open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yugoslavia

An **Yugoslabya** o **Yugoslavia** (Jugoslavija, Југославија) usa nga nasod ha salatan-sinirangan nga Europa ika-20 nga gatostuig mga kasaysayan nga gera pankalibutan han 1918.
Organisasyon

An **organisasyon** (Iningles: *organization*) usa ka sosyal naglalakip tikang han pag-analisar hin magdali nga mga pagkita hin mga diri-magkilala nga mga tawo ha dalan ngadto han pag-aram han pankalibotan nga mga sosyolohiya, ekonomiya nga psikolohiya.
Luksu

**Luksu** (Iningles:Jump) (Pambansa:Talon) usa nga pag pitad nga na puwirsa/kusog tipa igbaw para maka-hirayu hin dapit.
Michelle Bachelet

Hi **Michelle Bachelet** (29 Septyembre 1951) amo an kasanhi nga mangulo o presidente han Chile.

## Mga sumpay ha gawas

* Government of Chile 
* Michelle Bachelet
Pungku

**Pungku** (Iningles:Sit) (Pambansa:Upu) usa nga kewa pagpahuway han tawo pina-agi hin pag-pilu han tuhod ha Pungkuan; kaparihu lingkud; pagpungku ha waray sandigan nga lingkuran.
Sandigan

**Sandigan** (Iningles:Back Support) (Pambansa:xxxxx) usa nga parti han lingkuran nga natukud ha taludtud.
Pungkuan

**Pungkuan** (Iningles:Stool) (Pambansa:Bangku) usa nga pahuwayan sugad han pag lingkud. Wara ini sandigan.
Luy-a

An **layá** o **luy-a** (Iningles: *Ginger*) usa ka espesye han namumunga nga medisina nga espesya ha banay *[[Zingiberaceae]]*.
An ***Zingiber officinale*** in uska species han Liliopsida nga ginhulagway ni William Roscoe. An *Zingiber officinale* in nahilalakip ha genus nga *[[Zingiber]]*, ngan familia nga Zingiberaceae. Waray hini subspecies nga nakalista., Ini in may bukad, guin aadman pa ini kun puydi an bukad itanum para mapadamu ini nga uska luy-a, para makaun han uska bungtoha. Ini in nabunga ha ilarum han tuna. Ug an tinugga nga luya pudi itanum liwat para tumuruk hiya, diri sugad hitun kalaksi u kadamu an paghimu kun ansya man.

## Pinanbasaran




## Mga sumpay ha gawas
Puyungku

**Puyungku** (Iningles:Sit) (Pambansa:xxxx) usa nga pagpahuway han mga tawo, ini nga pusisyun puydi ka umuru; waray ini lingkuran u pungkuan; na tukud ha tona ansya an rapadapa.
Pusisyun

**Pusisyun** (Iningles:Position) (Pambansa:Posisyon) usa nga porma han tawo, pagkalugar dapit han butang, hurma
Corrales

Iton **Corrales** poyde tinmudlok ha:
*Corrales, Boyacá,bungto ngan munisipalidad ha departamento han Boyacá ha nasod han Colombia.
*Corrales, New Mexico, syudad han New Mexico, Estados Unidos.
*Corrales de Duero, bungto ha Provincia de Valladolid, Castilla y León, Espanya.
*Corrales del Vino, bungto ha Provincia de Zamora, Castilla y León, Espanya.
*Los Corrales, bungto ha Provincia de Sevilla, Andalucía, Espanya.
*Los Corrales de Buelna, bungto ha Cantabria, Espanya.
Adolfo Suárez

Hi **Adolfo Suárez González, Syahan nga Duke han Suárez, Grande han España** (Kinatsila: *Adolfo Suárez González, I Duque de Suárez, Grande de España*) (Cebrero, Espanya, 25 han September han 1932 &ndash; Madrid, Espanya, 23 han March han 2014) amo in politiko han Paghiusa han Butnga nga Demokratiko (Espanya).  Hiya an Mangulo han Kagamhanan han Espanya tikang han 3 han Julio 1976 kutob han 25 han February 1981.
Tarong

Iton **tarong** (*Solanum melongena*; iningles: *eggplant*) in puydi espesye sa henus Solanum sa pamilya Solanaceae tumudlok ha tanum o karaonon agsob salatan-sinirangan nga Asya han Afrika mapula nga bunga hini. An ***Solanum melongena*** in uska species han Magnoliopsida nga ginhulagway ni Carl von Linné. An *Solanum melongena* in nahilalakip ha genus nga *[[Solanum]]*, ngan familia nga Solanaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Pamarigusan

**Pamarigusan** (Iningles: *Beach*) usa nga dapit nga kun diin an mga tawo namamarigus nanpa baras parigus nga bato parigu.

Iksampulu: Correche Beach
Correche Beach

**Correche nga Pamarigusan** (Iningles:Correche Beach)ini in usa nga pamarigusan, ini in ha bawbaw han batu nga Pálánas kun nataub u hitaas an tubig han salugg, kun himubu  u hubas an salugg ini in nalutaw. Ini nahurma tungud han pag-linug, umalsa an batu tikang ha ilarum, ini in may kahiladman ngan baras nga dapit ha may baybay han bungtu han Gandara. Ini in may dapit la nga himabaw an wara na palanas in hilarum na.
Hilarum

**Hilarum** (Iningles:Deep/Within/Intimate) (Pambansa:Malalim/Lalim) usa nga himubu hinduru an pagka-ubus , adtu ha sulud han lawas nga karuyag

Kaarangay: Kahiladman
Kahiladman

**Kahiladman** (Iningles:Depth/Intimate) (Pambansa:Kailaliman/Kalaliman) an pagka ilarum han libilasyun ; kun balatian pa-abat ka na
An Asul nga Intoy

**An Asul nga Intoy** in pininturahan ni Thomas Gainsborough nga gingamitan hin lana, nga ha pagkayana aada ha sulod-barasahan han Huntington, San Marino, California.
An Kamatayon ni Socrates

**An Kamatayon ni Socrates** in 1787 nga pintura nga ginamitan hin lana ha kanbas ni Jacques-Louis David.
An Piyait

**An Piyait** in sikat nga ngaran nga ginhatag ha tagsa ha upat nga bersyon hin komposisyon, hinimo ha pintura nga pastel, ni Edvard Munch, ha sakob han 1893 ngan 1910.
Pangurhian nga Pangiklop

An **Pangurhian nga Pangiklop** in katapusan nga pangaon nga, sumala han Kristohanon nga tinutuohan, hi Hesus in nagsaro lakip han iya mga tinun-an ha Jerusalem, san-o an iya krusipiksyon.
Venus de Milo

An **Venus de Milo** in uska kadaan nga Griyego nga estatuwa, ngan usa ha gisisikati nga buhat han kadaan nga Griyego nga iskultura.
Snow White and the Seven Dwarfs (pelikula hadin 1937)

An **Snow White and the Seven Dwarfs** in usa nga 1937 animasyon nga musika nga pelikula Amerikano. Hinimo ini han Walt Disney Productions ngan pinagawas han RKO Radio Pictures. Ini nakabase han 1812 nga susmatanon Alemanon han magbugto nga Grimm. Ini an syahan nga binug-os nga sinisiring nga minat-an nga animated feature film ngan syahan liwat nga Disney animated feature film. An mga nagpahiungod mahimo nga pelikula tikang ha orihinal nga susmatanon amo an mga storyboard artist nga hira Dorothy Ann Blank, Richard Creedon, Merrill De Maris, Otto Englander, Earl Hurd, Dick Rickard, Ted Sears ngan Webb Smith. Hi David Hand an supervising director, samtang hira William Cottrell, Wilfred Jackson, Larry Morey, Perce Pearce, ngan Ben Sharpsteen an mga direktor han kanan pelikula mga indibiduwal nga sekwensya.
Lawrence han Arabya (pelikula)

An **Lawrence han Arabya** in uska 1962 nga Briton nga pelikula nga nakabase ha kinabuhi ni T. E. Lawrence.
Hadji Muhtamad

An **Hadji Muhtamad** in uska ika-6 nga klase nga bungto ha lalawigan han Basilan, Pilipinas. Sumala han 212010 nga senso, ini in may-ada populasyon nga 12,249 nga katawhan ha 4,059 nga panimalay.

Gintukod ini ha 10 nga mga baranggay han Lantawan nga diri aada ha Puro ha Basilan, ha kusog han Muslim Mindanao Autonomy Act No. 200, nga naratipika ha plebisito nga ginbuhat ha Agosto 25, 2007.

## Mga Baranggay
An Hadji Muhtamad in ginbahin ha 10 ka baranggay.
* Baluk-Baluk
* Dasalan
* Lubukan
* Luukbungsod
* Mananggal
* Palahangan
* Panducan
* Sangbay Big
* Sangbay Small
* Tausan
Tabuan-Lasa

An **Tabuan-Lasa** in uska bungto ha lalawigan han Basilan, Pilipinas. Sumala han 2010 nga senso, ini in may-ada populasyon nga 18,635 nga katawhan ha 2,553 nga panimalay.

Ini in ginhimo tikang ha 12 ka barangay han Sumisip nga diri aada ha Puro han Basilan, ha kusog han Muslim Mindanao Autonomy Act No. 187, nga naratipika ha plebisito nga ginbuhat ha Marso 29, 2008.

## Mga Baranggay
An **Tabuan-Lasa** in ginbahin ha 12 ka mga baranggay.
* Babag (Puro ha Bubuan)
* Balanting
* Boloh-Boloh (Puro han Bubuan)
* Bukut-Umus
* Kaumpurnah
* Tong-Umus
* Lanawan
* Pisak-Pisak
* Saluping
* Suligan (Puro han Bubuan)
* Sulloh (Tapiantana)
* Tambulig Buton
Datu Hoffer Ampatuan

An **Datu Hoffer Ampatuan** in uska ika-6 nga klase nga bungto ha lalawigan han , Pilipinas. Sumala han 2010 nga senso, ini in may-ada populasyon nga 16,295 nga katawhan ha 7,000 nga panimalay.

Ini in ginhimo tikang ha 9 nga mga baranggay tikang ha bungto han Shariff Aguak, nga bahin han 2 nga mga baranggay han Datu Unsay, ha kusog han Muslim Mindanao Autonomy Act No. 220, nga ginratipika ha plebisito nga ginbuhat ha July 30, 2009.

## Mga Baranggay

Datu Hoffer Ampatuan in ginbahinbahin ha 11 ka mga baranggay.
*Kubentong
*Labu-labu I
*Labu-labu II
*Limpongo
*Sayap
*Taib
*Talibadok
*Tuayan
*Tuayan I
*Macalag
*Tuntungan

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*
Datu Salibo

An **Datu Salibo** in uska ika-6 nga klase nga bungto ha lalawigan han , Pilipinas. Sumala han 2010 nga senso, ini in may-ada populasyon nga 15,062 nga katawhan ha 4,255 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Datu Salibo in ginbahinbahin ha 17 ka mga baranggay.
*Alonganan
*Andavit
*Balanakan
*Buayan
*Butilen
*Dado
*Damabalas
*Duaminanga
*Kalipapa
*Liong
*Magaslong
*Masigay
*Pagatin
*Pandi
*Penditen
*Sambulawan
*Tee

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*
Shariff Saydona Mustapha

An **Shariff Saydona Mustapha** in uska ika-6 nga klase nga bungto ha lalawigan han , Pilipinas. Sumala han 2010 nga senso, ini in may-ada populasyon nga 16,442 nga katawhan ha 5,009 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Shariff Saydona Mustapha in ginbahinbahin ha 16 ka mga baranggay.
*Bakat
*Dale-Bong
*Dasawao
*Datu Bakal
*Datu Kilay
*Duguengen
*Ganta
*Inaladan
*Libutan
*Linantangan
*Nabundas
*Pagatin
*Pagatin (Pagatin I)
*Pamalian
*Pikeg
*Pusao

## Mga Sumpay ha Gawas

* Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippine Census Information 
*
Tubo (banwa)

Iton **tubo** in uska klase hin tinuod nga banwa han genus *Saccharum*, tribu *Andropogoneae*, nga tuminongnong ha mapaso nga temperatura ngadto ha tropikal nga rehiyon han Salatan Asya, ngan gingagamit ha produksyon hin asukar.

An tubo usa na banwa ha pamilya *Poaceae*, usa nga importante ha ekonomiya nga pamilya hin mga tanaman na kasakob an mais, trigo, paray, ngan bulgur. An pangunahin na produkto han tubo mao an asukar ngan molasses. An ethanol usa liwat na produkto tikang ha tubo sugad man han irimnon na rum.

## Produksyon
Usa nga dako na produser an Pilipinas han tubo ngan asukar. Kadam'an san tanuman sa Pilipinas mahihiagian sa isla san Negros ngan Panay. Daramo liwat an patanuman tubo sa Tarlac ngan Batangas.

{|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto"
! colspan="3" style="text-align:left; background:#cfc;" |Top ten prodyuser san tubo — 2011
|- style="text-align:center; background:#cfc;"
|| Country
||Produksyon (TMT)
|-
| Brazil|| align=right |734 000
|-
| Mauritius || align=right |645 600
|-
| India || align=right |342 382
|-
| Tsina|| align=right |115 124
|-
| Thailand|| align=right |95 950
|-
| Pakistan || align=right |55 309
|-
| Mehiko || align=right |49 735
|-
| Pilipinas || align=right |34 000
|-
| Estados Unidos|| align=right |26 656
|-
| Australia|| align=right |25 182
|- style="background:#ccc;"
|| **Kalibutan**
| style="text-align:right;"| **1 794 359**
|-

## Pinanbasaran
Don Giovanni

An **Don Giovanni** in uska opera ha duha nga akto nga may lakip nga musika ni Wolfgang Amadeus Mozart ngan Italyano nga libretto ni Lorenzo Da Ponte.
Lorenzo Da Ponte

Hi **Lorenzo Da Ponte** (10 Marso 1749 – 17 Agosto 1838) in uska Venesyano nga librettista opera ngan maniniday.
Madama Butterfly

An **Madama Butterfly** (*Madame Butterfly*) in uska opera ha tutulo nga akto ni Giacomo Puccini, lakip an uska Italyano nga libretto nga hi Luigi Illica ngan Giuseppe Giacosa.
Der Ring des Nibelungen

An **Der Ring des Nibelungen** in sikulo hin uupat nga opera ni Aleman kompositor nga hi Richard Wagner (1813-1883).
Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band

An **Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band** in ikawalo nga studio album han Ingles nga rock nga banda the Beatles.
The Dark Side of the Moon

An **The Dark Side of the Moon** in ikawalo nga studio album han Ingles nga progresibo nga rock nga banda Pink Floyd nga ginpagawas han Marso 1973.
Thriller (album ni Michael Jackson)

An **Thriller** in ika-unom nga studio album han Amerikano nga rekording artist na hi Michael Jackson. Ini in ginpagawas han Nobyembre 30, 1982, han Epic Records.
Bansalan

An **Bansalan** usa nga ikaduha nga klase nga bungto ha lalawigan han Davao del Sur ha Pilipinas. Sumala han census han tuig 2010, mayda ini populasyon nga 56,496 ka tawo ha 11,073 nga panimalay.

## Mga Baranggay
An Bansalan ginbahin ngadto hin karuhaan kag lima (25) nga mga baranggay.



* Alegre
* Alta Vista
* Anonang
* Bitaug
* Bonifacio
* Buenavista
* Darapuay
* Dolo
* Eman
* Kinuskusan
* Libertad
* Linawan
* Mabuhay

* Mabunga
* Managa
* Marber
* New Clarin (Miral)
* Poblacion
* Rizal
* Santo Niño
* Sibayan
* Tinongtongan
* Tubod
* Union
* Poblacion Dos


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
William Herschel

Hi **William Herschel** natawo **Friedrich Wilhelm Herschel**  (15 Nobyembre 1738 – 25 Agosto 1822) usa nga taga inaleman nga musiko, astronomo ngan manunurat hin planeta Urano himo-himo nga susumaton.
Émile Zola

Hi **Émile Zola** (2 Abril 1840 – 29 Septyembre 1902) usa nga Franses nga mangsulat hin literatura mga naturalismo.
Pototan

An **Pototan** usa nga primera klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2010 nga census, mayda ini populasyon nga 70,955 ka tawo ha 6,553 nga panimalay.

## Mga barangay
An Pavia mayda napulo kag 50 nga barangay.



* Abangay
* Amamaros
* Bagacay
* Barasan
* Batuan
* Bongco
* Cahaguichican
* Callan]]
* Cansilayan
* Casalsagan
* Cato-ogan
* Cau-ayan
* Culob
* Danao
* Dapitan
* Dawis
* Dongsol

* Fundacion
* Guinacas
* Guibuangan
* Igang
* Intaluan
* Iwa Ilaud
* Iwa Ilaya
* Jamabalud
* Jebioc
* Lay-Ahan
* Primitivo Ledesma Ward (Pob.
* Lopez Jaena Ward (Pob.)
* Lumbo
* Macatol
* Malusgod
* Naslo
* Nabitasan

* Naga
* Nanga
* Pajo
* Palanguia
* Fernando Parcon Ward (Pob.)
* Pitogo
* Polot-an
* Purog
* Rumbang
* San Jose Ward (Pob.)
* Sinuagan
* Tuburan
* Tumcon Ilaya
* Tumcon Ilaud
* Ubang
* Zarrague


## Mga sumpay sa gawas
*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Autismo

An **autismo** amo in may pag-ulang ha panhunahuna kun diin masasabtan tungod han ruba nga interaksyon pan-sosyal ngan panyakan ngan labot-la-ha-panyakan nga kommunikasyon, ngan hin restriktado, utro-utro ngan isteryotipiya nga pamamatasan.

* World Autism Awareness Day - Abril 2
Robert Hooke

Hi **Robert Hooke** (28 Hulyo 1635 – 3 Marso 1703) in usa ka ika-17 gatostuig nga filosofo hiton sayantista, kimiko, fisiko, biyolohiko, ngan kilala gihapon ha iya sinurat ha naturalista.
Tanglad

**Tanglad** (*[[Cymbopogon citratus]]*), sayo na klase sin banwa sakob sa *genus [[Cymbopogon]]*. 

An tangad ginagamit na panakot ha panluto ha Asia. Ha Samar ginsasakot ini ha pagtola hin isda. Ginkukuhan liwat ini hin asyete na gamit naman ha paghimo pahumot ngan bulong.

An ***Cymbopogon citratus*** in uska species han Liliopsida nga syahan ginhulagway ni Dc., ngan ginhatag han pagkayana nga asya nga ngaran ni Otto Stapf. An *Cymbopogon citratus* in nahilalakip ha genus nga *[[Cymbopogon]]*, ngan familia nga Poaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Yamog

An **yamog** (Iningles: *Fog*) in nakikita nga masa hin gudtiay nga turo nga likido nga tubig nga hinimo han damog dirudilain nga mga kimikal nga nalutaw ha atmosfera ha igbaw han bawbaw han usa nga kalibutan. Ini in ginkikilala liwat komo mga aerosol.

Iton **borong** (Iningles:Mist) in katitirok hin mga likido nga turo hin tubig, o yelo nga kristal, nga nalutaw ha kahanginan ha o harani ha bawbaw han katunaan.
Robert Koch

Hi **Robert Koch** (Disyembre 11 1843 – Mayo 27 1910) hya an usa ka Inaleman nga microbiolohista ngan mediko. Hya ngan iya asawa naging kilala tungod han ira tuberculosis, kolera nga anthrax nagsusuporta han bakterya han kagaw ha mga sakit.
William Harvey

Hi **William Harvey** (1 Abril 1578 – 3 Hunyo 1657),  usa hya nga Inigles nga mediko, anatomista, pisikal ngan manunurat nga dugo nag-ukoy han sistema sirkulatoryo iya kalagas nga kinabuhi ha kasingkasing.
Pato

An **Pato** (Iningles:Gander/Duck) (Pambansa:Itik)amo in usa nga tamsi ha pamilya *[[Anatidae]]*, na kaapi liwat an mga gansa, itik ngan *swans*. An mga pato ginbabahin hin mga *subfamily* ha pamilya *Anatidae*; Kadam'an ha pato makitubig, ngan mas digto ini ha ganso ngan *swans*, kudi mas dagko ini han itik. Ha toxonomiya, an itik nahiaapi san sayo nga *subfamily* han mga pato.

Danay naaalahan an pato sa iba na mga makitubig nga tamsi sugad san tamawtamaw.

Luri sa tigasaw an siwo san pato. Pagnakagat na an siwo sa tigasaw, darako na an tsansa na mamatay ini.

## Mga Kasarigan
Buskay

an **buskay** usa nga tipaka han usa nga hayop ha dagat. Daramo na klase an buskay na mahihiagian ha mga baybay ha Pilipinas.
Uwak

An Uwak usa nga tamsi ilarum sa *genus [[Corvus]]*, pamilya *Corvidae* ,*Order Passeriformes*,pili an barahibo ngan naingon sa sarapati an kalawas.

An ***Corvus*** in uska genus han Aves. An *Corvus* in nahilalakip ha familia nga Corvidae.. Sakob sini na genus an uwak.

## Panginaon

*Omnivorous* an uwak, ngan daramo kalain an kanra ginkakaon. Nakaon sira san igkasi tamsi, mga, mananap, mga prutas, *mollusks*, wati, mga uyas san prutas, katsapa, bonay san iba na tamsi, mga piyak, yatot ngan karne san patay na hayop. An pagbutang sa *scarecrow* sa mga parayan nagtikang sa san panwakay ngan *sacavenging* san uwak, sugad man nakabulig an uwak sa parag'uma pagkaon san mga mananap na nkakawakay pananum.

Sa mga kalubian sa Pilipinas, magkaagaw an uwak, banog, ngan bukaw san pagdakop san mga yatot na nanakaon san silot san lubi.

## Ilarom nga taxa

* *[[Corvus albicollis]]*
* *[[Corvus albus]]*
* *[[Corvus bennetti]]*
* *[[Corvus boreus]]*
* *[[Corvus brachyrhynchos]]*
* *[[Corvus capensis]]*
* *[[Corvus caurinus]]*
* *[[Corvus corax]]*
* *[[Corvus cornix]]*
* *[[Corvus corone]]*
* *[[Corvus coronoides]]*
* *[[Corvus crassirostris]]*
* *[[Corvus cryptoleucus]]*
* *[[Corvus dauuricus]]*
* *[[Corvus enca]]*
* *[[Corvus florensis]]*
* *[[Corvus frugilegus]]*
* *[[Corvus fuscicapillus]]*
* *[[Corvus hawaiiensis]]*
* *[[Corvus imparatus]]*
* *[[Corvus jamaicensis]]*
* *[[Corvus kubaryi]]*
* *[[Corvus leucognaphalus]]*
* *[[Corvus levaillantii]]*
* *[[Corvus macrorhynchos]]*
* *[[Corvus meeki]]*
* *[[Corvus mellori]]*
* *[[Corvus monedula]]*
* *[[Corvus moneduloides]]*
* *[[Corvus nasicus]]*
* *[[Corvus newtoni]]*
* *[[Corvus orru]]*
* *[[Corvus ossifragus]]*
* *[[Corvus palmarum]]*
* *[[Corvus rhipidurus]]*
* *[[Corvus ruficollis]]*
* *[[Corvus sinaloae]]*
* *[[Corvus splendens]]*
* *[[Corvus tasmanicus]]*
* *[[Corvus torquatus]]*
* *[[Corvus tristis]]*
* *[[Corvus typicus]]*
* *[[Corvus unicolor]]*
* *[[Corvus validus]]*
* *[[Corvus woodfordi]]*

## Mga kasarigan





## Mga sumpay ha gawas
Talabong

An **Lígay** o **Talabong** ug tagak isa nga tamsi na komon sa Pilipinas. Sakob ini san *genera egretta* og san *ardea* sa ilarum san order Pelecaniformes. Busag ini na tamsi na may haglaba na siki.
Agsub ini maimdan sa mga parayan ngan naupod sam mga Karabaw. gintatangal nira an kuto san karabaw ngan mga noknok. Migratory an mga talabong.

## Panginaon
Daramo kalain an ginkakaon san talabong, partikular sini an mga mananap, labi na gud an apan, budlo, langaw, ngan ulod. 
ginkakaon liwat nira an lawalawa, katsapa, ngan wati.

## Mga Species san ordo
    
* Great egret o great white egret, *Ardea alba*
* Intermediate egret, *Ardea intermedia* o *Egretta intermedia*
* Cattle egret, *[[Bubulcus ibis]]*
* Little egret *Egretta garzetta*
* Eastern reef *egret, Egretta sacra*
* Western reef *egret, Egretta gularis*
* Snowy egret, *Egretta thula*
* Reddish egret, *Egretta rufescens*
* Slaty egret, *Egretta vinaceigula*
* Chinese egret, *Egretta eulophotes*
Caligula (emperador)

Hi **Caligula** (Linatin: *Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus*; 31 Agosto 12 AD - 22 Enero 41 AD) amo an naging siyahan nga emperador han Imperyo Romano, nga iya ginhadian tikang han 37 ngadto ha iya kamatayan ha 41.
Mactan

Mactan or Maktan an matawo nga puro harani sa puro han Cebu ha Pilipinas. An isla amo in sakop ha probinsya han Cebu ngan natutunga ha Syudad han Lapu-Lapu ngan bungto han Cordova. Guindudugtuon an isla han duha nga tulay: an Marcelo Fernan Bridge ngan an Mactan-Mandaue Bridge. May ada ini kahilapad na 65 km2, ngan may ada maabot 430,000 katawo.
An *[[Mactan-Cebu International Airport]]* mahihiagian dinhi sini nga isla.
Nero

Hi **Nero** (ha Linatin: *Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus*) (15 Disyembre 37 - 9 Hunyo 68) amo siyahan nga emperador han Imperyo Romano, nga iya ginhadian tikang ha 54 ngadto ha iya kamatayan ha 68.
Alamag

An Alamag usa nga fungus na natudok ha porma han *multicellular filaments* na tinatawag na *hyphae*.

## Mga Kasarigan
Tiberius

Hi **Tiberius** (Linatin *Tiberius Caesar Divi Augusti filius Augustus*)(16 Nobyembre 42 AC - 16 Marso 37 BC) amo an naging siyahan nga emperador han Imperyo Romano, nga iya ginhadian tikang ha 14 UC ngadto ha iya kamatayan ha 37.
Maya (tamsi)

An Maya usa nga tamsi ilarum sa Passeriformes. Mas mabaga an barahibo sini kaysa san tagmaya ngan agsub sa parayan ini nanginginaon ngan nagsasalag.

Iton **maya** tawag hin pipira nga species han katamsihan sugad han:
*Lonchura atricapilla - anay Nasodnon nga Tamsi han Pilipinas
*Tagmaya (*Passer montanus*)
Bagulan

***Sepiida*** in uska ordo han Cephalopoda. An Sepiida in nahilalakip ha classis nga Cephalopoda, phylum nga Mollusca, ngan regnum nga Animalia. An ordo nga Sepiida naglalakip hin 116 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life. 

An **Bagulan** usa nga hayop na pandagat sa ilarum sa *order [[Sepiida]]* *class Cephalopoda*, na nasakop liwat sa nuos, kugita ngan *nautilus*.

May'ada dagko ngan korte-W na alimutaw an bagulan, walo na galamay, ngan an duha na galamay may ada *suckers*, na gamit nira sa panginaon. Maabot 15 tubtob 25 centimetro an kadadagko sini. An pinakadako na *species* mao an *[[Sepia apama]]*, na naabot 50 centimetro kahilaba sa lawas ngan lahos 10.5 kg an bug'at.

Nakaon an bagulan digto na *mollusks*, masag, pasay, isda, kugita, ulod sa dagat, ngan iba na bagulan. An nangangaon naman sa kanra an *dolphins*, mga pating, isda, *seals*, katamsihan, ngan iba pa na bagulan. An kahilaba san kanra kinbuhi naabot 1 ngadto 2 ka tuig. 

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Tagmaya

An **Tagmaya** (*English: Tree sparrow* o *House sparrow*) usa nga tamsi ilarum sa Passeriformes. Pareho ini sa maya an kalawas.
Ordinaryo ini makikita sa mga bungto, sa mga simbahan. 
***Passer montanus*** in uska species han Aves nga syahan ginhulagway ni Linnaeus hadton 1758. An *Passer montanus* in nahilalakip ha genus nga *[[Passer]]*, ngan familia nga Passeridae. Ginklasipika han IUCN an species komo diri gud kababarak-an. Nag-uusahan nga subspecies: *P. m. montanus*.

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Gera han Pilipino-Amerikano

Ang **Gyera Pilipino-Amerikano** (Ingles: Philippine-American War) asa na armado na away ha Amerika ngan Pilipinas sadton 1899 tubtob 1903.

An gyera na ini gintawag liwat na *Philippine Insurrection*.
Paracetamol

An **Paracetamol** amo an sayo na pinakagamit na bulong para sa magsuol (*pain reliever*) ngan  panpahupa sa hiranat (*fever reducer*).

Ginkaklasepika an Paracetamol na *mild analgesic*. Ginagamit ini para pagiban san magsuol, sa ulo, ngan kalawasan, ngan usa ini na dako na sangkap sa daramo na mga remedyo sa sip'on ngan trangkaso. 

An ginrerekomenda na *dosage* sa paracetamol amo an 1,000 mg kda usa tomar ngan tubtob sa 4,000 mg an usa ka adlaw para sa kaaruga.

An *analgesia* magtitikang sa haros 11–29.5 minutos kahuman tumaron an paracetamol ngan an *half-life* amo in 1–4 oras.
Hunang

**Hunang** (Iningles:Lake) (Cebuano:xxxxx) uska tubig nga napapalibutan hin tona, danay may agi-an nga salug u sapa danay naman waray.

Iksampulu: Hunang han Bito
Hunang han Bito

**Hunang han Bito** (Iningles:Bito Lake) (Cebuano:xxxx) uska hunang ha dapit han bungtu han Abuyog, nurti-wisti han bungtu.
Anduroy

An **Anduroy** o inersiya (Ingles: inertia) amo an katangian san usa na butang na magpadayun han iya kiwa ngan direksyon direksiyon tubtob sa may ada magpatuko ha iya. amo liwat ini an katangian ha usa nga butang na magpadayun na diri magkiwa mentras wara pwersa na magpapakiwa ha iya.
Takray

An **Takray**, sayo nga tamsi ilarum sa *order [[Coraciiformes]]*. Mayaon ini sira dako na ulo, hilaba ngan talais na tusak, ngan halipot na siki. Napirmi ini sira sa kakahoynan na harani sa salog o sapa kun diin sira nanginginaon. Isda an kanra paborito na pagkaon, kudi nakaon liwat sira digto na hayop sugad sa pinit o tabili.

May'ada maabot 90 na specie an mga takray na sakob san tulo na pamilya; *Alcedinidae* , *Halcyonidae* , ngan *Cerylidae*.

## Mga Kasarigan
Mga sinurat ha Patay nga Dagat

An **mga sinurat ha Patay nga Dagat** in tinurok hin 981 ka mga teksto nga natad-an ha sakob han 1946 ngan 1956 ha Khirbet Qumran ha West Bank.  Nabilngan ini nga mga lungib mga uska mily patuna tikang ha amihan-katundan nga baybayon han Patay nga Dagat, kun diin ginkuha an ngaran.
Itik

An **Itik** o **tagiik**, mao in sayo nga klase sin tamsi na harani na igparatod san pato. Mas digto ini sa pato ngan mas matibaksi magkiwakiwa. Gin'aataman an itik para sa kanya karne ngan bonay.

## Mga Kasarigan
Bilanghoy

An **Bilanghoy***(Manihot esculenta)*, **Balinghoy** o **lagikway**, tanom sa pamilya *Euphorbiaceae (spurge)* ngan gin'uuma para sa iya gamot, na sayo na pagkaon ug ginkukuhaan sin gawgaw.

An bilanghoy an ikatulo na ginkukuhaan sin *carbohydrate* sa *tropics*, kasunod sa paray ngan mais.

Nigeria an pinakadako na prodyuser sa bilanghoy, ngan an Thailand naman an pinakadako na exporter.

An ***Manihot esculenta*** in uska species han Magnoliopsida nga ginhulagway ni Heinrich Johann Nepomuk von Crantz. An *Manihot esculenta* in nahilalakip ha genus nga *[[Manihot]]*, ngan familia nga Euphorbiaceae. Waray hini subspecies nga nakalista.

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Garry Kasparov

Hi **Garry Kimovich Kasparov** (Rinuso: Га́рри Ки́мович Каспа́ров; 13 Abril 1963) in usa ka ahedres nga Rusya mga 1985 han 2000.
Selena

Hi **Selena Quintanilla-Pérez** (natawo Abril 16, 1971 - namatay Marso 31, 1995), kilala han iya ngaran ha entablado komo **Selena**, in usa nga kanta mga Estados Unidos nga man-aawit.
Kamagong

***Kamagong*** (scientific name: ***Diospyros blancoi***), usa na tanom sa *[[genus]]* sa *ebony* na kahoy ngan *[[persimmon]]s*, *[[Diospyros]]*. an bunga pwede kaonon ngan mabarahibo, kulay bulaw na mabagabaga pag hinog , ngan nangangamyon. Natubo ini sa Pilipinas. Natubo liwat ini sa *Micronesian Islands* sa Palau, na kanra gintatawag na  ***matib*** . 

## An Pagtanum

Sayo ini na tropikal na kahoy na natudok sa daramo kalain na tuna, tikang sa *sea level* tubtob sa 2,400 pye tikang sa *sea level*. Ginpapatudok an uyas 25 ngadto sa 30 pye an kahirayo sa kada tagsa. Nanginginahanglan ini uran. An kamagong na gintanom tikang sa uyas manginahanglan 6 tubtob 7 katuig para mamunga, ngan an nagtikang naman sa *cuttings* manginahanglan 3 tubtob 4 katuig para mamunga. Tigdaramo ini mamunga.
Sa Puerto Rico, namumunga ini sa bulan sa Agosto tubtob Oktubre.

May ada na liwat sini mga *Seedless cultivars*.

## An Kahoy

Mabug'at, matugas, marig'on ngan masirum an kulay san kahoy san Kamagong. Maupay ini na materyales sa paghimo mga lingkuran, lamisa, ngan aparador. Popolar liwat ini na ginhihimo arnis, ug polo sa sundang.

## Mga kasarigan
Brutsa

**Brutsa** (Iningles:Brush) 

Birbo(Verb): pagpahid han brutsa

Nuno(Noun): uska butang nga may pinu nga buhok nga danay matig-a puydi liwat mayumu
Wati

An **Wati** amo in usa na ulod na nabubuhi sa baras ngan nanginginaon sa buhi o patay na mga *organic matter*. Membro an wati sa *class Oligochaeta* sa ilarum san *phylum Annelida*.
Ginagamit an wati na paon sa pangangawil.

## Anatomiya

Depende sa *specie*, an wati pwede maghilaba sin  tubtob 3 metros(9.8 Pye) an kahilaba. Sugad man, an *Lumbricus terrestris* nadako tubtob   an kahilaba. 

An wati naginhawa pinaagi sa kanya panit. Waray tul'an an wati kudi yaon ini *coelom* na nagana suga san *hydrostatic skeleton*. 

## Mga kasarigan
Budlo

An **Budlo** (*English:mole cricket*) amo an mga mananap san pamilya *[[Gryllotalpidae]]*, ilarum sa *order [[Orthoptera]]* (apan, balang ngan ngiyangiya). May'ada 3–5 centimetro (1.2–2.0 pulgada) an kahilaba an budlo.

An **Gryllotalpidae** in uska familia han Orthoptera. An Gryllotalpidae in nahilalakip ha familia nga Grylloidea, ordo nga Orthoptera, classis nga Insecta, punoan nga Arthropoda, ngan regnum nga Animalia. An familia nga Gryllotalpidae in naglalakip hin 97 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life. 

## Biolohiya

Kadam'an san budlo makusog lumupad. Nalupad sira kun nahanap bag'o nga teritoryo, o kun an babaye naghahanap san nagliniya na lalaki. May'ada mga klase sin budlo na nakalupad 8 kilometro (5.0 milya) an kahirayo labi na kun *mating season*. Aktibo sa bug'os na tuig an mga budlo. May'ada ini sira makusog na siki sa atubangan na ginagamit nira pan'ukad. May'ada an mga lalaki  *forewings* ngan *scraper* na ginagamit nira pahimu sin tunog. May mga budlo na naingun san apan ug oraora kadako na tigasaw o anay.

*Omnivore* an mga budlo, nakaon ulod, wati, gamot san tanaman, ngan banwa. Ginkakaon naman an budlo san tamsi, yatot, *skunks*, *armadillos*, *raccoons*, *foxes* ngan  *blue ants*.

Komon an mga budlo, kudi kay aktibo sira in gab'i ngan naistar sira pirmi sa ilarum sa tuna, bihira sira maimdan. Ginpapadako nira an kanra tunog pinaagi san mali torotot na korte san tuna na kanra ginluho. Naistar ini sira san mga uuma, hawan ngan *golf courses* mao na ginkokonsedria sira na peste. Sa Sirangan Asya, yaon mga kultura na ginpriprito an budlo para pagkaon.

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Mga genera san budlo
An mga genera san budlo nga ginbahinbahin ngadto 3 nga tribu:
*tribus Gryllotalpini
**Gryllotalpa
**Gryllotalpella
**Neocurtilla
***Neocurtilla hexadactyla
**† Pterotriamescaptor

*tribus Scapteriscini
**Indioscaptor
**Scapteriscus
**Triamescaptor

*tribus Rogelio (fossil taxa)
**† Archaeogryllotalpoides
**† Cratotetraspinus
**† Marchandia
**† Palaeoscapteriscops

## Mga kasarigan



Rey Gesite

Joshua Robridillo

CJ Pajares

Jude Madeja

## Mga sumpay ha gawas
Basol

An **Basol** o **Tir-as** amo an *larvae* o ulod sa membro san *order Lepidoptera* (an ordo san maga mananap na nasakob san mga alibangbang). Kaurugan sa basol *herbivorous* o tanaman an kinakaon. May'ada man liwat mga *species* na *insectivorous*, o mananap an ginkakaon. Makusog kumaon an mga basol ngan kaurugan sini an peste sa agrikultura o mga pananom.
YouTube

An **YouTube** in usa nga websayt nga video panpublico nga namumuhunan ha pamiling ha 14 Febrero 2005 ngan Internet han patalastas.

## Mga sumpay ha gawas
*YouTube desktop website  ; YouTube mobile website 
*Official YouTube Blog
Gangsa

An **Ganso** o **Gangsa** amo in makitubig na tamsi sa ilatum sa tribu *Anserini* sa pamilya *Anatidae*. Mas dagko ini san kanya igparatud pato ngan tagiik, ngan mas digto man sa *swans*.

Gin'aataman an ganso para sa kanya karne ngan bonay.

## Mga Kasarigan
Pako

An **Pako** mao in sayo na grupo sin mga tanaman na maabot 12,000 na specie sakob sa *Pteridophyta*. May ada an pako matugas na lawas ngan dahon an pako sugad san iba na mga tanaman na *vascular*, diri pareho san *moss*. Waray ini liso ngan bukad kudi mayaon ini *spores*.

## Ebolusyon

An una na *fossil* san pako tinudok sadton 360 milyon katuig an nakalabay sa *late Devonian period* kudi kada'an sa mga yan na pamilya ngan *species* wra pa guguwa tubtob sadton 145 milyon katuig an linabay sa *early Cretaceous*, kahuman magdominar an mga namumukad na tanaman.
Pagtunaw

An **pagtunaw** in uska proseso hin pagbalyo hin uska butang tikang ha pagigin solido ngadto ha pagigin likido.
Balanakon na pating

An **Balanakon na pating** ,*[[Galeocerdo cuvier]]*, *(English: Tiger Shark)* mao an pating na nagsasayuan na membro san *genus Galeocerdo*. Naabot ini lahos 5 m (16 pye) an kailaba. Naignun ini san isda na balanak mao gintawag balanakon sa mga paraisda san Samar. Mayaon ini mga badlis sa sa lawas mao na gintawag sa ingles *tiger shark*, kudi napapara ini sa pagkaarug.

Sayuan ngan gab'i kun manginaon an balanakon na pating. Daramo na klase an kinakaon san paating kaupod na an masag, isda, *[[Pinniped|seals]]*, tamsi, nuos, pawikan, ngan  halas sa dagat hasta *[[dolphin]]* ngan igkasi pating na mas digto sa kanya. Tungod kay mayaon siya tendisiya na lamunon an natanan na igkatapo, hasta mga materyales na diri natutunaw sa kanya tiyan, gin tawag ini siya na basurahan sa dagat.

An ***Galeocerdo cuvier*** in uska species han Elasmobranchii nga syahan ginhulagway ni Péron ngan Charles Alexandre Lesueur hadton 1822. An *Galeocerdo cuvier* in nahilalakip ha genus nga *[[Galeocerdo]]*, ngan familia nga Carcharhinidae. Ginklasipika han IUCN an species komo harani ha karat-an. Waray hini subspecies nga nakalista.

## Mga sumpay ha gawas

## Mga kasarigan
Septuaginta

An **Septuaginta ** in paghubad han Hinebreo nga bibliya ngan iba nga mga may pagkahisumpay nga teksto pakadto ha Koine nga Griyego.
Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica

An **Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica** in buhat ha tulo nga libro ni Isaac Newton ha Linatin.
On the Origin of Species

An **On the Origin of Species** in buhat literatura sayantipiko ni Charles Darwin, nga sinisiring nga pundasyon han ebolusyonaryo nga biyolohiya.
Uska Pan-gabi nga Damgo ha Kabutngaan han Katsirak

An **Uska Pan-gabi nga Damgo ha Kabutngaan han Katsirak** o **A Midsummer Night's Dream** in uska komedya nga sinurat ni William Shakespeare.
Krimen ngan Pagsirot

An **Krimen ngan Pagsirot** (puyde liwat **Pagtalapas ngan Pagsirot**) in uska nobela ni Fyodor Dostoyevsky.
Mga pagbiyahe ni Gulliver

An **Travels into Several Remote Nations of the World. In Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships**,  mas kilala ha mas yano nga ngaran nga **Gulliver's Travels** o **Mga pagbiyahe ni Gulliver** in uska nobela nga sinurat ni Jonathan Swift.
Alice's Adventures in Wonderland

An **Alice's Adventures in Wonderland** in uska 1865 nga nobela nga sinurat ni Charles Lutwidge Dodgson ha ilarom han agnay nga Lewis Carroll.
Moby-Dick

An **Moby-Dick; or, The Whale** an ikaunom nga libro han Amerikano nga manunurat nga hi Herman Melville.
Uska gatos ka tuig nga soledad

An **Uska gatos ka tuig nga soledad** (Kinatsila:*Cien años de soledad*, Iningles: *One Hundred Years of Solitude*, puyde liwat igliteral nga Binisaya nga **Uska gatos ka tuig hin paginusaan**) in uska nobela ni Gabriel García Márquez.
Aeneis

An **Aeneis ** nga itinatawag gihapon ha Winaray han Iningles nga ngaran nga *Aeneid* o han Kinatsila nga ngaran *Eneida* in uska Linatin nga siday epiko nga sinurat ni Virgilio han panahón tikang han 29 ngan 19 UC, nga nagsusumat han leyenda o kabilin nga susumaton mahitungod kan Aeneas, usá nga Troyano nga kinmadto ha Italya nga diin hiyá an nagin ginikanan han mga Romano. Ini nga epiko nahihimo hin 9,896 ka laray ha hexámetro nga daktíliko. An syahan nga unom han napulo-kag-duhá nga mga barasahon han siday nagsusumat han susumaton han mga pagkadto-kadto ni Aeneas tikang ha Troya ngadto ha Italya, ngan an ikaduhá nga tungâ han siday nagsusumat han kataposan nga pagdaog ha gera han mga Troyano han mga Latino, nga ha ilarom han ira ngaran hi Aeneas ngan han iya mga Troyano nga sumurunod mamapálad nga malalakip.

## Mga kasarigan
Divina Commedia

An **Divina Commedia** (Waray: *Diyosnon nga Komedya*) in uska siday epiko nga sinurat ni Dante Alighieri.
Vistula

An **Vistula** o kundi man **Vístula** ( ;  ), an gihalabai nga gidako-i nga salog ha Polonya, amo an ika-9 nga gihalaba-i nga salog ha Europa, ha  hin kahilaba. An drainage-basin nga kahaluag ha Vistula , nga diin  nahamutang ha sulod han Polonya (54% han kahaluag hin tuna hiní). An nahibilin nga bahin nahamutang ha Belarus, Ukranya ngan Eslovakya.

## Mga pinambasaran
Kabubkiran

Iton **kabubkiran** in lugar heyograpika nga may-ada damo nga may pagkahisumpay ha heyolohika nga mga bukid.
Guyot

Iton **guyot** in uska nag-uusahan nga bukid bulkan, nga may-ada patag nga bawbaw lapos hin 200 ka metro ha ilarom han bawbaw han dagat.
Rawis

An **rawis** in uska bug-os hin tuna nga napapalibotan ha tutulo ka ligid hin tubig ngan nakadugtong ha puno han katunaan.
Tuko

An **tuko** amo an hayop na sakob san *infraorder [[Gekkonidae|Gekkota]]*, na mahihiagian sa mga lugar na may mairas na klima. An tuko naingun san pinit ngan tabili ngan mas dagko an mata sa tuko kumpara sa kanan pinit. Sugad sa pinit, aktibo ini sa gab'i. *Gekko gecko* an agsub na tuko na mahihiagian sa Pilipinas.
## Mga kasarigan
Pinit

An **pinit** amo in usa na reptilya na ordinaryo maiimud sa balay. Naingun ini kudi mas digto ini sa tuko ngan tabili. Nakaon ini insekto, ngan danay hasta bangka ginkakaon. Paggin'aatake ini dayon nauutod an ukig.

## Mga kasarigan
Apyo

An **Apyo** (*Apium graveloens*; Iningles: *Celery*) usa nga tanaman nga gamitun han pamilya Apiaceae pan-lutu ngan utanon. An *Apium graveolens* in nahilalakip ha genus nga *[[Apium]]*, ngan familia nga Apiaceae. 

## Subspecies

Ini nga species ginbahin ha masunod nga subspecies:

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas

## Image gallery


Celery cross section.jpg
Apium graveolens 111.JPG
Ripolyu

An **ripolyu** (Iningles:*Cabbage*) (Pambansa:*Repolyu*) usa ka tanaman nga puydi liwat espesye nga *Brassica oleracea* guin-hihimu hini brokoli ngan kuliplor.
Kuliplor

An **kuliplor** (Iningles: *Cauliflower*) usa nga tanaman nga espesye *Brassica oleracea* nga pamilya Brassicaceae mga pan-lutu ngan utanon.
Manovo-Gounda St. Floris Nasodnon nga Parke

An **Manovo-Gounda St. Floris Nasodnon nga Parke** in uska nasodnon nga parke ngan UNESCO Kamumutangan hin Pamana ha Kalibotan nga namumutang ha Republika han Butnga nga Aprika.
Okapi Wildlife Reserve

An **Okapi Wildlife Reserve** in uska Kamumutangan hin Pamana ha Kalibotan ha Republika Demokratika han Congo.
Nasodnon nga Parke han Comoé

An **Nasodnon nga Parke han Comoé** in uska nasodnon nga parke ha sinirangan  Côte d'Ivoire ngan UNESCO Kamumutangan hin Pamana ha Kalibotan.
Nalucaban

**Nalucaban**, an mitikal ngan ginhuruhimangraw nga lugar sa may parte Pambujan, Norte san Samar. Ginsusugad na enkantado ini na syudad san Pambujan sugad san Lupao, ngan Araw. Ginsusugad liwat na pinamumunuan ini ni Samyana.
Samyana

**Samyana**, an ginhuruhimangraw na pinuno san mga banwaanon , o engkanto sa Nalucaban, sayo na syudad dapit sa Pambujan, Northern Samar. Daramo an natuod na mao ini siya an nagbulig san mga para'uyag sa little league baseball sa Pambujan na maging national champion.
Araw

**Araw**, an mitikal na syudad san mga banwaanon na gintutuod san mga taga Norte san Samar na mahihiagian dapit san Catarman. Ginsusugad na ini na syudad na diri nakikita san ordinaryo na adlaw, mayaon sin mga higtaas na mga gusali.
Banwaanon

**Banwaanon**, o engkanto, mga gintutuod san mga taga Norte san Samar na mga nabubuhi na mga diri naiimud na mga tawo. Mga himangrawon ini na mga tawo ngan mao an ginsusugad na mao an rason sin pipira na mga panhinabo. Sayo sini an gintutuod na **Bulawan na Barko** na agsub na umagi san salog sa bugko na nagin rason san pira kabeses na pagkaruba san tulay sa Bugko sadton 1970s ngan 1980s. 

Ginsusugad liwat na mayaon mga syudad inin mga banwaanon, sugad san Nalucaban, na mahihiagian sa Pambujan; Lupao sa San Roque, Araw sa Catarman; Biringan ngan yaon pa iba. Ginsisiring pa liwat na may mga banwaanon o engkanto na naistar sa dagko na kahoy na dalakit.

An iba pa na mga halimbawa han mga banwaanon amo an kapre, tikbalang, sigbin, ngan kataw.
Pawikan

**Pawikan**, an mga reptilya na membro san order Chelonii o Testudines, mga hayop na may alukaha na dugtung sa kanra gusok ngan gamit nira na balay. Sa kabug'usan, an *chelonian* na sakob sa pawikan na sa dagat naistar ngan an makituna na kumaw.

An mga pawikan ngan kumaw *ectotherms* o na depende an temperatura sa kanra lawas san kanra *ambient environment* o mas kilala na *cold-blooded*.

Ginkaklasepa an kumaw na amniotes, sugad san iba na reptilya (upod an katamsihan) ngan mamalya. Suga san iba na mga amniotes, naginhawa an kumaw sa hangin ngan diri nabobonay sa ilarum sa tubig.

## Ebolusyon

An Chelonii or Testudines may yaon mga nabubuhi *(extant)* ngan *extinct* na mga species
An mga una na pawikan ginbabanabana na nabubuhi sadton kaurhian san *Triassic Period* san *Mesozoic era*, mga 220 milyones katuig an nakalabay.  mao sira an giaarugi na grupo san mga reptilya ngan mas una pa san mga sinauna na grupo san mga tabili, halas ngan buaya.

## Mga kasarigan
Fennoscandia

An **Fennoscandia** in rehiyon nga naglalakip han Rawis han Eskandinabya, Finlandya, Karelia ngan Rawis han Kola.
Mga Dumagko nga Danaw han Aprika

An **Mga Dumagko nga Danaw han Aprika** in sagunson nga mga danaw nga naglalakip han bahin han mga danaw ha Rift Valley ha sulod ngan palibot han East African Rift.
Danaw Malawi

An **Danaw Malawi** in uska Dumagko nga Danaw han Aprika ngan gisasalatani nga danaw han sistema East African Rift.
Danaw Alberto (Aprika)

An **Danaw Alberto** in uska Dumagko nga Danaw han Aprika. Ini an ika-pito ha gidadakoi nga danaw ha Aprika.
Danaw Onega

An **Danaw Onega** an ikaduha ha gidadakoi nga danaw han Europa nasunod la ha Danaw Ladoga. May'ada ini kahilaba nan 10003 km2 (3862 sq mi).
Dumagko nga Danaw Uripon

An **Dumagko nga Danaw Uripon** in ikaduha ha gidadakoi nga danaw ha mga Teritoryo ha Kanawayan han Canada.
Woody Guthrie

Hi **Woody Guthrie** (Hulyo 14, 1912 – Oktubre 3, 1967), in usa nga Amerikano nga man-aawit, manunurat hin awit ngan manunurat.
Jet Li

Hi **Jet Li** (natawo Abril 26, 1963), natawo ha ngaran nga **Li Lian Jie** (), usa nga Intsek nga aktor, producer ngan martial artist.
Butanding

An **butanding** *(Rhincodon typus)* sayo na klase sin pating ngan mao an gidadakui na *extant* na isda.  An kumpirmado na kadako sa butanding naabot 12.65 metros (41.50 pye) an kahilaba ngan nabug'at lahos 21.5 metro-tolenada , ngan yaon pa gin'aanung-anung na mas dako kudi diri kumpirmado.  An butanding an nakapot sa mga talaan na gidadakui na buhi na hayop na diri membro san mamalya, ngan naribal sa mga dinosaurs sa bug'at. Nagsasayuan ini na membro an *genus Rhincodon* ngan pamilya, *[[Rhincodontidae]]* san ordo Orectolobiformes, na sakob naman sa *subclass [[Elasmobranchii]]* na ilarum naman sa  *class Chondrichthyes*. An ***Rhincodon typus*** in uska species han Orectolobiformes nga ginhulagway ni Smith hadton 1828. An *Rhincodon typus* in nahilalakip ha genus nga *[[Rhincodon]]*, ngan familia nga Rhincodontidae. Ginklasipika han IUCN an species komo nadudultan. Waray hini subspecies nga nakalista.

Sa Pilipinas, makikita an mga butanding san kadagatan dapit sa Donsol, Sorsogon.

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Huraw

Iton **Huraw** (Iningles: *drought*) usa ka klema diri maguran ha tubig, waray ekosistema ngan agrikultura.
Parak

**Parak** (Iningles:Scream) (Pambansa:Tili) usa nga pagpadako han tingug kun kinahanglan.

Kaarangay: Guli-at
Kanto

**Kanto** (Iningles:Corner) (Pambansa:Kanto) duha nga bagis u linya nga usa la ka beses magtatapu ha patag diri api an spir
Liru

**Liru** (Iningles:Twist, Rotate) (Pambansa:xxxxx) usa nga pagbirik han ilimintu tungud han wala ngan tuu nga baliktad an diriksyun han puwirsa u igbaw ngan ubus nga baliktad an diriksiyun nga puwirsa, puydi liwat lumiru kun ukayun palidung an usa ka ilimintu u likidu
Steve Irwin

Hi **Stephen Robert** "**Steve**" **Irwin** (February 22, 1962 – September 4, 2006) in usa ka personalidad ha telebisyon.
Rodolfo Valentino

Hi **Rodolfo Valentino** (natawo ha ngaran nga **Rodolfo Alfonso di Valentina D'Antonguella**; Mayo 6 1895 – Agosto 23 1926) in usa nga Italyano nga aktor.
Groucho Marx

Hi **Groucho Marx** (natawo ha ngaran nga **Julius Henry Marx**; Oktubre 2, 1890 - Agosto 19 1977) in usa nga Amerikano nga manunurat para han aktor, komedyante, ngan awtor.

* Magbugto nga Marx
Pedogenesis

Iton **pedogenesis** in syensya ngan pag-aram han mga proseso nga nangangadtoan ha pagkahimo hin tuna (ebolusyon han tuna) nga syahan ginpanginano han Rusyano nga heyolohista nga hi Vasily Dokuchaev (1846 – 1903), an sinisiring nga apoy han syensya hin tuna.
Pedospera

An **pedospera** amo an pinakagawas nga bahin han Kalibutan nga naglalakip hin tuna ngan nalalabtan han pagkahimo han tuna nga mga proseso.
Tabili

**Tabili**, usa na reptilya sakob sa pamilya Scincidae, ngan upod an mga pinit, sira an nabug'os san *infraorder [[Scincomorpha]].*

## Dyeta

*Carnivorous* o mas parikular na *insectivore* an mga tabili. An kaurugan nira na ginkakaon an langaw, budlo o ngiyangiya, apan, bulogungbugong, ngan basol. Yaon mga *specie* san tabili na nakaon wati, bayod, kohol, mga ulod, ngan pinit.Yaon man liwat mga *specie* na inataman na an tubong maabot 60% utanon/dahon/prutas ngan 40% karne (mananap ngan digto na yatot).

## Mga Kasarigan
Ngiyangiya

**Ngiyangiya**, mga mananap sa pamilya Gryllidae ngan harani na urupod san apan ngan katydids.Mayaon an ngiyangiya halapad na lawas ngan halaba na *antenna*. Mayaon lahos 900 na *species* an mga ngiyangiya. Pwede an ngiyangiya magin *nocturnal* o aktibo sa gab'i  ngan agsub maalahan na apan tugud kay naingun sa apan an kalawas 

An **Cicadidae** in uska familia han Insecta. An Cicadidae in nahilalakip ha ordo nga Hemiptera, classis nga Insecta, punoan nga Arthropoda, ngan regnum nga Animalia. An familia nga Cicadidae in naglalakip hin 31 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life. 

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Image gallery


130418 shenzhen.jpg
Cicadas_in_Greece.ogg


## Mga sumpay ha gawas

## Mga Kasarigan
Crustacea

**Crustacea**, an darako na grupo san arthropod, na nasakob sa mga hayop na sugad san kinis, banagan, kupapah, pasay, ngan *barnacle*. May'ada 67,000 na specie an crustacea. Sugad san iba na arthropod, may' ada liwat an crustacea exoskeleton. Nakikila an crustacea san iba na arthropod, sugad san mananap, Myriapoda ngan  Chelicerata, san pagkakayaon *biramous* nga siki, ngan san *nauplius* na klase sin *larvae*.

May'ada daramo na fossils an crustacea, na nagtitikang pa sadton panahon san *Cambrian*, kaapi na an *living fossil* na *Triops cancriformis*, nabuhi ngan waray paglain tikang pa san *Triassic period*.
Gitgit

Gitgit, usa na tamsi ilarum san grupo san *passerine birds* ha pamilya Hirundinidae, mga tamsi na nanginginaon habang nagkakalupad.
Kalaw

**Kalaw**, usa na tamsi san pamilya Bucerotidae ngan mahihiagian san tropikal ngan subtropikal Asya, Apika  ngan Melanesia. May'ada ini halaba, ngan nakurba tipailarum na tusak. Ha Pilipinas, mahihigian an kalaw san mga isla han Luzon, Palawan, Mindanao, Panay, Negros ngan Samar.

An ***Buceros hydrocorax*** in uska species han Aves nga ginhulagway ni Linnaeus hadton 1766. An *Buceros hydrocorax* in nahilalakip ha genus nga *[[Buceros]]*, ngan familia nga Bucerotidae. Ginklasipika han IUCN an species komo harani ha karat-an.

## Subspecies

Ini nga species ginbahin ha masunod nga subspecies:

* *B. h. hydrocorax*
* *B. h. mindanensis*
* *B. h. semigaleatus*

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Karl Ernst von Baer

Hi **Karl Ernst von Baer** (Pebrero 17, 1792 – Nobyembre 26, 1876) usa nga Estonya nga naturalista syentipiko.
Bayag

An **bayag** (Iningles: *testicle*) amo an organo han tawo mga hayop kalalakin-an nga obaryo ginagamit han lalaki ngan pangihi.
Puwit

An **puwit** u **bubut** (Iningles: *anus*) (Pambansa:Puwit) amo an organo han mga tawo ngan hayop hin pag-uru.
Kabugawan

**Kabugawan**, sayo na klase sin kawayan na. Ini an primero na ginagamit para panhimo mga lingkuran o lamisa. Haros pareho kadako sa patong an kabugawan ngan mas madakmol an lawas sini keysa san patong. Nakukuhaan liwat an kabugawan sin dabong.
Lisang

**Lisang** (Iningles:No Orientation, No order) (Pambansa:Magulo/Nakakalito) masamuk ; diri tuhay ; diri ansya