open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baatukaay

**Baatukaay** : 

## Karmat ak delluwaay


## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* 

### Lëkkalekaay yu biti
* http://www.chez.com/afroweb/frm_wofr.htm
* http://www.lexilogos.com/wolof_dictionnaire.htm

Wàll:Làkk
Wàll:Njàngale
Sompat

**Sompat** : *Pomadasys perotaei* (jén - rab)

* Askan (pop) : ? 
* Réewu Afrig: Kap Weer - Gaambi - Ginne - Ginne Bisaawóo - Gànnaar - Senegaal
* Melo : (*fr : gris blanchâtre à reflets argentés)
* Dayoo : 25cm

== Karmat ak delluwaay ==
<references />

== Lëkkalekaay yu biti ==

* *'(en)''' Fishbase : "Pomadasys perotaei"

Wàll:Jén
Fepp

Fepp mooy xaaj bi gën a tuuti ci aw yaram wu neen (simple), wu man a booloo ak weneen ci simi. ñaare day ame ci ab saal bu sosoo ci ay Proton aki Notron yu ay Elektron di peek (di wër).

Wàll:Jëmm
Nukleon

Dees na ko tekki:

Le terme nucléon désigne de façon générique les composants du noyau atomique, i.e. les protons et les neutrons qui sont tous deux des baryons. Le nombre de nucléons par atome est généralement noté « A », et appelé « Nombre de masse »
Jusque dans les années 1960, les nucléons étaient considérées comme des particules élémentaires. On sait maintenant que ce sont des particules composées de quarks et de gluons. Les propriétés de ces particules sont régies en grande partie par l'interaction forte. Le proton est le plus léger des baryons, et c'est le seul qui soit stable. Plus exactement, les mesures qui ont été faites montrent que le proton a une durée de vie supérieure à 1030 années, ce qui apporte une contrainte forte sur les théories spéculatives qui essaient d'aller au-delà du modèle standard. De son côté, le neutron a une durée de vie moyenne d'environ 1/4 d'heure) et se désintègre par interaction faible en proton, électron et antineutrino électronique. Le proton et le neutron forment un doublet d'isospin I=1/2.

Wàll:Jëmm
Mandabi

## Li ci xew
***Mandabi*** dip filmi ci Wolof bou Ousmane Sembène bokhamni dathiye netali: jen way jo khame mi da am jarbaatam bouko yoone manda nguir mou jokhko ndayam legui ay soxnam tekko allal ju bari ba tambale lep luune ndekkete yoo mandabek thiowli jounii ak niari temeer rek la ndekeyoo amouloup dentite boumou ko jeulije.
         
## Nit gni thi ne
makhouradia gueye
isseu niang
Limub njiiti Senegaal yil

Lii mooy limub njiitl réewum Senegaal la ko dale ca ba mu tembee ca Faraas 4 Awril 1960.

## list

Wàll:njiiti Senegaal
Dëkkaani ndiiwaani Senegaal

**Dëkkaani ndiiwaani** yi, ci Senegaal, ay dog lañu ci séddaliinu yoriinu réew mi. ci 2007 lim bu toll 43 lañu.  

## Taariix
Yokkug nit ñi dëkk ci Ndakaaru moo dem ba àgg ci benn dayoo bi, ba tax genn kilifag dëkk rekk manatu koo yor, tax sosug geneen nekkte gu gën a suufe waroon. Kon lii moo tax ci 1996 ñu séddale tunduw Ndakaaru ci 43 dëkkaani ndiiwaan, ni dëkk bu Paris.

## Dogiin
43 Dëkkaani ndiiwaani yi dañu leen séddale ci 4 tund yi:

* Ndakaaru: 19
* Pikin: 16
* Géejawaay: 5
* Tëngéej: 3

* Cees: 3

## Xool it
### Lëkkalekaay yu biir
*Séddaliinu yoriinu Senegaal
**Diiwaani Senegaal
**Tundi Senegaal
**Ndiiwaani Senegaal
**Dëkkaani Senegaal
**Gox-goxaani Senegaal

### Téerekaay
* Ibrahima Diallo, *Le droit des collectivités locales au Sénégal*, Paris, L'Harmattan, 2007, 380 p. 
* Djibril Diop, *Décentralisation et gouvernance locale au Sénégal. Quelle pertinence pour le développement local ?*, Paris, L'Harmattan, 2006, 268 p. 

### Lëkkalekaay yu biti
*Décret n° 2002-174 fixant la composition des conseils municipaux des communes d'arrondissement des villes de Dakar, Pikine, Guédiawaye et Rufisque
*Décret n° 2002-175 déterminant le nombre de conseillers de la ville par commune d’arrondissement dans la région de Dakar

Wàll:Dëkkaani ndiiwaani Senegaal
Njabootug lepton

**Njabootug [[lepton]]** yi mi ngi ame ci Elektron yi, Muon yi, Tauon yi, neutrinos yu boppam yi ak seeni safaan-yaram (antiparticule). Baatub  « lepton » mi ngi bawoo ci baatub Geres biy tekki « lu woyof » biy jublu ci wf gi doyodig jóor (faible masse) gu lepton bi ñu njëkk a wuññi, Elektron bi, bu  ñu leen nattee ci nukleon yi ( nucléons).

Wàll:Jëmm
Lepton

lepton : yaram su cosaanu la su woyof, su dul dékku ay defante yu dëgër (interactions fortes)

Wàll:Jëmm
Sëriñ Muhammadu Mustafaa Mbàkke

**Sëriñ Móodu Mustafaa Mbàkke** Ki njëkka doon xalifa, wuutu fi baayam Sëriñ Tuubaa ca yan bu diis ba

## jaar-jaaram

Wàll:Niti senegaal
Wàll:Yoonu murit
Baay Faal

Ca la ñu ca xamoon ku daan jàmbaare la daan doon ci toolub lislaam bi, di liggéey di joxe ngir sémbi yoon wi man a jëm kanam, ak doonte bari na ci ñoom ñoñ duñu julli, duñu woor, waaye teewul bu ñu doon laal diiney lislaam ñooy njëkk a jug ngir aar ko, kon daal man nañu leen a tudde dofi lislaam, walla yu murit, bari na lu ñu leen man a jame waaye it lu ñu leen man a tagge.

----
Kenn ci ñi gën a siiw ci taalubey Bamba yi mooy Seex Ibraayma Faal. Bàyyi na fi ay dongo yu ñuy wooye Baay Faal yiy wottee seenug ñàkk a julli ak woor, liggéey bi ñuy def ci seen loxo ak yalwaan , looloo tax yeneen jullit ni ñoom di leen jam tey naqarlu seeni jëf. Seen njañ yi ñu yore ak seen létt yi yobbe na leen way nemmeekusi yi (touristes) di leen jaawale aki rastamen .
Maam Seex nag nekkoon na di ku dëggu te liggéeyal lislaam lu réy, waaye ñàkk a jullit gi ñu bari firee nañu ko ci ne daa amoon ngànt, ndax daa meloon ne ku àndul woon ak sagoom, booy xool it ci ni mu daa waxe mbaa mu koy jëfe lépp da daa wund loolu, mu mel ne ku sóobu la woon ba sóobu gi yobbu ko ci mu nekkoon di ku àndadi akum xelam te loolu lislaam boole na ko ci sart yiy tee julli di war.
**Bokk na ci sart yiy tax julli di war nit ki ànd akum xelam**.
Sëriñ bi bind na ko bataaxel bob Sëriñ Abdul Ahad 3eelu xalifa génn woon na ko móollu ko ca téere ba ñuy wax majmooha, muy téere bu dajale waxi Sëriñ Tuubaa yu bari, ma nga cay wax naa :« Yaw Ibraayma Faal boo jotee ci sama bataaxel bii nanga digal sa ñoñ ñuy julli te nga sax ci te muñ ko, laajuñu la wërsëg ñoo la koy jox, te mujj gu rafet ñeel na way ragal Yàlla yi,» lii di aw laaya wu alxuraan wu mu ko yonnee ngir délloosi ko ci, kon day mel ne Sëriñ bi moom wàcci na ak ku nekk, Maam Seex nag ak ni mu gëme Sëriñ bi bu julliwul ngànt a tax, ndax daawul jëfeedi ndigal te loolu ndigal la woon.
Seen gëm-gëm nag amul lenn lu ko wuuteel ak bu lislaam, ñu jàmbaare lañu ci lislaam di liggéey di joxe, ngir lépp lu ñu war a kopparal ci lislaam man a kopparu, lépp luy sémb man a àntu, foo leen fekk dañuy sikkar (maanaam tudd Yàlla) di woroomi pastéef yu kawe aki jéll, bu koor gee ñuy joxe ay ndogu ñeel way woor yi, di tabaxi jàkka aki jumaa, lii rekk mooy li ñu leen man a doyodale ci lislaam te du ñépp ñooy ña ca dul julleek a woor, am na ci ñoñ dañu koy def, doonte ñu néew lañu it.

Ñàkk a julleek a woor it du gëm-gëëm fi ñoom ba ku koy def toppoo seeni sart, waaye ag feeñte (phénomène)la gu nekk ci ñoom gu man a xéy dañ
----

Wàll:Yoonu murit
Maam Cerno

Rakki Sëriñ bi ji la, ju mu bokkal benn baay, te di ab taalubeem bu ko nanguloon te gëm ko, bokkoon ciy kàngamam, man nañu ne mooy ki toppoon ci moom ciy jamonoom, ndax bi Sëriñ bi di dem ca tukkib géejam ba moom la wuutaloon ca ginaawam ca njaboot ga, mu jiite lepp
Sëriñ Ndaam Abdu Rëhmaan Lóo

Ki moo féetewoo woon Njàggale mi, lu bari ci doomi Sëriñ bi moo leen jàngal, moo yoroon daara ju mag ja ca Ndaam di **Daarul Haliim Al-Xabiir**, bi Sëñ bi sàncee it Mbàkke Baari ca Jolof, ba Tuubaa rëbee, ngir jàngale moo yoroon njàngele ma di ko doxal.
Xelkoom

Jenn la ci daara yi Sëriñ Saaliwu sancoon ngir liggéey ak jaamu Yàlla, moom nag mi ngi sosoo ci 15 daara yu ñu defar ci anam gu xereñ, tali yi xotti ko, indees fa ndox, ñu fay bay lu sakkan ci gerte ak dugub ak yeneeni mbay ngir ag sukkandiku gu poppu ci wàllug mbay ak xam.

Wàll:dëkk-dëkkaani Senegaal
Wàll:yoonu murit
Beeco Cuun

**Seex Beeco Cuun** taalubeb S Saaliwu la, mu nekkoon kenn ci ñi daan liggéey ci yoriin wu Senegaal (administration sénégalaise), ku bari ñu aju ci moom la ciy murit, moom nag woote na ag ceexal gu bawoo ca S Saaliwu, waaye aw nit rawatina ci biir murit gi dañul di ko sikk ak a diiŋat

Wàll:yoonu murit
Wàll:niti senegaal
Seex Muhammadu Murtalaa Mbàkke

**Sëriñ Murtalaa Mbàkke** góor Yàlla, jàmbaari Lislaam, taxawoon na ci tas lislaam ci àdduna bi bépp, moo waraloon foo ko fekk daa wul toog, mi ngi woon jamono ju nekk ci ab tukki mbaa muy door a wàcc te lepp dara du sababam lu dul taxaw ci baatu Yàlla bi di bu kawe, moo digle kër Sëñ Tuubaa yi ci biti, te lenn la ci jubluwul lu dul barabi lislaam yu jullit yi di man a daje ngir jaamu Yàlla ak dimbalante.

Wàll:Niti senegaal
Wàll:Yoonu murit
Sëriñ Suhaybu Mbàkke

**Sëriñ Suhaybu Mbàkke** di rakki S Abdul Ahad ju mu bokkal nday ak baay, ku jàmbaare la woon ci jàngale Alxuraan ak xam-xam ak yar ci diine, taalif na lu sakkan ciy téerey xam-xam, ñuy ci araab ak ci wolof, téere bu ci mel ne Xuratul Hayni ci wolof la ko def, muy téere bu jéggi dayo ba ci am solo, di wax ci lépp lu soxal nit, ci diine, ci paj, ci dundiin ak ci fànn yépp, Buxyatul Muriidiin, Naylul Awtaar ak yeneen téere yu am solo, lu sakkan ci boroom xam-xami yoon wi ci këram lañu jànge, ak sëti S Tuubaa yu bari

Wàll:Niti senegaal
Wàll:Yoonu murit
Sëriñ Basiiru Mbàkke

Kenn ci doomi S Tuubaa yu am yi ag jeexiital te àgguñu ci di xalifa, ku amoon xam-xam, mooy ki bind téere bu am solo bii di ab delluwaay ci yoon wi, di "**Minanul Baaqiil Qadiim**"

ku ci bagga xootal na xool Sëriñ Basiiru Mbàkke ci situ  '''wikimouridia.org'''

Wàll:Niti senegaal
Wàll:Yoonu murit
Abdulaay Wàdd

Abdulaay Wàdd mi ngi juddu ci 29 Mee 1926 ca Kebemeer, am na 82 ciy at, mooy njiitu réewum Senegaal ca 1fanu awril 2000 ba leegi, ki mu wuutu ci toogu boobu mooy Abdu Juuf. Ba tey mooy njiitu làng gu demokaraasi gu Senegaal (PDS), te it moo ko sos ci 37 Suwe 1974 ci ginnaaw bi mu ci tàggoo Léopold Sédar Senghor ba mu nangu, nekk na ci kujjeg politig gi lu toll ci 25 ciy at, yàgg na koo jiite, ci diir boobii tëjees na ko ci ay yoon. Soxnaam mi ngi tudd Fifiyaan Wàdd. Am na ñaari doom: góor ak jigéen, Kariim Wàdd mooy góor, Sinjili Wàdd di jigéen. Diineem mooy lislaam fiqu maalik, bokk it ci yoonu murit. Moom nag ku xareñ la ci wàllu yoon ak koom-koom am na it lijaasa jàng wi gën a mag ci ñaari wàll yooyii,  mi ngi jànge wàllu yoon ci daara jii di lycée Condorcet ca Fraas. Wàllu koom-koom mu jànge ko ci daara ju kawe ju Ndakaaru. 

Wàll:niti senegaal
Wàll:Njiiti Senegaal
Sëñ Masàmba

Kii mooy rakki Sëriñ Tuubaa ji daa sotti li ëppoon ci xasidaam yi ginaaw bu ko Sëriñ bi bindee ba noppi, moo ko daan maas it

Wàll:Niti senegaal
Wàll:Yoonu murit
Xarey àdduna

**Xarey àdduna** yi ñooy ñaari xare yi réew yu bari ci àdduna bi bokkoon doon def ci seen biir. Doon xare yi ëpp ay yaqu-yaqu ak ay bakkan yu ci des.

*Xareb Àdduna bu Njëkk
*Ñaareelu Xareb Àdduna

Laataa Ñaareelu Xareb Àdduna bi bu njëkk bi Xare bu Mag bi lees ko daan woowee.

Wàll:xarey àdduna
Campora San Giovanni

**Campora San Giovanni** (Campura San Giuvanni ci waxiinu waa-campora), ab *[[frazione]]* la (dëkk-dëkkaan ci wolof) bu bokk ci dëkkaanu Amantea, ci tunduw Cosenza digoo ak tunduw Catanzaro ca réewum Itaali.

## Taariix
Campora San Giovanni du dëkk bu yàgg, way-dëkk yi fa njëkk ci diggante 1897 ak 1899 lañu fa ñëw . Te ña ca ëppoon ñoo ngi jóge woon ca cleto, ca Aiello Calabro, ca San Mango d'Aquino, ca Belmonte Calabro, ca Longobardi, ca San Pietro in Amantea, ca Lago ak ca Serra d'Aiello. Ginnaaw ay gàddaay yu tar yu waa-dëkk bi ak ñaari xarey àdduna yi, la ay way-dëkkam waññeeku bu baax. Gàddaay gi daan am jëm ci yeneen réewi tugal yi, Aamerig gu bëj-gànnaar ak gu bëj-saalum tamit, ca Óstraali ak ca Seland-Gu-Bees. Li dalee 1989 la fa ay way-gàddaay, yu jóge penku Tugal, Maghreb, Senegaal, añs, tambalee ñëw. Way gàddaay yooyu ña ca ëpp ci mbéy la ñuy yëngu walla ci tabax.

## Melosuuf
Campora mi ngi nekk ci tefesu géeju Tiren ci dóoxub Lamezia, am na 7 000 ciy way-dëkk. Campora mi ngi nekk cig joor gu maaseedi leru tefes gi. Bokk na ci li gën a raññeeku ci dëkk ba, mbéyum oliiw ak njóoxum sëng, mu doon mbaaxaay gu kawe. Waaxam ba tax na dem ca duni Eoli yi yomb, loolu tax mu doon ab jëmuwaayu nemmeekukat yi.

## Koom-koom
Koom-koomu Campora mi ngi dàttu ci mbéy mi ak nemmeeku gi. Li dale ci diggu XXu xarnu la fa mbéyum soble su xonk soqaliku, di it soble su waa-itaali yi bëgg lool. Njureef li dañ koy jaayi-ji ci àdduna bépp, muy lu am solo ci koom-koomam. Ag féeteem ci melosuuf ak nosteg yooni jokkoom: yoonu weñ aki tali, ñoo tax yëngu-yënguy yaxantu ya fay am woomle.

## Lëkkalekaay yu biti
*  Associazione Proloco Campora San Giovanni - Dalu Campora San Giovanni

Wàll:Itaali
Weeri wolof

Weeri wolof, ci arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo lu jiitu Lislaam.

Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit, moom ci nguur geek askan wi dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp arminaatu Garegori (bi dale ci juddug Yonent Yàlla Iisaa) lañuy gën a jëfandikoo..

Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer wi, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 ci ay bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.

## [[Weer]] ci arminaatu gàddaay gi
# Tamxarit
# Diggi-gàmmu
# Gàmmu 
# Rakki-gàmmu
# Rakkaati-gàmmu 
# Maami-koor
# Ndeyi-koor
# Baraxlu
# Koor
# Kori
# Diggi-tabaski
# Tabaski
## Lëkkalekaay yu biti
*  Khalid Chraibi : Le calendrier musulman en 10 questions
*  Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)
*  The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia

Wàll:Lislaam
Wàll:Arminaat
Wàll:Weeri wolof
Kurów

**Kurów** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Pulawy ak Lublino, ci dexu Kurówka. Mooy péyu gox-goxaan bii di gmina.

Mi ngi yaatoo 11,32 km², ci 2008 amoon na 2.804 way dëkk.
Kumba Ndóofeen Famak Juuf

**Kumba Ndóofeen Famak Juuf** (ci baati Seereer : **Maad a Sinig Kumba Ndoofeen Famak Juuf**) Buur Siin la woon toggoon ci jal bi ca atum 1853-1871. "Maad a Sinig" ci baati Séeréer moo tekki "Buur Siin". Ci meenu Gelwar la soqqeekoo - askanoo Njuufeen, kerr Semu Njeke. Maamam ci xeetu Séeréer ak Soose la juge. Màbba Jaxu Ba, Kumba Ndóofeen Famak Juuf moo ko ray aki Ceddoom, ci ndimbëlug tubaayi ca xare ba ñuy tudde Somb-Cucun ca atum 1867.

Wàll:Taariixu senegaal
Wàll:Niti senegaal
Wàll:Niti Gàmbi
Wàll:Cosaan
Wàll:Séeréer
Wàll:Cosaan Séeréer
Mandinke

Mandinke, ci xeet Soose yi lanu bokk. Ñoom ñoo taxawal imbraatooru Mali, ak nguuru Kaabu, Ñaani, Wulli ci senegaal. Sunjata Kayta Mandinke la. Mandinke am nañu tuur yu bari: Malinke ci français, manding, Mandinka mooy tur wi ñu tudde seen bopp. Ci seeni làkk, Mandinka mooy: nit ku juge Mande. Mande mooy Reéwum  mandinka yi, ci réewum Mali. Seeni Sant: Kayta, Jara, Siise, Ture, Kuyaate, Sumaare, Fakoli, Dumbuya, Dumbiya, Bakayogo. Buuru mandinke Mansa lay tudd.

Wàll:Taariixu senegaal
Kiswahili

**Kiswahili**, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy **Kiswahili**. Moom nag aw làkk wu Bantu la.

Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk (làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër.

Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab. Niki làkk yu bari ci Afrig Suwayli nekkoon na di lees di binde ci arafi araab waaye leegi ci yu laatiin yi lañu koy binde.

## Bennaani baat
Lii ci suuf ay misaal la ci làkkuw Sàuwayli:
* waaw - ndiyo
* déet - hapana
* okay (walla baax na) - sawa

## yeneen dali web
* Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary

Wàll:Làkki Niseer-Cóngoo
Wàll:Làkki Afrig
Ceddo

Ceddo, jàmbaaru nguuru Senegaal la doonon bu jëkk, ci cosaanu Senegal. Nguuru: Kajoor, Bawal, Jolof, Waalo, Fuuta, Siin ak Saalum, Galam, lanu dekke woon. Seeni col nekkoon na  mbubb ak téere yu bari ci seen kaw, njañ ak létt lañu daa am, jaaro ak takkaay yu bari it ñu ràngoo leen. Def nañu lépp, xare ba sonn, ngir tubaab man a  bàyyi réewum Senegaal. Demba waar Sàll, Farba Kaba, Dammeel Lat Joor Ngóone Latiir Jóop ci ceddo yi lañu woon.

Baatu Ceddo, yaatu na. Geer yi (walla garmi), ak ku nekkoon doomi buur, Ceddo lañu ko daan woo. Yemul ci jammbaar yi rekk. Ci Pël yi ak Tukkloor yi, dañu daan joxe turu Ceddo (walla *Sebbe* su de dañu bare), ñu nekkoon buur. Séeréer yi tamit, Ceddo yi, doomi buur lañu woon (*bino maad* ci seen lakk). Ci Senegaal fepp, bu jëkk, Ceddo yi ñoo daan yor nguur yi, ñoo gënoon fete kaw, ci nos gi.

Wàll:Taariixu senegaal
Wàll:Taariixu Gàmbi
Wàll:Cosaan Séeréer
Wàll:Cosaan
Màbba Jaxu Ba

Mabba Jaxu Ba ci atum 1809 la judd ca nguurug Saalum. Baayam Njógu Ba la tuddoon, Sëriñ bu mag la nekkoon, soog a tuxu Saalum. Yaayi Màbba Jaxu, Jaxu Jéey la tuddoon,di woon wolofu jolof. Mabba Jaxu Ba, Almaami bu Rip la nekkoon, ba atum 1867. Ci at moomu , tase na ak Kumba Ndóof Seen Juuf Buur Siin bi, ci xeex bu nu tudde woon Somb-Cucun ci nguuru Siin, la deewe. Ci xeex bi Lat Joor Ngóon Latiir Jóop ak Alburi Njaay la àndaloon.

Wàll:Taariixu senegaal
Wàll:Niti senegaal
Wàll:Niti Gàmbi
Wàll:Cosaan
Tekuruur

Tekuruur moo doonoon benn nguur ca bej gannaaru Senegaal. Xeet yu bari tase nañu fa, juge Isipt: Séeréer si, Pël, Sooninke, Naar yi. Leeegi Tekuruur, Fuuta-tooro la tudd. Koli Tenŋela Bah, denyankobe bi, moo ko jox tuur wi. Ca nguur ga, Tukuloor ak Pël ñoo fa ëpp ba tay, waaye Séeréer si ñoo fa jëkk a nekk, ak Pël. Buur yu bari ñoo yoroon nguur ga:
* Jaa-Ogo yi ci yoonu imbratooru Gana. Ñoom ay tëgg lañu woon. Bokk ci Pël yi.
* Manna yi. Ca Penku lañu fekke baax (nguuru jaara / kingi), sant Ñaxate, bokk ci sooninke yi. 
* Tondiyoo yi. Ñoom ay Séeréer lañu woon.
* Lam-Termess, Lam-Taga, ak Lam-toro yi. Ci ñu nekke buur, Jolof moo doon uuf dëkk bi, di fi teg ay Farba (Farba Walwalde, Farba Njum, etc).
* Deeniyankooɓe yi, yu Koly tenŋela Bah, Sebee lañu woon, Sebbe mooy Ceddo.
* Almaami yu Torodo yi. Sulaymaan Baal ak Abdul Xaadir Kan, ñoo dàq deeniyankooɓe yi ci atum 1776. Ay jullit lañu woon.
Ba noppi, tubaap yi ñëw ak canc gi (colonisation), ci atu 1890, jël nguur gi, elif Almaami yi, di séddale dëkk bi, ci ay - li nuy wax ci lakku fraanse (Canton) ak (Provinces).

Tukuloor, mooy ku dëkk Tekruur, da mel ni baatu Fuutankooɓe / Fuutanke, di ku dëkk Fuuta Tooro. Tur wi ñuy wax Tukuloor tubaab moo ko fi indi, yeneen yi naan Wolof yi ñoo ko sos. Nit ñi , dañu faral jaawale, Tukuloor (ku dëkk Tekruur) ak xeet wi nekk ca dëkk boobu. Ñoom, ci waaso yi lañu joge: Pël, Séeréer, Sooninke, Naar. Seeni sant ñoo ko firnde. Deeniyankooɓe ñoo tax lakku pulaar siiw dékk boobu.

Wàll:Taariixu senegaal
Wàll:Cosaan Séeréer
Sooninke

**Saraxule** walla **sooninke**, wenn xeet la, ci askanu Mande la bokk. Am naa yeneen tur ñu leen tudd: **Wangara**, **Tubakai**, **Aswanik**.

**Sooninke**, mooy ku juge Sooni / Sunu. Sooni (walla Sunu) benn dëkk la ca Isipt, ñu ko gëna raññe ci tur wi di Aswan. Maamu sooninke yi, dekk boobu lañu baawo, moo tax ñu yore tur wi **Sooni-nke**. 

## Cosaan

Yugo Xasse Diŋa Siise:

Diŋa Siise walla Diŋa Xoore, ci cosaan, bokk na ci maamu sooninke yi. Kooku moo juge woon Sooni/Sunu, te ñow ba sowu jantu afrig (Senegaal, Mali,Gànnaar). Ca jamono Isipt gu yàgg ga la woon, ci mujjam. Bi mu agsi foofu ak gangooram, moo sos imbratoor gi bu ñu naan GANA walla WAGADU.

Saraxule ñoo fi jëkk a dugg ci Lislaam, ci réewum Senegaal,  Xeet woowu ñoo jur Jula yi. Jiitu nañu Wolof yi ca Kajoor ak Bawal Séeréer si ca Siin ak Saalum, foofu fépp ñoo fi njëkk a nekk. Imbraatóoru Gana moo ko tabax, ak nguuru Gajaga, nguuru Jara. Seeni buur Tunka lees leen di dàkkantale. Ci mbay lañu daan dunde, yaxantukat (jaaykat) yu mag lañu woon. Seen xeet woowu, am na ay tukkikat yu ba bari, yu daa tukki, di jaay guro, yére, takkaay, ci fépp ci Mali, Senegaal, Niseer, Gine ak Gine-bisaawóo, Gànnaar, ba Kodiwaar. Ci nit ñu nuul yi, dañu bokk ca fi jëkk ñow Tugal. Ca Gànnaar ñu bari ca dëkk ba tudd Gidimaxa lañu, ci wetu Fuuta-Tooro la, foofu tamit nekk nanu fa bu yàgg, ba Tekuruur nekkee. Mamadu Lamin Drame, Sëriñu Saraxule la bu juge Gajaga/Galam, bu ñuy wax tay tundu Bàkkel( (Departement de Bakel), xare na ak tubaab yi bëggoon a boole dëkk bi ci seen moomeel ci atum 1880. Musaa Molo buuru Fulaadu, ci nguuri Pël yu firdo yi, doomu Alfa Yaaya Molo Balde, moo ko daaneel, booba nag buuru Pël bi tubaab bi la àndaloon. Mamadu lamin, tubaab yi ñoo ko ray ca xare ba ñu tudde xareb Tubaa-Kuta, ca atum 1887. 

## Nosteg mbolaay
Bokk na ci askanu Saraxule:

* Horon, ñoo doon buur yi.
* Ñaxamala, ñoo doon ñeeño yi, ràbbkat yi, wuude yi , tëgg yi ak seen yi.
* Jaaro, waykatu buur yi, xam nañu cosaanu Saraxule yépp, Koora ak Xalam lañuy waye buur yi (Tunka)
* Komo ñoo doon jaam yi. 

## Sant yi

Waaye népp dañuy bay seeni tooli bopp. Seeni Sant yi gën a siiw: Ture, Siise, Baccly, Sumaare, Daraame, Kebe, Fofana, Daabo, Jaabi, Silla, Jakite, Soxna, Tunkara.

Wàll:taariixu senegaal
Đồng Hới

**Đồng Hới** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. 

Mi ngi yaatoo 155,54 km², ci 2006 amoon na 103.988 way dëkk.

Wàll:Wiyetnaam
Namandiru

**Namandiru**, nekkoon na nguur gu nekk Senegaal ca jamono yu yag ya. Ca VIIeelu xarnu am na benn njabootay bu tuddu Jaa-Ogo, ñow nañu dëkk ca penku Senegaal, ca wetu dexug Senegaal. Jaa-Ogo yi, Misra lañu juge. Daw nañu wa Misra ndax foofu, ay jaambar ñu leen tuddu Perse, ñow nañu ca biir Misra, di bëgg noot reew mi. Li mooy tax Jaa-Ogo yi, gadday ba agsi dexug Senegaal. Ca dëkk boobu, kenn nekku fa woon. Ca senegaal tabax nañu nguuru Namandiru. 

Jaa-Ogo yi, tëgg moo doonoon seen liggeey. Jaa-Ogo yi ñoo indi liggeey bi ca Senegaal. Li mooy tax ca jamono boobu tëgg yi ay buur bu mag lañu nekkoon. Ndax takkay yi, paaka yi, tin yi, leppu ñuy jefandiko ak weñ, ñoom rekk ñoo ko mënoon. Jaa-Ogo yi, am na yu bari deeñi ne, ca Pël yi lañu bokkoon, ndax tur bi ñu joxe seeni nguur *Namandiru*, ca lakku Pulaar la juge, di tekki = Reew mi am lepp. Seen sant yi tamit, moo di ay sant Pël yi yore. Jaa-Ogo yi ñoo tabax tamit nguuru Tekuruur, tey di nekk Fuuta-Tooro. 

Njabootu Manna yi, ñoo daan Jaa-Ogo yi. Manna yi ay Saraxule lañu nekkoon, di sant Ñaxate ak Sumaare.
Tamit Naar yi, ca Xeelu xarnu, ak seen buur Abu Bakr ibn Umar, xeex nañu ak Jaa-Ogo yi.
Manna yi ak Naar yi mooy tax, Nguuru Namandiru daan.

Boobu ñu nekkoon buur, ci seen jeexit itam, bekkoor bi fekk na leen, ba tax Jaa-Ogo yi gaddayaat ca yeneen dëkk ca Senegaal.

## Nguuru Njaarmeew

Ba noppi, am na beneen njabootay ñu sant Ndaw, juge Gannar, diwaanu Assaba, ñow nañu ca dëkk bi amoon Namandiru, di fi tabax beneen nguur ñu woowe ko Njarmeew. Seen Buur, Belëp la tuddoon. Ndaw Belëp yi, yaguñu fa. Ndax ca XVeelu xarnu, Buurba Jolof ba, Tyukuli Ndiklam, uuf na dëkk bi ca biir Jolof, ak Tekuruur itam. Kon Ndaw Belëp yi, daw nañu ba Nguuru Seereer yi ca Saluum. Foofu Maad Saluum bi, Mbegaan Nduur, may na benn Diwaan buuru Ndaw Belëp bi, moom Waly Mberu Mbakke Ndaw la tudd. Diwaan bi, Nduukuman la.

Koly Tenŋela, ca XVIeelu xarnu, Njaarmeew bi jël na ko, sooga Malik dawda Si, Toorodo bi, ñow foofu di tabax Nguuru Bundu.

## Tëgg yi

Jaa-Ogo yi, ñoo maamu tëgg yi ca Senegaal. 

Ñu sant: Caam, Mbow, Conŋaan, Ñas, Bittey, Acc, Jaw, Mbaay. Ñoo ëppp ca Tëgg yi nekk Senegaal.

Wàll:Senegaal
World Wide Web

**World Wide Web** manees na koo tekkee niki digg lënd gi (lënduk jargoñ) kon ana numu def ba tuddees ko digg lënd ? ndax moom la àdduna bépp ànd di jëfandikoo ku ne jàpp ci génn lawtan fa lawtan ya daje lees tuddee digg lënd moom nag manees na koo jëfandikoo fim ne ci àdduna bi yépp, gox yépp man nañu cee daje, boo jëmee ci ab dal dugal www doora def turu dal ba man naa ñàkk yit ci bu la neexee nde joowkat yu yees yi di nañu nànd sa bëgg-bëgg ba jobbu la, www yii nak limu wund ci wu-angalteer mooy World Wide Web

Wàll:Xam-xamu nosukaay
Ndimbal ci ay nataal

ngir bindu bu yees walla duggu ci sam saq xoolal ndimbël lii nu def ci ay nataal ngir mu gën a jumb ci gan ñi
***fi gay cokk(clic) ngir dugg mba bindu** 
***ni gay def ba dugg ci sam sàq, fi gay cokk ngir bindu**
***ni gay def ba sos am saq**
man ga cee dugal sa loxo ngir mu yemb ndax lii di na tax mu gën a yomb ci gan ñi ndax jàgum bind(lire text) mi yombul ci ñépp.

Wàll:Ndimbal
Praia

**Paraaya** fimne mooy péeyu réewum Kap Weer.  Ben dekku mi ngi dunu Santiago (Kap Weer). Dëkk bi nekk ci bëj-saalum penku gi ci dun bi ñuy wax Santiyaago, ci biir dun bi ñuy wax Sotaweento, dëkk bi mooy dëkku dëkk bi ñuy wax Paraaya. Paraaya mooy dëkku koom-koom, politig ak aada ci Kap Weer.

## Melosuuf

*Achada Grande
**Achada Grande Frente
**Achada Grande Tras
*Achada de Santo Antônio
*Ponta das Bicudas
*Calabaceira
*Bairro Craveiro Lopes
*Bela Vista
*Fazenda (Achada Fazenda)
*Gambôa/Cha das Areias
*Lem Ferreira
*Monte Vaca
*Monte Vermelho
*Paiol
*Palmarejo
*Palmarejo Grande
*Plato
*Quebra Canela
*Ribeira da Trindade
*São Francisco
*São Tomé
*Praia de São Tomé
*Ponta Temerosa
*Terra Branca
*Trindade
*Várzea

## Bayaali
*Bayaal gu 12 Sattumbar (Alexandre Albuquerque)
*Bayaal Antônio Lereno
*Bayaal Dom Henrique

## Waax
*Waax bu Praia (*Porto da Praia*)

## Sport
### Futbol klubi
*Académica da Praia
*ADESBA (AD Bairro) - Bairro Craveiro Lopes - Praia
*Boavista FC - Praia
*Celtic - Achadinha de Baixo - Praia
*Sporting Clube - Praia
*CD Travadores - Praia
*Vitória FC - Praia

### Staad
*Staad Várzea (*Estádio da Várzea*) - football

## Iniweersite
*Iniweersite Kap Weer
*Jean Piaget Iniweersite Kap Weer
*Iniweersite Santiago (Kap Weer)

## Dayo
*Jorge Barbosa
*José Ulisses Correia e Silva
*Dário Furtado
*António Pedro
*Arménio Vieira

## Nataal yi

Dencukaay:Praia Cape Verde Montagem-3.jpg
Dencukaay:Praia Cape Verde Montagem-4.jpg|Palmarejo
Praia plaza fresco.jpg|Praça Alexandre Albuquerque/12 de setembro
Dencukaay:Praia Harbor.jpg|Waax bu Praia
Dencukaay:Praia1x2.jpg|Prainha - Temerosa
Dencukaay:Praia - Stadt vom Plateau.JPG


## Karmat ak delluwaay

## Teereekaay
**Cabo Verde, viagem pela História das ilhas* (Almeida, Germano; Lisboa: Caminho, 2003)
**Cabo Verde, cruzamento do Atlântico Sul* (Mindelo: Rádio Nova, 1998)

## Lëkkalekaay yu biti

*Lëkkalekaay Praia
*https://web.archive.org/web/20110522092751/http://www.ise.cv/
*https://web.archive.org/web/20191208100544/http://www.ahn.cv/
*https://web.archive.org/web/20081023171913/http://www.ic.cv/museu-etno.html

Wàll:Péy
Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Njëkk-xaymà

**Njëkk-xaymà** : maanaam li gay njëkka dugal bala gay dugal xayma(numero)yi (fr Indicatif téléphonique)

Wàll:Réew
Nuwaaksot

**Nuwaaksot** (**Nouakchott**) : mooy pééyu réewum Gànnaar ak dëkk bi ko ëpp solo. Moom la bokk ci dëkk yi gën a mag ci Saara. Dëkk bi itam moo nekk màkkaanu nguur ak koom-koom ci réewum Gànnaar.

Wàll:Gànnaar
Wàll:Péy
Yaatuwaay

Maanaam **yaatuwaayu** réew mà waaye maneesukoo jëfëndikoo ci réew mu xat (wu-faraas : *superficie*, wu-angalteer : *area*).

Wàll:Melosuuf
Koppar

**Koppar** : maanaam xaalisu réew mà (fr Monnaie)

Wàll:Koom-koom bokk na ci xaalis yi gënn a néew doole ci afrig
Way-dëkk

Maanaam ña dëkk ca réew mà ñoom lanuy woowe way-dëkk budee kenn nak aji-dëkk lanu koy wax 

Wàll:Melosuuf
Nasaraan

**Diiney nasaraan**, Diine la ju bawoo ca Yàlla, jaare ko ci Yonent Yàlla Iisaa, mooy diine ji Kurmet (Catholique) yi di topp, baat bi nag ci Araab la bawoo di A**l**nnasaaraa.

Wàll:Diine
Tembte

Bañaale mooy wàllug réew, réew, walla réew, bu ay dëkkandoom ak askanam, walla benn wàll ci ñoom, di jëfe nguur gu seen bopp, ak nguur gu seen bopp, ci seen biir réew. Li dëppook moom-koom mooy taxawaayu réew mu wéy. Màggalug bésu ndam li réew walla xeet di màggal bu réew mucc ci bépp xeetu kolonialisam; mucc ci tabax réew walla réew mucc ci benn wàll ci yeneen xeet yi.

Wàll:Politig
Wàll:Taariix
Dencukaay

Ci xam-xamu nosukaay, ab **dencukaay** walla **ab taxañ**, ab ëmbukaayu ay xibaar la. Dencukaay yi, dañu leen séeddale ci ñaar: yu ëmb ay mbind "dencukaayub mbind" ak yu ëmb aw yoon wu ñaarñaarloo "dencukaayub ñaarñaarloo". Cig xarala, njoxe yi nekk cib dencukaay dañu leen nos niki ag callalag ay bit, ñu boole leen niki benn cër bu ñu rënk cim xel mu yaa. Dencukaay bu ci nekk day am tur, naka-jekk dañu leen boole ciw ŋara wu leen di ëmb. 

Ëmbiitu dencukaay bu ci nekk day am wenn melokaan wi, te melokaan wu ci nekk ak xeetu tëriin way man a firi walla soppi ëmbiitam. Nosukaay bu nekk day am li ñuy wax ag nosteg doxiin, te moom mooy am ci biiram tëriin yiy tax ngay man a ubbi, tëj, bind walla jàng ab dencukaay. Yenn nostey doxiin yi (walla doxaliin yi), yu ci mel ne Microsoft Windows ak MS-DOS, ci lawal gi ñuy yokk ci turu dencukaay bi lañuy xàmmee melokaanam ba man a firi ëmbitam, gu mel ne Mac OS moom yenn jéenginjoxe yu ñu dugalaale ci biir dencukaay bi lay jëfandikoo, geneen gu mel ne Unix moom, ngir xammee xeeti dencukaay yi, ñaari byte yi njëkk ci ëmbitam lay xool.

## Ay màndargaam
* Dayoo bi: moo lay wax ñaata xibaar lañu dëxëñ ci biiram, ñu koy natt ci bit (misaal, dencukaay bii am na 1024 bit).
* Dayoo bi ci jëmm: moo lay wax dig-digal bi ñu jàppal dencukaay bi ci xel mi ngir man ko faa téye, aki màndargaam. dayoo bi ci jëmm naka-jekk mooy ëpp tuuti dayoob dencukaay bi.
* Lawal gi: lu ñuy yokk ci turu dencukaay bi la ngir muy xamale ci melokaanu ëmbitam, dina tax tëriin wu koy ubbi di ko jàng xam nan lay firee ëmbit li, ndax dencukaay bi man naa ëmb ab nataal, walla ab dégtal, walla ab wideo...

## Xeeti dencukaay
Ab dencukaayub mbind man nañoo firi ëmbitam mu doon ay mbind lees man a jàng. Safaanokg dencukaayub ñaarñaarloo, moom kenn manukoo jàng ndax ay '0' aki '1' la ëmb.

Ngir nosukaay yi man a xammee màndarga mu nekk, dañoo defar ab xaatim duppee ko ASCII, ci wu-angalteer (American Standard Code for Information Interchange) ak lawalam ISO 8859 , màndarga gu nekk 8 bit lañ koy binde. Loolu tax nosukaay bi su gisee 8 bit yooyu di teewal benn màndarga, man koo xammee won la ko (misaal: 1100001 mooy arafi 'a' ). 
 

Wàll:Xam-xamu nosukaay
Looy

**Looy** : dundat yi

*Looy ak yenn ciy mayam :

## Aw loosam :

Ni muy xoole ci kanamam noonu lay xoole ci ginnaawam te du soppi ab jubluwaayam, ci niral : jëm ji man naa jublu penku, mu wëlbati bopp bi mu féete soww (fi ko neex lay xool).

## Ay noppam, ay gëtam ak diggante 2i gët :
Ay noppam a ma koy xibaar fa li mu soxla toll. Bu lu mu war lekk nekkee ci kanamam baa ci ginnaawam te muy luy dund, dafay am um riir mu muy dégg ak lu riir ma suufe-suufe, bu ko déggee dafay daa di déglu ban nopp la riir mi gën a xumbe mu jëme fa xar-kanam gi. Leegi bu dégloo 2i noppam tolloo menn riir mu ñu koy jox ci lay daadi xam ne kon bu jógee warut a jàdd fenn day jubal ci kanamam rekk. Ginnaaw bu ko 2i nopp yi xamalee fa li mu soxla féete nag ci la koy daadi màndaxe baxam digganteem ak la mu war a jëli ci ñaata meetar lay toll... Diggante 2i gëtam yi dafa am lu mel ni ab , lii mooy jox gët yi fa li muy bëgg a jëli toll dëgg-dëgg, moo koy xamal it ndax lu mu war a lekk la walla déet, xamal ko it ndax àttan na ko walla déet (da koy jox puwaa bi) ndax balaa jóg day dem day xam lépp ba noppi ndax bii xibaar yu leer nàññ la koy jox... Ginnaaw bu amee xibaar yi mu soxla yépp ba noppi nag ci la ko bi di xëccële (zum) mbir mi ba mu jege ko lool mu di ko gis, gis bu leer nàññ. Leegi nag ndeem lépp leer na ci moom, day jóg nag ngir jëli ko waaye ndax dana ko fa fekk ? Ndax la muy jëli du ko yëg ba man koo rëcc añs... ? Déedéet ! Ndax bu jubee li mu soxla ay laafam dóotuñu riir (silencieux) dañu naa tekk, tekk jooju muy def nag moo koy tax a jot ci li mu soxla te njëkk muy jóge fi mu taxaw sax xibaar yi muy am fekk ko fa ak jot ca daf ciy bokk añs...

Wàll:Rab
Moroni

**Moroni** mooy péeyu  Bennoob Komoor yi, baat baa ngi jóge ci araab موروني 

Wàll:Péy
Wàll:Komoor
Jimbulang

**Jimbulaŋ** aw wayndare la wu yitteem doon ëmb mbooleem xeeti xam-xam walla man naa itam tënku ci benn xam-xam, maanaam jimbulaŋ buy wax ci paj walla ci taariix kepp. Jimbulaŋ am mbooloom ay jukki la def, bu ci nekk di wax ci lenn: ciw nit, cib barab, cib xew-xew, cib xam-xam,... Jimbulaŋ day wuuteek baatukaay, ndax du yem rekk ci faramfacce wenn làkk wi. Naka-jekk day doon ay téere yu bari.

## Tekkeem gu daj
Cër yi ëpp solo yiy tax a raññee ab jimbulang, ñeent lañu:

* Jagleel gi ci am

* Seenug lëkkaloo

* Nosiin wi

* Mbidiinu jukki yi.

Jimbulang yi man nañoo wuute, aju ci seenum ëmbiit, man nañoo ubbeeku ci xeeti xameef yépp (Jimbulang bu Trecani ak Jimbulang bu waa-Brëtaañ, ñooy yi ci gën a siiw), walla itam tënku ci wenn xeetu xam-xam wi, niki ab jimbulangu paj, bu xam-xam walla bu xeltu. Am na it ay jimbulang yuy jagleelu ci wàll wu yaa ci cosaan, diine walla politig wu wenn askan, walla xeet, niki Jimbulang bu Mag bu Siwiet yi, Jimbulangu Jewish bi...

Yitteey liggéeyi jimbulang mooy jébbal xameef gi ëpp solo gees dajale ñeel tëriit li. Yii liggéey nit yàgg na koo def, dalee lu sori ci taariixam, waaye baatu jimbulang ñi ngi ko tambalee jëfandikoo ngir wax yile liggéey ci XVIu xarnu. Bépp liggéeyu jimbulang, ci lu leer, ab tënk rekk la ci xameefi nit, te it liggéey bi day soppiku aju ci dayoo ak xóotaayu ëmbiitam. Mbooloo ma ñu koy jagleel man naa am njeexiit ci ëmbiit mi; ab jimbulang bees jagleeli gone mooy gën a néew bees jagleeli mag.

Nosiinu jukki yi am na solo lool, ndax moo koy tax a doon ab jumtukaay bu saytoom yomb, kon gëstu ci dina yomb. Ci taariix, ñaari xeeti nosiin lañuy jëfandikoo ci jimbulang yu këyit yi: nosiin gu abajada, jukki yi dañu leen a nos topp nosiinu arafi abajada gu làkk wa ñu binde jimbulang ba, beneen bi mooy séddale leen ciy wàll. Bu njëkk bi mooy bi ñu gën a jëfandikoo ba tay jii, donte xibaarukaay yu mbëjfeppal yi tax nañu ceet geek dello gi man a am, di lu kenn manutoon a xalaat bu njëkk ba.

## Jimbulang yi njëkk

Nit, dale ci lu yàgg cig nekkam, doon na jéem a nos ay xameefam. Li dale ci jamono ju yàgg ja, bindkat yi tambali woon nañu xalaat di boole banqaasi xam-xam yépp. Ci jimbulangkat yu njëkk ya man nañu cee lim Góor gi Plini mi bind *[[Naturalis historia]]* (*taariixu dend bi*), doonoon ag faramfacce, ci fanweer ak juroom-ñaari téere ñeel dend bi, nekkoon na liggéey bu siiwoon ca Tugal gépp ca Jamono ju duggu ja.

Yenn ci liggéey yi mat a fattaliku bokk na ci jimbulang bi Ibn Xaldun bindoon ci 1377, duppee ko *[[Al-Muqaddima]]*(Taariixu àdduna bi), mu ëmboon mbooleem xameefi XIVu xarnu bi: melosuuf, xeltu, taariix, koom-koom, gëstumboolaay, politig, paj ba ci suqaliku gu sax. Jimbulangu xam-xam bu Abu Bakr al-Razi, *[[mutasilita]]* bu Al-Kindi(ci daanaka 270 téere)

Imbratóor bu siin bi, Cheng-Zu bu callala gu Ming moo amaloon Jimbulangu Yongle, di benn ci jimbulang yi gën a yaa ci taariix, mi ngi àgg ci 1408 nekkoon 11.000 téere yees bindeek loxo, lu mat 400 ci ñoom ñoo ngi leen denc ba tay.

Yii téere, loxo lañu leen doon sottee ba tax doonuñu woon tasaaroo lool, boroom alal yeek niti diine yi rekk ñoo ci doon jot: Doonoon nañu ay téere yu seer lool.
Saara

**Saara** : yay Afrig Saara ab màndiŋ la, mu ngi soxal Afrig gu bëj-gànnaar. Ak 9.200.000 km2, mooy màndiŋ bi gën a mag ci àddina si, te mooy ñetteelu màndiŋ bi gën a mag ci àddina si, gën a tuuti màndiŋ yi nekk ci Antartika ak bëj-gànnaaru Artiku rekk.

Wàll:Yay
Wàll:Melosuufug afrig
Sharles Degóol

**Sharle Degóol** (ci Faraañse mooy *Charles de Gaulle*) mi ngi gane àdduna 22 nowambar 1890 ca Liil (Fraas), génn àdduna 9 nowambar 1970 ca Colombey-ñaari-Jàggu-yi. Nekkoon na nitu guur gu Fraas, moo sos juróomeelu gaw bu Fraas 1958, jiite na réewum Fraas li ko dale 1959 ba 1969.

Wàll:Politigu Faraas
Jimbulang bu waa-Brëtaañ

**Jimbulang bu waa-Brëtaañ** walla **Encyclopædia Britannica** (ci wu-angalteer), ñi ngi ko siiwal ci diggante 1768-1771. Siiwalam gu njëkk mi ngi ame ca Edimbuurg ca Ekos. Bu waa-Brëtaañ bi bokk na ci jimbulang yiy wax ci lu daj yi njëkk ci kàllaama wu-angalteer, te bay jii ñoo ngi koy siiwal.

Ci ndoorteelu ñaareelu xaaju 1700 ba ci 1900, bari woon na ay boroom xam-xam yu doon jàppee ay jukkeem niki delluwaay bu wóor, yenn saa yi, ci siiwal yu yees yi, daa na am ay gisiin yu yees yees jagleel ay mboolooy gëstukat. Ci jamono yooyu amoon na gëdd bu baax ci biir askan wiy làkk wu-angalteer. Ci XX xarnu bi la yitteey jimbulang soppiku bu baax, coppite gi amal na ay njeexiit ci xarkanam ci fukk ak benneelu siiwal gi.

## Taariixu jagal yi

jagal gu njëkk gees def ci CD-ROM mi ngi génn 1994.

## Lëkkalekaay yu biti
*  dal bees ko jagleel
*  9 ak 10 ci lënd gi
*  11 jagal ci lënd gi

Wàll:Jimbulang
Fewirie

Weeru **Fewirie** mooy ñaareelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. 

Baat baa ngi jóge ci latin: *februarius*, ngir màggale ko yàllay waa-rom ja: Februa. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom, at mi 15 Maars la daan door. 

Mooy weer wi gën a gàtt ci at mi, mooy wenn wi dul àgg mukk 30 fan.

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Fewirie
Maars (weer)

Weeru **Maars ** mooy ñetteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. 

Baat baa ngi jóge ci latin: *Maars*, ngir màggale ko yàllay waa-rom ja: *Martius* (yàllay xare yi), ci weer wii daanaka la xare yi daan door, ndax ci la tangaay bi di tambalee. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon weer wi njëkk ci arminaatu waa-rom.

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Maars
Awril

Weeru **Awril** mooy ñeenteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Ca njalbeen moo nekkoon ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom ba.

Baat baa ngi jóge ci latin : *Aprilis*.

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Awril
Samwie

Weeru **Samwie** mooy weer wi njëkk ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.

Baat baa ngi jóge ci latin *januarius*, ngir maggale ko yàllay waa-rom ja: Janus (yàllay bunt yi). Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon fukk ak benneelu weer ci arminaatu waa-rom.

Wàll:Samwie
Wàll:Weeri at mi
Mee

Weeru **mee** mooy juroomeelu weer ci arminaatu Gregori di ñetteel ci bu Suul.

Turam ma ngi jóge ci latin, doon tur bu ko waa-rom yi joxoon ngir màggale ko seen yàlla ju jigéen ja *maius*, jàppees na ne Romolos miy buuru Rom bi njëkk moo ko ko jagleeloon. Ca jamono yooyu moo doonoon ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bi.

Bés bi njëkk ci weeru mee xamees na ko niki bés bees di màggale liggéeykati àdduna bépp, ba ci Senegaal kenn du ko liggéey, ci Diiwaan-yu-Bennoo yi ak Kanadaa ñoom 1 Sattumbar lees ko di xewal.

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Mee
Waxset

**Waxset** mooy juroom-ñetteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.

Turam ma ngi jóge ci Augustus, ngir màggalee ko ko moom mi nekkoon buuru Rom ci 8 nj. j. Isaa. laataa moom moo nekkoon juroom-benneelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja. 

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Ut
Satumbar

**Sattumbar** mooy juroom-ñeenteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.

Turam ma ngi jóge ci latin *september*, jóge ci *septem* (juroom-ñaar), moo nekkoon juroom-ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja. 

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Sattumbar
Tamxarit

**Tamxarit** (محرم ci araab), mooy weer wi njëkk ci yu gàddaay gi, moom nag bokk na ci li ñuy wax ci Lislaam "Al-ashur al-hurum", (maanaam weer yu am worma yi): tamxarit nag tuddees na ko ci araab "muharram" ngir ne araab yi dañu ci daan araamal xeex.

## Xew-xew
* Ci lees di xewal bés bu njëkk ci at mi. Ci senegaal ci lañuy taajabóon.
* Ci la shiit yi di fattalikoo xareb Karbalaa ca Iraak. Ca lañu faatee Useynu ben Aali  sëtu yonent bi.
*Bisu Tamxarit
Wàll:weeri wolof
Diggi-gàmmu

**Diggi-gammu**, (صفر ci araab), mooy ñaareelu weer ci weeri wolof. Tuddees na ko "safar" ci araab giy firi féex, wéet, limub tus, ci araab mi ngi bawoo ci baat boobu di safar {sifr) ndax féexam ga, ëmbadeem ga dara. Kon safar tuddees na ko safar ci araab - ma baamu- ngir ne weer la wow këri araab yi dañu ci daan wéet, féex ci ci ay ñoñam ngir xare-ji, waxees na it ne li ko waral mooy araab yi dañu ci daan song ak a lokki giir yi, bu ko defee ñu leen di "safaral" maanaam tusal ci seeni bagaas ( maanaam jël li ñu am ba duñu deseeti "tus" (sifr),ñu mujj di ñu wéet ciy yére, féex ciy bagaas).

## Xew-xew
* Ci la njabootu Muhammad dugg njéndul Yasid ca Siri.
* ci 7 fan la juroom-ñaareelu imaamu Shiit ba Musaa al-Kasim judd.
* ci 9 fan la ndamu Imaam Aali ibn Abi Taalib ci xareb Nirwaan.
* ci 18 la serigne touba démone gabon.

## Lëkkalekaay yu biti
* Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)
* The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia

Wàll:weeri wolof
Gàmmu

**Gàmmu**, ( ci araab ربيع الأول) mooy ñetteelu weer ci weeri wolof tuddees na ko noonu ngir ne araab yi dañu ci daan lolliwu, maanaam daan ci am am ñax, di ci sàmm seenug jur, am ñu ne daa dëppoo ak lolli bi moo tax ñu tudde ko ko.

Ci wolof nak daa yem ak weer wees di màggalee juddug yonnent bi te màggal googu moo tudd Gàmmu ci wolof.

## Xew-Xew
*ci lees di màggal juddug yonnent bi, ci ñi yellal ni warees naa màggal ag juddoom.

Wàll:weeri wolof
Suwe

Weeru **Suwe** mooy juroom-benneelu weer ci Arminaatu Gregori ak ci bu Suul.

Baat baa ngi jóge ci latin: *junius*. Jàppees na ne yàllaay waa-rom ju jigéen ja Junon lees ko jagleeloon ngir màggalee ko ko. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon ñeenteelu weer ci arminaatu waa-rom bu yàgg ba.

Suwe mooy weer wi njëkk ci tangaay bi ci réew yi féete ci xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar bi.

Wàll:Weeri at mi
Wàll:Suwe
Rakki-gàmmu

**Rakki-gammu**, (ci araab ربيع الثاني) tuddees na ko noonu ngir ne araab yi dañu ci daan lolliwu, maanaam daan ci am am ñax, di ci sàmm seenug jur, am ñu ne daa dëppoo ak lolli bi moo tax ñu tudde ko ko. Mooy ñeenteelu weer ci at mi, di weer ci njëkk ginaaw gàmmu gi 

### Lëkkalekaay yu biti
*''Islamic-Western Calendar Converter'' (''Based on the Arithmetical or Tabular Calendar'') 

*''The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia''  

  

Wàll:weeri wolof
Rakkaati-gàmmu

**Rakkaati-gammu** ci araab *jumaadal uulaa* جمادى الأولى), njëkk Lislaam nag (jumaadaa xamsa) lees ko tudde woon, lu tax nag ñu tudde ko ko? ndax daa nekkoon ci sedd bi bi ñu ko koy tudde, nga xam ne ne ndox mi da daan way (jumaada) mi ngi jóge ci "jamada" giy tekki way, maanaam ndox mi da ci daan way di def ay donji yuur (galaas) ngir ag sedd.

Mooy juroomeelu weer ci at mi, di itam ñaareelu weer gannaaw gàmmu gi. 
  

Wàll:weeri wolof
Maami-koor

**Maami-koor**, (ci araab *jumaadal aaxira* جمادى الأخيرة), njëkk Lislaam (*jumaadaa sitta* ) lañu ko tudde woon, moom nag turam woowu mi ngi ko jële ci fiiroo gi mu defoon ak sedd bi, tur wa daal di koy topp (way).

Mooy juroom-benneelu weer ci at mi, di itam  ñetteelu weer laataa koor gi.

## Lëkkalekaay yu biti

*''Islamic-Western Calendar Converter'' (''Based on the Arithmetical or Tabular Calendar'')
*''The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia''

Wàll:weeri wolof
Ndeyi-koor

**Ndeyi-koor**,(ci araab *rajab* رجب ) moom nag ci weer yi am worma la bokk. Tuddees na ko nag Rajab ci araab, ngir ne ci weer woowu dees ci daa wéer ngànnaay yi, nocci ñawka yi wëlif xeej yi, daawuñu ci xeex, dees na wax (rajaba) maanaam taxawlu na wëlif xeex bi.

Mooy juroom-ñaareelu weer ci at mi, di itam  ñaareelu weer laataa koor gi.

## Xew-Xew

*Ci lees di màggal juddug [Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke| Sëriñ Faalu Mbàkke] ca Senegaal di ko wax Kazu Rajab (27bis ci rajab).

## Lëkkalekaay yu biti

*''Islamic-Western Calendar Converter'' (''Based on the Arithmetical or Tabular Calendar'')
*''The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia''

Wàll:weeri wolof
Baraxlu

**Baraxlu**, (ci araab *sahbaan*  شَعبان ), tuddees na ko noonu ndax aw ñall la (shahb ci araab) ci diggante "rajab" ak "ramadaan". Waxees na ne nit ñi daño cee baaxoo woon a tàqalikoo ak a ñallu (tas) ngir sàkku-ji ndox, mu daal di jël tur woowu.
Mooy juroom-ñetteelu weer ci at mi, di itam weer jiitu koor gi. Bokk na ci weer yi baax a woor ci jullit ñi

## Lëkkalekaay yu biti
*''Islamic-Western Calendar Converter'' (''Based on the Arithmetical or Tabular Calendar'')
*''The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia''

Wàll:weeri wolof
Kori

**Kori** (ci araab شَوّال), ci la jullit ñiy wori ci seenug koor, mi ngi tudd nag ci araab "Sawaal" ngir ne sawaal day tekki ci araab ag jeex akug ñàkk meew, te ci weer woowu seen naaga yi (giléem yu jiggéen yi) dañu ci daan jeex, ñàkk ci meew.

Mooy fukkeelu weer ci at mi, di itam weer wi njëkk gannaaw koor gi.

## Xew-Xew
*Ci lees di korite muy bis bees di dog koor di màggal bis ba ngir gunge weer wu tedd wi wey.

Wàll:weeri wolof
Diggi-tabaski

**Diggi-tabaski**,( ci araab  "sil-qihda"  ذو القعد, moom nag ci weer yees wormaal la bokk: tuddees na ko noonu ci araab ngir ne "qahada" ci araab giy tekki jekki la baat bi juge, li ko waral nag di jekki gi ñu ci daan def wëlif xeex, wëlif it ñax, daawuñu ci laxas ngir sàmmi, daawuñu ci xeex, ngir wormaal ko, araamal ci xeex.

Mooy fukk ak benneelu weer ci at mi, di ñetteelu weer gannaaw koor gi, di itam weer wi Tabaski toftal .

Wàll:weeri wolof
Tabaski

**Tabaski**, (ci araab "sul-hajja" ذو الحج), tuddees na ko noonu ngir ne mooy boroom aj gi, ci la araab yi daan aji Màkka, ci la tabaski gi it nekk, moom nag bokk na ci weer yees wormaal .

Mooy weer wi mujj ci at mi.

## Xew-Xew
* Ci lees di aj màkka,(ab ponk la ci lislaam war na jullit bu ko man),
* Ci lees di Tabaski (rayi xar, bëy, nag, galeem, jokkug bokk, baloonte àq, jullig bër, ak yuni mel...)

## Lëkkalekaay yu biti

* ''Islamic-Western Calendar Converter'' (''Based on the Arithmetical or Tabular Calendar'') 

* ''The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia''

Wàll:Weeri wolof
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si

**Waxtaani [[Sëriñ Maalig Basin Si]] , njariñ, yare, laabire, yeete, ak waare**


Mbirum àdduna loo ci rëyal ba woote ko mu diis ba doo ko àttan
Donga buy tërbiyawu moongi melni mbuus muñ duyi leer/ndox bu
jegee jigeen manga cay jami ràbb muy seeb, bu ko laalee mu bëtt tuuru

Kilifa balaa war a digle day def balaa war a tere day ba

Liy yàq kilifa, ñàkk njariñ, ñàkk a jëf.

Lepp looy santaane na fekk nga manal ko sa bopp ba su
ñu gàntoo yit nga defal ko sa bopp, ngir nit ñi ku léen
yaakaar ñu wor la.
Liy yàq kilifa, yatt la: 1. Lu mu xam wax ko; 2.Luñ ko wax, mu waxaat ko; 3. Lu mu mer, xul ko.

Ku la jaay yatt (3), jënde ko yatt (3):
1. Ku la jaay xam-xam, jënde ko maandu, mu ne ndax as gor bu maanduwul du teree moy Yàlla;
2. Ku la jaayub juddu, jënde ko ngor, ngir juddu bu rafet du teree dem kaso;
3. Ku la jaay alal, jënde ko doylu, ngir bu doyluwul dina sàcc
Lees yarul kenn du man a jaxasook moom, loo bëgg a jaxasool 
danga koy tàqaleek moroomam ya yaruwul.
Kilifa daa war a yar doomam, moo gën jikki ba fiy bëgg 
a juge, naan sama gannaaw na ngéen topp ci diw. (nde loolu ku yar
sa doom bam man a yor mbooloo dooko wax), te nit ñi boo nee léen
topp léen diw mii, bu diw jubul it duñ ko topp.


Yàlla mooy ndox ma Rasoolu Laahi mooy teen ba sab Sëriñ 
mooy goj ba pas-pasu taalube ba mooy baak ba yitteem mooy
di yoor aka jukki ba barim ndox.

Li tax kuy wut Yàlla ay mbokkam di ko yedd, jaam buy wut 
boroomam talut moroomam, bu amee boroomam bëggul moroomam.

Ku dul mer mbaam la, Kudul mar xaj la,

Nit ku yiw, na joxe dooleem, joxe alalam, waaye bumu joxe
ngoram, ndax ku joxe sa ngor dootoo dara.

Ku gis sa baay, gis sa nijaay, gis sa taawub baay
war a xam sa bopp.

15. Danga gis boroom judd buy taxawaalu akub juddoom; Boroom xam-xam buy taxawaalu akub xam-xamam ; 

Waaye doo gis mukk boroom liggéey buy taxawaalu akub liggéeyam.

## Delluwaay

waaxtaan yi ak jaar-jaar yi moo ngi bawoo ci téere bu am solo
Sëriñ Abiibu Si doomi Sëriñ Maalig Basin Si bind ko ngir dajale 
as lëf ci jaar-jaari Sëriñ Maalig Basin Si aki waxtaanam ci càkkutéefug Sëriñ Muntaxaa Mbàkke
mom Sëriñ Basiiru Mbàkke mom Sëriñ Tuubaa, Tuddee Téere ba 
" النصيحة لاخوان, للترشيد و التنبيب لرحمة" ( Laabiire ñeel bokk yi, ngir yar yeete ngir
Yàlla.)


Sëriñ Maalig Basin Si
Bawoo :Sëriñ Habiibu Rasuul SI

Wàll:Senegaal
Wàll:Yoonu murit