აცტეკური კალენდარი

**აცტეკური კალენდარი** თაშნეშე **აცტეკეფიშ კალენდარი** — ბორჯიშ გოზჷმუაშ სისტემა, გჷმირინუაფუდეს მესოამერიკულ კათეფი. მაართაშე თე სისტემა უღუდეს ოლმეკეფს, დოხოლაფირო, 3500 წანაშ კინოხ, მუშ შედეგო თიქ გიფაჩჷ ცენტრალური მექსიკაშ კულტურეფს დო კათეფს შქას, თინეფს შქას: მაიას, საპოტეკეფს დო აცტეკეფს.

კალენდარი აკმოდირთუდჷ ჟირი პარალელური ციკლიშე: საარო 365-დღალამი **ჰიუპოუალი** (, მუთ შანენს „წანეფიშ კოროცხუას“, ომანგჷ მაიაშ კალენდარ ხააბის) დო რიტუალური 260-დღალამი **ტონალპოუალი** (, მუთ შანენს „დღალეფიშ კოროცხუას“ ვარდა „ბედჭარაშ კოროცხუას“, ომანგუ მაიაშ კალენდარ ცოლკინუს). ჰიუპოუალი დო ტონალპოუალი ართიანს უხვადუდეს ირ 52 წანმოწანაშე ართშა დო აკმოქიმინუნდჷ თ.გ. „ოშწანურას“, ნამუსჷთ „ახალი დაჩხირი“ ჯოხოდჷ. აცტეკეფს წანდეს, ნამჷ-და ირ 52-წანიანი ციკლიშ დალიას, ორენს ოშქურანობა ომურქუდჷ, თეშ გეშა ახალი ციკლიშ დოჭყაფას დიდი დღახუეფით დჷთმოხვადუდეს. ოში „ოშწანურა“ აკმადგინანდჷ 5200-წანიან ერას, ნამუსჷთ ჯოხოდჷ „ბჟა“. თე სისტემეფიშ მეჯინათ, ასე ჩქი ბცხოვრენთ მახუთა ერას, „ოთხ დიხაშნწალუას“, ნამუშ "ბჟა" რე ღორონთი ტონატიუ.

აცტეკეფს მიოჩქჷდეს, ნამჷ-და ჟირხოლო კალენდარს ღორონთიერი გოჭყაფა უღუდჷ: მაართას მითმურსხუანდეს კეცალკოატლის, მაჟირას — ოჰომოკოს დო სიპაკტონალს, ასტროლოგიაშ დო კალენდარეფიშ ღორონთეფწკჷმა. 

კალენდრული წანმოწანა იჭყაფუდჷ ბჟაეიოლურ ჰორიზონტის პლეადეფიშ გჷმორჩქინაწკჷმა ართო.

[thumb|right|[ბჟაშ ქუაშ რეპლიკა,თაშნეშე ჩილათერო უჯოხონა „აცტეკეფიშ კალენდარი“.]]

## საერო კალენდარი

საერო კალენდარიშ ოსხირო ეჭოფილი რდჷ ბჟაშ წანმოწანა. თე კალენადრიშ მეშქაშობათ აცტეკეფი გებულენდეს თარიღეფს დო თი რიტუალეფიშ დო ცერემონიეფიშ ხანგჷნძობას, ნამუთ ოფუტეშ მეურნობაწკჷმა რდჷ მერსხილი. კალენდარი აკმოდირთუდჷ 18 თუთაშე, ირს 20 დღათ. ხუთი დღა აკმადგინანდჷ ართ მარას. წანმოწანა ასტრონომიულიშ ომანგე ქოჸოფედჷკონ, წანაშ ბოლოს უძინანდეს **ნემონტემეფს** — 5 ცაიორ დღას.

ნარკი წანმოწანაშ პრობლემა იჭკირუდჷ ირ ოთხ წანმოწანას ართი დღაშ გომაჟირაფათ. გრიგორიანულ კალენდარწკჷმა ზუსტი წოროფარდობაშ აკოქიმინუაქ ვემიხუჯინჷ, მარა მიარე ავტორი ვარაუდენს, ნამჷ-და აცტეკეფიშ წანმოწანა ფურთუთაშ მაართა დღალეფს იჭყაფუდჷ. 

ჰიუპოუალიშ წანა ეთმეჭოფუნდჷ ართ-ართ ჯოხოდვალაშ თი 52 კომბინაციაშე, ნამუთ აკმოდირთუდჷ 1-შე 13 რიცხუეფიშ დო ტონალპოუალიშ ოთხი სიმბოლოშე (ქოძირით გიმე): კალი (ჸუდე), ტოჩტლი (ყურდგელი), აკატლი (ლარჭემი), ტეკპატლი (კაჟი). სამნაგათ, ერნან კორტესიქ აუხვადჷ მონტესუმა II-ს 1-ა ლარჭემიშ მა-8 ბორიაშ წანას (ანუ 1519 წანაშ 8 გერგობათუთას). 

## წიმინდე კალენდარი

საერო კალენდარიშ მოხ, აცტეკეფი გჷმირინუანდეს წიმინდე კალენდარ **ტონალპოუალის** ხოლო. თე წიმინდე კალენდარქ დინიჭარჷ „დღალეფიშ წინგშა“, **ტონალამატლის**, ნამუთ წჷმარინუანდჷ მესოემარიკულ კოდექსის ტყებიშ ვარდა ქერქიშ ქარღადის, ნამუშ ოსხირს პაპა „ტონალპოუკე“ ადგინენდჷ ჰოროსკოპის დო კოროცხუნდჷ ჯგირმაკორინე დო გლახამაკორინე დღალეფს.

ირ დღას იშანუანდჷ რიცხუეფიშ კომბინაცია 1-შე 13-შახ დო დღალეფიშ 20 შანშე ართ-ართი, თეშნერო ირ დღას მუში უნიკალური ეშანუა უღუდჷ. გვალო თეჯგურა 260 კომბინაცია არსებენს, მუთ საბოლოოთ 260-დღალამი წიმინდე წარმოწანას ირზენს. ახალი დღაშ დოჭყაფაშე თარიღის აძინუდჷ ართამი და ახალი შანი. თეშნერო, მაართა მარა იჭყაფუდჷ დღა 1-ა ნიანგის, უკული გეჸუნდჷ მა-2 ბორია, მა-3 ჸუდე, მა-4 ხვილარი დო თაშ უკული დღა მა-13 ლარჭემშახ. თეშ უკული რიცხუეფი იმაჟირებუდჷ, შანეფი რანწკიშ მეჯინათ ინწკარუდჷ: მაჟრა მარა იჭყაფუდჷ 1-ა იაგუარს დო ითებუდჷ მა-13 ქალას დო თ.უ. ხვალე 260 დღაშ უკული (13×20) არძა რიცხუ დო სიმბოლო უხვადუდჷ დო იმაჟირებუდჷ კომბინაცია 1-ა ნიანგი.

კოროცხუნდეს, ნამჷ-და ირ სიმბოლოს მართჷნდჷ ღორონთი ვარდა ოსურღორონთი, პარალელურო თინეფი მერსხილი რდეს ჰორიზონტიშ კუნთხუეფწკჷმა (სათიშ ისინდიშ სააწმარენჯით, ბჟეიოლიშ კუნთხუშე, სოიშე ბჟა ეშმურსჷნ). 13-დღალამ ბუნას ჯოხოდჷ ტრესენა (*trecena*,  — ვითოსუმი). ირ თეჯგურა ბუნას მუში მაფორალი ჸუნდუ  ღორონთიერეფშე.

### დღალეფიშ ჯოხოეფი
**დღალეფიშ ჯოხოეფი** (სათიშ ისინდიშ სააწმარენჯოთ):
[thumb|right|330px|[ტონალპოუალი]]
* სიპაკტლი — ნიანგი
* ეჰეკატლი — ბორია
* კალი — ჸუდე
* კუეცპალინი — ხვილარი
* კოატლი — გვერი
* მიკისტლი — ქალა (ღურა)
* მასატლი — ირემი
* ტოჩტლი — ყურდგელი
* ატლი — წყარი
* იცკინტლი — ჯოღორი
* ოსომატლი — ქია
* მალინალი — ოდიარე (ორთა)
* აკატლი — ლარჭემი
* ოცელოტლი — იაგუარი (ოცელოტი)
* კუაუტლი — არწი
* კოსკაკუაუტლი — ფსივი
* ოლინი — ყარაფი  (დიხაშნწალუა)
* ტეკპატლი — კაჟი (კაჟიშ ხამუ)
* კიაუიტლი — ჭვემა
* ჰოჩიტლი — პიოლი

### დღალეფიშ შანეფი
კალენდარი ტონალპოუალი კოროცხჷნს  დღალეფიშ 20 შანს. თინეფიშ გჷმოხანტუაშ მუსხირენ ვარიანტი არსებენს. გიმე მოჩამილი რე შანეფი მალიაბეკიანოშ კოდექსიშე.

ბორიაშ დო ჭვემაშ შანეფი ომანგჷ ბორიაშ ღორონთი ეჰეკატლიშ დო ჭვემაშ ღორონთი ტლალოკიშ გჷმოხანტუალეფს.

## ტრესენეფი
ირ ტრესენას 260-დღალამი ციკლიშე ომანგუ მუში ღორონთიერობა:

## მაართაწყუეფი
* 

## ლიტერატურა
* Caso, Alfonso, Los Calendarios Prehispánicos. México: Universidad Nacional Autónoma de México, 1967 г.
* Piña Garza, Eduardo, Aritmética del tonalpohualli y del xiuhpohualli . Estudios de cultura Náhuatl, ISSN 0071-1675, № 30, 1999 г., с. 257—266.
* León-Portilla, Miguel, Mitos de los orígenes en Mesoamérica. Arqueología Mexicana, № 56, с. 20-27.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* აცტეკეფიშ კალენდარი
* თეხანური კალენდარიშ დო აცტეკეფიშ კალენდარიშ რცხი(pdf)

კატეგორია:აცტეკეფი
კატეგორია:აცტეკეფიშ მითოლოგია
კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:კოლუმბიშახიანი კულტურეფი
კატეგორია:აცტეკეფიშ კალენდარი