open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mashhad

**Mashhad** mooy bëkk-néegu Perse yi ci jamonoy Nader Afshar ci diiwaanu Afarid. dëkla bu siiw si Iran. Lii mooy ñaareelu dëkk bi gën a réy ci Iran, mu nekk ca kaw suuf-penku ca réew ma lu mat 900 kilomet (560 kilomet) jóge Teheran. Gannaaw ga ñëw ci diiwaanu Mashada, mooy baatu réewu diiwaanu Razavi Khorasan, yor fa lu mat ñetti 400.000 (2016 census) di dëkk, maanaam ci diiwaanu Mashada Taman ak Torqabeh. Dëkk ba dafa yilif nit yu bare yu jóge ca réew ma, ba léegi mat na noonu. Te it Massadd nekkoon na benn yoon wu mag ci wàlli yoonu Silk bu jëkk, séddale woon ak Merv ca penku ba. Bi ko Mongol nekkee, seen mbég mu tar ci kanam Yàlla. Dëkk ba ñu tudde ca kër gu ñuy wax Emas-Resa, juróom-ñetteelu buur bu ñuy wax Shiya mu def ci dëkku Khorasan. Gannaaw ga mu jot tur woowu, maanaam «bérabu seede yi.» At mu jot, ay junniy doxandéem di seeti kër Yàlla Ajim Reza, Kalib bu ñuy wax Abbasid, Harun-Rashid, dañu suul itam ca bérab bu sell ba. 
Maasadd moomu nag, ci lu jëm ci waa Ferdowsi, jaarale ko ci poetu Irani, bi mu bindee Shanaam. Dëkk bi nag mooy dëkk bi, ci ñenn ci xarekat yi gën a ràññiku ci mbirum wottukat yi Irani, maanaam baat bi Mehdi Akhavan-Sales, ak Mohammad-Reza Shajarian, kiy wottukat bu Irani ak melokat bi. Noonu Ferdowsi ak Akwan-Sales ñoom ñaar ñépp suul nañu ko ci dëkku Tus, dëkk bu yàgg, bi ñuy sàkku ci njàlbéen gi ci dëkku Massadd. Bi ñu ko waxee, ci 30 Oktober 2009 (màggalukaayu diiwaanu Imam Reza), kilifag bés bu nekk ci Iran Mahmoud Ahmadinejad xamle nañu ne, Mashhad mooy kiy goreelu Xelum Yàlla ci Iran.

Wàll:Dëkk Iraan
Isfahan

**Isfahan** mooy dëkk bu mag bi ci biir diiwaanu Isfawan ci diiwaanu Iran. Mu nekk ci 440 kilometar (270 kilometar) ci sudd ci Tehran te mooy catu réewu Isfahan. Dëkk ba amoon na lu ëpp ni 2,220,000 nit ñu wërsëg, ba def ca ñetteelu dëkk ba gën a màgg ci Iran, gannaaw Teheran ak Massadd, ak ñaareelu tànk ba gën a màgg.
Te it Isfaasan mooy catul ñaari yoon yu am maana, yi féete gannaaw Iràn, penku-sudd ak sowu-sowu. Noonu diirub fukki at ya ak juróom-ñetteelu njiit ya daldi màggat. Gannaaw loolu ci diiwaanu Safavid yilif na, Isfahan nekkoon kilifag réewu Persi, ngir ñaareelu yoon ci li mu nekkoon ca wetu boppam, maanaam «Sa Abbas bu mag bi.» Dëkk ba dafa denc lu bare ci ay jëfam.
Mbooloo ma am ci biir diiwaanu Perso-Islam, ay xeeti làmp yu réy, ay buur yu rafet, ay kër yu tedd ak ay téeméeri liir. Te it Isfahan am na ay taax yu bare yu jëm ci jamono, ay téereb, ay nataali ak ay artikat. Noonu xebaar bu baax bi ci mbirum Isfawan daldi koy yégal niti waa àddina ci lu jëm ci waa Persi, fekk ñuy wax Esfahana nesf-e-jaani ak waa àddina — ak genn-wàllu waa àddina lañu koy yégle. Biiru Naqs-e-Jahan ci Isfahan mooy benn ci ñeenti tànk yu gën a màgg ci biir dëkk bu àddina, te it UNESCO teg ko posetu àddina si.

Wàll:Dëkk Iraan
Karaj

**Karaj** mooy ñeenteel bi gën a màgg ci dëkku Iran, tey jege penku ba ca réewu  Teheran. Te dëkk ci biir dëkku Karaj, bi nekk ci giiru Alborz ci Iràn.

Wàll:Dëkk Iraan
Shiraz

**Shiraz** mooy juróomeelu dëkk, bi ëpp mbooloo mu réy ci Iran ak penku ci diiwaanu Fars,  te ci jamono jii mu tudd Pars, dëkk ba amoon na fa 1.900.000 ci ay niit. 

Shiraz, ab dëkk la gën a màgg ca diiwaanu Iran. Nit ku ñu dàkkentale ni ay poet, ay waare ak i tóor-tóor lañu. Yeesu teg ca ne: «Yàllaa ngi mel ni dëkku tool yu bare yu ñu naan, jaarale ko ci biir dëkk bi, di dëkku tool yu bare ak garab yu meññ.»

Te it Shiraz mooy bérab bu am tur ci àddina. At mu jot ay turi yu bare ñëw ci àddina ngir seeti dëkku Shiraz. Ci saa su jiitu, amoon na ay Yawut yu mag ak yu gaayi Kirist. Am na ci defkatu Shiraz, ñu bind ci liggéey, bi ñuy wax mosaic ci diirub ñetti nguur. argamaay; Te it ñu sànni ay latkoloñ yu bare, yiy dóor ay kilim. Ñu di ko wax it ci dëkk yi ak giir yi ñuy wax gilim ak jajim.

Wàll:Dëkk Iraan
Tabriz

**Tabriz** ab dëkk la dëkk ca biir àllu Tabriz ca penku, di diiwaanu Azerbayiyan bu nekk, penku gannaaw sowu Iran. Dëkk, bi gën a juróom-benneelu nit, moo di juróom-benn ba mbooloo mu am ci Iran.

Wàll:Dëkk Iraan
Qom

**Qom**, ab dëkk la nekk ci Iran. Moongui ci biir diiwaanu Iran.  Lu ko defe, dafay nekk giiru province, réew ak diiwaan. Juróom-ñaareelu metropol moo gën a màgg, di juróom-ñaareelu dëkk ba, te juróom-ñaareelu dëkk ba gën a màgg ca Iràn. Dëkk ba di 140 km ci sudd, bi ñuy wax Teheran ak dexu Qom.

Wàll:Dëkk Iraan
Kermanshah

**Kermanshah** mooy penku ci diiwaanu Kermansha, bi nekk 525 kilomet (326 kilomet) jóge Teheran ci penku bi ci Iran.

Wàll:Dëkk Iraan
Urmia

**Urmia** walla **Urmiya** walla **Orumiya**, moo di dëkk bu gën a màgg ci ñeent-fukki réewu Azerbayjan, gi féete ci Iran ak penku bi dëkk Urmi. Mu jëm ci diggante ni 1,330 metar, ba ca gannaaw géej ga, janook dexu Shahar ca wetu dunu Urmiya. Déegu Urmiya, mi bokk ci déegu xorom yi gën a màgg, gannaaw penku, dëkk ba, gunge bi ak Turkie, ñoo ngi ci sowu.

Wàll:Dëkk Iraan
Rasht

**Rasht** mooy réewu dëkk, bi nekk ci wàlli Gilan ci diiwaanu Iran. «Dëkk bi ñuy wax taw bi,» moo di dëkk bi gën a màgg ci sowu Iran.

Wàll:Dëkk Iraan
Zahedan

Zahedan mooy dëkk bi nekk ci ëttu réewu Zahedan, dëkk bu mag bi, Sistan ak Baluchestan ci diiwaanu Iran. Loolu mooy xareel bi, maanaam réewu Sistan ak Baluchestan. Jamono ji jóge na Iran-Pakistan.

Wàll:Dëkk Iraan
Hamedan

**Hamedan** mooy réewu Hamadan, bi nekk ci diiwaanu Iran. Ñu gëm ne, Hamedan mooy nekk ci biir dëkki Iran yu jëkk ya.

Wàll:Dëkk Iraan
Kerman

**Kerman**, bi mu nekkee ca njàlbéen ga, di buuru Karamaniya, mooy dëkk bu nekk ca biir àllu Kerman ca diiwaanu Kerman ca diiwaanu Iran. Kerman moom di buuru diiwaanu, réewu ak diiwaanu Kerman.

Wàll:Dëkk Iraan
Yazd

**Yazd** mooy réewu Yas, Dëkk bi di 270 km ci sudd, bi ñuy wax Isfahan. Ba 2016 nekkee mbooloo mi di 529.673. Ba tey ci 2017, dëkku Yasd moomu Yàlla xàmmi na, jaarale ko ci UNESCO, dëkku àddina moomu.

Gannaaw la niti jamono di yelwaan ak seeni màndiŋ mii di tekki, Yasd am na kër gu féete ak moom ci diiwaanu Perse. Ñu ngi tudde ay royukaay yu bare «dëkku buur yi di ngelaw.» «Yàlla xamal na ko bu baax ni ay këram yu ñuy wax Zoroastre. Ñu di ay kanaali ci suuf, ay njaatigeem, ay xarekat yu ruslu ci Perse, ay yére yu rafet, ay njaq yu ñu defare xarekat, ay làmp yu ñuy wax Perse ak yeneen jamono ju tedd ji. Yazd mooy xame it ni dëkku Bicikla, ndax li mu jëkk a fees ak seeni téeméeri liggéeykat, ak téeméeri bicikli di féete kaw ci Iran. Dégg nañu ne, diiwaanu bisikléet yi ci Iran sosoo na ci Yasd, ndaxte Yàlla yóbbaale na contact ak ñiy ñëw ci europe ak ñiy turi ci jamono jii.

Wàll:Dëkk Iraan
Ardabil

**Ardabil** mooy dëkk bu nekk ci sowu penku ci Iran, te mooy réewu Ardabil.

Ci attum 2016 amoon na 529.374 waa Ardabil, ñuy dëkk ca 158.627 kër. Am na ñu bare bokk  ci mbooloo mi ñuy wax  Siya, yuy suufeel turu Islam. Ña ëpp ñiy jiite ci dëkk bi, maanaam «Azarbayjan» mooy niti réew mi,di làmmiñ wu jëkk wa ci Azarbayjan.

Waaye waa Ardabil xam na ne, liggéeyal na xaalis ak ay létt. Noonu ay liir yu ñuy wax Ardabil lañu koy xàmmee, te lii xar yu jëkk ya di Ardabil, ñoo gën a màgg ci biir liir yi ñuy wax Perse. Ardabil moom itam dafa nekke kër Yàlla gu nekk ci bérab bu soqikoo ci àddina, maanaam Siyk-Safi al-Din-Khaneegah  ak Sakarib bu ñuy wax Ensemble, kër Yàlla gu sell ba ak bàmmebu Siyk-Safi ad-D în, biy sàkk diiney bu neex bi Safavid.

Wàll:Dëkk Iraan
Bandar Abbas

**Bandar Abbas** ab dëkk  la ca diiwaanu BandarAbbas ak ca diiwaanu Hormozgan, ci Iran. BandarAbbas nag moo di baat bi ci biir sudd, bi wàcce ci diiwaanu Perse. 

Dëkk ba dafa am bérab bu tedd bu féete ak géej gu xóot gi ci Hormuz (bu féete kanam boroom réewu Musandam ci Oman), biy yilif géej gu mag gi ci Iran.

Wàll:Dëkk Iraan
Eslamshahr

**Eslamsar** mooy dëkk  ci diiwaanu Tehran, dëkku Iran.Sar mooy dëkk ci diiwaanu  Teheran, dëkku Iran.

Dëkk ba  daldi màgg, nekk dëkk bu amul réew mu réew ma, te dëkk bu am maana ca tundu àddina sépp.

*Etimologi*

Te turu Eslamshahr, laata réewu islam ci Iran, nekkoon na  «Shadshahr» ci 1979, boroom réew ma di ko soppiku ci «Eslamshahr».

*Taarix*

Te turam bu yàgg, bi ñu bindoon ci biir dëkk bu ñuy wax Baharabad, yem na ci biir dëkk bu mag  bu ci sowu Eslamsar walla ci «dëkku Baharabad». 

*Coyografi*

Dëkk ba toog na ci yoonu Save, janook ndeyjooru Teheran, te gannaaw dëkku Save. Dëkkandoom yi di: Vavan, Ghemi, Saeedieh, Mohamadieh, Mahdieh, Baghenarde, Saloor, Noori, Ghasemabad, Shirudi, Golha, Elahiye, Ahmadabad, Ghods, Baghqfeiz, Zarafshan, Moosiabad, Anbia ak Mianabad.
Zanjan, Iran

**Zanjan** mooy dëkk, bi nekk ci biir diiwaanu Zanjan, dëkk ba ci diiwaanu Iran.

Ndaxte ay tànkam yu loxoom, yu ñu binde jaasi, ay dàll yu am njariñ, te ñu di ko wooye ban ak banti àll, mu def ko jumtukaayu xaalis. Xarekat yi ci dëkku Zanjani dañuy def lu bare ni ay njaq yu rafet yu bare, ak seeni yére yu rafet, ak nataali xalis yu ñu defare. Ci jamono yu jëkk ya, Zanjan xamoon na ko, mu fekk ay jaasi yu ñaw te ñaw lañu
ko tëral. Waaye aada moomu moo gën a màgg, ngir jébbal xaalis yu soqikoo ci liggéey bi, ngir màggal ñiy def jaasi, ba di ko jéggi, tey gën koo meññ tey màggal. Te it dëkk yu bare jii dañuy sànni ay dàmba yu dëppook latkoloñ. Naka waa Zanjan ñi, seen mbég mu ëpp xel di màgg ci biir bànni Isna ak yeneen 30 diiwaanu Iran, ci ni ñu ko s édde lu nekk.

Wàll:Dëkk Iraan
Sanandaj

**Sanandaj** mooy dëkk bi ci biir diiwaanu Kurdistan ci diiwaanu Iran. Mu ngi liggéeyal ni penku district ak diiwaanu réew mi. Gannaaw gaa ngi dëkk 414069, Sanandaj mooy ñaar-fukki ñetti xaaju dëkk bu mag bi ci Iran ak ñaareelu dëkk bu Kurd bi.
Bu jëkk ya waa Sanandaj judduwaale na lu yàgg, fekk léegi mu nekk ci biir néegu jamono, ji sax ci seen biir, daldi nekk benn ci biir néewu saraxalukaay bu kurd.
Ci jamono joojam géej nañu ci Irak ak Irak, ba ay naaféq jàpp ca dëkk ba, te seeti yengu-yengu.
Dëkk a ngi ci diggante dexu Kisilak, juutikat bu jóge diiwaal ak tundu Awidar, wàcce ko ak dëkk bu yàgg, bi ñuy wax Ardalan, doomu diiwaanu Hasanabad. Bind wu ñuy defar kart moo gën a màgg ci Sanandaj.

Wàll:Dëkk Iraan
Kereyoolu Kap Weert

Kereyoolu Kap Weert làkk la bu jóge ci Portugaal, ñu koy wax ci dunde yi nekk ci Kap Weerdi. 4] Wolof mooy làkk bu ñu làkk ci seen làkk, di làkk bu ñuy wax ci seen làkk, di làkk bu ñuy wax ci seen làkk, di làkk bu ñuy wax ci seen làkk.
Làkku malgaas

Malgaas (làkk) mooy làkk wu bokk ci làkki Ostronees, di làkk wu ñu wax ci Madagaskaar. Làkk wi ñu tudde Malagasy Officiel, mooy làkk wu am solo ci Madagaskaar, ànd ak faranse. Làkku Malgaas mooy làkku Malaay-Polinees bu nekk ci bëj-saalum gi, ñu yóbbu ko ci Madagaskaar ci jamono ji askanu Ostronees yi jóge ci dunde yi ñuy wax Sunda ci atum 500 g.
Guosa

**Guosa** mooy làkk bu ñu defar, Alex Igbineweka moo ko sos ci atum 1965. Jëfandikoon nañu ko ngir mu ànd ak làkki réew yi nekk ci réewum Nigeri ak ngir mu nekk làkk bu ñuy wax ci réewum Afrig gu diggu gi.

Am na ay melokaan yu nekk:
* Wàll: Jëfandikukat.
* Amul benn téere.
* Amul benn génne walla benn sistem ci wàllu nom.
* Rax-ci-dolli, tekkiy grammatig yi gën a bare, ñu ngi ko wone ci ay téere yu jiitu kàddu yi ñu soppi.
* Adjektiv yi topp nañu nom bi.
* Guosa dafay am solo.

## Jëfandikukat
* Guosa Language TV
* Guosa Language Reddit
* Guosa Language Class Reddit
* Facebook page
* Guosa Wiki
Nordic Africa Institute

**Nordic Africa Institute** – NAI –  (cii suedwa: *Nordiska Afrikainstitutet*) Kërug gëstu la, xeltu aki xibaar ci Afrigug tey ngir réew Ërob yi féete bët gànnaar. Kër gi day amal liy gëstu ci coobareem yu am solo ci njiitéef joxey xalaat aka leeral jëlum dogal yi,  aju ci defi jéegoy xam_xam yu tënku ci gëstu ci Afrigu démb ak tey.

Kërug Afrik ngir réew Ërob yi féete bët gànnaar (*Nordic Africa Institute*) ñu ngi ko soss ci atum 1962 dax muy jàppale ci wàllu koom réewi Sued, Finland ak Island. Danmark ak Norwes ñoomit ay bokk lanu cag njalbéen ci réew yi ko soss bokk yit ci ñi ciy jàpp ci wàllu koom waaye danu cee génn ci atum 2013 ak atum 2015. Ci yorin gi ci yëngu-yëngu gi kër gi day dox niki nguurug suwed gi wéeru ci bãxaasu bi yore li ëmbu ci bitim réew. Mu ngi nekk ca Uppsala.

Nordic Africa Institut mu bokk ci – AEGIS –, Lëkkaloog kërug gëstug Afrig yi ci Ërob. Kër direktëër à kiko jiite ak kureelug xeltu ci sémb ak gëstu seen cër di xelal njiit li direktëër.

## Direktëër NAI yii fi nekk tey akk yii fi nekkon

* Therese Sjömander Magnusson, tambale ci atum 2019
* Iina Soiri 2013-2019
* Carin Norberg 2005-2013
* Lennart Wohlgemut 1993-2005
* Anders Hjort af Ornäs 1984-1993
* Carl Gösta Widstrand 1962-1984

## Amlanteel bi ci biti

* Bërabu Jokkoo bi mu moomal boppam
* Way bokk lëkkaloo gi ci AEGIS, kërug gëstug Afrig yi ci Ërob
Kannada

**Kannada** mooy làkk wu am solo ci End.

Mbootaayu askan wi 200i waxkat Kannada.

Wàll:End
Wàll:Làkk
FK Žalgiris

**FK Žalgiris** (*Futbolo klubas Žalgiris*) benn football club ci "TOPLYGA" (Lituwaani).

***[[A lyga]], Lituwaani: 11**
:: 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024

## Staad
*Staad LFF (LFF stadionas).

## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* TOPLYGA

## Karmat ak delluwaay

### Lëkkalekaay yu biti

* Dalub web: FK Žalgiris
* Facebook
* SOCCERWAY
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive

Žalgiris
Žalgiris
TOPLYGA

;**[[TOPLYGA]]**
* 2026: 

; **A lyga** football (Lituwaani). 
* 2025: FK Kauno Žalgiris
* 2024: FK Žalgiris
* 2023: FK Panevėžys
* 2022: FK Žalgiris
* 2021: FK Žalgiris
* 2020: FK Žalgiris
* 2019: FK Sūduva
* 2018: FK Sūduva
* 2017: FK Sūduva
* 2016: FK Žalgiris
* 2015: FK Žalgiris
* 2014: VMFD Žalgiris
* 2013: VMFD Žalgiris
* 2012: FK Ekranas
* 2011: FK Ekranas
* 2010: FK Ekranas
* 2009: FK Ekranas
* 2008: FK Ekranas
* 2007: FBK Kaunas
* 2006: FBK Kaunas
* 2005: FK Ekranas
* 2004: FBK Kaunas
* 2003: FBK Kaunas
* 2002: FBK Kaunas
* 2001: FBK Kaunas

## Xool it
*Football

## Karmat ak delluwaay

## Lëkkalekaay yu biti
* Dalub web TOPLYGA
* RSSSF (A lyga)
*  SOCCERWAT
* Globalsportsarchive

Wàll:Football
Wàll:Lituwaani
.az

**.az** mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Aserbayjaan

Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1993.

## Lëkkalekaay yu biti
*  Informazioni Whois  IANA
*  .AZ Domain Name Registry

Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Wàll:Aserbayjaan
Aha akk yaeffii domu adama yii

**Aha akk yaeffii domu adama yii**, moye lu nit kii mom, lim yealo teh ken waruko jel sii mom.

Nit ku neaka amna lum mom akk lum yealo teh ken waruko jel cii mom, lolu nit ku neaka warr nako ham.

Lii yeap nyiko ligaye moye rew yii neh cii aduna yeap mbotaye bii len (nyilen) fa neakal purr nyu tahawalen fa cii Pari (Faraans), dipi juneh akk juromii temerri att akk nyene fuka akk jurom neate (1948). Girr ndamii nit yii yep yii neh cii aduna, akk rew yii yep cii aduna.  

## Lan Moye Aaha Akk Yealeaffii Domu Adama Bii

### LiNgaMom
(a) Sa Aha Purr Deka  

(b) Purr Neaka Domu DekBii 

(c) Atteh Bu Degu(Woor) 

(d)Sa Aaha Purr Deaku whye 

### <big>Karangeh</big>
(a) Karangeh cii yaahuteh(cii sakula, weradii, 

(b) Purr Utt Deaku Waye Su La Deaka Defea Lu Bon 

(c) Atteh Bu Degu(Woor), Teh Nyu Nangula Sa Aaha Akk Sa Yealeff BanLa Japa Cii LU Worr Neh YowLa 

### <big>Jama Purr Nyep</big>
(a) WerrGuYaram 

(b) Yealeaff Purr Janga 

(c) Gom Akk Deff Lula Sa Dineh Meye 

(D) Nyu Arr La 

### <big>Sa Yealeaf Bii Nga Mom</big>
(a) Cii Saye  

(b) Cii Amm Family 

(c) Sa Yealeaff Boodii Jigane Akk Gorr 

(d) Sa Yealeaff Ken Waruttla Forseh Saye 

(e) Sa YeaLeaff Purr Waxhk 

### <big>Jama</big>
(a) WahLinGna Buga 

(b)Purr  Sani Cart 

(c) Purr Geana NyhTu 

### <big>Torohal</big>
- Torohal Nit Purr Soonalko, NanguAaha Akk Yealeaffam 

(a) Japa ku waxhnea ngurrgii defutt lu baxhk 

(b) Nagu wulen ku neaka dii jamu lim gom 

(c) nyaka nangu ku deka cii dekabii purr mu sanii cart 

## Rew Yii Aduna Yep
Mikael Jakson

Michael Joseph Jackson (29 ut 1958 – 25 juin 2009) doomu Amerique la woon, waykat, bindkat, feccikat ak ku bëgg doomi aadama yi.  Ñu ngi ko woowe "Buuru Pop", ñu jàpp ni kenn la ci nit ñi gëna am solo ci wàllu aada ci 20eelu xarnu bi.

## Rew Yii Aduna Yep
Veilleuse en forme d animaux

## Xalimaay yi ci doxalin: Yaakaar ak Jàmm ci njàngale

### Ndax lan la xalimaay?
Xalimaay yaa ngi ci doxalin, di ay xeetu ndoxalin yu gëna nangu. Ñu leen a taxaale cig njaam, ginnaaw la ñu gis. Ay xalimaay yi ci doxalin daal nañu ko di wane ni ak xale yi gën a nangu, ak yeneeni xeet.

### Xel mi ci xalimaay ya

# **Jàmmu jàmm**: Xalimaay yi ci doxalin dañuy jox xale yi niro bu baax, di tax xeex ne ba ci weneen niroo. Niru bi, du tàkku ci biir, tax na ñu gën a ñàkk baax.
# **Noonu niki**: Ay xalimaay yi ci doxalin dañuy lépp xale yi tàbb ca taat bi, buuru ak taalif. Loolu mu tax ñoo gën a nangu ndoxalin.
# **Kati naaj**: Bu ci yeneen nopp la xale yi ci xel ni ay xalimaay yi ci doxalin dañu niro ni am buuru yu tàkku te di naajeeku ci kaw njàngale.
# **Taxaw ci gëmmiñ**: Xalimaay yi ci doxalin dañuy am ay xeetu xaalis yu bawoo ci moomeel te di taxaw. Noonu nag, dañuy jox xale yi biir gu gën a nangu.

### Ñu jàpp ni ay xalimaay yi ci doxalin dañuy am

#### Xalimaay yaakaar
Xalimaay yaakaar yaa ngi ci gën a wane jàmm ci biir xeex. Xalimaay yu yaakaar dañuy yomb a dekkale, di naajeeku ca buuru baax ak yeneen xeet.

#### Xalimaay gu nekk
Xalimaay gu nekk yaay jëfandikoo buuru ci biir. Xalimaay gu nekk yaay jox xeex wa xeetu taalif, ñoom nag dañuy gën a jàmm ak am xeetu xaalis ci gëna tàkku te di naajeeku.

#### Xalimaay ci gëna baax
Xalimaay yi ci doxalin ci njàngale dañuy tàngu yenn xeetu buuru ni ay buuru yu yaakaar ak yeneen xeet. Jàngale gën a baax ci njàngale bu gën a xoolal.

### Jàng ci xalimaay yi ci doxalin

# **Tàmbalee**: Jàngale ni xalimaay yi ci doxalin dañuy gën a tàngu. Jëfandikoo xalimaay yu tàmbalee ni xale yi ci biir.
# **Jëmale**: Xalimaay yi ci doxalin ci njàngale, jëmale ndoxalin. Ñoo la mën a jëfandikoo.
# **Jàmmu jàmm**: Xalimaay yi ci doxalin dañuy jëmale xalimaay yi jëm ci njàngale. Xalimaay yi ci doxalin dañuy tàngu xale yi biir.
# **Xalimaay yu nekk**: Xalimaay yi ci doxalin dañuy tàngu xale yi ci biir. Jëmale xalimaay yi ci doxalin, di jàng xale yi ci biir.

### Joxal xalimaay yi ci doxalin

* **Ndoxalin**: Xalimaay yi ci doxalin dañuy joxal xale yi ci biir. Xalimaay yi ci doxalin dañuy tàngu xale yi biir.
* **Jëmale**: Jëmale xalimaay yi ci doxalin, di jàng xale yi ci biir. Jëfandikoo xalimaay yi ci doxalin dañuy jàng xale yi ci biir.
* **Tàmbalee**: Xalimaay yi ci doxalin dañuy jox xale yi ci biir. Xalimaay yi ci doxalin dañuy tàngu xale yi ci biir.

### Xëkkale ni ay xalimaay yi ci doxalin dañuy yàgg
Xalimaay yi ci doxalin dañuy tàngu xale yi ci biir. Xalimaay yi ci doxalin dañuy jàng xale yi ci biir. Jàngale ni xalimaay yi ci doxalin dañuy joxal xale yi ci biir. Jëfandikoo xalimaay yi ci doxalin dañuy jàng xale yi ci biir.
Ñambi

**Ñambi** (Manihot esculenta) mooy xeetu garab yi am ay xaaj ci njabootu *Euphorbiaceae*, jóge ci Amerig ci digg bi ak Amerig ci bëj-saalum, rawatina ci bëj-gànnaar-sowu Amazone. Garab gu sax la bu ñu jëmbat bu baax ni gàncax gu am at ci gox-goxaat yi ak gox- gox- gaaw yi ndax reen bi am ay tuub yu bari ci amidon. Kàddu gi "manioc" dafay tekki sax garab gi ci boppam ak, ci Metonymie, reen bi wala fecc bi ñu ci génne.

Dañuy lekk ay reen yu bare ci carbohydrate te amul gluten, waaye itam ay xobam ci Afrig, Asi ak bëj-gànnaar bu Beresil (ngir defar *maniçoba*). Ci bëj-gànnaar ak bëj-gàmbar bu Beresil, wax ji "*farina) *" (ci Portugaal farinha) dafay tekki farine de manioc, waaye du pepp. Far bii du mel ni farinu pepp: dafa mel ni semoule bu wow bu gën a dëgër te am xonq ba ci lu weex.  Ci dëgg-dëgg, ab fécule la, wax ju gën a baax ngir wax ci "farine" bu jóge ci reen.
Nekkal

**Nekkal** mooy program bu bees bi nguru Senegaal diaklel bep domam bu djudu te wara am keuyitou dioudou.
Alfabet Tabari ci bëj-saalum

Alfabet yi ci wàllu Afrig yi ci wàllug Afrig yi (mazaandaran: Xerxettij alafba) mooy ab ab ab ab wàllug làkk bu ñuy wax Alfabet wu ci wàllub Afrig yi. Alfabet bii, ànd ak Latin alphabet bi ci Tabari ak Alfabet yi ci Pahlavya ci Tabari, moo tax ñu bind làkk Maandaran.

**Xët yi lëkkalook wii:**

## Foy yi

* Xët wi mooy Mazandaran, mbind 2024, mbind 231 M. Savadkuhi ak yeneen liggéeykat
* Xët bu nekk ci biir: Dr. Z. Ahmad Abbasi 2024
* Gazette Zéééé Mandaran, Juul 2024

Wàll:Iran
Usmaan Sonko

**Usmaan Sonko** (Cees, 15 Sulet 1974) ab politigkat bu Senegaal la, bokk ci ñi sos làngu politig gu Pastef. Dale 3 fani Awril mooy jëwrin ju njëkk ju Réewum Senegaal ci njiitalu Basiiru Jomaay Fay.

= Jaar-jaar =

## Njàngam

Sonko ngi judd 15 Sulet 1974 ci Cees, ci ay way-jur yu doon liggéeyal Réewum Senegaal. Li ëpp cig dundam moo ngi ko def  Kaasamaas ci diggante Siggcoor ak Biñoona, ginnaaw bi la dem ca Daara-ju-kawe ju Gaston-Berger ca Ndar àggale fa am njàngam, jëlee fa lijaasa ci wàllu àtte ci 1999. Ci ginnaaw gi la dugg ENA, di daara juy jàngale yoriinu réew, ci Senegaal. Ci 2001 la génn ENA ak ab lijaasa ñeel "Galag ak Suuf" ci senegaal. Ci la jaare am liggéeyam bi njëkk bu ko Réew mi jox, ca *Impot et Domaine* (Galag ak Suuf) bu Pikin. Ci 2003 la jot jeneen lijaasa ci gëstu yu xóot (DEA) ñeel koppari réew ak galag ca Daara-ju-kawe Seex Anta Jóob (UCAD). Def na itam ab Master 2 ci yoriin ak koppari réew ca Campéef gu Kawe ñeel Koppar gu ISF(Institut Supérieur de Finance). Am na itam lijaasay gëstukat ci daara-ju-kawe Jean-Moulin-Lyon-III, ca Faraas.

## Liggéeyam

Ginnaaw bi mu génnee ENA la ko Réewum Senegaal def luñutukat ñeel galag ak suuf. nekkoon na luñutukatu sàqi këri liggéey yi, nekkoon itam njiitu Kuréelu Saytukati Galag yi ci wàllu suuf ak tabax. Nekkoon na ab jubbantikat ca Yoonalukaayu Caytu gu Biir (*Direction du Contrôle Interne*) ca Yoonalukaay bu Daj bi ñeel Galag ak Suuf (*Direction Générale des Impôts et des Domaines*, DGID), ci Senegaal.

Wàll:Way politig yu Senegaal

Wàll:niti senegaal
Wàll:Jëwrin ju njëkk yu senegaal
Xans I ci Portugal

**Xans I** (Coimbra, 11 noobambar  - Santarém, 26 mars ), ñu koy tudde Popoador, mooy ñaari buur yi  Portugal, ba mu nekk ci atum 1185 ba mu dee.

Mu ngi doom buuru Afonso Henriques ak jabaram Mafalda de Savoie.

Mu dénk ak sàmm na ñibbi réew mi, di faal ci wàllu ñibbi dëkk bi, ci atum 1199, ak di jox ci biir diiwaan yi: Gouveia (1186), Covilhã (1186), Viseu (1187), Bragança (1187), Saint Vincent de Beira (1195) ak Belmonte (1199), di faal àll yu sore yi ci nguuru réew mi, ci lu jëm ci ay mbindukaay yi jóge Flanders ak Borgon.
Dugal xaalis ci wurus

**Yatirim ci Alalu Xërmew**

Yatirim ci alalu xërmew, ku bëgg a am alalu jàmm ak yokkute ci say mënal, ku bëgg a jëfandikoo caabi alalu bu wóor, moo tax ku nekk ci xeetu alal yu am solo. Alalu xërmew, yàgg na nekk ci alal yi dees na koo yëngu. Yatiramaay yi, mën nañu defar alalu xërmew (cërëp, xaralaal) walla bokk ci alalu fondu yi (ETF yi) ci ñaari yoon.

**Alalu Xërmew Yatiram:** Alalu xërmew bu nekk, xeetu alalu laa di jënd ci cërëp walla xaralaal ci mbedd mi. Loolu, xeetu alal la ku bëgg a wone ci yaram. Waaye, ci loolu, mën na am jafe-jafe ci wàllu nekk ndoxum alalu ak suqaliku.

**Alalu Fondu yi:** ETF yi ci wàllu alalu xërmew, xeetu alalu la yu Forex nedir jëm ci xëtu alalu xërmew bi. Fondu yi, moo tax ku bëgg a wone ci yaram, ku nekk ci wàllu nekk alalu xërmew. Loolu, dina yokk jariñu bi  , mu neex te jàpp ci loolu.

Yatirim ci alalu xërmew, ci jamono yu fees ak mbañeel, wante neex na it, alalu xërmew mën na yaakaaru ci seen jariñ ci wàllu alalu. Yatiramaay yi, mën nañu yokk xeetu alalu yi te mën nañu yokk seen màkkan.
Wu-siloteer

**Wu-siloteer** mooy làkk wa ñuy wax te juddoo ca Banglaades, End yi.

## Karmat ak delluwaay


Wàll:Làkk
Wàll:Banglaades
Wàll:End
Freeze Corleone

Freeze Corleone, di Issa Lorenzo Diakhaté, juddoo 6 sulet 1992 ci Les Lilas, ca Seine-Saint-Denis, ab rapper, ab bindkat, ab woykat ak ab jëwriñ la. Moom la sos 667 Collectif ak CFR trio bi.
Abla Pokou

Abla Pokou (wala Aura Poku, wala Abraha Pokou) lingeeru Afrig la , juddoo ci fukk ak juróom-ñetti xarnub. Indi na askanu Baoulé ci réewum Gana ba ci Kodiwaar. Léeb bi dafa nettali,  saraxu doomam bu góor ngir jàll ag dex .

Bat bi "Baoulé " li nu tudde leegi  askan yi , mu ngi joge ci saraxu doomam.

Bicci toppu saraxe, né na "Ba-ouli", loolu dafay tekki "doom bi dee na".
Biton Coulibaly

**Biton Coulibaly**, turam dëgg Mamary Coulibaly, judd ci 1689, nekkoon buur ci Royaume Bambara bu Segou ci 1712 ba mu génn àdduna ci 1755 .

## Nguur
Mamary Coulibaly mën na nekk sët bu mag bu Kaladjan Coulibaly (buuru Bambara ci Segou ci 1652 ba 1682) wala, buñu sukkandikoo ci gëm-gëmu siiw, sët bu mag bu Niangolo (kenn ci ñaari ñi sos royaume bu Segou). Bi muy ndaw, nekkoon njiitu “ *sa* », muy kuréel guy yamale rëbbkat yu ndaw yi, mu mëna soppi ko mu nekk larme profesionel bu liggéey ci liggéeyam. Bimu jëlee titre *Biton*, mu boole ay dooleem ak nappkat yu Somono, mu dénk leen ay gaal, ñu daal di yaatal réew mi ci ñaari wetu dexu Niger, diggante Timbuktu ak Bamako jaare ko ci Djenné .

Nguuram yàgg na 42 at, larmeem amoon na lu ëpp 40,000 soldaar, ñu tàggat leen bu baax, am ay bunduxatal, te ay tëggkat yi defar leen  .

Biton Coulibaly moo faatu ci atum 1755, doomam Dinkoro Coulibaly moo ko donnu ci liggéeyam .

## Larme bi ak ay jàppante
Biton Coulibaly dafa def benn xareb bu jëm kanam, tondjon yi, ay volonter lañu, ay góor-gal i xare te ay nit jaamu ci boppu taxawu. dooléu militer def na benn njoolu bu am solo ci xamle ak defar yi ci wàllu xaar, ba fleuvu niger ba,  ci taxawayam nuyul bi nga jëm ci séy jàmmu ndaw yi ak mbir yi. nguuram itam am na barke ci doxalin ak waxtaan yi ak berberes ngapp yi ak liggéeyloo ay jëfandikukat ci xare bi, mi ngi jëfandikoo ci nekk gi ci kaw tekki mbedd yi, dalal Bamako ak Tombouctou. 

## Kaaraange Royaume bi
Biton Coulibaly dafa gëna dooleel kaaraange empireem ci tabax miir yu ban ci biir palaasu buur ba noppi am dëkk yu am doole yu melni Pelengana ak Ségou-coura . Tabax yooyu dañu doon lu am solo ngir musal royaume bi ci fitna yu bawoo ci biti. Architecture bu dëkk bi, boole ci tabax yu am fortifikaasioŋ, bokk nañu ci li gëna am solo ci pexem kaaraange gi. Larme bu Biton, ci wàllam, dafa taxawal kaaraange ci biir dëkk bi, rawatina ci yamale doxalinu dëkk yu bari yi ci dëkk bi. 

## Koom gi ak njaayum jaam yi
Koom-koomu empire bu Biton Coulibaly mingi doon gëna dooleel jënd ak jaay, rawatina ak jëndkat Berber yu bawoo nord. Li waraloon Biton dugg ci xeex bi mooy nit ñi dañu doon gëna soxla jaam, ñu koy jëfandikoo ci larme bi ak ci liggéeyloo nit ñi. Waaye, njaayum transatlantik wuute na ak njaayum Biton, jaam ci nguuru Biton dafa nekkoon ci gox bi, ñuy jaay jaam ci gox yi ko jege ci Afrique. 

## Legende
Bu ñu sukkandikoo ci gëm-gëm yi, Mamari Coulibaly mooy sëtu Niangolo, kenn ci ñaari rak yu tàmbali nguuru Bambara. Dafa yéem doom ju jigéen ju Faro, genius ci dex gi, sàcc aubergine ci toolam, mu rëcci ko. Ngir neexal ko, Faro dafay dugal benn tiflitu meewam ci nopp bu nekk, suko defee mu mëna dégg li ñuy wut ci moom  .
Akwa Boni

**Akwa Boni** (wala *Akoua Boni* ) doomu rakk la woon bu Abla Pokou, benn lingeer afrik bu sos waa Baoulé ci kodiwaar , mingi cosaanoo Gana. Mu nguur ci diggante 1730 ba 1750.
Xeex bi am ci diggante Mexico ak Porto Riko

Xeex bi dox diggante boxer yu Puerto Rico ak yu Mexique bokk na ci xëccoo yi gëna tar ci taarixu boxing. Xeex bi mingi tàmbali ci 1934, xëcc na soppe yu bari ci jamono yu bari. Jamono di dox, ñaari réew yooyu dañu yar ay xeexkat yu siiw yu wane seen manin ci match boxe yu kenn du fàtte, lu ci melni Julio Cesar Chavez, Fenix Trinidad, Ox De La Hoya, Miguel Cotto, ak Hector Camacho. Neenañu tammbaliwoon na bi Sixto Escobar nekkaate shampiyoŋ bu njëkk ci Puerto Riko bi mu daanele Rodolfo "Baby" Casanova shampiyoŋ bu Mexico. 

Ñenn jàpp ni xëccoo bi mooy xëccoo bi gëna am doole ci taarixu boxe . Ci match titre mondial yi, boxer yu Puerto Rico ñoo ëpp tuuti seeni noon yu Mexique,  Puerto Rico am 84 ndam suñu ko méngale ak Mexico am 73 ndam. Record bu am taxawaayu joŋante bu metti bii dafay wane solo bu xóot bi am ci xëccoo bi, di màndargaal mbekte ak bëgg-bëgg ci soppe yi ak xeexkat yu bawoo ci ñaari réew yi.
Twice

**Twice** mooy barab bu tolluwaay bu girls band réew bees jagleel dunu K-pop.

Moo ngi njëkk dugg ci net bi 2015.
SËRIÑ MAXTAAR GAY AY SOXNAAM :

**Ay Soxnaam **

. 1 Soxna Jóob ñu koy wax Soxna. Njóoba Jóob.

. 2 Soxna Lobe Kebe.

. 3 Soxna Faati Mbaala Ndóoy.

. 4 Soxna Kumba Jama jiite.

. 5 Soxna Faatu Jóob.

. 6 Soxna Sukkay Sàmb.

. 7 Soxna Jéŋ Suraŋ.

.8 Soxna Aminata Sëy.

.9 Soxna Awa Penda Jóob.
Soxna Kumba Jama jiite.

Soxna Kumba Jama jiite, mooy doomi Soxna Jale Kanji ak Sëriñ Ngaay Góoram, Soxna Kumba Jama jiite ak Soxna Caane Jiite, ak Soxna Maram Géy Jiite, ak Soxna Aram Paate Jiite, ak Soxna Faatu Jiite, ak Soxna Mati Jiite, ñoom ñii ñoo bokk nday ak baay.

Soxna Kumba Jama jiite mi ngi jóge woon Ngaay Mexe, ñu joxoon ko Sërñ Maxraar Gay. Ag njabootam moo di Sëriñ Abdu Kariim Gay , ak Sëriñ Mbay Kumba, ak Sëriñ Omar Gay, ak Sëriñ Ibraahima Gay, ak Soxna Buso Kumba Gay, ak Soxna Maam Njaay Sàll Gay 

Soxna Kumba Jama jiite bokk na ci soxna yi fi Sëriñ Maxtaar Gay bàyyi ginnaawam. Soxna Kumba Jama jiite mi ngi faatu bisub Dibéer waxtuw timis ci atum 1960 ñu deñc ko Daarur Gay.
Sëriñ Mbay Kumb

Sëriñ Baabakar Gay ñu koy wax ( Sëriñ Mbaye Kumba) Mooy doomi Sëriñ Maxtaar Gay ak Soxna Kumba Jama jiite Daaru Gay. Mi ngi juddu ci atum 1900 mooy ñaareelu doom ci Soxna Kumba Jama jiite, Sëriñ Mbay Kumba mi ngi faatu bisub Altine waxtuw yoor-yoor weeru Diggiw tabaski ci atum 1976 ñu deñc ko Daarurl Muhti. Sëriñ Mbay Kumba ag njabootam mooy '''Sëriñ Abdu Mbàkke Gay.''' Sëriñ Màndumbe Gay, Soxna Nogay Gay ñii ñoo bokk nday ak baay. Séen Waajur bu jigéen mooy Soxna Xujja Say Saar.
Sëriñ Ma-Sayeer Gay

Sëriñ Ma-Sayeer Gay. mooy rakki Sëriñ Maxtaar Gay ñoo bokk nday ak baay, moo yoroon Soxna Maram Ndimb Ba am ca Maam Sëriñ Gay ñu koy wax Maam Sëriñ Maram ak Soxna Mati Gay, ak Sëriñ Musaa Gay. Sëriñ Ma-Sayeer Gay baty moo yoroon Soxna Mati ndàttu Njaay, am ca Maam Móodu Gay ñu koy wax Móodu Obbay
Sëriñ Abdu Mbàkke Gay.

Sëriñ Abdu Mbàkke Gay Mooy taawub Sëriñ Mbay Kumba Gay ak Soxna Xujja Say Saar. Mi ngi gane Àddina ci atum 1927 Daaru Gay,ñu tudde ko Sëriñ Abdu Rahmaan Mbàkke mum boroom Daaru Muhti. Mooy juróom benneelu Xalifa Maamam Sëriñ Maxtaar Gay Daaru Gay ci atum 2013 Sëriñ Abdu Kariim Gay moo ko yar moo ko jàngal Alxuraan ak xam-xam.
Lee Yi-hsiu

**Lee Yi-hsiu** (Sinuwa: 李易修; juddu ci 10 juin 1988), ñu xamee ko ci History Bro (歷史哥), di xeexkat ci wàllu politik Taiwan, ak nit ku siiw ci internet. Lee amna lijaasa master. Lee dafa jàppale Han Kuo-yu. Mu ngi juddoo ci atum 1988 te mingi juddoo Kaohsiung, amna chaine YouTube.

Wàll:Taaywaan
Wàll:YouTube
Sëriñ Maxtaar Gay ag njabootam

**Sëriñ Maxtaar Gay ay Soxnaam** 

( 1) Soxna Jóob ñu koy wax Soxna Njóoba Jóob. 

( 2 ) Soxna Lobe Kebe. 

( 3 ) Soxna Faati Mbaala Ndóoy. 

( 4 ) Soxna Kumba Jama jiite. 

( 5 ) Soxna Faatu Jóob. 

( 6 ) Soxna Sukkay Sàmb. 

( 7 ) Soxna Jeŋ Suraŋ. 

( 8 ) Soxna Aminata Sëy. 

( 9 ) Soxna Awa Penda Jóob.
) Soxna Jóob ñu koy wax Soxna Njóoba Jóob.

Soxna Njóoba Jóob mii, moom la Sëriñ Maxtaar Gay njëkk a jël ci Soxna, waaye jótu faa am njaboot, bi muy am doom ci la faatu moom Soxna Njóoba Jóob, ca Ngay-Ngay Assan.
( 2 ) Soxna Lobe Kebe.

Soxna Lobe Kebe. Mooy waajuru Maam Soxna Gay, ak Sëriñ Basiiru Gay, ak Soxna Saynabu Gay, ak Soxna Mati Gay, ak Soxna Xadi Gay, ( Soxna Xadi Lobe )
Nimero téere buñ miin ci àdduna bi

**Nimero Téere buñ miin ci àdduna bi** (*ISBN* mba *International Standard Book Number* ci Àngle mba *Numéro international normalisé du livre* ci français) mooy benn nimero buy xàmmee téere njaay mi, te dañu ko jagleel ngir mu wuute ak yeneen yi. Ñiy siiwal téere dañuy jënd wala jot ay ISBN ci benn kuréel bu bokk ci kuréel gi yor ISBN ci àdduna bi.

## Royuwaay

Wàll:Taariix
Attiwaal

**Attiwaal**, (الطوال) walla assabhu tiwaal,(السبع الطوال) di juróom-ñaari saar yi nga xam ne dañu leen di boole ci saar yu gudd yi, ñoom nag ñooy xaaj bu njëkk ci 4i xaaj yi nga ne danañu ko xaaj saari Alxuraan yi, fi ñuy dugg nag, mooy ñoom ñoo jiitu, saar yi ñiy wax **[[Almi-uun|Almi-uun,]]**(المئون) ak **Almasaanii**,(المثاني) ak **[[Almufassal]]**,(المفصل) di 4i xaaji saari Alxuraan wi ci jiitu di (Attiwaal),

## Ag tuddam ci sunna(hadiis)

Attiwaal walla sabhu tiwaal nag ñëw na ci sunna walla ci hadiis, mooy fi Yonente bi di waxe ne:( joxeef nama lu wuutu Tawreet mooy assabhu tiwaal, ak lu wuutu sabuur mooy Almi-iin, ak lu wuutu Injiil muy almasaanii, ñu gënale ma ci mufassal).
«قال رسول الله ﷺ : «أعطيتُ مكان التوراة السبعَ، وأعطيتُ مكان الزبور المِئِين، وأعطيتُ مكان الإنجيل المثاني، وفضِّلت بالمفصَّل»

## Lan mooy assabhu tiwaal ?

Boroom xam-xam yi nag, Li gën a lëng ci seeni wax, (Assabhu tiwaal), mooy: Baqara, Aali-himraan, nisaai, maa-ida, lanhaam, lahraaf, lanfaal tawba, amna ñenn ci boroom xam-xam yi ñuy boole tawba, ak lanfaal muy wenn saar,
Amna ñu wax ne it Assabhu masaanii,(السبع المثاني) mooy assabhu attiwaal ba leegi di Baqara, Aali-himraan، Nisaai, Maa-ida Lanhaam Lahraaf، Lanfaal، Tawba، ci boroom xam-xam yi nga xam ne dañoo jël  ñaari saar yooyu def leen benn, muy Lanfaal, ak Tawba, amna ñu ne it 

## Assabhul Masaanii

Assabhu masaanii (السبع المثاني) mooy saaru Faatiha; di juroom ñaari laayay Faatiha boo ci boolewul Basmala, Li gën a wér ci waxi  boroom xam-xam yi .
Wax jii nag moom la,Ibnu  Jariir ak Ibnu Kasiir tànn jële ko ci waxi yonnante  Salal laahu halayhi wa sallam ñeel Abuu sahiit ibul Muhalaa ci ngëneelu Faatiha ne ko:«حديث»( moom Faatiha mooy assabhu masaanii ak Alxuraan ju màgg ji ) 
«قال النبي ﷺ لأبي سعيد بن المعلى في فضل الفاتحة: «هي السبع المثاني والقرآن العظيم»
ak li nga xam ne moom Albuxaari nettali jële ko ci Abuu Hurayra mu wax ne yonnante bi  Salal laahu halayhi wa sallam nee na:( Ndayi Alxuraan mooy Assabhu masaanii ak alxuraan ju màgg ji)
«رواه البخاري  من طريق أبي هريرة أن النبي ﷺ قال: «أم القرآن هي السبع المثاني والقرآن العظيم» (*)، »
Li tax ñu tudde (Faatiha) Assabhu masaanii moo di ne dañu koy baamu ci julli farata yi ak naafila yi.

Wàll: Alxuraan
Wàll:Saari Alxuraan
Almi-uun

## Xamle Almi-uun
**Almi-uun** (المئون)di saar yi nga xam ne mat nañu téeméeri aaya wala ñu jege ko, moom mooy ñaareelu xaaj bi ci 4i xaaj yi ñuy séddale saari Alxuraan yi, moom moo topp ci Assabhu tiwaal, (السبع الطوال) daabi jiitu Almasaanii,(المثاني) ak Almufassal. (المفصل)

Almi-uun (المئون) di tekki nag téeméer yi di wund saari Alxuraan yi nga xam ne dañoo mat téeméeri aaya, walla ñu jege ko.

## Ag tuddam ci sunna (hadiis)

Almi-uun (المئون)  moo topp ci saar yi ñuy wax Assabhu tiwaal.(السبع الطوال)

Cosaanal baat bii di Alm-iuun, (المئون) mi ngi bàyyikoo ci hadiis walla ci sunna, te mooy li nga xam ne moom la Al imaam Ahmat Ibnu Hanbal soloo ci téetéem bi ñuy wax Musnad ci càllala goo xam ne gu rafet la. Jële ci Han waasila Ibnul Asxah mu wax ne Yonent bi salal laahu halayhi wasallama nee na:

(اعطيت مكان التوراةالسبع،وأعطيت مكان الزبورالمئين،وأعطيت مكان الإنجيل المثاني،وفضلت المفصل.)

Mu tudd ci biir hadiis bi ne, joxeef na ma Alm-iin mu wuutu Assabuur kon foofu la baat bi bawoo mooy cosaanal tudde gi Alm-iin.

## Bokk na ci saari (Mi-uun yi)

Bokk na ci saar yi nga xam ne ci mi-uun yi lañu bokk nag ñooy saar yii di ñëw, Suuratu Yuunus, Huud, Yuusuf, Rahdi Ibraahiima,Hijri, Nahli, Lisraa kahfi, Maryama, taahée, Lanbiyaa, Hajji Muumimuuna, Nuuri, Furqaani, Suharaa, namli, xasasai, Hankbuuti.

Mi-uun daal, mooy saar yi nga xam ne ñoo ñëw ci ginnaaw Assabhu tiwaal, (السبع الطوال) te seeni aaya mat téeméer, walla mu app ko tuuti walla sax mu gën koo néew tuuti.Te am na ñu ne sax saar yooyu, juróom -ñaari saar lañu, wi ci njëkk mooy suuratu Banii Israa-iila, te mooy suuratu israa-i wa ca mujj mooy suuratul Muumimnuuna.

Wàll:saari Alxuraan
Wàll:Alxuraan
Sëriñ Maxtaar Jóob Kokki

**Sëriñ Maxtaar Jóob Kokki** di nosekat bu mag ci làkku wolof.

wàll: Senegaal
Wàll:niti Senegaal
Wàll:Yoonu murit
Almufassal

**Al-Mufassal(المفصل)** ay saar lañu yu gàtt nekk ci njeextalu Alxuraan. Mufassal mooy xaaj bi mujj ci 4i xaaj yi ñuy séddale Alxuraan, ñu nekk ci ginaaw Attiwaal, Almi-uun, Almasaanii 

Maanaam tur wi

Al-Mufassal ci làkku araab : mooy tàqale ñaari mbir, gëstukat yi nee nañu ci limu wund : mooy saar yi Basmala di faral di tàqale lu bari ndax seenug gàtt, te mooy li topp ci  Almasaanii  ci saar yi ci Alxuraan.

Li tax ñu ko woowe Almufassal
Dañoo wax ne: Ndax saar yu bari yi ci nekk, te wax nañu it ne: Li tax mooy: (Basmala) yu bari yi ci diggante saar yi am na ñu ne itam : Ndax dañoo néew ay aaya yu yuñ ci folli (mansuuxala).
Buxaarii nettali na jële ci Sahiid ibnu Jubayri, mu wax ne: “Li ngeen tuddee Al-Mufassal mooy Al-Muhkam”
«حديث».

Al-Mufassal nekk ci Alxuraan 
Al-Mufassal ab baat la bu  wund saar yi Li ko dalee Qaaf ba Alxuraan jeex.
Mu am ñaari pàcc ñooy: Tiwaalul mufassal, di saar yu gàtt la ko dale Hujjraat ba Habasa, ak Xisaarul mufassal di saar yu gàtt yi la ko dale Habasa ba Naasi 
Am na it ñu ne Almufassal ñatti xaaj la:
*Yu gudd yi: dale ko ci ndoorteelu Alhujuraat ba ci saaru Buruuj.
*Yu digg-dóomu yi: dale ko ci saaru Attaariq ba ci saaru bayyina.
*Yu gàtt yi: dale ko ci Saarut Salsala ba ci njeexte Alxuraan 
Xaaj yii yépp nag ci Almufassal la.

Te ba tay amna 12i xalaat yu wuute ci fan la saari Almufassal dalee. Ñenn ñi ne: Ci Al-Jaasiya, ñenn ñi ne: Muhammad, ñenn ñi ne: Al-Hujuraat, ñenn ñi ne: Qaaf, ñenn ñi ne: Saaffaat, ñenn ñi ne: As-Saffi, ñenn ñi ne: Tabaaraka , ñenn ñi ne: Al-Fath, ñenn ñi ne: Rahmaan, ñenn ñi ne: Al-Insaan, ñenn ñi ne: Lahlee, ñenn ñi ne: Duhee.
Li ci gën a siiw nag mooy li ko tàmbalee ci Saaru Qaaf , te loolu mooy li Sarkasii taamu ci Al-Burhaan ak Syuutii ci Al-Itqaan.

Liy firndeel loolu mooy hadiisub Waasila ibnul Asqah’, mu wax ne: Waxoon nañu sahaaba yu Yónent Yàlla bi(SHW): Naka ngeen di xaajalee Alxuraan ci ay pàcc? Ñu ne ko dananu ko xaaj ñatti saar ak juróomi saar ak juróom-ñaari saar ak juróom-ñeenti saar ak fukk ak benni saar, ak xaaju Mufassal bi mooy li nekk ci diggante Qaaf jëm suuf.

Al-Bayhaqii dafa leeral ñeent yooyu wax ne: juróom ñaar yi ñu wax ci hadiis bi ñooy: juróom ñaari yu gudd yi, Assabhu tiwaal (السبع الطوال)ak téemeer yi, Almi-uun (المئون): di wépp saar wu am téemeeri aaya walla lu ko jege, ak ñaar-ñaar yi, Almasaanii (المثاني):di wépp saar matul téemeeri aaya. ak Saar yu gàtt yi, Almufassal (المفصل): te mooy lu yées yooyii.

Wàll: alxuraan
Wàll: saari Alxuraan
Almasaanii

**Almasaanii (المثاني)**: mooy ñaar-ñaar.
Al masaanii mooy ñetteelu xaaj ci ñeenti xaaj yi nga xam ne dees na ko séddalee saari Alxuraan yi, di ñëw ci ginnaaw (المئون) topp ci مفصّل.

Maanaam *masaanii* nag: mooy aaya yi nga xam ne dees leen di jàng di leen baamtu, di baril lu ñu leen di jàng ci julli, ak di baamtu ay nettali ci biir aaya yi, walla ay waare.

Masaanii nag, ñëw na ci Alxuraan ak sunna te mooy Adiis.
Bu dee ci Alxuraan noo ngi koy fekk ci ñaari warab, ci (سورة الزمر) fi Yàlla sunu Boroom di wax naan : 
{" الله نزّل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني"}
 baatub "masaanii" di firi lu ñaar-ñaarlu. 
Bu nu demee ca (سورة الحجر) tamit dinanu fa fekk Yàlla sunu Boroom muy wax naan: "*ولقد ءاتيناك سبعا من المثاني والقران العظيم*" 

Bu dee ci sunna walla Adiis, ñëw na ci waxi Yonent bi slhw ci Adiis bu siiw muy wax naan : 
"أعطيت مكان التورية السبع، وأعطيتُ مكان الزبور المئين، وأعطيتُ مكان الإنجيل المثاني، وفضّلت بالمفصّل."

Al masaanii nag, am na ñetti wax yu ci woroom xam-xam yi wax ci mooy lan ? 
Ku ñu naan Abdul laahi Ibnu Abbaas ak Suhaybu Ibnu Jubayri,  ñoom nee nañu mooy wépp Saar woo xam ne Yàlla da cay nettali, walla mu di ca léebu, walla mu tudd ca ay farata, walla mbirum gëtën.
Bu dee Al hasan Al basarii moom nee na: " Al masaanii mooy (الفاتحة الكتاب).
Jeneen wax ji leen ñetteel mooy, daa am ñu wax ne: " Al masaanii mooy wépp saar woo xam ne jéggi na téeméer ba jéggi sax ñaari téeméer, maanaam téeméer bi ñaaru na.

Wàll: alxuraan
Wàll: saari Alxuraan
Buuna Alburi

**Buuna Alburi **:Buuna Al-Buri Njaay:Nekk buur ba Jolof 1895 ba 1900.
Moo ngi judd ci atum 1877 walla 1878 ca Yaŋ-Yaŋ foofee ca Jolof, turam dëgg mooy Yélli Biri Yamb Njaay, baayam mooy Al-Buri Njaay Saynabu.
Yaayam mi ngi tudd Ma-Jiégeen Baasin Njaay, kon moom béte-béte la Njaay ci baay Njaay ci yaay.

Buuna Al-Buri nekkoon na nit ku jàmbaare lool, tabax na yu bari ci Jolof.

Ci atum 1930 la def 80i teen, ñeel waa réewam loolu lépp nag ci alalam la ko defee ak ci ndimbalu waa Jolof!

Bokk na ci yooyu ci atum 1928 mu tàmbali tabax chemin de fer bi 128i maitre ci guddaay ba ci atum 1931.

Bokk na ci ñi njëkk a defar mbalka ngir denc ndox, mooy bassin à Labgar 1931. Waaye mu sàkku ci ay doomam ñu bañ a sàkku benn xaalis ci loolu te taxawal seen teeni bopp.

Bokk na ci bañ gim mu bañ a bokk ci élections de novembre bi ñu doon amal ci atum 1946, ci diggante Lamin Gey ak Seŋoor.

Ci la wax waxam ju siiw jooju ne: "danoo war a fexee néewal sunug bëgg-bëgg, waaye tamit nu bañ a déglu ñi nuy teqale, ndax danoo war a xalaat ëllëgu sunuy réew ak sunuy sët, te duma wéeru ci kenn ngir sama tur man a nekk ci limkak élections législatives yi."

Bokk na ci ay waxam: "kuy jariñoo alal réewam mi ñu ko dénkk du ko liggéeyal mukk."

Buuna Al-Buri Njaay, diggantéem ak mangu diine yi ci Senegaal.

Sëriñ Abdu Salaam Kan ca Kaneen xaritam la woon, amoon na jëflante yu bari ak sëriñ yi ci réew mi rawatina Al-Haaji Maalig Si, joxoon na ko it ay doomam, defoon na Muxaddam tiijaan.

May na Seex Ahmadu bàmba Mbàkke suuf su yaatu lu toll ci 200 hectares ca Mbàkke Baari. Waaye tamit may na kii di Sëriñ Fàllu Mbàkke lu toll ci 200 hectares ca Tuubaa Bogo.

Def nañu ko foofee ca Paris délégué à l'expression universelle ci atum 1900, nekk na délégué des chefs de province de l'AOF à l'exposition coloniale de 1906.

Ba tay 1906 bokk na ci conseil privé du gouvernement du Sénégal.

Ba tay doon na chevalier de la légion d'honneur 1918.

Ba tay Crois de guerre 1914-1918.
Ba tay officier de la légion d'honneur.
Bokk na ci conseil du gouvernement de l'AOF et commandeur du Mérite agricole, et l'étoile noire du Bénin.

Ci 14 juillet 1924, nekk na délégué des rois et chefs de province de l'AOF et dépose une palme sur tombe du soldat inconnu ca Paris sous l'arc de Triomphe.

Afrig mu am Liberté ci atum 1906, ci at moomu itam ci la nekk membre ñeel conseil de gouvernement du Sénégal.

Moom nag amal na liggéey bu am solo tax na faraase yi bëggoon ko lool ba takkal sax ay medaay manaam ay neexal, te it Faraase yi joxoon nanu gëdda lool ndax ag njàmbaarm.

Moom nag mi ngi Faatu ci bisub altine ci atum 1952.

Al-haaji Mansuur Si moo ko jullee ak ñam ca àndal, ci noonu la ñu ko yóbb ca lingeer denc ko goofu.

Am na ecool bu nekk foofu moom la ñu ko tuddee.
Al-Qaeda

**Al-Qaeda**, ñu xamee ko ci "Base bi," kuréel la gu xeexkat pan-islamist, jihadist sunni yi ñoo ko jiite, ñoom ñooy jiite fippug islaam ci àdduna bi ngir boole àdduna jullit yi ci biir benn kalifa islaam bu ëpp réew mi. Araab yi ñoo ci gëna bari waaye amna ci itam ñu bawoo ci yeneen xeet. Al-Qaida dafay song siwil yi, koom gi ak soldaari Diiwaan yu Bennoo ak ay banxaasam; lu ci melni bomb yiñ sànni ci ammbasaadu Etats Unis ci 1998, bomb yiñ sànni ci USS Cole, ak songu 11 septembre.
Mariama Sonko

**Mariyama Sonko**, jàmbaarkat la bu doomu Senegaal, juddoo diwaanu Kaasamaas ca bëj-gànnaaru Senegaal ci ati 1970 yi. Doom ju jigéen ju baykat la woon, mingi jàng sekkere mbay mi ci cosaan ak di sàmm jiwwu yi ci dëkkam, muy xam-xam bu ñuy joxe ci askanam. Liggéeyam ci agroecology ak sovereignite alimentaire moo tax mu nekk njiit ci xeex ngir yelleefi jigéen ñi ci àll bi ci sowwu Afrig.

## Aktivism ak Njiit
Mariyama Sonko moo jiite yëngu-yëngu bi tudd "Nous sommes la solution" (Nun nooy saafara), di kuréel guy dajale jigéeni àll yu bawoo ci réewi sowwu Afrig yu bari, yu ci mel ni Senegaal, Burkinaa, Mali, Gana, ak Gine Bisaawóo. Fenomen boobu dafay jàppale nguur gi ci wàllu dundu, aar jiwwu cosaan, ak dooleel jigéen ñi ci jël yenn dogal ci wàllu mbay mi. Ci ndigalu Sonko, dafa yokk mbootaay mi ba yegg ci 115 000 nit, muy wane ni moom mooy benn ci ñi gëna am doole ci wàllu agroecologie ci gox bi.

## Njàngale ak tàggat yaram
Ci dëkkam Niaguis, Mariama taxawal na ay santar yuy tàggat jigéen ñi ci mbay mi, lu ci melni agroforestry ak defar kompost. Centre yooyu duñu yam ci baña yàq environmaa bi, waaye dañuy gëna dooleel koom-koomu dëkk bi, ndax dañuy joxe liggéey ak dooleel jigéen ñi.

## Jafe-jafe ak bañ
Ci liggéeyam yépp, Sonko barina jafe-jafe yu mu daj, lu ci melni ñu jéem ko dàq ci suuf si mu bayoon moom ak yeneen baykat yu jigéen. Doonte dañu ko doon xeex, diko xeex, mingi wéy di xeex ngir yelleefi jigéen ñi ak agroecologie, baña nangu xeetu agro-industriel bi waa Alliance pour une révolution verte en Afrique (AGRA) doon fësal. Limu àndaloon tax na ñu wane solo si nekk ci mbay mi cosaan ak aada, ak cër bu mag bi jigéen ñi am ci wàllu kaaraange dundu.

## Gëm-gëmu àdduna bi
Liggéeyu Mariyama Sonko jox na gëdd ci àddina sépp. Ci atum 2024, ñu tànnee ko muy benn ci jigéen ñi am këru liggéey ci Afrique, te Fondation Banco Santander jàppale ko, muy jàppale ci liggéeyam ci jàppale agroecologie ak di jàppale yelleefi jigéen ñi ci àll bi.

Mariama Sonko mingi wéy di xeex ngir agroecology ak moom sa bopp ci wàllu dundu, di wane ni jigéen ñi ci àll bi ñooy caabi tabax ëlëg gu gëna jub di dundu ci sowwu Afrig.

## Xool it
* Mariama Sonko
* La hija de campesinos que protege los secretos de las semillas en Senegal
* La lucha por la agroecología y los derechos de las campesinas de Mariama Sonko: “Intentaron callarme, pero no lo lograron”
Alliance pour une révolution verte en Afrique

**Alliance pour une révolution verte en Afrique** (AGRA) kuréel la guy def te Yàlla tax, li ko taxa jokk mooy soppi mbay mi ci Afrig, mu joge ci mbay mi ñuy dundee, mu dem ba nekk mbay miy dundal, muy gëna baaxal dundu njaboot yiy bay ci biir kontinang bi yépp.

AGRA mingi nekk ci Nairobi, Keeñaa, foofu la ekipu gëstukat, ekonomist ak njiiti liggéey di jàppale liggéeyam ci réew yu Afrig ak ci nguur yi ci Afrig.

Fondation Bill & Melinda Gates ak Rockefeller ñooy dooleel kuréel gi.
Groupe Wagner

Sosiete soldaar buñ moomal boppam (PMC) "**Wagner**" (yeneen tur: "Groupe Wagner", "Groupe Wagner") sosiete la bu bokkul ak nguur gi, te nekkul ci nguur gi, te boroom alal bi tuddu Yevgeny Prigozhin moo ko sos. Ci réew yu bari dañu ko jàppee ni kuréelu terrorist.

Lu ko dalee 2014, PMC Wagner mingi liggéey ci Ukreen, ginaaw ga mu liggéey ci Siri ak Afrig. PMC amoon na ay jumtukaayi xare yu diis, ay artileri ak ay roppalaanu soldaar.

## Afrig
Ci atum 2019, Dossier Center jotna firnde ci benn këyit bu sacc ni Riisi mingi waaja def Afrig santar bu bees bumu bëgg. Ci atum 2022, nekkinu Wagner PMC ak dooleem ci kontinang bi tasaaroo na ba ci 25 réew soo koy seet. Nit ñi bokk ci Prigozhin dañuy xelal kuréeli politik yu am doole yi ngir ñu mëna bokk ci dindi xéewali jawwu ji, ba noppi ay merseneer yu Wagner dañuy jàppale kaaraange gi, di wottu barab yu am solo yi.

Ci weeru sulet 2023, ay ndaje yuñ boole ngir jàppale Wagner PMC amoon nañu ci Mali, Burkinaa Faaso ak Réewum Diggu Afrig.
Sëriñ Maram

Maam Sëriñ Maram, bokkoon na ci ñi daan noddu ci Daaru Gay wax nañu ne ku neexoon baat la woon. Moo yoroon Soxna Awa Bà, ak Soxna Anta Bóogo Géy. Soxna Awa Ba mooy waajuru Sëriñ Cerno Gay Awa Ba, ak Soxna Aram Gay Awa Ba. Soxna Anta Bóogo mooy waajuru Maam Móodu Anta Daarurl Muhti .
Mamadu Ja

**Mamadu Ja** mooy ki njëkk a nekk jëwrin ju njëkk ci Senegaal gu moom boppam. Ca Jomono jooja Leopool Sedaar Sengoor

Wàll:Politigu Senegaal
Wàll:Jëwrin ju njëkk yu senegaal
Wàll:Niti senegaal
Yirogliif

**Medu netjer** walla **Yirogliif** (Hieroglyphes) mooy turu mbindu waa Isipt yu yàgg ya. Baatu Yirogliif (Hieroglyphes) mooy baatu Gres bu yàgg biy tekki bind Isipt yu yàgg ya.
Enhypen

**Enhypen** (Hangul: 엔하이픈) orkestar bu góor la bu waa Kore bu bët Saalum sos ci 2020 ci Belift Lab, muy etiket bu juddoo ci lëkkaloo diggante HYBE ak CJ ENM, ba keroog HYBE jëlee ko ci weeru ut 2023. Heeseung, Jay, Jake, Sunghoon, Sunoo, Jungwon, ak Ni-ki ñoo bind kuréel gii.
Red Velvet (band)

**Red Velvet** (Wolof: Velours bu xonk) (hangul: 레드벨벳) kuréel la gu jigéen la gu bawoo Seoul ci Kore bu bët Saalum. SM Entertainment moo sos kuréel gi ci 2014, ñeenti nit ñoo ko njëkka sos: Irene, Seulgi, Wendy ak Joy. Yeri dañu ko yokk ci kuréel gi ci weeru màrs 2015. Ñu ngi njëkka génn ci benn way bu tuddu "Happiness" bi ñu génne ci 3 ut 2014.
Skelmersdaal

Skelmersdaal ab dëkk la ci sowwu Lancashire, Nguur-Yu-Bennoo. Mingi toog ci wetu dexu Tawd. Mingi sori 33 miles ci Bolton, 15 miles ci Liverpool ak 2804 miles ci Senegaal. Nit ñu bari ñu bawoo Liverpool toxu nañu ci Skelmersdaal, rawatina ci ñaareelu guerre mondiale. Skelmersdaal amna barabu jaaykaay bu tuddu Concourse, muy diggu dëkk bi.
2008

2008 at la ci arminaatu Gregori ak ci arminaatu Gregori ak . Ci 2008, Obama nekk njiitu réewum Diiwaan yu Bennoo. Coldplay moo génne Viva la Vida.