open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mosteiros (Kap Weert)

**Mosteiros** benn dekk-dëkkaani ci yu dunu Fogo, Kap Weer.

## Diwaani
*Achada Grande
*Atalaia
*Corvo
*Cova Feijoa
*Cutelo Alto
*Fajãzinha
*Feijoal
*Mosteiros
*Mosteiros Tras (or Murro)
*Pai António
*Queimada Guincho
*Queimada Tras
*Relva
*Ribeira do Ilhéu
*Rocha Fora
*Sumbango

## Football clubi
*Cutelinho FC
*Nô Pintcha dos Mosteiros

## Dayo
*Júlio Correia
*Jose de Pala
*Beto De Canda

## Karmat ak delluwaay

## Teerekaay
*Michel Lesourd (dir.), « Cova Figueira », *Le Cap-Vert*, Éd. du Jaguar, Paris, 2006, p. 142  ISBN 978-2-86950-408-0
*Pitt Reitmeier & Luceta Fortes *Cabo Verde, Kapverdische Insel*, Reise Know-How Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld, 5. Oplaag, 2009, ISBN 978-3-8317-1771-2
*Sabrina Requedaz, Laurent Delucchi, « São Filipe », i*Cap-Vert*, Éditions Olizane, Genève, 2011 (6e éd.), p. 152  ISBN 978-2-88086-394-4
*Map of Fogo Brava 1:60.000, *Attila-Bertalen-Kartenverlag*, Karlsruhe, 2002, ISBN 3-934262-03-1

## Lëkkalekaay yu biti
*https://web.archive.org/web/20180512184833/http://www.cmmost.cv/
*https://web.archive.org/web/20181011202125/http://www.mosteiros.com/
*Victor M. Heilweil, Stephen B. Gingerich, L. Niel Plummer, Ingrid M. Verstraeten,  « Groundwater Resources of Mosteiros Basin, Island of Fogo, Cape Verde, West Africa », U.S. Geological Survey Fact Sheet 2010-3069, 3 p.

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Fogo (Kap Weert)
Alaaji Alieu Ibraayma Cham Juuf

**Alaaji Alieu Ibraayma Cham Juuf** a ngi judd ci 22 Oktoobar 1924 ca Banjul, Gàmbi, faatu ci 2 Awril 2011 ca kerr am Bakau, Gàmbi. Alieu Ibraayma Cham Juuf ñu gen ko xame **Cham Juuf**, bind kat bu maak la won ci mbiir cossanie Senegambia (Senegaal ak Gàmbi). Rawati na yit, daf dan xex tubaab yi pul Afrig, rawati na Afrig gu ñuul am seen bopp. Cham Juuf maamam ya nga askan no Siin ak Saalum ci xeetu Séeréer. Buur ba Jolof Alburi Njaay ak Buur Siin Kumba Ndóofeen Famak Juuf maami Cham Juuf leng ñu. 

## Téere yum bind (ci [[angale]])
**Gambia, Land of our heritage*
**The history of the Banjul Mosque*
**Senegambia, The land of our heritage*
**The history of the Bushell. Origin of The Gambia Chamber of Commerce & Industries*
**Getting to know The Gambia*
**Reviving a culture that had refused to die* (1995)
**The calendar of historical events in The Gambia, 1455&ndash;1995* (1995)
**The Research Committee of Mbootaayi Xamxami Wolof*
**The Centenary of Muhammedan School, 1903–2003*. The First School Built by Muslim Community in Bathurst. A Memory Lane.
**The lives of the Great Islamic Scholars and Religious leaders of Senegambia.* (November 1998)
**Banjul, The Gambia*
**From: Freedom. To: Slavery. The evil that men do. Lives after them. Alex Haley’s "Roots"*
**The century of historic events in The Gambia*. Third Edition, 1900–1999.
**Ethnic groups of The Gambia*. 1990
**The history of Fanal* (January 1991)
**Party politics in The Gambia, 1945&ndash;1970*
**The visit of the venerable Sheikh Alhaji Sekou Umar (Futi) Taal, Njol Futa to The Gambia*. A visit which illuminates a whole nation.
**Know your country, General knowledge, Questions*
**Know your country, General knowledge, Answers*
**The Adventurer*
**The traditional way of life in Gambian society*
**The root cause of the bread and butter demonstration*, s.n. (1959)
**Banjul Daemba 1816-1999 Tagator* (1999)

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Niti senegaal
Wàll:Niti Gàmbi
Wàll:Cosaan
Wàll:Séeréer
Substance abuse

**Feebaru dorogewu**, tamit ñu xame ko ni **Dorogewu bu ëpp**, benn yoonu dorogewu la boo xam ne kiy dorogewu dafay jël dorog bu bare walla niki melo yi bees ci moom walla yu keneen, te melokaanu dorogewu bu joge ci feebar. Ay piri yu wute ci wallu ëppal ci dorog yi ñungi leen di jëfandikoo ci fann yépp ci wér gu yaram, ak ci wallu yoonu tëjaate. Ci yenn fand yi ci ñaawteef walla nekkin yu àndulak lu nit ñi di def mungi nekk bu fekkee nit ki dafa dorogewu, te bu yaggee nekkinam dafay soppeeku ci nit  ñi dina mëna am itam.  Dooleeku ci gaañ sa bopp, nit ñi, ak sa xel, dorogewu mën itam indi ay tëj yu joge ci ñaawteef, su fukkee sax dañu wute wekku ci yoonu rééw mu nekk.

Dorog yi ñungi leen di boole lu ci ëpp ak baat bii ni: sangara, yambaa, barbiturates, benzodiazepines, cocaine, methaqualone, opioids ak yenn yuy wuutu amphetamine. Li tax ba nit ñi di jël dorog leeragul bu baax, ak ñaari wax yiñ ci gëna raññe di: benn yoonu ndono te ñeneen ñi jàngal ñu ko, walla ab tamm la bu amee, su fekke tamm bi mungi gëna fës, dafay dikke feebaru bu metti.

Ci 2010 lu tollook 5% ci nit ñi (230 miliyoŋ) ñungi doon jëfandikoo dorog yu bon.  Ci ñii, 27 miliyoŋ yi dañuy jël dorog bu bari bu leendi indil musiba, ñu xame ko itam ci dorogewu bu kawe bu leen mëna indil musiba ci seen wér gu yaram, jafe jafe ci seen xel, seen nekkin ak nit ñi bu leen di dugal ci ay risk yu bon.  CI atum 2015 feebaru dorogewu agg na ci 307. 400 nit ñu dee, romb na 1990 ak 165.000 dee. Ci yii, xayma yu gëna kawe ñungi joge feebaru naan sangaraci 137.500, feebaru opioidci 122.100 ñu dee, feebaru amphetamine ci 12.200 ñi dee, ak feebaru jël cocaine ci 11.100 dee.
Wàll:Paj
Schizophrenia

**Feebaru kuy dégg ay baat walla gis ay mbir yu doy waar, te gëm ay mbir yu amul** mooy xel mu jaxasoo ñu koy gise ci nekkin bu dul noonu ak dégg-dégg bu waññeeku ci li dii dëgg. Li koy wone ci li ñi gëna gis ñooy gëm-gëm yu amul, Xalaat yu amul bopp amul geen, dégg ay baat yu ñeneen ñi dul dégg, nekk ak nit ñi ak cofeel yu waññeeku, ak ab ñakka am cawarte. Nit ñi ame feebaru kuy dégg ay baat walla gis ay mbir yu doy waar, te gëm ay mbir yu amul ñu koy woowe schizophrenie dañuy faraldi am yeneen jafe jafe feebaru xelyu mel ni jaq déteelu, walla ay feebaru dorogewu.  Feebar yi buñuy feeñ dañuy ñëw ndànk ndànk, tambali ci bi nga nekkee xale bu dëggër, te dañuy yagg lool.

Yii di indi feebaru kuy dégg ay baat walla gis ay mbir yu doy waar, te gëm ay mbir yu amul ñooy li ñu wër ak Ndono ci dereetci yooyu wall. Li jóge ci wallu li ñu wër bokk na ci nga yaroo ci dëkku taax, yambaa jëfandikoo ko bi nga nekkee xale bu góór bu jigéén, yenn cofeel yi, at mu sore bu waajur yi, ak lekk bu bon bi nga ëmbee. Ndono yi ci dereet bokk na ci ay ndono yu bare yu ñuy faraldi gis ak yu nééw. Saytu bi mungi tegu ci seetlu nekkin, nettali jaar jaari nit ki ak li ñi jege nit ki nettali.  Buñuy saytu nit ki aadaam dafay am solo ci saytu bi. 2013 ba léégi amul saytu bu leer. Feebaru schizophrenie tekkiwul ne nit ki dafa am "nekkin yu wute" walla am nekkin yu bari lépp ci benn nit ki - lu ci ëpp dafay jaaxal nit ñi.

Paj mi mungi aaju li ci ëpp ci luy xeex ñakk àndak sago garab, ak ci wetam joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem, taggat ñi di fajaate ngir ñu mëna def seen liggééy bu baax ak delluwaat nekk ak nit ñi.  Leerul ndax raññeeku walla luy xeex ñakk àndak sago yu ñu dul faraldi gis ñoo gën. Ñi nga xame ne duñuy tane ak yeneen yi di xeex ñakk àndak sago clozapinewar na ñu ko jééma jëfandikoo. Ci yenn yi gëna metti te nga xam ne am na ab njàjan ci sa bopp walla ci ñeneen ñi ospitaaliise buñu tannulwar na mëna nekk, su fekkee sax léégi des ci opitaal mungi waññeeku bu baax ni bu njëkk ba.

Lu tollu ci 0.3 ba 0.7 % ci ay nit am nañu feebaru schizophrenie ci seen dund. Ci atum 2013 amoon na ab xayma bu tollook 23.6 miliyoŋ ci ñi ame feebar bi ci addina bi yépp. Góór ñi ñoom la feebar bi gëna japp, te ci ñoom lañuy gëne raññe feebar di wonewu. Lu tollook 20% ci ñoom ñungi ciy génn te tuuti rekkay wér bu baax,te lu tollook 50% dañuy am gallankoor ci seen giiru dund. Ay jafe jafe ci nekk ak nit ñi, ni ñakka liggééy gu yagg, ndóól ak ñakka am dëkkuwaay, dafa bari.  Limu yaakaar ci dund ba ab atbu nit ñi ame feebar yu fës yi mungi ci fukk ba ñaar fukki at ak juróóm gëna tuuti nit ñi ci ëpp. Li mooy li mu jur ci yoquteek jafe jafe wér gu yaram yi ñiy gis ak kawewaay xarumungi tollu ci (lu jege 5%). Ci atum 2015 xayma nañu lu tollook 17.000 ci ay nit ci addina bi ñu dee ci nekkin bu bokk ci, walla jóge ci, feebaru schizophrenie. 
Wàll:Paj
Feebaru stress buy wëy

**Feebaru stress buy wëy** (**PTSD**) mooy benn feebaru xel bu nit mëna am ginnaaw bi mu fekkee benn tiitangejoge ci xew xew, ni yëfu saay saay, xare, ay bëkkante ci tali bi, walla yeneen xëbal ci dund nit ki. Yi koy wone bokk na ci jaaxle ci xalaat yi, yitte, walla ay géntjoge ci ay xew xew, ci xel walla ci yaram itteci(traumatisme) feebaru joge ci fekke xew xew bu yëngul xel-yiy tegtalaate, jééma moytu traumatisme joge ci yiy tegtalaate, ak yoqute ci xeex walla daw. Mbir yii di wone feebar bi dañuy yagg lu tollook lu ëpp benn weer gannaaw xew xew bi. Xale yu ndaw yi duñuy faraldi wone tiitange, wante mën nañu génne li nekk seen xol ci ay po. Nit ku am PTSD dafay nekk ci risk bu kawe ngir xaruak bëgga gaañ boppam.

Ñu ëpp ci ñi fekke ay xew xew yi indi tiitange dañuy ame PTSD. Nit ñi dund tiitange ak yeneen nit (ni siif wallanoot xale) ñoo gëna mëna ame feebaru PTSD, méngale leen ak ñi dundul-su ñusukkandikoo ci tiitange, yi mel ni ay aksideŋ ak yaqu yaqu yu joge ci jawu ji. Lu tollook génn wall ci nit ñooñu dañuy am feebaru PTSD gannaaw siif. Xale yi ñoo gëna nééwle ci am feebaru PTSD ginnaaw tiitange, rawatina bu ñu amagul fukki at. Saytu bi mungi tegu ci feeñaayu yenn ci yi koy indi joge ci gannaaw tiitange bu ñu jële ci xew xew.

Fagaru mën na nekk bu fekkee pajum xel mici nit ñi génne feebar bi ci teel waaye amul njëriñ su ñu ko defee ci ñépp ñu génne feebar bi walla ñu ko génnewul.
 Paj yu gëna am solo ci nit ñi ame PTSD ñooy joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem ak ay garab. Ay paj yu wute dina ci am njëriñ.  Lii mën na am kenn rekk jakkarloo ak fajkat bi walla ci ab mbooloo. Yiy xeex feebaru déteeluci garabu Serotonine buy faj xel mu lééj ñoo garab yu gëna baax yu xeex PTSD tey njëriñ génn wall ci nit ñooñu ame feebar bi. Njëriñ yooyu ñoo gëna nééw yooyu ñu gis ak pajum feebaru xel. Leerul su fekkee buñu jëfandikoo garab yi ak pajum feebaru xel ndax dina am njëriñ.  Yeneen garab yi amuñu seede gu doy ne dinañu mëna am njëriñ bu ñu leen jëfandikoo, te ci wallu benzodiazepines, dina indi jafe jafe ci njëriñ li.

Ci Amerik lu tollook 3.5% ci mag ñi am nañu PTSD ci benn at moo jël, te 9% ci ñoonu dinañu gis feebar bi ci seen dund.  Ci li ëpp ci li des ci addina bi, xayma bi mungi ci diggante 0.5% ba 1% ci benn at moo jël.  Xayma yu kawe yi mën nañu am ci yenn gox yi am xare. Ci jigéén ñi la gëna ëppe ci góór. Yi di feeñal tiitange bokk ci feebaru xel bind nañu ko ci jamono Grece yu njëkk ya. Ci jamonoy Xarey Addina bi mënin bi xamewoon nañu ko ci tur yu bare ni "ragal ba mënul yëngu" ak "xarekat bu tiit". Baat bi di "Feebar bi joge ci gis walla fekke tiis ni dee, yu deme noonu" ñungi ko tambali woowe noonu ci ati 1970 lu ci ëpp ndax li ñu ko génne ci U.S. soldaa yu bayyi yici xare Vietnam bi. Ñungi ko dugal ci yoon joge ci Mbooloo mi dajale ñi di yëngatu ci wallum pajum xel ci Amerik ci atum 1980 in seen ñetteelu ndaje ci wallu *[[Saytu ak Xayma ci Téére bu Feebaru Xel yi]]* (DSM-III).

Wàll:Paj
Feebaru tëlbëti bu amul app

**Feebaru tëlbëti bu amul app** **Feebaru tëlbëti bu amul app**mooy bennfeebaru xelboo xam ne nit ñi dañuy am soxlaa xoolaat mbir yi ay yooni yoon, di leen di defyenn yëngu yëngu yi ay yooni yoon(ñu koy woowe "aada"), walla am yenn ci xalaat yi di ñëwaat ay yoon (ñu leen di woowe "tëlbëti"). Nit ñi dañuy am jafe jafe wotu seeni xalaat walla seen yëngu yëngu lu yagg. Yëngu yëngu yi ñuy gëna gis ñooyraxasu, woññi mbir yi, ak di seet ndax ab buntu tëju na walla. Ñenn ñi dañuy am jafe jafe sanni ay mbir ci biti. Yëngu yëngu yii dañuy faraldi am lu baree bare ba nga xamantane nit ki ci boppam dundu bés bu nekk dafay metti. Dafay faraldi lu ëpp benn waxtu bés bu nekk. Mag ñu bare dañuy gis ne nekkin yooyu du tekkiwuñu dara. Mënin bi dafa ànd ak ay tik, feebaru ku jaq, ak njàjan bu yoqu ci wallu xaru.

Li koy indi waxuñu ko. Gis nañu ne am na yennndono falkat yi ak ñaar yéppay seex yu niróó ñoom la gëna laal ay seex yi niróówul. Liy indi njàjan yi bokk na ci xale buñu daan noot walla yeneen stress-liy yoq xew xew. Yenn yi bind nañu leen dénc gannaaw ay wall wall. Saytu bi mungi sukkandikoo ci yi koy feeñal te soxla na daq yeneen garab walla li joge ci yeneen jangoro yi koy indi. Ay xaymawukaay ni Yale–Brown Obsessive Compulsive Scale (Y-BOCS) mën nañu leen jëfandikoo ngir saytu rëyaay bi. Yeneen feebar yu metti yi ak ni ñuy feeñe ni yooyu bokk na ci feebaru ku jaq, feebaru naqar ak déteelu gu tar, lekk yu jaxasoo, feebaru tik, ak feebaru tëlbëti bu amul app bu nekkinu nit ki.

Faj mi bokk na cijoxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem, ni pajum nekkin bu àndak xalaat(TCC), ak yenn saay yiy xeex déteelu ni Inhibiteur sélectif de la recapture de la sérotonine walla clomipramine Pajum nekkin bu àndak xalaat (CBT) bu feebaru tëlbëti bu amul app (OCD) bokk na ci yoquteek liy indi jafe jafe yi te du bayyi nekkin bi di amaat ay yoon.  Bu clomipramine di dox ak SSRI yi, efe sëkondeer yi tax na ba pajam dañu wacce ci ñaareelu liiñ bi.  Yuy xeex ñakk àndak sago yu ñu dul faraldi gis mën nañu am njëriñ bu leen jëfandikoo ci kaw SSRI bi ngir fajum yenn yu fës yi wante dañu leen di boole ci njàjan yiy yoqu efe sëkondeer yi.   Ñakka paj mi, dina tax ba mënin mi di faraldi yagg lool.

Lu tollook 2.3% ci nit ñi ci seen giiru dund feebaru tëlbëti bu amul app dal na leen. Xayma bi ci benn at mungi tollu ci lu jege 1.2% ci addina bi yépp. Feebar bi duy faraldi feeñ bu nit ki weesoo fanweeri at ak juróóm, te génn wall nit ñépp dañuy tambali am ay jafe jafe balaa seen ñaar fukki at. Góór ak jigéén yépp ñoo tolloo ni leen feebar bi dale. Ci Anglais, baatu *tëlbëti bu amul app*dañu koy faraldi  jëfandikoo ci anam bu ñu tegul ci yoon bu bokkul ak OCD ngir wonale nit ku set lool ci li muy def, ku bëgg lu wóór, kuy jël, walla kuy xool fenn lu yagg.
Wàll:Paj
Sahaaba yi

**Sahaaba yi:** ñooy ñi àndoon ak yonente bi(yal na ko Yàlla dolliy xéewal ak mucc) jamonoonte ak moom te gëm ko.
#Abuu Bakar
Rabil (Kap Weer)

**Rabil** benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Janela (Kap Weert)

**Janela** benn dekk-dëkkaan Paul ci yu penku yu dunu Santo Antão, Kap Weer.

## Dayo
*Antoninho Travadinha

## Football klub
*UD Janela (União Desportiva da Janela)

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*https://web.archive.org/web/20160818132617/http://ecaboverde.com/cat44.htm?l=cabo-verde  

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Pedra de Lume

**Pedra de Lume** benn dekk-dëkkaan Sal ci yu penku yu dunu Sal, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*Pedra Lume é berço da História da ilha do Sal, RTC, 24 Maars 2012 
*Pedra de Lume, RTC, 24 Maars 2012 

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Sal (Kap Weert)
Rui Vaz

*Rui Vaz* benn dekk-dëkkaan São Domingos ci yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Xaadiriyaa

**Xaadiriya:** wenn yoon la ci yooni Tasawwuf yi, te tënku ci sunna. Ñu ngi koy askanale ci genn góor-Yàlla gu ñuy wax **sëriñ Abdul xaadir Aljaylaanii** (471h- 561h),  ñiy topp yoon woowu nag tasaaroo nañu ci gox yu bari niki Saam, Iraã, Isipt ak la féete penku ca Afrig. Yoon la woo xam ne ay jéegoom gudd na lool ci tasaare Lislaam ci goxi Afrig yi ak Asi, ba mëdd gëm-gëmu nasaraan ci fu bari ci Àdduna bi.
Banaana

**Banaana** foytéef la gu bawoo ci garabu banaana. Banaana yi ay foytéef lañu yoo xam ne yu ci ëpp duñu am pepp bawoo ci ay xeet yu nit ñi di jëfandikoo. 
Yennat ci banaana yi nga xam ne nit a koy ji, amnañu ay pepp. 

Banaana yi yu ci ëpp dañuy mboq am ay tupp-tupp. Banaana pàcc bu am solo la ci lekkug yenn gox yi. Fu ci mel ni Ugaandaa miy génne lu ëpp juroom-fukki mbir ci banaana.

Cosaanu tur wi nag, lu ëpp ci woroom xam-xami gongikubaat yi ñoo ngi ko delloo ci làkku Wolof ne fa la ko yeneen làkk yépp jële. Ba naa na.
Amna ñu ne dafa am foyteef bu tuddoon NA te xaw a mel ni moom, bi banaana feeñee nag te gën koo neex, ñu ne: Ba naa na , maanaam bàyyi naa na.

## Nataal yi


Banana-leaf-1.JPG|Xobu garabug banaana
Musa acuminata0.jpg|Tóortóoru garabug banaana
Musa acuminata 16zz.jpg|Meññeefi garabug banaana


## Turu xam-xam wi
**Musa acuminata**

## Tur wi ci yeneeni làkk

wàll: garab
wàll: meññeef
Abuu Bakar

**Abuu Bakar As siddiiq**:turam dëgg di Habdul Laahi bun Abii Quhaafa di kojub (Taymu) di kojub (quraysi). Judd 50i at lu ñëkk gàddaay gi faatu 13i at ginnaaw gàddaay gi, tollook (573 - 634) ci juddug Iisaa (hs). Moom moo njëkk a wuutu Yonente bi (shw) ginnaawam, te bokk na ci fukk ñi Yonente bi digoon Àjjana ci jamonoom. Moo doonoon jëwriñu Yonente bi (shw) doonoon ab xaritam, moo àndoon ak moom bamuy gàddaay juge Màkka jëm Madiina. Waa Ahlus sunna danuy saxal ne moom Abuu- bakar moo gën ci nit ñi ginaaw ba yonente yi jàllee, te moo ci ëpp ag gëm Yàlla, ak dëddu àdduna, te mooy ki Yonente bi gën a bëgg ci nit ñi ginnaaw sunu yaay Haaysa. Aw turam dees ciy teg baatu Siddiiq ngir ne Yonente bi moo ko ko dàkkentalee ngirug dëggoom.
wàll:diine
Wàll:Lislaam
Wàll:sahaaba yi
Lëng

**Lëng** xeetu garab la gu bokk ci njabootu "lamiaceae" ak ci ñoñ "Vitex". Bari na lool ci Afrig gu diggu gi,ca komoor ak ca Rewño. Mbind mii jukki la bu ñeel meññiit mi. Man ngaa bokk ak nit ñi say xalaat ci jagal ko. Meloom day ñuul, peppam dees koy lekk.

## Meññeef mi

Meññeef mi, ci nëtëx lay doore, ñor digante mee ba noowàmbar, daal di ñuul te saf suukar. Guddaayu garab gi ci diggante yaar ba yatti meetar lay toll. Afrig la am ak bàmbulaan Endo. Ci dunu Rewño it dees na ko fa fekk.

## Turu xam-xam wi
**Vitex doniana**

## Tur wi ci yeneeni làkk

wàll: Garab
wàll: Meññeef
Màdd

**Màdd** xeetu gàncax la gu bokk ci njambootu "Apocynaceae".

## Melo wi

Màdd gi xeetu lawtan la guy sax Afrig. Dees na ko bay it.
Manees na koo lekk noonu mbaa nu boole ko ak suukar, xorom mbaa kaani.
Bees ko boolee ak ndox ak suukar, manees na cee am ub njambaan. Manees na ci am it njar. 

Dañuy aaye ku wann xoox bi. Waaye su nu xaree xoox bi, am na xeetu der bu fa nekk bees di lekk. Doom bi dafa gànjaru ak witaamin C, camin, ribofalaawin, ñasin ak witaamin B6. 
Moom nag ci nawet lay sax.
Màdd bi dafa roo, ñam wu mboq moo ëmb xoox bi te dafa nooy, wex ba noppi saf suukar.


## Barab yi muy sax

Moom màdd Afrig gu soww la gën a bari. Dees na ko fekk it Afrig gu penku gi, moom màdd mbaa yu niroo ak moom, fu mel ni ca Tansani. Fii fi Senegaal kaasamaas/Sigicoor lay faral di bàyyikoo.

## Turu xam-xam wi
**Saba senegalensis**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Xaru

**Xaru** mooy nga am yééne ray sa bopp. feebaru naqar gu metti ku dara saful, Feebaru "bipolaire", Feebaru "schizophrénie", feebari nekkin, ak feebaru dorogewu - boole ci naan gu bari gi ak jëfandikoo garabu benzodiazepine - yi yépp luy indi xaru la Ñenn ci ñi di xaru dafa am ay jëf yu ñu dooleelndax stress joge cijafe-jafe xaalis, jafe-jafe nekkin ak nit ñi nekkin ci diggante ay nit, walla tiital Ñi mësa jééma xaru dañu nekk ñoo xamantane ngir ñu jéémaata xaru lu yomb la. Fagaru ngir waññi xarujéégo yi ñooy nééwal yoon yi di indi xaru - lu mel ni ay fetal, dorog, ak poson; faj feebaru xel yi ak dorogekat yi; yéglekaay yi nettali bu xaru amee, te yoq koom-koomi nit ñi. Su fekkee sax ay nimero yu nit ñi mëne woote saa yu nekk su ñu amee jafe-jafe bare nañu, wóórul ne am nañu njëriñ. 

Yi ñu gën di gis fasoŋu xaruda ñu wute ci diggante rééw yi, te mungi bokk ci benn wall ci ay pexe yu wóór yu ñu tërël. Fasoŋi xaru yu ñuy gën di gis ñooy xoj sa bopp, naan poson, akay fetal. Xayma nañu nit ñi dee ci xaru tollu ci 828.000 ci addina bi yépp ci atum 2015, am na yoqutewu ci xaymaay atum 1990 tolluwoon ci 712.000. Lii moo def xaru fukkeelu mbir yuy indi deeci addina bi.

Lu jege 0.5-1.4% ci nit ñi di xaru, lu tollook 12 ci 100.000 nit yoo jël at mu nekk Ñett ci ñeent ñiy xaru ñépp ci addina bi mungi am ci ak rééw yi seen am-am demewul noonu. Xayma xaru yi am ba pare lu ci ëpp ci góór ñi la ëppe boo ko méngalee ak jigéén ñi, tambale ko ci 1,5 yoon gëna kawe ci rééwi yi seen koom-koom di jóg jëm ci 3,5 yoon gëna kawe ci rééwi yi ame alal. Xaru lu ci ëpp mungi gëna fës ci ñi weesu juróóm ñaar fukki at; waaye, ci yenn rééw yi, at yooyu ñungi ci diggante fukki at ak juróóm ak fanweeri at ci seen mëna xaru yu gëna kawe.  Europe moo ëppoon ay nit yu xaru ci ay gox ci atum 2015. Xayma nañu fukk ba ñaar fukki miliyoŋ ñi jééma xaru te deewuñu at mu nekk. Di jééma xaru te deewuloo mën na indi ay gaañu-gaañu ak ay laago yu yagg. Ci rééwi tugël yi, di jééma xaru mungi ëppe ci ndaw ñi ak ci jigéén ñi.

Ay gis-gis yi nit ñi am ci xaru ñungi bawoo ciay ngëm-ngëmyu mel ni diine, teddaay, ak njëriñu dund bi. Yii Diine yu joge ci Ibrahimadañu gise xaru ni ab tooñ Yalla, ndax seen ngëm-ngëm ci sellaay yu dund bi. Bi samuraidoon am ca Japon, benn xeetu xaru bi ñu xamewoon ni seppuku *harakiri* dañu ko joxoon cër ni beneen yoon ngir bëral ñakka tekki walla ni yoonu ñaxtu. Sati, benn jëf-jëf la bu ñu terewoon joge ci Raju Britanique bi, bu doon xaar Jëtuur Indo bidiray boppambi nééwu jëkkëram ji taalu robukaay, mu defal ko boppam walla waa këram ak mbooloo mi di ko puus. Xaru ak jééma xaru, bu njëkka ba dañu ko terewoon, waaye léégi ci rééwi Tugël yu bari kenn tereetu ko  Boobu dafa nekk ab ñaawtééf ci rééw yu bari ba léégi Ci siecle ñaar fukkeel ak ñaar fukkeel ak benn, xaru lu nééw lañu ko jëfandikoo ni xeetu ñaxtu, ak kamikaze ak xaru ak ay bomb nekk na lu ñu daan jëfandikoo ni jëfinu militaire walla terroriste.

Wàll:Paj
Gerte

## Gerte
**Gerte** xeetu garab la gu bokk ci njabootu lujum yi. Mi ngi soqeekoo ca réewum metsig. Dees na ko bay ci gox yi gën a bari naaj ak taw, fu mel ni réewum Senegaal.


## Melo wi

Dees koy ràññee ci suul gimuy suul ay meññeefam.
Gerte gàncax la gog at ba at lees koy bay su dee du mbayum dër. 
Xobam day nëtëx. Mi ngi toll ak 20i ba 90i sànti meetar  ci guddaay.
Meññeefam a ngi tollu ak 3i ba 5i sànti meetar. 
Garab la it gog dees koy bay ci suuf suñu ndiraag

## Mbooram

Endoy Aamerig ya woon kepp a ko doon bay ci àddina.
Ginnaaw bi la ko way-noti Ispaañ yañu daa woowe: "conquistador" tasaare.
Ca Peru gisoon nanu ci seeni jalaase maam ya ay peppi gerte.
Noonu la gerte tàbbee ci kembaarug Afrig law bokk ci mbayu Senegaal.

## Njariñal gerte

Dees na ci jële diwu gerte. 
Diw googu dees na ko jëfandikoo ngir togg ceeb ak yu ni mel ca Senegaal ak feneen.
Dees na ci jële it tigadege. Joolaa yi ñu xereñ lañ ci liggeey boobu.
Tigadege boobu dinañ koy boole ak cere ak yeneen.
Kembaarug Afrig ak Aamerig nag ñoo ëpp luñ koy jëfandikoo .
Garab la gog bari na ay wopp yu muy faj.
Ay njariñam bari na lool waaye dinay sabab it ay tawat.


Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg
Cacahuates_Japoneses.jpg|


wàll: garab
wàll: meññeef
Déem

**Déem** garab la gu bokk ci njabootu Rhamnacées di cosaanoo ci réew yu am naaj yi ci àdduna. Bari na ay xeet lool. Déem yiy am i dég dañuy meññ, di am i doom.

=Melo wi=

**Déem** garab la gog day am ay dég yu sew te ñaw. Ay xobam day nëtëx te tuuti. Guddaayu peer bi day toll ci digganta benn meetar ba ñaari meetar. Guddaayu garab gi yépp dana yegg ci ñatt ba ñenti meetar.
=Foytéef bi=
Foytéef bi day tàmbalee ci nëtëx foofu xoox bi day weex, bu noppee jàll ci mboq daal di mujje ci wirgo wu xonq. Day saf suukar te neex lool.
Xoox bu dëgër lay am, boo ko tojee dangay fekk ca biir lu nooy lu mel ni gerte.

Dafa gànjaru ci witaamin A, C. Am na it feer ak kalsóom. 

Xoox bi dees koy jëfandikoo ngir defar diwu yaram.

=Dénk wi=

Dénku **déem** luñu baaxoo jëfandikoo la ca réewi katalã ya ngir defar jumtukaay yu bari yees di jëfandikoo ci misig yu xeetoo ak i xalam niki: koblaa, falabiyol, tiibal ak tenoraa. 
Dees na ko jëfandikoo it ngir defar xeeti pontu yi ñuy daaj ci xalam yi ngir takk ci buum yi.

## Turu xam-xam wi
**Ziziphus**

wàll: garab
wàll: foytéef
Solom

**Solom** mi ngi bokk ci njabootu fabaceae. Fekk baaxca Afrig sowwu jant ak Afrig gu xalaa ga.
## Melo wi

Solom garab la gog guddaayam man naa àgg ci 30i meetar , am peer bu tal.

Xob yi dañoo nëtëx te tóttóor yi it day weex.

Moom nag ñi ngi koy faral di baye ca Senegaal, rawatina ca bëj-saalum ba di  kaasamaas.

## Meññeef mi

Meññeef mi nag day xaw a tàppndaar, mel ni lu gulumba. Xott wu ñuul ëmb ko ñam wi ci biir day puur di ëmb benn pepp walla ñaar ci biir.

Moom nag meññeef mu gànjaru la ci gilikóos, firiktóos, feer, mañesëm, kiifur ak poroteyin.

Lem ji ñu ciy defar nag, lem ju neex, ju ñu bari soxla. Ñi ngi koy defare ca Kaasamaas ca bëj saalumub Senegaal.

## Ay turam ci yeneeni làkk

Wolof: Solom, Farañse: Tamarinier noir, Joolaa: Buparaŋ walla efrun.
Kodiwaar: "Chat noir", Guinée: "Môké", Bénin: "Assissouin", Togo: "Attitoé", Àngale:  "Velvet tamarind".

## Fi mu am

Xeet wii nag am na Senegaal, Bene, Burkinaa Faasoo, Kamerun, Sàntar Afrig, Caat, Kodiwaar, Ginne ekaatoryaal, Gana, Ginne Bisaawóo, Ginne Konaakiri, Liberyaa, Malu, Niseer, Niseeryaa, Sao tomé-et principr, Seraa Lewon, Sudaa, Tógóo.

## Turu xam-xam wi:
Dialium guineense
wàll:garab
Wàll:meññeef
Sump

## Sump

Sump ci garab yiy meññ te am i dég la bokk. Ab njoolaayam dina toll ci 8i ñay. Peer bi day jub, yenn saa yi mu xaaju di ñaar te day ñagas it. Wànqaas yi nag dañuy bari te rankaloo am ay dég yu ñaw jub te ñaw di toll ci 7i sànti met.
Car yi it dañuy nëtëx ñoom it am i dég. Xob wi day xaw a tuuti moom it nëtëx.
Keram daa yaraax, neexut a féexloo. Rax ci dolli ci ron garab gi day faral di am ay dég yuy wadde ci sump gi.
Bant bi it dees na ko jëfandikoo ngir socc.



## Meññeef mi

Doom bi day gulumba, der wu mboq ëmb ñam wi, ñaw it ëmb ab xoox, ca biir xoox ba it ab saal ne ca buy niru gerte. Day neex nag saf suukar.
Bot wi di sump bi ñoragul bi, der bu nëtëx a koy ëmb, waaye moom neexul day wex.

## Njariñ yi

Sump bari na ay njariñ lool. Saal bi ci biir xoox bi, dees na ci defar diw gu baax, muy diwu sump.
Dees na defar ci xob yi it saabu.
Xob yi ak doom yi dund gu am solo la ci yenn gox yi.

## Ay turam ci yeneeni làkk

Bàmbara: zeguene.
Waa Càdd di ko woowe savonnier.
Wolof: Sump
Farañse: Dattier du désert.

## Turu xam-xam wi

Balanites aegyptiaca
Wàll:garab
Wàll:meññeef
Ndiir

**Ndiir** xeetu ñax la gu bokk ci njabootu "Cyperaceae".

## Melo wi

**Ndiir** ñax la gog ab guddaayam day toll ci diggante 25 ba 40i sànti meetar. Ay xobam dafa sew di gudde 5 ba 10i mm te tàllalu di niru ab jubb. Peeram dafa taxaw, liis te am i pàcc yu ñatti-koñe. Doom bi ci reen yi lay meññ. **Ndiir** bi day xaw a wurmbalu, yor wirgo wu jege mboq, ab deram ñagas. Ëmb na lu xaw a tollu ak 50% ci gilisit( sakaroos ak amido), 22% ci lipit ak 6 ba 7 poroteyin.

## Njariñ li
Dees na ko jaay ci ja bi. Ca Senegaal dees koy lekk noonu mbaa soppi ko diw. Amna ñu koy soppi njar niki waa-espaañ. Amna it ñu koy jëfandikoo nib fiirukaayu jën niki waa-àngalteer.

## Nataal yi


Cyperus esculentus 012.jpg|Meññeef mi
Cyperus esculentus NRCS-1.jpg|Tóortóoru ñaxum ndiir
Cyperus esculentus (Museu Valencià d'Etnologia).jpg|Meññeef yi ci reen yi lay meññ


## Turu xam-xam wi

**Cyperus esculentus**

## Tur wi ci yeneeni làkk

wàll: garab
wàll: meññeef
Gerte tubaab

**Gerte tubaab** xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Cambretaceae".
Mi ngi soqeekoo ci réewum Gine. 
Barab yi bari naaj ak taw lay faral di sax.
 
## Melo wi

Gerte tubaab garab la gog mi ngi toll ci 9 ba 25i met ci guddaay.
Ci jamonoy noor,  ay xobam dañuy joxe wirgo wu palmaan lu jëkk ñuy wadd.

Meññeefam nëtex lay tàmbalee, su jegee ñor day puur. Su ñoree dëgg nag day palmaan.

## Njariñam

Manees na koo lekk noonu. 
Manees na koo jëfandikoo it ci xeetu togg yu wuute. 
Xooxam dees na ci sos ay fowukaay niki ay gaal yu daw

## Turu xam-xam wi
 
Terminalia catappa
Wàll:garab
Wàll:meññeef
Miiraas

**MIIRAAS**

**Miiraas**: Xam-xam la buy lijjanti alalu aji faatu ji; muy li mu bàyyi ginnaawam lépp, nan lees koy séddalee ci ñi nga xam ne ñoo ko war a donn, moom nag mooy xam-xam biy jëkk réer, jugee ci àdduna. Loolu nag Sangub mbindeef yi moo ko wax Muhammat (SHW), te it nee na mooy genn wàllug xam-xam,
(عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تعلموا الفرائض وعلموها الناس فإنها نصف العلم وهو ينسى، وهو أول شيء ينزع من أمتي) رواه ابن ماجه والدارقطني)
Moom miiraas benn la ci xam-xam yi soqikoo ci **Fiq** ci la bànqaasoo aw wëppaam (them) day dugg ci biir bànqaasi xam-xamu Fiq bokk ci xam-xami diiney lislaam.
Konkoroŋ

**Konkoroŋ** xeetu tiir la gu yor foytéef bu gulumba bees di lekk. Moo ngi bàyyikoo ca xawa-dun bu mag bu araab yi, ak ca gànnaaru Afrig ga mu law te faral di sax fa am ndoxi ron suuf.

## Melo wi

**Konkoroŋ** gi, garab la guy àgg ci 17i met ci guddaay. Kuttmbalu ronam danay àgg ba 90 sàntimet. Caram day meññ ay jubbi xob. Xàncam daa liis, yor wirgo wu baam te dër ba noppi yor melow xob yu wow.

Caram ak xobam danay àgg ba 1 met ci guddaay ba noppi yiir bànqaas yi ko meññ, teg ci gànnaayoo ay xosi yu dëng te jëm kaw. Xobam melow wuppukaay la yor, danay natt 120 ba 180i sàntimet. Tóortóoram bu góor ak bu jigeen ci garab yu wuute lay meññ.

## Njariñ li

Xàncam dees na ci ràbb i basaŋ ak i duu. Dees na ko lekk it. Mattam dees na ko jëfandikoo ci tabax. Xàncam dees na ci jële njar.

## Turu xam-xam wi

**Hyphaene thebaica**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Uul

**Uul** xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Mimosaeae" (walla Fabasease).
## Melo wi
Garab la gog guddaayam man naa àgg ba 25i met.
Garab gi man naa jur ba 100i kiloy doom at mu nekk. Doom yi ñi ngi tàmbalee màgg ginnaaw taw yu njëkk yi.

## Njariñ li

Ay xobam dinay dimbali suuf su nanguwul. 
Garab gu bari ay witaamin la. 
Doomi uul dees na ko baxal, dëbb ko ngir am ay dank walla pëndax (ginnaaw bu ñu ko weeree ) ñi ngi ko duppe sumbala ci bambara (Mali) ak yenn ci réewi Afrig Sowwu jant yiy làkk Bàmbara. 
Doom bi dees na ko togg it ngir dindi xott wi, ginnaaw bi, ñu jariñoo la mu ëmboon. 
Ca Senegaal, dees na dëbb doom bi boole ko ak kaani gu wow togg ci lees di woowe suul.

## Nataal yi


Bénin-Parkia biglobosa (6).jpg|Uul bi(doom)
Parkia biglobosa MS 4398.jpg|Tóortóoru garabug uul
Atakora-Parkia biglobosa (2).jpg|Meññeefum garabug uul
Sumbala balls and the African locust bean seeds they are prepared from (Kera (Dédougou District), Burkina Faso, June 2014).jpg|Sumbala


## Turu xam-xam wi
**Parkia biglobosa**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll: garab
Wàll: meññeef
New

**New** xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Chrysobalanaceae"
 
## Cosaanam

**New** a ngi fekk baax ci afrig soww-jant, ci digg afrig, ci Senegaal, Niseeriya, ak bëj-saalumu Sudã.

## Melo wi

Ag garab la gu ndaw, taxawaayam man naa àgg ba ci 10i Met walla lu ko ëpp, garab la guy sëq, ay xobam day seex.
Doom bi dinay toll ci 5i sàntimet ci guddaay. Garab gi daanaka at mépp day am i doom, waaye lu ci ëpp ci ñaareelu xaaju noor bi lay am meññeef. Doom yi day nooy.

## Solo si

Dees na ko faral di
jëfandikoo ci anam yu bari. Saal bi dees koy lekk. Garab gi nag bu màggee ci àll daay gi du ko manal dara. Doom bi dees koy witt ci ay lim yu bari a bari te di ko jëmbët ngir muy saxaat, dees koy jaay it ci ja yi at mi yépp.
Xob yi niki xas mi buñu ko baxalee galaxndikoo ko day faj bëñ buy metti, sunu ko yëyee itam day faj bëñ buy metti.
Reen yi aay nañu ci dereetal, sungufu reen bi itam boo ko defee ci ndox baax na ci bëñ buy metti. 
Dees koy jëfandikoo batay ngir faj góom rawatina góomu aji-jong ji. Saal bi it dees na ko lakk def ko dóom di ko defaree saabu.

## Turu xam-xam wi
**Neocarya macrophylla**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Gargamboose

**Gargamboose** xeetu garab la gu bokk ci ñoñ "opuntia". Ca Amerig gu digg la bàyyikoo, fi ñuy woowee Karayib.

## Melo wi

**Gargamboose** garab la gog day màgg te am xeetu xob yu dijj ak ay dég yu mag te ñaw, seen taxawaay di kaaraange, am na it dég yu sew yuy jame 

## Meññeef mi

Meññeef mi dees koy lekk. Dees koy xolli bam set bala ñu koy jëfandikoo. 

## Njariñ yi

Ay doomam bari nay njariñ lool.

Dees na ci defar ay tàngal, ay njar walla njambaan yu neex. Ay bantam day faj (estomaa) góomu biir. Biir buy daw it dina koy faj, ba ci sax jabeet.

## Turu xam-xam wi
**Opuntia tuna**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Lingoom

**Lingoom** garab la gu bokk ci njabootu "rutacées".
Dees na ko faral di bay ci barab yi bari naaj.

## Melo wi

Garab la gog ay xobam dafay faral di wéy cig sax ci at mépp.
Danay dund lu tollu ak 50 ba 80i at.
Ay tóor-tóoram day weex.
Doom bi nag dafay muluŋ te cat la sew. Guddaayam di nay àgg ci 7 ba 12i sàntimet.

Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx la, cig ñor nag mboq la.

Ndox mi mu ëmb, cafka gi dafay sëcc(wex). Doom bi day ëmbaale ay xoox.

## Solo si

Lingoom bari na nees koy jëfandikoo.  Dees na ci génnee njar mbaa ndollenu njar.

## Turu xam-xam wi

Citrus limon

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Guy

Guyug Afrig bokk na ci juróom ñàtti guy yi ñu gën a xam, mi ngi bokk ci njabootug Bombacacees.
**Guy** garab la gog dañu koo fonk lool ci aada ak cosaan, ñi ngi koy fekk ci barab yi am naaj fu ci mel ni réewum Senegaal ak Ginne.

## Melo wi

**Guy**, garab la gog peeram da fa yaatu lool man a denc ndox mu bari, loolu moo tax ñu di ko woowe grabug butéel.
Ci guddaay mi ngi toll ci ñaar-fukk jàpp ñaar-fukk ak juróomi ñay ci yaatuwaay mi ngi toll ci juróom jàpp juróom ñaari ñay. 
Bokk na ci garab yi nga xam ne day jël reenam dugal ko ci biir suuf ngir wuti ndox mum dunde.
Guy garab la gog manut a dékku ngelaw lu tar lool.

## Satamànna

Satamànna mooy xobi guy yu ndaw yi. Moom nag dees koy jëfandikoo bu baax ci yenn barab yi. Dees koy watt di ko def laalo di ko boole ak cere. Jur gi it bëgg nañu ko lool.
Guy nag nawet kepp lay sëq am i xob, waaye yeneen jamono yi du am dara. Fu mel ni Kaasamaas nag, ca Senegaal, dees na fa fekk guy yoo xam ni at mi yépo dañuy sëq. Xobu guy nag, dana yaatoo 20i milimet.

## Mbotmbotaan

Botmbotaan mooy tóortóori guy, moom nag day weex. Ginnaaw bu feeñee ba dem manees naa séntu wuy. Ba xiif di am daahees na ko lekk.

## Cëggal guy
Cëggal guy mooy xànci guy. Ca bu njëkk, dees ko daa xànc di ko weer di ci defar ay buum. Goj yi ñuy roote ci lees ko daa defare.

## Wuy

Wuy wi di meññeef mi ñi ngi koy natt ci ñaari téemeer ak juróomi garaam, ci yaatuwaay mi ngi toll ci téemeeri milimet walla mu jàpp sax ñaar fukk i sàntimet ba ci sax fan weeri sàntimet ci guddaay. Man naa am ci biir lu ëpp 300i doomi buy.

## Buy

Buy, mooy ñam wiy nekk ci biir wuy wi. Doom bu weex lay doon bu neex. Manees na koo macc noonu, manees na koo def njambaan mbaa njar. Ca Senegaal dees cay faral di def cifaay di ko boole ak laax.

## Gif

Gif mooy xooxu buy.  Boo maccee buy bi bamu set xoox ba cay des mooy wuy. Aw meloom day ñuul, boo ko tojee it day am aw kemb ci biir. Gif moomu nag moom jur guy, moom la ñuy ji.
Wolof da ne: Lu guy rëy rëy gifay ndayam.

## Xetax
Xetax mooy lu nëtëx liy muur xottu wuy. Bu taqee ci yaramu nit day xasan lool. Dees ci daan taal. Bu ñaar yi jonjoo, riisoonte man naa jur sawara.

## Turu xam-xam
**Adansonia digitata**

## Tur wi ci yeneen làkk yi

wàll: Garab
wàll: Meññeef
Ron

**Ron** walla **sibi** ca saalum, xeet la ci xeeti garab yu njool yiy gudd ne sóll ca kaw.
Mu bari lool ci tund Afrig, Eccopi, Afrig bëj-saalum. 
Dees na ko fekk ba tay ci digg Afrig, fu  ci mel ni Saara, walla Namibi.

## Melo wi

Ron garab gog guddaayam danay àgg ba 25 ba 30i met. Yaatuwaayam nag danay àgg ci 1 met. 
Xobam moom lees di wax **xëddeen** melo uppukaay la yor te guddaayam di mat 2i met.
Ron day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam  dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay.

## Foytéefam

Moom lees di wax **kóoni**. Moom ab doom bu nëtëx lay doon am ci biir ay pax yu duy ndox mu neex ñu di ko naan. Bu demee ba ñor nag day soppiku di ab ron. Ñu di ko lakk di ko lekk. Boo ko lakkee bamu ñor nag dangay xolli der wi sànni lekk li ci biir. Li ci biir day mboq mel ni màngo saf suukar lool.

## Njariñ yi

Garabug **ron** bari na ay njariñ lool ay xobam ñu koy wax **ndon** mooy daggiit yi ñu dagge ci xëddeen weer ko bamu wow, dees ciy taal ñu man cee togg. 

**Xiis** mooy lees dagge ci **xëdéen** ngir di ci yeewe ak a takke. Xiis bees ko takkee ci garab ag dënnu du ca daanu   

## Turu xam-xam wi
**Borassus flabellifer**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Tiir

Tiir xeet la ci xeeti garab yu gudd yi ne sóll.
Mu bari lool ci tundu Afrig, Ecopi, Afrig bëj-saalum. 
Di nañ ko fekk batay  ci digg Afrig, fu  ci mel ni Saara, walla Namibi.

## Melo wi
Tiir garab la gu baaxoo wéet. Guddaayam danay àgg ba 25i met. Yaatuwaayam nag danay àgg 1 met, Xobam melo uppukaay la yor te guddaayam di 2i met. Feggam daa am i dég.

Tiir, day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam  dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay.
Day jur benn foytéef bu doom ba mboq, ci biir foytéef woowu dina am benn ba ñatti doom.

## Njariñ
Garabug tiir bari na ay njariñ lool ay xobam dañuy tàkk ñu man cee toggu.
Manees na cee def tam it sàngara 
Doom bi daa neex lool nit ñi dañuy koy lekk 

## Turu-xam-xam

**Borassus aethiopum**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Dimb

**Dimb** garab la gu jub te gudd lool guddaayam man naa mat juroom ñeenti met ba ñeen fukki met.

## Barab yi
**Dimb** di sax nag yii la: Senegaal, Mali, Niseeriya ak Kamerun.

## Doom bi

Doom bi dees koy lekk ci tooyaay bi ak bu wowee itam saal bi it dees koy lekk nit ak mala yépp a ci yam.
Mutt-mutt di doomu dimb bu ñor bi, moo gën a neex keŋ. Keŋ mooy doom bi ñoragul.
Àllambere mooy der biy muur saal bi. Saalub dimb it lu am solo la.

## Bant bi

Bant la bu ràññeeku ci bant yi ndax talaayam ak dëgëraayam, max manu koo yàq. Dañ koy jëfandikoo ngir defar ay lal ak i armuwaal yu rafet te man a yàgg.

## Njariñ yi
**Dimb** garab gu ñaas, am xasam di lekkloo tey faj saw-lal, day faj lu bari, bokk na ca ray jaani-biir, di ko daggte ba nga koy saw, garab gu baax ci suuf ngir ne lu meññ ci ronam màgg te naat, boroomug kër gu neex la te amadi dég, ker gu dége mooy gu picc yay toŋ cag garabam te di fa tàgg ba toog fay jafe.

## Turu xam-xam wi
**Cordyla pinnata**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Saab-saab

**Saab-saab** xeetu garab la gu bokk ci njabootug « Moringaceae », mi ngi bàyyikoo ci bëj-gannaaru End.
Garab gu fés la leegi ci àddina bépp, te miin barab yi bari naaj.

## Melo wi
As ngarab la su gaaw a màgg te man a muñ bekkoor. Guddaayam danay àgg ba 10i met. Saab-saab garab guy gaaw a màgg la.
Peeram danay àgg ba fukk baa 12i met, dàttam nag danay àgg ba 45i sàntimet, xàccam melo wu baam la te jege weex.

## Tóór-tóor bi

Tóor-tóor bi daa am xet te nguuni-ngaana, danay am ba juroomi xob yu tolloowul.
Wirgoom dafa mboq.
Tóor-tóor bi guddaayam 1 la ba 2,5i sàntimet cib guddaay.
Yaatuwaay bi 2i sàntimet la.

## Doom bi

Doom bi këmbaan la gu ñàtti-koñe te palmaan. Guddaayam 20 la ba 45i sàntimet. Xoox bi dafa wërmbalu.

## Solo si

**Saab-saab** bari na pàcc yees ciy jëfandikoo: foytéef bi, xob wi, xoox bi su ñoree, diw bees ciy jële, tóor-tóor bi , reen yi. 
**Saab-saab** dees na ko jëfandikoo ci anam yu bari ci wàllug toggu ci àddina bépp.
Manees na ko lekk nim bindoo. Fële ca Senegaal dees na ko toggu boole ko ak cere (cere mbuum).

## Turu xam-xam wi
**Moringa oleifera**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:Garab
Wàll:Meññeef
Xaal

**Xaal** genn xeetu ñax la. Mi ngi bokk ci njabootug "cucurbitacées" te cosaanoo Afrig gu sowwu jant.

## Melo wi

Xaal ñam wu xonq la yor, Ay foytéefam buñu matee dëgg diisaayam danay àgg 5 jàpp 20i kilo.
Foytéef bi daa mbege te xaw a muluŋ. 
Xaal garab  la guy sax at ba at (nawet lay sax).  Ronam (peer ak dàtt) danay àgg ba 3i met ci guddayam.
Xobam cig yaatal day ñatti-koñe.

## Njariñ

Xaal, doom bi dafa neex lool, léppam dees koy jëfandikoo.
Ñamam dees kox lekk. Xoliit yi nag dees na ko jox rab yi mbaa def ci cere.

## Turu xam-xam wi
Citrullus lanatus

## Tur wi ci yeneeni làmmiñ

*Araab: البطيخ
*Español: sandía
*Itaali: Anguria/cocomero
*Tirk: Karpuz
*Portige: Melancia Àngale: Watermelon
*Almaa: Wassermelone
*Kabiil: Tadellaεt
*Endo: Tarbuz  Faaris/persã: خربوز/kharbuz
*Sapone:  スイカ?( Suika)

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Daqaar

**Daqaar** garab la gu fekk baax ca penku Afrig ca àllu Madagaskaar waaye bari lool ci Afrig sowwu jant fu ci mel ni Senegaal bari na fa lool. Guddaayam man naa àgg ci 20i met waaye itam dafa yeexug màgg waaye nag garab gu man a gudd fan la.
Ca Senegaal nag, dees faa xaw a gaafal garabu daqaar. Di wax naan ay jinne dañu fay dëkk, ba ñu bari ñimewuñu koo def seen kër.

## Meññeef mi

Meññeefam te mooy doom yi guddaayam di mat 20i sàntimet.
Buy door a meññ mooy benqal, day nëtëx te neex lool ñu man koy lekk noonu. Bu ñoree lay doon ub daqaar. Dees na ko jëfandikoo fu bari. Boo maccee doom bi ba noppi day am ab xoox ca biir. Xoox booba mooy sax.
Daqaar dees koy jëfandikoo di ci defar naan yu neex. Ak di ko def maccaat ci ceebu jën, te itam njarum daqaar day faj seere di raxas biir, dana faj itam bóoli guy metti. Dees na ko def it cifaay ci laax, ñu di ko wax: Laaxu daqaar.

## Ngogna

Ngogna di tóortóori daqaar. Moom it daawees na ko jëfandikoo ci cifaayu laax. Niki laaxub ngogna. Jamono yi daqaar gi meññagul amagul i doom te tóortóor booba lees daa jëfandikoo laaxub ngogna.

## Cafna

Mooy xobi daqaar. Moom it daawees na ko jëfandikoo di ko def cifaay di ko boole ak laax ñu koy wax laaxub cafna.
Jamono ji nga xam ne daqaar gi meññagul, tóortóoragul ci lees daa jël xob yi di ko def cifaay.

## Turu xam-xam wi
**Tamarindus indica**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Guyaab

**Guyaab** xeetu garabu foytéef la gu bokk ci njabootu "mirtaceae". Ci gox yi gën a bari naaj ca Amerig kepp la daa sax, ginnaaw bi la tas ci àddina bi.
Baatu guyaab ci làkku Arawaag la bawoo, turub dëkk la woon ci réewu saa-kolombi ya woon.

## Melo wi

Taxawaayu garab gi dafa yem, man na àgg ba 8i sàntimet ci guddaay. 
Xobam man na àgg ba 15i sàntimet ci guddaay ak 7i sàntimet yaatuwaay

Guyaab bi (doom) xob wu nooy la yor. Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx gu leer la, cig ñor nag mboq gu dër la, day amaale ay tomb yu ñuul ci yenn xeet yi.

## Solo si

Guyaab garab la gu ràññeeku te am solo ci wàllu koom.

Dees na ko soppi njar, njambaanu foytéef ak yu ni mel.
Xolliitu foytéef dees na ci faj biir buy daw. Manees na ko lekk it nim bindoo.
Dees na ci jëlee sax gëtt.

## Turu xam-xam wi

**Psidium guajava**

## Tur wi ci yeneen làkk yi

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Itaaliyee

**Itaaliyee** mooy làkk wa ñuy wax te juddoo ca Itaali.

## Karmat ak delluwaay

* 
* 
* 

Wàll: Làkk
Wàll: Itaali
Xewar

**Xewar** xeetu garab la gu bokk ci njabootug « Sapindaceae ».

## Cosaan li

Moo ngi tasaaroo ca Afrig ci réew yii: Senegaal, Eritere, Ecopi, Somali, Sudaan, Keeñaa, 
Tansani, Ugàndaa, Kamerun, Réewum Diggu-Afrig,  Gaboŋ, Kóngoo,
Bene, Kodiwaar, Gàmbi, Gana, Gine, 
Gine bisaawóo, Niseer, Niseeryaa ,Tógoo, Àngolaa, Mosàmbig, Madagaskaar.

Amna it ca Asi gu bari naaj ga:
Bangalades, Butaan, End, Nepaal, Siri-lànka, Kàmbots, Lawos, Birmani,Taylànd, Wiyet-naam, Endonesi, Maleesi, Papuwaasi Gine Gu yees ak Filipiin.

## Melo wi

**Xewar** garab la guy toll ci 6i met ci guddaay. Ay xobam day nëtëx.

## Turu xam-xam wi

**Lepisanthes senegalensis (Aphania senegalensis)**

## Tur wi ci yeneeni làkk

farañse: Cerisier du Cayor

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Njàndam

**Njàndam** xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu “capparaceae”.
Moo ngi bàyyikoo Afrig gu sowwu gi.

## Melo

Njàndam gancax la guy sax fu nekk.
Dana àgg yaar ba juróomi met cib guddaay.

Njàndam day meññ ay foytéef.
Ay tóortóoram day dajaloo.

Foytéef bi danay am benn ba ñenti xoox yuy yor wirgo wu nëtëx su ñoree.

## Solo si

Njàndam dees na ko jëfandikoo cig togg ak cim paj.

Ay doomam dees na ci jële xeetu ñam yu nekk.

## Turu xam-xam wi

**Boscia senegalensis**

## Turam ci yeneeni làkk

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Taba

Garabu taba garab la gu man a toll ci fukk ak juroom ba ci ñaar fukk met.  Peer bi am daa kaaraange lool. Xas mi am ay xar-xar.  Xobi garab gi man naa yaatu lool di toll ci juroom ñatti sàntimet ba ci fanweer ak juroom ci ay sàntimet, am it ay pàcc-pàcc yu man a àgg ci ñatt ba juroom ñaar. Taba garab la guy tóor-tóor, tóor-tóor yuy tijjeeku ba ci juroom ñaar.

## Meññeef mi

Foytéefam daa am xott wu koy aar. Xott woowu moom la ñuy toj ngir jot taba ja ca biir, bu xott wi ubbeekoo man na ñoo nekk ci biiram ñeent ba ci juróom ñent donj  taba leeg-leeg muy ñuul mbaa muy mboq mbaa muy xaw a jege xonq.

## Turu xam-xam wi

**Cola cordifolia**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Tol

**Tol** ag garab la,  bokk ci njabootug "Apocynacées"

## Melo wi

Garab gu ndaw lay doon ,ay doomam da ñuy muluŋ am ay doom ci biir, doom yi manees na koo lekk bu ñoree ak buy bëgg a ñor. Doom bi day xaw a xonq. Tol, ñi ngi koy fekk ci yenn gox yu mel ni ca kaskaat ya,  ak yenn ci barab yi am ay xeer.

## Solo si

Doom bi bu  matee dëgg, dees koy lekk noonu. Doom bi manees na cee defar ay naan walla sax sàngara. Dinay aare ci yenn xeeti feebar  yi lu ci mel ni jabet ak ñoom séen. Bokk na ci garab yi nga xam ne dañuy reesal lekk.

## Turu xam-xam wi

**Landolphia heudelotii**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Karasol

**Karasol** garab la gu bàyyikoo ci lu bir ci àll yu naaje yu Karayib, yu Amerig gu digg ak gu bëjsaalum.  

## Melo wi

Karasol gàncax la gu ndaw. Guddaayam danay àgg 3 ba 10i met. Xobam  melo wu nëtëx la yor. Tóor-tóoram 3i xob la yor. Day meññ at mépp. 

## Njariñ yi

Karasol dees na ko lekk. Dees na ci defar njar. Dees na ci fajoo it.

## Turu xam-xam wi

**Annona muricata**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Ñamako

**Ñamako** xeet la ci  xeeti garab yi nga xam ni seenug dund man naa yàgg lool. Ñu ngi koy fekk ci tundi Afrig. 

## Njariñ li

Garab la gog ay doomam dees koy jëfandikoo, ngir xeeti saf-safal. Dees na ko jëfandikoo it ngir neexal sëy. 

## Jaarjaaram

**Ñamako** bokkoon na ci njaay yi nga xam ni ñoo gënoon a dox ci yiñ daa dugal ca Afrig sowwu jant, ci jamonoy xarnub 18.
Loolu sax moo tax ñu di ko woowe, "côte du Poivre"  fële ca Gine.

## Turu xam-xam wi

**Aframomum melegueta**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Mbàccaar

**Mbàccaar** xeetu garab la gu bokk ci njabootu "caesalpiniaceae" walla "fabaceae". Tóortóoram daa xonq te taaru lool. Madagaskaar la bàyyikoo waaye leegi ci barab yi bari naaj ci àddina bépp dees na ko fa fekk nib garabu taaral.

## Melo wi

Ponkalu garab gii danay romb 15 met ci guddaay. Téeñam jëmmu fanq-naaj la yor. Tóortóoram 4i xob yu xonq la yor yuy xaw a tolloo ak 8 sàntimet, ak uw ñeenteel wu gën a rëy wuy nekk ci digg bi te yor wirgow xeex ak mboq. Mbàccaar si ronam day liis te leer.

Mbàccaar bi melo ñebbe la xaw a yor te guddaayam di àgg 40 ba 60 sàntimet. Yaatuwaayam danay àgg 5 sàntimet te da day ëmb 10i xoox.

## Mbaaxam

Barab yi xaw a naaje la taamu, waaye danay muñ bekkoor, xorom. Bëggut suuf yi bane te tooy, suufus joor moo ko gënal.

## Solo si
Garabu ker la baaxoo ci tool yi, bedd yi ak kër yi.
Dees na ci yàtt gaal, dees na ci wutum màtt te di ci fajoo.

## Turu xam-xam wi
**Delonix regia**

## Turam ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Mbal

**Mbal**  ag garab la gog mi ngi bokk ci njabootug " Euphorbiaceae". Mi ngi bokk ci gàncax yi nga xam ne at ba at lay meññ.

## Mbooram

**Mbal** mi ngi cosaanoo fële ci diggu Amerig. Mbal garab la gog day sax foo xam ne baaxu faa saxe mu yaatu lool ci tund yi nga xam ne dafa am naaj. Niki noonu bari na fële ca Afrig  bëj-Saalum.

## Njariñ yi

**Mbal** garab la gog bari na xeeti jàngoro yu bari yu muy faj, loolu moo tax fépp fumu nekk dan ko fay jëfandikoo rawatina fii ci Afrig nga xam ne dañu ko fiy jëfandikoo ngir muy faj, biir buy daw, naka noonu dañu koo faa jàppe ngir ne mooy li gën a gaaw ngir faj lépp loo nga xam ne dafa jëm ci wàllu noyyi lu ci mel ni asma, ak yaneen xeet yi ni mel.

Bokk na ci ay njariam batay dañoo wax ne moom moo gaaw lool ci faj bopp buy mett. ak bëñ buy metti.

## Turu xam-xam wi
**Euphorbia hirtata**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Ngun-ngun

**Ngun-ngun** xeetu gancax la gu bokk ci njabootu "asteraceae". Garabu rëndaay la, dees ciy safal. 

## Melo wi

Gàncax la guy tollu ci 20 ba 90i sàntimet ci guddaay. Xobam daa tàppndar, danay àgg 2 ba 3i sàntimet. Xobam ci diggante nëtëx bu dër ak woyof, yenn saa yi nag mu ngolleñ ci yenn xeet yi.

## Njariñ li

Am rënd mu am solo la ci wàllu togg ci yenn réew yi. Ca Senegaal dees na ko def ci ataaya. Gàncax la gees di fajoo it.

## Turu xam-xam wi
**Blumea aurita**

Wàll:garab