open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maymuna Kan

Xew- xewi dundu Maymuna Kan

Jamono ju mu juddoo: fukki fan ak ñett ci weeru mars atum junni ak juróom   ñeent teemeer ak fanweer ak juróom ñaar ca Ndakaaru

Jamono ju mu faatoo: benn bés ci weeru mars ci atum ñaari junni ak fukki fan ak juróom ñeent (amoon juróom ñetti fukki at ak benn ba muy faatu) ca Pari

Turam: Maymuna Ndongo

Réewam: senegaal

Yëngu-yëngoom: jigeen juy def politig, àttekat la

Turu jëkkëram: Mamadu Ture

**Maymuna Kan a ngi juddu fukki fan ak ñaar ci weeru mars atum junni ak juróom-ñeent- téemeer ak fanweeer ak ñaar ca Ndakaar(Senegaal) (1).  Mu ngi génn àdduna benn fan ci weeru mars ci atum ñaar junni ak jukk ak juróom- ñeent ca Pari (farãs) (2) . Bokkoon na ci àttekat yu mag ci rééw mi. Loolu terewu ko takk ndombal tànk ba doon ministar.** 

## Xew- xewi dundam
Maymuna Kan nekkoon na óditëer ci ëttub àtte bu mag bi. Nekkoon na itam ki nu toftal ci porokirëeru ndakaaru. Doonoon na déeyaakoon ci ëttu àtteb àttewaat ca ndakaaru(3). Mu ngi dugg ci nguurug Abdu Juuf ci fukki fan ak juróom ci weeru mars atum junni ak  juróom ñeenti téemeer ak juróom ñaar fukk ak juróom ñett. Fekkoon na fa moroomu jàmbaar ju tudd Karolin Fay Jóob. Noonu lanu ko tabbe mu doon sekereteeru nguur gi nu toftal ci jëwriñ ju mag jiy toppatoo nekkinu jigeen ñi, nekkinu nit ñi ak a

yëkkëti taxawaayu nit ñi. Tur woowu dina am coppite(4). Ba nu tabbee Mustafaa Ñas jëwriñ ju mag ji juróomi fan ci weeru awril atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñetti fukk ak ñett lanu ko dénkee jëwriñu cuqali nekkin wi.

Doon nanu ko woowee Ndongo. Nekkoon na soxnas Yaya kan. Kooku nekkoon na ku doon yëngatu wi wàllu koom. Amoon na ak moom juróomi doom. Ba jëkkër ja gaañoo, la sëyaat ak ku xam-xamam màccoon ci koom-koom, ku nu naan Mamadu Ture, moom mi nekkoon jëwrin ji nu dénd koppari réew mi diirub weeru me atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñetti fukk ak ñett  ba weeru me atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñetti fukk ak juróom ñett (5).

## Tànneefu téere yiy génne

*  « The Status of Married Women Under Customary Law in Senegal », in *American Journal of Comparative law*, 20 (4), 1972, p. 716-723
* « Condition de la femme sénégalaise », in *Revue juridique et politique*, no 28, octobre-décembre 1974
* « La protection de la femme et le maintien de la famille sénégalaise », in *Revue sénégalaise de droit*, no 16, 1974, p. 33.

## Xoolal itam

### Xew- xewi dundam

*  Anne Winslow (dir.), *Women, politics, and the United Nations*, Greenwood Press, Westport (Conn.), Londres, 1995, p. 49-53 
* Babacar Ndiaye et Waly Ndiaye, *Présidents et ministres de la République du Sénégal*, B. Ndiaye, Dakar, 2006 (2e éd.), p. 250
* *Les Élites sénégalaises*, Ediafric, La Documentation africaine, 1984, p. 96

### xaaj yu dend
Faatu Sow

Faatu Sow

**Faatu Sow** borom xam-xam la ci wàllu askan, di kuy taxawal jigeen ñi, nekk tamit ab gëstukat ci mbirum pàcci-pàcce askan ci Afrig.

## Dundu ak jaar-jaaram
Bokk na ci jigeen ñi jëkk a jàng ba yegg iniwersite ginnaaw jamonoy moom-sa-bopp gi. Mu daldi wone teesam bi mu bind ci borom xam-xam yi gën a mag ci Senegaal laata muy wéyal ay gëstoom ci xam-xamu askan (sosiyolosi). 

## Ay jaar-jaaram
**Faatu Sow** mujj nekk jàngalekat ci iniwersite **Seex Anta Jóob** bu Dakaar. Ci njeextalu ati 1980 la sos tëralinu njàngale wu aju ci wàllu wuuteeb nekkinu góor ak wu jigeen ci gëstuwaay bu ñu naan *Conseil pour le développement de la recherche en sciences sociales en Afrique*. Atum 1999, mu daldi amal am ndaje mu yaatu ci gëstu yiy taxawu jigeen ci diggante réew yi ñuy làkkee farañse yépp *(Congrès international des recherches féministes dans la francophonie)*.

Atum 1993, mu daldi nekk ab gëstukat ca *CNRS*, ca iniwersite *Paris-Diderot*, ci màkkaanu gëstu bu tudd *« Société en développement dans l’espace et dans le temps »*, nga xam ne ku ñu naan ***Catherine Coquery-Vidrovitch*** moo ko sos.

Mu dugal loxoom bu baax ci boole wuuteeb nekkinu góor ak wu jigeen ci gëstuwaay yi ak daaray Afrig yu kowe yi ak tamit, fexe ba siiwal mbootaayi jigeeni Afrig yi ak li ñu bëgg. Yemu ca, ndaxte fexe na ba ag lëkkaloo dox diggante jigeeni Afrig ak ay daaray Amerig yu kowe.

Moom mooy njiitu gëstuwaayu *IFAN* ci wàllu wuuteeb nekkinu góor ak wu jigeen ,.

Lu moy liggeeyu gëstukat bi muy def, moom mooy lëkkalekatu kureelu jigeen ak sàrti lislaam ci Afrig sowu jant ak tamit kureel gi ñu tudde ci àngale *Development Alternatives with Women for a New Era,* nga xam ne dafay yegge mbiri jigeen ñi ci yeneen kureeli àdduna yu mag yi, ngir ñu mën di am saafara.

## Ay téereem

* 2005 - « Les femmes, l’État et le sacré », *L’islam politique au Sud du Sahara. Identités, discours et enjeux*, M. Gomez-Perez (éd.). Paris, Karthala.
* 2005 - « Penser les femmes et l’islam en Afrique : une approche féministe », contribution à *Mama Africa. Mélanges offerts à Catherine Coquery-Vidrovitch*. Paris, L’Harmattan.
* 2005 - « Mobilisation des femmes en Afrique de l’Ouest », *Gender Equality. Striving for Justice in an Unequal World*, UNRISD, Genève.
* 2004 - *Notre corps, notre santé : la santé et la sexualité des femmes en Afrique subsaharienne*, Fatou Sow et Codou Bop (dir.). Paris, L’Harmattan.
* 2002 - *Sexe, genre et société : Engendrer les sciences sociales africaines*, A. Imam, A. Mama, F. Sow (dir.), version française par Fatou Sow de *Engendering African social science*s. Dakar, CODESRIA/Karthala.
* 2002 - *La marchandisation de la gouvernance*, version française par Fatou Sow de *Marketisation of Governance*, Viviene Taylor (dir.). Paris, DAWN-L’Harmattan

## Téere, jukki wala dali web yi ñu yër

## Lees jële feneen

*    Fees ko mën a xame 
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   
*   Balluwaay bu aju ci gëstu bi
Bañkatu ndeer

Bañkatu Ndeer te nu gën ko xame bañkatu jigeeni Ndeer wala talaatay Ndeer nekk na fànn guy màndargal wala misaal bu wone xeex bañ a doon njaam gi amoon ci xew-xewu démb senegaal.. 

Ana lu xew? Benn bésub talaata ci weeru nowàmbar atum junni ak juróom- ñetti téemeer ak fukk ak juróom-ñeent la nit ñi dëkkoon Ndeer (Ndeer doon suuf si buur yilif, naatoon lool ca Waalo) fippu ci caay-caayu jaaykatu njaam yi jóge ca Marog te seen njiit doonoon Amar Ulda Moxtaar. Naar yooyoo ngi bokk ci giiri tarsas doon laamaan bi jokku ci buur ak tukulëer yu jóge bët-gànnaaru Senegaal

Fànn googu, taarix nettali na ko. Li muy metti yépp waa dëkk ba wone nanu ci seen jàmbaar. Am nañu ci woy wu dul fey mukk. Nit ña xare nañu fa, jaay fa seen bàkkan, mu gënal leen doon jaam.

## Anam bi
Naar yi jóge bëj-gànnaar réew mi doon nañu song péeyub Waalo ci ndoorteelu fukki xarnu ak juróom-ñeent. Looloo taxoon nu toxoloon péeyub Waalo jëlee ko jurbel yóbbu ko Ndeer (soo gënee wacc ci dëkk bi) (1).

Giiri lamaan yi jokku ci buuru Marog (mbooleseeni réewi karceen yu bokk benn buur) ñu ngiy jëlee xaalis ci njaayum jaam yi ñu jàpp, jaayaat leen boroomi barke yi jóge bëj-gànnaar afrig rawatina Marakes.(1)(2)

Njaayum jaam lu yàgg am la waaye ci ndoorteelu fukki xarnu ak juróom- ñeent lañu ko gisaat. Li ko waral mooy Naar yi ragal nañu tubaab yi nekk Ndar nangu Waalo. Looloo tax Naar yi baral cong yi. Ba xew-xewu ndeer di am, booba barag Amar Farim Borso mu ngi Ndar ànd ak gàngooram yi jóge ci beneen xeex ak Naar yi, am ñu ci gaañu doon fajusi.(2) (3).

## Ni mbir mi demee
Gàngoori Naar yi ànd nanu ak seeni farandoo song péey ba bésub "talaata" ci weeru nowàmbar atum junni ak juróom- ñetti téemeer ak fukk ak juróom-ñeent. Ca jamono jooju, góor ñu bare ñu ngi woon ca tool ya. Xale yi ak jigeen ñi ñoo desoon ca dëkk ba.

Ba nu séenee aji song Naar yi ak seen njiit Amar Ulda Moxtaar(4) lanu 

yëgle ci saa si. Noonu jigeeni Ndeer yi taxawe temm, dogu sàmm dëkk bi ak yenn ci soldaar yu tuuti yi fa desoon.

Nëbb nanu xale yi ca toolu dugub bi nekk ci wet ga. Jigeen ña jël nañu seen gànnaay, sol seen yëre jëkkër ngir gëmloo saay saay yi seen dogu ci aar dëkk bi(4).

Jigeen ña delloo nanu ginnaaw njëkkum congum naar yi. Li ci jigeen ñi ci pert bare nañu ndax doole yemul. Njiitu Naar yi sóoraale na songaat dëkk ba. looloo tax jigeeni ndeer ñi dem taal seen bopp ci dëkk ba. Loolu moo leen gënal nekk jaam.(4),(5).

## Fi nu sukkandiku


## li nu ci yokk

### xew-xewu dundam

### xaaj yu dend
Eunice Adabunu

Eunice Adabunu mi juddu ci atum 1919, jigéen buy yëngatu ci wàllum jënd-ag-jaay la, bokk na ci jaaykatt yu jigéen yu Naza Benz. 

Mongui juddu ci atum 1919, jugge ci gox bu tuuti. Ci 11 at la tambale nekk baana-baana di jaay beñe, suukar ag ay per.

Mu far mujj tekki ci njayum sër, ci jaba bu Lomé teksi muje doon way Nana Benz yinga xamne ño gëna siiw. Mu  am ay gëm-gëmug tembte, ngir Eweland bu boyu Tegsi Togo. Segam dafa jël alalam def ko ci limu gëm,  mu daldi bokk ci ñi ëpp doole ci parti way tembte yi bi tudd komite mboolom togo, bu Sylvanus Olympio.  Ci at yu 1960, bokk na it ci way xelalaate bu gox ba teksi jiite paccu goxu Lomé bu kurel gi ëmb mboolem jigéenu Togo (UEFEMTO).  Doxna it ci njangum xale yu jigéenu Lomé.
Akisi Kuwaame

Akisi Kuwaame

 

Akisi Kuwaame (borom-këram sant Lebahi) mu ngi juddu benn fan ci weeru sãawiyee atum (1955-2022) https://www.operanewsapp.com/ci/fr/share/detail?news_id=b6c99114851e56234d56b8ce1ddfa1ac&news_entry_id=655fe054220929fr_ci&open_type=transcoded&from=news&request_id=share_request ci *Singrobo* (Casale, Kódiwaar). Moom mooy jigeen ji jëkk a nekk seneraal ci làrme bu Kódiwaar . Moo nekk njiitu wér-gu-yaram bi ak ndimbalu askan li ci larme bi.

## Dundu ak jaar-jaaram
Seneraal **Kuwaame Akisi** mu ngi tàmbali am njàngam ci *Singrobo*, bi mu fa jógee, mu dem *Agnibilékrou* ci ag mbootaayu katolig. Bi mu jàllee ba war a wéy ci njàng mu digg-dóomu mi, lañu ko yóbbu ca liise *Sainte-Marie*, ginnaaw bu mu paree foofu, mu dem jàngi paj ci daara yu kowe yi. Fukki fan ci weeru sãawiyee atum 1981 la dem làrme, fekk mu ngi ci juroomeelu atam ci njàngum kër doktoor mi, ci iniwersite bu Abijãa. Diggante sulet ba septàmbar 1981, mu ngi doon def benn tàggatu bu boole ñépp ci lekoolu takk-der bu Kódiwaar ci Buwaake. Ñaar-fukki fan ak ñett ci weeru suyee *<small>(juin)</small>* atum 1983, mu wone teesam bi mu bind ba pare. Diggante suyee *<small>(juin)</small>* ba sulet atum 1983, mu delluwaat ca lekoolu takk-der ya nekk Kódiwaar ngir def fa tàggatub ófisiyee. Ginnaaw tàggatu boobu, mu am garaatu fajkat liyëtnãa. Ci weeru ut atum 1983, mu nekk ki jëkk a am, ci làrme bu Kótdiwaar, ab bërëwe bu wàcckatu paaraa ci mbooloom komandóo mu bataayoo *Akouédo* bu jëkk.

## Téere, jukki wala dali web yi ñu yër

## Lees jële feneen
Mbootaayu koom- koom u réew i Afrig sowu jant

Mbootaayu koom-koom u réew i Afrig sowu  jant ab kuréel la gu dox diggante ay gornamaa, ñu taxawal ko 28i fan i mee atum 1975. Mooy kureel gi gëna raññiku ci lëkkële yéngu yéngu réew yi  féete Afrig  sowu jant (MKRASJ). Li ko taxa jog, mooy jëflante ak dugalante ngir mana taxawal ag bennoo ci wàallu koom ak xaalis. Ci atum 1990 lees ko doleele wàllu saytu kaaraange gi ci diwaan bi, ak ECOMOG gi ñu taxawal, mu di ag kureel u soldaar guy wàllu. Ca atum 1999 nak lañ ko saxal dàkk. Tey jii, 15i réew ñoo  bokk ci MKRASJ. Ci atum 2017 allalu réew yooyu ca bokk àggoon na ci lu toll ci 565i tamñareet ciy dolaar u Amrig.

Doonte bamu sosoo koom-koom rekka ko yitteeloon, MKRASJ dafa gaaw jublu ci luy saytu jàmm ak lu koy dëgëral. Loolu sax doon lu manula ñàkk ci bu ñu bëggee taxawal am mbootaay mu dëgër.  Ginaaw loolu, MKRASJ farlu na ci tabax ci diwaan bi ay jumtukaay ci wàllu dem ak dikk ak jokkookaay yi.

Ci weeru desàmbar 2024, Askanu Koomu réew yu sowwu Afrique (CEDEAO) daje ci conclave, ci ndaje njiiti réew yi ci bokk, CEDEAO, dafa wara soppi dogalam bu mujj ci genn Mali, Niger ak Burkina Faso, boole ci AES.

## COSAAN LI

### LI  JIITU
Mbootaayum koom-koom u réew i Afrig sowu  jant mu ngi soqikoo ca mbootaayu duwaañ bi boolewoon 4i réew u kuréelug déggo, ñu xamoon ko ci *(Conseil de l’Entente)* ak Mali. .

### SUMB GI
Ca atum 1972 la Yakubu Gowon, dib seneral bawoo Niseria ak Ñasimbe Eyadema bu Togo digle ngir ñu sos ci diwaanu Afrig ab ëtt ngir koom-koom u réew yi mana duggante. Loolu soññ seen yeneen i nàttangoo yi. Ci noonu lañ ko waxtaane ak 12i réew diggante weeru sulet ba ut atum 1973..

### TERETE BI NJËKK (1975-1993)
Ñagas ñagas yi amoon ci diggante yenn réew  yi ñoo indiwoon  MKRASJ mu dogal ci atum 1978 ab sart buy tere jàmmaarloo diggante ay réew. Topp ci beneen ci atum 1981, buy digle jàppalante ci wàllu kaarange boole ca genn  woote ci ay doxalin u polotig sulet ci atum 1991. Waaye nak ci atum 1990 la jëmmal tigi fànn wi laal kaarange. Ca lël bi njit i réew ak yu goonamaa yi amaloon la jàpp sosug kureel giy saytu jëmëlug wéer nganaay yi. Kuréelug saytu googu doon ci diir bu gaay ab dooley àttekaayu xeex. Ci noonu la dugge ci xare ba amoon biir Liberiya, bii Sera Leona ak biir Gine-Bisaawo.

Wàll:Koom-koomu Afrig
Wàll:Category:Afrig sowu jant
Wàll:Category:Mbootaay gi ñI sos atum 1975
Marie Samuwel Njaay

**Marie Samuwel Njaay** (mba **Marie Samuel Njie**) woye kat i Gàmbi bu maak la won ci jamano 1950s ak 1960s, rawati na yit ci woy i Cosaan. Marie Samuwel Njaay maamam ya nga askan no Siin ak Saalum ci xeetu Séeréer ak Jolof xeetu Wolof. Mo juur woy kat ya Paps Touray ak Efri Mbye, mbukak Alaaji Alieu Ibraayma Cham Juuf maam, ci wali Njuufeen ak Njaayeen.

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Woy
Wàll:Niti senegaal
Wàll:Niti Gàmbi
Wàll:Cosaan
Wàll:Séeréer
Daaru Jaxate

## '''Daaru Jaxate''' ab dëkk la bees sos ci ndigalul sëriñ Tuuba ci atum (1915/1916) mu nekk Kajoor 3 kilomeetar digganteem ak Mbaylaar,  7 kilomeetar diggam ak Pekkes, bokk ci Xelkoom Jaxate gi sëriñ Saaliwu tudde Xelkoom Jaaga. Kilifa gu mag gu sëriñ Tuubaa seexal ñu koy wax sëriñ Faatu Jaxate moo ko sanc, ginaaw bi way-juram sëriñ Yéeri Jaxate wàccee ab liggéey.

## Muy dëkk bu cosaane,   ñoo fa ëpp,  bari na xeeti [[garab]] yu fay sax ak di fa ñor, li ëpp ci seeni mbay gerte ak dugub la ak ñebbe.

## Dina ñu sàmm it ag jur; xar, bëy nag, yii a fa ëpp. Daara amna fa ay kàngam it génne nañu fa.

## Njabootug sëriñ Tuubaa gi daa nañu fa ñëw lu bari, ku mel ni sëriñ  nekk fa, yal na ko fi Yàlla yàggal, moom sëriñ Murtalaa Jaxate mii nag, di jàmbaar lool, joj, def na fa liggéey bu rëy yeesal na barabu sëriñ Faatu Jaxate ba, natt dëkk ba liiñe ko, defar rfa jumaa ju mucc ayib, at mu ne amna màggal gu fay am, muy ag ñaan gog dina ñu ko defal seen maam yu baax yooyu.

## Bi ñu sàncee dëkk ba, ña sant Caam ñoo fa jiitu, ba tay it ñoo fa nekk, daara ju mag ja ginnaaw sëriñ Faatu, sëriñ Basiiru Jaxate doomam moo ko yorewoon di ko doxal ba ni mu fi jógee,  ginaaw ba sëriñ Basiiru Jaxate mum sëriñ Seex Jaxate moo fa sampaat daara ba fiimu toll nii moo fa nekk,  di ko defe nu am solo.

## Teen ba fa nekk it teenub barkeelu la bob sëriñ Tuubaa moo ko gasluwoon ñaab ci ab siwo sottilu ko ca,
.ro

**.ro** mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Romaani

Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1993.

## Lëkkalekaay yu biti
*  Informazioni Whois  IANA
*  .RO Domain Name Registry

Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Sukar

sukar lu neex la lu ñiy jafë ndikoo lu bari la ci ay ñam yu wuute ak ci ay naan yu 

wuute moom nag dees na watta ndiku di ci jëll lu bari
Wangari Muta Maathai

Wangari Maathe

Wangari Maathe atum naari junni ak juroom benn

njoxe yu yoor

turam: Wangari Muta

Kan ak fan la juddoo: Bes bu jekk ci weeru awril atum junni ak juroom neenti teemeer ak neent fukk

ihit,gox bu am solo

Fu angale yi sampoon ca kenaa

jamono ju mu génne adduna: naar fukki fan ak juroom ci weeru satumbar atum naari junni ak fukk ak benn(fekk mu amjuroom naar fukki at ak benn

ca Nayrobi,dekkub kenaa

Dekk bi mu askanoo: kenaan

liggeeyam,
XUDAR / Xidr

XUDAR /Xadir /Xidir, mooy jëmm ji QAlxuraan di tudd ci saaru Xunti ma  mu nekk ca benn boroom xam-xam, waaye indiwul turam
Imaam Xasaali / Gasaali

Abuu Haamidil Xasaali / Gazali

Turam moo di Abuu Haamit Muhammat Gassaalii, di ab Saa-Tuus, Saa-Naysabuur, di ab suufiyànke, ténku ci ngiiru Saafihii ak pas-pasu Asharii, di kenn ci kàngami jamonoom, di ki gënoon a siiw ci woroom xam-xami jullit ñi ca xarnu juróomeel ba; atum gàddaay ga, (450g - 505g / 1058 ji - 1111 ji) mu nekkoon ku dégg Fiq ak Usuul ak xam-xam xelale (filosofi), doonoon ab suufiyànke ci wàllu tariixa, koju-Saafihii ci wàllu Fiq, ne woon ci ngiiru Asharii ci wàllu pas-pas, muy ki sos daaray Asharii ci xam-xamu wax, di kenn ci ñattiy ponkam ginnaaw Abul Hasan Al-Asharii, (te ñooy Baaqilaanii ak Juwaynii, ak Gassaalii).

Ñu daa ko dàkkantalee ay dàkkantal yu bari ci dundam, ba ca gënoon a siiw di "Layu Lislaam", ak yeneen niki: Taaru Diine Ji, Layu Diine Ji, Aji-wubbej Xeet Wi, Barkeb Bindeef Yi, Imaamu Imaami Diine Ji, Teddug Xeet Wi.

Amoon jeexiital gu màgg ak ug ndëgg gu leer ci kaw xeeti xam-xam yu bari niki xam-xamu xelale, Fiqub Saafihii, xam-xamu wax, Tasawuf ak Mantiq, bàyyi na fi ay téerey téere ci xeeti xam-xam yooyu. 

Tuus la juddoo fa la màggee, gannaaw ba la tuxu Naysabuur taqoo woon fa ak Imaam Juwaynii (ñu koy dàkkantal ci Imaamul Haramayni), mu jële ci moom xam-xam bu bari, bi mu amee 34i at, ci la lahasee dem
Saytaane

`[[Saytaane]]|Séytaane:Ibliis`

 (*[[Wu-araab|ar]] : الشيطان ; [[Wu-farañse|fr]] : Satin/Diable; [[Wu-àngale|en]] : Satan/Devil*)

Ibliis mooy tekki ku ñu dàq ci yërmànde sunu Boroom, di ku ñu dàkku. (Yal na nu Yàlla musal ci moom moom ak i ñoñam.

bu ñu nee Ibliis rekk kilifag saytaane yi la ñu ci namm, moom mi féttérlu woon, lànk, moy ndigalal sunu Boroom, moom nag Ibliis ci jinne yi la bokk, jinne ñoom ñépp a ngi bàyyikoo ci Suumiyaa baayu jinne yi niki ni Aadama nekkee baayu nit ñi.

Ibliis nag am na ay sóobare ci nit ni ak jinne (Saytaaney nit ñi ak saytaaney jinne yi).

Ñom nag dañoo taxaw teww ngir lajjloo nit ak jinne ba ñu yonjax ci li tax seen Boroom bind leen, su ko defe ëllëg ñu ànd ak ñoom tàbbi sawara.
Sóobare

Sóobare (" : Soldat/Militaire;  : Soldier;  : جند "")

Niral xare bi ñàkk na 10i sóobare ca xare ga
Xare b

**[[Xare]]** su santee **B** (xare b) mooy li farañse naan: **armée;** araab naan ko **جيش**, àngale di ko wax **army**.

Niral: Lat-Joor takk na **[[xare]] bu** màgg ngir xeex ak tubaab bi.

**[[Xare]]** bu santee **G** (xare g) xamal ne jëf la, mooy li farañse naan: **guerre;** araab naan ko **حرب**, àngale di ko wax **war**.

**[[Xare]] ga** doxoon diggante jullit ña ak kéeféer ya ca Badar, jullit ña a daan.
Jinne

**[[Jinne]] j**: mbindéefu sunu Boroom la, Yàlla ngi ko binde ci sawara, ki nga xam ne moo la Yàlla jëkk a sàkk ci jinne yi mooy Suumiyaa baayu jinne yi nga xam ne niki ni Aadama doone daayu nit ñi noonu la mel ci jinne.
Y
Jinne yi nag ñoo jiitu nit ñi ci kaw suuf, ñoo nekkoon xalifag kaw suuf njëkk ñuy sàkk nit, woroom xam-xam yi dañuy wax ne amoon na ay xeeti bindeef yu jiitu jinne yi ci kaw waaye wuute nañu ci seen tur la ca gën a siiw mooy ne "**Xin** ak **Bin**" lañu tudd, waaye ñu daan yàqate ci kaw suuf Yàlla wuutele leen ak jinne yi.
Jinne yi seen njëlbeenug jamono nekkoon nañu ñu daan wéetal seen Boroom daan sellal, dundaloon kaw suuf; ciy tabax i njénde defar ay dër(jardin) yu naat, sàkk ay bëtti ndox yuy wal, ñu doon dund cig teddnga, ba mu yàgg, ñu tàmbalee bew, yëg seen bopp, di rëy-rëylu ci kaw, di lottal ñi néew doole, di rayante seen biir, mujj dëkkewuñu ci kaw lu moy yàq.
Yàlla yabal ci ñoom xareb Malaakaam ñu wàcc ci kaw suuf ngir xeex ak jinne yi, ray ci ñoom lu takku, ñu néew a mucc ci ñoom làqatuji ca lëgg-lëggi ndox ya ak ca xunt ya ak ca kaw njobbaxtalu doj yu mag ya (montagne).
Amoon na ci ñoom waay ju baaxoon daan leen waar ba bi Malaaka ya doon xeex ak jinne yi moom ci xareb Malaaka ya la faroon, ñu koy wax "Hasaasiil" (boo ci bëggee lu gën a yaatu, yëral Mboor Ak Diine"https://wo.wikipedia.org/wiki/Mboor_Ak_Diine?wprov=sfla1)

## [[Alxuraan]] Ak [[Jinne]]

Alxuraan, tudd na leen lu bari ba am na Saar wow Saaru Jinne Ya la tudd (Suuratul Jinni)
Kax b

100px Kax bi

 ab kax.

 fi kax yi dëkke ci kembaaru Afrig

**Kax** nag bokk na ci limka gi mbootaay gii di "Booleg Réew Yi Ngir Sàmm Kéew Mi" def ci atum 2008 ñeel ràbb yi nar a raaf ci kaw suuf, maanaam sunu moytuwul dootuñu amati dañuy jeex. yenn dëkk yi li ko fay raafloo mooy nit ñi leen di rëbb ci amam yu jaaduwul ngir di ci defar ay gëtt.
Kax nag rabbu guddi la, bëccëg gi yépo da koy nelaw ci diir ñax yu fatt yi, di yeww bu janti bi sowee.
Njuuj-njaaj

Njuuj-njaaj, Sëriñ Muusaa KA a ko way, di ci tagg Sëriñ Tuubaa di ko melal, kañ ci it Sëriñ Móodu Mustafaa Mbàkke ak Sëriñ Fàllu Mbàkke ak Sëriñ Baara Mbàkke Ak Sëriñ Basiiru Mbàkke.
Galanug way wi nag bokkul ci galanu araab yi, gii moo ko jëkk a wayee, mi ngi ko dikkee ci ñu doon waral ab séet doon ko taasul naan:
 "Ku ànd ak ki ma àndal lu la neex laaj, ku jiital ki ma jiital lu la neex laaj".

Ci la ci fent galan gii tuddee ko NJUUJ-NJAAJ; galanug Njuuj-njaaj.
Mi ngi ko tàmblee:

"*Na ngeen déglu ma dellooti fent ab daaj
Ba saahir sa di baatin jullee gën ug maaj 

*Damay wëlbati mboolem wayiini soodaan 
Ba feem yépp di baatin ba jar di seetaan 

*Damaa romb Ku seetal mu naa ma kaay laaj 
Ku jiital li ma jiital lu la neex laaj 

*Ma seet mbir ma mu jiital jarul ay ngaañ 
Ma faf jug ne ko tuubal malaaka day gaañ 

*Te Ànd ak ki ma àndal nu dem ba Tuubaa 
Faral jébbalu moo gën torox su boobaa, 

*Ku Ànd ak ki ma Àndal lu la neex laaj 
Sëriñ bee jar a àndal bu leen njuuj njaaj 

*Ku ànd ak ki ma àndal lu la neex laaj 
Sëriñ bee jar a àndal ba léen njuuj njaaj 

*Defal ànd bi Yàlla ak Sëriñ tuubaa 
Te yonnen di sa wommat nga jublu tuubaa... BMJ(Ba Mu Jeex)"

Mu bokk ci way yi mu way ginnaaw bi Sëriñ bi làqoo.

## Xoolal it
* Sëriñ Muusaa KA
Mëfër mi (rabu àll)

Mëfër mi, mooy segg gu ñuul, muy segg gu bari malani ci yaramam, muy fer-ñentug ndono guy tax yaram wi ñuul kukk. Ci àll yu fatt yi te bari taw la ëppe ca bëj-saalumu Asi ak End (11% mëfër) lu jafee gis Afrig la, melo wu mel nii dina faral di am itam ca Amerig Jagwaar

Menn mëfër ca géttu réewum Nagarhol, ca End.

Menn mëfër ca Soo-Henrii-Doorly, ca réewi Amerig.

 Menn mëfër ca Afrig Bëj-saalum.

 Jagwaar bu ñuul ànd ak mooroomu seggam.
Maalaaka

**Malaaka,** ay bindeefi sunu Boroom yu mu teral la, binde leen ci leeram, manuñoo moy seen Boroom (noonu la leen binde), seen i tolluwaay ak seen i melo wuute; dañoo am i laaf wuute lim ba, ku ne ak na muy jaamoo Yàlla, duñu ay góor walla jigéen, duñu lekk duñu naan, walla kon sàbbal seen Boroom ak sellal ko mooy seen lekk ak naan.

Gëm Malaaka yi mooy ñaareelu ponki ngëm ci jullit bi.

###### ==Lislaam Ak Malaaka
Islaam jàngale na lu bari ci Malaaka yi, ñuy ñu ñu selle fi jullit yi. Jaamu Yàlla rekk ay seen yitte, te duñu ko moy mukk, jullit bi war dàq lépp lu yellul ci ñoom (luy dàqonte ak sellam jullit bi waru koo gëm), ku ne ak yiite ga nga war a dox.

## ==Gëm Malaaka Yi
NI NUY GËME MALAAKA YI (yal na Yàlla dolli xeewal ak mucc ci ñoom) 

Malaaka yi ñoom nga gëm leen mooy nga dëggal te am koolute ci ne ñoom kat ñu am lañu, te ñu ñu musal ciy bàkkaar lañu, (duñu moy Yàlla), duñu xayta (duñu tuur dugub) duñu saw it, ñu sunu Boroom laabal lañu. Duñu lekk duñu naan –jàmm yal na sax ci ñoom - ñoom daal jaam yu Yàlla teral lañu ba fàww, kenn du ci moy Yàlla, ku ci ne li ko Yàlla digal rekk lay def. Ci leer la leen Yàlla binde. Sàbbaal seen Boroom mooy seenug naan, sellal Ko mooy seenug lekk.

## Alxuraan Ak Malaaka Yi
Alxuraan indi na lu bari ci ñoom tudd turi ñenn ñi, niki seen jëwriñ Jibriil ak ñeneen ñu dul moom. Alxuraan day nettali Maalaaka yi ñuy wax ak seen Boroom niki bi muy nettali bi Yàlla nee : "Day sàkk ku Koy wuutu ci kaw suuf", Maalaaka yi dañu ne ko ndax danga fa teg ñuy yàqate kaw suuf di tuurante dereet? Te nun nu lay sàbbaal ak a sant te it di la sellal. Yàlla ne leen Xam Naa lu ngeen xamul.

Naka noonu la nuy Alxuraan di xamalee ci ne kenn ku ne ci nun am na ñaari malaaka yu nekk ci yaari wàllam di bind ay jëfam.

Alxuraan di nu xamal batay ne Maalaaka yi dañuy soppaliku ba mel ni ay doomi Aadama niki ni mu nu ko doon nettalee ca Maalaaka yabdoon bégalsi sunu maam Ibraahiima ci ag amam doom, jàlloon ca dëkk Luut ba ne ay ganam la...

Ak yeneen i nettali...

## Turu Yenn Malaaka Yi Ak Seen i Liggéey
Ka ca  jiitu mooy:

* Jibriil mooy jëwriñu Malaaka yi, nekkoon ki ñu wóolu ci wahyu ga miy wàcce Alxuraan daan ko sa Yónnent bi SHW 
* Miikaa-iil
* Israafiil
* Hasraa-iil
Interlingue

**Interlingue** (doxalukaay bu **Occidental**), mooy aw làkk bu caaxaan bu caaxaan bu ñu sos atum 1922 te ñu tudde ko atum 1949. Jëfandikëram, Edgar de Wahl, dafa bëggoon a am njàqare gu mat ci làkkam te am njàqare gu wóor. Kàllaama bi dafay dale ci ay baat yu am solo ci làkk yu wuute ak ab sistem wu ñu jëfandikoo ay taxawaay ak ay wax yu ñu xam.

## Grammatica
**li** (= *articul* ) 
* ***li table*** - 	taabal
* *table * - (= 1 *table* / = 1 	taabal )

### démb ji - ''Preterite''
* démb ji - *Preterite*/ + **-(e)t**: yo ama**t**

*
Wàll:Làkk
Njuux li

Njuux li (kilimã), mooy digg-dóomub meloy jàww ji ci diir bu yàgg, li ëpp bu ñu koy natt 30i at ba 30i at lay doon. Muy bawoo ci soppaxndikug xam-xamu fuglug jàww ji gi nga xam ne dees na natt ci am at: tolluwaayu tàngoor bi ak guusug ngel li ak fattug jàww ji ak ngelaw li ak sóobug taw yi. Cig yaatal daal, njuux li mooy mbir mi bawoo ci ni nosteg njuux li mel tey matale mbàmbulaan yi yuur mi ci kaw suuf si. Njuux nag melow barab dina def jeexiital ci moom ci ag tundeem walla xureem añs, naka noonu laliinu ndox mi ak i duusam.

Kon bu ñu nee njuuxul gox sangam mooy rekk tolluwaay ba mbaa melo wa nosteg njuux la yor ca jamono ja.
Selena Gomez

**Selena Gomez** (ci baati Seereer : **Selena Marie Gomez**) Buur Siin la woon toggoon ci jal bi ca atum 1992.
Wàll:Texas
Wàll:California
The Beatles

**The Beatles** bi angale rock buum.

* John Lennon
* Paul McCartney
* George Harrison
* Ringo Starr

Wàll:Woy
Lubotin

**Lubotin** (uk: *Люботин*) dëkku ci Ukreen. Mi ngi yaatoo 	31,1 km². Nitñii motnañu 20 887 (2019).
## Gallery

Dencukaay:LubotinCerkwa.JPG|
Dencukaay:LubotinPartizanka.JPG|
Dencukaay:Люботин (Харьковская область).jpg|
Dencukaay:LubotinPerekoshka.JPG|
Dencukaay:LubotinUnevermag.JPG|
Dencukaay:LubotinPerekoshka1.JPG|
Dencukaay:Люботин2 (Харьковская область).jpg|


## Téerekaay
* *Стрілець В. В.* Люботин: Історико-краєзнавчий нарис. — Харків: Торсинг,2002. — 400с.
* *Стрілець В.* Календар ювілейних та пам’ятних дат м. Люботина на 2008 рік. — Люботин, ІВЦ ЛММК, 2008. — 20с.
* *Стрелец В.* Люботинская дистанция пути: История и современность. — Харьков, 2008. — 154с.
* *Стрілець В.* Внесок Григорія Томашевського в історію м. Люботина // Літературно-художній альманах «Пролісок». — вип. 3. — Харків: Вид-во «Титул», 2006. — с.175-180. 
## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
* Dalu lubotin
Wàll:Dëkki Ukreen
Oleg Goltvyansky

**Oleg Goltvyansky** (uk: * Голтвянський Олег Миколайович*; Lubotin, 8 Satumbar 1980) aji-politig ju Ukreen..
## Téerekaay
* *О. Голтвянский, А. Оглобля, А. Сизов*. Вентиляция зданий. Проектирование и определения характеристик систем вентиляции жилых домов (uk, en) // Государственный институт «УкрНИИводоканалпроект» Проект, окончательная редакция. — Киев: Минрегион, 2015.
* *О. Голтвянский, А. Оглобля, А. Сизов.* Вентиляция зданий. Расчетные методы определения расходов воздуха на вентиляцию зданий с учетом инфильтрации (uk, en) // Государственный институт «УкрНИИводоканалпроект» Проект, окончательная редакция. — Киев: Минрегион, 2015.
* *Голтвянський О.М.* Східні традиції державотворення // Становлення Нікейської держави / Омельчук В. В.. — Київ: Видавництво ТОВ «Прометей», 2020. — С. 421-426. — 800 с. — ISBN 978-617-7502-44-8.
* *Голтвянський О.М.* Теорія та практика сучасної юриспруденції // Реформа та політичний процес / Бровін О.В.. — Харків, 2020. — Т. I. — С. 36-38. — 328 с
* *Голтвянський О., Кобанець Р.* Націреальна спецслужба в українському державотворенні // До питання про особливості розвитку сектору безпеки США в умовах нових глобальних викликів. — Київ: Видавництво ТОВ «Прометей», 2021. — С. 280-286. — 376 с. — ISBN 978-617-7502-02-8.
* *Голтвянський О.* Актуальні проблеми, пріоритетні напрямки та стратегії розвитку України // Українська енергетика. Реалії та перспективи / О.С. Волошкіна. — Київ: ІТТА, 2022. — С. 124-126. — 180 с.
## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
* all-goltvyansky.livejournal.com
Wàll:Niti Ukreen
Maki Sàll

**Maki Sàll**, mi ngi judd ci 11 desambar 1961 ca Fatik, ab nitu Càmmu Senegaal la. Mooy njiitu réewum Senegaal dale atum 2012. 

Mi ngi bokkoon ci làngug politig gu PDS, doonoon ci ñi doon jàpple Abdulaay Wàdd ci palug njiitu réew mu Senegaal ci atum 2000. Ci ginnaaw bi doon na fi jëwrinu Mbéll yi, Yasara gi ak Jafaan yi dale 2002 ba 2003, doonoon fi jëwrinu Biir réew meek gox-goxaan yi dale 2003 ba 2004, Jëwrin ju njëkk 2004 ba 2007, ginnaaw bi njiital Ngomlaan gu Senegaal dale 2007 ba 2008.

Ci 2008, ginnaaw ay jàppante yu mu amoon ak njiitu réew ma woon Abdulaay Wàdd la génn PDS dem sos APR, làngug boppam gi koy yóbb ci ndam li mu am ci palug njiitu réew mu 2012.

Cig palam ci 2012 la taxawal *Plan Sénégal Émergent* di xalaat bi liggéeyam ngir suqalu Senegaal sukkandiku. Soloos xalaat boobu mi ngi sukkandiku ci tabaxi jumtukaay (ay yoon, naawuwaay aki waax, ...), taxawal ag Ndefar guy man a jox liggéey waa-réew mi, suqalu càmm geek mbay mi. 

Ci atum 2019 lañ ko falaat ginnaaw palug njiitu réew mi amoon ca at mooma. Ci atu 2024 la war a jeexal pal gu mujj googu giy war a yam ci juróomi at.

Wàll:Way politig yu Senegaal
Wàll:Njiiti Senegaal
Rahmaniya

**Rahmaniya:** wenn yoon la ci yooni Tasawwuf yi, te tënku ci sunna. Ñu ngi koy askanale ci genn góor-Yàlla guñuy wax **sëriñ Muhamed ibn Abdul Rahman Alzawaawii** (1134h- 1207h),  ñiy topp yoon woowu nag tasaaroo nañu ci gox yu bari niki Saam, Iraã, Isibt ak la féete penku ca Afrig. Yoon la woo xam ne ay jéegoom gudd na lool ci tasaare Lislaam ci goxi Afrig, ba mëdd gëm-gëmu nasaraan ci fu bari ci Àdduna bi.

## References

Rahmaniya
AFC Ajax

AFC Ajax benn football club ci Eredivisie ci reewu Olaand.

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Dalub web: AFC AXAJ
* facebook
* SOCCERWAY
* SOFASCORE
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive
Montevideo

est bi capital ak largest dëkk de uruguay.  According ci bi 2011 census, dëkk bi proper a ab population de 1,319,108 (about ab ñettéel de bi réew's total population)[1] ci ab area de ​​201 km²
Dëkk bi était founded ci 1724 par ab español soldaar, bruno mauricio de zabala, ko ab strategic kata ci bi midst de bi spanish-portuguese ay plus de bi la plata basin region
Montevideo played host ci chaque match ci bi 1930 fifa àddina pot, bi bu njëkk edition de kii sporting event.  Montevideo est bi administrative headquarters de mercosur ak aladi, bi main des blocs.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi

Wolof làkk la woo xam ne wuñu yeex a yaxal la .

bi ñu demee ba di ci bind it amna ñu ko daan bindee mbindiinu naar te loolu moo jëkk (rawatina wolofal yi); loolu nag xayna la seen jamono laajoon; ag  ubbeeku amutoon (ouverture) ag péexte (la Liberté) it noonu niki am jotug sàkk(créer) ak jubbanti yit amutoon .

Amna ñoo xam ne mbindiinu tubaab lañ koy binde loolu moo mujj rawatina ci ñaareelu xaaju xarnu bii jàll,  moo gën a tasaaroo it leegi.

**Ngir gam-gamle (comparer)  yaari mbindiin yi**:

Fàww nu xam ne moomuñu ci benn araab bi ñi ko daa binde moom lañ xamoon jàng ko ngir diine. Ñi ci daa binde tubaab it moom lañu jàng ngir ag noteel.

Farañse bi amna ñaari xeeti mbindiin:

moo xam ne  mu mbedd la matul amul ay sàrt .

ak bu ñu yoonal mu gën a mat am ay  sàrt.

**Mbindiinu fañse mu mbedd mi: ag ñàkka matam ak ag ñàkka amam ay sàrt.**

Ci ag niral boo waxee "xall" ak "xàll" dañuy bind rek" khall" . mu des it araf yi nga xam ne farñse amu ko ci cosaan niki "ŋ" (Joŋe( moom day bind jonge (diongue). Jarul m guddal .

Mbindiinu wolof mi nguur gi yoonal jaareeko ci loyi lateŋ yi moomu am na ay règle te loy yépp it am na ci .

Mbindiin mu naar mi nag boo xoolee boo ko dëppee ci xasaayid yi wala alxuraan day baax ndax araab lañu; mu des nag nga bëgg koo dëpp ci weneen làkk, day aajowoo yokk ak wàññi ak mu wuyy sàrti làkk wa.

Ginnaaw mbindiinu naar lanu jël bëgg cee yakk wolof su boobaa jafe-jafe bi am ci mbindiinu tubbaab mu mbedd mi boo ñëwee ci araabal mi yit yéesul  ag cikk .

**Daanu ci joxe ay niral:**

Jëlal diggante "nj" (njar)"ñ" (ñar)"c" (car) araab bi  day bind rekk (چر) ñatti tomb ci kaw jiim gi .

Xoolal it  diggante "ng" (ngàdd) ak "ŋ" (ŋàdd) ak "g" (gàdd) day bind rekk (ݣاد) walla (ݣَدّْ).

Nga ñëw  ci wàllu taq ak tàqaliku loolu it mbir la ndax amul ay règle ak sàrt  du ma ci guddal.

Xoolal diggante "mb" (mbacc)  ak "p"  (pacc)  day bind rekk (پچ) ñatii tomb ci kaw baa gi .

Xoolal diggante "O" (woor) ak "Ó" (wóor) ak "U" (wuur)  (وُور)  maaska lonk rekk lay def .

Xoolal diggante "E" (weeru)  ak "É" (wéeru) day bind rekk ( وار) daal di teg tomb ci suufu waaw gi .

Xoolal  diggante "a" (kar) ak "ë" (kër) day def rekk "كَرْ"

SERIGNE MBACKE BOUSSO
Aal bu niokolo-koba

**Parc national du Niokolo-Koba (PNNK)** moggi neek ab aal bu yatu , digêunt em ak ndakaru toolu si  650 km . Aal bubu moggi neek si beut ganaru rew mi  si deuk bu Taambacunda jeegé lol deuk bi niou naan Guinné Bissau.  Foofu sa Niokolo-Koba def naniou fa ab yoon bu  ropalan meun naffa wac. 

### '''Tarixu Parc bi'''
Ci atum 1926 aal bi moggi neekon lu niou jagleel reub, ci atum 1951 mu daadi neek ab all bu niou 'classé' , ci atum 1954 niou daadi ko def parc national.https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Pr%C3%A9f%C3%A9rences#mw-prefsection-rendering Ay yokuté am na si aal bi si diggenté 1962, 1968, 1969, waayé ba deuk bi moomé bopam ci atum 1960 da naka aal bi nekul woon yitéé si ndiit yi fi neekoo. 

Ci atum 1981 ba leegi aal  bi niogui taba si patrimoine mondial bu UNESCO. Ci atum 2007 UNESCO dafaa jeul ay matuway si parc ba def ci beureb-u patrimoine yi niou manancé. Lolu liko waralon moy reub kat yiiy doug si parc si ludul yoon.

### '''melokanu aal bi ( Géographie)'''
Deex bu Gambi mo romb si digg parc bi si ab deuk bi xamne sorina lol ab Geec. Am na tamit béneen deex bu tudu Kulumtu ak d'ex bu aal Niokolo-Koba bi niou tudee Parc bi.

Aal bi moggi tolu si 130 km2, dadi neek danaka si diguente deuk biniou naan Kasamaàs, kolda ba si wetu deuk bi niou naan Guinée-Bissau jeege lol Tambacounda.



__AUCUNINDEX__
Louis XIV Faraas

Louis xiv (louis dieudonné; 5 septembre 1638 – 1 septembre 1715), it known ko louis bi géniale (louis le grand) for bi jant buur (le roi soleil), était buur de Faraas la 14 mai 1643 ba ñoom saay ci 1715
Ñoom reign de 72 years ak 110 fan est bi longest recorded de benn monarch de ab sovereign réew ci history. [1][a] although louis xiv's Faraas  était emblematic de bi at de absolutism ci europe,bi buur surrounded himself ci ab variety de significant political, military ak cultural figures.
Djeumbet Gorée

## Dieumbet Gorée
Deuk bi niou guéna kam ci Gorée mougui nekk ci biir guethie Atlantique jegue lol Dakaru. Bokouna ci 19 Commune yi ci Dakaru. Deuk bobou nekhna beureup bou raniékou ci kellu ninii. Nam té dé ci 1978 lako koureul bi nioy wowé Organisation des Nations Unies ci layko jeumbet. Gorée niouko guena ranie ci diamano boniou diay niit te mou guen ci feuss. Gorée nékhna tamit Deuk bu Diekh ci bou boku ci liste bu Nations Unies pour l' éducation, la science et la culture (UNESCO).

### Tarikh ku Gorée.
Portuguais bouniou wakh Denis Dias mo jekka niew fi niou na Gorée ci atoum 1444 mou wowé ko "Palma". Guenaw lolou ci la Hollandais yi doora niew ci atoum 1588. Tourou Gorée mougui  diogue ci "Goede Reede" moy fi terce kay bou guen. Guenaw lolou ci la Français niew ci atoum 1677. Niom ak Anglais yi amonagn ay probleme you beurii, ci lagn signe ay katiim benne accord de paix d'Amiens ci atoum 1817, français yi doraa diot thie Gorée.

yayoum niit ku nioul mo wora loone soowe dianteut africa li thie melni (Gambie, Saint louis du Séenegl, Benin, Ghana..), ci la doomu afrique yi di diogue deem Amerique. Toubab yii leen don Diaye delu Europe.

Suniu kayma ci liim ay Domu afrique you beurii laniou diaye diguente (1726 be 1848). Ni doone diaye nioniou di ay Buuru wolofs neccon ci Senegambia. Goree nekone mba di weyal diayoume doomu adam ci ay dioune att.

Dakaaru boumou dioundo ci attoum 1857, ci la Goree commence di niack place bi mou amone. Toubab yi nio amaal niarri communes Ndar ak Gorée ci Afrique soow jatt.  

yetnen communes toff talou ci mouy Teeguédj ak Dakaru .      

ci attum 1891, nett niou doone dundu Gorée limba gui tolou ci 2100 domu adama boba domu adama yi dundu ci Dakaru niou lolou ci 8737. lim bobou mosdi yokku boba be tey.

### Ci Dookalin Gorée

###### Soukandicou ci térre yii administration toubab mo diekk  ci diamano colonisation.
Bo ba Dakaru lebou yi nio fay docale.  Motakk Gorée Bocone ci ñiet commune yu niek Bu Senegaal moomé bopam ay att ci kanam, lou diapp 1996, nii done dookal guurgui, denio dioyantii dokaliin Rewmi. Niou Koy woowe "Décentralisation", moy diokk ay katann gook gokan yi. communes yi nekk ci Dakar plateau 

#### Neekiin
Goree neekh Deuk bou diégué Dial Dial, Dakar Plateau, Bel Air, Thiaroye ak Teugue Guedj.

#### Meelokane Djeumbet Gorée

Gorée deefa nekh ci kerr gou maag, woor ko ci biir guedj gui. suniu sett te bu baakh Gorée amout ben espace bu niit

#### Askaanu Gorée
askan nu Gorée comme Dakaru, niou ci beurii ay lébu la gnou. Bu fa toubab ci yewe ci la commencé di am ay diakasso, té niou wohélen ay "signares" te  niu beurii ci Gorée ak saint Louis. Wa Gorée niou beuri ay Djoulit la niou mais amna aussi ay catholique. limu wa Gorée niou gui tollou ci 1102 domu adama.

#### Komkom
Goree nekh deuk bu beurri ut ay activité. Suniu kolle a part tourisme ak nappe ak niende nait.Tourisme

#### Momel ak beureup tarru

#### Ker diaam yi

#### keeru Cosaan

## Feetewaayu
Musée de la mer (Gorée)

deccukay bu gecc moy deccukay buunu bole ci IFAN, gnoko deff fofou ci xeru goore bi, ci tefessu Dakkaru buu Seenegaal.

### '''<big>Melosuuf</big>'''

### '''<big>Fetuway</big>'''
Kheer bi di Goore mogui cii 19 beret arodisema bu Dakaaru, Seenegaal. Benn kher sibir dokh mi mogui def 18,2 hectar moggi digg geentem ak tefessu Dakaaru 2 kilo.

Deuk bobu di Goore mogui nekk si digg dokh mi. Booko bugon khaima, Goore reyuul nonu yeep, moggi def 900 metra ak 300 metra, lolu takh ba reer fa yobbul? kuu wakh Gagnethiaw wakh ci meteo. Maanam muun ngafa niow tee soolo yeere bu diss (na fekk fananofa). tamperature yooggi kooy khaima ci 17 ak 25° buu beethiegge taangoor, ak 24 ba 30° buu taangoor gnowe. Lolu bokuna ci li kheuthie nassaran yi. Lolu takh naa muuy tangoor sakh guuddi gui sool yeere buu diss dalay waar.

**<big>''Taariix''</big>**

Deccukay bi niogui ko soss ci fukki weer ak niar ci atum 1959 mook daara bu kaawe buniu duppe chek Anta Joop bu Dakaaru, niogui ko ubil bolo mi ci weer bu njeuk ci atum 1960. Ci atum 1995, lagneko geene jeumeul. Cila ko IFAN dakh sokhal ko mok yeneen yu melni mom tee booku si Afrik sow janta yii lakk nassaran. buu fekeni deccukay deuk Afrik ci Dakaaru ammagut, yeenenn jeego nioggi juddu feele see niame, Bamako, Abija, ndar ak dakaaru (deccukay bacca Goore). Bobuu deccukay bokuna si jeego yuu reyy. Bokunassi ay juumtukay niu jeggi dayoo, dakh niu munna dello askan wi giss gis niu jogge ci dokh mi, manan leep luu eube dokh ak napp mi, jaraaleko beppu khett bi nekk si dokh.

***<u><big>Feetewaaye</big></u>***

* West African Museums Programme (WAMP), , Dakar, Bureau régional de l'UNESCO pour l'éducation en Afrique, 2008 (OCLC 318587910, lire en ligne [archive]), chap. 7 (« Musée de la Mer de l'IFAN Ch. A. Diop, Gorée »), p. 29–31
* (en + fr) Théodore Monod, Pierre Louis Dekeyser et Georges Bracher, «  », *Museum International*, vol. 14, no 1,‎ 1961, p. 1–11 (DOI 10.1111/j.1755-5825.1961.tb01561.x, lire en ligne [archive])
* Amadou Abdoulaye Seck, «  », *Bulletin du WAMP*, no 7,‎ 1997, p. 6-16
*  [archive]
*  [archive]
*  [archive]

*
Ile de Saint-louis

= Dun bou nek Sénéal =
Dun bou Saint-Louis mo feeté si xalu zu teud bi  bu ndar. Si attum 2000 laaco UNESCO bind si momeelou adduna bi.

Dek la yitam bou makk si walum adda ah thiossan.

= Taariix =
Gnogui co deff momëlou Toubab si 17e siécle, Saint-louis gnugui ko deff taxx si diguu 19e siecle. Mo neek Cpital bu dieuk bu Sénégal si attum 1872 ba 1957. Mo gui amoon taxawaay bu maak si walum koom ak adda sii afrique suwu diant bi yeupp.

miinu fëttëm si dun wi ak fu dëg bi di sanëcu si dëxu Sénégal bi ak ay xarelem you mouthi ayib, fi nap you di terr ak deug zayou toubab yii mo tax Saint-Louis am xarou kanan bu ragnëco.

= Gnogui co Tiibë =
Creating a connection

Siyazi ukuba abantu bafuna izinto ezininzi kwi-intanethi kwihlabathi lewebhu kwixesha lanamhlanje.

Le mfuneko ngoku ibe yimfuno emandla yabantu.

Siyazi ukuba iinethiwekhi ze-intanethi zibaluleke kakhulu kumntu wonke. Ezi ndaba zibonisa imisebenzi yazo kwiindawo ezininzi zobomi bethu, ziyabachaphazela kakhulu abantu namhlanje. Kuyimfuneko ukuba wazi la majelo ngokusondeleyo, ekwanokungcwaliswa kwengqondo.

= Creating a connection =

Yiyo loo nto imimandla enokufikelela kwi-Intanethi ihlala ifuna ukuhlawula ingqalelo.

Yiba nguwe, zama ukuzigcina kude nemidiya enjalo. Kungenjalo, kukho ithuba lokuba uya kufumana umonakalo omkhulu.

Okokuqala, masifumane impendulo kumbuzo wokuba kutheni unxibelelwano lunikiwe. Indawo Creating a connection kufuneka ibe yindawo ephezulu kakhulu yokukwazi ukuyinika. Indlela enzima, njengoko izabelo ikhonkco kubalulekile kwezinye iisayithi.
L'louxha l'proto-indo-european

**Proto-Indo-European** (PIE) walla zeda L**'Hindu-europiya-loula** hia l'louxha r'rconstructed elli tkoun l'asl l'mosctarak mteë familyet llouxhat l'hindu-europiya L'caractéristiques l'mqaddma ëla buħouth ëamlouha l'linguists explenêt r'relations mteë llouxhât l'Indo-European.proposed features have been derived by linguistic reconstruction from documented Indo-European languages. Belli, mafammesc l ħadd l'laħtha records tethbt elli l'indo-european kênt mn aslu mawjouda. R'records yetmatthlou f ktiba ëla l ħyout, athar mteë nitham kiteeba walla proofs m l'culture mteëhum.

Kênt famma xedma kbira beesc yreconstructu PIE akthr mn ay proto-louxha oxra, s'sbab ykoun ëla xatrha akthr louxha mafhouma mn bin l'proto-louxhat l'oxra f l'ëasr mteëha. R'reconstruction mteë PIE walla l'louxha elli jeya mnha, w barsca techniques linguistiques beesc yreconstructu bihom (kif l' "comparative method") k résultat ttawru.

PIE k nathriya kênt maħkiya k louxha waħda mn 4500 QM l 2500 QM f awêxr l'ëasr l'ħäjariy w bdêyt l'ëasr l'bronzi, ama famma taqdirat oxra tdifferi b akthr mn alf snea. Farathiyt Kurgan tqoul elli asl l s'scaëb l'Proto-Hindo-Europiy ynejjm ykoun hthâb l'quqâz l'pontiya f Europa s'scarqiya. R'reconstruction l'linguistique mteë PIE xalletna naëtou nathra ma aëmq l l'culture l'badwi w d'din elli yqoum ëla l'mojtamaë t'thukouriy l elli kênu yeħku b l'louxha hethi.
Alfabečisu

A B C Č ČŠ Ć ĆŠ D E F G H I Ә Ӡ Ꙅ J K Q L M N O P ŠĆČ R S Š ŠČ ŽČ T U UO UN UM V W X ĐŽ Đ PŠ ČH SŠ SH ŠJ ŠH Gh I-Gh Gć Y Um Z Ž Ŝ Ĉ Ĝ Ĵ U ER-T Ŭ
Edgar de Wahl

**Edgar Alexei Robert von Wahl** mbaa **de Wahl** (23 ut 1867 - 9 mars 1948) doon na jàngalekat, jataay ak làkk-xam-xam bu Almaañ bu réewum Baltik. Moom moo gën a siiw ci li mu sos Interlingue (mu ñuy wax *Occidental* ci bakkanam gépp), làkk wu ñu sàkk ci wàllu naturaliste ci wàllu làkki Indo-Europe yi, mu jëkk a feeñ ci atum 1922.

## Jëfandikukat
*Edgar von Wahl. Flexion und Begriffsspaltung. – Linguist 1896, nr 10.
*Edgar von Wahl. Ausnahmen. – Linguist 1897, nr 3.
*Edgar de Wahl. [Idiom neutral reformed]. – Progres 1906, nr 6.
*Julian Prorók. Ketzereien: Keimzellen einer Philosophie. Tartu, Leipzig 1906.
*Edgar de Wahl. AULI = Auxiliari lingue International. – Discussiones 1909, nr 1-2.
*Edgar de Wahl. L leges de derivation en verbes. – Lingua Internationale 1911, nr 1.
*Edgar von Wahl. Kaiserlicher Estländischer See-Yacht-Club: historische Übersicht 1888-1913. Tallinn 1913.
*Edgar de Wahl. Qual instructiones da nos li historie de lingue universal. – Kosmoglott 1922, nr 1, pp 6–8. 
*Edgar de Wahl. Radicarium directiv del lingue international (occidental): in 8 lingues. Tallinn 1925.
*Edgar de Wahl. Interlinguistic reminiscenties. – Cosmoglotta 1927, nr 41, pp 54–64.
*Edgar de Wahl. Occidental: gemeinverständliche europäische Kultursprache für internationalen Verkehr: Begründung, Grammatik, Wortbildung, vergleichende textproben. Tallinn, Viin 1928.
*Edgar de Wahl, Otto Jespersen. Discussiones inter E. de Wahl e O. Jespersen. Chapelle 1935.
*Edgar de Wahl. Spiritu de interlingue. Cheseaux/Lausanne, 1953.
FK Panevėžys

**FK Panevėžys** (*Futbolo klubas Panevėžys*) benn football club ci "TOPLYGA" (Lituwaani).

***[[A lyga]], Lituwaani: 1**
:: 2023

## Staad
*Staad Aukštaitija (Aukštaitijoa stadionas).

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* TOPLYGA

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Dalub web: FK Panevėžys
* facebook
* SOCCERWAY
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive

Panevėžys
Panevėžys
DFK Dainava

**DFK Dainava** (*Dzūkijos futbolo klubas Dainava*) benn football club ci "Pirma lyga" (Lituwaani).

***[[A lyga]], Lituwaani: 0**
:: -

## Staad
*Staad Alytaus miesto (Alytaus miesto stadionas).

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* A lyga 

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Dalub web: DFK Dainava
* facebook
* SOCCERWAY
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive

Žalgiris
Žalgiris
Tehran

**Tehran** moy capitaly Iran. tehran deuk bu epp ay nitt si iran.niongui tollu si 12.000.000 tchi ay nit. Teheran moo di dëkk, bi ëpp kese ak waa réewu Iran, di dëkku Teheran ak diiwaanu Teheran. Dëkk bu Teheran amoon na xaalisu 9,039,000 ca njëga 2022. Dëkk bi gën a màgg ci ñeent-fukki nit ci àddina sépp ak dëkk bi gën a màgg ci gannaaw Asie sépp, Teheran mooy ñaareelu metropolis bu ñuy wax Ñeent subay dëkk bu ñuy wax Ñeent subay dëkk ba ca penku ya.
Ci bu jëkk ya jiitu, benn ci wàlli Teheran bu nekk teeruwul ci diiwaanu Ras, dëkku Mediya bu am maana bu yàgg, ñu rey ko ci biir arab, ci diiwaanu Turki ak ci biir Mongol. Noonu Ray bu yàgg ñu rafetal ca bérab bu mag ba ca Teheran.
Teheran moo jëkk a tànn ci bëti Buur ci diiwaanu Iran, jaarale ko ci Mohammad Khan, bi mu nekkoon ci diiwaanu Qajar ci 1786, gannaaw jege woon na diiwaanu Iran ca Kawukas, ba noppi tàggoo ak Iran ci bëti Buur ya ak Iran, ngir moytu mbooloo, yi féete kaw dénkaane yu jëkk ya yilif Iran. Waaye kër Yàlla ga fàbbi yoon ya, ngir àddina sépp, dëkku Teheran daldi nekk kilifag diiwaanu Perse yi. Noonu ay jëfam yu bare di tabax ci biir diirub 1920, te Teheran daldi tàmbali yàgg, ngir màggal réewu Iran gépp, li dale ci téeméeri at yu 20.

## tararix
Wàll:Dëkk Iraan
Ahvaz

**Ahvaz** ben la si deuk iran. Ahvaz mooy dëkk bi féete sud Iran ak giiru Ahvaz, di diiwaanu Khuzestan. deuk bi mo nek centru khuzestan. ay arabe ak ay bakhtiyar nio eupp si deuk bi. foofu la teenu petrol yu bare nek té moy frontièru Iran ak iraak.
Muy dëkk mooy jiite réew, bi féete ak giiru réew mi di ko jëfe. Ndaxte dëkk nañu ci diiwaanu Perse yi, Arab yi, Baktiyar yi, Dessful yi, Sushtar yi ak ñeneen. Ay làmmiñ yu wax ci biir diiwaanu Persi ak Arab, ak Luri (Bakteri), ak diiwaanu àddina yu bare yu mel ni Dezfuli, Shushtari ak yeneen yu ñuy wax. Ñu ngi ci kaw 1.300,000. Foofa la dëkk, bi ñuy s àkke ci diiwaanu Siyabani, di kër gu nekk ci 1,136,989.
Kenn ci ñaari dexi Iràn yi féete ci wetu Arvand, maanaam «Sett al-Arab,» maanaam Karun, jaar ci diggu dëkk ba. Te waavase am na xaalis bu yàgg, biy dellusi ci diirub waa Akaman. Ca jamono yu jëkk ya, dëkk ba amoon na ca jataayu Yawut ya ca Akademi Gondasapur.
Te it Ahvaz am na tur ci ay séddam yu rafet. Jant bu weex bi, téere bu ñuul bi,téere bu nekk ak téere bu rafet bi ñoom  ñeenti tur ya lañu.

Wàll:Dëkk Iraan