მარგალური გრამატიკა

**[[მარგალური ნინა|მარგალური]]** ართ-ართი ქართველური ნინა რე. შხირას მარგალურ-ლაზური ვარა ზანური ნინაშ ოორუულ დიალექტო მიარზებუაფუ. 

თინა უმოსო ბჟადალ საქორთუოს რე გოფაჩილი (სამარგალოს დო აფხაზეთის). აფხაზეთის 1990-იან წანეფს მონწყილი ქორთუეფიშ ეთნოწიმინდუაშ გეშა, ნამუეფიშ უმიარაშობათ მარგალურო მაჩიებე რდჷ, თე კუნთხუს მარგალურო მაჩიებუეფიშ რიცხუქ დრამატულო მირკჷ.

მარგალურიშ კილოეფი რე ზუგდიდურ-სამურზაყანული დო სენაკურ-მარტვილური, ნამუეფით ძალამ ხოლოს რენა ართიანწკჷმა.

## ფონოლოგია დო ანბანი

### ხონარიელეფი

მარგალურს ხუთი ჯინჯიერი ხონარიელი რე - *ა*, *ე*, *ი*, *ო*, *უ* დო ართი მაჟირული - *ჷ* (ზუგდიდურ-სამურზაყანულს), ნამუთ  *ი* დო *უ* ხონარიელეფიშ დოდაღარაფაშ მოღალუ რე.

### წოროხონარიელეფი

წოროხონარიელეფიშ აკოდგინალუა მარგალურს დახე თინერი რე, მუნერით ლაზურს, ქორთულს დო შონურს.

### ფონეტიკური პროცესეფი

***ი'' დო ''უ'' ხონარიელეფიშ რედუცირაფა'''

ზუგდიდურ-სამურზაყანულს ''ი'' დო ''უ'' შხირას იდაღარებუ დო ირზენს ''ჷ''-ს.

'''ხონარიელეფიშ ასიმილაცია'''

*''აე → ეე → ე''
*''აი → ეე → ე''
*''აო → აა → ა''
*''ოა → აა → ა''
*''ოო → აა → ა''
*''ოუ → უუ → უ''

***გ*-შ თირუა წოროხონარიელიშ წოხოლე*'

*გ → რ*.

წოროხონარიელეფიშ წოხოლე***ყ'' წოროხონარიელიშ პოზიციური თირაფა'''

ხონარიელიშწჷმოხონ დო ხონარიელეფშქა პოზიციეფს ''ყ → ჸ''. ''ვ'' წოროხონარიელიშ წოხოლე: ''ყ → ჸ/კ''.

'''წოროხონარიელეფიშ რეგრესიული ასიმილაცია'''

გოფაჩილი ტიპეფი რე:
*ჸუნგა/ჯღერია წოროხონარიელეფიშ გოჯღერაფა/დოჸუნგაფა ჯღერია/ჸუნგა წოროხონარიელეფიშ წოხოლე.
*გლოტალიზაფილეფიშ გოლინათ აწმაჭიშაფუ წოროხონარიელეფიშ გლოტალიზაფა. 

'''პროგრესული დისიმილაცია'''

ნერჩი ქიკათუანს ''რ''-ს-და, ''-არ'' დო ''-ურ'' სუფიქსეფიშ გეძინაშ ბორჯის თე სუფიქსეფიშ ''რ'' გინირთუ ''ლ''-თ. სამ. ''ხორგა → ხორგ-ულ-ი'' ("ხორგული/ხორგელი").
წესი ვაქიმინჯალენს, ''რ''-შ უკული ნერჩის ''ლ'' ხოლო ქორე-და. სამ. ''მარტვილ-ი → მარტვილ-არ-ი'' ("მარტვილარი/მარტვილელი")

'''პროგრესული დეზაფრიკატიზაცია'''

წჷმოხმალი ჸუნგა აფრიკატიშ ვარა ჸუნგა სიბილანტიშ გოლინათ შილებე გეჸვენჯ აფრიკატ ''ჯ-ქ'' გემარტივას:  ''ჯ → დ''. სამ. ''ორცხონჯი → ორცხონდი'' "სავარცხელი", ''ჭანჯი → ჭანდი'' "ბუზი", ''ისინჯი → ისინდი'' "ისარი" დო შხვა.

***ლ*-შ ტრანსფორმაცია*'

*მარგალურიშ არძა კილოკავს წოროხონარიელიშ წოხოლე *ლ  → რ*.
*მარტვილურს ზიტყვაშ დაჭყაფუს ხონარიელიშ წოხოლე - *ლ  → ჲ  → ∅* დო წოროხონარიელეფიშ შქას - *ლ → ∅*

***ვ''-შ ნქჷრაფა ხონარიელეფს შქას'''

ხონარიელეფიშ შქას ჯინჯური ''ვ'' ნქჷრუ. სამ. ''ხვავი (ქორთ.) → *ხვაი → ხვეე'' (id.), ''მტევანი (ქართ.) → ტიანი'' (id.) დო შხვა.

'''ფონეტიკური გინაძინა ''ნ***

მოხვილირეფიშ დო აფრიკატეფიშ წოხოლე შილებე წჷმიქიმინას ფონეტიკურ გინაძინა *ნ-ქ* (ლეშქვიშურიშ წოხოლე *ნ → მ*).

### ანბანი

მარგლური იჭარუ ქორთული ანბანით.

## რთინაფა

მარგალურს ჩხორო რთინა რე: ჯოხობური, მოთხობელური, მეჩამობური, ნათესობური, გეწურაფური, დოშორაფობური, ქიმინჯობური, ვითარობური დო გეღანკილობური. მიარონიშ ოწარმებელო ***-ეფ*** ინიხუნუაფუ ნერჩი დო რთინაშ შან შქას.

## ჯოხოსქილედი

### ჯოხოსქილედეფიშ კლასიფიკაცია

მარგალურს, თეში მუჭოთ შხვა ქართველურ ნინეფს, ობიექტეფი ირთუ გაღიერეფიშ (კითხირი "მი?" [*ვინ?*]) დო *უგაღეეფიშ* (კითხირი "მუ?" [*რა?*]) კლასეფო. გრამატიკული სქეს-კატეგორია ვა რსებენს.

## ჯოხოგიორთაშე

ჯოხოგიორთაშე მარგალურს ჯოხოსქილედცალო ირთინუაფუ.

## რიცხული ჯოხო

### მუდანობური

მარგალური მუდანობური რიცხული ჯოხოეფი უმოსო საართო-ქართველური მონძალა რე, *ართ*-იშ (*ერთი*) დო *ეჩ*-იშ (*ოცი*) მოხ, ნამუეფით ხვალე ქართ-ზანურ დონეშა აკინწყუაფუ, თიშენი, ნამდა ვაპალუნა კანონზჷმური მანგურეფი შონურს.

### რანწკობური

მარგალურს დო ლაზურს რანწკობური რიცხული ჯოხოეფი იწარმებუ *მა-...-ა* ცირკუმფიქსით, ნამუთ საართო-ქართველური მონძალა რე, თიშენი, ნამდა კანონზჷმური მანგურეფი აპალუ შონურს დო ქორთულს (*მე-...-ე* ჟირხოლო დიხას)

### ორთიული

ორთიული რიცხული ჯოხოეფიშ წარმება მარგალურს დო ლაზურს ჯვეშქორთულიშ დო შონურიშ მაგური რე.

## ჯოხონოთირი

### პიჯიშ ჯოხონოთირი

### დორხველობური ჯოხონოთირი

## კილოთა
მარგალურს კილოთაქ შილებე გჷმოხანტას ართი, ჟირი, ვარა სუმი გრამატიკული პიჯი. მოქიმინჯე პიჯი რე სუბიექტი, მოქიმინჯალა ხვადუ ობიექტეფიშ მეხჷ (ბონას ვარა ორცათ). პიჯი შილებე რდას ხვალახონი ვარა მიარონი. პიჯეფიშ მუდანობაშ მეჯინათ, კილოთეფი ირთუ ართ-, ჟირ- დო სუმპიჯამ კილოთეფო. 

*ართპიჯამ კილოთას აპალუ ხვალე სუბიექტი დო ირო უგინმალუ რე.
*ჟირპიჯამ კილოთას აპალუ სუბიექტი დო ართ-ართი (ბონი ვარა ორცა):
***ბონი* ობიექტიშ შვანს კილოთა გინმალუ რე;
**ობიექტი *ორცა* ქორე-და - უგინმალუ.
*სუმპიჯამ კილოთას აპალუ ართი სუბიექტი დო ჟირხოლო ობიექტი (*ბონით* დო *ორცათ*) დო ირო გინმალუ რე.

*სუბიექტეფიშ* დო *ობიექტეფიშ* გჷმახანტალო გჷმირინუაფუ აფიქსეფი.

წოროხონარიელიშ წოხოლე პიჯიშ შანეფქ *ვ-* დო *გ-*ქ შილებე გინიქიმინას ფონეტიკურო:
**ვ- → ბ-* (ზუგდიდურ-სამურზაყანულს)
**გ- → რ-* (არძა კილოკავს)

### რჯება

მარგალურს, შანეფიშ მოხვარათ, კილოთას შეულებჷ გეღანკილობაშ ოთხი ტიპიშ გჷმოხანტუა, მუსჷთ *რჯება* ჯოხო

*სამუშო — მოქიმინჯალა მუშ დუდშო,
*საშხვაშო — მოქიმინჯალა შხვა (მასუმა) პიჯიშო,
*საშხვაშო-პასიური — მოქიმინჯალა შხვაშო, თიბორჯულო სუბიექტიშ პასიურალაშ გჷმოხანტილობათ,
*სამითინიშვარო — ნეიტრალური რე გეღანკილობაშ თოლწონუათ.

### უღულაფა
მარგალურს გვალო ეჩი რანწკი რე, ნამუეფით, ოთხ სერიათ იბუნებუ. 

### კილო

**მოთხობელური**

მოთხობელური კილო გურიშხონარენს, ნამდა კილოთათ გჷმოხანტილი მოქიმინჯალაქ თახმ ფაქტო ოკო იჸუას მეღებულქ. 

**კითხირობური**

კითხირობური კილოშ გჷმოხანტუაშ ჟირი შარა რე მარგალურს:
*კითხირობური ზიტყვათ. სამ. *მი?* (ვინ?), *მუ?* (რა?), *სო?* (სად?), *მუჟამს?* (როდის?), *მუჭო?* (როგორ?) დო შხვა. თე წესი საშელო რე შხვა ქართველურ ნინეფწკჷმა.
*კითხირობური ნორთიათ *-ო*, ნამუთ კილოთას ბოლოს გიაძინუ. წვანთირი თე ნორთიაშ აწმაჭიშაფუ ჸუბერს მალე. ალზ. ლაზური *-ი*, ჯვეშქართული *-ა* დო შონური *-მა/-მო/-მუ* კითხირობური ნორთიეფი.

**იმპერატივი**

გჷმოხანტჷნს ზოჯუას ვარა (მო)თხუალას. მა-2 პიჯიშ ჸურე მა-2 სერიაშ მეჭყვადილიშ ფორმა გჷმირინუაფუ, შხვა შვანეფს – II რსხუობური.

**რსხუობური**

გჷმოხანტჷნს შელებუანობას, კორინს, ნარტის. რსხუობური კილო მარგალურს რსხუობური რანწკეფით გინმიჩამუ. 
**პიჯალობური**

ესახჷნს პიჯალას ფაქტიშ აწმარენჯო. იწარმებუ სუფიქსით *-კო(ნი)*, ნამუთ კილოთას გიაძინუ.

### ასპექტი

მარგალურს კილოთას შილებე აპალუდას ჟირი ასპექტი: ედომუშამი ვარა უთებუ. მოქიმინჯალას ბოლო ქოურჩქჷ-და, ასპექტი ედომუშამი რე. ვარ-და - უთებუ. ედომუშამი ასპექტი მარგალურს, შხვა ქართველური ნინეფიშ მაგურო, კილოთაშა კილოთაშწჷმოხონიშ გეძინათ იწარმებუაფუ. 

II, III დო IV სერიეფს კილოთეფს ართმანგო უღჷნა ჟირხოლო ასპექტიშ ფორმა, I სერიას რანწკეფი ასპექტეფს შქას რე გორთილი. 

## ლიტერატურა
*
*
*
*
*
*
*
*
*.
*. 
*
*