open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
0

**0** (**бүтү**, **хоосын**, **ноль**, **зеро**, **сифр**) — немледег уга тойг. **0** әдл биш немлеһна махбуд. Эн бәәдлета 1 холволһад бәәнә. Хооста холволһан хоосын болна. Бүтүһәс хувалһх большого.

## [[Йиртимҗин тойг]]

Хоосын йиртимҗин тойг бәәдг уга гигидсаман. Зәрм талдан орн-нутугт эн буру.

## [[Математика]]

* 0 — бүкл тойг. 
* Бүтү болв чигин тойгас хувалһана.

## Линкс
* Хоосона тарих 

Әәшл:Эсв
Хувалһан

**Хувалһан** — нег дөрвөнә арифметика үүлүд. Холвалһана бурушагче үүлүд. 

Әәшл:Эсв
Арифметика

**Арифметика** (грекин ἀριθμός — тойг) — амур тойгин янзас (йиртимҗин, букл, рационал индексі, эсргү, бәәлһәнә) болын амыр тойгна үүлдүд (Немлеһан, хаслаһан, холвалһан, хувалһан, идрилһан) шинҗилдаг математиканың әңг.

**Деед арифметика** — хуучин тойгин онла нерәдлеһан.

Янз:Эсв
Хаслаһан

5 - 2 = 3хасулгеч - хасгеч = үлдүл

**Хаслаһан**  — тооһас болын нег немрәс талдан немриг олдыг арифметикин үүлд. Немлеһнә бурушагче үүлд. Хаслаһан *хасх темдегәр* бичәтә: x-y

x-y бичигт махбуд x *хасулгеч* гидиг нерәдлеһтә, махбуд y *хасгеч* гидг нерәдлеһтә, болн ашнь искин болын игрекин *үлдүл* болна.

Янз:Эсв
Буддизм

[thumb|238px|right|Буддизм. [Тайланд]]
thumb|right|200px|Найман зөв замыг илтэгэсэн дугуй (''орчулсан уга'')
thumb|238px|right|Дорҗи
**Буддизм**, cанскрит кельнед: बुद्ध धर्म, төвдин кельнед: ནང་བསྟན།. Хальмг улyсин авьяста шанҗин.

### Ормуд
* https://web.archive.org/web/20090505221150/http://buddhist.ru/
* http://dhamma.ru/
* http://www.dharmawiki.ru
* http://www.berzinarchives.com/web/ru/
* Буддизм Алтын сүм
* Петербургин хурул (дацааң)

Әәшл:Сойл
Әәшл:Шаҗн
Цинь Шихуанди

мини|<center>Цинь Ши Хуан</center>
**Цинь Шихуан-ди** (秦始皇帝, Qín Shǐ Huáng-dì «Түрүн Цинь хан»; үнн нерень Ин Чжэн, 嬴政, Yíng Zhèng; 259—210 гг. до н. э - түрүн цуг Китдин богд хан.

мини|right|100px|Түрүн хаани нерадлеһан (хуучин китдин бичилтәр).
мини|left|250px|Цинь Шихуандин сувраһас күрул терген

Әәшл:Күмн Әмтн
2

**Хойр** — йиртимҗин тойг 1 болн 3 хоорнод.

## [[Эсв]]

Хойр һанцахан хошадладаг болн түрүн экн тойг

### Чинир

Болв чигин тойгата x:
: *x* + *x* = 2 · *x*
: *x* · *x* = *x*²

## Талдан

Бурхан-шаҗд, сойлд хойр ик чинритә тойг.

Әәшл:Эсв
3

**Һурвын** — йиртимҗин тойг 2 болн 4 хоорнод.

## Шинҗилилһан

* Хойрдагче экн тойг
* Һазр — һурвыдгеч Нарас һариг

## Сойл
* Һурвынтас

Әәшл:Эсв
4

**Дөрвин** - йиртиминҗ тойг 3 болын 5 хоорнод.

## Сойлын

* Дөрвин Хальмг
* Һазар, Ки, Усын, Һал - йиртимҗин махбуд.

Әәшл:Эсв
5

**Тавын** — йиртимҗин тойг 4 болн 6 хоорнод.

* Һурвыдгеч экн тойг
* Хойр түрүн экн тойгин немлеһан (2+3)

Әәшл:Эсв
Көдлгүр

мини|Көдлгүр

**Көдлгүр** — нег күчнә янз көндрллһд орчулсдг көдлвр.
Физика

**Физика** (грецин φύσις ) — йиртимҗин бәәлһнә болын көнгөрлүт туск ном. Нерень **Физика** болн **физикалық** үгәс һарсан.

## Һол сеткүльс
Орос

* Успехи физических наук(УФН)
* Теоретическая и математическая физика
* Журнал экспериментальной и теоретической физики (ЖЭТФ)
* Письма в журнал экспериментальной и теоретической физики
* Вестник МГУ. Серия 3. Физика и астрономия
* Физика элементарных частиц и атомного ядра
* Квант

Делкән

* Америкалық физикалық федеративтік
** Review of Modern Physics
** Physical Review Letters
** Physical Review (A,B,C,D,E)
** Annals of Physics
* Европаның сеткүльс
** Journal of Physics (A, B, C …)
*** Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical
*** Journal of Physics: Condensed Matter
** New Journal of Physics
** Physica (A, B, C …)
*** Physica A
** Physics Letters A
** Europhysics Letters
** Zeitschrift für Physik 
** Nuovo cimento (A, B, C …)
** Foundations of Physics

* Цуг-әмтәнә
** Physics Today
** Physics World
** arXiv.org

Әәшл:Шинҗллһн
Г үзг

**Г** — тавдыгче хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Г (гамма) гидг үзгин сүүрәс эклнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Г дөрвн дүртә болна: нег экилцин, хойр дундын, болн нег эцүстән.
Д үзг

**Д** —  хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Δδ (дельта) гидг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт нег дүртә болна.
Е үзг

**Е** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Ε, ε (эпсилон) гидиг үзгин сүүрәс эклнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Е хойр дүртә болна: эклицде, дунд/эцүстән.
Ё үзг

**Ё** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Е үзгид немлесан үзг. Үгт ЙО аль ИО ә темдеглеҗәңә.

## Тодо
Тодо бичигт Ё үзг уга. Эн нертә ә ЙО мет бичисман.
Ж үзг

**Ж** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Коптин Ϫ, ϫ (Җанҗа) гидиг үзгин сүүрәс эклнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Ж нег дүртә болна. Тер үзг һанцахан талдан келәс авсн үгмүдт бичилнә, тегәд эн галиг болҗана.
Б үзг

**Б** — хойрдагче хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг. Тодо үзгин арвн хойрдагч үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Вβ (бета), финикин «бех» гидг үзгин сүүрәс эклнә. 

## Тодо
Тод бичигт Б хойр дүртә болна: экильцад/дунд болн эцүстән.
В үзг

**В** — һурвыдгеч хальмг келнә кирилл болн кенз Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Вβ (бета) гидг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт В нег дүртә болна.
М үзг

**М** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Μ, μ (мю) гидиг үзгин сүүрәс эклнә. 

## Тодо
Тодо бичигт М һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән.
Р үзг

**Р** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. Эн үзг үгин экильцад хальмг төрскин үгмүдт бичих большого.

## Кирилл
Эллинмудн Ρ, ρ (ро) гидиг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Р хойр дүртә болна: эклицин/дундын, болн эцүстән.
У үзг

**У** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн ου (омикрон-ипсилон) гидиг үзгүдин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт У һурвн дүртә болна: экильцад, дунд, болн эцүстән.
Ф үзг

**Ф** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. Төрскин хальмг үгмүдт тер ә бәәшго.

## Кирилл
Эллинмудн Φ, φ (фи) гидг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Ф үзг уга. Зәрмәдән тер үзгиг бичилтәр үзүлх, П үзг олзулула.
Х үзг

**Х** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн Χ, χ (хи) гидг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Х хойр дүртә болна: экильцад, болн дунд.
Ц үзг

**Ц** — хальмг кельнә кирилл болын Тодо цаһан толһана үзүг. 

## Кирилл
Эфиопин ሃ,  ивритин צ, коптин ϥ  гидиг үзүгин сүүрәс экельнә.

## Тодо
Тодо бичигт Ц нег дүртә болна.
Ч үзг

**Ч** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Эллинмудн **Ҁ**, **ҁ** (коппа) гидиг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Ч нег дүртә болна.
Ъ үзг

**Ъ** — хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг. Нег үг - авьяс - тер үзгитә бәәнә.

## Тодо
Тодо бичигт тер үзг бәәшго.
Ь үзг

**Ь** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Хальмг келнд эн үзгәр баһ әәтә И бичисмын. 

## Тодо
Тодо бичигт Ь үгин эцүст һанцахан бичисмын. Үлгүрнь - бодисадь.
Ю үзг

**Ю** — хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Ю Йу әгиг бичина. 

## Тодо
Тодо бичигт Ю үзг бәәшго. Тер ә ЙУ бичәтә.
Я үзг

**Я** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
ЙА аль ИА үзгүдиг бичинә. 

## Тодо
Тодо бичигт Я үзг бәәшго. Тер әгиг ЙА аль ИА бичәтә.
Й үзг

**Й** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг. 

## Кирилл
Кирилл И гидиг үзгин сүүрәс экилнә. 

## Тодо
Тодо бичигт Й хойр дүртә болна (һо болн һо уга).
Ы үзг

**Ы** — хальмг келнә кирилл цаһан толһана үзг. 

## Тодо
Тодо бичигт Ы үзг бәәшго. Эн ә И узгәс темдеглелһанә.
Өдмг

200px|thumb
200px|thumb|Парнцсин өдмг
thumb|200px
**Өдмг** - маш баһар, һуйр болн уснас хуурсн хот-хол. Кирин давсн болн одмгин экн немсмн.

Зүгәр өдмгиг тоста, шикрта, балта, цәтә идсмн.
Вики

**Вики** - интернет ормин болвосрулх эрдеми. Тер эрдемин тәвснәс көлтә кенчен болн болвычен эн ормин өгигциг чиклих чадна. Дәкәд «Вики» - тер эрдмәр тосысан интернет орм.

## Учар-утах

* Вики болва чигин хәләлгчин немсан угаһар  зөвшәнә:
** Болвычен олзулгечед болвычен халхиг чиклих;
** Әдыл биш халхусин загат тааврата холвата болулх;
** Тер холва кехлә, байдаг/байдаг уга халхиг үзүлх.
* Вики тохнятаһар тосусан, гентекен гиичет кесын орм бәәнү? Уга, Вики - әмтен тосха орлуцулдуг орум.

## Чинрид

* Болве чигин чиклиләчин таарулу*Курсивное начертание*лһна угаһар дала дәкҗ чиклилһанә эв-арһ;
** Холва-дүрнь кех шишилаң темдеглалһан;
** Сольһна (халхин янзин) бүртүкүл. Әдлуцүлалһанә болны хәрүлалһанә эв-араһ;
* Сольһна дарунь олдалһан;
* Һаргин нер өгагдаг хувалһан;
** Гипер бичлиһан: халхин болн әңгин загат холвас;
* Демнчинрин олн.

## Сүүр

Вики орм болулхла, көдлүвар теткүл кергтә. Үлгүрнь, Википедин теткүл - Mediawiki.
Мөрн

thumb|250 px|Мөрн хасгуда теегт.

**Мөрн** - күүһәр өргә олзлсн герин мал.

Әәшл:Аһурсн
Эвклид

thumb|right|Эвклид
**Евклид** или **Эвклид**, Ευκλείδης, ок. 300 г. до н. э. — хуучин Грецияда эллиндік эсвече.

## Сайты
# «Экильлар» дегтерес

:* Книги I—VI на www.math.ru или на mccme.ru
:* Книги VII—X на www.math.ru или на mccme.ru
:* Книги XI—XIV на www.math.ru или на mccme.ru
:* Vol. I—IX на www.wilbourhall.org
Әәшл:Күмн Әмтн
Əрк

Әрк - бат, хорз-усар кесн алкоголин зелм. ГОСТ йоста бәәҗ, 45 - 56% зәәһин хорзта бәәх зөвтә.
Хальмг үнн

**Хальмг үнн** (орс. Калмыцкая правда) — Хальмг Таңһчин бодлаһна, олн әмтенә 5 дәкҗ долан хонгот һардаг хальмг келәр бичисын газет. 1920 җилд алдар хуралар "Улан Хальмг" нертә экләд, терүнә һол өргә Эльсте балһасд, Ленинә уульнцад, 243 тойгта герта байна. Одахан тираж 12 200 дәкҗ. 1970 җилд "Знак почёта" ачлаврата ачласман.

## Заалһуд
* Дякиева Р., Б., Журналистика Калмыкии: история и современность, изд. Джангар, Элиста, 2001
* Большая Советская энциклопедия
* Реестр печатный издания России
Атльг

thumb|400px|Герман атльг

**Атльг** (мадаг) - ут бүлдуг-тәәрдег зевсг. Атльгин клинок һо аль ги, хойр аль нег иртә бәәһә бәәҗ; утнь 64 - 72 см, эң 4 - 5 см. Эңгин мадаг эфеста, бәрүл цаһрагта аль гинҗитә болна. Орсин нутуга зер-зевәр агсагдасын күчде: йовһан, товин, инженерин цергет мадаг XVIII-XIX век җилд элзилила. Тегәд эн бодарт сапёруд *фашина утх* авад орсман. Тер шин мадаг дәәнә көделмшин хойр зевсег бәәҗ, юнгад гихлә, нег аю иртә, талдан аю арата болала.
Таалһн

**Таалһн** (θεώρημα — «үзгдл, бәәдл») — авх болм эсвин зәңг.
Бу

thumb|250px|Бу үүрәд зогсдг запорожа хазг

**Бу** - ут, һо амта, эмд хундгар дөңнәд, хойр һарар бәрсн һалта зевсг. 
## Дүр
Бу тедн хүвтә болна:
# *Амн*.  Амн 1 метр (± 10-20 см) гидг утта бәәна. Керчәхлә, төгрг аль нәәмлҗн болх. Эклцәс эцүст өргҗсн гидг болна. Амна чиңнүр - 1,5 кг (± 500 гр.). Калибр - 10,41 - 26,72 мм.
# *Хундг*.  Яңһг модас гидг кесн ард хүв.
# *Оньс*.  Цәкүрин аль билтин бәәҗ.
# *Сүм*.  Амн цеврүлх кесн һо төмр залур.
## Тууҗ
Түрүн бу, мушкет, дунд XIV зун җилд ирв. Амр бу икәр делгрсн. Тер нег амар бу хах олзлсн. Ода болсн бу - олн әмтнә һо амта зевсг. Алдр Төрскнә дәәнд танк зуг бу ирв.
## Соньн йовдл
* Туршулд бәәдг хазгуд бу цәәлздг биш болулх, тернь амниг тузлгт тәвәд бәрлә.
* Аюг бу чичүр хойрар аңһучлдг - үлгүр.
* Җивр уга шовун нисҗ, бу уга бууч хаҗ, һал уга замч чанҗ, амн уга хан идҗ - тәәлвртә тууль.
## Аҗгллһн
Үүдн

мини|Үүдн
мини|Үүдн
**Үүдн** - хаалга дүүргэх зориулалттай, хаалганы блокоос бүрдэх ханын бүтцийн элемент нь хаалганы блокыг нээх, оедол, битүүмжлэх систем, өнгөлгөө хийхэд бэхлэх, цаг уурын, дуу чимээ болон бусад нөлөөллөөс хамгаалах, түүнчлэн хаалганы навч хаагдсан үед зөвшөөрөлгүй нэвтрэхээс хамгаална.

Бусад тайлбар:

Хаалга гэдэг нь барилга, өрөө, эсвэл ямар нэгэн зүйлийн дотоод засал (онгоц, машин, зуух, шүүгээ гэх мэт) руу орох, гарахад зориулж хананд нээлхийг хаадаг хаалга эсвэл хэд хэдэн хаалга юм.).

Хаалга бол яндангийн хаалтаар хаагдсан нээлт юм. Агуй руу орох хаалгыг хамарсан чулуу гэх мэт.

Ӱмбал тӱсшӧ дене омсан лийын обрабатыватлалташ:

* отделочный тӱтыра дене леведаш (чиям, эмаль, декоративно пластика але плёнко).
* вошткойшо дене леведме (лак-влак).
* шке ыштыме але ленте гыч материал натурал (ламинат тӱрлӧ тӱсан, йыпшыже)
* c кожезаменитель материй але шупшаш.

## Домгийн ач холбогдол
Эртний Славянчуудын дунд хаалга нь хилийн бэлгэдэл, орох, гарах утга учрыг агуулдаг байв. Хаалганаас ялгаатай нь хаалга нь амьдрах орон зайн хил хязгаарыг төлөөлж, гадаад ертөнцтэй холбогдох (нээлттэй байх үед), түүнчлэн түүнээс хамгаалах (хаалттай байх үед). Хэд хэдэн онцлог шинж чанараараа хаалга нь цонхыг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь цонхоор "бузар" үхэгсдийг гаргаж авах заншил эсвэл хананд тусгайлан хийсэн нээлхийгээр илэрдэг. Хаалга нь зөвхөн онцгой тохиолдолд нээлттэй үлдсэн, жишээлбэл, гэрт үхэж буй хүн байсан бол сүнс нь мөнх бус биеийг чөлөөтэй орхиж чаддаг байв. Үүний зэрэгцээ хамаатан садан нь оршуулгаас буцаж иртэл хаалга нээлттэй байх естой байв. Хаалга нь ихэвчлэн бүхэлд нь болон тусдаа элемент хэлбэрээр аль алинд нь хамгаалалтын ид шидийн объект болсон: босго, ялуу, jamb, нугас, цоожны эсвэл хаалганы бариул.

## Эшлэл
Шатр

**Шатр** - хуучин ширәна ухата наадын.

Әәшл:Сойл
Әәшл:Наадн
Цамхаг

мини|Цамхаг
**Цамхаг**, **бәәшң** — өндр тослһн, суврһн; тегиг шинҗлх аль медсн йовулх кесн тослһн.
Юпитер һариг

**Юпитер** гидиг Нарнас тавдагче бәәдег һариг. Талдан Индиян кельнәс ирсын нерен Бархасвадь болдыг.
Фермент

**Фермент** - әмд тоот химин хүврүлһиг шулуһар болулдаг бод.
Шовуд

250px|мини|справа|<font color="grey">Шовудлар</font >
**Шовуд** (лат. *Aves*, ) — җивридаг аһурснуд.

### Шовуна төрлөт
* Дуучи шовуд (*Passeriformes*),
* Махсаг шовуд (*Accipitriformes*, болын *Strigiformes*).

### Шовуна анатомиялық
280px|мини|слева

## Заалтс

## Сайты
* Птицы России и стран бывшего СССР.
* Электронная библиотека орнитологической литературы.

*
Бавуха

thumb|300px|Җивридаг чиктә бавуха

**Бавуха** (Microchiroptera) - һанцахан җивридаг аң.
Аю

220px|мини|справа|<span style="color:grey">Бор аю</span>

**Аю** (, ) — ик махч аң. Аратн, болн үсн теҗәлтнр аһурсн. Зүсн-зүүл теҗәлтә мал.

## Йилһлт
* Күрң аю, аль: бор аю, хар аю, хуучрсн: бор өтг (, , аль: *Обыкнове́нный медве́дь*)
* Цаһан аю (лат. *Ursus maritimus*, , аль: *Поля́рный медве́дь*)

## Заалтс

## Заалһуд
* Планета медведей
* Медвежьи

А
Зан

280px|мини|справа|<span style="color:grey">Зан</font >

**Зан** (лат. *Elephantidae*, ) — күнд юмн йовулх чаддг мал. Априкин болн Азин турута. Үсн теҗәлтнр, болн өвсн теҗәлтә аһурснуд.

## Мөн үзэх
* Арслң зан

## Заалтс

## Заалһуд
* Энциклопедия животных: Слоны
* Слоны

З
Арслң

260px|мини|справа|<span style="color:grey;">Арслң</span>
260px|мини|справа|<span style="color:grey;">Эм арслң</span>

**<big>Арслан Арслаң</big>** (лат. *Panthera leo*, ) — Априкин махач аң. Араатан, болн үсн теҗәлтнр аһурсн.

## Заалтс

## Заалһуд
* Арслң
* Животные в мифологии — Лев

А
Арслң зан

260px|мини|справа|<span style="color:grey">Арслң зан</font >

**Арслң зан** (лат. *Mammuthus*, ) — күцц үксн иу зана янз. Үсн теҗәлтнр аһурсн. Өвсн идштә әмтд.

## Заалтс

## Заалһуд
* Музей «Ледниковый период» в Москве
* Сказание о звере мамонте

А
Темән

280px|мини|справа|<font color="grey">Хойр бөктә темән</font >
220px|мини|справа|<font color="grey">Май темән</font >

**Темән** (лат. *Camelus*, ) — ик, теегин болн өвсн теҗәлтә адусн. Үсн теҗәлтнр, болн ац турутнр аһурснуд.

## Йилһлт
* Нег бөктә темән, аль: май темән (лат. *Camelus dromedarius*,  аль: *Дромеда́р*)
* Хойр бөктә темән (лат. *Camelus bactrianus*, , аль: *Бактриа́н*)

## Заалтс

Т
Электромагнетикин толярлһн

Электромагнетикин толярлһн - давтдг электрин болн магнетин тегин эс зогсллһна делгүрллһн.
Уландорнь толярлһн

Уландорнь толярлһн - үзгсн радио хойрин хоорнд бәәдг толялрһна янз.
Улан Баатр

**Улаанбаатар**, моңһол келәр Улаанбаатар - Моңһлмудин Орнин нег сай күүтә хотол балһсан.

thumb|left|300px|Ulaanbaatar
Төвдин бичлт

**Төвдин бичлт** - төвдин, бутда, ладакин болн эндкг келнә бичлт. Терүнә үзгүд ниилвриг бичҗ бәәнә. 

## Цаһан толһа (Уайлин галигллһн)

### Һол үзгүд

Цуг төвдин үзгүд хадвр эклцта. Талдан འ, ཨ үзгүд болна - эдн **а** ниилвр таана, дәкәд འ үзг ут эгшг темдглх олзлна, үлгүрнь འུ  **уу** утхта.

### Эгшгүд

Бүр төвдин үзг **а** гидг эгшгтә таана. Талдан эгшг бичхлә, деерк аль дорк немлгч темдгтә бичнә.

### Галигүд

Энетекгин келәр бичхлә, зәрм шишлң үзгүд кергтә. Ирлцәтә ә төвдин келнд бәәсн уга, тегәд тавн галигуд орулсмн.

## Чинрд

* Цугтан төвдин нииврүд **цег** ( ་ , tsheg) темдгәр әңглнә.
* Зәңгс болн зәңгин хүвс **шад** (།, shad) темдгтә сүлтә.
* Цуг үгмүд нег-негндәр бичнә, үлгүрнь "Төвдин Автоном Таңһч" - བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།

## Заавруд

* «Tibetan» төсл
Сарң өдр

Сарң өдр - Нарн Мигмр хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерен *Сарин (дахуль) өдр* таана. Йоста түрүн долан хонгин өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт хойрдагче өдр.
Мигмр өдр

Мигмр өдр - Сарң Үлмҗ хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерн *[[Марс һариг]]а өдр* таана. Йоста хойрдагче долан хонгин өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт һурвыдгеч өдр.
Үлмҗ өдр

Үлмҗ өдр - Мигмр Пүрвә хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерен *[[Меркурий һариг]]а өдр* таана. Йоста һурвыдгеч долан хонгин өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт дөрвөдгеч өдр.
Пурвә өдр

Пурвә өдр - Үлмҗ Басң хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерен *Пурвә һарига өдр* таана. Йоста дөрвөдгеч долан хонгин өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт тавдыгче өдр.
Басң өдр

Басң өдр - Пурвә Бембә хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерн *Басң һарига өдр* таана. Йоста тавдыгче долан хонгин өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт зурһадгеч өдр.
Мау Зедоң

**Мау Зедоң** - түрүн китдин орна ахлач (1954 - 1959), түрүн коммунист партин ахлач (1943 - 1976).
Бембә өдр

Бембә өдр - Басң Нарн хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерен *[[Бембә]] һарига өдр* таана. Йоста зурһадгеч долан хонгин өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт тавдагче өдр.
Нарн өдр

Нарн өдр - Бембә Сарң хойр өдрин хоорнод бәәдег өдр. Тер нерен *[[Нарн]]а өдр* таана. Йоста зурһадгеч долан хонгин амралһана өдр бәәнә, зәрм орн-нутугт тавдыгче өдр.
Зун

220px|мини|справа|<span style="color:grey">Халун зун</span>

**Зун** () — маш дулата җилин цаг. Зунак сармуд: мөчн сар, така сар, болын ноха сар.

## Заалтс

## Линкс
* Зун тодолҗи бичилһан

З
Намр

280px|мини|справа|<span style="color:grey;">Алтын шар намр</span>

**Намр** () — зу дахдаг җилин цаг. Намрин сармуд: һаха сар, хулһн сар, болын үкр сар.

## Заалтс

## Линкс
* Намр тодолҗи бичилһан

Н
Үвл

250px|мини|справа|<span style="color:grey;">Цасрхг үвл</span>

**Үвл** () — маш киитн җилин цаг. Үвлин сармуд: бар сар, туула сар, болын лу сар.

## Заалтс

## Линкс
* Үвл тодолҗи бичилһан

Ү
Лүңтн

**Лүңтн** 卐 (энетекгин келнд स्वस्तिक, төвдин келнд གཡུང་དྲུང་།) - хуучн делкән тамһ-темдг.

thumb|200px|left|Хальмг улачудин сүлд тәвдг зәрлг
PT Sans

thumb|300px|Пара Тайп үзг кевин үлгүр
**PT Sans** — сул, орҗ болм, ПараТайп ортгар кесн онь уга үзг кев. Тер үзг кев хальмг үзгүдтә бәәнә.
## Күсл
Пара Тайп Санс үзг кев нег төслин хүв. Тер төслд зүгәр, секәтә лицензтә үзг кевин цуглавр Орсин орн-нутгин төлә бүтәх. Эн цуглавр цуг нутга келн улсин хоорнд зөвшллһнә зев болдг бүтәв. 
## Нәәмн үзгүдин баран
* Һо
* Өкәсн 
* Тарһн
* Тарһн өкәсн
* Һо, өргн киртә, бичкн өндртә
* Тарһн, өргн киртә, бичкн өндртә
* Һо, уутьхн, әрвлтә
* Тарһн, уутьхн, әрвлтә

## Бәрсн цаһан толһас

* Абазинский
* Аварский
* Агульский
* Адыгейский
* Азербайджанский
* Алтайский
* Башкирский
* Бурятский
* Вепсский
* Даргинский
* Долганский
* Ингушский
* Ительменский
* Кабардино-Черкесский
* Хальмг
* Карачаево-Балкарский
* Карельский
* Кильдинский
* Коми-зырянский
* Коми-пермяцкий
* Корякский
* Кумыкский
* Лакский
* Лезгинский
* Ливвиковский
* Людиковский
* Мансийский
* Марийский (горный)
* Марийский (луговой)
* Мордовско-Мокшанский
* Мордовско-Эрзянский
* Нанайский
* Нганасанский
* Ненецкий
* Ногайский
* Осетинский
* Русский
* Рутульский
* Табасаранский
* Татарский
* Татский
* Тувинский
* Удмуртский
* Хакасский
* Хантыйский
* Цахурский
* Чеченский
* Чувашский
* Чукотский
* Эвенкийский
* Эвенский
* Энецкий
* Юкагирский
* Якутский


## Заалһ
Үр сар

thumb|300px|Весаг Тайландд
**Үр сар** - Бурхн Багшна һарсн, гегәрлтнә, болн өңгрсн өдр.
Пинин

**Пинин** (төрскин 拼音, pīnyīn) - йоста Китдин орна китдин бичигин иероглиф систем.
Юан өнчин төр

thumb|right|Юан өнчин төрин девскр һазр (1294 он)
**Юан өнчин төр** - моңһл хаанар заалсн Китдин орн (1271—1368 җилд).

## Императоры династии Юан
Көк нур

thumb|Көк нур
thumb|Көкнур

**Көк нур** - Китдин орна нур. Көк нурин өмн терүнә нертә Хальмыгин нутуг мемлекеттік билә. Ода эн нертә Көк нур Таңһче (Цинхай) байна.

Янз:Китдин
Янз:Нур
Сүк

thumb|Сүк
thumb|Модн тәрдг сүк

**Сүк** - модн тәрх кесн юмн. Йоста төмр үзүртә, модн толһата.
Замбтив

**Замбтив** - күмн-әмтнә бәәдг орчлң. Бурхн Багшин Номд нег дөрвнә Сумеру уулас өмн һарин тив.
Суңһврин Өдр (Америкин Ниицәтә Орн Нутгудин)

Америкин Ниицәтә Орн Нутгудт **Суңһврин Өдр** гидг цуг олна йослчнр суңһлх хуульта өдр болдг бәәнә. Эн **Суңһврин Өдр** Үкр сарин негдгч Сарң өдрин хөөн бәәдг Мигмр өдрт болдг болна.
Ятх

thumb|left|100px

**Ятх** - музыкалық инструментті һурвалҗан, чивһаста көгҗимин зевсег.

## Нертә ятхачнар

* Никола Бокса
* Марсель Гранжани
* Вера Дулова
* Марсель Турнье
* Татьяна Тауэр
* Надежда Толстая
* Альфонс Хассельманс
* Ксения Эрдели
* Ольга Эрдели
Һәәхц

**Һәәхц** - делгүрт әмтнә оньг бий талан татх кесн, үзүлдг шилтә һазр. Зүгәр һәәхц ик шилин келтг мөн бәәнә; терүнә ирлһн хулдлһна ик селгүлт орулв. Һәәхц элдврин темдг болҗана.
Ухалдг тойг

[right|thumb| Эн зургт [Комплексин харан үзгдҗәнә. Һозһр татаснд **Ухалдг тойгс** бәәдв.]]

Эсвд **Ухалдг тойг** *bi* бәәдлтә тойг болдв, энд *b* хоосн биш Бәәлһн тойг болдв болн *i*, i² = -1 цәәлһәтә тойг, талданар Ухалдг бод гидг нертә болдв. **Ухалдг тойг** *bi* Бәәлһн тойгар *a* немх чадна Комплексин тойг *a + bi* кех тускар, энд *a* болн *b* хойр "Бәәлһн хүв" болн "Ухалдг хүв" тер Комплексин тойгин *a* + *bi* болдв. Тигәд, **Ухалдг тойгс** талданар Комплексин тойгс хоосн "Бәәлһн хүвтә" бәәдв. **Ухалдг тойгин** хойрдгч идрлһн Эсргү Бәәлһн тойг бәәдв.
Һариг

**Һариг**:
*Меркурий һариг
*Венера һариг
*Делкә һариг
*Марс һариг
*Юпитер һариг
*Сатурн һариг
----
*Цолмон
Комплексин тойг

right|thumb|350px| Эн зург '''Комплексин тойг''' үзүгдҗана.

Эсввт **Комплексин тойг** Бәәлһн тойг болн Ухалдг тойг хойр зүүхтә. Тиигәд, *a*&nbsp;+&nbsp;*bi* бичсн болҗана, энд *a* болн *b* хойр Бәәлһн тойг болҗана, дәкәд *i* Ухалдг бод *i* 2 = −1 бодта болҗана.
Дөрвд

## Күн-әмтәнә то

* Моңһол улуст - 66 700 күн (2000 онин улус бүртүкәл).
* Хальмг Таңһчат - 59 159 күн (үнлүт) 

## Линкс
* ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.
* ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.
* ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian
* ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.
Бурхн Багшин алтн сүм

thumb|300px|Бурхн Багшин алтн сүм
**Бурхн Багшин алтн сүм** - Хальмг Таңһчин ик гисн хурл. 2005 оны Бар сарин 27 өдрт номлад болв. Хуркл 56 метртә өндр. Дотронь Европин маш ик (12 метртә) Бурхн Багшин статуй бәәнә. 

## Тослаһан-секлеһан

Сүм хуучин төмр-бетона завода ормот, Ленинә уульнцд, 2004 җилд Элст балһст орсон Дала ламин гегәнә әдслә, нег җилт өөр тосв. Хурул 2005 оны Бар сарин 27 өдрөт секәд болв. Терүнә секлеһән Зул байрин болн хальмг улсин көөлһнә өөн сәкв.

## Дүрнь

Хурул төгәлңдән тавн метр болвас цаһан суврһта, цугутунь 108. Өмн үзгин орлоһан һол бәәнә. Сүм дөрвн орлоһта, дөрвн үзгтә, мандала зурата. Хурула герин төгәләд, Наланда киидин 17 пандитин статуй болҗана.

## Дотур

Бурхн Багшин алтн сүм долан давхарта.

* Негдегче - музей, библиотек, конференц-зал.
* Хойрдагче - дуган, Бурхн Багшин алтн статуй. Статуин дотур маань, күҗ, эрдень, таңһчин района болвас һазр болн урһумал. 
* Һурвыдгеч - онц баралхдг хорас (эмчнр, зурхачнр), заалт.
* Дөрвидгеч - Шаҗн ламин өргә, баһ конференц-зал.
* Тавдыгче - Дала ламин өргә.
* Зурһадгеч - көдлөхнә хорас.
* Доладгеч - хааһата ламин медитацин хора.

## Диг-даран

* 8.30: өдр болһана хальмг улусин болн цуг әмтәнә цаһан хаалһин төлә хурал. 
* 14.00, мигмр өдр: түлш йөрәл.
* 8, 15, 29 өдрт (сарин лит) ик хурал:
** 8 өдр — Ноһан дәркин мацг өдр.
** 15 өдр — Манла бурхна мацг өдр.
** 29 өдр — сәкүсн ном.

Өдр болһна 11 часин хөөн онц баралхин цаг. Дәкәд, хурлд төвдин келнә кичәлд болн йогин ном өгнә.

## Заалһ

Бурхн Багшин алтн сүм

Әәшл:Сойл
Әәшл:Шаҗн
Суврульһан

**Суврульһан**, төвдин келәр མཆོད་རྟེན༏ (чөтен), Санскрит келн स्तूप (стуупа) - эрденьта, мааньта шаҗна тосын.

Янз:Сойл
Янз:Шаҗн
Орңһ

[280px|мини|справа|<span style="color:grey">[Априк|Априкин хойор орңоһс]]

**Орңһ**, аль: **орңоһ**, (, ) — Априкин, болн Азин турута, негин аль хойр өврөтә аң. Үсн теҗәлтнр аһурсн. Өвсн идштә әмтд.

## Заалтс

О
Төгә

thumb|Өдгә цагин машинин төгә
**Төгә** - төгрг бәәҗ бәәдг, сул эргдг аль көшүр деер чаңһасн таава; тәвсн, шувтрдг уга юмиг долдалулҗана. Төгә эңдән олзлсн зер-зевин болн көдлврин хүв, ацан тееврин көгҗҗ олзлсн. Эклсн цаг меддго.
thumb|left|Хуучн тергнә төгә
Һалдан кид

thumb|260px|Лхаса өөр бәәдг Галдан киидин цоксн цург (2005 он)

**Галдан кид** (төвдин келәр དགའ་ལྡན, dga' ldan бәәх) - Төвдин орна, Ваңбур уулт, Гелүг-ба (шар шаҗна) күрәлң, Лхаса балһсас 47 км-т бәәдг кид. Һалдан, эндкгин келәр Тушита, Мәәдр гегәнә бәәлһнә һазр болх. Тер кид 4500 км далан түвшнас буй.

## Тарих

Һалдан кид Цонкапа гегәнә манҗи сурһульчнарар 1409 он экилсан бәәнә. Аярлад, Шарце болын Жангаце нертә коллеҗар тогатад, ик кидид тохрад, ~ 4000 ламта буй. Сойлын хүвсухүлин (1966—1968 он) цагат күцуц үрәләд бәәв. Ода Эндикиг орт Карнатака штаттарының болн йоста ормт тохрар босхҗ билә.

## Зургуд



Изображение:Ganden.jpg
Изображение:Ganden1.JPG
Изображение:Ganden5.JPG
Изображение:Ganden6.JPG
Изображение:Ganden7.JPG
Изображение:Ganden8.JPG
Изображение:Ganden9.JPG
Изображение:Ganden11.JPG
Изображение:Ganden12.JPG
Изображение:Ganden15.JPG
Изображение:Ganden16.JPG
Изображение:Ganden19.JPG



## Линкс

* Һалдан киидин веб орм
* Москван Буддизмин Цонкапа ламин төв: Шар шаҗна кидид
Лхаса балһсн

**Лхаса балһсн** (төвин келәр ལྷ་ས་ "бурхна һазр", китдин келәр 拉薩 Lāsà) - төвдин таңчин хотл балһсн.

## Тогтац

center|300px|Административное деление Лхасы

# Район Ченгуань (城关区)
# Уезд Лхундруп (林周县)
# Уезд Дамжунг (当雄县)
# Уезд Ньемо (尼木县)
# Уезд Чхущур (曲水县)
# Уезд Толунгдечхен (堆龙德庆县)
# Уезд Такце (达孜县)
# Уезд Малдрогунгкар (墨竹工卡县)


Изображение:Lhasa_Valley_in_Tibet.jpg|Лхасин огчм
Изображение:Bichurin_Lhassa.jpg|Бичурин (Иакинф) гелңәс кесн Лхасин зура
Изображение:Potala_Palace_PD.jpg|Ботала бәәшң
Изображение:The Barkhor, both a place for walking meditation and shopping.jpg|Баркор талвң
Радио

thumb|200px|Япона радио, 1955 он
**Радио** - суңһуц угаһар зәңгелельһнә эв-арһ.
Немсән җил

**Немсән җил** (латин. bis sextus — «хойрдагче зурһадагче») григорин болн юлин литин һурвын җирин һурһан өдрөтә җил болҗана. Тер учрар немсн җил нег хонгала кирин җилиг икәр. Тиим җил 46 он мана һалвин күртүл Роман гүрнә хан Һай Юуль Цеесәр кергелелһанд орлоцулва. Дөрвөдгач тоот җил немсн бәәдг болҗана, болв тер зокалас зәрм һарһалат бәәнә.

## Григорин лит

Хаврин өдр сө хойр теңшәрлаһнә хоорнод цаг *365 хонг 5 час 48 минут 46 секунд* ударна; дундн юлин литын җилин цаг 365,25 хонгта; эднә йилһән *11 минут 14 секунд* болха. Тер завсрар 128 җилмүд болзг хонг шаху. 

Зәрм зунҗил болзаг, хаврин өдр сө хойр теңшәрлһәнә өдрин көндөлалһан үзсан болва. XVI арваҗде тер теңшәрлеһан 10 хонгар Моһа сарин 21 деер ирлә. Тиим эндү чиклихәр болн тоньлхар, 1582 он роман аав Григорий XIII лит шинрүлв. Дунд литын болын нарна җилмүд нег-негән сәәнәр таарлахар, немсн җилин зокал сольҗ. Тегәд дөрвөдгач тоот зунас хувалдаг, болва дөрвн зунас хувалдаг уга һарһалат бәәнә. 

*Үлгүрнь*: 
* 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 он - немсән биш. 
* 2000, 2004, 2008 он — немсән. Немсән болхала, Лу сарин 29 немсәмән.

## Дәкәд умшитын
* Лу сарин 29
* Юлин лит
* Григорин лит

Әәшл:Лит
Лу сарин хүвсхүл

thumb
thumb

**Февраль сарин революцин** (орос *Февральская революция*), 1917 җилин Лу сарин орос нутугт мемлекеттік йовудлумуд. Терүнә аш: цаһан хаани йоснас буцулта, Цагзурин залвыр орс нутугиг мемлекеттік және таңһчар соңсахав.

## Учир

* Йосна эс элчелелһан, ниитас зах байлһан
* Негдегче делкән дән

## Тууҗ

## Үлдүл

* Орос нутуг мемлекеттік таңһчар соңсахгадав.
* Саму
Кииснә өдр

[thumb|250px|Норкапп, Норвегия. Кииснә өдр ([Така сарин 6, 0:44)]]
**Кииснә өдр** Нарн нег хонгт икәр сууҗсн уга цаг болҗана.
Ховд балһсн

**Ховд** (*Дунд-Ус*; Ховд) — Моңһлин улусин барун үзгин балһсн , Кобд әәмгин төв. Хар-Ус-Нурин өөр.
Хар өңг

thumb|right|200px|Хар өңгтә мис
**Хар өңг** - юмнас герл эс толярлһн. Тер өңгин айлһуд бор өңг гидг нертә.
Хонг

**Хонг** — Һазр һаригин нег эргесан цаг тааһад цагин негец болҗана. Хонг 24 часла хувалгасман (1440 минут; 86400 секунд); өрүнәс, өдрәс, асханас, сөөһәс тогтасман.
Туула сарин 1

**Туула сарин 1** григорин литд хойрдгч җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 364 (365, немсн җил болхла) өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Лу сарин 4

**Лу сарин 4** григорин литд 35-гч җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 330 (немсн җил болхла, 331) өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Лу сарин 7

**Лу сарин 1** григорин литд 38-гч җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 327 (немсн җил болхла, 328) өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Лу сарин 23

**Лу сарин 23** григорин литд 54-гч җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 311 (немсн җил болхла, 312) өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

* Төрскн харсчин өдр

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Моһа сарин 12

**Моһа сарин 12** григорин литд 71-гч (немсн җил болхла, 72-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 294 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн
* 1985 — Stromae, Бельгийн дуучин, дуу зохиогч юм.

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 11

**Моһа сарин 11** григорин литд 101-гч (немсн җил болхла, 102-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 264 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 12

**Моһа сарин 12** григорин литд 102-гч (немсн җил болхла, 103-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 263 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 13

**Моһа сарин 13** григорин литд 103-гч (немсн җил болхла, 104-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 262 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 14

**Моһа сарин 14** григорин литд 104-гч (немсн җил болхла, 105-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 261 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 15

**Моһа сарин 15** григорин литд 105-гч (немсн җил болхла, 106-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 260 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 16

**Моһа сарин 16** григорин литд 106-гч (немсн җил болхла, 107-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 259 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 17

**Моһа сарин 17** григорин литд 107-гч (немсн җил болхла, 108-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 258 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 18

**Моһа сарин 18** григорин литд 108-гч (немсн җил болхла, 109-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 257 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 19

**Моһа сарин 19** григорин литд 109-гч (немсн җил болхла, 110-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 256 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 22

**Моһа сарин 22** григорин литд 112-гч (немсн җил болхла, 113-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 253 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

* 1370 — Бастилия өргә тосхҗ эклсн цаг.
* 1913 — в Петербургд Правда газет эклҗ болла.
* 1943 — ЛСД диинргч чинр соңслад болҗ.
* 1970 — «Северный полюс-20» шинҗллһнә станц экслмн.

## Байруд

* Делкән Һазр һаригин өдр.
* Орс нутга экологин харсллһна өдр.

## Төрсн әмтн

* 1724 — Иммануил Кант немш күңкләч.

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 23

**Моһа сарин 23** григорин литд 113-гч (немсн җил болхла, 114-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 252 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

* 1605 — Фёдор Годунов орс хаан болҗ.
* 1889 — «Краткость — сестра таланта» келсн эклҗ болв.

## Байруд

* Делкән дегтрин болн зокъялчнрин зөвәнә өдр.
* Бермудские острова — Буршин өдр.
* Германия — Бузин өдр.
* Турция — Бичкдүдин өдр.

## Төрсн әмтн

* 1564 — Уильям Шекспир инглишин бичәч.
* 1918 — Георгий Вицин җөҗлгч.

## Өңгрсн әмтн

* 2007 — Ельцин Борис Николаевич, түрүн орс нутга ахлач.

Янз:Лит
Мөрн сарин 24

**Моһа сарин 24** григорин литд 114-гч (немсн җил болхла, 115-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 251 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Мөрн сарин 25

**Моһа сарин 25** григорин литд 115-гч (немсн җил болхла, 116-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 250 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Мөрн сарин 26

**Моһа сарин 26** григорин литд 116-гч (немсн җил болхла, 117-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 249 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Мөрн сарин 27

**Моһа сарин 27** григорин литд 117-гч (немсн җил болхла, 118-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 248 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 20

**Моһа сарин 20** григорин литд 110-гч (немсн җил болхла, 111-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 255 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

* 1656 — орс нутгт цаһан мөңгнә ормд зес мөңгн орулла.
* 1770 — Джеймс Кук өмн дорд үзгә Австрал нееллә.
* 1865 — әәмштгә уга хустг соңгслла.
* 1902 — цевр радийн авсн цаг.
* 1910 — Галлеин сүүлтә одна маш өөр бәәсн цаг.
* 1922 — Южно-Осетинская АССР бүрдәлә.
* 1934 — Герой Советского Союза нер ачлһн (М. В. Водопьянов, И. В. Доронин, Н. П. Каманин, С. А. Леваневский, А. В. Ляпидевский, В. С. Молоков, М. Т. Слепнев), «Челюскин» керм аврсн.
* 1940 — түрүн электрона микроскоп соңгсла.
* 1942 — Москва төлә туллдана эцс.

## Байруд

* Венесуэла, ямаран чигн үлмә уга бәәлһиг соңсхалһна өдр.
* Сьерра-Леоне, республикин өдр.
* Уругвай, 33-на экспедицин өдр.

: 40px **Шаҗни**:

; 14px **[[Үнн алдрт шаҗн]]**
* Георгин гегәнә Милетинә митрополитин санл өдр, 820 он;
* Аркадин бодь генүләчин пресвитерин санл өдр, 1933 он;
* Евдокиян хутгт генүләчин санл өдр, 1939 он;
* Переяславлин Данилин хутгтин санл өдр 1540 он;
* Каллиопийн генүләчин санл өдр, 304 он;
* Руфин диакона, Акилинан болн 200 дәәчин санл өдр, 310 он өөр;
* Серапиона хутгтин санл өдр, V арвҗн.

; 14px **[[Катуликус шаҗн]]**
* Монтепулчин Агнессан гегәнә санл өдр.

; 20px **[[Лал шаҗн]]**
* Мухамада тааһачин һарсн өдр.

## Төрсн әмтн

* 571 - Мухамад тааһач, лал шаҗна эклч.
* 1808 — Наполеон III (1873 он үклә), 1852—1870 җилд парнцсин хан болла.
* 1889 — Адольф Гитлер (1945 он үклә), 1933—1945 җилд фашист Немшин нутга толһач (фүрер).
* 1950 — Лебедь Александр Иванович (2002 он үклә), орс бодлһч, инрл.
* 1958 — Фетисов Вячеслав Александрович, хоккейч.

## Өңгрсн әмтн

* 1985 — Рихтер Чарльз Фрэнсис (1900 он төрсмн), бод зүүч, һазр чичрлч.

Янз:Лит
Мөрн сарин 21

**Моһа сарин 21** григорин литд 111-гч (немсн җил болхла, 112-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 254 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

* 753 он эрт цагт — Рум балһсна эклсн цаг.
* 1921 — Эрмәлин ССР бүрдәлә.
* 1925 — Чәвәш автоном таңһч Чәвәш АССР-д йовулсн.
* 1926 — Бурудин АССР бүрдәлә.
* 1954 — СССР ЮНЕСКО-д орсн цаг.
* 1955 — «Северный полюс-5» станция эклсн.
* 1960 — Бразилин шин хотл балһсн Бразилиа болв.
* 1967 — Эллимудин нутгт хүвсхүл болла.
* 1989 — Бәәҗң балһснд Тянанмен талвңт 100 миңһн сурһульчнр цулгулв. 
* 2000 — Орс нутга Төрин Дум атомин шүүвр болшго зәрлгт һаран тәвв.

## Байруд

* Италия — Рум балһсна эклсн цаг.
* Украина - Йиртмҗин өдр.

## Төрсн әмтн

* 1926 — Елизавета II, Ик Британьн аһ (1952 онас).

## Өңгрсн әмтн

* 1910 — Марк Твен , америкин бичәч.

Янз:Лит
Мөрн сарин 28

**Моһа сарин 28** григорин литд 118-гч (немсн җил болхла, 119-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 247 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 29

**Моһа сарин 29** григорин литд 119-гч (немсн җил болхла, 120-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 246 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Мөрн сарин 30

**Моһа сарин 30** григорин литд 120-гч (немсн җил болхла, 121-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 245 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хөн сарин 1

**Хөн сарин 1** григорин литд 121-гч (немсн җил болхла, 122-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 244 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Ноха сарин 27

**Ноха сарин 27** григорин литд 239-гч (немсн җил болхла, 240-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 126 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн
* 1962 - Тотти Гольдсмит

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 1

**Хулһн сарин 1** григорин литд 275-гч (немсн җил болхла, 276-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 97 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 2

**Хулһн сарин 2** григорин литд 276-гч (немсн җил болхла, 277-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 96 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 3

**Хулһн сарин 3** григорин литд 277-гч (немсн җил болхла, 278-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 95 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 4

**Хулһн сарин 4** григорин литд 279-гч (немсн җил болхла, 280-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 93 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 5

**Хулһн сарин 5** григорин литд 280-гч (немсн җил болхла, 281-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 92 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 6

**Хулһн сарин 6** григорин литд 281-гч (немсн җил болхла, 282-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 91 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 7

**Хулһн сарин 7** григорин литд 282-гч (немсн җил болхла, 283-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 90 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 8

**Хулһн сарин 8** григорин литд 283-гч (немсн җил болхла, 284-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 89 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 9

**Хулһн сарин 9** григорин литд 284-гч (немсн җил болхла, 285-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 88 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 10

**Хулһн сарин 10** григорин литд 285-гч (немсн җил болхла, 286-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 87 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 11

**Хулһн сарин 11** григорин литд 286-гч (немсн җил болхла, 287-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 86 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Һаха сарин 12

**Һаха сарин 12** григорин литд 255-гч (немсн җил болхла, 256-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 114 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 13

**Хулһн сарин 13** григорин литд 288-гч (немсн җил болхла, 289-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 84 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 12

**Хулһн сарин 12** григорин литд 287-гч (немсн җил болхла, 288-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 85 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 16

**Хулһн сарин 16** григорин литд 291-гч (немсн җил болхла, 292-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 81 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 17

**Хулһн сарин 17** григорин литд 292-гч (немсн җил болхла, 293-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 80 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 18

**Хулһн сарин 18** григорин литд 293-гч (немсн җил болхла, 294-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 79 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 19

**Хулһн сарин 19** григорин литд 294-гч (немсн җил болхла, 295-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 78 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 20

**Хулһн сарин 20** григорин литд 295-гч (немсн җил болхла, 296-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 77 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 21

**Хулһн сарин 21** григорин литд 296-гч (немсн җил болхла, 297-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 76 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 14

**Хулһн сарин 14** григорин литд 289-гч (немсн җил болхла, 290-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 83 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 15

**Хулһан сарин 15** григорин литд 290-гч (немсн җил болхала, 291-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртүл 82 өдрмүд улдав.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсан әмтын

## Өңгөрсан әмтын

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 22

**Хулһн сарин 22** григорин литд 297-гч (немсн җил болхла, 298-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 75 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 23

**Хулһн сарин 23** григорин литд 298-гч (немсн җил болхла, 299-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 74 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 24

**Хулһн сарин 24** григорин литд 299-гч (немсн җил болхла, 300-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 73 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 25

**Хулһн сарин 25** григорин литд 300-гч (немсн җил болхла, 301-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 72 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 26

**Хулһн сарин 26** григорин литд 301-гч (немсн җил болхла, 302-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 71 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 29

**Хулһн сарин 29** григорин литд 304-гч (немсн җил болхла, 305-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 68 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 27

**Хулһн сарин 27** григорин литд 302-гч (немсн җил болхла, 303-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 70 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Хулһан сарин 28

**Хулһн сарин 28** григорин литд 303-гч (немсн җил болхла, 304-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 69 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 30

**Хулһн сарин 30** григорин литд 305-гч (немсн җил болхла, 306-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 67 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Янз:Лит
Хулһан сарин 31

**Хулһн сарин 31** григорин литд 306-гч (немсн җил болхла, 307-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 66 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Үкр сарин 1

**Үкр сарин 1** григорин литд 307-гч (немсн җил болхла, 308-гч) җилин өдр болҗана. Шин җил күртл 65 өдрмүд улдв.

## Йовдлмуд

## Байруд

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Бар сарин 31

**Бар сарин 31** григорин литд 365-гч (немсн җил болхла, 366-гч) җилин өдр болҗана. Шин җилин өдр.

## Йовдлмуд

## Байруд

* Шин җил

## Төрсн әмтн

## Өңгрсн әмтн

Әәшл:Лит
Башантан район

**Башантан район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Башанта.

## [[Һазр зү]]

Района девсекир һазрин аһу 1 099 км² болсман. Элст балһснас 251 километрар әңгелсемин. 17 миңһун 784 бәәдег күүтә. Телефона коды индексі +7 84731

## Тарих

* 1920 җилин Үкр сарин 25 Хальмг таңһчин улус мемлекеттік чинритә бүрдәлә.
* 1930 җилин Моһа сард таңһчин улс чинр уга кев, тернь бодарт район чинри кергельлһанад орулва. Тер учрар 1930 җилин Хөн сарин 1 өдрт 5 райод болв; эн Наран суух үзгин район Башанта төвтә.
* 1943 җилин бар сард Ростовин һазрт немв; 1957 җилин Туула сард таңһчат хәрүлв.
* 1960 җилин мөрн сард  Нарн суух үзгин район Башантан район (*Городовиковский район*) нер өгв.

## Тогтац

Тедн алвыт Башантан район тогтасман:

* 1 балһсан
: * Башанта
* 6 селән
: * Виноградное
: * Веселое
: * Лазаревский
: * Чапаевское
: * Розенталь
: * Южный

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
*
Дала лам

**Дала ламин гегән** (твд. ཏཱ་ལའི་བླ་མ་) - Арьябалын хүвлһн, шар шаҗна һоллгч лам болҗана. Ода болсн Дала лам Данзан Җамцо (Тензин Гьяцо) нертә.

## Тууҗ

* XIII арвҗд Хүвлә хан Пагба ламд Дала ламин чинр өглә. 
* XVII арвҗд тавдгч Дала лам Төвд улс негүлв. Тер цагас Дала ламд Төвдин һазра хаад болв.
* Арвн дөрвдгч Дала лам Эндкг улст орһв. Ода цагт Дала лам хаани эрктәс эс зөвшәрв.

Дала ламин өргә Ботал бәәшң буй, зун цагт Норблиң бәәшң. 1959 җиләс Дала-лам Дхармасал балһсд бәәнә.

## Заалһуд

* Йоста Дала ламин гегәнә сайт

Әәшл:Шаҗн
Ики Бурула район

**Ики Бурула район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Ики Бурул.

## [[Һазр зү]]

Района девсикир һазрин аһу 6 363 км² болсаман. Элст балһснас 75 километрлік әңглисмин. 11 166 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84732

## Тарих

* 1965 җилин Туула сарин 12 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Башантан район тогтасман:

* 6 селән
** Баһ-Бурул
** Зунд-Толһа
** Ики-Бурул
** Көвүд
** Манцин-Кец
** Манцы
** Орһахан 
** Приманычское
** Светлый 
** Ут-Сала
** Хомутниковское
** Чограй
** Чолун-Хамар
Көтченерә район

**Көтченерә район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Көтченер.

## [[Һазр зү]]

Района девсикар һазрин аһу 6 548 км² болсаман. Элст балһснас 120 километрар әңгелсмин. 10 381 бәәдег күүтә. Телефона код +7 84735

## Тарих

* 1938 җилин Туула сарин 24 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Башантан район тогтасман:

* **9 селән**
** Алцаңхут
** Һашун-Бурһуста 
** Ергенинский 
** Көглет 
** Көтченер 
** Сарпа 
** Тугтун 
** Чкаловский 
** Шатта 

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
Лаганя район

**Лаганя район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсна Лагань.

## [[Һазр зү]]

Района девсикар һазрин аһу 4 685 км² болсман. Элст балһснас 310 километрар әңгелсман. 10 381 бәәдег күүтә. Телефона коды +7 84733

## Тарих

* 1935 җилин Туула сарин 25 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алват Башантан район тогтасман:

* **1 балһсна**
** Лагань
* **4 селән**
** Буранное
** Джалыково
** Красинское
** Северное
** Улан-Хол 

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
Баһ Дербетә район

**Баһ Дербетә район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Баһ Дербет.

## [[Һазр-зү]]

Района девсекер һазрин аһу 3 666 км² болсоман. Элст балһапснас 204 километрлік әңгельсмен. 10 334 бәәдәг күүтә. Телефонды коды +7 84734

## Тарих

* 1970 җилин Бар сарин 11 бүрдәлә.

## Тогтац

Теден алват район тогтасман:

* **6 селән**
** Ики-Бухус 
** Баһ Дербет
** Плодовитое
** Тундутово
** Ханат
** Хонче-Нур 

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
Октябрин район

**Октябрин район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балһсан Ики-Царың.

## [[Һазр зү]]

Района девсикар һазрин аһу 3 686 км² болсман. Элст балһснас 276 километрар әңгелсман. 9 083 бәәдег күүтә. Телефонды коды +7 84747

## Тарих

* 1977 җилин Хөн сарин 13 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Башантан район тогтасман:

* 7 селән:
** Ики-Царың
** Восход 
** Джангар
** Иҗил
** Мирный
** Хошуд
** Цаһан-Нур
Приютнин район

**Приютнин район** () - Хальмг Таңһчин район. Терүнә хотол балhсан Приютное.

## [[Һазр-зү]]

Района девсикар һазрин аһу 3 110 км² болсман. Элст балһснас 70 километрар әңгельсман. 11 815 бәәдег күүтә. Телефондық коды +7 84736

## Тарих

* 1938 җилин Туула сарин 24 бүрдәлә.

## Тогтац

Тедн алвыт Башантан район тогтасман:

* **8 селән**
** Бурата
** Воробьевка 
** Нарта 
** Октябрьский 
** Первомайский 
** Песчаный
** Приютное
** ульдючин

Әәшл:Хальмг Таңһчин hардлhна хуваллhн
Күләлһнә Берк

Боломҗин онлот болын Статистикд, Йовудлын Беркин **Күләлһнә Берк** (эс гиҗ **Эсвин Күләлһан**, **mean**) is the integral of the random variable with respect to its probability measure.<