open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afritugalasi

**Afritugalasi**, ci séwógaraafi ngandam gox la, mooy bi gën a ngande ci àdduna bi. Suuf Yépp yi làng doon ko, am na fenn fu ñu tàqaloowe. Moom la ñuy faral di woowee Àdduna ju yàgg ji.

## Ci lu daj
Daanaka suuf si ëpp ci àdduna bi moom la, di 55% ci lépp. Am 5,5 miliari way dëkk, maanaam di daanaka 83% gu way dëkk yu àdduna bi.

Mooy barab bi gën a yaatu ci àdduna bi soo ko mengalee ak Aamerig ak, Oseyaani, ak Dottu Bëj-gànnaar.

## Seddalinam
Ni mu amee ci bépp seddale, ay deggoo rek la ñu. Lu bari dañ koy xaaj ñetti gox: Afrig, Aamerig, Asi

Wàll:Gox yi
Bëj-saalumu Aamerig

**Bëj-saalumu [[Aamerig]]** ci yenn sedatle yu àdduna bi dees koy jàppe ni ab gox, walla ci yeneen sedatle, ab ron-gox bu yamoo wi jaar, te li ëpp ci suufam ci xaaju kol-kol bu Bëj-saalum la nekk.

## Melosuuf
Bëj-saalumu Aamerig mi ngi ne ci diggante Mbàmbulaan gu Dal gi ak Mbàmbulaanu Atlas gi. Doon na gox bu bariy dun, yi ci ëpp nag ci réew yi ci gox bi lañu bokk. Li ko lëkkaleek Bëj-gànnaaru Aamerik mooy Panamaa. ag càllale gu ay doj moo leru penku gox bi bépp, ci kaw ba ci suuf; li ëpp ci penkoom àllub yamoo la. Amasoni mooy àll bi ëpp ci àdduna bi, ca réewum Bereesil la nekk.

## Mboor
Ay askan yu jòge woon goxub Asi ñoo ko dëkkee woon, daanaka am na ay junniy at nj.j.(njëkk judd gu Isaa). Amerigo Vespuci mooy tugal-tugal bi fa njëkk a teg tànkam, waaye li gën a siiw mooy ne Kristof Kolomb mooy ki ko wuññi

## Cancug waa tugal gu gox bi
La ko dale ca xarnub XVI la way dëkk yu Bëj-saalumu Aamerig tàmbalee am ay jàmmaarloo ak waa Tugal yi. Waa Ispaañ ñooy ñi fa njëkk, waa portugaal tegu ci, ci noonu ndànk-ndànk boroom doole yu waa tugal yépp tase fa di xëccoo suuf sa ak way dëkk ya fa cosaanoo, ak tam it ci seen diggante, ay jàmmaarloo yu metti juddoo na ca.

## Limu réew yi
### Juroom ñaari réew yu temb yi
* Arsantin
* Boliibi
* Bereesil
* Ciili
* Koloombi
* Ekwadoor
* Guyaana
* Panamaa
* Paraguwaay
* Peru
* Uruguwaay
* Benesuwela

### Ñetti réew yu tembul yi
* Guyaana gu Faraas (Faraas)
* Dunu Falkland (Nguur-Yu-Bennoo) 
* Jorjiyaa bu Bëj-saalum ak dunu Sandwich gu Bëj-saalum (Nguur-Yu-Bennoo)

Wàll:Gox yi
Wàll:Aamerig
Wàll:Diwaani Aamerig
Bëj-gànnaaru Aamerig

**Bëj-gànnaaru [[Aamerig]]** ab gox la bu nekk ci Bëj-gànnaaru xaaju kol-kolu àdduna bi, féete, ci penku Mbàmbulaan gu Dal gi, ci sowwu Mbàmbulaanu Atlas, ci bëj-saalumu Géeju Dottub Bëj-gànnaar gi, ak ci Bëj-gànnaaru Aamerig gu bëj-saalumu. Mooy làccu bëj-gànnaar wu goxu Aamerig.

Ci bii gox ñetti réew yu mag a fe:

*  Kanadaa
*  Meksik
*  Réew yu Bennoo yu Aamerig

Wàll:Gox yi
Wàll:Aamerig
Wàll:Diwaani Aamerig
Xaaju kol-kol

Ci xam-xamu falag **xaaju kol-kol** mooy benn xaaj ci ñaar yi ñu sedatlee kol-kolu àdduna bi. Rëddub yemoo bi moo ko xaaj ci digg bi, benn bu tudd xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum.

Wàll:Falag
Tugalasi

Ci Séwógaraafi **Tugalasi** ab gox la bu mbooloo bu ñaari gox yii di Tugal ak Asi jëmmal, walla benn xaaj ci Afritugalasi, ni ko ñenn ñi di waxee. 

Yaatuwaay: 54 000 000 km kaare

Askan: 4,8 miliari way dëkk

Tugalasi ak Afrik, ñoom la ñuy woowee àdduna gu yàgg ga, ndax li fa xay yi gën a yàgg juddoo. Baat bi day safaanoo ak àdduna gu yees gi, di ñaari gox yii Aamerig ak Oseyaani

Wàll:Gox yi
Oseyaani

**Oseyaani** ab gox la bu nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ci biiram Óstraali, ak Seland-Gu-Bees gi, ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees gi, Tasmaani, ak yeneeni dun. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti.

## Ci lu daj
Ci lu daj Oseyaani dañ koy jàppee ni ab gox bu nekk ci diggante Bëj-saalum-penku Asi ak Bëj-saalumu Aamerik. 

Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti ci gox yi ci àdduna bi, ci &nbsp;km kaare lay tollu, te 90% ya Óstraali la, 5,4 % ya di Papuwasi-Ginne-Gu-Bees, 3,1% ya di Seland-Gu-Bees gi, yeneen réew-réewaan yi tas ci Mbàmbulaan gu Dal gi doon 1,5 ci gox bépp.

Am na 32 642 390 ciy way dëkk di ñareelu gox bi gën a néew ay nit lu weesu Dottu Bëj-gànnaar bi. 60% ya Óstraali la ñu dëkk, 16% ya Seland-Gu-Bees gi, 12% ya Papuwasi-Ginne-Gu-Bees.

## Diwaan
Ni yeneen gox yépp, ay peggan ci deggoo rekk lañ leen daggee. Baatu Oseyaani dañ koy jëfandikoo ngir jëmmal ab xaaj ci àdduna bi bu ëmb bépp suuf su nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi te duggoo ci barabi dott bi.

Ci lu ëpp yii la ñuy jàpp ne ñooy ay Diwaanam:

* Óstraali
* Melaneesi
* Mikroneesi
* Polineesi 
* Seland-Gu-Bees

Ki defoon bi seddale moo doonoon Jules Dumont d'Uville ci 1831, waaye tegu woon ci cëslaayu xam-xam gu ñu ñangu tay. Ci 1970 ba tay, séwógaraafikat yi, Gëstukatu-làkk yi, ak yeneen boroom xam-xam, ci seeniy liggéey, yii rekk la'ñ koy seddalee Oseyaani gu Jege ak Oseyaani gu Sori.

## Rèew ak suuf
Lu ëpp ci réewi Oseyaani yi, ay dun la ñu. Mennum Óstraali ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees ñoo am ay peggu suuf ak yeneen réew (Ci Dunu Ginne gu Bees gi ak Endonesi gi ñuy boole wàllam gu bari ci Oseyaani). 

Lim bii di toftal dafa boole mbooleem réew aki suuf yi fa nekk. Te jàpp nak ne am na ay suuf yu fa ne te ñu jàppee leeni réew, waaye tembu ñun kon ay réew la ñu ci biiri réew, di nan bind ci réew mi ñu bokk ci wet gi. 

Wàll:Gox yi
Diggu Asi

**Diggu Asi** benn la ci diwaan yi ñu sedatlee goxu Asi. Cig déggoo mi ngi tambalee ci Géeju Kaspio ba ca bëj-gànnaar-sowwu gu Siin.

## Réew yi
*  Kasakistaan
*  Kirgistaan
*  Tajikistaan
*  Turkumenistaan
*  Usbekistaan

## Séwógaraafi
Sori géej, doon it diwaan bu man a sedd. Ci wàllu bëj-gànnaar, li ko dalee ci Volta ba ci Mongooli, jaare ko ci Kasakistaan, ab kekk la def bu ay sàmmkat dëkkee. Am na ñaari tàkk bu Taklamakaan ak bu Gobi.

Ab càllaley doj moo nekk ci bëj-saalum-penku Diggu Asi, ñooy sax doj yi gën a kawe ci àdduna bi, doju Pamir, doju Hindi Kush, doju Himalaya. 

Ca doj yooyu la dex yi leen di dimbali ci mbéy mi di ballee. Li ëpp ci diwaan bi ñakk na lool taw. 

*
  

Wàll:Asi
Penku Asi

**Penku Asi** ab diwaanu Asi la.

Su nu cëslaayoo ci sedatle, gu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Penku Asi benn la ci diwaani Asi yi. 

Yii ñoo fa nekk ciy Réew:

*  Siin
*  Kore gu Bëj-gànnaar
*  Kore gu Bëj-saalum
*  Sapoŋ
*  Mongooli

Wàll:Asi
Bëj-saalum-penku Asi

**Bëj-saalum-penku Asi** ci goxu Asi la bokk.

Su nu sukkandikoo ci sedatle, bu àdduna bi, gi Mbootaayu Réew yi def, Bëj-saalum-penku Asi benn la ci diwaani Asi.

Réew ya fa nekk:
*  Brunaay Daarusalaam
*  Kamboodiya
*  Endoneesi
*  Lawos
*  Maleesi
*  Miyanmaar
*  Filipiin
*  Singapoor
*  Taaylaand
*  Timoor gu Penku
*  Wiyetnaam

Réew yépp yi nekk ci lim gi ci kaw, ba mu des Timoor gu Penku, ay Cër la ñu ci ASEAN: di ab mbootaay bu judd ngir soqali koom-koom mu diwaan bi jaare ko ci jappalante.

Wàll:Asi
Ron-goxu End

**Ron-goxu End** mi ngi nekk ci bëj-saalumu Asi. 

Ay réewam:
* Banglaades
* Butaan
* Biirmaani (ci lu bari Bëj-saalum-penku Asi la ñu koy boole.)
* End
* Maldiif
* Nepaal
* Pakistaan
* Siri Laanka

Rëy gi mu rëy ak ni mu beroo moo tax ñu def ko ron-gon, li fa réewu End gën a yaa mo tax ñu gox ko turam.

Wàll:Asi
Penku gu Sori

**Penku gu Sori** mooy barab bi nga xam ne moo ëmb yenn réew yu Bëj-saalum-penku Asi, ak yenn diwaani Siin, ak Ooŋ Koŋ, ak Singapoor, ak Réewum Maleesi, ak dunu Taaywaan.

Ci diwaan bii di nan fa gis ay réew yu wuute, ca wàllu koom ak xarala. Ci genn wàll di nan fa gis Taywaan ak Koom-koomam gu naat, ak dunu Hoŋ Koŋ aky taaxikawam yi gën a kawe ci àdduna bi, ak. Ci geneen wàll, ay réew yu seen koom-koom cëslaayu, ba tay, ci mbéy, waa kaw gi nekk ci coona. 

Limbari yi joxe nañ ay lim yuy firndeel ni Ooŋ Koŋ jiitoo ci Koom ak ci Xaral ci àdduna bi. 

Wàll:Asi
Penku gu Diggu

**Penku gu Diggu** mooy diwaanu Asi bi tambalee ca Iraan ba ci Isipt.

Réew yi fa ne:
* Iraan
* Tirki
* Iraak
* Siri
* Libaan
* Israayil
* Palestiin
* Araabi Sawdit
* Kowet
* Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
* Omaan
* Yaman
* Kataar
* Bahrayim
* Jordaani
* Isipt

Wàll:Asi
Penku gu Jege

**Penku gu Jege** su ñu koy wax mooy diiwaan bu melosuuf bi araab yi dëkke, di tambalee ci pegg bu penku gu Géej gu Diggu gi ba ci Iraak. Moo taqaloo ak réew yi nekk ci Penku gu Diggu gi, féete ko penku, di: Iraan, Afganistaan, Pakistaan (Di yemoo ak baatu waa faraas bi di *Moyen Orient* ak bu waa angalteer bi di "Middle East").

## Réew yi
* Isipt
* Israayil
* Palestiin
* Libaan
* Siiri
* Jordaani
* Iraak

Wàll:Asi
Bëj-gànnaaru Tugal

**Bëj-gànnaaru Tugal** mooy wàll gu Bëj-gànnaar gu goxu Tugal. ni nuy xoolee Bëj-gànnaaru Tugal daa bariy fànn.

## Gisiin wu néewal gi
Yii ñooy réew yi fa ne:
* Norweej
* suweed
* Danmaark
* Islaand
* Finlaand
Ñii la ñuy woowee Réewi bëj-gànnaar yi

## Gisiin wu yaa wi
Yii ñooy réew yi fa ne:

* Estooni
* Letóoni
* Lituwaani
* Nguur-Yu-Bennoo
* Beljik
* Luksembuur
* olaand
* Almaañ
* Poloñ

## Gisiin wu [[Mbootaayu rèew yi|MR]]
Su ñu sukkandikoo ci ni ko Mbootaayu Réew yi gisee, Yii ñooy réew yi ne ci Bëj-gànnaaru Tugal:

* Norweej
* suweed
* Danmaark
* Islaand
* Finlaand
* Estooni
* Letóoni
* Lituwaani
* Nguur-Yu-Bennoo

Wàll:Melosuufug Tugal
Penku Tugal

**Penku Tugal** mooy diiwaan bi ëmb Réew yi ne Penku Tugal. Réew yi Bennog Sofyet gi tegoon loxo ci mujjug Ñaareelu Xareb Àdduna bi, yenn yi génn nañu ci, yeneen yi des ci. 

## Séwógaraafi
* Belaarus
* Estooni
* Letóoni
* Lituwaani
* Riisi
* Romaani
* Moldaawi

Wàll:Melosuufug Tugal
Bëj-saalumu Tugal

**Bëj-saalumu Tugal** ab diwaan la ci goxu Tugal. Tekkib baat bi nak di na faral di indi ay werante, ba tax na am na ay tekki yu bari. Ci lu ëpp da ñuy wax naa Ispaañ, Itaali, Girees, ñooy réew yi ci bokk, daanaka ci lu daj réew yépp yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Bëj-saalumu Faraas ci lu bari da ñu ko ciy boole.

## Tekkeem gu séwógaraafi
Ci séwógaraafi da ñu naa Bëj-saalumu Tugal mooy xaaj bi gën a féete Bëj-saalum ci goxu bi; bii tekki nak da fa ajoo, ba tax na sax amuli pegg yu leer. Càllaleeb doj bu Alpi moom la ñuy téewee ni ab pegg buy seddatle Itaali ak li des ci Tugal, doon liy xaajatle ñaaru Tugal yi

## Limu réew yi
* Portugaal
* Ispaañ
* Andoor
* Faraas
* Itaali
* Korwaasi
* Girees
* Albaani
* Bosni Hersegowin
* Montenegro
* Réewum Maseduwaan
* Seerbi
* Esloweeni
* Ciipër
* Malt

Wàll:Melosuufug Tugal
Xam-xamu nosukaay

**Xam-xamu nosukaay** (walla **Xam-xam bi ñeel nosukaay**), moo yor gëstu gi aju ci cëslaay yu xibaar yi, xarala yi ñeel seenug nos ak seenug jëfandikuwiin ci noste yi ñuy jëfandikoo ay nosukaay. Ñi ciy yëngu seen liggéey doon lëkkale ay nosukaay ñu doon li ñuy tuddee ag lonkoo, defar ay dàtti njoxe, boppal ay noste, defar ay tëriin te loolu laaj na xam ag kàllaamag tëriin, . 

Cig lawal, xam-xamu nosukaay dafa ëmbu ci li ñuy wax *[[Xaralay xibaar ak jokkoo|xaralay xibaar ak jokkoo yu yees]]* yi di xeetu xam-xam bi ëmb lépp li ñeel xibaar, ci gépp anamam. Ci tëriin wi la tëralkat bi di joxee ay tegtal nosukaay bi ci anam gi mu war a yoree xibaar yi, lan la ci war a def ak nan la ko war a defe. Jëfaan yi nag ñooy mbooleem cëri nosukaay bi, benn bu ci nekk am na liggéey bu ñu ko sant: yii di rënk xibaar yi, yii di leen wone ni nga bëgge, yii di leen soppi...

## Taariix
Ba àdduna dooree ba tay nit daa mas di ut ay jumtukaay ngir man a def ay waññeem. Ci jumtukaay yooyu, ci yi gën a yàgg, man nañu cee lim àlliway Hammurabi (1750 laata yeesu). Wuutuloxo yu doolerandu yu njëkk ñoo ngi tàmbalee feeñ ci diggante XVI ak XVIIu xarnu. Waññikaay bu doolerandu bu njëkk, jàpp nañu ne, mooy bu Wilhelm Schickard ci XVIu. 

Ci 1642 Blaise Pascal defaroon na, moom itam, ab Waññikaay bu doolerandu, doonoon bu ñu doon jaay sax, ba tay jii juroom-ñeent ci yooyu man nga leen a fekk ci jeexiituwaay (musée) yi. Ci ay njëlbeenam man nanoo wax ne xaymaan yi rekk ñoo ci doon yëngu ndax li leen yitteeloon moo doonoon defar ay jumtukaay yu leen di yombalal seeni Waññi yu xayma. Ay cëslaayam yépp ci xayma lañu taxaw, rawati na liñuy way aljibar bu Bool. 

Tay jii xam-xamu nosukaay jël na wàll wu am solo ci sunug dund, cig suqali ci wàllu koom-koom ak mboolaay yu askan yi. 

Wàll:Xam-xamu nosukaay
Nosukaay

**Nosukaay** ab wuutuloxo bu mbëjfeppal la buy seggat ay xibaar yu ñu ko jox jaare ko ci ag noste gu xellu gu ñu tëral-jiital. Ci wàllu xibaarfeppal la ñu koy jëfandikoo.

* *Français*: ordinateur
* *English*: computer, di tekki waññikaay, ndax yi ñu ci njëkk a defar waññi rekk lañ doon def.

Wàll:Xam-xamu nosukaay
Mbëjfeppal

**Mbëjfeppal**, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.

Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj,  Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.

Wàll:Mbëjfeppal
Géej gu Diggu

**Géej gu Diggu** mooy géej gi ne ci diggante goxu Afrik ak bu Tugal ak bu Asi. Guddaayam di 2,51 milyioŋ ciy km² te yaatuwaayam toll ci 3700 km.

Ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci penku ci Géeju Marmara ak Géej gu Ñuul gi. Yenn saa yi Géeju Marmara dees koy boole ci Géej gu Diggu gi, waaye Géej gu Ñuul gi moom dees koy tàqale ak moom.

## Melokaan
Géej gu Diggu gi dees koo seddatle ci ñaari mbalka*. Mi njëkk mooy Géej gu Diggu gu sowwu gi, yam ci yoonal* gu Sisil. Meneen mi mooy Géej gu Diggu gu penku gi.

## Karmat
* Yoonal: canal
* Mbalka: bassin

Wàll:Géej
Wàll:Diiwaani Tugal
Seere

Seede: wax Laa Illaaha Illal Laah, Muhammadun Rasuulul Laah, muy ci maanaa Yàlla rekk mooy buur, Muhammad (j.m) moo di ndawam li mu yonni ngir mu wuutu ko fi, di jàngal nit,ñi di leen xamal li Yàlla bëgg ci ñoom.

Loolu nag di tekki dugg ci diine ju bees, wommatu ñeel Yàlla, bàyyi la nga nekkoon, nekk leegi ci lu bees lii la Yonnant bi woo, tënku ci ak lu mu metti metti, ak lu jamono soppiku soppiku.

* Gëm Yàlla
* Gëm Malaaka yi
* Gëm Téere yi
* Gëm Yonnant yi
* Gëm Bis Pénc
* Gëm Dogal bi

## Wax laa illaaha illal laah
Wax laa ilaaha illal laa amul benn buur bu dul yàlla,Muhammad,yonantub yàlla’a - yal na yàlla dolli xéewal ak mucc ci moom,ak ñoñam aki sahabaam- mooy ngën ji lu kuy wax di wax,ku ko weddi it pert rekk,ku ko saxal tey teewlu maanaa mi da na tonowu,te du dajeek nëx-nëx.(Waxi Seex Ahmadu Bamba)

Wàll:Lislaam
Wàll:Ponki Lislaam
Gëm Yàlla

NI NUY GËME YÀLLA

Yàlla moom ni nga koy gëme mooy : nga dëggal ni am gi mu am lu wóor la, te aji jiitu la joj jiitoom gi amul fu mu tàmblee,aji des la te desam gi amul fu muy yam, aji wuuteek mbindeef yi la,aji doylu ci boppam la,kenn la kok amulub kem,aji wéet la ci jëmmam- maanaan amul kenn ku mel ni moom- ak ciw meloom , aki jëfam.

Kàttan (man-manu jëf) ak nameel (maanaam bëgg di def) ak xam-xam akug dund ,ak gis ak dégg, ak wax,yooyule yu war ci sunu boroom lanu. Kon nag mu nekk di aji am kàttan lu war la, tey ku am nameel ,di aji xam, di aji dund,tey kuy degg di kuy gis, nekk it di kuy wax yu war lan ci moom. Ni yooyu nekke di ay melo yu war ci sunu boroom, la ame yeneen melo yu waradi,te jomb ci moom,niki ñàkk, (maanaam sun boroom bañoon a am) ak sosu (ci maanaa muy ku nekkam gi am na lu ko fi jiitu,nekkul di ku fi mas di ne),ak jeex (maanaam muy ku fi dul des),ak niru,(ci maanaa yamoowut ak dara ci jëmm du caageenug ci meloom mbaa ay jëfam,kon niroowut ak dara te loolu jomb na ci moom)ak aajowoo (jomb na ci sunu boroom muy aajowoo kenn ci lenn),ak limu (maanaam mu bañ di kenn di ay ñaar aki ñatt) ak lott (maanaam ñakk man-man ci def li ko soob) ak sibeel ( def dara cig sibeel mooy safaanub def ko cig nameel,mooy def goo xam ni andul ak teeyug bakkan loolu jomb na ci sunu boroom) ak tëx (mooy safaanub degg) ak réer ( di safaanub xam) ak dee di (safaanub dund)ak gumba di (safaanub gis) ak luu di (safaanub wax) .

Yile yepp jomb nanu ci yàlla sunu boroom ,tudd naa sellam ga,kon daal jomb na ci moom mu ne di aji lott,mbaa muy aji tëx mba muy aji jëf cig sibeel walla muy aji réer mbaa muy ku gumba mbaa ku dee -soril naa ko loolu- walla muy aji luu,yii daal melo yu jomb lanu ci boroom asamaan.Moom daal sunu boroom deful dara cig war,lu mu man a def cig nameel la koy def ak cig baax ak coobare,loo fi gis daal,ci mbindeef yi, seenug jëf ak seenug ba, ñoo yam ca sunu boroom,lenn du ci lu war, lu dagan rekk la ci moom, (dagan mooy lu man a nekk man a bañ a nekk).

Wàll:Lislaam
Gëm Malaaka yi

NI NUY GËME MALAAKA YI (yal na yàlla dolli xeewal ak mucc ci ñoom)

Malaaka yi ñoom nga gëm leen mooy nga dëggal te am koolute ci ne ñoom kat ñu am lanu,te ñu nu musal ciy bàkkaar lanu,(dun moy yàlla),dunu xayta (dunu puup) dunu saw it,ñu sunu boroom laabal lanu. Dunu lekk dunu naan –jàmm yal na sax ci ñoom - ñoom daal jaam yu yàlla teral lanu ba fàww,ken du ci moy yàlla,ku ci ne li ko yàlla digal rekk lay def.Ci leer la leen yàlla binde. Sàbbaal seen boroom mooy seenug naan,sellal ko mooy seenug lekk.

Wàll:Lislaam
Gëm Téere yi

NI NUY GËME TEEREY ASAMAAN YI

Ni ngay gëme teere yi mooy nga dëggal ne wacce gi leen yàlla wacce lu wér la,te lepp lu ne ci teere yooyu ag dëgg la gu deesul sikk.Seenub lim nag teemer ak ñeent la. Fukk yi nu wacce leen ci yonant yàlla Aadama (j.y.m), juroom fukk yi nu wacce leen ci yonant yalla Sihsa(doomi yonant yalla Aadama), fanweer yi nu wacce leen ci yonant yàlla Idriisa,fukk yi nu wacce leen ci yonant yàlla Ibraahiima miy xaritub yàlla bi(j.y.m). Bu ko defee Tawreet ñeel Muusa(j.y.m),Injiil ñeel Hiisaa,saboor Davood (j.y.m)Alxuraan jii nag wacci ci sunu sang bi Muhammad yonant bi tëjj yonant gi,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci moom,ak ci ñoom ñepp

Wàll:Lislaam
Gëm Yonnant yi

NI NUY GËME YONANT YI,mucc ak xeewal yàlla na nekk ci ñoom)

Ni ngay gëme yonant yi (j.y.ñ) mooy nga dëggal leen,te dëggal li nu indi jële ci seen boroom.Te nga gëm ne itam dëggu ak wóor ak jotal lu war ci ñoom la.Fen nag ak wor ak nëbb dëgg dafa araam ci ñoom. Gaar-gaar bu dul ayibal tey dal nit da na leen dal,niki tawat, waaye bu mu doon juy foñloo,maanaam juy tax nit ñi di leen daw,niki ngaana nga xam ni day wàlle,ak yu mel ni ñoom,ñoom tawat yooyu danoo wormaal yonant yi,dun leen dal. Waaye nag jaay ak jënd,ak denc (am soxna) ak lu ni mel ci lepp lu yàlla daganal,bun ko defee du leen dolli lu dul yoolub yàlla seen boroom. Liy wone ne ñoom ñu dëggu lanu te yàllaa leen yonni,mooy kiimaan yi leen yàlla di wàcceel ,di ci wone ne moo leen yonni,mu mel ni (ñoom kiimaan yi)daniy wax ak nit ñi naan leen jii waay de lu mu wax, mbaa mu def ko yàllaa ko ko diggal. Yonant yi nag, seenub lim ñatti teemeer ak fukk ak ñatt la,waaye anbiyaawu yeek (mooy ku am darajay yonant te yonniwun ko ci nit ñi) yonant yi,yepp boo leen boolee ,seenub lim moom teemeeri junni la ak ñaar fukk ak ñeent,yal na mucc ak xeewal sax ci ñoom ci lu dul dog.

Wàll:Lislaam
Gëm Bis Pénc

NI NUY GËME BIS BU MUJJ BA,yal nanu yàlla fegal ay tiitaangeem )

Ni ngay gëme bis bii mooy nga dëggal ko,te dëggal lepp li mu ëmb,niki wisaareg teere ya,ku ci ne dees na ko won ay jëfam ci teere,ak pang ma,muy dajale gi niy dajale nit ñi,ak balaas bi, muy balaas bi niy mandaxee jëfi jaam yi,ak déegub yonant bi (j.y.m),ak ajjana ak sawara,ak siraat(aw yoon la wu deesi romb),ak romb gin ciy romb,ak hisaab(mooy seet gi niy seet jëfi nit ñi) ak rammug yonant bi (j.y.m) ak mbugal(yal nanu ci yàlla musal). Hisaab nag luy tar la ca boobale bis,ndax dees na hisaab nit ki ci lu gën a tuuti fepp suuf cib tuutaay.

Fayyantoo itam dana fa am,ndax lu waay daa jay moroomam fii, teg ko cig ëpp doole,bu yawmal-xiyaamee dees na jox aji neew ji doole, doole muy fayyu ci ki ko daa neewal doole,niki xar mi am bejjan te daa daan mi amul bejjan,bu bis baa,da niy jox aji ñakk jiy bejjan bejjani mi ko daa daan muy fayyu,loolu lepp maandute ga fay am lay wone.

Dee,ak laajug malaaka yi ak mbugalum bammeel,ci yawmal-xiyaam lanu,ndax kat yawmal-xiyaam yi ñaar lanu,bu mag ak bu ndaw,bu ndaw bi mooy dee gi ñepp di dee,bu mag bi di wal gi niy wal buftu bi .
Wàll:Lislaam
Gëm Dogal bi

NI NUY GËME DOGAL BI

Gëm dogalub yàlla bi mooy dëggal ne lépp lu am,moo xam lu làqu la walla lu feeñ,ak fu’m man a ame,sunu boroom mooy ki ko xamoon ,namoon ko am kàttanug def ko ,def ko.Moo xam lu baax la niki jëfe ndigëli sunu boroom yi,walla lu bon ,niki jëfe tere yi.Walla muy lu neex niki yoolub jullit ñi,walla lu naqari niki mbugalum yéefar yi.

Cig gàttal daal lépp lu am,ci saayir ak ci baatin dogalub sunu boroom la.Nit ki daal war naa gëm ne amul kuy jeexiital ci dara ku dul yàlla,lu fi am cib dogalam la ame

Wàll:Lislaam
Laab

LAAB)

Laab moom lu war la,ci alxuran ak sunna ak dajeg boroom xam-xam yi. Ku ko bàyyi ci lu dul ngànt lu xel nangu,dees koy ray rayug gëtën,gu dul gu yéefër, ndaxte julli du mat mukk lu dul dafa ànd ak lab kon ag waram lu wér la.

BUNT 1

Li aju ci laab

Cours 1 : Njariñul laab ci Islaam

Laab nag 2 xeet la :
1-	Laab ci sa jëmm
2-	Laab ci li la wër te mooy say yere wala ci barab bi ngay jaamoo Yalla

Li ñu bëgga jànggale fii nag mooy laab ci sa jëmm, te loolu ni ñu ko mana defee mooy 3 yii :
1-	Jàpp
2-	Sangu farata
3-	Tiim 

Am na jëf yoo xam ne maneesu lee na def te yoroo njàpp, lu mel ni :
- Julli 
- Laal kaamil u Alxuraan									
- Tawaaf (wër kaaba gi)

Kon 3 yii kepp ku ko leen bëgga def fàww nga laab ba noppi. Laab googu nag soo ko bëggee def da ngay jàpp bu fekkee da ngaa wara jàpp wala nga sangu farata bu fekkee da ngaa wara sangu farata. Soo amul ndox moo ko defee wala nga am ngant may na ñu la kon nga tiim.

Wàll:Diine
Wàll:Lislaam
Soññee ci farlu ci xàmmee farata yi ak sunna yi ak bañ cee sàggan

SOÑÑEE CI ÑU FARLU CI RÀÑÑALE DIGGANTE FARATA YEEK SUNNA YI AK ÑÀKK CEE SÀGGAN

Koo xam ne julli na ca anam ga mu gën a rafete, ci maanaa,mu jullee ni ko yàlla digalee,metal rukoo ya ak sujood ya,metal taxawaay ya ak jataay ya,te bawul dara lu nu war a def ci julli gi,mu noppi nag nu laaj ko li julli gi am ciy farata akub àtteem, ndax moom julli gi farata la walla sunna walla lu nu sopp,te moom xamul dara ci li nu ko laaj,xanaa mu tontu rekk ne man daal da may gis nit ñi ñuy jaamu ma ànd ak ñoom ca la ñuy def waaye li ci des xawma ci dara.

Ci loolu yenn boroom xam-xam yi nee nanu julleem gi baaxul,te dunu nangu ngàntam li. Naka noonu ku jàpp njàpp mu sell,raxas ñatti yoon ay loxoom ba ci tikkujara yi,gallaxndiku gu ànd ak soccu,saraxndiku,fiiru,lu ci ne ñatti yoon raxas kanamam,ay loxoom lu ci ne ñatt,te xaliil baaraam ya,masaa boppam tàmblee ko ci fi jë bi yam ba ci doq gi,delloosi ko ba fa mu tàmblee woon,masaa ñaari noppam ginaaw bi mu tooyalaatee ay loxoom,raxas ñaari tànkam ànd ak xaliil leen,matal njàpp mi ni mu ware.

Naka noonu ku sangu janaba ni mu ware,raxas ñaari loxoom ñatti yoon ba ci tikkujara ya,raxas li ko taq ci sobe,raxas pëyam walla sakkaraam ànd caak yeene,bu noppee jàpp njàppum benn-benn,xaliil mbooleem kawaram,tooyal ko,tamblee ko ci mujug ndaal-bopp li ngir jañ lor ji. Dal di raxas boppam ci ñatti tanqi ndox yum tanqe ci loxoom,ginaaw bi mu ko xaliilee,dal di as ndox ci tenqul ndijooram,jengal boppam raxas noppub ndijooram,bu jàllee mu defaat noonu raxas bu cammooñam,dal di raxas ag doqam,ak wetug ndijooram ba ci bëtu woom bi,def noonu ci gu càmmooñ gi,dal di raxas tankub ndijoor bi ba ci dajoor bi,teg ci bu càmmooñ bi,dal di matal am cangaayam ci raxas biir bi ak dënn bi,ginaaw bim raxasee ginaaw gi.

Te xamul ci loolu lepp la cay farata ak la cay sunna, kon na ko wóor ne tojam ma (toj mooy ñàkk a lab) dañul te julleem ga mu ca julli baaxul,te coonaam boobu bepp du ca jële lu dul bàkkaar, te mi ngi moy yàlla ak yonentam bu sel bi (j.y.m) .Wax jii nag mi ngi bawoo ci Imaamul Hawfii, luy tiitloo tey jàjjee ngi ci nag,nee na itam gépp jaamu yàlla gu nu defe nii njariñ du ca juddoo,moo xam aj la walla jihad walla woor walla yu ni mel niki joxe ak lele.

Am nag ci boroom xam-xam yi ñu ci ne ku sangu mbaa mu jàpp,def ko ca anam ga mu ware,yeene ca biir def la yàlla farataal,na xam ne jëfam ja ju nu nangu la, ju baax la,te dana ko doy ca la gën a wér,te julli gam ca def it gu baax lay doon ,bu ca yeenee def la ca yàlla farataal,amul it benn bàkkaar ,mbaa muy moy yàlla ngir ñàkk gi mu ñàkk a gëstu.

Waxi Imaam Hawfii jii du dara lu dul ag xuppe akug yeete akug laabiire ,ngir nu farlu ci jeem a xam farata yeek suna ak yi ni mel,yàlla na ko yàlla fay aw yiw. Li ma (sëriñ beey wax) wax mooy yàlla dey araamal na ci mukalaf mu ne - ci li nu tuxal- jëf dara ci diine te xamoo la cay àtteb yoon,yax (mbind mii) bii nag daliil xathii la,(daliil xathii ci wallug usool mooy lu wér lu mel ni alxuraan).Kepp ku réere farataam te laajul,na xam ne tooñ na boppam te alag ko.
Faratay Julli

FARATAY JULLI

Faratay julli fukk ak juroom la, ci li faqiih bii di Hawfii wax. Ñooy yii: 1 yeene 2 kàbbarub armal ba 3 taxaw ngir kàbbar ko 4 jàng faatiya 5 taxaw ngir jàng ko 6 rukoo 7 siggi ca rukoo ba 8 sujood 9 siggi ca sujood ba 10 yeenee roy imaam boo ko amee ca njëlbeen ga 11 toftale gi 12 dal gi 13 yamoo gi 14 sëlmël bi 15 jataayub sëlmël bi tàmblee ca alifug al gi ba ca miimug kum gi.
Sunnay Julli

SUNNAY JULLI

Ay sunnaam 18 la, 1 liqaam 2 saar wi ci ginaaw faatiya (sunna sun feddali la) 3 taxaw gi gay taxaw di ko jàng (sunna sun feddali la) 4 birël fi mu ware 5 yalu fi mu ware 6 kàbbar bu dul bu njëkk bi 7 taaya ju njëkk 8 taaya ju mujj 9 julli gi ngay julli ci yonant bi ca taaya ju mujj ja 10 jataayub taaya ju njëkk ja 11 jataayub taaya ju mujj ja 12 li dolliku ci dal gi ngay dal 13 li dolliku ci sëlmël bi 14 birël sëlmëlub farata ba 15 delloo sëlmël Imaam 16 delloo ko ki ci sa wet 17xerawlug maamoom bu imam dee birël 18 am saatir bu dee imaam walla kenn ku beru,waaye kuy roy moom imaamam doy na ko saatir.
Faratay Njàpp

FARATAY NJÀPP 

Faratay njàpp juroom ñatt la, ñooy: 1 yeene 2 raxas kanam gi 3 raxas loxo yi ba ci conc yi 4 xaliil baaraami loxo yi 5 masaa sa bopp 6 raxas sa tànk 7 jonj 8 gaaw
Sunnay njàpp

SUNNAY NJÀPP

Sunnay njàpp moom itam juroom ñatt la,ci li imaamul Hawfii wax :1 raxas say loxo ca tàmbli ga 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 fiiru 5 masaa sa ñaari nopp 6 tooyalaat say loxo bala ngaa masaa say nopp 7 boo masaa sa bopp ba ci doq gi,delloosi gi nga koy delloosi 8 toftale gi.
Julli

Julli yi juroom farata la ci lu dog,ci alxuraan ak suna ak ci dajeg boroom xam-xam yi. Kepp ku ko bañ a def ngir weddi,mook ku tubbee yam cib àtte,dees koy tuubloo may ko ñatti fan,bu tuubee nu ba ko,bu tuubul,sariiya ray ko ci jaasi,te deesu ko sang,deesu ko sàng ,deesu ko jullee te deesu ko suul fa jullit ña.

Imaam daal day yonni kenn rekk, mu suul ko,te dunu ko jublule xibla,te alal ji mu am it ci baytul maal lan koy def (baytulmaal mooy (trésor publique) bu nguurug lislaam),ku nangu ne julli lu war la ba noppi lànk ne du ko def,te amul ngànt,moom danu koy bàyyi ba waxtu julli wi jot,nu digal ko,bu lànkee nu muñal ko ba doroora ji dem bay bëgg a jeex,nga xam ne lu tollu ne benn ràkkaa rekk a ciy bëgg a des,bu bañee nu topp ko,ba mu wóor ne faatiya sax xajatu fi,walla ab yamoo,loolu lepp nag ngir bañ koo ray, ñongal dereetam,bu bañee, kilifa gi ray kook jaasi ,rayug gëtën mu bañ a doon ni nuy raye ab yéefër.

Bu réccoo nag ne nan ko ba mu julli ngir ragal a dee, deesu ko nangu,dees na ko jullee nag,waaye boroom ngëneel du ko jiite,ndax da nuy bañ keneen di ko ci roy.Bàmmeelam nag dees na ko fonk,jégénal ko(jal ko) kenn du ko maasale noonu rekk,ndax moom fi boroom xam-xam yi ab julit la.Lii dey waxi imam Hawfii la

*Ni ñu koy defe
*Laab
*Soññee ci farlu ci xàmmee farata yi ak sunna yi ak bañ cee sàggan
*Faratay Julli
*Sunnay Julli
*Jàpp
*Faratay Njàpp
*Sunnay njàpp
*Sangu Farata
*Faratay Cangaay
*Sunnay Cangaay
*Tiim
*Faratay Tiim
*Sunnay Tiim
*Fay Faat

## Ag leeral

Nettali nanu jële fa gën ji mbindeef ne ku biral ci ginnaawug laab ne ( Ashadu ba fam yam) da nanu ko ubil bunti àjjana yi, mu dugg ci bi ko soob,waaye wuute nanu ci jamono ji nu koy ubbi.

Wàll:Lislaam
Wàll:Ponki Lislaam
Faratay Cangaay

FARATAY SANGU

Faratay sangu joroom la : 1 yeene booy tàmbli 2 jonj 3 gaaw 4 xaliil kawar gi 5 nal ay lett ci kepp ku lettu
Sunnay Cangaay

SUNNAY CANGAAY 

Ay sunnaam ñeent la: 1 raxas loxo cig tàmbli 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 masaa ker nopp yi.
Faratay Tiim

FARATAY TIIM

Faratay tiim juroom ñatt la: 1 yeene 2 pakk bu lab 3 gaaw 4 door gi ngay njëkk a door say loxo ci suuf 5 masaa sa kanam 6 masaa sa tikkujara 7 jokkale ko ak julli gi 8 defe ko ci biir waxtu wi,ndax du baax bu jotul.
Sunnay Tiim

SUNNAY TIIM

Sunnay tiim ñatt la : 1 toftale ga (mooy jiital li war a jiitu li ci war a top topp ci) 2 doorub ñaareel bi ngay door sa loxo ci suuf 3 masaa li top ci tikkujara yi. Na nga ba tiim nag tey jàpp,boo weree waxunu boo weredee walla nga am ngànt lu wér,kon bu boobaa nga man a tiim.
Faratay aj

Faratay AJ

**[[Aj]] ñeenti farata la am** : 
1 yéenee aj 
2 tawaaful ifaada 
3 dox diggante safaa ak marwa 
4 taxaw arafa.

Wàll:Ponki Lislaam
Sunnaay aj

SUNNAY AJ

Sunnay aj fukk ak ñaar la :am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga,1 sangu gu jokkook armal gi 2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labbayka.

Tawaaf gi am ñeenti sunna : 1 dox gi 2 fóon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti yoon yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.

Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yéegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.

Wàll:Ponki Lislaam
Fay Faat

NI NGAY FAYE LI LA FAAT CI GINNAAW IMAAM

Lu war la ci maamoom mu fay li ko faat ci ginaaw imaam.Suba waxtoom a ngi tàmblee ca dëgg-dëggi fajar ba bu tàmblee leer,bu la cib ràkkaa faatee jugal ci lu dul kàbbar jàng faatiya’akuw saar cig birël te bul xunoot.

Waxtuw tisbaar tàmblee ca sawaal ba ca mujjug taxawaay ba,bu la cib ràkka faatee jugal ci lu dul kàbbar ,jàng faatiya’akuw saar cig yalu jekki,taaya , sëlmël.Boo ci ñàkkee nag ñaari ràkkaa jugal te kàbbar te jàng faatiya’akuw saar cig yalu,te bul toog da ngay jug def beneen, julli gi mat.

Bu la ci ñatt rawee nag jugal te bul kàbbar,nga jàng faatiya’akuw saar te yalu leen,nga jekki, taaya,jug def beneen ràkkaa,bu ànd ak faatiya’akuw saar te doo toog,da ngay defaat beneen ràkka rekk cig yalu bu ànd ak faatiya dong,mu jeex.

Waxtuw tàkkusaan a ngi tàmblee ci matug taxawaay bu njëkk ba,ba ca waxtuw gel wa (mooy bu jamono tàmblee mel ne lu mboq). Tàkkusaan mook tisbaar a yam ci ni nu koy faye araf ci araf.

Timis moom waxtoom a ngi dale ci jànt bu so ba ca fàddug safaq. Bu la cib ràkka rawee jugal,kàbbar ,jàng faatiya’akuw saar cig birël,bu la ci ñaari ràkkaa rawee,jugal te bul kàbbar, jàng faatiya akuw saar te birël ko,taaya, defaat ràkkaa bu ni mel te sëlmël.

Gee moom mi ngi tàmblee ca fàddug safaq ba ca ñatteelub guddi (guddi gi bu nu ko xaajoon ñatti xaaj benn xaaj bu njëkk bi) bu njëkk bi. Bu la ci benn ràkkaa rawee jugal, bul kàbbar,jàng faatiya akuw saar te birël ko,bu jàllee nga jekki te taaya te sëlmël. Bu la ci ñaari ràkkaa rawee,jugal kàbbar te jàng faatiya’akuw saar,cig birël,te bul toog,nga defaat na nga defoon ca bu njëkk ba. Bu la ci ñatt rawee,jugal birël faatiya’akuw saar,ci lu dul kàbbar,jekki,taaya,te jugaat defaatub rakkaa ànd ak faatiya’akuw saar,cig birël,waaye doo toog,da ngay wéy ca ba ca des, jàng ca faatiya rekk te yalu ko.

Boroom xam-xam yi ñoom, jotub rakka ñi ngi ko teg ci am ab rukkoo cib ràkka ànd ak Imaam . Ku amul ab rukkoo ci ràkkaa ànd ak imaam ,na ko woor ne jotul ràkkaa ba.Ku jot Imaam ci taaya,daa war a dooraatug julleem.
Lihsaan

LIHSAAN (rafetal)

Lihsaan mooy nga jaamu yàlla di ko teewlu ba mel ni da nga koy gis,ci lepp li ngay def,te mu wóor la ne boo ko gisul it moom mi ngi lay gis.Kon na ngeen koy fuglu.

Bu ngeen bëggee àgg ci martaba yu kawe yi,na ngeen di jëfe ndénkaane bile: maa ngi leen di denk xam-xam,ak kersa,ak sant yàlla ak sellal,ak tabe,ak noppeek lewet booy xamlu, ak muñ ak ragal yàlla ak degg-degglu maanaa yi,na ngeen di farlu ci top aji yërëme ji, fu ngeen man a ne te sori noonoo,bu leen baril wax aki nelaw, na ngeen di teet luy waral yaq, di moytu ngistal,fu ngeen man a ne,ak rëy ak mbañeel, tey sàkkug leer,maa ngi leen di denk ag dëggu, ak wakkiirlu ci yàlla,ak toraxlu ak neewi mebët,denk naa leen bariy teggiin,loolu da na waralub yool,barib xam-xam ci lu duli teggiin ay akub coona rekk lay waral.

Yeen gone yi bu leen di toog ak ku dese cim xel,dee leen toog ak kuy gindee. Kuy gindee kat mooy kiy genne aji toogaale ji jële ko ci juroomi mbir jëme ko ci juroomi mbir,moo koy jële ci ngistal jëme ko ci sellal te du naafeq,moo koy jële cig rëy yobb ko cig toroxlu ak muñ,moo koy jële cig noonoo,jëme ko cig laabiire,moo koy jële ci sikk,yobbu ko ci yaqiin gu ko man a dollig kawe,moo koy jële ci bëgg lu koy lor,jëme ko ci lu koy jariñ.

Màng (profitoo) leen juroom,njëkk juroom ni ko yonant bi (j.y.m) digalee:bi ci njëkk mooy ag ngone njëkk màggat,2 wér njëkk wéradi 3 am koom njëkkug ñàkk 4 ag féex njëkkug féexadi, 5 dund njëkk dee.Gaawantu leen jëm ca yiw wa njëkk muy faat.
Xay

Baatu **xay** day tekki mbooleem ay mbaax ak ay melokaani aw askan. Maanaam xamug àdduna, ci wàllu yar ak teggin ak xam-xam, yewwute gu nit ñi ci aw askan. Su ñuy wax xay dañ ciy nat tolluwaayu sag dundin, ndax jëm na kanam walla déet; baat bi dafa ëmb mbooleem ay yëngu-yëngu yuy am ci aw askan: diine, cosaan, xamteef, politig,...

Su ñu nee nit kii dafa xayadi, day tekki ne xamul àdduna. Kon xayug aw askan ñoo ngi koy natt ci doxaliin, dundiinu cër bu ne ci askan wi

## Limub ay xay
Yenn ciy xay yu doomi aadama:

* Gu Babiloñaa
* Gu Isipt gi Yàgg ga
* Gu End 
* Gu Ittite
* Gu Siin
* Gu Geres
* Gu Rom
* Gu waa penku (Siri, Fenesi, Yëwut)
* Xayug Lislaam
* Monomatapa
* Maya
* Sapoŋ
* Xayug Mongoli

## Wikibaatukaay
* (en) xay
* (fr) xay

## Lëkkalekaay yu biti
Taariixu xay yi (ab lonkoyoonu xay yi ci Flash)

Wàll:Xay
Farata ak sunnaay asaka

ASAKA

Asaka moom ñeenti farata la am : 1 yéene 2 matug at 3 matug nisaab 4 bañ koo joxe feneen te fi nga ne ku ko yayoo nekk fi. Am na ñatti teggiin nag yuy waralub yool  : 1 nga ànd ceek teeyug bakkan 2 mu bañ a doon la gën mbaa la yées ci sa alal 3 joxe ko ci sutura ngir daw gistal.

Wàll:Ponki Lislaam
Sowwu Tugal

**Sowwu Tugal** benn la ci diwaani Tugal yi, waaye tekki gi ñu ko jox taxu kaa jub. da ñuy jàpp ne mi ngi toll ci diggante Mbàmbulaanu Atlas yem ci peggu Bëj-saalumu Tugal ak Penku Tugal. 

Waaye ci lu ëpp da ñuy boole Diggu Tugal ak Bëj-gànnaaru Tugal ci Sowwu Tugal. Soo nee waa sowwu dafa mel tugal gépp ngay wax, ba mu des gu penku. Kon ay peggi Sowwu Tugal leerul

Gis-gis yi ñuy jàppee sowwu tugal da fay wuute.

## Bu njëkk
### Ay réewam
*  Almaañ
*  Andoor
*  Ótriis
*  Beljik
*  Danmaark
*  Ispaañ
*  Finlaand
*  Faraas
*  Girees
*  irlaand
*  Islaand
*  Itaali
*  Liechtenstein
*  Luksembuur
*  Malt
*  Noorwees
*  Olaand
*  Portugaal
*  Nguur-Yu-Bennoo
*  San Marino
*  Suwis
*  Suweed
*  Batikan

Bii gisin moo ngi judd ci ñaari dank (bu sowwu ak bu penku) yi juddoo ci xare bu sedd bi.

## Ñaareel bi

Sunu xoolee ni ko Kureelu Mbootaayu Xeet yi jàppe réew yi fa ne ñooy Faraas, Almaañ, Beljik,...

Wàll:Melosuufug Tugal
Lonkoyoon

**Lonkoyoon** Ci séwógaraafi lañ ëpp ci li ñu koy jëfandikoo. Dañ ciy jëmmal ay barab walla ay yoon

* Français: *carte*
* English: *map*

Wàll:Melosuuf
Curitiba

**Curitiba**, benn dëkku bëj-saalumu Bereesil. Nitñii motnañu 1 808 969 (2007).

## Lëkkalekaay yu biir

* http://www.curitiba-brazil.com
* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/

Wàll:Dëkk
Wàll:Breesil
Alaaji Omar Fuutiyu Taal

**Alaaji Omar Fuutiyu Taal** mi ngi gane àdduna ci ndëkk su ñu naan Elwaar, ci wetu Podoor atum 1794 -1796 g.j, mu bokkoon ci askan wu cosaanu ci Lislaam, baayam mi ngi tuddoon Sahiid mom Usmaan mom Muxtaar Tukkloor bi, yaayam tuddoon soxna Aadama Caam.

Dund na ay at ca barab yu sell ya (Màkka), bi mu déllusee réewam la dogu woon ci tas Lislaam te jële fi way sanc yi. Ci atum 1853 g.j, la jibal jiyaar ngir yékkati baatub « Laa ilaaha illal Laah » .

Mu song Karta ak Xaaso nangu leen, def fa imbraatóoram gu lislaam gi. Xareb Alaaji Oamar fenqoo na’ak bu Federb bi nga xam ne li ko yékkati woon mooy aar sancoom yi mu amoon ci sowwu bi, ak jéem a tegi loxo penku bi. Alaaji Omar saxoon na te të ci kanamu dooley sanc gi, waaye ci mujj gi mu daanu ca doji Banja Gara ya ca Gine atum 1864 g.j. Bu ko defee doom ja Ahmad Seexu daal di yanu raayob jiyaar bi ci ginnaawam, waaye moom it amoon na ag lott ci kanamu ngànnaayu sancaan yu lëw yii te aaytal. Bi mu ñàkkee pexe la xaatim ag kóllare ak tubaay yi atum 1881 g.j, waaye Gayni mi mu defaloon kóllare googu daal di koy wor, ndax songaat na ko, ga ko ci mu daw, foofu la imbraatóor gi daanoo ci loxoy tubaab yi, atum 1889 g.j .

Wàll:niti senegaal
wàll:tiijaaniyaa
Melaneesi

**Melaneesi** benn la ci diwaan yi ñuy faral di seddatlee Oseyaani.

Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi melaneesi box.

Baatu **Melaneesi** waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Polineesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di μέλας (ñuul) e νησος (dun) maanaam *dunu ñu ñuul ñi*.

Ay dun yu tuut ñoo fa ne, man cee lim:
* Ginne-Gu-Bees gi
* Kaledooni-Gu-Bees gi
* Fiiji yi
* Duni Solomon
* Duni Banuwaatu
* Bismarck

Ñenti réew ñooy yi fa ne ak benn suuf bu bokk ci Faraas:

*  Fiiji
*  Duni Solomon
*  Kaledooni-Gu-Bees
*  Papuwasi-Ginne-Gu-Bees
*  Wanuatu

Wàll:Diwaani oseyaani
Mbàmbulaan

]

**Mbàmbulaan** am mbalka mu réy la mu def ndoxum xorom, te wër ab gox.

Mbooleem mbàmbulaan yi ak géej yi ñoo jël 70% di ñatti ñeenteel ci li ci Kaw kol-kolub suuf si, maanaam 360.700.000 km². Ci lim bii 154.800.000 km² ñoo ngi ci xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar, 205.900.000 di km² ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum.

Mbàmbulaan yi juróom lañu:
* Mbàmbulaan gu Dal, 179.700.000km&sup2, 49,7%;
* Mbàmbulaanu Atlas, 106.100.000 km&sup2, 29,5%;
* Mbàmbulaanug End, 74.900.000 km&sup2, 20,4%;
* Mbàmbulaan gu Bëj-saalum, 20 327 000 km², 5,6%
* Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar, 14 090 000 km², 3,9%

Waaye waa-Angalteer yi ci seen gisinu melosuuf da ñuy jàppee mbooleem géej yi ne ci li wër ñaari goxi dott yi, duppee leen Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar ak Mbàmbulaan gu Bëj-saalum.
Tus-wu-gaar

**Tus-wu-gaar** wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-taxaw). Tus-wu-gaar wi ci bëj-gànnaar walla bëj-saalumu yamoo gi lay nekk. 

## Lëkkalekaay yu biir
* Tus-wu-taxaw
* Gëwéel
* Gëwéelub sànkar
* Gëwéelub tef

Wàll:Melosuuf
Dottub Bëj-saalum

Baatu **dottub Bëj-saalum** daa am ñaari tekki: ci benn bi ab gox (Dottub bëj-saalum) la di ci beneen bi ab tomb.

Dottub Bëj-saalum mooy puju àdduna bi ci Bëj-saalum, maanaam tomb bi gën a féete Bëj-saalum ci àdduna bi. Moom ci boppam am na ñaari tekki: di nan wax dottub Bëj-saalum «gu melosuuf» ak dottub Bëj-saalum «gu bijjaakon» (dottub bijjaakon). Ñaari tomb yi bokk ñu ndaxte fi dottub Bëj-saalum gu bijjaakon di ne day aju ci coppiteeg toolu bijjaakonu àdduna bi. 

## Gu melosuuf
Ki fa njëkk a tek tànkam mooy nemmeekukat boobu di Roald Amundsen di waa Norweej, ci 14 weeru tabaski atum 1911. Ca seenug dëpp la Robert Falcon Scott, di ki mu doon njëkkanteel, aki ñoñam ya mu andaloon saayee.

## Lëkkalekaay yu biir
* Goxub Dottub Bëj-gànnaar
* Goxub Dottub Bëj-saalum
* Dottub Bëj-gànnaar

Wàll:Diiwaani dott
Diiwaani dott

**Diwaani dott** yu àdduna bi ñooy barab yi ne ci li wër dott yi. Goxub Dottub Bëj-gànnaar dan koy jox tekki yu bari; da nuy wax ne mooy mbooleen suuf yi ne ci bëj-gànnaaru Mbegeb dott bu Bëj-gànnaar bi, walla suuf yi ne ci rëddu tus-wu-gaar wu 60° (60 aj) ci bëj-gànnaar. Goxub Dottub Bëj-saalum moom daanaka kenn du ko yemale ci Mbegeb dott bu Bëj-saalum da nuy wax ne mooy mbooleem suuf yi ne ci rëddu tus-wu-taxaw wu 60° (60 aj) ci bëj-saalum.

Li ñuy gën a xammee diwaani dott yi ñooy seeniy jamono yuy nangoo sedd, li nuy wax klimaab dott. Diirub nawet naaj bi di na am 24 waxtu (li ñuy duppee naajub xaaju-guddi), diirub noor nak day lëndëm rekk sax-dàkk.

Bari na nak ñi dëkk ci barabi dott bu bëj-gànnaar, waaye bu bëj-saalum kenn dëkku fa, lu ko moy am na ay sañc ngir ay gëstug xam-xam, ci wàll wi gën a féete suuf ndax lu mu gën a sedd.

## xool it
* Goxub Dottub Bëj-saalum
* Dottub Bëj-saalum
* Dottub Bëj-gànnaar 
* Goxub Dottub Bëj-gànnaar

## Lëkkalekaay yu biti
* **(en)** International Polar Foundation
Wàll:diiwaani dott
Fuuta Tooro

Nguurug Tukulóor mi ngi sosu njëkk juroom ñeenteelu xarnu, njabootug Ogo Ja jiite ko, ci mujjantalug xarnu bu fukkeel la Waar Jaabi song ki mujjoon ci buuri njaboot googu, ray ko.
Bu ko defee daal di jël nguur gi, ci noonu la geneen njaboot jote ci nguur gi, mooy gu Mana.

Waar Jaabi dugg na ci lislaam, daal di jug def jiyaar ci kaw dëkkandoom yi dul jullit, ci noonu la nguurug Tukulóor xéye di nguur gi njëkk a dugg ci lislaam ci Senegaal.

Tukulóor yi bokkoon nañu ci yaxantug wurus wi ak njaayum jaam yi, li ko waraloon it mooy dend gi ñu dendoon ak dexug Senegaal gi, ak nekk gi ñu nekkoon ci yoonu yaxantu wi.
Mu nekkoon réew mu naat te am doole, waaye dafa rotoon ci ron teg loxo gu imbraatóor gu Gana, (ci xarnub fukk ak benn), ginnaaw bi mu rot ci gu Mali (ci xarnu bu fukk ak ñatt), rotati ci gu Jolof (ci xarnub fukk ak ñeent). Ci mujjug xarnub fukk ak juroom la Koli Tingala (kilifa gu bokk ci càllallag Pël, juge ci wàllug bëj-saalum gi) jug xeex Tukulóor yi, daal di tembal ay goxam (ñu moom seen bopp) taxawal nag nguur gu yees mooy Fuuta Tooro, njabootug Deñanke jiite ko.

Ci xarnub fukk ak juroom benn Fuuta Tooro def na ay xare ngir yaatal suufam ci kaw ay dëkkandoom : Jolof, Kajoor.
Njabootug Deñanke nag manatuñu woon a jàmmaarlook cong yi tukkee ci biti, ak lëj-lëji kuutu gi (succession). Ci atum 1770 g.j, la ag fipp am walla ag jeqiku tukkee ci kilifay jullit ñi, Cerno Sulaymaan Baal jiite ko, daal di daaneel njabootug Deñanke, bu ko defee Baal jël lislaam def ko cëslaay li nguur gi di tegu te di ko ci doxale.
Cerno Sulaymaan Baal bàyyee woon na nguur gi Yilimaan Abdul Xaadir Kan, moom lañuy jàppe ki njëkk a doon Yilimaan ( Amiirul Moominiin :njiitul jullit ñi)

## Gongikuwaay
Taariixu Senegaal bu Abdu Xaadir KEBE

Wàll:nguuri senegaal
Bawol

Ci xarnub fukk ak juroom **Bawol** nguur su ndaw la woon su toppoon Jolof gu mag gi, bu ko defee, ag njaboot gu amug jegeñaale ak buuri Kajoor yi daa ko jiite.

Bu jëkk, nguur googu, ay socé ak ay séeréer, ñoo ko yoroon. Am na ñu ne sax, baat bu ñu tudde dëkk boobu tey, di *Bawol*, ci kallama socé yi ñu fa nekkoon la joge, di tekki lii wolof tudd dex. Ndax Bawol, been dex la woon foofu ci lu dooga am. Boobu jamono, Bawol, amoon na ndox mu bare.

Ci cosaan, dañu ne, Bawol, ku fa jëkka nekk buur, XAAYAMAGAAN moo doon turam. XAAYAMAGAAN, ci lakku socé yi la soqeekoo, mooy: buuru gaalam. Ñoom, socé yi fa nekkoon jamono boobu, seen mamm, Mande lañu baawo.

Ba paré, séeréer yi ñëw. Ñoom, fuuta tooro lañu joge woon, gadday ba Bawol, ndax jiyaar ji muraabituun defoon foofu. Ba ñu agsi Bawol, ci ubbite, dañu daan dekkando ak socé, sooga leen daq. Ba loolu ame, ñu elif dëkk boobu. Ci séeréer yi, askan yi ñu faloon, ñoo ñu sant Juuf, Ngom, Caw. Te buur ba ñu daan taan ci ñoom, *Téeñ* lañu ko daan tudde.

Loolu mo amoon, sooga nguuru Jolof ñëw uuf dëkk bi.

Ci xarnub fukk ak juroom benn g.j, la Jolof mànge poseb néew-dooleg nguurug Jolof , daal di jël ag tembam, ni ko yenn ci nguur yi defe woon, gu ci mel ne Kajoor ak Waalo, ngir song gu tar ga Amari Ngóne Sabel Faal defoon Jolof. Ci ñaareelu xaaju xarnu bii la Amari Ngóone xëy di buuru Kajoor ak Bawol ci jenn jamono ji.

Booba la buur bi tàmbalee jiite ñaari nguur, waaye nguur gu ci nekk yor politigu doxaliinu réewam. Waaye boole gii bari lu mu daa jur ay réeroo ci diggante ñaari nguur yi, ndax gu ci nekk daa bëgg a yilif ga ca des.

Buurub Bawal nag di Teeñ ab jataay a ko daa jàppale, bu ñu wéer tabbug kiy wuutu buur bi bu faatoo, ak fuglug saxal yi buur bi di def.
Nguur gi amoon na ab ëttu àtte buy àtte mbir yi, mbooleem kuréel yi nag daa nanu fa àttewoo (kuréelug nappkat yi, baykat yi, sàmm si, ñoñ fànn ñi (boroom mecce yi) ak jigéen ñi). 
Bokkug Bawol ci Yaxantug Tàkk gi taxu ko woon a deme noonu, ndaxte yooni yaxantu gi rombutoon ciy suufam, moom kay daa yamoon rekk ci yaxantug tefes gi.

Wàll:nguuri senegaal
Wàll:Taariixu senegaal
Wàll:Cosaan Séeréer
Mikroneesi

**Mikroneesi** benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani. 

Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi moom la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi **Mikroneesi** box.

Baatu Mikroneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Polineesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di μικρος (tuuti) ak νησος (dun), maanaam *dun yu tuuti*.

Diwaan bi ay teemeeri dun a nga fa. Ñaari réew yu témb a fa ne ak ñaar yu bokk ci Réew yu Bennoo yu Aamerik yi:

*  Guam (US)
*  Duni marsaal
*  Dunu Maryian gu Bëj-gànnaar (US)
*  Kiribati
*  Nauru
*  Palau
*  Réew yu Bennoo yu Mikronesi

Wàll:Diwaani oseyaani
Nguuri Pël yi

**Nguuri Pël yi**, Ca jamono yu yàgg ya li ëppoon ci giirug Pël ay sàmm yu daa màng lañu woon, di tuxu ci seen bëgg-bëgg ngir wër ndox ak ñax, ñu nekkoon di ñu tasoon ci gox yu bari ci sowwu Afrig, la ko dale ca dexug Senegaal ba ca ngéejus Càdd (lac du Tchad). Ci diggante xarnub fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom ñeent g.j, giir gii def na fi ay fipp yu lislaam yu bari yu waral ñu taxawal ñatti nguur ci Senegaal : Fuuta Tooro - Bundu - Fuuta Jalon.
Ci mujjug xarnub fukk ak juroom g.j, am mbooloo ci way gàddaay yu Foolaan yi génne nañu Fuuta Jalon dem Fuuta Tooro, Koli Tingala jiite leen, moo tegoon loxo Fuuta Tooro ci atum 1512 g.j, daal di taxawal nguurug Fuuta Tooro. Ci atum 1770 g.j, la Sulaymaan Baal def ag jeqiku gu lislaam mooy gi soppi Fuuta def ko nguur gu lislaam Almaami Abdu Buukar jiite ko, mooy ki jiyaaroon kontar ay dëkkandoom : Waalo - Taraasa - Kajoor, la ko dale ca 1790 ba 1804 g.j, waaye dañu koo mujj dàq. Ci xarnub fukk ak juroom ñeent g.j, la Fuuta tàmbalee naaxsaay.
Ci lu tollook 1690 g.j, la Tunka buurub Goy may menn mag mu juge Podoor aw dog ci suuf, mooy Maalik si, dog wooyu mi ngi nekkoon diggante Faalimi ak Gambi gu kawe gi.
Ci nii la nguurug Bundu sosoo. Maalik si daal di nay jibal ab xare, def it Bundu muy nguur gu lislaam, daal di safaanu nguurug Goy, gën a yaatal ag nguuram.

Nguur googu nekkoon na di gu naat ci ayug Maalik Si aki way wuutoom (njabootug Siisebi), li ko waral di séqoo yi mu amoon ak Gambi.
Ci lu tollook 1727 g.j, la ag giirug Pël ca Fuuta Jalon jugoon - Karamoko Alfa jiite ko - soppi gox boobu it def ko nguurug lislaam, Almaami di ko jiite, ju njabootug Suriya di fal leeg-leeg, leeg-leeg gu Alfaya. 

Wàll:nguuri senegaal