open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xayma

**Xayma yi** ay xamuwaay la ñu yuy tabaxu ciy xalaat-jiital, ci ay fook naa, yu aju cig xellu. Doon na itam xam-xam biy seet aka biral ay xamteef, di itam ki leen di jangale.

**Xayma**

## Teerekaay
* Mbaye Faye, *Nanu Xayma : Mathématiques modernes en langue nationale wolof à l’usage des opérateurs en alphabétisation, des élèves et des enseignants alphabétisés en wolof*, 2006. 
* Institut des langues nationales, *Baatalu xayma, nasaraan ak wolof* / *Lexique des mathématiques, français-wolof*, Nouakchott (Gànnaar), 1997.


*
Xayma
Cuub

**Pentuur**

## Senegaal
*Fodé Camara
*Soly Cissé
*Kalidou Kasse
*Iba Ndiaye
*Souleymane Ndiaye
*Ousseymou Sarr
*Amadou Sissokho
*Moussa Tine

Wàll:Cuub
Soxna

Soxna mooy baat bu ñuy jox kilifa gu jigéen, bu doon góor la sëriñ lees di wax. 

Dees na tudde soxna itam ndayu nitug Yàlla gu ñu ràññee, ngir màggal ko, ci misaal : Soxna Maryaama (yaayu Yeesu iisaa).

Dees na faral it di woowe soxna yeneen jigéen, ndax rekk séen jikko yu rafet walla rekk ngir wormaal gu ñu leen wormaal.

ci gàttal soxna jigéen ju baax.
 
Ñi ëpp bu ñu koy jëfandikoo jabar lañu ciy jublu

Dees na wax it doomu soxna jublu ci Sëriñ, nitug Lislaam:kër doomi soxna yi,

Wàll:Lislaam
Wikipédia:Yorkat/Woloflover

#### Project and language
I request sysop access.

The Wolof Wikipedia does not currently have any Wolof speaking contributors. Thus far I have been unable to contact the administrator who also does not understand Wolof. Although I am new to Wikipedia, I would like to be able to set up a sub-project on the Wolof site (Bible Encylopedia in Wolof) which I would like to moderate personnally, and also develop a Wolof user interface. Thus I would like to have temporary administrator access. I live in the bush with a poor internet connection. This would be sufficient to keep an eye on new contributions, but not for major new development. Thus, most of my work will be done on monthly visits to the capital. Therefore I would appreciate at least a period of 6 months, with a view to an eventual permanent administrator status.

***Language Code:** wo
***Local Request Link:** ***Local User Page:** Thank you.

Wàll:Yorkat
Ayóoba

Ci làkku ibrë (אִיּוֹב) la tur wi jóge. Ayóoba mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam. Ci angale mooy *Job*; Ci faranse mooy *Job*

Benn nit ku fonkoon Yàlla la woon. Yàlla may na Ibliis mu man koo fitnaal. Naka noonu daje na ak coono yu bare. Ay doomam yépp dee nañu te mu ñàkkoon li mu am lépp ci benn fan, ba noppi ànd ak feebar bu metti. Waaye nangu na lépp ak muñ. Man nañu jàng jalooreem ci téere Ayóoba (Job 1:1).

Ci Injiil ci Sa 5:11 la feeñ.

Wàll:Diine
Wàll:Yonenti Lislaam
Sëriñ

* sëriñ mooy tekki kilifa diinè lislaam. Am xamxam bu sell ak mëna def keemaan (ci doolè Yalla) mooy ñaari kalité yi ñuy gëna yaakaar ci ab sëriñ.

* sëriñ goor lay doon, waayè am na jiggèèn yu am kalitè yooyu, ñu leen di tudde soxna.

* sëriñ it  dina faral di tekki ag màggal, niki Monsieur ci Fr, bu dee jigéen ñu ne soxna si
Beer

**Beer** (fr. *Gorée*) : dun (Senegaal)


Dencukaay:L'Isle de Gore Schley 1772.jpg|Beer (1772)
Dencukaay:Gorée-MaisonEsclaves1.jpg|Maison des Esclaves
Dencukaay:GoréeBaobab.jpg|Guy


Wàll:Dun
Wàll:Senegaal
Yuusu Nduur

**Youssou Ndour** (*[[Born]]*: Ndakaaru, 1959), nit
Bokk na ci ay waxam : **Fital mbubb a ma ko gënal, mburoo ma ko gënal**

Wàll:Woy
Wàll:Nit
Cosaan

**Cosaan** baati `Seereer-Safen` la. Moo teki "début" / "origine" / "commencé" ci làkki Seereer.

Wàll:Cosaan

Ci xëtt wi,  see fas  tekki . Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit . Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthropo=nit ak logie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy r, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan,  lunġa   länkalee , di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture" wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl. 
Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la.  
Gëstukat , dalee ko ci jamano yu yàg ya, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jel, dañu tànn ci seen cosaan ay lëffin. Rax ci dooli, dañuy fen. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôkaar . Cosa, don te mengo tul ak. Cosaan ak aaday Reew yi eup  dañu wali ci cosaanu reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal. 

Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëkk yi ñoo  noot,   seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam,, ñeppu nagu nagn ni askan . Nit ku nuul  yam wanee ne nit Lolu di ndam lu rey si xeetu nit .Ndax te bo xamul , do xam .
SEEX LO

## Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Séeréer
Abadon

Ci làkku ibrë (**אבדון**) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Abaddon*; Ci faranse mooy *Abaddon*

Turu malaakam kàmb gu xóot gi la, ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Tur wi ci gereg mooy Apolyon. Dafa tekki 'yàqkat'. Dafay wax ci buuru njéeréer yi ñu gis ci téere Peeñu ma ci Injiil (Pe 9:1-12). Lu ëpp ci boroom xam-xam Injiil yi xalaat nañu ne ci Ibliis lay wax.

Ci Injiil dañuy gis *Abadon* ci Pe 9:11.

Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
Abba

Ci làkku gereg \~Abba\~; Ci làkku ibrë \^aba\^. Ci làkku yawut la baat bi jóge.
Ci angale mooy *Abba*; Ci faranse mooy *Abba*

Mu ngi tekki ‘Baay' ci làkku yawut. Turu cofeel la. Yeesu moo jëkka boole tur wi ak Yàlla. Làkku yawut wi ci jamano Injiil ji, arameyni la tuddoon. Mujjoon nañu àbb baat bi, duggal ko ci làkku gereg ak ci làkku ibrë.

Ci Injiil dañuy gis *Abba* ci Mk 14:36; Ro 8:15; Gal 4:6.

Wàll:Baat yi jóge làkku yawut
Abel

Ci làkku ibrë (**הֶבֶל** / **הָבֶל**) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Abel*; Ci faranse mooy *Abel*

**Abel** mooy ñaareelu doomu Aadama ak Awa. Magam, Kayin, moo ko réy (Ge 4:2-8). Ci Lislaam mooy Haabiil.

Ci Injiil dañuy wax ci *Abel* ci Mc 23:35; Lu 11:51; Yt 11:4; 12:24.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Abilen

Ci angale mooy *Abilene*; Ci faranse mooy *Abilène*

Diiwaan bu ndaw la woon, ci Siri ci diggante Libaŋ ak Damas. Diiwaan ba wër na dëkk bu tuddoon Abila. Abila sore woon na Damas ca sowu kaw lu tollu 29 kilomet. Bi Yeesu juddoo Lisañas moo ko yilifoon. Gannaaw loolu bokk na ci nguuru Erodd Agaripa II ba noppi ñu boole ko ak diiwaanu Siri. 

Ci Injiil dañuy wax ci *Abilen* ci Lu 3:1.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Siri
Abiya

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Abijah* or *Abia*; Ci faranse mooy *Abia*

Ci Injiil dañuy gis ñaari nit ñi bokk tur *Abiya*.

# Ñaareelu buur ci Yuda, mooy doomu Robowam. Ñetti at la nguuru ci Yerusalem. Bind nañu ay jalooreem ci 1Ki 14:31-15:8; 2Ch 11:20-22; 12:16-14:1. Bokk na ci maamaati Yeesu yi ñu bind ci Mc 1:7.
# Kenn ki soqikoo ci Aaroona (1Ch 24:10). Daawuda fal na askanu Aaroona ngir ñu toppatoo liggéeyu këru Yàlla. Mu xàjjale leen ba ñu nekk 24 kër. Kër gu nekk toppatoo nañu ñaari ayu-bés at bu nekk. Sakariya, baayu yonent Yàlla Yaxya bokkoon na ci askanu Abiya (Lu 1:5).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Abiyatar

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Abiathar*; Ci faranse mooy *Abiathar*

Saraxalekat bu mag ba la woon, ci jamano nguuru Daawuda. Man nañu ko gis ci 1Sa 22:20-21; 2Sa 15:24-29; 20:25; 1Ki 2:22-27,35; 1Ch 15:11-13; 27:33-34.

Ci Injiil dañuy wax ci *Abiyatar* ci Mk 2:26.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Aana

Ci angale mooy *Anna* te ci faranse mooy *Anne*.

Yonent bu jigéen ku màggat lool la woon. Jëkkëram gaañu na waaye Aana séyaatuloon. Guddi ak bëccëg dafa doon jaamu Yàlla ca këru Yàlla ga ca Yerusalem. Bi waajuri Kirisit indi woon Yeesu ni liir, Aana waxoon na ci moom ci kanamu ñépp ñi fa nekkoon. (Lu 2:36-38).

Ci Injiil dañuy gis *Aana* ci Lu 2:36,38.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Linjiil
Aaroona

Ci làkku ibrë (**אַהֲרֹן**) la tur wi jóge. *Aaroona* mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam. Ci angale ak ci faranse mooy *Aaron*.

Magu yonent Yàlla Musaa la woon, ñu bokk ndey ak baay. Ñetti at la Aaroona mage Musaa. Baayam, Amram la tudd te yaayam Yokebedd (Ex 6:20). Amoon na ñeenti doom yu góor ci jabaram, Eliseba. Ñooy Nadab ak Abiyu ak Elasar ak Itamar (Ex 6:23). Aaroona amoona benn rakk bu jigeen, mingi tudd Mariyaama, doomu ndeyu Aaroona ak Musaa (Ex. 15:20). Mariyaam bii, bokkul ak yaayu Yeesu Krist.

Ba Musaa demee ci kanamu Firawna Aaroona dafa àndoon ak moom ngir nekk yonentam (Ex 7:1). Yàlla tànn na ko, mu jëkka doon saraxalekat bu mag ba ci biir bànni Israyil. Moom moo sàkkaloon bànni Israyil benn xërëm bi xaaroon Musaa ca tundu Sinayi. Ñu tëgglu aw sëllu, muy xërëm, ñu di ko tuuru, di bànneexu ci seeni jëfi loxo (Ex 32:1-28). At, ya Aaroona dundoon, 123 la. Ci kaw tund wi ñu wax Xor la faatu (Nu 33:39). 

Man nga jàng jalooreem ci Ex 4:14-16; 4:27-31; 5:1-4; 15-21; 6:28-7:13; 19-22; 8:5-12; 16-19; 9:8-12; 16:2-10; 19:23-24; 24:1-2,9-15; 28:1-12,29-30; 32:1-8,14-28,35; 34:29-33; Le 8:1-9:24; 10:1-4; Nu 3:1-4; 12:1-15; 14:2-5; 16:1-35; 41-50; 17:1-10; 18:1,8,20; 20:1-12; 23-29; 26:58-61. 

Ci Injiil dañuy wax ci *Aaroona* ci Lu 1:5; Jëf 7:40-41; Yt 5:4; 7:11; 9:4.

Wàll:Diine
Wàll:Yonenti Lislaam
Wàll:Diine
Wàll:Yonenti Lislaam
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Abiyudd

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Abiud*; Ci faranse mooy *Abiud*

Doomu Sorobabel (mi bokkoon ci njiiti Israyil yi, bi ñu génne ci Babilon) la woon. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:13).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Adaramit

**Adaramit** (Ἀτραμύττιον) – Ci angale mooy *Adramyttium*; ci faranse mooy *Adramyttion*.

Benn dëkku ak teeru la woon, ci diiwaanu nguuru Room bu tuddoon Misi. Tey jii mooy dëkk bu tudd *[[Edremit]]* ca réewu Tirki. Waaye ci dëgg-dëgg, ci bérabu dëkk bi tudd tey jii *Karatash* la nekkoon. Ma nga fare woon dun bu tuddoon Lesbos. Ci jamano Injiil ji nekk na ci diggante dëkku Torowas ak dëkku Pergam.

Ci Injiil dañuy wax ci *Adaramit* ci Jëf 27:2.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Tirki
Adi

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Addi*; Ci faranse mooy *Addi*

Benn ci maamaati Yeesu ci Luug la woon (Lu 3:28).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Adiratig

Ci angale mooy *Adriatic*; Ci faranse mooy *Adriatique*

Géej la, ci diggante dunu Kereet ak dunu Sisil (*Sisile*). Tey jii géej ga mingi tudd Géeju Iyoniyeen (*Mer Ionienne*). Bokkul ak li ñu wax Adiratig tey ji. Adiratig tey mooy géej ga nekk ci diggante Itaali ak Yugosalawi (*Yougoslavie*). 

Ci Injiil dañuy wax ci *Adiratig* ci Jëf 27:27.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Itaali
Agabus

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale ak ci faranse mooy *Agabus*.

Toppkatu Yeesu la woon ci Yerusalem, ku Yàlla mayoon mu mana yégle lu wara ñëw (yonent). Am na benn aada bu wax ne Agabus bokkoon na ci 72 taalibe yi Yeesu yónni ci Lu 10:1.

Ci Injiil dañuy wax ci *Agabus* ci Jëf 11:27-28; 21:10-12.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Aram

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Aram* or *Ram*; Ci faranse mooy *Aram*

Doomu Esrom la woon, di maamaatu Daawuda (1Ch 2:10; Ru 4:19). Naka noonu, bokk na ci maamaati Yeesu ci Macë (Mc 1:3,4). Aram mooy ki ñu tudd Admin itam ci maamaati Yeesu ci Luug (Lu 3:33).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Afiya

Ci angale ak faranse mooy *Apphia*.

Jenn jigéen ji dëkk Kolos la woon. Bokkoon na ci këru Filemon. Man na nekk sax jabaram la woon.

Ci Injiil dañuy wax ci *Afiya* ci Fm 1:2.
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Akas

Ci làkku ibrë (**אחז**) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Achaz* or *Ahaz*; Ci faranse mooy *Achaz*

Li dale ci Robowam, fukkeelu buur ak benn la woon ci Yuda. Doomu Yowatam la woon, di benn ci maamaati Yeesu ci Macë (Mc 1:9). Dañuy gis jalooreem ci 2Ki 15:38-16:20; 2Ch 27:9-28:27; Isa 7:1-25.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Akayi

Ci angale mooy *Achaia*; Ci faranse mooy *Achaïe*

Diiwaan la woon ci nguuru Room. Mooy genn wàllu Geres bu féete bëj-saalum.

Ci Injiil dañuy gis *Akayi* ci Jëf 18:12,27; 19:21; Ro 15:26; 1Ko 16:15; 2Ko 1:1; 9:2; 11:10; 1Tes 1:7,8.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Girees
Akaykus

**Akaykus** – Ci angale mooy *Achaicus*, ci faranse mooy *Achaïcus*.

Benn toppkatu Yeesu bu dëkk ci Korent la woon. Moom ak Fortunatus ak Estefanas dem nañu Efes ngir xamal Pool xebaaru mbooloom ñi gëm ma nekkoon ca Korent.

Ci Injiil dañuy gis *Akaykus* ci 1Ko 16:17.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Akilas

Ci angale mooy *Aquila*; Ci faranse mooy *Aquilas*

Benn Yawut ak toppkatu Yeesu la woon, ma nga juddu woon Pont ci Asi Minër. Jabaram, Pirsil la tuddoon. Defarkatu tànt la woon ni Pool. Nawle ak Pool la, ci liggéeyu Boroom bi, te dafa amoon mbooloom ñi gëm ma doon daje ci seen kër ci Room.

Dañuy jàng ci *Akilas* ci Jëf 18:2-3,18-19,26; Ro 16:3-5; 1Ko 16:19; 2Tim 4:19.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Akim

Ci angale mooy *Akim*; Ci faranse mooy *Achim*

Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:14). Turam feeñul ci Kóllëre gu jëkk gi.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Agaripa

Ci angale ak ci faranse mooy *Agrippa*.

Buur Erodd Markus Yulyus Agaripa II bokkoon na ci juróomi buur ya tudd Erodd. Baayam itam Agaripa la tuddoon, mooy sëtu Erodd bu mag ba. Ci 27 g.K. la juddu. Yónni nañu ko Room ngir mu jàng. Ci 44 g.K., bi mu amee daanaka 16 at, baayam gaañu na. Ci 48 g.K. Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), magu baayam dee na itam. Buur Këlódd Sesaar moo ko faloon buuru diiwaan yi baayam bu ndaw yilifoon, ba noppi ci 53 g.K. dolli ko ak yi maamam Filib ak Lisañas yilifoon. Mu nguuru ci Yude 48 ba 66 g.K.. Dafa séy ak rakkam Berenis (ñu bokk ndey ak baay). Dëj nañu Pool ci kanamam (Jëf 25:13-26:32) bi Agaripa amee daanaka 30 at te sooga jóge woon Room ngir sampu ci Yerusalem ak Sesare. Ci 65 g.K. Agaripa mënul noot yengu-yengu Yawut yi. Ci xeex bi mujj am, xare Room tas na réew mi ba dara desu ci 70 g.K.. Ci 75 g.K. nguuru Room may na Agaripa mu yilif wàll ci Siri. Gaañu na daanaka 100 g.K..

Ci Injiil *Agaripa* moo feeñ ci Jëf 25:13,22,23,24,26; 26:1,2,19,27,28,32.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Albaatar

Ci angale mooy *alabaster*; Ci faranse mooy *albâtre*

Xeer wu weex ni kew la, te rafet. Daan nañu ci yett ay njaq.

Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 26:7; Mk 14:3; Lu 7:37.

Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
Ajara

Ci làkku ibrë (**הָגָר**) la tur wi jóge. *Ajara* moo ni ñu waxe tur wi ci Lislaam.
Ci angale mooy *Hagar*; Ci faranse mooy *Agar*

Jaamu Saarata la woon, ñu mayoon ko Yonent Yàlla Ibraayma ni jabar, mu am ci Ismayla. Misra la bawoo. Man nañu jàng jalooreem ci Ge 16:1-16; 21:9-21.

Ci Injiil dañuy wax ci *Ajara* ci Gal 4:24,25.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Alfe

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Alphaeus*; Ci faranse mooy *Alphée*

Turu 2 nit ñi wuute ci Injiil:

# Baayu Saag, mi bokkoon ca 12 taalibe Yeesu ya (Mc 10:3; Mk 3:18; Lu 6:15; Jëf 1:13).
# Baayu Lewi, juutikat bi bokkoon itam ci 12 taalibe Yeesu ya (Mk 2:14).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Alisa

Ci làkku yëwut (**אֱלִישַׁע**) la tur wi jóge. *Alisa* mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam.
Ci angale mooy *Elisha*; Ci faranse mooy *Elisée*

Yonent la woon, bu donnoon yenu yonent Yàlla Iliyas. Man nañu jàng ci jalooreem ci 1Ki 19:19-21; 2Ki 2:1-2; 3:11-20; 4:1-8:15; 9:1-3; 36-37; 13:14-21.

Dañuy wax ci *Alisa* ci Injiil ci Lu 4:27. Lu 4:27 wax na ci li ñu jàng ci 2Ki 5:1-27.

Wàll:Diine
Wàll:Yonenti Lislaam
Almasi bi

Ci làkku ibrë (**מָשִׁיחַ**), la baat bi jóge. Almasi bi mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (, **المسيح**).
Ci angale mooy *the Messiah*; Ci faranse mooy *le Messie*

Almasi bi mooy tekki 'Ku Yàlla fal ngir liggéeyal ko'. Yonent Yàlla yi jiitu woon jamano Kirist waxoon nañu ci lu jëm ci musalkat bi Yàlla dige woon nara ñëw. Tur wi dafa ëmb wax yooyu yépp. Yawut ya, bu ñu masaana fal kenn, dañu daan sotti diwlin ci boppam, muy yonent, muy sëriñ mbaa buur. Krist, Almasi bi nag, mooy Ki Yàlla sol Xelam, ngir wone ne mooy Yonent, Saraxalekat ak Buur bi. Moo di yonent, bi nuy jottali xebaaru jàmm fa kanam Yàlla. Moo di Saraxalekat, bi nu ubbil bunt fa Yàlla. Moo di Buur, bi yilif ñépp ak yépp.

Baat bii mu ngi jóge ci làkku araab, sukkandiku ci làkku ibrë, te muy tekki ‘Kirist' ci làkku gereg. Ci Injiil bi ci gereg *Almasi bi* dafay am ñaari yoon rekk (Yow 1:41; 4:25). Ci firi Wolof, bu Injiil bi ci gereg amee *Kirist* te mu bëgga wax ci ndombam dañu koy firi *Almasi*. Bu Injiil bi ci gereg amee *Kirist* te mu bëgga wax ci turam dañu koy firi *Kirist*. Seetal itam Kirist.

Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
Aloos

Ci angale mooy *aloes*; Ci faranse mooy *aloès*

Bantu genn garab la bu xeeñ lu neex, te joxe diwlin ji ñu def ci néew yi. Ci réewi penku yi la jóge. Boroomi xam-xam yi ci turu Akilariya agalosa (*Aquilaria Agallocha*) lañu ko xame. Garab yi am benn feebar rekk ñooy xeeñ. Feebar bi dafa soppi wàllu dàttam ba bant bi dëgër te ëmb benn diwlin bu neex. Bu ñuul bi mooy lu am feebar. Lu weex mooy lu amul feebar.

Dañu koy gis ci Injiil ci Yow 19:39.

Wàll:Gàncax yi ak garab yi ci Kàddug Yàlla
Ametist

Ci angale mooy *amethyst*; Ci faranse mooy *améthyste*

Per bu yolet la, bu xawa yaraax ni marjaan (jamaa) walla butéelu weer.

Dañu koy gis ci Injiil ci Pe 21:20.

Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
Amfipolis

Ci angale ak ci faranse mooy *Amphipolis*.

Dëkk bu am solo la woon, ci diiwaan bu tudd Maseduwan ci jamano nguuru Room ji. Ci bëj-gànnaaru Géeju Ese (*mer Egée*) la nekkoon. Nekkoon na ci yoon wu mag te wu am maanaa wu tudd Yoonu Eŋaca (*Via Egnatia*), wu jaar ci diggante Asi Minër ak Itali.

*Amfipolis* dafa feeñ ci Injiil ci Jëf 17:1.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Alegsàndar

Ci angale mooy *Alexander*; Ci faranse mooy *Alexandre*

Turu 4 nit ñi wuute ci Injiil:
# Doomu Simoŋ mi dëkk Siren, di magu Rufus (Mk 15:21).
# Menn mbokku saraxalekat bu mag ba, Anas, (Jëf 4:6).
# Benn Yawut bu jóge Efes (Jëf 19:33,34).
# Benn tëgg ci Efes. Bëre woon na ak waxi Pool (1Tim 1:20; 2Tim 4:14,15).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Alegsàndiri

Ci angale mooy *Alexandria*; Ci faranse mooy *Alexandrie*. Fondation : -334

Benn dëkk ak teeru ci Misra la, fu sorewul bëlub dexu Niil. Péeyu Misra la woon ci jamano Injiil ji, di dëkk bu gëna am solo ci Gereg yi. Ñaareelu dëkk bu gëna réy ci nguuru Room.

Dañuy fekk *Alegsàndiri* ci Injiil ci Jëf 6:9; 18:24; 27:6; 28:11.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Isipt
Aminadab

**Aminadab** – Ci làkku ibrë (עמינדב|Aminadav) la tur wi jóge. Ci àngale mooy *Amminadab* or *Aminadab*, ci faranse mooy *Aminadab*.

Baayu jabaru Aaroona, Eliseba la woon (Ex 6:23), di maamaatu Daawuda ak Yeesu. Bokk na ci maamaati Yeesu yi ñu gis ci Macë ak ci Luug (Mc 1:4; Lu 3:33).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Amiin

Ci làkku ibrë (**אָמֵן**) la baat bi jóge. *Amiin* mooy ni ñu koy waxe is làkku araab (**آمين**).
Ci angale ak ci faranse mooy *Amen*.

Baat bi dafay tekki 'Na  ame ni nga ko waxe.'

Ci Injiil dañu koy gis ci Mc 6:13; Ro 1:25; 9:5; 11:36; 15:33; 16:24,27; 1Ko 14:16; 2Ko 1:20; Gal 1:5; 6:18; Ef 3:21; Fb 4:20; 1Tim 1:17; 6:16; 2Tim 4:18; Yt 13:21; 1Pi 4:11; 5:11; Yu 1:25; Pe 1:6,7; 3:14; 5:14; 7:12; 19:4; 22:20.

Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
Amon

Ci làkku ibrë (אמון) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Amon*; Ci faranse mooy *Amon*

Tàmbalee ci Robowam fukkeelu buur ak ñeent ci réewu Yuda la woon, di maamaatu Yeesu ci Macë (Mc 1:10). Man nañu gëstu jalooreem ci 2Ki 21:18-26; 2Ch 33:21-25.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Amos

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale ak ci faranse mooy *Amos*.

Benn ci maamaati Yeesu ci Luug la woon (Lu 3:25).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Ampilyaatus

Ci angale mooy *Amplias* or *Ampliatus*; Ci faranse mooy *Ampliatus*

Benn toppkatu Yeesu ci Room la woon.

Dañu koy gis ci Ro 16:8.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Andare

Ci angale mooy *Andrew*; Ci faranse mooy *André*

Benn ci fukki taalibe Yeesu ya ak ñaar la woon, di rakku Simoä Piyeer. Ñu bokk ndey ak baay. Nappkat bu bawoo ca dëkk bu tudd Betsayda ca diiwaanu Galile la woon. Bala mu topp ci Yeesu nekkoon na taalibe Yaxya. 

Dañuy gis *Andare* ci Injiil ci Mc 4:18-20; 10:2; Mk 1:16-18,29; 3:18; 13:3,4; Lu 6:14; Yow 1:35-44; 6:8-9; 12:20-22; Jëf 1:13.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Andoronikus

Ci angale ak ci faranse mooy *Andronicus*.

Benn Yawut bu toppoon Yeesu la woon. Ndawu Kirist la woon ki bokkoon ak Kirist bala Pool.

Ci Injiil dañu koy gis ci Ro 16:7.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Anet

Ci angale mooy *dill* or *anise*; Ci faranse mooy *aneth*

Jiwu walla doomu gàncax gu saf la. Boroom xam-xam yi xam nañu ko ci turu Anetum graweyolensë (*Anethum graveolens*). Jëfandiku nañu ko ngir safal ñam ak faj feebar. 

Ci Injiil dañuy gis baat bi ci Mc 23:23.

Wàll:Gàncax yi ak garab yi ci Kàddug Yàlla
Anañas

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale ak ci faranse mooy *Ananias*.

Turu 3 nit ñi ci Injiil:

# Benn toppkatu Yeesu ci Yerusalem, mooy jëkkëru Safira. Jéemoon nañu nax mbooloo ñi gëm bi ñu jaayee woon benn pàkk ngir jox xaalis bi ndaw yi. Yàlla moo ko rey ca saa sa. Man nga ko jàng ci Jëf 5:1-10.
# Benn toppkatu Yeesu ci Damas, bi Yàlla yónni ci Pool jëkk bi Yeesu feeñee ci moom (Jëf 9:10-18; 22:12-16).
# Saraxalekat bu mag ba, ca 47 g.K. ba ca 59 g.K., maanaam ci jamano Pool ji (Jëf 23:2-4; 24:1). Ci at 66 g.K. kenn ku tudd Sakarii moo ko rey.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Anas

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Annas*; Ci faranse mooy *Hanne* ou *Anne*

Saraxalekat bu mag ba la woon. Kiriñus, boroom réewu Siri moo ko fal saraxalekat ci at 6 walla 7 g.K.. Waaye Garatus, boroom réewu Yude, folli na ko ci at 15 g.K.. Mu fal ci palaasam Ismayel ba noppi Elasar doomu Anas, ba noppi Simoä, ba noppi Kayif ci at 18 g.K.. Waaye gannaaw bi ñu ko follee, baatam dafa weyoon di am sañ-sañ bu bare. Naka noonu Anas ak Kayif bokkoon nañu ci liggéeyu saraxalekat bu mag ba ca jamano ji Kirist liggéeyoon. Kayif takk na doomu Anas.

Dañuy gis *Anas* ci Injiil ci Lu 3:2; Yow 18:13,24; Jëf 4:6; 5:17-18, 27-28.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Antipas

Ci angale ak ci faranse mooy *Antipas*.

Toppkatu Yeesu bu jóge Pergam la woon, bi ñu reyoon ndax ngëmam ci Yeesu.

Dañuy mana gis *Antipas* ci Pe 2:13.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Antipataris

Ci angale ak ci faranse mooy *Antipatris*.

Benn dëkk ci diiwaanu Samari la woon. Nekkoon na 42 kilomet ca bëj-saalumu Sesare ca joor gu nekk ca wetu Géej gu Mag ga. Ci yoon wu mag wa tudd Yoonu Maris (*Via Maris*), wi jaaroon ci diggante réew yi ci Palestiin, la nekkoon. Tey jii dëkk bu tudd *Ras el Ain* moo fa nekk. 

Dañuy gis dëkk bi ci Jëf 23:31.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Apeles

Ci angale mooy *Apelles*; Ci faranse mooy *Apellès*

Benn toppkatu Yeesu ca Room la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Ro 16:10.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Apiyus, péncu

Ci angale mooy *(Forum of) Appius*; Ci faranse mooy *(Forum d')Appius*

Benn dëkk ci réewu Itali la woon, bu amoon ja bu mag. Nekkoon na lu tollu 40 kilomet ci bëj-saalumu Room ci yoon wu mag wa tudd Yoonu Appien (*Via Appienne*). 

Dañu koy gis ci Jëf 28:15.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Apoloni

Ci angale mooy *Apollonia*; Ci faranse mooy *Apollonie*

Benn dëkk ci diiwaanu Maseduwan la woon, ci wetu géej ga tudd Géeju Ese (*Mer Egée*). Nekkoon na ci diggante dëkki Filib ak Tesalonig ci yoonu wu mag wa tudd Yoonu Eŋaca (*Via Egnatia*), wi jaaroon ci diggante Asi Minër ak Itali. 

Man nañu gis turu dëkk bi ci Injiil ci Jëf 17:1.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Girees
Araab

Ci angale mooy *Arab*; Ci faranse mooy *Arabe*

Naar yi, maanaam xeet yi jóge ci diiwaanu Arabi.

Araab yi bokkoon nañu ci ñi nekkoon ci Yerusalem ci Jëf 2:11.

Wàll:Xeet yi
Arabi

Ci angale mooy *Arabia*; Ci faranse mooy *Arabie*

Ci jamano Injiil ji, diiwaanu Arabi moo fare woon penku ak bëj-saalumu réewu Yude, maanaam wàllu bëj-saalumu réewu Yordani (*Jordanie*) ak wàllu bëj-gànnaaru Arabi sawuditt (*Arabie saoudite*). Nekkul woon lu ñuy wax diiwaanu Arabi tey jii, maanaam lépp lu nekk ci diggante Géej gu Xonq ak Géeju Pers (*golfe Persique*). 

Man nañu fekk tur wi ci Gal 1:17; 4:25.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Aretas

Ci angale mooy *Aretas*; Ci faranse mooy *Arétas*

Aretas IV Filopatiris, buur bu jóge réewu Arabi la woon. Jamanoom moo doon 9 j.K. ba 40 g.K.. May nañu Erodd Antipas doomam bu jigéen. Waaye Erodd dafa ko fase bi mu bëggee woon takk Erojàdd. Aretas yónni na ay xarekatam ci xare ngir xeex ak Erodd. Mu noot ko ci 36 g.K.. Aretas teg na benn jawriñ ngir yilif dëkku Damas. Kooku jéemoon na jàpp Pool.

Turam moo feeñ ci Injiil ci 2Ko 11:32.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Areyopas

Ci angale mooy *Areopagus*; Ci faranse mooy *Aréopage*

Bérab ci biir dëkku Aten la, bu nekk ci kaw wenn tundu xeex wu kawe. Amoon na ay siis yi ñu defare woon doj ngir kureelu dëkk ba manoon faa daje. Indi nañu Pool foofu ngir mu waareji (Jëf 17:18-34).

Tur wi moo feeñ ci Injiil ci Jëf 17:19,22,34.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Girees
Arimate

Ci angale mooy *Arimathea*; Ci faranse mooy *Arimathée*

Amoon na ay dëkk yi ñu tudde *Arimate* ci réewu Israyil. *Arimate* moo tur ci làkk gereg. Ci làkku ibrë ''Rama'' la tudd. Yaakaar nañu ne dëkk bu tudd Arimate ci Injiil moo nekkoon ci tund ma tudd Efrayim lu tollu 8 kilomet ci bëj-gànnaaru Yerusalem. Foofu la yonent Yàlla Samwil juddoo woon. Ci Injiil Arimate mooy dëkk ba Yuusufa, mi suuloon Yeesu, jóge. 

Mc 27:57; Mk 15:43; Lu 23:50; Yow 19:38.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Yoonu Eŋaca

Yoonu nguuru Room wu mag wu tudd **Yoonu Eŋaca** (*Via Egnatia*) dafa demoon ci diggante Asi Minër ak Itali. Tàmbale na fu dëkku Istanbuul nekk tey ji ca Géej gu Ñuul ga, jàll Maseduwan ba egg géeju Adiratig. Bokkoon na ca yoon wu ñu jaaroon ngir dem Itali ak Room.

Tali doj la woon. Maanaam defaroon nañu ko ak ay xeex yu ñu yett ba kaare ngir seen ànd jege. Yoonu Eäaca jàll na diiwaanu Maseduwan diggante Géej gu Ñuul ak Géeju Adiratig. Dafa tàmbali woon ca Géej gu Ñuul ca dëkk bu tuddoon Bisansë (*Byzanse*), mooy dëkku Istanbul, jaar ca dëkki Neyapolis, Filib, Amfipolis, Apoloni, Tesalonig, ak Pela ba noppi dem ba Dirxasiyum (*Dyrrhachium*) ak Apoloni ca Géeju Adiratig. Guddaay ga mooy tollook 800 kilomet. Nit ñi doon nañu dugg gaal ca Dirxasiyum walla Apoloni ngir jàll géej ga te fekk yoon wa jëm Room.
Apolos

Ci angale ak ci faranse mooy *Apollos*.

Benn Yawut la woon, bu bawoo ci Alegsàndiri. Boroom xam-xam ci Mbindi Yonent yi la woon, te nekkoon jàngalekat bu mag ci mbooloo ñi gëm ñi. Waxkat la woon itam, ku mënoona wax wax yu rafet ci gereg.

*Apolos* moo feeñ ci Injiil ci Jëf 18:24-19:1; 1Ko 1:12; 3:4-6,22; 4:6; 16:12; Tit 3:13.

## Karmat ak delluwaay


## Xool it

### Jukki yi ci lonku
* 

### Lëkkalekaay yu biti
*

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Aristàrk

Ci angale mooy *Aristarchus*; Ci faranse mooy *Aristarque*

Benn toppkatu Yeesu mi dëkkoon Tesalonig la woon, ànd na ak Pool ci liggéeyam.

*Aristàrk* moo feeñ ci Injiil ci Jëf 19:29; 20:3-5; 27:2; Kol 4:10-11; Fm 1:24.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Aristobul

Ci angale mooy *Aristobulus*; Ci faranse mooy *Aristobule*

Benn toppkatu Yeesu bu dëkkoon ci Room la woon. Man nañu gis turam ci Ro 16:10.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Arkelawus

Ci angale mooy *Archelaus*; Ci faranse mooy *Archélaüs*

Erodd Arkelawus, doomu Erodd bu mag ba, moo falu woon ci diiwaani Yude, Samari ak Idume (*Idumée*) 4 j.K. nguuru ba 6 g.K.. Yaayam Maltas (*Malthrace*) la tudd. Arkelawus ak Erodd Antipas ñoo bokkoon ndey ak baay. Yawut yi ak waa Samari yi jiiñ na ko kor ci kanamu buuru Room ndax coxoram. Buur bi Ogust Sesaar moo ko fuñ ci diiwaanu Gool (*Gaule*), maanaam Farans, ci 6 g.K.. Gannaaw loolu def nañu Yude diiwaan ci suuf nguuru Room, te jawriñ yi buuru Room fal yilifoon fa. Jabaram Mariyamënë (*Mariamne*), doomu Aristobul la, ki mu fase ngir takk Galafira (*Glaphyra*), jëtunu Alegsàndar (*Alexandre*), magam.

Man nañu gis tur wi ci Mc 2:22.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Arkib

Ci angale mooy *Archippus*; Ci faranse mooy *Archippe*

Benn toppkatu Yeesu ci Kolos la woon.

Man nañu gis turam ci Injiil ci Kol 4:17; Fm 1:2.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Armagedon

Ci làkku ibrë (הר מגדון) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Armageddon*; Ci faranse mooy *Harmaguédon*

*Armagedon* mooy turu benn tund ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Ci làkku ibrë Megido (*Meguiddo*) la tudd. Ci Injiil dafa misaale bérab fu xare bu mujj bi nara am ci diggante gaayi Yàlla yi ak gaayi Seytaane yi ci muju jamano ji. Tundu Megido bokk na ci tundi Karmel yi. Dafa nekkoon ci benn boru xunt mu mayoon nit ñi jàll tund yi. Ci joor bu nekk ci taatam la Sóol (1Sa 31:1-8) ak Yosiyas (2Ch 35:20-24) dee, te Sedeyon amoon ndam ci waa Majan ñi (Jud 7).

Armagedon mooy feeñ ci Injiil ci Pe 16:16.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Artemis

Ci angale mooy *Diana*; Ci faranse mooy *Artémis*

*Artemis* mooy turu jenn yàlla ju araam ju jigéen ci làkku gereg. Ci làkku waa room Diyana la tuddoon. Ñaari yàlla yu araam bokkoon nañu tur Artemis. Benn mooy li ñu gis ci Injiil, maanaam yàllay Efes (Jëf 19:23-41). Beneen yàllay gereg la woon ki ñu foog ne jigéenu yàlla ju araam ja tudd Apolo. Diine Artemisu Efes niroo na diine Astarte, yàllay waa Sidon.

Tur wi feeñ na ci Injiil ci Jëf 19:24,27,28,34,35.

Wàll:Yàllay xeet yi
Asaf

Ci làkku ibrë (**אָסָא**) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Asa*; Ci faranse mooy *Asaf*

Doomu Abiya la woon. Li dale ci Robowam ñetteelu buur ci Yuda la woon. Dafa nguuru lu tollu 41 at ci diggante 913 j.K. ba 873 j.K.. Man nañu jàng ci jalooreem ci 1Ki 15:8-24; 2Ch 14:1-16:14. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:7,8).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Asànkirit

Ci angale mooy *Asyncritus*; Ci faranse mooy *Asyncrite*

Benn toppkatu Yeesu ci Room la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Ro 16:14.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Aser

Ci làkku ibrë (אָשֵׁר) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Asher*; Ci faranse mooy *Asser*

Benn ci giiri bànni Israyil la woon, ñi soqikoo ci Aser, mi doon juróom-ñetteelu doomu Yanqóoba bu góor.

*Giiru Aser* moo feeñ ci Injiil ci Lu 2:36; Pe 7:6.

Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Asor

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale ak ci faranse mooy *Azor*.

Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:13,14).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Asos

Ci angale mooy *Assos*; Ci faranse mooy *Assos*

Benn dëkk ak teeru la woon, ci diiwaanu Misi. Tey jii, mooy dëkk bu tudd *Behramkale* ci réewu Turki (*Turquie*).

Dañuy wax ci *Asos* ci Injiil ci Jëf 20:13,14.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Tirki
Artemas

Ci angale mooy *Artemas*; Ci faranse mooy *Artémas*

Xaritu Pool la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Tit 3:12.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Arpagsàdd

Ci làkku ibrë (**אַרְפַּכְשַׁד** / **אַרְפַּכְשָׁד**) la tur wi jóge. Ci angale mooy *Arpachshad*; Ci faranse mooy *Arphaxad*

Doomu Sem ak sëtu Nóoyin la woon. Juddoom fekk na mbënn ma weesu ba teg ñaari at (Ge 11:10-13). Kenn ci maamaati Yeesu yi ci Luug la woon (Lu 3:36).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Asot

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Azotus*; Ci faranse mooy *Azot*

Dëkk la woon, ci bëj-gànnaaru diiwaanu Yude, lu tollu 4 kilomet diggam ak Géej gu Mag ga. Nekk na bu yàgg bala jamano Injiil ji, lu tollu 1400 at. Ci jamano yooyu *Asdodd* la tuddoon.

Man nañu ko gis ci Injiil ci Jëf 8:40.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Atali

Ci angale mooy *Attalia*; Ci faranse mooy *Attalie*

Dëkk la woon, di teeru bu gëna am solo ci diiwaanu Pamfili fa diiwaan bi digalook diiwaanu Lisi. Tey jii Antalya ci réewu Turki (*Turquie*) la. 

Man nañu koy gis ci Injiil ci Jëf 14:25.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Tirki
Awa

Awa soxnas Aadama

Ci làkku ibrë (חַוָּה) la tur wi jóge. **[[Awa]]** mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (حواء, Hawwa). Ci angale ak ci faranse mooy *Eve*. Turu jigéen ji Yàlla jëkka bind la. Ci faaru Aadama la ko Yàlla bindoon. Danuy gis jalooreem ci Ge 1:27-30; 2:20-4:2,25. Ci Injiil feeñ na ci 2Ko 11:3; 1Tim 2:13.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet

## Ci [[Lislaam]]

Awa ak Adaama sunu Boroom Moo ngi nuy nettali seen i bir ci Alxuraan, awa di Soxna ci Aadama, doon wéttalam ak noflaayam.

Alxuraan a ngi naan:
35. Ñu wax ne ko : “Yaw Aadama dëkkal ci àjjana yaak sa soxna, ngeen di fa lekkee na mu leen neexee, ca fa mu leen soobee ; te bu leen jege garab gile : kon dey ngeen bokk ci way-
tooñ ña”. [Saar 2: Nag Wa]

19. “Te yaw Aadama, dëkkal yaak sa soxna, Àjjana ; lekkleen yéen ñaar fu leen fi neex ; 
waaye buleen jegeñ garab gii ; su amee, ngeen tooñ.”

20. Séytaane jax-jaxal leen ngir mu feeñal ca ñoom ñaar la Nu leen nëbboon - ci seen cër - mu 
ne leen : “Seen Boroom terewuleen ngeen jegeñ garab gii lu dul ne Dafa bañ ngeen nekk ñaari 
Malaaka walla ngeen bokk ca ñay dund fàwwu [duñu dee] ! ”.

21. Mu waatal leen, ne leen : “Man dey damaa bokk rekk ci ñi leen di laabire”.

22. Mu tegtal leen cig wor. Ba ñu mosee ñoom ñaar garab ga, la seen pëy daldi feeñ ; ñuy witt 
di tafoo ay xob ca Àjjana. Seen Boroom woo leen, ne leen : “Ndax terewuma leen woon garab 
gii ? Te it wax leen ne Séytaane seenug noon tigi la ? ”

23. [Aadama ak Awa] daldi ne : "Sunu Boroom, tooñ nanu sunu bopp. Soo nu baalul, yërëm 
nu, kon dananu bokk ca ñu yàqule ña”.

24. Mu ne leen : “Wàccleen, ku ci nekk di noonu ka ca des. Suuf si, am ngeen fay dëkkuwaay 
ak i xéewal ab diir.”
25. “Fa ngeen di dunde, fa ngeen di faatoo, fa lañu leen di génnee [ngeen dekkiwaat].”
 [Saar 7: Dig Wa]
Aynon

Ci làkku ibrë la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Aenon*; Ci faranse mooy *Énon*

Bérab boo xam ne sorewul Salim la woon, ci sowu dexu Yurdan gi ci wàll bëj-gànnaaru dex ga. Xamatuñu tey jii ne tembe fan la *Aynon* walla Salim nekkoon. Waaye dañu koy gëna yaakaar bérab bu sorewul dëkk bi tudd tey jii Napalus (*Naplouse*). 

Man nañu koy gis ci Yow 3:23.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Alxuraan

Téeree ngii di benn ci yi ñu gën a yër ci àdduna bi, mooy téere bees sellal ci lislaam, di fi jullit ñiy ball-loo seen yoon di Shariiha, ak ci sunna siy dundiinu Yónnent bi (jàmm yal na nekk ci moom), kon nag bu am solo la lool fi jullit ñi.

**[[Alxuraan]]**: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk) »

Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonentaam ba Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa jees wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na ca lu nekk njëkk mu koy sàkk. Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Nun noo wàcce Alxuraan, te nun noo koy wattu»

* Saaru Xunti ma 
* Saaru Maryama

## Kaamil bi

*Alxuraanul Kariim

## PDF [[Alxuraan]] Ci [[Wolof]]

https://drive.google.com/file/d/1BJ2iVtK4TtpPtybvZTGaQRtpsrRmSWnk/view?usp=drivesdk PDF
Alxuraan

## Lëkkalekaay yu biti
* Al-Quran (Alxuraan)
Babilon

Ci làkku ibrë (בבל) la tur wi jóge ci Biibal.
Ci angale mooy *Babylon*; Ci faranse mooy *Babylone*

Ni ñu jëfandikoo *Babilon* ci Injiil mooy ñett.
# Babilon dëkku penku la woon, di péeyug réewu Kalde, maanaam *Irak*. Ci dexu Efraat la nekkoon, lu tollu 80 kilomet ci bëj-saalumu dëkku Bagadad (*Bagdad*). Fa la bànni Israyil nekke jaam ca 566-536 at lu jiitu Kirist. Mc 1:11,12,17; Jëf 7:43
# Léeg-léeg xanaa ñu misaale ko dëkku Room, ak it nguur, giy bëreek Yàlla ci muju jamono yi. Pe 14:8; 16:19; 17:5; 18:2,10,21,24
# Benn yoon ci 1Pi 5:13 mu nekk wax ju làqu ju misaale ko benn dëkk: xanaa Babilon walla Room walla benn tata nguur Room ci dexu Niil gi fu dëkku Kayro (*Cairo*) nekk tey jii.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Balaam

Ci làkku ibrë (בִּלְעָם) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Balaam*; Ci faranse mooy *Balaam*

Ku mbubboo turu yonent la woon, te fexe woon a rëbb bànni Israyil, ngir sàkku alal ca jamano Musaa. Bokkul woon ci Yawut yi. Gisaanekat la woon itam. Dafa digal buuru Mowab Balag, ñu jéema boole waa Israyil ak jaamu xërëm. Loolu moo tax Israyil rey nañu ko. Man nañu jàng ci jalooreem ci Nu 22:1-24:25; 31:8; De 23:4-5; Jos 13.22; 24:9-10

Injiil moo wax ci *Balaam* ci 2Pi 2:15; Yu 1:11; Pe 2:14.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Balag

Ci angale mooy *Balak*; Ci faranse mooy *Balak*

Balag, buur ci jamonoy yonent Yàlla Musaa la woon. Moo yilifoon waa Mowab. Fey na Balaam, ngir mu rëbbal ko bànni Israyil. Man nañu jàng ci jalooreem ci Nu 22:1-24:25.

Injiil moo wax ci moom ci Pe 2:14.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Balastus

Ci angale mooy *Blastus*; Ci faranse mooy *Blastus*

Bëkk-néegu buur ba Erodd Agaripa I la woon.

Turam feeñ na ci Injiil ci Jëf 12:20.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Elimas

Ci angale mooy *Elymas*; Ci faranse mooy *Élymas*

Luxuskat la woon, ku bokk ci Yawut yi ci dëkku Pafos ci dunu Sipar. Dañu koy tudde itam Bar-Yeesu. Mu bokk ci gàngooru boroom réew ma tudd Sersiyus Poolus. Dafa dogale Pool, ngir bañ boroom réew ma gëm. Waaye Pool rëbboon na ko ba mu gumba. Man nga ko jàng ci Jëf 13:6-12.

Man nañu gis tur wi ci Jëf 13:6.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Barabas

Ci làkku ibrë בר-אבא; Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Barabbas*; Ci faranse mooy *Barabbas*

Bóomkat ak taskatu réew la woon. Nekkoon na ci kaso bi ñu jàppee Yeesu. Pilaat bàyyi na ko bi ñu àttee Yeesu. Man nga ko jàng ci Mc 27:16-26; Mk 15:7-15; Lu 23:18-25; Yow 18:39-40. 

Turam moo feeñ ci aaya yii: Mc 27:16,17,20,21,26; Mk 15:7,11,15; Lu 23:18,19; Yow 18:40.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Baal

Ci làkku ibrë (בעל) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *baal*; Ci faranse mooy *baal*

Xërëm la woon; waa Kanaan defoon ko Yàlla. Israyil daan na ko màggal itam. Ci Injiil man nañu gis *Baal* ci Ro 11:4.

Wàll:Yàllay xeet yi
Barsabas

Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Barsabas*; Ci faranse mooy *Barsabbas*

Ñaari nit ñoo bokk dàkkental bi:
# Yuusufa ku bokkoon ci ñaari nit ñi ndawi Kirist ya tuddoon ngir wuutu Yudaa Iskariyo (Jëf 1:15-26). Turam feeñ na ci Jëf 1:23.
# Yudd, benn njiit ci mbooloo ñi gëm ci Yerusalem. Jëf 15:22.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Bartelemi

Ci làkku ibrë תולמי‎‎‎‎‎-בר‎‎; Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Bartholomew*; Ci faranse mooy *Barthélemy*

Benn ci fukki taalibe Yeesu ak ñaar la woon. Am na ñi xalaat ne *Bartelemi* ak Nataneel (Yow 1:45-51) kenn nit la.

Bartelemi feeñ na ci aaya yi ci Injiil: Mc 10:3; Mk 3:18; Lu 6:14; Jëf 1:13.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Bartime

Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Bartimaeus*; Ci faranse mooy *Bartimée*

Gumba ci dëkku Yeriko la woon, bi Yeesu gisloo woon. Man nga jàng ci *Bartime* ci Mk 10:46-52. 

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Barag

Ci làkku ibrë (בָּרָק) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Barak*; Ci faranse mooy *Barak* ou *Barac*

Njiitu xarekatu bànni Israyil ci jamano Debora ji la woon, lu tollu 1.100 at j.K.. Man nañu jàng ci jalooreem ci Jud 4:1-5:31.

Ci Injiil dinga fekk turam ci Yt 11:32.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Baraki

Ci làkku gereg \~baraciav\~; Ci làkku ibrë (\^hykrb\^) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Barachias*; Ci faranse mooy *Barachie*

Baayu Sakariya ki ñu reyoon ci këru Yàlla gi la woon.

Turam feeñ na ci Injiil ci Mc 23:35.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Beliyar

Ci làkku ibrë **בְּלִיַּ֫עַל** la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Belial*; Ci faranse mooy *Bélial*

Weneen turu Ibliis walla Seytaane la. Man nga ko gis ci Injiil ci 2Ko 6:15.

Wàll:Yàllay xeet yi
Ben-yamin

Ci làkku ibrë (בִּנְיָמִין) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Benjamin*; Ci faranse mooy *Benjamin*

Caatu Yanqóoba la woon, moom mi sos giir ci bànni Israyil, mu jàpp ci Yude, ba réew ma xàjjalikoo. Sóol mi doon buur bu jëkk ci Israyil, ca la bokk.

Gis nañu tur wi ci Injiil ci Jëf 13:21; Ro 11:1; Fb 3:5; Pe 7:8.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Beelsebul

Ci làkku ibrë בעל זבוב; Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Beelzebub*; Ci faranse mooy *Béelzébul*

Yàlla ju araam la, ji waa Filisti doon jaamu ci dëkku Ekron. Yeesu moo ko tuddewoon buuru rab yi. Am na ñi xalaat ne weneen turu Ibliis la, ñeneen ñi xalaat ne meneen xel mu bon mu am kàttan ci suufu Ibliis. 

Man nañu gis tur wi ci Mc 10:25; 12:24,27; Mk 3:22; Lu 11:15,18,19.

Wàll:Yàllay xeet yi
Berenis

Ci angale mooy *Berenice*; Ci faranse mooy *Bérénice*

Doom bu jigéenu Erodd Agaripa I la woon, di magu Dursil. Ci 28 g.K. la juddu. May nañu ko magu baayam, Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), bi Berenis amee 13 at. Jëkkëram gaañu na bi mu amee woon 20 at, Berenis séy ak magam Erodd Agaripa II (ñu bokk ndey ak baay). Gannaaw loolu mayoon nañu ko Polemon, buuru Silisi. Berenis dëddu na jëkkëram dellu ci magam Erodd. Mujjoon na nekk coro Tit, laataa muy nekk buuru Room.

Berenis moo feeñ ci Injiil ci Jëf 25:13,23; 26:30.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Beril

Ci angale mooy *beryl*; Ci faranse mooy *béryl*

Per bu wert ni géej la. 

Gis nañu ko ci Injiil ci Pe 21:20.

Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
Betani

Ci làkku ibrë (בֵּית עַנְיָה) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Bethany*; Ci faranse mooy *Béthanie*

Ñaari dëkk ñoo bokk turu Betani:

# Betani ca wetu Yerusalem
# Betani ca penku dexu Yurdan

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Betani bu Yerusalem

Dëkk bu ndaw ci tundu Oliw ya, daanaka 3 kilomet diggam ak Yerusalem ci yoonu Yeriko. Tur bi moo tekki këru figg yi. Yaakaar nañu ne amoon na fa dëkk tàmbali ca 600 at yu jiitu jamono Kirist ba 1400 at gannaawam. Foofu la xariti Yeesu, di Màrt, Maryaama ak Lasaar, dëkkoon. Ca ayu-bésam bu mujj ba Yeesu doon na fanaan Betani, di xey dem Yerusalem bés bu nekk. Mc 21:17; 26:6; Mk 11:1,11,12; 14:3; Lu 19:29; 24:50; Yow 11:1,18; 12:1,9.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Betani bu Yurdan

Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam. 

Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist. 

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Bere

Ci làkku gereg Βέροια;
Ci angale mooy *Berea*; Ci faranse mooy *Bérée*

Benn dëkk ci diiwaanu Maseduwan la woon. Nekkoon na ca joor ga nekk ca taatu tund wi ñuy wax *Bermio* lu tollu 35 kilomet digganteem ak Géeju Ese (*mer Egée*). Dëkku Gereg la bu amoon ay Yawut yu bare. 70 kilomet moo nekk diggante Bere ak Tesalonig. Tey jii dëkk bi Weroya (*Véroia*) la tudd. 

Man nañu jàng ci *Bere* ci Jëf 17:10-14; 20:4.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Betfase

Ci angale mooy *Bethphage*; Ci faranse mooy *Bethphagé*

Benn dëkk bu ndaw la woon, ci tundu Oliw ya ci yoonu Yeriko diggante Yerusalem ak Betani. Sorewul Betani. 

Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 21:1; Mk 11:1; Lu 19:29.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Betleyem

Ci làkku ibrë **בית לחם** la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Bethlehem*; Ci faranse mooy *Bethléhem*

Dëkk bu ndaw la woon, lu tollu 9 kilomet ci bëj-saalumu Yerusalem. Dëkku Daawuda la. Foofu la Yeesu juddoo.

Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 2:1,5,6,8,16; Lu 2:4,6,15; Yow 7:42.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Betsayda

Ci làkku ibrë \^hdyu-tyb\^; CI làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Bethsaida*; Ci faranse mooy *Bethsaïda*

Dëkk ba ci penku-kawu dexu Galile la woon, sorewul fu dexu Yurdan dugg. Tey jii xamuñu tembe bérab bi. Man na nekk sax amoon na ñaari dëkk yu bokk tur *Betsayda*. Benn ci penku dexu Yurdan, te benn (mooy Betsayda ci diiwaanu Galile) ci sowu dexu Yurdan. 

Man nañu koy jàng ci Injiil ci Mc 11:21; Mk 6:45 8:22; Lu 9:10; 10:13; Yow 1:44; 12:21.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Bitini

Ci angale mooy *Bithynia*; Ci faranse mooy *Bithynie*

Diiwaanu nguuru Room ci Asi Minër la woon. Tey jii bokk na ci réewu Tirki (*Turquie*). 

Dañu ciy wax ci Injiil ci Jëf 16:7; 1Pi 1:1.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Tirki
Bosor

**Bosor** – ci àngale mooy *Beor*, ci faranse mooy *Bosor*.

Baayu Balaam la woon.

Dañu ciy wax ci Injiil ci 2Pi 2:15.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Bowanerses

Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Boanerges*; Ci faranse mooy *Boanergès*

Dàkkental la bi Yeesu joxoon Saag ak Yowaana, doomi Sebede yi. Tur wi dafa tekki "Ñi aaytal ni dënnu gi". Xanaa Saag ak Yowanna dañuy gaawa mer.

Tur wi feeñ na ci Injiil ci Mk 3:17.

Wàll:Baat yi jóge làkku yawut
Betesda

Ci làkku yawut la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Bethesda*; Ci faranse mooy *Béthesda*

Turu benn sangewaay ci Yerusalem la woon, ca wetu benn ci bunti dëkk ba, maanaam ca Buntu xar ya. Gas nañu ko daanaka 8 xarnu lu jiitu jamono Kirist (2Roi 18:17; Isa 7:3; 36:2). Daanaka 3 xarnu lu jiitu jamono Kirist gas nañu naareelu sangewaay. Daan nañu sang xar yi foofu laata ñu rendi woon leen ngir ab sarax ca këru Yàlla ga. Gannaaw ga gëm nañu ne ndoxum man na faj ña lafan.

Dañu ciy wax ci Injiil ci Yow 5:2.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Bowas

Ci làkku ibrë (בועז) la tur wi jóge.
Ci angale mooy *Boaz*; Ci faranse mooy *Boaz*

Boroom alal ak beykat ci dëkku Betleyem la woon. Dafa takkoon jenn jigéenu Mowab, ji tudd Ruut. Jot na Ruut ndax jëkkëram mbokkam la woon te faatu na bala mu am doom. Ci kaw seeni yoon, su fekkee ne am na genn góor gu faatu te bàyyiwul doom, mbokkam mu gëna jege war na donn jabaram. Seen taaw bu goor dina donn ci goor ki faatu woon. Bowas mbokk mu jege jëkkëru Ruut la woon. Doom bi ñu jur mooy maamu Daawuda. Man nañu koy jàng ci Ru 1:1-4:22. Naka noonu Bowas bokkoon na ci maamaati Yeesu, ni ñu koy gise ci Macë ak ci Luug (Mc 1:5; Lu 3:32).

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Bànni Israyil

Ci angale mooy *Israel*, *people of Israel* or *children of Israel*; Ci faranse mooy *Israël*, *peuple d'Israël* ou *fils d'Israël*

Israyil mooy tur, wa Yàlla jox Yanqóoba, doomu Isaaxa, di sëtu Ibraayma. Ñi wàcc ci Yanqóoba nag lañuy wooye bànni Israyil walla it Yawut yi. Def nañu fukki giir ak ñaar, di yi soqikoo ci doomi Yanqóoba.

Man nañu gis *bànni Israyil* ci Injiil ci aaya yii: Mc 8:10; 10:6; 15:24; 19:28; 27:9; Mk 12:29; Lu 1:54,80; 2:25; 7:9; 22:30; Yow 1:31; 3:10; Jëf 2:36; 4:10,27; 5:21,31; 7:23,37,42; 9:15; 10:2,22,36; 13:17,23; Jëf 13:24; 19:4; 26:7,17,23; 28:20; Ro 9:4,6,27,31; 10:1,19; 11:7,11,17,25,26; 1Ko 10:18; 2Ko 3:7,13; 11:22; Ef 2:12; Fb 3:5; Yt 7:5,9,11; 8:8,10; 9:19; 11:22,28,29,30; 12:18; 13:10; 2Pi 2:1; Pe 2:14; 7:4; 21:12.

Wàll:Leeral Biibël
Catir

Ci angale mooy *Thyatira*; Ci faranse mooy *Thyatire*

Ca jamono Injiil dëkk la woon, ci diiwaanu nguuru Room bu tudd Asi, maanaam ci sowu réew bi tudd tey jii Tirki. Tey jii *Akhisasar* la tudd. Dafa nekkoon ci yoon diggante Pergam ak Sàrd, ci dig bi nekkoon diggante diiwaani Misi and Lidi. Dëkk ba siiw na ndax cuub bi ñu fa defaroon.

Ca jamono ju njëkku mbooloom ñi gëm Kirist amoon na fa mbooloo bu am solo. Naka noonu gis nañu ne mooy benn ci 7 mbooloom bi ñu bind ci Peeñu ma.

Dañu ciy wax ci Catir ci Injiil ci Jëf 16:14; Pe 1:11; 2:18,24.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Tirki