open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი

250px|მინიატიურა
მინი|ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი, 1918 წანა
**ივანე ჯავახიშვილიშ ჯოხონობაშ ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი (ქსუ)** — საქორთუოშ უჯვეშაში დო უდიდაში უნივერსიტეტი. გოჭყაფილქ იჸუ 1918 წანაშ 26 ღურთუთას, დავით აღმაშენებელიშ შინაშ დღას, ქართის. თენა მაართა უნივერსიტეტი რდჷ თი ბორჯის თელ კავკაციას. თე ბორჯის ირწანური სტუდენტეფიშ მუდანობა 30 000-ს, პროფესორ-მაგურაფალეფიშ მუდანობა 3 000-ს ოჭირინდუანს. 

უნივერსიტეტის ხუთი ფილიალი უღჷ საქორთუოშ რეგიონეფს, 6 ფაკულტეტი, 60-შახ სამენცარო ლაბორატორია დო ცენტრი, უდიდარაში სამენცარო ბიბლიოთეკა (4 მილიონშახ წინგით დო პერიოდული გჷშაშქუმალეფით), 7 მუზეუმი დო მუშ დორხველი სტამბა. უნივერსიტეტი გჷშაშქვანს მუშ გაზეთის „თბილისის უნივერსიტეტი“. 

1917 იშაყარჷ ქართის ქორთული უნივერსიტეტიშ დჷმარცხუაფალ ჯარალუაქ, ნამუქჷთ იდუდჷ უნივერსიტეტიშ დორცხუაფაშ საქვარი. 
უნივერსიტეტიშ თარი დჷმარცხუაფალი რდჷ ჩინებული ქორთუ ისტორიკოსი, აკადემიკოსი ივანე ჯავახიშვილი. თე წჷმოჭყაფას ივანე ჯავახიშვილს ოხვარჷდეს კონსტანტინე აფხაზი, გრიგოლ გველესიანი, ექვთიმე თაყაიშვილი, გიორგი ახვლედიანი, შალვა ნუცუბიძე, დიმიტრი უზნაძე, გრიგოლ წერეთელი, აკაკი შანიძე, ანდრია რაზმაძე, იოსებ ყიფშიძე, კორნელი კეკელიძე დო პეტრე მელიქიშვილი. ივანე ჯავახიშვილიშ  წჷმორინაფათ, უნივერსიტეტიშ მაართა რექტორო იჸუ გჷშასხუნილქ ქორთუ ქიმიკოსიქ, რუსეთიშ ოიმპერატორე აკადემიაშ მაკათურ-კორესპონდენტიქ, პეტრე მელიქიშვილქ. 

1919-1926 წანეფს უნივერსიტეტიშ რექტორი რდჷ  ივანე ჯავახიშვილი. 1926 წანას სხუნუეფიშ რეჟიმიშ გინოჭყვიდუათ თინა გეგნარინუეს რექტორიშ პოსტიშე დო ჭიჭე ხანით აუკრძალეს უნივერსიტეტის ლექციეფიშ კითხირი. 

1991 წანას უნივერსიტეტიშ რექტორო ქჷდარინეს როინ მეტრეველი. როინ მეტრეველიშ რექტორალა ბორჯის, 1992 წანას უნივერსიტეტის ქიმიაჩჷ ავტონომიური უნივერსიტეტიშ სტატუსიქ (ანჯღვერს დიდი სხუნუ), მუთ 1926 წანას რდჷ მიდაღალირი. 1992 წანაშ 18 პირელს უნივერსიტეტიშ დიდ სხუნუქ როინ მეტრეველი უნევერსიტეტიშ რექტორო გაგჷშაგორჷ. პეტრე მელიქიშვილიშ დო ივანე ჯავახიშვილიშ უკული როინ მეტრეველი მაართა გჷშასხუნილი რექტორი რდჷ. 2004 წანაშე რექტორი რდჷ რუსუდან ლორთქიფანიძე, 2006 წანაშე თინა გია ხუბუაქ დოთჷრუ.

1989 წანას ქართიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტის ივანე ჯავახიშვილიშ ჯოხოქ ქიმიაჩჷ.

2004 წანაშე ქსუ-შ რექტორიშ მოვალობაშ მასრულებერი რუსუდან ლორთქიფანიძე რდჷ. 2006 წანაშ პირელშე 2010 წანაშ ეკენიაშახ თინა თე პოსტის გიორგი ხუბუაქ დოთჷრუ. 2010 წანაშ 27 ქირსეთუთას რექტორო ეშაგორეს ალექსანდრე კვიტაშვილი. თეჟამო, უნივერსიტეტიშ რექტორი რე აკადემიკოსი ვლადიმერ პაპავა.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ქსუ-შ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* ქსუ-შ ისტორია
* საქორთუოშ განათლებაშ დო მენცარობაშ სამინისტრო 
* განათლებაშ ართოიანი საკრედიტო რსხუ 

## სქოლიო

კატეგორია:საქორთუოშ უნივერსიტეტეფი
კატეგორია:ქართიშ უნივერსიტეტეფი
მოსოფელიშ ქიანეფი მახორობაშ მეჯინათ

thumb|300px|მოსოფელიშ მახორობაშ კარტოგრამა 2018 წანაშო; ირი კვადრატი წჷმარინუანს 500,000 ადამიერს.

თუდო მოჩამილი რე **მოსოფელიშ ქიანეფიშ ერკებული მახორუეფიშ მეჯინათ**. ერკებულშა მიშაჸონაფილი რე დუდიშული ქიანეფი დო თაშნეშეთ დამოკიდებული ტერიტორიეფი ISO 3166-1-იშ გეშა. თეშ გალე მოჩამილი რე, მუჭოთ პროცენტინ, თეშ ირი ქიანაშ მახორუეფიშ მუდანობა მემანგებული მოსოფელიშ მახორუეფშა, ნამუთ 2024 წანაშ მუნაჩემეფით რე 8.13 მილიარდი. 

ტერიტორიეფი, ნამუთ სუვერენული სახენწჷფოეფიშ უგშურთუმ ნორთის წჷმარინუანა, მაგალითო გოართოიანაფილი ომაფეშ ქიანეფი, ერკებულშა მიშაჸონაფილი რენა, მუჭოთ სუვერენული სახენწჷფოეფიშ ნორთეფი. ერკებულშა ვა რე მიშაჸონაფილი თიშნერი გოართოიანაფეფი, მუნერით რე ევრორსხუ. ევრორსხუს 2024 წანაშ 1 ღურთუთაშო 449,206,579 მახორუ რდჷ. ერკებულშა მიშაჸონაფაშ შვანს, ევრორსხუ დეკინენდჷ მასუმა აბანს დო დამოკიდებული ტერიტორიეფი ნამუეფსჷთ ვა ჸუნა ირიათონი მახორობა, მაგალთო ანტარქტიკაშე, ნამუშეთ შხვადოშხვა ქიანას პრეტენზიეფი უღუ. 

ერკებულს გჷმორინაფილი ციფრეფი ირცხუაფუ არძოშ უახალაშ ეკოროცხუას ვარა ერუანული ფოეფიშ ორგანოეფიშ რენჯ მოჩამილოფეფს დო მუჭოთ წესით მოკვარკვალაფირი რე. მუჟამსჷთ ერუანული მოჩამილოფეფი ვა რე ხემიოჭირნაფალინ, ციფრეფი გერცხუაფილი რე 2021 წანაშ ეკოროცხუას.

ერკებულს გჷმორინაფილი ციფრეფი ირცხუაფუ არძოშ უახალაშ ეკოროცხუას, ვარა ერუანული სახენწჷფოეფიშ ორგანოეფიშ ვარაუდეფს დო მუჭოთ წესით მოკვარკვალაფირი რე. მუჟამსით ნაციონალი მოჩამილობეფი ვა რე ხემიოჭირნაფალინ, ციფრეფი გერცხუაფილი რე გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაციაშ ეკონომიკური დო სოციალური საქვარეფიშ დეპარტამენტიშ 2021 წანაშ გიშაკოროცხუას. თიშენ, ნამდა ციფრეფი ვა რე შაყარელი არძო ქიანას ართბორჯულო დო ართი დონეშ სიზუსტე ორკუ, მოღალ ციფრეფიშ ალაზიმაფაქ შილებე გიშეჭანუას უთინჷ დასკვნეფი. თეშ გალე, არძო ქიანაშ მახორობაშ მუდანობაშ აკოძინელო მეღებული რიცხუქ შილებე ვა დემანგას მოსოფელიშ მახორობაშ მაძირაფალ რიცხუს. 

სუვერენული სახენწჷფოეფიშ ჯოხოეფი მოჩამილი რე რუმე ტექსტით, დო დამოკიდებული ტერიტორიეფი ხოლო კურსივით. სახენწჷფოეფი, ნამუთ შინელი რე ერკებულს, მარა ნამუსჷთ ვა უღუ ნაციეფშქას აღიარებან, მოჩამილი რე რუმე დო კურსივი ტექტსით. 

## სქოლიო

კატეგორია:ქიანეფი
კატეგორია:სტატისტიკა
ქორთული ჭარალუა

**ქორთული ჭარალუა** () — რე ართ-ართი ვითაანთხი ჭარალუაშე. ქორთულ ანბანით იჭარუ ქართველური ნინეფი, ბორჯგჷშაშქუმალირო გჷმირინუანდეს შხვა ნინეფი ხოლო (მაგალთო ოსური დო აფხაზური). ალმახანურ ქორთულ ანბანს 33 ასო რე, ჯვეშ ქორთულ ანბანს რდჷ 38 ასო-შანი. 

## ქორთული ანბანი

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Т. В. ГАМКРЕЛИДЗЕ, АЛФАВИТНОЕ ПИСЬМО И ДРЕВНЕГРУЗИНСКАЯ ПИСЬМЕННОСТЬ (Типология и происхождение алфавитных систем письма). PDF ფორმატში 
* უნიკოდის ძირითადი ქართული ჯგუფი (მთავრული და მხედრული)
* უნიკოდის დამატებითი ქართული ჯგუფი (ხუცური)
*  პავლე ინგოროყვა: ქართული დამწერლობის ძეგლები ანტიკური ხანისა 
* რ. პატარიძე, ერკათაგირის გრაფიკული საფუძვლები
* T.Phutkaradze, The Georgians (the Kartvels)
* ქართული დამწერლობა
* https://drive.google.com/file/d/1jvWE4dBhMpY68SpuImW16-qVWdF8llKq/view?usp=drivesdk ბესიკ ხურცილავა: ქართული ასომთავრული ანბანი და მისი ავტორები: ბაკურ და გრი ორმიზდ]

კატეგორია:ქორთული ჭარალუა
ქიონია აკობია

**ქიონია აკობია** (, თედორეს ას. ბარამია – ) — ქორთუ ფოლკლორისტი, ლოტბარი.

## ბიბლიოგრაფია
* 

## გალენი რცხუეფი
* 
* 

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ლოტბარეფი
ქირსეშ ჭეშმარიტი ეკლესია

**ქირსეშ ჭეშმარიტი ეკლესია** — რე ვა-დომინაციური (ზოხორინელი) ეკლესია ნამუქუთ დიჭყჸ არსებობა პეკინს, ჩინეთის 1917 წანას. ამდღა, თექ რე 2500 000 კოჩი ჟარნეჩდობრუო ქიანას დო ამშვ კონტინენტის. ათე ეკლესია რე ქირსიანობაშ პენტეკოსტალურ მიმალობაშ ართი ნორთი, ნამუთ მაეჩა ოშწანურაშ დაჭყაფუშე არსებენსჷ.თე რწუმუშ ღანკი რე არძა ქიანას უჩქჷდას თე რელიგიაშენქ რისეშ მაჟია მოულაშა. ათე რწუმუშო არძაში უმოს თარი რე:
# შურიწიმინდე 
# ბაპტიზმი
# კუჩხიშ ბონუა
# ფულირი სერობა
# საბატონი დღა
# იესო ქირსე
# ბიბლია
# გინოსქილიდაფა
# ეკლესია
# ქირსეშ მაჟიაშა მოულა

## რესურსეფი ინტერნეტის
* TJC Evangelical site
* TJC International Assembly 
* TJC Hong Kong
* TJC United Kingdom
* The TJC United States General Assembly
* TJC West Malaysia
* TJC Chicago, IL, USA 
* TJC Hillsborough, NJ, USA 
* TJC Elizabeth, NJ, USA 
* TJC Elizabeth, NJ, USA - Listen to recorded and live sermons

კატეგორია:რელიგია
ქეთი მელუა

**ქეთი მელუა** (ინგლისურო Ketevan "Katie" Melua დ. 16 ეკენიას 1984 წ.) — ქორთუ ბადებაშ ბრიტანალი მობირე.

## ბიოგრაფია
### ბაღანობაშ წანეფი
ქეთი მელუაქ დებადჷ საქორთუოშ სიდიდათ მაჟჷრა ნოღას — ქუთეშის, დიო ხოლო საქორთუოშ სხუნუეფიშ რესპუბლიკას (ჸოფილი  სხუნუეფიშ რესპუბლიკეფიშ რსხუ). მაართა წანეფს ირდუუდჷ დადი დო ბაბუწკჷმა ქართის, საქორთუოშ ნანანოღას. უკულიან წანეფს, მასქერეფ დო ჯიმაწკჷმა ართო ოხორანდჷ ნოღა ბათუმს, სოდგა ქეთიშ მუმა კარდიოლოგო მუშენდჷ. 1993 წანას საქორთუოს ომენოღალე ლჷმაშ თებაწკჷმა ართო ფანიაქ ოხორუშა გეგნორთჷ ბელფასტიშა (ოორუე ირლანდია), სოდგა ქეთიშ მუმაქ ომუშებელო ოლეხეს ქომინწყუ. ქეთიქ გათუ წიმინდე კეთრინიშ ჯოხონობაშ კათოლიკური სკოლა დო დომინიკანური კოლეჯი. ქეთიშ ჯიმა პარალელურო გურაფულენდჷ პროტესტანტულ სკოლეფს. 1998 წანას ქეთიწკჷმა ართო ფანიაქ გეგნიხორჷ რედჰილშა (ინგლისი). 

ქეთის უჩქჷ ქორთული, ინგლისური დო რუსული ნინეფი.

### მაართა არტისტული წჷმოძინეფი
150px|right|thumb|ქეთი მელუა 2004 წანას
საქორთუოს დო ბელფასტის ვა სტაბილური პოლიტიკური დგომარობაშ ფონს ქეთის შხირას ათჷრუდუ მუში გეგმეფი მუმალწკჷმა რსხუაფათ: მინ ისტორიკოსობაშე ფირქენდჷ დო მინ პოლიტიკოსობაშენ; მარა ქეთიშ გეგმეფქ ედომუშამო დითჷრ 2000 წანას, მუჟამსჷთ 15 წანერ ქეთიქ ქაკათჷ ბრიტანეთიშ ოტელევიზიე არხ ITV-იშ მანჯებულ კონკურის, ნამდგას ჯოხოდჷ "Stars Up Their Nose". თე კონკურსი რდჷ ბაღანეფიშ კონკურსიშ "Mad for it!" -იშ ნორთი. ქეთიქ წჷმოდირთჷ Badfinger–იშ ბირათ, ნამდგას ჯოხოდჷ "Without You" დო გიმორძგჷ.

### განათლება
ოშქაშე განათლებაშ **სურეიშ** ოგურაფუს მეღებაშ უკული ქეთიქ გაგჷნძორჷ გურაფა ბრიტანეთიშ ხელუანეფიშ ოგურაფუს, ნამუთ ტერიტორიულო იდვალუაფუდჷ ლონდონიშ ობჟათე ნორთის. ქეთიქ ობირეშეფიშ ჭარუა დიჭყჷ გურაფაშ პერიოდის დო გვალო თე ოგურაფუს აკოხვადჷ მუშ მუმალ მენეჯერს დო პროდიუსერს, მუსიკოს **მაიკ ბეტსის**. ქეთის გურაფა ვა გუგინძორებჷ უმაღალაშ ოგურაფუს, მარა შხირას გჷმუხანტჷ უნივერისიტეტშა მიშულაშ კორინი. მუჭოთ ქეთიქ თქუნ, მუმალს ქაშუ გურაფაშ შანსიქ–და, ქეთი ოგურაფალო გეგშეგორჷნდჷ ინგლისურ ლიტერატურას, ისტორიას დო ფიზიკას.

## დისკოგრაფია
* Call Off the Search (2003)
* Piece by Piece (2005)
* Pictures (2007)
* Live at the O2 Arena (2009)
* The House (2010)
* Secret Symphony (2012)
* Ketevan (2013)
* In Winter (2016)
* Album No. 8 (2020)
* Love & Money (2023)

## რესურსეფი ინტერნეტის

*ქეთი მელუა
*ქეთი მელუაშ ინტერვიუ © 2005 ლაშა გაბუნია
*ინტერვიუ, ჟურნალი "The Observer" (27 ფურთუთა, 2005) (ინგლ.)
*YouTube

კატეგორია:დუნაბადი 1984
კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ქორთუ მობირეეფი
კატეგორია:ბრიტანალი მობირეეფი
კატეგორია:ქუთეშის დუნაბადეფი
ქუთეში

thumb|300px|გინაჯინუ სატელიტშე

**ქუთეში** — ნოღა საქორთუოს, იმერეთიშ აკანიშ ადმინისტრაციული ცენტრი. იდვალუაფუ წყარმალუ რიონს. ოფიციალურო ნოღათ გჷმიცხადჷ 1811 წანას, მარა უმოს ორდოიან პერიოდის (730 წ., 980-1072 წწ.) თინა მიშინუაფუ საქორთუოშ შანულამ ნოღეფიშ რიცხუს. მახორობა რე 147 635 (2014 წანაშ მუნაჩემეფით). ქუთეში შანულობათ საქორთუოშ მაჟირა ორეწუალე დო კულტურული ნოღა რე, თაქ იდვალუაფუდჷ მონკა, ლექჷნი დო კვებაშ რეწუალაშ ანდა საწარმე, კულტურაშ ობიექტეფი, თეატრეფი, გალერეეფი. ქუთეში გონათაფაშ ართ-ართი ცენტრიე საქორთუოს.

ქუთეშიშ დოკუმენტური ისტორია იჭყაფუ ჯვ. წ. III ოშწანურაშე, მარა ანტიკური ავტორეფი თის კოროცხჷნა ჯვეში კოლხეთიშ ომაფეშ (ჯვ. წ. VIII ოშწ.) ნანანოღათ. ქუთეშიშ ჯვეში ჯოხოდვალეფი რე: აია, ქუთაია, ქუთათისიუმი. ოშწანურეფიშ გოძვენას, VIII-შე XIX ოშწანურაშახ, ბჟადალქორთული სახენწჷფოშ (მოგვიანაფათ იმერეთიშ ომაფეშ) ცენტრი. ბიზანტიარი ისტორიკოსიშ პროკოპი კესარიალიშ (VI ოშწ.) ჩინებათ:

შქა ოშწანურეფს ქუთეშიშ ჯოხო მიარსხუაფუდჷ დავით აღმაშენებლიშ მოღალობას, ახალ ეპოქას — აკაკი წერეთლიშ, ზაქარია ფალიაშვილიშ, კოტე მარჯანიშვილიშ საქვარუას. ქუთეშიშ დო მუში მუკი-მუკიშ თარი ოქინაფუეფი რე: ბაგრატიშ ოხიდა (XI ოშწ.), გელათიშ მონასტერი (XII ოშწ.), გეგუთიშ დოხორე (XII ოშწ.), სათაფლიაშ სახენწჷფო ტყაჩირი, ბალნეოლოგიური კურორტი წყალტუბო.

## მაჸალე ნოღეფი
thumb|300px|ჩე ხინჯი, 1900-იანი წანეფი.

## გალერეა

Georgian Air Force helicopters at Independence Day parade (Kutaisi, 2012).jpg|2012 წანაშ 26 მესის ტარებული ოურდუმე აღლუმი ქუთეშის
Kutaisi White Bridge (August 2011).jpg|ჩე ხინჯი
Downtown Kutaisi.jpg|გოახალაფირი ქუთეშიშ შოშეეფი
White Bridge, Kutaisi (2).jpg
Kutaisi - Springbrunnen vor der Oper.JPG
Bagrati Cathedral in Kutaisi.jpg|ბაგრატიშ ოხიდა
White bridge (kutaisi).jpg|ჩე ხინჯი
Kutaisi State Opera.jpg|ქუთეშიშ ოპერაშ სახენწჷფო თეატრი


## რესურსეფი ინტერნეტის

* მუშითმამართვალი ნოღა ქუთეშუ
* სურათეფი ქუთეშშე
* ქუთეშიშ დუდიშული ეკონომიკური ზონა 
* ინფოქუთაისი 

## სქოლიო

კატეგორია:ქუთეში
კატეგორია:საქორთუოშ ნოღეფი
კატეგორია:იმერეთიშ აკანიშ ნოღეფი
ქორთული ნინა

**ქორთული ნინა** (ქორთ. ქართული ენა) — ქორთუეფიშ ოდაბადური ნინა, საქორთუოშ სახენწჷფო ნინა (აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკას, ქორთულიშ პარალელურო, სახენწჷფო ნინაშ სტატუსი უღუ  აფხაზურ ნინას). ქორთულ ნინაშა 5 მილიონიშ უმოსი კოჩი იჩიებუ. 

ქორთული ნინა იბერიულ-კავკასიური ნინეფიშ ფანიაშ ქართველური ნინეფიშ ბუნას ორხველჷ. მენცარეფი თე ბუნას მიოჭარანა ქორთულიშ მონათესე მარგალურ, ლაზურ დო შონურ ნინეფს, ნამუეფსჷთ მუკოტებული აფუნა არქაული პროტოქართველური ნინაშ შანეფი. თე ნინეფიშ მენცარული დოგურაფა დო გჷთოგორუა შელებუანს გინაშქვანს ქორთული ნინაშ გოვითარაფაშ კანონზომიერაფეფიშ დოდგინას დო ქორთული ნინაშ ისტორიაშ დოგურაფას.
 
* ამდღარი ქორთული ნინას რე შქვითი რთინა.

* ქორთული ნინას უღუ მუშ ანბანი („მხედრული“), ნამუთ რე „ნუსხურიშ“ გოვითარაფაშ მოღალუ, „ნუსხურ“ რე მეღებული „ასომთავრულშე“ („მრგვლოვანი“). ამდღარი ქორთული ანბანი იკათუანს 33 ასოს, თაურე ხუთი ასო რე ხონარამი.

* ქორთული ჭარილობაშ უჯვეშაშ ძეგლო მერჩქინელი რე პალესტინას ძირაფილი „ასომთავრული“ ნაჭარა  (ახ. წ. IV ოშწანურა) დო ბოლნისიშ სიონიშ „ასომთავრული“ ნაჭარა (492—493 წწ). 

ქორთული ნინაშ გოვითარაფას გჷშმერთუ ჯვეში დო ახალი ქორთული. ჯვეში ქორთული ნინა არქაული ხანაშე მავითაართა ოშწანურაშ ეკონიაშა მოურს დო თე პერიოდეფიშ გარგვალებურს თინა ვარე ართფერამი, გჷშართჷნა „ხანმეტობას“ დო „ჰემეტობას.“ 

ახალი ქორთული ოლიტერატურე ნინა მოურს მავითაართა ოშწანურაშე. ახალი ქორთული ნინა გერცხუაფილი რე ელახ საქორთუოშ რზენიშ კილოეფშა - ქართლურშა დო კახურშა. 
ამდღარი ქორთული ოლიტერატურე ნინაშ ნორმეფიშ დოდგინას ფასუგუდვალუ ხანდა გედვეს ილია ჭავჭავაძექ, აკაკი წერეთელქ, იაკობ გოგებაშვილქ, სილოვან ხუნდაძექ დო შხვა ჯოხოშინელი ქორთუ მოხანდეეფქ.

ამდღარ ქორთულ ნინას უღუ არძა ფუნქცია, მუთ ოკო უღუდას პოლივალენტამ ჭარილობამ ნინას. თე ნინაშა ქიმინელი რე დიდარი ლიტერატურა. 
ქორთული ნინაშა აკოდგინელი რე ბრელი ლერსიკონი. 

## კილოეფი

ომენცარე ლიტერატურას შხვადოშხვა არზეფი რე ქორთული ნინაშ დიალექტეფიშ კლასიფიკაციაშე. 

აკაკი შანიძე გჷშართჷნს ამშვი დიალექტური ბუნას: 1. ფხოური: ხევსურული, მოხეური, თუშური; 2. მთიულურ-ფშაური; 3. ქართლურ-კახური; 4. ბჟადალური ბუნა: იმერული (ჟიმოლენი, შქაშ დო თუდოლენიმერულეფი), გურული დო რაჭული; 5. ობჟათე-ბჟადალური ბუნა:  აჭარული დო იმერხეული; 6. ინგილოური. 

შოთა ძიძიგური გჷშართჷნს ხუთ დიალექტურ ბუნას: 1. ინგილოური, ფერეიდნური; 2. თუშური, ფშაური, ხევსურული, მთიულური, გვალარაჭული; 3. კახური, ქართლური, მესხური; 4. ჟიმოლენიმერული, თუდოლენრაჭული, თუდოლენიმერული; 5. გურული, აჭარული, იმერხეული.

არნოლდ ჩიქობა ქორთული შურდგჷმილი ჩიებას გვალაშ დო რზენიშ ჩიებათ რთჷნს. გვალაშ კილოეფი რე: ხევსურული, თუშური, ფშაური, მთიულური (გუდამაყრული), მოხეური, რაჭული. რზენიშ კილოეფი რე: ქართლური (მესხურ-ჯავახურით), კახური (ქიზიყურით, ინგილოურით დო ფერეიდნურით), იმერული (ლეჩხუმურამო), გურული, აჭარული, იმერხეული. 

გივი ნებიერიძე ამშვი დიალექტური ბუნას გჷშართჷნს: 1. გლოლური, გვალარაჭული; 2. ქართლური, კახური, ქიზიყური, თიანური, ჟიმოლენ აჭარული; 3. ხევსურული, მოხეური, მთიულურ-გუდამაყრული, ფშაური, ინგილოური, ფერეიდნური; 4. ჟინი დო შქაიმერული, ლეჩხუმური, თუდონრაჭული დო იმერხეული; 5. თუდონიმერული, თუშური; 6. გურული დო აჭარული.

## ლიტერატურა
* ქართული ენა (ენციკლოპედია) გვ. 509. 2008 წ.
* 

კატეგორია:საქორთუო
კატეგორია:ქორთული ნინა
კატეგორია:ქართველური ნინეფი
შონეფი

thumb|250px
**შონეფი** — ქორთუეფიშ ეთნოგრაფიული ბუნა. ჯინჯიერო ოხორანა შონეს, მესტია დო ლენტეხიშ რაიონეფს, თაშნეშე აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკაშ გულრიფშიშ მუნიციპალიტეტიშ ოორუე ნორთის (დალიშ ლეხერი, ისტორიული მისიმიანეთი, კინე აფხაზეთიშ შონე). შონი ეკომიგრანტეფი ამდღა საქორთუოშ მიარე რეგიონს რე დინოხორაფილი: იმერეთი, თუდოლენი ქართლი, კახეთი. შონური ტომეფს კჷნოხ ქვერსემი ტერიტორია უკებდეს დიდი კავკაციონიშ მუჭოთ ობჟათე კართეს, თაშნე ოორუეს (წყარმალუ ყუბანიშ ჟინი წელს). შონური ტომეფი ართ-ართი თარი კომპონენტი რდჷ, ნამუშ ოსხირს მოხვადჷ ალმახანური ქორთუ კათაშ ფორმირაფაქჷნ. კჷნოხ შონეფს ახასიათენდეს კულტურაშ დო ჸოფაშ ლოკალური მუშობურობეფი, მუნერეფით რდჷ ჸორშური არქიტექტურაშ ორიგინალური ფორმეფი, ალპური მეურნობაშ გოვითარაფა, ოურდუმე დემოკრატიაშ გჷმნასქილედეფი დო შხვა. შონეფიშ დიდი ნორთი ჟირნინამი რე: თინეფი რაგადანა ქორთული ნინაშა დო ირდღური ჸოფას ირინუანა შონურს, ნამუთ ქართველური ნინეფს ორხველჷ. თეხანო საქორთუოს მახორუ დოხოლაფირო 3 600 000 ქორთუშე დოხოლაფირო 80 000 ქორთუ, შონური ეთნოგრაფიული ბუნაშ წჷმმარინაფალი რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* http://www.svaneti.ru/
* http://centerarch.tripod.com/
* http://www.svanetitrekking.ge/ 
* http://www.trekearth.com/gallery/Asia/Georgia/West/Samegrelo_and_Zemo_Svaneti/
* http://www.youtube.com/watch?v=LVtxMB3zGF4&feature=relate

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ეთნოგრაფია
კატეგორია:შონე
კატეგორია:მოსოფელიშ კათეფი
შონური ნინა

**შონური ნინა** (, ) — ქართველური ნინეფიშ ბუნას ორხველჷ დო საქორთუოშ ობჟათე-ბჟადაალს, შონეშ მახორუ კათაშ ოდაბადური ნინა ქორთული ნინაწკჷმა ართო. შონურო მეხოლაფირო 30 000 კოჩი იჩიებუ მესტიაშ დო ლენტეხიშ მუნიციპალიტეტეფს, ინგირიშ, ცხენწყარიშ დო კოდორიშ ლეხერეფიშ მანგიშ ოხორუეფს. შონურო მაჩიებე 2 500-შახ კოჩი ოხორანს აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას, კოდორიშ ლეხერს.

შონური ნინას ჭარილობაშ სტანდარტი, ვარ და ოფიციალური სტატუს ვა უღჷ დო გჷმირინუაფუ ფანიეფს დო ვა ოფიციალური კონტაქტიშო. შონურო მაჩიებე კათას უჩქჷ ქორთული ნინა, ნამუთ რე ოდაბადური ნინა შონურწკჷმა ართო დო საქორთუოშ ოფიციალური ნინა. თე ნინაშა ფორმალური გურაფა ვა მეურს დო თე ნინაშა მაჩიებეეფიშ მუდანობა ირ დღას ირკენს მონკა ეკონომიკურ სიტუაციაშენ შონურო მაჩიებე მახორობაშ შხვა რეგიონეფშა გინულაშ გეშა. მერჩქინელი რე, ნამჷდა შონური ნინა რე დინაფაშ საფრთხეშ წოხოლე რინელი ნინა.

## ისტორია
შონური ნინა რე გჷშაკერძაფილი ქართველური ნინეფშე თიშენ, ნამდა დოსქილადირი სუმიშ (ქორთულიშ, ლაზურიშ დო მარგალურიშ) რჩქინათ შონურიშ გაგება ვა რე შელებუანი. მერჩქინელი რე, ნამდა შონურ ნინაქ წოხლენქორთული ნინაშე გჷშერთჷ ჯვ. წ. II ვითოშწანურაშე.

## დიალექტეფი
შონური ნინა გეჸვენჯ დიალექტეფო დო სუბ-დიალექტეფო ირთუ:

***ჟიმოლენი შონური** (მეხოლაფირო )
**ბალიშჟიმოლენი: უშგული, კალა, იფარი, მულახი, მესტია, ლენჯერი, ლატალი.
**ბალიშთუდოლენი: ბეჩო, ცხუმარი, ეცერი, ფარი, ჭუბერი, ლახამი, ლათა, აჟარა.
***თუდოლენი შონური** (მეხოლაფირო )
**ლაშხური: ჟახუნდერი, ჩინარეში, ცანა.
**ლენტეხური: ხელედი, ლენტეხი, ხოფური, რცხმელური.
**ჩოლურული: ჩოლური.

## ლექსიკა
* გომორძგუა - ხოჩა ლადეღ
* მაინჯეთ ჯგირობუა - ხოჩა ნა̈ბოზ
* მუჭო რეთ? - მაგუ̂ა̈რდ ხა̈რი? იმჟი ხა̈რი?
* თქვა მუჭო რეთ? - სგა̈ჲ იმჟი ხა̈რი? სგა̈ჲ მაგუ̂ა̈რდ ხა̈რი?
* ჯგირო ვორექ - ხოჩა̄მდ ხუ̂არი
* გლახათ ვორექ - ხოლა̄მდ ხუ̂არი
* მარდი - იუ̂ასუ ხარი/მაჴუ̂მარ 
* მა/სი/თინა - მი/სი/ეჯა 

**რიცხუეფი**

## რესურსეფი ინტერნეტის
* a site of Svaneti
* შონური ნინა ეთნოლოგიური რკვია
* შონური მუნაჩემეფიშ ბაზას TITUS
* შონური, მოსოფლიოს ჭარალუეფი დო ნინეფი
* შონე, შონური ნინა, შონური ობირეშეფი  

კატეგორია:ქართველური ნინეფი
შამქორიშ ლჷმა

**შამქორიშ ლჷმა** 1195 წანაშ 1 მანგის, საქორთუოშ ჯარიშ ლჷმაქ ირანიშ აზერბაიჯანიშ ათაბაგიშ აბუ ბაქრიწკჷმა (1191-1210) შამქორიშ (ასეიანი აზერბაიჯანი) ხოლოს მოხვადჷ. 

აზერბაიჯანიშ ილდეღიზიდ ათაბეგიშ უსკე ყიზილ-არსლანიშ (1186-1191) ღურაშ უკული ხემანჯღვერობაშე ლჷმაქ მუშ ჯიმასქუალეფს შქას ეტირხჷ. ოშქარ ჯიმაქ აბუ-ბაქრიქ დამარცხჷ უნჩაში ჯიმა ხუტლუ ინანჩი დო მუქ იხვამილუ ათაბეგობა. უკლაშ ჯიმაქ ამირ მირან შირვანშაჰ აღსართან მაართას ქესინჯჷ. აბუ-ბაქრიქ მალას თინეფი ხოლო დამარცხჷ. თი ხანს დიხაშ ნწალუაქ აკოტახჷ შირვანიშ დუდი ნოღა შემახა დო თექ ბრელი ადამიერ ქეკიდჷნუ. შირვანშაჰიქ დო ამირ მირანქ მოხვარა საქორთუოშ მაფას, თამარს ქოთხის, ნამუქჷთ ვადუვარუ თინეფს მოხვარა. ათეშ უკული არსართანქ დო ამირ მირანქ ქახოლეს თამარს. საქორთუოს თინეფი საზეიმოთ მიღეს დო ლჷმუაშო დიჭყეს ხაზჷრუა.

ათაბეგ აბუ ბაქრიქ ხოლო ქაუდირთჷ ხაზჷრუას დო მეზობელი მუსულმანი გამგებელეფი ქიჭანუ. ბაღდადიშ ხალიფაქ მუს მუშ შილა დო 1000 ოქრო ქუმუჯღონჷ. აბუ ბაქრიქ ნოღა განძა ქიმიოტუ, ბჟადალშა მიდართჷ ტერიშ აკახვალამუშა დო ჯიხა-ნოღა შამქორწკუმა დებანაკჷ. საქორთუოშ ჯარს დავით სოსლანი დუდენდჷ. მუჟამს შამქორშა ხოლოშა ქიმერთესჷნ, მუქ ჟირო გორთჷ მუში ჯარი. ჭიჭე ნორთიქ ხიბაწკჷმა ქიდიჭყჷ ლჷმა, უმოს დიდ ნორთით დავით სოსლანქ ტერს ოჭიშშე ქიგიაშქუ. გლახა დო ულჷ შარაშ გურშენი მუშ ჯარს დეგვიანჷ დო თი რაზმის ნამუთ ხიბაწკჷმა გერდჷ, ჭე ხანს გუჭირდჷ, მარა ბოლოს დავით სოსლანქ ქიმიეხვარჷ ჯარით დო თექ გეგნოჭყვიდჷ ლჷმაშ ბედი. აბუ ბაქრიქ ინტჷ. ქორთუეფქ განძაშ ბაღეფშახ ქიმიათხოზეს ნტერს. მაჟირა დღას შამქორალემქ ნოღაშ კილეფ ქიმეჩეს ქორთუეფს. მალას განძა ხოლო დემორჩილეს.

შამქორიშ ლჷმას ქორთუეფიშ ჯარქ დიდი ღმალა ქეშეჸოთჷ ხეშა. ხალიფაშ მოჯღონელი შიალ, ნამუთ ქორთუეფქ ქაშეჸოთეს ხეშა, თამარქ გელათიშ მონასტერს შეწირჷ. კანკალე დოკუმენტეფიშ მეჯინათ, ქორთუეფქ შამქორიშ ლჷმას დამარცხეს მუსულმანური ქიანეფიშ დიდი კოალიციური ჯარი, სოდე ითამ შქა აზიაშე დო ინდოეთშე ჭანაფილი მალიმალრეფი რდეს. სინანდულეს ხოლოშიან ბჟაიოლს თიწკჷმა ვარდჷ სიტუაცია კოალიციურ ლჷმაშ მანწყუალო. ქორთუეფს საქვარი უღუდეს ირანიშ აზერბაიჯანიშ ათაბეგიშ, აბუ ბაქრიშ ოურდუმე ძალაწკჷმა, ნამუსჷთ შილებე მეზობელ ამირეფქ ქიმუხვარეს მუნეფიშ ჯარეფი.

## ლიტერატურა
**კიკნაძე რ.,* ქსე, ტ. 10, ხასჷლა. 681, ქართი., 1986 წანა

კატეგორია:საქორთუოშ ლჷმეფი
შხარა

**შხარა** — ჩხორო დუდამი კონკა მესტიაშ მუნიციპალიტეტის, შონეშ კავკაციონს. შხარა რე კავკაციონიშ თარი წყარგჷმართალი ქჷნდჷრიშ უმაღალაში კონკა. 

შხარა იდვალუაფუ კავკაციონიშ ცენტრალურ ნორთის. სიმაღალა რე 5068 მეტრა. შხარაშ კონკა რე ქიმინჯელი გრანიტიშ დო კრისტალამ ტკილეფშე. ბიჟღეთიშ ჸურე მუძჷ ჯიშთი, ნამუსჷთ ჯოხო **ბეზენგია**, ოჩხანეშ ჸურე ხოლო — ჯიშთი შხარა. ჯიშთიშა მაართათ ეშულაქ 1933 წანას, სხუნუეფიშ ბორჯის მოხვადჷ, მარა რე მოჩამილობეფი, ნამუშ მეჯინათ მაართა ეშულაქ შხარაშ კონკიშა მოხვად— 1888 წანას.

## ლიტერატურა

კატეგორია:საქორთუოშ კონკეფი
კატეგორია:კავკაციონიშ გვალეფი
კატეგორია:ქიანეფიშ უმაღალაში კონკეფი
ჩინეთიშ დიდი კიდალა

thumb|rigth|300px|ჩინეთიშ დიდი კიდალა
**ჩინეთიშ დიდ კიდალა** — (გომარტ. ჩინ.: 万里长城; ტრად. ჩინ.: 萬里長城; -- ვანლი ჩან’ჩენ; შანენს: "10,000 ლიშ სიგირძაშ კიდალა") არქიტექტურაშ უდიდაში მონუმენტი რე. ეკიდილი რე ოორუე ჩინეთის 6350 კილომეტრიშ მანგას. ბადალინიშ ნორთის ინა გვალო ხოლოს რე პეკინწკჷმა.

## ისტორია
პირველი კიდალაშ ეგაფაქ ქირსეშ დაბადებაშახ მასუმა ოშწანურას, იმპერატორ ცინ ში-ხუანდიშ(ცინიშ დინასტია) მანჯღვერობაშ ბორჯის, ,,მალჷმარ სახენწჷფოეფიშ" (475-221 წანეფ ქირსეშ დაბადებაშახ) ბორჯის დიჭყჷ, დუთხილუდესკო სახენწჷფო გილმავენჯ კათაშე ჰუნეფშე. თე კიდანჯალას თიმწკჷმაიან ჩინეთის მახორობაშ ნოხუთარ ნორთიქ, დოხოლაფირო მილიონქ ადამიერქ მიშეღ თია.

თე კიდალას ოკო უთხილუდუკო ჩინარეფი ბარბაროსეფიშ მუშაციმეფშე. კიდალას ზუსტას ოკო დუფიქსირებუდუკო ჩინური ცივილიზაციაშ თანჯეფი. თენა უციო რდჷ ართიან იმპერიაშ კონსოლიდაციაშო. ხანიშ დინასტიაშ მართუალაშ პერიოდის(ქირსეშ დაბადებაშახ 206 წანაშე ქირსეშ დაბადებაშე 220 წანაშახ.) კიდალა ხოლო უმოსო დაგინძარეს ბჟადალშე დუნხუანშახ. ათე კიდალას საგუშაგო ჸორშეფი ხოლო უღუდჷ, გჷშაკერძაფილო ტიოზიშ (უდაბნო) დინოხოლე, დუთხილუდესკო ოვაჭარე ქარავანეფი შხვადოშხვა კათაშ გენთხაფეფშე. თი კიდალაშ დიდ ნორთიქ, ნამუთ ასე ხოლო ჯგირო რე მუკოჩუალირი, მინიშ დინასტიაშ(1368—1644) ბორჯის რე ეკიდილი. თე ბორჯიშ ოკიდალი მოღე ანგურა დო ქუაშ ბლოკეფი რე, ნამუთ კონსტრუქციას უმოსო ამანგარენს. მინიშ მანჯღვერობაშ ბორჯის კჷდალაქ უმოსო დეგინძარჷ ბჟაიოლშე ბჟადალშახ, შანხაიგუანშე წვანე ზუღაშ ბოხაიშ ძგალეფშახ. იუმენგუანშე ასეიან პროვინცია განსუშახ დო სინცზიან-უიღურეფიშ ავტონომიურ რაიონშახ.
thumb|rigth|300px|ჩინეთიშ დიდი კიდალა

## კიდალაშ აკოცჷმა დო რესტავრაცია
მანჯურიალეფიშ ცინიშ დინასტია (1644—1911), ნამუქჷთ გეჭოფჷ კიდალა უ სან გუიაშ მოხვარათ, დიდო ვაფირქენდჷ კიდალაშ გოფართოაფაშენ. ცინიშ სუმ ოშწანურამ მართუალაშ ბორჯის კიდალაქ ჭიე-ჭიეთ აკოციუ. ხვალე თიშ ჭიჭე ნორთი რე პეკინ დო ბადალინიშ რაიონს ჯგირო მუკოსქილადირი. ინა "ნანანოღაშ ხობაშ" როლს ლაჸაფენდჷ. 1899 წანას ამერიკულ გაზეთეფქ ხონარ ქიგიჸოთეს, ითამ კიდალას აბანს დუთირანანია დო მუშ აბანს მახინწალიშ რელსეფს გიოგანანია. 1984 წანას დენ-სიაოპინიშ ინიციატივათ დიჭყეს ჩინეთიშ დი კიდალაშ რესტავრაციაშ პროგრამა, ნამუსჷთ დოფინანსაფა ჩინურ დო ურცხოურ კომპანიეფშე დო კერძო პიჯეფშე უღუდჷ. თის ხოლო ოკო გუჩათ გური, მუჭო მინგინიშ რეგიონს, შანსიშ ხუს, ქიანაშ ოორუე-ბჟადალიშ 60 კილომეტრამი ნორთი კიდალაშ აქტიურ ეროზიას განიცადენს. თეში ბაძაძი ჩინეთიშ მეურნობაშ ინტენსიური გოვითარაფა რე, ნამუქჷთ 1950 წანაშე დიჭყჷ დო ათექ დიხაშთუდონი წყარეფი გასქირუ. კიდალაშ 40 კილომეტრიშე უმოს ნორთიქ უკვე აკოციუ დო ხვალე 10 კილომეტრი გერე მუშ ააბანს. კანკალე აბანს კჷდალაშ სიმაღალაქ უმოსო დეჭიჭარჷ ხუთშე ჟირ მეტრაშახ.

## ქოძირით თაშნეშე
* იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ჩინეთის
* მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული აზიას დო ოკიანეთის

## რესურსეფი ინტერნეტის
* Great Wall of China Society  ჩინური
* UNESCO World Heritage Centre profile
* Enthusiast/scholar website ჩინური
* International Friends of the Great Wall 

კატეგორია:ჩინეთიშ არქიტექტურა
კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ჩინეთის
ცაიში

250px|thumb|right|ცაიში
**ცაიში** (ცეში) — ოფუტე, ბალნეოლოგიური კურორტი საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ რზენს, წყარმალუ ჯუმიშ ოძგაშე, ზუღაშ დონეშე 50 მეტრა. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 1526 ადამიერი. ოფუტეს რე რკინაშარაშ სანაკი-ზუგდიდიშ ღოზის. მუწმარინუანს რესპუბლიკური შანულობაშ ბალნეოლოგიური კურორტის. ოფუტეს რე ძერქვაშ კორომი.

IX ოშწანურაშე მუწმარინუანს ჭყოინდარიშ კათედრას (ზუგდიდიშ დო ცაიშიშ ეპარქია). ოფუტეს გედგჷ XIII-XIV ოშწანურეფიშ ოხვამე, თაშნეშე XVII ოშწანურაშ ოხვამე ”ჯეგეთა”.

## რელიეფი
ცაიშიშ რელიეფი ანდაფერიე. თაქ ფხვადჷნა ზუკეფი, რზენეფი, გაბარეფი, დჷკჷეფი დო გვალეფი. ცეში უჩადიხანიადაგამი რაიონეფს ორხველუ̂, მუდგაშ აიაზონობუათ გჷშმეგორუ. რე მენწყერული აბანეფით. რე თაშნეშე კირქუამი ნიადაგი.

## ფლორა დო ფაუნა
ცაიშიშ ფლორა დო ფაუნა ანდაფერიე. თაქ ფხვადჷნა 400–600 წანერი ჩანარეფი. თაშნერიე ჯაჩანარი ჯარკინა (ქორთ. ძერქვა), ნამუთ ხვალე იაპონიას დო საქორთუოს რე წჷმოსქილადირი.

თაშნეშე ცეშის ნანაღორონთიშ ოხვამეშ ოზეს ფხვადჷნა ქვერსემი ცხაცხუშ ჯა, ვანეთ რე 600 წანერი. იონა მეუნარგიაშ ჸუდე-მუზეუმიშ ოზეს გეჩანს 100 წანერი მაგნოლია. ხარენს ვანაფერი ჯიშიშ ჸურზენი-იზაბელა. (თე ჩანარი ვახუშტი ბატონიშვილს მეუღჷდ აფხაზეთშა, მარა მუჟამც ქიგიოხვილუ, ნამდა ჩანარი შარას ღურუდუნ, ცეშის ქჷდიტუ. წორეთ თე მონახვამილას შილებე ვორხველათ იზაბელაშ გოფაჩუა სამარგალოს).
თაშნეშე ფალუნს კოლხური ზაკალი, ლუფა, ტუნგო, ეკალიტი, დაფი, უნთხელა.
ცაიშიშ ტყას რე: გერი, ტურა, მუნჩქვი, ნუტრია. მაფურინჯეფშე — ბაღჷრე, ყვარია, ზესკვი.

## ჰავა
ცაშიშ ელჷ-მოლს ჰავა ლამე სუბტროპიკულიე, ლიბუ̂, უთირე ზოთონჯით დო ტჷბუ, ლამე ზარხულით. ზარხულიშ ოშქარი  ტემპერატურა 20 °C-იე. არძაშე უტიბაშ თუთაშ (კვირკვეშ) ტემპერატურა  30 °C-იე. ნოლექეფიშ ირწანური მუდანობა 1400-3000 მმ ფარგალეფს იძანძჷ.

კატეგორია:ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ცოტნე დადიანი

**ცოტჷნე დადიანი** (დ. ? - ღ. დოხოლაფირო 1260) — საქორთუოშ დიდგვარიშ ფეოდალი XIII ოშწანურაშ I გვერდის. უმაფობაშ ხანას მონღოლეფქ რაჭაშ ერიშდუდწკჷმა ართო ბჟადალ საქორთუოშ მადუდეთ ქჷდარინეს.  1245 წანას ოკათუუდჷ კოხტასთავიშ ლამოსუას, მუდგაშ ღანკი რდჷ მონღოლეფიშ მეხჷ არყებაშ მონწყუალა. 
მონღოლეფქ აკორაგადიშ მოკათაფუეფი აკოჭოფეს დო ანისიშა მონღოლეფიშ ნოინშა მიდეჸონეს. 
გჷმოტახუაშ ღანკით თინეფი თაკარი ჩხანას ქჷმწარღვეს. ცოტჷნე დადიანქ ალალბედშა გჷნასქიდჷ ჭოფუას (არყებაშო ჯარს აკმოკათუნდჷ ბჟადალ საქორთუოს).
ჟამიშემაჭარალიშ ჩინებათ, მუჟამც დადიანქ ლამოსუაშ მოკათაფუეფიშ ამბე ქჷგეგუნ, ანისშა დინილჷ დო მუში კორინით წორომალჷმორეფიშ უჩა უღუს ქათუდირთჷ — გამუკინწყჷ მუკოქვენჯი დო მაჸალეეფწკჷმა ართო ქჷმწოდოხოდჷ ჩხანას. ცოტჷნე დადიანიშ გერგეზულ რჯებაქ მონღოლეფი დარწუმჷ ქორთუეფიშ სიმართეს დო არძო გადუდიშალეს.     

1999 წანაშ 26 გჷმათუთას საქორთუოშ მართლმადიდებელი ეკლესიაშ სინოდიქ ცოტჷნე დადიანი წიმინდეთ აკირჩქინჷ. თეწკჷმაშენო მიშინუაფუ ცოტჷნე დადიანიშ შინუაშ დღა  — 30 კვირკვე (ჯვ. სტ.).
თინა მასქერეფწკჷმა ართო მუკოხანტილი რე ხობიშ ეკლესიაშ უჯვეშაშ ფრესკას. 

ცოტჷნე დადიანიშ ჯოხონობაშ რე წკვარამი საქორთუოს.

## ლიტერატურა
*

## სქოლიო

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ქორთუ წიმინდეეფი
კატეგორია:ქორთუ დიდგვარამი ფეოდალეფი
კატეგორია:ნაღურა  1260
კატეგორია:სამარგალოშ (ოდიშიშ) თარეფი
კატეგორია:XIII ოშწანურაშ ქირსიანი წიმინდეეფი
ჭითაწყარი

250px|thumb|right|ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტი
**ჭითაწყარი** – ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენ შონეშ აკანიშ ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშიშ რზენს. წყარმალუ ჩხოუშიაშ კვარჩხანი ოძგაშე. ზუღაშ დონეშე 60 მეტრა, ზუგდიდიშე 4 კმ, 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 3293 ადამიერი.

კატეგორია:ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ჭიჭე ფუთი

**ჭიჭე ფუთი** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ხობიშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფუ ოდიშიშ რზენს, ზუღაშ დონეშე 15 მეტრას, ხობიშე დოშორაფილი რე 25 კილომეტრით. 2014 წანაშ მახორობაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 942 ადამიერი.

## სქოლიო

კატეგორია:ხობიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ჭკორპატჷნობა

thumb|right|300px
**ჭკორპატჷნობა** (ქორთულო: ბატონყმობა, ფეოდალიზმი) — შქა ოშწანურეფიშ ჯარალუაშ წყობა, ნამუქჷთ დებადჷ მა-5 ოშწანურას რომიშ იმპერიას დო ნამთინე ქიანეფს მა-19 უკუნიშ მა-2 გვერდშა ქიიმიღჷ დუდი.

ჭკორპატჷნობაბორჯის ჯარალუა 2 თარი ნორთო ირთუდჷ: ჸაზახეფო დო პატჷნეფო. პატჷნეფი რდეს დიხა-წყარიშ დო ჸაზახეფიშ მინჯეეფი, ნამუეფსით არზენდეს დამუშებელო დიხას, ორინჯიშ ოდიარაფალო - მინდორს, ჯინუაშო - ტყას დო ჩხომიშ ოჭოფალო - წყარს და ირფელი თეშე ხარკის ეთმეჭოფუნდეს.

ჟირხოლო ჩინებული ბუნა შხვადოშხვა ბორჯიშ შხვადოშხვა გიმენბუნეფო ირთუდჷ დუ მუშ იერარქია უღუდჷ.

უმენტაშ საქორთუოს ჭკორპატჷნობაქ 1864 წანას გეგნოლჷ, სამარგალოს — 1867-ს.
ხორვატია

**ხორვატია** (), ოფიციალურო **ხორვატიაშ რესპუბლიკა** () — უნიტარული, საპარლამენტო რესპუბლიკა ობჟათე-ბჟაეიოლ ევროპას. ქიანაშ ობჟათე-ბჟადალი ნორთი იდვალუაფუ ბალკანეთიშ ჩქონს. მოთანჯე ქიანეფი რე: ოორუეჸურე დო ოორუე-ბჟადალჸურე — სლოვენია, ოორუეჸურე — უნგრეთი, ბჟაეიოლჸურე — სერბეთი, ობჟათეჸურე — მონტენეგრო, ბჟაეიოლჸურე დო ობჟათე-ბჟაეიოლჸურე — ბოსნია დო ჰერცეგოვინა, ბჟადალჸურე დო ობჟათე-ბჟადალჸურე გოუხე ადრიატიკაშ ზუღა, ნამუსჷთ იდვალუაფუ ხორვატიაშ დორხველი დალმაციაშ კოკეფი. ხორვატიაშ ტერიტორია ფორჷნს 56 500 კმ²-ს,  მახორობა 4,3 მილიონი კოჩი რე.

## ჯოხოდვალა

* **ოფიციალური**: ხორვატიაშ რესპუბლიკა.
* **ოდაბადური**: Republika Hrvatska [რეპუბლიკა ჰრვატსკა]
* **ეტიმოლოგია**: ოეგებიეთ, **ხორვატი** სარმატული ეთნონიმი ოკო რდას.

## სახენწჷფო

* **სახენწჷფო სისტემა**: დემოკრატიული რესპუბლიკა.
* **სახენწჷფოშ მადუდური**: პრეზიდენტი სტეპან მესიჩი (Stjepan MESIC, 2000).
* ** თარობაშ დუდმახვენჯი**: პრემიერ-მინისტრი ივო სანადერი.
* **კანონიშდუმადვალუ ორგანო**: ართპალატამი პარლამენტი - საბორი (151 მაკათური).
* **ადმინისტრაციული გორთუალა**: 20 ოლქი (zupanija) დო 1 ნოღა (grad).

## დემოგრაფია

* **მახორობა**: 4.422 ვითოში (2003), თენეფშე - ხორვატეფი 90%, სერბეფი 4,5%.
* **ოფიციალური ნინა**: ხორვატული. გოფაჩილი ნინეფი რე: იტალიური, გერმანული, სლოვაკური, ჩეხური, სლოვენური.
* **რელიგია**: კათოლოციზმი.
* **ნანანოღა**: ზაგრები (685 ვითოში).
* **ნოღეფი**: სპლიტი (221), რიეკა (142), დუბროვნიკი (30), ოსიეკი (90), ზადარი (69).

## ისტორია

1918 წანაშე ხორვატია მიშეშჷ სერბეფიშ, ხორვატეფიშ დო სლოვენეფიშ ომაფეშა (1929 წანაშე იუგოსლავია). მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ პერიოდის ხორვატია რდჷ ნაცისტური მარიონეტული სახენწჷფო. 1945 წანაშე რდჷ იუგოსლავიაშ სოციალისტური ფედერაციაშ მაკათური. 1990 წანას ხორვატიაქ გაგმაცხადჷ სუვერენიტეტი დო ქიმიღჷ ახალი კონსტიტუცია, მუსჷთ მაჸუნჷ ლჷმაქ სერბეთიწკჷმა. 1992 წანას, ამერიკაშ გოართოიანაფილ შტატეფქ ოფიციალურო ჩინებული ჸუ ხორვატიაშ ზოხორინალა.

## მონძალა

* **დუბროვნიკი** - ისტორიული ნოღა (XIII — XVII უუ.);
* **ზაგრები** - დოხორე (XVIII უ.);
* **რიეკა** - ჯიხა-სიმანგარე დო ოხვამე (XIV ს.);
* **სპლიტი** - ისტორიული ცენტრი დიოკლეტიანეშ დოხორეთ;
* *შხვა* - პლიტვიცეშ ტობეფიშ ნაციონალური პარკი, დალმაციაშ ოპიჯე.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* 
* Croatia from *UCB Libraries GovPubs*
* Croatia profile from the BBC News
* Key Development Forecasts for Croatia from International Futures

კატეგორია:ხორვატია
კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი
კატეგორია:სლავური ქიანეფი
ჩინეთი

**ჩინეთი**, ოფიციალურო **ჩინეთიშ ოკათე რესპუბლიკა** (**PRC**), — სახენწჷფო ბჟაეიოლი აზიას. მოსოფელიშ მაჟირა არძაშე ანდაკათამი ქიანა რე ინდოეთიშ უკული 1.4 მილიარდშე უმოსი მახორუთ, ნამუშით მოსოფელიშ მახორობაშ 17.4%-ის აკმადგინანს. ჩინეთი იკათუანს ხუთი ბორჯიშ ორტყაფუს დო 14 ქიანა უხურგანს ოსქირონეთ. 9,596,961 კმ2 ფართობიშ მეჯინათ მოსოფელს რე მასუმა უკაბეტაში ქიანა. სახენწჷფო 33 პროვინციაშ დონეთ რე დორთილია: 22 პროვინცია, 5 ავტონომიური რეგიონი, 4 მუნიციპალიტეტი დო 2 გვერდო ავტონომიური სპეციალური ადმინისტრაციული რეგიონი. ქიანაშ ნანანოღა რე ბეიჯინგი, თეწკჷმა შანხაი რე არძაშე დოხორელი ნოღა ურბანული ტერიტორიაშ მეჯინათ დო უკაბეტაში ფინანსური ცენტრი. ქიანას ბჟაეიოლშე ომძღჷ ჸვინთელი, ბჟაეიოლი ჩინეთიშ დო ობჟთე ჩინეთიშ ზუღეფი (რჩქალი ოკიანე). წყარპიჯწკჷმა ანდა კოკი რე, ნამუეფშე უდიდაში რე ტაივანი დო ჰაინანი. ოორუეშე უხურგანს — მონღოლეთი დო რუსეთი, ბჟადალშე — ყაზახეთი, ყირგიზეთი, ტაჯიკეთი, ავღანეთი; ობჟათეშე — ნეპალი, ინდოეთი, ბჰუტანი, მიანმარი, ლაოსი, ვიეტნამი; ოორუეშე — ოორუე კორეა. ოფიციალური ნინა — ჩინური. ერუანული დღახუ რე 1 გჷმათუთა — რესპუბლიკაშ გჷმოცხადაფაშ დღა (1949). ოფიციალური კალენდარი — გრიგორიანული რე, თაშნეშე გჷმირინუანა თუთაშ დო ბჟაშ კალენდარს. ფარაშ ართული რე იუანი.

ჩინეთი იკოროცხუ ცივილიზაციაშ ამშვი ონწეს შქას ართ-ართო. თე რეგიონს ადამიერიშ პირველი ხორუაქ პალეოლითიშ ეპოქას გორჩქინდჷ. ჯვ.წ. მაჟირა ვითოშწანურაშ ბოლოშო ჸვინთელი წყარმალუშ გიყორს გორჩქინდჷ უჯვეშაში დინასტიური სახენწჷფოეფქ. ჯვ.წ. VIII–III ოშწანურეფს დიჭყჷ ჭოუშ დინასტიაშ ხემანჭუაფაშ დაღამაკებაქ, ნამუსჷთ წორო გეჸუნდუ ადმინისტრაციული დო ოურდუმე ტექნიკაშ, ლიტერატურაშ, ფილოსოფიაშ დო ისტორიოგრაფიაშ წუმოძინა.

ჯვ.წ. 221 წანას, ჩინეთიქ აკიკათჷ იმპერატორიშ გამაგალაშ გიმე, ნამუქჷთ ჟირი ვითოშწანურაშ განწეობას რინელი იმპერიული დინასტიეფშო ოსხირო გჷნირთუ, მუჭომით რდეს: ცინიშ, ჰანიშ, ტანიშ, იუანიშ დო მინიშ დინასტიეფი, თაშნეშე ცინიშ იმპერია. ფინდიხიშ დო ქარღადიშ გჷმოგონებაქ, აბრეშუმიშ რზაშ გიჭყაფაქ დო კაბეტი კიდალაშ აკოგაფაქ ხე ქეშუნწყჷ ჩინური კულტურაშ გოპეულუას, ნამუქჷთ შანულამი გაულათ იღვენუ მუჭოთ მეძობელ ქიანეფშა, თეშ შორიშ დიხეფშა.

მარა, XIX ოშწანურაშ დალიას, ჩინეთიქ ქიდიჭყჷ ქიანაშ შხვადოშხვა ნორთის გინოჩამა ევროპული სახენწჷფოეფშა უწორწე ხეკულუეფიშ რზათ.

## ქიანაშ ჯოხოდვალა
* მარგალურო: ჩინეთიშ ოკათე რესპუბლიკა
* ოდაბადური: Zhonghua Renmin Gongheguo

## კომენტარეფი


## სქოლიო

კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი
ჯგალი

**ჯგალი** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტის, იდვალუაფუ წყარმალუ წენწყარიშ კვარჩხანი პიჯის, ზუღაშ დონეშე 230 მეტრას, წალენჯიხაშე დოჩილითაფირი რე 7 კილომეტრით, ზუგდიდიშე 29 კმ-ით. 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 1022 ადამიერი.

ოფუტე საგანოეფო რე დორთილი. თენეფი რე: სქური, ლესალე, ლეხარჩილე, ლეთოფურე, კანთი, ჯგალის ცენტრი დო ლეკაკულე.

ჯგალიშე ქართიშახ ოავტომობილე შარათ 374 კმ მეძჷ. ჯგალიშე ზუგდიდშახ 30 კმ, წალენჯიხაშახ 7 კმ, ოდო ფუთშახ - 72 კმ.

ოფ. ჯგალს უხურგანს გეჸვენჯი ოფუტეეფი: ოორუე-ბჟადალჸურე ოფ. საჩინო, ოორუე-ბჟაეილჸურე ოფ. მედანი, ობჟათეშე ოფ. მიქავა (ფუქი) დო ბჟაეიოლგანშე ოფ. მუხური.

ოფ. ჯგალი ღმალიერი რე ორთაშობური რესურსეფით. აფხვადუნა ჰიდრორესურსეფი, ჯა-ტყაშ რესურსეფი, მინერალური წყარი „სქური“, მინერალი დოლომიტი.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ჰამლეტ გონაშვილი

**ჰამლეტ გონაშვილი** (დ. 20 მანგი, 1928 – ღ. 25 კვირკვე 1985) — ქორთუ მობირე (ტენორი), სახალხო მელერსე, მაგურაფალი, ქორთუეფშე „საქორთუოშ ხონარო“ მერჩქინელი.
ჰამლეტი გურაფლენდჷ ბიოლოგიაშ ფაკულტეტის, ინსტიტუტის, ნამუშ თებაშ უკული მუშენდ ქართიშ ტურისტულ ბიუროს. თეშ უკული გურაფულენდ თეატრალურ ინსტიტუტის. ინსტიტუტიშ სცენას ბირაშ უკული რექტორ მიხეილ კვესელავაქ ქიმეხვადჷ, ნამდა გჷშაკერძაფილი ხონარი უღუდუ დო ქელუჩუ, ბირაშა ქიმკუჯინუდჷკონი. 25 წანერი რდჷნი თეში საქორთუოშ ბირა დო სხაპუაშ სახენწჷფო ანსამბლიშ სოლისტი რდჷ. 
1969 წანაშე **ანსამბლ რუსთავშა** გინილჷ დო 16 წანას თე ანსამბლიშ სოლისტი რდჷ. თე ბორჯის, შილებე ირაგადუას, ნამდა თელი რეპერტუარი ჰამლეტშა რდჷ ენწყილი. ართნერო ჯგირო იბირდჷ მუჭო ქართლ-კახურს, თაშ მარგალურ დო აფხაზურს, იმერულ დო გურულ ბირეფს, ქორთუ კომპოზიტორეფიშ ნახანდეფს.
ტრაგიკულო დოღურუ მუშ ჸუდეს, დიდაშ ოძირაფუშა ულირქ. დაასაფულეს საბურთალოშ საფულეს. 2001 წანას გეგნასვანჯეს **დიდუბეშ ჭარუეეფიშ დო საზოგადო მოხანდეეფიშ პანთეონშა**.

## გალენი რცხუეფი

კატეგორია:ქორთუეფი
კატეგორია:ქორთუ მობირეეფი
კატეგორია:დუნაბადი 1928
კატეგორია:ნაღურა 1985
ჸილო

thumb|ჸილო

**ჸილო** (ქორთულო: ვეფხვი; ლათინურო: *Panthera Tigris*) — დიდი კატუეფიშ ბუნაშ ნოტყი (სახეობა), ნამუთ ნჯილოწკჷმა ართო არძაშ უმოსი კაბეტი მახვამილაფარი ნოტყო იკოროცხუ. ჟიშე მოჭითა-მოჸვინთალე ფერი უღუ დო უჩა ზოლეფი გინოჸუნს, ქვარა — ჩე ფერი.

ხე აზიას - ინდოეთის, ინდოჩინეთიშ ქიანეფს, რუსეთიშ ბჟაეიოლ კუნთხუს (ამურწყარიშ პის) და ხოლო ართ-ჟირი ქიანას ექიაქო. ჯვეშ ბორჯის ამდღარიშ უმოსი ოხორუ უღუდუ, მარა ამდღარი დღაშო ეშაჭყვადუაკარს გერე. სოდგა ზოოლოგეფს მა-20 ოშწანურაშ ოშქაშეს თელ ქიანას 30000 ჸილო უწონებუდესჷნ, ამდღარშო არძაშ უმოს 4000-ს წურაფულენა.

ჸილოშ 6 გიმენსახეობა არსებენს, ვარა არსებენდუ:
* **ციმბირული** (Panthera tigris altaica) - ხვალე ჸილოეფი ვარ, კატუშობურეფშე არძაშე უდიდაში. დოსქილადირიე 200 შური.
* **ჩინური** (Panthera tigris amoyensis) - ეშაჭყვადილო წურაფულენა. შილებე სოთინ ობჟათე ჩინეთის ხოლო ქოხედასჷნ.
* **ინდოჩინური** (Panthera tigris corbetti) - ეშაჭყვადუაშ შარას გერე.
* **ბენგალური** ვარა **სამაფო** (Panthera tigris tigris) - დოსქიდუ 2000 შურქ.
* **სუმატრული** (Panthera tigris sumatrae) - 100-ქ ხოლო ვადოსქიდუ.
* **იავური** (Panthera tigris sondaica) - ეშაჭყვადილო იკოროცხუ. ეგება სოდგარენ ხოლო დოსქილადირიენდა.
* **ბალიში** (Panthera tigris balica) - არძაშ უჭიჭაშ ჸილო. ეშაჭყვადილიე 1937 წანაშე.
* **კასპიური** (Panthera tigris virgata) - ართ-ჟირიშ მეტი ეშაჭყვადილიე. ართ ცალ ნაჸვილარე საქორთუოს, მცხეთაშ გოხოლუას, 1922 წანას—.
 
**ლიტერატურა**
* Lexikon der Biologie. CD. Elsevier Verlag, 2006

კატეგორია:კატუშობურეფი
ჸილოშტყებამი

300px|thumb|ჸილოშტყებამიშ უჯვეშაშ ნაჭარა
**ჸილოშტყებამი** — შოთა რუსთაველიშ ჩქინდა მულირი ხვათახვალე პოემა. პოემა ირთუ პროლოგო (დაჭყაფური), თარი ანბეთ დო ეპილოგო (დათებუ). დაჭყაფურს იჩიებუ პოეზიაშენ დო ჸოროფაშენ, დო თაქ პოეტი რაგადანს მუშ დუდიშენ: 
* **მე რუსთველი** ხელობითა ... (მარგალურო: მა რუსთველი ხელუათუ...)
* დავჯე, **რუსთველმან** გავლექსე... (მარგალურო: მა რუსთველქჷ, თიში ანბე ბლექსე...)
პროლოგიშ ართი თიაქ (ესე ამბავი სპარსული... მარგ.: ათე ანბე სპარსული...) ორჩანუა გარჩქინჷ პოემაშ ორიგინალობაშენ, მარა სპარსული ნინაშ ჯგირი მარჩქენჯი - ვახტანგ მა-6 ნორაგადუე: „სპარსეთის ათერიგი ანბე შუროთ ვა ჸოფენია.“

პოემა 800 წანაშ მალობას ქორთუეფიშ თარი ოკითხირალი რდჷ. დოსქილადირი რე პოემაშ ხეშნაჭარაშ ტექსტეფი XVII ოშწანურაშ დაჭყაფუშე დო ბრელი შხვადოშხვანერი რედაქციათ. თეშ გურშენ დუდი ტექსტიშ აკონწყუალა ძნელი საქვარი რდჷ დო ბრელი ჯოხოშინელი ქორთუ მენცარს აფუ ხე მუნათხუმა. ამდღარდღაშო ასეიან ტექსტოლოგიური მეთოდეფით „ჸილოშტყებამიშ“ დუდტექსტი ენწყილიე.

## „ჸილოშტყებამი“ დო მარგალური ნინა
პოემაშ მუსხირენი მარგალური ნათანგა რე: 40-იან წანეფს კაკა ჟვანიაშ დო უკულიანი გედევან შანავაშ, თაშნეშე ბეჯითი (ბენედიქტე) ჯალაღონიაშ ართ-ართი საუჯგუშო ნათანგა.

### თანგუაშ სამანგი

**ქორთულ ორიგინალს:**
ვერ დაიჭირავს სიკვდილსა, გზა ვიწრო, ვერცა კლდოვანი
მისგან ყოველი გასწორდეს, სუსტი და ძალგულოვანი
ბოლოს შეყარნეს მიწამან, ერთად მოყმე და მხცოვანი
სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა, სიკვდილი სახელოვანი.

**მარგალური ნათანგა (გედევან შანავაშ):**
ღურუ ვაჭოფე ინწრა შარას, ვართ მუთუნნერი კირდე სკვილს
ართი ნერო ორწყე ინა, გერგეზის ქოთ დონთხაფილს
მარდუსუ დო რინა ჭკუმილს, ვაზოგულენს იღბალი ჭვილს
ჯოხო შინელი ღურა უჯგუ, რინას დუსლაფი გეწიმილს.


## რესურსეფი ინტერნეტის
* ჸილოშტყებამი; ტექსტი ქორთულ, რუსული, ფრანგულ დო ინგლისური ნინეფშა. 
* ჸილოშტყებამი; ტექსტი ქორთული ნინაშა. 
* შოთა რუსთაველი დო ჸილოშტყებამი, ხეშნაჭარეფიშ ერუანული ცენტრიშ პროექტი
* http://wikisource.org/wiki/შოთა_რუსთაველი.
კატეგორია:ქორთული პოემეფი
კატეგორია:ჸილოშტყებამი
კატეგორია:შქა ოშწანურეფიშ ლიტერატურა
წალენჯიხა

**წალენჯიხა, წენდიხა** () — ნოღა საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ რეგიონს. წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტიშ ადმინისტრაციულ ცენტრი. იდვალუაფუ წყარმალუ წენწყარიშ პიჯის, ზუღაშ დონეშე 222 მეტრას. ნოღაშ სტატუსით რგებაფულენს 1964 წანაშე. ნოღას რე ორეწუე ოწარმეეფი, ჭყანათელობაშ თხილუაშ, განათლებაშ დო კულტურაშ დაწესებულებეფი. 2014 წანაშ ეჭარუათ ოხორანს 3847 ადამიერი.

## ეტიმოლოგია
აკადემიკოს სიმონ ჯანაშიას უგადაროთ მოირჩქჷ, ნამდა **წენი**, ანუ **წანი** რდჷ ართ-ართი მარგალურ-ჭანური ნოჸელაშ თური დო ვართ ზანეფი, ამდღარი მარგალეფი, გვალო თე წანიშ თურშე მიღჷ მუში ჯოხოდვალა თე აბანქ დო თი ჯიხაქ, ნამუთ მუნეფს ორხველჷდეს (წენ-დიხა) დო წყარმალუქ ხოლო, ნამუთ მუკმულუანდჷ (წენ-წყარი).

## გალერეა

Chanisckali3.jpg|წალენჯიხა
Church in Tsalenjikha.jpg
Tsalenjixa22.jpg|წალენჯიხაშ ცენტრი
Tsalenjixa28.jpg
Tsalenjixa,chanistskali10.jpg|წენწყარი
Tsalenjixa29.jpg
Tsalenjixa27.jpg
Tsalenjixa,chanistskali15.jpg|წენწყარი
Tsalenjixa,chanistskali21.jpg|წენწყარი


## რესურსეფი ინტერნეტის
*წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტიშ საიტი 

## ლიტერატურა
**ჯაყელი ქ., მიქავა ა.,* ქსე, ტ. 11, ხს. 286-287, ქართი, 1987 წანა

## სქოლიო

კატეგორია:საქორთუოშ ნოღეფი
კატეგორია:სამარგალოშ ნოღეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ნოღეფი
ჯვარი (ნოღა)

**ჯვარი** — ნოღა საქორთუოს, წალენჯიხაშ მუნიციპალიტეტის. იდვალუაფუ წყარმალუ ინგირიშ პიჯის, ზუგდიდი-მესტიაშ ოავტომობილე შარას, ზუღაშ დონეშე 280 მ სიმაღალას. ნოღათ გჷმიცხადინჷ 1981 წანას. მახორობა 763 კოჩი (2014 წ.). ნოღას რე ორეწუალე საწარმეფი, სინთელუანობაშ, გონათუაშ დო კულტურაშ გჷნართეფი, წჷმოსქილადირი რე შქა ოშწანურეფიშ ჯიხაშ აკნაცჷმეფი.

## ლიტერატურა

## სქოლიო

კატეგორია:საქორთუოშ ნოღეფი
კატეგორია:სამარგალოშ ნოღეფი
კატეგორია:სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ნოღეფი
საბეჭვაიო

**საბეჭვაიო** — ოფუტე საქორთუოს, სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანიშ ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტის, ოდიშ–გურიაშ რზენს. ზუღაშ დონეშე 160 მეტრა, ზუგდიდიშე 16 კმ, 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით ოფუტეს ოხორანს 134 ადამიერი.

კატეგორია:ზუგდიდიშ მუნიციპალიტეტიშ ოფუტეეფი
ლაზური ნინა

**ლაზური ნინა** (ლაზ. ლაზური ნენა) — უჩა ზუღაშ ობჟათე-ბჟაეიოლ პიჯიშ მანგო მახორუ  (თეჟამს თურქეთის რიზეშ დო ართვინიშ პროვინციეფი) კინ თე ჯოხოდვალაშ  ქართველური ეთნიკური ბუნაშ (ლაზეფი) ოჩიებელი ნინა. ოეგებიეთ თე ნინაშა მეხოლ. 130 000 ადამიერი იჩიებუ თურქეთის, რეგიონს, ნამუსჷთ კოლოქვიალურო „ლაზისტანს“ უძახჷნა, დო მეხოლაფირო 3 000 საქორთუოს.

## გეოგრაფიული არეალი
კოლხეფიშ უჯვეშაში ომაფე იდვალუაფუდუ თი რეგიონს, სოდეთ თეჟამს ლაზურო მაჩიებელი მახორობა ოხორანს, თეშ მანგო თინეფიშ ნინა კოლხეფიშ ართ-ართი გამნარყი ოკო რდას.

თეჟამს ლაზურო მაჩიებელეფიშ უმენტაშობა ოორუე-ბჟაეიოლ თურქეთის ოხორანს, უჩა ზუღაშ პიჯის: რიზეს დო ართვინიშ პროვინციეფს. ლაზეფიშ დიდი ნორთიქ რუსეთ-თურქეთიშ ლჷმაშ (1877-1878) უკული გეგნიხორჷ ოორუე-ბჟადალ ანატოლიაშა (კარამიურსელი, საქარია, ბარტინი დო შხვ.) დო თეჟამს თაშნეშე სტამბოლს დო ანკარას. ლაზეფიშ მორჩილი ნორთი ოხორანს საქორთუოსჷთ, უმენტაშო აჭარას (მეხოლაფირო 3 000)

## ანბანი
ლაზური ნინა რგებაფულენს ქორთულს დო ლათინურ ჭარალუეფს. თენეფშე თურქეთის რინელი ლაზეფშო უმოს პოპულარული თურქული ლათინურიშ მეჯინათ დორსხუაფილი თ.გ. (თაშნე გედვალირი) „ლაზური ანბანიე“.

## ლექსიკა
* გომორძგუა - გეჯგინობა, გომორმჟორა
* ჯგირო ორდა - ჩქვა კაითე (კაობათე/კაინობათე)
* მა/სი/თინა - მა/სი/ეჲა 
* იახა, ჰო - ჰო 
* ვარი - ვარი

**რიცხვეფი**

## იხილეთ აგრეთვე

## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის
* ლაზური ნენა - სილვია კუჩნერიშ პროექტი.
* http://www.kolkhoba.org 
* http://www.lazuri.com
* http://www.lazebura.net
* http://www.lazepe.com 
* http://www.mjora.com
* http://www.paponi.com 
* http://www.sarpuli.tr.tc 
* http://www.karalahana.com 
* http://lazuri.no.sapo.pt/ 
* http://lazepesi.dosti.free.fr

კატეგორია:ქართველური ნინეფი
კატეგორია:საქორთუოშ ნინეფი
კატეგორია:თურქეთიშ ნინეფი
ჯვეში ეგვიპტე

350px|thumb|გიზეშ პირამიდეფი
**ჯვეში ეგვიპტე** — რდჷ ქიანა აფრიკას ჯვ. წ. 4000-525 წანეფს. თენა რდჷ ართ-ართი მაართა ქიანა მოსოფელს. თიშ ნანანოღა რდჷ მემფისი დო ქაირო. ჯვეში ეგვიპტე ასეიანი ეგვიპტეშ ტერიტორიას რდჷ.

## ქიანაშ ჯოხოდვალა
ჯვეში ეგვიპტური, იგივე კოპტურ ნინაშა ქიანას ჯოხოდჷ **კემე**, ნამუთ მარგალურო ითანგუ მუჭო **უჩა დიხა**. ქიანაშ გვერდი ჭითა დიხა რდჷ. ჯვეში ეგვიპტეშ ნანანოღა მემფისი რდჷ, მარა ეგვიპტარეფი თე ნოღას ჰიკუპტას უძახჷდეს. (ჰეტ-კა-პტაჰ — მარგალურო შანენს კაპტაჰიშ ჸუდეს). უკული ბერძენეფი თე ჯოხოს — ჰიკაპტას თელ ქიანას უძახჷდეს დო თი დღაშე ჯოხო „ეგვიპტე“.

## გეოგრაფია
200px|thumb|ჯვეში ეგვიპტეშ რუკა
ჯვეში ეგვიპტე აფრიკაშ ოორუე-ბჟაიოლ თიას მილარდჷ, ასეიანი ეგვიპტეშ არაბულ რესპუბლიკაშ ტერიტორიას. ოორუეშე მუჭოთ ასე, უხურგუნდჷ სქირონაშქა ზუღა, ბჟადალშე ლიბიაშ ტიოზი, ბჟაიოლშე ჭითა ზუღა დო ოჩხანეშე წყარმალუ ნილოსიშ ჭორომეფი. ნილოსი რე ეგვიპტეშ არძაშე უდიდაში წყარმალუ. თენა ოჩხანეშე ოორუეშა მეურს დო სქირონაშქა ზუღას აკათუ. ეკონიას, სოდე თინა ზუღას აკათუნი, უღუ შქვითი ნოჸელა. თე ნოჸელეფი ბერძენეფიშ არზით მუნეფიშ დელტას გჷდჷ, ათეშენი ჯოხო თის ნილოსიშ დელტა. ჯვეშო ქიანაშ ოორუე ნორთის ეგვიპტურო თუდონი ეგვიპტე ჯოხოდჷ, ოჩხანეშ თიას — ჟინი ეგვიპტე.

## ფარაონი
ფარაონეფი უდიდაშ როლს ლაჸაფენდეს ეგვიპტარეფიშ რინას. თინეფი რდეს ქიანაშ მაზოჯუეფი დო უმაღალაშ ქურუმეფი. ფარაონი რდჷ კოჩო მოულირი ღორონთი დიხას დო ღორონთი ღურაშ უკული. ლეგენდათ მაართა ფარაონი რდჷ ბჟაშ ღორონთი — რა. 

ტერმინი „ფარაონი“ ჟირი ზიტყვაშ აკოძინა რე: „პერ-აა“ მუთ დიდ ჸუდეს შანენს. ფარაონს ქარაგმულო თქუანდესჷნ, თიში ჯოხო სალამუსო რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის
* [ჯვეში ეგვიპტეშ ვებ-ხასჷლა [ბრიტანეთიშ მუზეუმი (ლონდონი)|ბრიტანეთიშ მუზეუმშე]]
* ჷ ეგვიპტე BBC-იშ ვებ-ხასჷლას

კატეგორია:ცივილიზაციეფი
კატეგორია:უჯვეშაში ისტორია
კატეგორია:ჯვეში ეგვიპტე
კატეგორია:ისტორიული სახენწჷფოეფი
სესოსტრისი

**სესოსტრისი** ჰეროდოტეშ ნარაგადჷთჷ რდჷ ჯვეში ეგვიპტეშ ლეგენდარული ფარაონი, ნამუქჷთ მანწყუ ოლიმური ექსპედიციეფი ევროპაშ შხვადოშხვა მუხურეფს. 

## ჰეროდოტეშ ნარაგადი
ჰეროდოტე იჩიებუდჷ ეგვიპტარი პაპაშ ნარაგადუს ფარაონ სოსესტრისიშ ამბეს, ნამუქით ართიშახ მიდეჸუნუ მუში ურდუმი ოორუე-ბჟაიოლ ჸურე დო სირია დო თურქეთიშ მიკულათ ქიმერთჷ კოლხეთშა, უკული ბჟადალ ჸურე ამნღანერ ობჟარე რუსეთიშა, უკული მიდართჷ ობჟათე ჸურე რუმინეთშა, სოიშახ ვექიმერთჷ ამდღანერ ბულგარეთშა დო ბჟაიოლ საბერძნეთშა. თეში უკული სესოსტრისიქ დირთჷ ჸუდეშა კინი თე შარათ დო, მუჭოთ ჰეროდოტე რაგადანს, ქჷდიტუ მუში ურდუმიშ მაკათურეფი კოლხეთიშ წყარმალუ ფაზისწკჷმა. თეში მოხ ჰეროდოტე ჭარუნს კოლხეფიშ მუნეფიშ დო ეგვიპტარეფიში ნარაგადის, ნამდა კოლხეფი ეგვიპტარეფი რენანია, მარა გეთმეუძინანს ნამდა კოლხეფს უჯგუშო შჷნანია ეგვიპტარეფი, ვინდარო პიჯიშო. ჰეროდოტე გეთმეუძინანს, ნამდა მა თეს თიშახ მეფხვადია, სოიშახ შხვეფი მიწინდესია, მუშენდა თელი რინა ართნერი უღუნანია, ართნერო ამუშენანია სელს, მოგენანია ართიანს, ჟირხოლო კათას კუჭუჭი თუმა უღუნანია დო უჩეფი რენანია, თეში გალე, ხვალე კოლხეფი დო ეგვიპტარეფი ირთჷნანია წჷმოჭკირუას მუშით. 
ჰეროდოტეშ, დიოდორე სიცილიარიშ დო სტრაბონიშ ნარაგადით, სესოსტრისიქ გეჭოფუ თელ ქიანა, სკვითია დო ეთიოპია ხოლო, გორთჷ ეგვიპტე ადმინისტრაციულ რაიონეფო ორ ნომეფო, ღდინჷ კალონეფი დო გემშეღჷ კასტური სისტემა ეგვიპტეშა დო ქჷდარსხუ სერაპიშ კულტი.

## ამდღანერი გინაჯინუ
ამდღანერ მენცარეფს მიოჩქჷნა, ნამდა სესოსტრისის მიკმაჭარანა სეტი I დო რამზეს II-შ ნაქიმინას, ნამუთ რდეს მავითოჩხორა დინასტიაშ მაფეფი, მარა ჯვეში ეგვიპტარი ისტორიკოსიშ მანეთოშ ნარაგადით, ფარაონი ნამუსჷთ ჯოხოდჷ სესოსტრისი მაფენდჷ მუჭოთ სენუსტრეტ II დო რდჷ მავითოჟირა დინასტიაშ ფარაონი. მუდგა ვარდასჷნი, ამდღა მერჩქინელი რე, რანმა ნამთინე ძვეშ ეგვიპტარ ფარაონს ვაულინჷ ევფრატიშ ვარდა მორჩილ აზიაშ იშო დო ვართ ევროპაშა მეურთუმუ ნამთინეს. ეგვიპტეშ ისტორიას თე მერჩქინელი რე სუმი ფარაონი ნამუსჷთ ჯოხოდჷ სენუსტრეტი, თენეფშე მასუმაქ მანწყუ ოლიმარი ექსპედიციეფი ქანაანს, ეთიოპიას დო სემნას, თენა ინოჭარილი რე თიში გომორძგუაშ სტელას დო შილებე, ნამდა ჰეროდოტეშ სესოსტრის რდას თე ფარაონიში ნამეტუ გომბარილი პორტრეტი.

## რესურსეფი ინტერნეტის
*  "სესოსტრისი". J. Rank Encyclopedia

კატეგორია:ლეგენდარული მამართვალეფი
პეული

მინი|პეული
**პეული** — ჩანარიშ რეპროდუქციული ორთია, უმოსო უძახჷნა პეულამ ჩანარეფს ვარდა ანგიოსპერმეფს. პოპულარულ ტერმინს პეულს უმოსო გიმირინუანა თიწკჷმა, მუჟამი თელი ჩანარიშ თელი რეპროდუქციული სტრუქტურა ვარდა ორთია დითირანს ფორმას დო გინიშხვაფერებუ. პეულეფი რენა შხვადოშხვა ფერიშ, ფორმაშ დო ზჷმაშ.  

კატეგორია:ჩანარეფი
კატეგორია:პეულეფი
მურიცხი

200პქ|მინი|მარჯვნივ|მურიცხეფი სერიშ ცას.
**მურიცხი** — ცაშ მასიური ხვიჩა რსხილი, ნამუთ ბარჩხალანს მუშ დინოხოლე გენერირაფილი ენერგიათ. ერემიშ ნასხაპაშ გალაქტიკას ვითოშობათ მილიარდი მურიცხი რე, მარა ტექნიკაშ უმუშო კოჩიშ თოლი ბრელს ვარწყე. დიხაუჩაწკჷმა არძაშე უახოლაში მურიცხი რე ბჟა. ბჟაშე უახოლაში მურიცხიშახ 4,2 სინთეშ წანა მეძჷ დო ჩქინი გალაქტიკაშე უახოლაში გალაქტიკაშახ მილიარდალათ წანა. ბჟაშნერო ზოხოთ რინელი მურიცხი მერკეთ რე, ვინდარო ართო რინელი; უმოსო მურიცხეფი ჭკობას ვარ-და ბუნათ რენა დვალირი.

კატეგორია:მურიცხეფი
კარლ ფაბერჟე

thumb|right|200px|კარლ ფაბერჟე
**პეტერ კარლ ფაბერჟე** (რუსულო: *Карл Гу́ставович Фаберже́*, 18(30) მესი 1846, სანქტ-პეტერბურგი - 24 ეკენია 1920, ლოზანა) — რუსი იუველირი. არძა ფარანიშ ართ-ართი არძაშე რჩქინელი იუველირი. თელ ქიჸანას რჩქინელი ფაბერჟეშ მარქვალეფიშ მაღოლამარი. 

= ბიოგრაფია =
კარლ ფაბერჟექ დებადჷ რუსეთის, სანქტ-პეტერბურგის 1846 წანაშ 30 მესის. თიშ მუმა - გუსტავ ფაბერჟეშ კჷნოხონეფი რდეს გერმანალეფი ესტონეთიშე, თიშ დიდა - შარლოტა იუნგშტედტი რდჷ დანიარი მახანტალიშ სქუა. 1842 წანას უნჩაშ ფაბერჟექ ქჷდარცხუ იუველირული ფირმა სანქტ-პეტერბურგის. 

პეტერ ფაბერჟე შარალენდჷ ევროპას დო დუდიშე გურაფულენდჷ დრეზდენს, უკული ქჷდიჭყჷ იუველირული საქვარიშ გურაფა ფრანკფურტალ მასტერ იოსეფ ფრიდმანწკჷმა. 1870 წანას 24 წანერ რდჷნი თიმწკჷმა მუშ ხეშა გეჭოფუ მუამუშიშ ბიზნესი.
1882 წანას გჷმოფინუას ქიმკიჯინჷ იმპერატორი ალექსანდრე III, თეშ უკულ ფაბერჟექ მიღჷ ომაფური ფანიაშ გოტიბაფა. 
ფირმა ფაბერჟეშ ანბე ევროპას ხოლო უჩქუდეს. ბრელი მარქვალს ჯღონო არძენდეს იმპერატორიშ ბრელ მოჯგირე დიდ ბრიტანეთის, დანიას, საბერძნეთის დო ბულგარეთის. 1900 წანას პარიზის ფაბერჟეს ქიმეჩეს ,,პარიზიშ იუველირეფიშ გილდიაშ უსტაშ" ტიტული დო ოპატიე ლეგიონიშ ორდენი. რუსეთიშ რევოლუციაშ გურშენი 1918 წანას ფაბერჟექ დოკილუ მუში ფირმა. თეშ უკულ მიდართჷ ხურგიშგინოხ დო დოღურჷ ლოზანას, შვეიცარიას 1920 წანაშ 24 ეკენიას. ნთხორილი რე გრან-ჟაშ საფულეს კანს.

= ფანია =
კარლ ფაბერჟეს დასკიდჷ ოთხი სქუაქ, თენეფი რენა: ევგენი ფაბერჟე (1874-1969), აგაფონ ფაბერჟე (1876-1951), ალექსანდრე ფაბერჟე (1877-1952) დო ნიკოლაი ფაბერჟე (1884-1939).

= ფაბერჟეშ მარქვალეფი =

კარლ ფაბერჟექ დო მუშ ფირმაშ იუველირეფქ პრიველი სათანაფო მარქვალი აკეთეს 1885 წანას იმპერატორ ალექსანდრე III-შ დოკვათუათ, იმპერატორიშ ჩილ მარია ფიოდოროვნაშოთ სიურპრიზო. მარქვალი გალეშე ფორილი ემალით, ნამუთ სკულპტურაშ იმიტაციას ორთჷ, ხოლო გური ორქოშ უღჷ.

ფაილი:Moscow Kremlin Egg.jpg|მარქვალი "მოსკოვიშ კრემლი" 
ფაილი:Madonna Lily Egg.jpg|მარქვალი "ლილიეფიშ ქუჩუჩი" 


## რესურსეფი ინტერნეტის
* More facts from Faberge biography 
* Empire of Eggs, Svetlana Graudt, Moscow Times, November 18, 2005
* Wartski, London Fabergé specialists
* A La Vieille Russie. New York. American Fabergé Specialists
* The House of Fabergé 
* Current Fabergé Museum Exhibitions 
* Picture gallery of private art collector 
* Pallinghurst Resources LLP 
* Objects of Fantasy – The World of Peter Carl Faberge  Melissa Jellema. St. Xavier University. Chicago, IL. May 3, 2008

კატეგორია:ოიუველირე კომპანიეფი