Ñaqq

Ñaqq moy ab mbir muy indi kaarange ngir daqq yeen feebar yi. An ñaqq dafay am ab microorganizm bu ñuy yaakaar ni indi feebar moko taxa jòg.ñu ngi kay defaree ci lu ëp ci mikorob yu dee, yu am tooke, wala yu am ay proteyin. Mbir moomu ñu wax nak dafay gënë doolel ni yaramu nit ki di doxee ba noppi jappe ko ni lukay bëg galangkoor, bala mu kay yaqq, tek ci yaqq yeneeni microorganizm yu lunko ak ńom. Nga ñaqq nit ki lolu nañuy wax ñaqqu. Ñaqqu moy faggu bi gën ngir moytu yen feebar yiy walle; Ñaqqu mooy li gënë gaaw ngir jëlefi febaru variol tek ci waani febar yi ci melni polio,ngass ak tetaanoos. Bokk na ci ñaqq yi nga xam ni leernaniou ni amnañ ay jeexital yi baax lu ci melni ñaqqub socc muy sotti, ñqqub HPV, ak ñaqqub febaru ginaar yi. Turu ñaqak ñaqqu mu ngi joge ci Variolae vaccinae(ngasum naq), kaddu googu Edward Jenner moko kereeye jagleelko naq yu feebar yi.

## Njariñ yi
Xeetu ñaqqu yi woor nañu lool te am njariñ ngir xeex feebar yiy law. Wante, di nañu wax ni ñaqqu bi warna def ay jeego ngir gënë baax. Njariñu ñaqqu bi mu ngi aaju ci yi ñu leen di bëg limal:

* Feebar bi ci boppam (setlu nañu ni yenn feebar yi ñaqqu mo ci gën).
* Xosaanu ñaqq(yeen ci ñaqq xam nañu lan mooleen taxa jóg ngir feebar bi ñu bëgg xeex).
* Walla porogoraamu ñaqqu bi saytu nañu ko bu baax.
* Njeexital ci ku jël ñaqq bi;Amna ño xamni seen yaram nanguwul nonu ñaqq yi.
* Ponk yu melni ki xeet, magee, wala tolluwayu yaram ci sëy. 

Su fekke ni nit kiñu ñaqq ba pare ci been feebar dafa kontine di am yeenen galankoor ci feebar bobu mën nanu wax ni ak numu mënti deme moy gën4 neewle ay jafe jafe ci ko xamante ni mësul ñaqqu ngir daw feebar bobu. Yii ñuy bëggë lim amna ñu solo lool ci porogaraamu ñaqq.

# Pexe ngir xool nann la porogaramu ñaqq bi mën am ci diir bu gaat wala bu gudd
# Saytu guy faral di am ci yenn feebar yi.
# Kaarange gu woor ci moytu ab feebar, doontane sax feebar bobu lu neew limuy am la

Ñaqq yi ñu ngi ci yoonu jëlefi febaru wariyol, ben ci xeetu febar yiy walle yi ëpp ci lumuy ray doomu adama. Yeeneeni feebar yu ci melni rubewol, laago, ngass,nopp buy metti,feebaru ginaar,ak tifoyid nekuñu ay feebar yi ñiy gis leegi donte ni li siiwoon le ay teemeeri teemeeri at ci ginaw te li indi loolu yëp moy ñaqq yi ñu komaase def . Su fekke ni li ëpp ci nit ñi ñaqq nañu leen, di na jafe lool mbas mbi law. Lolu nañuy woowee faggug mbas. Ñaqqu itam dañuy dimbali ngir faggu lawaayu doomu jangoro ji. Ci misaal dafay waañi yaqqute yi febaru xëtër mën indi te ñu kay woowe Streptococcus . Porogaraamu ñaqq yi waañi nañu bu baax lawaayuk yen in feksoon yi jëm ci peneesilin ak yu ni mel. Xayma bi ñu def ci ñaqqum ngass mi mooy ni mën na faggu ci been miliyong nit yu dee at mu ne.

## Gaalang koor yi
Naqq yi ñuy def nit ki ci bamuy nekk ndaw lu woor lë. Gaalang koor yi tamit su fekke ni amna lu neew lë. Gaalang koor yi ñuy faral di jangoontel moy yaram bu taang, mettit ci buñu lay pikiir, ak yaram buy metti. mën nañu ci yoqq itam ni ñen ci nit ñi seen yaram mën na bana nangu ñaqq bi. Gaalang yu tar yi lu neew le .

## Fasong yi.
Yenn ci ñaqq yi am na doomu jangaro ji bunu saytu te rayko wala ay mbir yuñu ci jëlee.

### Yiiy nelaw
Yeen ci ñaqq yi am nañu luñuy wax micoro-organizm yudul yëngu yoo xam ni tooke moka rayy wala tangaay wala rajaason. Mën nañu boole ci misaal yi ñaqqub poli, ñaqqup epatit A,ñaqqup doomu jangoro bu ñuy wax rabies ak yenn ñaqqub socc muy xelli.

### Waañig dangar
Amna yeen ci ay ñaqq yu am ay micoroorganizm yuy waañi dangar. Fsong yooyu di nañu yagg lool ci yaramu nit ki, wante xëy në taxu ñukoo woor nonu ci bu ñu leen defee ci ñenn ñi ko seen yaram nanguwul.

### Tooke bu boon
Naqqub toxoid yi ñu ngi leen defaree ci ay tooke yu ñu jaxase yuy indi feebar kë ay micro organizm.

### Xeetu waksin
Naqqub subunit yi dañuy jëfëndiko ab dammit ci micfroorganizm bi ngir defar li ñuy wax ay soldaar.aqqub subunit yi dañuy jëfëndiko ab dammit ci micfroorganizm bi ngir defar li ñuy wax ay soldaar.

### Conjuguer
Amna yeen ci ay bakteri yu am tooke yu leen di muur yu xawa woyof ay soldaar. Bu nu boole tooke yi ak ay poroteyin, yaramu nit mën na jap kome si tooke yi ay proteyin lañu woon.

### Saytu
Barina ay xeetu ñaqqu yu bees yo xamantani ñu ngi kay jëfëndikoo waye itam ñu ngi ciy liggey ngir ñu gënë effikas.Naqqu yi ci ëpp dañu leen defar ci no xamantenee dañu jaxase ay micro-organizm. ñaqq yu. Amna nak ay xeetu ñaqqu yo xamante ñu ngi leen defaré ak mennef yu ute.

### Tooke gi
Naqq yi mën nañoo am been wala ay mbir yu bari yu ñu më facc. Ñaqq buy facc been feebar ñu ngi japp ni li ko taxa njó mooy ar la ci ludul been doomu jangaro bi wala linu mel. Defar nañu ab ñaqq bu mënë xeex ñaar ba au walax jaan yu bari yu sosoo ci been mikoro-organizm,wala sax mu xeex ñaari mikoro-organizm wala luko ëpp.

### Jaxase ñaqq
Yii ńooy ñaqq yiy jëfëndiko li ñuy wax patozen yuy jugee ci yeneeni mala yoo xamni du ñu indi jangaro ci yaramu doomu adama buñuy facc.

## Magg ak weer
Yaramu doomu aadama ma bi nangu na ni mandarga yi ñaqq bi di utilize bokkul ci moom, yaram bi dafkay yaqq tek ci du lumuy "faate". Bu been ci: 

# Ci kaw teye mbir mi ci bamuy teel bala muy ëppi loxo
# Ci kaw ñu nangu ko tek ci faagaagal doomu jangoro ji bala muy law

### Komprime yi ak jumtukayu sey
Naqqu yi am nañu ben wala ay komprime, yuy yokk di gawal ligeyuk yaramu nit kiñaqqu yi mën nañu itam am xeetu soldaar yu len di fagul yen walaate yiy and ak salëte.

## Porogaraam
Ngir am karaange gu woor, ñu ngi diggël  xale yi ñu jël ñaqq bi jamono ji ko seen yaram nangoo.Ñuy yokk ni xeetu pikiir yi" digle nañuko ngir am "karange gu mat". Li digle nañuko ci porogaramu xeetu ñaqq yu doywaar yi. Bari ay xeetu ñaqq yu ñu digël ñi seen at takku wala ñiy faral di pikiiru ci sen dundu. Lu ci melni feebaru ngass, tetaanos,soj muy xelli ak feebaru xëtër. Xeetu ñaqq yi ñuy digël mak ñi mu ngi jëm ci ñi am feebaru xëtër ak soj muy xelli.

## Taarix
Ci lu jiitu ñuy dugël ñaqq yi jële ko ci feebaru nak ni, feebar bi ñuy wax variol mënoon nañu ko faaggu ci buñuxamoon fan la doomu jangaro bikay joxe di duggee. Fasong rëbb bu ñëkk bi sinua yi doon def ñu ngi ko commaase woon amna junni at ci ginaaw.  Ci boori atuk 1760 Edward Jenner jáng na ni rat katu meew yi mësuñu am feebar bobu ñuy wax variol ndaxte amoon nañu ba paré feebar bi ñuy wax febaru nak wi. Ci atum 1796, Jenner jëloon na tuti ndox ci ben rat katu meewu nak bu amoon goom ci loxo mu boole ko ak doomu jangoro bobu di dal nak yi, jaxase ko daldi kay tas ci loxowu ben xale bu ay atam toll ci 8, bi ñu ci tege júroom ben ayu bes mu ñaqq xale bi ngir ar ko ci feebar bi. Ci njeexital gi gis nani gouné gui amoul wone feebar bi.. Jenner daaldi gënë yaatal ay gëstoom tekci ci atum 1798 mu waxni ñaqq bi mou defar lou woor le our ndaw ñi ak mak ñi. Naareelu ndorteelu ñaqqu yi ki di Louis Pasteur moko fi dugël ci boori atu 1880. Nga ñaqq nit ki lolu nañuy wax ñaqqu. Ñaqqu moy faggu bi gën ngir moytu yen feebar yiy walle; Ñaqqu mooy li gënë gaaw ngir jëlefi febaru variol tek ci waani febar yi ci melni polio,ngass ak tetaanoos. Li ëpp ci ñaqq yi ñuy defar mu ngi juge ci xaalis bu gornment bi, uniwersité yi ak o n g yi. Bari na ay ñaqq yu seer lool te wa kër doctoor nokay jëfëndikoo. Limuk ñaqq yi ñu joxe dafa yok te jeggi dayo ci at yii ñu weesu. Tek ci, ñaqq yi ñuy defaral júr gi daf leen di aar ñoom ngir ñu bañ am feebar tek ci ñu baña wall nit ñi.

## Li ci biir wergu yaram
Rangu patents yi ci ñaqq bi mën na nek galangkoor ci ñaqq yu bees yi ñuy jëmële kanam. Ci kaarange gu doyadi gi patents yi am, mën nañu wax ni yeesal yi ñu mbebet mënul jaar ci ludul def ab liggey bu xarañ jëmëleko ci aar ak di nëb yoon yi ñuy aw ngir yokk mëninam.

Ci ay waxu Mbootay Gi Ëmb Wergu Yaram ci Aduna bi, jafe jafe bi gënë mak bi reew yu neew doole yi di jankonteel ngir defar sen ñaqqu bop mooy ñakkum xaalis, ay jumtuwaay,ak ay nit yu xarañ yu mën ligeey bi.

## Yenen pexe
Gis nañu ni liggey bi ñuy def ci ñaqq yi mu ngi gën di mucc ayib ba am nañu yaakar ni dina gënë am njariñ ci ñi kay jëfëndiko

Amna ay setlu yu jëm kanam ci yi ñu def ci yen ñaqq yi ñuy jox nit ñi nu naan ko. Bu ci melni bu polio bi bobu wane na ni ay ndaw mën nañ ko joxxe te ñu bañ leena taggat yeen taggat yi.

Jangat yu xoot yi ñu def ci ñaqq bi ñu tuddee needle-free ñu ngi kay yëggali ci mala yi.

The development of new delivery systems raises the hope of vaccines that are safer and more efficient to deliver and administer.

## Jëm jëm
Vaccine development has several trends:

* Xarante naqq bi daffa bari  jëm jëm 
* Ba ci lu yaggul dara rek xeetu ñaqq yi ñi ngi ko jagleelon bébé yi ak gune yi, wante ñu ngi kay bëg jëmële bu baax  ci njagamaar yi ak mak ñi. 
* Di jaxase ay xeetu ñaqq legi luñuy gis le.
* Amna ay yoon yu gënë xarañ yu ñuy jaar ngir gënë ñoñal walum ñaq bi. 
* Defar nañu ñaqq yi no xamante ne dafay gënë ñoñal xeex gi muy xeex yen reaksion yaramu nit ki, ci ni mu gënee. 
* Amna ay jeego yu ñuy def ngir doolel ñaqq ndax mu mën daan yen feebar yu tar yi.
* Nu ngi liggey ci yokk xarañtewu yeen ñaqq yi ngir mu xeex yeen coxorte jangaro yi.
* Neen ci bororm xam xam yi ño ngi jeema liggey ci ay fasong ñaqq ngir gënë xam ni wirus bi mel. Lolu dina tax ñu mën faggu ñaqq yi.

## Références
Wàll:Paj