open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Njëkk-taariix

Cig déggoo, **Njëkk-taariix** mooy jamono ju taariixu nit ji jiitu sosum mbind. 

Ak juddug mbind taariixkat yi am nañu ay wayndare yu leer te yaa yees man a sukkandiku ngir man a taxawal toftaloog xew-xew yi yiy biral digalub jamonoy taariix yi. 

Xaaj bu yaa bu taariixu nit njëkk sosug mbind, ci xayma, mi ngi door mat na 200 junni at, ba jëmm ji njëkk jees man a nattanleek nitu tay jii feeñee ci Afrig gu Bëj-saalum. 

Donte sax mat na 2 milioŋi at, benn xeetu nit bu doon dund ci wetu Dexu Viktori (war a doon tay jii ci diggante Ugandaa, Keeñaa, Tansani) moo njëkk a jëfandikooy jumtukaay ci noonu taariixu xarala door. Cig lawal, manees naa njort ne fala xalaat, fànn, xeltu ak xam-xam dooree. 

Sosug jumtukaayu liggéey bu njëkk man a tax nu jàpp ne nëkk-taariix a ngi door 2 milioŋi at ci ginnaaw, donte mbooloo yooyu maneesu leen jàppe niki nit ninu ko xamee tay, ci jëmm ak doxalin.

Wàll:Njëkk-taariix
Ecser

**Ecser** ab dëkkaanu tunduw Pest  la, bokk ci suufus Budapest. Am na 3.534 way-dëkk (2008) te bari ay saa-slowaki.

Ecser a ngi nekk ci bëj-saalum-penku Budapest, ci wetu Naawuwaayu Budapest-Ferihegy.  Peggook Maglód, Vecsés, Gyömrő ak Üllő. Yoonu weñ wu 120a (Budapest-Újszász-Szolnok) moo fay jaar.
Wàll:Oonguri
Fànn

**Fànn**, ci tekkeem gu yaa, dafa ëmb bépp yëngu-yëngu nit - muy lu kenn walla mbooloo di def - moom, su sukkandikoo ci gisiin yu xereñ, ñaw ak doxaliin wu bawoo cim njàng walla cig yàgg-jëf, mooy tax a man a biral genn kàllaama gu taaru gi. Ci fireem gu tay, fànn dees koo féetale ak man-gee jokkaley yëg-yëg, ba tax kàllaamay fànn, donte dañuy jokkaley *[[bataaxal]]*, taxul ñu doon dëgg-dëgg aw làkk, ndax taxawuñu ciw yoon wu ñépp ànd déggoo, xanaa kay safaan wa ku nekk ak sa gisiin walla déggiin.

## Cosaan, Fànn

Pentuur

Yatt

Nataal

Sinemaa

Woy

Wàll:Fànn
Besançon

**Besançon** mooy péeyu rééwum Franche-Comté (Faraas). Nitñii motnañu 117.050 (1999).

Wàll:Besançon
Wàll:Dëkki Faraas
Tëriinuw nosukaay

Ci xam-xamu nosukaay **tëriinuw nosukaay** walla **tëriin ** kepp , am mbooloom ay càkkuteef la gees binde ci genn kàllaama gi gu ab nosukaay war a jëfe . Di ag càllalay càkkuteef gu xellu te nosu, mbooloom ay cantaane yuy indi saafara ci yenn xeeti jafe-jafe.
Aw tëriin wees bind cig kàllaamag masin, wu ab nosukaay man a doxal dees na ko wax itam tëriin wu doxalu walla **tëriin wu ñaarñaarloo**. Aw tëriin wees bind ci kàllaama gu assembly walla ci tëriin wu tolluwaayam kawe, nosukaay bi dafay jëfandikoob boolekaay walla ab tekkikaay ngir man koo doxal, dees na ko wax tëriin wu gongikuwaay. 

Saa yoo yëngalee janax ji walla nga bind ak sa arafukaay, nosukaay bi ab santaane bees ko jox la jëfe, santaane yu jóge ci benn walla ay tëriin. Santaane yooyu ñooy di déglu bë jëfandikukat bi te di leen jëfe: ubbi ab dencukaay, bind, xayma, seet añs. Jëfekaay bi mooy wàll wi nekk ci nosukaay bi biy jëfe càkkuteef yi nekk ciw tëriin. Jëfiin wi mooy yoon wi nosukaay bi di jaar, jéego ci jéego, ngir jëfe càkkuteef yi. Kiy bind aw tëriin lees di woowee ab tëralkat

Wàll:Xam-xamu nosukaay
PHP

PHP Làkku Day la bu ubbeeku te jàppandi, defees na ko ngir sos ay xëti web yu matale jaare ko ci ab seddalekatu HTTP3, waaye it di nay man a dox niki beneen làkk bu man a doon ci anam gu biiru, PHP làkk wuy màgg la ba ci sumbu 5 ci doxiin aki melo yu mat, akuk woom ci ag kàngoom.
Yaxub PHP sos na ko moom Rasmus Lerdorf ci atum 1995, fim ne ñiy toppatoo yokkte gi ak di ko saytu moodi The PHP Group (Mbaaluk PHP gi), PHP Tëriin lu ubbeeku la ci Sarti PHP dëppalees ko ak Sarti GNU General Public License (GPL)  

misaalum xëtu PHP.php / PHP.php4 /PHP.php5 PHP.phtml
`
<?php
//baat yi fii
?>
`

Wàll:Xam-xamu nosukaay
HTML

HTML di wund (Hyper Text Markup Language) mooy làkk wees di wonee xëti Web yi

misaalum xëtu HTML.html / HTM.htm

```html4strict
<!DOCTYPE html>
<html>
  <head>
    <title>Turu Xët wi</title>
  </head>
  <body>
    <p>Mbind mi!</p>
  </body>
</html>
```


Wàll:Xam-xamu nosukaay
ASP.NET

**ASP.net**

misaalum xëtu ASP.aspx / ASP.asp

```csharp
<%@ Page Language="C#" %>   
    
 <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"   
 "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">       
<script runat="server">   
   
 protected void Page_Load(object sender, EventArgs e) 

    {
        Label1.Text = DateTime.Now.ToLongDateString();
    }

</script>

<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
<head runat="server">
    <title>Xëtu Tektal</title>
</head>
<body>
    <form id="form1" runat="server">
    <div>
        Waxtu wi fim ne moodi: <asp:Label runat="server" id="Label1" />
    </div>
    </form>

</body>
</html>
```


Wàll:Xam-xamu nosukaay
Wikbaatukaay

**Wikbaatukaay** ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di *Wiktionary* ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.
## Tëddiin
Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.

Wàll:Baatukaay
Wàll:Sémbi Wikimedia Fondation
Nosteg doxiin

Ci xam-xamu nosukaay **nosteg doxiin**, ci tënk ND (*operating system* walla OS ci wu-angalteer), mooy mbooleem tëriin yiy yor, saytu lëkkaloo gu jumtukaayu nosukaay bi (tappaan yi, xel mi...) ak tëriin yi nga ciy jëfandikoo. 

Naka-jekk nosteg doxiin gi mooy tax jëfandikukat bi man di jot ci ëmbiit li nekk ci nosukaay bi jaarale ko cib jokkalekaay (muy ay njunj walla mbind yooy cuq mu lay won li nekk ci biiram). Yitteem bu njëkk mooy tax ba jëfandikukat bi, muy nit walla leneen, man di jokkalook nosukaay bi.

## Melokaanam
Dañoo am ay cër yu cëslaay yu, daanaka, nosteg doxiin yépp bokk, waaye terewul am yooy fekk ci yenn yi rekk, moo tax ñu gënante:

* Saalub noste gi: di mbooloom ay tëriin yu ndaw yu lëkkaloo ci seen biir, lëkkaloo itam ak jumtukaayu nosukaay bi. Mooy liy njëkk a ubbeeku su nosukaay bi di takk, di it, man nanoo wax, wàll wi ëpp solo. Moo tax ñuy man a def liggéey yu njëkk ci ndoorteelu takk gi, tax ñuy man a jot ci tappaan bu dëgër bi, ci dencukaay yu noste yi. Ci gàttal moo yor jokkalantey xibaar yi ci biir nosukaay bi.

* Yorkaayu dencukaay yu noste: mooy liy duggale ci tappaan yi. Wépp tëriin wu soxla ab njoxe cib tappaan moom ngay woo mu duggal la fa. Mooy ki yor, rawati na, nosug njoxe yi ci nosukaay bi (wayndare yi). 

* Yorkaayu xel mi: mooy liy jox xel mu doy ngir seenug ubbeeku ak dox, fu ñuy denc seeniy njoxe, tëriin yi ba ci nosteg doxiin gi ci boppam.

* Jokkalekaay bi: man nañoo doon shell walla GUI mooy tax nit ñi man di jokkalook nosukaay bi.

Wàll:Xam-xamu nosukaay
Jibuti (dëkk)

**Jibuti** mooy péeyu réew mi tudd moom itam Jibuti, am na 542000   way-dëkk te  rëye 630 


Dencukaay:004_Ouaramous.jpg|Dunu Uaramus
Dencukaay:005_Ouaramous.jpg|Dunu Uaramus
Dencukaay:006_Ouaramous.jpg|Dunu Uaramus
Dencukaay:007_Ouaramous.jpg|Dunu Uaramus
Dencukaay:009_Ouaramous.jpg|Dunu Uaramus
Dencukaay:010_Ouaramous.jpg|Dunu Uaramus


Wàll:Jibuti
Addis-Abeba

**Addis-Abeba** mooy péeyu réewum Ecoopi, mi ngi nekk ci diggu dëkk bi, nekk cig joor ju kawe ci diggante 2300 ak 2600 metar.

| Addis-Abeba
 Dencukaay:HagerFikirTheatre.jpg          | Teatar Hager Fikir ca Addis-Abeba
 Dencukaay:Bus addis abeba.jpg            | Bus Anbessa ca Meskel Square
 Dencukaay:Ethiopian National Bank.jpg    | Banku réewu Ecoopi, Addis-Abeba,


Wàll:Ecoopi
Antananariwo

**Antaananaariwo** (Faranse: Tananarive, di ko wax [tananaʁiv]), ñu ngi ko xam itam ci làkku Tana, mooy péeyu Madagaskaar. Wàllug nguurug dëkk bi, bi ñuy wax Antananarivo-Renivohitra ("Antananarivo-Mother Hill" walla "Antananarivo-Capital"), mooy péeyu diiwaanu Analamanga. Dëkk bi nekk na ci 1,280 m (4,199 ft) ci kaw suuf ci digg dun bi, mooy péeyu réew mi gën a màgg ci wàllu kawe ci biir réewi dun yi. Moom la réew mi gën a màgg ci askan wi, li ko dale ci 18eelu xarnu. Njiitu réew mi, mbootaayu réew mi, Senegaal ak àttekaayu àttekaay bi gën a mag a ngi fa nekk, ak 21 misiyoŋ yu diggante réew mi ak réew mi, ak kër yu mag yu bare yu jëfekaay yu réew mi ak yu àdduna bi, ak yu NGO. Am na ay université, ay nightclub, ay bérab yuy def ay pexe, ak ay njariñ, lu ëpp ci yeneen dëkk yu nekk ci dun bi. Am na ay kurél yu nekk ci réew mi ak ci diiwaan mi, boole ci kurélug rugbi bi, Maki yi, yi jël ndam ci réew mi.


Dencukaay:Antananarivo (atamari).jpg|Antananariwo
Dencukaay:Antananarivo02.jpg|Dëkk bu kawe bi
Dencukaay:Antananarivo03.jpg|Kër
Dencukaay:Antananarivo Rova-Palast.jpg|Gisub Antananariwo
Dencukaay:Antananarivo08.jpg|Mbeddum tembte
Dencukaay:Antananarivo09.jpg|Mbeddum tembte


Wàll:Madagaskaar
Tus-wu-taxaw

**Tus-wu-taxaw** wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-gaar). Tus-wu-taxaw wi mooy tax ñuy man di féetale am mbir ci kaw Suuf si, ci penku walla sowwu 

## Lëkkalekaay yu biir
* Tus-wu-gaar
* Gëwéel
* Gëwéelub sànkar
* Gëwéelub tef

Wàll:Melosuuf
Lusaka

**Lusaka** mi ngi nekk péeyu réewum Saambi ci bi muy am tembteem ci 1964, Sancaan yu waa-tugal yee ko sos ci atum 1905 ci ba ñuy defar yoonu weñ wi.

Wàll:Saambi
Arare

**Arare** ab dëkkub bëj-saalumu Afrig la, di tam péeyu réewum Simbaawee. Ñoo ngi ko xame woon niki Salisbury ci jamonoy canc gu waa-angalteer. 

Ab dëkk bu mag la, am lu mat 2,8 milioŋ ciy way-dëkk, mooy diggu yëngu-yënguy yaxantu ci Simbaawee. ci melosuuf ñoo ngi koy barabal ci ().


Dencukaay:Harare secondst.jpg|Menn mbedd ca Arare
Dencukaay:Harare anglicanchurch.JPG|Ab jàngu ca Arare
Dencukaay:Harare Central Station.jpg|Jëlewaayu saxaar


Wàll:Simbaawee
Luanda

**Luanda** (bu njëkk **São Paulo da Assunção de Loanda**) ab dëkkub bëj-saalumu Afrig la, di itam péeyu réewum Angolaa. Féete ci tefesu Afrig gu mbàmbulaanug Atlas gi, Luanda mooy waax wi ëpp ci Angolaa gépp

## Dëkkiin
Limu nit ñi dëkk Luanda ci at yi:

* 1815 : Luanda amoon na 18 000 way-dëkk, 
* 1900 : 20 000
* 1934 : 18 000
* 1940 : 61 000
* 1950 : 137 000 
* 1975 : 600 000 (atum tembteg Angolaa)
* 1987 : 1 136 000
* 1991 : 2 000 000 (njeextalu xar ba)
* 2005 : 2 776 000 
* 2008 : +6 000 000 way-dëkk
* 2009 : +7 000 000 way-dëkk

Wàll:Angolaa
Bangi

**Bangi** mooy péeyu Réewum Diggu Afrig, way-dëkkam ñoo ngi koy xayma ci 622 800 ci 2003.

Wàll:Réewum Diggu Afrig
Brasawil

**Brasawil** mooy péeyu réewum Kongóo. Làkk yees fay wax ñooy Lingala ak munukutuba|

Wàll:Kongóo
Malabo

Malabo mooy péeyu réewum Gineg yamoo, mi ngi féete ci bëj-gànnaaru dunub Bioko. làkk wees gën di jëfandikoo ca dëkk ba mooy wu-espaañ ak wu-gineg-yamoo. Malabo ci jamono yi weesu jotoon naa am yeenen tur:

* 1827 ba 1846: Clarence City (tur bi ko waa-angalteer joxoon) ;
* 1846 ba 1973 : Santa Isabel (tur bi ko waa-espaañ joxoon) ;
* 1973: Malabo (tur bi ko waa-Gineg-yamoo jox).

Wàll:Gineg yamoo
Jeexiituwaay bu Orsay

Orsay (Musée d'Orsay) : Paris

Open : 1986 
Dayoo : 57 400 m² 
Visites : 3 200 000 (2007) 


## External links

* www.musee-orsay.fr
Alse

**Alse** walla الجزائر ci araabi alseeri mooy péeyu réewum Alseeri, féete ci bëj-gànnaaru réew mi janook Géej gu Diggu gi. Mooy itam dëkk bi gën a mag ca réew ma

Wàll:Alseeri
Xayra

**Xayra** (ci araab لقاهرة *Al-Qāhira*) mooy péeyu réewum Isipt, mooy dëkk bi ëpp nit ca goxub Afrig. Donte Al-Qāhira mooy tura dëkk waaye, lu bari, dees na ko wax itam, ci araabi waa-isipt, misr di Isipt ci araab.

Wàll:Isipt
Tripoli (Libi)

**Tripoli** (di طرابلس *tarabilus* ci araab) mooy péeyu réewum Libi. Turu dëkk baa ngi tekki «ñetti dëkk yi», ndax limu jóge ci booloog ñetti dëkk yii di Oea, Leptis ak Sabrata. Mi ngi féete ci bëj-gànnaar-sowwu réew mi, taq ci tàkk gi, ci dogub suuf bu kekke, féetek Géej gu Diggu gi ci geneen wàll

Wàll:Libi
Wàll:Péeyi afrig
Rabat

**Rabat** (di الرباط *ar-Ribat* ci araab) mooy péeyu Nguurug Marok, mooy ñaareelu dëkk bi ëppi nit ca nguur ga. Mi ngi nekk ci wetu tefesu mbàmbulaanug Atlas gi. Ca jamono-ju-yàgg ja lañu fa tambalee dëkk. Ñoo ngi ko sos, dëgg-dëgg, ci 1150.

Wàll:Marok
Planoise

Planoise mooy péeyu rééwum Franche-Comté (Faraas). Nitñii motnañu 20.700 (1999).

* Jakka Al-Fath

Wàll:Besançon
Xartum

**Xartum** (ci araab *al-Khartûm* الخرطوم ñu man koo tekkee «ñoxub ñay») mooy péeyu réewum Sudaan, féete ci wetu Niil bu weex, bi jóge Ugandaa, ak Niil bu baxa, bi jóge Ecoopi.

 

Dencukaay:Nil scene.jpg|Niil ca Xartum 

Dencukaay:Map Sudan Khartoum.png|Diiwaanu Xartum 

Dencukaay:Khartoum 32.53706E 15.60754N.jpg|Nataalub Xartum 



Wàll:Sudaan
Sao Tome (dun)

**Sao Tome** mooy turu dun bi ëpp ci Sao Tome ak Principe, di itam péeyu réew mi. Mi ngi féete ci tefesu bëj-gànnaaru dun.

Wàll:Sao Tome ak Principe
Tunis

**Tunis** (ci araab تونس ) mooy dëkk bi ëpp ci Tiniisi, mooy péeyu réew ma dale 20 sattumbar 1159 (di 5 koor 554 ci arminaatu jullit ñi). Nekk ci bëj-gànnaaru réew mi , ci dóoxub Tunis bi ko tàqaleek déegub Tunis bi. Ña fa dëkk waa-tunis lees leen di woowee, ci suuf su yaa la tëdd man ngaa daw 30 km laa ngay àgg ca anéer ba.

Wàll:Tiniisi
Las Palmasu Kanaari gu Mag

**Las Palmasu Kanaari gu Mag** ab dëkkaanu Tunduw las Palamas la, di itam péeyam teg ci nekk benn ci ñaari péeyi Duni Kanaari yi (réewum Ispaañ) beneen bi di Santa Cruz wu Tenerif tuxalug man-man gi ñeenti at yu ne lees koy amal. Mi ngi nekk ci bëj-gànnaar-penku Kanaari gu Mag mooy dëkk bi fa ëpp, tëdd ci suufus 10&nbsp;km. 

## Dëkkiin

* 1991= 
* 1996= 
* 2001= 
* 2004= 
* 2005= 

Wàll:Kanaari
Niccolò Machiavelli

**Niccolò di Bernardo dei Machiavelli** (**Nikoloo Makiawelli**)(3 mee 1469 – 21 suwe 1527) ab bindkat, xeltukat, aji-politig ju Itaali la woon.

Niki Leonardo Da Vinci, Machiavelli jàppe nañu ko kuy misaal dëgg-dëgg nitug yewwute. Bii tekki - ginnaaw ñu bari - di nanu xamal ci jëmm ji ak ci nitu mbind ki waaye du nu xamal ci ngérum machiaveli, mi dugg ci waxtaani bés yi di junj am xel mu yaa te ñaw waaye it di gaaw a ñaaw-xel, ami sikki-sakka ci lépp. Machiavelli jàppe nañu ko niki ki sos xam-xamu politig bu jamonoo bi.

Wàll:Njàngat
Wàll:Politig
Wàll:Itaali
Niels Bohr

**Niels Bohr**: jëmm nit.

## Karmat ak delluwaay


## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Albert Einstein
* Jëmm

### Lëkkalekaay yu biti
*

Wàll:Jëmm
Budda

**Siddhārtha Gautama** (Sanskrit:  ; Pali: **Siddhatta Gotama**) nekkoon na di ab jàngalekatu diine ca pénkub dogu-gox bu indian, moo sos ngiirum budda xolees na ko ci way buddaa niki xalifab budda (Sammāsambuddha)ci sunuy at. Atum juddoom ak mom deeyam wuutees na ci: ñaar fukki réew yi gën a fes ci jaar-jaar, taarixal na ñu diirub dundam ci ne c. 563 BCE jëm 483 BCE; li gën a mujj, te sax,

Waxam ju mujj moodi: «Mbëj yees defar yepp luy wéyadi la ; Liggéey ci ag xarañ te bañ a noppalu ; Am jubluwaay bu baax farlu ; Saytu xalaat yi ! »
Charles Darwin

**Charles Darwin** : Xam-xam dundat yi nit. Moom amoon na ab naturaliste, géolog ak biyolojiste bu Angalteer, [1] ñu siiw ko ci wàllug bi mu joxe ci bayoloji evolisyon. Li mu wax mooy ne, lépp luy dund jóge na ci benn maam bu bokk la, tey jii ñu nangu ko te jàpp ko ne, mooy benn xalaat bu am solo ci xam-xam bi. 9] Ci benn téere bu ñu boole woon ak Alfred Russel Wallace, mu jottli ci xam-xamam ne, li aju ci li mu tudde sélection naturelle, moo tax mu wax ne, xeex bi ngir dund am na beneen solo bu mel ni sélection artificielle bi am ci sélection sélective. [ 10] Darwin dañu koo wax ni kenn ci ñi gën a am solo ci taariixum nit ñi te ñu teral ko ci suñu bàmmeel ci Westminster Abbey

Wàll:Dundat yi
Duni Kanaari

**Duni Kanaari** yi (ci wu-ispaañ *Islas Canarias*) ay dun lañu yu bokk ci goxu Afrig, féete ci bëj-gànnaar-sowwu Afrig nekk ci mbàmbulaanu Atlas, te bokk ci réewum Ispaañ. Ñoo ngo ko Séddale ci ñaari tund Santa Cruz gu Tenerif ak Las Palmas.

## Gongikubaat
Turu duni Kanaari ngi jëlee turam ci latin *Canariae Insulae* (duni xaj yi); tur wi ci Kanaari gu Mag rekk lees ko doon jëfandikoo ("Canaria Insula"). Di bàyyikoo ci xaji àll yu mag ("canes") yu nemmeekukat yu njëkk yi wuññi woon ca dun ba. 

### Lëkkalekaay yu biti
*  Nguurug Kanaari
*  Péncum réew mu Kanaari

Wàll:Kanaari
.ac

**.ac** mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Asensio

Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1997

## Lëkkalekaay yu biti
*  Informazioni Whois  IANA
*  .AC Domain Name Registry

Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Haj

**Aj** mooy juróomeelu ponku Lislaam, Ci waxi Yonent Yàlla Muhammed ja ni: "Tabaxees na Lislaam ci juróom: Seere ne amul benn buur bu dul Yàlla te Muhammed ndawam la, Taxawal Julli,  Joxe Asaka, Woor weeru Koor, Ak Aj ci ku ko man aw yoon", ba tay Aj farata la ci benn jullit bu ko man (ci bépp anam), ci waxi Yàlla mu kawe ja ni:ñeel na Yàlla ci nit ñi Aj néek ba ci ku ko man aw yoon (benn yoon) te ku weddi Yàlla moom woomle na waliif mbindéef yi.

## Aj Màkka ak kumu war

Aj Màkka benn yoon wartéef la ci mukàllaf mu ko man ci yaramam ak ci ab yóbbalam.
Manug Yaram wi moodi mu bañ a ame wopp ju ko tee man a dem walla mu ragal
ca dem ga dollikug wopp ja, walla sosug wopp walla ak yeex a wér.

Yobbal bi yit moodi mu am lu ko lew lu sell loo xam ne darra ci ribbaa nekku ca,
àqi kenn nekku ca, te yalwaanu ko ñaanu ko te mu doy ko sëkk ba du tumurànke ci yoon wi
du ca yalwaan du lëjal kenn, waa këram itam mu bàyyee leen lu leen doy sëkk ba du ñu tumuturànke
du ñu lëjal kenn. Mu fay boram yépp bu dul bu ab digam teewul, waaye bu dee teew balaa dellusi sax war na koo fay balaa dem walla mu batale ko.
**Bu ci yooyu yépp amee nag** war na ko ni ko julli waree ku ko weddi ab yéefar la, ku ko bàyyi te tay ko te tëlewu ko ci genn anam ab saay-saay la bu bon te bu ko tuubul ba dee sawara la jëm.
Ku ko bëgg nag bu demee ba fa muy armale dana fa fekk ku ko jiite ci yi mu war a def yépp ak yi mu war a bàyyi yépp ba ba muy noppi. 
Moongi ware ci weeru Tabaski

## Ñatti xeeti aj yi:
Aj am na ñatti xeet:

1-Ajug tamattuh
2-Ajug qiraan
3-Ajug ifraad

## Umra

Umra yitam sunna la benn yoon mook Aj ñoo nuróo lépp waaye boo doxee safaa ak marwa umra jeex

## Faratay AJ

Aj ñeenti farata la am :
1 yéenee Aj (nawaytul-hajja wa 'ahramtu bihii lill-Laahi tahaalaa)
2 tawaaful ifaada
3 dox diggante safaa ak marwa
4 taxaw arafa.

## SUNNAY AJ

Sunnay Haj fukk ak ñaar la: 
Am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga:
1 sangu gu jokkook armal gi 
2 rafle ci lunu ñaw 
3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 
4 labayka.

Tawaaf gi am ñeenti sunnaam : 
1 dox gi 
2 foon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 
3 ñukk gi ci ñatti tuur yu njëkk yi 
4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.

Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 
1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 
2 ag yeegam diggante safaa ak marwa 
3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 
4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.

----

## Bañ na ñu
Bañ na ñu lool nag ku Aj ba dikk mu di ko darajawoo walla mu di ko tuddoo di ko dolli ci aw turam,
walla mu defe ne gëne na ko (Aj gi) kenn ku ko deful. Na ko def ngir Yàlla rekk, niki muy tuddee Yàlla
ak a Julli ak a Woor ak a natt Asaka ngir Yàlla. mu xam ne Aj itam ak yooyu ñoo yam kepp ci ku mu war.
lu waay di def na ko def ngir Yàlla rekk ngir lu dul Yàlla ak neen la.

Wàll:Ponki Lislaam
Bundesliga

**Bundesliga** football (Almaañ). 

* 2022-2023:
* 2021-2022 FC Bayern München 
* 2020-2021 FC Bayern München 
* 2019-2020 FC Bayern München 
* 2018-2019 FC Bayern München 
* 2017-2018 FC Bayern München 
* 2016-2017 FC Bayern München 
* 2015-2016 FC Bayern München 
* 2014-2015 FC Bayern München 
* 2013-2014 FC Bayern München 
* 2012-2013 FC Bayern München 
* 2011–2012 Borussia Dortmund
* 2010–2011 Borussia Dortmund
* 2009-2010 FC Bayern München 
* 2008-2009 VfL Wolfsburg
* 2007-2008 FC Bayern München
* 2006-2007 VfB Stuttgart 
* 2005-2006 FC Bayern München
* 2004-2005 FC Bayern München
* 2003-2004 SV Werder Bremen 
* 2002-2003 FC Bayern München
* 2001-2002 Borussia Dortmund 
* 2000-2001 FC Bayern München
* 1999-2000 FC Bayern München 
* 1998-1999 FC Bayern München 
* 1997-1998 1. FC Kaiserslautern

## Xool it
*Football

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
* RSSSF (Bundesliga)
* SOCCERWAT

Wàll:Football
Wàll:Almaañ
Dawaan gu wéy

**Dawaan gu wéy** (ñu man koo tënk ci **DC** *Direct Current* ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw.

## Nattiin
Dawaan gu wéy ciy amper lees koy natt. Benn amper mooy ,24*1018 mbëjfeppal ci saa (I = Q/t), I = dawaan, Q= coulomb, t= saa). 

Wenn rëdd wu wéy ak ñett yu ndaw, ci suufam, mooy njunju dawaan gu wéy; dees na jëfandikoo itam DC (Direct Current). Dawaan gu safaanu moom AC *alternating current* lees di jëfandikoo wall njunj wii di ~.
## Jëfandikoom

Dawaan gu wéy lees di jëfandikoo lu bari la ci taraay gu suufe ak ci mbëjfeppal, rawatina ci jumtukaay yiy doxeek tegle yiy man a jur dawaan gu wéy kepp. Ci daamar yi, su safaanukaay bi juree dawaan gu safaanu dess koy soppali gu wéy. Saxaar yiy doxee mbëj itam ñoom dawaan gu wéy lañuy jël.

## Taariixam

Thomas Alva Edison mooy ki fi taxawal séddaleeg dawaan gu wéy ci wetu njeextalu XIXu xarnu bi, bi ndefar gi tambalee jëfandikoo mbëj. Ci ginnaaw bi lees ko wuutaleek dawaan gu safaanu gi Nikola Tesla sakk, ndax limu gën a yomb a yóbb ci diggante yu gubb.

Wàll:Dawaanu mbëj
Dawaanu mbëj

**Dawaanu mbëj** ag wal la niki yépp gu nosu gu yani mbëj (njunjam di **Q**), naka-jekk cig wëñug weñ lay jaar walla bépp jumtukaay buy watat. Dawaan bi dees koo jappee woo, ci ndorteelu taariixu mbëj, niki ag walug yan yu baax (+), donte sax xam nanu ne, su nu xoolee ci watatukaay yu mbell yi dawaan gaa ngi judd ca walug mbëjfepp yi, yi am yan yu bon (-), ci beneen jubluwaay bi. Kon ni ñu foogeewoon ne la dawaanu mbëj di jublu, du noon, waaye safaan wa la, yan yu bon (mbëjfepp) yi ñooy dox jëm ci yu baax (+) yi. Donte lii yépp, gisiin gu njëkk ga moo wéy di baax, ci déggoo. Njunj gi ñuy jëfandikoo ngir tudd bariwaayu dawaan (limu dawaan giy wal ci jenn jamono) mooy **I**, di ko wax taraayu dawaan, te bennaanu natt bi ñu koy natte di bi àdduna bi déggoo mooy ampere.

## Nattug taraayu Dawaan gi
Dawaanu mbëj manees na koo natt ak jumtukaay bees di woowee nattampere, waaye gii anam dafay laaj nga dog ndombo gi, xamees na ne du li gën ci yenn nekkiin yi. Dawaan bi manees na koo natt te du jar dog ndombo gi, ci njëlug toolub bijjakoon bi mu jur, moom. jumtukaay yees di jëfandikoo ngi bii liggéey ràññee nañu ci: yëgukaay yu sukkandiku ci njeexitu Hall ak lëmës yu Rogowski

## Xeeti Dawaani mbëj

* Dawaan bu wéy

* Dawaan bu safaanu
## Faramfacce
Xamees na ne ngir mbëj mi maase ci biir ab watatukaay faww toolu mbëj bi ci ëmbu di neen (tus) ci bépp tomb boo jël ci biir watatukaay bi. Su amee ag wuuteeg aj ci diggante ñaari tomb ci watatukaay bi kon dees na fa am toolub mbëj bu wuute ak tus kon dees na fa am it dawaanu mbëj. Wuuteeg aj googu lees di wax dooley mbëjdoxalukaay, di doole jiy xëcc yani mbëj yi, ñuy man di daw toppante doon ag wal, te ci la ndombo yu mbëj, mbëjbijjakoon, àtteb Ohm ak àttey Kirchhoff sukkandiku.

So jële genn yaa-yaa gu watatukaay bi, benn limu yani mbëj di daw ci biiram **'ΔQ**' ci benn diirub jamono **'Δt**' dees na ci ame genn taraayu dawaan
:I = \lim_{\Delta t \to 0} \frac {\Delta Q}{\Delta t} = \frac {dQ}{dt}
## Lëkkalekaay yu biir

* Dawaan bu wéy
* Dawaan bu safaanu
* Kàttanug mbëj
* mbëj

Wàll:Dawaanu mbëj
Wàll:Xaralaymbëj
Saasmaakilimaa

li jaaxal borom xam-xam yi seen gëstu jëm ci kéew gi (changment climatique)di ay yàqu-yàqu ci jawwo ji.tàngaay wi di gën a tar,géej yiy wann dëkkuwaay yi,
Kàttanug mbëj

**Kàttanug mbëj** xeetu kàttan la gu lonku ci doole walla tool yu jóge ci mbëj, maanaam lu ñeel yëngug, walla doxub,  yani mbëj. Kàttanu mbëj manees na koo jëfandikoo ngir defi liggéey, leeral, tàngal,...

## Kàttan ak dawaanu mbëj

### Digaale bi ci kàttan ak ngóora
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi

:W=Q\cdot \Delta V,

Liggéey bi *W* ciy joule, yan bi *Q* ciy coulomb ak wuuteeg aj gi **<math>\Delta V</math>** ciy volt.

ak Q=I\cdot t, *I* dawaanu mbëj bi, *t* jamono ji: 

:W=\Delta V\cdot I\cdot t = P\cdot t,

te P di  Ngóora ciy watt. 

Kàttan gi manees na koo nattee nii:

:U_E = \int \cdot V \cdot dq = \frac {1}{2C} \cdot Q^{2} = \frac {1}{2} \cdot C \cdot V^{2} 

Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.

:U_m = \int \cdot V \cdot I \cdot dt =  \int \cdot I \Phi(t) = \frac {1}{2} \cdot L \cdot I^{2} 

Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, \Phi(t) mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono *t*.

Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
:U_{\mathrm{E}} = \; W \;. 

### Bennaanu natt
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW)
:1\;kWW =10^3 \cdot 3600\;J = 3,6\cdot 10^6\;J = 3,6\;MJ
sunu xamee ne 1\;J = 1\;W \cdot 1\;s

S mooy saa 

## Xool it

*Kàttanug aj

*Kattanug saal

*Kàttanug mbëjbijjaakon

Wàll:Kàttan
Daanaka-dun

**Daanaka-dun** ab dëkk bu géej peeg ci ñatti wet yi, mu laale ak suuf bi ci des. ( di ci FR  presqu’île)

Wàll:Melosuuf
Mbëjfepp

**Mbëjfepp** "électron ci fr" as wàll-wàllaan la (wàll su ndaw lool) su xarefulwoon bi bu sëfoo ab yanu mbëj bu bon(-) bu tollook qe = 1,602 · 10-19 C, te dayoom toll daanaka ci 9,10 · 10−31 kg (ci beneen bennaanu natt di 0,511 MeV/c²), dees na ko wax itam yan bu njëlbeen walla wàll-wàllaan wu njëlbeen. 

Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy **e<sup>-</sup>**. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.

Wàll:Jëmmu saal
Feppsaal

**Feppsaal** (deesi ko wax ci fr : Proton)(as wàll-wàllaan la su sëfoo yanu mbëj bu baax(+) su man a féex ciy yëngoom walla mu taq cib saalu xarefulwoon . Ki ñuy wax ne moo ko wuññi mooy Ernest Rutherford, donte jëmmaan bu waa-almaañ bi Eugene Goldstein njoortoon na ag nekkam njëkk ngir manoon a dëggal ay gëstoom. Dayoob yanu mbëjam tollook bu mbëjfepp, waaye ak màndarga gu wuute: 1,602 × 10-19 coulomb. Lefam tuuti la rombee 1800 yoon bu mbëjfepp (daanaka 1836) te xawa tollook bu feppmaandu: feppsaal a ngi am lef gu toll ci 1,6726231 × 10-27 kg (9,3828 × 102 MmV). 

Feppsaal yeek feppmaandu yeey ñaari wàll-wàllaan yi cëroo xarefulwoon bi, ñoom ñaar ci saal bi lañu nekk, mbëjfepp yi ci xarefulwoon lañu leen boole waaye taquñu ci dañuy nekk di ko wër. 

Wàll:Jëmmu saal
Feppmaandu

**Feppmaandu** as wàll-wàllaanu xarefulwoon bi la. Di wenn ci wàll-wàllaan yi dàtt saalu xarefulwoon bi. Ni ko turam di junjee, feppmaandu dafa maandu moo tax amul yanu mbëj (du bu baax(+) mbaa bu bon(-)). Feppmaandu yeek feppsaal yi su ñu leen boolee ñooy nekk saalu xarefulwon bi. Ngir ab xarefulwoon, dañuy bind **Z** limu feppsaal yi, **A** di limu feppsaal + feppmaandu. Kon limu feppmaandu yi dafay doon N =A-Z. 

Lefu feppmaandu mi ngi toll ci 939,56533 MmV. Ki ko wuññi mooy jëmmaan bu waa-angalteer ba James Chadwick ci 1932. 

## Xool it

* mbëjfepp

* feppsaal

* xarefulwoon

Wàll:Jëmmu saal
Xarefulwoon

**Xarefulwoon** (di tekki lees manatul a xar, di ci fr Atome), baat bi Seex Anta Jóob a ko tëgg te mi ngi sukkandiku ci bu njëkk li ñu foogoon ne mooy xaaj bi gën a tuuti bees manut a xaraat bu ab ne-ne, (manees na koo tudde it **fepp** (mi doon tuutalug pepp "peppu suuf as feppu suuf") muy lu bawoo ci ngéru xeltukat yu waa-gires yu yàgg ya. Mooy wàll wi gën a tuuti ci bépp cër bu nekk ci dénd bi buy wéy di yor màndarga yu simi yu la mu doon, ci yeeneen kàddu, soo ko xaaje du nekkati wenn wàll wu ne-ne wa mu bokkoon laataa xaaj gi, beneen xeetu ne-ne lay nekk. 

Ci mujjug ati 1800 (ak wuññig mbëjfepp) lañu biral ne xarewulwoon manees na koo séddale, ndax li mu doon, moom ci boppam, lu cëroo ay wàll-wàllaan yu bari yu gën a ndaw (baatu ronxarefulwoon loolu lañu ci jublu).

**Faramfacceb xarefulwoon** mooy faramfacce biy wax ci melokaanu ne-ne yi, di dëggal ne bépp ne-ne ay bennaan ñoo ko cëroo te ñu leen di woowee xarefulwoon, ñoom ñooy dajaloo ci benn anam bi nekk ne-ne bi. Bii faramfacce ñoo ngi koy man jëfe ci ne-ne yi nekk ci nekkiin wu wow, yullaakoon ak wu gile.

Ab xarefulwoon mi ngi cëroo ab saalu xarefulwoon, bu am ay yani mbëj yu baax, ak ay mbëjfepp yu am yan yu bon te di wër saalu xarefulwoon bi di wëndeelu ci anam gu nosoodiku. Saalu xarefulwoon bi mi ngi cëroo ay feppsaal, yu doon ay wàll-wàllaan yu ami yan yu baax, ak ay feppmaandu, di ay wàll-wàllaan yu amul yanu mbëj. Ab Saalu xarefulwoon di na am lef wu ëppee ab mbëjfepp 1800 yoon.

Màndargaay wàll-wàllaan yi ne ci ab xarefulwoon:

Wàll:Jëmmu saal
Toolu bijjaakon

**Toolu bijjaakoon**, ci jëmm, ag feeñte la gu màndargaloo ab taraay ak ab jubluwaay bu jenn doole, jees duppee Dooley Lorentz, ju judd ci doxub ay yani mbëj. Toolu bijjaakon, moom ak toolu mbëj ñooy ñaari cëri toolu mbëjbijjaakon di li banqaasu jëmm bi di mbëjbijjaakon di faramface. Soo boolee ay duusi ab toolu mbëj ak yu ab toolu bijjaakon dañuy man a baawaan ci barab bi ak ci lu ëpp ci ne-ne yi. Yii xeeti duus lees di wax duusi mbëjbijjaakon te leer gi nuy gis bokk na ci yenn ci anam yi mu ñuy feeñoo.

Maxwell moo fexe ba boole mbëj ak bijjaakon, ci nii, mu jur ag noste gu ñeenti yamale (Yamaleg Maxwell) yuy lëkkale seen ñaari tool yi. Bu njëkk ñaari tool yi dañu leen doon tàqale ngir gëstu, faramfacce, seen feeñte yu wuute. Albert Einstein moo wone, ni tooli mbëj ak tooli bijjaakon doonee ñaari anami feeñiin yu benn feeñte; ni ab xoolkat man a gisee jenn doole ju bijjaakon, ci jenn jamono ji, beneen xoolkat buy daw di gisee jenn doole ju mbëjtekkaaral, di liñuy duppee gisiin wu ajoo. Ci nii, ak ajoo gi, manees naa xam doole ju bijjaakon ji ci bu nu xamee doole yu mbëjtekkaaral bi.

Wàll:Bijjaakon
Toolu mbëjbijjaakon

**Toolu mbëjbijjaakon**, ci jëmm, ab tool la buy juddoo ci teewaayu yani mbëj, banqaasu jëmm bi koy gëstu mooy mbëjbijjaakon. Ay bokkaanam (ñi bokk doon ko) ñooy ab toolu mbëj ak ab toolu bijjaakon, seen teewaay di juddal ay doole yees man a natt ci bépp tombu tool bi ci jamono ju ne. Ci fànnu gisiin wu ajoo dees na ci wuññee ne toolu mbëj ak toolu bijjaakon ñaari feeñte lañu yu wuute tur te di lenn li, lépp mbiru nosteg delluwaay la. ba tax sax su benn xoolkat bu taxaw di gis ci misaal ab toolu mbëj kepp, ab ñaareelu xoolkat buy yëngu moom dina gis ab toolu mbëj (nakka-jekk waaye bu dul tekkaaral lay doon) ak ab toolu bijjaakon.

Toolu mbëjbijjaakon bi dafay jur jenn doole ji \mathbf{F} ci wenn wàll-wàllaan wees yan, bu yamaleb Lorentz diñu jox:

:\mathbf{F} = q ( \mathbf{E} + \mathbf{v} \times \mathbf{B} ) 
Te q di yanu wàll-wàllaan wi, \mathbf{v} diy xélam, \mathbf{E} toolu mbëj bi, \mathbf{B} moom di xiirtalug mbëjbijjaakon bi.
Àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy wax ne: wuuteeg aj giy judd ci ag ndombo gu tëju dafa aju ci anam gu jonjoo ci coppite gu walug bijjaakon gi te aju itam ci diirub jamono bi muy ame. Ci yeneen kàddu dafa aju ci xél yi walug bijjaakon gi di soppikoo ci jamono ji. Doxiinu masini mbëj yu bari yu mel ne ci misaal soppalikaay yeek doxalukaayu mbëj yi ci bii àtte lañu sukkandiku.
## Lëkkalekaay yu biir
* Toolu mbëj

* Toolu bijjaakon

* mbëj

Wàll:Mbëjbijjaakon
Soppalikaay

**Soppalikaay** ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo.

Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi.

## Ubbite
Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj. Ngir man a xayma bariwaayu kàttanu mbëj bees jóox cib digg bu mbëj dañuy xool ci liñuy duppee ngóora gi(njunjam di *P* bennaanu nattam di Watt ñu koy tënk ci [W]) di luy man a nekk ci diggante ay fukki kw (kilowatt, 1 kW = 1000W) ci digg yu ndoxmbëj walla yu jant ba ci ay teemeeri MW (megawatt, 1 MW = 1.000.000 W) di yu digg yu tàngmbëj ak yu saal. Gii kàttan dañu koy yóbb ci ay teemeeri km. Ngóora (*P*) gi mi ngi am digaale ak dawaan (*I*) geek dend (*V*) gi ci mbindum xayma miy toftal:
:P = V I \cos \phi \,

Lii dafay tekki ne man ngaa yokk walla wàññi dend gi walla dawaan bi te ngóora gi du soppeeku (te jéem a fexe ba cos \phi \, jege 1 (benn)). Lii am na solo lool ndaxte dawaan bi *I* dafay jur tangoor suy jaar ci biir watatukaayu mbëj bi (ngir njeexitu Joule): lu dawaan bi di gën a bari tangoor giy judd di gën a bari; ngir moytu lii faww ñu yokk dijjaayu watatukaay bi, waaye it yokk gi am na dig ci wàllu koom ak xaral, aju na tamit ci feeñte bi ñuy duppee waddug dend yu buum yi ci seen bopp. Kon ngir wàññi dawaan bi dañuy def ab soppali yokkaale dend gi ci anam gu ngóora gi dul soppeeku.

## Ag sàkkam

Baaxi ab soppalikaay ki leen njëkk a taxawal mooy Michael Faraday ci 1831, waaye li mu ci jubluwoon rekk moo doonoon biral baaxi yi nekk ci xiirtalug mbëjbijjaakon, kon xalaatul woon nan la man a nekkee jumtukaay buy jariñ ci dëgg-dëgg.
Lucien Gaulard ak John Dixon Gibbs ci 1881 lañu génne ca Londar ab jumtukaay bees duppee woon «*ñaareelu jurukaay*», ñu daaldi jaay xalaat bi këru liggéey bu waa-aamerig ba Westinghouse. Mooy soppalikaay bees njëkk a jëfandikoo ci jëfe.

Wàll:Xaralaymbëj
Yanu mbëj

**Yanu mbëj**, ag jagle gu dàttu la ci wàll-wàllaani ab ne-ne, mooy tax seenug man a digaale ci ndimbalu tooli mbëjbijjaakon yi. Doole jiy judd ci googu digaale mooy sabab ag yëngu ci biir ne-ne bi, muy ab dawaanu mbëj.
Bennaanu natt bu benn yan mooy Coulomb. Yan bi gën a ndaw bees man a natt mooy bi ab mbëjfepp di yanu, ñu koy faral di binde *e* = -1,602 10-19 *[[Coulomb|c]]*.

Yanu mbëj am mbir mees di janeer la, du lees man gis ak bët, dafa di aw tur wees jox genn feeñte gi ngir man a faramface wenn xeetu doxiin wi, di njeexiitam. Yanu mbëj man naa am ñaari xar-kanam yu wuute, di yees jàppee yu "dekkarle" ; benn bi di bu baax (+) beneen bi di bu bon (-). Ñaari yan yu wuute (bu baax ak bu bon) dañuy bijjante, ñaar yu bokk (ñaar yu baax walla ñaar yu bon) dañuy bëmëxante. 

Yan yu bon yi lañuy faral a tudde ay mbëjfepp, yu baax yi di ay feppsaal ndax ñooy yiy nekk ci biir saalu xarefulwoon bi te kemu seen yan yam ak yu mbëjfepp yi te dekkarloo.

Dawaanu mbëj man naa am ñetti sabab: walug ay feppsaal (yan yu bon) walla walug ay mbëjfepp (yan yu baat), walla seenug wal ñoom ñaar ñépp ci jubluwaay yu dekkarloo. 

Ngir bañ ay jaxasoo mbëjkat yi dañoo ànd ci ne walug yan yu baax yeey dawaanu mbëj, ci liñuy tudde *dawaanu déggoo*, ndax bu njëkk dañoo foogoon ne doxug wàll-wàllaan yu baax yeey jëmmal dawaan bi, donte tay jii dem nañu ba xam ne safaan bee nekk: dawaanu mbëj doxug mbëjfepp yee ko jur. Ndax feppsaal yi duñu ay wàll-wàllaan yuy dox, ci saalu xarefulwoon bi lañu sax dëkk. Bànqaasi xam-xam yi yittewoo gëstu yile feeñte ñooy xaralaymbëj ak mbëjfeppal.

## Lëkkalekaay yu biir

* mbëj
* Toolu mbëj
* bijjaakon
* Toolu bijjaakon
* Toolu mbëjbijjaakon

Wàll:Mbëj
Wommatiinu mbëj

**Wommatiinu mbëj** walla **Wommatiin** wi moo nuy wax ci anam gi wommat wu mbëj wi di amee. Ci limam lanuy sukkandiku ngir man a xam ñaata la benn jumtukaay bi manee wommat mbëj. Safaanam di dëgërluwiinu mbëj wi di li lay wax ni ab jumtukaay manee dëggërlu jàllug dawaanu mbëj ci biiram. 

## Tekkeem
Bennaanu nattu wommatiin wi mooy siemens ci meetar [s/m]. Nekk itam dawaanu mbëj ci kaw taraayu ab toolu mbëj [I/E]. lu bari bile araf lañu koy teewalee \sigma.
\sigma = \rho^{-1}={l\over {R \cdot A}}  

**<math>\sigma</math>* mooy Wommatiin wi

**ρ* mooy dëgërluwiin wi (ñu koy natte  ohm* meetar)

**R*  ndëgërlu gu mbëj gu ab wommatukaay (ñu koy natte ohm)

**l* mooy guddaayu wommatukaay bi (ñu koy natte meetar)

**A* mooy dijjaayu wommatukaay bi (ñu koy natte meetar kaare)

## Lëkkalekaay yu biir
*Wommat wu mbëj
*Dëgërluwiin
*Dëgërlukaay
Wàll:mbëj
Ndëgërlu gu mbëj

**Ndëgërlu gu mbëj** ag jagle gu jëmm la guy tax nu man a natt bañ gi ab wommatukaay di bañ su ko dawaanu mbëj di jéem a jàll. Lànk googu dafa aju ci ne-ne bi ñu defare PENISwommatukaay bi, dijjaayam, tàngaayam, ak, su fekkee dawaan bu safaanula, baraayu dawaan bi. Genn ci njeexiitu jàllug dawaanu mbëj ci ab wommatukaay mooy yokkug tàngaayam, di liñuy wax njeexiitu Joule.

Ndëgërlu gi ci gii yamale nga koy xamee:

: R = \frac{V}{I} 
Tekki:
* *R* mooy Ndëgërlu gi nekk ci diggante ñaari cati wommatukaay bi, ohm[Ω] mooy bennaanu nattam.
* *V* mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
* *I* mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, amper mooy bennaanu nattam.

## Ndëgërlug ag wëñu wommatukaay

Ndëgërlu *R* gu ab buumu wommatukaay nii lañu koy xaymaa.
:R = \rho \cdot \frac l s = \frac{l}

Tekki:
* *L* mooy guddaayu buum gi, meetar mooy bennaanu nattam.
* *S* mooy dijjaayam, m2 mooy bennaanu nattam.
* *ρ* (arafu waa-geres: ro) dëgërluwiin gu wommatukaay bi, ohm * meetar mooy bennaanu nattam. Di maanaam man gi wommatukaay bi mane dëgërlu dawaanu mbëj buy jàll ci biiram. Ci yeneen kàddu Ndëgërlu gu ab wommatukaay dafay aju ci kemu man a ma dëgërlu. Ci lu ëpp Ohm x mm² / m lañ koy natte, lii moo lay jox Ndëgërlu, ci ohm, gu genn wëñ guy wommat dawaanu mbëj gu gudde 1 m te dijjee 1 mm².

Misaal: dëgërluwiinu përëm mooy 0.0175 ohm x mm² / m, kon lii da lay wax ne ag wëñu përëm gu gudde 1 m dijjee 1 mm² Ndëgërloom gu mbëj day doon 0.0175 ohm.

* {\gamma} mooy wommatiin gi, maanaam ni wommatukaay bi manee wommat.

## Ajoom ci tàngaay
Ninu ko biralee ci kaw, Ndëgërlug ab wommatukaay nii lañ koy xaymaa.
:R_{20}=\rho\cdot\frac{l}{S}
waaye ak bii yamale, dëgërluwiin gi dafay aju ci tàngaayu wërlaay gi mu ne. Su fekkee fésaluñu ko, dangay jàpp (ninu ko waxee ca kaw-a-kaw) ne ci tàngaayu 20° la. Mbindiin wii moo koy wone R_{20}. Ci maanaa mooy ne ndëgërlu gi dafa aju ci tàngaay bi, lii man nañ koo wax ci bépp wommatukaay.

## Lëkkalekaay yu biir
* mbëj
* xaralaymbëj
* doxalkat mbëj
babyolie gwn kersensaus ja

Wàll:Mbëj
Dëgërluwiin

**Dëgërluwiin** walla **Dëgërluwiin gu mbëj** mooy ni ab wommatukaayu mbëj jikkowoo di jéem a bañ ay yani mbëj di ko jàll, di dëgërlu. Ci dëgërluwiinu ab jumtukaay lanuy man a xamee nu ndëgërloom toll.
## Tekki
Dëgërluwiin wi *ρ* bennaanu nattam mooy ohm x meetar **[Ω x m]**, dafa aju ci ni wommatukaay bi bindoo (dijjaayam, guddaayam) waaye li ko lonkale ak Ndëgërlu gi **R** mooy mile mbind:
: \rho= 
Dëgërluwiin gi manees na koo natte itam ak bii yamale:
: \rho={E \over J} 
* *E* mooy taraayu toolu mbëj bi, ñu koy natte volt ci meetar

* *J* mooy fattaayu dawaan bi, ñu koy natte ampere ci meetar kaare

ci mujjante manees na koo natte itam ak safaanu wommatiin wi:

: \rho = {1 \over \sigma} 
* *σ* mooy wommatiin wi.

## Ajoom ci tàngoor

Dëgërluwiin gu ab wommatukaay dafay aju ci xeetu ne-ne bi ñu ko defaree.
### Dëgërluwiin gu ab mbéll

Ci mbéll yi Dëgërluwiin gi dafay yokk lu tàngaay bi di gën a bari, manam a wommat dafay wàññeeku. Safaan wa su tàngaay bi wàññee koo ba àgg ci benn lim bumu manuta romb.

: \rho =\rho_0[1+\alpha (T-T_0)]
\rho mooy Dëgërluwiin gi T tàngaay bi, \rho_0 mooy Dëgërluwiin gi ci tàngaayu delluwaay bi, naka-jekk benn ci ñaar yii lay doon 0° walla 20°. &alpha di ab ngungu tàngoor bu aju ci ne-ne bi.
### Dëgërluwiin bu ab xaaj-wommatukaay

Dëgërluwiin gu ab xaaj-wommatukaay dafay wàññeeku lu tàngaay bi di yokk, kon lu tàngaay bi yokk ñuy gën a man a wommat. Bii digaale moo koy faramface:

: 1/T = A + B \ln(R) + C (\ln(R))^3 \, 

*A*, *B* ak *C* ay ngung yees jagleel ne-ne bi lañu.

## Lëkkalekaay yu biir
* Wommatiinu mbëj
* Wommat wu mbëj
* Dëgërlukaay

Wàll:Mbëj
Jurukaayu mbëj

**Jurukaayu mbëj** ab jumtukaay la buy tax ñuy man a jël wenn xeetu kàttan wi soppi ko kàttanu mbëj. Naka-jekk xeeti kàttan yees di soppali gu mbëj ñooy gu doolerandu, gu simi, gu leer ak gu tàngoor. Jurukaayu mbëj yi dañu leen di séddale ci jurukaayu dawaan ak jurukaayu dend, bu njëkk bi manees na koo, itam, séddale ci jurukaayu dawaan bu safaanu ak jurukaayu dawaan bu wéy.

## Jurukaayu dawaan ak bu dend
Àtteb ohm mooy yamale giy wone digaale gi ne ci diggante dawaan ak dend ci biir ag ndombo gu mbëj. Bu ci yokku sa moroom wàññeeku su ngóora gi soppikuwul.

:P={V \cdot I}

Tekki:

* P ngóora gi, ñu koy natt ciy watt.
* *V* mooy dend bi ne ci diggante ñaari cati wommatukaay bi , volt mooy bennaanu nattam.
* *I* mooy dawaan biy jàll ci wommatukaay bi, ampere mooy bennaanu nattam. 

### Jurukaayu dawaan
Ab jurukaayu dawaan mooy tax nu man a am dawaan bu sax, limam ci biir ag ndombo gu mbëj gu mu nekk du soppiku ci coppiteg dend bi, limu dend bi man naa nekk lu ne te moom du soppiku.

### Jurukaayu dend
Ab jurukaayu dend moom mooy tax dend bi ci ag ndombo di sax, dayoom du aju ci dawaan bi.

## Xool it

* Doxalukaay bu mbëj

Wàll:Xaralaymbëj
Dendu mbëj

**Dendu mbëj**, ci biir ab toolu mbëj, lañuy faramfacce niki liggéey bi mu laaj gir man a jële ab yanu mbëj (1 Coulomb) ci ab tomb yóbb ko ci beneen. Dendu mbëj dañu koy jaawale ak **wuuteeg aj** gu ñaari tombi ag ndombo gu mbëj, su fekkee toolu mbëj bi duy soppeeku (maanaam dayoom sax) dañuy wuute wante su fekkee dafay soppi dayoom ci benn diir bu nekk wuuteeg aj gi kenn dootu ko man a natt ba tax dañu koy yamale ak dend bi.

## Tekkeem
Su dawaanu mbëj dee liy natt walug yan yi, dendu mbëj mooy natt kàttan giy yóbb yan yi. Njunj bees koy jëmmalee mooy **U** walla yenn saa yi **V** te bennaanu nattam di volt [v]. 

## Séddaleb kàttanu mbëj
Nbombo yi ñuy séddalee kàttanu mbëj dañu leen xaajale ciy wàll sukkandiku ci seen dayoo: dend bu kawe, dend bu diggu, dend bu suufe, dend bu suufe lool.

## Lëkkalekaay yu biir
* mbëj

* toolu mbëj
* Dawaanu mbëj

Wàll:Xaralaymbëj
Safaanukaay

**Safaanukaay** ab masinu mbëj la buy soppi kàttanu doolerandu ci kàttanu mbëj ci melokaanu dawaan bu safaanu. Soppali gi mi ngi cëslaayu ci feeñte gu xiirtalug mbëjbijjaakon.
## Defariin
Defariin gi dafay aju ci xeetu safaanukaay bi mu nekk.
### Safaanukaay bu demandoo

Masin bi dafa am ñaari xaaj, benn bi ab xott la bu am am pax ñu koy wax tekkaaralaan, beneen bi di xaaj biy dugg ci bu njëkk bi, ñu koy wax wëndeeluwaan. Baatu demandoo mi ngi jóge ci li walug bijjaakon bi di demandoo ak wëndeeluwaan bi.

Ci tekkaaralaan bi la lëmës giy jur toolu bijjaakon buy wëndeelu di nekk ci ndimbalu ay mbëjbijjaakon, seen lim yam ak limu wéq yeek seexi dott yi, kon su nekkee ab safaanukaay bu ñettiwéq, ñetti mbëjbijjaan ak ñetti seexi dott lañuy doon, su nekkee ñeenti wéq juroomi mbëjbijjaan lañuy doon. Safaanukaay bu demandoo ab doxalukaay bu demandoo lañu jël wëlbati ko. Ab doxalukaay soo ko joxe kàttanu mbëj mu delloo la kàttanu doolerandu, soo ko wëlbatee jox ko kàttanu doolerandu mu nekk ab jurukaayu mbëj, jox la kàttanu mbëj.
### Safaanukaay bu demandoodi
Bii xeetu safaanukaay ab doxalukaay bu demandoodi lañu jël wëlbati ko mu nekk jurukaayu mbëj. Ngir mu man a dox niki jurukaay faww muy jële kàttan ci geneen ndombo gu biti ngir man a bijjaakoonal lëmës gu wëndeeluwaan bi. Su wëndeeluwaan bi di wëndeelu lay joxewaale kàttanu mbëj waaye ngir walug bijjaakon gi koy wëndeel di sax di dox faww muy wéy di jëlee kàttanu mbëj gu koy dundal ci beneen safaanukaay bu demandoo. Lii moo tax daanaka du xeetu jurukaayu mbëj bu ñuy faral di jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, bu demandoo lañuy jëfandikoo.

## Jëfandikoom ci jëfe
Safaanukaay yi bari nañu fi ñu leen di jëfandikoo, ci biir bépp digg bees di jóoxee kàttanu mbëj. Ginnaaw jóog gi ci dawaan bu safaanu, ngir man koo yóbb ba ci liggéeyuwaay yeek kër yi dañu koy soppali ak ab soppalikaay.

Wàll:Wuutuloxo yu mbëj
Doxalukaay bu demandoodi

**Doxalukaay bu demandoodi** ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu bu xél yu wëndeeluwaan bi yamul ak yu toolu bijjaakon buy wëndeelu bi lëmës yi nekk ci tekkaaralaan bi jur. Maanaam amul ag demandoo ci ñaari gaawaay yi, benn bi moo raw beneen bi. Loolu moo ko wuutale ak doxalukaay bu demandoo.

Bii xeetu doxalukaay manees na koo jëfandikoo niki ab jurukaayu mbëj, ab safaanukaay. Waaye bariwul li ñu koy jëfandikoo ngir jóox kàttanu mbëj ndax li ko doxalukaay bu demandoo gënee ci wàll woowu.

## Melokaan
Doxalukaay bi ci ñaari xaaj la séddaliku, benn bi di tekkaaralaan bi, di xaaj bu taxaw bi, beneen bi di wëndeeluwaan bi, doon xaaj biy yëngu. Tekkaaralaan bi dafa am ay bën-bën yu, lang ak wëndeeluwaan bi, di fi lëmës gi di jaar, maanaam wommatukaay yi dawaanu mbëj bi di jàll.

## Doxiin
Dawaan biy jaar ci lëmës gu tekkaaralaan bi mooy jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu, xélu wëndeelug tool bi mi ngi aju ci baraayu dawaan biy dugg ci doxalukaay bi te jóge cig ndombo gu biti. Ngir am ab toolu bijjaakon bu taxawul benn barab, di wër, faww ñu am ñetti lëmës yu tolloo, te itam yam dendu mbëj bu safaanu bi ñu leen di dundalee. Waaye ngir gëstu masin bi doy na ñu xool rekk benn wommatukaay ci ñett yi ndax liy xew ci benn bi mooy xew ci yeneen yépp.

Kon lëmës gu tekkaaralaan bi dafay nekk ci biir ag wal gu bijjaakon guy soppiku ci jamono. Toolu bijjaakon buy soppeeku bi mooy sabab juddug jenn doole ju mbëjdoxalukaay, lëmës gu wëndeeluwaan bi su sóoboo ci boobu tool, sunu sukkandikoo ci àtteb Lorenz, dafay xiirtal ci ay catam ab wuuteeg aj, moom it juddal ab dawaanu mbëj ci wëndeeluwaan bi. Segam xamees na ne su ab dawaan di jaar ci aw taxar, dafay jur ab toolu bijjaakon. Kon ñu am ñaari tool (bu tekkaaralaan bi ak bu wëndeeluwaan bi) liy tukkee ci digaaleeb ñaari tool yi mooy jenn doole ju mbëjbijjaakon, di liy wëndeel wëndeeluwaan bi.

Li tool bi tekkaaralaan bi jur, di xiirtal ab wuuteeg aj ci wëndeeluwaan, loolu itam sabab beneen tool, di lu ag ñakkam a judd di indi ñakk a demug wëndeeluwaan bi. Tax ñuy far di ko woowee itam *masinub xiirtal*.

Turu demandoodi ngi jóge ci li wëndeeluwaay bi manut a yam ak walug bijjaakon bi, xél gi ñuy demee, walug bijjaakon bi mooy raw. Wuuteg xél gi nekk ci diggante wal gi ak wëndeeluwaan bi lañuy wax *xélu tarxiis*. Xélu wëndeluwaan bi lañu wax *xélu demandoo*.

Lëkkaloo gi ci diggante xélu tarxiis gi, baraayu dawaan bi koy dundal ak limu seexi dott yi (benn limu seexu dott benn bëj-gànnaar ak benn bëj-saalum lay am), mile mind moo koy fésal:

:n_s = 60 \, \frac f p 
* **<math>n_s</math>** xelu toolu bijjaakon bi, ñu koy natt ci w/sim (wër ci simili), ñaata wër lay def ci simili bu nekk;

* **f** mooy baraay bi, ñu koy natt ci Hz;

* **P ** mooy limu seexi dott yi
ngir xayma tarxiis gi **s**

:s = (\frac{n_s-n}{n_s})
***n** mooy  xélu wëndeeluwaan bi.

Ci misaal, ab doxalukaay bu am ñetti seexi dott *p* (6 dott), bu baraayam *f* doon 50 Hz mi ngi am xélu demandoo 1000 wër ci simili.

Wàll:wuutuloxo yu mbëj