open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1943 - 1957

Бар сарин 28нд цуг Хальмг улсиг Советин йосн Сивирт нүүлhүвә. Тер һазрат Хальмг улусин һурвыдгеч хүв үквы.

Янз:Тууҗ
Шинҗән

thumb|300px|Шинҗәнд
**Шинҗәнд** (, ) — Китдин орн-нутугин мемлекеттік нег захид (орчулврар «шин һазар») Хальмгуд эндр өдр күртүл нигтәр 19 селәнд, 59 әңгд хувагдасар бәәнә. 1998-гче җилд Шинҗәнд ут тооһар — 17 473 500, Хальмгуд  тоота болдыг. Улусни/Мемлекеттік/Девлет/Государственн/ келн тілі — Китд, болв, закаһар болхала, баһ келн (тілі) улусин мемлекеттік келн (тілі) тус-тустан эврә автономдан бас төлҗех зөвтә. 

1934-гч җил болсан Шинҗәнә революцин хөөн хуучин Хальмг (Тодо бичиг) дасдаг болцахаҗ. Эндер өдер Шинҗәнд Тодо бичигәр һурвын газет болн һурвын журнал һарна. 

Шинҗәнә педагогик университетд/бакшен мектеп ик сурһуль/ Хальмг келнә болн литературин әңг байна. Үрүмчи балһасанд (шехер/мудина) өдр болһан радиоһар Хальмг келәр шин зәңг, соңсохвурмуд өгегденә. Байнһолд, Борталд, Ховг сайрад хальмг кельнед телепередач бас өгегденә. Шинҗәнә Хальмгуд сайнар Хальмг келән (тілі) медицихәнә. Шинҗәнә Хальмгудын кельнед тілі китдин келнәс олзулгадсын оруд үгмүд олын.

Әәшл:Һазр делкә
Хальмг

200px|thumb|Хальмгуд
200px|thumb|Хальмг би
200px|thumb|Хальмг биичнир
**Хальмг** (, ) кельнә бичигин заңшал 1640-гче җиләс авын эклинә, олна болне политик үүлдәч Зая-Пандит келн-улусин «Тодо бичиг» үүдәсын болдыг. Эндер өдер хальмгудын һололгеч әңгень Әрәсәд, Хальмг Таңһчд бәәдег (175 миңһун күн), Әрәсә һатыц бәәдег хальмгуд болхала, Монгол улусде болхала  600 миңһун күн, эсго нигтәр Деед Китд (Шинҗәнд, 160 миңһун күн), Деед Моңһолд (Ховд дәкәд Увус аймакт 160 миңһун күн), Кыргызcтанд (Иссык-Куль нуурин өөрин Караколд - 5 миңһун алд күн), ик биш багар хальмгуд Деед Европд болна Америкд (2 миңһун алд күн) бәәнә.

## Деед Европд
Хальмгуд цөөкн багмудар США-д,Францд, Канадат, Чехьт бәәнә. Хальмгуд түрүн болҗ XX-гче зун җилд ирсимин. Тедн дунд сурһультань олн бәәсмин. Төрскин һазрасан хол бәәвичн, тедн эврә келән, сойлан марталго хадһалҗи. 1920-1940-гч җилмүдт Чехьт болн Францд бәәсн хальмгуд «Улан Залата», «Хоңх», «Цаһан өвсөнә дольган» гидиг журналмуд барас һардаг бәәҗ, литературин болын фольклорин үүдәврмүд барлагдад, хальмгуд дунд тархагдҗ йовҗ. һазадын орна хальмгудас сурһультань номин халхар үүдәгдесн шинҗилтечна барлаҗ йовҗ. Өдгә цагт хальмг келн Деед орн-нутугудын болн Америкин хальмгуд дунд бәәдел-җирһалдань олзлгдна. Болв, эдн хальмг келән цеврәр келхш, оруд үгмүд олн. Җирһилин некверлә ирлцүләд, һазадын орна хальмгуд хойр келнәс авн дөрвн хальмыгин кел медцехәнә. Тегәдчен, эднә келнед талын келн улсин келнәс орсн үгмүд бәәдгнь учрата. Ах үйин улс баһчудт төрскин келән дасхахар гүҗринә, болв баһчудын цөнь хальмгар күүндүнә. Америкин хальмгуд өдр-бүүрин хәрлцәнд англь келн олзолгадна. Өдгә цагт Деед орн-нутгудт хальмг келәр периодик барлагдахш, хальмг келн радио болн телевиденәр соңсогдахш. Тегәд, хол бәәх һазадын ордудт XX-гч зун җилин сүл арвад җилмүдт хальмг келн мартагдахин өмн-өргөнд бәәнә. Зуг Әрәсән хальмгуд Әрәсән Европин әңгид эврә Таңһачта, хальмг келн Хальмг Таңһачд девлет государственн келмүдин негнь болна.

Әәшл:Хальмг Таңһч
Хальмг Таңһч

**Хальмг Таңһч** () Орос Орн Нутугин бәәдег таңһче. Хотол балһснь Элст.

## Балһсан
* Элст (хотол балһсaн)
* Лагань
* Башанта

## Отгуд
thumb|left|350px
# Башантан район
# Ики Бурула район
# Көтченерә район
# Лаганя район
# Баһ Дербетә район
# Октябрин район
# Приютнин район
# Сарпан район
# Целинн район
# Хар Һазра район
# Юстан район
# Яшалтан район
# Яшкулин район

## Селәд
* Хошут
* Башанта
* Яшалта
* Кетченер
* Баһ Дербет
* Ики Бурул
* Ики Царан
* Цаһан Аман
* Садовое

## Заалтас

## Дәкәд хәләтән

Әәшл:Орсн Орн Нутг
Әәшл:Хальмг Таңһч
Әәшл:ОХУ-ын холбооны харъяат ангиуд
Хальмг келн

**Хальмг келн** () (Тодо бичиг: ), болдыг. Эн келәр кезәнк Дөрвин төрт түлік малдың қай уақытта бұл Хальмг олн әмтен дуһарла, ода цагит Хальмг Таңһчад.

1924 җилин хөөн Хальмг Таңһчед тодо бичиг бичәр эдлелә. Ода Тодо бичигәр һанцахун Шинҗәнин Хальмгдә қалмақтар әмтен бичиҗәд бәәнә. Дөрвн Хальмыгин улусин мемлекеттік бичиг байсман тодо бичиги Зая-Пандитар үвлүд, 1648 җилд моңһол монғол бичигә сүүрәс бүтәлв. Өндыр Орсын Ниицәнд Хальмг келн кирилл үзгәр бичисиман.

## Хальмг кельнә кириллицаға цаһан алфавиттік әліпби

## Латин хальмг цаһан алфавиттік әліпби

Эн цаһан алфавит 1930 — 1938 җилмүдт Советтік Радян холвад хальмг кельнед тілі олзулдаг билә.

## Тодо бичиг

*Сүүр халх:* Тодо бичиг

## Хальмг газетын болн седкүлин бүрткл
### Газетын
* Красная степь (газета)
* Ойратские известия (газета)
* Тангчин зянг
* Теегин герл (газета)
* Улан хальмг (1919)
* Улан хальмг (1920)
* Хальмг үнн
* Известия Калмыкии

### Журнал
* Байр (журнал)
* Мана келн
* Ойратские известия (журнал)
* Теегин герл (журнал)

## Заалһуд
* Дякиева Р., Б., Журналистика Калмыкии: история и современность, изд. Жангар, Элиста, 2001
* :ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам

Әәшл:Келн
*
Әәшл:Хальмг Таңһч
Лагань

**Лагань** — Хальмг Таңһчин мөндыр (хөөн 1963). Хальмг таңһчин Лагань улус мемлекеттік административті цутхуләң. Буурулсан әмтән: .

## Заалт


Янз:Хальмг Таңһч
Киргиз Орн

**Киргиз орн нутуг** — Ар-Дорд үзгә Азин Азияның (һолар Тянь-Шань уулд) орн.
Казахин қазақ, Узбекдин өзбек , Таҗикин, Китдин орн-нутугта әәлхоша улус мемлекеттік.

## [[Хальмг]] Киргиз нутугт

Киргиз Орн Нутугд мемлекеттік, Иссык-Куль нуурин өөр, дөрвн-хальмг аймакт - Чельпекд бәәх Бишкек, Таш-Кия, Бурмя-Суу, Бүрү-Баш- балһасдын деед үзгүт Текес-талхас ирсын Иссык-Куулин хальмгудә қалмақ әмтын бүүрүльнә. Эднә зун җил хооран нүүҗ ирцихәсмин. Эдниг талданар чигин келцхәнә: Хар-һолын болын хар-хальмгуд, сарта хальмгуд қалмақтар. Киргиз Орн Нутугин мемлекеттік Иссык-Кульск областьд 1989-гче җил болсан әмтенә то авлаһар 4 628 күн болҗ һарсаман. Хар-хальмгудас 111 күн эврә уул хальмг келән сән медцәхәнә. Хальмг кел шинҗилдәг улусинәр болхала, хар-хальмгудын қарасты қалмақ келн-хальмг кельнә тілі онц говор болҗ һарчана. Киргиз келн улус мемлекеттік заагта удан байлһан хар-хальмгудын кельнед болн сойлд үлмәһән хальдаҗ. Иссык-Куулин хальмг нег һазрат бәәдәг кесег улсин кел медәг деерән исламның бурханд шүтүцхәнә. 

Хальмг келн өрк-бүлин, бәәдел-җирһилин тускар нурһульҗе ах үй улусин мемлекеттік хәрлцәнәс давхаш, наадак общественнин функциясы болхала, киргиз қырғыз болн орсин ресейдегі келәр теткәгдәнә. Эрдим-сурһульд қалмақ хальмыгин келн тілі олзулгадхаш. Бичимир үүдәврүмүдчун эн келәр уга. Һанцахан күүндулһанә келн бәәнә, эн келәр нурһульҗе ах үйин улус мемлекеттік келцехәнә. Хамгин түрүн Иссык-Куулин қалмақ хальмг мультилингвы тілінде болҗ һарчана: эдн киргиз қырғыз, хальмыгин қалмақ, орсин келәр күүндуцхәнә болна талдан түрк келмүд бас меднә.

## Нутугин мемлекеттік байр

## Ссылки
* Новости Кыргызстана
* Центр комплексной поддержки трудовых мигрантов Кыргызстана
* Государственный интернет портал
* Французско-Киргизская Ассоциация Экотуризма — A.F.K.E.
* Фото людей Киргизии

Әәшл:Һазр делкә
Җаңhар

Хальмг баатрльг дуулвар "**Җаңһар**" (:ru:Джангар) — нарта делкәд нер һарсан кесег эпосмуд дунде эврә өөдән чинритә орман эзлесан болдыг.

Алдаршасан нертә дуулвриг мана үй күртүл хадһалҗа авче ирсинь — ойрад-хальмыгин дуулач билигтә улус — җаңһарачнер. Теден дунед аһу ик нертә җаңһарче Ээлән Овлаг келҗ болхомин. Терүнә дару нерән туурулсан Басаңга Мукөвүн, бас чигин Шавалин Дава, Бадмин Мөңкөнасн, Коозан Анҗука, Лиҗин Төөләт, нань чигин дуучнурин нердүд темдегтә.

"Җаңһар" хальмг улeст өлсехдень — идән, ундасхаднь — киитин булгин усын болад, эдгехдань — эм болад, даархаднь — хувцын болад йовдог бәәсинь олна тууҗ медүлнә.
"Җаңһарин" 12 баатр бәәдәг, "Җаңһарт" 12 бөлг бәәдәг — гиһәд келцхәнә. Болв чиган "Җаңһарт" кезәнә 12-ас үлү бөлөг бәәҗ, Тернь сүл җилмүдт ил болҗ медгедҗ йовна. Кесег өдр, кесeг долан хонгатан келсен бийнь, "Җаңһaрин" чилгичид күрдүго бәәсмән.

Ода деерән номтонрин илдикеҗ авсар "Җаңһарин" хөрн долан бөлг барлагдаҗ һарсан бәәнә. "Җаңһaр" кезә үүдсн болхомби гисын сурвурат хәрү олхин төлә "Җаңһaриг" бийинь авад шинҗиләд хәләй. Җаңһархан уулта, модта, усын далата һазрат, өрген ик һолта орнд бүүрлсәр үзүлгүднә. Җаңһaрин баатрмудын теҗәл болсан хот-ундынь, бәрҗ йовсaн аң-аһурсынь, аңнаҗ йовсн заһсынь, түлә кеҗ бәәсн модн-урһуцынь, бәәсын геринь авад шинҗилхелә, "Җаңһaр" ики кесг зун җилмүд хооран — "эрднин экин цагат" болсан тууҗин тускар келҗ өгчәнә. 

## Җаңhарчнер
* Адучин Церен
* Басаңга Мукөвүн
* Җуукан Нәәмн
* Ээлән Овла

Янз:Сойл
Янз:Урн үг
Бах, Иоганн Себастьян

**Бах Себастьян** () — нарт-делкән туурсын көгҗим-бичәч болын органче. Тер живлың көгҗим-бичәч болҗ тоолгдна.

## Номтор
### Баһ насын

Бахин Иоганн Себастьян эцк, Иоганн Амброзиус Бах нертә, болын эк, Элизабет Леммерхирт нертә, зурһан көвүд-күүкдтә билә.

### Арнштадт болн Мюльхаузен балһсан (1703—1708)
1703н Туула сард сурһулян чиләд Веймарн тәәҗин көгҗимче болҗодв. Долан сар кәдләләд Бахин Иоган йир сән нертә көгҗимче болҗодав. Тиигәд Арнштадтн Бонифацин хурл Бахин Иоганиг орган хәләдг көгҗмч көдлмш кех сурсн билә.

1706-гч җилд Бах көдлемиш сольх хаһлана. Терд улм олзата орган хәләдг көгҗимчин орм Власий даянчин нертә чонҗд Мюльхаузенд, ик балһсад орн-нутугин мемлекеттік ард, сана һарһав. 1707-гч жилин Хулһан сарин 17-гч өдрт Иоганн Себастьян эврән үй эгчиг Мария Барбара Арнштадтас гер авв. долан бичкдүд теднд дару төрлә, доланас һурван баһ цагат өнгөрві.

Әәшл:Күмн Әмтн
Көглтин Дава

Өдгә цагин литературы Хальмг Таңһчин улусин шүлүгче Көглтин Дава нег эркен орм әзлҗ, орн-нутугтан мемлекеттік, нарте делкәд нер һарв. Көглтин Дава 1922-гч җилд. Ики Дөрвүд алты нутугин мемлекеттік һахан Авһанар гидиг (ода болхала, Хальмг Таңһчин Республикасының Яшалтан районы, Карл Маркс колхозының, Эсто-Алтай райондар селән) гидиг хотонд багше күүнә булд төрсын болдыг. Арвн дөрвин тұрғындарының настаһасан авн эклҗ шүлг бичидг болала, теднәс зәрмнь "Ленин ачныр", "Улан баһчуд" гидиг газетінде барлагдав. 

1939-гче җилд Көглтин Дава Астрахань Хальмг пединститутин студенттер болсаман.

1940-гче җилд "Баһ насни шүлгүд" гидиг түрүн хуранһунь хальмг келәр барлагдав. *Җаңһарин* Жәнібек ханның Жәңгір ханға 500-н җилин өөниг темдеглехин төлә Элст балһснд СССР-ял бичәчнрин Ниицәнә 18-гче пленум болв. Пленумин докладт А. А, Фадеев нань чигин бичәчнер баһ наста Көглтин Даван билгинь ик өөдән темдегләд СССР-ив бичәчнрин Ниицәнд орулв.

Пединститутд сурһульд сәәнәр сурч йовсн болын урн үгин хаалһд сәәнәр орҗ йовсн цагат Көглтин Дава цергет мордав. Алдар Төрскән харсагче дән эклехед Көглтин Дава Моңғол орн-нутугт советск советінің цергет йовла. Дәәнә өмл нүүрт сурҗ орад Көглтин Дава политрук болсаман, үүдәврмүдәрн өшәтиг шалһаҗ, терүнә өршәңгу уга йовудлыг илдикҗе, салдасмуд дунд ик политикалық көдлемеш кеҗәв. Олн үүдәврмүд дотрас ончталь — "Сар-Герел" (поэмасы, 1964), "Ухана буцулты" (поэмасы,  1973; 2-гч һарцань — 1977),
"Җирһал болн ухалалһан" (шүлгүд, поэмасы, 1967), "Үргүлҗи амсалһан» (шүлгүд, 1984) нань чигин.

1967—1968-гче җилмүдт Көглтин Даван "Би чамла цацув", орс ресейдің келәр болхла, ''Я твой ровесник" гидиг шүлгүдин хураңһу барлагдала. Тер дегтер бичиҗ һарһаснад Көглтин Даваг Максим Горький индексі нертә Әрәсән Государственн Мемлекеттік мөрөһәр ачлаҗе, лауреат нер зүүлһлә.

1975-гче җилд "Әмтин сайхан апрель" гидиг шүлгүд болн поэмасы бичиснад, СССР-ин Государственн 
Мемлекеттік мөрөһәр ачлигдав (1976 җ.).

1977—1978-гче җилмүдт һурбан ботьта үүдәврмүдин хураңһу Москвад "Художественная литература" гидиг дегтер һарһачд орс ресейдің келәр барлагдав, 1981—1982-гче җилмүдт Хальмг дегтер һарһач һурбан ботьта шүлгүдин хураңһу хальмг келәр һарһав.

Орн-нутугтан мемлекеттік университетінің профессоры және болын делкән сойлын делгерлетид ик нилчән күргүсан төләднь болын 75-гче насна өөнләнь 1997-гче җилд моһа сарин 12-т "Төрскиндән ач-тус күргүсан төлә "гидиг 3-гче девсиңгин орденәр шүлгеч Көглтин Даваг Әрәсән Ресейдегі алтыншы Федерациясының Президентінің Зааврар ачлисман.

Хальмг Таңһчин республикасының улусин мемлекеттік шүлугче, СССР-ин Социалистическ Күч-келснә Герой, СССР-ин болын Әрәсән Государственн Мемлекеттікмөрөһәр мөрәсин лауреаттары Көглтин Даван нериг 2296-гче тойгата баһ планеталық зүүҗәнә.

2000-гче җилд Көглтин Дава Әрәсән улусин Ассамблеяның "Әрәсә. Улусин мемлекеттік иньглалта" гидиг ик Алтын медаляр ачлигдисмин.

Терскин орнадан болын нарта делкәд нернь туурсын шүлгеч өдгә цагин эргецед билгинь хурц деерән бәәнә.2006-гче җил мөчн сарин ай 17-н Хальмг Таңһчин республикасының шүлгеч Көглтин Дава сәәһән хәәв.
Янз:Күмн Әмтн
Янз:Хальмг бичәчнр

Янз:Сойл
Янз:Урн үг
Инҗин Лиҗ

**Инҗин Лиҗ** (1913-гч җил Баһ Дөрвд нутгин Һооҗур селәнд (ода болхла, Көтчнрә район)— 1995) — угатя күүнә бүлд төрсн мөн. Баһ Дөрвдин Ставкин детдомд эн өссн болдг.

## Бәәдл-йовдл

Комсомолын халхар көдлҗ йовяд, "Улан хальмг" газетд сегләтр болҗ көдләд, хөөннь Хальмг дегтр һарһачин днрек болв.
 
1931-гч җиләс авн эн эклҗ  бичсмн.  Дәәнә урдк җилмүдт  "Байчх" наадн (1939),   "Баир"  (шүлгүд, 1940), "Булг"(шүлгүд болн дуд, 1941), "Мана чидл"(шүлгүд, 1941) гидг нертә шүлгүдин болн дуудын хураңһу барлгдла. 1942-гч җил Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцад, орденәр болн медальмудар ячлгдла. Дәәнә цагин тускар эн "Дәәнә тодлврмуд" гидг түүк бичҗ үлдәсмн.

1963-гч җил "Ольдан күүкм" гидг роман бичв, кесг келврмүд бичҗ барлв. Шүлгүдин хураңһус бас барас һарһв.

1967-гч җил Инҗин Лиҗд Хальмг АССР-ин олн-эмтнә шүлгчин цол зүүгдлә.

1977-гч җилд "Большевикүд" гидг түүк бичсндән Хальмц АССР-ин О. И. Городовиковин нертв Государственн мөрән лауреатын цол зүүв. Түүкин дәкн нег нерәдлһнь — "Мобилизац", "Җилмүд болн теегм" (шүлгүд болн дуд, 1967), "Шинрсн теегин айс" (шүлгүд, поэмс, 1974), "Дурн болн дун" (шүлгуд, 1978), "Зүркни дун"'(шүлгүд, поэмс, 1981), "Теегин хаалһсар" (шүлгүд, поэмс, 1983) "Бадм цецгин туск домг" (шүлгүд болн поәм, 1984). "Мартгдшго нерд" (түүк болн келврмүд, 1990), хойр ботьта үүдәврмүдин хураңһу (1992—1993).

Баһ биш оньган эн орчуллһна көдлмшт өгсмн. Максим Горькийин, А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтовин, С. А. Есенина, Т. Г. Шевченкон, Э. Межелайтисин, А. А. Сурковин, Ю. Марцинкявичюсин, В. В. Маяковскийин шүлгүд; К. А. Треневин "Любовь Яровая", А. Н. Островскийин "Гроза",
А. Е. Корнейчукин "Платон Кречет", А. Н. Арбузовин "Иркутская история'* тидг наадд хальмг келнд Инҗин Лиҗ орчулҗ ҺарҺсмн.

1995-гч җилд Инҗин Лиҗ, Хальмг Таңһчин улсин шүлгч сәәни орнд төрсмн.
Янз:Күмн Әмтн
Янз:Хальмг бичәчнр

Янз:Сойл
Янз:Урн үг
Биолог

Биолог ( bios - җирһал, логос - ном) - әмтәнрин көгҗелтин болн җирһалин туск ном.

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


Әәшл:Шинҗллһн
Хальмг Таңһчин частр

## Текст

**1**
Сарул сайхан Хальмг Таңһч
Сансан тоотан күцәнә,
Авта җирһлин бат җолаг
Алдар һартан атхана.

**Хор:**
*Улан залата хальмг улус,<br>
*Улата теегән кеерүлий!
*Төрскин нутугтан күчән нерәдәд,<br>
*Толһа мендут җирһий!
*Төрскин нутугтан күчән нерәдәд,<br>
*Толһа менд җирһий!

**2**
Олн келн-әмтенлә хамдан
Уралан Таңһчин зүткнә
Иньглилтин залин өндер герелд
Иригче мана батрана.

***Хор***

**3**
Баатр-чирииг үрдәр туурад,
Буруул теемег өснә.
Сурһуль-номдан килмиҗән өдәг,
Сул нерән дуудулна.

***Хор***
Шрёдингерин, Эрвин

**Эрвин Рудольф Йозеф Александр Шрёдингер** (немшәр: Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger, 1887-гч җилд төрсан мөн, 1961-гчем җил Вен балһснад өңгөрав) – австрийн физик-теоретик; 1933-гч җилд Физикәр Нобилевскин нертә мөрән лауреатын цол зүүв; Берлин, Оксфод, Грац, Гент гидг балһснад профессор көдлв. 1939-гч җил авн Дублин балһснад Institute for advanced studies ахлач билә. Квант механик болын материйн дольган теорий белдехав. (Дольган механик - хәләтн)
Эрвин Шрёдингер Вен балһснад Рудольф Шрёдингер болн Георгин Эмили Бренд өрк-бүлд төрсан мөн. 1898-гче җилд Академическ гимназь орв. 1906-1910-гч җилмүдт Венск деед сурһуль сурв.

Әәшл:Күмн Әмтн
Арсан

thumb|Арсна бүрдәц
thumb|Арсн микроскопд
thumb|Күүнә арсн

**Арсн** — мана цокцин бүркә, эн мана цокциг һазаһасн му хорлтта юмсас харсна. Зуг түрүн деерән эн юм илһлнә мөч болна. Арсар дамҗҗ көлсн һарна.
Көлсн арснд бәдг көлснә үрмг бульчрхаһас хурдмн. Эн шеснд бәдг әдл юмс зуг баһ болхас биш, урссн усн болдмн. Көлсн манас даңгин (й)илһрҗ һардмн, болв икәр көлсн манд халун болхла һардмн.
Халун манд, һазаһас ирдг дуланас, келхд нарна, бешин эсклә дотр дуланас, келхд мана цокц гүҗрҗ көдлмш кесн цагт болдмн.

## Арсан хәләҗ харлһн.
Арсиг хәләҗ харх керг мана эрүл-дорүл болхин төлә кергтә.
Кир болн шора дахад мана арсн деер кесг микроб болн талдан олн зүсн арсна гем ирүлдг үүрмг әмтә юмс суна. Арсна гем-машулдг-тадн меддг бишийт, энүг йир бичкн шалз һарһдг биший; талдан чигн кесг арсна гем бәнә. Эн гемс эс авхин төлә арсан цевр бәрҗ бәх кергтә. Тер дотр һаран дару-дарунь уһаҗ бәх кергтә, тер юнгад гихлә эн юмнас икәр киртнә. Дару дарунь толһаһан уһаҗ бәх кергтә. Цаг цагтань дола хонгин нег баньд орҗ бәх кергтә.
Арсан шархталһн әмшгтә. Зәрмдән арсан әрвҗ уга маҗҗ оркв чигн энүгәрнь гем һарһдг микроб орна. Тер учрар арсан шархтахм биш. Кемр арсндан шарх һарһҗ орксн цагтан, шархан цевр усар уһаҗ оркад, йод түркчкәд, цевр сернҗл эсклә кенчрәр боҗ оркх кергтә. Йодар шархд орсн микробиг алад, цевр бодһа киртхәснь хальчлх. Шархан киртәснәс авн ик му йовдл болхинь санҗ бәх кергтә.
Лихтенштейна Нутг

**Лихтенштейн** — Европд немш келәр келдг хаана йоста орн-нутг урднь олн бәәсмн. Болв тиим цаг давҗ одв, ода һазр деер ор һанцхн Лихтенштейн гидг нойна медл һанцхн хаана йосна заллтта орн-нутг бәәнә.

Лихтенштейна тууҗнь 1699 җил эклсмн, тер җилд эн нойна медлин тохмин нег күн Рейн һолын тиньгр һазрт түрүн һазр хулдҗ авсн билә. 1712 җил күртл Лихтенштейна кемҗән 160 дөрвлҗн километр болв, 1719 җилд Лихтенштейна үлмә уга бәәлһн батлҗ авгдсмн.

1990-1994 җиләс авн ООН-а ханьд орна, эврә парламентта (ландтаг) цуг нойна медл арвн нег коммунас тогтна, орн-нутгин һардач-нойн Ханс Адаль фон Лихтенштейн. Лихтенштейн кемҗәһәрн баһ болвчн зөвәр бат экономиктә, энд хот-хоолын, текстильн болн электротехническ предприятьмүд бәәнә. 
Темдглхас, эн нойна медл орн-нутгуд дунд хамгин олар шүднә протезмуд кеҗ һарһна.

Бәәрн әмтнә икнкнь нурһлҗ промышленн предприятьмүдт көдпҗәнә, наадкснь бәец тетклпнә халхар үүлднә. Келхд, нааран җилд 80 миңһн туристнр ФРГ болн Швейцәрәс ирнә. Лихтенштейна девскр һазрин икнкнь зүн үзгмн Альпд бәәнә тер учрар селәнә эдл-ахун халхар көдлҗәх әмтн йир цөөкн.

Лихтенштейн эврә мөңгн уга, тегәд эңд швейцарск мөңг олзлҗана. Государственн бюджетнь йир олз-орута, тиичкәд хамгин ик ору,мөңгнә алвнас цуглулҗ авна, юңгад гихлә эн орн-нутгин алвна процентнь хамгин бичкн болҗ һарчана. Тер учрас энд һазадьн орна фирмс олар эврә әңгсән секнә.

Дәкәд нег соньн йовдл Лихтенштейнд темдглх кергтә, 1868 җиләс нааран эдн дәәнә церг угаһар бәәнә, болв залу болһн җирн насн күртл дәәнә темдглә болҗ тоолгдна. Ода энд тәвн зурһан полицейск кедләчнр цуг кергин диг-дара хәләҗәнә.

Сүл то-дигәр эн нойна медлд 29 миңһн күн бәәнә, терүнәс Ваудц хотл балһснд-5 миңһн күн бәәнә, 1990 җил энд 379 күн төрҗ һарсмн, 162 шин өрк-бүл бүрдәгдв.

## Заалт

* Лихтенштейн официальн нойна гер сайт
Италмудн Орн Нутгин Туг

right|thumb|150px|Италмудн Орн Нутгин туг

**[[Италмудн Орн Нутг|Италмудн Орн Нутгин]] туг** (, **).

Туг
Йөрәл

Йөрәл — ойрад-хальмгудын амн үгин байн зөөрин дотур ончата орм эзлнә. Әмдерлиг мемлекеттік цәәлә дүңцүлхлә, терүнә давсань йөрәл. Мана өдр-бүрин ямаран чигин керг-үүлдүвәр болһн цугтан бийдән зокаста йөрәлин үгтә. Эннь мана йөрәл йир өргәр олзлгддг болчкад ик өргөҗсиг үзүлҗәнә. Энд үрглҗ олзулгададаг кесег йөрәлмүд барлҗанавидн. Умшачнр оньган өгче энүг дасад, әмдерлдән олзлхла йир сән тусан хальдах гиҗ санҗ-анавидн.

## Үлгүр
**Көвүдин өрвөлөг хәәчләлһнә йөрәл**
Алтыншы хәәчин төөлг ниилҗ, 
Әмн наснь бат болҗ, 
Мөңгин хәәчин төөлг ниилҗ, 
Мөңкид наснь бат болҗ, 
Хаандан хәәртә, 
Олнадан эңкыр,
Нутг нурһананань сүвлагче* болҗ, 
Ардан олн дүүнр дахулҗ, 
Амулаң эдлетхә. 
Эрк бичкин шарин үсиг 
Эн өдр хәәчлеҗ
Эсрг җилдән үүнәс ик байр кетн. 

__________________

 сүвлугач —селвугач
Куритиба

[310px|right|thumb| Curitiba, Paraná, Brasil: http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=25_25_47_S_49_16_19_W 25° 25' 47" S 49° 16' 19" O]
70px|left

**Куритиба** (*Curitiba*) — Бразиль өмн үзгт икәр балһсн. 
Бүүрлсfн әмтsн: 1.808.969 күн (2007).

## Интернет

* Commons:Curitiba
* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com
Чонос

**Чонос** (**Чонса оток**) —  монгол улсин нег хуучн тууҗта оток, өдгә цагт Əрәсә Хальмг Таңһчт, Буряад Республикд болн Иркутск һазрт, Монгол Улст, Хитяд Улсин Республикд Өвөр Монголд бәәнә. Чонос — чон гидг аңгин олн то үг. 13-гч җилин зунд Рашид ад-Дин бичлә, хойр Чарахэ-Лингумин күвүн Чонса оток эклля. Тер хойр күвүнә нерәс Гэнд-Чино болн  Улуг-Чино билә. Чарахэ-Лингумин тохм Бодончарас эклцсн — Алан-Гоа --- Бодончар --- Хабичи-баатар --- Дутум-Менеен --- Хайду --- Чарахэ-Лингум. Чарахэ-Лингумин һурвдгч күвүн Амбаһай-хаана эцк. Тиигәд, Чонса отог Борҗигиин отгин нег ясн.

## Дегтрмүд
* Рашид ад-Дин,  Дегтр 1,2
* Алтн Тобч
* Лев Николаевич Гумилёв, 1967.
* Козин 1941
Итерзен

**Итерзен** — немш мөндр. Бүүрлсн әмтн: 17 865 күн (2006).

Әәшл:Немш
Жириновский, Владимир Вольфович

1946 жил төрсөмән; бәәх һазрань - Москва балһсн; Әрәсән Федерации Федеральн Хургин Орн-нутугин Хүүв, депутат, Әрәсән Федерацин Федеральн Хургин Орн-нутугин Хүүвин ахла-чин дарук; «Әрәсән либеральн-демократическ парть» гидиг Политическ парть кандидатурт орулсман; «Әрәсән либеральн-демократическ парть» гидиг партии гешүн, партин Ахлач, пар-тин Деед Советин Радян гешүн

Әәшл:Күмн Әмтн
Медведев Анатольевин Дмитрий

thumb|Дмитрий Медведев
Һаха сарин 14 өдрт 1965 җилд Ленинград балһснд төрсмн; бәәх һазрнь Москва балһсн бәәнә; ода Орсин Ниицәнә Ахлач болна.

Әәшл:Күмн Әмтн
Богданов Владимирин Андрей

1970 җил төрсимин; бәәх һазрнь Москва балһсан; «Әрәсән Федерацин мемлекеттік демократическ парть» гидиг политическ парть, Центральн Комитетин ахлач; Москва балһсна Солнцево гидиг дотур балһсна муниципальн тогтацин муниципальн Хургин көдлжәһәд үүл дааҗах депутат;
бийнь кандидатурт орсмун; регистрацин бәрмит - суңһачнрин һар тәвсын бичимир батлывар; «Әрәсән Федерацин демократическ парть» гидиг Политическ партин гешүн, партин Лидер

Янз:Күмн Әмтн
Зюганов Андреевин Геннадий

1944 жил төрсмн; бәәх һазрнь - Москва балһсн; Орсн Федерацин Федеральн Хургин Орн-нутгин Хүүв, депутат, Орсн Федерацин Федеральн Хургин Орн-нуггин Хүүвин Орсн Федерацин Коммунист партин фракцин һардач; «Орсн Федерацин Коммунистическ парти» гидг бодлһна партин кандидатурт орулсмн; « Орсн Федерацин Коммунистическ парти» гидг бодлһна партин гешүн, партин Центральн Комитетин Ахлач

Әәшл:Күмн Әмтн
Әәшл:Көтләчнр
Эчер

**Эчер** (, ) Хунһармудт бәәдг хотн. Будапештин өөр. Хотнд 3252 күн бәәнә (2001).

## Тууҗ
Негдгч үг Эчерәс 1315 җиләс билә. Эчерин негн тууҗин бумб католикин церк 1740 җиләс бәәнә. Эчерд туурсн бииллһн бәәнә, *Эчери лакодалмаш* – *Эчерин хүрм*.


Боомг:Ecser border.jpg
Боомг:Ecser main street pathway.jpg
Боомг:Ecser church streetside.jpg
Боомг:Pest county Ecser E71 highway IMG 0251.JPG

Янз:Хунгармуд
Хальмг улусин ик сурһуль

**Хальмг улусин ик сурһуль** - Хальмг государственн девлет университет

## Һазад заалһ
    
https://web.archive.org/web/20210213222822/http://www.kalmsu.ru/
Калининград

**Калининград**, Königsberg гидг кезәнкин немшн нертә, 1945 җилин хөөн Орсин Орн бәәдг  балһсн.
Нинша

thumb|300px|Ниңша
 	

**Ниңша или Ниңся** () гидиг  Китдин Орн Нутугин Таңһче

*
Коньсковоля

**Коньсково́ля** (, МФА [kɔɲskɔ'vɔla]) — Бүүрлсн әмтн: .

## Заалһуд
* Коньсковолялэн порталэз (П)

Әәшл:Польш
Псков

right|thumb|300px

**Псков** — Әрәсән мөндр (хөөн 903). Бүүрлсн әмтн: .
Хавр

280px|мини|справа|<span style="color:grey;">Хавр</span>

**Хавр** () — җилин цаг, үвл зун хойр хоорнод бәәнә. Хаврин сармуд: моһа сар, мөрн сар, болын хөн сар.

## Заалтс

## Линкс
* Хавр тодолҗи бичилһан

Х
Тәрнс

**Тәрнс** — хальмг хуучн онц ухани-шаҗна төрл. Териг дала хувргуд, гелңүд, манҗ әмтн бүрдәв.
Үлгүрмүд

Үлгүрмүд - ке сайхан, ахрар келсан цецен үгмүд. Эден бас улусин урн үгин нег әңгень болдаман. Үлгүрмүд олн зүсн төрмүд, байдал-җирһал медүлнә. Үг келсын цагатан үлгүрмүд орулҗ келхелә, күүнә келн сайхарна. Тегәд чигин мана бичәчнир бичисын цагтан үлгүрмүд йир сайнар орминь олҗ олзулна. Сурһульчнар хальмг келән кееһәр, сайнар медҗ авхин кергет, үг келхеләрн үлгүрмүд орулҗ келдег дасх кергетә.

## Үлгүр

* «Бий бөк болхала, негиг диилдыг, ухан, эрдем, сурһуль бәәхлә, олыг диилдыг»
* «Сурһулин экен - җирһал, залхуһин экин - золваң»;
* «Ухан сурһульд йозур уга, эрдем-сурһульд көгшин уга».
Төвд

thumb|Төвдин төрскин нернь — «Пө»

**Төвд** (төвдин кельнед: བོད་ [пө], китдин кельнед: 西藏 [Шинҗаң]) Азин район болна. Ода Китдин орн-нутугт байна (1949 җил хөөн). Энүнә хотол балһсан — Лхаса (200 миңгин күүнтә).
thumb|Тууҗин Төвдин флаг
thumb|Потала байшаң
Хаани йосн

Хаани йосн — хуучн делкән болн хальмг улсин йосн бәәнә, 
нег күүнә йосн.

## Заалһуд
* Хаани йосн
Һаха сарин 14

**Һаха сарин 14** григорин литд хойр зун тәвн доладгч (257-гч; немсн җил болхла, 258-гч) җилин өдр. Шин җил күртл 108 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

* Лу сарин хүвсхүл (1917 он): цаһан хаани йоснас буцлт, Цагзурин залвр Орс нутгиг *таңһчар* соңсхав.

## Байруд

## Төрсн әмтн
* 1965 — Медведев Анатольевин Дмитрий

## Өңгрсн әмтн

* 1927 — Айсадора Дункан (Isadora Duncan) (р. 1878), америкин биич, Сергей Есенин шүлгчин гергн.

Янз:Лит
Бенилюкс

Бенилюкс - Бельҗин, Дораһазрин болнн Люксбалһсна ниицән

thumb|Туг Бенилюкс
Друзь Абрамовин Александр

мини|Александр Друзь
Май 10 өдрт 1955 җилд Ленинград төрсөмән **[[Что? Где? Когда?]]** гидиг телевикторин наадгадаг күн.

## Сайты
* '''Что? Где? Когда?''' гидигин веб сайтын ахар намтар
* дәкәд нег ахар намтар
* Александр Друзь '''Эхо Москвы'' радиосының музыкалық келсән бәәдәг

Янз:Күмн Әмтн
Лүксин Балһсна Нутг

**Хун Тәəҗин Улс Люксембург** (Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) Барун Европд бәәдг орн нутг. 1957гч җиләс Европин Ниицәнә орлцаач болдг бәәнә. Орн Нутгин өөр Бельҗмуд, Немшмуд дәкәд Пранцс орн нутгуд бәәнә. Нерн ар немшмудын келнә һарв. Тер келнәс «lucilinburch» «баһ балһсн» тольдҗана.

## Түүҗ

VII зунҗилд Люксембургин олн әмтн Кирсн Номд орла. Кирстн багш Виллиброрд тер һазрт Бенедиктин Кит эклв. 1964 җилд Люксембургин Хун Тәəҗ Жан болв. 2000 җилд Хун Тәəҗ Жан көгшн болад эврәнь Анри гидг нертә көвүнд орн нутг өгәд һарв.

Әәшл:Һазр делкә
Әәшл:Һазр делкә
Эспанмудин Нутуг

Эспанмудин Нутуг мемлекеттік (эсп. и галис. Reino de España, кат. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma, окс. Reialme d'Espanha, астур. Reinu d'España), өмн барун Европд бәәдег орн нутуг мемлекеттік, Пиринеин өрәл арлын икинкинь хүмин авҗ байна. Эспанмудн Нутугин нерен кезәңк финикий кельнәс тілі ирлә. Финикмудин «испаним» гиҗ үгин утх «чинһинә кевс» болҗана.

## Сайты
* Official tourism portal for Spain
* Weather forecast for Spain

* Commons

Әәшл:Һазр делкә
Әәшл:Европ
А үзг

**А** — түрүн хальмг кельнә кирилл болын Тодо цаһан толһана үзуг. Хальмг кельнед А үзугәр хату эгешег болна.

## Кирилл
Эллинмудн Αα (альфа), финикин «алеф» гидbг үзугин сүүрәс экельнә. 

## Тодо
Тодо бичигит А дөрвн дүртә болна: экельцед, дунд, болын хойр эцүстән. Кензе А үзугин янз Б, Г, К болын галигүд үзугә хөөн бичисмин.
Вашингтон

**Вашингтон** (ингл. Washington, D.C.) гидг балһсн Амерекин Ниицәтә Орн Нутгудин хотл балһсн бәәнә.
Бельҗмудин Нутг

**Бельҗмудин Орн Нутг** (пранцсар Royaume de Belgique) - Европд бәәдг орн нутг. 2005 җилин тодигәр эн орн нутгт 10,511,000 әмтн бәәдг билә.

Бельҗмудин Орн Нутгин хотл балһсна нерн - Брюссель.

Әәшл:Бельҗмудин Нутг
Әәшл:Һазр делкә
Эйринмуд

Хойр халхс тиим нертә бәәнә:
# Ирландмуд олн әмтын
# Эйринмудн келн
Гәәлгүдин келн

**Эйринмудн келн** (эйр. *Gaeilge*) — Энетекгин-Европин бүлин келн. Кезәнк цагт Эйрин һазрт экләд ода эйринмуд әмтнә келн бәәнә. Ода цагт дала биш Эйринмуд эврәнә келтә дуһарҗана. Эйринмудн келн Европин Ниицән болн Эйринмудн Орн-нутгин медгдәд бәәнә. Ар Эйрин һазрт бахн әмтнә келн медгдад бәәнә.

## Алфавит

Әәшл:Келн
Ирландин Орн

**Ирландин** (Ирландмудар: Éire ) гидиг орн нутуг Ар Барун Европд бәәнә. Ода цагатан **Ирланд Орн Нутуг** 80% Эйрһазрин Аралас эзлҗана. Орн нутугин нерн чикяр **Ирландин** болх эс гиҗ **Ирландмудн Орн Нутуг** келҗ чик Орн нутугин нерен аралын нерняс талдан кедг тускар. 

## Заалтс

Әәшл:Һазр делкә
Әәшл:Европ
Екатеринбург

Екатеринбург Дунд Урал болна. Уралин Ниицәнә улус Сведловин һазрин хотол балһсан.
## Өгөгцан
Бүүрүлсан әмтын - 1300 тыс.чел.
## Дээд боловсрол
Хотод Уралын Холбооны их сургууль, Уралын улсын уул уурхайн дээд сургууль, Екатеринбургийн цэргийн дээд сургууль, Уралын улсын анагаах ухааны академи, Уралын Улсын хөдөө аж ахуйн академи, мөн олон бусад дээд их сургууль байдаг. Эдгээр сургуульд Европ, Азийн гадаад оюутнуудыг оролцуулаад ойролцоогоор 100000 оюутан суралцдаг ба хамгийн ихдээ Уралын Холбооны их сургуульд одоогоор 57000 оюутан сурж байна. Монголчууд энэ хотод 1960, 70-аад онд маш ихээр сурж байсан ба Б.Жигжид, /дэд бvтцийн сайд асан/, Ц.Цэнгэл /ЗТАЖ-ын сайд асан, Зандаахүүгийн Энхболд, Г.Мөнхбаяр /хотын мэр/, Бадарч /ШУТИС-ын ректор асан/, Энхбат /Ногоон нам/ нар болон Эрдэнэт, ТЭЦ-н ихэнх инженерүүд Уралд суралцаж төгсчээ. Нийт дүнгээр ойролцоогоор 1300-аад монгол оюутнууд төгссөн байна. 
2011 оноос эхэлж Суворовын нэрэмжит цэргийн сургуульд монгол сонсогч нар сурч эхэлсэн.

thumb|Екатеринбург, 1734

Екатеринбургт 2009 оноос Монгол Улусын консул ажиллаж байгаа.

## Танылган туганнар
Сергей Светлаков шоумен, телевидениесінде алып баручысы, актерлік, продюсері, сценаристі

Александр Масляков телевидениесінде алып баручысы, телепродюссер

Семен Альтов язучы-юморист

Алексей Балабанов кинорежиссері, продюсері, сценарист

Юрий Лоза җырчы, композитор

Александр Малинин җырчы

Игорь Алтушкин эшмәкәр, «Рус бакыр компаниясе»нә нигез салучы һәм директорлар советы рәисе. Меценат һәм җәмәгать эшлеклесе

## Зам тээвэр

Екатеринбургийн метро нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 7 өртөөтэй. Мөн төмөр замын 2 өртөө тус хотод бий. Трамвай, троллейбус нийтийн тээвэрт үйлчилдэг.

Екатеринбург хотод "Кольцово" нисэх онгоцны буудал бий.

## Зуругийн цомог

File:Sverdlova Street in Yekaterinburg during nighttime.jpg|Свердловын гудамже
File:Ural_state_university_front_2007.jpg|Уралын Холбооны их сургууль (хуучинаар УрГУ)
File:Ustu_day_1.JPG|Уралын Холбооны их сургууль (хуучинаар УПИ)
Америкин Ниицәтә Орн Нутугуд

**Америкин Ниицәтә Орн Нутугуд** () гидиг нертә орн нутуг Ар Америкин тивнд байна.

## Штатлар Булһавар

Әәшл:Америкин
Әәшл:Америкин орн-нутг
Моцарт, Вольфганг Амадей

**Йога́нн Хризосто́м Вольфганг Теофи́л Мо́царт** (нем. Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart, Во́льфганг Амаде́й Мо́царт, 27 января 1756, Зальцбург — 5 декабря 1791, Вена) — алдр өөстрмудн когҗмч.

Әәшл:Күмн Әмтн
Чайковский, Петр Ильич

| Зург = 
| Зургин_Домг = 
| Нерн = Пөтр Чайковский
| Төрскн_нерн = 
| Йоста_нерн = 
| Төрсн_Цаг  = 
| Төрсн_һазр = 
| Өнгрсн_Цаг = 
| Өнгрсн_һазр = 
| Бәәдл-җирһлин_Цаг = 
| Бәәдг_Орн_Нутг = 
| Эрдм = композитор
| Көгҗмин_Зер_зев = 
| Җенр = Классик көгҗм
}}

Әәшл:Күмн Әмтн
Манҗин Аркадий

**Манҗин Аркадий** (1961-гч җилин бар сарин 11 - 2022-гч җилин хөн сарин 16) - хальмг көгҗим, компонист, поп-, рок-, олн-әмтәнә-вокалист.

## Дискография
* Шар альбом (1992)
* Бичә ууль (1993)
* Иньги мини (1996)
* With Special Guests (2001)
* Белая дорога (2021)
* Жизни река (2021)
* Письма к себе (2021)
* Седкилин җивыр (2021)
* Тег (2021)
* Хальмг шовун (2021)
Эриксон, Лейф

**Лейф Эрикссон** (, ок. 970 — ок. 1020) — викингин зуульч көвүн.
Колумб, Христофор

**Христофо́р Колу́мб** - Испанияның Америкалық хәәсын зуульчи күн.

Әәшл:Күмн Әмтн
Ленцин зокал

**Ленцин зокал** — күслүлсан электротурглана зөрүүллһн цәәлһедег зокал.

Күслүлсан электротурглана зөрүүлүлһан даңгинид учрасан хүврулһанд эс гиҗ җисәнд эсрегү.

Әәшл:Шинҗллһн
Хүврүлһан

Хүврүлһан гиж темдег оңдан болдыг берк орнд зогсaд бәәдәг. Хүврүлһна кергелех тогтна кергелхин сөрү.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Амдалһан

**A** болн  **B** ганцахан олнин цегиг ниилүлдаг олн *амдалһан*  A \cap B  нерәдгҗәнә.

Янз:Шинҗллһн
Янз:Эсв
Тополоҗик

[right|thumb|[Мөбиусин күсм — нег нурһунта нег талта дееркнь. *Тополоҗик* шинҗилһнә юмин үлгүр]]
[right|thumb| Һарта ааһ болын [тор хойрин гомотопик әдлехан]]

**Тополоҗик** () кемҗәллһнә үй, үргүлҗиниг болын үргүлҗин коочилһанд урвушго бәәдег харангин кевсиг (үлгүрлахад, ниилилһан, үзгүдләһан), шинҗилдыг бәәнә.  Юмсин метрик кевс (үлгүрлухд хойр цегин зә-завсар) **тополоҗик** шинҗилдго. Үлгүрлхуд **тополоҗикин** хәләцәнд һарта ааһ болын тор хойриг йилһиҗ большого.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Константа

**Константа** гидиг тойг даң бәәдәг берк.

## Шалдаг константа

## Литератур

* Steven R. Finch, Mathematical Constants. Cambridge, 2003 (ISBN 0-521-81805-2)

Янз:Шинҗллһн
Янз:Эсв
Пи

\pi~ (келдв **«пи»**) гидг тогтн тугриглһанә ут диаметрин утд хәрцән тусчад бәәнә. 

\pi~ гидг тогтн бийнь җигтә тойг. Энүнә берк m/n бәәдлтә рационал болдыг биш, энд m болын n бүкл тойг бәәх зөвтә. Тигәд, энүнә арвадгачта рационал төгсөхаш эс гиҗ давтаврахаш. Бас, \pi трансцендентн тойг болдыг бәәнә, юн гихилә эн тойг заг зерг алгебрин тоолдолһана аш болдыг биш. Эн бәрмәт 19 зунҗулан немшин математикин ик күцәвр болв. 

Грисн үг \pi~ Җонс (1706) математичнир мөр һарһадаг билә. 1737ч Эйлерин Леонардин күцәврин хөөн цуһар кергелҗәнә. Эн \pi үзгн темдеглелһан түрүн үзг Грисн үг тугриглһан (περιφέρεια) үндүсләҗәнә.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Олн

## Заглаһан
*Beiträge zur Begründung der transfiniten Mengenlehre* күцәврин экильцат, Олна онлын бүрдәәч Georg Cantor тиим заглаһан *Олнод* бичәд өглә: 

*By a *'set** we mean any collection **M** into a whole of definite, distinct objects **m** (which are called the **elements** of **M**) of our perception [Anschauung] or of our thought.''

Олна [[Юмн|юмс]] юн болв чигтн бәәх зөвтә: тойгс, күн әмтын, үзг, талдан олн. **Олн** ик үзгәр бичидг зөвтә. ** *A* болн *B* олн әдл** гидиг эрлеһан **ямаран болв чигин юмн *А* олнас *B* олна юмн болх''' эрлеһанд әдл.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Берк

**Берк** гидиг математиканың уг медрел дүүрхин төлә эдлелдаг бәәнә. Үлгүрлүхд, функцин һардаг дүүр **Функцин берк** нерледег бәәнә. 

Янз:Шинҗллһн
Янз:Эсв
Завсар (Математика)

**Завсар** гидиг бәәлһн тойгин олн тиим шинҗилгата: ямаран болв чигин хойр тойг **завсар** нертә олн болад, ямаран болв чигин тойг тер хойр тойгин загат **завсар**д бәәдег.

Янз:Шинҗллһн
Янз:Эсв
Бүгдә олн

Олна онлд, нег чигин олн һарһал уга олн **Бүгдә олн** болхав.

Боломҗин онлад, нег чигин олн һарһал уга йовдл бәәдег зергин харан **Бүгдә олн** болхав.

Янз:Шинҗллһн
Янз:Эсв
Мөбиусин күсм

Мөбиусин күсм - нег нурһанта нег талта дееркнь

[right|thumb|[Мөбиусин күсм — нег нурһанта нег талта дееркнь]]

Янз:Шинҗллһн
Янз:Эсв
Математика

Математика - хуучин беркин, кевин туск ном. Математикалық кергетә юмна чинрумүдиг шинҗеләд, эниг товчулгеч байна.

## Һол авц

Юмна чинер математиканың келәр иткүл нерәдленә. Чаңһу ухана тоолворар, онл юмна туск тосхуман. Эн онлу математиканың үлгүр байна.

## Тарих

[thumb|[Кипу, инкуд то бичлих олзусан]]

Колмогорин пандита эн математиканың тууҗа бәәһүләт сана һарһав.

* Математиканың төрлет - то, аһу, зә болв нань чигин төрмүд һарсун цаг. 
* Амур математика.
* функциянин шинҗлилһан.
* Ода цагин математика.

## Һол төрмүд

* Тойг
* Тополоҗик харан
* Берк
* Хүврүлһан
* Функция

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Тойг

**Тойг** гидиг аатрулгадсан медрл толгодхин төлә эдлелдег бәәнә. **Тойг**ин бичидг темдег болн аатрулгадсан медрел хойриг **тойг** гиһәд нерледег бәәнә. Ода цагат **Тойг**ин эдлелһан әвр ик болдав - телефонды бииркилһан, код далдалһан, диг дарань тогталһан. Математикалық **тойгин** заглаһан делгүрәд дала шин медрел багталлад авла: хоосын тойг (ноль), Хасх тойг, Җигтә тойг, Трансцендентн тойг.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Тайван арл

**Тайван** (Китдин: 臺灣島; тууҗин Китдин: 大灣島 / 台員島 / 大員島 / 台圓島 / 大圓島 / 台窩灣島), талдан нерен Формоза (Китдин: 福爾摩沙島; Португишас авчексин: Ilha, "сайхан (арал)" ) гидиг арал Китдин арлан дунде хамаг ик арал болдыг. **Тайван арал** Тайванын теңгесин холас зюнгар халхад байна. Хойрдагче Делкән Дән цагтас **Тайван арлад** хуучин Китдин залвар ода чигин байна.
Һазрин кегдемл дахуль

thumb|150px| Советын "Спутник" нертә түрүн һазрин кегдмл дахуль
Түүмрин харулч

[thumb|400px|[Нью Йорк балһсн|Нью Йорк балһсна түүмрин харулче дәкәд арвын әмән аврачиг дуудна, эвдерсан Нарат Делкән Гүүлгулһенә Төвин үлдулат орад ирх.]]
Өөрдин келн

**Өөрдин келн** (Тодо бичиг: ), талданар **Өөрдин келн** әмтын дуһарла, ода цагат Китдин Улус Орнод Шинҗәнд, Көкнуурт, Алшаад, Көлнбүүрт, Монһлмудин Орнд Өөрдә әмтын дуһарҗана. 

Тодо бичиг бичәр эдллә. Ода тодо бичигәр һанцахан Шинҗәнин Өөрдә әмтын бичиҗәд бәәнә. Дөрвн Өөрдин улусин бичиг бәәсмин тодо бичиги Зая-Пандитар үвлд, 1648 җилд моңһл бичигә сүүрәс бүтәлв. Өндыр Орсн Ниицәнд Өөрдин келн кирилл үзгәр бичисмин. Монһлмудин Орн Өөрдин келн гөрделҗәнә. Ховд, Увс, Баян өлгә, Көвсегекел әмгүдуд албан бишәр күүндҗана.

## Латин неофициал алфавит

## Тодо бичиг

*Сүүр халх:* Тодо бичиг

## Һаза заалаһ

* "Хальмг кел дасий!" төсол

Әәшл:Келн
*
Әәшл:Хальмг Таңһч
Орс келн

**Орсин келн** () - Орсин келн.

## Ишлэл

## Холбооһон

* Справочно-информационный портал «Русский язык». Возможна проверка слов по различным онлайн-словарям 
* Самая крупная русскоязычная электронная библиотека
* Cайт о древнерусской литературе 
* Русскiй поискъ — Поисковая система, поддерживающая дореволюционное правописание 
* «Основные правила грамматики русского языка» 
* Федеральный закон «О государственном языке Российской Федерации» 
* «Инструкции: русский под Windows и в Интернете» — русские шрифты, фонетическая, транслитерационная русская клавиатура, виртуальная русская клавиатура, настройка e-mail… 
* Насущные вопросы русского правописания

Әәшл:Келн
Өөрд

**Өөрд** — () Шинҗән гидг Китдин Орн Нутугин нег захд (орчулврар «шин һазр») мана Өөрд әмтн өдр күртл нигтәр 19 хотонд, 59 әңгд хувагдсар бәәнә. 1998-гч җилин ут тооһар 17,473,500 Шинҗәнд бәәдг әмтнәс 160,200 өөрдн күн болдг билә. Китдин Орн Нутгин келн китд болв. Закаһар болхла, баһ келн улсин келн тус-тустан эврә автономдан бас төлҗх зөвтә. 
1934-гч җил болсн Шинҗәнә революцин хөөн өөрд әмтн Өөрдин Тод бичг дасдг болцхаҗ. Эндр Шинҗәнд Тод бичгәр һурвн газет болн һурвн журнал һарна. 
Шинҗәнә багшин ик сурһульд өөрд келнә болн литературин әңг бәәнә. Үрмч балһснд өдр болһн радиоһар өөрд келәр шин зәңг, реклам, художественн соңсхврмуд өггднә. Байнһолд, Борталд, Ховгсәәрд өөрдн келәр телепрограмм бас өггднә. Шинҗәнә өөрд әмтн сәәнәр төрскн келән медцхәнә. Шинҗәнә өөрдн келнд китдин келнәс олзлгдсн үгмүд олн.

### Белдлһн
* *Санчиров В. П.* О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: сб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian
* ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.
* ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.
* ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian
* ''Хойт С.К.'' Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))
* ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at the ethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.

Khoyt S.K. Last data by localisation and number of oirad (oirat) (rar) - in russian 
* Khoyt S.K. Last data by localisation and number of oyirad (oirat) (htm republication) - in russian
*Oirad Mongols auf mandal.ca
Тавцың лав домен

Ямаран болве чигин Интернет индексі домендік неренд **Тавцың Лав Домендік (ТЛД)** гисын һол үндесен нерен багтадаг. Үлгүрн: **xal.wikipedia.org** гидиг домендер нернед **.org** гисын **Тавцың Лав Домен (ТЛД)** багтадҗана.

## Һазадур иш авсын

* Articles on CircleID about TLDs
* IANA TLD List
* http://ftp.isc.org/www/survey/reports/current/report.bynum

Әәшл:Интернет
Йиртимҗин тойг

right|thumb|'''Йиртмҗин тойг''' олзулалһана үлгүр: тооцан (негин альман, хойр альман, һурвын альман, ...)
**Йиртимҗин тойг** — тоохла ирдаг тойг. Хойр йиртмҗин тойг заглах арһа болҗана: 
* **юмна тойглааһан** (*негдегче*, *хойрдагче*, *һурвыдгеч*…) — дала орна йоста гидиг арһ;
* **юмна то** (*уга*, *нег юмн*, *хойр юмс*…). 

Йиртимҗин тойгин олн \mathbb{N} темдегтә. Эн олн сүл уга болҗана: болвычен йиртимҗин тойт икәр бәәнә.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Бүкл тойг

Йиртимҗин тойг багтаҗ авсан 0 тойг (0, 1, 2, 3, ...) болн эднин эсргү тойг (0, −1, −2, −3, ...) хамдан **Бүкл тойг** болдыг бәәнә. Үлгүрлахд, 65, 7, болын −756 **Бүкл тойг** болхий; 1.6 болын 1½ **Бүкл тойг** болдыг биш.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Эсрегү тойг

**Эсрегү** болын **эс-Эсрегү** бәәдегень Бәәлһан тойгин онч. **Эсрегү тойг** 0 баһта. Үлгүрлахд, **-1.414**, **-1**. Хоосын тойг 0 бийинь **Эсрегү** биш болын **эс-Эсрегү** биш.
Бәәлһан тойг

Рационал тойг (үлгүрлухд, 42 болн −23/129) болын җигтә тойг (үлгүрлухд, Пи) хамдан **Бәәлһан тойг** болдыг бәәнә. Эс гихлә, **Бәәлһан тойг** чилши уга үүлмр (үлгүрлухд, 2.4871773339...) болхий. Эс гихлә, **Бәәлһан тойг** чилш уга һоодон цег болҗана.

[right|thumb|300px|'''Бәәлһан тойг''' чилш уга [Һо|һоодон цег болҗана.]]

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Даралт

[right|thumb|250px|Эн зургт [Бәәлһн тойг|бәәлһн тойгин чильшиго даралт Көк өңгета болдыг. Эн даралт икдүлдахаш эс гиҗ баһрулдахаш эс гиҗ ниилулхаш эс гиҗ **Cauchy** болдагхаш зуг захта болдыг бәәнә.]]

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Рационал тойг

Ямаран болв чигин хойр тойгин хүвәр *a*/*b* **Рационал тойг** болхий зуг хувагч *b* хоосн тойг (0) болх биш. Хувагче *b* 1 болхала ямаран болв чигин Бүкл тойг **Рационал тойг** болх. **Рационал тойгин** олн \mathbb{Q} темдегта болдыг бәәнә.

Әәшл:Математик
Функция

Нег олна юмн талдан олна юмынд тольсан аш **Функция** болдыг. Үлгүрлүхүд, *Орс Хальмг Толь* **Функция** болхий, юнгад гихлә *Орс Үгс* олна *орос үг* юмн *Хальмг Үгс* олна *хальмг үг* юмынд тенд тольдад байна. Математикалық тер юмынс бәәлһан тойг болдыг байна.

Әәшл:Шинҗллһн
Әәшл:Эсв
Экн тойг

Һанц бийиннь эс гиҗ 1 хувагдг йиртмҗин тойг **экн тойг** нерлдг бәәнә. Түрүн 26 **экн тойг** тиим болдг: 1, 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101
Зүн һарин нутг

right|thumb|400px|Зүн һарин нутуг мемлекеттік зургуд (1720 он)

**Зүн һарин нутуг** — Дөрвн Хальмыгин уңгин, тууҗилгеч орн нутуг мемлекеттік.

## Тарихи

* 1635 — Дөрвн Хальмыгин хурал Зүн Һарин нутуг бүтәҗ http://www.outdoors.ru/region/altay/altay36.php. Шин яңа нутугин мемлекеттік хан - хун тәәҗ Баатр (1653 он хөөн).
* 1640 — Ик Цааҗин Бичиг һарв.

## Зүн һарин хаад
* Гумче, түрүн Дөрвн Хальмыгин Улусин хан, Хар Хула-тәәҗ.
* Эрднь-Баатр 1634—1638, 1638 хөөн Эрдень Баатр хун тәәҗ, 1638—1660
* Сеңг, 1630 онин, Цецен хун тәәҗ нертә, 1660—1671
* Галдан 1645 онин, Бошигт хун тәәҗ нертә, 1671—1679, Бошигт-хан нертә, 1679—1697
* Цевң Равдан Эрдень Зоригт хун тәәҗ, 1697—1727
* Галдан Церен, Эрдень Баатр хун тәәҗ нертә, 1727—1746
* Цевең Дорҗи, Аҗа Намҗал хун тәәҗ нертә, 1746—1749
* Дорҗи лам, Эрдень Баатр-хун тәәҗ, 1749—1753
* Давчи, хун тәәҗ, 1753—1755

## Сайтында
* Зүн һарин нутуга мемлекеттік тарихи
* http://hrono.info/land/dzhungaria.html
* В. А. Моисеев «Россия и Джунгарское ханство в XVIII в.»
* Гибель джунгарского ханства
* Хаад

Янз:Тууҗ
Промиле

‰

**Проми́ле** (латин pro mille) — нег миңһна хүв, 0,1 процент. Кедү миңһна хүвс кемҗән бәрдг гиҗ бичнә
Улгүрнь:
* 1 ‰ = 1⁄1000 = 0,001 = 0,1 %
* 0 ‰ = 0
* 0,07 ‰ = 0,00007
* 30 ‰ = 0,03
* 45,1 ‰ = 0,0451
* 1000 ‰ = 1
* 2000 ‰ = 2
* 10 ‰ = 1 %

Нег килограма промиле нег грам болна. Тонын промиле — килограм.

## Кемҗәд промилед
Зәрм кемҗәс промилед бичнә. Үлгүрәр, усна давсн, әркин то күүнә цусд.

## Дәкәд хәләтн
* Процент
1

**1** (**неѓен**) — 0 2 хоорнод бәәдег йиртмҗин тойг.

## [[Эсв]]
1 һанцахан тойг хәрү тойгта әдл бин болна. Тегәд багин онлд эн төр бәәнә - Багин негн.

Болв чигин тойгт *x*:

* *x*·1 = 1·*x* = *x* (холвлһн). 

* *x*/1 = *x* (хувалһн)

* *x*1 = *x*, 1*x* = 1, хоосын бин тойгт *x*, *x*0 = 1 (возведение в степень)

1 - нег тавн тогатна ханьд бәәдег тогатан (1, 0, e, π болн i:

e^{ \pi i }+1=0\,\!

## Талдан
* Меркурий  — түрүн Нарна ханьд һариг.
* 1 китдин нутугт эр темдег, сән тойг болҗ.
* 1 Буддизмин номд номин тойг болна.
* 1 - маңна темдег.

## Дәкәд хәләтн
0, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

Әәшл:Эсв
Немлеһан

**Немлеһан** — түрүн арифметикин хойр тойгиг ниилүлдг үүл. Талданар, немлеһан - нег олнд загласан хойр хүвд (*немр* гидиг нерәдлеһтә) нег шин хүв (*то* гидг нерәдлеһтә) өгдг үүл. *a* болн *b* тойгна то *немх темдегәр* бичсиман: *a* + *b*.

2 + 3 = 5немыр + немыр = то

## [[Заглаһан]]

Арифметика: немлеһан хойр йиртимҗин тойгин үүл эн чинритә:
# *а* + 1 = *a' *
# *a* + *b' * = *a' * + *b* = (*a* + *b*)'
Энд *a' * - *а* тойгин дарук тойг.

## Чинрид

* Бүтү немхелә, тойг сольшго; 
* a + b = b + a (сольҗ тәвлеһнә чинир);
* (a + b) + c = a + (b + c) (ниилүлһнә чинир);
* a &times; (b + c) = a &times; b + a &times; c (төгәлһнә чинир).

## Бичлиһан

Немлеһан *немх темдегәр* бичисиман. Немлеһинә аш *әдлецлиһнә темдегәр* медгәҗәнә. Үлгүрнь:
:1 + 1 = 2 
:2 + 2 = 4 
:5 + 4 + 2 = 11 
:3 + 3 + 3 + 3 = 12

Зәрмдән немх темдег бичигдиго:
# Тойгин бахан. Кенз дор бичисин тойг татас татасман, бахна тойгуд немлесман, то татасар дор бичсн.
# Бүкл болн үүрмг тоосас *бүрдсн то* . Бүкл үүрмг тойгиг дахад бәәдег тойг - теднә то. Үлгүрәр, 
::3½ = 3 + ½ = 3,5


Немлеһнә самбыр. 



## Медулһан

### Олна ниилүлһан

Олна ниилүлһан - маш тохнята медлһн болх. Хойр әдл биш олд негдүлхлә, тер нег олна - то хойрин олна тооһин то болна. Тер медульһан амр умшта болн бичәтә.

### Утнь икдүлһан

Хойрдагче немлеһнә медлеһан - экн утнь өгөгцан утар икдүлһан. Тегәд то - аш утнь бәәх.

Янз:Эсв
Холвалһан

**Холвалһан** — негин дөрвнә аритметикин үүлд.
Арифметикд холваһан ахра әдл биш тойгин немһенә бичлиһан. Үлгүрәр, 5 × 3 «тавн 3 дәкҗ немлесан», талданар 5+5+5. 


Холвалһана самбыр



## Бичлиһан
Эн билһан әдл биш болна:

: 5\times 3
: 5\cdot 3
: 5*3\ 

Холвалһана темдег зәрмәдән бисман уга. Үлгүрнь, 3\cdot x \ 3x\  бичәтә.

Әәшл:Эсв
Пигацаани

**Пигацаани** — ики биш Италмудн 1,000 (2009) бәәрнь бәәдг күүнә хотон. 
300px|right
Конфуций

**Конфуций** нертә Китдин күңкүльче,  Chinese, Korean, Japanese болн Vietnamese санварыт болн бәәдлет ода чигин нилчән күрәд болдҗана.

Әәшл:Күмн Әмтн
Процент

%

**Процент** - нег зууна хүв болна, % темдегтә. Кемҗәнә хоорнод хәрцән бичлиҗ олзулна. Үлгүрнь: 500 килограмин 17% 17 хүвс 5 килограм чинритә бүр, талданар 85 килограм; дәкәд 500 килограма 700% 3500 кг бәәнә; тон тонын өрәләс 200% болна.

## Процент хүв хойра хәрләцән

* 0 % = 0;
* 0,07 % = 0,0007;
* 45,1 % = 0,451;
* 100 % = 1;
* 200 % = 2.

## Дәкәд хәләтн

* Промиле

Янз:Эсв
Кенгуру

thumb|right|200px
**Кенгуру** - Австральд бәәдг ар хойр көлнь ут аң.
Идрилһан

[thumb|315px|Эн зургт бәәсын ''y''=''a''<sup>''x''</sup> [Ги|Ги татасаң солю *a* **[[Эсвин йозур|йозурта]]**: 10&nbsp;йозурта (ноһан), ''e''&nbsp;йозурта (улан), 2&nbsp;йозурта (көк), болн ½&nbsp;йозурта(циан). Цуг эн зургут бәәсын Ги татасаң (0,1) цег орад бәәнә, яһад гиҗ, ямаран болв чигин, хоосан тойг биш йозурта **Идрилһан**, 0 идридсан 1 болхам. Эн *x*=1 бәәхлә *y* берк **[[Эсвин йозур|йозурин]]** беркед әдл болна яһад гиҗ, ямаран болв чигин тойг, 1 идрдсн саак кевтән бәәнә.]]

**Идрилһан** гисн эсвин үүл цаасад ** ''a''<sup>''n''</sup>** бичәтә бәәдег. **Идрилһан**д хойр тойг кергетә. Негдегче **[[Эсвин йозур|йозур]]** нертә *a* гисн болн хойрдагче **[[Идрилһан|идр]]** нертә *n* гисын. Тер *n* эс-Эсргү бүкл тойг бәәхлә, **Идрилһан** ол давтасан холвалһан болна:

:a^n = \underbrace{a \times \cdots \times a}_n,

эс-Эсргү бүкл тойгин холвлһн ол давтасан немлһн болдыг әдл:

:a \times n = \underbrace{a + \cdots + a}_n.

Әәшл:Эсв
Бинарн операция

Бүдүн-хадунар келхелә, Математика болн Логик тускар, негн эс-гихлә кедү болв чигин ордыг берк авдаг шин һардаг берек кедег ямаран болв чигин аҗлалһан **Бинарн операция** болх.

Әәшл:Эсв
Математикин йозур

Арифметикд **йозур** аатрулгадсан медрел *b**n* эсвин келүльлhанд  *b* тойг болҗана.
 
Янз:Эсв