open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daawuda

Ci làkku ibrë (דָּוִד) la tur wi jóge. *Daawuda* mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam. Ci angale mooy *David*; Ci faranse mooy *David*. Moo doon buur bu mag ci bànni Israyil, di yonent bu bind lu bare ci Sabóor. Man nga jàng ci jalooreem ci Kàddug Yàlla gi ci 1Sa 16:1-30:31; 2Sa 1:1-24:25; 1Ki 1:1-2:10; 1Ch 3:1-9; 10:13-11:19; 12:1-23:32; 28:1-29:30. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë ak ci Luug. Ci Injiil Daawuda moo feeñ ci aaya yii: Mc 1:6,17; 12:3; 22:42,43,45; Mk 2:25,26; 11:10; 12:36,37; Lu 1:27,32,69; 2:4,11; 3:31,32; 6:3; 20:42,44; Yow 7:42; Jëf 1:16; 2:25,29; 4:25; 7:45; 13:22,34,36; 15:16; Ro 1:3; 4:6; 11:9; 2Tim 2:8; Yt 4:7; 11:32; Pe 3:7; 5:5; 22:16.

## [[Sëtu]] Daawuda:
Turu Kirist la, muy wone ne, ci lu jëm ci juddoom wàcc na ci yonent Yàlla Daawuda, di wone it ne, Almasi bi la. *Sëtu Daawuda* moo feeñ 15 yoon ci Injiil ci aaya yi: Mc 1:1,20; 9:27; 12:23; 15:22; 20:30,31; 21:9,15; Mk 10:47,48; 12:35; Lu 18:38,39; 20:41.

Wàll:Diine
Wàll:Yonenti Lislaam
Dalmanuta

**Dalmanuta** – Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci àngale mooy *Dalmanutha*, ci faranse mooy *Dalmanoutha*. 

Diiwaan la woon, ci penku dexu Galile fu Yeesu demoon. Xamuñu ne tembe fan la nekkoon. Man nañu ko gis ci Mk 8:10.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Damaris

Ci angale mooy *Damaris*; Ci faranse mooy *Damaris*

Jenn jigéen ci Aten la woon, ji nangu woon Yeesu jaarale ko ci waare Pool daanaka 55 g.K..

Dañu ciy jàng ci Injiil ci Jëf 17:34.

Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Dalmasi

Ci angale mooy *Dalmatia*; Ci faranse mooy *Dalmatie*

Ci jamonon Injill diiwaan la woon, ci sowu-suufu diiwaanu Room bu tuddoon Iliri ci penku géeju Adiratig. Maanaam mooy daanaka réew mi ñu waxoon Yugosalawi (*ex-Yougoslavie*), te ñu wax léegi Korwaasi, Bosni-Ersegowin ak Montenegëro.

Dañu ciy wax ci 2Tim 4:10.

Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Wàll:Tugal
Wàll:Dalmasi
Jàngu Yéesu bu Dëggu bi

“**Jàngu (eglise) yéesu bu dëggu bi**” ab jàngu bu temb la (indépendant)bu nekk ca Beijing ca réewu Siin, ñoo ngi ko taxawal ci atum 1917. Dafa nekk ab bànqaasu diiŋatkat (protestante) yu waa Siin ci diiney krist bi fëll ci atum 1900. Jàngu boobu day balloo 1,5 milioŋi taalibe yi mu am ci adduna wërngëlkëp. Jàngu googu gëm na njangalem pantekot, day ab baatin gu wekku ci mayu ku sell ki. Fukki ponki gëm-gëm gi ñooy:
# **[[Ku sell ki]]**: “Jot xel mu sell mi ci xamale te jëfënbikoo ay làkk, doon na ab wòoraange ci sunub yégg ca nguurub asamaan si.”
# **Ngente**(lavage de pieds): “Ngente gu ndox mi doon na ngir raxas say bakkar ak sag judduwaat. Ngente li ci ndox mu sell la war a amee, lu mel ne dex, géej walla cib walub ndox. Ngentekat, bi jot a am ngente li, tamit jot ndox ak xel mu sell, mooy jiite ngente li ci turu Yéesu-kristaa. Ki ñuy ngente da fa war a nuuru ci ndox mi, sëggal boppam te di xool ci suuf”.
# **Jangu**: Ponkub jangu (raxas sa tànk) li, day tax nga man a dellu ci lenn ci jëfi Yéesu. Di it ab fattali ni daño war a am cofeel, am cellte, tuuti, am yërmaande ak di dimbaliwaate. Nit ku jot ngente gu ndox mi war a naa raxas ay tànkam ci turu Yéesu-kristaa. Yeneen Jangu yi ciy tegu man nga kaa def saa yu la neexee.
# **Waxtaan gu sell gi**: “Jokkoo bu sell bi ab ponk la ngir maggal saayub Yéesu-Kristaa. Di na tax nu man a bokk ak Yéesu ci suux ak ci dereet, tax it nu man a jokkoo ak moom ngir nu man a dund ba faaw te man a yéeg asamaan kerook bes pénc. Ag naan gu jòge ci rasin ak mburu mu amul lëwiir la nuy jëfëndikoo su nuy amal ponk boobu.”
# **Besu sabbat**: “Besu Sabbat, di juroom-ñaareelu bes ci ayubes bi, doon na bes bu sell. Dan kaa war a dund ci ngërëmu yalla ngir maggal li mu bind te di ko jaamu ngir man a yaakaar noflaay gu sax-dakk ci li des ci sunug dund.”
# **Yéesu-kristaa**: “Yéesu-kristaa, baat bi soppiku nekk suux, faatu ci cruaa bi ngir man a jënd bakkaar yi, mu feeñaat ci ñetteelu bes bi dal di yéek asamaan. Mooy kénn kiy wàllu doom-aadama yi, di ki sàkk asamaan ak suuf, di itam benn yalla bi am. ”
# **Biibël**: Biibël bi, nga boole ci tawreet ak linjiil, kàddu yalla lañ, génn dëgg la gu dul deñ, di it ab royuwaay ngir kercen bi.
# **[[Nuyoo gi]]**: Ag Ngërëm Yalla ju bari yërmande gee koy joxe jaarale ko ci xol. Ngëm-ngëm yi, ci Xel mu Sell mi la ñu war a jafandu ngir man a topp cellte gi, ngir maggal Yalla te man a sopp doom-aadama yi.
# **Jàngu gi**(l'eglise): Jàngub Yéesu bu Dëggu bi, bi Yéesu-Kristaa ak Xel mu sell mi taxawal ci jamanoy “taw gu mujj” ga.
# **Feeñug yalla**: Dellusig Yalla, bes bu mujj ba lay amee, muy bes ba muy jògee asamaan ngir àtte adduna bi. Ñu baax ñi di nañ am dund gu sax dakk, ñu bon ñi dañ leen di mbugal ba faaw.
Doxalukaay bu mbëj

**Doxalukaay bu mbëj**, ab wuutuloxob mbëj la, boo xam ne kàttan giy duggu ci moom gu mbëj la te ga muy génne gu doolerandu la. Doxalukaay yu mbëj yi am nañu solo lool ci dundiinu jamono ju bees ji, te it dëgg la sax, ne limu doxalukaay yu mbëj yi nekk ci am réew dafay firndeel tolluwaayu jëm-kanamam. Maanaam yokkug limu doxalukaay yu mbëj yi ci am réew bokk na ci wonekaay yiy firndeel tolluwaayu yokkuteem ci wàllu xarala mu réew moomu. Ngir dëggal loolu, doy na xool ci jumtukaay yi nekk ci li ñu wër: ca saxaar ba ci watukaay ak yeneen ak yeneen, yi ngeen xam ne nit ku bees ki moo ngi koy jëfandikoo bu baax, man naa ni sax ñooy doxal sunug dund. 

Doxalukaay yu mbëj yi dañoo bari te wuute, am na doxalukaay bu dawaan bu wéy, doxalukaay bu dawaan bu safaanu moom mu séddaliku ci doxalukaay bu demandoo ak doxalukaay bu demandoodi,.

## Xaralay doxiin gi

### cëri ad doxalukaay
* Wëndeeluwaan
* Tekkaaralaan
* Toolu bijjaakon 
* Bijjaakon

### Doxiin
Dawaanu mbëj bi day jaar ci ag lëmës gees wëndeel ci ab dogub weñ bi tudd tekkaaralaan bi. Lëmës googu, gi ñu defare ak wëñu përëm (naka-jekk përëm lay doon waaye manees na koo defaree ak beneen xeetu wommatukaay), dafay jur ab toolu mbëjbijjaakon, tool bi dafay feeñ niki ag walug bijjaakon, di lees man a natt. Danu koy jàppee niki jenn doole di lees di wax dooley Lorentz. Toolu mbëjbijjaakon boobu dafay duggante ak toolu mbëjbijjaakon bu lëmës gu wëndeeluwaan bi jur, mi melokaanoo teewaayu ñaar walla ñetti seexi dott. Wëndeeluwaan bi tambalee wëndeelu ci ndimbalu dooley Lorentz; bëj-gànnaaru toolu bijjaakon bu wëndeeluwaan bi day bijjante ak bëj-saalumu toolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi. Xaaju wëndeelu gu nekk, dott bi day soppeeku, ci noonu la wëndeelu gi man a wéyee.

## Taariixam
Ci atum 1821, lu weesu xamteg feñte gu mbëjbijjaakon gi simikat boobu di Ørsted xamle woon, la jëmmalkat bu waa-angalteer bii di Michael Faraday defar ñaari wuutuloxo ngir sàkk li mu duppee ag wëndeelug mbëjbijjaakon: ab doxub dooley bijjaakon bu mbegewu te wéy, ci lu wër ab wëñ, ci maanaa mooy faramfaceg doxalukaay bu mbëj gu njëkk.
 
## Xeeti doxalukaay yu mbëj
Xeeti doxalukaay yu mbëj yi am, manees naa wax ne, du xaaj du jeex, waaye manees na cee lim yi ëpp yees di jëfandikoo:
* Doxalukaay bu dawaan bu wéy
* Doxalukaay bu demandoo
* Doxalukaay bu demandoodi
* Doxalukaay bu brushless

## Lëkkalekaay yu biir
* dawaan bu safaanu
* dawaan bu wéy

Wàll:Wuutuloxo yu mbëj
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji

xam-xamu suuf si mooy li nuy wax (Jiyoloji), xam-xam la buy gëstu lépp lu aju ci suuf si kaw gi ak biir gi, ak doj yi (montaañ yi)añs. Bu jawwu ji di biy gëstu lépp luy jawwu ak tegaloo gi ñu tegaloo.

## Jawwu ji
Jawwu ji nak :mooy mbalaanum ngelaw li wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di néew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki culómet cig kawe. Lii a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:

Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo

* Yolom-jawwu walla JAWWU JU YOLOM ji: mooy tiim bi ñu la njëkk a wax, moom nag ngelaw lu yëngoodi moo ko sos, lu ñàkk a ñàkk.

* Iyon-jawwsu walla JAWWU JU IYON ji: moom mi ngi sosoo ci ay dogiit yu ñu kurãal walla yu nu mbëjjal yu soreente.

* Biti-jawwu walla JAWWU JU BITI ji: mooy féex gu biti gi, fi nga xam ne ag féex gu joyoo fa nekk .

## Jéeri ji (Lithosphere)
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.

bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi , wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).

Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yi ñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.

Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi

Wàll:Xam-xam
Wàll:Suuf
Mamoor Xam Sa Diine

Maamoor xam Sa Diine mooy Moor MBÀKKE Gànnaar, maanaam doomi Sëriñ Jiili Gànnaar, di ku yëngoom jëm ci yar ak jàngale. Taalif na lu bari ci wolof, firi ci it ay téere jële léen ci làkkuw araab, yooya nag yu ci ëpp yu diine lañu, woy na it lu sakkan ci wolof, yii woy firndé lañu ci, ku fonk wii làkk la, looloo ko bijj ci def wile taalif, sànki ci baat yu naroon a sànku, mu jëfandikoo arafi abajada ngir toftale leen, Yal na ko Yàlla gërëm, moom nag day faral di def ay waxtaan ci diine ak làkku wolof ci rajo (siwalukaay) Làmp FM

*Ubbite

*Arafu A

*Arafu  B

*Arafu J

*Arafu D

*Arafu W

*Arafu y

*Arafu L

*Arafu M

*Arafu N

*Arafu F

*Arafu X Q

*Arafu R

*Arafu S

*Arafu T

*Ag Mottali


Wàll:Yoonu murit
Broken/Dalal-jamm

Dalal-jamm, yaa ngi ci wikipedia gi ñu jaglel kàllaama wolof, muy ab tèerexamteef gu tinkiku goo xamne ñi koy jàng bokk nañ ci ñi koy bind.
ku nekk man nga cee dugal sa loxo, bind ay jukki yu bees wala gënël baaxal li fi jota nekk; ndaxte ngir mebet mii mana dox ci ni mu gënee, dafa laaj ay loxo yu bari. Kumu manti doon man nga cee japp ci njekk ak teranga, topp atte yi'ñ fi tërël, ñoo ngi lay dalal. 
Li mu doon lu ubbeeku ngir ñëpp te amul'g pay, ñi binduwul tamit ci biir,** moo tax Wikipedia manula joxe ay wòoraange ci baaxaay ak celltey ndefam. ** Donte askan wu wikipedia moo ngi tijji ay gëtëm di ko jeema aar ci anam yu dëgër. Ci saa su ne man na am ay xët yu ñu say-saye wala yuñu soppi ci anam yudul yi gën te tay ko, def ci ay xibaar yu baaxul wala yu dëppowul ak dundinu sa waa-gox. 

## Nooy saytoo wikipedia
man ngaa tambalee ci xët-njëkk mi te topp lëkkalekaay yi lay yòbb ci li la solool, li nga soba jàng.
su fekke itam daa am ab jukki booy seet, man nga bind benn wala baat yu bari ci paxu bind gi, gi nekk ci sa ndeyjoor te nga klig ci *Ayca*
* Su fekkee baat bi nga bind da fa nekk koju ab jukki ba noppi, da ngay klig ci *Ayca* rek mu feeñ.
* su fekke nak baat bi dafa nekk ci biir ay xët yu am ba noppi, da ngay klig ci *seet*.
* (jappal ne xëtu seetukaay gi day tijjil boppam su fekke danga klig ci *Ayca* te amul lu mu la andil, gisul dara).
Dalub Archimède

## [[Dalu Archimède]]

Du ñàkk mas ngéen a gis ay gaal yu mag ñuy tëmb ci kaw géej: te kat ci weñ lañu leen liggéeye te weñ du feey, loolu man nga cee xam dara soo jëlee ab pont mbaa lenn ci weñ tàbbal ko ci ndox.

kon am na jenn doole juy safaananteek diisaayu gaal yooyu, te ñooy tax ba ñuy des ci kaw ndox mi di tëmb. Bu ngéen ci bëggee xamal seen bopp dara, jëlléen loxo ngéen nuural ko ci mbalkam ndox, bu ko defee ngéen yolomal séen loxo te xool, dingéen gis ne am na jenn doole juy jañ loxo bi te di ko tëmbloowaat.

yii ak yeneen seetlu yu ni mel ñooy wone ci anam gu leer jikko ju daj ji nga xam ne nekkul rekk ci ndox, waaye nekk na ci yeneen yolaakon yi ak gaas yi,ñu duppee ko Dalub Archimède, moom Archimède nag benn boroom xam-xam bu Gres bu yàgg la

Wàll:Jëmm
Diisaayu yaram yi

## Diisaayu yaram yi (corps)

Tay de bis bu xiin la, tàmbali naa taw, doqi ndox yu ndaw, yu xaw a rëy, yu ngandee ngandee ngi nii far di rot ci suuf.

Bu cooroonee, gàncax gu bari seeni xob day ruus, daal di naaw ci jawwu ji, rotati ci suuf si.

jël-leen aw xeer ci seen loxo, wacc-leen ko, day rot ci suuf de.

Benn sabab bi tax xeer woowu di rot, tax it ba xob wi rot, moo fi jaar ba tax doqi ndox yu taw yooyu di rot: loolu mooy li nuy wax Bijj gi walla Dooley ñoddi gi suus si di amal ci yaram yi.
Ñoddi gii mooy tax yaram yiy diis, moo waral it ñuy aajowoo genn kattanug përëg ngir yékkatee léen ci suuf si.

Wàll:Xam-xam
Simi

Sunu dund gi, niki gu dundat yi ak gu gàncax, dafa wéeru ci jurdund, mooy xeet wu simi wi ëpp ci jéeri ji. Jurdund nag nekkul rekk ci ngelaw li, waaye ci jaxasoo gu mu jaxasoo ak yeneen xeet yi ci anam gu wuute te bokkadi, mi ngi ci lu ëpp ci ne-ne yi ñu baaxoo dund ak ñoom ak a jonjool.

Xalaatal rekk ne xeet yi toggale ndox mi, bu ñu doon fukk lañu juroom ñatt yi jurdund lañu, te moom jurdund moomu moo toggale li ëpp ci doj yi.

Jurdund dinanu ko faral di jëfandikoo nii:

- Def ko ci bitéeli gaas yi, ngir dagg, suude ay weñ ak tàkk-tàkk lu Osidrik walla Osiyasetilenik liy jariñoo tàngoor wiy amu ci sawara wu jurndox ak wu Acetilin.

- ci liggéeyiinu mbell yi nga xam ne danu cay jëfandikoo ngelaw lu nu  ak jurdund.

- ci paj ngir yombal noyyig ñu tawat ñi.

- niki taalukaayu jum yi: fii moom jurdund bu yolaakon bi lañu fiy jëfandikoo ci tàngoor wu suufe.

Simi
Ne-ne

Ne-ne, ñu xame ko ci faraañse ci((matière))mooy li toggale (li composer) wépp yaram wu am ag nekk gu nu man a laal (une réalité tangible. Ñatti melokaanam yi ñu gën a miin nag, ñooy melokaan wu dëgër(l'état solide), wuy yol (l'état liquide) ak wu gaasu (l'état gazeux). Moom day jël barab(elle occupe de l'espace)te kemub ne-ne (la quantité de matière) ñi ngi koy natte ci jóor(la masse) (bu fekkee ne mbir mi dafa aju ci waññ xaajiiti ne-ne(particules de matière), deesi jëfandikoo mol(la mole) ).Ci noonu, ci xam-xamu jëmm, lepp lu am ab jóor rekk ne-ne la. Ci biir loolu, ne-ne yu ñu miin yi ñu wër, ñi ngi sosoo ci ay bariyon,kon ci waxiin wi nu baaxoo, boo ci déggee baatub ne-ne, nanga xam ne **[[Baryon#Matière baryonique|ne-ne bu bariyon]]** lañu jubloo wax. Tekkiin wii kon boolewuñu ciboson yu dàttu (les bosons fondamentaux), yi nga xam ne ñooy tuxal ñeenti doole yu dàttu yi ak doonte am nañu ab jóor ak/walla genn kàttan.


Wàll:Jëmm
Wàll:Simi
Yolaakon

**Yolaakon** (wu-faraas : *liquide*)

## Karmat ak delluwaay


## Xool it
### Jukki yi ci lonku
* Ndox

### Lëkkalekaay yu biti
*

### Téerekaay
*

Wàll:Simi
Wàll:Jëmm
Kol-kolu suuf si

Fr : globe terrestre. Goloŋ mooy benn màndarga bu ñu def ci suuf si, walla ci yeneen mbindeef yu mbindeef yi, walla ci àll bu mbindeef. Goloŋ yi dañuy jëfandikoo ay njariñ yu mel ni xarita yi, waaye duñu mel ni xarita yi, duñu yàq suuf si ñuy wone lu dul ngir wàññi ko. Bésub àddina si ñuy woowe "bésub suuf". Goloŋ bu mel ni goloŋ bu asamaan bi ñuy wax globe bu asamaan bi.

Wàll:Suuf
Fatt-jawwu

**Fatt-jawwu** (Wu-faraas:*Troposphère*) : Suuf < Fatt-jawwu < Yolom-jawwu < Biti-jawwu < Iyon-jawwsu

Wàll:Jëmm
Wàll:Suuf
Wërlaay

Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam  da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen ngir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.

kay diang wolof

## Wërlaay
Ci baax, **wërlaay** - walla barabub jëf mbaa mbir, maanaam fu lëf nekk mbaa deesi defe ko fa - mi ngi ame ci jëmm yi (substence), peekte ti (circonstance), mbir yi walla nekkiin wi ko peek wër ko, te di fa ame.

Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm  walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.
Paj

Paj walla ndoktoor mooy xam–xam biy yittewoo faj nit, di ci nasaraan “medecine”

Wàll:Xam-xam
Wàll:Paj
Doolerandu

**Doolerandu** mooy xam-xam biy gëstu lepp lu ñeel wuutuloxo yi, doxalkat, ndaamar, ci gattal, lepp luy jur walla di yòbb ab jalaxu, doole, ag soppeeku. Da nuy wax tamit doolerandu gu daj, doolerandug ndaamar, taggat-yaram gu doolerandu, doolerandug gaal, doolerandug asamaan, doolerandub kàttan-ferñent…

## Cosaanam
ci taariix, doolerandu mooy boole, gi Newton def; jëmm ak gëstubidiw. Kon su nu ko xoole ci wallu taariix jëmm walla fisiyaa ci doolerandu la joge.
Ci sunu besu tay yi, day lu noppale, ci daara yu kawe yi, ne atte doolerandu yi ci jëmm la ñu joge.

## Xam-xam yi ci lënku
Doolerandu ab banxaas la ci xam-xam yiy gëstu jalaxu yi ak soppeekuy neen yi, ci lu tukkee ci doole jiy man a indi googu jalaxu walla googu coppiku.
Man nan koo xoolee ni ag wàll ci xam-xamu jëmm.
Kon aajoom mooy leeral, xalaatjiitalu jalaxug neen yu tekkaaral yi, ak yaram yu asamaan si walla jëmm yuy dund (dun-doolerandu) ëbb na tamit:

* Doolerandu gu yàgg ga, ni ko it gu newton, moo ñeel njangat gu imbiku (njangatum jalaxu yi te bañ a bayyi xel ca ngérte la), njangatu demin yu tekkaaral ak yuy yëngu, muy demiin gu wayaymbir (doolerandu gu tomb) walla demin gu lëj (doolerandu gu daj).
* Dolerandug asamaan, mooy jang jalaxub yaram yu asamaan si.
* Doolerandug tekkaaral, mooy jang demin gu bari cër, lu mel ne gil yi, yi cëroo ay milioŋi ngënjabar.
* Doolerandug jëmm moom day gëstu demin yu am y melokaanu jëmm yu mel ne doolerandu gu yolaakon yi ak doolerandu yu seen demin soppeekuwu.

Wàll:Doolerandu
Yoon

**Yoon** moom lanuy wax ci tubaab (justice) dees na wax it yoon jublu ci li nuy wax (loi)walla (code) yoon tam dina tekki fi nit di jaar, dees na ci jublu it lu nosu maanaam tegu na ci yoon.

Yoon nag it ci nosteg penc (systeme republicuain) benn la ci ponk yi àtte gi (l'etat) di tegu di ci doxe, ponk yooyu ñaare ñatt lañu 

* yoon: fii bu ñu ko waxee mooy doole jiy àtte tooñaange yi di tege ci yoon, ci biiram lañuy fekk ëtt yeek àttekaay yi ak xaali yi ak layalkat yi ak lépp li ci aju
* yoonal
* wéyal
Jokkoo-cig-soree

* Jokkoo-cig-soree di ci làkku frâas «**télécommunication**»:tuxal ak yonnee walla jot ay xibaar jaare ko cig buum, ceññeer-mbej, ngiste, walla yeneen noste yu mbëjbijjaakonyi

* Am mbooloo mu ay noste yuy warlu tuxug xibaar yii (telegraaf, ëyukaay (telefon), tele).

Wàll:Xarala
Koom-koom

## Xamale koom-koom
Koom-koom walla cawarteg koom-koom (activité économique):(làkku grees wu yàgg wa : οἰκονομία, « yor ag kër walla saytu ko »« di οἶκος (kër ci ni ñu ko xame)ak (νέμω yor walla saytu(administrer)) mooy cawarteg nit giy feeñ ci liggéey ak jóox (produire) ak séddale ak joqalante (echange) ak jëfandikoo njuddéef yi (les produits) njëfte yi (le services). 

Koom-koom nag ni ngi koy jànge ci xam-xami koom-koom yi, day sukkandiku nag ci gisiin yu koom-koom (théories économiques).

Dees na wax it ci koom-koom niki tolluwaayu koom-koom bu jamono bu am réew walla bu ab gox (zone), maanaam ag nekkam ci gëwéelub koom-koom yi.
Cawarteg koom-koom gi kiliftéef yu koppar yi walla góornamaa yi (àtte yi) ñoo koy àtte jaare ko ci ab politig bu di kojug jamono (conjoncturelle).

doxaliin wu mbooloo mi (Les administrations publiques)day def moom itam ay politig yu koom-koom ngir soppi doxiinu koom-koom wu am réew.

benn ci joxoñ yu koom-koom (indicateurs économiques) yu mag yi mooy **njuddéef mu ñumm mu biirum réew** (NJ.Ñ.B) (produit intérieur brut (PIB)), loolu mooy maye nga man a nattale dooley koom-koom yu réew yi

## Koom-koom

Xam-xamu koom-koom ( ci Fr:economie)moom xam-xamu mboolaay(social) la buy yëngu ci gëstu ni ñuy jëfandikoo jumtukaayi jóox(production)yu daytalu yi am cig mboolaay (société) ngir faj soxlay ak xemmemtéefi cér(membre)yu mboolaay gii.Xam-xam bii nag mook xam-xam yépp a yam, dafa am ay dëgg-dëggam akaki àtteem waaye jeexiitalu gi mu def ci nekkiini mboolaay yi ak yu politig yi (les conditions sociales et politiques)ak ni ay séqoom ( ay relation-oom) dugganteek nekkiin yii tax na ba melow mboolaay muur ko, cuub ko.

Xam-xam bii li mu làmboo mooy seggat jóox gi (production), séddale gi, ak yaxantu ak lakk walla jëfandikoo njaay yi (marsandiis yi) ak njëfte yi (les services). danuy faral a wax ci koom-koom ne buy wuyyu la (positive) bu dee jéem a leeral ngértey tànn yu wuuteyi, di joxe ay mbooleem ay xalaat jiital (hypotese), walla am mbooloom ay gendiku (ay seetlu),danuy wax it ne bu nattukaay la bu dee leeral doxal yi nu war a def.

Xam-xamu koom-koom dees koy déddale ci ñaari bànqaas yu mag:

* Koom-koom bu xaaj walla koom-koom yu ndaw yi , mooy jëflanteek benn-benni naayib yi, lu ci mel ne njëli kër yi ak liggéeyi yaxantu yi.
* Koom-koomub lépp walla koom-koom yu mag yi ,mooy gëstu ci koom-koomu réewum lëmm, ci melo wii nag dees koy xalam(dees koy xalaat) muy gaaral ak sàkku ñeel alal walla xaalis, bopp-alal (capital)walla njaay (marsandiis) ci biir koom-koomu am réew

Wàll:Koom-koom
Xam cig sori

mooy xam ni yaram yi mel ak seen dëgg-dëgg ci lu dul ag laalante gu fisig walla simig gu jonjoo(direct)ak yaram yii, fi nu ko gënee doxale ci jamono jii nag mooy : nataali jawwu yi nuy far a defe ci satalit yi, walla yi nuy far a def di jëfandikoo ay fafal-naaw.

noppeegul 

هو معرفة ماهية الأجسام دون التمساس الفيزيائي أو الكيميائي المباشر مع هذه الأجسام ومن أهم وأكثر تطبيقاته في الوقت الحالي هو الصور الفضائية التي يتم التقاطها عن طريق الأقمار الاصطناعية أو الصور الجوية "باستخدام الطائرات" يتم معالجة هذه الصور باستخدام برامج معالجة خاصة لأهداف متعددة منها :

جيولوجية: الكشف عن النفط,المياه,المعادن,الفلزات,الفوالق,متابعة التشوهات الجيولوجية... 
زراعية  : وجود الأمراض عند النباتات, معرفة أنواع النباتات في منطقة معينة... 
علم الجليديات: متابعة حركة الكتل الجليدية وذوبانها.
Wuutuloxo

**Wuutuloxo** walla **masin** mbooloom ay cër la, yu am lu bon-bon benn bu man a yëngu, yees lëkkale ngir jublu ci mu def jenn jëf ji jees tëral-jëkk, kon muy lu man a def liggéey bu nit dul man, ndax xéj-na dafa laaj jenn doole ji walla mu koy war a defe ci wërlaay gu nit manuta dund.

Xeeti wuutuloxo yi bari nañu te itam dañu leen defar ngir njariñ yu wuute: ci misaal, wuutuloxo bu mbëj, wuutuloxo bu mbay, wuutuloxo bu yóbbte ak yëkkati, ak yeneen. 

Jëfandikoo gu wuutuloxo yi dimbali na nit ñi ba ñu man a def liggéey yoo xam ne weesu nañu dooleem, kàttanam. Bu dul woon wuutuloxo yi, nit ci dundiinu nit ñu njëkk ña lay des ba tay, te du am nenn numu man a def ba jëm-kanam. Kon wuutuloxo day tekki bepp jumtukaay buy yokk sa doole, di wàññi sa coono, te di gaawal aka gënal sa liggéey. 

Wàll:Doolerandu
Wàll:Xarala
Yëglu cig sori

Mooy xam ni yaram yi mel walla jëmm yi, walla seen dëgg-dëgg ci lu dul laalante gu fisya (fisi) walla gu kimya (simi) gu jonjoo ak yaram yii. Bokk na ci ni nu ko gënee doxale, ëpp ko nee defe ci jamono jii: nataali jawwu yi nuy defe ci satalit yi (jumi asamaan yi) walla ci fafalnaaw yi. Bokk na ci li nuy doye ligéey bii:

Wàll gu jëm ci jiyoloji: wuññi petorol(feeñal ko), ndox, mbell yi, añs... sopparñiku gu jiyoloji. Mbay: xam tawat yi ci gàncax yi, xam xeeti gàncax yi nekk cib barab. Xam-xamu galaas yi: xeentu walla topp ak gëstu yëngu-yëngu gu jóori galaas yi ak ni nuy seeye.
Berlin

**Berlin** mooy péeyu réewum Almaañ. Nit ña ña nga tollu ci 3 440 400 (2010).


Berlin-Alexanderplatz-14-Ostberlin vom Fernsehturm-1993-gje.jpg
Berlin-Fernsehturm-10-Nikolaiviertel-2017-gje.jpg
Berlin-Spreetour-18-Kapelle-Ufer-2017-gje.jpg
Berlin-Aliiertenmuseum-04-Rosinenbomber Hastings TG 503-2016-gje.jpg
Berlin-Bode-Museum-10-2006-gje.jpg
Berlin-Juedisches Museum-40-gedeckter Innenhof-2017-gje.jpg
Berlin-Hackesche Hoefe-12-innen-2006-gje.jpg
Berlin-Interbau 1957-16-Oscar Niemeyer-2017-gje.jpg
Berlin-Neukoelln-Maybachufer-02-2016-gje.jpg
Berlin-Mauerkunst-04-1993-gje.jpg


Wàll:Péy
Wàll:Almaañ
Muriidulaa

*Seex Ahmadu Bamba
*Téere Irwaun Nadiim ci Sëriñ Tuubaa
*Téere Tasawudus sixaar
*Ab jukki ci liggéey ci murit
*Daaray Sëriñ Tuubaa
*Waa kër Sëriñ Tuubaa
*Seexi sëriñ Tuubaa yi
Wàll:Yoonu murit
Téere Irwaun Nadiim ci Sëriñ Tuubaa

*Jiitalug aji firi ji (preface)
*Jiitalug aji taalif ji
*Xamale kuy Sëriñ bi, ak ay mbiram, ba bi waajuram wu góor làqoo
*Ni mu nekke woon ginaaw bi waajur wi làqoo (gërëmul yàlla yal na nekk ci ñoom
*SancamJolof Ak li ko waraloon
*Tukkib géej gi
*Dugg ci gaal gi juge Ndakaaru
*Dellusi gi juge ca géej ga
*Ñaareelu tukki bi (bu Gànnaar bi)
*Ñibbisi gi jugge Gànnaar
*Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
*Tëjte
*Seere yi ko mag ñi seereel ag màgg akug wilaaya

Wàll:Yoonu murit
Jëmm

Jëmm “fii muy tekki physique” baat la bob ci gereg mooy φυσικη maanaam «fisikus» di ci wolof“kojug dénd”,moom nag mi ngi juge ci reenub φύσις «dénd». Kon «jëmm» mooy xam-xamu dénd. La ko dale ca kawaarig yi nga xam ne nu ñu tuuteewul amul ba ci nekk(àdduna)gu màgg gu tàlleeku gii,xam-xamu jëmm liy liggéeyam mooy jéem a tëgg ay àtte walla ay yoon yu matematig yuy àtte àdduna bii di bu ne-ne bu dénd,ak lambutu xóot-xóoti ne-ne ak dëgg-dëggi jikkoom ak way toggale(composants)yu mag yi ko toggale, ak doole yu dàttu (fondamental)yi nga xam ne yaram yu ndaw yi dinañu koy joqalanteek yaram yu ne-ne yi, nga boole ci njuréefi doole yii. Leeg-leeg ci xam-xamu jëmm bu bees bi danu ciy boole gëstug “xam-xamu ndendoo” ak bu “wattuwu” niki xam-xamu wattu kàttan ak “jañu”( Momentum ),ak cefkag mbëjj,looloo waral boroom xam-xami jëmm yi lu bari lanuy faral a gëstu ci feeñtey jëmm yi, dale ko ci ëtt yu yaatoodi yi ba ci yu yaatu yi, dale ko ci yaram yu ndaw yi nekk ci ron saal walla xartil, nga xam ne ca la mbooleem ne-ne yu baaryon yi di ame “jëmm bu yaram yi” ba ca gëstug sóobu walla jikkoy yaram yu jëmm yi ca adduna ju yàgg ja, ba ci jàng yëngu-yëngu gu bidiw yi ci asamaan su ne-ne si, moo xam ci biir gaawaay yi nu xam la walla yi jege gaawaayu leer, ci mujjantal gi, gëstu nekk gi (adduna bi) ci léppam.

Wàll:Xam-xam
Wàll:Jëmm
Kawaarig

**Kawaarig** mooy benn ci ñaari way toggale yu dàttu yi ñeel ne-ne gisiinu walla tewori bu roytéefu natt bi ci xam-xamu jëmm bu yaram yi (beneen bi ci gisiin wii mooy libton yi).

Wàll:Xam-xam
Alburi Njaay

Mooy fukk ak ñeenteelu buur ca nguuru Jolof gu mag ga. Su fekkee daanug Lat Joor feeñ na ci taxawaayu jàmbaar yi ci kanamu tubaab bi, loolu terewul Alburi Njaay jël ndondol bañ ak fukki loxoom. Alburi tax na tubaab bi fattewul Lat joor. Looloo tax tubaab bi doon ko xoolee bëtu mbañeel ci fat gi mu fatoon Lat Joor.

## Gàddayug Alburi
Ñoñantal gu metti gi tubaab biy teg waa réew mi te Alburi manu koo faj moo taxoon mu génn rèew mi dem fekki Aamadu Taal doomu Sayxu Omar Taal ca Kolomina. Foofa la àndeek moom jàmmaarloo ak tubaab bi, ci luy dayob njàmbaar ba ci 1893 la Alburi daanu ci Doosu, baatam ni Poto!

Wàll:Niti senegaal
Leeral Biibël

Jukki bi, bunt la ngir leeral li ñu bind ci Kàddug Yàlla. Maanaam dañuy yéene dajale jukki yi wax ci nit ñi, dëkk yi, bereb yi, mala yi ak yeneen mbir yi ñu mana gis ci Biibël bi, rawantina mbir yi jafe xam ci kaw anami Senegaal.

*:Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
*:Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
*:Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
*:Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
*:Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
*:Wàll:Baat yi jóge làkku yawut
*:Wàll:Baat yi jóge làkku gereg
*:Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
*:Wàll:Mala yi ci Kàddug Yàlla
*:Wàll:Gàncax yi ak garab yi ci Kàddug Yàlla
*:Wàll:Xeet yi
*:Wàll:Yàllay xeet yi
*:Wàll:Njàngalem Mbooloom Kirist yi am solo

*
Diggu Afrig

**Diggu Afrig** (di wax tamit **Afrigu yamoo**) doon ab xaaju Goxub Afrig bu nekk ci diggante ndand féy-féy gu Sahara ci bëj-gànnaar ak ndand fey-fey gu Kalahari ci bëj-saalum; ci penku mi ngi yem ci peggi dexu Rift ca Ecoopi, ci sowu ci mbàmbulaanu Atlas.

Su nu sukkandikoo ci sedatley àdduna bi Mbootaayu Réew(MR) yi def, Diggu Afrik benn la ci diwaan yi ñu sedatlee Afrig.

Juroom ñenti Réew yi ci nekk:
*  Angoolaa
*  Réewu Diggu Afrig
*  Kongòo 
*  Cadd
*  Kameroon
*  Réewu Kongòo
*  Gaboŋ
*  Ginne gu Yemoo
*  Sao Tome ak Principe

## Melokaan
Ci biiram di nga fa fekk barabu Afrig yi nga xam ne mandiŋ nga fa am, fekk fa réew yi am klimab ndand féy-féy, ay réew yu am ci allub yemoo bi, yu tàq ci dexu Niseer ak wu Kongòo.

Doju Kamerun (4070m), doju Ruwenzori (5119m), doju Elgon (4321m), doju Keeñaa (5200m), doju Kilimangiaro (5895m, di doj bi gën a kawe ci Afrig) ñooy doj yi nekk ci Diggu Afrig.

Doon na diwaan bu bariy nit.

Wàll:Diwaani Afrig
Sowwu Afrig

**Sowwu Afrig** ab diiwaan la ci Afrik. Mi ngi tambalee ca Niseeria ba ci Senegaal. Afrik da fa mel ne arafu 1, am lu taxaw ak lu génn jublu sowwu, lu génn loolu lépp te féete ci suufu Saara man nan kaa jappee Sowwu Afrik.

Bun ko jaawale ak Maghreb di baatu araab buy tekki sowwu.

Su nu sukkandikoo ci seddaleb adduna bi Mbootaayu Réew yu Bennoo(onu) yi def, Sowwu Afrik bénn la ci diwaan yi ñu seddalee Afrik.

Fukk ak juroom bénni (16) réew la am :
*  Benin
*  Burkina Faso
*  Kot diwaar
*  kap Weer
*  Gaambi
*  Ginne Bisaawóo
*  Gana
*  Ginne
*  Libeeria
*  Mali
*  Gànnaar
*  Niseer
*  Niseeria
*  Senegaal
*  Siraa Leyoon
*  Togóo

## Melosuuf
Tefesu gii xaaju Afrik ci Mbàmbulaanu Atlas la bokk. Tefesam xaajoon nan ko joxoon leen ay tur: Tefesug pépp, Tefesug wurus, Tefesug bëñu-ñay (ci nasaraan:Côte d'Ivoire, moo indi turu réewum Kot diwaar). Jappum njaam mi yëggaloon na barab yooyu bu baax; ba tax na sax lu ëpp ci jaam yi fa ñu leen jaarale yòbb Amerik. 

Ci barab yu bari yi nekk ci Diwaan bi kilimaab yemoo la ñu am, allub yemoo it am na fa. Bari na ci ay réew yu bari gancax, am na ci tamit réew yu bekkoor: yi jege ndand féy-féy gu Saara, yu ci mel ne Senegaal ak Mali

#### Réew yi génn ci géej gi
* Benin
* Kot diwaar
* Gaambi
* Gana
* Ginne
* Ginne Bisaawóo 
* Libeeria
* Gànnaar
* Niseer
* Niseeria
* Senegaal
* Siraa Leyoon
* Togóo

#### Réew yi génnul ci géej gi
* Burkina Faso
* Cadd
* Mali
* Niseer

#### Dex yi
* Dexu Senegaal 
* Dexu Niseer
* Dexu Gaambi
* Dexu Siin-Saalum

## Taariix
Ci taariix Diwaanu Sowu Afrik mooy barab bi nguur yi ëppoon solo ci Afrik nekkoon, man nan cee woññi yénn: Nguuru Mali gu Mag ga, Nguuru Songaay gu Mag ga, Nguuru Gana gu Mag ga. Doonoon na génn ci barab yi xay yi gën a mag juddoo ci adduna bi, dëkk bu mag bii di Timbuktu bokkoon na ci selebiyoonu njaay ak cosaan yi gënoon a mag ci jamono ju yagg ja. Ay réew yu amoon-alal te bariwooni yëggu-yëgguy cosaan ak aada nekkoon nañ fa, waaye li leen gën a faagaagal mooy jappum jaam mi ak coppitey klimaa bi, ñakkum ndox mi (rawatina taw) moo réy mbay meek camm gi ak lépp li ciy génnee. 

## njëkk-taariix
Ay gëstu yu bari wone nañ ne ay nit ñëwoon nañ ci Sowwu Afrik, njoort nañ ne ay Pigme lañ, ci li jege atum 12.000 B.K.(balaa Kristaa). Ay jumtukaay ngir liggéey ak xeer, gis mañ leen ci mandiŋ mi, fa nga xam ne ay sammkat a fa nekkoon yu daan jëfëndikooy jumtukaay yu ñu yatt ci xeer (ay paaka, xeec,...). Ñi dëkkoon ci all bi nak ci yax lañ daan yatt seeniy jumtukaay.

Wàll:Melosuuf
Wàll:Afrig
Wàll:Diwaani Afrig
Bëj-gànnaaru Afrig

**Bëj-gànnaaru Afrig** mooy diwaanu Afrig bi féete ci li nekk ci kawu tàkk gu Sahara.

Mooy la nuy faral di wax *Afrig gu weex* gi, ndax melokaanu ña fa dëkk, bii baat day safaano ak **Afrig gu ñuul** gi, di tekki Afrig gu bëj-saalumu-Sahara.

## Séwógaraafi

Réewi bëj-gànnaaru Afrig :
*  Alseeri
*  Isipt
*  Libi
*  Marok
*  Sudaan
*  Tiniisi
*  Sahara gu Sowwu

## Taariix

* Ci jamono ju yagg ja « Afrig » da doon jëmmal diwaanu Kaartaas, mooy réewu Tiniisi gu tay. Afrik ab diwaanu Nguuru Rom gu Mag ga la woon. Bi jullit yi ñëwee, baat bi dañ kaa soppi, araabal ko Ifriqiya.
* Beerbeer yi, ñooy way dëkk yiñ ni ñoo njëkk ci bëj-gànnaaru Afrig.
* Maghreb (sowu ci araab), moo ëmb réew yii : Gànnaar, Marok, Alseeri, Tiniisi ak Libi.
* « Afrig gu weex » bu njëkk da doon jëmmal barabu Afrig bi ay nit yu xees dëkkee : Marok, Alseeri, Tiniisi, Libi, Esipt. Waaye tay baat bi liñ kay jëfëndikoo bariwul.

Wàll:Diwaani Afrig
Bëj-saalumu Afrig

**Bëj-saalumu Afrik** moo ëmb barab yi nekk ci Bëj-saalumu allub yemoo gu Afrik.

Dañ ciy boole tamit duni Afrik yi nekk ci Bëj-saalum-sowu mbàmbulaanu waa-End ci wetu Madagaskaar ak duni Afrik yi ci Bëj-saalum-penku mbàmbulaanu Atlas.

Askani Xoysan ñoo fa njëkk a dëkk, ci li ci tegu la bantu yi ñéw. Ci jamono gi waa tugal aakimoo diwaan bi, lañ seddale réewi tayam yi.

Doon na diwaan bu am-alal te suufam naggu lool mbay. Rèew mi gën a jëm-kanam ci Afrik, fa la ne rawatina muy Réewu Afrik gu Bëj-saalum  

## Séwógaraafi
Juroomi Réew ñoo nekk ca diwaan boobu:
*  Botswana
*  Lesoto
*  Namibi
*  Afrik gu Bëj-saalum
*  Eswatini 
*  Malawi
*  Madagaskaar
*  Mosambik
*  Saambi
*  Móoris
*  Komoor
*  Simbaawee

Wàll:Melosuuf
Wàll:Afrig
Wàll:Diwaani Afrig
Penku Afrig

**Penku Afrig** mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig.

juroom ñenti Réew a fa nekk:
*  Eritere
*  Ecoopi
*  Jibuti
*  Somali
*  Sudaan gu Bëj-saalum
*  Keeñaa
*  Ugandaa
*  Tansani
*  Ruwandaa
*  Buruundi

Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.

Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.

## Melosuuf
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.

Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.

## Taariix
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.

Wàll:Diwaani Afrig
Gox

**Ag [[Gox|kembaar]] / ab gox** baat la buy tekki ab yaa-yaa wu suuf wu rëy te tegu ci kol-kolu àdduna si. Cig déggoo barab bu ñuy woowee kembaar dañu ciy boolee tamit dun yi ko jege, maanaam yu soriwul tefes yi, lu mel ne Madagaskaar ni mu bokkee ci kembaaru Afrig, ndax moom la gën a jege ni Asi. 

## Seddatleeg [[Gox|kembaar]] yi
Ci xam-xam, xaaj bu àdduna bi, bu beru rek gox nga, ci tekki bu yaatu, kon sunu sukkandikoo ci loolu dun yépp ay gox la ñu, ndaxte da ñoo beru, dañ ni cundum ci ndox mi.

Baatu gox amul benn tekki rekk. Looloo tax daanaka barab boo dem ci àdduna bi am na ay limi gox. Ci lu daj man nañoo jàpp ne mooy ab yaa-yaa wu suuf wu réy wu am ay yemu yu am solo,(mbàmbulaan, doj, ndand féy-féy... Donte ñu bari da ñoo jàpp ne ñent walla juroomi gox a am waaye di nan far di ci téye juroom walla juroom ñaar.

Ñaar yi ci tàqaloo ñooy Tugal ak Asi, di ko woowee Tugalasi, Bëj-saalumu Aamerig ak Bëj-gànnaaru Aamerig danuy faral di leen di jàppee ñaari gox, suñu booloo nekk Aamerig. Ñenn ñi di boole Afrig Tugal ak Asi mu doon Afritugalasi. 

Dun yi dañ leen di boole ci gox yi ñu gën a jege. Lu mel Kanaari donte ci réewum Espaañ la bokk, ci goxu Afrik lañ koy boole. Duni Mbàmbulaan gu dal gi, ci Oseyaani lañ leen boole, ak yeneen.

* ** 7 gox**: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, Bëj-saalumu Aamerig, Asi, Tugal, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.
* ** 6 gox**: Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig, bëj-saalumu Aamerig, Tugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum. 
* **5 gox**: Afrig, Aamerig, Tugal, Oseyaani, Asi. 
* **4 gox**: Aamerig, Afritugalasi, Oseyaani, Dottu Bëj-saalum.

Wàll:Gox yi
Afrig gu bëj-saalumu-Sahara

**[[Afrik]] gu bëj-saalumu-Sahara**, moom lañ daan woowe *Afrik gu Ñuul*, moo safaanoo ak bëj-gànnaaru Afrik, yem ci Sahel. Seddale gi tegu ñu rekk ci mbiri séwógaraafi, waaye ci mbiri cosaan ak aada tamit. Ba ca jamono ju yagg ja, ndand féy-féy gu Sahara da fa musa xaajale ñaari wàlli Afrik yi, moo jafeeloon weccoo gi ci aada ak cosaan ak njënd ak njaay mi. 

Afrik gu bëj-saalumu-Sahara ci lu daj, dañ koy seddale ci ñenti diwaan, yu gën a siiw ak yii tu:
* Sowwu Afrik;
* Penku Afrik;
* Diggu Afrik;
* Bëj-saalumu Afrik.

Ñeent fukk ak juroom ñaari réew ñoo fa nekk, am juroom ñaar teemeeri miliyoŋi way dëkk (ci ndoorteelu xarnub XXI).

Wàll:Melosuuf
Wàll:Afrig
Wàll:Diwaani Afrig
Sahel

**Saal** (jòge ci araab ساحل , *sahil*, di tekki pegg walla tefes) di jëmmal ab barab bu bekkoor, ne ci diggante tàkk gu Saara ci bëj-gànnaar ak diiwaani yamoo gi fa nga xam ne day taw rekk, ci bëj-saalum. Tëraayam day jàpp mbàmbulaanu Atlas jëm ca géej gu xónq ga.

Réew ya ca ne:

* Senegaal;
* Gànnaar;
* Mali;
* Burkina Faso;
* Niseer;
* Niseeria;
* Cadd;
* Sudaan.

## Melosuuf
Daanaka Saal gépp gannuus la ak màndiŋ, ci lu ëpp, ñetti weer rekk lay taw ci at mi.

Dañ koy seddale ci xaaj yu bari:

* Tàkk gi: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 150mm ci at, mépp mbay mu aju ci ndoxu taw, manu faa am.
* «Saalu màngaan yi»: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 400mm, foofu it mbay mu aju ci ndoxum taw, amal ko fa daanaka nekkuwul. Mooy barab bi sammkatu nag ak gëléem yiy màngaan di nekk.
* «Saalu way dëkk yi»: kawewaay gu diggu gu taw yi du weesu 650mm ci at. Dugub ak aréen lañu fay bay.
* «Barabu Saal-sudaan»: fii mbay mi gën naa yaa, taw yi yokk bu baax.
* «Barabu sudaan»: fii taw yi di nañ àgg 950mm ci at, tawi nawet bi, di na tax ñu man a bay dugubu suuna, mboq, wëtéen,... 

Tolof-tolof yi ëpp yi ay way dëkkam di jànkonteel ñooy: bekkoor giy gën di sax ak tàkku giy gën di jëm-kanam, di mëdd ngañcax su néew sa fa am. 

Wàll:Diwaani Afrig
Bejjenu Afrig

**Bejjenu Afrik** moo ngi nekk ci Penku Afrik. Mooy cat li mel ne ab ñattkoñ.

## Séwógaraafi
*  Jibuti
*  Eritere
*  Ecoopi
*  Somali

## References


Wàll:Melosuuf
Wàll:Afrig
Wàll:Diwaani Afrig
Maghreb

**Maghreb** mooy wàll gi gën a Féete penku ci bëj-gànnaaru Afrik, nekk ci diggante Géej gu diggu gi ci bëj-gànnaar ak tàkk gu Sahara'k gu Libi ci bëj-saalum ak Mbàmbulaanu Atlas ci penku. 

## Cosaanu baat bi
Ci araab *al-Maghrib* di tekki "sowwugi" (suuluway); li ko waral mooy féeteem ci wàllu penku suñ ko xoolee ak fa araab yi dëkk. Di safaanoo ak Machrek (fenkuwaay, sowu), maanaam penku ga araab yi dëkkee, li ko dalee Esipt ba Iraak. Bu jëkk *Jezirat al Maghrib* lañ ko tuddee woon, di tekki "dun bi ci Penku", ndax nañ gisee woon diwaan bi ca jamono ju yagg ja: li mu nekkoon ci diggante géej gi ak ndand féy-féy gi. 

Ci araab **Maghreb** day tekki tamit Marok. Ngir jaawale bañ ai am ci, marok *el-Maghreb el-aqsa* lañ koy woowee ci araab, di tekki “penku gu sori gi”. Di nañ ko wax tamit “suuluwaay gu araab” 

Wàll:Melosuuf
Wàll:Diwaani Afrig
Lislaam ci sowu Afrik

Yaatug lislaam ci Afrig gu sowwu gi :

Ci njëlbéenug juroom ñaareelu xarnu la Muhammad (j.m) tàmbali di tas diine ju yees ji (lislaam), ginnaaw bi mu làqoo atum 632 g.j, la araab yi ubbi  Afrig gu sowwu gi, daal di duggal aw nitam ci lislaam, ci noonu, jullit ñi tàmbalee tas lislaam ndànk-ndànk ci bëj-saalumu tàkk gi (désert bi),.

Lislaam mujj na yaatu, tas te li ko waral du dara lu dul joqalante gu yaxantu gi naar yi daa def ak Afrig, ak njëgg (convoi) yu giléem yi daa jëggi tàkk gi, nga xam ne yaxantukat yi dañu daa jënd wurus ci sowwu Afrig, jaayiji ko ca bëj-saalumu Afrig, daa nañu baana-baana  it ci jamaa ak jumtukaayi xanjar yi ak weer aki téere ak xorom ci dëkki yaxantu yii : Jinn, Tumboktu, Gaawo.
Yaxantukat yooyu dañoo fekk lislaam ca bëj-gànnaaru Afrig, bu ko defee, la ëpp ca ñoom daal di ciy dugg, daal di tàmbalee waar seeni àndandoo ngir dugal leen ci.

Waaye yaatug lislaam gi amewul ci jàmm rekk, ndax yenn askan yi dooni jullit dañoo jugoon def jiyaar ngir tàbbal yeneen yi ci lislaam.

Murabituun  (Marabout) yi nga xam ne ñi ngi juge woon ci bëj-gànnaaru Afrig, ubbi woon nanu lenn ci Afrig gu sowwu gi ci xarnu bu fukk ak benn

Wàll:Lislaam
Imbraatóor gu Gana

**[[Imbraatóor]] gu Gana** gi mag ci yu Afrig yi taariixkat yi mas a xam mooy : gu Gana. Li ñu jot a xam ci taariixam ñi ngi koy sante gëstuy boroom xam-xami jeexiit yi, ak nettaliy gimiñ yi, ak mbindi tukkikati naar yi.

Gana mi ngi sosu ci ñeenteelu xarnu g.j., jamono jooja it nguur gu ndaw la woon gu ñu daa woowe **Ogaadoo**.
Ci juroom ñatteelu xarnu g.j., la ab xareem (*son armée*) jugoon song ay suuf yu yaatu, yu nekk ci diggante dexug Senegaal ak Nijeer, ci noonu la Gana wëlbatikoo di imbraatóor gu mag gu teg loxo ci dëkk yi mu feggool…

Imbraatóor gi nekkoon na di gu naat : ay suuf yu nangu mbay ak sàmm, mu daa bokk ci yaxantug tàkk gi (gi nu daa defe ci tàkk gi) ak njaayum wurus mi, moom imbraatóor gi amoon na ay mbelli wurus yu bari yoy ki ko daa topptoo mooy Kayaamagana, maanaam njiitul wurus li : waa jii da daan nekk njiit lu dëgër, lu ñu wormaal, luy àtte cig maandute te daan samp foŋsaneer yi.
Moom nag cim koom ak naataange la daa dunde ci péeyam, waa diiwaan bii it dañu ko daa indil ay kem ci wurus wi ñiy génnee ci suuf si, ginnaaw bi mu faatoo nag la ko fi ab jarbaatam wuutu.
Ci atum 1052 g.j., la Muraabituun yi song Gana, ci layuw dañuy dugal ñoñam ci lislaam, ñu daal di ubbi péey ba atum 1076 g.j., ginnaaw bi Gana néew doole, daal di daanu ci mujjantal gi ci loxoy imbraatóor gu Mali atum 1240 g.j.

Wàll:Taariixu Afrig
Wàll:Nguuri Afrig
Imbraatóor gu Songaay

**Imbratóor gu Songaay** :

Ci juroom ñaareelu xarnu g.j., la askanu Songaay wi dëkkoon ci tefesug dex gu Nijeer gi taxawaloon ag nguur gog péeyam moo nekkoon Gaawo. Mali nag moo tegoon loxo askanu Songaay wi ci xarnub fukk ak ñatt g.j., waaye ñoom jotaatoon nanu ci seenug temb te ñi ko waral di njabootug Soni gi ci xarnub fukk ak ñeent, daal di tàmbalee naat. Soni Aal-Béer (maanaam Aal mu mag mi) moo nekkoon buur bi la ko dale ca 1464 g.j., ba 1492 g.j., wutaloon na nguurug Songaay xare (*armée*) bu am doole, mu daa def ay ubbi (*conquête*) ngir yaatal nguuram gii nga xam ne mujj na tuxoo ci nguur dem cig imbraatóor gu ñu mujj tudde Songaay walla Gaawo. Bi Aal Béer dee la kenn ci ay njiiti xareem teg loxo ci nguur gi, daal di wutal boppam dàkkantalu Askiyaa (maanaam imbraatóoor bi), moom nag àtte na ba ci 1528 g.j., mu gën a rëyal mbooloom xareem mi, wéy ci ubbeem yi, bu ko defee imbraatóor gi mujj tàlleeku dale ca mbàmbulaanug atlas ba ca Borno ci penku bi, dalewaat ca Jini ci wàllug saalum gi ba ca digi Marog ci wàllug bëj-gànnaar gi. Gii imbraatóor nag àggoon na ci njobbaxtalam ci jamonoy Askiyaa Muhammad.
Buur bi moo daa jox ndigal foŋsaneer yi, di lijjanti diiwaan yi, benn gongikuwaayu alal bi nguur gi amoon mooy yaxantug tàkk gi.

Nguur gi nag, réew yi mu feggool xuppoon nanu ko : ci atum 1591 g.j., buurub Marog yabaloon na ab xareem ñu jaar ci tàkk gi ngir song Gaawo, moom nag amoon na ndam ci waa Songaay ngir ngànnaayi sawaraam yi mu jénde woon ci waa Tugal yi. Ci nii la Songaay tàmbali woon di doyadi ak di dagu.

Wàll:Taariixu Afrig
Wàll:Nguuri Afrig
Laayeen

**Seydinaa Limaamu Laay** :

Seyidinaa Limaamu ab nappkat la woon bu juddoo Yoof atum 1845 g.j. Ci Gras atum 1885 g.j, mu gént gis ne mooy Mahdiyu .. mu tàmbalee woo àndandoom yi ci ñu dugg ci Lislaam, di soññ jullit ñi ci ñu sellal te jaamu Yàlla rekk, mu daa wax : (( wuyyuleen wooteb Yàlla, man de yonnantub Yàlla laa, maay Mahdiyu mi ñuy neggandiku)), daa na woo ay àndandoom jëme léen cig jub ak jàppalante. Bu ko defee nit ñu bari dikkal ko ngir déglu njàggaleem mi. Mu daal di sos kuréelug Laayéen.
Siiwam gi tiitloo woon na way sanc yi ragaloon ag jeqiku  kontar leen. Ci atum 1887 g.j, la sancaan yi taxaw ci jàpp ko, bi mu yëgee seen naal yooyu la ànd ak lenn ciy àndadoom génn, waaye tubaab bi jàpp ko ca wetu Caaroy. Waaye ëttu àtte bi mujj na ko setal ko ngir ñàkk lenn lu man a dëgëral tuuma yi ñu teg ci kawam. Limaamu wéyoon na ci wooteem gi, waaye daa na def jamono ju nekk muy fenqook sancaan yi ko daa jéem a sonal ak àndandoom yi. Mi ngi làqu atum 1909 g.j.
Sudaan (diiwaan)

**Sudan** (jóge ci ab baatu araab *bilâd as-sûdân* "dëkkuwaayu ñu ñuul ñi", benn ci la diiwaani Afrik yi, tàmbalee ca penku Afrik ba ca sowwu Afrik, ci bëj-saalumu Sahel, tàmbalee ca Mali ba réewum Sudaan ci penku Afrik. Diiwaan bi mooy ëpp taw ci Sahel, mbay mi fa la gën a neexe. Ci bëj-saalumu Sudaan àllub Yemoo fa am. 

Wàll:Melosuuf
Wàll:Afrig
Wàll:Diwaani Afrig
Melosuufug Tugal

**Tugal** benn la juroom ñaari gox yi nekk ci àdduna bi. Ay dig yu suufi Tugal yenn saa yi day indi ay werante, su ñu xoolee ni ko waa tugal ci seen bopp jappee, ci penku ci Asi la sës, ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci bëj-gànnaar ci dottu bëj-gànnaar, géej gu diggu gi mooy koy yemale ci bëj-saalum. Liy indi werante bi mooy Risi ak Siipër ak Tirki, réew yi ci wàllu séwógaraafi dañ leen di boole ci Tugal te xaaj bu am solo ci seen suuf nekk ci Asi.

Tay am na weneen gisiin ci ay digi Tugal. Waa Tugal yi Da ñuy jàpp ne

Wàll:Tugal
Wàll:Melosuuf
Diggu Aamerig

**Diggu Aamerig** mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk. 

## Séwógaraafi
Réew ya fa nekk:

*  Beliis
*  Kosta Riika
*  Salbadoor
*  Guwaatemaala
*  Onduraas
*  Panamaa
*  Nikaraaguwa

## Taariix
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax. 

Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.

## Koom-koom
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.

Wàll:Diwaani Aamerig