open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syahan nga Pakli

__NOTOC__


** kamo ha Waray Wikipedia!**

------
Amo ini an balay han/san **[[Winaray]]** o **[[Winaray|Binisaya nga Lineyte-Samarnon]]** nga Wikipedia, an libre ngan gawasnon nga ensayklopedya nga bisan hin-o puyde magliwat o mag-edit. An Wikipedia syahan gintikang ha Iningles nga yinaknan han tuig 2001. Ini nga bersyon Winaray gintikang han ika-25 han Septyembre 2005  ngan ha yana mayda  nga barasahon.

Kon karuyag niyo magsari o magprobar, pakadto ha  . ''For non-Waray speakers, please proceed  for further assistance.

An Winaray nga Wikipedia in inmabot na hin 1 milyon ka mga artikulo han ika-8 han Hunyo 2014. An ika 1,000,000 nga artikulo in Spiraea splendens.
-----

-----
Leyte

*Inin nga artikulo mahitungod han *'isla han Leyte**. Para hin impormasyon mahitungod han probinsya pakadto han artikulo nga [[Leyte (probinsya)]]. Para hin impormasyon mahitungod han bungto, pakadto ha [[Leyte, Leyte]]''</div></div>

An **Leyte''' usa nga isla ha Sinirangan nga Kabisay-an. Amo ini an ika-walo han mga gidagko-i nga isla o puro ha Kapurupod'an han Pilipinas. 

Iton isla mga 180 ka kilometros (110 ka milyas) tikang ha amihanan ngadto ha salatan ug mga 65 ka kilometros (40 ka milyas) dida hiton gihaluagi nga dapit. Ha amihanan, harapit na ini malakip hiton isla han Samar, nga nahabulag la hiton Estrecho han San Juanico nga iton kahaluag 2 ka kilometros (1.2 ka milyas) hin mga pipira nga dapit hini. Iton Samar ug Leyte nahadugtong pinaagi han Tulay San Juanico tikang ha Baranggay Cabalawan ha Syudad han Tacloban ngadto ha Santa Rita, Samar. Iton isla nga probinsya hiton Biliran adto gihapon ha amihanan hiton Leyte ngan nahadugtong ha isla han Leyte pinaagi hin tulay nga natabok hiton Estrecho han Biliran. Ha salatan, nahamutangan an isla han Panaon ngan sugad hiton mga isla han Biliran ug Samar, nahadugtong iton isla han Panaon ha isla han Leyte pinaagi hin tulay tikang ha Liloan, Southern Leyte ha isla han Panaon. Iton Leyte nahabulag hiton Mindanao pinaagi hiton Estrecho han Surigao. Ha sidlangan, iton Leyte baga hin "nahaastras" tikang han Dagat Pilipinhon hiton Kalawdan Pacifico, ha Samar ha amihanan-sidlangan ug Dinagat ha salatan-sinirangan, nga iton kalawdan amo iton Golfo han Leyte o Kalawdan han Leyte. Ha katundan iton mga Isla han Camotes ug Sugbo ngan Bohol.

Iton Leyte damo iton kagurangan ngan damo iton kabugkiran, pero damo iton pag-uma ha Leyte Valley ha amihanan-sidlangan hiton isla.

## Mga Probinsya o Lalawigan

Duha iton mga lalawigan o probinsya ha isla han Leyte. Amo ini an:

* Leyte
* Southern Leyte

An Biliran kabahin han una han probinsya han Leyte pero ginhimo ini nga sub-probinsya. Han Mayo 11, 1992 nahimo ini nga bulag nga lalawigan.

## Mga Yinaknan

Duha iton lumad o tuminongnong nga pinulongan o yinaknan ha Leyte.

* Winaray
* Sinugboanon

## Mga Sumpay ha Gawas
* Websayt mahitungod han Kaagi han Leyte ni Emil Justimbaste
Leyte (lalawigan)

*Inin nga artikulo mahitungod han lalawigan o probinsya. Para hin impormasyon mahitungod han isla pakadto han artikulo nga [[Leyte]]. Para hin impormasyon mahitungod han bungto, pakadto ha [[Leyte, Leyte]].*

An **Leyte** usa nga lalawigan han Pilipinas nga nahimutang ha rehiyon han Sinirangan nga Kabisay-an. An kapital han probinsya amo an Syudad han Tacloban ngan nalalakip han probinsya an tulo nga ika-upat nga amihanan nga bahin han isla han Leyte. An Leyte nahamutang ha katundan han Lalawigan han Samar, ha amihanan han Southern Leyte ngan ha habagatan o salatan han  Biliran. Ha katundan han Leyte ha tabok han Dagat han Camotes mabibilngan an isla ngan probinsya han Sugbo.

## Katawhan ngan Kultura
Duha an yinaknan ha lalawigan han Leyte.  Ha amihanan nga sidlangan han lalawigan, Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan, samtang ha katundan ngan salatan han lalawigan,  Binisaya nga Sinugboanon an ira yinaknan.  An mga Sugboanon ha Leyte tinatawag liwat nga Kana.

### Mga Bungto ngan Syudad Waraynon



* Abuyog
* Alangalang
* Babatngon
* Barugo
* Burauen
* Capoocan
* Carigara
* Dagami
* Dulag
* Jaro
* Javier
* Julita
* La Paz

* Leyte
* Macarthur
* Mahaplag (?)
* Mayorga
* Palo
* Pastrana
* San Miguel
* Sta. Fe
* Tabontabon
* Syudad han Tacloban
* Tanauan
* Tolosa
* Tunga


### Mga Bungto ngan Syudad nga Kana/Sugboanon



* Albuera
* Bato
* Baybay
* Calubian
* Hilongos
* Hindang
* Inopacan
* Isabel
* Kananga

* Mahaplag (?)
* Matag-ob
* Matalom
* Merida
* Syudad han Ormoc
* Palompon
* San Isidro
* Tabango
* Villaba


## Ekonomiya
Agrikultura an importante nga bahin han ekonomiya.  Humay an gin-uuma labi na ha mga patag nga bahin han lalawigan, ha mga napalibot han Tacloban, samtang an pag-uma hin mga lubi, para hin coconut oil, amo iton masurong nga pagpakabuhi ha mga kabugkiran.  An panagat o pangisda dako liwat nga pagpakabuhi han mga taga-Leyte.

## Heyograpiya

### Politikal

Kap-atan kag usa (41) an mga  bungto ngan duha (2) an mga syudad.

An Syudad han Ormoc *independent component city* (o naglulugaring nga nalalakip nga syudad) han Leyte. Naglulugaring an panggobiernohan han Ormoc tikang han probinsya ngan diri hira upod han mga pinili-ay han mga opisyales han probinsya.

#### Mga Syudad

* Syudad han Ormoc
* Syudad han Tacloban

#### Mga Bungto



* Abuyog
* Alangalang
* Albuera
* Babatngon
* Barugo
* Bato
* Baybay
* Burauen
* Calubian
* Capoocan
* Carigara
* Dagami
* Dulag
* Hilongos
* Hindang
* Inopacan
* Isabel
* Jaro
* Javier (Bugho)
* Julita
* Kananga

* La Paz
* Leyte
* Macarthur
* Mahaplag
* Matag-ob
* Matalom
* Mayorga
* Merida
* Palo
* Palompon
* Pastrana
* San Isidro
* San Miguel
* Santa Fe
* Tabango
* Tabontabon
* Tanauan
* Tolosa
* Tunga
* Villaba


### Pisical

## Kasaysayan

## Kitaa Gihapon

* Gobernador han Leyte

## Mga Sumpay ha Gawas
* Opisyal nga Website han Probinsya han Leyte
Samar (lalawigan)

An **Lalawigan han Samar** usa han mga lalawigan o probinsya han  Pilipinas ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an. **Western Samar** (*Iningles* para han **Kalondan nga Samar** o **Katundan nga Samar**) an una nga ngaran han probinsya kay an ngaran nga Samar, ngaran liwat han isla o puro han Samar.  An Syudad han Catbalogan an kapital han lalawigan.  An lalawigan nahahamutang ha katundan nga bahin han isla han Samar nga hin mga pipira nga mga isla-isa ha katundan han Isla . Ha amihanan han probinsya mabibilngan an lalawigan han Northern Samar samtang ha sidlangan matatad-an an probinsya han Eastern Samar. An lalawigan ngan an isla nahadugtong han Isla han Leyte pinaagi han Tulay San Juanico, ha Estrecho de San Juanico (o San Juanico Strait) tikang ha Sta. Rita ngadto ha Baranggay Cabalawan han Syudad han Tacloban. Ha salatan o habagatan han lalawigan amo an Golfo han Leyte o Leyte Gulf.

## Kataw'han ngan Kultura

Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan ha lalawigan han Samar.  Pero mayda mga isla nga bungto ha sakop han probinsya nga Binisaya nga Sinugboanon an ira yinaknan.  Ini amo an mga isla-ngan-bungto han  Almagro ngan Santo Niño.

## Ekonomiya

## Heyograpiya ug Lokasyon

Ini nga probinsya may-ada damo nga bundok linabi na gud sa ubos nga parte. Kadagatan an wala o katundan sini. Iton nga dagat mao gud an Samar Sea o Dagat san Samar. An pinaka dako nga syudad mao an Calbayog.

Mayda karuhaan kag lima (25) nga bungto an Samar samtang usa (1) an syudad.

### Mga Syudad

*Syudad san Calbayog
*Syudad han Catbalogan

### Mga bungto



*Almagro
*Basay
*Calbiga
*Daram
*Gandara
*Hinabangan
*Jiabong
*Marabut
*Matuguinao
*Motiong
*Pagsanghan
*Paranas (Wright)

*Pinabacdao
*San Jorge
*San Jose De Buan
*San Sebastian
*Sta. Margarita
*Sta. Rita
*Sto. Niño
*Tagapul-an
*Talalora
*Tarangnan
*Villareal
*Zumarraga


## Turismo
  
An Samar maupay giyapon an turismo. May-ada damo nga dagat o baybayon ngan talon o busay linabi na gud sa mga syudad ug mga munisipalidad hirani sa Dagat san Samar

## Kasaysayan

An isla han Samar ginbulag tikang ha Leyte ngan ginhimo nga laín nga probinsya ha tuig 1768.  Ha Hunyo 19, 1965 gintunga an isla ngadto hin tulo (3) nga lalawigan o probinsya: Western Samar, Eastern Samar ug Northern Samar.  Ha 1969 an lalawigan han Western Samar ginngaran nga Samar.

## Kitaa Gihapon

*Samar
*Gobernador han Samar

## Mga Sumpay ha Gawas

*Opisyal nga Websayt han Lalawigan han Samar 
*Laín nga Websayt mahitungod han Lalawigan han Samar
*PIA nga Pakli han mga bungto han Katundan nga Samar
*Samarnews.com nga Websayt- Gibag-ohi nga mga sumat tikang ha Samar
*Samar College
Kabisay-an

An **Kabisay-an** (o **Kabisaya-an**; ha ortograpiya han Sanghiran san Binisaya: **Kabisay'an** o **Kabisayaan**; Kinatsila: *Bisayas*; Ininglis: *Visayas*) ngaran han mga rehiyon nga nahamutangan ha butnga o sentral nga bahin han Pilipinas.  Inin nga rehiyon ginngaranan nga **Kabisay-an** o *mga Bisaya* kay an mga kultura ngan yinaknan han mga taga-dinhe, sinisiring nga **Bisaya**.  Iton Ininglis nga pulong nga **Visayas** nangangahulogan la nga mga rehiyon ug isla han Kabisay-an samtang an pulong nga **Kabisay-an** ha Binisaya, nangangahulogan gihapon han mga tawo ug kultura han mga Bisaya.  An mga lumad nga yinaknan han Kabisay-an tinatawag nga mga **Binisaya**.

An mga gidagko-i nga isla o puro ha Kabisay-an amo an:

*Bohol
*Leyte
*Negros
*Panay
*Samar
*Sugbo

## Mga Rehiyon Politikal
Tulo an rehiyon nga mabibilngan ha Kabisay-an.  Amo ini an mga probinsya o lalawigan nga sakop hiton mga rehiyon ha Kabisay-an.

### [[Katundan nga Kabisay-an]] (Rehiyon VI)

*Aklan
*Antique
*Capiz
*Guimaras
*Iloilo
*Negros Occidental
*Palawan

### [[Butnga nga Kabisay-an]] (Rehiyon VII)

*Bohol
*Negros Oriental
*Siquijor
*Sugbo

### [[Sinirangan nga Kabisay-an]] (Rehiyon VIII)

*Biliran
*Eastern Samar
*Leyte
*Northern Samar
*Samar
*Southern Leyte

## Mga Bisaya nga Lalawigan ngan Rehiyon nga Gawas han Kabisay-an

### Mga Lalawigan ha Luzon nga Binisaya an yinaknan

Inin nga mga lalawigan api han Luzon ha politika kondi an ira mga kultura ngan yinaknan Bisaya.

*Romblon
*Masbate

Dugang pa hini, an mga yinaknan han Sorsogon kuno mga Binisaya gihapon nga yinaknan.  Kondi mayda mga lingguwista nga an ira pagtratar han mga yinaknan nga Sorsoganon nga mga Bisakol (sagol han Binisaya ngan Bikol)

### Mga Lalawigan ha Mindanao nga Binisaya an mga yinaknan

## Mga Binisaya
Damo an mga yinaknan nga Binisaya.  Mayda mga Binisaya nga amo iton yakan ha Kabisay-an ngan mayda mga Binisaya nga lumad nga yinaknan ha gawas han Kabisay-an.  Diri pa ini kumpleto nga lista

### Mga Binisaya ha Kabisay-an
*Akeanon (Aklanon)
*Caluyanon
*Cuyonon
*Malaynon
*Hiligaynon
*Kinaray-a
*Inonhan
*Poroanon
*Sinugboanon (Cebuano)
*Winaray

### Mga Binisaya ha gawas han Kabisay-an
Ini nga mga yinaknan o pinulongan, lumad ha gawas han Kabisay-an kondi mga Binisaya nga yinaknan gihapon ini.

*Asi
*Butuanon
*Masbatenyo
*Ratagnon
*Romblomanon
*Surigaonon
*Tausug&dagger;

*&dagger;An yinaknan nga Tausug ginklasipika nga Binisaya nga yinaknan kondi an mga Tausug diri hira natawag hit ira kalugaringon nga mga Bisaya.*

## Kasaysayan han Kabisa-an

## Ekonomiya han Kabisay-an
Maasin

:*Para han bungto ha Iloilo, kitaa it* Maasin, Iloilo.

An **Syudad han Maasin** usa nga ika-upatnga klase nga syudad han lalawigan han Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital han Southern Leyte.  Sumala han 2015 census, mayda ini populasyon nga 85,560 ka tawo.

Mayda ini 70 ka barangay nga aada ha kasadpan nga parte han probinsya. Ini nga syudad mayda lugar nga 21,171 hectares (52,310 acres).

An Maasin City an commercial ngan relihiyoso nga sentro han probinsya han Southern Leyte. Han ika-10 han Agosto 2000, nahimo nga syudad an Maasin. Natukod an Diocese han Maasin han ika-14 han Agosto, 1968.

## History
Han 1521, usa ka Kastila nga Portugese-born an umabot ha probinsya han Southern Leyte para magselebrar han una nga Romano Katoliko nga misa. 

## Mga Baranggay

An Syudad han Maasin mayda kapitoan (70) nga baranggay.



* Abgao (Pob.)
* Asuncion
* Bactul II
* Bactul I
* Badiang
* Bagtican
* Basak
* Bato II
* Bato I
* Batuan
* Baugo
* Bilibol
* Bogo
* Cabadiangan
* Cabulihan
* Cagnituan
* Cambooc
* Cansirong
* Canturing
* Canyuom
* Dongon
* Gawisan
* Guadalupe
* Hanginan

* Hantag
* Hinapu Daku
* Hinapu Gamay
* Ibarra
* Isagani
* Laboon
* Lanao
* Libhu
* Lonoy
* Lunas
* Mahayahay
* Malapoc Norte
* Malapoc Sur
* Mambajao (Pob.)
* Manhilo
* Mantahan (Pob.)
* Maria Clara
* Matin-ao
* Nasaug
* Nati
* Nonok Norte
* Nonok Sur
* Panan-awan

* Pansaan
* Pinascohan
* Rizal
* San Isidro
* San Jose
* San Rafael
* Santa Cruz
* Santa Rosa
* Santo Niño
* Santo Rosario
* Soro-soro
* Tagnipa (Pob.)
* Tam-is
* Tawid
* Tigbawan
* Tomoy-tomoy
* Tunga-tunga (Pob.)
* Acasia
* Combado
* Libertad
* Lib-og
* Pasay
* San Agustin


## Mga Demographics

### An Kayakan
Cebuano nga kayakan an gamit han mga Maasinhons ngan han iba nga mga Southern Leyteños. Iba an ira kayakan han cebuano nga lingwahe kun ikumpara ha mga taga cebu, bohol, ngan mga nagamit hin cebuano ha Leyte.

## Mga Sumpay ha Gawas

* ELGU nga websayt han Syudad han Maasin 
* Maasin City Website
* Philippine Standard Geographic Code 



## Referennce
Samar (purô)

An **Samar** ngaran hin usa nga isla o puro ha Sinirangan nga Kabisay'an. Ngaran liwat ini hin usa nga lalawigan nga ginngaranan han una nga *Western Samar* (Iningles para hiton: *Kalondan nga Samar* o *Katundan nga Samar*). Ini nga artikulo mahitungod han isla han Samar.

## Heyograpiya han Isla
Iton Samar amo an pinaka-sinirangan nga isla ha Kabisay-an. Ini an ika-tulo nga gidako-i nga isla han Pilipinas. Iton isla nahabulag tikang ha isla han Leyte han Estrecho han San Juanico (o San Juanico Strait), nga dida hiton pinakahalipot nga tarabokan dinhi, mga duha la ka kilometros iton kahaluag. Gindudugtong an Samar ha Leyte pinaagi han Tulay San Juanico. Iton Samar nahamutangan ha timugan o habagatan-sinirangan tikang han Peninsula Bicol ha Luzon (an gidako-i nga isla han Pilipinas). Iton Estrecho han San Bernardino nagbubulag hiton Samar tikang ha Luzon. Ha salatan han isla han Samar amo an Kalawdan o Golfo han Leyte. An kadagatan han Golfo han Leyte napadayon ngadto hiton Dagat Pilipinhon, nga mabibilngan ha sinirangan han Samar ngan kabahin han Kalawdan Pacifico.

## Ngaran

Hi Antonio Pigafetta, usa nga inupod han ekspedisyon nira Fernando de Magallanes, ginlista an ngaran han lugar nga "*Zamal*". Sumala han mga pipira nga historiador, usa ini nga kasurat ni Pigafetta han ngaran nga "*Samar*".

Duduha an teorya kon kay-ano ginngaranan an isla nga "Samar". Sumala han syahan nga teorya, an mga Katsila nagpaki-ana hin usa nga taga-dida kon ano an ngaran han lugar. An ginpaki-anhan nga diri maaram magkinatsila hunahuna niya nga ginpaki-anhan hiya kon naano hiya ngan binmaton "samad" kay bag-o pa la hiya nga nasamaran han pag-abot han mga Katsila. An mga Katsila hunahuna nira nga an ngaran han lugar "Samad" ngan ha ira sayop nga kaluwas nahimo ini nga "Samar".

Sumala han ika-duha nga teorya, an rason kon kay-ano "Samar" an ngaran tungod han kadadamo nga mga salog nga nagsusubaysubay han bug-os nga isla sugad hin mga "samad".

## Mga Lalawigan ha Samar

Tulo (3) an lalawigan ha isla han Samar.
* Samar (han una, Western Samar o Kalondan nga Samar, Capital: Catbalogan )
* Eastern Samar (Sidlangan nga Samar, Capital: Borongan)
* Northern Samar (Amihanan nga Samar, Capital: Catarman)

## Mga Yinaknan ha Samar
Binisaya nga Winaray an lumad nga yinaknan ha bug-os nga lalawigan ngan ha bug-os isla han Samar (tinatawag liwat ini nga Binisaya nga Sinamar-Leytenhon o Lineyte-Samarnon). Kondi mayda mga bungto nga Sinugboanon o Cebuano an ira yinaknan, ngan an kasagaran hini mga isla-nga-bungto. Iton isla han Capul nga nalalakip han Northern Samar, mayda nira kalugaringon nga yinaknan nga iton tawag Inabaknon pero maaram liwat hira magyakan hin Waray nga pulong nga amo an lumad nga yinaknan han bug-os nga Isla han Samar.

## Mga Sumpay ha Gawas
* Samarnews.net
* Websayt han Samar News.com
* Gugma Han Samar
* Websayt han Leyte-Samar.com 

* Websayt han Probinsiya Han Samar
Alkalde han Tacloban

An **[[Alkalde]] han Tacloban** o **Meyor han Tacloban** amo an lokal nga ehekutibo nga namumuno han Syudad han Tacloban.

Dinhi hini nga pakli ginlista an mga naging alkalde (o mayor) han Tacloban.  Iton bahin nga nasiring **Alkalde han Syudad** amo iton lista han mga alkalde han Tacloban tikang han paging syudad hini.

## Mga Alkalde han Bungto (tubtob 1953)
* Iluminado Lucente 1912 - ????
* Paulino Jaro
* Ildefonso Cinco ???? - 1953

## Mga Alkalde han Syudad (1953 hangtod yana)

*Ildefonso Cinco (1953-1957) 
*Artemio Mate  (1958-1965)
*Antonio Jaro (1965-1971)
*Filomeno Arteche (1971-1976)
*Obdulia Cinco (1976-1986)
*Emmanuel Veloso (1986-1988)
*Uldarico Mate (1988-1998)
*Alfredo Romualdez (1998-2007)
*Alfred Romualdez (2007-2016) *syahan nga beses*
*Cristina Romualdez (2016-2019)
*Alfred Romualdez (2019 - yanâ) *ika-duha nga beses*

## Kitaa gihapon

*Syudad han Tacloban
Pilipinas

An **Pilipinas** nga tinatawag ha opisyal nga **Republika han Pilipinas** (Iningles: *Republic of the Philippines* o *The Philippines*, Espanyol: *República de Filipinas*), usa nga nasod ha Timugan o Habagatan-Sidlangan nga Asya. Mga 1,210 ka km (750 ka mi) tikang han kontinente mismo han Asya ngan ini 7,107 nga mga isla o puro nga kabahin han Kapuropod'an Malay.

An ngaran han nasod nagtikang kan Ruy López de Villalobos nga nagngaran han mga isla han Samar ug Leyte, *Las Islas Felipinas* ha dungog ni Hadi Felipe II han Espanya dida han iya ekspedisyon hadton 1543. An kapuropod'an ginngaran hin damo nga mga ngaran sugad han Spanish East Indies, Bag-o nga Kastilya (Nueva Castilla), Kalondan nga mga Isla (Islas del Poniente), Kapuropod'an ni San Lazaro (Islas de San Lázaro) ngan iba pa. Ha kataposan, Filipinas an ginngaran han bug-os nga kapuropod'an.

## Mga reperensya
Albuera

An **Albuera** usa nga ikatulo nga klase nga bungto han  lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, an Albuera mayda populasyon nga 34,335 ka tawo ha  7,193 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Albuera mayda napulo kag unom (16) nga baranggay.



* Antipolo
* Balugo
* Benolho
* Cambalading
* Damula-an
* Doña Maria (Kangkuirina)
* Mahayag
* Mahayahay

* Poblacion
* Salvacion
* San Pedro
* Seguinon
* Sherwood
* Tabgas
* Talisayan
* Tinag-an


## Mga Sumpay ha Gawas

* ELGU nga Websayt han Albuera 
* Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippine Census Information
Astronomiya

It **Astronomiya** (Griyego: αστρονομία = άστρον + νόμος, *astronomia* = *astron* + *nomos*, kon ha literal, *"[[balaod]] han mga [[bituon]]"*) amo an siyensya hit fenomena ha kalangitan nga natikang ha gawas han atmosferya han Kalibutan. Igin-aaram dinhi an mga pagtikang, ebolusyon, ngan pisikal ngan kemikal nga mga propyedad han mga butang ha kalangitan. Ha guti-ay nga sumat, it Astronomiya mahitungod hiton paghibaro kon ano iton nahihinabo ha gawas han Kalibutan. An Astronomiya amo iton usa han mga pinakadaan nga mga siyensya nga mayda metodolihya siyentipiko nga dida na han panahon han Kadaan nga Grecia nga posible nga mayda na han sarusayo in mga *advanced* nga mga tekniko hin paglantaw (kitaa iton arkaeoastronomiya).

It Astronomiya usa hiton mga siyensya nga kon diin iton mga amateur mayda pa aktibo nga papel, labi na dida hiton pakadiskubre ngan pagbantay hin mga nalabay (transient) nga phenomena. Iton Astronomiya diri angay hunahunaon nga amo la gihap ini hiton astrolohiya, nga natuo nga iton mga mahihinabo ha tawo ngan mga buhat han katawhan mayda koneksyon han mga kahimutangan han mga butang ha kalangitan—bisan kon inin duha nga mga buruhaton parehos an gintikangan, mag-iba ini; it mga astronomer nagamit hiton paagi nga siyentipiko o *scientific method*, samtang iton mga astrologers diri.

Ini in usa nga idiya/hibabru-an kun ikaw/kita in nakaruyag mahibaru han takna/oras ug ibba pa.

Kun ha pan-sanglit an tawo ha kalibutan in punu na, ngain nga planeta hira makadtu? Diin hira makaka-biling han ibba nga tatamakan? Kun tika-ubus na an ngatanan ha kalibutan.

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya
* Available at Project Gutenberg,Google books
*
*

## Mga sumpay ha gawas

*International Year of Astronomy 2009 IYA2009 Main website
*Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology  from the American Institute of Physics
*Southern Hemisphere Astronomy 
*Celestia Motherlode Educational site for Astronomical journeys through space
*Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust.
*Core books and core journals in Astronomy, from the Smithsonian/NASA Astrophysics Data System
* A Journey with Fred Hoyle: Second Edition, by Chandra Wickramasinghe.
Wikipedia

An **Wikipedia** usa nga libre ngan gawasnon nga ensayklopedya nga dinudumara han Wikimedia Foundation. Gintikang ini ni Jimmy Wales ha Iningles nga yinaknan dida han tuig 2001. Ha yana, mayda mga bersyon han Wikipedia ha iba nga mga yinaknan. Mayda mga sobra 200 ka bersyon iton Wikipedia.
Santa Rita, Samar

An **Santa Rita** usa nga ika-upat nga klase nga bungto han  lalawigan han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 30,118 ka tawo ha 5,797 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Santa Rita mayda katloan kag walo (38) nga baranggay.



* Alegria
* Anibongan
* Aslum
* Bagolibas
* Binanalan
* Cabacungan
* Cabunga-an
* Camayse
* Cansadong
* Caticugan
* Dampigan
* Guinbalot-an
* Hinangudtan

* Igang-igang
* La Paz
* Lupig
* Magsaysay
* Maligaya
* New Manunca
* Old Manunca
* Pagsulhogon
* Salvacion
* San Eduardo
* San Isidro
* San Juan
* San Pascual (Crossing)

* San Pedro
* San Roque
* Santa Elena
* Tagacay
* Tominamos
* Tulay
* Union
* Bokinggan Pob. (Zone 1)
* Bougainvilla Pob. (Zone II)
* Gumamela Pob. (Zone III)
* Rosal Pob. (Zone IV)
* Santan Pob. (Zone V)


## Pangiskwelahan

An Santa Rita in may 43 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:


*Alegria Elementary School
*Anibongon Elementary School
*Aslum Elementary School
*Bagolibas Elementary School
*Barcelona Elementary School
*Binanalan Elementary School
*Bugho Primary School
*Cabacungan Elementary School
*Cabungaan Elementary School
*Cadaragan Elementary School
*Calbang Elementary School
*Camayse Elementary School
*Cansadong Elementary School
*Canunay Primary School
*Caticugan Elementary School
*Dampigan Elementary School
*Guinbalot-an Elementary School
*Hinangutdan Elementary School
*Hita-as Primary School
*Igang-Igang Elementary School
*La Paz Primary School
*Lourdes Primary School

*Lupig Elementary School
*Magsaysay Elementary School
*Maligaya Elementary School
*New Manunca Primary School
*Old Manunca Elementary School
*Ormocanay Elementary School
*Pagsulhugon Elementary School
*Salvacion Elementary School
*San Eduardo Elementary School
*San Isidro Elementary School
*San Juan Elementary School
*San Pascual Elementary School
*San Pedro Elementary School
*Santa Elena Elementary School
*Santa Rita I Central School
*Santa Rita II Central Elementary School
*Siga Elementary School
*Tagacay Elementary School
*Tomandog Elementary School
*Tulay  Elementary School
*Union Elementary School


Ngan may-ada ini singko na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:


*Anibongon Integrated School
*Dampigan National High School
*Hinangutdan National High School
*Santa Rita National High School
*Tominamos Integrated School


## Mga Sumpay ha Gawas
*ELGU nga websayt han Santa Rita, Samar 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Villareal

An **Villareal** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha  lalawigan han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 23,604 ka tawo ha 4,473 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Villareal mayda katloan kag walo (38) nga baranggay.



* Banquil
* Bino-ongan
* Burabod
* Cambaguio
* Canmucat
* Central (Pob.)
* Conant
* Guintarcan
* Himyangan
* Igot
* Inarumbacan
* Inasudlan
* Lam-awan

* Lamingao
* Lawa-an
* Macopa
* Mahayag
* Malonoy
* Mercado (Pob.)
* Miramar (Pob.)
* Nagcaduha
* Pacao
* Pacoyoy
* Pangpang
* Patag

* Plaridel
* Polangi
* San Andres
* San Fernando
* San Rafael (Buaya)
* San Roque
* Santa Rosa
* Santo Niño
* Soledad (Pob.)
* Tayud (Pob.)
* Tomabe
* Ulayan
* Villarosa Pob. (Campiatot)


## Pangiskwelahan

An Villareal in may 38 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:


*Balirigan Elementary School
*Bangon Elementary School
*Banquel Elementary School
*Binoongan Primary School
*Bonga Elementary School
*Burabod Primary School
*Cabadsan Primary School
*Cambaguio Elementary School
*Canmucat Primary School
*Canmucat Primary School - Extension
*Conant Primary School
*Guintarcan Elementary School
*Himyangan Elementary School
*Igot Elementary School
*Inarumbacan Elementary School
*Inasudlan Primary School
*Lam-awan Elementary School
*Lamingao Elementary School
*Macopa Primary School

*Mahayag Elementary School
*Malonoy Primary School
*Nagcaduha Elementary School
*Pacao Elementary School
*Pacoyoy Primary School
*Pangpang Elementary School
*Patag Primary School
*Polangi Primary School
*San Andres Elementary School
*San Fernando Elementary School
*San Lorenzo - Lawaan Primary School
*San Rafael Elementary School
*San Roque Elementary School
*Sta. Rosa Elementary School
*Sto. Nino Elementary School
*Tomabe Primary School
*Ulayan Elementary School
*Villareal I Central School
*Villareal II Central School


Ngan may-ada ini siete na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:


*Guintarcan National High School
*Igot National High School
*Lamingao National High School
*Plaridel National High School

*Primitivo T. Torrechiva National High School
*San Andres National High School
*Villareal National High School


## Mga Sumpay ha Gawas

*Opisyal nga Websayt han Villareal 
*Websayt Mahitungod han  Villareal, Samar 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Naval, Pilipinas

An **Naval** usa nga ika-upat nga klase nga bungto han  lalawigan han Biliran ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Amo ini an kapital nga bungto han Biliran. Upod han Naval an isla han Higatangan.  Sumala han census han tuig 2000, mayda ini populasyon nga 37,974 ka tawo ha 7,990 nga panimalay.

## Yinaknan

Binisaya nga Sinugboanon o Cebuano an lumad nga yinaknan ha Naval.

## Mga Baranggay

An Naval ginbahin ngadto hin karuhaan kag unom (26) nga mga baranggay.


*Agpangi
*Anislagan
*Atipolo
*Calumpang
*Capiñahan
*Caraycaray
*Catmon
*Haguikhikan
*Padre Inocentes Garcia (Pob.)
*Libertad
*Lico
*Lucsoon
*Mabini

*San Pablo
*Santo Niño
*Santissimo Rosario Pob. (Santo Rosa)
*Talustusan
*Villa Caneja
*Villa Consuelo
*Borac
*Cabungaan
*Imelda
*Larrazabal
*Libtong
*Padre Sergio Eamiguel
*Sabang


## Mga Sumpay ha Gawas

*ELGU nga Websayt han Naval, Biliran 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Caibiran

An **Caibiran** usa nga ikalima nga klase nga munisipalidad o bungto ha lalawigan han Biliran ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Ha amihanan han bungto mabibilngan an bungto han Culaba.  Ha salatan o habagatan han bungto matatad-an an bungto han Cabucgayan.  Ha katundan han Caibiran mabibilngan an mga bungto han Biliran ngan Naval. Aadto ha census han tuig na 2015  nga an Caibiran may-ada populasyon nga 22,524. An kabug-at han populasyon kay 270 nga mangurukoy kada kilometro kwadrado.

## Etimolohiya

Gin-ngaranan an bungto han ngaran nga Caibiran tungod han kadamo han mga “ibid” (an gintikangan nga pulong) nga aadto. An kadaan nga pagluwas hini kay Ca-ibiran (damo na mga ibid) pero han paglabay han panahon, gindidiretso nala ini pagluwas.

## Tinikangan

Hadto na bag-o pala nga bungto an Caibiran, nakagtukod an mga nangungukoy han singbahan ngan usa nga lantawan. Usa ka adlaw, tungod han mga subasko nga uran, tumaob an salog nga aadto han bungto ngan nagbaha. Naguba hini nga baha an bungto upod an iba nga mga tawo nga aadto. Dara ngay-an han salog an peligro ha mangurukoy han bungto.

Ha tuig nga 1882, gin-upod ni Kapitan Bebiano Maderazo an mangurukoy han Caibiran ha bag-o nga katunaan ngan didto na nahimo na bungto an Caibiran samtang an daan nira nga katunaan nahimo na usa nga barangay hini na bungto nga gin-ngaran na "Binohangan" tungod han kabuhang didto hadtun pagbaha.

## Heograpiya

Nakahimutang an Caibiran ha 11°34′N 124°35′E.

Aadto ha Philippine Statistics Authority nga an bungto may-ada kahiluag han tuna na 83.55 kilometro kwadrado ginkukompuwestuan an 15.59% ha 536.01-kilometro-kwadrado- (206.95 sq mi) nga kabug-usan na kahiluag han Biliran.
## Mga Baranggay

Natutunga an Caibiran ha 17 nga mga baranggay. Hadtun 1948, nabalhin an mga barangay nga Ungale, Tuo, and Inasuyan ha Kawayan, Biliran.



* Alegria
* Asug
* Bari-is
* Binohangan
* Cabibihan
* Kawayanon
* Looc
* Manlabang
* Caulangohan (Marevil)

* Maurang
* Palanay (Pob.)
* Palengke (Pob.)
* Tomalistis
* Union
* Uson
* Victory (Pob.)
* Villa Vicenta (Mainit)

## Kinuhaan

#"Municipality". Quezon City, Philippines: Department of the Interior and Local Government. Retrieved 31 May 2013
#"Province: Biliran". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Retrieved 12 November 2016.
#Census of Population (2015). "Region VIII (Eastern Visayas)".  Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Retrieved 20 June 2016.
#"Municipal: Caibiran, Biliran". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Retrieved 8 January 2016.
#"An act to separate the barrios of Ungale, Tuo, and Inasuyan from the municipality of Caibiran, province of Leyte, and to merge these barrios with the municipality of Kawayan, of the same province". LawPH.com. Retrieved 2011-04-08.


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Cabucgayan

An **Cabucgayan** usa nga ikalima nga klase nga bungto han lalawigan han Biliran ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, an bungto mayda populasyon nga 17,691 ka tawo ha 3,372 nga mga panimalay.

An ngaran nga Cabucgayan ginkuha tikang han pulong nga *bukgay*  tungod han kadamo nga bukgay dida hini nga lugar.

## Mga Baranggay

An Cabucgayan mayda napulo kag tulo (13) nga baranggay.

* Balaquid
* Baso
* Bunga
* Caanibongan
* Casiawan
* Esperanza (Pob.)
* Langgao
* Libertad
* Looc
* Magbangon (Pob.)
* Pawikan
* Salawad
* Talibong

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Basay

:*Para han bungto ha Samar, pakadto ha [[Basay]].*
:*Para hin iba nga paggamit han pulong nga Basay, pakadto ha [[Basay (pansayod)]]*

An **Basay** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Negros Oriental ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 21,366 ka tawo ha 4,220 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Basay mayda napulo (10) nga baranggay.

* Actin
* Bal-os
* Bongalonan
* Cabalayongan
* Cabatuanan
* Linantayan
* Maglinao
* Nagbo-alao
* Olandao
* Poblacion

## Mga Sumpay ha Gawas

* Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippine Census Information
Hilongos

An **Hilongos** usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas.  Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 51,462 ka tawo ha 10,763 nga panimalay.

## Nahimutangan

Ang munisipalidad han Hilongos nahimutang sa habagatan-nga-katundan nga bahin han probinsiya han Leyte ug na-atubang hit Dagat han Camotes. Ha aminahan han bungto matatad-an an bungto han Hindang; sa sidlangan an Mahaplag ngan Sogod; ha katundan an Dagat han Camotes; ngan ha habagatan mabibilngan an bungto han Bato. An Hilongos 146 kilometros tikang ha Syudad han Tacloban ha amihanan-nga-sidlangan, 77 nga kilometros tikang ha Syudad han Ormoc sa amihanan-nga-katundan, ug 35 kilometros tikang ha Syudad han Maasin sa Southern Leyte o Habagatan nga Leyte.

## Kasaysayan

Pipira ka tuig han waray pa an ika-12 nga siglo, may mga tribo nga  nanunuroy tikang ha Iloilo nga nagkaabot hito dida nga lugar nga diri tinuyo kay ginlalanat man hira han mga Malayo nga manlalayag (sailor). An lugar gintawag nga "Ilong" tungod han ngaran hadton nga tribo nga "Ilongot".

Mayda mga iba nga istorya o sugilanon nga nasiring nga ang ngaran nga Hilongos tikang han mga pulong nga "ilong" (irong) ug "lumos" tungod han damo nga nagkalumos ha Sapa han Salog.

Han ika-12 siglo nakilalado an Hilongos. Hi Amahawin, usa nga gamhanan nga datu han baranggay, ginsakop an mga hagrani nga mga kabarangayan, ug ginpadako han iya teritoryo hangtod ha mga lugar nga yana sakop han mga bungto han Inopacan, Hindang, Bato, ug Matalom.

## Populasyon

Dida han 2000 nga Census, an Hilongos narehistro nga amo an ika-2 nga gihamubo an pagtubo han populasyon tikang han tuig 1948. Han 2000, an Hilongos mayda 10,763 ka panimalay, 6.96% nga pagtubo tikang han nakatalaan dida han 1995 nga 10,062. An *average* nga kadamo hin usa nga panimalay lima ka tawo.

## Mga Baranggay

An Hilongos mayda kalim'an kag usa (51) nga baranggay.



*Agutayan
*Atabay
*Baas
*Bagong Lipunan
*Bagumbayan
*Baliw
*Bantigue
*Bon-ot
*Bung-aw 
*Cacao
*Campina
*Catandog 1
*Catandog 2 
*Concepcion 
*Hampangan
*Himo-aw
*Hitudpan

*Imelda Marcos (Pong-on) 
*Kang-iras 
*Kangha-as
*Lamak
*Libertad
*Liberty
*Lunang
*Magnangoy
*Manaul
*Marangog
*Matapay
*Naval
*Owak
*Pa-a
*Central Barangay (Pob.)  
*Eastern Barangay (Pob.)
*Western Barangay (Pob.)

*Pontod 
*Proteccion
*San Agustin
*San Antonio
*San Isidro
*San Juan
*San Roque
*Santa Cruz
*Santa Margarita
*Santo Niño
*Tabunok
*Tagnate
*Talisay
*Tambis
*Tejero
*Tuguipa
*Utanan


## Mga Opisyales han Bungto

*Mayor: Panfilo Go
*Bise-mayor: Gracing Villaflor
*Mga konsehal:
#Gabisan, Miguela
#Modesto, Doner
#Ong, Cristituto
#

## Mga Sumpay ha Gawas

*All about Hilongos 
*ELGU/Opisyal nga Websayt han Hilongos 
*Friendster sa Hilongos
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*Hilongos Website
Sumuroy

Si **Agustín Sumuroy** (ginsusurat liwat an iya ngaran nga **Sumoroy** o **Sumodoy**) amo an nagtikang sin usa nga rebelyon sa Sinirangan nga Kabisay-an kontra sa mga Katsila tikang sa 1649 hangtod sa 1650. Mayda liwat mga nasiring nga an iya ngaran **Juan Ponce Sumoroy** imbes nga *Agustín Sumuroy* kundi bangin ini iginkalipat si Sumuroy sin usa nga kabulig san rebelyon nga si Juan Ponce.  Kay tulo an lideres o namuno san rebelyon, si Juan Ponce, si Agustín Sumuroy, ngan si Pedro Camuug.  An rebelyon sa Samar, ginngaranan nga **Rebelyon ni Sumuroy** tungod sa iya.

An rason san rebelyon amo an sugo ni Kapitan-Heneral Diego Fajardo nga naglugos san ngatanan nga magtrabaho didto san mga hirimoan san sakayan (shipyards) sa Cavite. Nagtikang an rebelyon sa mga bungto san Palapag ngan Pambujan.  An rebelyon tubtob sa rehiyon san Bikol ngan siring san iba, tubtob daw sa Mindanao.

Bisan makusog an paglarab san rebelyon, ginpirde ini san mga Katsila.
Limasawa

An **Limasawa** usa nga ika-unom nga klase nga munisipalidad o bungto ha lalawigan han Habagatan nga Leyte o Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Ini nga bungto usa nga isla-nga-bungto kay lakip dinhi an bug-os nga isla o puro han Limasawa.  Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 5,157 ka tawo ha 1,108 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Limasawa mayda unom (6) nga baranggay.

*Cabulihan
*Lugsongan
*Magallanes
*San Agustin
*San Bernardo 
*Triana

## Yinaknan

Binisaya nga Sinugboanon an lumad nga yinaknan ha Limasawa.

## Ngaran nga "Limasawa"

Waray opisyal nga esplikasyon kon kay-ano ginngaranan an bungto nga Limasawa.  Mayda mga nasiring nga paghalipot daw ini han pamulong nga "lima asawa" pero diri ini sigurado.

## Kasaysayan

An Limasawa amo an gintutuohan nga lugar kon diin ginsalin-urog an syahan nga Misa Katolika.  Pero mayda liwat mga natuo nga an Syahan nga Misa didto ha Butuan ginsalin-urog.

Han una, an Limasawa kabahin han bungto han Padre Burgos, Southern Leyte.  Han Hunyo 11, 1978 pinaagi han Decreto Presidensyal 1549 (Presidential Decree 1549), gindeklara ni Presidente Ferdinand Marcos nga bungto an Limasawa.  Pero waray ini ma-implementa dayon.  Han 1989 hi Presidente Cory Aquino nagmando hin plebiscito ha Padre Burgos kon angay an Limasawa mahimo nga bungto.  An resulta pag-aprobar han daan na ginmando ni Presidente Marcos.

Han 1994 an Acta de Republika 7822 (Republic Act 7822) nga nag-deklara nga zona turista an Limasawa gin-pirmahan ni Presidente Fidel Ramos.

## Mga Sumpay ha Gawas

*ELGU nga Websayt mahitungod han Limasawa 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Malitbog, Southern Leyte

An **Malitbog** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan han Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, mayda ini populasyon nga 19,320 ka tawo ha 3,665 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Malitbog mayda katloan kag pito (37) nga baranggay.



* Abgao
* Aurora
* Benit
* Caaga
* Cabul-anonan (Pob.)
* Cadaruhan
* Candatag
* Cantamuac
* Caraatan
* Concepcion
* Guinabonan
* Iba
* Lambonao

* Maningning
* Maujo
* Pasil (Pob.)
* Sabang
* San Antonio (Pob.)
* San Jose
* San Roque
* San Vicente
* Sangahon
* Santa Cruz
* Taliwa (Pob.)
* Tigbawan I

* Tigbawan II
* Timba
* Asuncion
* Cadaruhan Sur
* Fatima
* Juangon
* Kauswagan
* Mahayahay
* New Katipunan
* Pancil
* San Isidro
* Santo Niño


## Mga Sumpay ha Gawas

*ELGU nga Websayt han Malitbog 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Sogod, Southern Leyte

An **Sogod** usa nga ika-duha nga klase nga bungto ha lalawigan han Southern Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 census, an populasyon hini 41,411 ka tawo ha 7,266 nga panimalay.

## Mga Barangay

An Sogod mayda kap-atan kag lima (45) nga baranggay.



* Benit
* Buac Daku
* Buac Gamay
* Cabadbaran
* Concepcion
* Consolacion
* Dagsa
* Hibod-hibod
* Hindangan
* Hipantag
* Javier
* Kahupian
* Kanangkaan
* Kauswagan
* La Purisima Concepcion

* Libas
* Lum-an
* Mabicay
* Mac
* Magatas
* Mahayahay
* Malinao
* Maria Plana
* Milagroso
* Pancho Villa
* Pandan
* Zone I (Pob.)
* Zone II (Pob.)
* Zone III (Pob.)
* Zone IV (Pob.)

* Zone V (Pob.)
* Rizal
* Salvacion
* San Francisco Mabuhay
* San Isidro
* San Jose
* San Juan (Agata)
* San Miguel
* San Pedro
* San Roque
* San Vicente
* Santa Maria
* Suba
* Tampoong
* Olisihan


## Mga Medya
### Mga Radyo
* DYLX 102.1 OKFM Sogod 
* DYSC 103.1 Radyo Sincero Sogod 
* DYSL 104.7 Radyo Pilipinas Sogod 
* DYMO-FM 105.5 Radyo Sincero Sogod (Audiovisual Communicators, Inc. (Atlas Broadcasting Network)/ABJ Radio Broadcasting Inc.)

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Blas Miranda

Hi **Blas Miranda** usa nga mayor hin mga gerilya ha katundan nga bahin han Leyte hadton Ika-Duha nga Pankalibotan nga Gyera.  Taga-Ormoc hiya.  Hi Miranda waray niya igkilala hi Ruperto Kangleon nga mayor han ngatanan nga mga gerilya ha Leyte.
Glicerio Erfe

Hi **Glicerio Erfe** usa nga gerilya nga nakig-away patok han mga Hapon dida han Ika-Duha nga Pankalibotan nga Gyera.  Taga-Abuyog hiya.  An iya mga sakop ngan lugar han mga operasyon ha may sidlangan nga dapit han lalawigan han Leyte.  Han 1944 nadakpan hiya han mga Hapon ngan ginpatay.
Alejandro Balderian

Hi **Alejandro Balderian** usa nga lider han mga gerilya ha Leyte dida han Ika-Duha nga Pankalibotan nga Gyera.  An iya ranggo Major.  Hi Major Balderian taga-Burauen.  An iya mga operasyon pan-opensiba kontra han mga Hapon kaurugan didto han amihanan-nga-sidlangan han Leyte.
Valeriano Abanador

Hi Kapitan **Valeriano Salazar Abanador** (Septyembre 1869 - Nobyembre 8, 1956) usa nga hefe de polisiya han bungto han Balangiga.  Amo hiya an usa han nagplano ngan amo an namuno han mga Samarnon nga nakig-away han mga Americano dida han Nahitabo ha Balangiga han Septyembre 28, 1901. Patod gihapon hiya ni Eugenio Daza nga usa gihapon nga kapitan ngan usa han mga igkasi-namuno han pag-atake han mga Amerikano ha Balangiga.

Gin-agnayan gihapon hiyá nga *Apoy Valê*.

## Monumento ni Abanador
Ha plaza han Balangiga mayda monumento ha dungog ni Valeriano Abanador. Ini naatubang han singbahan paroko han Balangiga han Singbahan San Lorenzo nga Martir ngan natalikod han Munispyo. Harani ini han Monumento han Enkwentro ha Balangiga. An istatwa ni Abanador nagpapakita ha iya nga natindog nga may kapot nga sundang ha iya tuo nga kamot samtang an iya wala nga kamot naalsa hin baston. Ginpapakita dinhi an ginbuhat ni Abanador pagsenyal han atake han Nahinabo ha Balangiga nga diin gin-alsa niya an iya kamot nga nakapot hin baston ngan sinminggit: *Atake mga Balangigan-on*.

Ginpakita gihapon ini nga kahimo ni Abanador han harani nga Monumento han Enkwentro ha Balangiga nga hirani han monumento ni Abanador.
Sinugboanon

An **Sinugboanon** (o **Cebuano** o **Sebwano**) usa nga Binisaya nga yinaknan. Lumad ini nga yinaknan ha Butnga nga Kabisay-an ngan mga bahin han Mindanao. Sugad hiton Winaray, may ada gihapon iton iba-iba nga Sinugboanon: Sinugboanon han Cebu, han Leyte (*Kana*), han Salatan nga Leyte, han Bohol, han Biliran, ngan han Mindanao. An Sinugboanon han Salatan nga Leyte ngan han Bohol may ada mga kaibahan kun ikukumpara ha Sinugboanon han Cebu tungod ha ira paggamit hiton *j* imbis nga *y*:

*Siya [Cebu] → Sija [Leyte ngan Bohol]
*Pinya [Cebu] → Pinja [Leyte ngan Bohol]

## Mga sumpay ha gawas
Inabaknon

An **Inabaknon** (o **Kinapul** o **Sama-Abaknon**) amo an lumad nga yinaknan sa isla san Capul sa Northern Samar.  Iton klasipikasyon sini nga yinaknan nga usa nga Sama nga yinaknan ug diri Binisaya.

## Mga kasarigan
Leyte (pansayod)

An **Leyte** ngaran hin usa nga isla (puro ha kinadaan nga Binisaya), lalawigan ngan gulfo ha Sinirangan nga Kabisay'an.  

Ngaran liwat iton **Leyte** hin bungto ha lalawigan han Leyte.
Eastern Samar

An **Eastern Samar** (*Winaray:* **Sidlangan nga Samar** o **Sinirangan nga Samar**, ha diri-pormal nga pagtawag **Este han Samar** o **Este nga Samar**) usa nga lalawigan o probinsya ha Pilipinas nga nahimutangan ha rehiyon han Sinirangan nga Kabisay-an ha Kabisay-an. An Syudad han Borongan amo an kapital han probinsya. An lalawigan nahamutangan ha sinirangan nga dapit han isla han Samar. Ha amihanan han probinsya amo an lalawigan han Northern Samar ngan ha katundan, an probinsya han Samar. It Eastern Samar naatubang han Dagat Pilipinhon ha Kalawdan Pacifico ha sidlangan, ug an Golfo han Leyte ha salatan.

## Katawhan ngan Kultura

Winaray nga Binisaya an lumad nga yinaknan ha Eastern Samar

## Ekonomiya
## Heyograpiya
### Politikal

An Eastern Samar mayda karuhaan kag duha (23) nga mga bungto.

#### Syudad
* Borongan

#### Bungto


* Arteche
* Balangiga
* Balangkayan
* Can-avid
* Dolores
* General MacArthur
* Giporlos
* Guiuan
* Hernani
* Jipapad
* Lawaan

* Llorente
* Maslog
* Maydolong
* Mercedes
* Oras
* Quinapondan
* Salcedo
* San Julian
* San Policarpo
* Sulat
* Taft


### Pisikal

## Kasaysayan
## Kitaa Gihapon
* Gobernador han Eastern Samar

## Mga Sumpay ha Gawas
* Opisyal nga Websayt han Eastern Samar 
* Pakli han Ahensya Impormasyon Pilipinhon (Philippine Information Agency) mahitungod han Eastern Samar 
* Estehanon 101
* Eastern Samar 
* Samarnews.com nga Websayt
Southern Leyte

An **Southern Leyte** (Sinugboanon: **Habagatang Leyte**; Winaray: **Habagatan nga Leyte** o **Salatan nga Leyte**) usa nga lalawigan o probinsya han Pilipinas nga nahimutangan ha    Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon.  An kapital hini amo an Syudad han Maasin ngan nahimutangan an probinsya ha habagatan nga ika-upat nga dapit han isla han Leyte.  Ha amihanan han lalawigan mabibilngan an probinsya han  Leyte an Estrecho han Surigao ha sidlangan.  An Dagat Bohol ada ha habagatan, ngan an Canigao Channel, nga tubtob ha Bohol, ha katundan.

Iton Southern Leyte usa nga importante nga kabahin han sistema hin transportasyon han mga isla han nasod, nga mayda mga *ferry* nga nandadara hin mga tawo ug karga tikang ha Liloan ngadto ha Surigao del Norte ha Mindanao ngan balik.

Ha pagtikang, an Southern Leyte kabahin han Probinsya han Leyte. Tungod hin mga kakurian hin pagdumarah han bug-os nga isla tikang ha Tacloban, an kapital han Leyte, igin-suhestyon nga igbulag an isla ngadto hin duha nga probinsya. Han 1959 gin-aprobahan in balaod nga naghimo han probinsya han Southern Leyte ug an probinsya gin-inagurar dida han 1960.

Iton Limasawa, usa nga isla-nga-bungto ha habagatan gintutuohan nga amo an lugar kon diin ginsaurog an syahan nga misa Katolika han nasod, han pag-abot dida ni Fernando Magallanes han 1521.  Pero mayda natuo nga didto ini ginbuhat ha Butuan.

## Katawhan ngan Kultura
Sinugboanon an lumad nga yinaknan han Southern Leyte.  

## Ekonomiya

## Heyograpiya

### Politikal

An Southern Leyte mayda napulo kag walo (18) nga bungto ngan usa (1) nga syudad.

#### Syudad

*Syudad han Maasin

#### Mga Bungto



*Anahawan
*Bontoc
*Hinunangan
*Hinundayan
*Libagon
*Liloan
*Limasawa
*Macrohon
*Malitbog

*Padre Burgos
*Pintuyan
*Saint Bernard
*San Francisco
*San Juan (Cabalian)
*San Ricardo
*Silago
*Sogod
*Tomas Oppus


### Pisikal

## Kasaysayan

Ginhimo nga lain nga probinsya pinaagi han Republic Act 2227.

## Kitaa Gihapon
*Gobernador han Southern Leyte

## Mga Sumpay ha Gawas

*Opisyal nga Websayt han Southern Leyte 
*Philippine Information Agency nga webpage mahitungod han Southern Leyte 
*Southern Leyte Online
Siquijor

:*Ini nga artikulo mahitungod han probinsya. Para hin impormasyon mahitungod han bungto, kitaa iton [[Siquijor, Siquijor]].*

An **Siquijor** usa nga isla-nga-probinsya o lalawigan han Pilipinas nga nahamutangan ha  Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon. An kapital hini amo an bungto nga Siquijor gihapon it ngaran. Ha kanawayan o amihanan-katundan han Siquijor amo iton Sugbo ngan Negros, ha dumagsaan o amihanan-sinirangan amo iton Bohol ngan ha salatan o habagatan, ha tabok hiton Dagat Bohol iton Mindanao.

## Heyograpiya

### Politikal

An Siquijor mayda unom (6) nga bungto. Siquijor iton kapital capital ngan pinakaimportante nga puerto.

#### Mga Bungto



*Enrique Villanueva
*Larena
*Lazi

*Maria
*San Juan
*Siquijor


## Mga Sumpay ha Gawas

*MySiquijor.com (websayt para hin mga turista) http://www.mysiquijor.com