open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raaya wu Senegaal

**[[Raaya]] [[réew]]um [[Senegaal]]** am na ñatti rëdd yu taxaw te tolloo, wu wert, wu mboq ak wu xonk. Ab biddiw wu wert am juróomi cat a nekk ci digg rëdd wu mboq wi.

Kulóor bu wert bee ngi màndargaal kulóoru yonent Yàlla Muhammad ñeel jullit yi, wow yaakaar ñeel nasaraan yi mbaa wow njur ñeel ñi gëmul Yàlla. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 361 mbaa RGB 30 181 58.

* Melo (Kulóor) wu mboq wi day màndargaal am-am ak njariñal liggéey, doon it kulóoru Caada ak ladab; kulóoru xel mbaa ruu. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy 116 mbaa RGB 252 209 22.
* Kulóor bu xonk bi day màndargaal kulóoru dereet, joj dund, joj jaayante gu askan wépp def ak joj xeex ñàkk. Nimero bi ko sistem Panton jox di 186 mbaa RGB 206 17 38.
* Biddiw bu wert bi juróomi cat yi day màndargaal mbokkoo gi ak Afrig, akug ubbeeku ñeel juróomi dénd yi. Li mu wert nag day tekki yaakaar gi judd ci moom gi Senegaal moom boppam. Day màndargaal it juróomi ponki Lislaam yi ñeel jullit yi. Nimero bi ko sistem Panton jox mooy wow rëdd wu wert wi.

Amul benn dogalu buur bu ñeel yaatuwaayu rëdd yooyu, kulóoru raaya wi ak tolluwaayu biddiw bi.

## Raaya ya jëkkoon


Dencukaay:Flag-senegal-1958.svg|Raaya Senegaal wi njëkk (1958-1959)
Dencukaay:Flag of Mali (1959-1961).svg|Raaya Mbooloom mu Mali ma, boolewoon Senegaal ak Mali (1959-1960)


Raayaw Senegaal wi njëkk, ci atum 1958, daa amoon biddiw bu mboq bu am juróomi cat te ginaaw gi wert. Mi ngi ajuwoon ci Mbooloom Jëmale Senegaal kanam (doon tey làng politig gii di Parti socialiste (PS)), amoom benn biddiw ca jamono jooja.

Ci weeru samwie 1959, réewum Sudaη miy làkk faraase (doon tey réewum Mali) ak réewum Senegaal ñoo ànd sos Mbooloo mu Mali (bokk ci réew yiy wax farañse), te aw raayaam, am ñetti kulóor, wert, mboq ak xonk akub kanaga ca digg ba. Réewum Senegaal daa mujj rocciku ci mbooloo moomu, témb ci 20 ut atum 1960. Bamuy génn ca Mbooloo ma Senegaal daa yóbbale raayaw Mbooloo mu Mali ma waaye daa wuutale kanaga ba akub biddiw bu wert ngir bañ a juuyoo ak jullit yi.

## Lëkkalekaayi Biti
* Cyber Flag : Drapeaux historiques
* Vexilla Mundi : Sénégal
* Flags of the world : Sénégal
* Flags of the world : Drapeau du Soudan français

Wàll:Afrig
Wàll:Réew
Wàll:Senegaal
Wàll:Raaya
Dereet

**Dereet** ndox mu xonk la muy daw ci yaramu nit ak luy dund niki nit, di jaar ci diggante der wi ak yàpp wi, ngir man a wéy ci cér ci ko soxla, ngir dox niki: res, roñoo, Lu am solo la ngir ag dund man a am, ndax mooy séddale oksisen (li ngay noyyi) bi ci yaram wépp, lu man ta ñàkk la ci doxug oksisen bi
Nit ku mukàllaf dina ci am lu toll ci juróomi liitar

Wàll:Jëmm
Wàll:Yaram
Dëgërlukaay

**Dëgërlukaay** ab xeetu jumtukaayu mbëj la bu am solo lool ndax ay jëfandikoom yu bari te wuute ci defari masini mbëj ak yu mbëjfeppal. Naka-jekk ab dëgërlukaay dafay soppi kàttanug mbëj mu doon kàttanug tàngoor gu dawaanu mbëj jaaree ci biiram.

Ci yamale gees duppee àtteb ohm lees di man a xaymaa ndëgërlu gu dëgërlukaay bi. Kàttanu mbëj gi dëgërlukaay bi di soppi kàttanu tàngoor mi ngi aju ci dayoob ndëgërloom (walla ci man a wommatam), ci dawaan bi ak ci dend bi.

:V={R \cdot I} 
**V** di dend bi, **I** dawaan bi, **R** ndëgërlu gi

walla:

:I={G \cdot V}
**G** di wommat gi

Waaye yii yamale duñu bàyyiwaale xel ci ne ndëgërlu gu Dëgërlukaay bi dafay soppi ci coppiteg tàngoor gi, dafay yokku su yokkoo, moo tax ñu koy woowee ndëgërlu gu xalaat, su fekkee dañu koy bàyyiwaale xel ndëgërlu gu dëgg lañu koy wax.

Ngóora gi **p** gu ab Dëgërlukaay ñoo ngi koy natte:

:P={V \cdot I}={R \cdot I^2}=\frac{V^2}{R}={G \cdot V^2}
Ñu koy nattee ciy watt.

Wàll:Mbëj
Wommat wu mbëj

**Wommat wu mbëj** ab tur bees jox benn feeñteb jëmm bi la ngir mu teewal nangu gu ab wommatukaay dawaanu mbëj jàll ko. Wommat wi dafa aju ci wommatiin wi. Wommat wi **G** mooy safaanu ndëgërlu gi **R**.
:G = R^{-1}\;
Bennanu natt bu wommat wi mooy siemens (s).
:1 \mathrm{\ S} = 1 \mathrm{\ \Omega}^{-1}
\Omega di ohm moom lañuy nattee ndëgërlu gu mbëj gi.
## Digaaleem ak yeneeni kem

Ci yamale gi ci suuf la digaaleem ak Ndëgërlu gi gën a feeñee.

:G = \frac{1}{R} = \frac{I}{V} \,   

**G* mooy wommat wi,
**R* mooy Ndëgërlu gi,
**I* dawaan bi,
**V* dend bi.
## Lëkkalekaay yu mbëj

*mbëj
*Ndëgërlu gu mbëj
*Wommatiinu mbëj
Wàll:mbëj
Jullit

**Jullit** mooy ku topp Diiney Lislaam, sartees nako ci nangu te wax ni «Maangi Seere ni amul jenn Yàlla ju dul Yàlla (Allaa); Te maangi seere ni Muhammad ndawul Yàlla la» ñu koy wax Baati Seere yi

Ginnaaw wax jooju, sartees ci kawam, mu Gëm Yàlla moomu ca namu ware, gëm ni amul ndey, amul Baay, Amul fumu yamle, Amul kumuy bokkaaleel, amul ab tàmbali, amul ab dayo, Mooy degg, Mooy gis, te day jàpp, Déggam googu ak gisam gi aki meloom yépp, Darra nduroowu ci ak niko leneen di defe, Gisug lépp, ak déggug lépp, moongi aju ci moom, nduroo wul ak darra, Darra nduru wu ko, Darra umbu ko, teewe na lune, moo Sos lépp, Moo bind nit ak Jinne, Moo sàkk dénd bi, Lu am moom la neex, ak lépp li ci aju ci gëm ko... fii  Gëm Yonent yépp ci lu dul ag xàjjale, Gëm amug Malaaka yi doonte gisu léen, Gëm ëllëg bisu pénc ba, Gëm Dogal bi ni lu am rekk mooko dogale noona, Gëm Téere yi mu wàcce woon yépp ca ñu jëkk ña ak ñu mujj ñi, te gëm ni Alxuraan rekk moo ci di Téere buy wéy ba fimne, nangu li Yàlla wax ci Alxuraan lépp, nangu it Hadiisi Yonent bi Muhammad, Nangu Julliy Juróom bis bu ne, nangu joxe Azaka ndeem war na ci Alalam, nangu Woor, nangu Haj aw yoon ci sag dund ndeem man nga 

AJ

Wàll:Diine
Wàll:Lislaam
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** moo doonoon imbraatóor bu njëkk bu **[[Siin]] gees Bennal**. Ginaaw bi mu bennalee Siin, moom ak njiitu xelalkatam yi Li Si, def nañu am mbooloom ay yéwénal (reformes) yu koom ak politig yu mag, def it ay sémb yu mag, yu ëmbaale sumb (version)bu njëkk bu Miir bu Mag (the great wall)bu Siin bi. Waaye nguurug jaay-dooleem ga (nga xam ne lakk na ay téere, suul ay woroomi xam-xam) tax na muy jëmm ju jeqi dàggasante ci taariixu Siin
Wàll:Taariix
Wàll:Siin
Mbëjbijjaan

**mbëbijjaan** ab cëru xaralaymbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su ñu jaaralee ab dawaanu mbëj ci biiram. Naka-jekk dafay am ab saal (ag weñ lay nekk) di fi ñuy lëmës wëñug përëg gi, walla beneen xeetu wommatukaayu mbëj, di fi dawaan gi di jaar. Man naa nekk dawaan bu safaanu walla bu wéy.

## Jëfandikoom

Bari na fu ñu koy jëfandikoo,
* Fu mel ne ci doxalukaay yu mbëj ngir juddal ab toolu bijjaakon ci wëndeeluwaan bi;
* Dees na ko jëfandikoo ngir defi liggéey, ngir yëkkati ay weñ;
* ngir defari tëjukaayu bunt, su ñu jaarale dawaan bi mu jur ab tool jenn doole juddaale ca téye liy tax ba bunt bi du ubbeeku, su dawaan bi deñee mu ba ko ñu man koo ubbi.

## Lëkkalekaay yu biir

*mbëjbijjaakon

*bijjaakon

*bijjaan
Wàll:Xaralaymbëj
Bijjaan

**Bijjaan** aw yaram la wuy jur ab toolu bijjaakon. Man naa nekk ab mbëjbijjaan, moom dafay soxla ñu koy jox dawaanu mbëj ngir muy man di wéy di jur toolu bijjaakon. Man naa nekk itam bijjaan bu sax, ndax ngir jur tool bi du jële dara ci biti, Lépp ci biiram lay xewee, moo tax toolu bijjaakon bi di sax ba faww. Bii bijjaan man naa juddoo ci dénd ci yenn xeeti xeer walla it manees na koo sàkk.

Ab bijjaan di na am lu néew-néew ñaari dott, benn bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum. Yenn xeeti yaram yi bijjaan da leen di xëcc, lu mel ne weñ, yeneen yi mu leen di bëmëx, lu mel ne ndox. Soo jëlee ñaari bijjaan nga jegele bëj-gànnaaru benn bi ak bëj-saalumu beneen bi dañuy xëccante.

## Lëkkalekaay yu biir
* Mbëjbijjaakon
* Bijjaakon
* Toolu mbëjbijjaakon

* Toolu bijjaakon

Wàll:Mbëjbijjaakon
Wuutuloxo bu mbëj

**Wuutuloxo bu mbëj** walla **masin bu mbëj**, ab jumtukaay la buy tax a man a soppi kàttanug doolerandu def ko kàttanug mbëj (di ab safaanukaay) walla kàttanug mbëj ci kàttanug doolerandu (di ab doxalukaay bu mbëj) walla rekk soppi melokaanu kàttanu mbëj gi (di ab soppalikaay). Xeeti masini mbëj yi ñett lañu: Doxalukaay, jurukaay ak safaanukaay

## doxalukaay

Doxalukaay ab xeetu wuutuloxo la buy soppi kàttanu mbëj def ko kàttanu doolerandu ngir defi liggéey. Doxalukaay yi dees leen séddale ci ñaar doxalukaay bu dawaan bu safaanu ak doxalukaay bu dawaan bu wéy.

### doxalukaay bu dawaan bu safaanu

Ab xeetu doxalukaay la buy jël kàttanu dawaan bu safaanu soppali ko kàttanu doolerandu.
Doxalukaay bu dawaan bu safaanu dees koo séddale ci ñaar:

*Doxalukaay bu demandoo
*Doxalukaay bu demandoodi
### doxalukaay bu dawaan bu wéy
Bii doxalukaay dafay soppali kàttanu dawaan bu wéy ci kàttanug doolerandu.

## Jurukaay

Jurukaay mooy wuutuloxo bu mbëj biy jël kàttanu doolerandu génne ci kàttanu mbëj. 

Jurukaay yi dees leen séddale ci ñaar: Jurukaay bu dawaan bu safaanu ak jurukaay bu dawaan bu wéy

### Jurukaay bu dawaan bu wéy
Ab jurukaay la booy jox kàttanu doolerandu mu delloo la kàtaanu mbëj ci melokaanu dawaan bu wéy

### Jurukaay bu dawaan bu safaanu
Ab jurukaayu mbëj la buy jël kàttanu doolerandu soppali ko dawaan bu safaanu, di nañu ko woowee itam safaanukaay. Nekk na lu ñu Séddale ñaar:
*Jurukaay bu demandoo
*Jurukaay bu demandoodi

## Safaanukaay

Ab wuutuloxo la bu man a dox ci dawaan bu safaanu rekk, ci jëfe dafay soppi melokaanam. Yitteem mooy yokk walla wàññi tolluwaayu dend bi walla rekk soppi baraay bi. Doxam a ngi sukkandiku ci njeexit lees di wax xiirtalu bijjaakon.

Wàll:xaralaymbëj
Doxalukaay bu demandoo

**Doxalukaay bu demandoo** ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu. Diir bi wëndeeluwaanam di def ag wër dañu koo yamaleek baraayu dend bi koy dundal, maanaam dañuy demandoo ndax ci jamono ji dend bi nekke tus la wëndeeluwaan bi di tambali wër gu bees, loolu wuutale ko ak doxalukaay bu demandoodi. Xeetu doxalukaay bii manees na koo jëfandikoo niki ab safaanukaay, maanaam ab jurukaayu mbëj, te sax mooy bees gën a jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, di barab yees di jóoxee kàttanu mbëj.

## Defariin

Doxalukaay bi ñaari wàll la am: benn bi di wëndeeluwaan bi, moom, mu am ci biiram benn limu seexi dotti bijjaan yees defaree bijjaan yu sax walla ay mbëjbijjaan. Ngir man a am mbëjbijjaan bi dawaan bu wéy lañuy dawal cii biir ay taxañ yees def ci wëndeeluwaan bi, naka-jekk taxañi përëm. Beneen bi di tekkaaralaan bi, moom it, am ci biiram ag lëmës gu yittewoo jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu ak ay dottam, segam ñaari dott yu bokk (bëj-gànnaar ak bëj-gànnaar walla bëj-saalum ak bëj-saalum) dañuy bëmëxante, ñaar yu wuute (bëj-gànnaar ak bëj-saalum) di bijjante, kon dottitoolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi suñuy wëndeelu àndaaleek tool bi dañuy xëccaale dotti wëndeeluwaan bi ba tax moom ci boppam di wëndeeluwaale, kon nu amee ca ab doxalukaay.

Baraayu wëndeelu gi mi ngi aju ci baraayu dend bi koy dundal (ci misaal Senegaal 50 HZ), Diiwaan yu Bennoo yi 60 la). limu wër yi wëndeeluwaan bi di def benn simili bu nekk 

:n = 60 \, \frac f p 
* **<math>n</math>** xelu toolu bijjaakon bi, ñu koy natt ci w/sim (wër ci simili), ñaata wër lay def ci simili bu nekk;
* **f** mooy baraay bi, ñu koy natt ci Hz;
* **P ** mooy limi seexi dott yi

Limu seexi dott yi moo ngi yam ak limu taxañ yi, benn taxañ bu nekk benn seexu dott lay am: benn bu bëj-gànnaar ak beneen bu bëj-saalum. 

## Ag taalam
Taal ko doon na lu xawa jafe. Su doxalukaay bi taxawee, suñu ko joxee dawaan bu safaanu biy jur toolu bijjaakon buy wëndeelu bi biy wëndeel wëndeeluwaan bi, diisaayam dafay tax ba du ko man a topp, dafay wéy di taxaw. Ngir man koo taal kon dañu koy taqale ak ab doxalukaay bu demandoodi ngir mu tambalee wëndeelu ginnaaw bi ñu dindi ko daldi koy soog a jox dawaan bu safaanu bi ngi mu man di demal boppam.

## Jëfandikoom

Doon na xeetu doxalukaay bu bariwul lees koy jëfandikoo, ag njëfandikoom dañu koo rekk yamale ci yenn jëfe yi rekk

## Lëkkalekaay yu biir
*Doxalukaay bu demandoodi
*Doxalukaay bu mbëj
Wàll:wuutuloxo yu mbëj
Baraay

Ci Jëmm, **baraay** ab delluwaay la bees di sukkandiku ngir xam ñaata yoon la genn feeñte guy tóllantiku di amal ag tóttantikoom ci benn diiru jamono bees jël. Maanaam ñaata yoon la xew-xew bi di feeñ, ci genn anam gi, ci benn diirub jamono. Ngir natt baraayu genn feeñte dañuy jël benn diiru jamono xool ñaata yoon la mbir mi di dellusi ci biir diir bi lim bi ciy jóge di doon baraayam. Geneen anam gees ko manee natt mooy xool jamono yi ñaari xew-xew yu toftaloo di door, bu ci nekk nga xam jamono ji muy tambali ak ja muy jeex, kon xam itam seenub diir. Baraay bi **<math> f </math>** di doon safaanu boobu diir **<math> T </math>**.
: f = \frac{1}{T} 

Njureef li ñu koy xayma ci Hertz (Hz), 1 Hz mooy teewal benn xew-xew buy am benn yoon ci 1 saa (s). Ngir natt baraay bi jumtukaay bees di jëfandikoo lees di wax ab nattbaraay.

Wàll:Kemi jëmm
Xiirtalug mbëjbijjaakon

**Xiirtalug mbëjbijjaakon** ag feeñteeg jëmm la gees di gis niki juddug ag wuuteeg aj ci diggante ñaari cati ab wommatukaayu mbëj walla ci ag ndombo gu mbëj mbaa juddug ag dawaanu mbëj ci seen biir, su wommatukaay bi walla ndombo gi nekkee ci biir ab toolu bijjaakon.
Ci gii feeñteg jëmm la doxub soppalikaay yu mbëj yeek xiirtalukaay yi sukkandiku.

Wàll:mbëjbijjaakon
Xiirtalukaay

**Xiirtalukaay** ab jumtukaayub mbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su dawaanu mbëj jaaree ci biiram, muy dawaan bu wéy walla bu safaanu. Xiirtalu gi mooy kemu jëmm giy tax nuy man a natt dayoob man gi xiirtalukaay gi man a xiirtaloo. Ci xiirtalukaay gu xalaat kàttanu mbëj gi muy jël daf koy rënk ci toolu bijjaakon bi muy jóox. Su nekke nak ci xiirtalukaay gu dëgg, di lees defare ak ag lëmës gu ag wëñu wommatukaay, faww nu bàyyiwaale xel ci wàll wu kàttanu mbëj wiy yàqu, wi dul soppiku kàttanu bijjaakon, di doon liy jur tàngoor ci biiram.

Xiirtalukaay yi doon nañu ay jumtukaayu mbëj yu bari ci xeeti Wuutuloxo yu mbëj walla yu mbëjfeppal yees leen di jëfandikoo, yenn ci ñoom doxalukaay yu mbëj yeek soppalikaay yi, ci biir ndombo yu mbëj yu dawaan bu safaanu.

## Defaram

 Bokkaani (li bokk doon ko) ab xiirtalukaay ag lëmës la gees defar ak ag wëñu mbéll, naka-jekk përëm lay doon, gu ñu lal lenn lu tàcc luy ber (ab berukaayu mbëj), mooy tax ba lëmës-lëmës yi duñu laalante. Ngir yokk xiirtalu gi, lëmës gi ci ab dogub weñ (di saal bi) lañu koy defe. weñ gi faww mu am senniinu bijjaakon gu kawe, di li nuy wax ni benn jumtukaay bi di nangoo bijjaakon jàll ko.

## Kàttan
Kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi (ñu koy natt ciy Joule) dafay yam ak dayoob liggéey bees soxla ngir am dawaan biy wal ci biiram ak itam ngir jur toolu bijjaakon bi, ba tax:

: E_\mathrm{xiirtalukaay}= W = {1 \over 2} L I^2  

* *I* mooy dawaan biy wal ci xiirtalukaay bi; 

**L*  di xiirtalu gi; 

**E* mooy kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi.

* *W* di liggéey bi
## Nataal
Nataali xiirtalukaay yu ndombo yees móol
: 



Dencukaay:ER core assembly.png| xiirtalukaay gu ndombo gees móol

Dencukaay:ER core assembly exploded.png|Gis gu tas gu genn xiirtalukaay gi 

Dencukaay:Planar core assembly.png|xiirtalukaay gu ndombo gees móol gu ay lëmës-lëmësam nekk ci ndombo gees móol gi ci boppam

Dencukaay:Planar core assembly exploded.png|Gis gu tas gu genn xiirtalukaay gi

 Xeeti saali bijjaakon yu wuute yu ay xiirtalukaay(nataal yees defareek ab nosukaay). Ci saal bi lañuy lëmës wëñug mbéll gi dawaan biy jur toolu bijjaakon bi di jaar.

 

Dencukaay:C core.png|Saal C 
Dencukaay:U core.png| Saal U 
Dencukaay:E core.png|Saal E 
Dencukaay:ER core.png| Saal ER 
Dencukaay:EFD core.png| Saal EFD 
Dencukaay:Toroid core.png| Saal bu mbegewe 
Dencukaay:EP core.png| Saal EP 
Dencukaay:RM core.png| Saal RM 


## Bokktekki

*Taxañ
## Lëkkalekaay yu biir

*xiirtalu

*soppalikaay

*mbëjbijjaan

Wàll:mbëj
Ho Chi Minh City

**Dëkku Xo Ci Min** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. 

Mi ngi yaatoo 1095 km², ci 2009 amoon na 7.103.988 way dëkk.

Wàll:Wiyetnaam
Tunduw Ndakaaru

**Ndakaaru** wenn la ci 35 tund yees séddalee Réewum Senegaal, di it benn ci 4 tundi diiwaanu Ndakaaru, dëkku Ndakaaru mooy péeyu tund week diiwaan bi te am 1 030 594 ciy way-dëkk
## Séddaliinu tund wi

Tund wi dees koo dog-doge ci 19 dëkkaani ndiiwaan, di:
*Beer

*Biskuwitëri

*Kamberéen

*Jëppël-Derkle

*Faan-poe Ë-Amicee

*Gëltappe-faas-Kolobaan

*Graa Ndakaar

*Aan-Nelleer

*HLM

*Medinaa

*Meermoos-Sakre-Këër

*Ndakaaru gu Platóo

*Ngor

*Parsel aseni

*Paduwaa

*Sikaap-Libeerte

*Wakaam

*Yoof
## Lëkkalekaay yu biir

*Tundi Senegaal
*Diiwaanu Ndakaaru

*Ndakaaru

### Téerekaay
* Ibrahima Diallo, *Le droit des collectivités locales au Sénégal*, Paris, L'Harmattan, 2007, 380 p. 
* Djibril Diop, *Décentralisation et gouvernance locale au Sénégal. Quelle pertinence pour le développement local ?*, Paris, L'Harmattan, 2006, 268 p. 
* François Zuccarelli, « Le département sénégalais », Paris, *Revue juridique et politique*, n° 3, juillet-septembre 1968, p. 854-874

Wàll:tundi Senegaal
Ndombo gu mbëj

**Ndombo gu mbëj** dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
## Gëstug ag ndombo

Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.

### Noste gu wéy

Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay.
Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:

* Àtteb ohm: moo nuy xamal dayoob dend **U** bi ci ag ndëgërlu **R** gu dawaan **I** jaar ci biiram: **U = RI**.

* Àtteb Kirchhoff mooy lay jox jëflante bi ci cër yu wuute yu ndombo gi. 

* Soppalig ñettikoñ-biddiw

* Soppalig biddiw-ñettikoñ

* Céetu Norton: mooy wax ne gépp ndombo gu ndëgërlu (ndombo gu ami ndëgërlu rekk) dafay yam ak ab jurukaayu dawaan *I* bu lang ak ag ndëgërlu *R*.

* Céetu Thevenin: mooy wax ne sooy xoolee ag ndombo gu mbëj ci ñaari tomb, yu nekk ci ndombo gi, dafay yam ak ab jurukaay bu dendam tollook wuuteeg aj gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi, toppanteeg ag ndëgërlu gu yam ak gi ngay natt ci diggante ñaari tomb yi batay su jurukaay yu temb yi fayee.

## Noste gu jàllu
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk.
Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay. 
## Noste gu sin
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.

Wàll:Mbëj
Fattalukaay(mbëj)

**Fattalukaay** ab cër la bees di jëfandikoo ci biir ndombo yu mbëj yi, di fees di rënk kàttanu mbëj niki toolub mbëjtekkaaral, yani mbëj yi ñoo fay tase dankaloo fa.

Dafay am ñaari làcc, yu tapp yees defaree ak lu man a wommat mbëj, yu làng ak benn diggante bi. Ñaari làcc yi yani mbëj yu dekkarloo fay nekk, wenn làcc wi yan bu ëpp (+) lay am weneen wi bu yées (-), segam ñaari yan yu dekkarloo dañuy xëccante, waral juddug toolu mbëjtekkaaral bi. Taraayu tool bee ngi aju ci limu yani mbëj yi nekk ci diggante làcc yi, moom itam aju ci dendu mbëj bi. Ngir bañ benn yan jóge ci wenn làcc dem ci weneen, faww ñu def lenn ci seen diggante, lenn loolu lees di woowee ab lankmbëj, man naa nekk ngelaw rekk walla këyit mbaa lépp luy bañ mbëj jàll ko. Ab fattalukaay bu nekk dafay am ab def (C) ñu koy natt ciy farad (F), dayoom a ngi aju ci lankmbëj bi, mooy li nuy wax dayoob toolu mbëj bi gën a rëy bi nga xam ne su ko weesoo yani mbëj yi man a jóge ci wenn làcc dem ci weneen, di luy waral itam yàqug lankmbëj bi. 
::I = C{dU\over dt} 

:* *I* mooy dawaan bi;
:* *U* mooy dendu mbëj bi ci diggante ñaari làcc yi;
:* *C* mooy defu fattalukaay bi.

:* \textstyle  mooy coppiteeg dend bi ci jamono. Su dendu mbëj bees teg ci diggante làcc yi soppeekoo limu yani mbëj yi soppeeku, toolu mbëjtekkaaral bi soppeeku itam. Kon am na benn limu dend bees warul a weesu lu ko moy fattalukaay bi dafay yàqu, lakk.

Wàll:Mbëj
Al Bayda

**Al Bayda** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Libi. 

Mi ngi yaatoo 155,54 km², ci 2010 amoon na 250.000 way dëkk.

Wàll:Lybia
Toq

Toq yi (*Tockus* spp.) picc lañu ci néegu Bucerotidae.

## Giir yi
* *Tockus alboterminatus* (Calao couronné)
* *Tockus bradfieldi*, Toqu Bradfield (Calao de Bradfield)
* *Tockus fasciatus* (Calao longibande)
* *Tockus hemprichii*, Toqu Hemprich (Calao de Hemprich)
* *Tockus pallidirostris*, Toqu sàll wu xoyyi (Calao à bec pâle)
* *Tockus nasutus*, Toqu sàll wu ñuul (Calao à bec noir)
* *Tockus monteiri*, Toqu Monteiro  (Calao de Monteiro)
* *Tockus erythrorhynchus*, Toqu sàll wu xonq (Calao à bec rouge)
* *Tockus leucomelas* (Calao leucomèle)
* *Tockus flavirostris*, Toqu sàll wu màkka (Calao à bec jaune)
* *Tockus deckeni*, Toqu Decken (Calao de Decken)
* *Tockus jacksoni*, Toqu Jackson (Calao de Jackson)
* *Tockus hartlaubi*, Toqu Hartlaub (Calao de Hartlaub)
* *Tockus camurus*, Toq gu ndaw (Calao pygmée)

Wàll:Picc
Ngóora (jëmm)

Ci jëmm, **ngóora** gi mooy limu kàttan gi genn noste di jox geneen ci jenn jamono. Kon ngóora daf lay delloo ci kàttan gi nekk ci biir genn noste gi, dila xamal liggéey bi mu man def ci jenn jamono. Liggéey bi man naa gaaw te woyof, diis te yeex, walla boole ñaar yépp, gaaw te diis, boobaa dina laaj kàttan gu jéggi dayoo.

## Natt ngóora gi
Segam ngóora gi mooy liggéey ci jamono, lu liggéey bi di gën a diis jamono ji mu koy di gën a néew ngóora gi di gën a bari.
:P=\lim_{\Delta t\to 0}\frac{\Delta L}{\Delta t}=\frac{\operatorname dL}{\operatorname dt}
:1\ \mathrm{Watt} = \frac {1\ \mathrm{J}}{1\ \mathrm{s}}
* W: Watt bennaanu nattu ngóora gi
* J: Joule di bennaanu nattu liggéey bi
* S: Saa di bennaanu nattu jamono ji.

Nattiinu ngóora gi mi ngi aju ci xeetu noste gees am.

Su nekkee kàttanu doolerandu lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante doole jees ci def ak xéel yi noste gi di demee:

:P = \mathbf F\cdot\mathbf v
Su fekke kàttanu mbëj lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante dend beek dawaanu mbëj bi:
:P = \mathbf V\cdot\mathbf I

Sunu xamee àtte bi yor ngóora gi, anam gi muy soppeekoo ci jamono *P*(*t*) (t:jamono) ak diir bi muy amee, Kàttan gees weccee gépp ci doxug noste gi manees na koo natt:
:\Delta E = \int_{t_0}^{t_1}P\operatorname dt

Wàll:Kemi jëmm
Mbëjtekkaaral

**Mbëjtekkaaral** ab bànqaasu jëmm la buy gëstu feeñte yi juddoo ci yani mbëj yu tekkaaral yi, ci lu gën a jub, mooy liy gëstu doole yi ab toolu mbëj bu tekkaaral (ci maanaa bu dul soppeeku) jañ ay yani mbëj yu taxaw. 

Àtteb Coulomb, di biy tax ñu man a xayma doole ji *F* ji benn yanu mbëj *Q* sàkk te sëf ko beeneen yan *q* bumu jegeel ak benn digal bi *d*. Mooy àtte bi ubbi gëstug yile feeñte, ginnaaw ñaareelu xaaju ati 1800 lees ndar-kepp léjmbët gi ak lees wax di yamaley maxwell, xam lépp lu ci laqu, jóge ci mbëjtekkaaral dem ci mbëjbijjaakon ngir gisiin wu gën a yaa ci feeñte yi.

### Lëkkalekaay yu biir
*Jëmm
*Toolu mbëj
*Xiirtalug mbëjtekkaaral

Wàll:mbëjtekkaaral
Liggéey (jëmm)

Ci jëmm, **liggéey** bi jenn doole def mooy kàttan gi doole jooju joxe ngi tomb bi ñu ko jëfe man a topp, maanaam jóge fa mu nekkoon randu benn digal bi. Digal bi muy randu mi ngi aju ci taraay ak jubluwaayu doole ji. Soo buuxee ab lal, mu randu, def nga ab liggéey, tomb bi nga jëfe doole ji, maanaam fi nga jañee lal bi doole ji, mooy fi nga teg say yoxo, te dañuy toppaale lay biy randu. 

## Natt ab liggéey
Ngir xam liggéey bees def ci ag noste faww nu xam doole ji nu ci def ak dayoob digal bi mbir mees jañ doole ji randu. Jenn doole ju sax \vec{F} jees jañ menn mbir mu dox topp wenn yoon wu jub \vec{u} dina joxe benn liggéey bi **W** bi yam ak ab coppiteeg kàttanu nosteg gi.
:W = \vec{F}\cdot \vec{u}

Wàll:Doolerandu
Wàll:Kemi jëmm
Kàttanug imbiku

ci jëmm, **kàttanug imbiku**, mooy kàttan gi menn mbir di soloo suy yëngu. Mooy liggéey bees laaj ngir man a jëlee wenn yaram wi cig tekkaaralam doxal ko, muy daw walla di wëndeelu.

Ngir man a natt kàttanu wenn yaram wi faww nu xam dayoom *m* ak xél *v* yi muy daw.
:K = \frac{1}{2}\, m\, v^2

Wàll:kàttan
Wàll:doolerandu
Şalom

***Şalom*** (de l'hébreu *[[Shalom]]*, ce qui signifie à la fois *Bonjour* et *[[Paix]]*) est un hebdomadaire juif de Turquie, publié en langue turque avec une page en judéo-espagnol (parfois appelé aussi *[[ladino (langue)|ladino]]*) depuis le 29 octobre 1947 à Istanbul. Son fondateur a été le journaliste Avram Leyon qui avait travaillé au quotidien
"Cumhuriyet". Son directeur est İvo Molinas.
Son rédacteur en chef est Yakup Barokas. L'hebdomadaire est tiré à 5.000 exemplaires (à la première moitié de l'année 2005) et paraît les mercredis.
Après mars 2005 on lui a attaché un supplément écrit tout entier en judéo-espagnol, "Al Almenser" ("L'Aurore"). 

## Autres titres de la presse judéo-espagnole
* *[[Aki Yerushalayim]]*, revue culturelle intégralement rédigée en judéo-espagnol.
* *[[La Luz de Israel]]*, périodique judéo-espagnol d'Israël.

## Liens externes
*  Site officiel
*  Site officiel

Wàll:Titre de presse créé en 1947
Wàll:Presse écrite hebdomadaire
Wàll:Presse écrite turque
Wàll:Presse écrite en turc
Wàll:Culture judéo-espagnole
Duusub sin

Ab **duusub sin**, ci xayma, melokaanu genn xeetu solo la, di luy jëmmal coppiteeg menn mbir muy dem ci jamono. Mbir mi man naa nekk jenn doole, dawaan walla dendu mbëj, ab duusub mbëjbijjaakon, dees na ko jëfandikoo ci fànn yu bari.

Màndarga bu ab duusub sin bi gën a fés mooy dayoob feeñte bi nga ciy jëmmal, ci saa-su-ne, soo jëlee ab diir, nga boole leen tus la lay jox. Soo xoolee nataal bi ci wet gi, di nga gis ne ñaari taxawaay yu solos sin bi yi ëpp, dañoo yam dayoo te safaanoo, koon seenug boole tus la.

Ngir xam dayoo bi ci jenn jamono ji, mii mbindum xayma lees di jëfandikoo.

:y(t) = A \cdot \sin(\omega t + \varphi)

Fi:
* *A*, doonee*[[Taxawaay]]* bi, mooy dayoob solo si bi ëpp.
* *ω*, *[[baraayu puxtal]]* bi, moo nuy wax ni puxtal bi di soppeekoo ci jenn jamono, nu man cee xamee xélam, maanaam ni solo si di soppeekoo ci jamono, bennaanu nattam di radian ci saa (rad/s).
* *φ* *[[wéq (duus)|wéq]]*, moo nuy wax fi solo si di tambalee fi jamono doonee tus, *t* = 0, ci ban puxtal la tambalee.

Wàll:nattpuxtal
Wàll:duus
Njeexitu joule

**Njeexitu joule** mooy tur wees jox feeñte gees di gis saa su dawaanu mbëj jaare cib wommatukaayu mbëj, muy juddug ag tàngoor. Kemu tangoor gee ngi aju ci taraayu dawaan bi. Baat bi jóge ci James Prescott Joule di ab jëmmaan bu waa-angalteer, di ki doon gëstu feeñte gi ci wetu ati 1860.

Ci xayma manees naa bind lii:

:P = V I\!
Fa:
**P* doonee ngóora gi

**V* doonee dend bi
**I* doonee dawaan bi (di dayoob mbëjfepp yiy jaar ci wommattukaay bi ci saa su nekkk)

Ci ab dëgërlukaay ngóora gi manees na koo natte niki:

:P=I^2 R = \frac{V^2}{R}
Fa *R* doonee ndëgërlu gu ndombo gi.
Feeñte gi li muy jur mooy ñakkug kàttan ci biir wommatukaay, di soppaliku tangoor. Kon xamees na ne doon na mbir mees war a tuutal lunu man, rawatina ci bu ñuy séddale kàttanu mbëj mi. lees man a def ba wàññi ñakkug kàttan googu mooy dijjal wommatukaay bi walla waññi dawaan biy jàll ci biiram. 

Njeexitu joule du fépp la bonee ndax tangoor gi muy jur manees na koo jëfandikoo ci defari puur, ci sunu kër yi, làkkuwaayu mburu yi,...
Wàll:mbëj
Wàll:kàttan
Osasco

**Osasco** : dëkku Breesil

## Lëkkalekaay yu biir
* https://web.archive.org/web/20080530101138/http://www.osascobrazil.com/
* http://www.osasco.sp.gov.br

Wàll:Breesil
Jéeri ji

Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe **Jéeri ji** walla aji wow ji.

Wàll:Suuf
Concepción (Sili)

**Concepción** dëkku di Sili. Nitñii motnañu 261.061 (2002).


File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


Wàll:Sili
Digg bu mbëj

**Digg bu mbëj**, mooy barab bees di joóxee kàttanug mbëj. Xeeti digg yu mbëj yi bari nañu te wuute, seenug wuute ngi sukkandiku ci anam gi ñuy soppalee kàttanug doolerandu gi mu doon gu mbëj. Digg yu mbëj yu tay yi, daanaka, dawaanu mbëj gi ñuy jóox gépp gu safaanu la, ci ndimbalu wuutuloxo yu mbëj yees di duppee safaanukaay; bu njëkk ci dawaan bu wéy la daan ame.

## Xeeti digg yi

Manees naa séddale digg yu mbëj yi ci dayoob seen ngóora, maanaam kemu kàttanug mbëj bi ñu man a jóox. Wàlla itam ci xeetu jafaan bi ñuy jëfandikoo, bu ag coppiteem di xiirtal amug kàttanug mbëj.

Jóoxug mbëj gu dàttu ci jafaan yees jëlee ci suuf si (petrol,këriñ, gil...) doonul gongikuwaay buy yeeslu ci jamono ji dayoob jafaan yi amee dig, kon bés dina ñëw mu dakk. Ci safaan,  manees naa amee kàttan ci gongikuwaay bu wóor te sax-dakk, kàttanug tangoor gees man a amee ci jant bi (kàttanug jant) walla ci ngelaw li (kàttanug ngelaw).

Manees naa lim xeeti digg yees di jóoxee dawaanu mbëj:
*Digg bu ndoxmbëj
*Digg bu tangmbëj
*Digg bu saal
*Digg bu jant
*Digg bu leerwolt
*Digg bu jurndox

## Lëkkalekaay yu biir
*Mbëj
*Safaanukaay
## Yeneen sémb
Monzón

**Monzón** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Ispaañ. 

Mi ngi yaatoo 155,01 km², ci 2010 amoon na 17.115 way dëkk.

Wàll:Ispaañ
Laax

**Laax** (wala "**lakh**") togg waa Afrig la, ñu defaree ko sorgho ak ndox, mën na nekk lu woyof wala lu saf, ñu koy faral di boole ak sauce. Bokk na ci toggu waa Senegaal, te xam nañu ko itam ci yeneen réewi sowwu Afrig, lu ci melni Mali ak Mauritanie, ci turu sanqal. Dafay nekk pom bu rond (soungouf) bu ñu jaxase ak meew mu suukër, baykat yi yàgg nañu ko lekk rawatina ci xew-xew yu mag yu mel ni ngenté wala njeextalu koor (Korité).

### Waajal
Ci atum 1853, ci ay *Sketches Sénégalais*, Abbé Boilat dafa leeral ni ñuy defaree sanqal, di togg gu ñuy faral di lekk ci ndékki, nii la :“Farinu millet, buñu ko jëlee mu nekk pepp [...], ñu togg ko ci céebi ak ndox mu sell ba muy nekk pomme de terre, ba noppi ñu sotti ko ci leket, ak meew mu saf suukër ak forox, wala beurre bu togg, wala niekh bu am meñeefu dakhaar, wala bouy ak lem.”

Moo tax ñu koy defaree dougoub jaxase ko ak tigedege buñ fejar ak sungufu bouy, ñoom ñooy meñeef yi ci gëna am solo. Yenn saa yi dañuy yokk yeneen mbir ci mbir mi, lu ci melni vanille, raisin, beurre, wala banaana (buñu daggaté).

### Tadj
Bu njëkk, buñu sukkandikoo ci Boilat, jigéen ñi dañu ko daan indi ci bool, daal di koy teg ci suuf, muy ci ëtt bi wala ci diggu néeg bi.

### Cosaan ak aada
Lakh ñu koy boole ak sow xeetu ñam la bu ñuy boole ak ngente ak njeexte Ramadan. Ngalakh ñam wuñ jagleel Pâques la.

### Karmat ak delluwaay

Wàll:Afrig
Mérida, Benesuwela

**Mérida** (*es*. Santiago de los Caballeros de Mérida) béne deukkou Benesuwela.

Wàll:Dëkki Benesuwela
Confucius

**Confucius** (, or ), literally "*Master Kong*", (traditionally 28 September 551 BC&nbsp;– 479 BC) was a Chinese thinker and social philosopher of the Spring and Autumn Period.

The philosophy of Confucius emphasized personal and governmental morality, correctness of social relationships, justice and sincerity. These values gained prominence in China over other doctrines, such as Legalism () or Taoism () during the Han Dynasty (206 BC&nbsp;– AD 220). Confucius' thoughts have been developed into a system of philosophy known as *[[Confucianism]]* ().
Mboolaay

**Mboolaay** baat la bu dage ci "mbooloo", moom nag di ci wu faraas "société" mooy dundiinu mbooloo mi aw nekkiinam tey ag nosteem ak aw nosuwiinam, maanaam ni muy nose biiram ak aw dundiinam ak lëkkaloo gu ay céram (ses membres)akug róofoom. Moom nag dina taxawe baat niki:

* Mboolaay (société):Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci **wàllug mboolaay**

walla aji melal (adjective)niki:
* Mboolaay (social):Jataayub koom-koom ak **mboolaay**
Njéeréer

Njéeréer yii, sii toflin gunoor yi dundée ganciax, lanu bokk, bokkat sii toflin Orthoptera, tée nukooy woyé Caelifera.
Ci séen jefiin lan léén di ranée, yii njéeréer yunuy waw locuste bunuy tolo sii grégariaptes (manaam bunuy tolu
ii liime bubaré lunuy woyé grégaire). Ci lanuy nékk gunoor yuy yax gancax. Sii yatu waay yax-yax bunuy déff ci Afrik, yénénn sayi, si boor soow Tugal. Amna tamit,xétu soxunt yuy sen mélocane nuro akk soxunt maag ni aay Criquet pélerin sii bétt Amerique Equatorial, yoo xamantané sénii yax-yax outéna akk njéeréer.
 
## Sen mélocaan (caractéristiques)(Coppiteg)
Dañi aam ay deg-deg yu gatt té sédéelé ci kaw ba ci suf,sen laaf yu gudu ak yu gaat,té béen bunék,akk façon wayinem.Leg-leg sakh dañléen di diawatlé ak suñu toflin.Dañu rañé ñarr façon njéeréer (Acididae) akk ay njéeréer yu gatt (Tridactilydae).
Ci sen biir xéel,amna ay siditt akk aay siditt ci sen biir yu takliko akk yénéen siditt wayé bu nékk akk sa paco( métamère).Xéel njéeréer ci wéet xoor lañ kooy rañé(hyponeurien).Sen dréet dina daaw béep ci sen yaram,manam ci xool-bi be, ci yénénn siditu yaram-bi,waé tamit, fépp ci ruxu-roxanyi sén yaram. Ngéléw buñuy noyé daay
Merkuur

**Merkuur** mooy jawwu ji gën a jege jant bi te gën a diisadi (woyof) ci jawwu yi nu xam ci nosteg jant bi.  Diggam ak jant bi mingi toll ci diggante0,31 ak 0,47 ce benntey saytubiddiw (46 ak 70 miliyo ciy kilomeetar), ëppe sunu jawwu jii di suuf lu ëpp fukki yoon ak ñaar, te gën a kawee lu bari yeneen jawwu yi ci nosteg jant bi. Wareesoon na koo man a gise ak bëtu kese fi sunu jawwu ji waaye wet gi mu féete jant bi (yées 28,3 degre) tax na muy nuur ci biir leeraayu caneeri jant bi.

Wàll:Saytubiddiw
Lawbe

**Lawbe**, benn lang la. Ci xeetu Pël lañu bokk. Li ñu wuute ak yeneen Pël yi, mooy bant bi ñu liggeey. Senegaal ak Mali lañu gëna nekk.

## Lawbe (baat bi)

*Lawbe* walla *labbo* (su de kenn la), ci kallama pulaar la joge. Ci seen lakk, mooy li ñu tudde *ruuj* ci wolof.

Am na ay Lawbe ñu leen woo *laana/laaɗe*, mooy *gaal* ci wolof. Ndaxte, seen liggeey, mooy tabax ay gaal, ak yeneeni jumtukaay ñu jefandikoo ci wallu ndox mi ak napp gi. Ci wettu dex lañu daan dëkk, ak mool yi (subalɓe ci pulaar). Ku leen jitte, Kalmbaan lañu ko dakkantal. 

Yeneen Lawbe yi, dañu leen tudd *gorworo / worworɓe*. Ñoom, bant lañu liggeey, waaye deeñi dëkk ci tukki, ngiir jaay li ñu def (leget, gënn, bolde, alluwa...). Ku leen jitte, *maalaw* mooy dakkantalam. Xam xam yu mat lañu am ci wallu gancax, ba di ci mëna faj.

Xeetu Lawbe yaatu na. Am na ci ñoom, deeñi woy, ndax dañu daan jegge buur yi. Ñoom ñooy lawbe *gumbala* wala *Kontimpaaji*.

## Cosaan

Pël am nañu benn leeb ngir nettali fan Lawbe yi joge. Dañu ne, bu jëkk, amoon na ñeeti rakk yu goor. Taaw bi, Dikko Hamadi la tuddoon, ku ci topp Samba, cat bi Demba. Ñoom ñepp, sammkat lañu nekkoon. Waaye benn jamono, bekkoor dikk. Dikko Hamadi, mujj bayyi samm, ngir liggeey bant yi, mooy maamu Lawbe yi. Samba moom, wey ci samm bi, mooy maamu Pël yi (pullo / fulbe). Demba, soppeku bambado.

Lawbe yi nag, ay mbam sëf lañu samm, ndax ci seen cosaan, ak boobu mala lañu daan tukki. Ci ja yi, Lawbe yi ñoo daan jaay bi mala. Ci jamono xare amoon, ay addu-kalpe yu mag lañu nekkoon.

Lawbe yi, kenn sañoon leen jap ngir def leen lu bon. Ndax dañu gëm ni, ay jig lañu woon, ay nitu karaange. Rawatina seen jigeen, ku daan sey ak Lawbe bu jiggeen, jap ne, karaange la am. 

## Sant yi

Tey, am na ay Lawbe, ci yeneen waaso lañu joge (sooninke...). Moo tax mën nga fekk ay Lawbe ñu yorul ay sant u Pël.

Lawbe yi bokk ci Pël yi ñooy ñu sant: Sow, Jum, Taal, Wañ... . 

Ay lawbe yu bare, joge ci Sooninke yi, Gaajigo / Gaajaga, Kebe, lañu sant.

## Xool itam

*Pël
*Tukkloor
*Wolof
*Séeréer
*Sooninke
*Joolaa (askan)
*Lebu
Baynuk

**Baynug**

## Cosaan

Baynug yi dañu bokk ci waaso yu jëkk nekk Kaasamaas aeaaaleen na l, waiayea penku lañu joge. Foofu Kaasamaas,u enn nguur lañu taxawoon,àbu ñu naan *Kansaalaa*, seen peey di *Mampatiŋ*. Loolu, ak seeni buur di *Gana Sira Bana*. Li yépp, ba Imbraatóor gu Mali ame la xewoon. Ba mu yagg, Màndiŋ yi, jóge Mali, ñëw ci ñoom, di leen xeex ngir nangu leen. Ku daan jiite Mandiŋ yi mooy Tiramakan Taraaware. Ba noppi, Mandiŋ yi yilif nañu dëkku Baynug yi ak yeneen xeet ñu fa nekkoon (Joolaa, Pël...), te taxawal seen i nguur ci seen kaw, mooy nguuru Kaabu. Ba loolu xeewe, buuru Baynug yi *Kikikor* la woon, buur boobu la Tiramakan Taraaware taseel ci xaare.

Ñooñu daan jiite Màndiŋ yi, *Naanco* lañu leen tudde ci cosaan. Bi ñu yilifee moomu réew, di réewum baynug yi, dañu a sëy ak ñoom. Moo tax ci seen wallu nday, *Naanco* yi, ci Baynug walla Joolaa lañu bokk. Li moo tax it, Màndiŋ ak Baynug ak Joolaa yi, ay sant yu bari ñoo ko bokk (Saane, Maane, Jaabi, Jemme, Sambu, Jaata, Saañaa...). Waaye sant bi ñu leen gën a ràññee mooy: Jaandi. Tey sax, Baynuk yi, ñu bari ay Màndiŋ lañu.

Waaye, loolu yépp, taxul réewum Baynug yi nekk, ba atum 1830 ak 1867, bi ngeen xam ne, seen peey bu ñu naan *Birikama* tàkk te *Kansaala* daanu.

## Seen lakk

Seen lakk, Baynuk la tuddu, te xaj na ci ñaar, am Baynuk Gunyamoolo ak Baynuk Samik. Baynuk yepp, dañu ne, 34 500 lañu.

## Diine

Baynuk yi, am na ay ceddo ñu nekkoon bu jëkk, am na ay jullit ak ay katolig.

## Xool it

* Joolaa
* Séeréer
* Lawbe
* Lebu
* Tukkloor
* Pël
Laman

**Laman**, walla **lamaan**, benn tur la, ñu ko daan joxe ñu yorewoon suuf si, ci jamono ju yagg ya, ca Senegaal.

## Cosaanu baat bi

Taarixkat yi, mel ni Seex Anta Jóob, walla Abubakry Muusa Laam, wone nañu, baat boobu, ci Isipt gu yàgg ga la juge.

Foofu, baat bi di *laman*, leppuy jemewoon ci suuf si la tekkiwoon (suuf si ci boppam, walla lu doon jem ci wallu bay).

Séeréer yi ak Pël yi, ñu xam ne ca dexug Nil lañu cosaano, fu amoon Isipt gu yàgg ga, ñoo indi tur bi di Laman, ca Senegaal.

Ba ñu agsi Senegaal, ci ñoom, laman moo doonoon ku yore suuf si, buur bi. Li yepp, ba indi LAM bi buur bi takkoon ci loxoom, ngir wone ne, moo moom suuf si.

## Laman yi ca Senegaal

Nguuru Waalo, Fuuta-Tooro, Jolof, Kajoor, Siin-Saalum, Bawol, foofu yepp, ay Laman moo fa jëkkoon nekk, di yore seen nguur. 

Ca cosaan, dañu fattaliku LAMAN JAW, LAMAN NGOM ak JOLOF MBEŊ ñu nekkon ca Waalo ak Jolof, bokkoon ci Seereer yi ak Pel yi, ñu nekkoon fa ay jamono yu yagg sooga Njaajaan Njaay ñow.

Ca Kajoor ak Bawol it, dañu fattaliku laman yi fa nekkoon, ñu bokkoon ci njabootayu ñu sant Jaañ ca Kajoor, Juufeen yi ca Bawol (lamanu Bawol di doon Teeñ), sooga Dammel yi ñow, ak PAALEN yi.

Ci nguuru Fuuta-Tooro, dañu fattaliku LAM-TOORO bu fa nekkoon buur, ca dëkk bu ñu naan TOORO, mu gënoon am dole dëkku Fuuta yepp, ba ñu woowe Fuuta, Fuuta-TOORO. Kooku, ca peey bu tudd GEDE la dëkkoon (wolof yi di woo LAM-TOORO bi *BUUR GEDE*). Ci ñu sant SAAL la bokkon, bokk ci ururbe yi. LAM ci pulaar, mooy buur (LAMƁE - LAMƊO - LAMIƊO).

Ba jamono Jolof uuf nguur yi yepp, laman yi nekoon ca nguur yi, dootuñuwoon ay buur, ndax buur-ba Jolof rekk moo nekkon buur (buur fari). Waaye laman yi, dañu mujj nekk ay kanŋam bu mag, ak ay jaambur ju mag, bokk ci xeet yi buur-ba yi juge woon ci seen meen.

Dëkk yi yepp, ay lamana lañu ko doon seddële, di firnde ni laman yi, dañu wey am doole, ba canc gi ame ak tubaap yi, ci jeexitu fukk ak juroom ñeenteelu xarnu.
Nha Trang

**Nha Trang** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. 

Mi ngi yaatoo 251 km², ci 2010 amoon na 392.244 way dëkk.

*Nha Trang - Wikivoyage 

Wàll:Wiyetnaam
Yoro Booli Jaw

**Yoro Booli Jaw** (Yoro Jaw), taarixkat la woon ca cosaanu Senegaal, gane adduna 1847, te dee ca atum 1919. Bokk naa ci ñu jëkk nettali cossanu wolof yi, ci kallamu nasaraan, ca Senegaal. Ci wallu taarix, ci liggeeyam lañu gëna sukkandiku ngir faramfacce cossanu wolof yi. 

## Cosaanam

Yoro Jaw, Waalo la juge woon, juddu ci dëkk bu ñu naan Xuuma, dëkk bi di musa nekk peeyu Waalo. Yoro Jaw, géer la woon, bokk ci xeet yi Brak (buuru Waalo) waroon juge ngir mëna falu. Ñeeti negg ñoo yoroon Waalo, géer yi bokk ci, ci seen meen. Amoon naa Tejeek yi (Yoro Jaw, ci la bokk), ñoom seen maam di ay Pël, amoon naa Joos yi, seen maam di ay Séeréer, ak Loogar yi, seen maam di ay Naar. Ci geñoom, ci ñu sant Jaw la bokkoon, askan woowu baawo ci Jaa Ogo yi. Baayam mooy Fara Penda Majaw Xoor Jaw, yaayam di Booli Mbooj.

## Jaar jaaram

Bi mu nekke xale, yoobu neen ko ci li ñu wax *l'ecole des otages*, ci wolof mooy daara ji ñu denc jaam yi. Ndax, boobu jamono, Waalo, tubaap yi ñoo ko nangu woon, ak canc gi. Tubaap yi ñoo daan jël doomi buur yi ñu jaamloo, di leen yobbu ci daara yooyu, ngir xale yi ñu leen jang lakku nasaraan, aaday tubaap yi, ngir xale yi mujj nekk dag tubaap yi. Li yepp xewoon naa ci dundu Yoro Jaw ca Ndar, diggante atum 1856 ak 1860, mu gén ci, ca tegu, tubaap yi teg ko li ñu wax *chef de canton* ca Waalo, ci dëkk bu tuddu Foos ak Xuuma tamit, ca atum 1860. Yoro Jaw, tubaap yi la daan and ba mujjam.

## Liggeeyam

Yoro Jaw, yagg naa yengu ci wallu taarix. Bi mu nekke xale, da daan bind cosaanu wolof yi, ci li baayam ko daan nettali, ak ci li gëwël yi daan nettali. Li yepp ba indi bind yu bare mu jagleel cosaanu Waalo, Kajoor, Bawal, ak Jolof. Tubaap yi, dajale bindam yepp, te ñu tambali def ko ci benn teere *moniteurs du senegal et dependances*, ci atum 1864, ca li Yoro Jaw bindoon ci Kajoor. Henri Gaden, benn tubaap, ca atum 1912, moo genoon yeneeni bindu Yoro Jaw ci yeneen nguur yi, mu tudd ko *legendes et coutumes senegalaises*. 

Yoro Jaw, jiite naa Seex Anta Joob ci adduna, waaye Yoro Jaw, daan na bind ci fu xeet wi nekk Senegaal juge, di Isipt gu yàgg ga, ay jamono yu yagg sooga Seex Anta Joob gane adduna, te da daan faramfacce li cosaan wax doŋ. Wax naa ci fukk ak benn njabootay juge Isipt, te ñow dëkk Senegaal. Abubacry Muusa Lam, taarixkat ak isiptolog (egyptologue) bu mag nek IFAN, liggeey naa ci seede Yoro Jaw ndax begg tekki li cosaanu rekk wax. Seex Anta Joob sax, musul wax ci Yoro Jaw lenn, mel ni xamul ko woon.

Yoro Jaw, Xuuma, dëkku cosaanam la gene adduna atum 1919.
Biên Hòa

**Bien Hoa** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. 

Mi ngi yaatoo 268 km², ci 2011 amoon na 800.000 way dëkk.

Wàll:Wiyetnaam
Mustafa Kemal Atatürk

** Mustafa Kemal Atatürk »** mi ngi juddoo ca Saloniki ci 19 Mee ci atum 1881, génn àdduna ca Istanbul (ca Tirki) ci 10 Nowembar 1938. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Tirki. 

--------------------

Atatuerk
Atatuerk
Ba Ria

**Bà Rịa** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. 

Mi ngi yaatoo 91,5 km², ci 2011 amoon na 224.988 way dëkk.

Wàll:Wiyetnaam
Sëriñ Aafiya Mbàkke

Seex Ahmadou Moukhtar ñiou gueen ko Xamé ci Sëñ Afia Mbàaké mogui Fégn Jaamano ci aatou 1871 faa Porokhane
Wadiouram Bou Goor ŋi Toudou Maame Mor Anta Saalli Mbàaké ibn Maame Balla Mbàaké 
Wadiouram Bou Jigéen ŋi Maame Aïssatou Mbàaké ñou gueen ko xamé ci tuurou Maame Anta Njaay Mbàaké Bintou Maame Ibrahima Awa Niaŋŋ Ibn Maame Marame

Raak ñou Goor yi ak ñou Jigéen ñimou Bokaal Wadiour bou Jigéen:

Sëñ Mbacké Anta
Maame Seex Anta Mbàaké Borom Darû Salam
Soxna Faty Anta Mbàaké,mbii juur Sëñ Mor Faty Touré
Soxna Anta Saali Mbàaké,mbii juur Soxna Faty Mbaàké Soukhraa

Dooumou Baayam yii:

Seex Ahmadou Bamba Mbàaké Xadimoul Rassul
Maame Thierno Birahim Mbàaké Borom Darû Moukhti
Sëriñe Massamba Mbàaké
Sëriñe Seex Thioro Mbàaké
Sëriñe Balla Thioro Mbàaké
Seex ABsa Mbàaké
Soxna Rokhaya Mbàaké,mbi juur Sëriñe Balla Bousso
Soxna Astou Mbàaké ,mbi juur Sëriñe Masaayer Sylla
Soxna Khari Mbàaké,mbi juur Sëriñe Modou Bousso Guede
Soxna Coumba Taïba Mbàaké ,mbi juur Sëriñe Haidra
Soxna Aminata Mbàaké,mbi juur Soxna Aminata Lô 
Soxna Fati Mbàaké,mbi juur Sëriñe Modou Xabane Mbàaké Dendey

Wadiouram Bou Goor Sëñ Maame Mor Anta salli mokeu jangal Alxuran ak taalif ñi Sëñ Touba njeuk déf
Diot na Jaar ci Sëñ Mbacké Bousso ngir doléll Jaŋŋam 
Sëriñe Touba itamm Jangall nako itam yaarr nako itam 

Sëriñe Ibrahima Mbàaké Ibn Sëñ Mor Dothie néna:

"Bii Sëñ Maame Mor Anta Salli Watié ligééy,Maagam jii Sëñ Touba mokeu taxawou laata mo déém Gabon.Sëén bii moko wakhone néé na jougé Mbàaké Cadior daldi déém Darû Salam,momit monéko na jangalé Alxuran.
mokalal na ay kilifa ñou beuri ci Yoon wi alxuran meune naniou ci liim ñi Sëriñe Modou Mamoune Mbàaké ak Soxna Maïmounatoul koubra ,Sëriñe Mor fatim Touré.
bii Sëñ bii jougéé Gabon ci aatoum 1912,Sëñ bé ko woloull ngir mou jéégé ko nax néna liggey go giss da wara am céddé."Mounéko def naleu sama céddé ci liggey bi méy défal sunu Borom" Sëriñe Khass mokeu nétali té Sëñ Afia mo koko wax ci bopam.
mogii fék Sëñ bi tokk joublou Khibla daldi néko"nékal Imaam di jiité Diouromi Jouli ñi ,kaadou yoyou nioy ñi moujou jeumeulé ko ci féré yii.

Meussteu digat waxi Baayam Sëñ Maame Mor anta Salli ak Sëriñam Sëriñe Touba ba nimou fiy jougé wouñou jii Boromam ci aatou 1940.
watioum Ligeeyam Kémaan deug laa nax da Jougé Ndiarém dem séti Maagam jii Mame Seex Anta.bimou eeksé fék Maame Seex ci tawat gou méti ci la daldi wo taawam bi Sëñ Modou Mamoune Mbàaké ak jarbatam Sëriñe Mor Fatim Touré daldi léne waxi Seex Anta da nék ci sukuraat,mou daldi lén waxat né Sëriñe Touba waxone naniko Faatom moy jiitou bou Maame Seex Anta
téyitt Worr nakonii Waxi Sëñ Touba dou raff mouk.
ci laa Egg ci Jouma Jii ngi joulii bamou tolé ci taaya ñgi moujou mou daldi watieu liggey,Sën Mor Touré mo daldi pouss Jeeum Jii yégali Jouli gii.
mou daldi Xibar Faatou Sëñ Afia Imam.
ci aay niit ñou woorr wax naniou né Sëñ bii waxone nako né mou daldi wax beug beugeum,Sëñ Afia daldi néko "moussal maa ci Safara ak saméy Taalibé".

NB:li nékoul ap Woné Sëñ Afia nax Sunu Borom def nako ba nopi,wayé Beug xamaléé Niitou Yalla bo xamné ñou beuri oumpalé nañiou ko.
Thanh Hoa

**Thanh Hoa** ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam. 

Mi ngi yaatoo 141 km², ci 2011 amoon na 393.224 way dëkk.

Wàll:Wiyetnaam
Umar Kan

**Umar Kan** (1932-2008) jangalekat la woon ak boroom xam-xam.

## Jaar jaaram

Kooku, 1932 la gane adduna, ca Kanel, dëkk bu nekk ci tund wu Matam, di jéggé dexug Senegaal. Umar Kan moo doon jiite *la Faculté des Lettres et sciences humaines* bu daara ju kawe gu Seex Anta Joob bu Dakar.

Dafa bokkoon ci ñu amoon xam-xam bu gëna mat ci cosaanu nguuru Fuuta Tooro, di dëkk bu am solo ci cosaanu tund wu dexug Senegaal, xam-xam boobu la yoroon tamit ci cosaanu lislaam ca Sowwu Afrig.

Bind na ay teere yu bare ci tëriit yooyu, rawatina teere bi nit ñi gëna roy ci li muy bind, *La première hégémonie peule. Le Fuuta Tooro de Koli Tengella à Almaami Abdul*, juge ci benn teereem bu mu bindoon ca uniwersite waaye soppi ko, di woon *Le Fuuta Tooro à l'époque almamale*.

Abdulaay Bacily, nekkoon na ndongoom.

Jangalekat la woon, ci li ñu naan *École des Bibliothécaires, archivistes et documentalistes (EBAD)*.

Umar Kan, Tukkloor/Pël la woon, te gëstukat ak seetkat bu mag la woon ci lu jëme ci aadaak cosaanu askanu Senegaal.

Nitu lislaam bu mag la nekkoon, baayam mo ko yaar bu dëgër ci lislaam. Baayam itam a tax mu amoon pasteef bi ci lu jëme ci aaday Pëli / Tukkloor yi.

Ci atum 2000, gangooru uniwersite bi, magal neen ko ak *Mélanges d'archéologie, d'histoire et de littérature offerts au Doyen Oumar Kane*, ñu ko doon jagleel.

Umar Kan, gén na adduna ci weeru rakkaati-gàmmu atum 2008, ca Diiwaan yu Bennoo, fu ñu ko doon faj.