open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ASCII

thumb|right|300px|32-126 арвалҗан тойгта 95 үзүсән ASCII тамһада

**ASCII** (*American Standard Code for Information Interchange*, орчулхала американдық йоста медсенә дольлһана төлә кесән код) - долан битин то темдегиг, үзүгүдиг, зәрме талдан тамһиг эльчелдег кодлыт. 

## Кодлыт

]] || ~ || DEL
 |}

## Ахлач тамһас

(Тамһин болвас хөөн терүнә 16-лҗен код бичисман)

* **NUL**, 00 — Null, хоосын. Файлдар аль мөрән эцс.
* **SOH**, 01 — Start Of Heading, һарчигин эклц.
* **STX**, 02 — Start of Text, бирһ текст. 
* **ETX**, 03 — End of Text, бадаг текст. 
* **EOT**, 04 — End of Transmission, дамҗана эцс.
* **ENQ**, 05 — Enquire, батлх сурвур.
* **ACK**, 06 — Acknowledgement, баталһан.
* **BEL**, 07 — Bell, ә.
* **BS**, 08 — Backspace, нег тамһар хәрү ирх.
* **TAB**, 09 — Tabulation, табылатынын.
* **LF**, 0A — Line Feed, және мөрә.
* **VT**, 0B — Vertical Tab, вертикалды тавулац.
* **FF**, 0C — Form Feed, шин халх.
* **CR**, 0D — Carriage Return, мөрән экельцед йовх.
* **SO**, 0E — Shift Out, бүчин өңг сольх.
* **SI**, 0F — Shift In, бүчин өңг хәрү сольх.
* **DLE**, 10 — Data Link Escape, хөөт тамһс шишлиң утхута.
* **DC1**, 11 — Device Control 1, 1-гче ахлач контроль — һуурта бүчиг умшудаг көдлевер йовулха.
* **DC2**, 12 — Device Control 2, 2-гче ахлач контроль — хатхалгач йовулха.
* **DC3**, 13 — Device Control 3, 3-гче ахлач контроль — һуурта бүчиг умшудаг көдлевер унтурах.
* **DC4**, 14 — Device Control 4, 4-гче ахлач контроль — хатхалгач унтурах.
* **NAK**, 15 — Negative Acknowledgment, негативті баталһан.
* **SYN**, 16 — Synchronization, синхронизац яғни.
* **ETB**, 17 — End of Text Block, зүүлин эцс.
* **CAN**, 18 — Cancel, хәрү кех.
* **EM**, 19 — End of Medium, бүчин эцес.
* **SUB**, 1A — Substitute, орулад тәвх.
* **ESC**, 1B — Escape, шишлиң бичгин эклц.
* **FS**, 1C — File Separator, файлдар сепаратор.
* **GS**, 1D — Group Separator, группаның сепаратор.
* **RS**, 1E — Record Separator, бичгидлаһанә әңгелелгач.
* **US**, 1F — Unit Separator, негҗелтин сепаратор.

* **DEL**, 7F — Delete, һарһах.
Цегләр

**Цегләр** бичиг бичҗ-умшиҗ гиилгих кесн зер болҗана. Ода болсан бичисын келнә төлә цегләр йир ик чинритә. Цегләр даңгин өскелһатә.

## Чинир

* Зәңгс нег-негәс әңгалалһан.
* Цегләр зәңгин учр-утх, седкл, күццлт заглана.
* Зәңгин хүвмүдин хоорнд зөвшололһан.
* Күүнә келсенә онлулһан.
* Үгмүдин хаслаһан.

Түдлеһнә темдегүд хойр янзата: хошадладг болын хошадладго.

## Заавр

* Түдлуһнә темдег
* Правила пунктуации — на справочно-информационном портале русского языка Грамота.ру
Хавсыр

**Хавсыр** - хошадладг элдав кергете олзулсан темдег. Терүнә янзас йилһәтә:
* Төгрөг хавсыр ();
* Дөрвөлҗин хавсыр [];
* Дүрсан хавсыр {};
* Шуһу хавсыр ;

Негдегеч хавсыр секдег нертә, хойрдагач хаадыг нертә. Кезә болвы чигин шаху хавсармуд нег-негәд таана.
Цег цегләч хойр

;

**Цег цегләч хойр** зәңгин хүвин нег-негәр хоорнд таадаг темдег болҗана.
Генүләч

**Генүләч** (эллинмудин *μάρτυς*, латин *martyr*, арабмудин شهيد (шахид)) — зәрм шаҗна медрл болҗана. Тер медрл эн бүгд утхта: генүләч дала зовлң һарсн, шаҗн батлсн күмн.

## [[Кирс шаҗн]]

Генүләч кирс шаҗт "герч" үндстә. Икңк хүвнь генүләчнр кирс шаҗна көөлһнә цагт зовлң авла.

## [[Лал шаҗн]]

Генүләчин йовдл лал шаҗт маш ик өргәл-тәкл тоогдад болҗана.

Әәшл:Шаҗн
Хутгут

**Хутгут** бодь бәәлһнә янз, зөргемҗе кесын лам болҗана.

Әәшл:Шаҗн
Бодь

**Бодь** — зәрм шаҗт ийр ик цаһан керег кесан, бәәдег әмтин төлә бурханад мөргөсан күн. Хальмг кельнед бодь индин келәс "бодхи" авсан үг болҗана.

Әәшл:Шаҗн
Пауэрлифтинг

**Пауэрлифтинг** — һурвын упражненьта күнде атлетик: штаангата суулһан, кевтын дарлаһан, нурһар өргельһан.
Делкән пролетармуд негдтн!

thumb|270px|СССР-ин төрин сүлд
**"Делкән пролетармуд негдтн!"** - нег йир нертә коммунистин уран. Терүнә түрүн келсн күн Карл Маркс Фридрих Энгельс хойр болла: 

Коммунистнр теднә үзлиг, санлиг бултуллһн ичкевт тоолҗана. Теднә күсл күрхәр цуг бәәдг олна гүрим күчәр хольвлад һанцхн иләр медүлҗәнә. Нойрхгч классмуд Коммунизмин Хүвсхүләс әәҗ догдлгдх болтха. Пролетармудт теднә күслүдәс талдан энд геех юмн уга. Тедн бүгд орчлң олтха.
ДЕЛКӘН ПРОЛЕТАРМУД НЕГДТН!


## Талдан келәр

* Моңһл: Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!
* Азермудин: Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!
* Эрмәлин: Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՜ք
* Цаганорсин: Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!
* Гүрҗмүдин: პროლეტარებო ყველა ქვეყნისა, შეერთდით!
* Бурудин: Бардык өлкөлөрдүн пролетарлары, бириккиле!
* Латдин: Visu zemju proletārieši, savienojieties!
* Литдин: Visų šalių proletarai, vienykitės!!
* Молдавмудин: Пролетарь дин тоате цэриле, униць-вэ!
* Тоҗг: Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо, як шавед!
* Йомудин: Ähli ýurtlaryň proletarlary, birleşiň!
* Сартин: Butun dunyo proletarlari, birlashingiz!
* Украинмудин: Пролетарі всіх країн, єднайтеся!
* Эстдин: Kõigi maade proletaarlased, ühinege!
* Хасгудин: Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!

## Заавр

* «Proletarians of all countries, unite!» на сайте Geonames.de
* «Workers of the world, unite» в английском Викисловаре
Диломатия

**Диломатия** дадлаһана кергүдин, авцин, арһин эв, тодрха аацн, һардагсан төрин бүртукүлдүг орн-нутугин мемлекеттік һазад бодлыһна күцәх бач. Һазад бодлыһна күсл-төр күцәх, тер нутугин мемлекеттік соньмслиг харсах шишлиң һазад хәрцәнә мөчин, орн-нутугин толһачин, засгин алвни аҗлалһан. Грисин келнәс һарсан үг. Хуучин Грисд **díplōma** гидг иткимҗин һашагта самбар нерледаг билә.
Үсын теҗәлтенер

300px|мини|справа|<font color="grey">Үсн теҗәлтенр</font >

**Үсын теҗәлтенер** (лат. *Mammalia*, ) — зоота, әмде төргеч, үстә көкүлдүг аңгудин янз болҗана. Тер цагат хамаг һазрат үсын теҗәлтенер 4500 зүүтә.

*
Келнә кодуд

**Кельнә кодуд** ахра үзгүдәр аль то темдегәр бичисын, күндулалһад-зәңгелелһад келн чакмадлаһна төлә кесн кодуд болҗана. Нег өрген кергелалһетә эв ISO 639 бәәнә. 

## ISO 639

Тер эв нурһалҗе кельнә код заглаҗ өгнә: 
* ISO 639-1 эв (1998) хойр үзгүдтә агчалһас бурдадман,
* ISO 639-2 эв (2002) һурвын үзгүдтә агчлаһас бурдадман.

Хойр үзгүдтә кодуд талдан зүлгач кодудта нурһулҗе йилһәтә. Үлгүрнь:
* мемлекеттік кодуд ISO 3166-1 эвд,
* мөңгәнә кодуд ISO 4217 эвд,
* зәрм эс таалһата орн-нутуга (мемлекеттік) тавцың лав домен нерде Интернетд.

## ГОСТ 7.75-97

Нутуга (Мемлекеттік) хоорнод «Коды наименований языков» нерәдлһтә ГОСТ 7.75-97 һолта (зәрм эс таалһата) ISO 639 эвтә дигтәһәр болҗана. Тер ГОСТ орсар болын иңглишар бичисын кельнә (тілдік) нердас, һурвын кирилл үзүгүдтә кодудас, һурвын латин үзгүдтә кодудас, һурвын то темдегтә кодудас бурдудман, Орс Нутуга (Мемлекеттік) Дегтерин саңас болын Эв-Арһа Комитет ТК 191 "Научно-техническая информация, библиотечное и издательское дело" нерәдлеһтә бүрдудгәлә. Орс Нутуга (Мемлекеттік) Төрин Эв тииз тәвв. Нутуг (Мемлекеттік) хоорнод эвин, кемҗәлелһенә, зөв-закана Хүүвәр (1997 он Үкр сарин 21) йоста болулв. 

Тер хөөт нутугуд (мемлекеттік) эн эв йоста олзалта:

* Азермудин Орн
* Арменин Орн
* Цаганорсин Орн
* Гүрҗмүдин Орн
* Хасгудин Орн
* Киргиз Орн
* Орсин Ниицән
* Таҗикудин Орн
* Йомудин Орн
* Узбек Орн

Цугутне 442 кодуд, 473 келнә нерд орсар (талдан янзта - 31), болв ISO 639-2 545 кодудта, 563 иңглишин нердетә.

Тер кодуд дегтерин саңгуд, зәңг элчелтумуд, дегтерин һарһачуд нег таата бичигин келнә темдеглелһенә төлә олзудгад болҗана. Дәкәд, кодуд келнә номин көдлемшечнерет кергетә.

## Келнә кодудин самбр

## Заалһ
* ГОСТ 7.75-97
* ГОСТ 7.75-97 (PDF янз)
* ISO 639 кельнә (тілдік) кодуд
* ISO 639-2 Registration authority

## Аҗгилһан


Әәшл:Зүлгч
Температура

[thumb|right|400px|[Күслң ки|Күслң нег атомт кин температура дундин атома кинетик күчлә холвата. Эн йовулһата зуругт гелиона атомуд 1950 атмосфер дарлтд бәәсн. Тер хора температуратә атомуд лавтарха дундин хурдата болҗана (дуңгшур дәкҗ баһрулсан).]]
**Температура** (латин temperatura) юмна дулана кемҗән болҗана. Тодрахаһар, температура нег молекулин дунд күчн загальна. Баһ температура бәәхлә, мадан юмн *киитын* нерәдленәвидн. Ик бәәхлә, *халун*.

## Термодинамик арһ

## Цельси кем

## Фаренгейт кем

## Холва
Хәәкрегче темдег

!

**Хәәкрегче темдег** хәәкрегче зәңгед олзулсан түдләһнә темдег болҗана.
Гуйлемет хашалта

«»

**Гуйлемет хашалта** онцолдыг түдләһнә темдег болҗана.
Амперсанд темдег

&

**Амперсанд темдег** күцуц санан бичих олзулсан болҗана.
Латин бичиг

thumb|350px|Делкән латин бичигин төгәлең

Эн латин бичигин үзгүд болҗана.

## Һол үзгүдлар

## Дәкәд үзгүдлар болн лигатур

## Диакритиктар үзгүдлар
A үзг

**A** - негдегче латин цаһан толһан үзг мөн.

## Тууҗ

## Барин үзг

## Тоолцоврин код
Юникодт икинь A U+0041 кодта, баһнь «a» — U+0061 кодта.

ASCII кодлотид икнь A — 65 кодта, а баһнь «а» — 97 кодта; хойрҗн то эвт — 01000001 и 01100001 йилһиртә.

HTML болн XML кодт А «&amp;#65;» болн «&amp;#97;» темдегтә.

## Олзулһан
* Бод зү — механикин көдлөмше. Баһ *a* хурдан учурта.
Литион

мини|Литион
**Литион** (латин Lithium) - һурвадгеч хем махбуд Менделеевин эвд.

## Тууҗе

## Делгерлет

## Һарһалһан

## Чинир

## Изотопуд

## Авлаһан

## Йовулһан

## Олзулһан

## Әмд бәәлһад

## Соньн

## Дәкәд

## Аҗгилилһан

## Заалһуд
Сарпан район

**Сарпан район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Садовое.

## [[Һазр зү]]

Района девсикар һазрин аһу 3 738 км² болсман. Элст балһснас 177 километрар әңгелсман. 13 666 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84741

## Тарих

* 1920 җилин Хулһн сарин 25 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт район тогтасман:

* **9 селән**
** Аршань-зельман
** Кануково
** Кировский 
** Коробкин
** Обильное 
** Садовое 
** Салын-Тугтун 
** Уманцево
** Шарнуд
Целинн район

**Целинн райод** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Троицкое.

## [[Һазр зү]]

Района девсикар һазрин аһу 3 666 км² болсман. Элст балһснас 204 километрлік әңгелсман. 19 821 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84742

## Тарих

* 1938 җилин Туула сарин 24 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Башантан район тогтасман:

В состав **Целинного района** входят:
* **11 сельских муниципальных образований**
** Баһ-Чонос 
** Верхний Яшкуль 
** Вознесеновка
** Ики-Чонос
** Найнтахн 
** Овата
** Троицкое
** Хар-Булуг 
** Целинный 
** Чагорта
** Ялмата

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
*
Гидроҗен

мини|Hydrogen Spectrum Test
**Гидро, ус төргеч** - негдегче хем махбуд Менделеевин эвед.
Ахр холвлһна томъяс

**Ахр холвлһна томъяс** —  зәрм полинома холвлһна бәәдл-йовдл. Эднәс дала Ньютона бинома хүвнь йовдл болҗана. 

## 2-гч идрлһнә төлә томъяс
* (a\pm b)^2=a^2\pm 2ab+b^2
* a^2-b^2=(a+b)(a-b)
* (a+b-c)^2=a^2+b^2+c^2+2ab-2ac-2bc

## 3-гч идрлһнә төлә томъяс
* (a\pm b)^3=a^3\pm 3a^2b+3ab^2\pm b^3
* a^3\pm b^3=(a\pm b)(a^2\mp ab+b^2)

## 4-гч идрлһнә төлә томъяс
* (a\pm b)^4=a^4\pm 4a^3b+6a^2b^2\pm 4ab^3+b^4

## n-гч идрлһнә төлә томъяс
* a^n-b^n=(a-b)(a^{n-1}+a^{n-2}b+a^{n-3}b^2+...+a^2b^{n-3}+ab^{n-2}+b^{n-1})
* a^{2n}-b^{2n}=(a+b)(a^{2n-1}-a^{2n-2}b+a^{2n-3}b^2-...-a^2b^{2n-3}+ab^{2n-2}-b^{2n-1}), энд n \in N
* a^{2n+1}+b^{2n+1}=(a+b)(a^{2n}-a^{2n-1}b+a^{2n-2}b^2-...-a^2b^{2n-2}+ab^{2n-1}-b^{2n}), энд n \in N

## Зәрм томъясин чинр
*(a-b)^{2n}=(b-a)^{2n}, энд n \in N
*(a-b)^{2n+1}=-(b-a)^{2n+1}, энд n \in N
## Соньн томъя
*a^4-b^4=(a-b)(a+b)(a^2+b^2) (a^2-b^2 сүүрәс)

## Дәкәд
* Полином
* Ньютона бином

## Дегтр
* М. Я. Выгодский, Справочник по элементарной математике, Москва, 1958
Викимедиа көрң

thumb|150px|Викимедиа көрңәгин сүлд
**Викимедиа көрң** (иңглисәр Wikimedia Foundation, Inc.) чөләтә сайта юмн делгердег, баран теткүл өгдәг бедрәг уга бүрдәц болҗана. Маш нертә Викимедиа көрңәгин төсл Википеди (Wikipedia) мөн. Тер көрңгин аҗлилһан эврә дурар орсн демнечнрәр демҗнә. Эврәннь сайта юмн бас демнечнар бүтәҗәнә. Тер юмн GNU Free Documentation License, Creative Commons Attribution Alike зөвшәлтин йосар делгирҗәнә.

[thumb|150px|Викимедиа көрңәгин экләч [Җимми Уэльс (Jimmy Wales)]]

Викимедиа көрң 2003 оны Мөчн сарин 20т, бәәҗ байсан Википедин эклич Җимми Уэльс (Jimmy Wales) эклисман. Көрң иим урата бәәнә:


Болв чигән күн цуг әмтәр хуралһсан медрелт сул орлуһта болсан делкә сангадтан. Бидын тиим делкә бүтәҗәнәвидн. 



## Сайты

* Викимедиа көрңгин сайт
* ВикимедиаРУ - Орос нутугут байсан элче бүрдәцин сайт
* Викимедиа көрңгин сайт блог
Астрахань төгәлң

**Астрахань төгәлң** Орос Орн Нутугин бәәдег төгәлңе. Хотол балһснь Астрахань.
## Балһсан
* Астрахань (хотол балһсaн)
* Ахтубинск
* Знаменск
* Камызяк
* Нариманов
* Харабали

## Отгуд
## Селәд

## Заалтс

Әәшл:Астрахань төгәлң
Әәшл:ОХУ-ын холбооны харъяат ангиуд
Москва төгәлң

## Түүх
Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд 1929 оны 1 сарын 14-нд **Төв Аж Үйлдвэрийн муж** () гэдэг нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд Москва, Рязань, Тула, Тверь губернуудыг халж, мөн Калуга, Владимир губернуудын газар нутгийн нэг хэсгийг оролцуулан байгуулж байжээ. Мөн оны 6 сарын 3-нд одоогийн нэрээрээ нэрлэгдэх болсон байна.
1937 оны 9 сард Москва, Рязань, Тула мужуудыг байгуулснаар одоогийнхоо хил хязгаараар тогтжээ.

## Газарзүй
Москва муж нь хойд талаараа Тверь төгәлң, зүүн хойд талаараа Ярославль төгәлң (1 цэгээр), зүүн талаараа Владимир төгәлң, зүүн өмнө талаараа Рязань төгәлң, өмнө талаараа Тула төгәлң, баруун өмнө талаараа Калуга төгәлң, баруун талаараа Смоленск төгәлңтай хиллэх бөгөөд Москва хот голд нь оршино. Хэдийгээр Москва хот засаг захиргааны төв нь боловч улсын чанартай, тусгай статустай юм.

### Цагийн бүс

Москва муж нь Москвагийн цагийн бүс буюу UTC+3 бүст орших бөгөөд зуны цагийн үедээ UTC+4 болно.


## Заалтс

Әәшл:Москова төгәлң
Әәшл:ОХУ-ын холбооны харъяат ангиуд
Нитроҗен

**Нитроҗен, Нитро төргеч** - доладгеч хем махбуд Менделеевин эвед.
Неон

**Неон Үстөр, ус төргеч** - негдегче хем махбуд Менделеевин эвд.
Натрион

**Натрион, ус төргөч** - арвыдгеч хем махбуд Менделеевин эвд.
Алюминиум

**Алюминиуум, алюминион** - арвын хойрдагче хем махбуд Менделеевин эвд.
Күкр

мини|Күкр
**<big>Хүхэр Хүхэр</big>** — арвын дөрвөдгеч хем махбуд Менделеевин эвд.
Маңһанис

**Маңһанис** — хөрен, арвын негдегче хем махбуд Менделеевин эвд.
Кобалтион

**Кобалтион** - арвын зурһадгеч хем махбуд Менделеевин эвд.
Ґ үзг

Ґ - тавдыгче украинмудин бичилтин үзг болҗана. Орс үзгет Г таана.
Ѓ үзг

**Ѓ** - македонмудин цаһан толһан зурһадгеч "ге" әәтә үзг болҗана.
Ѕ үзг

**Ѕ** (дзе, зело) македонмудин цаһан толһан арвыдгеч үзг болҗана.
Є үзг

**Є** (э оборотное) нәәмдегче украинмудин цаһан толһан үзге болҗана.
Ї үзг

**Ї** арвн һурвыдгеч украинмудин цаһан толһан үзг, "и" әәтә.
Ј үзг

**Ј** - арвн негдегче сербмудин, арвн хойрдагч македонмудин цаһан толһан үзг, "й" әәтә.
Вуди Аллен

мини|Вуди Аллен, 2006 җ.
**Аллен** (Allen) **Вуди** (йосын нерен -усын **Аллен Стьюарт Көнигсберг**) (1935 җилд төрсимән) — Американдық мемлекеттік киноға үздігі, җөҗгеч,тәәзегче, бичәч. "Һадльмуд" (1970), "Энни Холл" (1977), "Манхэттен" (1979), "Зелиг" (1983), "Кайрийин алған улан сарһа" (1985), "Радиосының өліп үлкен" (1987), "Нью-Йорктегі тарихы" (1987), "Элис" (1990), "Сүүдр болын будың" (1991) фильмдер тәвәв. Фильмнің ики зунь улунь - кинематография институтының җанрин кемҗәниг, өдәр дарани бәәдлиг болын санлын хавчалтасин туск инәдн. Ик зунь эврәннь, болн нань кинотеатрлар үдерісі немесе фильмдер цокгадав.
Һурвн Эрднь

thumb|right|Һурвн Эрднь тамһ

**Һурвн Эрднь** һол Бурхн Багшин номин шаҗни нершл мөн. Эн Һурвн сурсн күүг евәлдг. 

## Тодлҗ бичлһн

Тер юмн Һурвн эрднь тогтана:

* Бурхн

* Ном

* Бурсн хуврг

## Һурвн Эрдни маань






* **[[Gautama Buddha|Buddham]] saranam gacchāmi**
:Бурхнд иткмү.

* **[[Dharma (Buddhism)|Dhammam]] saranam gacchāmi**
:Номд иткмү.

* **[[Sangha]]m saranam gacchāmi**
:Бурвсн хувргт иткмү.




Төвдин келәр:





* སངས་རྒྱས་ཆོས་དང་ཚོགས་ཀྱི་མཆོག་རྣམས་ལ།
Саң гье чө даң цог кьи чок нам ла
* བྱང་ཆུབ་བར་དུ་བདག་ནི་སྐྱབས་སུ་མཆི།
Җаң чуб бар ду даг ни кьяб су чи

* བདག་གིས་སྦྱིན་སོགས་བགྱིྱིས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱིས།
Даг ги җин сог гьи пе со нам кьи

* འགྲྲོ་ལ་ཕན་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་འགྲྲུབ་པར་ཤོག	།།
До ла пан чир саң гье дуб пар шог
Леонардо да Винчи

thumb|300px

**Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи** (, 1452 җилин Мөрн сарин 15 , Анкиано селән, Винчи балһснас өөр — 1519 җилин Хөн сарин 2 , Кло-Люсэ бәәшң, Амбуазас өөр, Турень, Пранцсин Орн) — алдр италмудин зурач, скульптор, тосхлт урн болн номт: анатом, эвсч, бод зүч, хурц «болвчн керг меддг» күн (homo universale — италмудин Ренессансин идеал) болҗ. Эврән цаг тергүлсн, бәәҗ бәәсн домгта нертә Леонардо — заг уга күмни оюни күслтә бәәдлин сүлд болҗана. 

Әәшл:Зурач
Әәшл:Сойл
᠐

гисн үзг Худам болн Тод Бичгт бәәнә.

Янз:Келн
Янз:Өөрдин келн
Янз:Худам бичг
Янз:Тод бичг
ᠠ

гисн *хойр арата* үзг Худам болн Тод Бичгт бәәнә. Кирилик болн Латина А үзгин умшдг әдл.

Янз:Келн
Янз:Өөрдин келн
Янз:Худам бичг
Янз:Тод бичг
ᡄ

гисн *нег арата, дөгә сүлтә* үзг Тод Бичгт бәәнә. Кирилик ''Э'' гидг болн Латина *[[E үзг]]ин* умшдг әдл.

Янз:Келн
Янз:Өөрдин келн
Янз:Тод бичг
᠒

гисын үзг Худам болын Тодо бичигт бәәнә.

Янз:Келн
Янз:Хальмг келн
Янз:Худам бичиг
Янз:Тодо бичиг
ᠡ

гисн үзг Худам Бичгт бәәнә.

Янз:Келн
Янз:Өөрдин келн
Янз:Худам бичг
ᢀ

гисн Галик үзг Худам Бичгт бәәнә.

Янз:Келн
Янз:Өөрдин келн
Янз:Худам бичг
Янз:Худам бичгин Галик
.ae

— Ниицәтә Араб Нутгудин тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.af

— Сарта Апганмудин Орна тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.ai

— Ик Бритишин болн Ар Гәәлгүдин Ниицәтә Нутга Ангильян тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.au

— Австралмудин Ниицәнә тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.aw

— Недерлендин Нутга Аруба арлин тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.ba

— Босмудин болн Херцегудин Орна тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.fm

— Микронезин Ниицәтә Орн Нутгуда болн FM радион тавцң лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.gy

— Ниитә Гайанмудин Орн тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.hm

— Херд Макдоналдин Арлин тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.gw

— Биса Гвинмудин Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.io

— Энедин далан Бритишин һазра тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.ir

— Сарта Иранмудин Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.km

— Комормудин Арлин Ниицәнә тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.kn

— Сент-Китс Невис арлудин тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.jo

— Хашимит Җордин Нутга тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
Дөрвөлҗин бичиг

**Дөрвөлҗин бичиг** (төвдәр ཧོར་ཡིག་གསར་པ་, китдәр 蒙古新字 měnggǔ xīnzì (шин моңһл бичиг), моңһлар *дөрвөлжин үсэг*) Пагба ламар төвдин бичгәс Юан өнчин төрин улсумудын төлә (моңһл, төвд, китд, уйһр келнә) үүлдугдасн негдемл бичилтә болна.

## Тууҗ

Тер цагт олзулгадсан худум бичиг баһар сольгдасын уйһр цаһан толһа билә. Тегәд моңһол кельнә әс дутуһар илрикүлдег. Дәкәд, Бәәҗң балһсн түрүһәд Китдин, Солоңһусин, Төвдин, Моңһолин, Юннана, болын нань чигин хотол балһсн болве. Олн улусин, моңһл ә-зүүһин авцас һалдам нөгә авцата, һолта китд, сәәдчүд болн моңһл залалт хоорнодк хәрлцәнә төр һарһов.

Моңһол богыд Хүвлә хан терүнә төвд Сакья шаҗна багш Пагба ламд цуг гүрүн төлә шин цаһан толһа бүрдәхәр хандла. Пагба эндекег авьяста келн-бичгин номиг, медгедсан төвдин болын эндекг бичгиг сүүр болулад, китдин моңһол хойрин келмүдт зокулв.

Бичигин уңг-дәңг болвучен, терүһәр бичсин кевтә биш боса, уйһр болн моңлоһ кевтә болҗ.

## Юникодт
.li

— Лихтенштейна Нутга тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.lk

— Шрилаанкудин Улус Орн тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.ly

— Либудин Аһу Социгализмин Араб Улс Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.mx

— Мексикудин Ниицәтә Орн Нутгуда тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.np

— Балвудин Улсин Ниицәтә Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.pf

— Пранцсин Полинезин арлин тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.pg

— Папуһасин болн Шин Гвинемудин Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.pt

— Португишин Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ

* .pt домена туск IANA сайтд бәәсн медсн
* IP хаягаар .pt домэйн
.st

— Сан Томин болн Принсипин Арлин Улс Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.su

— СССР-ин тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
* .su домена туск IANA сайтд бәәсн медсн
* IP хаягаар .su домэйн
.tl

— Зюнһара Тимормудин Улс Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.vc

— Сенвинсентин болн Гренадин Орна тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
.vg

— Бритишин Вирҗин арла тавцың лав домен болҗана.

## Заалһ
*
Эсперантин келн

**Esperanto**
* ''Esperanto en Vikipedio''
* http://ru.lernu.net/enkonduko/lingvoprezento/alfabeto.php О языке]
* ''lernu!'' — бесплатный онлайн-курс эсперанто (на двадцати языках)
* Radikoj-685 UEA-vikio
thumb| ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto

Әәшл:Esperanto
Леонтьев Яковлевич Валерий

## Заалһуд
* www.leontiev.ru гидгин веб сайтын ахр намтр

Әәшл:Күмн Әмтн
Басан Бадьминович Городовиков

**Басан Бадьминович Городовиков** (1910 — 1983) — СССР-ин инрил-лейтенант, СССР-ин Баатр, Алдар Төрскин Дәәнә орлцач, Хальмг Таңһчин толһач болҗ.

Әәшл:Күмн Әмтн
Диофант

**Диофант** Александрийин (3 арвҗн өөр), эртни грекин эсвч. " Арифметика" гидг һоллгч үүдәврт (13 дегтрәс 6 үлдв) Диофант нертә тегшл тал күргдг зөрлстин эсвлһ өгв, болв нүүрлҗ алгебрт үзг белгдл орулв.
Карл Фридрих Гаусс

**Гаусс** (Gauss)Карл Фридрих (1777-1855),немш эсвич, Санкт-Петербург Номин Академия һазадын гешүн-корреспондент (1802) болын һазадын ачта гешүн. Гауссин үүдәврмүд ууһан асудлата (абсурд - проблема), онл (теоритический) болын эдлавар эсвин хоорнод шим (органический) хәрлцән байдегин өвәрцетә.
Пифагор

**Пифагор** Самосийин (мана үйин өмнә 6 арвҗн.), эртени грекин күңкүләч, шаҗна болн бодлаһна үүлдәч, эсвич. Пифогореизм үүдәсмин - эртени күңкүлтад хамгин нөлә урсухул. Бүклы тооһин болын хәрцелин ордос, тегиш өнцөгтә һурвулҗна талын хоорнодк хәмәннә нутлаһ Пифагор харһав.
Пьер-Симон Лаплас

Лаплас (Laplace) Пьер Симон (1749-1827), пранс, санчсрч, эсвч, бодь-зүүч, Петербургийн Номин Академин һазадын ачта гешун (1802). Болмҗ онлын болын теңгрин механикин ("Нарн тогталцин көдллт бүклдән болн түүнә батлмҗ") туск соңһдг үүдәврмүднь: "Задлг болмҗонл" (1812), "Теңгрин туск зоокьял" (1-5 боть,1798-1827), йилһлц тегшлтин,эсвин,бодь-зү,капилляронлыкн,дулана,дууһин, геодизин туск үүдәврмүд. Санср-тогтаврт таавр үүдәвв.
Георг Фридрих Бернхард Риман

мини|200px
РИМАН (Riemann) Бернхард (1826-66), немш эсвч. Задлаг харһалзна онлад геокемҗәнә аю эклиҗ үүдәсмин. Алгебрин, харһалзасин, йилһилац тегшелтин задлаг онлын, эгл тоhин түүгәврин, hурвынтакемҗәнә зерглән болын немлецат онлын туск дегтермүд бичисман. Римана аhу болын эн туск онл делгерүлв (Римана Геокемҗән)

Әәшл:Күмн Әмтн
Леонард Эйлер

Эйлер Леонард (1707 - 83),эсвч, механик, бодь-зүүч болн сансрч. Уңг- тохмарнь швейцар күн. 1726җ Петербургийн Номин Академ тал үврвлгдв. 1727җ Әрәсәд нүүҗ ирсмн. Адъютант (1726), 1734 -41 җ болн 1766 җиләсн авн Петербургийн Номин Академин академик (1742-66 һазадын ачта гешүн). 1741 җиләсн авн 1766 җил күртл Берлинд көдлҗ бәәсмн. Эйлер ик оргн соньмста болн үүдәврмр күн. Нәәмн зун шаху эсв задлаһар, йилһәцәр, геокемҗән туск, тооһин онлын, теңгрин механикәр болн нань чигн дегтрмүдин түүрвәч.
Сан-Паулу

[310px|right|thumb|São Paulo: http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=23_32_52_S_46_38_09_W 23° 32' 52" S 46° 38' 09" O]
left|100px

**Сан-Паулу** (*São Paulo*) - Бразиль өмн үзгт икәр балһсн. 
Бүүрлсн әмтн: 11.037.593 күн (2009).
Яшалтан район

**Яшалтан район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балhсан Яшалта селән болҗана.

## [[Һазр зү]]

Района девсекер һазрин аһу 2 416 км² болсман. 16 676 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84745

## Тарих

* 1938 җилин Туула сарин 24т бүрдәлә.

## Тогтац

Тедне алват Хар Һазра район тогтасман:

* **11 селән**
** Баһ-Тугтун 
** Берёзовское 
** Весёлое 
** Красномихайловское
** Красный Партизан
** Манычский 
** Октябрьский 
** Солёное
** Ульяновское
** Эсто-Алтай
** Яшалта

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
*
Земш

thumb|right|260px|<span style="color:green">Фрукттар</span>

**Фрукттар** - шимтә идидг модна аль бутын темсн. 

Зер-земш - ахута болн бәәцин үг. Ботаникд эн үгин ормд "темсин" гидиг үг олзлна.

## Зөв дундын ур-аhард урhудуг фрукттар

### Роозин (Rosaceae) төрлт

**Олн яста**

*Альман (Malus spp.)
*Долаңк (Crataegus spp.)
*Кедмн (Cydonia oblonga болн Chaenomeles spp.)

**Нег яста**

*өрг
*Чи (Prunus cerasus L.)
*Шар өрг (Prunus armeniaca)
* Хормн (Prunus persica)

**Талдан роозин (Rosaceae) төрлөтин элчинир**

* Зедhн  (Fragaria spp.; Rosaceae)
* Зеергн (Үкр бөөлҗирһин)
* Улhн, хөн бөөлҗирhин (Rubus idaeus; Rosaceae)

### Хавгин төрлт
* Тарус (Citrullus vulgaris; Cucurbitaceae)
* hу (Cucumis melo; Cucurbitaceae)

### Талдан зөв дундын климатд урhудуг фрукттар
* Мөрн хатхач (Ribes uva-crispa; Grossulariaceae)
* Цацрhан (Hippophaë spp.; Elaeagnaceae)

## Субтропическ ур-аhард урhдг фрукттар

*Гранат (Punica granatum; Lythraceae)
*Инжир (Ficus carica; Moraceae)
*Үзм (Vitis spp.; Vitaceae)
*Хурмн (Phoenix dactylifera; Arecaceae)
*Ярһа (Ханср)(Cornus mas; Cornaceae)

Ик экономикин ид-чинир **цитрусин зүүл** бәрнә

* Апельсин (Оранж) (Citrus sinensis; Rutaceae)
* Лимон (Citrus limon; Rutaceae)
* Тошл (Citrus reticulata; Rutaceae)

## Талдан зер-земш
 
*Һадль

 
Зург:Red Apple.jpg|Альман 
Зург:Pomegranate fruit.jpg|Гранат  
Зург:Fragaria Fruit Close-up.jpg|Зедhан
Зург:Blackberries on a right hand-8.jpg|Зеергин
Зург:Ambersweet oranges.jpg|Апельсин 
Зург:Plum on tree.jpg|өрг 
Зург:Ficus carica0.jpg|Инжир 
Зург:Pears.jpg|Кедмин
Зург:Lemon.jpg|Лимон
Зург:Apricot whole444.jpg|Абрикос 
Зург:Kornelkirsche 021.jpg|Ярһа 
Зург:Bananas white background.jpg|Банан 


*
З
Хар Һазра район

**Хар Һазра район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Комсомольский селән болҗана.

## [[Һазр зү]]

Района девсикир һазрин аһу 14 192 км² болсман. Элст балһснас 190 километрлік әңгелсман. 12 847 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84743

## Тарих

* 1951 җилин Лу сарин 28т бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Хар Һазра район тогтасман:

* **8 селән**
** Адык 
** Артезиан
** Ачинер
** Комсомольский
** Кумской 
** Нарын худуг 
** Прикумский 
** Сарул

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
Юстан район

**Юстан район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Цаһан Аман селән болҗана.

## [[Һазр зү]]

Района девсикар һазрин аһу 7 996 км² болсман. Элст балһснас 190 километрар әңгелсмин. 10 312 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84744

## Тарих

* 1938 җилин Туула сарин 24т бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Хар Һазра район тогтасман:

* **7 селән**
** Барун 
** Бергин 
** Татал 
** Харба 
** Цаһан-Аман 
** Эрдниевский 
** Юста 

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
*
Азаску

[310px|right|thumb|Osasco: http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=23_31_58_S_46_47_31_W 23° 31' 58" S 46° 47' 31" O]
 left|100px

**Азаску** (*Osasco*) - Бразилияда өмүн үзүгүт икәр балһсан. 
Бүрүлсаан әмтән: 718.646 күн (2009).
Подольск балһсн

**Подольск** Москван төгәлңгин балһсн, района төв. Пахра һолын деер, Москвас 15 километр бәәдег. 

1559 җилд балhсн тосхугдасын билә. 

## Заалт


## Заалһуд
* Города Подмосковья. Кн. 3. — М.: Московский рабочий, 1981. — 736 с., ил. — 35 000 экз.
* Голосов К., Подольск. Историко-экономический очерк Подольского уезда, Под ред. К. В. Сивкова. — М.: Новая Москва, 1927.

Әәшл:Москова төгәлң
Делкә һариг

Делкә Нарна аймакин һурвудгач, маш нигитита һариг болҗана. Делкән җил насн 4,57 җува җил, нег Сар дахульта.
Йоханнес Хистерс

**Йоханнес Хистерс** (Бар сарин 5 өдрөтә төрсын, 1903 җил) недерлендин җөҗлөгче-дууч.

200px|left|thumb|Хистерс арвн зурһан наста бәәдег

Хойр дәкҗ мордосан бәәҗ: 1930-1985 җилмүдт Луиз Гиҗс җөҗлгчтә болн 1991 җиләс Симон Ретелтә. Хойр күүктә негдегче гергәс, тавын ачта.

## Заалһ
* Веб ормт (Немшин келәр)
Палтога

**Палтога**, Вологода төгәлң, Орсин Ниицән.

295 күн улста (2002).

Әәшл:Орсин Орн Нутг
Селена Гомес

thumb|right
**Селена Мари Гомес** (, 1992 оны 7 сарын 22-нд төрсөн) нь Америкийн дуучин, җүҗигчин юм.

## Заалтс

## Заалһ

* Веб сайт
Корбин Блю

мини|Корбин Блю, 2008 җ.
**Корбин Блю Рейверс** (, 1989, Лу сарин 21) нь Американдық дуучин, җүҗигчин юм.

## Заалтс

## Сайты

* Веб сайт
Моңһлмудин келний Халх-Буриад-Халимаг товч толь бичиг

**Моңһлмудин келний Халх-Буриад-Хальмг товч толи бичиг** нь Моңһлмудин келнний Моңһлмудин Орнад хэрэглэгдэж буй Халх, Орсин Ниицәнд хэрэглэгдэж буй Буриад, Хальмг аялгуудын зэрэгцүүлэн харьцуулсан жагсаалт юм. 

Монһлмуд Төв Азийн харилцан ялгаатай орнуудад тархан суурьшиж, нэг бус олон тусгаар улс дотор багтан байгаа тул үсэг бичгийн систем буюу цагаан толгой зарим үг үсгээр ялгаатай дуудагдан, бичигдэх болсон учраас хоорондоо ойлголцохгүй байх явдал гаргахгүйн тулд түгээмэл хэрэглэгддэг үгсийг харьцуулан жишиж үзүүлэв. Энэ нь Монгол хэлээр хэлэлцэгсэд хил хязгаараар хязгаарлагдсан ч хоорондоо ойлголцох, үндэстэний хэл, соёлоо хадгалан хөгжүүлэхэд дэмжлэг болох зорилготой юм.

* Монгол улсад албан ёсоор хэрэглэгдэж буй Халх Монгол кирилл бичгээр бичигдсэн үгсийг нэгдүгээр баганад, 
* ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсад албан ёсоор хэрэглэгдэж буй Буриад Монгол кирилл бичгээр бичигдсэн үгсийг хоёрдугаар баганад, 
* ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсад албан ёсоор хэрэглэгдэж буй Халимаг Монгол кирилл бичгээр бичигдсэн үгсийг гуравдугаар баганад, 
* Эргэлзээтэй хэллэгийг тайлахын тулд ОХУ-д албан ёсоор хэрэглэгддэг Орос хэлийг Орос кирилл бичигт хөрвүүлсэнийг тавдугаар баганад тус тус харууллаа.

## Түгээмэл хэрэглэгддэг хэлц хэллэгүүд

## Түгээмэл хэрэглэгддэг үгс

## Гадаад холбоос
* Буряадхэлэн.ком сайтын мэдээлэл
* Elista - Форум Калмыкии Хальмг келн мини Торскн келн
Әәшл:Хэл судлал
Әәшл:Монгол бичиг үсэг
Әәшл:Монгол хэлний бүлэг
Үлүмҗин Кирсан

**Үлүмҗин Кирсан** (*Кирсан Илюмжинов*, 1962 -)  - Хальмг Таңһчин толһач  .
## Заалтс

Әәшл: Хальмг Таңһч
Мустафа Кемаль Ататюрк

right|thumb|250px|<span style="color:grey;">Мустафа Кемаль Ататюрк</span>

**Мустафа Кемаль Ататюрк** Түргүдин Орн Президент.

Әәшл:Түргүдин Орн
Басаңга Мукөвүн

**Басаңга Мукөвүн** (1878 - 1944 җҗ.) - җаңhарчи. 1939 - 1940-гч җилмүдт Басаңга Мукөвүнәс зурhан өвәрц hол төртә "Җаңhарин" бөлгүд бичигдасем (ут туршутан - 5624 шүлгин мөр). 

## Бусад

* Биткеев Н. Ц., Җаңhаpченр, Элст, АПП "Джангар", 2001, 288 - 297

Әәшл:Хальмг Таңһч
Ээлән Овла

**Ээлән Овла** (1857 - 1920 җҗ.) - җаңhарче. Энүнәс әмтин түрүн Җаңhарин арвын бөлег бичигдже авгадсан билә.

## Бусад

* Биткеев Н. Ц., Җаңhаpчнер, Элст, АПП "Джангар", 2001, 277 - 287

Әәшл:Хальмг Таңһч
Җуукан Нәәмн

**Җуукан Нәәмн** (1921 - 1997 җҗ.) - җаңhарче. 

Җуукан Нәәмн 1921-гч җил Хальмг Таңчин Яшкульск района "Цаhан-Усун" гидиг селәнд төрҗ. 1940-гче җилин мөчн сарас аын 1944 җилин дундас 1956-гч җилин моhа сар күртүл эн спецпереселенц болад. 1956 җилин дундас авн 1997-гч җилин hаха сар күртүл эн Хальмг Таңhчин Яшкульск района.

Җуукан Нәәмн бичкиндән эврәннь наhцах Шавалин Даваhас дасасан "Җаңhарин" бөлгүд медедгәрн нег hазра улс дундан тоомсорта бәәсмин. 
Шавалин Даван "Җаңhарин" бөлгүдәс эн "Аля-Монхолян түскар" болн "Арназлыг хулха авсана туск" хойр бөлг сүртәhәр дуулдуг билә.

## Бусад

* Биткеев Н. Ц., Җаңhаpчнер, Элст, АПП "Джангар", 2001, 277 - 287

Әәшл:Хальмг Таңһч
Адучин Церен

**Адучин Церен** (1918 - 1990 җҗ.) - җаңhарче. Ээлән Овлан "школын" авъяс дахачнарин негнь бәәсмин.

Арвын hурвытадан Церен бүкл эпическ репертуар Ээлән Овлаhас Ууртын Дамба гидги күүнәс дасасын бәәж. "Җаңhарин" бөлгүдиг Церен Базарович домбырыт дуулж өгдг билә. 70-гче, 80-гч жилмүдт энүнәс аман үгин дуд бичигдасын болдыг, тер дотур "Җаңhарин" дуд. 

1980-гч жил эн 80 наста болх бәәсмын. "Теегин герел" журналд Д. Басаев энүнә 70 насни өөнд нерәдсан "Певец народного эпоса" гидиг статья барлала. 1990-гч "Җаңhарин" 550 жилин байрин өөнлә болсн жаңhарчинрин марhанд орлацад, эн нүүрлугче орм эзллә.

## Бусад

* Биткеев Н. Ц., Җаңhаpченры, Элст, АПП "Джангар", 2001, 277 - 287

Әәшл:Хальмг Таңһч
Шанхай

**Шанхай** () нь Хятад улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй хот юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2010 оны тооллогоор 23 сая хүнтэй байна. Хөх мөрний тэнгист цутгах аманд байрладаг, Жианьсу, Жезян мужуудтай баруун талдаа хил залгана. 

Шанхай нь анх загасны аж ахуй, даавууны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан боловч 19-р зуунаас байр суурьтай болжээ. Үүний учир нь Шанхайн боомтын ашигтай байрлал болон 1842 оны Нанкины гэрээгээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг байсанд оршино. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд санхүү, бизнесийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд Коммунистууд засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, эдийн засаг нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна.

Шанхай нь өсч буй аялал жуулчлалын төв бөгөөд Бунд, Шинтианди зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй Пудонг дүүргийн байшин барилга, соёл урлаг, дизайны төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг "ирээдүйн дэлхийн хот", дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн "үзүүлэн" хэмээн тодорхойлж байна.

Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулах бөгөөд үүнд маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно.

## Нэр
*Шанхай* гэдэг нь "Тэнгисийн мандал дээр" гэх утгатай 上 ("дээрх"), 海 ("тэнгис") хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг.
Англи хэлээрх "Дорнын Парис" гэх утгатай хоч нэр мөн бий.

## Гадаад холбоос
* Шанхай хотын албан ресми сайт
* Шанхайн аялал жуулчлалын албан йосны сайт
* Шанхайн хотын статистик
* 

Ангилал:Хятадын хотууд

be-x-old:Шанхай
Stromae

thumb|250px|Stromae, 2011 жил
**Поль Ван Авер** (Paul Van Haver) буюу **Stromae** [stromaj] нь Бельгийн дуучин, дуу зохиогч юм. 1985 онд Брюссель хотод төржээ.

Түүнийг анх нэрдэ гаргасан бүтээл нь "*[[Alors on dance]]*" юм.

## Бүтээлүүд

### EP-цомог
[thumb|right|250px|Stromae: [Alors on danse]]

### Mixtape-цомог

### Video-цомог

### Сингл

### Видео клип

### Бусад цомог

## Зүүлтэ


Әәшл:Бельҗмудин Нутг
Ховд әмг

**Ховд** () Моңhлан 21 әмгын нэг.Нутгын барун урды бәдг.Әмгын төви Ховд хот.

Ховд әмги Улаанбаатр хотас 1,580 км хол бәнә.]. Эн әмгән дундури Ховд гол урсдг болһари игҗ нэрлж.

## Күн ам

Ховд Моңhлан хамгин ик үндэстн,ястнта нутг. Энд 17 үндэстн,ястнт бәнә. Бүгдәрән өөрсдән кэл,соёл,дээл хувцн,ёс заншлта. .Энд 2 бөдүн үндэстн бәхас нэги Казак өнәки Моңhл бәнә.үүгәрән эн күмүс Казак Моңгол гэсн 2 кэләр күүндэлцнә.

Ховд әмгән күн амна өсилти 1991 онаас хоор зогссн.Эн хоорнд 78000-92000 дунд л кэлбэлзнә.
Альман

**Альман** - роозин төрөлтин хаматхасын унhулдаг модна болын бутын зүүл. Дәкүд эн үгәр эн модна идидиг темсн кемәнә. 

Альман 36 үзмүҗ хамцулна (1976). Тоолварар альмна модна төрскин - Дунд Азий. Альмана модна дундунь теҗәмл альман олар делгрулҗ. Ода кесег олын-зүсын ур аһард урһудаг теҗәмл альмана зүүлс бәәнә. Зәрм альмана үзмүҗс паркин болын садын кеерүл болҗ урһудаг.

## Ботаникин бичлиһан

Альмана модод - саглара кевтә, 2,5 - 15 метр өндр урһуҗ болҗана. Зәрм зерлег альмадт хатхасд бәәнә.
Альмана модод - цаһан, оошк аль улан цецгетә, һолдоһар хамтахаста.

Әәшл:Зер-земш
Уранкә

**Урианкә** бол Дөрвн Хальмыгин салбар Моңһлмуд ястан. Урианкә нэри Моңһлн Нууц Товчаанд анк гарчэ.

## Тїїк
Анк Лияо династигин үед (907-1125), Урианкәчуд одагин Китдин Лиаонин мужин орчимд бәжэ.Удалго тэд   Мин улһин їед (1368–1644), хооран болн барун зүгрү нүүж экэлжээ. 13-р зуунд Урианкәчудиг (Юан гүрэн)нә үеин  Рашид ал дин Судрин чуулгннд   Өөн Урианкәчуд Сибирин өө тәгд ан гөрә кийж урц майханд әмдирдг гҗэ.Мин улһин үед  Зүрчидүд "өөн күмүс" (,Зүрчин үгәр *Woji*) гэдг бәснә сүүлд Китдүд Урианхай гэдг болҗ.
Темсн

**Темсн** гидиг үгәр ямаран чигин урһмлин, яңһгас талдан, идидиг хүв кемәнә. Хальмг кельнед тілі фрукттар темсинә зүсын болҗ медедгиднә. Ботаникалық темсин яңһагас болын фрукттар йилһигәд, темсин гиҗ өвсөрхиг урһумлин идидиг хүв кемәнә. 

Темсин күмнә теҗилин - эркин хүвәр. Номтонрин тоолварар бөдүн күн өдр болһан 600 г темсин идх зөвтә.

## Темсинә хувалалһан

Ботаникалық темсинә дарани зүүлүс ончална:

* клубень идидиг темсид - бодноцаг, топинамбур
* уңг идидиг темсид - шар луувың, цуунуг, цаһан шалхаг, улан луувың, һонид
* хавсатрахаг - цаһан хавсатан, өңгөтә хавсатан
* салаттар - салат
* агата - ноһамул, базилик, эстрагон
* көк мәңгөрстә - мәңгәрсан, сәрмәсәг
* бизнедгархаг - помидор, бурш, баклажан
* хавгархаг - хавуг, хаяр, тарус, һу
* бобрахаг - бурчиг, боблар
* буудьрхаг - эрдень-иш
* десертті - артишок, спаржа, ревень

## Заалт
 

*
Ганди, Индира

**Инди́ра Приядарши́ни Га́нди** (; 19 ноября 1917 — 31 октября 1984) — индин төршлин үүлдәч, 1966—1977 болн 1980—1984 җилмүдт индин залврин ахлач. Җавахарлал Нерун күүкн.

## Намтыр

Индира Ганди Аллахабад гидиг балһснад (өдгә цагат - Уттар-Прадеш гидиг штатының) 1917-гче җилин ноябрин сарин 19-д төрсөмин. Эн Җавахарлал Нерун, Индин түрүн залварин ахлачин болн Индин орн-нутугин мемлекеттік конгресстің лидерин, ор һанцахан күүкүн билә.

1964-гч жилд эн Лок Садхад (Индин парламентин дорд өргә) Индин орн-нутугин мемлекеттік конгресстің депутат болҗ орлацад, Лал Бахадура Шастрин залварат көдлөсмин. Шастрин нас барлаһна хөөн 1966-гче жилд Индира Ганди Индин залврин ахлач болн Индин орн-нутгин конгрессин лидер болсмн (һазр делкәд хойрдагче орн-нутугин мемлекеттік эм ахлач болҗана (Сиримаво Бандаранаике хөөн)). 1969-гч җилд, Индин орн-нутгин конгрессин хуваллһна хөөн, Индира Ганди "үлмә уга" партияның толһалв. Эн партияның Индин ах суңhулhана комиссь Индин орн-нутугин мемлекеттік конгресстің залhамҗалач гиҗ зарласман. 

1971-гч җилд Индира Ганди толһалсан партиясы, угарлтнла ноолдах зарладад, суңһуврат диилвр бәрсимин. Дәкәд эн җилд шин Пакистан-Индин дән эклесмин. Эн дәәнә нурһанд Индин әәрмин интервенцин хөөтк Дорд Пакистан, Бангладеш нер авад, богдалалһиг зарласман. Эн цүүгәнд Индьт СССР дипломатиялық дөң күргүҗ.

Индира Ганди банкин национализацияланды кев, эн залалһна нурһунад үүлдүвар шулуһар өргөҗгедсемин, түрүн АЭС тосхугдасмин, әрин эдл-ахуд "көк" революц болсаман. Эн заллһна туршарт Индия хот-хоолын импорттың үлмәһәс сулдугдасмин.

1975-гче Уттар-Прадеш гидиг штатының Деед зарһо суңһуврин зокал эвделhанад, төршлин аҗлалһана цер зүүһәд, Индира Гандин гем засглв. Урдасынь Индира Ганди бачм бәәдл зарлв. 

1977-гч җилд Индира Ганди, эврә алдаршалтан буру чинрләд, парламенттік суңһувар зарладад, шүүгдүвритә hарсаман.

1980-гч җилд Индира Ганди hаруhан босhаҗоч. Эн хойрдагче залалһан сикхмүдлә цүүгәһәр темгедлесмин. Сикмүд Пенҗаб гидг штатының һолта бәәнә. Эднә толһач Җарнаил Сингх Биндранвал сикхмүдиг Индин залврас үлмә уга зарлв. Энүнә дахачнар Алтын сүм Амритсар гидг балһснд (сикхалар һол сүм) эзлссмн. Урдаснь 1984-гч җилд Индин залвр Алтын сүм сулулдаһна Цеңкр одн гидг операциялық кев. Эн операциялық ашд 500 күүнә һолнь тасрав.
Удлго, 1984-гче җилин октябрин сарин 31-д, Индира Гандин әм таслагдасман. Энүг эврә каанр - сикхалар - алсаман.

Индира Ганди нас барлаһна хөөн энүнә көвүнь - Раҗив - залварин ахлач болҗ көдлөсмин.

* Индира Гандин намтар — Индин төмүр леди 
* Индира Ганди - Эврә орн-нутгин богдалалһана ноолдач 

## Заалт
 

Әәшл:Индин залврин ахлачнр
Әәшл:Орн-нутгин болн залврин эм ахлачнр
Индия

**Индия орн-нутуг** (, , ) — Өмн үзгә Азин орн-нутуг мемлекеттік. Индия һазр делкәд, бәәдег әмтениг тоолхала, хойрдагче орн, девсикар һазриг тоолхала - доладгеч орн-нутуг мемлекеттік. Индия орн-нутуг Индостан гидиг тоха арлад һолар бәәнә. Эн тоха арал Индия далаһар чүүлнә. Индия Пакистан, Китдин улусин, Бутан, Непал, Мьянма, Бангладеш гидиг орн-нутугмудла меҗәлнә. Пакистанла булалдасан Җамму-Кашмир гидиг һазр Афганистанла меҗәлнә. Усар Индия Шри-Ланка, Мальдивин арлын болын Индонезин орн-нугутмудла мемлекеттік меҗәлнә.

Эн орн-нутуг мемлекеттік - буддан номин, сикхмүдин, Индин болн җайнын шаҗна төрскин. 

## Һардалһана хувалалһан

Индия орн-нутуг мемлекеттік - федерацин республик. Эн орн-нугутт мемлекеттік 28 штат, 7 ниицәнә һазр. Цуг штатының, Пуддучери гидиг ниицәнә һазр болын Дели хотол балһсна дуңһура эврә залвармуд бәрнә. Талдан ниицәнә 5 һазрамуд Индин президентінің шуд залалһанд бәәнә.

Цуг штатының болн ниицәнә һазрамудт дуңһарас орулцана. Эврә дарандан дуңһарас талук гидиг һардалалһана әңгесад хувагдана. 

## Заалтс

Әәшл:Һазр делкә
Ганди, Мохандас Карамчанд

**Моханда́с Карамча́нд «Маха́тма» Га́нди** (гуҗарати — મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધ, хинди — मोहनदास करमचंद गाँधी, 2.10.1869, Порбандар, Гуҗарат — 30.01.1948, Нью-Дели) — Индиг Алдр Британәс сулдхлhна җисәнә көтләчин болн идеологчин негнь. Энүнә шаха эс узхин күңкл ном (сатьяграха) олн-әмтнә уха-сегәнд нилчлгдсмн. 

## Намтр

Махатма Ганди вайшин варна мөңг төрүләчин-гүүлгәнә касстд хандсмн. Энүнә эцкнь, Карамчанд Ганди, Порбандар балһсна диван (ах министр) болҗ көдлсмн. Гандин өрк-бүл йир сүзгтә бәәсмн. Эн өрк-бүлд цуг мөргүл, шаҗна зака бүтәҗ кегдсмн.

13 наста Ганди Кастурбай нертә күүнлә көл дер негдүлсмн. Кастрбай залуд 4 көвүдиг һарһсмн - Харилал (1888—1949), Манилал (28 октября 1892—1956), Рамдас (1897—1969) болн Девдас (1900—1957).

19 наста Ганди юридическ сурһуль дасхин төлә Лондонд йовҗ ирсмн. 1891-гч җилд сурһуль чиләһәд, төрскн орн-нутгурн хәрҗ исрсмн. Зуг Индьт Ганди сән көдлмш эс олад, 1893-гч җилд Өмн Африкд ирсмн. Эн һазрт Ганди җаһарин зөвүдин төлә ноолданд орлцсмн. Үүнд Ганди шаха эс узхин  (сатьяграхан) сөрүцлhнә эв-арһиг эдлҗ.

1915-гч җилд Ганди Индьт хәрҗ ирсмн. Эн җилд энүг Рабиндрабат Тагор эң түрүн "Махатма" ()— «нүср седкл») гиҗ нер өгсмн (Ганди эн зергиг, эвриг бусрмг гиҗ, авсн уга). Удлго Ганди Индин сулдлһна җисәнд хамцгдсмн. Сулдлһна ноолданд Ганди шаха эс узхин  эв-арһиг эдлҗ бәәсмн. Тедн дунд - британин эд-таврас буцлт.

1921 - 1934-гч җилмүдт Ганди Индин орн-нутгин конгресс көтлсмн. 

Гандин тегш биш бәәдллә ноолдан бас ик медмҗ олсмн.

Ганди җаһармудын болн лалмудын дунд ик тоомсрта болсмн. 1947-гч җилин Индин лалмудын Пакистанур болн сүзгго Индүр хуваллһн хәрлцәтә шахана гүрм болсмн. Ганди җаһармудыг болн лалмудыг эвлх меңссмн. 1948-гч җилин намрт Ганди эвлхин төлә харhнлh зарлсмн. Энүнә ач-тусар шахан невчк уурв.

1948-гч җилин январь сарин 30-д Гандин әм экстермист тасрв.

## Заалт


* МОХАНДАС КАРАМЧАНД ГАНДИ
* Gandhi

Әәшл:Сулдлһна җисәнә көтләчнр
Нүүдлә

**Нүүдлә** - гидг хальмг дун бүрдсн цагас. 

Асхн намрин сөөднь

Ардаснь салькн үләнә

Эн салькна айсарн

Эрвң күүкн гейүрнә

Хол һазрт йовсн

Хоошарнь сангдна

Барлад бичсн бичгиг

Байрлад Нүүдлә умшна

Нүүдлә, Нүүдлә

Нүүдлә, Нүүдлә

Нүднчн сәәхн Нүүдлә

Санҗ бичә ууль

Салькн өрҗ дуул

Цеңнәд өргсн дууһин

Цергчнр көвүд соңгсна

Ор нутгин чинриг

Ончта кевәр манна

Нүүдлә, Нүүдлә

Нүүдлә, Нүүдлә

Нүднчн сәәхн Нүүдлә

Санҗ бичә ууль

Салькн өрҗ дуул

* Республика Калмыкия, Календарь знаменательных дат на 2013 год, стр. 68
Бохотница

**Бохотница** (, МФА [bɔxɔtˈnit͡sa]) — Бүүрлсн әмтн: .

## Заалһуд
* порталэз (П)

Әәшл:Польш
Мурасаки Шикибу

**Мурасаки Шикибу** (978, Киото, Японин Нутуг (Мемлекеттік) — 1014, Киото) — Японин бичәчнер.

## Заалһуд

Янз:Күмн Әмтн
Янз:Бичәчнр
Воронеж балһсн

**Воронеж** —  Орсин Ниицәнә хотол балһсан, Воронежа төгәлң. Москвас 534 километр бәәдег.

1586 җилд балhсан тосхугдасын билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснад бәәдег күүнә то 1 023 957 курсан билә.

## Заалт


## Линкс
* Сайт администрации города Воронежа
* Воронежская энциклопедия. — Справочно-энциклопедическое издание. — Воронеж: Центр духовного возрождения Чернозёмного края, 2008. — Т. 1 (А—М). — 524 с. — ISBN 978-5-900270-99-9.
* Воронеж // Большая российская энциклопедия. — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2007. — Т. 5. — С. 710. — 783 с. — ISBN 5-85270-334-6.

Әәшл:Воронежа төгәлң
Лиски балһсн

**Лиски** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Воронежа төгәлң.

## Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 55 149 курсн билә.

## Заалт


Әәшл:Воронежа төгәлң
Павловск балһсн (Воронежа төгәлң)

thumb|left|250px
**Павловск** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Воронеж балһсн.

1709 җилд балhсн тосхгдсн билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 21 145 курсн билә.

## Заалт


## Гадаад холбоос
* Историческая информация о городе Павловск

Әәшл:Воронежа төгәлң
Семилуки балһсн

thumb|left|250px
**Семилуки** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсн, Воронежа төгәлң.

1615 җилд балhсн тосхугдасын билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснад бәәдег күүнә то 26 505 курсан билә.

## Заалт


Әәшл:Воронежа төгәлң
Борисоглебск балһсн

**Борисоглебск** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан, Борисоглебск район, Воронежа төгәлң. Воронежас 240 километр бәәдег.

1698 җилд балhсн тосхугдасын билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснад бәәдег күүнә то 64 208 курсан билә.

## Заалт


## Линкс
* Официальный сайт городской администрации
* Борисоглебск// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 

Әәшл:Воронежа төгәлң
Богучар балһсн

thumb|left|250px
**Богучар** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Богучарск район, Воронежа төгәлң. Воронежас 232 километр бәәдг.

1704 җилд балhсн тосхгдсн билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 11 193 курсн билә.

## Заалт


## Заалһуд
* Официальный сайт городской администрации
* https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Богучар Богучар// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Әәшл:Воронежа төгәлң
Бобров балһсн

thumb|left|250px
**Бобров** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Бобровск район, Воронежа төгәлң.

1716 җилд балhсн тосхгдсн билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 19 210 курсн билә.

## Заалт


## Заалһуд
* [ http://bobrovcity.ru/ Официальный портал городской администрации]
* Воронежская энциклопедия: В 2 т. / Гл. ред. М. Д. Карпачёв. — Воронеж: Центр духовного возрождения Чернозёмного края, 2008. — Т.1: А—М. — 524 с., ил., карты. — ISBN 978-5-900270-99-9.
* Бобров, // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907

Әәшл:Воронежа төгәлң
Липецк балһсн

**Липецк** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсн,  Липецка төгәлң.

## Заалт


Әәшл:Липецка төгәлң
Елец балһсн

**Елец** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Липецка төгәлң.

## Заалт


Әәшл:Липецка төгәлң
Грязи балһсн

**Грязи** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Липецка төгәлң.

## Заалт


Әәшл:Липецка төгәлң
Эртиль балһсн

thumb|left|250px
**Эртиль** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Воронежа төгәлң.

1698 җилд балhсн тосхгдсн билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 10 835 курсн билә.

## Заалт


Әәшл:Воронежа төгәлң
Краков балһсн

**Краков** (Kraków) —  Польшин Орнә  хотл балһсн,  Малопольска воеводство.

## Заалт


Әәшл:Польш
Тамбов балһсн

thumb|left|250px
**Тамбо́в** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан,  Тамбова төгәлң.

## Заалт


## Сайт
* Петин А. Н. География Белгородской области. Учебное пособие для 8-9-х классов общеобразовательной школы. — М.: «Издательство Московского университета», 2008. — 136 с. — ISBN 978-5-211-05608-4.

Әәшл:Тамбова төгәлң
Котовск балһсн

**Котовск** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Тамбова төгәлң. Тамбовас 15 километр бәәдг.

## Заалт


Әәшл:Тамбова төгәлң
Мичуринск балһсн

**Мичуринск** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан,  Тамбова төгәлң.

## Заалт

Әәшл:Тамбова төгәлң
Моршанск балһсн

**Моршанск** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсн,  Тамбова төгәлң. Тамбовас 90 километр бәәдег.

## Заалт


Әәшл:Тамбова төгәлң
Рассказово балһсн

**Рассказово** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Тамбова төгәлң. Тамбовас 40 километр бәәдг.

## Заалт


Әәшл:Тамбова төгәлң
Уварово балһсн

**Уварово** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн,  Тамбова төгәлң. Тамбовас 117 километр бәәдг.

## Заалт


Әәшл:Тамбова төгәлң
Железногорск балһсн (Курска төгәлң)

**Железногорск** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Курска төгәлң. Курскас 90 километр бәәдг.

## Заалт


Әәшл:Курска төгәлң
Льгов балһсн

**Льгов** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Курска төгәлң. Курскас 76 километр бәәдг.

## Заалт


Әәшл:Курска төгәлң
Рыльск балһсн

**Рыльск** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан, Курск төгәлң. Курск 124 километр бәәдег.

## Заалт


## Гадаад холбоос
* Историческая информация о городе Рыльск

Әәшл:Курска төгәлң
Обоянь балһсн

**Обоянь** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Курска төгәлң. Курскас 60 километр бәәдг.

## Заалт


## Гадаад холбоос
* Историческая информация о городе Обоянь

Әәшл:Курска төгәлң
Дмитриев балһсн (Курска төгәлң)

**Дмитриев** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Курска төгәлң. Курскас 120 километр бәәдг.

## Заалт


Әәшл:Курска төгәлң
Фатеж балһсн

**Фатеж** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан, Курска төгәлң. Курскас 45 километр бәәдег.

## Заалт


Әәшл:Курска төгәлң
Ростов-на-Дону балһсн

**Ростов-на-Дону** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан, Ростова төгәлң. Москва 1 100 километр бәәдег.

1749 җилд балhсан тосхугдасын билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснад бәәдег күүнә то 1 115 000 курсан билә.

## Заалт


Әәшл:Ростова төгәлң
Азов балһсн

**Азов** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Ростова төгәлң. Ростов-на-Донус 35 километр бәәдг.

1067 җилд балhсн тосхгдсн билә. 

## Олн-күмн
2014 җилд балhснд бәәдг күүнә то 82 495 курсн билә.

## Заалт


Әәшл:Ростова төгәлң
Аксай балһсн

**Аксай** —  Орсин Ниицәнә  хотол балһсан, Ростова төгәлң. Ростов-на-Донус 12 километр бәәдег.

## Заалт
Зерноград балһсн

**Зерноград** —  Орсин Ниицәнә  хотл балһсн, Ростова төгәлң. Ростов-на-Донус 61 километр бәәдг.

## Заалт