open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dibbtóon

**Dibbtóon** (**pos** ca Saalum) as ngarab su ndaw la su man a toll ci juroom benni met. Xobi dibbtóon day xaw a dëgër. Ay wàqaasam day laxasoo di am car yu ndaw yuy am i dég.
Garabu dibbtóon manees na koo góob ci àll ngir jëfandikoo ko cim paj.

## Barab yi

Garabu **dibbtóon** man nañu koo fekk ci kembaaru Afrig li ko dale Seneegal ba Ecopi, Ugandaa, Keeñaa, bëj-saalumu Namibi Botswaana mbaa ca Mosàmbik, gàncax la gu man a màgg ci suuf su nanguwul, ci suuf su wow mbaa su am i xeer wala suuf suy taa nawet.

## Meññeef mi

Doomub **dibbtóon** deesu ko lekk, ay xobam it noonu. Waaye reen yi buñu ko baxalee man naa faj tooy ak coono. Leeg-leeg ñu toggaalee ko ak laax mbaa ruy ngir faj yaram wu tàng.

## Yeneeni njariñ
Bantu garabu **dibbtóon** manees na koo lakk ngir am xeetu sunguf su ñuy defare saabu. Doom bi manees na cee cuub.

## Turu xam-xam wi
**Gardenia ternifolia**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Neb-neb

**Neb-neb** garab la gu am i dég yu ñaw, guddaayam man naa dem ba 5i ba 20i met, ay xobam day sew.

## Njariñ yi

Garab gu bari ay ferñeet la, day faj gémmiñ guy xeeñ baxalal xob yi di ko galaxndikoo da koy faj, day dindi kadam itam.
Xas mi day faj biir buy metti, walla muy daw, ba ci ilseer sax da koy faj.
xasum neb-neb day faj ilseer, reen bi soo ko boolee ak reenu Xarañ walla reenu Tëmb day faj jigeen ju jaasir. Doom bi daa bariy ferñeet lool.

## Turu xam-xam wi

**Vachellia nilotica (Acacia nilotica)**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Dambal

**Dambal** garab gu siiw la ci ne Senegaal la bàyyikoo waaye dees na ko gis ci yaneeni barab ci Afrig.

## Melo wi
Garab la guy àgg 10 ba 15i met.

Xobam dafa wërmbalu tóor-tóoram juróomi xob la am.
Guddi day gilli xet gu xasaw, day ndiiraan foytéef bu lax.

Xetam day xàcc njugub yiy ñëw sabab ag saxam.

Danay meññi ay foytéef yu dijj te baam  ba noppi di lang.
Foytéefam siiw na ci ne nit du ko lekk waaye ca gox yamuy sax dees nako lekk ci lu dul togg.

## Njariñ yi

Ginnaaw ag lekkam baa ag taaralam, dees na ko jëfandikoo ci taaral deru jigeen, dees na ci génnee it diw dees na ci faje it, dana faj ñatti xeetu kaaseer: kaasseeru ween, kaaseeru res, kaaseeru suufu nit.

## Turu xam-xam wi

**Kigelia africana**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Kullu-kullu

**Kullu-kullu** turu xam-xam wi di morus Mesozygia. Jëmmam taxu koo rëy noonu. Nu koy faral di gis ci àllu Afrig yu ëpp ndox yi. Xob ya ak meññeef ya dinañu dundal guereza, unsinge colobe mi nuy gis lu ëpp ca Afrig Sowwu jant ak gu diggu gi. Yenn saa yi nag nu def ko matt di ko jaay.

## Barab yi
Jamono jii garab gi bari na lool Ngogo, ca kër-Mala boobu nu naan Kibale ca Ugàndaa, mu nekk lu "chimpanze" yi du dunde bis bu ne.

## Turu xam-xam wi
**Pericopsis laxiflora**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Sànd

**Sànd** garab la gog daa bokk ci njabootug moresea nekk ca Afrig sowwu jant, garab gu njool la man a àgg ba ci 20i met, day ruus jamonoy noor di sëq ci jamonoy nawet. Ay xobam am na ñu koy jëfandikoo cig togg di ko lekk.

## Meññeef mi

Bu nawet biy jeex lay meññi. Dees koy lekk it, mu neex lool.

## Turu xam-xam wi
**Morus mesoziygia**
Keŋ

**Keŋ** garab la gu gàtt  gu man a toll ci 4 ba ci 7i met gën gaa bari. Garab gi day am ay car yu bari yoo xam ne suuf lañuy jóge jëm ci kaw mel ni lu wërngalu. Xobi garabu Keŋ leeg leeg dañuy wadd su dee barab bi mu nekk daa wow waaye su tooyee man nañoo bañ a wadd. 

## Njariñ yi

Garabu **keŋ** bari nay njariñ lool. Ñu man koo jëfandikoo ci faj lu baree bari. Amna sax ñu ne bokk na ci garab yi ëpp njariñ ci lu nuy fajoo ci sunu tund yii, waaye it garab la gu bari ay loraange. Manees na cee defar tooke yu man a ray yenn mala yi niki jinax añs

Garabu **keŋ** man naa dund ciy barab yu wuute niki ci àll bu bariy garab, mbaa ci barab bu bari ndox walla bu ko amul, mbaa ñu man koo fekk ci kaw dëkkuwaayu xorondom yi, mbaa melentaan. Keŋ ku ko fekk ci tool bu ñuy waaj a bay deesu ko dindi ndax njariñ yi mu man a amal suuf si.

## Turu xam-xam wi
**Flueggea virosa**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Lóriye

**Lóriye** gi xeetu garab la gu bokk ci njabootug Lauraceae, ci bëj-saalumu Tugal la bàyyiko waaye amna ci barab yi bari naaj ci àddina bépp, Senegaal it.

## Melo wi
Garabug **lóriye** dafa man a àgg 10i met ci guddaay, xobam day gulumba te wirgo wu nëtëx lay yore, tóor-tóor bi day mboq.

## Nataal yi

Dencukaay:Laurus nobilis1.jpg||Ëkkug garabug lóriye
Dencukaay:Laurier-spice.jpg|Xobi garabug lóriye
Dencukaay:Laurus nobilis MHNT Fleurs.jpg|Tóor-tóori garabug lóriye


## Turu xam-xam wi
**Laurus nobilis**

Wàll:garab
Dóobaali

**Dóobaali** garab la gu rëy gu am xob yu dëgër yu man a toll ci juróom-benn ba ci ñaar fukk ak benni met ci njoolaay. Lu ci ëpp ag **ray-donn** lay doon. Muy garab gi day juddoo ci kaw geneen garab gu màggat. Bu juddoo ci kaw garab googu, dana am ay reeni jaww yoo xam ne dana màgg ba laal suuf di am it ay xob yuy mujjee muur xobi garab gi mu juddoo, am peer bu mujj nangu peeru garab gi mu juddoo mujj gi nag mu nekk garab ci boppam gu rëy lool.

## Njariñ yi
Garab gi nag leeg-leeg man nañu koo jëmbët ngir ay foytéefam walla ay njariñam cim paj walla yeneen yuñu ko man a jëfandikoo.  Leeg-leeg it danañu ko jëmbët ngir mu man a mbaar ci bërëb yi ñuy féexloo. Keppaar gu neex la am.

## Njariñi paj yi
**Dóobaali** garab gu bari ay njariñ la ci wàllu paj. Xas mi dañu koy jëfandikoo ci lépp luñuy faje fajum cosaan. Maanaam faj soj, man a faj put guy metti, man a faj biir buy daw, man a faj i goom, man a faj seere, man a faj bakkan buy bori, ñu man koo it jëfandikoo ngir yokk meewu jigeen juy nàmpal. Amna it lu ñu man a jël ci xas mi boole ko ak ndox mu tàng ngir faje ko feebaru sëqët, man a faj feebaru laago man a faj feebaru gaana. Ba leegi ci xas mi, man naa faj it feebaru kataraag. Reen yi ku ko togg jox jo jigeen ju ëmb, man na ko musal ci ëmb buy yàqu.

Leneen ci ñjariñi garab gi xas mi man nañu cee liggeey basaŋ yu baax, man cee liggeey goj yu dëgër mbaa nu jëfandikoo bant bi niki mat mi ñuy toggee.

## Mbay mi
Mbayum **dóobaali** lu man a nekk la ci ñaari fànn. Bi ci njëkk mooy garab gi man nañu koo ji xaar  mu sax wala ñu dagg lu cosaanoo ci moom, weer ko ba mu xaw a fendi, ñu sàmpaat ko ci suuf su nooy, suuf su tooy, ci bërëb boo xam ne danañu ko aar ci ngelaw ba mu bañ a damm.

## Nataal yi

Ficus thonningii, wortelranke, Pretoria.jpg|Reeni bitti yi
Ficus thonningii fruits MHNT.jpg|Meññeef mi


## Turu xam-xam wi
**Ficus thonningii**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Papaay

Garabu papaya lu ci ëpp nu ngi koy gis ci diwaan yi nga xamne ndox dafaa bari. Mu ngi soqeekoo ca "Sud Mexique" .

Guddaayam dana tóll ci 3 ba 7 meetar. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xamne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. 

Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróom i at su bare ba bare waaye ci at mu njëkk mi dina tambale am meññeef. 

Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wàqaas.

Xóotaayu biiram tóll na ci 20 Cm (Diamètre), te li ko wër lépp yeen saa yi mu yor melo wu (vert,) yenn saa yi mu yor wu gris.
Sanqaay

**Sanqaay** xeet la ci xeeti garab yoo xam ne dañuy màgg ci fu am naaj, ñung kay fekk ci kémbaarug Afrig bu yaatu fa lool. Waaye itam, Waaye desu ko fekk fu mel ni: Nambi bi, ak Butsuwanaa, ak Afrig bët Saalum.

## Melo wi

Garab la gog man naa sax foo xam ne amul ndox. Baayima yu bari dan koy jëfëndikoo ngir di ci tabax seen i dëkkuwaay lu ci mel ni xeet i picc yi. Ay xóbam dana yor melo bu muloŋ , ci yaatu waay, manees na koo natt ci juróom-fukk, jàpp teeméer ak juróom-fukk ci ay milimeeter.

## Solo si
Ay xóbam, danoo gaaw ci lool ci xeex biir buy daw, loolu moo tax mu bokk ci xeeti garab yi nga xam ne ci fajum cosaan.

## Turu xam-xam wi
**Ficus glumosa**

## Turi ci yeneeni làkk

Wàll: Garab
Wàll: Meññeef
Ngeer

**Ngeer** xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu "combretaceae". Wenn la ci xeetam.

## Melo wi
**Ngeer** ngàjj la gu man a àgg ba 3i met. Bari lool ci Saara bi, ci sowwu jantub Afrig, fu ci mel ni Senegaal. Garab gu yam lay doon te firiku. Di xaw a tolloo ak salaan.

## Njariñ li
**Ngeer** garabu paj la, bokk na ci yi ñu gën a taamu ca Sowwu Afrig. Dees na ko fa jëfandikoo ngir faj xeetu wopp yu bari te wuute. Jëfandikoom danay xaw a niru ak gog kenkelibaa, te ñoom ñaar lees faral di boole, ngir faj tawatu soj, tàngooru yaram ak jafe-jafey nokki. Xob yu wex yi lees faral di jëfandikoo. Dees na ko boole ak rat it ngir faj ci soj.

Ndox mi muy ëmb, da koy tàbbal ci suuf si yeneen garab yi jariñoo ko. Kon ba ko cib tool làmboo nay njariñ.

## Nataal yi

Guiera senegalensis Piry 2.jpg|Tóortóori garabug ngeer
Guiera senegalensis MS 1357.JPG|Tóortóoru garabug ngeer
Guiera senegalensis Bazan.jpg|Meññeefi garabug ngeer


wàll: Garab
wàll: Meññeef
## Turu xam-xam wi
**Guiera senegalensis**

https://uses.plantnet-project.org/fr/Guiera_senegalensis_(PROTA)ngeer&#x20;ci&#x20;google

## Tur wi ci yeneeni làkk

wàll: Garab
wàll: Meññeef
Rajab

**Rajab** manees naa wax ne ci xeetu garab yi la bokk. Amna ñu ko ber it ne du garab. Bari na ay xeet lool nag, amna lu ëpp téemeeri xeet.

## Xeet yi
Amna ci bu ñuy wax **kooyi naar**, **pakkub lëg**, **jaatoor**, **beñeb lëg**, **sawum xaj**. 
Amna ci yu weex am ci yu yor yeneen i wirgo. Amna ci yu ñuy lekk, te muy sax ci suuf di am jëmm, am ci yoy tooke la day raye. Yooyu di raye nag Afrig la ëppe ci tàngoor wi, fu ci mel ni Senegaal, **rajab** ya fa nekk, kenn waru koo lekk.

## Saxiin wi
Moom rajab nag ci ngelaw li rekk la aw jiwoom di jaar. Jiwu wu góor wi mooy naaw daje ak wu jigeen wi ñu joxe doom.
Amna ci yoy, day yàq garab da koy ray. Pëndax lay doon bu weex tuuru ci garab gi ne ci ñàpp.
Pëndëx boobu it bu laalee kawari nit, da koy xus moom la ñuy wax **mbay-wataan** . Rajab yi tuuti ba kenn manu koo gis ak bët moo koy def. Lu bari looy gis mu xuur nag, bu dul bagteri rajab a ko waral.

## Nataal yi

Dencukaay:Funghi da identificare nei pressi di Vo' Vecchio 01.jpg
Dencukaay:Funghi "cuculliti" MENDICINO - panoramio.jpg
Dencukaay:Funghi riserva.jpg
Dencukaay:Funghi,Lepiota Procera - panoramio.jpg
Dencukaay:Stinkhorn Springbrook.jpg


## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll:Garab
Wàll:Meññeef
Caxat

**Caxat** lawtan la,  xeetu ñax guy law. Ñax la gu man a muñ bekkoor. Dees na fekk ca Afrig gu naaje gi: Senegaal, Kamerun, Keeñaa, Ugandaa, Ecoopi.

## Melo wi
Guddaayam danay àgg 20i met. Ag ndomaam di mat 10i sàntimet. Dafa nguuni-ngaana, te ag meññam daa yeex, ci njeexiitalu noor mbaa nawet bi lay faral di meññ.

## Njariñ li
Fi muy sax fépp, xobam yi, meññeefam mu yees mi ak tóortóoram bi dees leen fay lekk ni ay lujum yu ñorut mbaa nu supp leen.
Dees na ko xonte gàtt yi. Garab la guy faj tawat yu takku ci lim: góom, biir buy daw añs.

## Nataal yi

Xobi caxat.jpg|Xobi ñaxum caxat
Leptadenia hastata MS4996.JPG|Tóortóori ñaxum caxat


## Turu xam-xam wi
**Leptadenia hastata**

## Tur wi yeneeni làkk
Wàll:garab
Wàll:ñax
Bul

**Bul** garab la gu am ay xob yu tasaaroo ak peer buy gudd lool bu man a àgg ci fukk ak juroom ñatt ba ci ñaar fukk ak juroomi met ci njoolaay. Ci gëx bi di njëlbeenu peer bi dana yaatu ba àgg ci juroom benni met peer bi nag ci boppam man naa dem ba ci lu ëpp met ci xala ci yaatuwaay.

## Njariñ yi
Garab gi ay njariñam manees na cee faju man nañu koo jëfandikoo ci matt walla sax ñu di ko lekk. Ci wàllum paj xas mi man naa faj ay tànk yuy ruux walla tànk yu ab sedd di jàpp. Reen yi man nañu koo jëfandikoo ngir faj feebaru xel. Yu bari ci garab gi it man nañu koo jëfandikoo ngir faj tële ak faj bopp buy metti ngir faj ay picc ngir faj yaram wuy sol ndox ngir faj coona walla it nu man koo jëfandikoo ngir di ci faj i goom walla di ci faj i saan man na it yombal njurum jigéen maanaam jigéen juy wësin dena ko koy yombalal.

## Jëfandiku gi
Leneen ci ñariñ yi:
Garab gi man nanoo jëfandikoo xas mi ngir defar ci ay basaŋ walla am ci matt mu ñuy togge.

## Mbay mi

Bul garab la gu ñuy ji waaye ji gi bu jàppee màgg gu gaaw lay man a màgg. Manees na koo jëmbat it, boo amee **nduutan** gi di njëmbat, man nga koo jëmbët.

## Nataal yi

Xobi garabug bul.jpg|vignette|Xobi garabug bul
Meññeefum garabug bul.jpg|vignette|Meññeefum garabug bul


## Turu xam-xam wi
**Celtis toka**

Wàll: garab
Wàll: meññeef
Pàppaay

**Pàppaaya** ñu ngi koy fekk lu ci ëpp ci fu bari ndox. Bu dee ca Senegaal bari ca fa ñuy tudde ñaay bi ak ca Kaasamaas.

## Melo wi
Guddaayam dana toll ci 3 ba 7u met. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xam ne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróomi at su bare ba bari waaye ci at mu njëkk mi dina tambalee am meññeef. Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wànqaas. Ag ndombaam nag da mat 20i sàntimet . Yaram wi yenn saa yi mu yor melo wu nëtëx yenn saa yi mu yor wu baam. Xob wu rëy lay yor wow manees na cee uppu.

## Njariñi paj yi
Boo amee liir buy sank muy seere dangay jël ñam wi ci biir nga nal ko di ko ko jox kudd gu ndaw dana dindi seere bi. Bu dee mag mu jël genn wàllu kaas. Ñi am jafe-jafey reesal buñuy jël doom bi ba la ñuy tëdd dinañu reesal ni mu ware. Ku am dagg-dagg bu bees bu jëlee xott pàppaaya wu xaay wi teg ko ci dana tax dagg-dagg bi gaaw a wér.

## Paj
Ku am bopp buy metti bu jëlee xobu wi tiimale ko ci taal bamu xaw a tàng mu takk ko ci bopp bi bàyyi ko bamu sedd ci dana ko saafara. Naka noonu day faj pëyiis ak epaatit ak sëqët.

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
Carica papaya
Sexaw

**Sexaw** ci njaboot gu yaa gog "combrétacées" gi tënk ñaxi yi ci àll ak mànding. Sexaw xeetu garab gu sëkk, man àgg 4 ba 5i met.

## Melo wi

Tóortóoram daa tuuti te weex, ba noppi dajaloo te am i dég.

Foytéefam daa wow te yor ay xeeti laaf yuy àgg ba 1,5 sàntimet ci guddaay, ak 1,5 sàntimet ci yaatuwaay.

## Meññuwaayam

Sexaw ci réewi sahel gi lay sax: Senegaal, Mali, Niseer, Burkinaa, Gine konaakri/Bisaawóo.

## Njariñ li

Sexaw ràññees na mbaxam ci reesal ak ci moytu ag mbëfër. Ca Senegaal xob yi dañ ko fas ak i xëddee di ko jaay ngir defarug dute mbaa ndékki.

## Nataali sexaw

Dencukaay:Combretum micranthum. Hedgerow.jpg
Dencukaay:Combretum micranthum MS4291.JPG
Dencukaay:Kinkeliba bundles detail.jpg

## Turu xam-xam wi

Combretum micranthum

## Turam ci yeneen làkk

Araab:
Farañse: kinkeliba

Wàll: garab
Wàll: foytéef
Fuuf

**Fuuf** xeetu gàncaxu tóortóor la gu bokk ci njabootu "polygaceae". Dees na ko jënfandikoo ngir ay jagleem ci wàllu njaay ak paj, ci pajum coosaanu Afrig.

## Melo wi

Ñax la gees di buddi ngir ay reenam. Barab yi tàkke lay faral di ne: Burkinaa Fasóo, Sudaan, Senegaal. Beru la baaxoo te guddaay danay àgg ba 5i met.

Oktoobar ba nowambar lay tóortóor, tóortóoram wirgow ngolleñ bu dër la yor te day gilli xet wu tar te saf suukar. Fuuf bi danay des ci fuuf gi lu mat weer.

## Njariñ li

Xooxam danay jariñ ci wàllu aniin, ginnaaw biñ ko dëbbee te togg ko toggu ko yem. Diwam suñ ko nalee, njariñ la ci jagal kawar ak der. Dawam siiw na ne tooke la ci biir.

Reenam lees di fajoo la ci pajum cosaanu Afrig. 

Njariñal paju garab gi ci yaatal yii la: 

-Toppatoo mettiitu gëñ.
-Xeet egsemaa
-Xam, ngénnaliku der.
-Néewle dereet

## Nataali fuuf

Dencukaay:Securidaca longipedunculata, blom, Kililene, f.jpg|Tóor-tóor bi
Dencukaay:Securidaca longipedunculata, samara, Elandsfontein, a.jpg|Xob yi
Dencukaay:Fleurs du Bénin (2).jpg

## Turu xam-xam wi

Securidaca longipedunculata

## Turam ci yeneeni làmmiñ

Araab:
Farañse:

Wàll:ñax
Xëtu garab i wikipedia

# Guy
# Daqaar
# Kullu-kullu
# Sànd
# Dibbtóon
# Keŋ
# Ñamako
# Mbal
# Dambal
# Bàccoor
# Mbàccaar
# Karasol
# Ngun-ngun
# Pàppaaya
# Rajab
# Sexaw
# Bul
# Dóobaali
# Sànqaay
# Lóriye
# Ngeer
# Caxat
# Fuuf
Sànqaay

**Sànqaay** : xeet la ci xeeti garab yoo xam ne dañuy màgg ci fu am naaj, ñung kay fekk ci kémbaarug Afrig bu yaatu fa lool. Waaye itam, Waaye desu ko fekk fu mel ni: Nambi bi, ak Butsuwanaa, ak Afrig bët Saalum.

## Melo wi

Garab la gog man naa sax foo xam ne amul ndox. Baayima yu bari dan koy jëfëndikoo ngir di ci tabax seen i dëkkuwaay lu ci mel ni xeet i picc yi.

Ay xóbam dana yor melo bu muloŋ , ci yaatu waay, manees na koo natt ci juróom-fukk, jàpp teeméer ak juróom-fukk ci ay milimeetr

## Solo si

Ay xóbam, danoo gaaw ci lool ci xeex biir buy daw, loolu moo tax mu bokk ci xeeti garab yi nga xam ne ci fajum cosaan.

## turu xam-xam yi
Ficus glumosa

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Preguiça (Kap Weer)

**Preguiça** benn dekk-dëkkaan Ribeira Brava ci yu bëj-saluumu yu dunu São Nicolau, Kap Weer.

## Way-dëkk
*2000: 465
*2010: 567

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Povoação Velha

**Povoação Velha** benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu penku yu nekku Boa Vista, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Fajã de Água

**Fajã de Água** benn dekk-dëkkaan Brava ci yu penku yu sowwu yu dunu Brava, Kap Weer.

## Dencukaay

Dencukaay:Brava-88-0580.jpg
Dencukaay:Brava-94-120-08.jpg
Dencukaay:FajMonumento.jpg
Dencukaay:FajIgreja.jpg
Dencukaay:FajPiscinaNatural.jpg
Dencukaay:FajAeroporto.jpg


## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Brava
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Furna (Kap Weert)

**Furna** benn dekk-dëkkaan Brava ci yu bëj-gannar-penku yu dunu Brava, Kap Weer.

## Nataal yi

Dencukaay:FurnaEscola.jpg
Dencukaay:FurnaRuaPrincipal.jpg


## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20200803212204/http://furnaschool.com/ 
*http://portfocus.com/cape_verde/porto_furna/index.html 

Wàll:Brava
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Pombas (Kap Weert)

**Pombas (Paul)** benn  dëkku Paul ci yu nekk Santo Antão, Kap Weer.

## Football klubi
*Paulense DC

## Karmat ak delluwaay

## Turu xam-xam wi
*Carlos Ferrão, *Estudos sobre a Ilha de Santo Antão*, Imprensa Nacional, Lisboa, 1898 
*García, Jesús (2009) *El mundo a tu aire: Cabo Verde.* Edic. Gaesa, Madrid, ISBN 978-84-8023-685-0

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20190623155709/http://www.ecaboverde.com/cat26.htm

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Chã das Caldeiras

**Chã das Caldieras** benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu penku yu nekku Fogo, Kap Weer.

## Dencukaay

Dencukaay:BangaeiraAldeia.jpg
Dencukaay:BangaeiraRuaPrincipal.jpg
Dencukaay:PortelaIgreja.jpg
Dencukaay:Chã das Caldeiras-Pommier (1).JPG


## Teerekaay
*Michel Lesourd (dir.), « Cova Figueira », *Le Cap-Vert*, Éd. du Jaguar, Paris, 2006, p. 136-40  ISBN 978-2-86950-408-0
*Isildo Gomes et al., *Endemic plants and indigenous trees of the Cape Verde islands, Ministry of Environment, Agriculture and Fishery and the Projects* « Conservation and Exploration of the Natural Resources on the Island Fogo » (Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeitand) and « Conservation of Biodiversity », 2003 
*Michel Lesourd, *État et société aux îles du Cap-Vert : alternatives pour un petit État insulaire*, Karthala, Paris, 1996, p. 86-87  ISBN 2-86537-625-7
*Map of Fogo Brava 1:60.000, *Attila-Bertalen-Kartenverlag*, Karlsruhe, 2002, ISBN 3-934262-03-1

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*Fogo, Global Volcanism Program , 7 awril 2012
* Observatório Vulcanológico de Cabo Verde (OVCV) 
*"Chã das Caldeiras: 158 alunos recebem kits escolare", *A Semana* , 23 oktobaar 2010
*"Primeiro-ministro promete energia para Chã das Caldeiras, Fogo, até 2016", RTC, , 13 juwin 2011

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Fogo (Kap Weert)
São Domingos (Kap Weer)

**São Domingos** benn dekk-dëkkaan São Salvador do Mundo ci yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Football klubi
*Os Garridos

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Salamansa

**Salamansa** benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer.

## Football klub
*Salamansa FC

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20171203013837/http://www.ecaboverde.com/img1958.htm 
*http://mindelo.info/gal_salamansa.php 

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Mbërbóof

**Mbërbóof** xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Curcurbitaceae", barab yu naaje yi lees koy baye. Tur wi nag ci làkku wolof ñi ngi ko tëgge ci "mbër mu bóof" ndax bari gu mu bari ay njariñ rekk.

## Melo wi

Garab gi danay àgg ba 5 met ci guddaay. Xobam xet  gu tar ak cafka gu wex la yore.

Tóortóoram day ndaw te mboq. Car yu nooy a koy tëye.

Doom bi daa dége te puur. Guddaayam 8 ba 35i sàntimet lay àgg.

## Njariñ li

Mbërbóof lees di lekk la te di ko fajoo. Ci toppatoog jabet ak yenn kãseer yi dees na ko fa jëfandikoo.
 
## Nataal yi

Dencukaay:Momordica balsamina (4336951013).jpg|Mbërbóof gi
Dencukaay:Momordica balsamina 004.JPG|Mbërbóof bi (foytéef)
Dencukaay:Momordica balsamina 009.jpg|Tóortóor bi
Dencukaay:Momordica balsamina 003.JPG|Mbërbóof bi (ñorut)


## Turu xam-xam wi
**Momordica balsamina**

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Rat

**Rat** **Rat** xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu "Combretum". Dees na ko fekk ca Senegaal, ca Burkinaa, ca Gana, ca Mali, ca Gàmbi, ca Niseer, ca Niseryaa ak  ca kamerun.

## Meññuwaayam
Rat cib gott lay faral di sax ak ci yeneen xeeti suuf yu bari, waaye ci beeñ la gëne. Day muñ bekkoor te ci barab yiy sotti lu toll ne 200 ba 700 milimet cib taw cim at lay meññ. Màggam daa gaaw.

## Melow wi
Rat gàncax la guy àgg ba 12 met. Bànqaasam day wàcc, ronam dëng, xàncam day dége te baam , ñuul. Xobam day dijj, nëtëx te mel ni ndàbb bu mboqe. Ci noor lay tóortóor.

Doom bi dana àgg ci 2,5 ba 4i sàntimet ci guddaay. Ak 1,5 ba 3i sàntimet ci yaatuwaay. Saawiyee ba nowàmbar lay meññ ci yaatal.

## Njariñ yi
Dees na ci jële ay melal yu mboq. Aw dénkam dees na ci defar ay jumtukaay. Dees na ko jëfandikoo ci wulli. Ñam la ci yenn mala yi. Dees na ko lekk te di defar ay ndimo.

## Nees di fajoo ak rat
Xobu rat day faj soj, wutal juroom ñaari xob baxal ko ci genn wàllu liitar lu mat 5i simili, di ci naan genn wàllu  kaas suba , bëccëg ak ngoon.

Day yokk kàttanu góor, ñaari xob yi ngay baxal ci genn wàllu kaas  ñatti waxtu.

Day yokk dereet it juroomi xob ngay wut def ko ci liitaru ndox baxal ko di ko naan 3i waxtu bu dee mag, bu dee gone kaasu attaaya

Day faj dagg-dagg bu bees, jëlal xob wu tooy mokkal ko, boo ci noppee nga tay ko ci, gaaw na ci lool.

Day faj sibiru bu àndee ak sexaw ak ngeer, baxal ko di ko naan suba, bëccëg ak ngoon.

Dana maye pàppin (àppeti).

Reen bi day faj feebaru sëy ak nduxum siti. Ak feebaru ngaana bu dee gu bees.

Boo amee doom mu yeex a dox wutal ñaari liitar baxal ko ci ndox mi di ci naan kaas 3i waxtu.

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
Combretum glutinosum

## Turam ci yeneeni làkk
Araab: Pulaar: dooki Hawusa: kantakara
Siddeem pom

**Siddeem pom** xeetu garab la gu bokk ci njabootu **Rhamnaceae** yi. Xeetu siddeem yu baree am.

## Melo wi
Garabu siddeem pom danay àgg 2 ba 5i met ci guddaay, ak i xobam yu nëtëx tey melax yiy àgg ba 5i sàntimet ci guddaay.

Doom bi dees koy lekk, wirgo wu mboq lay yor te muluŋ danay toll 1 ba 1,5 sàntimet.

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi

Ziziphus lotus

## Turam ci yeneeni làkk

Wàll:garab
Wàll:meññeef
Niimaa

Niimaa xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Azadirachta", End la bàyyikoo. Ci barab yu naaje yi ak xaw a naaji yi lay sax.

## Melo wi
Garab gu gaaw a sax la, man na àgg ba 20i met ci guddaay, ci lu neew nag 35 ba 40i met. Xobam day wéy waaye danay ruus ci jamonoy bekkoor gu taar. Bànqaasam daa yaa te tàlleeku.

Xobam danay àgg 20 ba 40i sàntimet ci guddaay.

Tóortóoram daa weex te gëtte.

## Njariñ yi
Xobi niimaa day dàq yoo ak i ñoñam. Diwu niimaa day jariñ ci wàllu melal.

## Nataali niimaa



## Turu xam-xam wi
Azadirachta indica

## Turam ci yeneeni làmmiñ
Araab:
 Farañse: neem 
Wàll:garab
Àngale: neem
Darkase

**Darkase** xeetu garab gu bokk ci njabootu **Anacardiaceae**. Ca Amerig gu naaje ga la bàyyikoo, te ci barab yu naaje yi lees koy baye ngir foytéefam. 

## Melo wi
Garabu **darkase** danay àgg 12 ba 15i met ci guddaay. **Buut** bi di reenam bi ëpp solo danay àgg ci xóotaay bu sori ci suuf si. **Pànguur yi** di reeni wet yi danañuy àgg fu sori lool. Xobam wirgow nëtëx bu dër la yor. Danay àgg 10 ba 20i sàntimet ci guddaay ak 10 sàntimet ci yaatuwaay. Xobam wi puur ci noor lay feeñ. Daa gëtte am xet gu neex te day xëcc yamb yi, ci la lem di bàyyikoo. 

## Doom bi
Doom bi ci njeexteelu noor lay mat. Bu ñoree day xonq mbaa mu mboq. Bu ñorul nag nëtëx. Am ub saal ca biir bu ñuy wax **ndaamaraas** mu bari ay njariñ lool. 

## Njariñ li

Doom bi dees na ci njar, dees na ci defar sàngara te dees na ci faju. Garab gi nag dees na ci jële am matt dees na ci faju.

## Turu xam-xam wi
**Anacardium occidentale**

## Nataal yi

Dencukaay:Anacardium occidentale 0013.jpg|Xob yi
Dencukaay:Anacardium occidentale 3.jpg|Tóor-tóor yi
Dencukaay:Anacardium occidentale L. - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (7).jpg|Foytéef bi
Dencukaay:Cashew Brazil trunk.jpg|Ëkk gi
Dencukaay:Cashew Nut Tree - കശുമാവ് 01.JPG|Xoox i doom bi


## Turam ci yeneeni làkk

Wàll: garab 
Wàll: meññeef
Soobaan

**Soobaan** di **Sapindus saponaria** garab la gu am xob yu xaw a tal, yor taxawaay bu yam rëyul ndawul. Ma nga fekk baax ca Amarig. Xeetu turam wii di Sapindus nag, mi ngi jóge ci latin di tekki saabub endo. 

## Melo wi
Garab gu yamamaay la guddaayam war a àgg ci 10i met. Ay xobam di xob yu sew te xaw a gudd cat yu bëñe. Guddaayam war a àgg ci 30 cm. Am ay rëdd ci biir xob wi yu sew. Meññeef di nekk ci poqi car yi.

## Foytéef bi
Foytéef bi wirgo mboq lay yor. Ag ndombaam di àgg 4 cm. Day am ci biir benn pepp bu ñuul. Doom Oktoobar lay ñor, waaye yenn saa yi mu des ci garab gi ba noor. Ci waxtuw noor lay gën a meññ. 

## Nataal yi

Dencukaay:Sapindus saponaria var. saponaria (4822272461).jpg
Dencukaay:Sapindus Saponaria - 08.jpg
Dencukaay:Sapindus saponaria-seeds.jpg
Dencukaay:Flickr - João de Deus Medeiros - Sapindus saponaria (1).jpg
Dencukaay:Flickr - João de Deus Medeiros - Sapindus saponaria.jpg
Dencukaay:Sapindus saponaria L. - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (1).jpg

## Turu xam-xam wi
 Sapindus saponaria

Wàll:garab 
Wàll:meññeef
Séng

**Séng** di **Acacia raddiana** garab la gu fekk baax ca weti saara dees na ko fekk it ca réewi gànnaar. Garab gi nag day yékkatiku ba ca kaw door a mbaar foofu ay xobam. Peer bi day jóg, taawu ay wànqaas yu téen, door a baar foofu ay xob yu rankaloo mu mel ni am mbaar.

## Tóortóor yi
 Tóortóor yi nag, dañuy dajaloo di focc def ay dank yu ndaw yu weex te mel ni lu mboq. 

## Foytéefam
 Foytéefam nag, nit du ko faral di lekk waaye mala yi bëgg nañu ko lool. 

## Njariñ yi
 Séng dees na ko jëmbat ngir xeex ag tàkk (deseer). Bépp bërëb bees ragal tàkk gi agsi fa, bees fa jëmbatee ay séng moo gën a gaaw ci kar tàkk ga ba du fa yegsi. Ndax moom daa man a muñ am ndox lool, te itam ci suuf yu dëgër yi la ëpp lu miy sax, rawatina suufu Afrig yi jege Saara. 

## Njëfëndaay li
 Séng dees ciy defar diw, ak asib, te asib boobu di bawoo ci séng baax na ci jabet, te itam day wàccee yéegug dereet gu ëpp ci yaram. Séng daal lu am solo ci réewi Afrig yi féete Saara. Bantam it dees koy jëfandikoo lu bari. 

## Nataal yi

Dencukaay:Acacia raddiana in Bouhedma - Fruits.jpg
Dencukaay:Loranthus acaciae.jpg
Dencukaay:Acacia raddiana in Bouhedma.jpg
Dencukaay:Acacia raddiana - flower.jpg

## Turu xam-xam wi
 Acacia raddiana 

Wàll:garab
Mbànte

**Mbànte** garab la guy sax at ba at, gu sew te am car yu sew di am ay xob yu xet ga nàqari lool, mu man a yegg ba ci ñaari met ci guddaay waaye lu ci ëpp nag lu ndaw lay doon doom yi it doon doom yu sew te gudd. Garab gi ñi ngi koy watte ci àll bi ngir fajum cosaan. Doom yi leeg-leeg man nanu koo jëfandikoo ngir mu wuutu kafe. Garab gi nag, faju lees ciy gën a def.

## Barab yi muy sax
Garab gi ci li ëpp mi ngi sax ci suufu sën walla fu ko jege walla ci lu xaw a kawe tuuti walla ci bërëb bu suuf sa xaw a nangu walla ci bërëb boo xam ne dex da faa jege mbaa ab àll.

## Njariñ li
Garab gi manees na ciy lekk mbaa di ko jëfandikoo cim paj. Ci lekk gi: doomi garab gi bees ko jëlee weer ko ba mu wow nu wal ko ba mu nekk sunguf manees na koo jëfandikoo ngir mu wuutu kafe. Boo jëlee xob yu xaw a mag yi tay ko man koo jëfandikoo ci rëndaay noonee it doomi garab yu ndaw yi moom it manees na koo jëfandikoo ci rëndaay,  xob yi soo ko jëlee takk ko ci sa bopp dana faj bopp buy metti, jigeen ju wësin itam bu wutee xob yi baxal ko di ko dàmpoo baax na.

## Nataal yi

Senna occidentalis leaf 1.jpg|Xob yi
Senna occidentalis(Flower).jpg||Tóortóor bi
Coffee senna (Senna occidentalis) pod & seeds ruled.jpg|Doom bi ak xoox yi


## Turu xam-xam wi
**Senna occidentalis**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Wàll: garab
Tabanaani

**Tabanaani** xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu Euphorbiaceaete bàyyikoo Meksig.

## Melo wi

Garabu **tabanaani** man naa àgg ba 8i sàntimet ci guddaay. Xobam day xonq. 
Doom bi danay ëmb lu toll ci 25% ci diw, jiwu bi nag 37% lay ëmb ci diw. Garab gi xet gu xasaw lay gilli.

## Njariñ li

Nekkam tooke teewut ñu koy bay ngir diwam. Bokk na ci lees di defaree saabu Marsey.

## Nataal yi

Jatropha curcas 05.jpg|Xob yi
Jatropha curcas - female flower (6741394727).jpg||Tóortóor bi
Jatropha curcas - two fruits (6949078701).jpg|Doom yi
Jatropha curcas - seed.jpg|Xoox bi


## Turu xam-xam wi
**Jatropha curcas**

## Tur wi ci yeneeni làkk

wàll: garab
wàll: meññeef
Picos (Kap Weer)

**Picos (Achada Igreja)** benn dekk-dëkkaan São Salvador do Mundo ci yu penku yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*Plano comunal de São Salvador do Mundo (Mee 2009, p. 28) 
*"Moradores da zona alta d Achada Igreja reivindicam melhores condições de vida" (RTC TV Notîcias- video) 
*"Água chega a centenas de casas em Achada Igreja e Achada Leitão" (*A Nação*, 2011-12-14) 

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Palmeira (Kap Weer)

**Palmeira** benn dekk-dëkkaan Sal ci yu penku yu nekku Sal, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dëkki Kap Weer
Wàll:Sal (Kap Weert)
Tarrafal de Monte Trigo

**Tarrafal de Monte Trigo** benn dekk-dëkkaan Porto Novo ci yu sowwu yu dunu Santo Antão, Kap Weer.

## Football klub
*Tarrafal FC de Monte Trigo

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

*https://web.archive.org/web/20190624173029/http://www.ecaboverde.com/cat28.htm 

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Salaan

**Salaan** garab la gog mi ngi bokk ci njabootug aforbiyaas cosaanoo ca penku Afrig. Garab la gog ñu ngi koy fekk mu yaatu lool ci tund Afrig.

 ==Melo wi== 
Garab gu yamamaay lay doon goo xam ni ci guddaayam day jàpp, yaari met. Ay bànqaasam dëgërul lool. Daa gaaw a jooy lool it. Soo ko daggee day génne meen mu weex niki poftan. Ag keram nag, mbëtt yi ak jaan yi bëgg nañu ko lool, ba dañuy faral di gas ci ag ronam lu bari. Xetug ay xobam nag neexul. Bu dee ca Senegaal, ku dugg neegub góor di ab njulli daa ñu la ko faral di wutal.

 ==Solo si== 
Garab la gog manees na koo jëfandikoo cim paj ak ci yeneen ak yeneen.

## nataal yi

Dencukaay:Euphorbia balsamifera (La Fajana) 06.jpg|Xobi salaan
Dencukaay:Euphorbia balsamifera-1.jpg
Dencukaay:Euphorbia balsamifera ies.jpg
Dencukaay:Euphorbia balsamifera kz1.JPG


## turu xam-xam  wi
 Euphorbia balsamifera 
 Wàll:Garab
Rëb-rëb

**Rëb-rëb** gi xeetu garab la gu bokk ci njabootu Terminalia, Afrig gu sowu lees koy fekk. 

## Melo wi
**Rëb-rëb** gi gàncax guy hàgg cig guddaay 2 ba 4i met la, mbaa garab guy hàgg cig guddaay 8 ba 12i met, te ronam day gàtt ba noppi am xànc mu baam.

## Njariñ yi
Ca Mali xobam dañ koy cuubee ndimo ngir mu am wirgo wu mboq. 

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
Terminalia avicennoides 

Wàll:garab 
Wàll:gàncax
Xott-biteel

**Xott-biteel** gi xeetu garab la gu bokk ci ñoñ Eucalyptus. Óstraali la bàyyikoo. 

## Melo wi
Guddaayuy 20i met lay yore, waaye man nay hàgg ba 45i met. Xàncam day dijj (3i sàntimet), woyof, te yor i gàkk gàkk yu xonq, yu baam, yu nëtëx ak yu weex. Saawiyee ba suye lay meññ ci barab yu naaje ya.

## Njariñ yi
Ronam bu tàbbe cig dex, dëkkuwaay la ñeel yenn jën yi. Dees kor kerloo te di ko fajoo it. 

## Nataal yi

Dencukaay:Starr-151019-2669-Eucalyptus camaldulensis-leaves with red gum lerp psyllid Glycaspis brimblecombei-Pukalani-Maui (26009453910).jpg|Xobu xott-biteel
Dencukaay:Eucalyptus camaldulensis 17.JPG
Dencukaay:Eucalyptus camaldulensis flowers.jpg|Ay tóortóoram
Dencukaay:Eucalyptus camaldulensis CapsulasFlorales 2010-6-17 DehesaBoyaldePuertollano.jpg|Doom yi
Dencukaay:Eucalyptus camaldulensis Tronco 2010-8-12 MiguelturraCampodeCalatrava.jpg|Ëkkug xott-biteel
Dencukaay:Eucalyptus camaldulensis (Murrumbidgee in flood) E29088496793 2a35679154 o.jpg
Eucalyptus camaldulensis DSC 5750 (29086898504).jpg


## Turu xamxam wi
**Eucalyptus camaldulensis**

## Tur wi ci yeneeni làkk

Farañse: gommier rouge/ des rivieres 

Wàll: garab
Béb

**Béb** di **Strecuia satigera** garab la gu man a sax ci suuf su bon ak kéew mu naqari, guddaayam man naa àgg ba ci 15i met.

## Melo wi
Xas mi day mboq walla mu maroo di def ay der yu wayaf di xolleeku. Ay xobam jamonoy nawet lay sëq. Meññeefam day mbuluŋ, der bi day nooy.

## ay njariñam
Meññeefam dees koy lekk, am xasam dees na ko jëfandikoo ngir faj siburu. Waaye nag moom daakaandeem lees ëpp ci lees di jëfandikoo, dees na koy jëfandikoo ci anam yu bari.

## saxuwaayam
Garabu béb amna ci réew yu bari waaye weti END, OSTARAALI, ak SUDAA... la ëppe. Njaayum daakaandey Béb nag mi ngi gën a baree ci diggante Senegaal ak END ndax ñoo ëpp luñ koy am. Daakaande ji ci weeru Nowaambar lay tàmbalee xelli jëm ba nawet bi sori lool!

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
Xureer

**Xureer** garab la gu bàyyikoo Sapoŋ, Óstaraali, ca pàcc bu yaa ca Asi gu Ngoppkaw, (Bëj-saalum ak Penku) ak ca dun yu bari yoy Jàmme(pasifig) gu Bëjsaalum. 

## Melo wi
**Xureer** gi garab la guy tóortóoram yore xetu laaj. Xeetu garabu tóortóor la gog gox yu naaje ak xaw a naaje yi. Day yeex a màgg, day néew i xob, téeñu ronu garab gi daa teqaloo te yor xob yuy melax ak um xànc mu am i gàkkgàkk yu weex. Yenn ciy xeetam man nañ àgg ba 30i met ci guddaay. Ci suuf su naat te néewle ag sëcc(asibe) lay gën a man a meññ.

## Njariñal xureer
Xureet garab gu am ug tooke la waaye ginnaaw ag togg dootul lore. Xob yi ak meññ mu yees mu dañ leen lekk niy lujum. Dees koy fajoo, di ci dolli ag xëntewoo lekk, di ci jële ay bir ngir defar simaa, te di yàtt cim mattam ay jumtukaay.

## Nataal yi

## Turu xam-xam wi
**Crateva religiosa** 

## Tur wi ci yeneeni làkk

Farañse: poire à l'ail sacrée

Wàll:garab
Sàngol

**Sàngol** ag lawtan la guy law ci kaw i garab, garab la nag goo xam ne lu ëpp ci mbayam cig paj la jëm.

## Dëkkuwaayam

Garab gi ci bërëb yu xaw a af yi, yu yaatu  yi lay man a nekk walla ci àll boo xam ne ay garab yu sew ñoo fa am. Leeg-leeg it man naa nekk ci bërëb bu am ker walla it mu topp dex gi. Garab la guy yéeg ci yeneeni garab yuñ man a fekk leeg-leeg ci suuf su nooy walla ci suuf su nuy noppal.

## Njariñ yi

Li ëpp ci li ñiy jëfandikoo garab gi cig paj bokk na ci wàcce tàngooru yaram moo xam it tàngooru yaram wuy dem ak ay ñëw la walla pajum sibiru doonte sax ci réew mu mel ni End garab gi bokkul ci ñaar fukki garab ak juroom yi ñu taamu ngir faj sibiru. Leneen li ci topp ci li ñiy faj ci garab gi mooy pëyiis mbaa gaana mbaa feebaru sifilis. Garab gi bokk na ci yi ñiy jëfandikoo ngir yokk ngóora.

## Nataal yi


## Turu xam-xam wi
Cocculus pendulus

Wàll:Garab
Xaalu tubaab

**Xaalu tubaab** garab la gu bàyyikoo ca Afrig gu naaje ga, ci njabootu "curcurbitacées" la bokk. Bul ko jaawale ak xaal.

## Melo wi
Xaalu tubaab xeetu ñax la guy caram di law lool bay àgg 3i met. Yenn xeet yi day law cig raam yeneen yi di law cig yéeg.

Xob yu góor ak yu jigeen lay meññandoo.

Doom bi day wërmbalu mbaa mu muluŋ teg ci dijj. Day saf suukar lool bu ñoree.

## Njariñ li
Doom bi dees na ko nal defar ci njar. Maneef na ko lekk nim bindoo it.

## Nataal yi

Dencukaay:Cucumis melo Charentais 2zz.jpg|Xaalu tubaab gi (garab gi)
Dencukaay:Cucumis melo on white background.jpg|Xaalu tubaab bi (doom bi)
Dencukaay:Meloenzaden 'Oranje ananas' (Cucumus melo seeds).jpg|Jiwu/xoox
Dencukaay:Flower of Cucumis melo.jpg|Tóor-tóor bi


## Turu xam-xam wi
**Cucumis melo**

## Tur wi ci yeneenI làkk
Araab: بطيخ/شمّام
Farañse: melon

Wàll:Garab
Wàll:meññeef
Wàll:ñax
Ngéejaan

**Ngéejaan** walla Ngalama ci Baambara garab la gog mi ngi fekk baax ci tundi Afrig sow jant mi ngi bokk ci njabootug kompritaasiiye.

## Melo wi

Guddaayam man naa jàpp ci juroom jàpp fanweer ciy met peram day yaatu lool man naa jàpp juróom-ñaar-fukki sànti met. Ay foytéefam dañuy yor melo wu xaw a mboq walla melo wu xaw a oraas ci digg bi. Garab gi nag garab la gog jamonoy noor rekk lees koy farala gis ak bu nawet bi tàmbalee benn xeet la garab, gog dafa bari lool ci tund Afrig, fiñu koy fekk mu bari lool mi ngi nekk ci réew yu mel ne Senegaal, ak Ecopi. 

## Solo si
Garab la gog bari na lumuy faj lool ndax ay raasinam dan koy jëfandikoo ngir faj lu ci mel ni néew kàttan walla ku am ay jafe-jafe ngir jugal ak biir buy daw itam ñeel gone yu ndaw ñi. Garab la gog manees na cee def ay xeeti Armuwaar ak yu ni mel manees na koo def matt. 

## Nataal yi

## turu xam-xam wi
Anogeissus leiocarpus 

Wàll:garab
Kàdd

**Kàdd garab la gees di fekk ci gox yu naaje yi niki ca Senegaal, ca Afrig la bàyyikoo.**



## Melow kàdd
**Kàdd** garab la gog ay caram ak i wànqaasam yéppay am i dég. Njoolaayam man naa àgg ba ci 30i met, xalaam man na àgg ba ci 2i met. Reenu garab gi man naa dugg ba ci 15i met ci biir suuf. Ci jamonoy maral, xasu garab gi day soppi wirgo teg ci di xolleeku.

Garabu kàdd daa am dund gu wuute ak yeneen i garab yi des yépp ndax moom kepp mooy garab gu ay xobam di ruus nawet ak a sëq ci jamonoy lolli. Loolu nag li ko waral mooy ngir mu man a dund cig maral ak ci barab yu ñàkk ndox.

## Njariñi kàdd
**Kàdd** garab gu am njariñ la fii ci tund Sahel rawatina ci lu jëm ci wutum lem ndax ci jamonoy nawet ay tóortóoram man nañu dundal yamb yi ngir ñu man a am lem bu doy. Leneen ci ay njariñam, fóyteefu garabu kàdd di àdd lu am solo la ci dundug jur.

## Nataali '''kàdd'''









## Turu xam-xam wi
Faidherbia albida Acacia albida la tuddoon

Wàll:Garab
Ngigis

**Ngigis** xeetu garab la guy ne ci sahel bi ci réew yu mel ni Senegaal, Gànnaar...



## Melow '''ngigis'''
**Ngigis**, as ngarab la gog ay xobam xob yu xaw a dëgër lay doon te xaw a yaatu te am njariñ lool, melow garab gi nag man naa àgg 3i met ba 15i met ci njoolaay. Garab la gu bari fu ñu ko man a fekk nu man koo bay cib àll. Garab gi man na joxe ay ñam mbaa ay garab yuñ man di fajoo.

## Njariñal '''ngigis'''
Foytéefam day jariñ ci wàllu togg.

Ci wàllum paj nag, garabu ngigis xob yi ak bant yi ak reen yi yépp a am njariñ. Bu nu tàmbalee ci xob yi, dees koy yëy, ndox moo mu muy genne lanuy muucu mooy faj biir buy metti walla sëqët walla ku jaan màtt. Bu nu fabee xob yi lakk ko bamu def dóom, danay faj góomu ku jaan  màttoon dana koy wowal ngir mu gaaw a wér it.

Reen yi man nanu koo jëfandikoo ci jigeen joo xam ne mbaaxam day yàgg, dana faj itam linuy wax "emorasi" muy yaram wuy nàcce ci biir dana musal it ci ëmb buy yàqu, dana faj it sëqët su yàgg, dana faj it soj walla coonay yaram.

Bu nu ñëwee ci xas mi. Xas mi bu nu ko toggee man naa faj soj man naa faj dënn buy metti ci biir, man naa faj màttiitu jaan. Xas mi nag ak xob yi nga boole ko togg moo gën a gaaw ci bëñ buy metti danga koy suuroo ak di ko galaxndikoo.

## Nataali '''ngigis'''

## Turu xam-xam wi
Piliostigma reticulatum

Wàll:Garab

Wàll:Gàncax
Xël

**Xël** xeetu garab la gu bokk ci njabootu Moraceae.



## Melow '''xël'''
Xël man nay hàgg ba 40i met ci guddaay.

## Nataali '''xël'''





## Turu xam-xam wi
Ficus platyphylla

## Yeneen i làkk
Araab: التّين Farañse: figuier
Monte Águila

**Monte Águila** dëkku di Sili. Nitñii motnañu 6.090 (2002).


File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|
File:Bomberos monte aguila.jpg|
File:Img-estadio.jpg|
File:Entrada x yumbel.jpg|
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|
File:Carros abandonados mte aguila.jpg|
Suuna

**Suuna** xeet la ci xeeti garab yi mi ngi bokk ci njabootug buwaasiis ñu di ko bay ngir ay doomam yi nga xam ni dañuy tàkk. garab la gog moom lañuy gën a bay ci xeeti garab yi.

 ==Melo wi== 
Garab la gog guddaayam man naa àgg 1 jëm 3 ba 4i met, ay doomam dañuy yor melo wu xaw a weex, walla xaw a mboq, walla xawa baam te niru ak ay fer.

 ===Solo si==
 Garab gu ñuy bay la lool te bari ay njariñ fële ca End ak Pakistaŋ, ca Sahel ak Afrig ci yenn barab yi. Ay doomam dañu koy jëfandikoo ni Ceeb ñu di ko tàngal bamu ñor te it dañu koy soppi di ko def Fariñ; boo demee ci yenn réewi Afrig yi am na ñu ko fay soppi am ñoll. Fële ca Órob garab la gog dañu koy jox mala yi ñu di ko jëfandiko. 

## Nataali Suuna

Dencukaay:Pennisetum glaucum (2789788742).jpg|Buy tàmbali
Dencukaay:Pennisetum glaucum (2789791444).jpg|Buy tàmbalee ami doom
Dencukaay:Pennisetumglaucumgrain.jpg|Nataalu doom yi
Dencukaay:Pennisetum glaucum-1-yercaud-salem-India.JPG|Doom yi di meññeef mi
Dencukaay:देवठाण बाजरी Devathan Bajari.jpg|Toolub suuna

## Turu xam-xam
Pennisetum glaucum

Wàll:garab
Sëng

**Sëng** garab la gu fekk baax ca Afrig.

## Melo
Guddaayu sëng day toll ci 4 ba 7i Met. Garab la gu siiw, am na ca Asi, ca Óstraali ak réewi Karayib yi. Ay xobam dañoo sew, yaram wi daa baam, dañiy janoo tey toll ci 5 ba 15i sàntimet. Meññeef mi day nekk ciy xolliit yu mboq walla yu xuun di am 4 ba 5i doom. Garab gi mingi jebbi ci ñaareelu xaaju noor bi. 

## Njariñ
Ay reenam dees na ko fajoo ci yax yuy metti ak gone guy waccu, ba tay reen yi bees ko jaxasee ak xob day dindi kadam. Bantam dafa dëgër te ñeme max te itam dees na ci liggéey ay njëfendaay. Bantam itam neex naa togge te man këriñ lu baax! Reen bu tooy bi bees ko dëbbee, tay ko ci bëñ buy metti da koy faj. Ngir faj "estomaa" góomu biir dangay jël ŋëbub xob yi ak i reen boole leen baxal ci liitaru ndox bàyyi ko bam sedd nga segg ko di ci naan benn kaas saa yoo lekkee ba noppi. 

## Nataal

Dencukaay:Dichrostachys cinerea 0010.jpg|Tóortóor bi
Dencukaay:Dichrostachys cinerea 0007.jpg|Meññat mi buy door
Dencukaay:Dichrostachys cinerea 0011.jpg|Meññat mi
Dencukaay:Dichrostachys cinerea 0008.jpg|Xob yi


Wàll:garab
Wereg

**Wereg** xeetu garab gu bàyyikoo Afrig te bokk ci njabootu fabacées.

## Melo wi
# **Gudaay:** 3 ba 6i met. 
#**Xànc:** melow baam la yore. 
# **Doom bi:** -Daa tàcc -5 ba 7,5i sàntimet ci guddaay. -1,7 ba 2,5i sàntimet -5 ba 6i xoox yu baam-nëtëx lay ëmb. 

## Njariñ

- Dees koy fajoo. 
- Dees koy jëfandikoo ci aniin
- Dees koy lekk. 

## Nataal yi

Dencukaay:Fleurs d'Acacia Sénégal (Senegalia senegal).jpg| tóortóori wereg 
Dencukaay:Senegalia rugata (Lam.) Britton & Rose (32427689043).jpg| xobi wereg yu wow 
Dencukaay:Shikakai (Hindi शिकाकाई) (33114666911).jpg| xob yi 
Dencukaay:Gum Arabic.jpg|Daakaaney wereg


## Turu xam-xam wi
Senegalia senegal

Wàll:garab
Benteñe

**Benteñe** xeetu garab la gu bokk ci njabootu Bombacaceae ci nose gu yàgg ga, ci gu yees gi nag ci gog Malvaceae 

## Melo wi
Garab gu am jëm la gog man na àgg ba 40i ci guddaay (ba sax 60i met ci guddaay ca Afrig). Ronam day liis, am i dég te ci yaatal wàqaasam day tàlleeku ba noppi raase. Tóortóoram 5 ba 9i xob lay am, yu wërmbalu lay doon te guddee nu day ni 10 ba 18i sàntimet. Foytéefam këmbaan guy lang, 10 ba 30i sàntimet moo di guddaayam. 

## Njariñ li
Màttum benteñe nekk na lu ñu bari xëntewoo ngir jariñoo ko ci anam yu wuute te bari.

## Nataal yi

Dencukaay:Ceiba (Ceiba pentandra) (14366830029).jpg|Garab gi
Dencukaay:Ceiba pentandra (324596620).jpg|Tóortóor yi
Dencukaay:Ceiba pentandra 40zz.jpg|Xob yi
Dencukaay:Ceiba pentandra 0011.jpg|Dég i benteñe
Dencukaay:Ceiba pentandra 16zz.jpg
Dencukaay:Ceiba pentandra fruit out hg.jpg|Doom bi


## Turu xam-xam
Ceiba pentandra

Wàll:garab
São Jorge dos Órgãos

**São Jorge dos Órgãos** benn dekk-dëkkaan São Lourenço dos Órgãos ci yu dunu Santiago, Kap Weer.

## Dayo
*Tomé Varela da Silva
## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Santiago (Kap Weer)
Salto (Kap Weert)

**Salto** benn dekk-dëkkaan Mosteiros ci yu penku yu dunu Fogo, Kap Weer.

## Karmat ak delluwaay

Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Wàll:Fogo (Kap Weert)
Mborosaan

**Mborosaan** xeet la ci ci xeeti garab yi, mi ngi bokk ci njabootug "Apocynaceae", mi ngi cosaanoo fee ca Afrig, ci réewum Birmani, foofu dinañ fa fekk lu tolloog 78i garabi **mborosaan**. 

## Melo wi
Guddayam man naa  jàpp  150i met.

## Nataal yi

Dencukaay:Caralluma retrospiciens, Omo Valley, Ethiopia (15044468948).jpg|Nataalu mborosaan
Dencukaay:Caralluma acutangula Bild0685.jpg|Meññet mi
Dencukaay:Caralluma acutangula (8003677865).jpg


## Turu xam-xam wi
Caralluma retrospiciens 

Wàll:Garab
Béer

**Béer** garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées.

## Melo wi
Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10i met. Garab gu bari lool ay witaamin la. Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool.

## Njariñ yi
-Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi. 
-Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi. 
-Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru.

## Nataal yi

Dencukaay:Sclerocarya birrea habitus.jpg|Garabu béer
Dencukaay:Marula04.jpg|Dàtt bi
Dencukaay:Sclerocarya birrea leaves.jpg|Xob yi
Dencukaay:Marula01.jpg|Meññatum béer lu njëkk ñor
Dencukaay:Sclerocarya caffra (4336954559).jpg|Mññat mi ginnaaw bamu ñoree
Dencukaay:Sclerocarya birrea - cut seeds.jpg|Doom buñu xar


## Turu xam-xam wi
Sclerocarya birrea
Wàll:garab
Sëriis

**Sëriis** garab gu bàyyikoo Madagaskaar la. Ci njabootu Phyllanthaceae la bokk. Doomam dees koy lekk, day wex. Xobam rënd la ci toggi yenn réew yi 

## nataal yi

Dencukaay:Phyllanthus acidus 2.jpg|Tóortóori sëriis
Dencukaay:Phyllanthus acidus fruits JEG9490.jpg|Meññat mi
Dencukaay:நெல்லி 4.JPG|Xob yi
Dencukaay:YosriCermaiBuah.jpg
Dencukaay:YosriPokokCermaiBatang.jpg|Ëkk gi

## Turu xam-xam
Phyllanthus acidus 

## Yeneen làkk
 Farañse: girembellier

Wàll:garab
Àkkasaa

**Àkkasaa**, garab la gu bokk ci njabootu Fabaceae, Asi gu Ngopp suuf (bëjsaalum-penku) la bàyyikoo waaye ci lu yees nit tasaare na ko, ji ko Afrig.

## Melo wi
Garab gi man na àgg ba 25i met ci guddaay. Xobam day njaxas. Tóortóoram ya dañuy mboq te dajaloo ciw car ba noppi sëq te di guddee nu day ni 15 ba 30 sàntimet. Doom bi day wërbalu teg ci di àgg 10 ba 30i sàntimet ci guddaay.

## Njariñ yi
Dees ko jëfandikoo ngir: -Jëmbat pàkk yi booy. -Dekkil suuf su dee. -Faj mettig yenn cér yi. -Defar yenn garab yi. 

## Nataal yi

Dencukaay:Senna siamea (2744539808).jpg|Tóortóoru àkkasaa
Dencukaay:Senna siamea, Senna siamea. മഞ്ഞക്കൊന്ന 5.jpg|Xob yi
Dencukaay:Senna siamea (2743696211).jpg|Doom yi
Dencukaay:Senna siamea seeds.jpg|Xooxu doom bi


## Turu xam-xam wi
Senna siamea 

## Tur wi ci yeneeni làkk

Farañse: cassia du Siam/ casse du Siam.

Wàll:garab
Paftan

**Paftan** gi garabu tóotóor la gu bokk ci njabootu Apocynaceae.

## Melo wi
Garab gu yam la, man na àgg ba 3i met. Doomam day wërbalu te duuf.
Moom ak xob wi wirgo wu nëtëx lañuy yore. Tóortóor bi day weex. 
Garab gi day nacc di génne meen mu bari.

## Njariñ yi
Garab gu am solo la ci wàllu paj.

## Nataal yi

Dencukaay:White Calotropis gigantea flower.jpg|Tóortóoru paftan
Dencukaay:Calotropis gigantea Leaf.jpg|Xob yi
Dencukaay:Calotropis gigantea opened half opened fruit.JPG|Doomu paftan
Dencukaay:"CALOTROPIS GIGANTEA BUDS".JPG|Doom yi bu matagul
Dencukaay:Calotropis procera seeds.jpg


## Turu xam-xam wi
Calotropis procera 

Wàll: garab
Yiir

**Yiir**  garab la gu guddaayam man a àgg ba ci 12 jàpp 20i met, yaatuwaayam ci benn met lay toll. Moom nag ñi  ngi ko duppee garabu weñ ndax dëgëraaym max manalu ko dara.

## Bérëbam
Garabu yiir nag amna Senegaal, Kamerun, Sudã ba Niseer.

## Njariñ yi
Ay reenam day faj bëñ yu kadam, am xasam it baax na ci góom. Ay xobam ak i bantam baax na ci góomu biir. Bantam bu dëgër boobu dees ciy defar i lal, ak i armuwaal, ak ay ndënd.

## Nataal yi

Dencukaay:Bénin-Prosopis africana (1).jpg|Garabug yiir
Dencukaay:Prosopis africana seeds.jpg|Xoox i yiir


## Turu xam-xam wi
Prosipis africans

Wàll:garab