Basey

:*Inin nga barasahon mahitungod han bungto ha Samar. Para han bungto ha Negros Oriental, pakadto ha [[Basay, Negros Oriental]].*
:*Para hin iba nga paggamit han pulong nga Basay, pakadto ha [[Basay (pansayod)]].*

An **Basey** usa han mga bungto ha lalawigan han Samar ha Sinirangan nga Kabisay-an ha Pilipinas.  Ha opisyal nga mga dokumento, it kasurat han ngaran **Basay**.

## Ngaran

Nagtikang an ngaran nga **Basey** ha ordinaryo nga pulong han mga Basaynon nga *mabaysay* (karuyag signgon mahusay). Usa ini nga paghatag hin pakundangan kan Bungansakit, an pinakamahusay nga umurukoy han Basey han hadto nga panahon. Han ginkarawat na han bag-o nga bungto an ngaran nga Basey, usa nga pasundayag, ha pagdayaw kan Bungansakit, an nanabo nga nagbag-o han ngaran han iya gintikangan nga barangay nga Balud, nahimo ini nga Guibaysayi (karuyag signgon an gihuhusayi han ngatanan).

Para hin kasayunan ha ordinary nga iristorya, iginpahalipot han mga Basaynon an Mabaysay ngan naging **Basay** ini. Igin-iba liwat ini han mga Espanyol nga sumakop han Pilipinas ngan nahimo an Basay nga Basey para umangay han ira pormal nga mga kasuratan. Pirmi makikit-an an Basey han mga recording han mga Espanyol nga may relasyon han bungto sugad han ira siyahan nga mga mapa nga nabubutang han Basey hit ungod nga kolokasyon hini. Para ha kadugangan nga impormasyon, may nakaukit han mga kampanilya han simbahan han Basey nga nagtikang pa han 1858 hin pulong nga “Basey" ha pag-unabi han bungto. Nahimmo na ini nga mga kampanilya san-o pa umabot an mga Amerikano.

Nahi-araan han mga Basaynon nga “Basey” an kaluwas han ngaran han bungto han pag-abot han mga Amerikano nga nagsakop han mga Pilipino. Tungod nga ginkukurian hira han pagluwas han tunog nga “ah”, kun ini iginsusundan han mangarabay nga “y”, nagiging Basey an ira kaluwas han Basay mahitungod nga naagi han ira irong an mga tunog nga ira ginluluwas. Imbis nga “Basay”, naging popular an paggamit han “Basey” pinaagi han pagsubad o pagtamay han damo nga Basaynon han kaluwas han mga Amerikano. Samtang naglabay an panahon, “Basey” na an naging opisyal nga kaluwas ngan kasurat han ngaran han bungto.

## Mahiunong han bungto

Sumala han 2000 census, an Basay mayda populasyon nga 43,809 ka tawo ha 9,013 nga panimalay.

An Basay nahimutang ha habagatan o salatan-katundan nga bahin han Samar. Nahamutang ini harani han Syudad han Tacloban nga amo an sentro han industriya ngan komersyo han Rehiyon VIII.  An Tacloban nagtikang han una nga barrio han Basay, nga ini mga 28 ka kilometro an kaharayo ha Karsada Maharlika ngan mga 20 ka minuto nga biyahe ha sakayan ha pagtabok han Bahiya han San Pedro.

Ginsasapitan an Basay han Santa Rita ha katundan, han Pinabacdao ha amihanan, han Borongan, Maydolong ha sinirangan, ngan Marabut ha timugan, ngan han Bahiya han San Pedro ha salatan nga nagbubulag hini tikang ha Syudad han Tacloban, pero nahasumpay pinaagi han Tulay San Juanico.

Kilalado an Basay tungod han mga banig hini nga hinimo tikang ha tikog. Dinhe gihapon nahimutang an Parke Nasodnon ngan Natural nga Tulay han Sohotan, nga usa han mga pinaka-ekstensibo nga sistema hin mga lungib nga mayda mga nabilingan tikang han mga Paelolitiko, Neolitiko ngan Bato nga mga Panahon.  

## Mga baranggay
An Basey ginbahin ngadto hin kalim'an kag usa (51) nga baranggay.



*Amandayehan 
*Anglit
*Bacubac
*Baloog
*Basiao
*Binongtu-an
*Buenavista
*Bulao
*Burgos
*Cambayan
*Can-abay
*Cancaiyas
*Canmanila
*Catadman
*Cogon
*Dolongan 
*Guintigui-an

*Guirang
*Balante
*Iba
*Inuntan
*Loog
*Mabini
*Magallanes
*Manlilinab
*Del Pilar
*May-it
*Mongabong
*New San Agustin
*Nouvelas Occidental
*San Fernando (Nouvelas Oriental)
*Old San Agustin  
*Panugmonon
*Pelit

*Baybay (Pob.)
*Buscada (Pob.)
*Lawa-an (Pob.)
*Loyo (Pob.)
*Mercado (Pob.)
*Palaypay (Pob.)
*Sulod (Pob.)
*Roxas
*Salvacion
*San Antonio
*Sawa
*Serum
*Sugca
*Sugponon
*Tinaogan
*Tingib
*Villa Aurora


## Pangiskwelahan

An Basay in may 60 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:


*Agimit Elementary School
*Amandayehan Elementary School
*Anglit Elementary School
*Bacubac Elementary School
*Bagong Silang Elementary School
*Bagti Elementary School
*Balante Elementary School
*Baloog Elementary School
*Balud Elementary School (Nouvelas Occ. Elementary School)
*Bangon Elementary School
*Basey I Central Elementary School
*Basey II Primary School
*Basiao Elementary School
*Biga Elementary School
*Binongtuan Elementary School
*Binugho Elementary School
*Buenavista Elementary School
*Bulao Elementary School
*Burabod Elementary School
*Burgos Elementary School
*Calbang Elementary School
*Cambayan Elementary School
*Can-Abay Elementary School
*Cancaiyas Elementary School
*Canmanila Elementary School
*Catadman Elementary School
*Cogon Elementary School
*Del Pilar Elementary School
*Dolongan Elementary School
*Guinpongdo-an Elementary School


*Guintigi-an Elementary School
*Guirang Elementary School
*Iba Elementary School
*Inuntan Elementary School
*Lanaga Elementary School
*Loog Elementary School
*Lubang Elementary School
*Mabini Elementary School
*Magallanes Elementary School
*Manila-Ay Elementary School
*Manlilinab Elementary School
*May-It Elementary School
*Mongabong Elementary School
*New San Agustin Elementary School
*Old San Agustin Elementary School
*Panugmonon Elementary School
*Pelit Elementary School
*Rawis Elementary School
*Rizal Elementary School
*Roxas Elementary School
*Salvacion Elementary School
*San Antonio Elementary School
*San Fernando Elementary School
*Sawa Elementary School
*Serum Elementary School
*Sugca Elementary School
*Sugponon Elementary School
*Tinaogan Elementary School
*Tingib Elementary School
*Villa Aurora Elementary School


Ngan may-ada ini siete na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:


*Basey National High School
*Burgos Integrated School
*Mabini National High School
*Old San Agustin National High School
*San Fernando National High School
*Simeon Ocdol National High School
*Valeriano C. Yancha Memorial Agricultural School


May-ada gihapon ini  usa na sangay han Unibersidad  pantersera:

*Samar State University Basey Campus

## Kasaysayan

## Ekonomiya

### Paglara hin Banig
Usa nga burahaton han mga Basaynon an pagbaro han paglara hin banig gamit an banwa nga *Fimbristyllis Utillis Elmer* o mas kilala han bungto nga **tikug**. Nakuha ini nga buruhaton han mga Basaynon tikang han ira mga kaapoyan nga **Malayan**. Sugad han pananom ngan pangisda, nahimo an paglara nga pinagtitikangan hin pakabuhi han ordinaryo nga pamilya nga Basaynon.

Han naglabay nga mga tuig, nagkaada hin mahayag nga ebolusyon an mga paagi han paglara hin banig. Tikang han tradisyunal nga gamit han banig nga higdaan, nakaagi ini hin bag-o nga gamit ha panimalay sugad hin pagiging tsinelas, supot, bado, ngan mga adorno. 

Han 2000, gin-angkon han mga Basaynon an ngaran nga may *pinakahilaba nga ginlara nga banig ha bug-os nga kalibutan* ha *libro han Guinness*. 

## Kitaa gihapon
*Talaan hin mga alkalde han Basay

## Mga pinambasaran

## Mga sumpay ha gawas
*Websayt han Basay, Samar 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information