქ ამერიკაშა მიდართჷ. ჸათაქ თიქ იმუშუ დიო კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის დო უკულ კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტის (1928-1940), როკფელერიშ უნივერსიტეტის (1962-1970) დო კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (დეივისი) (1971-1975). თეოდოსიუს დობჟანსკი რდჷ ამერიკაშ გენეტიკოსეფიშ ჯარალუაშ, ნატურალისტეფიშ ამერიკული ჯარალუაშ, ევოლუციური რკვიებეფიშ ჯარალუაშ დო ზოოლოგეფიშ ამერიკული ჯარალუაშ პრეზიდენტი.

დობჟანსკიქ 1937 წანას გიშაშქვჷ წინგი *"გენეტიკა დო გვარობეფიშ გოჭყაფა"*, ნამუთ მერჩქინელი რე ართ-ართ უდიდაშ დო მონუმენტურ ომენცარე ნახანდო ევოლუციური ბიოლოგიაშ დარგის. წინგიქ იღვენუ დიდი გოლინა ევოლუციაშ სინთეზური თეორიაშ გოვითარაფაშა. დობჟანსკი, ჸათე წინგის რგებაფულენს ამერიკალი გენეტიკოსიშ სიუალ რაიტიშ თეორიეფს ორთაშობური პოპულაციეფიშ დაგურაფალო. დობჟანსკი მუტაციეფიშ, ორთაშობური სელექციაშ, ახლი გვარობეფიშ გოჭყაფაშ რკვიებეფიშ გიმორინაფათ, ეთმონწყუნს პოპულაციეფიშ შანეფს დო თინეფიშ გენეტიკურ რჯებეფს.

თეოდოსიუს დობჟანსკი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1964 წანას მიპალუ მენცარობაშ ერუანული მენდალი დო 1973 წანას ფრანკლინიშ მენდალი.

კატეგორია:უკრაინალეფი
კატეგორია:ამერიკალეფი
კატეგორია:ამერიკალი ბიოლოგეფი
კატეგორია:ამერიკალი გენეტიკოსეფი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* თეოდოსიუს დობჟანსკი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* Colloquium on ''Genetics and the Origin of Species'' with a biography 
* Chapter 1 from ''Genetics and the Origin of Species'' 
* Theodosius Dobzhansky: A Man For All Seasons  by Francisco J. Ayala
* The Theodosius Dobzhansky Papers  American Philosophical Society
ლუის ინასიუ ლულა და სილვა

**ლუის ინასიუ ლულა და სილვა** ( ; დ. 27 გჷმათუთა, 1945; კაეტესი, პერნამბუკუ, ბრაზილია) — ბრაზილიარი სახენწჷფო მოღალე დო პოლიტიკოსი, ბრაზილიაშ 35-ა (2003—2011) დო 39-ა (2023 წანაშ 1 ღურთუთაშე ასეშა) პრეზიდენტი. უმოსო ჩინებული რე მეტჯოხოთ „**ლულა**“, ნამუთ რე ჯოხო ლუისიშ დაკუნტარებული ფორმა. თიქ ოფიციალური გიხინჷ თე ჯოხო, გიშაგორუეფს თე ჯოხოთ კათაფაშ შილებუამობაშო.

სოციალისტური მუშეფიშ პარტიაშ წოროდჷმარსხუაფალი დო პატჷცემული მადუდე. ამშვიშა ოკათუდ საპრეზიდენტე გიშაგორუეფს. პირველ სუმს (1989, 1994 დო 1998 წანეფს) წაგჷ. 2002 წანას გიშაგორილქ იჸუ დო ახალშო გეგშაგორეს 2006 წანას, კჷნ გეგშაგორეს 2022 წანას.

2017 წანაშ 12 კვირკვეს, კორუფციაშ დო ფარაშ გორჩიალაფაშ საქმეშ გეშა, მეუსაჯეს 9,5 წანა. 2019 წანაშ გერგობათუთას გოუტეს. 2021 წანაშ მელახის, ბრაზილიაშ ფედერალური უჟინაში სასამართლექ თის არძა ბრალიორუა მუნწყჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლულა — მოსოფელს პირველი პრეზიდენტი მუშეფიშ პარტიაშე 

* ლუის ინასიო ლულა და სილვაშ ოფიციალური ხასჷლა Facebook-ის
* 
* 
* 
* 
* Profile: Luiz Inácio Lula da Silva. BBC News. 28 January 2010.
* Moore, Michael (20 April 2010). "The 2010 TIME 100: Luiz Inácio Lula da Silva". *[[Time (magazine)|Time]]*.
; Speeches
* "Transcript of statements by Luiz Inácio Lula da Silva, President of Brazil, to the high-level meeting for foreign investors"(PDF) . United Nations Conference on Trade and Development. 29 January 2004. (Meeting press release).
* "General Debate of the 64th Session" (2009). United Nations.

კატეგორია:ბრაზილიაშ პრეზიდენტეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ სოციალისტეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ პროფრსხუშ მოღალეეფი
კატეგორია:XX ოშწანურაშ პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:XXI ოშწანურაშ პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:XXI ოშწანურაშ ლიდერეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ დუმაშებელეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ მუშეფიშ პარტიაშ მაკათურეფი
კატეგორია:ბრაზილიაშ დეპუტატეფიშ პალატაშ მაკათურეფი
კატეგორია:პარიზიშ პატჷცემული მენოღალეეფი
კატეგორია:სან-მარკოსიშ უნივერსიტეტიშ პატჷცემული დოქტორეფი
კატეგორია:როსარიოშ უნივერსიტეტიშ პატჷცემული დოქტორეფი
კატეგორია:ლა-პლატაშ ერუანული  უნივერსიტეტიშ პატჷცემული დოქტორეფი
კატეგორია:კოიმბრაშ უნივერსიტეტიშ პატჷცემული დოქტორეფი
ულფ კრისტერსონი

**ულფ იალმარ კრისტერსონი** (; დ. 29 ქირსეთუთა, 1963, ლუნდი, შვედეთი) — შვედი სახენწჷფო დო პოლიტიკური მოღალე. 2017 წანაშე ზჷმიერო კოალიციური პარტიაშ ლიდერი . შვედეთიშ პრემიერ-მინისტრი  2022 წანაშ 18 გჷმათუთაშე. კინოხ — შვედეთიშ სიციალური უნარღელჸუაშ მინისტრი (2010—2014).

## რესურსეფი ინტერნეტის
* პროფილი რიკსდაგიშ ხასჷლას

## სქოლიო

კატეგორია:XXI ოშწანურაშ პოლიტიკოსეფი
კატეგორია:XXI ოშწანურაშ ლიდერეფი
კატეგორია:შვედეთიშ მინისტრეფი
კატეგორია:ზჷმიერი კოალიციური პარტიაშ ლიდერეფი
კატეგორია:შვედეთიშ პრემიერ-მინისტრეფი
ევოლუციაშ სინთეზური თეორია

**ევოლუციაშ სინთეზური თეორია**, თაშნეშე **თეხანური სინთეზი** (ინგლ. Modern synthesis) — თეხანური, XX ოშწანურაშ ევოლუციური თეორია, ნამუთ შხვადოშხვა დისციპლინეფიშ, გიშაკერზაფილო ჩარლზ დარვინიშ ევოლუციაშ თეორიაშ დო გრეგორ მენდელიშ იდეეფიშ სინთეზი რე. ტერმინი მიშეღჷ ტომას ჰენრი ჰაქსლიქ, მუში 1942 წანაშ წინგის: *"ევოლუცია: თეხანური სინთეზი"*.

ევოლუციაშ სინთეზური თეორია იკათუანს: ორთაშობურ სელექციას, მენდელიშ კანონეფს გენეტიკაშ გეშა დო პოპულაციურ გენეტიკას. თინა თაშნეშე მერსხუაფილი რე მაკროევოლუცია დო მიკროევოლუციაწკჷმა ხოლო.

ევოლუციაშ სინთეზური თეორიაშ დეფინიცია დუმარსხუაფალეფს მოჩამილი აფუნა შხვადოშხვანერო: ერნსტ მაირის 1959 წანას, ჯორჯ ლედიარდ სტებინსის 1966 წანას დო თეოდოსიუს დობჟანსკის 1974 წანას. სუმხოლო მენცარი წჷმარინუანს შხვადოშხვა პოსტულატეფს, მარა თარი აკმადგინალი არძაშო ორთაშობური სელექცია რე. შხვა მენცარეფი ნამუეფიშ რკვიებეფი ორხველუდჷ თეხანური სინთეზს, რდეს: ედმუნდ ფორდი, ბერნჰარდ რენში, ივან შმალჰაუზენი დო ჯორჯ გეილორდ სიმპსონი.

კატეგორია:ევოლუციაშ სინთეზური თეორია