open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castilla, Sorsogon

An **Castilla** usa nga ikatulo nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 45,072 ka tawo sa 8,695 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Castilla ginbahin ngadto sin katloan kag upat (34) nga mga baranggay.



* Amomonting
* Bagalayag
* Bagong Sirang
* Bonga
* Buenavista
* Burabod
* Caburacan
* Canjela
* Cogon
* Cumadcadb
* Dangcalan

* Dinapa
* La Union
* Libtong
* Loreto
* Macalaya
* Maracabac
* Mayon
* Milagrosa
* Miluya
* Maypangi
* Monte Carmelo
* Oras

* Pandan
* Poblacion
* Quirapi
* Saclayan
* Salvacion
* San Isidro
* San Rafael
* San Roque
* San Vicentec
* Sogoy
* Tomalaytay


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Donsol

An **Donsol** usa nga ikatulo nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 39,995 ka tawo sa 7,503 nga mga panimalay.

## Turismo

Kilalado an Donsol komo in bungto nga sikat nga karadto-an sin mga turista, nga diin, sa kadagatan sini, mga butanding o *whale shark* makikit-an. An Donsol amo an sinisiring nga diri-opisyal nga 'Whale Shark nga Kapital han Kalibutan' nga gidamoi nga ihap sin mga nakit-an nga mga butanding san bug-os nga kalibutan.  An paglangoy sa tubig nga upod san mga butanding ginranggo nga Pinaka-Maupay nga Pakigtapo sin Hayop sa Asya san Time magazine dida san 2004. An mga butanding makikit-an sa bug-os nga tuig gawas la kon mayda bagyo, an pagkaada san mga butanding nagdadamo dida sa butnga san Pebrero ngan Mayo. 

## Mga Baranggay

An Donsol ginbahin ngadto sin kalim-an kag usa (51) nga mga baranggay.



* Alin
* Awai
* Banban
* Bandi
* Banuang Gurang
* Baras
* Bayawas
* Bororan Barangay 1 (Pob.)
* Cabugao
* Central Barangay 2 (Pob.)
* Cristo
* Dancalan
* De Vera
* Gimagaan
* Girawan
* Gogon
* Gura

* Juan Adre
* Lourdes
* Mabini
* Malapoc
* Malinao
* Market Site Barangay 3 (Pob.)
* New Maguisa
* Ogod (Crossing)
* Old Maguisa
* Orange
* Pangpang
* Parina
* Pawala
* Pinamanaan
* Poso Pob. (Barangay 5)
* Punta Waling-Waling Pob. (Bar
* Rawis

* San Antonio
* San Isidro
* San Jose
* San Rafael
* San Ramon
* San Vicente
* Santa Cruz
* Sevilla
* Sibago
* Suguian
* Tagbac
* Tinanogan 
* Tongdol
* Tres Marias
* Tuba
* Tupas
* Vinisitahan


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*Mga hulagway tikang hin biyahe hin paglurop ha Donsol han Abril 2006 (mga komento ha Swedish)
Gubat

An **Gubat** usa nga ikaduha nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 52,707 ka tawo sa 10,876 nga mga panimalay.

An mga magbusag sin baras nga mga baybayon sini nga bungto nga naatubang san Kalawdan Pacifico kilalado sa mga hagrani nga mga bungto ngan mga kasyudaran.

## Mga Baranggay

An Gubat ginbahin ngadto sin kap-atan kag duha (42) nga mga baranggay.



* Ariman
* Bagacay
* Balud Del Norte (Pob.)
* Balud Del Sur (Pob.)
* Benguet
* Bentuco
* Beriran
* Buenavista
* Bulacao
* Cabigaan
* Cabiguhan
* Carriedo
* Casili
* Cogon

* Cota Na Daco (Pob.)
* Dita
* Jupi
* Lapinig
* Luna-Candol (Pob.)
* Manapao
* Manook (Pob.)
* Naagtan
* Nato
* Nazareno
* Ogao
* Paco
* Panganiban (Pob.)
* Paradijon (Pob.)

* Patag
* Payawin
* Pinontingan (Pob.)
* Rizal
* San Ignacio
* Sangat
* Santa Ana
* Tabi
* Tagaytay
* Tigkiw
* Tiris
* Togawe
* Union
* Villareal


## Mga Sumpay sa Gawas

*Municipality of Gubat offical government website 
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Pilar, Sorsogon

An **Pilar** usa nga ikaduha nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 57,898 ka tawo sa 10,883 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Pilar ginbahin ngadto sin kap-atan kag siyam (49) nga mga baranggay.



* Abas
* Abucay
* Bantayan
* Banuyo (Pob.)
* Bayasong
* Bayawas
* Binanuahan (Pob.)
* Cabiguan
* Cagdongon
* Calongay
* Calpi
* Catamlangan
* Comapo-capo
* Danlog
* Dao (Pob.)
* Dapdap
* Del Rosario (Bual)

* Esmerada
* Esperanza
* Guiron
* Ginablan
* Inang
* Inapugan
* Lubiano
* Leona
* Lipason
* Lourdes
* Lungib
* Lumbang
* Mabanate
* Malbog
* Marifosque (Pob.)
* Mercedes

* Migabod
* Naspi
* Palanas
* Pangpang
* Pinagsalog
* Pineda
* Poctol
* Pudo
* Putiao
* Sacnangan
* Salvacion
* San Antonio (Millabas)
* San Antonio (Sapa)
* San Jose
* San Rafael
* Santa Fe


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Magallanes, Sorsogon

An **Magallanes** usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 31,315 ka tawo sa 5,886 nga mga panimalay.

## Kaagi

An bungto amo an sinisiring nga lugar nga diin ginsaurog an syahan nga misa Katoliko sa isla san Luzon ngan amo gihapon ini an sinisiring nga an kahadto nga Ibalon o Gibalon (nga nahamutang sa Baranggay Siuton).

## Mga Baranggay

An Magallanes ginbahin ngadto sin katloan kag upat (34) nga mga baranggay.



* Aguada Norte
* Aguada Sur
* Anibong
* Bacalon
* Bacolod
* Banacud
* Biga
* Behia
* Binisitahan del Norte
* Binisitahan del Sur
* Biton
* Bulala

* Busay
* Caditaan
* Cagbolo
* Cagtalaba
* Cawit Extension
* Cawit Proper
* Ginangra
* Hubo
* Incarizan
* Lapinig
* Magsaysay

* Malbog
* Pantalan
* Pawik
* Pili
* Poblacion
* Salvacion
* Santa Elena
* Siuton
* Tagas
* Tulatula Norte
* Tulatula Sur


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Juban

An **Juban** usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 26,848 ka tawo sa 4,957 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Juban ginbahin ngadto sin karuhaan kag lima (25) nga mga baranggay.



* Anog
* Aroroy
* Bacolod
* Binanuahan
* Biriran
* Buraburan
* Calateo
* Calmayon
* Carohayon
* Catanagan
* Catanusan
* Cogon
* Embarcadero

* Guruyan
* Lajong
* Maalo
* North Poblacion
* South Poblacion
* Puting Sapa
* Rangas
* Sablayan
* Sipaya
* Taboc
* Tinago
* Tughan


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Irosin

An **Irosin** usa nga ikatulo nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 45,507 ka tawo sa 8,639 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Irosin ginbahin ngadto sin karuhaan kag walo (28) nga mga baranggay.



* Bagsangan
* Bacolod (Pob.)
* Batang
* Bolos
* Buenavista
* Bulawan
* Carriedo
* Casini
* Cawayan
* Cogon
* Gabao
* Gulang-Gulang
* Gumapia
* Santo Domingo (Lamboon)

* Liang
* Macawayan
* Mapaso
* Monbon
* Patag
* Salvacion
* San Agustin (Pob.)
* San Isidro
* San Juan (Pob.)
* San Julian (Pob.)
* San Pedro
* Tabon-Tabon
* Tinampo
* Tongdol


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Matnog

An **Matnog** usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Nahamutang ini sa pinakasalatan nga bahin san isla san Luzon.

An mga kalagsan dinhe nasiring nga an ngaran nga *Matnog* tikang san pulong nga "matonog"  - tungod san dako nga tunog san mga balod. An bungto san Matnog usa sa mga daungan sin sakayan nga pinakadako an aktibidad, amo ini an punto nga ginagamit sin pangadto sa Kabisay-an ngan salatan nga Pilipinas ngan tipabalik.

Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 32,712 ka tawo sa 6,069 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Matnog ginbahin ngadto sin kap-atan (40) nga mga baranggay.



* Balocawe
* Banogao
* Banuangdaan
* Bariis
* Bolo
* Bon-Ot Big
* Bon-Ot Small
* Cabagahan
* Calayuan
* Calintaan
* Caloocan (Pob.)
* Calpi
* Camachiles (Pob.)
* Camcaman (Pob.)

* Coron-coron
* Culasi
* Gadgaron
* Genablan Occidental
* Genablan Oriental
* Hidhid
* Laboy
* Lajong
* Mambajog
* Manjumlad
* Manurabi
* Naburacan
* Paghuliran

* Pangi
* Pawa
* Poropandan
* Santa Isabel
* Sinalmacan
* Sinang-Atan
* Sinibaran
* Sisigon
* Sua
* Sulangan
* Tablac (Pob.)
* Tabunan (Pob.)
* Tugas


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Prieto Diaz

An **Prieto Diaz** usa nga ikalima nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 18,925 ka tawo sa 3,623 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Prieto Diaz ginbahin ngadto sin karuhaan kag tulo (23) nga mga baranggay.



* Brillante (Pob.)
* Bulawan
* Calao
* Carayat
* Diamante
* Gogon
* Lupi
* Manlabong
* Maningcay De Oro
* Perlas
* Quidolog
* Rizal

* San Antonio
* San Fernando
* San Isidro
* San Juan
* San Rafael
* San Ramon
* Santa Lourdes
* Santo Domingo
* Talisayan
* Tupaz
* Ulag


## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Santa Magdalena

An **Santa Magdalena** usa nga ikalima nga klase nga bungto sa lalawigan san Sorsogon sa Pilipinas. Sumala san census san tuig 2000, mayda ini populasyon nga 14,623 ka tawo sa 2,894 nga mga panimalay.

## Mga Baranggay

An Santa Magdalena ginbahin ngadto sin napulo kag upat (14) nga mga baranggay.

* La Esperanza
* Peñafrancia
* Barangay Poblacion I
* Barangay Poblacion II
* Barangay Poblacion III
* Barangay Poblacion IV
* Salvacion
* San Antonio
* San Bartolome (Talaongan)
* San Eugenio
* San Isidro
* San Rafael
* San Roque
* San Sebastian

## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Ilocos nga Rehiyon

An **Rehiyon 1**  han Pilipinas nga tinatawag gihapon nga **Ilocos nga Rehiyon** nahamutang ha kanawayon o amihanan-katundan nga dapit han Luzon. Ginsasapitan ini han Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ngan Siong han Cagayan ha sidlangan, han Butnga nga Luzon ha salatan ngan han Dagat han Tsina Salatan ha katundan.  

An rehiyon mayda upat nga mga probinsya, nga amo an: Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ngan Pangasinan. An sentro han rehiyon amo an Syudad han San Fernando, La Union. An demograpiko han rehiyon amo in mga 70% nga Ilocano ngan 28% nga mga Pangasinense.

Bisan kon gindesignar han gobyerno an Rehiyon I nga Ilocos nga Rehiyon, damo nga tawo nagkikita hini nga ngaran nga etnosentriko hin duro. Damo nga mga tawo nakaruyag han ngaran nga **Kanawayan nga Luzon nga Rehiyon** (o **Aminahan-Katundan nga Luzon nga Rehiyon**) nga mas naangay kon ha heyograpiya.

## Politikal nga Pagbahin

An Rehiyon 1 mayda upat (4) nga mga provinces ngan mga siyam (9) nga mga syudad.

#### Mga Nalalakip nga mga Syudad
*Syudad han Alaminos, Pangasinan
*Syudad han Batac, Ilocos Norte
*Syudad han Candon, Ilocos Sur
*Syudad han Dagupan, Pangasinan
*Syudad han Laoag, Ilocos Norte
*Syudad han Urdaneta, Pangasinan
*Syudad han San Carlos, Pangasinan
*Syudad han San Fernando, La Union
*Syudad han Vigan, Ilocos Sur
Administratibo nga Rehiyon han Cordillera

An **Administratibo nga Rehiyon han Cordillera** puyde liwat ha literal nga Winaray: **Rehiyon nga Pagdumarahan han Cordillera** (kon ha Iningles: **Cordillera Administrative Region (CAR)**) han Pilipinas usa nga  ginpalibutan hin tuna nga rehiyon nga amo an mga probinsya han Abra, Benguet, Ifugao, Kalinga, Mountain Province ngan Apayao. An Syudad han Baguio amo an sentro han rehiyon. Ginlalakip han Cordillera nga rehiyon an kasagaran han mga katunaan ha sakob han Cordillera Central nga mga kabugkiran han  Luzon, an gidako-i nga kabugkiran ha bug-os nga nasod. Ini nga rehiyon amo an urukyan hin damo nga mga lumad nga mga tribo nga tinatawag nga Igorot.

An Administratibo nga Rehiyon han Cordillera amo la an rehiyon nga ginpalibutan hin katunaan nga rehiyon han nasod.

## Ekonomiya

Damo an mga mineral nga reserba han Cordillera.  Lakip hini an mga metaliko nga mga *ore* sugad han bulawan, tumbaga, salapi, *zinc*, ngan mga diri-metaliko nga mga mineral sugad han baras, bato, ngan *sulfur*.  Iton mga mineral nga mga reserba mabibilngan ha ngatanan nga mga probinsya.  Pero iton pagmina ada kaurugan ha Benguet.

## Heyograpiya
### Politikal nga Pagbahinbahin

An CAR ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga probinsya ngan han Syudad han Baguio.

**¹** An Syudad han Baguio usa nga urbanisado hin duro nga syudad; an mga estadistika hini waray ginlakip han mga estadistika han probinsya han Benguet.
Siong han Cagayan

An **Siong han Cagayan** (puyde liwat **Walog han Cagayan**) usa nga rehiyon han Pilipinas, nga gindesignar gihapon nga **Rehiyon II** or *Rehiyon 02*. Ini amo in lima nga mga probinsya, nga amo an: Batanes, Cagayan, Isabela, Nueva Vizcaya, ngan Quirino. An sentro han rehiyon amo an Syudad han Tuguegarao. 

An dako nga bahin han rehiyon nahamutang hin usa nga haluag nga siong o walog ha dumagsaon o amihanan-sidlangan nga Luzon, ha butnga han Cordillera ngan han Sierra Madre nga mga kabugkiran. An Salog han Cagayan, an gihalabai nga salog han nasod nasulog dida hiton butnga hini ngan nagawas ngadto han Estrecho han Luzon ha amihanan, ha bungto han Aparri, Cagayan. An mga kapuropod-an han Babuyan ngan Batanes nga ada han Estrecho han Luzon lakip gihapon hini nga rehiyon.

## Mga Pagbahin ha Politika

### Mga Lakip nga Syudad
*Syudad han Cauayan, Isabela
*Syudad han Santiago**¹**, Isabela
*Syudad han Tuguegarao, Cagayan

**¹** An Syudad han Santiago usa nga naglulugaring nga lakip nga syudad o *independent component city*.
Vicente Rubi

Hi **Vicente Daclan Rubi** (kilalado gihapon ha pag-agnay nga **Noy Inting Rubi**, namatay Nobyembre 12, 1980) usa ka kompositor ha mga awit sa pinulongan nga Binisaya nga Sinugboanon. An iya obra maestra amo an musika han kanta nga *[[Kasadya Ning Taknaa]]*.

Diri la karantahon hin Pasko an ginkomposo ni Noy Inting Rubi. Damo liwat an iya ginpagawas nga mga kanta bahin han gugma ha dalagan hin kinabuhi hin tawo. Iya ginkomposo an mga kanta nga Binisaya sugad han "*Walay Balatian*", "*Laylay sa Kalanggaman*", "*Bisan Sinakit*", "*Siloti Lang Unya*", "*Dili Palingla*", "*Harana*", "*Carmela*", "*Nagsaad ug Nanumpa*", "*Sayo sa Kabuntagon*", "*Sugo sa Palad*", "*Dili Tiaw nga Kalipay*", "*Himatikdan*", "*Tumong sa Kalipay*", "*Sud-onga*", "*Imong Kahuyang*", "*Dinagmala*n", "*Mabalhinon*", "*Kapalaran*", "*Dalagang Bukidnon*", "*Violeta*", "*Palad sa Tawo*", "*Dili Mapala*", "*Dili Mayayay*", "*Kanhing Kalipay*", "*Nahinumdom Ka Ba*", "*Gugma*", "*Malim-on*" ngan "*Panumpa*". Ini nga tanan nga iya ginkomposo puro ginhimo ngadto hin mga plaka han Pioneer Record Sales ngan han Vicor Music Corporation didto ha Manila.

Hi  Noy Inting Rubi waray gud makagtuón bahin hin musika ngan waray ngani hiya mahibaro hin pagbasa o pagsurat hin nota. Siring pa niya ngan an iya paghimo hin mga awit usa ka hatag han Kahitas-an. Amo nga an iya la gamit ha paghimo hin mga kanta an iya sista. Makarit gihapon hiya magtokar hin sista ngan bandurya. Ini amo an ginhimo nga iya paagi han iya kalamposan ha musika.

Tungod han iya buhat ha pagkomposo hin mga kanta nga Binisaya, nakakarawat hiya hin mga pasidungog. Gintagaan hiya hin pasidungog han gobyerno han Syudad han Sugbo, agod pagkilala han iya waray kalupig nga pagpadukwag han Binisayang Sinugboanon nga mga kanta (ini nga pasidungog ginhatag han patay na hi Noy Inting). Nakakarawat gihapon hiya hin pasidungog tikang han Cebu Arts Foundation nga pinamunoan han kasanhe nga gobernador han Sugbo ngan yana kongresista nga hi Eduardo R. Gullas, han Syahan nga Distrito han Sugbo, dida han una nga pagbuhat han Cebu Daygon Festival han Disyembre 16, 1981. An ini nga posthumous (o katapos han kamatayon) nga pasidungog, usa gihapon nga pasidungog han hiya waray kamatayon nga daygon han Pasko, an "Kasadya Ning Taknaa." Ngan mayda liwat damo pa nga mga pasidungog han iya waray pagkaguol nga paghimo hin mga awig nga Sinugboanon.

Hi Vicente “Noy Inting” Rubi nag-asawa kan Brigida Aseniero ngan hira nga duha mayda upat nga mga anak. Hira amo hi Rudy Rubi, usa nga kilalado nga tigpasamwak ha radyo, direktor ngan manunurat; Alberto, Ludivina ngan Edilberto. Hangtod yana, ginhihinumdom pa hiya han mga tawo pinaagi han iya mga ginsurat nga mga Binisaya nga mga awit.
Kasadya Ning Taknaa

An ***Kasadya Ning Taknaa*** (o ***Kasadya ning Taknaa***) usa nga popular nga kanta ha Pasko ha mga dapit han Pilipinas nga diin an ginagamit nga yinaknan amo an Binisaya nga Sinugboanon. An musika hini nga kanta ginkomposo ni Vicente Rubi (nga kilalado ha ngaran nga  Noy Inting Rubi), usa nga kilalado nga kompositor hin mga awit nga Binisaya. An mga pulong o teksto han kanta ginsurat ni Mariano Vestil.

Ini nga kanta nagin-popular ngan ginhimoan hin iba nga mga bersyon ha iba nga mga yinaknan, sugad han Tinagalog.

## Mga laray han kanta
### Sinugboanon
Adi an bug-os nga teksto han kanta ha orihinal nga Sinugboanon nga Binisayâ 













## ''Ang Pasko ay Sumapit''
Mayda Tinag-alog nga bersyon hini nga kanta nga an título "*Ang Pasko Ay Sumapit*".  An Tinag-alog nga pag-areglo han tunog ginbuhat ni Cenizal ngan an Tinag-alog nga mga laray ginsurat ni Levi Celerio.  Bisan pa man kun diri hira an nagsurat han orihinal, damo nga mga barasahon tikang ha Manila nagkikilala là han Tinag-alog nga bersyon nira Celerio ngan Cenizal.

## Mga kasarigan
Hiligaynon

An **Hiligaynon** o **Ilonggo** usa nga Austronesyano nga yinaknan nga ginagamit ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. It Hiligaynon didto kaurugan ginagamit ha mga lalawigan han Iloilo ngan Negros Occidental. Gingagamit gihapon ini ha iba nga mga probinsya han mga kapuropod-an nga lakip han Panay, sugad han Capiz, Antique, Aklan, Guimaras, ngan damo nga mga dapit han Mindanao sugad han Syudad han Koronadal ha South Cotabato ngan ha probinsya han Sultan Kudarat. Mayda mga 7,000,000 ka tawo ha Pilipinas ngan ha langyaw han Pilipinas nga mga lumadnon nga nayakan hit Hiligaynon, ngan dugang nga 4,000,000 nga nakayakan hini hin hataas nga pagkakabisado hini. It *Ilonggo* amo gihapon it tawag han mga tawo nga naukoy ha Panay ngan han kultura nga nahanunungod han mga tawo nga nayakan hit Hiligaynon.

It Hiligaynon kaapi han mga Binisaya nga mga yinaknan nga banay.

## Kitaa Gihapon

* Binisaya
Bisaya

:*Ini nga artikulo mahitungod han mga Bisaya nga katawhan ha Pilipinas.  Para han mga Bisaya nga katawhan han Borneo, alayon pagkita hiton [[Bisaya (Borneo)]].*

An mga **Bisaya** usa nga grupo hin mga katawhan tikang ha Pilipinas. An kadam-an ha ira nangungukoy ha Kabisay-an ngan amihanan-sidlangan o dumagsaon nga Mindanao pero mayda liwat mga iba nga namalhin ha iba nga mga dapit ha Pilipinas. Damo nga mga katawhan ha Pilipinas mga Bisaya an katulinan ngan yinaknan. An gidagkoi hini nga mga katawhan amo an mga nayakan hin Sinugboanon, Hiligaynon ngan Winaray. Ini nga mga yinaknan mga ginklasipika nga mga Austronesyano, bisan kon diri magkakaintindihan ini nga mga yinaknan ha tagsa usa. Labaw hin 40% hin mga Pilipino mayda Bisaya nga katulinan.

It mga Bisaya nagtatawag hit ira kalugaringon nga Bisaya pinaagi ha yinaknan o katulinan.  Pananglitan, in Sugboanon nga mayda Intsek o Espanyol nga katulinan matawag ha iya kalugaringon nga Bisaya tungod kay an iya yinaknan nga Binisaya nga Sinugboanon, usa nga Binisaya nga yinaknan. Mayda liwat iba nga Bisaya it ira pagkita hit ira kalugaringon tungod hin katulinan; usa nga taga-Manila pananglitan matawag hit iya kalugaringon nga Bisaya bisan kon diri maaram magbinisaya kay tungod it iya katulinan Bisaya. Iton katulinan usa gihapon nga paagi nga nakasiring nga damo an mga Binisaya nga yinaknan. Tikang hini nga paglantaw, usa diri Bisaya tungod kay nakayakan hiya hin Binisya kundi Binisaya it iya yinaknan kay Bisaya hiya. Amo nga damo nga mga katawhan puyde makatawag hit ira yinaknan nga Binisaya kay hira ngatanan Bisaya.

## Binisaya

It mga Bisaya natawag hit ira mga tagsatagsa nga mga yinaknan nga **[[Binisaya]]**. Iton pulong nga "Binisaya" nangangahulogan  nga "paagi han Bisaya" ngan ginagamit gihapon ini hin Bisaya nga paagi hin pagluto ngan panambal diri la ha yinaknan.  Iton kalipong hiton kagamit ngan kahulogan han mga pulong nga "Bisaya" ngan "Binisaya" tungod han kakulangan han Iningles ngan Tinag-alog nga mga yinaknan nga amo la an mga yinaknan nga mayda opisyal nga status ha nasod. Ha Iningles iton mga pulong nga "Bisaya" ngan "Binisaya" ginhuhubad hin parehas ha Iningles nga "Visayan" ngan ha Tinag-alog nga "Bisaya".

Ini nga lista ha ubos naglilista han mga Pilipinhon nga mga yinaknan nga tinatawag nga Bisayan o Binisaya han Summer Institute of Linguistics. Bisan man kon ngatanan hini lakip han amo la gihaon nga pamilya hin yinaknan nga Binisaya, diri ngatanan nga mga nagamit hini natawag hit ira kalugaringon nga Bisaya. Iton mga Tausug pananglitan, nagamit la han ngaran nga "Bisaya" pagtawag hin mga Kristyano nga mga Bisaya.

## Kabisay-an

Ha mga Binisaya, iton **[[Kabisay-an]]** nahahanungod han mga Bisaya nga katawhan ngan han mga katunaan o lugar nga ira gintatag-iyahan o gin-uukyan. Pero an kahubad ha Iningles nga "Visayas" gingagamit la ha pagtawag han mga lugar. Tikang hin geopolitikal nga paglantaw, an rehiyon han Kabisay-an amo an mga nasunod nga mga kapuropod-an: Panay, Romblon, Guimaras, Negros, Sugbo (Cebu), Bohol, Siquijor, Leyte, Biliran ngan Samar.
Butnga nga Luzon

An **Butnga nga Luzon** nga rehiyon mayda han gidakoi nga patag han Pilipinas ngan amo ini an ginkukuhaan han kadam-an han bugas han nasod. Amo nga tinatawag ini nga Bugasan han Pilipinas. An mga probinsya hini amo an: Aurora, Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, ngan Zambales.  

Mayda hini napulo kag duha nga mga syudad nga nahaupod an: Balanga ha Bataan; Cabanatuan, Gapan, Muñoz, Palayan ngan San Jose ha Nueva Ecija; Olongapo han Zambales; Angeles ngan San Fernando ha Pampanga; San Jose del Monte ngan Malolos ha Bulacan; ngan Tarlac ha Tarlac. 

An Syudad han San Fernando, ha Pampanga, amo an sentro han rehiyon.  An lalawigan han Aurora ginbalhin nganhe tikang han Rehiyon IV pinaagi han Ehekutibo nga Sugo No. 103.

## Politikanhon nga Pagbahinbahin

**¹** An mga syudad han Angeles ngan Olongapo mga urbanisado hin duro nga mga syudad; an mga istadistika han mga hini waray ginlakip han mga istadistika han Pampanga ngan Zambales.

### Mga Syudad

* Syudad han Balanga, Bataan
* Syudad han Cabanatuan, Nueva Ecija
* Syudad han Gapan, Nueva Ecija
* Syudad han Malolos, Bulacan
* Syudad hin Siyensya han Muñoz, Nueva Ecija
* Syudad han Palayan, Nueva Ecija
* Syudad han San Fernando, Pampanga
* Syudad han San Jose, Nueva Ecija
* Syudad han San Jose del Monte, Bulacan
* Syudad han Tarlac, Tarlac
Mimaropa

An **MIMAROPA**, nga tinatawag gihapon **Rehiyon IV-B**, usa nga rehiyon han Pilipinas nga nahamutanga ha Luzon. Mayda ini upat nga lalawigan nga amo an : Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, ngan Romblon.  It ngaran usa nga *acronym* han **Mi**ndoro, **Ma**rinduque, **Ro**mblon ngan **P**alawan.  Duha an syudad han bug-os nga rehiyon: an Syudad han Calapan ha Oriental Mindoro ngan an Syudad han Puerto Princesa ha Palawan.

## Kaagi

An Ehekutibo nga Sugo No. 103 , han Mayo 17, 2002, nagbahin han Rehiyon IV (Salatan nga Katag-alogan) ngadto han **MIMAROPA** ngan Rehiyon IV-A (CALABARZON). An Ehekutibo nga Sugo No. 429, han Mayo 23, 2005, nagbalhin han Palawan ngadto han Rehiyon VI

Ginpagawas an Administratibo nga Sugo No. 129 han Agosto 19, 2005, agod ma-*resolvar* an negativo nga diri pag-uyon han pagbalhin han Palawan ngan kabahin han pagdumara han pagsubay han pagbalhin han Palawan tikang han MIMAROPA ngadto ha Katundan nga Kabisay-an.

## Politikanhon nga Pagbahinbahin

### Kabahin nga Syudad
* Syudad han Calapan, Oriental Mindoro
* Syudad han Puerto Princesa, Palawan

## Mga Yinaknan

An Tinag-alog gingagamit ha probinsya han Marinduque pati gihapon ha dumagsaon o amihanan-sidlangan ngan habagatan o salatan-katundan nga mga dapit han Mindoro.  

Ha iraya han Mindoro, magkadirudilain nga mga yinaknan an ginagamit han mga Mangyan. Ini amo an Iraya, Alangan, Tawbuid, Hanunoo, Tadyawan, Buhid, ngan Ratagnon. An Ratagnon nga yinaknan usa nga Binisaya nga yinaknan nga gamay pa hin tulo na la an mga nayakan.

Ha Romblon, mayda tulo nga mga yinaknan: Romblomanon, Asi, ngan Inonhan. Ini nga mga yinaknan lakip han mga Binisaya nga mga yinaknan.
Calabarzon

An **CALABARZON** usa han mga rehiyon han Pilipinas. Gindesignar gihapon ini nga **Rehiyon IV-A** ngan an rehiyonal nga kapital hini amo an Syudad han Calamba ha Laguna. An rehiyon nahabug-os hin lima nga mga lalawigan, nga amo an: '''''Ca'''''vite, '''''La'''''guna, '''''Ba'''''tangas, '''''R'''''izal, ngan Que'''''zon'''''. An ngaran han rehiyon usa nga *acronym* han mga ngaran han hini nga mga lalawigan.

Nahamutang it rehiyon ha habagatan o salatan-katundan nga Luzon, ha salatan ngan katundan han Metro Manila ngan amo ini an rehiyon nga mayda han ikaduha nga pinakadako an populasyon.

An CALABARZON ngan MIMAROPA han una usa la nga rehiyon nga amo an Salatan nga Katag-alogan, hangtod han pagbulaga hini han 2002. An Palawan ha pagtika-iha ginbalhin tikang ha MIMAROPA ngadto han Katundan nga Kabisay-an, nga nagbalhin han MIMAROPA ngadto han MIMARO.

An Ehekutibo nga Sugo No. 246, han Oktubre 28, 2003, nagdesiganr han Syudad han Calamba nga amo an sentro han rehiyon han CALABARZON.

## Politikanhon nga Pagbahinbahin

**¹** An Syudad han Lucena usa nga urbanisado hin duro nga syudad; an mga istadistika hini waray ginlakip han mga istadistika han Quezon.

### Mga Lakip nga Syudad

* Syudad han Antipolo, Rizal
* Syudad han Batangas, Batangas
* Syudad han Calamba, Laguna
* Syudad han Cavite, Cavite
* Syudad han Lipa, Batangas
* Syudad han San Pablo, Laguna
* Syudad han Santa Rosa, Laguna
* Syudad han Tagaytay, Cavite
* Syudad han Tanauan, Batangas
* Syudad han Trece Martires, Cavite
Ilocos Sur

An **Ilocos Sur** (ha literal nga Winaray: **Salatan nga Ilocos**) usa nga lalawigan han Pilipinas nga nahimutang ha Ilocos nga Region ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Vigan ngan ginsasapitan ini han Ilocos Norte ngan Abra ha amihanan, Mountain Province ha sidlangan, ngan La Union ngan Benguet ha salatan. Ha kalondan han Ilocos Sur amo an Dagat Salatan Tsina.

## Katawhan ngan Kultura

Ilokano an lumad nga yinaknan ha Ilocos Sur

## Ekonomiya

## Heyograpiya

### Politikal

Ginbahinbahin an Ilocos Sur ngadto hin katloan kag duha (32) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad.

#### Mga Syudad

* Syudad han Candon
* Syudad han Vigan

#### Mga Bungto



* Alilem
* Banayoyo
* Bantay
* Burgos
* Cabugao
* Caoayan
* Cervantes
* Galimuyod
* Gregorio del Pilar (Concepcion)
* Lidlidda
* Magsingal
* Nagbukel
* Narvacan
* Quirino (Angkaki)
* Salcedo (Baugen)
* San Emilio

* San Esteban
* San Ildefonso
* San Juan (Lapog)
* San Vicente
* Santa
* Santa Catalina
* Santa Cruz
* Santa Lucia
* Santa Maria
* Santiago
* Santo Domingo
* Sigay
* Sinait
* Sugpon
* Suyo
* Tagudin


### Pisikal

Nahimutang an Ilocos Sur ha ligid han kalondan nga labnasan han Amihanan nga Luzon. Ginsasapitan ini han lalawigan han Ilocos Norte ha amihanan, han Abra ha dumagsaon o amihanan-sidlangan, han Mountain Province ha sidlangan, han Benguet ha habagatan o salatan-katundan, han La Union ha salatan, ngan han Dagat Salatan Tsina ha katundan. An kahaluag hini nga 2,579.58 ka kwadrado nga kilometro mga 20.11% han bug-os nga kahaluag hin katunaan han Rehiyon 1. 

## Kaagi

An Ilocos Sur gintukod han Espanyol nga conquistador, nga hi Juan de Salcedo han 1572.

## Mga Sumpay ha Gawas
La Union

:*It "La Union," nga waray tigaman nga "o," amo an probinsya ha Pilipinas. Para hin mga lugar ha Latin America ngan Espanya, kitaa an [[La Unión]].*

An lalawigan han **La Union** usa nga lalawigan han Pilipinas nga nahimutang ha Ilocos nga Rehiyon ha Luzon.  An kapital hini amo an Syudad han San Fernando ngan ginsasapitan ini han Ilocos Sur ha amihanan, han Benguet ha sidlangan, ngan han Pangasinan ha salatan. Ha katundan han La Union amo an Dagat Salatan Tsina.

## Heyograpiya
### Politikal
An La Union ginbahin ngadto hin napulo kag siyam (19) nga mga bungto ngan usa (1) nga syudad.

#### Syudad
*Syudad han San Fernando

#### Mga Bungto


*Agoo
*Aringay
*Bacnotan
*Bagulin
*Balaoan
*Bangar
*Bauang
*Burgos
*Caba
*Luna

*Naguilian
*Pugo
*Rosario
*San Gabriel
*San Juan
*Santo Tomas
*Santol
*Sudipen
*Tubao


### Pisikal
Sugad han kaurugan nga mga dapit han rehiyon, it lalawigan nahamutnga han Cordillera nga kabugkiran ha sidlangan ngan han Dagat Salatan Tsina ha katundan.

## Kaagi
Nahimo an lalawigan han La Union, (tikang han *la unión* nga nangangahulogan nga "an paghiusa" o "an nahiusa" ha Kinatsila) han tuig 1850, dida han pagtirok han gobyerno han mga salatan nga bungto han Ilocos Sur, han amihanan nga mga bungto han Pangasinan,ngan han salatan nga bungto han Benguet ha sidlangan.

## Mga Sumpay ha Gawas
* Opisyal nga Websayt han Gobyerno han Lalawigan han La Union
* Pasyalan La Union
La forza del destino

An ***La forza del destino*** (***An kusog han destino***) amo in usa nga Italyano nga opera ni Giuseppe Verdi. An libretto ginsurat ni Francesco Maria Piave nga ginbatikan hin Espanyol nga drama, *Don Alvaro o La Fuerza de Sino* (1835), ni Ángel de Saavedra, Duque de Rivas, upod hin eksena nga ginkuhan ngan ginliwat tikang han kan Friedrich Schiller *Wallensteins Lager*.
Pangasinan

An **Pangasinan**, ha opisyal nga pagtawag **Lalawigan han Pangasinan** (ha Pangasinense:  *Luyag na Pangasinan*), usa han mga probinsya han Pilipinas.  An kapital han lalawigan amo an Lingayen.  Nahamutang it Pangasinan ha katundan nga butnga nga bahin han isla han Luzon ha daplin han Golfo han Lingayen.  An bug-os nga kahaluag hin katunaan han Pangasinan mga 5,368.82 ka kwadrado nga kilometro.  Sumala han census han tuig 2000, an Pangasinan mayda populasyon nga 2,434,086.  An Pangasinense nga yinaknan amo an lumad nga yinaknan han kadam-an nga Pangasinense, pero gingagamit gihapon dinhe an Ilokano nga yinaknan ngan han Bolinao nga yinaknan.  An populasyon han mga nagamit han Pangasinense nga yinaknan ha lalawigan han Pangasinan mga 1.5 ka milyon o ribo.

An ngaran nga *Pangasinan* nangangahulogan nga "lugar hin asin" o "lugar hin paghimo hin asin"; tikang ini han pulong nga *asin* ha Pangasinense nga yinaknan.

## Heyograpiya
### Politikal

An lalawigan han Pangasinan ginbahin ngadto hin kap-atan kag upat (44) nga mga bungto, upat (4) nga mga syudad, mga 1,364 ka baranggay ngan unom (6) nga mga distrito kongresyonal.

#### Mga Syudad

*Syudad han Alaminos
*Syudad han Urdaneta
*Syudad han Dagupan
*Syudad han San Carlos

#### Mga Bungto



*Agno
*Aguilar
*Alcala
*Anda
*Asingan
*Balungao
*Bani
*Basista
*Bautista
*Bayambang
*Binalonan
*Binmaley
*Bolinao
*Bugallon
*Burgos
*Calasiao
*Dasol
*Infanta
*Labrador
*Laoac
*Lingayen
*Mabini

*Malasiqui
*Manaoag
*Mangaldan
*Mangatarem
*Mapandan
*Natividad
*Pozorrubio
*Rosales
*San Fabian
*San Jacinto
*San Manuel
*San Nicolas
*San Quintin
*Santa Barbara
*Santa Maria
*Santo Tomas
*Sison
*Sual
*Tayug
*Umingan
*Urbiztondo
*Villasis


### Pisikal

Nahamutang an Pangasinan ha kalondan nga butnga nga lugar han isla han Luzon ha Pilipinas.  Ginsasapitan an Pangasinan han La Union ngan Benguet ha amihanan, han Nueva Vizcaya ngan Nueva Ecija ha sidlangan, ngan han Zambales ngan Tarlac ha salatan.  Ha katundan han Pangasinan amo an Dagat Salatan Tsina ngan an probinsya nagpapalibot han Golfo han Lingayen.

It kahaluag han katunaan han Pangasinan mga 3,368.82 ka kwadrado nga kilometro.  It Pangasinan mga 170 ka kilometro ha amihanan han Manila, 50 ka kilometro ha salatan tikang ha Syudad han Baguio, 115 ka kilometro ha amihanan tikang ha Subic International Airport and Seaport, ngan 80 ka kilometro ha amihanan tikang ha Clark International Airport.

## Mga Sumpay ha Gawas

* Opisyal nga Websayt han Gobyerno han Lalawigan han Pangasinan
* Pangasinan: Preservation and Revitalization of the Pangasinan Language and Literature
Albay

An **Albay** usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Bicol nga Rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an Syudad han Legazpi ngan an probinsya sapit han Camarines Sur ha amihanan ngan Sorsogon ha salatan. Ha kanawayon o amihanan-sidlangan gihapon amo an Golfo han Lagonoy nga nagawas ngadto han Dagat Pilipinhon, ngan ha salatan-katundan o habagatan amo an Paso Burias.

An Bulkan Mayon amo an tigaman nga kilalado nga nahahanungod han probinsya.  Ini nga hapit-perfekto-an-kahimo nga aktibo nga bulkan naghihimo hin mahusay nga paglantaw han kapital nga syudad han Legazpi nga napulo kag lima (15) ka kilometro ha salatan hini.

## Geography

### Politikal

An Albay ginbahin ngadto hin napulo kag lima (15) nga mga bungto ngan tulo (3) nga mga syudad. Tulo sini, Tiwi, Daraga, ngan an Syudad han Legazpi ginklasipika nga syahan nga klase nga mga syudad/bungto.  Ugsa himo-a ini nga syudad didad han Marso 2001, an Syudad han Tabaco ginklasipika nga syahan nga klase nga bungto.

#### Mga Syudad

* Syudad han Legazpi
* Syudad han Ligao
* Syudad han Tabaco

#### Mga Bungto

## Mga Sumpay ha Gawas

* Albay.com.ph: An Komunidad nga Online han Albayano 
* Opisyal nga Websayt han Syudad han Legazpi 
* www.bicolanoes.com
Catanduanes

An **Catanduanes** usa nga isla nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Bicol nga Rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an bungto han Virac ngan an probinsya nahamutang ha sidlangan han  Camarines Sur tabok han Maqueda Channel.

## Heyograpiya
### Politikal
An Catanduanes ginabahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto.

#### Mga Bungto


*Bagamanoc
*Baras
*Bato
*Caramoran
*Gigmoto
*Pandan

*Panganiban (Payo)
*San Andres (Calolbon)
*San Miguel
*Viga
*Virac


### Pisikal

## Mga Sumpay ha Gawas
* Opisyal nga Websayt han Gobyerno han Lalawigan han Catanduanes 
* Websayt mahitungod han Catanduanes
* Catandugan.com
Camarines Sur

An **Camarines Sur** (ha literal nga Winaray: **Salatan nga Camarines** o kundi man **Camarines ha Salatan** o **Habagatan nga Camarines**) usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Bicol nga Rehiyon ha Luzon. An kapital hini amo an bungto han Pili ngan an lalawigan sapit han Camarines Norte ngan Quezon ha amihanan, ngan han Albay ha salatan. Ha sidlangan hini nahamutang an isla-nga-probinsya han Catanduanes tabok han Maqueda Channel.

It Camarines Sur amo an gidako-i han unom nga mga lalawigan ha Bicol ha populasyon ngan ha kahaluag hin katunaan. An Syudad han Naga amo an sentro hin komersyo ngan kultura han lalawigan. An Danaw Buhi amo an lugar nga diin mabibilngan an giguti-ayi nga ginpapanagat-hin-komersyo nga isda, an Sinarapan (*Mistichthys luzonensis*).

## Heyograpiya
### Politikal
An Camarines Sur ginbahin ngadto hin katloan kag lima (35) nga mga bungto ngan duha (2) nga mga syudad.

#### Mga Syudad
* Syudad han Iriga
* Syudad han Naga

#### Mga Bungto


* Baao
* Balatan
* Bato
* Bombon
* Buhi
* Bula
* Cabusao
* Calabanga
* Camaligan
* Canaman
* Caramoan
* Del Gallego
* Gainza
* Garchitorena
* Goa
* Lagonoy
* Libmanan
* Lupi

* Magarao
* Milaor
* Minalabac
* Nabua
* Ocampo
* Pamplona
* Pasacao
* Pili
* Presentacion (Parubcan)
* Ragay
* Sagñay
* San Fernando
* San Jose
* Sipocot
* Siruma
* Tigaon
* Tinambac


## Mga Sumpay ha Gawas
* Opisyal nga Websayt han Goberyno han Lalawigan han Camarines Sur
Camarines Norte

An **Camarines Norte** (ha literal nga Winaray: **Camarines nga Amihanan** o **Camarines ha Amihan** usa nga probinsya han Pilipinas nga nahamutang ha Bicol  nga Rehiyon ha Luzon.  An kapital hini amo an Daet ngan an lalawigan sapit han Quezon ha katundan ngan han Camarines Sur ha salatan.

## Demograpiko
An Camarines Norte mayda populasyon nga 583,313 (2015), nga amo nga ini an ika-37 nga pinakadako hin populasyon han nasod. An mga yinaknan dinhe amo an Bikol ngan han Tinag-alog.

## Heyograpiya
### Politikal
An Camarines Norte ginbahin ngadto hin napulo kag duha (12) nga mga bungto.

#### Mga Bungto


* Basud
* Capalonga
* Daet
* Jose Panganiban
* Labo
* Mercedes

* Paracale
* San Lorenzo Ruiz (Imelda)
* San Vicente
* Santa Elena
* Talisay
* Vinzons


## Mga Sumpay ha Gawas
* WowBicol.com 
* WOW Philippines - Camarines Norte 
* Bicolanoes.com
Beleña, Salamanca

An **Beleña** usa nga barrio ngan munisipyo ha probinsya han Salamanca, katundan nga Espanya, kabahin han komunidad autonoma han Castilla y León.
Lista han mga munisipyo han Salamanca

Ini amo in lista han mga munisipyo ha probinsya han Salamanca, ha komunidad autonoma han Castilla y León.

__NOTOC__

## Mga sumpay ha gawas

* Listado de municipios de la Diputación de Salamanca 
* Salamanca en Open Directory Project
Abra

An **Abra** usa nga ginpalibutan hin tuna nga lalawigan han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Bangued,ngan sapit ini han Ilocos Norte ngan Apayao ha amihanan, han Ilocos Sur ngan Mountain Province ha salatan, han Ilocos Norte ngan Ilocos Sur ha katundan, ngan han Kalinga, ngan Apayao ha sidlangan.

## Demograpiko

An mga taga-Abra mga katulinan hin mga Ilokano nga nangungukoy ngan mga api han Tingguian nga tribo. 

An kaurugan nga ginagamit nga yinaknan amo an Ilokano ngan Tingguian. Sumala han census han 1995, an Ilokano nga yinaknan ginagamit hin 73.65% han populasyon han rehiyon. 25.18% nagamit hit Tingguian ngan Itneg, 0.16% nagamit hin Tinag-alog, ngan an nahabilin nga 0.54% nagamit hin iba nga mga yinaknan.

## Heyograpiya

### Politikal

An Abra ginbahin ngadto hin karuhaan kag pito (27) nga mga bungto.

### Pisikal
It Abra nahimutnga han mga kabugkiran han Ilocos ha katundan ngan han Cordillera Butnga ha sidlangan.  Bugkiron iton katunaan hini, nga mayda mga bukid ngan bungtod ha ligid ngan sulod hini.  Iton mga patag ginsasaropan han Salog Abra, nga nasulog tipaamihanan tikang ha Bukid Data ha Mountain Province.

## Mga Sumpay ha Gawas
*Opisyal nga Websayt han Abra 
*Websayt han Lalawigan han Abra
*WOW Philippines - Abra
*Abrenian.com - Online Community for Abrenians
Apayao

An **Apayao** usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Kabugao ngan sapit ini han Cagayan ha amihanan ngan sidlangan, han Abra ngan Ilocos Norte ha katundan, ngan Kalinga ha salatan. Ugsa han 1995, an Kalinga ngan Apayao usa nga lalawigan nga an ngaran *[[Kalinga-Apayao]]*, hangtod han pagtungaa hini ngadto hin duha agod mauruupay an pagalagad han mga kinahanglan han mga tagsa-tagsa nga tuminongnong nga tribo han hini nga mga lalawigan.

## Katawhan ngan Kultura

## Ekonomiya

## Heyograpiya

### Politikal
An Apayao ginbahin ngadto hin pito (7) nga mga bungto.

#### Mga Bungto

### Pisikal

## Mga Sumpay ha Gawas
*An Opisyal nga Websayt han Gobyerno han Lalawigan han Apayao http://www.apayao.gov.ph  

*Ilocano nga Websayt ni Andel Barroga, Usa nga Manunurat nga Natawo-ha-Apayao, ngan Bannawag Magazine nga Naamot http://www.iluko.com 

*Philippine Trivia Online nga Sayt ni R. Barroga-Balboa, usa nga Natawo-ha-Apayao ngan Kasanhi nga Luna Municipal High School Graduating Class Valedictorian http://balboa99.tripod.com
Benguet

An **Benguet** usa nga ginpalibotan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an bungto han La Trinidad ngan sapit ini, tipa-tuo tikang ha salatan, han Pangasinan, La Union, Ilocos Sur, Mountain Province, Ifugao, ngan Nueva Vizcaya.

An Syudad han Baguio, usa nga kilalado nga karadto-an hin mga turista han nasod, nahamutang ha súlod han lalawigan, pero an syudad mismo naglulugaring tikang han lalawigan.

## Heyograpiya

### Politikal

An Benguet ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga bungto ngan nahamutang dinhe an Syudad han Baguio. An Syudad han Baguio lakip han una han lalawigan, pero nahimo ini nga naglulugaring o independiente, dida han paghimoa han *charter* han syudad. Bisan pa, para hin madali nga pagkuha hin istadistika, it Syudad han Baguio gin-uupod han Benguet, labi na ha data han census o kon iton Syudad han Baguio gingagamit nga lingkoranan hin mga opisina nga kanan probinsya ha Benguet.

#### Mga Syudad
*Syudad han Baguio

#### Mga Bungto

### Pisikal

## Mga Sumpay ha Gawas

*An Opisyal nga Websayt han Gobyerno han Lalawigan han Benguet
Dinagat Islands

An **Dinagat Islands** (kon ha Winaray: **Dinagat nga Kapuropod-an**) usa nga kapuropod-an nga probinsya ha Pillipinas, nga nahamutang ha salatan nga dapit han Golfo han Leyte harani han lalawigan han Surigao del Norte. An Isla han Leyte nahamutang ha katundan, tabok han Estrecho han Surigao, ngan an Mindanao nahamutang ha salatan. It Dinagat mga 60 ka km tikang ha amihanan tubtob salatan.  

Pero, han Pebrero 11, 2010, an Korte Suprema han Pilipinas nagdeklara nga waray pagtalab an pagtukod han lalawigan han Dinagat Islands kay kulang han kinahanglanon nga lugar ngan popyulasyon nga ginmamando han Kodigo han lokal nga pangobyernohan para makatukod han lalawigan.

## Politikal nga pagbahinbahin
An Dinagat Islands ginbahin ngadto hin pito (7) nga mga bungto. 

## Mga Sumpay ha Gawas
* Surigao del Sur 

## Mga Kasarigan

* Charter han Lalawigan han Dinagat Islands (Republic Act No. 9355)
* Dinagat isles land provincehood status
Ifugao

An **Ifugao** usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Lagawe ngan ginsasapitan ini han Benguet ha katundan, han Mountain Province ha amihanan, han Isabela ha sidlangan, ngan han Nueva Vizcaya ha salatan.

Ginngaranan ini hira tikang han pulong nga "i-pugo" o "i-fugo" (nga buot sidngon i-tikang/tawo ngan pugo-tuna o "mga tawo han tuna").  Iton ngaran nga "Ifugao" amo gihapon an ngaran hin lumad nga mga tawo nga naukoy dinhe.

An Hagdan hin Humayan han Banaue amo an dako nga kiritaon han mga turista han lalawigan. Ini nga mga 2000-nga-tuig-hin-kadaan nga mga hagdan ginhimo dida han mga bukid nga waray paggamit hin mga makina nga maghimo hin mga patag nga mga handana nga diin makag-uma an mga lumad hin humay. Han 1995, gindeklara ini nga UNESCO World Heritage Site.

## Heyograpiya

### Politikal

An Ifugao ginbahin ngadto hin napulo kag usa (11) nga mga bungto.

#### Mga Bungto



* Aguinaldo
* Alfonso Lista (Potia)
* Asipulo
* Banaue
* Hingyon
* Hungduan

* Kiangan
* Lagawe
* Lamut
* Mayoyao
* Tinoc


### Pisikal

## Kaagi

## Mga Sumpay ha Gawas
Kalinga

An **Kalinga** usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Tabuk ngan ginsasapitan ini han Mountain Province ha salatan, han Abra ha katundan, han Isabela ha sidlangan, han Cagayan ha dumagsaon o amihanan-sidlangan, ngan Apayao ha amihanan. Ugsa han 1995, an Kalinga ngan Apayao usa nga lalawigan nga an ngaran *[[Kalinga-Apayao]]*, hangtod han pagtungaa hini ngadto hin duha agod mauruupay an pagalagad han mga kinahanglan han mga tagsa nga lumad nga tribo han hini nga mga lalawigan.

## Heyograpiya

### Politikal

An Kalinga ginbahin ngadto hin usa (1) nga syudad ngan pito (7) nga mga bungto.

#### Syudad
* Syudad han Tabuk

#### Mga Bungto



* Balbalan
* Lubuagan
* Pasil
* Pinukpuk

* Rizal (Liwan)
* Tanudan
* Tinglayan


### Pisikal

## Mga Sumpay ha Gawas
Bukid nga Lalawigan

An **Mountain Province** (kon ha Winaray: **Probinsya nga Bukid** o **Lalawigan nga Bukid** o **Bukid nga Lalawigan** o **Bukid nga Probinsya**) usa nga ginpalibutan hin katunaan nga probinsya han Pilipinas ha Administratibo nga Rehiyon han Cordillera ha Luzon. An kapital hini amo an Bontoc ngan ginsasapitan ini han palibot, tipawala tikang ha salatan, han Ifugao, Benguet, Ilocos Sur, Abra, Kalinga, ngan Isabela.

An ngaran nga *Mountain Province* amo an bug-os nga ngaran han probinsya ngan panalagsa, ha mga langyawanon nga mga barasahon ginngangaran hin sayop ini nga *Mountain* là. It ngaran danay gihapon ginpapahalipot han kga lokal hin sayop nga *Mt. Province*, nga binabasa hin mga nag-iiningles nga "Mount Province". An ngaran han lalawigan sugad nga ginngaran tungod kay adto ini nahimutang han  mga Cordillera nga kabugkiran han amihanan-butnga nga Luzon.

An Mountain Province amo gihapon an ngaran han lalawigan han hadí nga naglakip han kadam-an han yana nga mga probinsya han Cordillera. Ini nga probinsya gintukod han mga Amerikano han 1908 ngan ha urhe ginbulag dida han tuig 1966 ngadto han Mountain Province, Benguet, Kalinga-Apayao ngan Ifugao.

## Katawhan ngan Kultura

## Ekonomiya

## Heyograpiya

### Politikal

An Mountain Province ginbahin ngadto hin napulo (10) nga mga bungto. An yana nga representante hini ha Kongreso amo hi Victor S. Dominguez

#### Mga Bungto



*Barlig
*Bauko
*Besao
*Bontoc
*Natonin

*Paracelis
*Sabangan
*Sadanga
*Sagada
*Tadian


### Pisikal

## Kaagi ngan Kasaysayan

## Mga Sumpay ha Gawas
Batanes

An **Lalawigan han Batanes** amo an pinaka-amihanan ngan giguti-ayi nga probinsya han Pilipinas, ha populasyon ngan ha kahaluag hin katunaan. An kapital han lalawigan amo an Basco.

An probinsya nahabug-os hin napulo ka isla (nga tinatawag nga *[[Kapuropod-an Batanes]]*) nga nahamutang hin mga 162 ka km ha amihanan tikang han Luzon didto han Estrecho han Luzon ngan an lalawigan lakip han Siong han Cagayan nga rehiyon ha Luzon. Tikang hini nga kapuropod-an, an gidako-i ngan pinaka-importante ha ekonomiya nga mga isla amo an Itbayat, Batan and Sabtang.

An Kapuropod-an Batanes nahabulag tikang han Kapuropod-an Babuyan han Cagayan nga lalawigan han Balintang Channel ngan nahabulag gihapon tikang ha Taiwan han Bashi Channel.

An pinakaamihanan nga isla o puro han lalawigan ngan han Pilipinas amo an Isla han Mavudis (Yami). An iba nga mga isla amo an Misanga, Ditarem, Siayan, Itbayat, Dinem, Batan, Sabtang, Ivuhos, ngan Diadekey.

An gin-uukyan la nga mga isla amo an Itbayat, Batan, ngan Sabtang. An Batanes mga 190 ka kilometro ha salatan han Taiwan.

## Katawhan ngan Kultura
An mga lumad nga tawo han Batanes tinatawag nga mga Ivatan ngan mayda hira mga ginsasaro-an nga kultural ngan panyinaknan nga mga pagkasugad upod han mga Tao mga katawhan han Isla han Orchid. Gawas la hin mga katulinan nga Espanyol nga nahi-api han Ivatan hin pira nga mga siglo, an mga Ivatan ngan Tao nga mga katawhan parehos.

Ini nga kabulag hin nasod amo an dangat han pagsalakay han Dutch o Olandes han tuig 1642. An amihanan nga bahin han gin-uukyan han mga Ivatan, Formosa ngan Isla han Orchid nga hadí kabahin han Virreinato han Nueva Espanya, nakuha han mga Olandes ngan ini liwat hira ginpa-iwas han tuig 1662 hin mga puwersa han Intsek nga Ming nga Dinastiya, nga pinamunoan han Intsek nga pirata nga hi Koxinga nga nagtukod han iya kalugaringon nga Hadi han Taiwan.

An salatan nga bahin han gin-uukyan han mga Ivatan, an mga isla o kapuropod-an han Batanes, ginreesforzar ngan ginpakusgan hin mga *refugee* nga mga Espanyol tikang ha Formosa ugsa hira gin-api hin formal dida han ika-18 nga siglo han gobyerno Espanyol ha Manila.

An mga ginagamit nga mga yinaknan ha Batanes amo an *[[Ivatan nga yinaknan|Ivatan]]*, nga ginagamit ha mga isla han Batan ug Sabtang, ngan an *[[Ichbayaten]]*, nga ginagamit ha isla han Itbayat .

## Heyograpiya

### Politikal
An Batanes ginbahin ngadto hin unom (6) nga mga bungto.

#### Mga Bungto

### Pisikal
An Batanes nahamutang hin grupo hin mga isla o kapuropod-an nga tinatawag nga *Kapuropod-an Batanes* ngan amo ini an pinakaamihanan nga mga isla han Pilipinas. Nahimutang ini ha butnga han Kapuropod-an Babuyan (nga lakip han Lalawigan han Cagayan) ngan han Taiwan. An mga isla guti-ay la an mga nangungukoy ngan mayda pagkamasurong hin mga bagyo.

An tulo nga mga gidako-i nga mga isla amo an Itbayat, Batan, ngan Sabtang. An pinakaamihanan amo an Isla han Mavudis.

## Mga Sumpay ha Gawas
* Northern Luzon cultures 

* Brief Overview of Batanes Islands 

* Uyugan, Batanes! On the Web!