open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buyog

An **bubuyog**, **buyog**, **alimbubuyog** o **putyukan** amo an nanlulupad nga mananap nga nakikilala ha paghimo han dugos.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*O'Toole, Christopher, and Raw, Anthony. (1991). *Bees of the World*. New York: Facts on File.
*Michener, Charles D. (2007). *The Bees of the World*, second edition. Baltimore: Johns Hopkins.

## Mga sumpay ha gawas

* All Living Things Images, identification guides, and maps of bees
* Bee Genera of the World 
* Scientists identify the oldest known bee, a 100 million-year-old specimen preserved in amber
* North American species of bees at Bugguide
* Native Bees of North America
Protina

An mga **protina** amo an dagko nga mga molekula nga tikang ha gudti nga mga asido amino. Kinahanglan hira para humataas ngan mag-ayad, ngan pagpakusog han mga tul-an o bukog. Nabulig hira paghimo hin tisyu ngan selula. Mabibilngan ini ha mga hayop, tanom, bakterya, gungi ngan ha lawas han tawo.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya

*
*
*

## Mga sumpay ha gawas

### Mga database ngan proyekto
*The Protein Naming Utility 
*Human Protein Atlas
*NCBI Entrez Protein database
*NCBI Protein Structure database
*Human Protein Reference Database 
*Human Proteinpedia 
*Folding@Home (Stanford University)
*Comparative Toxicogenomics Database curates protein–chemical interactions, as well as gene/protein–disease relationships and chemical-disease relationships.
*https://jerseysforcheapshop.com/10-best-whey-protein-in-india/  How To Check Protein Deficiency.
*Protein Databank in Europe (see also PDBeQuips , short articles and tutorials on interesting PDB structures)
*Research Collaboratory for Structural Bioinformatics (see also Molecule of the Month , presenting short accounts on selected proteins from the PDB)
*Proteopedia&nbsp;– Life in 3D: rotatable, zoomable 3D model with wiki annotations for every known protein molecular structure.
*UniProt the Universal Protein Resource 
*neXtProt&nbsp;– Exploring the universe of human proteins: human-centric protein knowledge resource
*Multi-Omics Profiling Expression Database:  MOPED   human and model organism protein/gene knowledge and expression data

### Mga patutdo ngan mga websayt hin pag-aram
*"An Introduction to Proteins"  from HOPES (Huntington's Disease Outreach Project for Education at Stanford)
*Proteins: Biogenesis to Degradation&nbsp;– The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology
Asido

An **asido** (tikang ha Linatin nga *acidus* kasirigngon maaslom) amo an kompuwesto kemikal nga kun gintutunaw ha tubig, nahatag hin solusyon nga may aktibidades han hidroheno nga ion nga mas labaw ha puro nga tubig, may pH nga mas guti ha 7.0.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Zumdahl, Chemistry, 4th Edition.
* Ebbing, D.D., & Gammon, S. D. (2005). *General chemistry* (8th ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-51177-6
* Pavia, D.L., Lampman, G.M., & Kriz, G.S. (2004). *Organic chemistry volume 1: Organic chemistry 351.* Mason, OH: Cenage Learning. ISBN 0-7593-4727-1

## Mga sumpay ha gawas
* Science Aid: Acids and Bases  Information for High School students
* Curtipot: Acid-Base equilibria diagrams, pH calculation and titration curves simulation and analysis – freeware
* A summary of the Properties of Acids for the beginning chemistry student 
* The UN ECE Convention on Long-Range Transboundary Air Pollution
* Chem 106 – Acidity Concepts
* Listing of strengths of common acids and bases 
* IUPAC Gold Book - acid
Arkohol

An mga **arkohol** o **alkohól** amo an mga *organic compound* nga hinimo tikang ha grupo alkyl nga may usa o labaw ha usa nga mga grupo hydroxyl (-OH) nga nakadukot ha mga atoma karbon.

## Mga Alkohol

## Mga Gamit

Daramo an pinaggagamitan san alkohol. Mahihiagian ini sa mga irimnun (alak), gamit bilang *fuel*, ngan daramo na mga seyentipiko, medikal ngan indutriyal na gamit.

**Alkoholik na irimnun**

May ada 1–50% ethanol by volume an mga alkoholik na irimnun, ngan ginkukunsumo ini sa tawo tikang pa sadton **pre-historic time**. An iba na alkohol sugad san 2-methyl-2-butanol ngan  γ-hydroxybutyric acid ginkukunsumo liwat san ira *psychoactive* na epekto.

**Antifreeze**

An 50% v/v (by volume) na solusyon san ethylene glycol sa tubig ginagamit bilang *antifreeze*.

**Antiseptics**

Ginagamit an ethanol na antiseptic para pag-disinfect sa panit antes turokan sa injection, kaupod  an iodine. Nauuso liwat an mga *ethanol-based* na sabon sa mga restaurant ngan *alcohol-based* na *hand sanitizers*.

**Fuel**

An mga alkohol sugad san ethanol ngan methanol ginagamit bilang fuel, ug ginhahalo san gasolina na tinatawag naman na gasohol. 

**Preservative**

Ginagamit an alkohol bilang preservative para sa mga *specimens* sa syensya ngan medisina.

**Solvent**

Daramo an pinaggagamitan san alkohol sa industriya ngan syensya bilang *reagent* ngan *solvent*. Gamit an 
alkohol bilang sangkap san paghimo sin daramo na produkto sugad san mga bulong, pahumot, *vegetable essences* sugad san vanilla.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Alcohol (Ethanol) at *[[The Periodic Table of Videos]]* (University of Nottingham)
Franz Ferdinand han Austrya

Hi **Franz Ferdinand** (18 Disyembre 1863 – 28 Hunyo 1914) amo an usa ka arkoduko han Austrya-Este, Austro-hungaryano ngan Prinsipe han Hungarya ngan Bohemya, ngan tikang 1889 kutob ha iya kamatay, hiya an tagapagmana kunta han trono han Austro-hungaryano.  An pagpatay ha iya ha Sarajevo amo an nagduso han pagpasabot hin gyera han Austrya-Hungarya ha Serbya.  Nagurugop an mga kaalyado han Austrya ngan Hungarya ngan an mga nasod nga kaalyado han Serbya nga gintikangan han gyera pankalibutan I.
Taxonomiya (biyolohiya)

An **taxonomiya** o **Biyolohika nga pag-arangay** (Iningles:Biological classification) amo an syentipiko nga pagarangay ha biyolohiya, usa nga pamaagi han mga biyolohista ginaarangay an mga organismo ha durudilain nga klase.

## Pinanbasaran
Hammurabi

Hi **Hammurabi** (ca. 1728 – 1686 BC ) amo an ikaunom nga hadi han Babylon. Hiya an syahan nga hadi han Imperyo Babylonya, nga naunat kutob ha Mesopotamia mahitungod han pagdaog han mga gyera ha mga kaaranyaw nga ginhadian. Hi Hammurabi amo an naging kilala mahitungod an iya mga balaod, nga tinatawag nga Kodigo ni Hammurabi, usa ha ginsyasyahani nga sinurat nga kodigo han balod ha nakasurat nga kaagi.
Hannibal

Hi **Hannibal Barca** o kundi man **Anibal Barca** (Puníco nga pinulongan:  *ḥnb‘l brq*) nga kilalado hin halipot nga **Hannibal** o kundi man **Aníbal**, anak ni Hamilcar Barca, (248–183 o 182 BC) nga amo an usa ka sundalo nga taga Cartago nga ginkikilala nga usa ha gikakariti nga komander han kaagi.
Pol Pot

Hi **Saloth Sar** o **Minh Hai**, (Mayo 19, 1925 – Abril 15, 1998), nga mas kilala nga **Pol Pot**, ប៉ុល ពត, amo an lider han Kambodya nga Kiwa han Komunista ngan namuno han Khmer Rougesadton 1963 tubtob 1997 ngan an Primo Ministro han Demokratika Kampuchea han 1976–1979.
  

## Mga kasarigan
Shaka

Hi **Shaka** (danay Tshaka, Tchaka o Chaka; danay ginkikilala nga Shaka Zulu; c. 1787 – c. 22 September, 1828) amo an usa ka maimpluwensiya nga lider han ginhadian Zulu.
Joseph Stalin

Hi **Yosef Stalin** o kundi man **Joseph Stalin** o **Iosif Vissarionovich Stalin** (ha Rinuso Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин, ginluluwas nga [ˈjɵsʲɪf vʲɪsɐˈrʲɵnəvʲɪtɕ ˈstalʲɪn];, puyde liwat **Josef Stalin** o kundi man **José Stalin** nga natawo ha ngaran nga **Ioseb Besarionis Dze Jugashvili**, , ; 18 Disyembre 1878&nbsp;– 5 Marso 1953)) in Kasahiran nga Maghirilom han Partido Komunista han Unyon Sobyet Komite Sentral tikang 1922 kutob ha iya kamatay ha 1953. Ha mga tuig kahuman namatay hi Vladimir Lenin, hiya an naging lider han Unyon Sobyet.

## Pinanbasaran
Kofi Annan

Hi **Kofi Atta Annan** (natawo 8 Abril 1938) usa nga diplomatiko nga taga Ghana nga naging ikapito nga Sekretaryo-Heneral han nagkaurusa nga mga Nasod tikang ha 1 Enero 1997 kutob 1 Enero 2007.
Ban Ki-moon

Hi **Ban Ki-moon** (Hangul: 반기문; natawo 13 Hunyo 1944) amo an usa ka Koreano nga diplomatiko nga naging ikawalo nga Maghirilom-Heneral o Sektretaryo-Heneral han nagkaurusa nga mga Nasod tikang Enero 1, 2007.
Boutros Boutros-Ghali

Hi **Boutros Boutros-Ghali** (Inarabo: بطرس بطرس غالي, Coptic: Ⲃⲟⲩⲧⲣⲟⲥ Ⲃⲟⲩⲧⲣⲟⲥ Ⲅⲁⲗⲏ) (natawo 14 Nobyembre 1922) amo an usa nga taga Ehipto nga diplomatiko nga naging ikaunom nga Sekretaryo-Heneral han Nagkaurusa nga mga Nasod tikang Enero 1992 ngadto ha Enero 1997.
Javier Pérez de Cuéllar

Hi **Javier Pérez de Cuéllar y de la Guerra** (natawo han Enero 19, 1920, ha Lima - 2020) amo an usa ka taga Peru nga diplomatiko nga naging ikalima nga Sekretaryo-Heneral han Nagkaurusa nga mga Nasod tikang 1 Enero 1982 kutob 31 Disyembre 1991.
Kurt Waldheim

Hi **Kurt Josef Waldheim** (21 Disyembre 1918 – 14 Hunyo 2007) amo an usa ka Austryano nga diplomatiko ngan politiko. Hi Waldheim an naging ikaupat nga Sekretaryo-Heneral han nagkaurusa nga mga Nasod tikang 1972 kutob 1981, ngan Mangulo han Austrya tikang 1986 kutob 1992.
U Thant

Hi **Thant** (kaluwás ha Ininglis:; ; ; 22 Enero 1909 – 25 Nobyembre 1974), nga tinatawag hin pagdungog nga **U Thant** (), usá nga Birmano nga diplomat ngan an ikatuló nga Maghirilom-hin-Kasahiran o Sekretaryo-Heneral han Nagkaurusa nga mga Nasod tikang 1961 kutob 1971, an syahan nga diri-taga-Scandinavia nga nagkapot han puwesto.  Naglingkod hiya ha puwesto hin record nga 10 ka tuig ngan usá ka bulan (3,683 ka adlaw) (nga ginkwenta in usá-ka-bulan nga pagkabakante han Nobyembre-Disyembre 1966).

Usá nga tuminongnong han Pantanaw hi Thant, nag-aram ha Nasodnon nga Iskwela Sekundariya ngan ha Unibersidad han Rangoon. Han adlaw hin hugot nga klima hin politika ha Burma, mayda niya mga moderado nga mga paglantaw nga diin nahimutang hiya ha butnga han mga naglalarab nga mga nasyonalista ngan han mga na-ugop han Britanya. Usá hiya nga hirani nga sangkay han syahan nga Primer Ministro han Burma nga hi U Nu ngan nagsirbe hiyá hin dirudilain nga mga puwesto han gabinete ni Nu tikang 1948 kutob 1961. Mayda hi Thant kalmado ngan diri-hambog nga pamatasan nga nakakuha para ha iya han respeto han iya mga kakilala.

Ginpili hiya nga Sektretarya-Heneral han 1961, han pagkamatay hin pag-crash hin idro han nag-una ha iya nga hi Dag Hammarskjöld. Han iya syahan nga panahon, nag-areglar hi Thant han mga pag-negotiate nira Mangulo han Estados Unidos nga hi John F. Kennedy ngan an Soviet Premier nga hi Nikita Khrushchev dida han 1962 nga  Cubano nga Krisis hin Missile, nga nagbulig paglikay hin catastrophe han kalibotan. Han Disyembre han amo gihapon nga tuig, nagtugon hi Thant han Operasyon Grandslam, nga nagtima hin sesesyonista nga rebelyon ha Congo. Ginbalik hiya ha puwesto nga Sekretarya-Heneral han 2 Disyembre 1966 hin unanimo nga pagvotar han Konseho hin Seguridad. Han iya ikaduha nga term kilalado hi Thant han iya públiko nga pag-critisar han buhat han mga Amerikano ha Gera ha Vietnam. Gindumara ni Thant an pag-api hin pipira nga mga bag-o nga naglugaring nga mga Afrikano ngan Asyano nga mga estado ngadto han NU. Waray hiyá sumugot pagsirbe hin ikatulo nga term ngan nagretiro hiyá han 1971.

Namatay hi Thant hin kanser hin baga han 1974. Usá nga relihiyoso nga Buddhista ngan nangunguna nga Birmano nga diplomat ha internasyonal nga larangan, gintahod ngan ginrespeto hiya han Birmano nga katawhan.  Han waray pagtugot han gobyerno militar paghatag ha iya hin mga dungog, nagkaada hin mga riot ha Rangoon; ini biyolente nga ginpuypoy han gobyerno ngan damo an mga kasualidad.

## Mga tigaman

## Mga kinutlo
### Mga tigaman ha kataposan

### Mga pinambasaran
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dugang nga barasahon
* 
* 
* Hanwong, L. (2014). ʻŪ than nai thāna lēkhāthikān ʻOngkān Sahaprachāchāt chāo ʻĒchīa khon rǣk [U Thant as the first Asian secretary-general of the United Nations]. In A. Khamson, T. Weerakietsoontorn & C. Khuntong (Eds.), *Yō̜n phinit phūsāng prawattisāt ʻĒchīa Tawanʻō̜k Chīang Tai* [Reflections on Makers of Southeast Asian History 2] (pp. 131–63). Bangkok: Reviews of Southeast Asian History and Culture Project (TRF). (in Thai)
*
Trygve Lie

Hi **Trygve Halvdan Lie** 16 Hulyo 1896 – 30 Disyembre 1968) amo an usa nga taga-Norway nga politiko. Tikang 1946 kutob 1952, hiya an napili nga syahan nga Sekretaryo-Heneral han Nagkaurusa nga mga Nasod.
Dag Hammarskjöld

Hi **Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld** (29 Hulyo 1905 – 18 Septyembre 1961) amo an usa ka taga Sweden nga diplomatiko ngan manunurat ngan ika duha nga Sekretaryo-Heneral han Nagkaurusa nga mga Nasod tikang Abril 1953 kutob ha iya kamatay.
Danaw Titicaca

An **Danaw Titicaca** amo an nakabutang ha nga katubtuban han Peru ngan Bolivia. Amo ini an gihahatasi nga puydi maglayag an kabarkohan ha bug-os nga kalibutan. Ha kadamo hit tubig, amo ini an gidadako-i nga danaw ha Salatan nga Amerika.
Busay Angel

An **Busay Angel** o Angel Falls (tuminongnong nga ngaran: Parakupa-vena o Kerepakupai merú kasirigngon an hulog nga tikang ha gihahataasi nga dapit, ha Pemon nga yinaknan; Kastila: Salto Ángel) amo an kanan kalibutan gihahataasi nga busay.
Nasodnon nga Parke han Komodo

An **Nasodnon nga Parke han Komodo** amo an usa ka nasodnon nga parke ha Indonesya nga harani ha Guruguti nga kapurupud-an han Sunda ha katubtuban han rehiyon nga Sidlangan Nusa Tenggara ngan Katundan Nusa Tenggara.
Nasodnon nga Parke ha Ilarom han Tuna nga Salog han Puerto Princesa

An **Nasodnon nga Parke ha Ilarom han Tuna nga Salog han Puerto Princesa** amo an nakabutang ha 50 kilometro amihanan han syudad han Puerto Princesa, Palawan, Pilipinas.
Kagurangan nga Itom

An **Itom nga Kagurangan** (Inaleman: Schwarzwald) amo an madakmol it kakahoyan nga kabugkiran ha Baden-Württemberg, salatan-katundan han Alemanya.
Jeju-do

An **Jeju-do**(제주도, 濟州島) amo la nga nalalain nga autonomo nga lalawigan ha Salatan nga Korea, nga nakabutang ngan amo an kanan nasod gidadako-i nga puro o isla.
Mukidbukid nga Tsokolate

An mga **Mukidbukid nga Tsokolate** o kundi man mga **Pungtod nga Tsokolate** o **Tayod nga Tsokolate** amo an mga 1,776 nga mga bukid-bukid nga nakalatag ha 50 kilometro kwadrado ha Bohol, Pilipinas.
Uluru

An **Uluru** tinatawag gihap nga *Ayers Rock*, amo an dako nga bato-baras nga nahamutang ha salatan nga dapit han Amihanan nga teritoryo han Butnga nga Australya.
Busay Iguazu

An **Busay Iguazu** (Iningles:*Iguazu Falls*, *Iguassu Falls*, o *Iguaçu Falls*; Pinortuges: *Cataratas do Iguaçu*, (Pinortuges nga kaluwas: [kataˈɾatɐz du iɡwaˈsu]; Kinatsila: *Cataratas del Iguazú*, Kinatsila nga kaluwas: [kataˈɾatas del iɣwaˈsu]) amo an mga busay ha Salog Iguazu nga nakabutang ha katubtuban han Estado han Brasil nga Paraná ngan (20%) an Arhentina nga lalawigan han Misiones (80%). An mga busay natunga han salog didto ha uruigbaw ngan uruubos nga Iguazu.
Nasodnon nga kagurangan han El Yunque

An **Nasodnon nga kagurangan han El Yunque** amo an mauran nga kagurangan nga nakabutang ha puro han Puerto Rico
Bahia han Fundy

An **Bahia han Fundy** amo an usa ka baybayon ha ligid han Amihanan Amerika nga naatunbang ha Atlantiko, ha amihanan-sidlangan nga katubtuban han Golpo han Maine nga butnga han mga lalawigan han Kanada nga New Brunswick ngan Nova Scotia, nga may guti nga bahin nga nakapot ha Estados Unidos estado han Maine.
Bahia han Halong

An **Bahia han Halong** (Vietnamese: Vịnh Hạ Long) amo an usa ka baybayon nga nahamutang ha Amihanan-Sidlangan Vietnam.

File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (166).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (12).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (167).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (83).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (13).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (16).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (84).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (157).JPG
File:Vietnam - Baie d'Ha Long - 50 (160).JPG
Mayon

An **Bulkan Mayon**, kilala gihapon nga **Bukid Mayon**, in uska aktibo nga bulkan ha lalawigan han Albay, ha puro han Luzon ha Pilipinas.  Kilala tungod han iya "perpekto nga kono" tungod han iya haros simmetriko nga koniko nga hitsura, an Mayon in napotma hin amihanan nga katubtuban han Syudad han Legazpi, an gidadakoi nga syudad ha populasyon ha Rehiyon Bikol.  An bukid in aada ha sakob hin uska nasodnon nga parke ngan pinasasliporan nga katunaan han nasod nga ginproklamara komo Bulkan Mayod Nasodnon nga Parke ha tuig 2000.
Danaw distrito han Masuria

An **Danaw distrito han Masuria** amo an usa ka distrito nga danaw ha amihanan-sidlangan Polanya, nga mayda labaw nga 2,000 nga danaw ha ngatanan.
Bukid Apo

An **Bukid Apo** usa nga posible aktibo nga stratobulkan nga nakabutang ha puro han Mindanao ha Pilipinas. Ini an gihahataasi nga bukid ha Pilipinas.
Vladimir Putin

Hi **Vladimir Vladimirovich Putin** (Rinusya: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин, kaluwas [vlɐˈdʲimʲɪr vlɐˈdʲimʲɪrəvʲɪtɕ ˈputʲɪn]; natawo 7 Oktubre 1952 ha Leningrad, USSR; yana nga Saint Petersburg, Rusya) amo an ikaduha nga mangulo ngan naging Primo Ministro han Rusya.
Boris Yeltsin

Hi **Boris Nikolayevich Yeltsin** (1 Pebrero 1931 – 23 Abril 2007) amo an syahan nga Mangulo han Pederasyon Rusyano, nga nagserbe tikang 1991 kutob 1999.
Tony Blair

Hi **Anthony Charles Lynton "Tony" Blair** (natawo han 6 Mayo 1953) amo an usa ka Briton nga politiko nga nagserbe nga Primo Ministri tikang 2 Mayo 1997 ngadto 27 Hunyo 2007.
Hagdan hin Humayan han Banaue

An **Hagdan hin Humayan han Banaue** amo an 2000 anyos nga hagdan-palayan nga ginhimo ha bukid ha mga bukid han Ifugao ha Pilipinas han mga ninuno han mga Batad nga lumad nga tawo.
Oscar Wilde

Hi **Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (16 Oktubre 1854 – 30 Nobyembre 1900) amo an usa nga Irlandes nga dramaturgo, magsiriday ngan manunurat hin mga haglipot nga susumaton ngan usa ka nobela.
Eva Perón

Hi **María Eva Duarte de Perón** (7 Mayo 1919 – 26 Hulyo 1952) amo an ikaduha nga asawa ni Mangulo Juan Domingo Perón (1895–1974) ngan nagserbe nga Primera Dama han Arhentina tikang 1946 kutob ha iya kamatay han 1952.
Michelle Obama

Hi **Michelle LaVaughn Robinson Obama** (natawo han Enero 17, 1964) amo an asawa han ika kapt-atan kag-upat nga Mangulo han Estados Unidos na hi Barack Obama, ngan an syahan nga Aprikana-Amerikana nga Primera Dama han Estados Unidos.
Baraw

An **Araneae** (*Araneae*) in uska ordo han Arachnida. An Araneae in nahilalakip ha classis nga Arachnida, phylum nga Arthropoda, ngan regnum nga Animalia. An ordo nga Araneae in naglalakip hin 39847 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life. An lawà o lawalawa, kaka o baráw amo an mananap nga wawalo it tiil ngan nahimo hin lawalawa.

## Ilarom nga taxa

* Actinopodidae
* Agelenidae
* Amaurobiidae
* Ammoxenidae
* Amphinectidae
* Anapidae
* Antrodiaetidae
* Anyphaenidae
* Araneidae
* Archaeidae
* Atypidae
* Austrochilidae
* Barychelidae
* Caponiidae
* Chummidae
* Cithaeronidae
* Clubionidae
* Corinnidae
* Ctenidae
* Ctenizidae
* Cyatholipidae
* Cybaeidae
* Cycloctenidae
* Cyrtaucheniidae
* Deinopidae
* Desidae
* Dictynidae
* Diguetidae
* Dipluridae
* Drymusidae
* Dysderidae
* Epeira
* Eresidae
* Filistatidae
* Gallieniellidae
* Gnaphosidae
* Gradungulidae
* Hahniidae
* Hersiliidae
* Hexathelidae
* Holarchaeidae
* Homalonychidae
* Huttoniidae
* Hypochilidae
* Idiopidae
* Lamponidae
* Leptonetidae
* Linyphiidae
* Liocranidae
* Liphistiidae
* Lycosidae
* Malkaridae
* Mecicobothriidae
* Mecysmaucheniidae
* Micropholcommatidae
* Microstigmatidae
* Migidae
* Mimetidae
* Miturgidae
* Mysmenidae
* Nemesiidae
* Nephilidae
* Nesticidae
* Nicodamidae
* Ochyroceratidae
* Oecobiidae
* Oonopidae
* Orsolobidae
* Oxyopidae
* Palpimanidae
* Pararchaeidae
* Paratropididae
* Periegopidae
* Philodromidae
* Pholcidae
* Phyxelididae
* Pimoidae
* Pisauridae
* Plectreuridae
* Prodidomidae
* Psechridae
* Salticidae
* Scytodidae
* Segestriidae
* Selenopidae
* Senoculidae
* Sicariidae
* Sparassidae
* Stenochilidae
* Stiphidiidae
* Symphytognathidae
* Synaphridae
* Synotaxidae
* Telemidae
* Tengellidae
* Tetrablemmidae
* Tetragnathidae
* Theraphosidae
* Theridiidae
* Theridiosomatidae
* Thomisidae
* Titanoecidae
* Trechaleidae
* Trochanteriidae
* Uloboridae
* Zodariidae
* Zoridae
* Zorocratidae
* Zoropsidae

## Pinanbasaran




## Bibliograpiya
*

## Padugang nga barasahon
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* 
* Picture story about the jumping spider ''Aelurillus v-insignitus'' 
* New Mexico State University "The Spiders of the Arid Southwest"
* Online Videos of Jumping Spiders (Salticids) and other arachnids 
* 
* list of field guides to spiders , from the International Field Guides database
* 

Láwa
Hillary Rodham Clinton

Hi **Hillary Diane Rodham Clinton** (natawo han Oktubre 26, 1947) amo an ika kaunman kagpito nga Sekretarya han Estado han Estados Unidos, nga nagseserbe ha administrasyon ni mangulo Barack Obama. Naging senador hiya han Estado han New York tikang 2001 kutob 2009. Hiya an Primera Dama han Estados Unidos tikang 1993 kutob 2001, kay asawa hiya ni Bill Clinton, an ika kap-atan kag duha nga Mangulo han Estados Unidos.
Kanal

An **kalí**, **kanál** o **paawasán han tubig** amo an hinimo nga agianan hin tubig.

## Pinanbasaran

### Bibliograpiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* British Waterways' leisure website - Britain's official guide to canals, rivers and lakes
* Leeds Liverpool Canal Photographic Guide
* Triumphs of Canal Building
* Information and Boater's Guide to the New York State Canal System 
* "Canals and Navigable Rivers" by James S. Aber, Emporia State University 
* National Canal Museum (USA)
* London Canal Museum (UK)
* Canals in Amsterdam 
* Canal du Midi
* Canal des Deux Mers
* Canal flow measurement using a sensor .
Ensaym

An **ensaym** amo an mga biyomolekula nga nagpapalaksi hit mga reaksyon kemikal. Haros ngatanan nga kilala nga ensaym amo an mga protina.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

## Mga sumpay ha gawas
Seks

Ha biyolohiya, an **seks** amo an pamaagi han pagtampo ngan paguukay han mga henetika nga namamana, haros nagkakamayda hin paglalainlain hin organismo pakadto ha lalaki ngan babaye.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

* Arnqvist, G. & Rowe, L. (2005) *[[Sexual conflict]]*. Princeton University Press, Princeton. ISBN 0-691-12217-2
* 
* Ellis, Havelock (1933). *Psychology of Sex*. London: W. Heinemann Medical Books. xii, 322 p. *N.B*.: One of many books by this pioneering authority on aspects of human sexuality.
* 
* Maynard-Smith, J. *The Evolution of Sex*. Cambridge University Press, 1978.

## Mga sumpay ha gawas

*
* Human Sexual Differentiation  by P. C. Sizonenko
Panlawas

An **panlawas**, **kahimsogon**, **kalibsugán** o **kaupayan han lawas** amo an maupay nga pisikal, panhunahuna, ngan pansosyal nga kahimtang han usa ka lawas, diri la tungod hit kawarayan hin sakit.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
  

* World Health Organization
* UK National Health Service
* OECD Health Statistics
* Health and Medical Information  from the University of Colorado
Malnutrisyon

An **malnutrisyon** amo an kondisyon medikal mahitungod han diri asya o kulang hin pagkaon ngan sustansya.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
* Nutritionist-Dietitians' Association of the Philippines
Antibayotiko

Ha panadlaw-adlaw nga gamit, an **antibayotiko** amo an butang nga napatay hin mga kagaw sugad hit bakterya ngan nagpupugong ha ira pagdamo.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
Tuberculosis

An **Tuberculosis** (TB) amo an usa ka nakakatapon ngan nakakamatay nga sakit tikang ha mycobakterya, ha tawo, kasagaran an *Mycobacterium tuberculosis*.

## Mga sumpay ha gawas

* 
* 
* 

*World Tuberculosis Day - Marso 24
Pulmonya

An **pulmonya** amo an usa ka sakit ha baga ngan ha sistema ha pagginhawa.

## Pinanbasaran

**Bibliograpiya**

* 
*

## External links
*
Gramatika

An **gramatika** amo an mga surundan han pagsurat ngan pagyakan han lingwahe.

## Mga reperensya

* American Academic Press, The (ed.). William Strunk, Jr., et al. *The Classics of Style: The Fundamentals of Language Style From Our American Craftsmen*. Cleveland: The American Academic Press, 2006. ISBN 0-9787282-0-3.
* Rundle, Bede. *Grammar in Philosophy*. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-824612-9.

## Mga sumpay ha gawas

* 
*Grammar from the Oxford English Dictionary
Poliomyelitis

An **poliomyelitis**, nga agsob tawagon nga polyo, usa nga nakakatapon nga birus nga sakit, nga nagkakalat ha usa ka tawo pakadto ha usa nga tawo, ha pamaagi ha baya-baba nga aragian.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

*
Penicillin

An **penicillin** amo an grupo han mga antibayotiko nga tikang ha fungi nga Penicillium.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Model of Structure of Penicillin, by Dorothy Hodgkin et al., Museum of the History of Science, Oxford 
* .
* Penicillin at *[[The Periodic Table of Videos]]* (University of Nottingham)
* Penicillin Released to Civilians Will Cost $35 Per Patient *Popular Science*, August 1944, article at bottom of page
Metal

An mga **metal** amo an magtig-a, madig-on, maiingat, nga mga materyales nga ginhihimo ha durudilain nga butang. ha Kemika, an meta amo an elemento, kumpuwesto, o alloy nga malaksi maagian hin kuryente.

Sa physics, an metal amo in mga butang na may kapasidad na magpadaloy sin elektrisidad sa temperatura na *absolute zero*.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
*
Diamante

An **diamante** hinimo tikang ha tim-os nga karbon, pareho nga elemento kimikal han uring, pero matig-a ngan kristal it itsura. An diamamte amo an usa ha gititig-ahi nga butang nga nakilala han tawo.

## Pinanbasaran

## Mga libro
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Properties of diamond: Ioffe database
* "A Contribution to the Understanding of Blue Fluorescence on the Appearance of Diamonds" . (2007) Gemological Institute of America (GIA)
* Tyson, Peter (November 2000). "Diamonds in the Sky". Retrieved March 10, 2005.
* Have You Ever Tried to Sell a Diamond?
Kolor

An **kolor** amo an biswal perseptuwal nga propertidad nga ha tawo ginaarangay hini ha pula, darag, muya ngan iba pa.
"Kulur" u "Balangau" (Iningles:Color) (Pambansa:Kulay) parihu hit tikang ha PRISMA nga mga pawa
## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas ngan mga pagkukuhaan

* Bibliography Database on Color Theory , Buenos Aires University
* 
* 
* Why Should Engineers and Scientists Be Worried About Color?
* Robert Ridgway's ''A Nomenclature of Colors'' (1886)  and ''Color Standards and Color Nomenclature'' (1912)  - text-searchable digital facsimiles at Linda Hall Library
* Albert Henry Munsell's A Color Notation, (1907) at Project Gutenberg
* AIC, International Colour Association
* The Effect of Color | OFF BOOK   Documentary produced by Off Book (web series)
*  Study of the history of colors
Birus

An **birus** amo an gagmay nga mga nakakatapon nga ahente nga damo la ha sulod han usa ka selula.

## Pinanbasaran

### Bibliograpiya

* Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max (1998) *Topley and Wilson's Microbiology and Microbial Infections* ninth edition, Volume 1, *Virology*, volume editors: Mahy, Brian and Collier, Leslie. Arnold. ISBN 0-340-66316-2.
* Dimmock, N.J; Easton, Andrew J; Leppard, Keith (2007) *Introduction to Modern Virology* sixth edition, Blackwell Publishing, ISBN 1-4051-3645-6.
* Knipe, David M; Howley, Peter M; Griffin, Diane E; Lamb, Robert A; Martin, Malcolm A; Roizman, Bernard; Straus Stephen E. (2007) *Fields Virology*, Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 0-7817-6060-7.
* Shors, Teri (2008). *Understanding Viruses*. Jones and Bartlett Publishers. ISBN 0-7637-2932-9.

## Mga sumpay ha gawas

* ViralZone A Swiss Institute of Bioinformatics resource for all viral families, providing general molecular and epidemiological information
* David Baltimore online Seminar: "Introduction to Viruses and HIV" 
* Ari Helenius online seminar: "Virus entry" 
* "A Gazillion Tiny Avatars", article on viruses by Olivia Judson, NY Times, 15 Dec 2009
* Khan Academy, video lecture
* ''Viruses''&nbsp;– an Open Access journal
*3D virus structures in EM Data Bank (EMDB)
Samba

An **samba** usa ka Brasilyano nga musika, saragyaw, ngan karanta nga may gintikangan ha Aprika ngan Europea.

## Padugang nga barasahon
* *The Brazilian Sound: Samba, Bossa Nova and the Popular Music of Brazil.* by McGowan, Chris and Pessanha, Ricardo. 2nd edition. Temple University Press. 1998.
* , documentary on the history of samba in Brazil with particular emphasis on Rio de Janeiro. The film is in Portuguese with English subtitles and approaches the subject from an interesting perspective.
* * Nosso senhor do samba.* by Edigar de Alencar. Rio de Janeiro: FUNARTE, 1988.
* *O Encontro Entre Bandeira e Sinhô.* by André Gardel Rio de Janeiro: Secretaria Municipal de Cultura, 1996.
* Gildo De Stefano, *Il popolo del samba. La vicenda e i protagonisti della storia della musica popolare brasiliana*, Preface by Chico Buarque de Hollanda, Introduction by Gianni Minà, RAI-ERI, Rome 2005, ISBN 8839713484
* *O Sol nasceu pra todos:a História Secreta do Samba.* by Luis Carlos de Morais Junior. Rio de Janeiro: Litteris, 2011.
* *Samba.* by Alma Guillermoprieto. Jonathan Cape London 1990.
* *Rhythms of Resistance: African Musical Heritage in Brazil.* by Peter Fryer. Pluto Press 2000.
* *Making Samba: A New History of Race and Music in Brazil.* by Marc A. Hertzman. Duke University Press 2013.

## Mga sumpay ha gawas

* Origins of Samba Dance & Music 
* One of the first formal samba definition (1997)
* History of Samba, BBC Radio Bosco De Olivera's History of Samba for BBC Radio - scroll down to "Bosco Does the Samba".
Reggae

An **reggae** usa ka musika nga nagtikang ha Jamaica han urhi nga mga 1960.

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya
* Jérémie Kroubo Dagnini (2008). *Les origines du reggae: retour aux sources. Mento, ska, rocksteady, early reggae*, L'Harmattan, coll. Univers musical. ISBN 978-2-296-06252-8 
* Jérémie Kroubo Dagnini (2011). *Vibrations jamaïcaines. L'Histoire des musiques populaires jamaïcaines au XXe siècle*, Camion Blanc. ISBN 978-2-35779-157-2 
* 
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 

## Padugang nga barasahon
* Bradley, Lloyd (1996). *Reggae on CD: the Essential Collection*. London: Kyle-Cathie. 368 p. ISBN 1-85636-577-8. The ISBN is from the back cover; the ISBN on the verso of the t.p. is incomplete.

## External links

*
* When Dancehall was Nice - In the 80s Dancehall Reggae Reggae Recall 
* Reggae.Today English/Italian web portal about Reggae Music. Exclusive interviews, events, news
* Reggae Online  Spanish Reggae bands
* Reggae Releases  The best and future releases in reggae (Reggae albums database)
Masa

Ha pisika, an **masa** (tikang ha kadaan nga Griniyego nga μᾶζα) agsob natudlok ha bisan diin ha uupat nga propertidades han materya, kun diin nakikit-an ha pagexperimento nga kaparehas ha: *inertial mass*, *active gravitational mass* ngan *passive gravitational mass*. Ha pan-adlawadlaw nga gamit, an masa agsob gintatagan hin kahulugan nga **bug-at**, pero ha syentipiko nga paggamit, natudlok hira ha lain nga propertidades.

An *inertial mass* han usa ka butang amo an naghahatag hin akselerasyon kun gintatagan hin aplikado nga pwersa. Sumala kan Isaac Newton ikaduha nga balaod han mosyon, kun an lawas han masa *m* gintatagan hin pwersa *F*, an iya akselerasyon *a* ginhahatag han *F/m*.

Masasabtan liwat kun ano ka kusog hit nahihimo o naaapertuhan han *gravitational field* pinaagi han usa ka lawas han masa. Kun an syahan nga lawas nga masa m1 ginbubutang ha kahirayo *r* tikang ha ikaduha nga lawas nga masa m2, an syahan nga lawas amo in nakakaeksperyensya hin nagpapadukot nga pwersa F pinaagi han 

    F = G\,\frac{m_1 m_2}{r^2} \, ,

kun diin an *G* amo an sangkalibutanon nga konstant han grabitasyon, nga patas ha 6.67×10−11 kg−1 m3 s−2. Ini amo danay an gintatawag nga *gravitational mass* (kun an paglalain amo an kinahanglan, an *M* amo an ginhihimo nga tigaman han *active gravitational mass* ngan an *m* amo liwat an *passive gravitational mass*). An pautro-utro nga pageksperimento tikang ha ika 17 siglo amo an nagpapabilin nga magpatas an *inertial* ngan *gravitational mass*. Aada ini han pagkapatas nga prinsipyo o *equivalence principle* han Pan-ngatanan nga teyorya han relatividad.

An Nalalain nga teyorya han relatividad amo in nahatag hin ginkakasumpayan dida ha masa han usa nga lawas ngan han iya enerhiya (E = mc2). An Masa amo an tinirok nga kantidad. Ha panlantaw han usa nga nagoobserbar, an masa diri poydi mahimo, diri liwat poydi maruba, ngan an Nalalain nga teyorya han relatividad diri nagbabalyo hini nga kasabotan. Pero, an relatividad nagdudugang nga an ngatanan nga klase han enerhiya mayda *associated mass*, ngan ini nga masa gindudugang ha sistema kun gindudugngan hin enerhiya, ngan an *associated mass* giniiban ha sistema kun an enerhiya nabaya. Ha reaksyon nukleyar, pananglitam an sistema diri nagiging naiban hin kadako hangtod an enerhiya natatalwas mahitungod han reakyon amo an gintutugotan makabaya kun diin liwat an *missing mass* nadadara upon han enerhiya, nga mayda liwat kalugaringon nga masa.

Ha bawbaw han kalibutan, an bug-at *W* han usa ka butang amo an ginkakasumpayan didto ha iya masa *m* han 

    W = mg \, ,

kun diin an *g* amo an akselerasyon mahitungod han kanan kalibutan gravitasyon, nga patas han ginbabanabanahan nga 9.81 m s−2. An kanan butang bug-at nadependar han iya kalibongan, pero an masa kay diri : an butang nga may masa nga 50 kilogramo natimbang hin 491 newton ha bawbaw han kalibutan; pero ha bawbaw han Bulan, an parehp nga butang nga may pareho nga masa nga 50 kilogramo, natimbang nala hin 81.5 newton.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
*
*
*
*
*
*
Flamenco

An **flamenco** amo an istilo han pagigitara, sayaw nga kanta nga nagtikang ha Espanya.

## Pinanbasaran

## Mga pagkukuhaan
* ÁLVAREZ CABALLERO, Ángel: *El cante flamenco*, Alianza Editorial, Madrid, Second edition, 1998. ISBN 84-206-9682-X (First edition: 1994)
* ÁLVAREZ CABALLERO, Ángel: *La Discografía ideal del cante flamenco*, Planeta, Barcelona, 1995. ISBN 84-08-01602-4
* BANZI, JULIA LYNN (Ph.D.):  "Flamenco Guitar Innovation and the Circumscription of Tradition" 2007, 382 pages; AAT 328581, DAI-A 68/10, University of California, Santa Barbara.
* COELHO, Víctor Anand (Editor): "Flamenco Guitar: History, Style, and Context", in *The Cambridge Companion to the Guitar*, Cambridge University Press, 2003, pp.&nbsp;13–32.
* MAIRENA, Antonio & MOLINA, Ricardo: *Mundo y formas del cante flamenco*, Librería Al-Ándalus, Third Edition, 1979 (First Edition: Revista de Occidente, 1963)
* MARTÍN SALAZAR, Jorge: *Los cantes flamencos*, Diputación Provincial de Granada, Granada, 1991 ISBN 84-7807-041-9
* MANUEL, Peter. "Flamenco in Focus: An Analysis of a Performance of Soleares." In *Analytical Studies in World Music*, edited by Michael Tenzer. New York: Oxford University Press, 2006, pp.&nbsp;92–119.
* ORTIZ NUEVO, José Luis: *Alegato contra la pureza*, Libros PM, Barcelona, 1996. ISBN 84-88944-07-1
* RÍOS RUIZ, *Ayer y hoy del cante flamenco*, Ediciones ISTMO, Tres Cantos (Madrid), 1997, ISBN 84-7090-311-X
* ROSSY, Hipólito: *Teoría del Cante Jondo*, CREDSA, Barcelona, 1998. ISBN 84-7056-354-8 (First edition: 1966)
* CABA LANDA, Pedro y Carlos CABA LANDA, Carlos. *Andalucía, su comunismo y su cante jondo*. 1ª Ed Editorial Atlántico 1933. 3ª Edición, Editorial Renacimiento 2008. ISBN 978-84-8472-348-6

## Mga sumpay ha gawas
Hip hop

An **hip hop** usa nga gios kultura nga naguswag ha Syudad han New York han uruunhan han mga 1970 labi na ha mga Aprikano-Amerikano ngan Latino Amerikano.

## Mga reperensya
;Pinanbasaran

;Bibliograpiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

*
Peryodiko

An **peryodiko** usa nga ginpapatik nga may sulod nga mga sumat, impormasyon, ngan patalastas o pahinumdom.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* *Willings Press Guide* (134th ed. 3 vol. 2010), comprehensive guide to world press. Vol 1 UK, Vol 2 Europe and Vol 3 World. ISBN 1-906035-17-2
* *Editor and Publisher International Year Book* (90th ed. 2009), comprehensive guide to American newspapers
* Conley, David, and Stephen Lamble. *The Daily Miracle: An Introduction to Journalism* (3rd ed. 2006), 518pp; global viewpoint
* Harrower, Tim. *The Newspaper Designer's Handbook* (6th ed. 2007) excerpt and text search
* Jones, Alex. *Losing the News: The Future of the News That Feeds Democracy* (2009)
* Sousa, Jorge Pedro Sousa (Coord.); Maria do Carmo Castelo Branco; Mário Pinto; Sandra Tuna; Gabriel Silva; Eduardo Zilles Borba; Mônica Delicato; Carlos Duarte; Nair Silva; Patrícia Teixeira. *[http://www.livroslabcom.ubi.pt/livro.php?l=19 A Gazeta "da Restauração": Primeiro Periódico Português. Uma análise do discurso VOL. II&nbsp;— Reproduções]*  (2011) ISBN 978-989-654-061-6
* Walravens, Hartmut, ed. *Newspapers in Central And Eastern Europe* (2004) 251pp
* Williams, Kevin. *Read All About It!: A History of the British Newspaper* (2009) excerpt and text search

## Mga sumpay ha gawas

### Mga hinipos nga peryodiko
* Newspapercat&nbsp;– University of Florida Historical Digital Newspaper Catalog Collection 
* Historical newspaper database, from NewspaperARCHIVE.com
* More than 8m pages of Historic European newspapers *Free*
* Chronicling America: Historic American Newspapers from National Digital Newspaper Program.
* Tairiku Nippō – A Japanese-Canadian newspaper published between 1907 and 1941, and now digitized by the UBC Library Digital Collections
* NewsTornado – Worldwide Newspaper Circulation Map
* All Daily Newspapers  – All Daily Newspapers from around the world.
* Plusnoticias – Sudamerica all journals.
Peryodismo

An **peryodismo** amo an usa ka buhat han pagpapasamwak hin mga sumat, pangilal-an nga mga materyales, ngan mga komento ha pamaagi hin peryodiko, magasin. radyo, telebisyon, internet ngan selpon.

## Pinanbasaran

### Mga pagkukuhaan
*

## Padugang nga barasahon
;Mga libro
*Sterling, Christopher H. (ed.), *Encyclopedia of journalism*, Thousand Oaks, California: SAGE, 2009, 6 vols.
* Borjesson, Kristina (ed.), *Into the Buzzsaw. Leading Journalists expose The Myth of a Free Press*, New York: Prometheus Books, 2002
* Campbell, W. Joseph, ''Getting It Wrong: Ten of the Greatest Misreported Stories in American Journalism'', Berkeley: University of California Press, 2010. ISBN 9780520262096
* Maniam, V.S, *A Life in Journalism,* Yes Dee Publishing Pvt Ltd, 2009, ISBN 9788190844918
;Mga artikulo
*Baroud, Ramsy, *[http://www.counterpunch.org/2015/01/02/the-things-i-learned-writing-about-the-middle-east/ Learn the Language, Don't Generalize, Start at the Bottom: The Things I Learned Writing About the Middle East],* CounterPunch.org, 2014-01-02

## Mga sumpay ha gawas

*
Solido

An **solido** amo an usa ha upat nga estado han materya. An mga molekula han solido nga materya diri madali makakiwa, an itsura han solido nabalyo la kun nababantad hin puwersa.

"Sulidu" (Iningles:Solid) dikit ura ura an mga ilimintu ; bug-us ; nahihi-kaputan ; nahihi-kitaan
kristal

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
* Wiki on equipment for handling and processing Bulk Solids
Likido

An **likidó** amo an usa ka porma han materya nga mayda bolyum pero waray itsura. An mga partikulo han likido hukal ngan talwas makahimo hin hitsura tungod an iya surudlan.

"Likidu" (Iningles:Liquid) "Tubig" ; "Alaksiw" ; "Gatas" ; usa nga ilimintu nga nasubay hurma ha iya surudlan ; nahihikaptan piru guti-ay la kun imu ibutang ha palad

## Pinanbasaran
Gas

Ha pisika, an **gas** amo an usa ka estado han materya, nga an mga partikulo, waray hitsura ngan bolyum ngan nagkikiniwa ini biskan diin.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
*
*
*

## Padugang nga barasahon

*Philip Hill and Carl Peterson. *Mechanics and Thermodynamics of Propulsion: Second Edition* Addison-Wesley, 1992. ISBN 0-201-14659-2
*National Aeronautics and Space Administration (NASA). Animated Gas Lab . Accessed February 2008.
*Georgia State University. HyperPhysics. Accessed February 2008.
*Antony Lewis WordWeb. Accessed February 2008.
*Northwestern Michigan College The Gaseous State . Accessed February 2008.
Sorghum

An **Sorghum** amo an usa ka genus han banwa nga banay *Poaceae*.

## Mga reperensya

*Watson, Andrew M. *Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700–1100*. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. ISBN 0-521-24711-X.

## Mga sumpay ha gawas

* Species Profile- Johnsongrass (''Sorghum halepense'') , National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library.  Lists general information and resources for Johnsongrass.
* FAO Report (1995) "Sorghum and millets in human nutrition" 
* Sorghum on US Grains Council Web Site
* National Sweet Sorghum Producers and Processors Association 
* Sweet Sorghum Ethanol Association, organization for the promotion and development of sweet *Sorghum* as a source for biofuels, especially ethanol
* Milo, Grain Sorghum
*[[Cyanide] (prussic acid) and nitrate in sorghum crops - managing the risks]
Francisco Morazán (departamento)

An **Francisco Morazán** amo an usa ka departamento ha nasod han Honduras.  An kapital hini amo an Tegucigalpa.
Sip-on

An **sip-on**  amo an nakakatapon nga impeksiyon tikang ha bayrus ngsa sakit han uruigbaw han sistem han pangginhawa, labi na tungod han mga rhinovirus (picornavirus) o coronavirus.

## Sintomas

An mga sintomas san sip'on amo an ubo, nagmumuhog, barado na irong, ngan *sore throat*, ngan danay magsuol an kalawasan, masuol na ulo, ngan waray gana kumaon.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
*
*
Copán (departamento)

An **Copán** amo an usa ka departamento ha nasod han Honduras. An kapital hini amo an Santa Rosa de Copán.
Kolera

An **kolera** usa ka sakit nga tikang ha kagaw nga *Vibrio cholerae*. 

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Cholera —World Health Organization
* What is Cholera?—Centers for Disease Control and Prevention
* The Cholera Timebomb in The DRC —slideshow by *[[The First Post]]*
Pag-aasawa

Iton **pag-aasawa** o **kasal**, in ginkikilala han katelingban o tungod hin ritwal nga pag-kausa o kontrata legal, ngadto ha mag-asawa, nga naghahatag ha ira hin mga katungod ngan mga obligasyon para ngahaw la gihap ha ira nga duha, komo kag-anak ngadto ha ira mga anak, o ha ira nga duha komo mga umagad ngadto ha ira mga ugangan. An buot signgon an pag-aasawa in nagkakaibaiba sumala ha durudilain nga mga kultura, pero ini gud in usa nga institusyon hin interpersonal nga pakikipagrelasyon, labi na hit pakikipaghilawas, in ginkikilala. Ha iba nga mga kultura, iton pag-aasawa in ginrerekomenda o kinokonsidera nga dapat mahitabo san-o magbuhat hin bisan ano nga aktibidad nga seksuwal. Kun ha kahaluag nga pagpapasabaot, iton pag-aasawa in kinokonsidera nga usa nga unibersal nga kultura.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Mga ritwal ha pag-aasawa ha Aprika 
* ''For Better, for Worse: British Marriages, 1600 to the Present'' John Gillis. 1985. Oxford University Press. ISBN 0-19-503614-X
* An Konseho han Trento ha Pag-aasawa han Singbahan Katoliko 
* 
* "Marriage – Its Various Forms and the Role of the State" ha kanan BBC Radio 4 *[[In Our Time (BBC Radio 4)|Ha Aton Takna]]* nga nagpapakita kanda Janet Soskice, Frederik Pedersen ngan Christina Hardyment
* Radical Principles and the Legal Institution of Marriage: Domestic Relations Law and Social Democracy in Sweden – Bradley 4 (2): 154 – International Journal of Law, Policy and the Family
* Mga rekording  & mga ritrato  tikang han kanan College Historical Society debate hiunong han papel han pag-aasawa, nga nagpapakita kanda Senador David Norris ngan Senador Ronan Mullen.
* ''Early Human Kinship Was Matrilineal'' ni Chris Knight. (Iskolarnon nga debate han 'grupo nga pag-aasawa' ngan an kaagi han pamilya).
* The Delights of Wisdom Concerning Marriage ("Conjugial") Love, After Which Follows the Pleasures of Insanity Concerning Scortatory Love. ni Emanuel Swedenborg (Swedenborg Society 1953)
* Pag-aasawa ngan pagpapabilin nga Waray Asaw para han Ginoo – Himangraw tikang ha Punto de Vista han Bibliya
Secale cereale

An **Secale cereale** (iningles:Rye) amo an usa ka klase nga banwa nga an liso puyde kaonon.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Rolf Schlegel: Rye cytogenetics and breeding (Secale cereale L.)**'
* Rolf Schlegel: Genes, markers, and linkage data of rye (Secale cereale L.)**'
* Rolf Schlegel: Current List of Wheats with Rye and Alien **'
* Rolf Schlegel: Plant breeding updates **'
* ''Growing Rye'' hosted by the UNT Government Documents Department 
*
Kanser

An **Kanser** (termino medikal: malignant neoplasm) amo an usa ka klase nga mga sakit kun diin an usa ka grupo han mga selula nagpapakita hin diri mapupugngan nga pagdamo, pagsulong ngan pagkalata ha iba nga parte han lawas.

## Mga sinurat

;Mga reperensya
* 

## Dugang nga barasahon
* 
* 
*  (online at cancernetwork.com) 
* 
* 
* World Cancer Day - Pebrero 4

## Mga sumpay ha gawas

*
Soya

An **soybean**, **soya bean** o **Glycine max** amo an usa ka legume nga tuminongnong nga natubo ha Sidlangan Asya.


File:So_3.jpg
File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*

## Mga sumpay ha gaws

* http://biodiversity.ucoz.ru/index/genetic_resources_of_leguminous_plants_in_the_n_i_vavilov_institute_of_plant_industry/0-10 - Genetic Resources of Leguminous Plants in the N.I. Vavilov Institute of Plant Industry

* 
* 
* New Crop Resource Online Program – Large collection of Soybean information
* Soybeans:complete listings Intech Open Science.. InTech Open Access Publisher - Open Science Open Minds | InTechOpen
* The Solae Company, producer and marketer of soy; a joint venture of DuPont and Bunge Limited.
Protista

An **protista** amo an grupo han durudilain nga klase nga kagaw eukaryotika.

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya

### Kasahiran
* Haeckel, E. *[http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/haeckel/protistenreich/index.html Das Protistenreich] *. Leipzig, 1878.
* Hausmann, K., N. Hulsmann, R. Radek. *Protistology*. Schweizerbart'sche Verlagsbuchshandlung, Stuttgart, 2003.
* Margulis, L., J.O. Corliss, M. Melkonian, D.J. Chapman. *Handbook of Protoctista*. Jones and Bartlett Publishers, Boston, 1990.
* Margulis, L., K.V. Schwartz. *Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth*, 3rd ed. New York: W.H. Freeman, 1998.
* Margulis, L., L. Olendzenski, H.I. McKhann. *Illustrated Glossary of the Protoctista*, 1993.
* Margulis, L., M.J. Chapman. *Kingdoms and Domains: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth*. Amsterdam: Academic Press/Elsevier, 2009.
* Schaechter, M. *Eukaryotic microbes*. Amsterdam, Academic Press, 2012.

### Physiolohiya, ecolohiya ngan paleontolohiya
* Foissner, W.; D.L. Hawksworth. *Protist Diversity and Geographical Distribution*. Dordrecht: Springer, 2009
* Fontaneto, D. *Biogeography of Microscopic Organisms. Is Everything Small Everywhere?* Cambridge University Press, Cambridge, 2011.
* Levandowsky, M. *Physiological Adaptations of Protists*. In: *Cell physiology sourcebook : essentials of membrane biophysics*. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012.
* Moore, R. C., and other editors. *[[Treatise on Invertebrate Paleontology]]*. Protista, part B (vol. 1, Charophyta, vol. 2 , Chrysomonadida, Coccolithophorida, Charophyta, Diatomacea & Pyrrhophyta), part C  (Sarcodina, Chiefly “Thecamoebians” and Foraminiferida) and part D (Chiefly Radiolaria and Tintinnina). Boulder, Colorado: Geological Society of America; & Lawrence, Kansas: University of Kansas Press.

## Mga sumpay ha gawas

* Tree of Life: Eukaryotes 
* A java applet for exploring the new higher level classification of eukaryotes
* Plankton Chronicles – Protists – Cells in the Sea – video 
* Database of protist images
* Holt, Jack R. and Carlos A. Iudica. 2013. Diversity of Life. http://comenius.susqu.edu/biol/202/Taxa.htm. Last modified: 11/18/13.
Cetacea

An mga **Cetacea** amo in usa na infraordo han mga mamalya nga nabubuhi ha tubig. Sakob hini an mga balyena ngan mga lumod. An **Cetacea** (*Cetacea*) in uska ordo han Mammalia. An Cetacea in nahilalakip ha classis nga Mammalia, phylum nga Chordata, ngan regnum nga Animalia. An ordo nga Artiodactyla in naglalakip hin 89 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life. 

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas

* 
* Scottish Cetacean Research & Rescue – see page on Taxonomy
* 
* 
* EIA Cetacean campaign : Reports and latest info.
* EIA in USA : reports etc.