ირანი

**ირანი**( ოფიციალურო **ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკა** (**IRI**) ( დო თაშნეშე ჩინებულ რე მუჭოთ **სპარსეთი** ( / ) — სახენწჷფო ბჟადალ აზიას. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს თურქეთი, ბჟადალშე — ერაყი, ოორუეშე — აზერბაიჯანი, სომხეთი, თურქმენეთი დო ომძღჷ კასპიაშ ზუღა, ბჟაეიოლშე — ავღანეთი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — პაკისტანი, ობჟათეშე ომძღჷნა ომანიშ დო სპარსეთიშ ჸუჯეფი. ანდაეთნიკურ მახორობათ, ნამუთ მეხოლაფირო 86 მილიონ რე დო 1,648,195 კმ2 ფართობით, ირან მოსოფელს 17-ა აბანს იკენს მუჭოთ გეოგრაფიულ ზჷმაში, თეშ მახორობაშ მეჯინათ. აზიას ედომუშამო მადვალ სიკაბეტათ მაამშვა უკაბეტაშ დო მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გვალამ ქიანა რე. ირან ოფიციალურო რე ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუთ დორთილ რე 5 რეგიონო ნამუეფჷთ თაშნეშე ირთჷნა 31 პროვინციათ. თეირან რე ქიანაშ ნანანოღა, უკაბეტაშ ნოღა დო ფინანსურ ცენტრი.

ირანი, ცივილიზაციაშ ონწე, დოხორელ რდჷ დიო ხოლო თუდოლენ პალეოლითიშ ბორჯიშე. ჯვ. წ. VII ოშწანურას, ირანიშ უმენტაშ ნორთ პირველაშე მიდიალეფქ აკოკათეს პოლიტიკურ ართულო კიაქსარიშ დუდალაშ თუდო დო ჯვ. წ. VI ოშწანურას ტერიტორიულ გოპეულუას მიოჭირინჷ, მუჟამსჷთ კიროს კაბეტიქ დარსხჷ უჯვეშაშ ისტორიაშ ართ-ართ უშხუაშ იმპერია — აქემენიანეფიშ იმპერიან. ჯვ. წ. IV ოშწანურას, ალექსანდრე მაკედონარქ ქჷდიჸუნუ იმპერია. ჯვ. წ. III ოშწანურას, ირანიშ ებუძოლიშ გეშა გიჭყჷ პართიაშ იმპერიაქ, ნამუქჷთ მოგვიანეთ გადუდიშულჷ ქიანა. ახ. წ. III ოშწანურას, პართიალეფი დოთირუეს სასანიანეფიშ იმპერიაქ, ნამუ ბორჯით ორქოშ ხანო იკოროცხუ ირანული ცივილიზაციაშ ისტორიას. ჯვეშ ირანს გეგმიქიმინჷ ჭარალუაშ, ოფუტეშ მეურნალაშ, ურბანიზაციაშ, რელიგიაშ დო ცენტრალურ დუდალაშ მაართა ფორმეფქ. ნამდგარდია ბორჯის თე რეგიონ ზოროასტრიზმიშ ცენტრი რდჷ, მარა VII ოშწანურას, რეგიონ მუსლიმეფქ ქჷდიჸუნუეს, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ირანიშ ისლამიზაცია. ლიტერატურა, ფილოსოფია, მათემატიკა, მედიცინა, ასტრონომია დო ხელუანობა, ნამუეფქჷთ გოპეულუეს სასანიანეფიშ ბორჯისჷნ, ახალშე მიჭყანიერუ ისლამიშ ორქოშ ხანს დო ირანულ ინტერმეცოს, მუჟანსჷთ რანწკ ირანულ მუსლიმურ დინასტიეფქ მაბოლეს არაბულ გამაგალა, მაახალეს სპარსულ ნინა დო ქემუდირთეს ქიანაშ დუდალას. XI-XIV ოშწანურეფს, თე ეპოქას წორო მაჸუნუ სელჩუკეფიშ დო ხვარაზმიშ გამაგალაქ, მონღოლეფიშ მინობურსაფეფქ დო ტიმურიდეფიშ რენესანსიქ.

XVI ოშწანურას, ჯინჯიერ სეფიანეფიშ დინასტიაქ ხეახალშო აკადგინჷ ართამ ირანულ სახენწჷფო, სოდე ოფიციალურ რელიგია რდჷ ვითოჟირიანულ შიიზმი. XVIII ოშწანურას, აფშარიდეფიშ იმპერიაშ ბორჯის, ირან რდჷ მოსოფელიშ მაჸვენჯ ჟისახენწფო, მარა 1790-იან წანეფს, ხემანჭუაფაშა ყაჯარეფიშ მულათ სიტუაციაქ დითირჷ. XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს, სპარსეთის მოხვადჷ კონსტიტუციურ რევოლუციაქ დო ხეშუულობაშა ქუმორთჷ ფეჰლევიანეფიშ დინასტიაქ რეზა-შაჰიშ დუდალათ, ნამუქჷთ 1925 წანას გეგთარაგჷ ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეკონია შაჰი. მოჰამედ მოსადეყიშ ნაფთობიშ ინდუსტიაშ ნაციონალიზაციაშ ცადებეფქ გჷმიჭანუ 1953 წანაშ ანგლო-ამერიკულ მინორთა. 1979 წანაშ ირანიშ ისლამურ რევოლუციაშ უკული, მონარქიაქ საბოლათ გეთჷ, რუჰოლა ხომეინქ გაჭყჷ ირანიაშ ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუქჷთ მუშ ჸურე ქიანაშ უჟინაშ ლიდერო გჷნირთუ. 1980 წანას, ირანქ გემნაკათჷ ერაყის, თექ გჷმიჭანუ ბრუოწანიან ერაყ-ირანიშ ლჷმა, ნამუქჷთ გეთჷ უგაღეთ.

ირან ოფიციალურო რე უნიტარულ ისლამურ რესპუბლიკა საპრეზიდენტო სისტემათ, სოდე უმაღალაშ ხემაჭუაფა უჟინაშ ლიდერიშ ხეს რე აკოკათელი. ქიანაშ თარობა რე ავტორიტარულ დო ფართო კრიტიკაშ მეკონ რე ადამიერიშ ნებეფიშ დო ომენოღალე დუდიშულეფიშ სერიოზულ აკორცუაფეფიშ გეშა. ირან რე კაბეტ რეგიონალურ ჟისახენწჷფო, ნაფთობიშ ქვერსემ ოზირუეშ, თინეფს შქას მოსოფელიშ მაჟირა უკაბეტაშ ორთაშობურ გაზიშ ოზირუეშ, თაშნეშე სიკაბეტათ მოსოფელს მასუმა ქიანა რე ნაფთობიშ დოდასურებულ ოზირუეშ, თიშ გეოპოლიტიკურო შანულამ ორენიშ, ოურდუმე პოტენციალიშ, კულტურულ ჰეგემონიაშ, რელიგიურ გაულაშ დო შიიტურ ისლამიშ მოსოფელიშ ცენტრიშ როლიშ ჭყოლოფუათ. ქიანაშ ეკონომიკა ედპ-შ მეჯინათ მოსოფელს 23-ა აბანს იკენს. ირან გეჸვენჯ ორგანიზაციეფიშ დჷმარსხუაფალ მაკათურ რე: გოერო, ისლამურ წოროხანდაშ ირგანიზაცია, OPEC დო ეკონოკიურ წოროხანდაშ ორგანიზაცია, თაშნეშე მოქიმინჯე მაკათურ რე გეჸვენჯ ორგანიზაციეფს: უგინობირაფუობაშ ყარაფი, შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაცია დო BRICS. ირანს იდვალუაფუ იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ 28 ობიექტი, ნამუშ მეჯინათ მოსოფელს 10-ა აბანს იკენს დო ვამატერიალურ კულტურულ მონძალაშ დო კოჩიშობაშ საგანძიშ მეჯინათ — 5-ა აბანს.

## ეტიმოლოგია

[thumb|[ბჟადალი აზია|ბჟადალ აზიაშ რუკა 1872 წანას, სოდეთ „ირანი ვარ-და სპარსეთი“ (ყაჯარეფიშ დინასტიაშ გამაგალაშ თუდო) ვარდიშფერო რე ეშანილი.]]
ისტორიულო, ბჟადალურ ოქიანუს ირანს შხირას „სპარსეთო“ მიშინუანდეს. თეშნერო, თეხანურ ეთნონიმი „სპარსალი“ რჩქვანელობურო გჷმირინუაფუდუ მუჭოთ დემონიმი ირანიშ არძა მენოღალეშო, თიშ უმუკუჯინალო, რდეს დო ვარი თინეფი ეთნიკურ სპარსალეფინ.

თე ტერმინოლოგია 1935 წანაშა პატჷნენდუ, მუჟანსჷთ ნოვრუზიშ ერეფოშქაშე აკოხვალამაშ ბორჯის ირანიშ შაჰი რეზა-შაჰ ფეჰლევიქ ოფიციალურო ქოთხჷ შხვაშ თურ დელეგატეფს, ნამჷ-და ოფიციალურ მიმოჭარუას ენდონიმ „ირანი“ გჷმოურინუაფუდესკონ. თეშ უკული, „ირანქ“ დო „ირანალქ“ სტანდარტიზაცია მიღეს, მუჭოთ ქიანაშ დო თიშ მენოღალეეფიშ ემაშანალ ომანგურ ტერმინეფქ. 1959 წანას, ირანიშ ეკონია შაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევიქ გჷმაცხადუ, ნამჷ-და ოფიციალურ მიმოჭარუას ჟირხოლო ტერმინიშ — „სპარსეთიშ“ დო „ირანიშ“ — გჷმორინაფა შილებედჷნ.

დანა ფიშდარი (ზანა ვაჰიძადე) ეთმეშანუნს, ნამჷ-და 1935 წანას ტერმინოლოგიაშ თირუა „სპარსეთშე“ „ირანშა“ ხვალე შხვაშ თურ ჯოხოდვალაშ თირუა ვარდჷნ; თენა რდჷ ერუანულ იდენტობაშ დორთინაფა, ნამუთ ტომბას რდჷ გერსხილ რეგიონიშ ხანგჷნძე ისტორიას. შქა ოშწანურეფიშ შხვადოშხვა მენცარეფი, სამანგათ, ხორეზმალ პოლიმათი ალ-ბირუნი, ირანიშ მაშინუაფალო თაშნეშე გჷმირინუანდეს ტერმინეფს, მუნერით რე „ხუნირასი“ (, ): „ნამუთ მოსოფელიშ ცენტრ რე, [...] დო თენა რე თინა, სოდეთ ჩქი ვორეთჷნ, დო მაფეფ თის ირანულ ოქიანუს უძახუდესჷნ.“

## ისტორია

### პრეისტორია

ირანს ჰომინინეფიშ ჸოფაშ უჯვეშაშ ჩინებულ შანი დოხოლაფირო ჯვ. წ. 800,000 წანათ ითარიღებუ, შქა პალეოლითის. მუსხირენ შქა პალეოლითიშ აბან რე ნაძირეფჷ, თარო ბჟადალ ირანიშ ზაგროსიშ გვალეფს დო კანკალე აბან ნეანდერტალეფწკჷმა რე მერსხილი. ზარზიულ კულტურა დოკუმენტირებულ რე ირანს ეპიპალეოლითიშ ბორჯის (ჯვ. წ. ეე. 25,000–11,500). მეურნეობაქ ირანს პირველო დოხოლაფირო 12,000 წანაშ კინოხ გუმორჩქინდჷ, ხორგიშ გვერდთუთას უმოსო დოკუმენტირებულ დოხორელ პუნქტეფწკჷმა ართო. ჩოღა გოლანიშ აბან გიშეგორუაფუდჷ ემერიშ ქობალკაკალიშ ორდოიან დოჭყანაფათ. განჯ-დარეშ თეხანურ აბანს თაშნეშე იფიქსირებუ თხალეფიშ უჯვეშაშ ჩინებულ დოჭყანაფაშ შვანი, დოხოლაფირო 10 000 წანაშ კინოხ.

ჯვეშ ნოღა სუზა, ნამუთ უკულ ელამიშ ნანანოღათ დო მოგვიანეთ აქემენიანეფიშ იმპერიაშ ართ-ართ ნანანოღათ გინირთჷნ, პირველ ხორუეფქ დირსხუეს ჯვ. წ. 4400–4200 წანეფს, თეხანურ ირანიშ ნოღა შუშიშ (Shush) გოხოლუას. მტკვარ-არაქსიშ კულტურა (დოხოლ. ჯვ. წ. 3400–2000 წანეფი) რდჷ ოორუე-ბჟადალ ირანს დო კავკაციას.

### ანტიკურ ხანი

[thumb|[ჩოღა-ზანბილი რე მესოპოტამიაშ გალე რინელ მუსხირენ ზიქურათშე ართ-ართ დო მოსოფელს არძაშე უჯგუშო ასქილადირ სამანგათ მირჩქინუაფუ.]]
ირანი მოსოფელიშ ართ-ართ უჯვეშაშ ირო დოხორელ ცივილიზაციაშ ონწე რე, სოდეთ ისტორიულ დო ურბანულ ხორუეფი ჯვ. წ. 4000 წანათ ითარიღებუ, ობჟათე-ბჟაეიოლ ირანს რინელ ჯიროფტიშ კულტურაშამო. პროტო-ელამურ ჭარალუათ რსულებურ მუკნაჭარეფი, ნამუთ სალიშობურ ჭარალუაშე უმოს ჯვეშ რე, ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ დაჭყაფუთ ითარიღებუ. ირანიშ პლატოშ ბჟადალ ნორთ ელამიწკჷმა (ჯვ. წ. 3200–539) ართო ტრადიციულ არხო ბჟაეიოლიშ ნორთ რდჷ, მოგვიანეთ შხვა კათეფწკჷმა, მუნერით რდეს კასიტეფი, მანეფი დო გუთიეფი. პირველ ირანალი კათეფქ შქა აზიაშე ჯვ. წ. II ვითოშწანურას ქუმორთეს.

მიდიაშ დინასტია გამაგენდჷ პირველ ირანულ სახენწჷფოს. ჯვ. წ. 612 წანას, კიაქსარქ დო ბაბილონიშ მაფა ნაბოპალასარქ ასურეთის გემნაკათეს დო ნინევია, ასურეთიშ ნანანოღა, მოჯალაგეს, ნამუსჷთ ახალასურულ იმპერიაშ დონთხაფაქ მაჸუნჷ. მოგვიანეთ მიდიარეფქ ურარტუთ ხოლო ქჷდიჸუნეს დო აკარღვეს.

#### აქემენიანეფიშ იმპერია

[thumb|upright=1.3|[აქემენიანეფიშ იმპერია, ვარ-და პირველ სპარსულ იმპერია, მუშ მაქსიმალურ სიკაბეტაშ ბორჯის]]
აქემენიანეფქ არძა სპარსულ თური კამბისე I-იშ თუდო აკოკათეს. თიშ სქუაშ, კიროს დიდიშ გამაგალაშ ბორჯის, აქემენიანეფქ მიდიარეფს გიორჯგინეს დო აქემენიანეფიშ იმპერია ქჷდარსხუეს, ნამუთ არძაშე კაბეტ ირანულ სახენწჷფო რდჷ ისტორიას. კიროსიქ ლიდიაშ დო ახალბაბილონურ იმპერიეფ ქჷდიჸუნუ დო ასურეთშე ბრელით უმოს კაბეტ იმპერია გაჭყჷ. თიშ სქუაქ, კამბისე II-ქ (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 530–522 წანეფს), რეგიონიშ ეკონია კაბეტ სახენწჷფო, ჯვეში ეგვიპტე ქჷდიჸუნუ, ნამუშით თიქ ეჩდომამშვა დინასტიაშ აკოცჷმა გჷმიჭანუ.

კამბისე II-შ ღურაშ უკული, დარიოს დიდიქ (გამაგნდჷ ჯვ. წ. 522–486 წანეფს) ხვისტაშა გეშართჷ აქემენიან მონარქიშ, ბარდიაშ გითოხუაფათ. დარიოსიშ პირველ ნანანოღა სუზას რდჷ, მოგვიანეთ თიქ პერსეპოლისიშ აკოგაფაშ პროგრამა ქჷდიჭყუ. თიქ გაუჯგუშუ ფართო ნაბაკურ სისტემა; თიშ გამაგალაშ ბორჯის პირველო რე შინელ ომაფე შარა — მაგისტრალი სუზაშე სარდისიშა.

ჯვ. წ. 499 წანას, ათენი ალურედჷ მილეტიშ არყებას, ნამუსჷთ შედეგო სარდისიშ მოჯალაგუა მოჸუნჷ. თექ გჷმიჭანუ ბერძენ-სპარსალეფიშ ლჷმეფი, ნამუთ ჯვ. წ. V ოშწანურაშ პირველ ნორთშახ იგინძორებუდჷ. სპარსალეფიშ საბერძნეთშა პირველ მინოკათუაშის, სპარსალ ურდუმამადუდე მარდონიოსიქ კჷნ ქჷდიჸუნუ თრაკია დო მაკედონია, სპარსეთიშ აკმადგინალ ნორთო გინაშქჷ. დარიოსიშ მონძექ, ქსერქსე I-ქ (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 486–465 წანეფს), წჷმოიჭყუ სპარსალეფიშ საბერძნეთშა მაჟირა მინოკათუა. ლჷმაშ კრიტიკულ მომენტის, კონტინენტურ საბერძნეთიშ დოხოლაფირო გვერდი სპარსალეფქ ქჷდიჸუნუეს, თინეფს შქას კორინთო ჸალიშ ოორუეშე მადვალუ ტერიტორიეფი. სიტუაციაქ დითირჷ ბერძენეფიშ გომორძგუაშ უკულ პლატეაშ დო სალამინიშ ბურჯაფეფს, ნამუშ ბორჯისჷთ სპარსეთიქ ევროპას მუშ პოზიციეფ მიოდინუ დო თექიანობაშე გეგშართჷ.

იმპერიაქ აკოცჷმაშ შარას ქეგიოდირთჷჷ. ჯვ. წ. 334 წანაშე ჯვ. წ. 331 წანაშა, ალექსანდრე მაკედონარქ დამარცხჷ დარიოს III (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 336–330 წანეფს) გრანიკოსიშ, ისოსიშ დო გავგამელაშ ბურჯაფეფს დო ჯვ. წ. 331 წანაშო აქემენიანეფიშ იმპერია ბიწორას ქჷდიჸუნუ. ალექსანდრეშ იმპერიაქ თიშ ღურაშ უკულ აკოცუ; თიშ ურდუმმადუდექ, სელევკე I ნიკატორქ, ქეშეცადჷ ირანიშ, მესოპოტამიაშ, სირიაშ დო ანატოლიაშ გაკონტროლებას. თიშ იმპერია რდჷ სელევკიდეფიშ იმპერია.

#### პართიაშ დო სასანიანეფიშ იმპერიეფი

პართიალ არშაკიდეფქ, ნამუეფჷთ დუდშენო სელევკიდეფიშ ვასალეფ რდესჷნ, დიო ოორუე-ბჟაეიოლ სტეპეფს მახორუ ირანულ თურ პარნეფიშ ლიდერეფ რდეს. პართიარეფქ ირანს ჭიე-ჭიეთ ქაწუდირთეს სელევკიდეფიშ გამაგალას დო საბოლათ, ჯვ. წ. 142 წანას, ბაბილონიშ დოჸუნალათ კონტროლ მიპალუეს. თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ლჷმეფ იგინძორებუდჷნ, ჯვ. წ. 129 წანას ანტიოქე VII სიდეტიშ ღურაქ სელევკიდეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა ქჷდაჩქარუ. თეშ უკულ სელევკიდეფქ სირიას ნოსქილედ სახენწჷფოშ სახეთ ქუდოსქიდეს, სოიშახ ჯვ. წ. 60-იან წანეფს რომიშ იმპერიაქ ვადიჸუნჷნ.

[thumb|upright=1.3|[სასანიანეფიშ იმპერია მუშ კაპანია ბორჯის , ხოსრო II-შ გამაგალაშ ბორჯის]]

პართიაშ იმპერიაქ ხუთ ოშწანურას გარზჷ, მარა ომენოღალე ლჷმეფქ თინა დადაღარჷ. პართიაშ ხემანჭუაფაქ ქეგედინჷ, მუჟანსჷთ არდაშირ I-ქ არშაკიდეფიშ მეხჷ ეპონუა ქჷდიჭყჷ დო 224 წანას თინეფიშ ეკონია გამაგე, არტაბან IV, დოჸვილჷ. არდაშირქ ქჷდარსუ სასანიანეფიშ იმპერია, ნამუთ ირანს დო არხო ბჟაეიოლიშ კაბეტ ნორთის გამაგენდჷ. მუშ კაპანიაშ ბორჯის, სასანიანეფ აკონტროლენდეს თეხანურ ირანიშ დო ერაყიშ ედომუშამ ტერიტორიას, არაბეთიშ ჩქონიშ ნორთეფს, თაშნეშე კავკაციას, ლევანტის, შქა აზიაშ დო ობჟათე აზიაშ ნორთეფს. პართიარეფშე მონძალათ მეღებულჷ ჸონიერ ეკონომიკურ პიჯალეფქ სასანიანეფს საშველ ქიმეჩჷ გაჭყესკონ ჸონიერ დო გიშაკერზაფილ ეკონომიკურ სახენწჷფო, ნამუშ რეპუტაციაქ თიშ პოლიტიკურ ხურგეფს დო ბორჯიშ ფარგანეფს ბრელით გინოჩქუდჷ. სასანიანეფიშ იმპერია გიშეგორუაფუდჷ კაჭულ დო ცენტრალიზებულ სახენწჷფო ბიუროკრატიათ დო ზოროასტრიზმიშ რენესანსით, ნამუთ ლეგიტიმაციაშ დო აკმადგინალ იდეალს წუმარინუანდჷ.

### შქა ოშწანურეფი
651 წანას, არაბეფიშ ორდოიან დოჸუნალეფიშ ბორჯის სასანიანეფიშ იმპერიაშ დონთხაფაშ უკული, ომაიანეფიშ სახალიფოშ არაბეფქ ანდა სპარსულ წეს დო რჩქვანელობეფ გეგნიღეს, გიშაკერზაფილო ადმინისტრაციულიდო ომაფე კარიშ მანერეფი. არაბ პროვინციულ გამაგეფი ვარ-და გასპარსებულ არამეალეფი რდეს, ვარ-და ეთნიკურ სპარსალეფი; სპარსულ ნინა სახალიფოშ ოფიციალურ ნინათ ქუდოსქიდჷ VII ოშწანურაშ დალიაშა, სოიშახ არაბულ ნინა ვემშეღესჷნ. თეშ უმუკუჯინალო, ირანი დიო ხოლო ედომუშამო ვარდჷ არაბეფიშ კონტროლიშ თუდო; დაილამიშ რეგიონს დაილამიტეფ აკონტროლენდეს, ტაბარისტანი დაბუიდეფიშ დო პადუსპანიდეფიშ ხეს რდჷ, დამავანდიშ გვალა — მასმუღანეფიშ კონტროლიშ თუდო რდჷ. არაბეფქ თე რეგიონეფს მუსხირენშა გემნაკათეს, მარა თინეფიშ ძნელო მიოლ რელიეფქ გინმაჭყვიდირალ შედეგიშ მეღებას ხე ვეშუნწყჷ. დაბუიდეფიშ არძაშე გიშარჩქინელ გამაგექ, ფარუხან დიდიქ (გამაგენდჷ 712–728 წანეფს), შილებუ დო მუშ ოპალუეფ ქისქილიდჷ არაბ ურდუმმადუდე იაზიდ იბნ ალ-მუჰალაბიშ მეხჷ ხანგჷნძე ლჷმაშ ბორჯის, ნამუქჷთ დემარცხუ დაილამიტ-დაბუიანთა აკოკათელ არმიაქ დო აძვილჷ ტაბარისტანშე კინუკინჷდკონ.

#### ირანულ ინტერმეცო

[thumb|upright=1.2|[საფარიდეფიშ დინასტია 900 წანას]]
ანტი-ომაიანურ აშონთებეფს ხუჯის უკინანდჷ ვა-არაბი ისლამშა მორთელეფი, ნამუეფჷთ გადაჩხირებულეფ რდეს დაბალ სოციალურ სტატუსიშა გინოჸუნაფაშ გეშა. 747–750 წანეფს, ართ-ართ თეჯგურა აშონთებაქ აბასიანეფიშ რევოლუციათ გინირთჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ მუჰამედიშ ბიძიაშ, აბასიშ გამნარყეფქ ომაიანეფ გექთახუეს. აბასიან ხალიფეფიშ პოლიტიკურ ხემანჭუაფაქ IX დო X ოშწანურეფიშ გოძვენას დერკჷ. თექ გჷმიჭანუ მუსხირენ ზოხორინელ ირანულ დინასტიაშ გოჭყაფა, ქიანაშ შხვადოშხვა აბანეფშე არაბ გამაგეფიშ გიშარაჸუა დო ირანულ კულტურულ რენესანსი. აბასიანეფიშ ხემანჭუაფაშ აკოცჷმაშ დო XI ოშწანურას თურქ-სელჩუკეფიშით ირანიშ დოჸუნალაშ ოშქაშე ბორჯიშა „ირანული ინტერმეცო“ უჯოხონა.

ირანულ ინტერმეცოქ მუსხირენ კაბეტ დო მორჩილ დინასტიაშ ეჸონუა დო დონთხაფა ქოძირჷ. თე პარალელურ დინასტიეფს შქას არძაშე შანულამეფ რდეს: ტაჰირიდეფი ხორასანს (821–873); საფარიდეფი სისტანს (861–1003); დო ამანიდეფი (819–1005), ნამუეფიშ დუდშენო ბუხარას რდეს. სამანიდეფი საბოლათ ქჷდიჸუნუეს ტერიტორია ცენტრალურ ირანშე პაკისტანშა. X ოშწანურაშ დაჭყაფუშო, აბასიანეფქ კონტროლ დახე ედომუშამო მიოდინეს მაძინუ ირანულ ბუჯგუეფიშ, ბუიდეფიშ დინასტიაშ (934–1062) მორგეთ. თიშ გეშა, ნამჷ-და აბასიანეფიშ ადმინისტრაციაშ კაბეტ ნორთ სპარსულ რდჷნ, ბუიდეფქ ბაღდადის ხემანჭუაფა რეალურ ხეშუულება რჩქალას ქაშეჸოთეს ხეშა. ბუიდეფი XI ოშწანურაშ შქა წანეფს სელჩუკ-თურქეფქ დამარცხეს, ნამუეფჷთ აგჷნძორენდეს აბასიანეფშა გაულაშ ღვენა. იმპერიაშ დორსხუაფაშე, სელჩუკ გამაგეფი მონეტეფს ჭკადუნდეს ტიტულით *šāhānšāh* () მუშ სპარსულ ფორმათ, ნამუთ, საეგებიოთ, ბუიდეფშე გეგნიღეს. სელჩუკეფიშ იმპერიაქ აჰმად სანჯარიშ ღურაშ უკული, 1157 წანას აკოცუ.

ირანიშ ისლამიზაცია ხანგჷნძე პროცეს რდჷ. მუჟანსჷთ სპარსალ მუსლიმეფქ მუშ გამაგალა გაჸონიერესჷნ, მუსლიმ მახორობაშ თიაქ IX ოშწანურაშ შქა წანეფს დოხოლაფირო 40%-შე XI ოშწანურაშ დალიაშო 90%-შა ქიმიძინჷ. ისტორიკოს სეიედ ჰოსეინ ნასრი ვარაუდენს, ნამჷ-და რელიგიაშ თირუაშ ბიწორ ტემპ გოპიჯაფილ რდჷ გამაგეფიშ სპარსულ ერუანობათ. თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და სპარსალეფქ მუნეფიშ დუმაჸუნაფალეფიშ რელიგია გეჭოფესჷნ, ოშწანურეფიშ განწეხანს თინეფ მუშობურ ნინაშ დო კულტურაშ თხილუაშო დო აკოდგინალუაშო ხანდენდეს, ნამუსჷთ გასპარსელება (სპარსიზაცია) ჯოხო. თე პროცესის არაბეფ დო თურქეფ ხოლო ოკათუდეს.

#### მონღოლეფიშ მინოკათინეფი

[thumb|[ხვარაზმი|ხორეზმიშ იმპერიაშ ტერიტორია მონღოლეფიშ დოჸუნალეფიშახ, დოხოლ. 1215 წანას]]
XIII ოშწანურაშ დაჭყაფუს მონღოლეფქ ირანს ქემიოჭირინუეს. 1220 წანას ბუხარა ქჷდიჸუნეს დო ხვარაზმი მოჯალაგეს. 1220–21 წანეფს ბუხარა, სამარყანდი, ჰერათი, ტუსი დო ნიშაპური აკაფორჩეს, ედომუშამ მახორობა გეშაჭყვიდეს. გეჸვენჯ ვითწანურეფს დოჸუნალეფ იგჷნძორებუდუ, ნამუსჷთ 1258 წანას ბაღდადიშ დონთხაფაქ დო აბასიანეფიშ სახალიფოშ გამაგალაშ დათებუქ მაჸუნჷ.

მუნქე-ყაენიშ ღურაშ უკული, მონღოლეფიშ იმპერია ომენოღალე ლჷმაქ აკარღჷ, ნამუთ გიმოჭანაფილ რდჷ მუჭოთ გეჸვენჯ კაბეტ ყაენიშ გიშაგორუაქ, თეშ გეგია ტრადიციონალისტეფს, ჩინეთიშ დო არხო ბჟაეიოლიშ ახალ დოხორელ თარეფს შქას აწორინეფით. საბოლათ ყუბილაი-ყაენი საარძოთ აღიარეს, მარა იმპერიაქ უმუხვარებუო აკოცუ. იმპერიაშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის, ირანიშამო, ხეშუულებაქ ჰულაგუ-ყაენს ქაშუოლ ხეშა, ნამუთ თექ მუნკე ყაენიშ ბორჯის გამაკოჩო რდჷ დორინაფილი. ჰულაგუ ირანიშ კანონიერ გამაგეთ აღიარეს დო კანონიერება შიიტ მეცნიერის, ალი იბნ ტავუს ალ-ჰილიშ გიშნაშქუმელ *[[ფატვა]]შ* მოხვარათ. ილხანეფიშ გამაგალაშ ბორჯის ირანქ კულტურუი რენესანს განიცადჷ. XIII ოშწანურაშ დალიას ყაზან-ყაენქ ისლამ მიღჷ, ნამუქჷთ სახენწჷფო ხოლო უმოსო ჩათხინუ მონღოლეფიშ შხვა ოპალუეფს. 

ყაზანიშ ჯიმასქუაშ, აბუ საიდიშ ღურაშ უკული (1335 წ.), ილხანეფიშ სახენწჷფოქ ომენოღალე ლჷმაშა ქემშანთხჷ დო მუსხირენ მორჩილ დინასტიათ აკოცუ — თინეფს შქას არძაშე შანულამეფ რდეს ჯალაირიდეფი, მუზაფარიდეფი, სარბადარეფი დო კარტიდეფი. XIV ოშწანურაშ შქა წანეფს მოდვალირ ჟამუბადობაქ ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 30% გოჭყვიდჷ.

#### თემურლენგი დო ახალ ნძალეფიშ ეჸონუა

[thumb|[თემურლენგი|თემურლენგიშ იმპერია დო თიშ ოურდუმე კამპანიეფი]]
ირანი აკოცჷმილ რდჷ 1370 წანაშახ, სოიშახ გასპარსებულ თემურიდეფიშ დინასტია ვადირსხუაფუდჷნ. თიშ დჷმარსხუაფალი, თემურლენგი (გამაგენდჷ 1370–1405 წწ.), მონღოლეფიშ გათურქებულ თურშე რდჷ. მავერანაჰრის ხეშუულებაშ გომანგარებაშ უკული, თემურლენგიქ 1381 წანას ირანშა გემშეჭკირჷ დო საბოლათ თიშ უკაბეტაშ ნორთ ქჷდიჸუნუ. თემურლენგიშ კამპანიეფ ჩინებულ რდჷ მუშ აჯამობათ; ანდა ადამიერიშ შურ გოჭყვიდეს დო მუსხირენ ნოღა მოჯალაგეს. 1387 წანას, თემურლენგიქ ედომუშამ ისპაჰანიშ ჸვილუა-ჟილიტუა ზოჯჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ 70,000 ადამიერ დოჸვილეს. თემურიდეფ ირანიშ უკაბეტაშ ნორთის 1452 წანაშა აკონტროლენდეს, მუჟანსჷთ თიშ ნორთ ყარა-ყოიუნლუშ სარგოთ მიოდინესჷნ, ნამუქჷთ მუშჸურე 1468 წანას აყ-ყოიუნლუ ქჷდიჸუნუ. უზუნ-ჰასანი დო მუშ მონძეეფ ირანიშ მაზოჯალეფ რდეს სეფიანეფიშ ეულაშა.

### ორდოიან თეხანურ ბორჯი

[thumb|[სეფიანეფიშ იმპერია|სეფიანეფიშ ირანი (1501–1722) მუშ უკაბეტაშ გოპეულუაშ ბორჯის]]
სეფიანეფიშ ირანი, ნამუთ ისმაილ I-ქ (გამაგენდჷ 1505–1524 წწ.) დარსხჷნ, შხირას მირჩქინუაფუ თეხანურ ირანიშ ისტორიაშ დაჭყაფუთ. თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და სეფიანეფიშ ირან ერუანულ სახენწჷფოშ კონცეფციაშახ რდჷნ, თიქ თეხანურ ირანიშ სახენწჷფოშ ოსხიი გაჭყჷ. სეფიანეფიშ გამაგალაშ ბორჯი ირანიშ ისტორიას ართ-ართ უშანულამაშ რე, ანდანე თიქ ირან აკოკათჷ მუჭოთ ართამ ნთელუანობა აბანობურ გამაგალაშ თუდო დო შიიტურ ისლამ ოფიციალურ რელიგიათ გეგმაცხადჷ. სეფიანეფი 1501 წანაშე 1722 წანაშა გამაგენდეს დო 1729-შე 1736 წანაშა მორჩილ ხანით ხეშუულება დირთინეს.

სეფიანეფიშ სახენწჷფოს კონტროლიშ დო წორწალაშ კაჭულ ბიუროკრატიულ სისტემა უღუდჷ, ნამუთ უნარღველჸვენდჷ ქანთელუას დო ქვირთოსანუას ვა უნწყუნდჷ ხეს. მარა, თე სისტემაშ ღანკი ხეშუულებაშ ნორთეფს შქას ხემანჭუაფობაშ წორწალა ვარდჷ, ანდანე — შაჰიშ აბსოლუტურ ხემანჭუაფაშ უნარღელჸუა რდჷ. მუჭოთ სეიდი, ვარ-და მუჰამედიშ გამნარყი, შაჰი სახენწჷფო მოხელეეფიშ ქიმინჯალეფს ირ დეპარტამენტიშ გემაჯინეეფიშით მოშინაფეფიშ მეშქაშალათ აკონტროლენდჷ. ჟან შარდენი, ფრანგ ვაჭარ დო მოგვიანეთ ჸენჯ ირანს, ჭარუნდჷ, ნამჷ-და სეფიან შაჰეფ მუნეფიშ დიხას „რკინაშ ხეთ“ დო შხირას დესპოტურო გამაგენდესჷნ.

ხორასანიშ რეგიონს კაჭულ კონკურენციაქ ავღანურ ჰოტაკეფიშ დინასტიაშ ირანშა მინოკათუა გიმიჭანჷ. 1722 წანას, თე კონფლიქტიქ ისპაჰანიშ ქართაშ უკულ სეფიანეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა გჷმიჭანუ. 1722 წანაშე 1789–1796 წანეფს ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეულაშა, კუნტა ხანით მიშჷ ირანს ფართომასშტაბამ პოლიტიკურ ებუძოლეფ დო ხეშუულებაშა მულაშ მუსხირენ ცადებათ გიშეგორუაფუდჷ. სეფიანეფქ ხეშუულებაშ დორთინაფა ვეშალებეს, თაშნეშე ჰოტაკეფს კონტროლიშ გაჭყანიერება ვამახუჯინეს. კონკურენტი აფშარიდეფიშ დო ზენდეფიშ დინასტიეფქ ომანგეთ ნადირ-შაჰიშით (გამაგენდჷ 1736–1347 წწ.) დო ქარიმ-ხანიშით (გამაგენდჷ 1751–1779 წწ.) დირსხუეს.

#### ნადირ-შაჰი დო ხემანჭუაფაშ თირუაფონ ბალანსი

[thumb|[აფშარიდეფიშ იმპერიაშ რუკა მუშ უკაბეტაშ გოპეულუაშ ბორჯის, 1741–1745 წწ.]]
ნადირ-შაჰი ეჭარილ რე მუჭოთ „აზიაშ ეკონია კაბეტ ოურდუმე დუმაჸუნაფალი“ დო კანკალე ისტორიკოს თის ნაპოლეონს დო ალექსანდრე მაკედონარს ელმუჸუნუანს. თიშ ანდა კამპანიაქ აკოქიმინჷ კაბეტ იმპერია, ნამუთ მაქსიმალურ გოძინაშ ბორჯის მორჩილ ხანით ფორჷნდჷ თეხანურ ავღანეთიშ, სომხეთიშ, აზერბაიჯანიშ, ბაჰრეინიშ, საქორთუოშ, ინდოეთიშ, ირანიშ, ერაყიშ, თურქეთიშ, თურქმენეთიშ, ომანიშ, პაკისტანის, უზბეკეთიშ, ოორუე კავკაციაშ დო სპარსეთიშ ჸუჯიშ ედომუშამ ვარ-და ნორთობურ ტერიტორიეფს. მარა, თიშ ოურდუმე გავალეფს აკმარღვაფალ გაულა უღუდჷ ირანიშ ეკონომიკაშა.

ნადირ-შაჰიშ ღურაშ უკული, ირანს ანარქიაშ პერიოდიქ მაჸუნჷ, მუჟანსჷთ ართიანიშ მალჷმორ არმიაშ ურდუმმადუდეეფ ხეშუულებაშო იბურჯუდესჷნ. ნადირიშ დორხველ ფანიაქ, აფშარიდეფიშ დინასტიაქ, მიოდინუ არძა ტერიტორია, ხორასანს მადვალუ მორჩილ ოპალუეშ მოხ. 1750-იან წანეფს ზენდეფიშ ფანიაქ ირანიშ უკაბეტაშ ნორთშა კონტროლ ქაშეჸოთჷ ხეშა. ზენდი გამაგეფს დუდ დღას ვაგმუცხადებჷნა „შაჰეფო“, თინეფ ირანიშ რეგენტეფო მირჩქინუაფუდეს.**' დუდშენო თინეფ ხეშუულებაშა პრეტენზიას აცხადენდეს სეფიან მარიონეტიშ, [[ისმაილ III]]-შ (გამაგენდჷ 1750–1773 წწ.) ჯოხოთ, მოგვიანეთ — ირანალ კათაშ ჯოხოთ.**'

#### ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეულა დო შხვაშ თურ ინოკათაფა
[thumb|ირანი [ყაჯარეფიშ გამაგალაშ თუდო XIX ოშწანურას.]]
ყაჯარეფიშ დინასტიაქ ჭიე-ჭიეთ გეჭყანიერჷ, მუჟანსჷთ თინეფიაფშარიდეფს დო ზენდეფიშ დინასტიას ოლჷმუდეს ქიანაშ კონტროლიშო; თექ 1789 წანას აღა-მოჰამად-შაჰიშით დუდიშ გამაგეთ გჷმოცხადებათ გეთუ. აღა-მოჰამად-ხანქ 1794 წანას ზენდეფიშ დინასტია დამარცხჷ დო 1796 წანას ოფიციალურო ეშართჷ ხვისტაშა. მორჩილ ხანიშ უკული, თიქ აფშარიდ შაჰროხ-შაჰი ოჭოფჷ დო გექთახჷ, ნამუთ ირანიშ ართ გამაგეშ თუდო კჷნ აკოკათუას შანენდჷ.

XIX ოშწანურას, ირანქ რუსეთ-სპარსეთიშ ლჷმეფიშ შედეგო კავკაციას შანულამ ტერიტორიეფ მიოდინუ რუსეთიშ იმპერიაშ სარგოთ. თე ბორჯის, ბრიტანეთიქ ობჟათე ირანის ქაკათჷ, ანდანე რუსეთიშ ოორუეშე გაულას ქაწუდირთჷკო, ნამუთ ოშქურანჯი რდჷ ბრიტანეთიშ ინდოეთიშო.

ხეშუულებაშო ლჷმაშ, გოლოფაშ, ოფუტეშ მეურნობაშ პრიორიტეტეფიშ თირუაშ დო გლახა გამაგალაშ ფონს, მოხვადჷ სპარსეთიშ კაბეტ შქირენაქ (1870–1871). თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ღურელეფიშ ზუსტ მუდანობა უჩინებუ რე, შქირენაქ ირანიშ მახორობაშ შანულამ ნორთი ქეკიდინუ; იკოროცხუ, ნამჷ-და თეშ შედეგო მუსხირენ ოშობათ ვითოშშე ოთხ მილიონშა ირანალქ გოჭყორდჷ.

### XX ოშწანურა ირანიშ რევოლუციაშახ

#### კონსტიტუციური რევოლუცია დო ფეჰლევიეფიშ ეულა
[thumb|[რეზა-შაჰ ფეჰლევი მოჰამედ რეზა ფეჰლევწკჷმა ართო პერსეპოლისის]]
1905-შე 1911 წანაშა სპარსეთიშ კონსტიტუციურ რევოლუციაქ ირანიშ პარლამენტიშ დორსხუაფა გჷმიჭანუ. 1921 წანაშ სახენწჷფო მინორთაშ უკული, ყაჯარეფიშ დინასტია ფეჰლევიეფიშ დინასტიაქ დოთირუ. დინასტიაშ დჷმარსხუაფალ რდჷ რეზა-შაჰი, ნამუქჷთ დარსხჷ ავტორიტარულ თარობა, ნამუთ აფასენდჷ ნაციონალიზმის, მილიტარიზმის, სეკულარიზმის დო ანტიკომუნიზმის, ნამუსჷთ წორო ძალამ კონწარ ცენზურა დო სახენწჷფო პროპაგანდა ალაჸუნდჷ. რეზა-შაჰიქ ანდა სოციალურ-ეკონომიკურ რეფორმა მანჯჷ, მაახალჷ არმია, სახენწჷფო ადმინისტრაცია დო ფინანსეფი. რეზა-შაჰი დახე 16 წანაშ გონწეხანს გამაგენდჷ ქიანას 1941 წანაშა, სოიშახ თის ბრიტანულ-სხუნუური მინოკათუაშ შედეგო ხვისტაშე გინარინალქ აჸუნ.

თიშ მოხუჯეეფშო, თიშ გამაგალაქ ქიანას მუღჷ „კანონი დო წესრიგი, დისციპლინა, ცენტრალურ ხეშუულება დო თეხანურ კომფორტი — სკოლეფი, მახინწალეფი, ავტობუსეფი, რადიო, კინოთეატრეფ დო ტელეფონეფი.“ მარა, თიშ გამაგალა თაშნეშე იხასიათებუ მუჭოთ კორუმპირებულ პოლიციურ სახენწჷფო, ნამუქჷთ ხვალე ჟიდოხურ მოდერნიზაცია უნარღელჸუ.

#### მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა დო ოკუპაციაშ უკულიან ვასტაბილურობა
ნორთობურო ნაცისტურ გერმანიაშით სხუნუეფიშ რსხუშათ მინოკათუაშ გეშა, ირანიშ თარობა ელუდჷ, ნამჷ-და გერმანია ლჷმას გიმორძგუანდჷ დო რუსეთ-ირანიშ ხურგას ჸონიერ ნძალას ქუდარსხუანდჷნ. ირანქ ივარუ ბრიტანეთიშ დო სხუნუეფიშ მოთხუალა მუშ ხურგეფშე გერმანიაშ მახორუეფიშ გუძაგებუდჷკონ. თეშ ოგამეთ, 1941 წანაშ მარაშინათუთას ჟირხოლო მორსხუექ ირანშა გემშეჭკირჷ დო მინიოკათუაშ ფარგანეფს ირანიშ დაღარ არმია ლექინას გიორჯგინეს. ირანქ სხუნუეფიშ რსხუშო მორსხუეეფიშ ლენდ-ლიზიშ მოხვარაშ თარ მაქდორო გინირთჷ. ღანკ რდჷ ირანიშ ნაფთობიშ ობადეშეფიშ თხილუა დო სპარსულ მაქდორიშ მეშქაშალათ მორსხუეეფშა მეჭირინაფეფიშ უნარღელჸუა. ირანი ოფიციალურო ნეიტრალურ სახენწჷფოთ სქიდუდჷ. ოკუპაციაშ მალობაშის რეზა-შაჰი ხვისტაშე გექთახუეს დო თინა თიშ ახალნორდ ქომოლსქუაქ, მოჰამედ რეზა ფეჰლევქ დოთირუ. 1943 წანაშ თეირანიშ კონფერენციას, მორსხუეეფიშ „კაბეტ სუმელაქ“ — იოსებ სტალინქ, ფრანკლინ რუზველტიქ დო უინსტონ ჩერჩილქ — გიშაშკვეს თეირანიშ დეკლარაცია, ნამუთ ლჷმაშ უკულიან ირანიშ ზოხორინალაშ დო ხურგეფიშ გარანტიას ირზენდჷ.

#### მოსადიყი დო შაჰიშ გამაგალა

[thumb|[მოჰამედ რეზა ფეჰლევი|შაჰი დო შაჰბანუ ააშ-იშ პრეზიდენტ ჯიმი კარტერწკჷმა დო იორდანიაშ მაფა ჰუსეინწკჷმა 1977 წანას]]
1951 წანას, პრემიერ-მინისტრ მოჰამედ მოსადიყიშ თუდო, ირანიშ პარლამენტიქ ხონარ მეჩჷ ბრიტანეთიშ დორხველობაშა მიშმალჷ ნაფთობიშ ინდუსტრიაშ ნაციონალიზაციას, ნამუსჷთ აბადანიშ კრიზისიქ მაჸუნჷ. ბრიტანეთიშ ჭიჭიხუაშ უმუკუჯინალო, ნამუთ ეკონომიკურ ბლოკადას ხოლო იკათუანდჷნ, ნაციონალიზაციაქ გეგჷნძორჷ. მოსადიყი ხეშუულებაშე 1952 წანას გექთახუეს, მარა პრემიერიშ ალმარინე კათაშ ეპონაშ გეშა შაჰიქ თინა კჷნე ბიწორას ქჷდარინუ. 1953 წანაშ მარაშინათუთას, იმპერიულ გვარდიაშ პოლკოვნიკ ნემათოლა ნასირიშ უგაღე ოურდუმე მინორთაშ ცადებაშ უკული, მოსადიყიქ შაჰი აძვილჷ კუნტა ხანით ემიგრაციაშა მიდურთუმუდჷკონ.

19 მარაშინათუთას, წჷმოძინელ სახენწჷფო მინორთას დუდს გეუდირთჷ მალათირუ გენერალქ ფაზლოლა ზაჰედიქ, ნამუსჷთ ააშ (CIA) დო ბრიტანეთი (MI6) ოხვარუდეს; თე ოპერაცია თე უჭყაფეფშო ჩინებულ რდჷ მუჭოთ „აიაქსი“ (Operation Ajax) დო „ბუტი“ (Operation Boot). გინორთაქ, ნამუსჷთ წორო ალაჸუნდჷ „უჩა პროპაგანდაშ“ კამპანია მოსადიყიშ მეხჷ — მოსადიყი აძვილჷ პოსტ ქუდუტებუდჷკონ. მოსადიყი ოჭოფეს დო ქიანაშ ღალატიშ ბრალებათ გასამარეს. დჷნაშებუშ დანტკიცებაშ უკული, თის მუშ ფანიაშ ბაბათის დინოხხვილიშუა ქემუსაჯეს, თიშ მინისტრეფიშ კაბინეტიშ გალენურ საქვარეფიშ მინისტრი, ჰოსეინ ფატემი — დორხვეს. ზაჰედიქ მოსადიყი დოთირუ დო შაჰიშ პოზიციაშ ინორაბუ, გიშაკერზაფილო ერუანულ ფრონტშე დო კომუნისტურ თუდეშ პარტიაშე ქუდიჭყჷ.

თი ბორჯიშე რევოლუციაშა, ირანი იგამაგებუდჷ მუჭოთ ავტოკრატია შაჰიშ თუდო, ამერიკაშ ჸონიერ ხუჯიშ დოკინათ. ირანქ ქუდიჭყჷ ეკონომიკური, სოციალური, აგრარულ დო ადმინისტრაციულ რეფორმეფ ქიანაშ მოდერნიზაციაშ სამანჯელით, ნამუსჷთ ჩე რევოლუციაქ ქიგიადჷ ჯოხოთ. ანდა ისლამურ ლიდერ აკრიტიკენდჷ თე ინიციატივეფს დო დიხაშ რეფორმას მესვარილ შედეგეფ უღუდჷ. 1978 წანაშო, შაჰიქ ირანალ კათას არძაშე უმოსო ქეკაჯოგჷ. ირდღარ დემონსტრაციეფქ რეგიონს ვასტაბილურობა მუღჷ დო შაჰიქ ოპოზიციაშ გაჩემებელო ოურდუმე დგომარობა გეგმოაცხადჷ. მუჟანსჷთ ოშობათ ვითოშ პროტესტანტ კჷნე აგჷნძორენდუ გიშულასჷნ, უშქურანჯობაშ ნძალეფქ კათას ჸოთამა ქჷდუჭყეს, ნამუქჷთ ისტორიაშა უჩა ობიშხაშ ჯოხოთ გემშართჷ.

### ისლამურ რევოლუცია

[thumb|upright=.7|აიათოლა [რუჰოლა ხომეინი|ხომეინი ირანშა ირთუ საფრანგეთშე 14-წანიან გინოხორუაშ უკული, 1979 წანაშ 1 ფურთუთას.]]
შაჰიშ მეხჷ პროტესტეფს ქიანაშ მახორობაშ 10%-შე უმოს ოკათუდჷ; რევოლუციეფშო ოშა-გოშა რე, მუჟანსჷთ ქიანაშ მახორობას 1%-ით ოკათუანსჷნ. შაჰიშ მეხჷ გადაჩხირება თიშმაიდა რდჷ, ნამჷ-და სეკულარულ დო მეკვარჩხანე ბუნეფქჷთ ხუჯ დუკინეს აიათოლა რუჰოლა ხომეინის, რევოლუციაშ ლიდერს, თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და თიშ პოლიტიკურ პოზიციეფშე ნამთინს ვეგმირთუნდესჷნ. ჸონიერ ჭიჭიხიშ თუდო, შაჰიქ საბოლათ ირანშე ინტჷ დო მუშ მოღალობეფი ობორჯეთ რეგენტეფიშ სხუნუს გეგნოჩჷ, სოიშახ ახალ თარობა ვეგმიქიმინუდჷნ. შაპურ ბახტიარქ, სხუნუშ მადუდექ, ხომეინის გინოხორუაშე დორთა მიარზჷ. მარა, დორთაშ უკულ ხომეინიქ პირობა ქიმეჩჷ კათას, ნამჷ-და ბახტიარიშ ობორჯე თარობას დამარცხენდჷ დო აცხადენდჷ, ნამჷ-და ალურდჷ დემოკრატიულ გიშაგორუეფსჷნ. ჟირხოლო ფრაქციაშ შქას ნძალობუაქ ქჷდიჭყჷ, ნამუქჷთ საბოლათ ბახტიარ აძვილჷ ირანშე ფულირო უნტებუდჷკონ.

1979 წანაშ 31 მელახის მანჯაფილქ იუ რეფერენდუმქ თიშ გეშა, ოკო გინორთელედჷკო დო ვარი ქიანა მონარქიაშე ისლამურ რესპუბლიკაშა. რეფერენდუმქ დედასტურჷ ხონარეფიშ 99,31%-ით. თექ ქჷდავალუ ასამბლეაშ გოჭყაფა დო ახალ თეოკრატიულ კონსტიტუციაშ შემუშება, ნამუშ შედეგო ხომეინიქ 1979 წანაშ ქირსეთუთას ირანიშ უჟინაშ ლიდერო გინირთჷ. ირანიშ მოდერნიზებული, კაპიტალისტურ ეკონომიკა პოპულისტურ ისლამურ ეკონომიკურ დო კულტურულ პოლიტიკათ დითირჷ. ინდუსტრიეფქ ნაციონალიზებულქ იჸუ, კანონეფქ დო სკოლეფქ გეისლამჷ, ბჟადალურ გაულაქ ვარებულქ იჸუ.

#### ხომეინი, ირან-ერაყიშ ლჷმა დო ხეშუულებაშ გინულა

[thumb|ირანალ ჯარიშკოჩ აირწინაღით [ირან-ერაყიშ ლჷმაშ ბორჯის]]
ხეშუულებაშე ჩათხინაფილ შაჰიქ, კიბოშ ოკურნალებერო ააშ-შა მიდართჷ თიშ უკული, მუთ შხვა ქიანეფქ თიშ მეღებაშე იუარესჷნ. რევოლუციაშ ალმარინეეფს ოშქურჷდეს, ნამჷ-და თენა შაჰიშ გამაგალაშ რესტავრაციაშო მანჯაფილჷ სახენწჷფო გინორთაშ პირველ ბიჯგ რდჷნ. 1979 წანაშ 4 გიორგობათუთას, ირანალ სტუდენტეფქ ააშ-იშ საჸენჯოშ პერსონალ ჭკორო ქაშეჸოთეს დო საჸენჯოს „თხობელეფიშ ოგვაჯე“ ქუგიოდვეს. 52 ჭკორი 444 დღაშ გონწეხანს, 1981 წანაშ ღურთუთაშა ჸუნდეს ჭკორო. 1980-შე 1983 წანაშა ირანიშ კულტურულ რევოლუციაშ ბორჯის, ისლამურ ღებეფიშ ოპოზიცია „მოჯალაგეს“, თინეფს შქას ირანიშ ჸვილუა-ჟილიტუეფიშ მეშქაშალათ.

ერაყიშ ლიდერ სადამ ჰუსეინქ ქეშეცადჷ რევოლუციურ არეულობათ, ირანიშ არმიაშ სიდაღარეთ დო რევოლუციაშ ბჟადალურ თარობეფიშ მეხჷ ანტაგონიზმით ქურგებუაფუდჷკონ. 1980 წანაშ 22 ეკენიას, ერაყიშ არმიაქ ირანს გემნაკათჷ ხუზესტანიშ განშე, ნამუქჷთ ირან-ერაყიშ ლჷმა გჷმიჭანუ. გემანთხაფალქ რევოლუციურ ირანშო ულებურ რდჷ. თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ჰუსეინიშ ნძალეფქ დუდშენო წჷმი მიდართესჷნ, 1982 წანაშო ირანიშ ჯარეფქ ერაყიშ არმია კჷნე ერაყშა კინუკინეს. ხომეინქ ქეშეცადჷ რევოლუციაშ ექსპორტ ბჟადალშა, ერაყშა მანჯებედჷკო, გიშაკერზაფილო თე ქიანაშ შიიტურ არაბულ უმენტაშობაშა. ლჷმა 1988 წანაშა იგჷნძორებუდჷ, სოიშახ ხომეინიქ „მოჟღამარელ ბარზემ ვაშუნ“ (drank the cup of poison) დო გოეროშ შქამალობათ ზე ვადოდჷნ. ლჷმაქ, ნამუქჷთ 1988 წანას უგაღეთ გეთჷნ, დოხოლაფირო 500,000 ადამიერ ქეკიჭყვიდჷ. ლჷმაშ ბორჯის, სადამი ფართოთ გჷმირინუანდჷ ქიმიურ ანჯარს ირანალეფიშ მეხჷ.

#### ხამენეიშ ეპოქა

1989 წანას, ღურაშახ, ხომეინიქ ქჷდარინუ 25-კოჩიან კონსტიტუციურ რეფორმაშ სხუნუ, ნამუქჷთ ალი ხამენეი გეჸვენჯ უჟინაშ ლიდერო ქჷდარინუ დო ირანიშ კონსტიტუციაშა თირუეფ მიშეღჷ. მართალ რე, ხამენეის ორკუდჷ ხომეინიშ „ქარიზმა დო შურიელ ავტორიტეტი“, მარა თიქ აკოქიმინჷ ალმარინეეფიშ რშვილ აკოანჯარაფილ ნძალეფს დო ეკონომიკურო ჸონიერ რელიგიურ ფონდებს.
[thumb|ალი ხამენეი [ბასიჯიშ მაკათურეფიშ კაბეტ კონფერენციას აზადიშ სტადიონს, 2018 წანაშ გჷმათუთა]]

პრეზიდენტ აქბარ რაფსანჯანქ კონცენტრაცია აკეთჷ ბიზნეს-ორიენტირებულ პოლიტიკაშა ეკონომიკაშ აკოდგინალუაშო, რევოლუციაშ იდეოლოგიაშ აკორცუაფაშ უმუშო. თინა ხუჯის უკინანდჷ დუდიშულ ბაზარს, სახენწჷფო ხერეჭუაშ პრივატიზაციას დო ერეფოშქარე დონეშა ზჷმიერ პოზიციას. 1997 წანას, რაფსანჯან ზჷმიერ რეფორმისტ მოჰამედ ხათამქ დოთირუ, ნამუშ თარობა ალურდჷ ზიტყვაშ დუდიშულას, აზია დო ევრორსხუწკჷმა კონსტრუქციულ დიპლომატიურ რსხუეფს დო პოლიტიკას, ნამუთ ხეს უნწყუნდჷ დუდიშულ ბაზარს დო შხვაშ თურ ინვესტიციეფს. 

2005 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფქ ხეშუულებაშა კონსერვატორ პოპულისტ დო ნაციონალისტ კანდიდატ მაჰმუდ აჰმადინეჟადი მიჸონჷ. თინა ჩინებულ რდჷ მუშ რადიკალურ მეჯინეფით, გოგვირზილუათ დო ისრაელიშ, საუდიშ არაბეთიშ, გოართოიანაფილ ომაფეშ, ააშ-იშ დო შხვა სახენწჷფოეფიშ მეხჷ ნტერულ მეჯინეფით. თინა რდჷ პირველ პრეზიდენტი, ნამუთ პარლამენტიქ მიჭანჷ მუშ პრეზიდენტობაშა მერსხილ შეკითხირეფიშ ოგამალო.

2013 წანას პრეზიდენტო ცენტრისტ დო რეფორმისტ ჰასან რუჰანი გეგშაგორეს. თიქ ხე ქეშუნწყუ პიჯობურ დუდიშულას, ინფორმაციაშა ჭირინაფას დო გაუჯგუშჷ ოსურეფიშ ნებეფი. თიქ გაუჯგუშჷ დიპლომატიურ რსხუეფი აკორიგებაშა ორიენტირებულ ნაჭარეფიშ მეშქაშალათ. ვენას 2015 წანას, ირან P5+1 (გოეროშ უშქურანჯობაშ სხუნუშ იროიან მაკათურეფი + გერმანია) დო ევრორსხუშ შქას მეჭირინაფილქ იჸუ ართობურ ირიშმაკათურ გვირზილურ აპიჯაფაქ (JCPOA). მორაგადეფიშ თარ ღანკ რდჷ ეკონომიკურ სანქციეფიშ მონწყუმა დო ოგამეთ ირანს გადინდარებულ ურანიშ წარმოებაშ აკობორკუაქ ქეგიადვჷ.

2018 წანას ააშ-იქ პრეზიდენტ დონალდ ტრამპიშ ხემანჯღვერობათ აპიჯაფაშე გიშართჷ დო ახალ სანქციეფ გემშეღჷ. თექ ეკონომიკურ პიჯალეფ გაუქვუ დო ირან გვირზილურ ანჯარიშ კარაბაშა ქიმიჸონჷ. 2020 წანას, IRGC-იშ გენერალ ყასემ სოლეიმანი, ირანს მაჟირა არძაშე ჸონიერ ადამიერი, ააშ-იქ დოჸვილჷ, ნამუქჷთ თინეფს შქას ჭირკინუას ქუმუძინჷ. ირანქ ოგამეთ ერაყის ააშ-იშ ოჰეერეე ბაზეფს ქოროსქჷ, ნამუთ ამერიკალეფიშ მეხჷ ბალისტიკურ რაკეტეფით მანჯაფილ არძაშე უკაბეტაშ გენთხაფა რდჷ; 110-ქ ტვინიშ ტრავმულ დაღამაკება მიღჷ. 8 ღურთუთას, ირანიშ ისლამურ რევოლუციაშ შანკეფიშ კორპუსიქ გექთაჸოთჷ Ukraine International Airlines-იშ რეისი 752, ნამუშ შედეგო 176 ომენოღალე პიჯიქ გოჭყორდჷ, ნამუსჷთ ედომუშამ ქიანას საპროტესტო აქციეფქ მაჸუნჷ. ერეფოშქარე გითოკვერუაშ უკულ თარობაქ აღიარჷ, ნამჷ-და ფურინჯ ჟიდოხი-ჰეერ რაკეტათ გითაჸათესჷნ.

რადიკალ კონსერვატორ იბრაჰიმ რაისი-ქ 2017 წანას გიშაგორუეფ წაგჷ, მარა 2021 წანას კჷნე გიშართჷ დო რუჰანი დოთირუ. რაისიშ გამაგალაშ ბორჯის ირანქ გააქტიურჷ ურანიშ გოდინდარება, ოცილუდჷ ერეფოშქარე ინსპექციეფს, ქაკათჷ შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაციას (SCO) დო BRICS-ის, ალურდჷ რუსეთიშ მინოკათუას უკრაინაშა დო აკანწყჷ რსხუეფ საუდიშ არაბეთწკჷმა. 2024 წანაშ პირელს ისრაელიშ სარაქეტო როსქუაქ დამასკოს მადვალუ ირანიშ საკონსულოშა, IRGC-იშ ურდუმმადუდე დოჸვილჷ. ირანქ ოგამეთ უპილოტო ოფურჷნალ აპარატეფით (UAV), სუამ დო ბალისტიკურ რაკეტეფით ქოროსქჷ; 9 რაკეტაქ ისრაელს ქუმოხვადჷ. თენა რდჷ ისტორიას დრონეფით მანჯაფებულ არძაშე უკაბეტაშ გენთხაფა, უკაბეტაშ რაკეტულ გენთხაფა ირანიშ ისტორიას, თიშ პირველ ბონ გენთხაფა ისრაელშა დო პირველი შვანი 1991 წანაშ უკული, მუჟანსჷთ ისრაელს ბონას ქეგიანთხჷ სახენწჷფოქჷნ. 2024 წანაშ მესის რაისიქ ვერტფურინჯიშ კატასტროფას დოღურჷ, ნამუსჷთ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფქ მაჸუნჷ, სოდეთ რეფორმისტ დო ჸოფირ სინთელუანობაშ მინისტრ მასუდ ფეზეშქიანი გეგშაგორეს. გჷმათუთას ირანქ ისრაელშა 180 ბალისტიკურ რაკეტა გოუტუ ისმაილ ჰანიეშ, ჰასან ნასრალაშ დო აბას ნილფორუშანიშ ჸვილუაშ ოგამეთ. ისრაელქ ირანიშ ოურდუმე ობიექტეფს ქოროსქჷ. 2025 წანაშ მესის ირანიშ თარობაქ ზოჯჷ ირანს მახორუ დოხოლაფირო ოთხ მილიონ ავღანარ მიგრანტიშ დო ნანტებუშ (ტოლვილეფიშ) მასობურ დეპორტაცია.
[thumb|აიათოლა [ალი ხამენეი საუდიშ არაბეთიშ დუდთხილუაშ მინისტრ ხალიდ ბინ სალმანწკჷმა დო გენერალ-მაიორ მოჰამედ ბაღერიწკჷმა ართო, 2025 წანაშ 17 პირელი]]

ირანიშ თარ მორსხუეეფიშ დო პროქსი-ნძალეფიშ (აწორინალაშ ლირე) დოდაღარაფაქ 2023 წანაშე ირანიშ თარობა დადაღარჷ დო იზოლირებულ ქჷდიტუ. 2025 წანაშ დაჭყაფუშო ირანი ბიწორას აგინძორენდჷ მუშ გვირზილურ პროგრამას. ექსპერტეფქ გათხილეს, ნამჷ-და თეჯგურა აქტივობა გინმიშჷ ირნერ ომენოღალე გამართებას. ირანქ დო ააშ-ქ ახალ გვირზილურ აპიჯაფაშო მორაგადეფი ქჷდიჭყეს, მარა უგაღეთ. მანგის გოეროშ ატომურ ენერგიაშ ერეფოშქარე სააგენტოქ (IAEA) დადგინჷ, ნამჷ-და ირან ვარსულენდჷ გვირზილურ ვალვალუეფს; ოგამეთ ირანქ ახალ გოდინდარაფაშ ობიექტიშ ექსპლუატაცია გეგმოაცხადჷ. 2025 წანაშ 13 მანგის ისრაელქ სარაკეტო როსქუეფ მანჯჷ ედომუშამ ირანშა, გვირზილურ ობიექტეფშა დო ირანიშ ოურდუმე დუდალაშ უმაღალაშ მაკათურეფ გოჭყვიდჷ. ირანქ რაკეტული როსქუეფით უგამჷ, ნამუსჷთ თინეფს შქას ბონ კონფლიქტიქ მაჸუნჷ. 22 მანგის ააშ-იქ ირანიშგვირზილურ ობიექტეფს ქოროსქჷ; ირანქ ოგამეთ ყატარს ააშ-იშ ბაზეფს რაკეტეფ ქოროსქჷჷ. 24 მანგის ისრაელქ დო ირანქ ააშ-იშ დაჩემებულ მოთხუალათ დაზებაშენ აპიჯეს.

2025 წანაშ ქირსეთუთაშე ირანიშ ნოღეფს მასობურ დემონსტრაციეფი მიშჷ, ნამუთ ისლამურ რესპუბლიკაშ გითოხუაფა ითხინდეს, ნამუთ გჷმიჭანუ ეკონომიკურ კრიზისიქ. 2026 წანაშ მუნაჩემეფით, „Iran International-იშ“ ფასებათ, ინტერნეტიშ გოთიშუაშ (ინტერნეტ-ბლოკადა) ფონს არძაშ უკულაშ 12,000 პროტესტანტ დოჸვილეს, ანდანე უშქურანჯობაშ ნძალეფქ დემონსტრანტეფიშ მეხჷ ჸოთამა ქიდიჭყეს. 2026 წანაშ ფასებეფით, 2026 წანაშ ჸვილუეფს არძაშ უკულაშ 16,500 ადამიერქ გოჭყორდჷ დო დო 330,000 — დიჭყოლჷ

2026 წანაშ 28 ფურთუთას, ააშ-იქ დო ისრაელქ კოორდინირებულ ოურდუმე გენთხაფეფ მანჯეს ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკაშ ანდა ოღანკეშა, ნამუქჷთ თეირან დო ააშ-ისრაელიშ ალიანსის შქას შანულამ ესკალაცია გჷმიჭანუ. ამერიკულ დო ურიულ სარაკეტო რესქუეფი სერიაშ ფონს, ოპერაცია „Epic Fury“-შ ფარგანეფს, ანონიმურ ისრაელარ მოხელექ გაცხადჷ, ნამჷ-და ალი ხამენეიშ ლოხის ქემიოგორესჷნ. ხამენეიშ არგამა მონძე დიო უჩინებ რე.

## გეოგრაფია

[thumb|upright=1.2|[ირანიშ გეოგრაფია#ტოპოგრაფია|ირანიშ ტოპოგრაფია]]
ირანიშ ფართობ რე 1 648 195 კმ². თინა აზიაშ სიკბეტათ მაამშვა დო ბჟადალ აზიაშ მაჟირა უკაბეტაშ ქიანა რე. თინა იდვალუაფუ ოორუე განედიშ 24° დო 40° დო ბჟაეიოლ გრძედიშ 44° დო 64° შქას. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს სომხეთი, აზერბაიჯანიშ ექსკლავ ნახიჩევანი დო აზერბაიჯანიშ რესპუბლიკა; ოორუეშე — კასპიაშ ზუღა; ოორუე-ბჟაეიოლშე — თურქმენეთი; ბჟაეიოლშე — ავღანეთი დო პაკისტანი; ობჟათეშე ომძღჷნა სპარსეთიშ ჸუჯი დო ომანიშ ჸუჯი; ბჟადალშე — ერაყი დო თურქეთი.

ირანი სეისმურო აქტიურ ზონას იდვალუაფუ. ოშქაშეთ, 7.0 ვარ-და უმოს მაგნიტუდაშ დიხაშნწალუა ვით წანმოწანაშა ართშა ხვადუ. დიხაშნწალუეფუშ უმენტაშობა ჟიდოხურ რე დო შილებე ძალამ მუმაჯალაგარ რდას, მუნერით რდჷ 2003 წანაშ ბამიშ დიხაშნწალუა. ირანიშ უმენტაშ ნორთის ირანიშ გაბარ აკმადგინანს, თიშ ობჟათე-ბჟადალ რეგიონი — არაბეთიშ ფილას იდვალუაფუ. თინა მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გვალამ ქიანა რე; თიშ ლანდშაფტის დომინირენს გვალაშ ქჷნდჷრეფი, ნამუეფჷთ ართიანს ეშართუნს ღანჩოეფს დო გაბარეფს. მახორობათ მეჭედელო დოხორელ ბჟადალ ირანი არძაშე გვალამ რე, თაქიან ქჷნდჷრეფ რე: კავკაციონი, ზაგროსი დო ალბორზი. დამავანდი რე ქიანაშ უმაღალაშ ჭურწული (5610 მ.), ნამუთ აზიას უმაღალაშ ვულკან რე. ირანიშ გვალეფს ოშწანურეფიშ გოძვენას ქვერსემ გაულა უღუდჷ ქიანაშ პოლიტიკაშა დო ეკონომიკაშა.

ოორუე ირანი ფორილ რე ლამე კასპიაშ ჰირკანიშ ტყალეფით, კასპიაშ ზუღაშ ობჟათე წყარპიჯწკჷმა. ბჟაეიოლ ნორთ თარო ტიოზიშ ღანჩოეფშე აკმოდირთუ, მუნერით რე ქევირიშ ტიოზი (ქიანაშ უკაბეტაშ ტიოზი) დო ლუთიშ ტიოზი, თაშნეშე ჯიმუამ ტობეფი. ლუთიშ ტიოზ დიხაუჩას არძაშე ჩხე აბანო რე მერჩქინელი, სოდეთ 2005 წანას 70.7 °C დეფიქსირჷ. კაბეტ რზენეფ რე კასპიაშ ზუღაშ წყარპიჯის დო სპარსეთიშ ჸუჯიშ ოორუე მუხურს, სოდეთ ირან არვანდიშ წყარმალუშ ჸას უხურგანს. მორჩილ დო დოწერწილ რზენეფ რე სპარსეთიშ ჸუჯიშ დოსქილადირ წყარპიჯის, ჰორმუზიშ საროტის დო ომანიშ ჸუჯის.

### კლიმატი
[thumb|ირანიშ [კიოპენიშ კლიმატიშ კლასიფიკაცია|კიოპენიშ კლიმატიშ კლასიფიკაციაშ რუკა]]
ირანიშ კლიმატ ანდაკორობამ რე: გოლოფურ დო გვერდო-გოლოფურშე დოჭყაფილი, სუბტროპიკული კლიმატით კასპიაშ წყარპიჯის დო ოორუეშ ტყალეფს. ირანიშ ოორუე მუხურს ტემპერატურა ოშა-გოშათ ირკენს 0°C-იშ თუდო დო არანი ირიათო ლამე რე. ზარხულიშ ტემპერატურა ოშა-გოშათ გინმაჩირთუ 29°-ის. ნოლექეფიშ წანმოწანურ მუდანობა ბჟაეიოლ რზენეფს 680 მმ. რე, ბჟადალს — 1700 მმ-შე უმოსი. ირანს გოეროშ რეზიდენტ-კოორდინატორქ გაცხადჷ, ნამჷ-და „წყარიშ დეფიციტი ასე ირანს ადამიერულ უშქურანჯობაშ არძაშე მონკა გჷმოჭანაფა რე“.

ბჟადალშე, ზაგროსიშ ღანჩოშ ხორუეფს დაბალ ტემპერატურა დო კონწარ ზოთონჯ უჩქჷ, ჸინუეფით დო დიდთირობათ. ბჟაეიოლ დო ცენტრალურ ღანჩოეფს გოლოფა რე, 200 მმ-შე მერკე ნოლექეფიშ მუდანობთ. ზარხულიშ ოშქაშე ტემპერატურაქ შილებე 38°C-ის მიოჭირინუასჷნ. სპარსეთიშ დო ომანიშ ჸუჯიშ ობჟათე წყარპიჯიშ რზენეფს ბატა ზოთონჯ დო ძალამ ლამე დო ჩხე ზარხულ უჩქჷ. ნოლექეფიშ წანმოწანური მუდანობა 135-355 მმ-შ შქას იძანძჷ.

### ბიოკორობამობა

[thumb|[სპარსული ჯიჯაღი, ნამუთ ირანიშ გაბარიშ ჯინჯიერ მოხვენ რე]]
ირანიშ დახე 60% გვალამ რე, 10%-შე მერკე — ტყათ ფორილი. დოხოლაფირო 120 მილიონ ჰექტარი ტყა დო ვე სახენწჷფოშ დორხველობაშა მიშმურს. ირანიშ ტყალეფ ხუთ მცენარეულ რეგიონო ირთუ: ჰირკანიშ რეგიონი, ნამუთ ირანიშ ოორუე განშე წვანე ორტყაფუს აკმადგინანს; ტურანიშ რეგიონი, ნამუთ თარო ცენტრალურ ირანს რე მოდვალირი; ზაგროსიშ რეგიონი, ნამუთ თარო ჭყონიშ ტყალეფს იკათუანს ბჟადალშე; სპარსეთიშ ჸუჯიშ რეგიონი, ნამუთ ობჟათე წყარპიჯიშ ღოზის რე მოდვალირი დო არასბარანიშ რეგიონი, ნამუთ იკათუანს ოშა-გოშა დო უნიკალურ გვარობეფს. ქიანას 8,200-შე უმოს ჩანარიშ გვარობა ჩანს. ორთაშობურ ფლორათ ფორილ დიხა ევროპაშე ოთხშა უმოს რე. ქიანას 200-შე უმოს თხილერ ტერიტორია რე ბიოანდაკოტობამობაშ დო ტყარ ორთაშ ოთხილარო, თაჸურეშე 30-შე უმოს ერუანულ პარკ რე.
ირანიშ ფაუნა იკათუანს სერიშ ჭუკიშ 34 გვარობას, ინდურ შქირუ მუნგოსის, მორჩილ ინდურ მუნგოსის, ორქოშ ტურას, ინდურ ნგერს, მელას, ღოზამ ყორყმელს, ფორცხოლს, ევრაზიულ ფორცხოლს, შქირუ თუნთის დო აზიურ უჩა თუნთის. ჩორქოამეფშე რე: ტყარ ღეჯი, ურიალი, მოლენკავკაციაშ გვალაშ შხური, ჯგერი ირემი დო ერცქემი. კრიტიკულ ოშქურანჯიბაშ თუდო მარენჯ აზიური ავაზა ხვალე ირანს რე ასქილადირი. XX ოშწანურაშ დაჭყაფუშო ირანქ ედომუშამო მიოდინუ აზიურ ნჯილოეფ დო ეშალაფირ კასპიაშ ჸილოეფი. ჸუდეშ ორინჯეფშე ჩე: შხური, თხა, ჩხოუ, ცხენი, კამბეში, გირინ დო არქემი. ირანი 570-შე უმოს მაფურინჯეშ ჸუდე რე, მუნერით რე ქილორი, კაკაბი, წერო, კიღურა დო შავარდენი.

## თარობა დო პოლიტიკა

### უჟინაშ ლიდერი

[thumb|უჟინაშ ლიდერ აიათოლა [ალი ხამენეი პაკისტანიშ პრემიერ-მინისტრ შეჰბაზ შარიფწკჷმა, 2025 წანაშ 26 მესი]]
უჟინაშ ლიდერ (; „რაჰბარი“ — რევოლუციაშ ლიდერ ვარ-და უჟინაშ ხემანჯღვერი) — სახენწჷფოშ მადუდე დო გამამინჯე რე პოლიტიკაშ გინოჯინას. პრეზიდენტის, რაჰბარწკჷმა ელაზჷმაფათ, აკობორკილ ხემანჭუაფეფ უღჷ. თარ მინისტრეფ რაჰბარიშ ალობაშ მეჯინათ გიშმეგორუაფჷნა, ნამუსჷთ საბოლა ზიტყვა უღჷ გალენურ პოლიტიკაშენ. რაჰბარი ბონას ოკათუ დუდთხილუაშ, თოლორუაშ დო გალენურ საქვარეფს, თაშნეშე შხვა შანულამ მინისტრეფიშ დორინაფას, პრეზიდენტიშით კანდიდატეფიშ წჷმორინაფაშ უკული.

რაჰბარი ბონას აკონტროლენს რეგიონულ პოლიტიკას, გალენურ საქვარეფიშ სამინისტროშ ფუნქციეფ — ხვალე პროტოკოლურ დო ცერემონიულ დონეთ იხურგუაფუ. სამანგათ, არაბულ ქიანეფშა დარინაფალ ჸენჯეფს გიშაგორუნს ყუდსიშ ნძალეფი, ნამუთ ბონას რე რაჰბარიშ ანგარიშვალდვალუას. რაჰბარს შეულებჷ ზოჯას კანონეფიშ მიშათინუა. სეტადი (Setad), რაჰბარიშ დოჸუნალობას მარენჯ სახენწჷფო საწარმე, 2013 წანას 95 მილიარდ დოლარო იფასებუდჷ, ნამუშ ფინანსურ ანგარიშეფ ფულირ რე პარლამენტშო ხოლო.

რაჰბარ რე აკოანჯარაფილ ნძალეფიშ ურდუმმადუდე, აკონტროლენს ოურდუმე თოლორუას დო უშქურანჯობაშ ოპერაციეფს, დო ხვალე თის უღჷ ლჷმაშ ვარ-და ზეშ გჷმოცხადებაშ ნება. რაჰბარი თაშნეშე დჷთმარინუანს სასამართო ხეშუულებაშ, სახენწჷფო რადიო-ტელევიზიაშ ხემანჯღვერეფს, პოლიციაშ დო არმიაშ მადუდეეფს დო შანკოეფიშ სხუნუშ მაკათურეფს.

ექსპერტეფიშ სხუნუ გამამინჯე რე რაჰბარიშ გიშაგორუაშოთ დო უღჷ თიშ გინორინაფაშ ნება კვალიფიკაციაშ ვარ-და კათაშ ნდებაშ დინაფაშ ოსხირით. ამდღარშა ექსპერტეფიშ სხუნუს რაჰბარიშ მუთუნნერ გინოჭყვიდირაფა ვეგმუჭანუაფჷნა დო ვართ თიშ გინორინაფა უცადებჷნა. სასამართო სისტემაშ ჸოფირ მადუდექ, სადიყ ლარიჯანქ, ნამუთ რაჰბარიშ დჷნარინეფ რდჷნ, გჷმაცხადჷ, ნამჷ-და ექსპერტეფიშ სხუნუშით რაჰბარიშ ჟიგინოჯინა უკანონო რე. ანდას მიორჩქჷ, ნამჷ-და ექსპერტეფიშ სხუნუქ რეალურ ნძალაშ უმუშო ცერემონიულ ორგანოთ გინირთჷნ. 2025 წანაშ ფურთუთას, „The New York Times“ იგინაფუაფუდჷ, ნამჷ-და ირანიშ ექსპერტიშ, ქარიმ სადჯადპურიშ მეჯინათ, ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკას ჟირ პარალელურ სისტემა რენ. ართი, ნამუსჷთ ოურდუმე დო ოთოლორე ნძალეფ გამაგენა დო რაჰბარს დუთმოჸუნა, „ნამუეფჷთ გინმაჯინენა გვირზილურ პროგრამას დო რეგიონულ პროქსეფს, თანშეშე ნამუეფსჷთ რეპრესიეფი, ჭკორალაშ დოჭოფუა დო ჸვილუეფ ოვალჷნა“. მაჟირა იგამაგებუ დიპლომატეფიშ დო პოლიტიკოსეფიშით, „ნამუეფსჷთ უღჷნა ბჟადალურ მედიაწკჷმა დო მოხელეეფწკჷმა რაგადიშ ნება“, მარა მინიმალურ რჩქინა უღჷნა ირანიშ გვირზილურ პროგრამაშ გეშა.

პოლიტიკურ სისტემა გერსხილ რე ქიანაშ კონსტიტუციაშა. „International IDEA“-შ გლობალურ დემოკრატიაშ ინდექსიშ მეჯინათ, ირანიშ მაძირაფალეფ დაბალი რე, გიშაკერზაფილო გენდერულ წორწალას, აკკათუაშ დო შაყარუაშ დუდიშულას დო ზიტყვაშ დუდიშულას. თაშნეშე, 2024 წანაშ წჷმმარინაფონი დემოკრატიაშ რეიტინგის ირანქ 158-ა აბან დეკინჷ დო კლასიფიცირებულ რე მუჭოთ გიშაგორუან ავტოკრატია. ხუან ხოსე ლინცი 2000 წანას ჭარუნდჷ, ნამჷ-და „ირანულ რეჟიმ აკმოკათჷნს ტოტალიტარიზმიშ იდეოლოგიურ მალობას ავტორიტარიზმიშ აკობორკილ პლურალიზმწკჷმა“.

### პრეზიდენტი

[thumb|ირანიშ [ირანიშ პრეზიდენტიშ ადმინისტრაცია|პრეზიდენტიშ ადმინისტრაციაშ დოხორეშ მინალ (პასტერიშ შოშე), მინისტრეფიშ კაბინეტიშ აკოხვალამაშ აბან დო პრეზიდენტიშ ოფისი]]
პრეზიდენტ რე თარობაშ მადუდე დო მაჟირა უმაღალაშ წოდებაშ ავტორიტეტ უჟინაშ ლიდერიშ უკული. პრეზიდენტის საარძო ოგიშაგორუე ნებათ 4 წანაშ ხანით გიშაგორჷნა. გიშაგორუეფშა, პრეზიდენტობაშ კანდიდატეფ დოდასურებულქ ოკო იჸუან შანკოეფიშ სხუნუშით. სხუნუშ მაკათურეფს უჟინაშ ლიდერ გიშაგორუნს, ნამუსჷთ თაშნეშე პრეზიდენტიშ გინორინაფაშ ნება უღჷ. ართნერ პიჯის პრეზიდენტიშ ხანიშ მოახალებაშო გიშაგორუა ხვალე ართ ხანით რე შილებუან. პრეზიდენტ რე ერუანულ უშქურანჯობაშ უჟინაშ სხუნუშ დუდმახვენჯ დო უღჷ ოგანგებე დგომარობაშ გჷმოცხადებაშ ნება პარლამენტიშით მეღებულ გინოჭყვიდირიშ უკული.

პრეზიდენტ გამამინჯე რე კონსტიტუციაშ ეჸონაფაშა დო ემაჸონაფალ ხეშუულებაშ მანჯებაშა, რაჰბარიშით გოთანჯილ დეკრეტეფიშ დო ართამ პოლიტიკაშ მეჯინათ, თი ოკითხირეეფიშ მოხ, ნამუთ ბონას რაჰბარს ოწაწჷნ, ნამუსჷთ საბოლა ზიტყვა უღჷნ. პრეზიდენტ არსულენს ემაჸონაფალ ფუნქციეფს, მუნერით რე ერეფოშქარე ხეკულუეფიშ დო აპიჯალეფიშ ხეშმოჭარა, ერუანულ დოგეგმარაფა, ბიუჯეტ დო სახენწჷფო დოსაქვარუაშ ოკითხირეეფი, ნამუთ არძა რაჰბარიშით რე დოდასურებული. პრეზიდენტი დჷთრინუანს მინისტრეფს, ნამუთ ოხვილუ პარლამენტიშ დო რაჰბარიშ დასურებას, ნამუსჷთ შეულებჷ ირნერ მინისტრიშ გინორინაფა ვარ-და პოსტიშა დორთინაფა. პრეზიდენტ გინმაჯინე მინისტრეფიშ სხუნუს, კოორდინაციას უწიენს თარობაშ გინოჭყვიდირეფს დო გიშმაგორუნს თარობაშ პოლიტიკას კანონმადვალუ ორგანოშა წჷმარინაფალო. პრეზიდენტიშ თუდო ბრუო ვიცე-პრეზიდენტ დო 22 მინისტრშე აკოდგინელ კაბინეტ მუშენს, ნამუეფსჷთ პრეზიდენტ დჷთმარინუანს.

### შანკოეფიშ სხუნუ

საპრეზიდენტო დო საპარლამენტო კანდიდატეფ დოდასურებულქ ოკო იჸუან 12-მაკათურამ შანკოეფიშ სხუნუშ (ნამუშ არძა მაკათურს უჟინაშ ლიდერ დჷთრინუანს) ვარ-და უშუაშეთ ლიდერიშით, თეშ ნამჷ-და გოთოლწონებულქ იჸუას თინეფიშ ართგულობაქჷნ. ლიდერ ოშა-გოშათ ჸონენს შემოწმებას (მარა უღჷ თეშ კეთებაშ ნებათ), ნამ ბორჯისჷთ შანკოეფიშ სხუნუშ გეძინელ დასურ ოხვილურ ვა რე. ლიდერს შეულებჷ გაუქვას შანკოეფიშ სხუნუშ გინოჭყვიდირეფი.

კონსტიტუცია სხუნუს სუმ მანდატის არზენს: ვეტოშ ნება პარლამენტიშით მეღებულ კანონეფშა, გიშაგორუეფიშ ზედამხედველობა დო აბანობურ, საპარლამენტო, საპრეზიდენტო ვარ-და ექსპერტეფიშ სხუნუშ გიშაგორუეფს მაკათურ კანდიდატეფიშ დასური ვარ-და დისკვალიფიკაცია. სხუნუს შეულებჷ გაუქვას კანონ ჟირ სამანჯელით: შარიათწკჷმა (ისლამურ კანონი) ვარ-და კონსტიტუციაწკჷმა აწორინალა.

### ერუანულ უშქურანჯობაშ უმაღალაშ სხუნუ

ერუანულ უშქურანჯობაშ უმაღალაშ სხუნუ (SNSC) გალენურ პოლიტიკაშ გინოჭყვიდირიშ პროცესის დუდენს. სხუნუქ გიჭყჷ 1989 წანაშ კონსტიტუციურ რეფერენდუმიშ ბორჯის ერუანულ ინტერესეფიშ, რევოლუციაშ, ტერიტორიულ ნთელუანობაშ დო ერუანულ სუვერენიტეტიშ ოთხილარო დო ალაჸუნალო. კონსტიტუციაშ 176-ა ბირგულიშ მეჯინათ, სხუნუს პრეზიდენტ ოკო დუდენდასჷნ.

ლიდერ გიშაგორუნს უჟინაშ სხუნუშ მელამოსეს დო სხუნუშ გინოჭყვიდირეფი ნძალაშა მიშმურს თიშ უკული, მუთ ლიდერ თინეფს დადასურენსჷნ. SNSC გჷმმაქიმინანს გვირზილურ პოლიტიკას, ნამუთ ნძალაშა ხვალე ლიდერიშ დასურიშ უკულ მიშმურს.

### კანონმადვალუ ორგანო

[thumb|ირანიშ პარლამენტიშ დგჷმილ ([ისლამურ საკონსულტაციო ასამბლეა—ICA)]]

ირანიშ კანონმადვალუ ორგანო აკმოდირთუ ართპალატამ პარლამენტით, ნამუსჷთ ისლამურ საკონსულტაციო ასამბლეა (სპარს. مجلس شورای اسلامی — *მეჯლის-ე შორა-იესლამი*) ვარ-და უბრალოთ მეჯლის ჯოხო. მუშჸურე პარლამენტ აკმოდირთუ 290 მაკათურშე, ნამუეფჷთ ირ ხუთ წანაშე ართშა გიშეგორუაფჷნა. პარლამენტი აზადენს კანონპროექტეფს, რატიფიცირაფას უკეთენს ერეფოშქაშე აპიჯალეფს დო ანტკიცენს ერუანულ ბიუჯეტის. პარლამენტიშ არძა კანდიდატ დო სხუნუშე მეღებულ კანონდვალუა შანკოეფიშ სხუნუქ ოკო დანტკიცას. შანკოეფიშ სხუნუს შეულებჷ პარლამენტიშ გიშაგორილ მაკათურეფიშ პოსტიშე გინორინაფა. შანკოეფიშ სხუნუშ უმუშო პარლამენტის სამართებურ სტატუს ვაუღჷ დო სხუნუს კანონდვალუაშა აბსოლუტურ ვეტოშ ნება უღჷ.

ოსქვებურობაშ გინოჭყვიდუაშ სხუნუს გაჩქჷ ხემანჭუაფა, აშადირთას (მედიაცია უკეთას) პარლამენტ დო შანკოეფიშ სხუნუშ შქას რინელ ნირზეფიშ ბორჯის. თინა წჷმარინუანს უჟინაშ ლიდერიშ საკონსულტაციო ორგანოს, ნამუთ თის ირანიშ ართ-ართ არძაშე ჸონიერ გამაგალაშ ორგანოთ გინმართინუანს. პარლამენტის 207 ოგიშაგორაშე ოლქი რე, თინეფს შქას 5 მოკებულ აბან რელიგიურ უჭიჭაშობეფშო. დოსქილადირ 202 ოლქი ტერიტორიულ რე დო ირანიშ ართ ვარ-და მუსხირენ ოლქის (შაჰრესტანს) იკათუანს.

### სასამართო ორგანო

ირანი მუშ სამართებურ სისტემაშო გიმირინუანს შარიათიშ სამართალს (ნამუთ ჯაფარიშ სკოლას გერსხჷ), ომენოღალე სამართაიშ ელემენტეფწკჷმა ართო. უჟინაშ ლიდერ დჷთმრინუანს უჟინაშ სასამართოშ დუდმახვენჯის დო თარ პროკურორს. რე მუსხირენ ტიპიშ სასამართო, თინეფს შქას ჯარალობურ სასამართოეფი, ნამუეფჷთ ომენოღალე დო ზისხირიშ სამართაიშ საქვარეფს სხუნუნა დო რევოლუციურ სასამართლოეფი, ნამუეფჷთ გინმოჭყვიდჷნა კონკრეტულ დჷნაშებუეფს, მუნერით რე ერუანულ უშქურანჯობაშ მეხჷ ქიმინუეფი. რევოლუციურ სასამართოეფიშ გინოჭყვიდირეფი საბოლა რე დო თინეფიშ გასაჩიულება (აპელაცია) ვეშილებე.

სასამართო ხეშუულებაშ მადუდე დუდენს სასამართო სისტემას დო გამამინჯე რე თიშ ადმინისტრირებაშა დო ჟიგინოჯინაშა. თინა რე ირანიშ უჟინაშ სასამართოშ უმაღალაშ მოსამართე. სასამართო ხეშუულებაშ მადუდე წჷმარინუანს იუსტიციაშ მინისტრიშ პოსტშა კანდიდატეფს, ნამუეფშე პრეზიდენტ ართ-ართის გიშმაგორუნს. სასამართო ხეშუულებაშ მადუდეს შეულებჷ პოსტ ჟირ ხუთწანიან ხანით დეკინასჷნ.

სპეციალურ ოშურიელე სასამართო გინმოჭყვიდუნს დჷნაშებუეფს, ნამუეფჷთ, ორჩანიეთ, ოშურიელე პირეფქ იქუესჷნს, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და თინა თაშნეშე სხუნუნს საქვარეფს, ნამუეფჷთ საერო პიჯეფსჷთ ოწაწჷნ. სპეციალურ ოშურიელე სასამართო რეგულარულ სასამართო სისტემაშე ზოხორინელო მუშენს დო ვალდებულ რე ხვალე უჟინაშ ლიდერიშ (რაჰბარიშ) წჷმი. სასამართოშ გინოჭყვიდირეფი საბოლა რე დო თინეფიშ გასაჩიულება ვეშილებე. ექსპერტეფიშ სხუნუ, ნამუთ ირწანურო ართ მარათ აკმიკრორობუნ, აკმოდირთჷ 86 „სასურია დო მორჩქვენ“ ოშურიელე პიჯშე, ნამუეფსჷთ მახორობა ართამ გიშაგორუეფით 8 წანაშ ხანით გიშაგორუნს.

### ადმინისტრაციულ დორთუალა

ირანი ფუნქციონირენს მუჭოთ უნიტარულ სახენწჷფო დო დორთილ რე ეჩდოვითაართ პროვინციათ (სპარს. استان, ოსტანი). ირ პროვინციას დუდენს აბანობურ ცენტრი, ნამუთ, მუჭოთ წესი, არძაშე კაბეტ ნოღა რე დო თი პროვინციაშ ნანანოღათ (სპარს. مرکز, მარკაზი) იკოროცხუ. პროვინციულ ხეშუულებას დუდენს გუბერნატორი (სპარს. استاندار, ოსტანდარი), ნამუსჷთ დინოხოლენ საქვარეფიშ მინისტრ დჷთმრინუანს მინისტრეფიშ კაბინეტიშ (სხუნუშ) დანტკიცებაშ ოსხირშა.



## მახორობა
მახორობა: 68,3 მლნ (2003), თენეფშე სპარსალეფი - 51%, აზერბაიჯანალეფი - 24%, ქურთეფი - 7%, გილანარეფი დო მაზანდარანალეფი - 8%, არაბეფი - 3%, ლურეფი - 2%, ბელუჯეფი - 2%, ქორთუეფი - 0,01%)

## ნინეფი დო რელიგია

* **ნინეფი**: ფარსი (58%), თურქული ნინეფი (26), ქურთული (9), ლური, (2), ბელუჯური (1), არაბული (1).
* **რელიგია**: ისლამი.

## ნოღეფი
ნოღეფი (ვითოში): თეირანი (7.894; აგლომ. 11.225), ისპაჰანი (1.378; აგლომ. 2.652), მეშჰედი (2.061), თავრიზი (1.213), შირაზი (1.176).

ობჟათე-ბჟადალუშე სამძღო უღუ აზერბაიჯანწკჷმა, სომხეთწკჷმა დო თურქეთწკჷმა, ბჟადალუშე სამძღო უღუ ერაყწკჷმა, ბჟაეიოლშე ავღანეთწკჷმა დო პაკისტანწკჷმა.

## ადმინისტრაციული დორთუალა
ირანიშ ტერიტორია ირთუ ოსტანეფო (სპარს. استان — ostān; მიარ. — استانﻫﺎ — ostānhā), ოსტანეფი ირთუ შაჰრისტანეფო (სპარს. شهرستان), ირანიშ კაბეტი ნოღეფი რგებაფჷლენა სპეციალური ნებეფით. ასეშო ქიანა ირთუ 31 ოსტანო.

## ეკონომიკა
ბჟადალ აზიას ირანიშ ეკონომიკას უკჷნებუ მაჟირა აბანი გოვითარაფათ.

ირანი რე რეგიონიშ ართ-ართი არძაშე ტექნოლოგიურო გოვითარაფილი სახენწჷფო.

## კომენტარეფი


## სქოლიო

კატეგორია:ირანი
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი
კატეგორია:ხოლო ბჟაეიოლიშ ქიანეფი