open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Psikoterapya

An **psikoterapya** amo in metodo nga psikolohiya ha terapya hin kinaadman nga kaupayan han panhunahuna han himangraw han hunahunan ngan tawo.
Mongkut

:*Diri ini angay igkalipat kan [[Vajiravudh]] (nga an titulo hin paghadi Phra Mongkut Klao Chaoyuhua)*.

Hi **Mongkut**, nga tinatawag gihapon nga **Hadi Rama IV**, nga an título hin paghadi **Phra Chom Klao Chao Yu Hua** (18 Oktubre 18041 Oktubre 1868), amo an ika-upat nga monarka han Siam (Thailand) ha ilarom han Panimalay han Chakri, nga naghadi tikang 1851 kutob 1868.

Ha gawás han Thailand, kilalado hiyá nga amo an hadi did han 1951 nga musikal ngan 1956 nga pelikula *[[The King and I]]* (An Hadi ngan hi Ako), nga nahibase han 1946 nga pelikula *[[Anna and the King of Siam (pelikula)|Anna and the King of Siam]]*nga ginbase hin 1944 nga nobela hn Amerikano nga misyonero mahitungod han mga tuig ni Anna Leonowens ha iya korte, tikang 1862 kutob 1867.

Han iya paghadi, an mga kalugosan han pagpahaluag han Katundan naabat hin syahan ha Siam. Ginkarawat ni Mongkut an mga pagbag-o tikang ha Katundan ngan nagtikáng hiyá han pagmodernisar han iya nasod, ha teknolohiya ngan ha kultura—nga nakakuha para ha iya han agnay nga "Amay hi Siyensiya ngan Teknolohiya" ha Siam.

Kilalado gihapon hi Mongkut han pagbutáng ha puwesto han iya bugto nga hi Prinsipe Chutamani, nga Ikaduha nga Hadi, nga ginkoronahan han 1851 ha ngaran nga Hadi Pinklao. Hi Mongkut ngahaw naghatag hin kasiguroan han nasod nga hi Pinklao angay tahuran hin sugad nga dungog sugad ha iya kalugaringon (sugad han pagbuhat ni Hadi Naresuan han iya bugto nga lalaki nga hi Ekathotsarot han 1583). An paghadi ni Mongkut amo gihapon an panahon nga diin an gahom han Panimalay han Bunnag nakaabot han tuptop nga kamutangan ngan nagin amo an pamilya nga noble nga gidako-i hin gahom ha Siam.

## Mga tigaman

## Mga pinanbasaran
### Mga kinutlo
Moab

An **Moab** (Hebreo:מוֹאָב‎, *Môʾāḇ*, Arabo:  مؤاب, *Muʾāb*, Griyego:  Μωάβ, *Mōáb* o Μοαβῖτις, *Moabitis*) usa ka ginhadian ha Semitiko ha katawhan mga Dagat nga patay ha moderno ha estado han Jordania.
Ginhadian han Judah

An **Ginhadian han Judah** in kadaan nga estado ha Israel nga nakasentro ha pagtapo ha teritoryo han ginhadian han Israel ika-8 nga gatostuig UC. An Bibliya ngaran Hadi nga Saul, David ngan Solomon nga ha yana in monarkiya.
Galia

An **Galia** (Latin: *Gallia*) usa ka ngaran han Romano nga kasaysayan ha rehiyon ha katundan nga Europa ha panahon Keltiko han Fransya, Luxembourg, Belhika, katundan han Swissa, pagparte ha amihanan han Italya nga Nederlandes ngan katundan han salog Rhine.
Luigi Galvani

Hi **Luigi Galvani** (9 Septyembre 1737 – Disyembre 4 1798) in uska Italyano nga pisiko, pisyologo, ngan mediko.
Charles-Augustin de Coulomb

Hi **Charles-Augustin de Coulomb** (Hunyo 14 1736 – Agosto 23 1806) in uska Franses nga matematiko, inhenyero ngan pisiko.
Edom

An **Edom**( אֱדוֹם‎ ʼĔḏôm), Asiryano: *Udumi*; en Siryano: ܐܕܘܡ, *ʼedōm*) o **Idumea** (Griyego: Ἰδουμαία, *Idoumaía*; Latin: *Idūmaea*) usa ka ginhadian ha katawhan nga rehiyon ha amihanan han Judea mga Dagat nga patay ha nasod han Israel.
Bukid Sinai

An **Bukid Sinai** in uska bukid ha Rawis han Sinai ha nasod han Ehipto. Hiya an Daan nga Ginsabutan han mga Diyos ha gawas han Bibliya pakadto ha napulo nga ubos ginsaaran han Moises.
Armonya

Ha **armonya** amo an musika nga nagamit hin mga komposisyon nga gamit ngan dekuryente nga tingog ha iya frekwensiya.
Ritmo

An **ritmo** amo an sikat nga mga musika nga agsob gintutukaran han mosyon nga dekuryente, simetriya ngan frekuwensiya.
Estoisismo

An **Estoisismo** amo an usa ka iskwila ha pilosopiya Griyego han mga tutdo ni Zeno han Citio ha ika-3 nga gatostuig UC.
Optimismo

An **optimismo** amo an emosyon ha kabutangan han hunahuna nga kaupod an durudilain nga psikolohiya, etika ngan pilosopiya.
Christoph Willibald Gluck

Hi **Christoph Willibald** (**Ritter von**) **Gluck** (natawo 2 Hulyo 1714 – 15 Nobyembre 1787) in usa nga Aleman nga kompositor.
Tradisyon

An **tradisyon** mayda komunidad usa han mga kostumbre hini an pagpasa hin kultura tikang hin kaaram ngadto hin henerasyon.
Kartilago

An **kartilago** amo an bahin han aton tisyu nga baso nga dugo hin bukog nga artikulasyon naagi ha gusok, talinga, irong, trakya ngan bronkus ha komponente ha bug-os nga lawas.
Trakya

An **trakya** amo an kinahanglanon nga organo han sistema respiratoryo panhinga han pharynx, larynx ngan bronkus han mga baga naginhawa hin hangin nga mga hayop hin tawo.
Kalendaryo Islamiko

Iton **Kalendaryo Islamiko** in uska kalendaryo lunar para ha mga 12 bulan lunar, kun diin ini in tuig nga 354 o 355 adlaw ginlat-ag Mahoma ha propeta han Islan ginhalikwat ha syudad han Mecca ha Hejira kaaradman han Medina kutob 622.
Intelihensya

An **intelihensya** nagsisiring na lohika, kompresyon ngan pagbaro ha nahihimo o nagtitikang sa hunahuna.
Akupunktura

An **akupunktura** usa nga porma hin alternatibo nga medisina ngan panguna nga komponente hin tradisyunal Tsinino nga pagtatambal kun diin an mga magnipis nga dagum in gintutusok pasulod ha lawas.
Pierre Trudeau

An **Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau** (18 Oktubre 1919 - 28 Septyembre 2000), nga agsob tinatawag ha iya mga initial **PET**, usá nga Kanadyano nga polítiko ika-15 primero ministro nga Canada nga líder han Partido Liberal kutob 1968 ngan 1984 nga nag-alágad ha Lider sa Oposisyon tikang han 1979 ngan 1980.
Theophrastus

Hi **Theophrastus** (Griyego: Θεόφραστος *Theόphrastos*; c. 371 UC – 287 UC) in uska pilosopo Griyego natawo ha Eresos han Lesbos, han manunurod hi Aristotle hitaas nga iskwela nga Plato.
Magna Graecia

An **Magna Graecia** (Griyego: Μεγάλή Ελλάς, *Megalê El'lás*)  usa ka ngaran nga hadton nahamutang ha Romanonon sidlangan ngan baybayon han kahaluag nga amihanan han Italya samtang an rehiyon han Campania, Apulia, Basilicata, Calabria ngan Sicilia.
Ikaduha nga Konsilyo han Nicaea

An **Ikaduha nga Konsilyo han Nicaea** in nagbabaton tikang 24 Septyembre kutob 13 Oktubre 787 ha syudad han Nicaea butnga han Singbahan Katoliko Romano ngan Singbahan Ortodoxo.
Kuneiporme

An **kyuniporm** o kundi man **kuneiporme** (ha Kinatsila: *cuneiforme*; ha Iningles: *cuneiform*) o kundi man **Sumero-Akkadiano nga kuneiporme** (Iningles: *Sumero-Akkadian cuneiform*) usá han mga syahan nga sistema hin pagsurat, nga gin-imbento han mga Sumeriano. Naiiba ini tungod han kahimo nga sisip o kalso nga mga tigaman dida hin lutak nga tablea, nga ginhimo hin mangarol nga reed nga stylus. An ngaran nga *kuneiporme o kyuneiform* ngahaw nangahulogan la nga "kahimo hin sisip o kalso".

Ginmawas iní ha Sumer ha urhe nga ikaupat nga millenium UC (an Uruk IV nga panahon) nga mamahayag han Sumeriano nga pinulungan, nga usá nga pinulungan nga isolate, an pagsurat nga kuneiporme nagtikang komo usá nga sistema hin mga pictogram o baga hin hulagway, nga nagtikang hin sarusayo nga sistema hin ginhimo nga mga token nga gingamit ha pag-ihap. Han ikatulo nga millennium, an mga representasyon nga baga hin hulagway naginyano ngan nagin mas abstract nga diin an mga ihap hin mga agi nga gin-gamit nagtikaguti (Hittite nga kuneiporme). An sistema nahihimo hin kombinasyon hin mga logophonetic, kanan-mangarabay nga abakadahan ngan kanan-laton nga mga tigaman.
  
## Mga tigaman

## Mga pinambasaran
Syahan nga Konsilyo han Nicaea

An **Syahan nga Konsilyo han Nicaea** usa ka konsilyo han Kristohanon nga obispo in ginpatawag ni Emperador Romano Constantino tikang 20 Hunyo kutob 19 Hunyo 325, kahuman han panahon hin Bitinia nga syudad han Nicaea.
Demophilos han Tespias

Hi **Demophilos** o kundi man **Demófilo** ( *Demophilos*; Kinatsila: *Demófilo*; Linatin ngan Ininglis: *Demophilus* ), sumala kan Herodotus, amo an komandante hin grupo hin 700 nga Tespio ha Pag-awayan ha Termopilas (480 UC). An iya amay hi Diadromes (Διαδρόμης).

Hi Demophilos ngan an iy amga tawo inmaway dida han pag-awayan ngan ha kataposán didto hira upod han 300 nga mga Spartan han kataposan nga pag-atubang, tanan hira nagkamatay. An kahadto nga Griyego nga biyahero ngan heyograpo nga hi Pausanias nagsurat gihapon mahitungod han mga Tespio ha Termopilas upod han mga Spartan.

Katapós han Pag-awayan ha Termopilas, ginsunog han Persyano nga army an syudad han Tespias. Nangalagiw an mga bungtohanon ngadto han Peloponeso. Ha urhe, an mga Tespio inmaway patok han Persyano nga army ha Pag-awayan ha Plataea (479 UC).

Hi Demophilos ginhinumdom hin damo nga mga barasahon ngan mga pelíkula. Dida han 1962 nga pelíkula *The 300 Spartans*, gindara an papel ni Demophilus han Griyego nga aktor nga hi Yorgos (George) Moutsios.

Ha Termopilas mayda monumento sapit han monumento ni Leonidas, hin paghinumdom ha iya ngan an iya mga tawo. Mayda gihapon monumento kan Demophilos ha yana nga syudad han Tespies.

## Mga pinambasaran
Argos, Gresya

An **Argos**  (Griniyego: Άργος ; Kahadto nga Griniyego: Ἄργος ) usá nga syudad ha Argolis, ha Peloponeso, Gresya ngan usá han mga gimaihai nga gin-ukyan nga syudad ha kalibotan. Amo iní an gidako-i nga syudad ha Argolis ngan usá nga dako nga sentro para han rehiyon.

## Mga pinambasaran
Antiokia

An **Antiokia** o kundi man **Antioquia** amo an syudad hadton nga rehiyon han Mediteraneo ha nasod han Turkeya. 
Ini mga lugar nga nasira ha moderno ha syudad han Antakya.
Castilyo Montsoreau

An **Castilyo Montsoreau** (ha Frinanses: *Château de Montsoreau*) ha Montsoreau usa museo mga Arté. Nag-abre ini han tuig 2016.
Seleucus I Nicator

Hi **Seleucus I Nicator**  (c. 358 UC – c. 281 UC; Griyego: Σέλευκος Αʹ Νικάτωρ), in uska Diadochi nga heneral ha ilarom ni Alejandro nga Harangdon nga namuno ha Babilonia ngan Sirya hadton 305 UC kutob 281 UC, nagtukod han Imperyo Seleucida.
Croesus (hadi)

Hi **Croesus** (Griyego:  Κροῖσος, *Kroisos*; 595 UC – c. 546 UC), sumala kan Herodotus, amo an hadi han Lydia naghari 14 ubos tuig hadton 560 UC hangtod ha pagtalo nga hadi han Persia ha Ciro nga Harangdon.
Eos (mitolohiya)

Ha Griyego nga mitolohiya, hi **Eos** in diyosdiyos ha Titano han aurora ngan anak nira Hyperion ngan Theia.
Halloween

An **Halloween** amo an pagsaulog nga bulan han kaledaryo nga kistianismo sa kasadpan bisperas an oktubre 31. Ini an Kristohanon kun diin an patay in nagpupugong katapusan ngan katpaso tanan adlaw mga santo pamalasibas orihen ha keltiko ha Samhain.
Siong han mga Hadi

An **Siong han mga Hari** in dako nga kadaan nga Ehiptanon nga panahon nga namumutang ha 500 ubos tuig nga ika-16 ngan ika-11 gatostuig, bato hiwa nitso hukay hi faraon nga bag-o nga ginhadian han Ehipto ginkikilala yana nga Luxor.
Ali Khamenei

:*Diri angay igkalipat kan [[Ruhollah Khomeini]]*

Hi **[[Sayyid]] Ali Hosseini Khamenei** (, ; puyde liwat igsurat it ngaran nga **Alí Hoseiní Jameneí**; natawo 19 Abril 1939 - 28 Pebrero 2026|title=taking look at the biography of Ali Khamenei |url=http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=26142  |website=khamenei (fa) |accessdate=21 Marso 2014}} usá nga Imamista nga Shia nga *[[Marja']]* ngan an ikaduha ngan yanâ nga nálíngkod nga Supremo nga Namumuno han Iran, ha puwesto tikang han 1989. Hiya anay an Mangulo han Iran tikang 1981 kutob 1989. Hi Khamenei amo an ikaduha-nga-gimaihai nga nag-alagad nga namumuno hin estado ha Butnga nga Sinirangan (sunod kan Sultan Qaboos han Oman), pati gihapon an ikaduha-nga-gimaihai nga nag-alagad nga namuno han Iran han naglabay nga gatostuig, sunod kan Shah Mohammed Reza Pahlavi.

Sumala han iya opisyal nga websayt, gin-arresto hi Khamenei hin maka-unom ugsa mahingadto hin exilyo hin tuló ka tuig han paghadi ni Mohammed Reza Pahlavi. Hiyá an target hin usá nga pagsari hin pag-asasinar dida han Hunyo 1981 nga nagdangat han iya tuo nga butkon nga ma-paralisar.

Hi Khamenei usá han mga namuno han Iran dida han Iran–Iraq nga Gera han dekada han mga 1980, ngan ginpadukwag niya an iya pagkaharani han yana nga gamhanan nga Rebolusyonaryo nga mga Bantay nga iya gindudumara, ngan an mga komandante hiní hiyá it napili ngan nátánggal. Gingámit an mga Rebolusyonaryo nga mga Bantay hin pagsuprimir hin oposisyon ha iya. Nagpadayon hi Khamenei pagsirbe nga  ikatulo nga Mangulo han Iran tikang 1981 kutob 1989, samtang nagin hirani nga ka-alyado hiyá han syahan nga Supremo nga Namumuno nga hi Ruhollah Khomeini. Ha urhe, katapos hin pagkadelito ni Khomeini han iya pinamumulat nga masunod han hadto nga hi Hussein Ali Montazeri, nagsiring hi Akbar Hashemi Rafsanjani nga ginpili ni Khomeini hi Khamenei nga amo an masunod ha iya samtang nagharampangan an Katitirok hin mga Experto han pagpili han masunod nga Supremo nga Namumuno. Katapos han kamatay ni Khomeini, ginpili hi Khameini han Katitirok hin mga Experto nga amo an magin bag-o nga Supremo nga Namumuno dida han 4 Hunyo 1989, ha edad nga 49. Hiya an nangulo han mga surugoon han Astan Quds Razavi tikang han 14 Abril 1979.

## Mga footnote

## Mga tigaman

## Mga pinambasaran

*
Dakhla

An **Dakhla** (Arabo: الداخلة‎, Berber: *Eddaxla*, Espanyol: *Villa Cisneros*) amo an gidadako-i nga syudad ha Katundan Sahara.
Rhea (mitolohiya)

Ha Greko nga mitolohiya, hi **Rhea** (Griyego: Ῥέα), in usa ha mga syahan nga kadaan nga Titano nga diyosdiyos hin diri mapupugngan, an amay ha Uranus ngan Gea hin asawa han Cronus.
Triton (mitolohiya)

Ha Greko nga mitolohiya, hi **Triton** in kadaan nga diyos ngan diyosdiyos han dagat, nga anak han Poseidon ngan Amphitrite.
Antipapa

An **antipapa** usá nga tawo nga, ha pagtipa han sumala han balaod nga papa, naghihimo hin dako nga paningkamot nga makuha an posisyon han Obispo han Roma ngan pagkapamuno han Singbahan Katoliko. Mayda mga panahon tikang han ika-3 ka gatostuig kutob ha butnga-nga-ika-15 nga gatostuig, nga diin in mga antipapa gin-ugopoan hin mga importante nga mga faksyon ha sakob han Singbahan mismo ngan hin mga sekular nga mga namumuno.

Ha panalagsa, makuri masabatan kun hain hin duha nga mga nag-aangkon an angay tawagon nga papa ngan hain an angay tawagon nga antipapa, sugad han kaso ni Papa León VIII ngan Papa Benedicto V.

In mga tawo nga nag-aangkon la nga hira an papa ngan gutiay an mga nasunod ha ira, sugad han yana nga mga  sedevacantista o konklavista nga mga antipapa, diri gin-uupod han mga antipapa ha kaagi.

## Mga pinambasaran
Kos

An **Kos** (Griyego: Κως) usa ka puro han Gresya hi pagparte nga puro han Dodekanesa ha amihanan-sinirangan ha Dagat Egeo.
İznik

An **İznik** amo an usa ka bungto ha administratibo nga distrito ha lalawigan han Bursa ha nasod han Turkeya.

Ini nga kasaysayan ha kahadto amo an syudad han **Nicaea** (Griyego: Νίκαια, *Níkaia*).
Samothraki

An **Samothraki** o **Samotracia** (Griyego: Σαμοθράκη) amo an puro ha nasod han Gresya ha amihanan nga Dagat Egeo.
Pieter Bruegel nga magurang

Hi **Pieter Bruegel** (**Brueghel** o **Breughel**) **nga magurang** (c. 1525–1530 – 9 Septyembre 1569) amo an usa ka pintor ha Inolandes nga Renasimyento. Na pintar hiya ha Brabant.
Basay (pansayod)

An **Basay** puyde tumudlok han mga nasunod.

*Basay, Samar - usa nga bungto ha lalawigan han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an
*Basay, Negros Oriental- usa nga bungto ha lalawigan han Negros Oriental ha Butnga nga Kabisay-an
Kosmetiko

Iton **kosmetiko** in uska sustansya mga produkto, diri-puthawon nga gin-aandam nawong ha kahumot pinaagi paglawas han tawo ngan tekstura nga lawas.
Asido uriko

An **asido uriko** in usa nga kompwesto organiko nga carbono, nitroheno, oksiheno ngan hiroheno may kimikal han formula nga C5H4N4O3.
Biyoma

Iton **biyoma** in ngatanan ha tanaman nga hayop nga kinabuhi ha uska ekosistema nga rehiyon o kontinente ha klema ngan tuna.
Salog Chao Phraya

An **Chao Phraya** ( ,  o  ) amo an dako nga salog ha Thailand, nga diin an hamubo nga alluvial nga patag hini amo an naghihimo han sentro han nasod. Nasúlog iní ha Bangkok ngan ngadto han Gulfo han Thailand.

## Etimolohiya
Ha mga daan nga mga Europeo nga mapa, gintatawag an salog nga *Menam* o kundi man *Mae Nam* (Thai: ), nga amo là an Thai nga pulong para hin "river". Hi James McCarthy, F.R.G.S., nga amo an Director-General han Siames nga mga Government Survey ugsa han pagtúkod han Royal Survey Department, nagsurat han iya paháyag, "An *Me Nam* usá nga generic nga pulong, an *me* nangangahulogan nga "nanay" ngan *Nam* "tubig," ngan an pagtawag nga Chao P'ia nangangahulogan nga ini an nangunguna nga salog ha ginhadi-an han Siam."

Hi H. Warington Smyth, nga amo an nagsirbe nga Director han Departamento hin mga Mina ha Siam tikang 1891 kutob 1896, nátáwag hiní dida han iya libro nga ginmantala anay han 1898 nga "the Me Nam Chao Phraya".

Ha media hin Ininglis-nga-pinulongan ha Thailand, an ngaran nga Salog Chao Phraya agsob nga ginhuhubad nga *salog hin mga hadi*.

## Pinambasaran
Purô han Hong Kong

An **Puro han Hong Kong** (Tsinino: 香港島) amo an puro nga salatan ha nasod han Hong Kong. Mga populasyon ha 1,289,500 ngan populasyon ha densidad mayda 16,390/km² han 2008.
Patmos

An **Patmos** (Griyego: Πάτμος, *Pátmos*) amo an usa ka gamit puro ha nasod han Gresya ha kapuropod-an han Dodekanesa ha Dagat Egeo. 


Patmos-08-Stadt-Boot-1987-gje.jpg
Patmos-12-Stadt-Bucht-1987-gje.jpg
Patmos-16-Haus des Johannes-kleine Kuppel-1987-gje.jpg
Patmos-34-Kloster-Hof-Durchblick-Maedchen-1987-gje.jpg
Patmos-32-Kloster-Hof-Mosaik-1987-gje.jpg
Patmos-46-Haus-1987-gje.jpg
Trinidad (kristianismo)

An **Trinidad** mga nanunuo nga gintatawag nga Kristohanon ha doktrina, natuo ha kalibongan nga hi Diyos amo an Amay ha Anak han Espiritu Santo.
Francisco Vázquez de Coronado

Hi **Francisco Vázquez de Coronado y Luján** (; 1510 – 22 Septyembre 1554) usá nga Espanyol nga conquistador ngan explorador nga namuno hin dako nga expedisyon tikang ha Mexico ngadto han yana-nga-adlaw nga Kansas nga inmagi hin mga bahin han habagatan nga Estados Unidos han mga tuig tikang han 1540 ngan 1542. Naglaom hi Vázquez de Coronado nga umabot han Mga Syudad han Cíbola, nga agsob tinatawag yana nga an mitiko nga Pito nga mga Syudad hin Bulawan, nga usá nga pagtawag nga waray gamita kutob han mga Amerikano nga gold-rush nga mga adlaw han mga 1800. An expedisyon niya natigamnan nga amo an syahan nga Europeo nga pakakita han Grand Canyon ngan han Salog Colorado ngan iba pa nga mga kiritaon. An iya ngaran agsob nga gin-Iininglis nga "Vasquez de Coronado" o kundi  man tinatáwag la nga "Coronado".
Miguel López de Legazpi

Hi **Miguel López de Legazpi** (; c. 1502&nbsp;– Agosto 20, 1572), nga kilalado gihapon nga ***[[Adelantado|El Adelantado]]*** ngan ***El Viejo*** (An Lagás o kundi man An Maguráng), usá nga Espanyol nga maglalayag ngan gobernador nga nagtúkod han syahan nga panimungto nga Espanyol ha Sinirangan nga Indyas han pagtabok han iya  expedisyon han Kalawdan Pacifico tikang han Virreinato han Nueva Espanya ha yana nga adlaw nga Mehiko, ngan inmulpot ha Sugbo han Kapurupod-an Pilipinhon, 1565. Hiyá an syahan nga Gobernador-Heneral han Espanyol nga Sinirangan nga mga Indyas nga naglakip han Pilipinas ngan iba nga mga kapurupod-an ha Pacifico, nga amo an mga kapurupod-an han Guam ngan han Marianas Islands. Katapos hin makakuha hiya hin pagkamurayaw ha mga dirudilain nga mga tuminongnong nga mga kanasoran ngan mga ginhadi-an, ginhimo niya an Sugbo nga pamunuan han Espanyol nga Sinirangan nga mga Indyas han 1565 ngan ha urhe binmalhin ha Manila han 1571. An pamunuan nga syudad han lalawigan han Albay nagdadara han iya ngaran.

## Mga pinambasaran
Samson

Hi **Samson**, sumala han Maghurukom ha Bibliya ngan an Kahadton han Israel, hiya in Basahan han mga Maghurukom ngan sumala han Hebreo nga Bibliya usa kapitulo ha 13 ngan 16.
Georges Méliès

Hi **Marie-Georges-Jean Méliès** (Disyembre 8, 1861 – Enero 21, 1938) usa nga Franses nga ilusyonista ngan direktor han pelikula, nga ginkikilala han iya pagteknika ngan kuwento nga pamaagi han sinematograpiya.
Saul

An **Saul** sumala han Hebreo ha Bibliya usa ka syahan hadi nga mga ginhadian han Israel ngan Judah hiya in paghadi ika-11 nga gatostuig UC.
Samuel

Hi **Samuel** sumala an Hebreo nga Bibliya, an manaragna ngan huring ha maghurukom han ginhadian han Israel nga mga paghadi han Saul ngan David.
Serebelyum

An **serebelyum** amo an butnga han sistema nerbyos ha ngatanan nga bertebrado ngan agsob nga utok nga bukog mga hayop ngan tawo.
Allergic contact dermatitis

**Allergic contact dermatitis** (**ACD**) usa na porma sin 'contact dermatitis' o allergy  hitungod san paglapat san parte sa lawas san usa na substance; an usa pa na klase amo an "irritant contact dermatitis" (ICD).
Josue

Hi **Josue**, sumala an Hebreo nga Bibliya an basahon han Exodo, mga Numero ngan Josue ikaduha nga lider ha tribu han Israel ha pagkamatayon han Moises.
Cotopaxi

An **Cotopaxi** amo an bulkan ha kabugkiran han mga Andes ha probinsya han Cotopaxi ha nasod han Ecuador. Naguunat hira ha labaw 50 km tikang ha salatan han Quito han labaw 33 km ngan amihana-sinirangan ha syudad han Latacunga, Ecuador han Salatan nga Amerika.
Kabubkiran Zagros

An **Kabubkiran Zagros** usa ka kabubkiran ha taas nga kasangkaran hin Iran, Iraq ngan amihanan-sinirangan han Turkeya.
Satrapa (gobernador)

An **Satrapa** in uska ngaran ha gobernador ha probinsya han ginhadian han Medes ngan Imperyo Akemenida nga nagpatalsik han dinastiya ha Imperyo Sasanida han Helenistiko ha panahon.
Gobernador-Heneral han Pakistan

An **Governor-Heneral han Pakistan** (; Ininglis: *Governor-General of Pakistan*), amo an representante ha Pakistan han Britaniko nga monarka, tikang han paglugaríng han nasod han 1947. Han pagproklamar han Pakistan nga republika han 1956, ginwara an puwesto han gobernador-heneral.
Paleozoic

An **Paleozoic** amo an heyolohiko nga panahon malaksi na pagkaguwa san kadam'an san mga mayor na mga Phanerozoic, sadton mga 542 ngan 251 milyones katuig an nakalabay, sigun san mga heyolohik panahon.
Silurian

**Silurian**, usa na geologic period ngan systema san Paleozoic Era na nagsunod san Ordovician Period, mga 443.8 milyones katuig an nakalabay, tubtob san pagtikang san Devonian Period, mga 419.2 milyones katuig an nakalabay. Nagtikan an ngaran na Silures sa amihanan han Wales kun diin mahihiagian an mga bato na nagtikang sini na panahon, una gin adman.
Jurassic

An **Jurassic**, usa na geologic period ngan systema san Mesozoic Era na nagsunod san Triassic Period, mga 201.3 milyones katuig an nakalabay, tubtob san pagtikang san Cretaceous Period, mga 145 milyones katuig an nakalabay.
Samaria (rehiyon)

An **Samaria** usa ka rehiyon ha kasaysayan san Bibliya san parte han Palestina san usa na ginhadian han Israel; an usa pa na ngaran amo an kahadto ha syudad han Samaria.
Pharmacotoxicology

**Pharmacotoxicology** an kinaadman san nakakahilo na epekto san bulong. An Pharmacotoxicology may ada duha na kategoriya: pharmacodynamics ngan pharmacokinetics.
Martir

Iton **martir** in bahin hin liwas hin uska persekusyon ngan kamatayon nga tawo, o bisan ano nga saksi hin kinadaan nga butang panrelihiyon, nga hinayhinay nga pagkonbisyon para han panuyuan hin pagadbokasyon.
Phanerozoic

An **Phanerozoic**, amo an una na heyolohiko panahon san Precambrian, sadton 542 milyones katuig an nakalabay ngan ginsundan san kinabuhi hayop ngan tanom.
Precambrian

An **Precambrian**, amo an una na heyolohiko panahon san Cambrian, sadton 542 milyones katuig an syahan panahon ha Phanerozoic eon nakalabay ngan ginsundan san kasaysayan han kalibutan.
Ozarks

**Ozarks**, usa nga rehiyon sa Estados Unidos sakob sa estado ha Missouri, Arkansas, Oklahoma, ngan Kansas.
Taas nga Golan

An **Taas nga Golan** ginhimo komo **Golan** usa nga rehiyon, nga namumutang ha bukid Hermon kapatagan hin amihanan han Salog Yarmouk ha butnga han Dagat han Galilea ngan Siong nga Hula.
Adbyento

An **adbyento** amo an tinu-ig nga adlaw nga kalendaryo ha liturhiko, para ha mga Kristiyano, kun diin ginhihinumduman an pagkatawo ni Hesu Kristo ha Pasko. An Sinirangan nga Singbahan Ortodoxo ginsasalin-urog ini ha kada ika-40 oras.
Francisco I han Fransya

**Francisco I** (Pranses: *François I*; 12 Septyembre 1494 – 31 Marso 1547) in Hadi han Fransya tikang 1515 ngada han iya kamatayon ha 1547.
HTML

An **Hypertext Markup Language** (**HTML**) in magkasurumpay nga yinaknan ha markup mga paklit ha dokumento nga websayt nagsusulod hin disenyo para ipakita web browser.
Arawa

An **Arawa** an gidakoi nga bungto ngan anay ulohan han Autonomo nga Rehiyon han Bougainville ha Papua New Guinea. Ini in gindudumara han Arawa Rural LLG.

Naruba an kadak-an hinin nga bungto han naglabay nga Gera Sibil ha Bougainville, nga nahinungdan an pagbalhin han ulohan pakadto ha Buka. May-ada plano hin pag-ayad utro han Arawa ngan himuon ini nga kapital utro. An katunaan kun diin an Arawa yana nahihimutang in anay usa nga dako nga expatriado nga plantasyon.
Autonomo nga Rehiyon han Bougainville

An **Bougainville** usa nga autonomo rehiyon han Papua New Guinea. An gidadakoi nga isla amo an Puro han Bougainville, samtang an rehiyon in naglalakip han Buka Island ngan pipira nga kapuropud-an. Ha pagkayana, an temporaryo nga ulohan amo an Buka, pero ginlalauman nga an Arawa an magigin kabisera ha sunod nga panahon.
Senaquerib

Hi **Senaquerib** o kundi man **Senakirib** amo an hadi han Asirya tikang 705&nbsp;UC kutob 681&nbsp;UC. Ginhihinumdoman hiya hin dako tungod han iya mga kampanya nga militar patok han Babilonia ngan Judah, ngan han iya mga programa hin pagtukod - labi na an didto han Asiryahanon nga pamunuan han Ninibe. Gin-asesinar hiya hin mga diri klaro nga mga panhinabo han 681&nbsp;UC, nga baga hin ginpakita nga ginbuhat han iya  suhag nga anak nga lalaki (an iya ginpili nga masunod ha iya nga hi Esarhadon amo an putó).

## Mga tigaman

## Mga pinambasaran

## Bibliyograpiya
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Caldea

An **Caldea** amo an ngaran ha rehiyon nga parte han Mesopotamia, sidlangan han rehiyon han Babilonia ha yana nga panahon, nga nabubutngaan han mga Salog Euprates ngan Tigris.
Lazaro han Betania

An **Lazaro han Betania** usa nga pagtawo han Ebanghelyo ni Juan ha Bag-o nga Ginsabutan hi bugtu han Maria ngan Marta han Betania.
Herodes Antipas

Hi **Herodes Antipas** (20 UC - 39) in usa ka tetrarka han Galilea ngan Perea tikang 4 UC. Sumala ni Bag-o nga Ginsabutan iya kamatayon han Juan Bautista ngan Jesus.
Ignacio han Antiokia

Hi **Ignacio han Antiokia** (Griyego: Ἰγνάτιος Ἀντιοχείας, *Ignátios Antiokheías*; c. 35  – 108/140) usa nga mga Amay nga Simbahan ngan Kristihanon nga ginkikilala nga obispo han Antiokia.
Black Sabbath

An **Black Sabbath** in Ingles nga rock nga banda pagporma nga Birmingham tikang 1968 nga gitarista nga manunurat nga parakanta han Tony Iommi, Bill Ward, Geezer Butler ngan Ozzy Osbourne.
Isidoro han Sevilla

Hi **Isidoro han Sevilla** (Linatin: *Isidorus Hispalensis*, c. 560 - Abril 4, 636) in us'ka iskolar nga eklesiastiko tikang ha santo padi Simbahan Katoliko, ngan mga Amay nga Simbahan, nga nagtukod han Arsobispo han Sevilla.
Caldas

Iton **Caldas** puydi tinmudlok ha: 

## Mga lugar
* Brasil
** Caldas, Minas Gerais
** Caldas Brandão, Goiás
** Caldas Novas, Goiás 
** Poços de Caldas, Minas Gerais
* Colombia
** Caldas (departamento)
** Caldas, Antioquia
** Caldas, Boyacá
* Espanya
** Caldas de Reis, Pontevedra
* Portugal
** Caldas da Rainha
San Pedro de Atacama

An **San Pedro de Atacama** nga bungto ngan communa ha lalwigan lalawigan han El Loa ha nasod han Chile.
Taraxacum belorussicum

An ***Taraxacum belorussicum*** in uska species han Magnoliopsida nga ginhulagway ni Valyeryy Tsykhamirau. An *Taraxacum belorussicum* in nahilalakip ha genus nga *[[Taraxacum]]*, ngan familia nga Asteraceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

Mabibilngan ini ha Belarus ngan Polonya.

## Mga kasarigan
Artaxerxes I han Persia

Hi **Artaxerxes I** (kaluwas ha Ininglis: /ˌɑːrtəˈzɜːrksiːz/; Old Persian: 𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂 Artaxšaça; Griyego: Ἀρταξέρξης, *Artaxérxēs*; 465 - 424 BC) amo an ikalima nga hadi hin mga hadi han Akhaemenida nga dinastiya han Persia. Sugad han iya amay ngan nag-uná ha iya nga hadi nga hi Xerxes I, naghadi hiyá han imperyo han panahon nga nakapot ini han sumala ha Herodotus han kaagi hini ha satrapa.
Darius III

Hi **Darius III** (c. 380 - 330 UC), nga tinatawag gihapon hin agsob nga **Artashata** o kundi man **Codomannus**, amo an huring nga Persyano nga Hadi hin mga Hadi han Imperyo Akhimenida tikang 336 kutob 330 UC.
Sara (Bibliya)

Hi **Sara** (שָׂרָה) amo an asawa ni Abraham ngan nanay han Isaac sumala han Bibliya nga basahan han Genesis.
Fatimah

Hi **Fatimah bint Muhammad** (Arabo: فَاطِمَة ٱبْنَت مُحَمَّد‎, *Fāṭimah ibnat Muḥammad*), tinatawag gihapon nga *Fāṭimah al-Zahrāʾ* (فَاطِمَة ٱلزَّهْرَاء) (605/614 —namatay 28 Agosto 632) usá nga anak nga babaye han Islamiko nga manaragna nga hi Muhammad ngan ni Khadijah.
Bukid Libano

An **Bukid Libano** usa nga kaubkiran ha nasod han Libano. Ini an bukid gihahataasi ha Qurnat as Sawdā' nga nakabutang ha 3.088
(10,131 ft).
Cambyses II

Hi **Cambyses II** (Old Persian: 𐎣𐎲𐎢𐎪𐎡𐎹 *Kabūjiya*) (kamatayon han 523 UC), amo an ikaduha nga hadi nga Persyano han Imperyo Akemenida tikang 530 kutob 522 UC. Hiya an nagtukod han anak ha manunurod han Ciro nga Harangdon.
Max Born

Hi **Max Born** (Disyembre 11, 1882 – Enero 5, 1970) usa nga Aleman nga fisisita ngan matematiko kilalado tungod han iya trabaho ha Pahidugong Nobel han Fisika tikang 1954 han paghimo han syahan nga mekanika kwantum, ngan tungod han iya mga amot han fisika nga estado solido ngan optika.
Epifanya

An **Epifanya** amo an pista nga adlaw han Kristianismo. Ini an bulan han pagbisita ha Tulo nga Hadi mga Mago kan Jesus.
Cesarea

An **Cesarea** o kundi man **Sesarea** (ha Iningles nga Linatin: *Caesarea* kaluwas ha Ininglis ), nga ginngaranan ha , *Keysariya* o kundi man *Qesarya*, agsob nga ginyano nga **Keisarya**, ngan **Qaysaria**, usá nga bungto ha amihan-nga-butnga han Israel, nga nakakuha han ngaran ngan han dako nga bahin han teritoryo hiní tikang han kahadto nga syudad han **[[Cesarea Maritima]]** (). Nahamutáng iní ha mga butnga han Tel Aviv ngan Haifa dida han baybayon nga patag harani han syudad han Hadera. Nahailarom iní han yakan-balaod han Hof HaCarmel nga Konseho nga Rehiyonal. Mayda iní kamolupyohan nga , amo la iní an Israeli nga pinamungto nga gindudumara hin pribado nga organisasyon, an Caesarea Development Corporation, ngan amo gihapon an usá han mga gidamo-i hin molupyo nga mga pinamungtoan nga diri ginkikilala nga lokal nga konseho.

Gintukod an kahadto nga syudad han Cesarea Maritima ni Herodes nga Harangdon han mg tuig 25–13 UC komo usá nga importante nga daungan hin mga barko. Nagsirbe an syudad nga sentro hin pagdumara han lalawigan han Judea han Imperyo Romano, ngan ha urhe han Bizantino nga lalawigan han Palaestina Prima. Dida han Muslim nga paglúpig han ika-7 nga gatostuig, amo iní an kataposán nga syudad han Tierra Santa nga nakuha han mga Arabo. Naggamay an syudad ngadto hin gutiay nga baranggay katapos pagbalhina han pamunuan han lalawigan tikang dida ngadto ha Ramleh, ngan mayda ini Arabo nga mayoriya hin molupyo kutob han paglupig han mga Cruzado. Ha ilarom han mga Cruzado, nabalik iní hin pagin importante nga daungan hin barko ngan pinakusog nga syudad. Ginmutiay hin otro ini katapos han paglupig han mga Mameluko. Han 1884, mga Bosniak nga inmigrante nangukoy dida ngan nagtukod hin gutiay nga baranggay hi mga manaragat. Han 1940, gintukod an kibbutz Sdot Yam sapit han Bosniak nga baranggay. Han Pebrero 1948, nalupig an Bosniak nga baranggay hin Palmach nga unit nga pinamunuan ni Yitzhak Rabin. An mga tawo hini daan na nagkalagiw katapos hin sarusayo nga pag-atake han Lehi nga paramilitar nga grupo. Han 1952, gintukod an moderno nga Hudeo nga bungto han Caesarea harani han mga nahabilin han kahadto nga syudad, nga dida han 2011 ginlakip dida han bag-o nga ginhimo nga Nasodnon nga Parke han Cesarea.

## Mga pinambasaran
Mago (Bibliya)

An **Mago** amo an ngaran han panuo nga Kristiyanismo ha Ebanghelyo ni Mateo ha Bibliya liwat hiya ha iba nga tradisyon. 
Usa han mga sinisiring nga Tres Reyes nga nagbisita kan Cristo.
Kadam-an han natawo han Jesus, gintutuohan hiya nga regalo han bulawan,kamanyan ngan mirra.
Cyrene

An **Cyrene** (Griyego: Κυρήνη, *Kyrēnē*) ni kadhto nga syudad ngan kayanaan ha Griyegonon ha nasod han Libya ha bungto han han Shahhdat ha siong han Jebel Akhdar.
Cyrenaica

An **Cyrenaica** (Arabo: برقة , *Barqah*) nga kasaysayan ha rehiyon han amihanan han Aprika nga baybayon ha amihanan-sirangan ha Libya.
Vandalo

Iton **vandalo** in termino nga gingagamit ha katawhan han Germaniko pagtudlok hin grupo nga tribo nga sinisiring nga butnga nga Europa.
Visigodo

An **mga visigodo** nga nansulong ha sanga ha katawhan han Godo ngan nan-angkon hin tribo ha katawhan han Germaniko halapad nga katunaan ha Imperyo Romano ha urhi tikang 376 ngadto ha unhan natalo hin mga Romano ha pag-awayan ha Hadrianopolis tikang 378.
Giorgio Vasari

Hi **Giorgio Vasari** (Hulyo 30 1511 – Hunyo 27, 1574), in usa nga Italyano nga pintor, arkitekto ngan manunurat.
Cesarea Maritima

An **Cesarea Maritima** o kundi man **Sesarea Maritima** (ha Linatin ngan Ininglis: *Caesarea Maritima* kaluwás ha Ininglis: ; Griniyego:  *Parálios Kaisáreia*), nga kilalado gihapon nga **Cesarea Palestina** o **Sesarea Palestina** (ha Linatin: *Caesarea Palestinae*), usá nga kahadto nga syudad ha Patag han Sharon ha baybayon han Dagat Mediteraneo, nga yana mga bungkag na la an nahabilin ngan lakip hin usá nga Israeli nga nasodnon nga parke.

Gintukod an syudad ngan an daungan hin sakayan ha tugon ni Herodes nga Harangdon han mga c. 22–10 o kundi man 9 UC harani han lugar hin kasanhi nga Fenisyahanon nga estasyon hin armada nga panagat nga tinatawag nga *Stratonos pyrgos* (Στράτωνος πύργος, "Tore ni Straton"), nga posible ginngaranan tikang han ika-4 nga gatostuig UC nga hadi han Sidon nga hi Strato I.
Ha urhe, an syudad nagin pamunuan han mga lalawigan han Romano nga Judea, Romano nga Sirya Palaestina ngan Bizantino nga Palaestina Prima. Ginpanimungto an syudad tikang han mga syahan kutob han ika-6 nga gatostuig AD ngan nagin usá nga importante nga sayo nga sentro hin Kristyanismo han Bizantino nga panahon, kundi nabungkag ini dida han Muslim nga paglúpig han 640, ngan katapos hini nawad'an an syudad han pagka-importante hiní. Katapos iní ginbalik hin pagpakusog han mga Muslim han ika-11 nga gatostuig, ginlupig ini han mga Cruzado, nga nagpadig-on hiní ngan naghimo hiní ngadto hin importante nga daungan hin sakayan, ngan ha kataposan ginrubâ iní han  mga Mameluko han 1265.

An ngaran nga *Cesarea* (Καισάρεια) ginhimo ha Inarabo nga  . Nahipabayaan an lugar ha mga tuig kutob han mga 1800. Ginbalik iní hin pagpadukwag ngadto hin baranggay hin mga manaragat hin mga Bosniak nga mga Muslim nga inmigrante katapos han 1884, ngan ngadto hin moderno nga bungto katapos han 1940, gin-incorporar han 1977 nga munisipalidad han Cesarea (Hebreo  ) ha sakob han Haifa nga Distrito han Israel, mga nahabutnga ha mga syudad han Tel Aviv ngan Haifa.

An mga nahabilin nga mga bungkag han kahadto nga syudad, ha baybayon mga 2 ka km ha salatan tikang han moderno nga Cesarea, ginhukab dida han mga dekada han 1950 ngan 1960 ngan ginlakip an lugar ngadto han bag-o nga Nasodnon nga Parke han Cesarea han 2011.

## Mga pinambasaran
Commodus

Si **Cómodo** o kundi man **Commodus** (pagluwas sa Ininglis: /ˈkɒmədəs/; 31 Agusto 161 – 31 Disyembre 192), natawo sa ngaran nga **Lucius Aurelius Commodus**[2] ngan  namatay sa ngaran nga **Lucius Aelius Aurelius Commodus**, usa nga emperador sa Roma kaupod han iya amay nga si Marcus Aurelius tikang sadton tuig 177 tubtob san kamatay san iya amay sadton tuig 180, ngan solo na emperador  tubtob tuig 192. An iya panahon an gincoconsidera na katungpusan san bulawanon nga panahon o *golden period* san historya san Imperyo san Roma nga gintatawag nga Pax Romana.

San panahon san pamumuno san iya amay, kaupod niya si Marcus Aurelius san Marcomannic Wars sadton tig 172. 

An pagpatay sa iya sadton tuig 192 an nag-marka bilang katangpusan san  Nerva–Antonina nga dinastiya. Ginpalitan siya ni Pertinax, an una nga emperador san masamok nga Tuig san Lima na Emperador.Ipinanganak si Commodus sadton ika-31 san Agusto AD 161 sa  Lanuvium, harani sa Roma. 


Paypay:The Emperor Commodus Leaving the Arena at the Head of the Gladiators by American muralist Edwin Howland Blashfield (1848-1936) 01 (cropped).jpg|*An Emperador Commodus Nabiya tikang san Arena nga Nangunguna san mga Gladiador* (detail) by Edwin Howland Blashfield (1848-1936), Hermitage Museum and Gardens, Norfolk, Virginia.


## Sources

* "Lucius Aurelius Commodus" , 'Encyclopædia Britannica, 9th ed., Vol. VI, New York: Charles Scribner's Sons, 1878, pp. 207–8.
* "Lucius Aelius Aurelius Commodus" , 'Encyclopædia Britannica, 11th ed., Vol. VI, Cambridge: Cambridge University Press, 1911, p. 777.

* Geoff W Adams, *The Emperor Commodus : gladiator, Hercules or a tyrant?*. Boca Raton: BrownWalker Press, [2013].  ISBN&nbsp;
* G. Alföldy, "Der Friedesschluss des Kaisers Commodus mit den Germanen," *Historia*, **20** (1971), pp.&nbsp;84–109.
* P. A. Brunt, "The Fall of Perennis: Dio-Xiphilinus 79.9.2," *Classical Quarterly*, **23** (1973), pp.&nbsp;172–77
* J. Gagé, "La mystique imperiale et l'épreuve des jeux. Commode-Hercule et l'anthropologie hercaléenne," *ANRW* 2.17.2 (1981), 663-83
* Olivier Hekster, *Commodus: An Emperor at the Crossroads: Dutch monographs on ancient history and archaeology, 23*. Brill, 2002.  ISSN&nbsp;0924-3550
* L. L. Howe, *The Praetorian Prefect from Commodus to Diocletian (A. D. 180-305)*. Chicago, 1942
* M.P. Speidel, "Commodus the God-Emperor and the Army," *Journal of Roman Studies*, **83** (1993), pp.&nbsp;109–114.
* Jerry Toner, *The Day Commodus Killed a Rhino: Understanding the Roman Games*. Johns Hopkins University Press, 2014.

## Mga sumpay sa gawas
Daniel Gabriel Fahrenheit

Hi **Daniel Gabriel Fahrenheit**(Mayo 24 1686 – Septyembre 16 1736) in uska Inolandes nga pisiko, inhenyero ngan pagimbentor han termometro ha mercuryo ngan grado Fahrenheit han temperatura.
Pertinax

Si **Pertinax** (Linatin: *Publius Helvius Pertinax Augustus*; 1 Agosto 126 – 28 Marso 193) usá nga Romano nga sundalo ngan polítiko nga  amo an Emperador Romano san syahan nga tuló ka bulan san 193. Sinmunod siyá kan Commodus nga magin syahan nga emperador san masámok nga Tuig san Lima nga mga Emperador.

## Mga tigaman

## Mga pinambasaran
Geodia obscura

An ***Geodia obscura*** in uska species han Porifera nga ginhulagway ni Thiele hadton 1898. An *Geodia obscura* in nahilalakip ha genus nga *[[Geodia]]*, ngan familia nga Geodiidae. 

Mabibilngan ini ha Japanese Exclusive Economic Zone. Waray hini subspecies nga nakalista.

## Mga kasarigan
Marcian

Hi **Marcian** (Latin: *Flavius Marcianus Augustus*; c. 392 - Enero 26, 457) in usa ka emperador han Imperyo Bizantino tikang 450 tubtob 457 iya ha kamatayon.
Iliria

An **Iliria** (ha Griyego nga yinaknan: Ἰλλυρία o Ἰλλυρίς, Linatin: *Illyria*) usa nga rehiyon ha kadhto ni kasaysayan nga Europa. Nahamutang ini ha pagparte nga dapit han Peninsula Balkanika ha baybayon han Dagat Adriatico. Mayda ini mga teritoryo hin pagsapit upod han Albanya, Kroasya, Serbya, Bosnia ngan Montenegro.
Anne Brontë

Hi **Anne Brontë** (Enero 17, 1820 – Mayo 28, 1849) amo an usa ka Iningles nga nobelista ngan maninday ngan kamahuran han mga miyembro han familia han Brontë.
Esarhadon

Hi **Esarhadon** nga an ngaran puyde liwat masurat nga **Esar-hadon**, **Esarhaddon**, **Essarhaddon**, **Assarhaddon** ngan **Ashurhaddon** (Akkadian: *Aššur-aḫa-iddina****', nangangahulogan nga "Hi [[Ashur (dyos)|Ashur]] naghátag ha akon hin bugto nga lalaki"***'), amo in hadi han Imperyo nga Neo-Asiriahonon tikang han kamatay han iya amay nga hi Senaquerib han 681 UC kutob han iya kamatay han 669 BC. Hiyá an ikatulo nga hadi han Sargonid nga dinastiya. Kilalado hi  Esarhadon tungod han iya pagsakop han Ehipto han 671 BC***', nga naghimo han iya imperyo nga gidako-i nga imperyo nga nakita han kalibutan ngan tungod han iya pagtukod hin pagbalik han [[Babilonia]], nga ginbungkag han iya amay.***'

## Mga tigaman


## Mga pinambasaran

### Ginkutlo nga bibliograpiya

* 
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### Mga ginkuto ha web

* 
*
*
*
*

## Mga sumpay ha gawas

* An kan Daniel David Luckenbill *[https://oi.uchicago.edu/research/publications/misc/ancient-records-assyria-and-babylonia-volume-2-historical-records-assyria Ancient Records of Assyria and Babylonia Volume 2: Historical Records of Assyria From Sargon to the End]*, nga mayda mga paghubad hin damo han mga ginpasurat ni Esarhadon.
Epirus

An **Epirus** (Griyego: Ήπειρος, *Épeiros*) amo in kasaysayan han rehiyon nga heyograpikonon mga Balkans han hadton han iya nasod han Gresya ngan Albanya hi bukid Pindus han Dagat Ionico.
Emily Brontë

Hi **Emily Brontë** (Hulyo 30, 1818 – Disyembre 19, 1848) amo an usa ka Ingles nga nobela ngan maninday, bituon han obra mga nobela *Wuthering Heights* sugad han klasiko han literatura Ingles.
1969 ha Pilipinas

**1969 ha Pilipinas** mga detalye sa mga panhitabo ha Pilipinas sadton 1969.

## An mga nasa Pwesto

* **[[Mangulo han Pilipinas|Presidente]]<nowiki/>**: Ferdinand Marcos (Nacionalista Party)
* **[[Sugbong-Mangulo han Pilipinas|Vise Presidente]]<nowiki/>e**: Fernando Lopez (Nacionalista Party)
* **[[Kapulungan hin mga Representante han Pilipinas|House Speaker]]**: José Laurel, Jr.
* **[[Korte Suprema han Pilipinas|Chief Justice]]**: Roberto Concepcion
* **[[Kongreso han Pilipinas|Congress]]**: 6th (tubtob Hunyo 17)

## Mga Pahintabo
* Marso 29 – An New People
* Mayo 11 – Naitala sa Tuguegarao, Cagayan an mapaso na panahon na maabot sa 42.2&nbsp;°C na temperatura.
* Hulyo 19 – Ginkoronahan an Miss Philippines na si Gloria Diaz bilang  Miss Universe 1969.
* Hulyo 26 – Bumisita an Presidente san Estados Unidos na si Richard Nixon sa Pilipinas.
* Setyember 10 – Inagurasyon san Cultural Center of the Philippines  harani sa Manila Bay.
* Setyembre 12 – Usa na eroplano san Philippine Airlines tinama san usa na kahoy ngan nag-crash san Antipolo, Rizal. namatay an 45 sa 47 na nakasakay. Amo na it an pinakamaraot na aksidente sa eroplano nahitabo tikang sadton 1960.
* Nobyembre 11 – na-reelect an mga incumbent na si Pres. Marcos ngan Vice Pres. Lopez. 

## Mga Ipinanganak
* Enero 3 – Dean Francis Alfar, Pilipino na author
* Marso 4 – Dawn Zulueta, Pilipino na aktres
* Marso 20 - Ruffy Biazon, Pilipino na politiko
* Hulyo 13 – Vicky Morales, Pilipina television journalist ngan news anchor
* Hulyo 28 – Alice Dixson, Pilipino na aktres
* Agusto 3 – Lani Misalucha, Pilipina na singer
* Agusto 12 – Aga Muhlach, Pilipino na actor
* Agusto 22 – Jean Garcia, Pilipino na aktres
* Setyembre 5 – Amy Perez, Pilipino na aktres ngan TV host
* Oktobre 10 – Francis Escudero, Pilipino na politiko
* Nobyembre 23 – Robin Padilla, Pilipino na actor, producer
* Desyembre 17 – Michael V., Pilipino na komedyante ngan aktor

## Mga Namtay
* Marso 31 – Botong Francisco, Pilipino muralist (b. 1914)
* Hunyo 5 - Simeon Toribio, Pilipino na  atleta (b. 1905)
* Agusto 26 – Alejandro G. Abadilla, Pilipino poet ngan essayist (b. 1906)

## Mga Pinanbasaran
Papiro

An **papiro** amo an manipis nga materyales nga puydi pagsuratan  ha libro han panurat ngan pergamino himo ha tanaman durudilain nga *Cyperus papyrus*.
Golgota

An **Golgota** ginhimo komo **Kalbaryo** amo an sumala nga mga Ebanghelyo hin bungbong ha Jerusalem ginsurat han Jesukristo giransang ha krus.
Bukid Tabor

An **Bukid Tabor**  (Hebreo:הר תבור‎, *Har Tabor*) in gihahataasi nga bukid ha Israel hi sirangan nga siong han Jezreel mayda 18 kilometro ha katundan nga Dagat han Galilea. An tradisyon ha Kristohanon, bukid Tabor amo an pagsityo nga mga transpigurasyon han Jesus.
Charlotte Brontë

Hi **Charlotte Brontë** (Abril 21, 1816 – Marso 31, 1855) amo an usa ka Iningles nga nobelista ngan maninday, panganay han mga tulo ni kapatid na babaye ha familia han Brontë.
J. D. Salinger

Hi **Jerome David Salinger** (Enero 1, 1919 – Enero 27, 2010) amo an usa ka Amerikano nga manunurat  bituon han sugad hi nobela *The Catcher in the Rye*.
Dyakono

Iton **dyakono** in miyembro nga serbisyo magbuhat hin mga Singbahan nga Kristohanon hin us'ka tradisyon, labi na sakramento an obispo hin pagpapamutnga han Singbahan Katoliko, Ortodoxo ngan Anglikanismo.
Plankton

Iton **plankton** in dako ngan damo kalain nga hugpo hin yano, agsob mikroskopiko nga organismo, sugad hin higante han lawas nga tubig nga natubo tak-ang ha 200 metro nga kahilaba.
Orthomyxoviridae

**Orthomyxoviridae** usa ka pamilya han RNA-virus gagmay nga mga nakakatapon nga trangkaso nga damo la ha sulod han birus an hayop ngan tawo.
Enkidu

Si **Enkidu** (𒂗𒆠𒆕 EN.KI.DU3, "gintuha ni Enki" o kundi man "ginhimo ni Enki"), dati ginbabasa nga **Eabani**,  usa nga centro nga  pigura san Ancient Mesopotamian nga *[[Epiko ni Gilgamesh|Epiko ni Gilgamesh]]*. Si Enkidu ginhimo ni Aruru tikang galot ngan tubiclay. 

An pagkawara ni Endiku an nagtulang kan Gilgamesh nga hanapon an imortalidad.


Paypay:Periodo accadico, sigillo in calcare verde con eroi a sei ricci che sottomettono un bufalo d'acqua e un leone, 2350-2150 ac ca.jpg|Ea wrestling with a water buffaloe, and bull-man, possibly Endiku, fighting with a lion. Akkadian Empire cylinder seal.
Paypay:Enkidu on an Akkadian cylinder seal.jpg|Possible depiction of Enkidu fighting a lion on an Akkadian cylinder seal


## Mga pinambasaran

*

* "Si Enkidu nalingkod nga nangangalambira kan Gugalanna, an Toro san Langit".
*
Alexander Pope

Hi **Alexander Pope** (Mayo 21, 1688 - 30 Mayo 1744) usá han ginkikita nga mga harangdon nga mga Ingles nga maniniday, ngan nangunguna nga maniniday han sayo nga bahin han ika-napulokagwalo nga gatostuig. Kilalado hiyá tungod han iya satiriko ngan diskurisbo nga mga siday, nga diin lakip hiní an *[[The Rape of the Lock]]*, *[[The Dunciad]]*, ngan *[[An Essay on Criticism]],* pati gihapon han iya paghubad han mga sinurat ni Homeros. Sunod kan Shakespeare, hi Pope amo an ikaduha nga agsob nga ginkukutlo nga nagsurat ha Iningles, sumala han *[[The Oxford Dictionary of Quotations]]*, ngan pipira han iya mga garay nagin idiom han katawhan nga agsob nga ginagamit (e.g., *[[Damning with faint praise]]*). Ginkikita hiyá nga maestro hin heroic couplet.

## Mga pinambasaran
Juana Inés de la Cruz

Hi **Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana**, kilala komo **sor Juana Inés de la Cruz** (Nobyembre 12, 1648 – Abril 17, 1695), amo an usa ka manunurat, pilosopo, kompositor, maninday han Baroko nga iskwela ngan jerónima nga madre ha Bag-o nga Espanya.
Alphonse de Lamartine

Hi **Alphonse Marie Louis Prat de Lamartine** (Oktubre 21 1790 – Pebrero 28 1869) usa nga Franses nga manunurat, maniniday ngan poltiko ha Romantisismo nga panahon ha Ikaduha nga Republika han Fransya.
Kronolohiya

An **kronolohiya** amo an mga panhitabo ha panganoron o syensya ha kasaysayan usa ka panahon ha ginhatag nga oras.
Sardinas

An "**Sardinas**" an komon nga sadton mga digtoy ngan mamantika nga mga isda kalakip san *herring family* Clupeidae. 

An FAO/WHO Codex standard para han delata na na sardinas nakilala sin 21 nga species sin sardinas. 

## Genera
An mga masunod an magkadurudilain nga genera san sardinas

* Genus *[[Dussumieria]]*
** Rainbow sardine (*Dussumieria acuta*)
** Slender rainbow sardine (*Dussumieria elopsoides*)
* Genus *[[Escualosa]]*
** Slender white sardine (*Escualosa elongata*)
** White sardine (*Escualosa thoracata*)
* Genus *[[Sardina pilchardus|Sardina]]*
** European pilchard (true sardine) (*Sardina pilchardus*)
* Genus *[[Sardinella]]*
** Goldstripe sardinella (*Sardinella gibbosa*)
** Indian oil sardine (*Sardinella longiceps*)
** Round sardinella (*Sardinella aurita*)
* Genus *[[Sardinops sagax|Sardinops]]*
** South American pilchard (*Sardinops sagax*)

Paypay:Sardina pilchardus Gervais.jpg| European pilchard, *Sardina pilchardus*
Paypay:Sardinops sagax.jpg| Sadton 1980s, an South American pilchard, *Sardinops sagax*, pinkadamo na gin dakop nga species san sardinas. 
Paypay:Sardinops sagax caerulea.png| Pacific sardine, *Sardinops sagax caerulea*


## Panginaon
Zooplankton, "animal plankton" an haros amo la an ginkakaon san sardinas.

## Pagtaga-isda

Nadadakop an mga sardinas gamit an mga patitig. 

Mayaman an sardinas san mga vitamins ngan minerals. 

## Mga pinanbasaran

* Parrish, R. H.;  et al. (1989). "The monotypic sardines, Sardina and Sardinops: Their taxonomy, distribution, stock structure, and zoogeography" (PDF). Can. J. Fish. Aquat. Sci. 46 (11): 2019–36. doi:10.1139/f89-251.

## Mga sumpay sa gawas

* Sardines – Seafood Watch, Monterey Bay Aquarium
Rhadamanthus

Hi **Rhadamanthus** (Griyego: Ῥαδάμανθυς, *Rhadamanthys*) in hadton Greko nga anak ha Zeus ngan Europa ha bugtu han Sarpedon ngan Minos hadi han Crete.
Theseus

Hi **Theseus** in usa nga bayani han Greko nga mitolohiya nga hadi han Atenas, anak han Aethra ngan Aegeus.