open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Màngo

**Màngo** garab la gu cosaanoo "Asi", bokk ci njabootug **Anacardiaceae**, bari na lees koy jëmbat ci réew yu tàng yi ndax ay doomam.

Moom **màngo** ak tàndarma bokk nañu ci garab yi gën a yàgg. Araab yi ñoo ko indi Afrig ci fukk ak juróom-benneelu xarnu. 
Màngo nag man naa sax fu bari waaye ci xur la gëne.
Ñemewul taw ci jamono yi muy jebbee. 

## Melo wi
**Màngo** garab gu mag lay doon guddaayam day àgg ba ci 20 ba 25i met.

Xas mi daa ratax ay doomam day mat 500 ngaraam ba ci ñaari kilo ak genn wàll. Saalu doom bi dafa sew te tàppndaar

## Njariñ yi
Xobi **màngo** dees na ko jëfandikoo ngir wattu feebar yu tukkee ci jam-jam walla dagg-dagg.

Meññeef mi lu bari ay ferñent la, te it moom **màngo** lu baax ci "kãseer" la ak néew dereet. Te it **màngo** dana dimbalee ci yeex a màgget ngir ferñet yi mu làmboo. Bokk na ciy ngëneelam day xeex feebaru noyyi, day reesal ñam di xeex seere. Saal bi lu baax la ci saan danga koy baxal di ci naan booy lekk.

## Nataal yi

Dencukaay:Mangifera indica old.JPG|Garabug Màngo
Dencukaay:Mangifera indica var. José.JPG|Meññetum Màngo bu ñuragul lool
Dencukaay:Mangos criollos y pera.JPG|Màngo ju ñor lool
Dencukaay:Mangifera indica (486463993).jpg|Xob yi
Dencukaay:Mangifera indica 0004.jpg|Dàtt bi
Dencukaay:Mango (Mangifera indica) (14484863559).jpg|Tóortóor yi
Dencukaay:Starr 080417-4172 Mangifera indica.jpg|Ñam wi


## Turu xam-xam wi
Mangifera indica

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Xorompolle

*Mbind mu weng**Xorompolle*'

((Ay njariñ))

Xorompolle: garab la gu baax gu am solo boo ko dëbbee ba mu mokk nga def bis bu ne ba la ngaa lekk dara nga jël ci genn wall gudd gu ndaw nga boole ko meew dangay tàngal ndox mi nag door koo jaxase ak moom soo ko dee def bis bu set baa na ci diir muy metti ak taasyoo ak ilseer ak feebar yu bari yuy dal nit raw Kon de ndekete seetaan kuy def lum wërtë def baaxul  Kon seetaan kat yi wuyyuleen!a ti na feebaru biir rawatina jabet!
Tarrafal de São Nicolau (dëkkaan)

**Tarrafal de São Nicolau** benn dëkk-dëkkaanu ci yu dunu São Nicolau, Kap Weer.

## Dëkki
*Tarrafal de São Nicolau

## Dëkk-dëkkaani
*Cabeçalinho
*Fragata
*Hortelã
*Palhal
*Praia Branca
*Ribeia dos Calhaus
*Ribeira Prata

## Football clubi
* AJAT'SN
* FC Praia Branca
* FC Ultramarina de Tarrafal

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*https://web.archive.org/web/20190714061259/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/TarrafaldeS%C3%A3oNicolau.aspx

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Paul (Kap Weer)

**Paul** benn dëkk-dëkkaanu ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer.

## Dëkki
*Pombas

## Dëkk-dëkkaani
*Cabo da Ribeira
*Campo de Cão
*Eito
*Figueiral
*Janela
*Pico da Cruz
*Ribeira das Pombas
*Ribeirãozinho
*Santa Isabel

## Dayo
*Antoninho Travadinha

## Football clubi
* UD Janela
* Paulense DC

## Nataal yi

Paúl.JPG
Faja de Cima, Cape Verde - panoramio.jpg


## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*https://web.archive.org/web/20060506171646/http://www.paulbelezanatural.com/
*https://web.archive.org/web/20190714061642/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/Paul.aspx
*https://web.archive.org/web/20160820012229/http://asemana.sapo.cv/spip.php?article23822

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Wén

**Wén** gi xeetu garab la gu bokk ci ñoñ Pterocarpus ak ci njabootu Fabaceae. Ci Sahel gi lay meññ ci Afrig.

## Njariñ yi
Mattam nekk na lu nit ñi xëntewoo.

## Nataal yi

Dencukaay:Pterocarpus erinaceus MS 4178.JPG|Garabi wén
Dencukaay:Pterocarpus erinaceus Woodville 5 12 1832.jpg


## Turu xam-xam wi
**Pterocarpus erinaceus**

## Tur wi ci yeneeni làkk
Farañse: véne (wén) 

Wàll: garab
Suraas g

**Suraas** gi xeetu gàjj la gu bokk ci njaabootu Rutacées. Barab yu tàng yi lees koy bay. Asi la bàyyikoo. 

## Melo wi
Garab gi man na àgg ba 10i met ci guddaay. Wànqaasam day am i dég te xobam 4 10i sàntimet àgg ci guddaay. 

## Njariñ yi
**Suraas** gi soloom ci wàllu koom lu fés la. Am na solo it ci wàllug paj. 

## Nataal yi

Dencukaay:Citrus-sinensis-20080322.JPG|Tóortóor bi
Dencukaay:Citrus sinensis Sanguinelli 0zz.jpg|Meññetum suraas(doom bi)
Dencukaay:Citrus sinensis Navel 1zz.jpg|Xob yi
Dencukaay:Citrus sinensis 2013 000.JPG|Doomi suraas ginnaaw ñor
Dencukaay:Citrus-sinensis-1-Orange tree in California.png|Garabug suraas gu meññ
Dencukaay:Starr-180917-5503-Citrus sinensis-Valencia ready for juicing-Hawea Pl Olinda-Maui (45815654601).jpg|Meññetum suraas muñu xar


## Turu xam-xam wi
Citrus sinensis

Wàll: garab 
Wàll: meññeef
Saar

**Saar** garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées.

## Melo wi
Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10 met. Garab gu bari lool ay witaamin la.

Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool.

## Njariñ yi
-Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi.

-Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi.

-Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru.

## =Nataal

## Turu xam-xam wi
Sawat

**Sawat** gi ci njabootug Combretaceae la bokk. Bari na lool ca màndiŋ yu Senegaal, Gànnaar, Niseeriya ba Ecoopi ak Ugandaa.

## Melo wi
Garab gu neewi xob la, gàjj la guy àgg 1 ba 3i met. Xasam day ñuul bu garab gi gone, buy mag nag day baam.

## Njariñ li
Soloom siiw na wàllu faj ci Afrig gu soww, reenam day faj mettitu biir, xobam dees koy baxal ngir faj febaaru sawukaay.

## Nataal yi

Xobi garabug sawat.jpg|vignette|Xobi garabug sawat
Tóor-tóoru garabu sawat.jpg|vignette|Tóor-tóorub garabug sawat
Meññeefum garabug sawat.jpg||vignette|Meññeefi garabug sawat


## Turu xam-xam
Combrerum aculeatum

Wàll:garab
Wàll: meññeef
Combretum

**Sawat** gi ci ñoñ Combretum la bokk. Bari na lool ca mànding yu Afrig.

## Melo
Garab gu neewi xob la, gàjj la guy àgg 1 ba 3i met. Xasam day ñuul bu garab gi gone, buy mag nag day baam.

## Njariñ
Soloom siiw na wàllu faj ci Afrig gu soww.

## Nataal

Dencukaay:Combretum constrictum - Powderpuff Combretum 2014 (4).jpg|Meññat mi
Dencukaay:Combretumaculeatum.jpg


## Turu xam-xam
Combrerum aculeatum
Yussofa

Ayuba Sulaymaan Jàllo (ñu gën  Koo xam ci turu  Jòobeen Solomon)  , mi ngi judd jamonoy 1701 fëla ca  Bundu,  mi ngi dee atum 1773 .Nekkoon Imaam , waaye ba tay bokk ci  ñi loru  ca njaayum jaam yi  tubaab yi doon def nit ñu ñuul  ñi.

Nekkoon ab jaam ci ay weer ju bari fee ca  Marilaand  , moom mooy Benn jaam bi njëkk bi   dellusiwaat ci  njaayum jaam ñi  nekk Kenn ci   "Spalading Gentleman' s Society "

Ayaub Sulaymaan Jàllo  , bindul ay jaar-jaary fundamental moom ci jëmm mi boppam, waaye ñi kuy xam ci dimbalug téereb tomaas  Bulett bii génn ca atum 1734

Judd atum 1701.       Ci réewum Senegaal   , Ayuba  bi ngi bokk ci njabtoog gog ay julit lañu,  doon ay woroom xam-xam ci mag, Bi bu nekkee gone ci la jàng làkkuw Araab ak alxuraan  ,moo àndoon ak  buurub Fuuta ba bu siiw ba  Sàmba Gelaajo Jéggi .Bi Amee 29i at,  ci la ko Mandige jàpp. Ñu Njaay ko benn "kapiten" bu ñuy woowee  Piki
Santa Catarina (Kap Weer)

**Santa Catarina** benn dëkkaanu ci yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Dëkki
*Assomada

## Dëkk-dëkkaani

*Achada Galego
*Achada Gomes
*Achada Lazão
*Achada Leite
*Achada Lém
*Achada Ponta
*Achada Tossa
*Aguas Podres
*Arribada
*Banana Semedo
*Boa Entrada
*Boa Entradinha
*Bombardeiro
*Chã de Lagoa
*Chã de Tanque
*Charco
*Cruz Grande
*Entre Picos
*Entre Picos de Reda
*Figueira das Naus
*Fonte Lima
*Fonteana
*Fundura
*Furna
*Gamchemba (Gaamxemba)
*Gil Bispo
*Japluma
*João Bernardo
*João Dias
*Junco
*Librão
*Lugar Velho
*Manxoli (Mancholy)
*Mato Baixo
*Mato Gege
*Mato Sancho
*Palha Carga
*Pata Brava
*Pau Verd
*Pedra Barro
*Pingo Chuva
*Pinha dos Engenhos
*Ribeira da Barca
*Ribeira Riba/Ribeira Acima
*Ribeirão Isabel
*Ribeirão Manuel
*Rincão/Porto Rincão
*Saltos Acima
*Sedeguma
*Serra Malagueta
*Tomba Touro

## Dayo
*António Mascarenhas Monteiro
*Ivone Ramos
*José Maria Neves

## Football clubi
*Os Amigos
*Desportivo de Assomada
*Grémio Desprtivo de Nhagar
*Juventude de Assomada

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20091122162713/http://www.ams.cv/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=49
*https://web.archive.org/web/20190714061703/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/SantaCatarina.aspx

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Màntaalis

**Mantaalis** garab la gog ay xobam 

day sew teg ci dëgar. Am ay wànqaas yu tegaloo ci melokaan wu yomb a ràññee,  man a 

àgg  ci fukk ba ci ñaar-fukk i met... ci njoolaay. Mbayum garab gi ajuwul ci lenn luñuy jëfandikoo ci wàllug foytéef waaye man nanu koo jëfandikoo cig paj walla cuub. Dees koy jëfandikoo it leeg-leeg ci jëmbat i garab ndax garab gi keram day yaatu lool te it garab gi bu màggee day rafetal bërëb.

## melo wi
Ci cosaanam, moom garab gi mi ngi cosaanoo réew mu ñuy wax (Madagaskaar).

## Mbayam ak barabam
Noo ngi fekk garab gi ci lu ëpp ci àll bu kawewut lool, ci suuf su nangu. Cig mbayam nag garab gi man naa dund ci sunu tund wii nga xamente ni du tooy lool, te it du wow lool ak màggam it doon lu gaaw ci barab yi nga xam ni du tàng lool te it du sedd lool te it li ko ciy gënal mooy ay taw yoo xamente nii du bari lool waaye it bu baree itam man na koo dékku. Dana soxla it muy nekk fu am jant day gën a gaawal ak màggam.

## Ay njariñam
Garab gi amul benn njariñ ci lu jëm ci lu nit man a lekk. Ci wàllug paj, xasu garab gi ak i bantam man nanu leen a jëfandikoo ngir faj feebari yenn biir yi. Leneen it ci ay njariñam garab gi man nanu koo jëfandikoo ci lu ëpp ci nu ñuy fexee jëmbatat i garab maanaam ay sémb yu jëm ci jëmbat i garab leneen ci ay njariñam xas mi ak bant bi man nanu leen a jëfandikoo ngir defar ci ay xeet i cuub.

## Nataal yi

Dencukaay:Terminalia catappa 1.jpg|Xobi Màntaalis
Dencukaay:Terminalia catappa 2.jpg|Tóortóor yi
Dencukaay:Terminalia bellirica bark.jpg|Dãtt bi
Dencukaay:Terminalia bellierica P1140651 06.jpg|Doom yi

## Turu xam-xam
Mantalie Terminalia
Yomb

**Yomb** garabu yomb xeet la ci garab yiy law ñu leen di bay at ba at te ñuy meññ. Foytéefam dees koy jëfandikoo cig wowam ci lu toll ci lu nit manul xayma cig yàgg, ak réew i Àddina bi yépp ak di ci defar ay jëfekaay yu bari mbaa ci lu neew nu koy lekk niki lujum. 

## Melo wi
Yomb garab guy sax at ba at la, di law ci suuf walla ci kaw,am ay car yu gudd teg si di laxasoo. Xob yi dañuy juwwaloo, wërngëlu, lemu teg si nooy ci laal. Foytéefam day am ay melokaan yu wuute, mel ni xala walla mu gudd . Leeg-leeg day niru ag (buteel) am benn wàll gu yaatu ak beneen bu xaw a gudd. Foytéef bi man naa àgg ba ci benn met... walla mu ëpp ko ci guddaay. Kog gi ko wër su wowee day mujj dëgër ba mel ni bant. 

## Cosaan li
Garabu yomb mi ngi cosaanoo ci tund yu xala yi dénd i Afrig ak Asii waaye kenn xamul fan la dëgg-dëgg ndax fu nekk lañu ko mujj fekk ci Àddina ndax daa mujj doon mómeelu xeeti doomu Aadama gépp, ñu di ko jëfandikoo ci seen i tukki teg si ñoŋal ko. 

## Mbayam
Mbayum Yomb de yomb na lool ndax garab gi li mu soxla mooy suuf su wow ci barab bu am naaj ñu man faa ji jiwu garab gi. Man nanu sampaat garab gi su dee am nanu tiitaange ci ñu bañ a màgg mbaa suuf si bañ a tàng. Màggu garab gi gaaw na lool. Dina soxla itam ab sàkket leeg-leeg ngir mu man a law ci kawam. Mbayum yomb nag mi ngi ñor ñaari weer képp ginnaaw ji gi 

## Njariñam
Su weesoo ñam wii di yomb nu man koo boolee ci sunuy togg, li ëpp ci njariñu yomb mooy joxe ay jëfandikaay yu nit di soxla niki Koog, Leget, mbàttu, añs. Amna ñu koy jëfandikoo it yeneen i xeetu jumtukaay yu jëm ci woy niki Koraa, Xalam, añs. Leeg-leeg itam nga gis ku ko jël taaral ko ngir jëmal dëkkuwaayam. 

## Nataal yi

Dencukaay:Su kabakları.jpg|Yomb yu law ci kaw
Dencukaay:Calabash (Lagenaria siceraria) in Seoul.jpg|Jomas (doomi yomb)
Dencukaay:Calabash (Lagenaria siceraria) in Seoul 2.jpg


## Turu xam-xam wi
Laganaria siceraria 

Wàll:garab
wàll:meññeef
Bëtu-jaan

**Bëtu-Jaan** garab la gu ëppe ci réew yi ci diggu àdduna bi, fu ci mel ni: Madagaskaar, Réewu Kóngo, Endonesi, Folorit...

## Melo
Garab la gog ab taxawaayam  day àgg 8 ba 9i met. Ay xobam dañuy ràbbaloo defub dank.

Ay doomam dañuy defum sàq, xonq coyy te dëgër lool ba noppi nangoo bari. ( sakkan)

Bëtu-jaan bu tolloo ci di dëgër, dootul neex a sempi ndax reen yi dañuy law fu sori ci biir suuf si.

## Ay loram
Garabu bëtu-jaan nag amna ay lor:

-Xoox yi dañoo am tooke. Benn xoox rekk boo ko ci yëyee man na laa faat.

-ku kay jëfëndikoo day wàññi tooke gi. Dangay baxal xoox yi ak meew ba ñu bax nga weer leen ci naaj wi ba ñu wow.

## Ay njariñam
Waa pajum cosaan dañ koy jëfandikoo.

Xob yi dees koy baxal di ko naan day faj soj ak woppi sëqat.

Day yokk kàttanu góor ci néegu sëy.

Dees na ko it jëfandikoo ci sëqal kawar.

Xoox yi dees na ko def i per fecckat yi di ko takk ak a def ci seen i juŋ-juŋ.

Xoox yi it nattukaay la: Xoox bu ci ne ak moroom ja ñoo tolloo ag diisaay, ba tax na waa End dañ koy natte seen i wurus.( 12i xoox di dayob 11,6 garaam ci wurus).

## Nataal

Dencukaay:Rosary Pea Plant Seed.jpg|Garabug Bëtu jaan
Dencukaay:Abrus precatorius seeds.jpg|Doomi garabug Bëtu jaan
Dencukaay:Abrus precatorius - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-002.jpg|Bëtu jaan

## Turu xam-xam
Abrus precatorius

Wàll:garab
Garanaat

**Garanaat** xeet la ci xeeti garab yi nga xam ni dañuy am fóoyteef,  mi ngi bokk ci njabootug  Lythracées . Cosaanam ma nga nekk fële ca Asi  ñu di ko bay ci kémbaar yu bari, fi muy sax nag mooy fu xaw a am aw naaj.

## Melo wi
Garab gu ndaw lay doon, guddaayam man naa jàpp 6i met. Man naa dund 200i at, waaye li ëpp ci limiy jur mi ngi koy jur ci 20i atam ju njëkk yi.

Ay Tóortóoram, dañuy yor melo wu xaw a xonq, 3i sentimet la baaxoo di gudde, ñatti yoon rekk lay meññ ci at mi, weeru Ut ak Me . Melow foytéefu "Garanaat" ñoo ngi sukkandikoo ci nimuy matee, maanaam yenn saay mu yor melo wu weex, walla wu xoq, walla wu mboq.

Doonte man naa dund ci suuf su xaw a wow waaye du tee garab gi suuf su xaw a tooy la bëgg ngir mu man a jur ay foytéefam ni mu ware.

## Solo si
Garanaat garab la gog manees na cee defar ay jar doom bi dees koy lekk ay tóortóoram manees na cee xeex yenn wopp yu mel ni Aasm.

## Nataal

Dencukaay:Pomegranate fruit - Punica granatum.jpg|Meññetum Garanaat
Dencukaay:Punica granatum1.jpg|Dàtt bi
Dencukaay:Punica granatum (Jardin des plantes).jpg|Tóortóor bi
Dencukaay:Punica granatum bonsai 3.jpg|Xob yi
Dencukaay:Punica granatum (8).JPG|Xob yi ba tay

## Turu xam-xam wi
Punica granatum
Xoos

**Xoos** xeetu garab la bu bokk ci njabootu Rubiaceae ak ci ñoñ Mitragyna. Afrig gu Sowwu ak gu digg lay nekk. 

## Meloom wi
Guddaayam danay àgg 8 ba 10i met. Xobam ci guddaay day àgg 6 ba 9i sàntimet, ci yaatuwaay 3,5 ba 5 sàntimet. Melow xol la yore. Tóotóoram day weex te am xet gu tar. Yaatuwaayam 2 ba 2,5i met la. Cari foytéefam day yàgg ak ñoom lool. 

## Njariñam li
Xoos garab gees di jëfandikoo la ci pajum cosaam ngir faj xeeti tawat yu wuute. 

## Nataala yi

## Turu xam-xamam wi
Mitragyna inermis 

Wàll:garab
Werlaay

**Werlaay** garab la gu man a gudd fan lool. Fi mu ëppe mooy ci réewi Afrik yu tàng yi fu ci mel ni Senegaal, Muritani,  Sudaã, Somali Ba sax ci réewi araab yi ak réewum Endonesi. suuf su saf-sàpp te am ban ak poto-poto  lay ñore 

## Melo wi
Garab gu ndaw la. Taxawaay bi 2i met du ko weesu. Ay caram dañuy àgg it ba 2i met. 

## Ay njariñam
Ay doomam dees koy watt di lekk. Xob yi ak reen yi dees koy jëfëndikoo ci wàllum pàj lu ci lu mel ni biir buy daw ak mbàq gu am góom ( estoma). 

## Loraange yi
Gisuñu benn loraangeem. 

## Nataal yi

Dencukaay:Abutilon hirtum - 01 Bubai Bera.jpg|Tóortóoru Werlaay
Dencukaay:Bladluis abutilon.jpg
Dencukaay:Flower large stamen.jpg
Dencukaay:Abutilon oxycarpum.jpg|Xob yi
Dencukaay:Abutilon persicum 03.JPG
Dencukaay:Abutilon megapotamicum2.jpg
Dencukaay:Abutilon sandwicense (5113343664).jpg

## Turu xam-xam wi
Abutilon pannosum  .

Wàll:garab
Waax

**Waax** xeetu garab la gu bokk ci njabootu Poaceae ak ci njabootaatu Bambusoideae, Afrig gu naaje la bàyyikoo. 

## Meloom wi
Man àgg ba 10i met ci guddaay ak 10i sàntimet ci yaatuwaayu dàtt. Xobam danay àgg ci guddaay 1 ba 2i sàntimet. Doom danay àgg ci guddaay 10 ba 15i milimet. 

## Njariña yi
Dees na ko jëfandikoo ci defarug alkol, ñoll ak duu. Waax ci xeeti tabaxukaay yi la bokk. 

## Nataala yi

Dencukaay:Oxytenanthera abyssinica00.jpg
Dencukaay:Oxytenanthera abyssinica 2zz.jpg

## Turu xam-xamam wi
Oxytenanthera abyssinica 

Wàll:garab
São Pedro (Kap Weer)

**São Pedro** benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer.

## Nataal yi

São Pedro, Cape Verde - panoramio (2).jpg|Praia de São Pedro
AeroportoSPedro.JPG
Aeroporto Cesaria Evora Sao Vicente.JPG
Farol Dona Amélia.jpg


## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*http://mindelo.info/gal_spedro.php 

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Karite

**Karite** xeet la ci ñoñ vitellaria mi ngi bokk ci njabootug  Sapotaceae ñu ngi koy fekk mu yaatu lool ci àllub Afrig sowwu jant bi ak diggu Afrig .

### Ay turam
"Karite" ñi ngi koy woowe ba tay "siri" ca Bàmbara fële ca Mali loolu moo waral turu àngale wi "Shea tree"

Boo demee ci yenn goxi Afrig ñu ngi ko fay woowe "Tànga" walla "Tama".

## Melo wi
Garab la gog day am ay xob guddaayam man naa jàpp 10 ba 16 ci ay met, du am ay xob li feeg amul fukk  ak juróom-ñatt ci ay at, Ci boobu nag ci lay tàmbalee di am ay xob yoo xam ni dañuy yor melowu nëtëx bam am téemeeri at,  garab la gog man naa dund ñaari xarnu.

Yaatuwaay peram manees na koo jàpp ci 1,5i met.

Ay foytéefam dañuy yor melo wu weex, amug xet , di génn ci jamonoy lolli maanaam ci diggante nowàmbar, saawiyee.

Ci ay foytéefam dañu fay fekk lem ngir ne yamb yi dañu koo bëgg lool. Garab la gog day màgg ci àll bi ngir nag ñu doon wax dëgg-dëgg "karite" fàww mu am fukki at ak juróom nga xam ne booba  lay génne ay xobam yu jëkk.

Ay foytéefam juróom-benn kilo yii rekk lañuy jël def ko muy doon diw, diwug karite maanaam boo xoolee li muy ñorle buñu ko xaajee ñatti xaaj benn xaaj bi rekk lay jël.

Garab gi nag bu demee ba am juróom-fukki at jàpp téeméer ay xobam dañuy mujji doon ay doom loolu nag muy mbir mu yéeme lool ay foytéefam manees na leen a natt ci 10 jàpp 57 ci ay garaam.

## Njariñ yi
Garabu **Karite** nag bari na ay njariñ lool ndax doom bi manees na cee am karite gees di diwoo garab gi itam manees na cee togg, manees na cee def ay kamoot, cempteŋ , ay toogu a.ñ.s.

Foytéef yi bari na ay witaamin lool dees koy jëfëndikoo.

## Nataal yi

Dencukaay:Specimen Vitellaria paradoxa.jpg|Wobi garabug Karite
Dencukaay:Vitellaria paradoxa MS4195.JPG|Doom yi
Dencukaay:Vitellaria paradoxa MS 3765.jpg
Dencukaay:Karitenüsse220109.JPG|Doom yi, meññeef mi
Dencukaay:Parc national de la Pendjari-Vitellaria paradoxa (4).jpg|Garab gi
Dencukaay:Feuilles du karité.jpg|Xob yi ba leegi

## Turu xam-xam wi
Vitellaria paradoxa


Wàll:garab
Wàll:meññeef
Daqaaru tubaab

**Daqaaru tubaab**  xeet la ci xeeti garab yi mi ngi bokk ci ñoñ Prosopis , ci njabootug Fabaceae.
Ñi ngi koy fekk ci yenn gox yi ci diggu Sili walla ci bëjsaalum Peru, da fa bari lool.

## Melo wi
Garab la gog guddaayam moo ngi tollu ci 14i met. Peeram dafay rëy, yaatuwaayam mi ngi tollu ci 1i met. Am xasam day yor melow paalmaan am ay xar-xar. Ay foytéefam dañiy wëraloo, seen guddaay di tollu ci 15i sàntimet, ci biiram ay doom yu baree fay ne, doom yi day niru ak doomi kafe.
Moo ngi génn li ëpp diggante Oktoobar ak Desàmbar. Ay foytéefam mi ngi ñor diggante weeri Feewiriyee ak Awril. Garab la gog day màgg ci suuf su nooy, ci tund yi xaw a wow.

## Njariñ yi
Garab gog dees koy jëfandikoo ngir màtt, ay xobam dees koy xoontee baayima yi, foytéefam jur gi bëgg na ko lool.

## Nataal

Dencukaay:04 Pucara se Quitor (18) Prosopis chilensis.jpg|Xobi ak dégi garabug ngol|Peeru daqaaru tubaab
Dencukaay:04 Pucara se Quitor (19) Prosopis chilensis.jpg|Tóortóorum garabug ngol|Fooyteefu daqaaru tubaab
Dencukaay:Prosopischilensis2.jpg|xobi daqaaru tubaab


## Turu xam-xam wi
Prosopis chilensis

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Xarañ

**Xarañ** garab gog moo ngi cosaanoo fii ci Afrig, te bokk ci njabootug Capparacées.

Garab la gog dees na ko fekk ca: Mosàmbig, Botsuwaanaa, Namibi, Senegaal ak Madagaskaar.

## Melo wi

Garab la gog peeram dafa am ay dég.
Ay foytéefam dañiy lang ci kaw ab peeram.

Yaatuwaayam moo ngi tollu ci 40i met jàpp 50.
Aw meloow day xaw a weex buy tàmbali ñor, bu demee ba ñor meloom wi day gel.

Garab la gu bari lu miy faj lool, day faj biir buy daw.
Dees na ko jëfandikoo it ngir rafetal yenn barab yi, dees na ko sàkketee it.
Leeg leeg foytéefam dees na ko lekk.

## Nataal yi

Dencukaay:Capparis tomentosa fruits.jpg|Meññetum garabu Xarañ
Dencukaay:Capparis tomentosa buds 23 08 2010.JPG|Xob yi
Dencukaay:Capparis tomentosa.jpg|ñam wi
Dencukaay:Capparis tomentosa, Tanzania, 4544.jpg
Dencukaay:Capparis tomentosa thorns close 07 08 2010.JPG
Dencukaay:Capparis tomentosa flower Ilanda 08 09 2010.JPG|Tóortóoram

## Turu xam-xam

Capparis tomentosa

Wàll:garab 
Wàll:meññeef
Tàndarma

**Tàndarma** garab la gu bokk ci njabootu Arécacées ak ci njabootaatu Coryphoideae.

## Melo

Garab gi day àgg 15 ba 30i met ci guddaay. Téeñu xob lañ am.

Xobam day àgg 4 ba 7i met.

Tàndarma bi day meññ ak i ñoñam ciw car. Day saf suukar lool.

Ngelaw leey tóoral tàndarma gi.

## Njariñ

Tàndarma bi dees koy lekk te njaayam bari na lool, rawatina ci weeru koor. Tàndarma gi it bari nay njariñ.

## Nataal

## Turu xam-xam

Phoenix dactylifera

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Fontainhas (Kap Weer)

**Fontainhas** benn dekk-dëkkaan Porto Novo ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer.

## Nataal yi

Zentrum Fontainhas, Santo Antao.JPG
Coastline Santo Antao.JPG

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20190722214433/http://www.ecaboverde.com/cat48.htm 
*Biblioteca Nacional Digital - ''Plano hydrographico do porto da Ponta do Sol'', Lisboa, 1900 

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Koko

**Koko** gi xeetu garab la gu bokk ci njabootu Arecaceae.

## Melo

Ci gamgamlekaay disaayu doom bi danay àgg ba 1,5i kilogaraam. Day ëmb ndox mu saf suukar: "ndoxu koko".

Reenam day dugg ci suuf guddaay guy àgg 4 ba 5i met.

Limu tóotóoram duy wees 20 mbaa 30.

## Njariñ

Koko bi deef na ko lekk nim bindoo, mbaa soppi ko ay xeeti diw, mbaa ay aniinukaay.
 
## Nata

Dencukaay:Cocos nucifera growing.JPG|Meññetum Koko
Dencukaay:Cocos nucifera Blanco2.363-cropped.jpg|Car yi
Dencukaay:Cocos nucifera 7zz.jpg|Car yi
Dencukaay:Cocos nucifera (11033378715).jpg
Dencukaay:Coconut (Cocos nucifera).JPG|Doomi koko, di meññet mi
Dencukaay:Cocos nucifera 'Dwarf Malay'.jpg|Doom yi bu ñoragul

## Turu xam-xam

Cocos nucifera

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Santa Luzia (Kap Weer)

**Santa Luzia** diiwaan dunu ci yu Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

*Armand d'Avezac and Eugène de Froberville, *Îles de l'Afrique. L'univers : Histoire et description de tous les peuples*, Firmin-Didot, Paris, 1848, p. 214

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20120224220525/http://www.areasprotegidas.cv/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=11

Wàll:Duni Kap Weer
CS Mindelense

**Clube Sportivo (Klub/Club Sportif) Mindelense** benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente.

***[[Campeonato Nacional (Kap Weert)]]:**
::1975/1976, 1976/1977, 1980/1981, 1987/1988, 1989/1990, 1991/1992, 1997/1998, 2010/2011, 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2015/2016, 2018-19

***[[1. Liig - São Vicente]]: 49**
::1934?, 1938, 1939, 1942, 1943, 1946, 1947, 1950, 1951, 1952, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1962, 1966, 1968, 1969, 1970, 1971, 1974/75, 1975/76, 1976/77, 1977/78, 1978/79, 1979/80, 1980/81, 1981/82, 1987/88, 1988/89, 1989/90, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017-18, 2018-19

## Staad
*Staad Adérito Sena (*Estâdio Municipal Adérito Sena*)

## Dencukaay

CV-mind-uferstr.jpg
Sede mindelense.JPG


## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Campeonato Nacional (Kap Weer)
* Alex (Aires Alex Marques)
* Nhambu
* Adérito Sena
* Sténio
* Toy Adão

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Dalub web CS Mindelense

Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Wàll:Football
Wëttéen

**Wëttéen** garab gu ndaw lay doon mi ngi bokk ci njabootug Malvacées

## Melo wi
**Wëttéen** garab la gog day màgg sax ci yenn gox yi nga xam ne day am naaj te suuf si xaw a wow.

"Wëttéen" garabu ñax la gog man naa dund ay 10i at. Guddaayam dees koy natt ci 10i met waaye buñu koy bay dañ koy gàttal ci ñaari met ngir yombal jël giñuy jël Wëtteen wi.

Tóor-tóoram dañuy génn ci ñaari pàcc, gog day weex ak pàcci gog day mboq te yor genn xet  bees ràññeef lool.

Ci noonu ci lay amee lu mel ni mbaxana bob day dëgër, bob day màgg  daa di ubbeeku daa di bàyyi doomi wëtteen yi ñu génn  ci doom yooyu ci la fiibar bi di génnee nga xam ne moom lañuy jëfandikoo.

Te **wëttéen** yi bari nañ lool waaye bi ci ëpp liñuy jëfandikoo mooy bi ñuy woowe Gossyium hirsutum

Ngir bay Wëttéen danuy soxlawoo ab diir bu xaw a yàgg. Fu bari naaj, dees na jàpp diir bi ci 520i fan yoo xam ne danu koy suuxat ngir màggal ko ba noppi nga as ndiir ngir mu wow, as sos doo ko nàndal ngir may Wëttéen wi mu xaw a wow.

Garab la gog dees koy bay ci mbayum nawet ci Afrig, ak End, ak Amerig.

## Njariñam
Garab la gog ay at a ngii ñu koy jëfandikoo ngir di ci de far ay yéere yu nooy.

## Nataal yi

Dencukaay:Gossypium hirsutum BotGard1105openFruit.jpg||Meññeefu garabug wëttéen
Dencukaay:Gossypium hirsutum BotGardBln1105FlowerLeaves.JPG|Tóotóoru garabug wëttéen


## Turu xam-xam wi
Gossypium hirsutum

Wàll:garab
Tojj

**Tojj** Garab la gog ci barab yu wow yi la ëppe ak ci digg Afrig ( Tógoo, Sudaan, Eritere, Senegaal, Tansani, Càdd... ) ak "penku-digg" , "Asi gu naaje" ak ci barab yi néewub taw. Ab guddaayam day àgg ba 10i met.

Ay xobbam day man a yàgg lool (gudd fan). Ci ndox yu taa yi lay saxe.



## Melo wi
**Tojj** day gudd lool,  te njobaxtal la mel ni lu wërnbalu, am i cat.

Am xàncam day yor melow baam, day nooy, mel ni waasintóor yu jën.

Tojj day  bari ay wànqaas yu ndaw, Xob yi da ñuy tegaloo, nooy it, am i gaañu-gaañu.

Tojj xet gu neex la am. Doom bi day tuuti te  wex xàtt.

## Njariñ li
Am na ñuy jëfandiko doom bi ak ug wexam.

Xob yi it dees na ko def ci ñam.

Xob yi dees na ko wal def ko sunguf di ci saafara ay jàngoro yu ci mel ni safoodi lekk. Day fajj it ag coono.

Xanc mi day faj góom. Xob yi it day faj biir buy daw, buy metti ak sibbiru te day yokk ngóora ak jàngoroy sëy.

Xob yi it jur gi it dañ koy lekk

## Nataal




## Turu xam-xam wi
Maerua angolensis

Wàll:garab
Ngol

**Ngol** garab gu ndaw lay doon, gu bokk ci njabootug Fabaceae. Mi ngi yaatu lool ci tund Sahel wi ak Sahara ci Afrig ak ci réewi araab yi.

## Melo wi
Garab gu ndaw lay doon, xaw a gudd,  am xasam day liis, ay xobam guddaayam manees na koo natt ci (5-8 sentimet), ay tóortóoram day mboq.
Xopi garabu ngol dees koy jëfandikoo ngir dundaleko ak jur garab gi itam leeg-leeg dana am ay tooke garab gu man a sëq lool la manees na cee wut dund ub gëleem ak xar yi ak bëy yi. Yamb yi it di nañu soxla tóor-tóori garab gi ngir man caa defar lem bant garabu ngol di nañu ko jëfandikoo ci defar këriñ man na matt lool itam xas mi man nañu cee defar buum ndox mi it dana génne daakaande waaye daakaande ji leeg-leeg du baax lool manees na cee defarn foroote itam boo jëlee xop yi dëbb ko jaxase ko man na foroote.
## Nataal yi

Dencukaay:Xobi garabug ngol.jpg|Xobi ak dégi garabug ngol
Dencukaay:Tóortóorum garabug ngol.jpg|Tóortóorum garabug ngol


## Turu xam-xam wi
Acacia ehrenbergiana

Wàll:garab
Sàppóoti

**Sàppóoti**garab la gu bàyyikoo Amerig gu digg, mu mujj yaatu ba agsi Afrig ak Asi.



## Melo wi
Garab la gu am ay meññeef ñu neex. Ci aw déeg la ëppe waaye it di na am ci ag  joor.

Màggug sàppooti daa yeex lool. Ay doomam yu jëkk a ngi tàmbalee ci ñeent jàpp juroomeelu atam. At mépp nag lay am i doom. Ci menn at man na cee joxe 150 jàpp 200i kiloy doom.

Taxawaay bi day àgg 15 met ba 30i met. Xob yi dañoo xaw a dëgar. Xas mi du ëpp 80i sàntimet cib rëyaay.



## Njariñam
Doom yi dees koy lekk, ñam wi daa am ay ferñent, da lay sawarloo, baax na it ci ay butiit ndax day reesal. Ab bantam lawbe yi ak liggeeykatu bant yi dañ koy jëfandikoo, di ci defar ay toogu walla ay lal.

## Tur xam-xam wi
Achras sapota

Wàll:garab
Peex

**Peex** xeetu garab la gu bokk ci njabootu Bignoiaceae te bàyyikoo Afrig gu naaje.

## Melo
As ngarab la su am i tóortóor yu yor melow puur te dajaloo ciw car.

## Njariñ
Jur gi dañ ciy xéewaloo.

## Nataal


## Turu xam-xam
Stereospermum kunthianum
Sebeer bukki/Ndijji-bopp

**Sebeer bukki** garabu paj la gu bokk ci njabootu Acanthes. Ci waax yu bane yi lay meññ. Asi gu naaje ak Afrig la cosaanoo.



## Njariñ
Dees koy fajoo.

## Nataal


## Turu xam-xam
Hygrophila auriculata

Wàll:garab
Narab

**Narab** garab la gog dees koy fekk ci tund sahel ba Sudaan, Senegaal jëm Kamerun ak yenn gox i Afrig yi, garab la gog dafa bëgg suuf su xaw a tooy.



## Melo wi
Garab la gog day am ay dég sëq lool guddaayam manees na ko natt ci 10 jàpp 20 ci ay met. Yaatuwaayam dees na ko natt ci 80i sàntimet.

Am xasam day leer yor melo wu baam.

Taw yu jëkk yi ci la garab gi tàmbali di am ay xob.

Foytéefam day am ay doom yoy bu demee ba nekk mag, da na man a làmboo ak 5 jàpp 9 ci ay doom.

## Njariñam
Garab la gog dees koy jëfandikoo ni fiime ngir dekkilaat suuf si. Boo demee ci pajum cosaan garab la gog day faj  metiitu biir.

Garabu matt la it.

## Nataal




## Turu xam-xam
Acacia polyacantha
Wàll:garab
Suuruur

**Suuruur** xeetu garab la gu bokku ci njabootug Fabaceae ñoñ Mimosoideae. Moo ngi cosaanoo ci Afrig sowwu jànt.
Dencukaay:Acacia seyal Bild0830.jpg

## Aw Meloom
Garab la gog day am ay dégg. Ab guddaayam man naa àgg ba 10i met.

## Njariñ yi
Garabug suuruur ay njariñam barina lool dees na jariñoo: bant bi, xas mi, ak ndox miy genne ci moom.

## Nataal

Dencukaay:Acacia-seyal-leaves.jpg


## Turu xam-xam wi
Acacia seyal

Wàll:garab
Siddeem bukki

**Siddeem bukki** xeetu garab gu bokk ci njabootug Rhamnacées. Moo ngi coosaanoo Lo ci réew yu naaje yi.

## Aw meloom
**Siddeem bukki** garab guy am i dég, ak i doom yu nuy woowee **siddeem bukki**. Garab gu dëgër lay doon ci jamonoy noor.

Am xasam day ñagas am ay pàq, wànqaas yi yaatu, ëppante te am i dég. Xobam yi seen wirgo day wuute.

## Njariñ yi
Doom bi dees na ko jëfandikoo ci togg, dees na ko lekk noonu it.

Foytéef bi barina ay ferñeent lool.

## Nataal






## Turu xam-xam wi
Ziziphus mucronata

Wàll:Garab

Wàll:Meññeef
Garabu Lawbe

**Garabu lawbe**, mbaa **dundul,** mbaa **guy-jéeri** noo ngi koy fekk ci xalag sowwu jantu Afrig niki Senegaal jëm diggu Afrig, dalee Gine ba Gana, jaare Niseriya jëm bëj-saalumu Càdd. Ag ñeme conoom tax na mu man a dund ci àll bu wow, fu naatul lool ak fuy am naaj. Garab gi dina man a dund itam ci barab bu am i xeer ndax buutam ni mu man a denccee ndox noonu la ko man a muucoo. 

## Melo
Lawbe gi garab la gu am ay xob yu ndaw. Njoolaayam dina dem ci li ëpp ci 10 ba ci 25i met. Ci Sahel nag néew na li muy weesu 6i met. Peeru garab gi day am i dég rawatina bu garab giy màgg, xas mi woyof. Garabu Lawbe dëgg-dëgg garab gu man lu bari la, di joxe ay garabu paj, ñam wu nuy lekk, diw, matt, añs. Ñoo ngi koy bay ci Afrig sowwu jant. Garab gi mi ngi tóortóor ak a meññ li ko dalee ci juroom benneelu atam, moo ngi aju ci nekkiinam. Ci li ëpp mi ngi meññ ci noor. Waaye nag daay yi du ñu leen may ñuy am jiwu. Genn garabu Lawbe gu mag man naa meññ ba 1500i fóyteef ci at mi. 

## Ay njariñam
Garab gi bari na ay njariñ lool. Man na doon dëkkuwaayu yamb. Tóortóor yi dees koy weer ba mu wow, ñu wal ko def ko cafaay. Foytéef yu ndaw yi man nañu leen togg. Yu matul yi itam man nañu koo jariñoo ci ndefarug njar. Niinaayu diwam tax na mu bokk ci yi nit di jëfandikoo cim paj, xasu garab gi day yokk saw te day yombal mbaaxum jiggeen. Ku ko baxal it, man naa faj ràmm, ak payiis, ak bopp buy metti, man na itam waññi ween yu rëy. Ci bopp buy metti itam manees na jël xob yi rekk takk ko ci. Boppam baax na lool ci dakkal nacc-nacc ak ci biir buy daw, ci kaw mu ànd ak yeneen i garab. Sangoo ndox mu tàngu garabu lawbe baax na lool ci ku néew doole. Pàcc yi bari ci garab gi la ñuy jëfandikoo ngir faj tàngooru yaram, walla ngir wàññi coono walla ngir yokk soowum jiggeen juy nàmpal. Ci wàllum njëmbët garab: Garabu Lawbe am na ci solo ndax safara manul  ci moom lu bari, ba tax na mu man a nekk xàmmekaay. Xam-xam wane na ni garabu lawbe baax na ci suuf. 

## Yeneen i njariñ
Fiibar bi nekk ci biir foytéefu garab gi manees na koo jariñoo ci defar i pajaas ak i ngegenaay. Xas mi man na cuub. Doom yi dañoo bari diw lool ba àgg ci cosaanal petorol. Garab gi man na joxe itam matt ak lenn ci lu nu man a jëfandikoo. 

## Mbayam
Jiwoom bokk na ci liy yaatal dund garab gi waaye jëmbët ko it man na nekk su dee garab gu ndaw gi dina aaru ci daay ak ci mala yi. 

## Nataal

Dencukaay:Bombax costatum MS 4409.jpg|Tóortóoru garabu lawbe
Dencukaay:Bombax costatum 0003.jpg|Xob yi
Dencukaay:Bombax costatum 0001.jpg|Dàtt bi
Dencukaay:Bombax costatum 0005.jpg
Dencukaay:Bombax costatum MS 4422.jpg

## Turu xam-xam
Bombax costatum

Wàll:garab
Liisugar

**Liisugar**, xeetu garabu tóortóor la. Garab la gog mi ngi cosaanoo ci penku Afrig ak bëj-saalumu réewi araab yi.

## Melo wi
Garab la gog dafa am ay xob yu dëgër guddaayam manees na koo natt ci 3i met jëm kaw, peeram dafa yaatu lool te rëy. 
Garab la gog dafa bari ay car lool ci jeexitalu car yi da nan fa gis ay tóotóor yoo xam ne guddaayam manees na koo natt ci 5 jàpp 15 ci sàntimet walla 1 jàpp 13 ci yaatuwaay. 
Garab la gog dees koy jëmbët ci ay pot. Mu yaatu lool ci tund wi nga xam ne dafa digg-dóomu tàngul seddul day soxlawoo naaj. 

## Nataal yi

Dencukaay:Adenium obesum 5.jpg|Tóortóoru Liisugar
Dencukaay:Adenium obesum (10).JPG|Xob yi
Dencukaay:Adenium obesum 123.jpg|Garab gi
Dencukaay:Adenium obesum-16.JPG|Tóortóor mi batay
Dencukaay:Adenium obesum seed.JPG|Xoox yi


## Turu xam-xam wi
Adenium obesum 

Wàll:garab
Totaasoro

**Totaasoro** xeet la ci xeeti  acacia. Garab gi amna Senegaal, Kamerun, ba ca Réewu Diggu-Afrig. 

## Melo wi
Totaasoro garab gu am ay dég te ndaw la, guddaayam man naa toll ci 8 jàpp 9i met. 

Ay xobam dañuy sew, seen guddaay man naa toll ci 3 jàpp 7i sàntimet. 
Garab gi mi ngi jebbi ci taw yi jëkk, walla lu ko jiitu tuuti. 

## Njariñ yi
Garab gi dees na ko jëfandikoo ngir faj biir buy daw ak jafe-jafey mbàq, ak ku jaan màtt. Bantam dees na ko jëfandikoo ci liggéeyu tabax, di nañ ko def itam  matt di ko taale, mbaa këriñ. 

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
Acacia dudgeoni 

Wàll:garab
Këwsu

**Këwsu** garab la gu bokk ci njabootug moracées. Moo ngi bàyyikoo ci dëkki Asi yi. 
Garab la gog ci ay bot lañ koy jëmbët, ci réew yi xaw a tàng. Xeetu garab  la gog bareetul ci foofu mu cosaanoo muy Asi. 

## Melo
Këwsu garab gu mag la, day màgg màgg gu gaaw. Guddaayam mannaa toll ci 30 ba 40i Met. 
Xobam day nëtëx fu mu toll. Garab gi bu màggee day am ay doom. Doom yu ndaw yi seen guddaay 1 jàpp 2i sàntimet lay toll. Garab gi xob yu mag yi seen guddaay danay toll ci 10 jàpp 35i ci ay sàntimeet. Seen yaatuwaay moo ngi toll ci 5 jàpp 15i ci sàntimet. Garab yu ndaw yi seen xob mooy gën  a gudd, Xob yi ñoo ngi  màgge ci biir lu mel ni mbaxana. 
Mbaxana moomu day màgg ni xob di màgge. 
Bu demee ba xob wi mat, mbaxana mi day daal di rot. Garab gu bari ay reen la. 

## Njariñ yi
Këwsu dees na ko jëfandikoo ngir rafetal ay barab. 

## Nataal

Dencukaay:Ficus elastica Ficus lutea.JPG|Xobi garabug Këwsu
Dencukaay:Ficus elastica2.jpg|Car bi
Dencukaay:Ficus elastica1.jpg|bàrtt bi
Dencukaay:Starr 010424-0012 Ficus elastica.jpg|Doom yi
Dencukaay:Ficus elastica-3-friut-yercaud-salem-India.jpg|Doom yi batay

## Turu xam-xam
Ficus elastica 

Wàll:garab
Dédd

**Dédd** genn xeet la ci xeeti garab yi,  mi ngi bokk ci njabootug Fabacées, mi ngi fekk baax ci Afrig gu ron-saharaa 

## Melo wi
Garab gii melow ñax gu sëq gu law ci guddaayu garab lay yor. 

Yenn saa yi nag melow as ngarab su dàttam di àgg 20 ba 30i sàntimet ak 3 ba 5i met ci guddaay lay yor. Daa bariy dég, yu ay car ak reeni xobam tiye. Seen ug guddaay danay àgg ba 8i milimet. 
Doomam day tàcc, di yore melow puur, xonq mbaa baam tey àgg cig natt 6 ba 10i sàntimet ci guddaay ngir 1 ba 1,5 sàntimet ci yaatuwaay. Ci tënk 6 ba 8i saal yu tàcc, yu nëtëx mbaa xuun lay ëmb. 

## Njariñ
Dédd gi deef na ko jëfandikoo nig garabu paju cosaan. Tóortóoram meññ lem. Màttam danay jariñ ci defarug jumtukaay yu wuute (tum, fett...). Wàqaasam dees na ko feteñe. 

## Nataal

Dencukaay:Acacia ataxacantha, blaar, Jimmy Aves Park, a.jpg|Xobi garabug Dédd
Dencukaay:Acacia ataxacantha02.jpg|Dàtt bi
Dencukaay:Acacia ataxacantha, blaar en groen peul, Jimmy Aves Park, a.jpg|Xob yi ak meññeef mi
Dencukaay:Acacia ataxacantha01.jpg
Dencukaay:Acacia ataxacantha, bloeiwyses, Skeerpoort, b.jpg|Tóortóoram
Dencukaay:Acacia ataxacantha, hout, Skeerpoort, a.jpg

## Turu xam-xam
Senegalia ataxacantha 
acacia ataxacantha 

Wàll:garab
Màmbeyaa

**Màmbeyaa** gi garab la guy nekk ci gox yu naaje yi, ci njabootug Moraceae la bokk. 

## Melo wi
Xobam yu yeesam day xonq, bu saxee nag nëtëx. 

## Nataal yi


Dencukaay:Ficus umbellata.jpg|Xobi garabug màmbeyaa


## Turu xam-xam
Ficus umbellata 

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Old Trafford

**Old Trafford** benn staad ci football club Manchester United ci ye dekku Manchester, Angale, Nguur-Yu-Bennoo).

## Nataal yi

Dencukaay:Old Trafford.jpg
Dencukaay:Old Trafford 2.jpg
Dencukaay:Old Trafford 3.jpg
Dencukaay:Old Trafford 4.jpg
Dencukaay:Old Trafford 7.jpg
Dencukaay:Aerial photograph of Salford and Trafford Park.jpg
Dencukaay:Old Trafford from the Lowry Centre - geograph.org.uk - 696955.jpg
Dencukaay:Inside Old Trafford Football Stadium - geograph.org.uk - 1777320.jpg
Dencukaay:Old trafford february 2010.jpg|Old Trafford ci fewriye 2010


## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Premier League 

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Manchester United Official Website
* https://web.archive.org/web/20070713220631/http://www.uefa-archiv.de/manchester.html

Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Wàll:Staad
Staad Várzea

**Estádio da Várzea** benn staad  ci ye dekku Praia ci yu dunu Santiago ci Kap Weert.

## Football klubi
*Académica - Praia
*ADESBA (AD Bairro) - Bairro Craveiro Lopes - Praia
*Boavista FC - Praia
*Celtic - Achadinha de Baixo - Praia
*Sporting Clube - Praia
*CD Travadores - Praia
*Vitória FC - Praia

## Nataal yi

File:Estádio da Várzea.jpg|Staad ci 2007
File:Praia campo.jpg|Staad ci 2010
File:Praia-Estádio da Várzea (2).jpg


## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Campeonato Nacional (Kap Weer)

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Fussballtempel - Staad Kap Weert 
* Estádio da Várzea - Stadium Database
* Estádio da Várzea - World Stadiums
*  Estádio da Várzea - World Stadia

Wàll:Santiago (Kap Weer)
Wàll:Staad
Saasumaan b

**Saasumaan** Mooy waxambaane wu tollu ci ay jamonoom. Day tolloo ak xale bu góor bi, waaye ci biir xale bu góor man ngaa nekk xale bu góor te doo nekk Saasumaan. 

Ndax Saasuman dëgg dëgg day tolloo ak (booy diskoo) ci sunu jamono jii.
Lameirão

**Lameirão** benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu dunu São Vicente, Kap Weer.

## Nataal yi

2006.07.28.cv.sv.PedeVerde.jpg||Pé de Verde

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Corda (Kap Weer)

**Corda** benn dekk-dëkkaan Ribeira Grande ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer.

## Nataal yi

EstradaCorda.JPG
Corda, Cape Verde - panoramio.jpg


## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Timmiñ-tammañ

**Timmiñ-tammañ** Gàñcaxug ñax la, di it borom juróomi xob yi bokk.



## [[Melo]]
Timmiñ-tammañ day law, ab taxawaayam di àgg ba 10i sàntimet jàpp 20i sàntimet . Ab lawaayam day àgg ba 100 Mt. Ab reenam day dëgër fa miy sax it day mel ni am tàgg ( dankalikoo). Day am am peet mu mboq rafet lool. Ci béreb bi féexlukaay yi lay ëppe ak ci tooli "jardins" yi. Ci jamono yi miy lawe nag mooy ci weeru suliyee jàpp nowambar ( Naweet).

## Njariñ
Ay reenam day yokk ag cawarte. Ab nàcc-nacc it boo ko ci defee day taxawal deret ji. Day faj it biir buy daw. Lawtan gi it daa nañ ko jëfandikoo di ko def ay takkun ngir di ci takk ngóob mi ci jamonay góob.

## Loraange yi
Ñax mi daa am tooke gu bon ci jur gi ba tax na waru ñu koo lekk.

## Nataal




## Turu xam-xam
Potentilla reptans
Wàll:garab
Sam

**Sam** xeet la xeeti  garab , mi ngi bokk ci njabootug Fabaceae, dees koy fekk ci goxi Sahel gi ak ca Sudaan.

Garab la gog fi muy sax day bari suuf lool walla xeer ñu ngi koy fekk ci réew yii: réewum Bene, Burkinaa Faaso, Kodiwaar, Gine, Gine Bisaawóo, Mali, Niseer, Niseryaa, Senegaal, Siraa Leyoon, Togóo, Càdd, Sudaan.

## Melo wi
Mi ngi bokk ci garabu matt yi, te bari dég day yor xas yu bari, nuroo ak garab gu ndaw guddaayam man naa jàpp ñenti met jëm kaw.

Bokk na ci garab yi nga xam ne dañuy laxasu, ci loolu nag guddaayam man naa àgg ci fukki met ak juróom .

## Njariñ yi
Moom dees koy watt ngir di ko jox baahima yi ñu koy jëfandikoo walla ñu ciy fajoo, batay it ñu ciy defar matt

Ay doomam manees na ko jëfandikoo niki xeeti (acacia) yi am yépp dañuy tàkk te dañuy dundal.

Ay xobam dees koy tàngal bamu tàng  di ko jëfandikoo ngir di ci faj biir buy metti ak yu ni mel moom it ba tay dees koy jëfandikoo ngir wàññi ci daŋaru jaan.

## Nataal yi

Acacia macrostachya.png|Meññeefi sam gi


## Turu xam-xam wi
Acacia macrostachya

Wàll:garab
Nus

**Nus** walla **mbuumu giléem** garab la gog mi ngi bokk ci njabootug capparceae
Moom nag garab la gu bari lool fii ñu nekk muy Senegaal , ak fu mel ni Moritani , ak Gàmbi daal di dem ba réewum Somali ba wàcc ba ci suuf ci réew mi ñuy wax Afrig gu bëj-saalum.

Ndax moom ci gox yoo xam ne dañoo xaw a wow lay sax , leeg-leeg mu gàtt , leeg-leeg mu njool.



## Melo wi

Garabu nus taxawayam dinay dem ba àgg ci 10 fukki met ci kaw , moom nag xob yi ; xob yu dëgër lay doon te dafay nëtëx,  baxa saa su ne. Ay reenam fu dëgër la ñuy sàmpu fu mel ni ab xorndom, maanaam fu xorondom dëkk, am xasam it dafa dëgër te ritax.

## Njariñ yi

Moom nag lu bari ay njariñ la  .
Bokk na ci ay njariñam : di na faj opp ji ñuy wax siburu, ak yaram wu tàng , dinay faj jaani biir maanaam ay saan, baax na ci tànk bu newwi ak i góom , baax na ci góor gu niiw kàttan , baax na lool ci jigéen ju taxaw maanaam ku doom jafe, baax na ci soccet , ak i tànk yuy metti rawatina bu dee sedd maanaam "rimaatism"  baax na ci biir buy daw rawatina bu àndee ak dereet , ak yaram wu tàyyeel , dina faj it tawat ji ñuy wax sifis . 

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi

Boscia angustifolia

Wàll:Garab
Rand

**Rand** garab gu ndaw lay, mi ngi bokk ci njabootug  Fabaceae,  cosaanoo Afrig, dees koy fekk ci gox yi nga xam ni suuf si day xaw a wow fu mel ni Sahel gi.



## Melo wi

Garab la gog guddaayam li ci ëpp  1i met la doy jàpp 3i met, yenn saay man naa àgg 8i met, day niru garab gu am ay dég, te fekk ci dëgg-dëgg ay car yu amul xob la, ay xobam dañuy yor melo wu nëtëx. Ay doomam njokkub lujum lay doon. 

## Njariñ yi

Garab la gog dees koy jëmbat  ngir rafetal. 

## Nataal yi



## Turu xam-xam wi

 Bauhinia rufescens
 
 
 Wàll:Garab
Yoos

Garab gii lañuy wax ci Wolof  Yoos turu xam-xam wi moom lañuy wax (Agave sisalana) moom daf a bokk ci xeeti (Agaaf) yi  bu ko defe dañuy jëfandikoo baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle ak yaneen (Agaaf) yi ndax xeetu garab yu ñuy wax (Agaaf) daf a bari lool te ci xeetu garab yuy am ci wetu (Amerig) lay doon mu doon xeet yu bari moom nag ñu di ko ràññatle mu bokk ci njabootu (Agaaf) yi waaye ñu jël baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle turu xam-xamam nag mooy (Agaaf sisallnaa) moom nag garab la goo xam ni ci xeeti (Agaafl yi la bokk kon baatu (Sisaal) lañuy jël di ko jëfandiko ngir ràññatle ko ak yaneen garab yi nga xam ne (Agaaf) lañ,
Moom nag fimuy faral di sax réew yu ñuy tudde (Karayibil) fu de me ni (Panamaa) ak (Kubã) ak fu de me ni (Jamayg) réew yooyu fala baree lum fay sax leg lee ñu gis ko faneen waaye foofu la ëpp lum fay sax mi ngi faral it di sax ci barab yi nga xam ni dafa nooy te di faral di tàng foofu la ëpp lumuy sax kon ñi ngi koy faral di gis ci réewu (Karayibi) añs kom ni ma ko waxe.

## Melo wi

Moom nag garab la goo xam ne day am ab dàtt boo xam ne dàtt bu xaw a dëgar lay doon day bindoo ni dàttu tàndarma day gàtt it waaye dafay am ker goo xam ni ker gu yaatu lay doon gu rëy ker gi it dafay dëll ndax li tax muy dëll mooy xobam yu mu am dafay xob yu tal xob yu tal yoo xam ne daf a xaw a rëy daf a xaw a yaatu su ko defee xob yooyu nuñuy ràbb a loo wee moo tax ker gi dafay xaw a yaatu doonte moom garab la goo xam ne du gudd lool waaye dafay dëll ker gi it dafay yaatu moom nag nimuy saxe dafa mel ni dafa am ay xupptali-xupptal ni ki ni tàndarma di saxe noonu lay saxe ba noppi  day sax ay xob mu wër xëb yoy dafay yor melokaanu ab daba ni daba di bindoo noonu lay bindoo,
Boo xoolee xob yi ci wed gi dafay mel ni dafay am ay bëñ yu mel ni ay bëñ i joolaa la am xob yi noon la mel ba noppi dafay xaw a ràbbaloo nga xam ni dafay sax ni tàndarma di saxe bu saxee day yëkkatiku wëraat amaat yaneen yu saxaat yoo xam ni dañuy teglaanto kom ay xuppatal yu teglaanto noonu lay doon guddaayam dan a toll ci met jàpp ñaar-fukki  met ak sàtti met ak juróom.

## Nataal

Dencukaay:Agave sisalana (2095496158).jpg
Dencukaay:Agave sisalana W2 IMG 2377.jpg
Dencukaay:Starr 041223-1969 Agave sisalana.jpg
Dencukaay:Starr-131218-2990-Agave sisalana-base-Moaulaiki-Kahoolawe (24602110653).jpg
Dencukaay:Starr-131218-2988-Agave sisalana-sharp needle like tip-Moaulaiki-Kahoolawe (25135712561).jpg


## Turu xam-xam wi
Agave sisalana

Wàll: garab
Xeex

**Xeex** garab la gog mi  bokk ci njabootug Rhizophoraceae, bari na ca Gine gu digg.



## Melo wi

Garab gu ndaw la gog reen yi day law ci suuf. Xob yi dañuy jàkkarloo. Doom biy sax ci garab day wërbalu te toll ci 3i sàntimet. 

Fi muy ëpp di sax day am ndox, ak ndox mu am cafka xorom, walla ci wetu dex.

## Njariñ yi

Bant biy juge ci garab gi day dëgër te diis moo tax ñu koy jëfandikoo ci wallu liggeeyu bant.

Xob yi dinan faral di ko fajee gaana, lakk-lakk ak taab.

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi

Rhizophora racemosa

Wàll:Garab
Ndaybarga

**Ndaybarga** , garab la goo xam ne du rëy waaye day sëq taxawaayam nag man naa dem ba juróomi met.



## Fumuy sax ?
Moom nag ci barab yi nga xam ne taw bi xawu faa bari lool lay meññ.

Barab yooyu bu ñu xaymaa li muy taw ci at mi du ëpp 500 milimet ci taw .

## Melokaanam
Ndaybarga garab la goo xam ne ay xobam xobu lëmm lay doon du ay xob yu sew, ay wànqaasam da ñuy rénki doon lu lunk maanaam: da ñuy dëng  wànqaas yu ndaw yiy door a jebbi da ñuy am lu mel ni ay kawari muus. Ndaybarga am na ñaari xeet.

## Fan lay sax ?
Moom nag mi ngi sax ci réew yu bari fii ci Afrig fu mel ni Kongo, Ruwandaa , Sudaan, Ugandaa , Keeñaa.

## Kañ lay meññ ?
Bu nawet bi di waaj a tàmbali walla buy waaj a jeex lay tóortóor maanaam cooroon ak lolli.

Fu mel ni Keeñaa wax na ñu ne bu noor bi jotee moom rekk mooy doon garab gi nga xam ne day am ay xob yu naat yu nëtëx ba tax na jur gi moom rekk la ñuy lekk ci waxtu woowu.

## Njariñam:
Moom nag xob yi ak reen yi ak xas mi lépp a am njariñ.

Xobam lu am njariñ la ci nit ak mala ak jur.

Day dindi mettiit, di faj jangoroy bët, wanent ak biir buy metti, ak màtt-màttu ndox suuf ak jaan.

Xob yi batay day ray saan, batay ci wàllu pajum Tubaab xob yi am na ag diw gu ñu ciy defar ngir faj.

Ay reenam boo ko jëlee kakk ko bam def dóom boo diwee dóom bi ci màtt-màttu jaan day dindi daŋar ji, batay dóom bi soo ko jëlee diw ko koo xam ne yaramam dafay metti dana ko faj.

Batay ay reenam boo ko boolee ak xobi (nebadaay) saab-saab di na faj woppi jur ji ñuy wax (trepanosome) wopp la juy dal jur gi.

Batay reen yi ak xob yi day faj woppi jur ji ñuy wax "sarbon".

Njebbiriit li soo ko jëlee dëbb ko man nañ koo boole ak cere, yenn dëkk yi suñu jànkoonte ak ab xiif xob yi la ñuy jël di ko boole ak séen ug lekk ngir sakkanale ko séen dund bu niiw boobu.

Bu dee xas mi :

Xas mi moom boo demee dëkk bu mel ni Keeñaa dañ ciy defar ab toogu bu ñuy wax tabre ndax ay bantam dafa neex a dëngal ndax ni ñu bindoo dañoo lunku, batay xas mi am na dëkk yoo xam ni ay buum la ñu ciy Defar.

Bu dee ay bantam moom dina ñu ko def matt di ko xambee ndax tàkk-tàkkam dafa neex.

## Turu xam-xam
Cadaba farinora
Wàll:garab