Китдин Улус Орн

**Китдин Улус Орн** () тускар медедго күн һазр деер уга, Делкән хамгин ик орн-нутуг мемлекеттік эн болҗана. Энд ода 1 җува 160 сай күн байна гиҗ 1990 җилин то-диг медүлҗ-эна. Орын-нутугин мемлекеттің хотол балһснь Пекинде, энд  байна (1990 җил улус). 

## Орын-нутугин мемлекеттің тогтац

Қытайдың орнд 23 провинциясында. 5 автономды велаят райондар болн цутхулңгин медлин 4 балһсан (Пекинде, Шанхай, Тянҗин, Чунцин) бәәнә. Автономиялық районында тоод Өвр Моңғолия (), Шинҗән-Уйһур, Төвд, Нингша, Гуаншин орҗана. Өвр Монғолияның болын Шинҗән-Уйһурин автономды райондар мана ойрад қалмақ хальмгуд бәәнә. Өвр Моңғолдың хотол балһсань — Көк Хот, Шинҗәңгин хотолнь - Үрүмчи. Тегәд Қытайда Улусин Мемлекеттік Республикасындағы Җумхур Хальмг Қалмақтардың Таңһачла бас эврөнөнь тууҗаран, өдгә цагин йовдаларн залһалдата, гиҗ келҗ болҗана.

Қытайдың орын-нутугин государственн мемлекеттік девлет тілі Қытайдың болҗана. Қытайда улус мемлекеттік - хандығының — орн-нутугин мемлекеттің байрақ улусин мемлекеттік 90 һар проценттер тогтаҗана, талдан 50 hap тілінде-улус мемлекеттік энд бәәнә. Тер тоод Нингша провинциясында сартақ исламның улус мемлекеттік, буддизмнің Гуаншинд Өмн үзг Азияның келн-улус — вьетд болн нань чигин әмтын байна.

## Тарихи

Делкән хамгин кезәңак туужта орн-нутугудин мемлекеттік негень Қытайда болҗана. Кесег зун җилин туршарт Қытайдың хаадуд хам-хоша бәәх орн-нутугудиг мемлекеттік эврәннъ күчнүд орулхар седҗәлә. Манжур яғни, Монғолияның, Зүн һарин, Кашгарин, Төвдин зәрм Һазрамудыг эзлҗ авад, эврәнень орн-нутуган өргеҗүлсамин.

Болве XIX век зун җиләс авын Англияның, Жапонияның, Германияның болын нань чигин орн-нутугуд Китдиг эврәннь медледән орулхар седҗәлә. Қытайда улус эн даҗрачнарин өмнәс кесег дәкҗ ноол-дандбосла. Синьхайск революциялық (1911–1913 җилмүд) рок монархияның уга кеһәд, Қытайдың Республикасының Җумхур-ликиг зарлала.

1937–1945 җилмүдт Жапония Китдиг даҗрахин кергет, дә босхала. 1945 җилд советск радян церег Жапонияның Квантун әәрмиг хамх цокад, Манҗуриг сулдукхала. Жапонияның эврәнень капитуляции тускар зарлала. Советтік Радян цер-гин командовань Китдин улусин армиясы Жапонияның трофей профессорлар зер-зевиг бәрулҗ өглә. Тиим ке-вәр Қытайда ңутугт мемлекеттік олн улусин революциялық диилвар бәрхин төлә сән таал тогтагдала.

Хулһан сарин нег шинд Қытай Улусин Республикасының Җумхуриети мемлекеттік зарлагдала. Ода орн-нутугт 1982 җилин бар сарин 4-д батласан КУР-ин Конституциялық үүлдҗөнә. 1965 җилин хөөн "культура немесе революцияның" йовудт 1954 җилин Конституциялық ирлцәтәһәр тогтасан политическ бур-дәц хамхалгадла. Олн-улусин элченрин Цугкит-дин хург (ВСНП) үүлддгән уурв. Суңһугдудг государственн мемлекеттің органмудын ормуд цергә бюрократиялық диктатураның органикалық тогтагдла. Бәәрен органикалық көдлөмшиг ревоюционин" комитетмуд куцәҗәлә.

1982 җилин Конституциялық ирлцәтәһәр олн улусин элченрин Цугкитдин хуруг девлет государственин йосна ах орган болҗана. Провинциясының, автономиялық велаят районында, цутхулңаг медлин балһасдас суңһугдасын депутатирас ВСНП тогтана. Депутаттар суңһулһан ВСНП-н даңгин үүлдудг комитетин һардаврат болна. Хуралт болһна ВСНП 5 җилин болагт суңһугдана. Цугкитдин эн хуруг КУР-ин ахлачиг болын терүнә даруксиг суңһүна. КУР-ин ахлачин болын терүнә даруксин үүлдуврин болзогань бас тавн җил болҗана, дарук болзагит чигин эдниг суңһаҗ болҗана, болв хойр болзгас үлү биш цагат.

КУР-ин ахлач государствин мемлекеттік девлет институтының дотур-дундын болн һазадын кергүдт элчельна. КУР-ин ахлачин селвегәр ВСНП Государственн Девлетин Советінің радян (правительствеин) мемлекеттің премьерин кандидаттық батлана. Цугкитдин хургин сессиясында хоорнод даңгин үүлдудаг комитет үүлдувриг күцәнә. Комитеттер ахлач, терүнә дарукс, секретаритын начальник Николайдың болн гешүд суңһугдана. Комитеттер күцуц зөвин болвозгань бас тавн җил болҗана. Зака тогтагче йосиг Цугкитдин хург күцәнә.

Күцәгче йосн болхала Государственн Девлетин Советінің радян һарт байна. Государственн Девлет Советтік радян Цугкитдин хургин болн терүнә даңгин үүлдудг комитеттер өмн дааврата болҗана. Госсоветин Девлет Радян болзогань бас тавын җил болҗана. Орын-нутугин мемлекеттің экономическ, политическ олн төрмүдиг комитет күцәнә. Госсоветин Девлет Радян премьер-министрі, терүнә дарукс, советин радян гешүд болн секретары атындағы начальник Госсоветин даңгин үүлдудг комитетінің орна. Премьер-министр, терүнә дарукс болн комитетмүдин ахлачнар эн үүлд хойрас үлү болзагат тәвгадхаш.

Райодын, велаятин балһасна, провинциясының олын улусин элчинрин хургад тавын җилин болзогат суңһугдана.

Орын-нутугин мемлекеттік парламентд - олын улусин элчинрин Цугкитдин хургин ханьд 2970 депутаттар орҗана. Эдниг олвын мандатта системәр,нуучнар дууһар өгәд суңһала.

Орын-нутугин мемлекеттік политическ бәәдле-җирһалд урдук кевәр һололгеч чинриг Китдин Коммунистік партиясының зүуҗәнә. Энүг 1921 җилин така сарин 1 шиңд бурдәлә. 1991 җилин то-дигәр партии ханьд 50,32 сай гешүн бәәлә. Сүл ик сольврмудын цагла чигин Коммунистік партиясының күчән барҗахш. Орн-нутугт мемлекеттік болҗах ик политика боли хамгин түрүнд экономиканың сольвромудыг чадмагар һардҗа-на.

Энүнә үүлдувриг бурушаҗах баһчудын чидлимүд орн-нутугт мемлекеттік байсан болв чигин, ода деерән эднд бәәдлиг сольх арһ уга болҗана. Ода деерән партиясының лидер мүддесін орн-нутугин өдгә цагин бәәдлиг һартан бәрҗәнә. Экономикалық ик сольврата политика коммунистнир ик урдаснь күцәснә ашт орын-нутугт тиим бәәдыл тогтав. Делкәд учрҗах демократическ сольврумудыг Китдин коммунистинир Советск Радян Союзин коммунистік урдаснь медҗ тодраха керг-үүлдувар күцәлә. Орн-нутугин мемлекеттің эконо-микин бәәдлиг ясрулхин кергет Дэн Сяопине селвегәр һазадын капитал орн-нутугт промышленностин кесг халхад өргәр олзулдаг болв. Сул экономиканың зонмуд өргәр бүрдәгдҗәлә. Радян Советтік Союзд Радян болхала тер цагла хуучин йосн нам түрун ишкидлән эн туст кеһәд уга билә. Тиигәд Һазадын капиталыг олзалсана, эврәннь экономикой оңдарулсна ашт Қытайда ард хоцорлаһнас болын революционерлер ик сольврмудас гетлегев. Хуучин йосн ормадан үлдав. 

Коммунистическ партии Генерал-майор сег-лөтрин үүлиг ода Цзян Цземинь дааҗана. Энүнлә дегец эн КУР-ин цергә радян советтер ах-лачнь болҗана. Тегәд цергә күчин чигин коммунистік һарт бәәхмен болҗана.

1987 җилин хулһан сарин чилгичәр КПК-н XII съезд болла.  ханьта шин ЦК-г эн суңһув.  ханьта селвегченрин цутхулаң комиссь энд суңһула. ЦК-н Политбюрон ханьд  орҗана. Дисциплина бүртукдуг цутхулаң комиссь партьд бас байнәжй.й. Тегәд коммунистер урдук кевәр дисциплинд һол оньган өгдег болҗана, үлу үг келх зөв уга. Тегәд орн-нутугт мемлекеттік буржуазиялық гиҗ келҗ болх зәрм партьс бөөсын болв чигин, эврәннь һололгеч зокалмудас коммунистнир хаһцаҗахш. Талдан халәцтә партиг эдин цагин некверлә ишкидыл бәрҗ тесдег болҗана.

"Буржуазн" партиясының тоод Китд нугугут демократь делгурүлуһнуд дөң болдыг ассоциац, Китдин демократиялық лиг, Тайваня демократиялық автономиялық лиг. Гоминьдана революциялық комитет үнн-чик бәәдлин Китдин партиясының болн нань чигин зәрм җисәд үулдҗәнә. Болвы орн-нутугин политика бәәдел-җирһилад эднә зүүҗәх чинринь йир баһ. Китд парла-ментин ханьд һалалгачдан коммунистік байна. Талдан партьсин элчинриг терүнә ханьд кезә орулхамб?

Тер мет Китдин олн улусин политика селвелцәнә радян советтер орн-нутугуг мемлекеттік 1949 җиләс авын үүлдеҗәнә. Энүнә ханьд олн зүсан демократиялық партияның, олна организация, олн зусн келн-әмтенә элчинир, тер мет һазадын орнд бәәх китд улус орҗана. Радян Советінің ахлачнь КПК-н нертә үүлдәч Ли Җуйхань болҗана.

## Хабар агенттігі церлелте

Өдр болһан һардаг газетінің хамгин ик тиражбен "Женьминь жибао" болҗана КПК-н ЦК-н органикалық эн болжана. 5 сай экземпляр туралы һарчана. Болвы китд пионерлер газеттер тиражбен энүнәс ик — 11 сай.

Зәңгелелһенә "Синьхуа" агентств нарт дел-кәд ик темдегтә. Энүг 1931 жылдан Яньаньд бурдәлә. Улан Китдин агентств гиҗ энүг түрүн саамд нерәдҗәлә. 1937 җилин туула сард энүг Шин Китдин (Синьхуа) агентствд хүврүлв. Цутхулаң радиозәңгелилһи болн техе-үзлүһан орн-нутугт байна. 105 телестудиясы Китд нутугт мемлекеттік үүлдҗәнә.

## Эдл-аху

Қытай экономиканың тускар бидн келлә-видын. Сүл қант энд хамгин шин технологиялық промышленность делгерлит авчана, сул экономиканың зонмуд энүнд сән нилчән күр-гҗәнә.
Селәнә эдл-аху орн-нутугут мемлекеттік қызмет көрсету және жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан археологиялық ик делгерлит авчана, энд бас ик сольврмуд күцәгдв, орн-нутуг мемлекеттік бийән хот-хоолар теткҗәнә. Китдин мөңгнь-юуань — 10 җяо — 100 фын.
Сүл саамд нарт делкән бәәдл-җирһалд Китдин чинир өсәд йовна. Her үлү Советінің Союз Радян тарад хуурсана саамад эн орн-нутугин тоомсоронь өөдлөв. Моңғолияның, Казахстана Қазақстан болн нань чигтн орн-нутугудын туст энүнә күргҗәх үлмәнь өсәд йовна.

## Заалтс

## Дәкәд хәләтән
* Орсин Орн Нутг
* Хальмг Таңһч

Әәшл:Һазр делкә
Әәшл:Азия