Mga Pahimatngon kanan Bagyo ha Pilipinas

An **Mga Pahimatngon kanan Bagyo ha Pilipinas**, o kun **Philippine Tropical Cyclone Wind Signals (TCWS)** ha Iningles (Filipino: *Mga Babala ng Bagyo sa Pilipinas*), in usa nga pampubliko nga sistema hin pagpahimatngon nga ginhimo han *Philippine Atmospheric, Geophysical, and Astronomical Services Administration* (PAGASA) basi gamiton ha takna hin mga bagyo ha Pilipinas.

Iginsusubay an TCWS ha pinakamakusog nga paghuyop han hangin durot han bagyo nga ginlalauman nga aabaton ha usa nga lugar ha sulod hin pira ka oras, depende han kaharayo han sentro han bagyo tikang hiton nga lugar ug han kamadagmit han gios han bagyo. Ha kada lebel han TCWS, iginlalaygay liwat han PAGASA an ginlalauman nga mga epekto han mga hangin han bagyo ngada ha mga tawo ug lugar nga hintutungdan hini, ilabi na an mga posible nga destroso ha imprastraktura ug agrikultura. Dire sakop han TCWS an kadamuon o kakusgon han pag-uran nga dara hin bagyo; mayda *Rainfall Advisories* ngan *Heavy Rainfall Warning System* (HR-WS) nga ginagamit han PAGASA para han pagpahimatngon kanan pag-uran.

An TCWS in ginagamit kaparte han *Tropical Cyclone Bulletin* (Notisya kanan Bagyo) nga iginpapasamwak han PAGASA kada 3-12 ka oras. Ha kada pagpasamwak han TCWS, posible igpailarom han PAGASA an usa nga lugar ha mas hitaas nga lebel han TCWS o mag-ísa hin TCWS ha dugang pa nga mga lugar kun magtikahirani na an bagyo o kun magtikakusog pa ini. Tikang han tuig 2015, an TCWS in nakumpuner hin lima (5) ka lebel hin pagpahimatngon—Wind Signal #1, Wind Signal #2, Wind Signal #3, Wind Signal #4, ug Wind Signal #5. Tikang han tuig 2022, gin-amyendahan an TCWS komo pitad han PAGASA hin pagpakaupay han ira serbisyo hin pagpahimatngon ha mga mulopyo durante hin bagyo.

## Katuyuanan ug paagi han pagpasamwak

Kilala an Pilipinas komo usa nga nasud nga agsob maagian o maapektaran hin mga bagyo tungod han lokasyon hini ha sapit han Kalawdan Pacifico kun diin agsob mahimugso ini nga mga bagyo. An TCWS in ginhimo han PAGASA basi magserbi nga usa nga pagpahimatngon ha mga Pilipino han ginlalauman o tiarabot nga mga kahimtang han panahon ug han mga posible nga destroso o katalagman durot han bagyo samtang nagtitikahirani na ini nga tuna ngan kun aada na mismo ini paglalasurbo ha tuna.

An TCWS in nakabase han kakusgon han hangin nga dara hin bagyo ug an epekto hini ngada han mga lugar nga maaagian han bagyo. Dire sakop han TCWS an kadamuon o kakusgon han pag-uran nga dara hin bagyo; mayda *Rainfall Advisories* ngan *Heavy Rainfall Warning System* (HR-WS) nga ginagamit han PAGASA para han pagpahimatngon kanan pag-uran.

Nagtitikang an paggamit han TCWS kun mayda usa nga bagyo nga nahimugso ha sulod han *[[Philippine Area of Responsibility]]* (PAR) o kun mayda bagyo tikang ha lain nga parte han Kalawdan Pacifico nga sumulod han PAR. An PAR in usa nga parte han Kalawdan Pacifico ha palibot han kapuropud-an han Pilipinas nga nagseserbi nga sakop han mga meteorolohikal nga obserbasyon han PAGASA. Kahimugso o pagsulod hin usa nga bagyo ha PAR, nagtitikang pagpasamwak an PAGASA hin mga *Tropical Cyclone Bulletins* (Notisya kanan Bagyo) kun diin iginlalaygay an presente nga lokasyon, kakusgon, ug gios hin usa nga bagyo.

Kun nahisasabtan ha pagbabana-bana nga makakaapekto na an usa bagyo ha bisan diin nga katunaan han Pilipinas, idudugang na han PAGASA an TCWS dida han kabug-osan nga notisya sulod han *Tropical Cyclone Bulletin*. Nakalista ha sulod han *Tropical Cyclone Bulletin* an tanan nga mga munisipalidad/siyudad o probinsya nga nahipapailarom ha usa ka lebel han TCWS. An pagpasamwak hini nga *bulletin* ug han TCWS in nakadepende han:
* kakusgon han bagyo,
* kahaluag han bagyo (han sirkulasyon o nasasakupan han hangin),
* direksyon ug kamadagmit han paggios han bagyo.

An *Tropical Cyclone Bulletin* ug an kaupod hini nga TCWS in kasagaran ginpapasamwak ha kada 6 ka oras (5:00 hit aga ngan kulop, ug 11:00 hit aga ngan gab-i). Pero, an pagpasamwak hini in magigin kada 3 ka oras (2:00 hit maagahon ngan kulop, 5:00 hit aga ngan kulop, 8:00 hit aga ngan gab-i, ug 11:00 hit aga ngan gab-i) kun magla-*landfall* na an bagyo (pag-abot ha tuna han sentro/mata han bagyo) ha sakob hin 24 oras ngan kun nagios pa ha bawbaw han tuna an bagyo (*land/island crossing*) katima hin landfall.

Ngan tungod nga usa ini nga pahimatngon, dire buot sidngon nga aabaton dayon ha usa ka lugar an mga kondisyones nga iginlalaygay han lebel han TCWS nga nakaìsa ha ira. Amo gihapon nga an kada lebel han TCWS in mayda nakaalutagar nga iskala hin oras nga gintatawag han PAGASA nga *lead time*. An lead time amo an kamaiha han oras nga kun diin ha sakob hini nga mga orasa ginlalauman an pag-abot han mga kondisyones nga igin-aasoy ha usa ka TCWS. Pananglitan, kun an usa ka probinsya in nahipailarom ha Wind Signal #1, mayda nira 36 ka oras nga *lead time*. Buot sidngon, ha sulod pa hin 36 ka oras aabaton hini nga probinsya an maraot nga panahon nga ignlalaygay hini nga lebel, amo nga mayda pa nira 36 ka oras nga pwede gamiton komo pangandaman kontra han bagyo.

Tungod man gihapon nga padayon an paggios ug pagbag-o han kakusgon hin usa nga bagyo, mahihimo han PAGASA nga magdugang pa hin mga probinsya nga igpapailarum ha TCWS, pagpasabot nga damo pa nga lugar an posible maapektuhan han tiarabot nga bagyo. Mahihimo gihap nira nga ha usa ka lugar an:
* mag-ìsa hin mas hitaas pa nga lebel han TCWS (*upgrade*)
* mag-ìsa hin mas habubo pa nga lebel han TCWS (*downgrade*)
* bawi-on an naka-ìsa nga TCWS (*lift*)

Kun natikakusog o natikahirani an bagyo, an Wind Signal #1 ha usa ka lugar in puydi ig-*upgrade* o liwanan hin Wind Signal #2, an Wind Signal #2 in puydi ig-*upgrade* hin Wind Signal #3, tubtob nga umabot ha Wind Signal #5 kun aada na ha supertaypun nga kakusgon an bagyo. Kun natikaluya o napahirayo na an usa nga bagyo, ginbubuhat an pag-*downgrade* hin TCWS nga kabaliktaran han pag-upgrade. Kun madagmit kaupay an pagkapahirayo, pagluya, o pagdisipar hin usa nga bagyo, pwede lumaktaw an PAGASA hin mga lebel ha pag-*downgrade* hin TCWS (pananglitan: tikang Wind Signal #3 ngadto diretso ha Wind Signal #1) o mag-*lift*/magtanggal hin usa o tanan nga naka-ìsa nga TCWS (pananglitan: babawi-on an tanan nga Wind Signal #1&nbsp;ug Wind Signal #2).

Ha kadugangan, an *lead time* ha usa ka lebel han TCWS in mahigagamitan la kun iton nga lebel in igin-ìsa ha siyahan pala nga higayon ha usa ka lugar. Ha mga masunod nga *Tropical Cyclone Bulletin*, kun an TCWS ha usa ka probinsya in waray pa ig-*upgrade*, ig-*downgrade* o ig-*lift*, diretso na nga mas halipot an *lead time* nga pagbabasaran, sugad kun aada la gihapon ha Wind Signal #1 an usa ka probinsya subay han sumunod nga *bulletin*. Posible ini kun, pananglitan, waray pag-bago an kakusgon han bagyo samtang natikahirani o kasamtangan nakakaapektar ini ha tuna.

## An lima nga Tropical Cyclone Wind Signals (TCWS)
An masunod amo an mga detalye han kanan PAGASA mga pahimatngon kanan bagyo, nga gin-implementar tikang han Marso 23, 2022.

### Tropical Cyclone Wind Signal #1

An Wind Signal #1 in nagpapasabot nga ha sulod hin ***lead time'' nga ''36 ka oras'' (1 ka adlaw ug 12 ka oras)''', aabaton in kakusgon hin hangin nga maabot ha ***39–61 km/h* (22–33 kts)*', o *strong breeze to near gale-force winds* (Beaufort Force 6–7).

Nagagamit an Wind Signal #1 kun an bagyo in usa nga *tropical depression* o mas makusog pa.

*Mga posible nga epekto:*
* Gutiay ngadto hin durodamo nga danyos ha magluya nga estruktura
* Waray o gutiayay la nga danyos ha mga mabakod nga estruktura
* Gutiay nga danyos ha mga kabablayan nga himo ha magaan nga mga materyales o ha mga temporaryo nga estruktura
* Durodamo nga tanom hin saging an magkakikiling, may pipirahay nga magkakatutumba, ug magkaruruba an mga dahon
* Pwede magkababagri in mga sanga hin mga gutiay nga puno
* Dako nga danyos ha mga tanom nga paray nga namumukadkad pala

### Tropical Cyclone Wind Signal #2

An Wind Signal #2 in nagpapasabot nga ha sulod hin ***lead time'' nga ''24 ka oras'' (1 ka adlaw)''', aabaton in kakusgon hin hangin nga maabot ha ***62–88 km/h* (34–47 kts)*', o *gale-force to severe gale-force winds* (Beaufort Force 8–9).

Nagagamit an Wind Signal #2 kun an bagyo in usa nga *tropical storm* o mas makusog pa.

*Mga posible nga epekto:*
* Gutiay ngadto hin durodamo nga danyos ha magluya nga estruktura
* Gutiayay ngadto hin gutiay nga danyos ha sakto la nga magbakod nga mga estruktura
* Waray o gutiayay la nga danyos ha mga mabakod nga estruktura
* Durodamo nga danyos ha mga kabablayan nga himo ha magaan nga mga materyales, ha mga temporaryo nga estruktura, ug ha mga mag-iha ug ruba na nga mga estruktura
* May pipirahay nga mag-iha na nga sim an magpapalapaka o hipapalid
* May pipirahay nga poste hin kuryente (himo hin kahoy, o mag-iha na) in magkakikiling o magkakatutumba
* May pipirahay nga pagkaruba ha mga billboard ug mga tigaman nga dire maupay an kahimo
* Kadak-an nga mga tanom hin saging ngan pipirahay nga mga puno hin mangga, ipil-ipil, ug kapareho nga mga klase hin puno an magkakababagri o magkakatutumba
* May mga kalubian an magkakikiling, ug may pipirahay nga magkakababagri
* Posible nga dako nga danyos ha mga tanom nga paray ug mais
* Durodamo nga danyos ha mga kahoy-kahoy, ug may pipirahay nga mga madahon nga puno an magkakatutumba

### Tropical Cyclone Wind Signal #3

An Wind Signal #3 in nagpapasabot nga ha sulod hin ***lead time'' nga ''18 ka oras***, aabaton in kakusgon hin hangin nga maabot ha ***89–117&nbsp;km/h'' (48–63 kts)''', o ''storm-force to violent storm-force winds'' (Beaufort Force 10–11).

Nagagamit an Wind Signal #3 kun an bagyo in usa nga ''severe tropical storm'' o mas makusog pa.


''Mga posible nga epekto:''
* Dako nga danyos ha magluya nga estruktura
* Durodamo nga danyos ha sakto la nga magbakod nga mga estruktura
* Gutiay nga danyos ha mga mabakod nga estruktura
* Nagtitikadako nga danyos ha mga kabablayan nga himo ha magaan nga mga materyales, ha mga temporaryo nga estruktura, ug ha mga mag-iha ug ruba na nga mga estruktura
* Magkakapapalid an atop han:
** mga magburobakod nga kabablayan (himo ha kahoy, halo nga kahoy ug ''concrete hollow blocks'', ug mga sim)
** mga bodega o kamalig
* Haros tanan nga kasagingan in magkakatutumba, may durodamo nga mga dagko nga puno (acacia, mangga, ngbp.) an magkakababagri o magkakagagab-ot
* An mga dwarf-type o hybrid nga kalubian in magkakikiling o magkakatutumba
* Dako nga danyos ha mga kahoy-kahoy ug mga madahon nga puno

=== Tropical Cyclone Wind Signal #4 ===


An Wind Signal #4 in nagpapasabot nga ha sulod hin ***lead time* nga *12 ka oras***, aabaton in kakusgon hin hangin nga maabot ha ***118–184&nbsp;km/h* (64–99 kts)*', sakop han *typhoon-force winds* (Beaufort Force 12).

Nagagamit an Wind Signal #4 kun an bagyo in usa nga *typhoon* o *supertyphoon*.

*Mga posible nga epekto:*
* Sobra ka dako nga danyos ha magluya nga estruktura
* Dako nga danyos ha sakto la nga magbakod nga mga estruktura
* Durodamo nga danyos ha mga mabakod nga estruktura
* 75% han mga kabablayan nga himo ha magaan nga mga materyales in magkakaruruba; gidako-i nga destroso ha mga atop
* Magkakapapalid an atop han mga magburobakod nga kabablayan; may pipirahay nga pader nga magkakarurumpag; dako nga destroso ha mga purtahan ug bintana
* May pipirahay nga mag-upay nga kabablayan nga magkakaruruba
* Magkakapapalid an tanan nga billboards o tigaman
* Haros maubos an bug-os nga tanaman hin saging
* Damo nga puno hin mangga, ipil-ipil, ug mga kapareho nga klase hin puno an magkababagri o makakatutumba
* Dako nga danyos ha mga paray, mais, ug mga tanaman hin lubi

### Tropical Cyclone Wind Signal #5

An Wind Signal #5 in nagpapasabot nga ha sulod hin ***lead time'' nga ''12 ka oras***, aabaton in kakusgon han hangin nga ***185&nbsp;km/h'' (100 kts) ''o sobra pa***, sakop la gihapon han *typhoon-force winds* (Beaufort Force 12) pero sobra na kamakusog ngan kadelikado tungod nga dara na ini hin *supertyphoon*.

*Mga posible nga epekto:*
* Gidadako-i nga danyos ha magluya nga estruktura
* Sobra ka dako nga danyos ha sakto la nga magbakod nga mga estruktura
* Dako nga danyos ha magbakod nga estruktura
* Dako nga danyos ha mga kabablayan; grabe nga pagkaruba han mga purtahan ug bintana
* Dako nga danyos ha serbisyo han komunikasyon ug kuryente
* Ubos nga magkakaruruba an mga tanaman hin saging
* Damo nga mga puno ug kalubian and magkakababagri, magkakatutumba, o magkakatatanggalan hin dahon
* Pipirahay nala nga mga tanom ug puno an mahisasalin

## Kaàgi han mga pagpahimatngon kanan bagyo ha Pilipinas
An pinakauna nga sistema hin pagpahimatngon kanan bagyo ha Pilipinas in ginhimo han *Philippine Weather Bureau* (an nahiuna nga ahensya meteorolohikal han Pilipinas antes han PAGASA) hadton dekada '50. An pagpahimatngon kanan bagyo hini nga mga tuig in nakumpuner pa hin napulo nga lebel (#1 tubtob #10) ug agsob igpasamwak ha mga paragdagat. Nagamit gihapon hadto an mga sakayan o barko hin mga biswal nga paagi hin pagsukol han hangin ug pagpahimatngon hin maraot nga panahon, sugad hin mga tela nga apa o silindro, o hin mga sugâ nga busag ug pula kun gab-i.

Pag-abot han dekada ‘70, gin-ibanan han PAGASA an kadamo han lebel han pagpahimatngon ngadto hin tutulo (3) nala ka lebel nga iginsubay han kanan *World Meteorological Organization* (WMO) klasipikasyon hin mga bagyo subay han 10-minutos nga kakusgon han hangin (*maximum sustained winds*): Signal #1 para ha mga *tropical depression*, an pinakamaluya nga klase hin bagyo (ubos ha 63 kilometros per hora o km/h), Signal #2 para ha mga *tropical storm* (64–117 km/h), ug Signal #3 para ha mga taypun/*typhoon*, an magkusog nga bagyo (118 km/h ug labaw pa).

Tungod nga mayda mga taypun han Kalawdan Pacifico nga sobra hin kusog, ginbag-o ngahaw han PAGASA hadton 1997 an sistema hin pagpahimatngon pinaagi hin pagdugang hin ikaupat nga lebel (Signal #4) ug hin mga iskala hin oras ha kada lebel. Ini nga upatay nga sistema hin pahimatngon, nga gintawag nga *Public Storm Warning Signal* (PSWS), an ginamit na han PAGASA ha sumunod nga 18 ka tuig:

Kataliwan han grabe nga destroso durot han supertaypun nga Yolanda (internasyunal nga ngaran: *Haiyan*) hadton 2013, nasabtan nga an Signal #4 in dire pa sadang para ha mga sobra kakusog nga mga bagyo. Tungod hini, iginpasamwak han PAGASA hadton Mayo 2015 nga ira ginbag-o an PSWS ug ginhimo nga *Tropical Cyclone Warning Signals* (TCWS) nga mayda na ikalima nga lebel hin pahimatngon (TCWS #5). 

Kaupod hini, ginpasamwak gihapon han PAGASA an ira opisyal nga sistema hin klasipikasyon han mga bagyo:
 

Ha siyahan nga higayon, igin-ìsa han PAGASA hadton Oktobre 2016 an TCWS #5 ha mga probinsya han Cagayan, Isabela, Kalinga, Apayao, Ilocos Norte, ug ha amihanan nga bahin han Abra han paglasurbo han supertaypun nga Lawin (internasyunal nga ngaran: *Haima*) ha Luzon.

Hadton tuig 2019, ginbag-o han PAGASA an ngaran han TCWS tikang han "Tropical Cyclone Warning Signal" ngadto hin "Tropical Cyclone *Wind* Signal," komo pagpakita nga ini nga sistema hin pagpahimatngon in nakabase han kakusgon han hangin hin usa nga bagyo.

Hadton Marso 23 han tuig 2022, dungan han pagsalin-urog han *World Meteorological Day* (Pankalibutan nga Adlaw han Meteorolohiya), gindeklara han PAGASA nga ira gin-amyendahan an TCWS ug an sistema hin klasipikasyon han mga bagyo, ngan ini nga pag-amyenda amo na an bersyon nga gin-iimplementar ha Pilipinas hangtod yana. Ginbuhat han PAGASA ini nga pag-amyenda komo pitad nira hin pagpakaupay han ira serbisyo hin pagpahimatngon ha mga mulopyo durante hin bagyo, subay han suhestiyon ug opinion han publiko ug mga gumaramit han ira mga serbisyo.

Dida han pag-amyenda han sistema hin klasipikasyon han mga bagyo, ginpahabub-an an sakop han kakusgon han hangin para han pagklasipikar hin supertaypun tikang han 220&nbsp;km/h ngadto hin 185&nbsp;km/h:

Kapareho ini han sistema nga ginsusunod ha lain pa nga mga ahensya ha meteorolohiya han langyaw nga mga nasud, sugad han Hong Kong Observatory (HKO) ug Joint Typhoon Warning Center (JTWC).

Nahisabtan gihapon han PAGASA nga an TCWS #4 ug #5 han daan nga bersyon in haros waray ginkaibahan ha kamagrabe han epekto o destroso. Nahisabtan gihapon nga an sakop han TCWS #2 han daan nga bersyon in hilawig an sakop: pareho nasasakop an mga kategorya nga *tropical storm* ug *severe tropical storm* bisan kun natikadelikado an bagyo kun natikakusog ini tikang hin *tropical storm* ngadto hin *severe tropical storm*. Tungod hini, nagdesisyon an PAGASA nga amyendahan an TCWS base han *[[:en:Beaufort scale|Beaufort wind force scale]]*, usa nga iskala hin pagklasipikar han kakusgon han hangin nga mayda 13 ka lebel tikang hin Force 0 tubtob Force 12:

Ngan dara hini, an gin-amyendahan nga TCWS in direkta na nga konektado ngadto han sistema hin klasipikasyon han mga bagyo:

## Mga kritisismo
### Bagyo Usman (35W)

Kataliwan han paglasurbo han Bagyo Usman (internasyunal nga tatak: *35W*) hadton 2018, nakakarawat hin kritisismo an PAGASA mahitungod han ira pag-*downgrade* kan Usman nga usa nala nga *low pressure area* (maluya nga pagdaguraot han panahon) ug han pagtanggal han tanan nga mga TCWS #1 (2015–2022 nga bersyon) nga naka-ìsa ha mga probinsya nga apektado han bagyo. Iginduduso han mga kritisismo nga an pagtanggal han TCWS #1&nbsp;ug han pag-*downgrade* kan Usman an nagkawsa han kalipàt ngan pagin kampante han mga tawo, ngan nagdurot naman han dako nga ihap han mga inawatan han ira kinabuhi tungod han pag-uran ug babaha nga dara han bagyo.

Iginklaro naman han PAGASA nga an pagtanggal han TCWS ug an pag-*downgrade* hin usa nga bagyo in dire nangangahulugan nga hirayo na ha katalagman an mga apektado nga katawhan. Tungod nga kakusgon han hangin an ginbabasaran han TCWS, waray kalabutan ini ngada han kadamo han uran nga dara han bagyo. Ginsumat gihapon han PAGASA nga naghatag man gihapon an ira pamuhatan hin kaangayan nga mga pahimatngon (sugad hin *HR-WS*) mahitungod han kadamo han uran nga dara han Bagyo Usman.

## Kitaa liwat
* Bagyo
* Hangin
* PAGASA

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas
* PAGASA-DOST&nbsp;– Syahan nga pakli han website han PAGASA
* Tropical Cyclone - PAGASA Severe Weather Bulletin 
* PAGASA-DOST Learning Tools