open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dungidég

**Dungidég** garab la gog mi ngi bokk ci njabootug Fagara Zanthoxyloide.

Cosaan laa nga ca Senegaal ak Kamerun.



## Melo wi
Garab la guy sax ci wetu géej ak fuy am ndox.

## Njariñ li
Dungidég garab la gu bari njariñ. Garab la guy faj jàngoroy biir, jàngoroy dënn añs... Xob yi, xàncam yi ak reen yi dinay faj tawati mbàq guy metti (estomaa), tawati góom i biir ak biti, soj, biir buy daw, emoroyit, ak yeneen.

Manees na ko soccoo, dinay wàññi daŋaru bëñ buy meti ak it di ko faj.

Dinay yombal dawug dereet ji.

Reen yi bari garab yees koy def ci wàllu faj, rawatina ca Burkinaa Fasóo, ca Gana, ca Niseria,  ca Mali ak ca Kodiwaar.

## Nataal yi


## Turu xam-xam wi
Fagara Zanthoxyloide
Dugóor

**Dugóor** xeet la ci xeeti garab yi, mi ngi bokk ci njabootug Annonaceae. Mi ngi sax ci tund yi nga xam ne suuf si day xaw a wow walla ci barab yi nga xam ne day xaw a tooy.

## Melo wi
Garab la gog guddaayam man naa àgg 6i met. Ab xasam day yor melo wu baam daal di liis, ci nawet bi lay faral di meññ.

Ay xobam day yor melo yu bari bokk na ci baxa, daal di muluŋ, guddaayam man àgg 7-17i sentimet. 
Ay fóoyteefam day liis daa di muloŋ, yor melo wu mboq walla puur.

## Njariñ yi
Dugóor garab la gog dees koy lekk, saa-afrig yi bëgg nañu ko, ndax dafa neex lool, tey it bari na lu miy faj.

## Nataal yi

Dencukaay:Annona senegalensis 1.jpg||Xobi dugóor
Dencukaay:Annona senegalensis 2.jpg|Dugóor bu ñooradi
Dencukaay:Annona senegalensis MS 1585.jpg|Dugóor bi


## Turu xam-xam wi
Annona senegalensis

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Ngonaake

'"Ngonaake"' xeet la ci xeeti garabi dicotylédones, mi ngi bokk ci njabootug Fabaceae, ci njabootaatu  Momosoideae, mi ngi cosaanoo penku Afrig ak sowu Asi, garab yu ndaw lay doon, dañuy sax fof suuf si day wow walla fu bari suuf lool. 

## Melo wi

"'Ngonaake"' garab gu ndaw lay doon guddaayam man naa jàpp ñaar-fukki 20i Met, yaatuwaayu peeram dees koy natt ci 60i Met. Am xasam day yor melo wu ñuul di am ay xar-xar yoy day am ay dég.

Fóoyteefam day guus. Dinay sax foo xam ne daa bari suuf lool.

## Njariñ yi

Garab la gog bari na ay njariñ lool, manees na cee dundal jur gi, man naa faj, manees na jël am peeram...

Garab la gog manees na koo jël di taaral kër walla mbedd.
## Turu xam-xam wi

Acacia nilotica

Wàll:Garab
Sanaar

**Sanaar** garab la guy ñoree ci tefes gi mi ngi gën a yaatoo ci géeju atlantig bi. 
Dalee ko ci Gànnaar ( Muritani) jàpp Àngolaa topp tefesug Amerig gu digg gi ba ci bëj-saalumu Amerig  lu ci mel ne Beresil. 

## Melo wi
Garab gi nag bant bu tooy te diis la yor ba noppi dëgër xaw a paalmaan. Bant bu jafee wowal la. Waaye bu demee ba wow nag  day jafee damm ndax dëgër gim dëgër. Bu duggee cim ndox it man na faa yàgg lool te du yàqu ndax dëgër gi mu dëgër. Am xàncam mi ngi toll ci 12,5%. Ay xobam dañoo dëgër. Reen yu bari te dëgër la yor. 
 

## Njariñam
Ab bantam man nañ cee defar gaal, kër (baraag) , ay jumtukaayu  kër ( lal, Cempteŋ, toogu ak yu ni mel). Man na matt ak këriñ. Doom yi bees leen baxalee ba ñu bax ngir wàññi tooke gi manees na koo jëfandikoo ci jamonoy xiif. Xob yi walla reen yi dees koy xoromee  lujum yi ak yu ni mel. 
Xànc mi daan na ñu ko jëfandikoo ngir wirgo wu xonq. saxaar siy jugge ci matt mi it day dàq i yoo. Xob yi daa nañu ko def cim ndox di ko sangoo; day faj i teeñ ak yu ni mel. Ca Amerig dañ  koy jëfandikoo ci wàllu pajum cosaan ngir faj biir bu daw, ay nàcc-nàcc,  emoroyit, tànk yuy metti, baat buy metti... 

## Lor yi
Doom yi balaa nga koy lekk nanga ko baxal ba mu ñor ngir wàññi tooke gi. 

## Turu xam-xam wi
Avicennia africana 

Wàll:garab
Jaxan-jaxan

**Jaxan-jaxan** xeet la ci xeeti garab yi bokk ci ñoñ Prosopis. Ñi ngi koy fekk ci gox yi nekk diggante Afrig gu naaje jàpp Sahel.

## Melo wi
Garab guy àgg 12-20i met taxawaay la, jëmm ji daa jub xocc te muluŋ ba mat 1,10i met ci ndigg li, kaw gi daa ubbeeku am i xob yu sëgg te wirgoo nëtëx bu leer.

Xasam mi daa am i paq yu sew te dëgër, nekk ci diggante baam ak ñuul.

## Meññeef mi
Li ci ëpp ci ñaareelu xaaju noor walla ca taw yu njëkk ci nawet lay meññ.

## Njariñ yi
Dinay faj yii: bëñ bu xomaat (walla bëñ buy metti), noyyikaay bu fatt, ay goom, deru yaram bu wopp, tawati gët.
Dinay faj it metiitu biir, nopp, bopp ak biir buy dàw.

Dinañ koy faral di jox jur gi. Dina faj emoroyitu jur gi.

Fas, nag ak picc dinañ koy jëfandikoo (ñax).

Bantam bu tolle ci mboqee jëm mboq bu xall, mucc ci gunóor ak sax yi.

Manees na jëfandikoo bant bi ni bantu tabax (tabax kër), bant biy nekk ci jumtukaayu tabax yi.

## Nataal yi


Dencukaay:Xobi jaxan-jaxan.jpg|Xobi garabug jaxan-jaxan
Dencukaay:Doomi garabug jaxan-jaxan.jpg|Doomi garabug jaxan-jaxan
Dencukaay:Prosopis africana seeds.jpg|Xooxi garabug jaxan-jaxan


## Turu xam-xam wi
Prosopis africana

Wàll:Garab
wàll:Meññeef
Kunsay/Ngunsay

**Kunsay** mbaa **Ngunsay,** as ngarab la walla garab gu xob yu sew te am i dég man a àgg ba ci 15i met ci njoolaay, gu bokk ci njabootug Rutaceae. Buutam lum gàtt-gàtt man naa dem ba ci 200i met ci biir suuf, man na it àgg ba ci 40i sàntimet cig xala. 

Garab gi day am ay wànqaas yu bari. Wànqaas yi it am ay dég yu jub xocc teg ci ñaw, man nanu koo bay, man nanu koo fekk it ci àll bi walla ñu koy bay ngir jëfandikoo ay foytéef am cim paj walla bant bi dees na ko soxla ngir di ko toggee.

## Melo wi
Ci wàllu dëkkuwaayam, garab gi li ci ëpp noo ngi koy fekk cib àll walla di ko fekk ci suuf suy tooy suy bari ndox walla yu ni mel. Ci dëkk yi ëpp li nu koy fekk bokk na ca Amerig ak dëkk yi nga xam ne day jige xala yi yu ci mel ne Miyaami ak yu ni mel.

Garab gi it màggam gaaw na lool rawati na bu nekkee ci suuf su nangu,  màgg gu gaaw nag lay màgg lu muy gën a màggat garab gi di gën a rëy ay wàqaasam di gën a yaatu ak a gudd.

## Njariñ li
Li ëpp ci njariñ yi mooy lu jëm ci lu nut jëfandikoo, nee nañu doom yi man nanu cee defar diw, xob yi it bu ñoree manees na ko lekk waaye li miy am bariwul.

Foytéefam day xaw a tolloo ak suraas ci yaatuwaay. Moom it waxuñu fenn ne manees na ko lekk.

Lu jëm ci wàllu jëmbat garab ak yu ni mel kunsay lañuy jëfandikoo ngir màggal yeneen i xeeti garab yoo xam ne manuñu màgg ci seen i reeni bopp.

## Yeneeni njariñ
Xob yi leeg-leeg bu nu ko dëbbee mbaa nu yëy ko ba mu mokk man nañu koo boole ak ndox di ko sangoo. Bant yi it man nañu koo defaree jëfandikaay yu jëm ci kër lu ci mel ni lal añs.

## Nataal yi


Dencukaay:Xobi kunsay-ngunsay.jpg|Xobi garabug kunsay (ngunsay)
Dencukaay:Afraegle paniculata MS 1414.jpg|Doomi garabug kunsay (ngunsay)


## Turu xam-xam wi
Afraegle paniculata

wàll:garab
wàll:meññeef
Ribeira da Barca

*Ribeira da Barca*' benn dekk-dëkkaan Santa Catarina Kap Weer ci yu penku yu dunu Santiago, Kap Weer. Instituto Nacional de Estatística Cabo Verde

## Dayi
*António Mascarenhas Monteiro
*Txeca Andrade
*Pedro Freire
*João Baptista Freire

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Achada Furna

**Achada Furna** benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu bëj-saluumu yu dunu Fogo, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Fogo (Kap Weert)
Calabaceira

**Calabaceira** benn dekk-dëkkaan Ribeira Grande de Santiago ci yu sowwu yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Chelsea F.C.

**Chelsea F.C.** (Chelsea Football Club) benn football club ci "Premier League" (Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Londar.

***[[Premier League]]:**
::2004-05, 2005-06, 2009-10, 2014-15, 2016-17

## Staad
Stamford Bridge

## Xool it
### Jukki yi ci lonku ===wolof

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Chelsea F.C. - Dalub web 

Wàll:Premier League
Sàmba-sayar

**Sàmba-sayar**  garab la gog mi ngi bokk ci njabootug (Entada Africana). mi ngi faral di sax lu ëpp ca Sudã. Dina sax it ca Burkinaa Fasoo, ca Kóngo, ca Niseriyaa, ca Senegaal ak ca Ugàndaa. 

## Melo wi
Garab la gog amna tolluwaay 4i ba 10i metar ci taxawaay ak 90i cm ci wërngal (diamètre). 
Der wi dafa dóomu taal jàpp *brune* ba jël ñuul, dëgër, am ay raya yu taxaw, mel ni xollit. 
Xob yi da ñuy tegaloo ñatt ba juroom ñeent. Doom yiy sax ci garab gi yu dëgër lañu, te dañuy lang ay weer i weer, 12i (millimètres) la ci guddaay. 

## Meññeef
Sàmba-sayar mi ngi sax ci àll walla barab yuy taw lu bari, walla bari ndox. 

## Njariñ yi
Xob yi manees na cee defar ay basaŋ. Xob yi, reen yi ak wànqaas yi day jur want yu gudd yu nu man a defare ay buum ak i takaayu bant i tabax. Xob yi ak gàncax gi bari na luñu koy jëfandikoo ca Niseriyaa ak Gana ci wàllug paj. 

## Nataal yi

Dencukaay:Entada africana MHNT.BOT.2013.22.53.jpg|Doomi sàmba-sayar
Dencukaay:Entada africana Bild1198.jpg|Sàmba-sayar
Dencukaay:Entada phaseoloides MHNT.BOT.2007.26.55.jpg
Dencukaay:Entada polyphylla MHNT.BOT.2007.27.17.jpg
Dencukaay:Snuff Box Sea Bean (Entada rheedii) (8074280126).jpg|meññat mi
Dencukaay:Entada rheedei (8631112160).jpg
Dencukaay:Entada rheedii06.jpg|Xob yi
Dencukaay:Entada gigas1.jpg|Xoox bi
Dencukaay:Entada rheedii 06.JPG

## Turu xam-xam wi
Entada africana 

Wàll:garab
Béegile

**Béegile** Garab gii di béegile : turu xam-xamam di ( cordia senegalesi ) mu bokk ci njbootu   "borazina cea"  di sax ci dëkk yi nga xam ne taw bi da faa yem a maay , ak foo xam ne it taw bi da faa bari lool ,fu mel ni Afrig torópikaal ,  maanaam ay Sengaal, Gambi , Kodiwaar , Gana , Kamerun .

## Melo wi
Béegile ; garab la goo xam ni gudaayam di na àgg ci juróom ñaar walla juróom ñatti meetar ci kaw.
ay wànqaasam boo ci gis rekk muj ga maanaam cat la day lunk , dàtt bi it man naa rëy ba egg ci juroom-benn-fukki meetar 60i ci ag wëram ,  ker gi man naa dem ba egg ci 25i meetar ci yaatuwaay , ndax moom day sëq lool .
Moom nag garab la gog Tubaab yi bindu ñu ci lu bari boo xoolee di na ñu la wan ntaal bi wax ci tuuti waaye du doon lu bari , maanaam daal dafa mel ni gëstoogu ñu ci .

## Njariñ yi
Ay bantam di nañu ko def matt ngir di ko xambe , batay garab gi di nañu koy taarale kër ndax naataayam dafa rafet.
Di nañ ko jëfandikoo it ngir faju , wax na ñu ne di na faj biir buy metti, xob yi lañuy jamb ngir di ci faj biir buy metti boo xam ne jàngoroy kuli moo ko waral, dees na ko naan it ngir dànk mettiitu dëmbéen ,  xob yi batay dees na ko jamb di ko sangoo ngir faj yarm wuy metti walla yaram wu fasu , bantam di na ñu ci defar ay dënd ak ay gaali géej , xas mi di na ñu ci defar ay buum , amna it daakande .

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
Cordia senegalensis

Wàll:garab
Sànceer

**Sànceer**, garab la guy faral di am ci diggu Afrig, réew yu mel ni  keeñaa, Somali,Tansani jàpp Gànnaar ba Senegaal. 
Ci àll bi ak ci tefes gi lay faral di ñoree.

## Melo wi

Garab la gu man a sëq lool.
Ay caram dañoo dëng, ab guddaayam man a toll ci 2i met jàpp 6i met.
 
## Njariñam

Ay doomam  dees koy lekk.
Reen bi boo ko nalee walla nga baxal ko man nga ko jëfandikoo ci wàll um paj yu bari, ( Gaana, Sifili,  Gonoore, stomaa...).
Sunguf si juge ci reen bi ak xànc mi  day faj ay góom.

Ay doomam dañuy faj tooke ak lu ci mel ne màtt-màttu jaan.

 ==Loraange yi==

Giseesagu ci lor.

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi

Feretia apodanthera

Wàll: garab
Taab

**Taab** nu ngi koy faral di gis lu ci ëpp ci àllu Sayel bi, fi muy sax itam danuy seetlu ne suuf si day dëgër.

Senegaal ba Kamerun ak Somali, amna ñu koy jàllale ci diggante réew yooyu. Boo deme Niseria it di nga koy faral di gis ci boori "Sud-Ouest".

## Melo
Taab garab la goo xam ne guddaay bi dina dem ba ay 12imeetar ci kaw. Te ay wànqaasam day am lu ci ëpp ay dég yu xaw a dëng. Loolu moo tax muy man a jàppanteek yeneen garab yiy nekk ci wetam. 
Ba laa man a sax dëgg nu nekk ci njeextalu noor bi walla ci biir nawet bi. Dina am ay xob, dina am ay meññeef.

## Njariñ
Garab gi nag day faj ay feebar yu bari, yu ci mel ne: biir buy daw, saan, day yokk cawarte, tegsi di ubbi biir ngir ngay man a lekk bu baax.

## Nataal

## Turu xam-xam
Combretum Nigricans

wàll: Garab
Sporting Clube da Praia

**Sporting Clube da Praia** benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.

## Ngori
***[[Campeonato Nacional (Kap Weert)]]:**
::1961, 1969, 1985, 1991, 1997, 2002, 2006, 2007, 2008, 2009, 2012

***[[Liig Santiago (Kap Weert)|Liig Santiago/1. Liig - Santiago]]: 
::1961, 1964, 1969, 1971, 1974, 1977, 1978, 1984, 1985, 1988, 1991, 1997, 1998, 2002

***1. Liig - Santiago gu bëj-saluumu: 
::2002, 2005, 2006, 2007, 2008, 2010, 2012, 2013, 2014, 2017

## Staad

*Staad Várzea (''Estâdio da 'Várzea')

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Campeonato Nacional (Kap Weer)
* Dário (Furtado)
* Piguita

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti
* Dalub Web Sporting Praia

Wàll:Santiago (Kap Weer)
Wàll:Football
Xoriit

**Xoriit** ag garab la gog xob yi dañuy sew tey am mbaar muy gën a yaatu lu garab giy gën a màggat. Man naa njool ba ci 3i met ba ci 10i met. Peeru garab gi day dëng. 
Jafe-jafe yi ko daay yiy indil dagg yi nuy dagg ay xobam tax na garab gi bokk ci yu ñeme coono yi. Xoriit garab la guy sax ci àll, nu man koo jëfandikoo ci lu nuy lekk mbaa di ko fajoo

## Dëkkuwaayam

Garab gi ci àll bu bariy garab lay dëkk, walla ci kaw dëkkuwaay yuy max, leeg-leeg ci peggu penkug Afrig.

## Mbayam

Garab man naa nangu ab sedd yuy am leeg-leeg. Waaye li mu gën a nangu mooy tàngoor, soxla na it suuf su tooy, te it àttan na aw wal(inondation).

## Njariñam

Lu jëm ci lu nuy lekk, xob yi dees koy togg boole ko ak supp mbaa ay pepp. Foytéefam day am caas bu weex bu nu man a lekk boole ak doom yi nu togg. Foytéefam bi man naa àgg ba ci 4-5i sàntimet ci xala.

## wàllug paj

Xob yi man naa faj bopp buy meti. Saxaaru ndox mu tàng mi dees koy suuroo ngir faj ay jafe-jafey gis. Xob man naa faj it payiis. Xas mi day faj biir buy metti, ak tële. Sungufam ku ko boole ak diw man naa nekk forote buy faj ay yax yuy metti. Reenam day faj sifilis (febaru sëy)

## Melo

Yeneen njariñ. 
Wirgo wu mboq man naa génn ci garab gi. Bantam ci dagg bi man naa niru lu dëgër waaye amul lenn njariñ ludul ay jumtukaay yu ñàkk solo.

## Nataal yi

Dencukaay:Crateva adansonii (5657326016).jpg|Nataalu garabug Xoriit
Dencukaay:Crateva religiosa 2zz.jpg|Xob yi
Dencukaay:Crateva religiosa.jpg|Tóortóor bi
Dencukaay:Crateva religiosa 1zz.jpg|Dàtt bi
Dencukaay:Crateva tapia, trapiá - Flickr - Tarciso Leão (3).jpg|Meññat mi
Dencukaay:Crateva tapia, trapiá - Flickr - Tarciso Leão (4).jpg|meññatam muñu xar

## Turu xam-xam
Crateva

Wàll: garab
Fundo das Figueiras

*Fundo das Figueiras* benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer. 

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Boavista FC da Praia

**Boavista Futebol Clube da Praia** benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.

## Staad

*Staad Várzea (*Estâdio da 'Várzea')

==Ngori==
**'Campeonato Nacional (Kap Weert):**
:: 1963, 1987, 1995, 2010, 2024

***Liig Santiago/1. Liig - Santiago: 
::1962/63, 1975/76, 1986/87, 1992/93, 1994/95

***[[1. Liig - Santiago gu bëj-saluumu]]: 2** 
::2011/12, 2014/15

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Campeonato Nacional (Kap Weer)
* Babanco
* Moía Mané
* Nilson Tavares

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti
* Boavista FC Praia - Facebook 

Wàll:Santiago (Kap Weer)
Wàll:Football
Santa Catarina do Fogo

**Santa Catarina do Fogo** benn dëkkaanu ci yu dunu Fogo, Kap Weer.

## Dëkki
*Cova Figueira

## Dëkk-dëkkaani
*Achada Furna
*Achada Poio
*Baluarte
*Cabeça Fundão
*Chã das Caldeiras
*Domingo Lobo
*Estância Roque
*Figueira Pavão
*Fonte Aleixo
*Mãe Joana
*Monte Vermelho
*Roçadas
*Tinteira

## Football clubi
*Desportivo de Cova Figueira

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20191118235423/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/SantaCatarinadoFogo.aspx

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Wàll:Fogo (Kap Weert)
Viana (yay)

**Viana** (Deserto de Viana): benn yay  ci yu bëj-gannar yu Boa Vista, Kap Weer.

## Xool it
*Melosuufug kap weer

## Karmat ak delluwaay

Wàll:Yay
Wàll:Melosuufug afrig
Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
São Miguel (Kap Weer)

**São Miguel** benn dëkkaanu ci yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Dëkki
*Calheta de São Miguel

## Dëkk-dëkkaani

*Achada Monte
*Casa Branca
*Chã de Ponta
*Cutelo Gomes
*Espinho Branco
*Gongon
*Igreja
*Machado
*Mato Correia
*Monte Bode
*Monte Pousada
*Palha Carga
*Pedra Barro
*Pedra Serrado
*Pilão Cão (Santiago
*Pingo Chuva
*Ponta Verde
*Principa; (Ribeira Principal)
*Ribeira Milho
*Ribeireta
*Tagarra
*Varanda
*Veneza
*Xaxaa (Xaxa)

## Football clubi
*Desportivo da Calheta
*Flor Jovem
*AJAC

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*https://web.archive.org/web/20100130094414/http://www.ams.cv/index.php?option=com_content&task=view&id=34&Itemid=53
*https://web.archive.org/web/20191118235639/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/S%C3%A3oMiguel.aspx

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Measles vaccine

**Ñaqu rougeole** (ŋas) mooy li lay musal ci rougeole. Sudee bi nga njëkkee ñaqu sa yaram defarul lu koy aar ci feebar bi, soo ñaquwaate rek feebar bi dootul mën dara ci yaw. Sudee dañu ñaq lu weesu 92% ci waa dëkk bi, mën nañu jàpp ni dëkk boobu feebar bi dufa feeñ; waaye mën na fa ñëwaat sudee limu ñiy ñaqu dafa dem ba wàññiku. Soo ñaqoo dinga mucc ci feebar bi ay at yu bari. Xama guñu bu baax ndax ndax kaaraangeg ñaq bi dafay wàññiku. Ñaq bi mën nala aar itam soo ko jëlee ci biir ñaari fan yi nga nekk ci barab bula feebar bi mëna dalee.

Ñaq bi du indil nit ki benn jafe-jafe, doonte danga am VIH. Mën nala xawa sonal tuuti waaye du yàg dara. Maanaam fi ñu la ko jam mën na saf tuuti wala sa yaram xawa tàng. Amul benn yokkute buy seetlu ci limu Seetlu nañu itam 3,5 jàpp 10 kaa anaphylaxie ci miliyoŋi nit ñuñu ñaq. Sudee lu jëm ci feebar Guillain-Barré, autisme ak biir buy metti (maladie intestinale inflammatoire) gisu ñu ci benn yokkute.

Ñaq bi amna mooy kese, waaye itam dina ñu koy boole ak yeneen ñaq yu ci melni ñaqu ROR, (muy boole ñaqu rubeole ak anti-ourlien) wala ñaqu RROV (maanaam ñu boole ñaqu RRO ak ñaq biy aare ci varicelle). Ñaq bii aare ci rougeole dafay musalaate ci feebar itam ndeem dañu ko boole ak yeneen ñaq, te effets secondaires yi dañuy wuute, lépp di aju ci xeetu ñaq bi ñu ko booleel. Waa OMS ñoo digal ñu ñaq xale bi su amee juróom ñeenti weer te nekk ci barab bu feebar bi bari. Waaye sudee fu feebar bi bariwul la, jaaduna ñu ñaq xale bi su amee fukki weer ak ñaar. Ñaq bi luy doomu jàngoroy rougeole bu dundu la waaye dañu ñéewal dooleem. Ñaq bi puudar bu waw la, fàww ñu jaxase ko laata ñu koy jam nit ki ci suufu deram wala ci siditam. Soo bëggee xam ndax ñaq bi jàppna danga saytu deretam.

Ci atum 2013, ñaq nañu lu tollu ci 85% xale yi ci àdduna bi. Ci atum 2015 amna gën gaa néew 160 réew yu baamtu ñaq bi ngir nit ñi mën a am matuwaay yu leen musal ci feebar bi. Ci atum 1963 la ñu njëkka génne ñaq bi. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Njëgi ñaq bi ci réew yu néew doole yi mingi tollu ci 0,70 USD dose bu nekk, en gros, li tàmbale 2014. Ginaaw feebar bi dafa faral ci barab yi nit ñu bari ñaquwul, feebar dina tax ñu xam barab yi ñaq bi barul ñu ko def.
Wàll:Paj
BCG vaccine

**Ñaqu** **BCG** (Bacillus Calmette-Guérin) mooy lila gëna mëna aar ci tuberkuloos (TB). Sudee ci réew yi feebaru tuberkuloos wala ngaana bari, digle nañu ñu ñaq benn yoon xale biy sooga judd te amul benn feebar nga ñaq ko ci nimu gëna gaawe su juddoo. Sudee ci barab yi feebar bi bariwul, xale yi nekk ci barab bi ñu ko mëna amee ñoom la seen yaram di am ay matuwaayi moytu feebar bi, waaye su amee kuñu ñaaw njortu ndax amna feebar am déet, dañu koy saytu ba noppi faj ko. Mag ñi amul tuberkuloos te nekk ci barab bu feebar bi bari, seen yaram mën na defar ay matuwaay yu leen di aar ci feebar bi. Ñaqu BCG mën nala aaraale itam ci feebar yu melni ulseeru Buruli ak yenn feebari bacteri yu bokkul ak tuberkuloos. Rax ci dolli dina ñu koy faral di jëfandikoo ngir faj kanseeru naq.

Yàggaayu kaaraange ñaq bi barina te wuute, waaye mën na yegg ba 20 at. Ci xale yi ñu ñaq, dina am 20% ci ñoom ñu dul am feebar bi, ñeneen ñi des itam suñu amee feebar bi itam, du leen mënal dara. Ñaq bi ci suufu deru yaram wi lañu la koy defal. Ama guñu firnde ci ndax dañu koy  baamtu am déet.

Daanaka ñaq bi amul benn loraange. Yenn saay fiñu la ko jam xonk wala mu newwi, wala nga yëg tuuti metit. Mën nga amaale ulseer bu ndaw ak yenn léget su weree. Efe secondaire yi ñoo ci gëna bari, te ci mag ñi amatul matuwaayu xeet feebar bi lay gëna sonal. Wóoral a jox jigéen ju ëmb. Ñu ngi ñëkka sosee ñaq bi cii*Mycobacterium bovis* muy luñuy faral di jëlee ci nag. Néewal nañu dooleem bu baax waaye mingi dundu.

Ci atum 1921 lañu njëkka jëfandikoo ñaqu BCG ci wàllu faj. Bokk na ci limu ñaq yi OMS jàpp ni ñoo gëna am solo ci wérgi-yaramu nit ki. Ci diggante atum 2011 ak 2014, njëg li en gros mingi tolluwoon ci diggante 0,16 USD jàpp 1,11 USD benn dose ci réew yu néew doole yi. Ci réewum Etats Unis, ñaq baa ngi fay jar ci diggante 100 ak 200 USD. Li ko dalee 2004, at mu nekk dina ñu ñaq lu tollu ci 100 miliyoŋi xale ci àdduna bi at.
Wàll:Paj
Tuberculosis

**Tuberkiloos** (**TB**) feebar la buy wàlle, te li koy faral di joxe mooy doomu jàngaor bi tuddu *[[Mycobacterium tuberculosis]]* (MTB). Cër bi tuberkuloos di ngëna jàpp mooy dënn bi, waaye mën na dem ba laalaale yeneen cër ci yaramu nit ki. Barina lu muy dal nit te du feeñ, loolu lañuy woowe tuberkuloos bu nëbbatu. Lu tollu 10% feebar yiy nelaw yaramu nit ki, dañuy dem ba daaneel nit ki, suñu ko fajul, mën na dem ba faat ki mu dal. Beneen tuburkuloos bi nelawul moom dafay wane boppam, kumu dal dangay am sëqët mu tar àndaale ak lumbi deret, yaram wu tàng, ñaqu guddi, ak yaram wuy jeex di dem. Di nañu koy faral di woowe feebaru "**ŋacci**" ndax limuy ŋacci sa yaram. Amna yeneen anam yu muy feeñee su laalee yeneen cër yi.

Tuberkuloos dafay tasaaroo ci ngelaw li, suede tuberkuloos bu tar moo la jàpp, soo sëqëtee wala nga tifli wala nga wax, wala nga tissooli mën nga ko wàlle. Nit ñi feebar bi di nelaw ci seen yaram du ñu wàlle feebar bi. Nit ñi gëna mëna wàlle feebar bi mooy ñi am VIH/SIDA ak tóxkat yi. Ngir saytu jàngoro ju tar ji ci yaram nit, dañuy rajo dënn bi, dañuy jël itam ndox mu bawoo ci moom ñu xool ko ci microscope wala ñu amal ci njàngat mu xóot. Sudee tuberkuloos biy nelaw nak, ci deru nit ki wala ci deretam.

Suñu bëgee aar nit ñi ci feebar boobu, nañuy saytu bu baax ñi nekk fumu leen mëna dalee, teela gis doomu feebar bi ak teel ko faj, ak jël ñaq bii di Bacile Calmette-Guérin (BCG). Nit ñi feebar bi gëna yab ñooy ñiy liggéeyandoo ak ki ko am, ñi mu bokkal kër, workplace, ak ñi muy nekkal bis bu nekk. Paj mi dafay yàgg lool, te ay àntibiotik lañu koy defee. Doomu jàngoro bi daa tàmbali ñeme garab yu bari (MDR-TB) ak doomu jàngoro yi ñeme yeneen garab bi (XDR-TB).

Ci atum 2018, ñeenti nit ñoo jël xalaat nañu ni kenn ka amna tuberkuloos. At mu nekk dina am lu tollu ci 1% ci nit ñi ci àdduna bi ñuy am doomu jàngoro ji. Ci atum 2017, amoon na lu ëpp 10 milion ci nit ñu am feebar bi, ci ñooñu amna ci lu tollu 1.6 milion ñu ci ñàkk seen bakkan. Loolu moo ko def feebar bi dàqa ray ci feebar yiy wàllaate.Lu ëpp 95% nit ñi mu faat ci réew yu néew doole yi lañu dëkk, lu ëpp 50% Inde, Chine, Indonesie, Pakistan, ak Philippines. Seetlu nañu ni li ko dale atum 2000 ba leegi wàllaate gi dafay gëna wàññeeku at mu nekk. Nit ñi saytu ndax am nañu tuberkuloos am déet, 80% ci ñoom dañuy am feebar bi suede ci Asie ak ci Afrique waaye suede ci Etats Unis 5–10% ci nit ñi ñuy saytu ñoo koy am. Ca jamonoy maam ya ba leegi tuberkuloos a ngi am.


Wàll:Paj
## Cosaanu gëstu bi
Ñaqu Hepatite A

**Ñaqu (vaccin) Hepatite A** mooy ñaq bi mëna aar nit ñi hepatite A. Wóoraayam yegg na ba 95%, te dina la aar lu tollu ci fukki at ak juróom amna sax ñu muy aar seen giiru dundu. Ku nekk war na ko ñaqu ñaari yoon, bu njëkk bi mooy su xale bi amee benn at. Ci siditu nit lañu koy pikiir.

Waa Mbootaayu Wergi-yaram ci Àdduna bi (OMS) dañu digle ñu ñaq ñépp ñu nekk ci barab bi feebar bi bariwul noonu. Waaye digle wuñu ñaq ñépp ci barab yi feebar bi bari lool ndax ci foofa xaramu nit ki tàmm na xeex ak moom ba muy xale ba defar ay matuwaayam. Waa Kër giy Saytu ak Musalaate ci Tawat yi (CDC) waxna ñu ñaq mag ak xale yi nekk ci barab yumu leen mëna dalee.
Ñaq bi dula jurul benn jafe-jafe. 15% ci xale yi ko jël dina ñu yëg tuuti metit ci barab biñ jam wala genn-wàll gi suede mag la. Ñaqi hepatite A yu bari dañuy am wirisu buñ tënk, waaye yenn ci ñoom wiris buñu wàññi dooleem lay am. Bi am wiris biñu wàññi dooleem baaxul ci jigéen ju ëmb wala ñi seen yaram gaawa jël feebar. Amna ñaq yu néew yuy jël hepatite A boole ko ak hepatitis B wala ñaqu typhoid.

Ñu ngi njëkka nangoo ñaqu hepatitis A ci Europe ci atum 1991 ak ci Etats Unis ci atum 1995. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Soo demee Etats Unis mingi fay jar diggante 50 ba 100 dolaar (USD).
Wàll:Paj
Ñaqu Hepatite B

**Ñaqu (vaccin) Hepatite B** mooy ñaq bi mëna aar nit ñi hepatite B. War nañu ko ñaq nit ci biir 24 waxtu ci top ci juddoon, ginaaw loolu mën nañu ko baamtu ñaar ba ñatti yoon. Bokk na ci ñoom ñi seen yaram ragal feebar maanaam ñi am VIH/SIDA ak liir yi judd te seen àpp jotagul. Digle nañu itam ñiy liggéey ci barabi fajukaay yi ñu ñaqu. Di faral di ñaq ñi dara jotul dina leen may kaaraange kuy yegg ba 95%.

Ñi nekk ci barab bu feebar bi nekk, fàww ñu saytu seen defar ngir xool ndax seen ñaq baa ngi leen di aar. Ñi seen yaram gaawa daanu feebar fàww ñu baamtu ñaq bi. Ñi seen yaram amagul luy xeex feebaru hepatite B te ñu nekk ci barab bu ko, dañu leen wara joxaale immune globulin anti-hepatite B dolli ko ci ñaq bi. Ci siditu nit ki lañu lay pikiir ñaq bi.

Daanaka ñaqu hepatite B du indil nit ki benn jafe-jafe. Mën nga yëg metit ci barab biñ la koy jam. Du waññi dara jiggéen ju ëmb wala juy nàmpal. Jotewul dara ak feebar bii tuddu syndrome Guillain-Barre. Ñaq yi am jamono jii ñu ngi leen defaree xaralay ADN recombinant. Mën nga leen am ñoom kese wala ñu boole leen ak yeneen ñaq.

Ñu ngi njëkka nangoo ñaqu hepatite B ci Etats Uinis ci atum 1981. Ginaaw ga ñu génne beneen bu gëna wóor ci atum 1986. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Njëggu ñaq baa ngi tollu woon ci diggante 0.58 ak 13.20 USD dose bu nekk, ci atum 2014. Soo demee Etats Unis mingi fay jar diggante 50 ba 100 dolaar (USD).
Wàll:Paj
Meningitis

**Meningite** ay metit yu tar la yuy jàpp cër yiy aar yuuru nit ki, ak doqam, te ñu koy gëna woowe meninge. Ni muy gëna feeñee ci nit mooy yaram wu tàng, mettitu bopp ak ndong lu bañ. Yenn say mu feeñee neeneen, lu ci melni xel mu jaxasoo ak ñàkka xàmme yenn mbir, waccu, bëggul leeraay ak xumbaay. Neneen lay feeñee ci xale yi, lu ci melni gaawa mer, tayeel, wala baña lekk. Su tàmbalee feeñ ci yaram wi, mën na wane ban xeetu Meningite la nit ki am; ci misaal, Meningite bi bacterie meningococcal mën ànd ak yeneen xeetu feeñal ci deru nit ki.

Wiris, bacteria wala yeneen doomi jàngoro mën nañu jàpp wall yu bari ci yaram wi, garab yi itam mën nañu ko waaye bariwul. Meningite mën faat doomu aadama ndax li muy yàq dafa jege your gi ak moelle epiñeer; moo tax, su dale nit ki dañu ko wara gaaw faj. Suñu jamee (Une ponction lombaire) nit ki ci yaram lañuy mëna xam ndax amna Meningite am déet. Dañuy roof ràbb ci kanaal rachidien bi ngir taataan lenn ci liquide cephalo-rachidien (LCR), bi muur yuur gi ak moelle epiñeer bi. Ci ab lobo lañu càmbaree LCR.

Amna yenn xeetu meningite yoo xamni boo ñaqoo duñu la mënal dara, muy ñaq buy aare méningocoque, oreillon, pneumocoque ak Hib. Ñi nekk ci barab bu am yenn xeeti meningite yi mën nañuy jëfandikoo antibiotique, baaxna ci lool. Li ñu wara njëkka jox ki am meningite bu metti bi mooy ay antibiotique ak yenn garab yuy xeex doomu jàngoro (virus). Soo bañee meningite bi indal la mettit yu dara wala mu am lumuy yàq ci der bi, dangay jël ay corticostéroïde ngir mu aar la ci yooyu jafe-jafe. Meningite mën na indil nit ki ay jafe-jafe su yàggee, maanaam mën nala tëxloo, soyloo, hydrocéphalie wala xel mu wayadi, sudee teelu ñu ko faj.

Ci atum 2015, meningite jàpp na lu tollu ci 8,7 milioŋ ciy nit. Feebar bi faatna 379 000 ci àdduna bi, wuute ak limu 464 000 yi mu faat ci atum 1990. Su nit ñi jëlee garab yi war ci meningite bacterie bi, du mëna faat lu yegg 15%. At mu nekk dini am feebaru meningite bu bactérie ci diggante weeru decembre ak juin ci biir Afrique bi ci suufu Sahara, ñu gën ko xame ci turu ceinture de meningite. Feebar bi mën feeñ ci gox ci àdduna bi waaye du bari noonu. Baatu meningite mingi bawoo grek μῆνιγξ méninx, "membrane" ak sufiksu -ite, "inflammation"
Wàll:Paj
ÑAQU MENINGITE

**Ñaqu antimeningococcique** mooy bépp ñaq bi ñu mëna jëfandikoo ngir mucc ci feebaru *Neisseria meningitidis*.Amna yeneen xeetu ñaq yu mëna musal nit ki ci yenn ci xeetu meningite yii ñuy lim: A, B, C, W-135, ak Y. Baaxaayu kaaraange ñaqu gi mingi ci diggante 85 ak 100% mën na yàgg gën gaa néew ñaari at. Ci ñi koy jëfandikoo, dina fa wàññi méningite ak sepsie. Ci sidit lañu la koy jam wala ci suufu der bi.

Waa OMS (Mbootaayu sàmm wérgi-yaram ci àdduna bi) waxna ni ñi nekk ci barab yu bari meningite wala yu ko xawa am, dañu wara ñaqu ngir mucci ci feebar bi. Sudee gox yi feebar bi bariwul, nañu ñaq ñi nekk ci wetu ñu am feebar bi. Ci goxu afrique yi nekk ci ndomba meningite, ñu ngi def jéego yu mag ngir ñaq yi am diggante 1 at jàpp 30 at, muy ñaq bi boole ak méningocoque A. Ci Kanada ak ci États-Unis, dañuy digle ñuy faral di ñaq ci saasi bépp xale bu nekk ci barab bi feebar bi nekk te bari fa. Waa Arabi Saudi dañuy sàkku ci képp kuy aji Màkka mu jël ñaq bi koy aar ci meningite.

Ñaqu meningite (Meningococcal), daanaka ñaq bu wóor la. Ci ñénn ñi, barab bi ñu leen ñaq mën na xonk wala mu metti tuuti. Jiggéen ju ëmb mën na ko jëfandikoo. Néew la lool lumuy indi nit ki ay jafe-jafe, matul benn ci 1milioŋi ñaq.

Ci atum 1970 lañu njëkka génne ñaqu meningocoque. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Ñu ngi jaaye ñaq bi 3,23 ak 10,77 USD dose bu nekk (en gros) li dalee atum 2014. Ci États-Unis, ñu ngi koy jaaye ci diggante 100 ak 200 USD.
Wàll:Paj
Ŋas (rougeole)

**Ŋas (rougeole)**, feebar la bu gaawa wàlle, te li koy joxe mooy doomu jàngoroy ŋas. Màndarga yi muy gëna faral di njëkka wane sula dalee mooy yaram wu tàng lool ba weesu 40 °C (104.0 °F), sëqët, bakkan bu sotti, ak bët yu xonk. Sula nit wàllee feebar bi, dinga toog 10 jàpp 12 fan laata muy feeñ ci sa yaram. Su tàmbalee feeñ ba def ñaari fan jàpp ñatt dafay def ay tupp yu weex ci gémmiñu ki feebar, ñu leen di woowe tuppi Koplik. Su amee ci yaw ñatt jàpp juróomi fan, sa deru yaram tàmbali di am ay tërgën wala picc yu xonk, muy faral di tàmbalee ci sa kanam, yegg ba ci sa yaram wi yépp. Jafe-jafe yi muy gëna faral di indil nit ki mooy, biir buy daw (8% ci ñi am feebar bi), (7%) ak pneumonia (6%). Li faral di waral mbir yooyu mooy matuwaayi moytu feebaru ŋas bu jeex. Néew na lu muy sayloo nit, wala mu koy gumbaal wala muy indil yuuram ay jafe-jafe. Rubeole "Rougeole bu Almaañ" ak roseole ñaari feebar yu wuute la, te yeneen wiris yu bokkul bu ŋas moo leen di joxe.

Rougeole (ñas) bi ngelaw li moo koy tasaare, sedee kimu dal dafa sëqër sa wet wala muy tissooli mën nala ko wàll. Sula toflitam laalee wala ñandxitam mën nala wàll. Ñi nekk ci wetu ki feebar te seen yaram amul matuwaay yu xeex feebar bi, fukk yoo ci jël, juróom ñeent ya dina ñu ko am. Ci ñeent fan yi jiitu picc yu xonk yi di feeñ ak ñeent fan ginaaw bi ñu feeñee, nit ki mën na ci wàlle feebar bi. Néew na lu feebar bi di dal nit ki ñaari yoon. Nit ñi war nañu di saytu ndax amu ñu doomu jàngoro ji suñu nekkee ci barab buñ ko mëna amee.

Képp ku jël ñaqu (vaccin) anti rougeole bi mën nga mucci ci feebar bi, te yenn saay nga fekk ñu boole ko ak yeneen ñaq. Soo xaymaa li feebar bi daan faat ciy nit leegi wàññi na ci 80% ci diggante atum 2000 ak 2017, mu am 85% ci gone yi ci àdduna bi yépp yi ñu jota ñaq benn yoon ci atum 2017. Su feebar bi dalee nit ki, amul benn garab buñu mëna waxni moo ko mëna faj, waaye amna ay pexe yu ci mëna jàppale nit ki. Lu ci melni di faral di may ndox ki feebar (dox mu am suukar ak xorom su yam), lekk ñam wu sell, ak jël garab yuy wàcce tàngooru yaramam. Mën nga jël antibiotic itam sudee danga amaale bakteri (doomu jàngoro) bi lay jox pneumonie. Sudee ci réew yu néew doole yi, dañuy digal ki feebar mu jël vitamine A.

At mu nekk, feebar bi dina jàpp lu toolu ci 20 milioŋ ciy doomu aadama, ñi ëpp ci ñoom ñooy waa Afrique ak waa Asie. Barina ñu koy jàppee feebaru xale waaye ku nekk la mëna dal. Bokk na ci feebar yi am vaccin yi dàq a ray. Ci atum 1980, feebar bi daan na faat lu tollu ci 2,6 milioŋ ciy nit, te ci atum 1990, faatna 545 000 doomi aadama; bi ñuy yegg ci atum 2014 prograamu ñaq nit ñi ci àdduna bi wàññina limu ñiy faatu ci rougeole ba 73 000. Lu weesu xayma yooyu ñu amal ak dee gi yokk ci diggante 2017 ba 2019 ndax matuwaayi fàggu ci feebar bu jeex. Li ñu xayma ni moom lay faat mingi tollu ci 0.2%, waaye mën yegg ba ci 10% ci barab yi amul dund gu baax. Ñi ëpp ci ñi feebar bi di faat ñooy xale yi amagul 5 at. Daa melni feebar bi mënalul dara rab yi.


Wàll:Paj
Taata bu Monsoro

**Taata bu Monsoro** (Faraañse : Château de Montsoreau) : Faraas, Monsoro

Open : 2016 
Dayoo : 3500 m² 
Visites : 52000 (2018) 


## External links

* www.chateau-montsoreau.com

Wàll:Faraas
Alto Mira

**Alto Mira** benn dekk-dëkkaan Porto Novo ci yu  bëj-gannar-sowwu yu dunu Santo Antão, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*«Santo Antão: Agricultores de Alto Mira querem apoio do MDR para compensar estragos nas culturas» Inforpress CV. Praia. 9 satumbar 2015

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Tinteira

**Tinteira** benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu penku yu dunu Fogo, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Fogo (Kap Weert)
Manchester City F.C.

**Manchester City F.C.** (Manchester City Football Club) benn football club ci "Premier League" (Angale - Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Manchester.

***[[Premier League]]:**
::2011-12, 2013-14, 2017-18, 2018-19

## Staad
*Staad Dëkku Manchester/Staad City of Manchester

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Premier League 

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Manchester City F.C. - Dalub web 

Wàll:Premier League
Ñaqu rougeole (ŋas)

**Ñaqu rougeole** (ŋas) mooy li lay musal ci rougeole. Sudee bi nga njëkkee ñaqu sa yaram defarul lu koy aar ci feebar bi, soo ñaquwaate rek feebar bi dootul mën dara ci yaw. Sudee dañu ñaq lu weesu 92% ci waa dëkk bi, mën nañu jàpp ni dëkk boobu feebar bi dufa feeñ; waaye mën na fa ñëwaat sudee limu ñiy ñaqu dafa dem ba wàññiku. Soo ñaqoo dinga mucc ci feebar bi ay at yu bari. Xama guñu bu baax ndax ndax kaaraangeg ñaq bi dafay wàññiku. Ñaq bi mën nala aar itam soo ko jëlee ci biir ñaari fan yi nga nekk ci barab bula feebar bi mëna dale.

Ñaq bi du indil nit ki benn jafe-jafe, doonte danga am VIH. Mën nala xawa sonal tuuti waaye du yàg dara. Maanaam fi ñu la ko jam mën na saf tuuti wala sa yaram xawa tàng. Amul benn yokkute buy seetlu ci limu Seetlu nañu itam 3,5 jàpp 10 kaa anaphylaxie ci miliyoŋi nit ñuñu ñaq. Sudee lu jëm ci feebar Guillain-Barré, autisme ak biir buy metti (maladie intestinale inflammatoire) gisu ñu ci benn yokkute.

Ñaq bi amna mooy kese, waaye itam dina ñu koy boole ak yeneen ñaq yu ci melni ñaqu ROR, (muy boole ñaqu rubeole ak anti-ourlien) wala ñaqu RROV (maanaam ñu boole ñaqu RRO ak ñaq biy aare ci varicelle). Ñaq bii aare ci rougeole dafay musalaate ci feebar itam ndeem dañu ko boole ak yeneen ñaq, te effets secondaires yi dañuy wuute, lépp di aju ci xeetu ñaq bi ñu ko booleel. Waa OMS ñoo digal ñu ñaq xale bi su amee juróom ñeenti weer te nekk ci barab bu feebar bi bari. Waaye sudee fu feebar bi bariwul la, jaaduna ñu ñaq xale bi su amee fukki weer ak ñaar. Ñaq bi luy doomu jàngoroy rougeole bu dundu la waaye dañu ñéewal dooleem. Ñaq bi puudar bu waw la, fàww ñu jaxase ko laata ñu koy jam nit ki ci suufu deram wala ci siditam. Soo bëggee xam ndax ñaq bi jàppna danga saytu deretam.

Ci atum 2013, ñaq nañu lu tollu ci 85% xale yi ci àdduna bi. Ci atum 2015 amna gën gaa néew 160 réew yu baamtu ñaq bi ngir nit ñi mën a am matuwaay yu leen musal ci feebar bi. Ci atum 1963 la ñu njëkka génne ñaq bi. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Njëgi ñaq bi ci réew yu néew doole yi mingi tollu ci 0,70 USD dose bu nekk, en gros, li tàmbale 2014. Ginaaw feebar bi dafa faral ci barab yi nit ñu bari ñaquwul, feebar dina tax ñu xam barab yi ñaq bi barul ñu ko def.
FC Derby

**Futebol Clube de Derby** benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente.

***[[Campeonato Nacional (Kap Weert)]]:3**
::1983/84, 1999/2000, 2004/05

***[[1. Liig - São Vicente]]: 9**
::1982/83, 1983/84, 1984/85, 1985/86, 1999/00, 2000/01, 2004/05, 2007/08, 2013/14

## Staad
*Staad Adérito Sena (*Estâdio Municipal Adérito Sena*)

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Colega
* Tubola

## Karmat ak delluwaay

Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Wàll:Football
Tarrafal (dëkkaan)

**Tarrafal** benn dëkkaanu ci yu bëj-gannar yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Dëkki
*Tarrafal

## Dëkk-dëkkaani

*Achada Biscanhos
*Achada Lagoa
*Achada Longueira
*Achada Meio
*Achada Moirão
*Achada Tenda
*Biscainhos
*Chão Bom
*Curral Velho
*Fazenda
*Figueira Muita
*Lagoa
*Mato Brasil
*Mato Mendes
*Milho Branco do Norte
*Ponta Lobrão
*Ribeira da Prata
*Tras os Montes

## Sport
### Football clubi
*Amabox Barcelona
*Beira-Mar Tarrafal
*Estrela dos Amadores
*Real Júnior
*Varandinha

### Staad
*Staad Maangi/Mangue (Staad Tarrafal)

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*http://www.ams.cv/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=55
*https://web.archive.org/web/20191118235645/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/Tarrafal.aspx

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Whooping cough

**Coqueluche**, feebaru sëqët bu tar la, ñu koy faral di woowe **sëqëtum100 fan**, feebar la bu gaaw ci wàlle te benn doomu jàngoro (bakteri) moo koy joxe. Su lay sooga dal, dangay melni ku soj, sa bakkan di sotti ndox, sa yaram tàng ngay sëqët ndànk. Ci ayi-bis yi ci topp, sëqët mi dafay gëna tar. Nit ki su sëqëtee ba sëqët mi jéggi dayo, su nit ki noyyi dangay dégg muy riir. Sëqët mën na dem ba 100 fan, wala ba 10 ayi-bis. Nit ki mën na sëqët ba waccu, wala mu dam faaram, wala mu dem sax ba dootul amati benn njariñ. Su jàppee xale bu amagul at, du sëqët wala limuy sëqër du bari waaye nak mën na fatt seen noyyi ab diir. Diggante bi muy dug sa yaram ak bi muy feeñ mën na def juróom ñaar jàpp fukki fan. Feebar bi mën na dal ñi ñaqu ba noppi waaye ni muy feeñee du tar noonu.

Doomu jàngoro (Bactérie) biy joxe coqueluche mooy *Bordetella pertussis*. Feebar la buy tasaaroo ci ngelaw li, di bawoo ci kiy sëqët, tisooli ki am feebar bi. Bu nit ki xasee ba am feebar bi rek mën na ko wàllee ba keroog sëqëtam mu metti mi di am ñatti ayi-bis. Ñi ñu fajee ak ay antibiotic dootu ñu wàlle suñu weesoo juróomi fan. Suñu bëggee saytu feebar bi, dañuy xool ci ginaaw bakanu nit wala ci putam. So noppee ñu amal njàngat mu xóot ci ni chaine polymerase bi di doxee.

Li gëna mëna aar nit ki ci jàngoro jooju mooy mu ñaqu anti-coqueluche. Liir bi su amee juróom benn jàpp 8 juróom ñatti weer dañu ko wara ñaq ngir musal ko ci feebar boobu, mu luñu wara baamtu ñeenti yoon laata xale bi di weesu ñaari at. Lu ñaq bi di gëna yàgg dooleem di gëna néew, moo tax yen xale dañu leen di faral di baamtul ñaq bi, ak yenn mag yi itam. Nit ñi nekk ci barab bu leen feebar bi mëna dale, mën nañu jël antibiotic ngir mu musal leen ci feebar bu tar bi. Ki feebar bi dug ci yaramam ba noppi mën na jël ay antibiotik diiru ñatti ayi-bis ginaaw bi feebar bi tàmbalee feeñ suko weesoo du ci mën lu bari. Sudee xale bu amagul at la, ak ci jigéen ñi ëmbmën nañu ko jël ci biir 6 ayi-bis ginaaw feeñal yu njëkk yi. Antibiotik yi nga mëna jëfandikoo ñooyerythromycin, azithromycin, walatrimethoprim/sulfamethoxazole. Ama guñu gëstu bu leer bu wane xarañteg garab giy dakkal sëqët mi. Lu tollu 50% ci xale yu bari yu amagul benn at, fàww ñu yóbbu leen hospital, 0;5% ci ñoom (1 ci 200) dañuy faatu.

At mu nekk coqueluche dina jàpp lu tollu ci 16 milion ci nit ci àdduna bi. Waa réew yu néew doole yi lay gëna jàpp te mën na dal ku nekk, mag wala ndaw. Ci atum 2015 feebar faat 61 000 nit – wuute ak 138 000 yi mu faat ci  1990. Lii yi amagul at le am feebar lu xawa yées 2% ci ñoom lay faat.Jàpp nañu feebar baa ngi njëkka feeñ ci 16eme xarnu (siècle). Ci atum 1906 la ñu njëkka gis bacterie bi koy joxe. Ci atum1940 lañu njëkka génne ñaq bi.
Pertussis vaccine

**Ñaqu sëqët su tar (coqueluche)** mooy li mëna aar nit ki ci feebaru coqueluche. ñaari xeetu ñaqu coqueluche ñoo am: biy am selil bi yépp ak bi ko dul am. ñaq biy am selil bi yépp amna kaaraange gu yegg ba ci 78% waaye ñaq bi amul selil bi amna diggante 71 jàpp 85% ci kaaraange. Kaaraange ñaq bi dafay wàññeeku, li ko dalee 2 ba 10% at mu nekk, waaye bi kaaraange ñaq bi amul selil bi mooy gëna gaawa wàññeeku. Suko jigéen ju ëmb jëlee dafay aaraale liir bi ci biiram. Gis nañu ni ñaq bi musal lu ëpp genn-wàllu milion ciy nit ñumu naroon faat ci 2002.

Waa Mbootaayu Wergi-yaram ci Àdduna bi (OMS) ak waa Kuréel giy Saytu ak Fàggu ci Feebar yi (CDCP) dañu digle ñu ñaq xale yépp ci anti-coqueluche te ñu boole ko ci ñaq yi ñuy faral di def. Nit ñiVIH/SIDA bokk nañu ci ñi ko wara jël. Xale war nañu ko jël ñatti yoon, di tàmbali suñu amee juróom-benni ayi-bis. Mën nañu ci yokk yeneen sudee xale bu dëgër wala mag. Ñaq yi ci am dañu àndaale ak yeneen ñaq.

Réew yi am doole, ñaq bi amul selil lañuy jëfandikoo ndax daanaka du jural nit ki benn jafe-jafe. Diggante 10 jàpp 50% ci nit ñi jël ñaq bi am selil bi yépp, barab biñu leen ko jam dafay deretal te dañuy amaale yaram wu tàng. Ñi ciy jëlee ay say yu ndaw wala mu leen di xir ciy jooy matul 1%. Sudee ñaq bi amul selil bi la nak, yenn saa fi ñu jam ci loxo bi newwi tuuti waaye du yàgg. Ñaar yépp a mëna jur jafe-jafe waaye bi am selil bi, lu nit ki gëna nekk xale muy gëna néew. Xale bi su demee ba am 6 at, waratu ñu ko jox ñaq bi am selil bi yépp. Amul benn ñaari xeeti ñaq yooyu buy indil nit ki jafe-jafe ci wàll neer.

Ci atum 1926 la ñaqu anti-coqueluche bi njëkka am. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Amna ci xeetu ñaq bu àndaale aktetanos, diphtherie, polio, akHib vaccine ñuy koy jaaye 15,41 dolaar (USD) dose bu nekk ci atum 2014.
Wàll:Paj
Fundura (Kap Weer)

**Fundura** benn dekk-dëkkaan Santa Catarina ci yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Tarrafal

**Tarrafal**, Kap Weert:

*Tarrafal, dëkku ci yu dunu Santiago
*Tarrafal, dëkkaanu ci yu dunu Santiago
*Tarrafal (Ribeira Grande) - dunu Santo Antâo
*Tarrafal de Monte Trigo, dëkk-dekkanni ci yu dunu Santo Antão
*Tarrafal de São Nicolau
Escudo Kap Weert

**Escudo kap weert** (**$**, ISO 4217: **CVE**) ci xaalisu Kap Weert.

## Nataal yi

Dencukaay:2006.07.15.cv.nota2000.jpg
Dencukaay:1000cve-back-amo.jpg
Dencukaay:1000cve-front-amo.jpg
Dencukaay:2000cve-back-amo.jpg
Dencukaay:2000cve-front-amo.jpg


## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Kap Weer
Ñaqu meningite

**Ñaqu meningite** mooy bépp ñaq bi ñu mëna jëfandikoo ngir mucc ci feebaru *Neisseria meningitidis*. Amna yeneen xeetu ñaq yu mëna musal nit ki ci yenn ci xeetu meningite yii ñuy lim: A, B, C, W-135, ak Y. Baaxaayu kaaraange ñaqu gi mingi ci diggante 85 ak 100% mën na yàgg gën gaa néew ñaari at. Li mu jur mooy wàññikuy méningite ak sepsie ci barab yiñ leen jëfandikoo lu bari. Mën nañu la def ñaq bi ci sa sidit wala ci suufu der bi.

Waa OMS (Mbootaayu sàmm wérgi-yaram ci àdduna bi) waxna ni ñi nekk ci barab yu bari meningite wala yu ko xawa am, dañu wara ñaqu ngir mucci ci feebar bi. Sudee gox yi feebar bi bariwul, nañu ñaq ñi nekk ci wetu ñu am feebar bi. Ci goxu afrique yi nekk ci ndomba meningite, ñu ngi def jéego yu mag ngir ñaq yi am diggante 1 at jàpp 30 at, muy ñaq bi boole ak méningocoque A. Ci Kanada ak ci États-Unis, dañuy digle ñuy faral di ñaq ci saasi bépp xale bu nekk ci barab bi feebar bi nekk te bari fa. Waa Arabi Saudi dañuy sàkku ci képp kuy aji Màkka mu jël ñaq bi koy aar ci meningite.

Ñaqu meningite (Meningococcal), daanaka ñaq bu wóor la. Ci ñénn ñi, barab bi ñu leen ñaq mën na xonk wala mu metti tuuti. Jiggéen ju ëmb mën na ko jëfandikoo. Néew la lool lumuy indi nit ki ay jafe-jafe, matul benn ci 1milioŋi ñaq.

Ci atum 1970 lañu njëkka génne ñaqu meningite. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Ñu ngi jaaye ñaq bi 3,23 ak 10,77 USD dose bu nekk (en gros) li dalee atum 2014. Ci États-Unis, ñu ngi koy jaaye ci diggante 100 ak 200 USD.

Wàll:Paj
Bisaawóo

**Bissawóo** (wu-portigee: *Bissau*) mooy péyu réewum Gine Bisaawóo.

## Waax
*Waax bu Bisaawóo (*Porto de Bissau*)

## Sport
### Futbol klubi
*Sporting Bisaawóo (*Sporting Clube de Bissau*)
*SC Portos de Bissau (SK Waaxi bu Bisaawóo)
*Sport Bissau e Benfica (Benfica gu Bisaawóo)
*UDIB

### Staad
*Staad 24 Sattumbar (*Estádio Nacional 24 de Setembro*)

## Nataal yi

Dencukaay:Bissau2.jpg
Dencukaay:Bissau3.jpg
Dencukaay:Bissau4.jpg


## Karmat ak delluwaay

Wàll:Péy
Wàll:Dëkk
Cova Rodela

**Cova Rodela** benn dekk-dëkkaan Brava ci yu penk yu dunu Brava, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Teerekaay
*Reitmaier, Pitt & Fortes, Lucete: *Cabo Verde*, p. 419. Bielefeld 2009.

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Brava
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
São Salvador do Mundo (Kap Weer)

**Tarrafal** benn dëkkaanu ci yu bëj-gannar yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Dëkki
*Picos (Achada Igreja)

## Dëkk-dëkkaani

*Aboboreiro
*Achada Leitão
*Babosa
*Burbur (Burbuur)
*Covão Grande
*Degredo
*Djéu
*Faveta
*Jalalo Ramos
*Junco
*Leitão Grande
*Leitãozinho
*Manhanga
*Mato Fortes
*Mato Limão
*Pico Freire
*Picos Acima
*Pico Vermelho
*Purgueira
*Rebelo Acima

## Sport
*São Lourenço FC

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
*http://www.ams.cv/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=54
*https://web.archive.org/web/20191118235513/http://www.anmcv.com/Munic%C3%ADpios/S%C3%A3oSalvadordoMundo.aspx

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
CD Travadores

**Clube Desportivo Travadores** benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.

***[[Campeonato Nacional (Kap Weert)]]: 4**
::1972, 1974, 1994, 1996

***Liig Santiago/1. Liig - Santiago: 
::1959/60, 1965/66, 1967/68, 1971/72, 1973/74, 1993/94, 1995/96

***1. Liig - Santiago gu sowwu: 
::2003

## Staad

*Staad Várzea (''Estâdio da 'Várzea')

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Campeonato Nacional (Kap Weer)
* Tazinho

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti
* CD Travadores - Facebook

Wàll:Santiago (Kap Weer)
Wàll:Football
Melosuufug Kap Weert

**Melosuufug Kap Weert**

## Ndoxi
*Mbàmbulaan gu Atlas

## Duni
*Boa Vista
**Ilhéu de Sal Rei
*Brava
**Ilhéu Grande
*Fogo
*Maio
*Sal
**Ilhéu Rabo de Junco
*Santiago
**Ilhéu de Santa Maria
*Santa Luzia
**Ilhéu Branco
**Ilhéu Raso
*Santo Antão
*São Nicolau
*São Vicente
**Ilhéu dos Pássaros

## Dëkkaani

*Brava
*Maio
*Mosteiros - Fogo
*Paul - Santo Antão
*Porto Novo - Santo Antão
*Praia - Santiago
*Ribeira Brava - São Nicolau
*Ribeira Grande de Santiago
*Ribeira Grande - Santo Antão
*Sal
*Santa Catarina - Santiago
*Santa Catarina do Fogo
*Santa Cruz - Santiago
*São Domingos - Santiago
*São Lourenço dos Órgãos - Santiago
*São Miguel - Santiago
*São Salvador do Mundo - Santiago
*São Filipe - Fogo
*Tarrafal - Santiago
*Tarrafal de São Nicolau

## Dëkki i diiwaani
*Assomada - Santiago
*Cidade Velha - Santiago
*Espargos - Sal
*Mindelo - São Vicente
*Porto Novo - Santo Antão
***[[Praia]]** - Santiago
*Rabil - Boa Vista
*Ribeira Brava - São Nicolau
*Ribeira Grande - Santo Antão
*Salamansa - São Vicente
*Sal Rei - Boa Vista
*Santa Maria - Sal
*São Filipe - Fogo
*São Miguel - Santiago
*Cidade  do Maio (Vila do Maio) - Maio
*Cidade Nova Sintra (Vila Nova Sintra) - Brava

## Déegi
*Cagarra - Santo Antão
*Faveta - Santiago
*Poilâo - Santiago
*Salineiro - Santiago

## Yay
*Viana (*Deserto de Viana*)

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Melosuuf
Wàll:Afrig
Wàll:Kap Weer
Cabeça dos Tarafes

**Cabeça dos Tarafes** (**Cabeça dos Tarrafes**) benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Boa Vista (Kap Weer)