Las Navas, Northern Samar

An **Las Navas** usa nga ika-upat nga klase nga bungto sa probinsya san Northern Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 29,346 ka tawo sa 5,641 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Las Navas mayda kalim-an kag tulo (53) nga baranggay.


*Balugo
*Bugay
*Bugtosan
*Bukid
*Bulao
*Caputoan
*Catoto-ogan
*Cuenco
*Dapdap
*Del Pilar
*Dolores
*Epaw
*Geguinta
*Geracdo (F. Robis)
*Guyo
*H. Jolejole District (Pob.)
*Hangi
*Imelda

*L. Empon
*Lakandula
*Lumala-og
*Lourdes
*Mabini
*Macarthur
*Magsaysay
*Matelarag
*Osmeña
*Paco
*Palanas
*Perez
*Poponton
*Quezon
*Quirino
*Quirino District (Pob.)
*Rebong
*Rizal

*Roxas
*Rufino
*Sag-od
*San Andres
*San Antonio
*San Fernando
*San Francisco
*San Isidro
*San Jorge
*San Jose
*San Miguel
*Santo Tomas
*Tagab-iran
*Tagan-ayan
*Taylor
*Victory
*H. Jolejole


## Kaagi ngan Kasaysayan

Dida san panahon san mga Espanyol, usa san mga bungto nga ginkilala nga bungto amo an Las Navas, nga tinatawag san una nga "Bungto" la.  dida san pagkilala sini nga bungto, usa nga Simbahan Paroko ginhimo ngan usa nga padi amo an namuno san bungto. An bungto nahamutang sa iraya nga bahin san isla san Samar sa mga pangpang san Salog Catubig. An katunaan san bungto mga patag sa butnga san mga bukid-bukid nga yana kinikilala nga Siong san Catubig. Haluag an salog nga mga gagmay nga mga sakaya makalayag ngadto san gintikangan san salog. 

Dida san urhe nga bahin san ika-18 nga siglo, usa nga katig-uban sin mga Moro nga Pirata naglayag ngadto sini nga salog ngan inmabot san bungto.  Tungod kay nahadlok an mga nangungukoy san bungto, ira ginbaya-an an bungto sin maiha nga panahon. Katapos sin pira ka mga bulan, binmalik an mga tawo san lugar ngan pinanguha an mga nahabilin san mga pinansunog.  Ginpanukod nira an ira mga balay ngan gin-otro nga gintukod an bungto ngan lingkoranan san Gobyerno. Katapos san pagreestableser san bungto ngan nahibalik in stabilidad, an mga namuno naghunahuna nga balhinon an ngaran nga "Bungto". An ngatanan nga katawhan nagpili nga an ngaran balyoan ngadto san "Binongtu-an" nga buot sidngon, an lugar nga ginhimo nga bungto ngan ginbayaan anay tungod han mga Moro nga pirata nga nanulong han komunidad.

## Pagpili san Ngaran

Dida o ugsa san panahon nga nahibalik an bungto nga barrio, usa nga Espanyol nga Koronel san mga armado nga fuerza Espanyol nga an ngaran De Las Navas nagsudoy san Amihanan nga bahin san Samar. Nagsakay siya sin sakayan tingadto sa iraya san Salog Catubig ngan inmabot sa "Binongtu-an".  Ginpauswag siya san mga tawo komo usa nga harangdon nga Opisyal Espanyol san mga Armado nga Fuerza. 

Dida san pagbisita niya san lugar, ginsidgnan niya an mga katawhan nga balyoan an ngaran nga Binongtu-an ngadto san Las Navas (sa iya ngaran) ngan magpabilin ini komo paghinumdom san pag-abot san Espanyol nga Army. Kinmarawat an mga tawo sini nga bag-o nga ngaran ngan an lugar ginbalhin an ngaran tikang sa Binongtu-an ngadto sa Las Navas, komo opisyal nga ngaran.

## Heyograpiya
Nahimutang an bungto sa amihanan nga bahin san isla san Samar. Ginsasapitan ini sa amihanan san Catubig, Northern Samar  sa sidlangan san Jipapad, Eastern Samar sa kalondan san bungto san Silvino Lobos, Northern Samar ngan sa salatan san Bungto san San Jose de Buan.

### Katunaan

An tuna sini nga lugar kasagaran *silt* ngan *clay loam* nga mayda maupay nga textura ngan hitaas nga pagpabilin sin tubig. Ini nga klase sin tuna maupya tamnan sin humay pero nakinahanglan sin water drainage para sin taramnan sa iraya.

### Kahaluag

An bungto mayda bug-os nga kahaluag hin katunaan nga 21, 060 ka hektarya. An dako nga bahin sini nga tuna ginagamit para sin agrikultura o pag-uma samtang an nahabilin kagurangan nga reserbasyon.

### Katubigan
Iton mga katubigan sugad hiton mga salog, mga sapa, mga luok mabibilngan kon magbabaktas dinhe nga lugar.  Ginsusubayan ini san Salog Catubig.  An Salog Catubig amo an pinaka-importante nga salog ngan tinatawag ini sa Iningles nga "Main River" kon igkumpara san Salog Hinaga ngan Salog Hagbay.

## Demograpiya

Sumala san 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 29,346 ka tawo sa 5,641 nga panimalay.  Mayda liwat lain nga pag-ihap nga naghahatag san populasyon nga 22,019 ngan an panimalay 4,286.

Bisan kon Iningles ngan Tinag-alog an opisyal nga ginagamit nga yinaknan, Winaray an lumad nga yinaknan san katawhan san Las Navas.

## Industriya

Iton bungto usa nga lugar sin agrikultura o pag-uma ngan an pagtanum sin humay usa nga dako nga buruhaton. Pero tikang san bug-os nga kahaluag sin katuaan san bungto, mga 4,733 ka hektarya gintamnan sin humay ngan 3,275.2 ka hektarya gintamnan sin lubi. An mga nahabilin nga mga katunaan gintamnan sin abaca nga mayda kahaluag sin 1,332.5 ka hektarya, iton mga *root crop* gintanom sa 540 ka hektarya. Iton pagbuhî sin kahayopan ngan mga manok usa nga dako nga buruhaton san ekonomiya san mga gudti nga mga mag-uuma. 

Iba nga mga importante nga mga kaangayan sugad siton produkto tikang sin kahoy, tikog, ngan rattan damo gihapon, ngan ini naghahatag sin maupay nga prospekto para sin pagpadukwag san agrikultura ngan sumurunod nga pag-industrialisar pinaagi san gamay ngan *medium scale* nga mga industriya.

## Mga Serbisyo

### Sosyal nga Serbisyo

An bungto ginsisirbisyoan san distrito nga hospita sa Catubig, pero mayda an Las Navas kalugaringon nga *Rural Health Center* didto san poblacion ngan mga *barangay health station* para san mga serbisyo san  pag-ataman san lawas. Mayda usa nga botika o farmacia, an Girlie Drugstore nga nahamutang didto sa La Purisma nga kalsada sa poblacion. 

An bungto mayda usa nga *rural health physician*, usa nga *rural health nurse*, usa nga *sanitary inspector* ngan upat nga *rural health midwife*, ngan mga boluntaryo para sin mga serbisyo san pag-ataman san kalawasan nga tinatawag nga mga *Barangay Health Worker* san SHWS. Pinaagi sini nga organisasyon san gobyerno nga an mga serbisyo san pagplano san pamilya ngan pag-ataman san kalawasan upod iton pag-immunisar ginbubuhat ngan gin-iimplementa. 

### Edukasyon

An lugar mayda usa nga elementarya nga iskwilahan nga distrito nga naghahatag sin edukasyon san tanan nga level san elementarya sa pira nga bahin san distrito ngan mga 39 nga diri-ngatanan nga level san elementarya nga iskwilahan nga mga *barangay primary school*. 

An Las Navas in may 54 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:


*Balugo Elementary School
*Bugtosan Elementary School
*Bukid Elementary School
*Bulao Elementary School
*Capotoan Elementary School
*Catoto-ogan Elementary School
*Cuenco Primary School
*Dapdap Elementary School
*Del Pilar Elementary School
*Dolores Primary School
*E. Perez Elementary School
*Enoman Primary School
*Epaw Elementary School
*F. Robis Primary School
*Geguinta Elementary School
*Guyo Elementary School
*H. Jolejole Elementary School
*Hangi Elementary School
*Imelda Elementary  School
*L. Empon Primary School
*Lakandula Primary School
*Las Navas I Central School
*Las Navas II Central School
*Lomalaog Elementary School
*Lonoy Elementary School
*Lourdes Elementary School
*Mabini Elementary School


*Macarthur Elementary School
*Magsaysay Primary School
*Mamaro Elementary School
*Matelarag Elementary School
*Osmeña Primary School
*Paco Elementary School
*Poponton Elementary School
*Quezon Elementary School
*Quirino Elementary School
*Rebong Elementary School
*Rizal Elementary School
*Roxas Elementary School
*Rufino Elementary School
*Sag-od Primary School
*San Andres Elementary School
*San Antonio Elementary School
*San Fernando Elementary School
*San Francisco Elementary School
*San Isidro I Primary School
*San Jorge Elementary School
*San Jose Elementary School
*San Miguel Elementary School
*Sto. Tomas Primary School
*Tagab-Iran Elementary School
*Tagan-ayan Elementary School
*Taylor Elementary School
*Victory Elementary School


Dinhe san bungto mayda kumpleto nga pag-aram san sekondarya nga diin mga kurso sin Agro–Industrial nga teknolohiya ngan mga *basic academic* nga mga *requirement*. Para san pag-iskwila san kolehiyo, iton mga tawo nangangadto sa Catubig, sa *University of Eastern Philippines* (UEP) ngan iba pa nga mga lugar.

Mayada ini unom na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:

 
*Bukid National High School
*Dapdap National High School
*Las Navas National High School
*San Isidro National High School(LN)
*San Miguel National High School
*Taylor National High School (Las Navas National High School Annex)


### Panakayan

Makakadtoan an bungto pinaagi sin paglayag san Salog Catubig pinaagi sin mga sakayan nga mayda makina ngan mga baluto. Iton mga *pump boat* o mga de-makina nga mga sakayan nabiyahe tikang sa Las Navas ngadto sa Catubig ngan an pasahe P 20.00 sa tagsa tawo. Nalugsong iton mga sakayan sa luok sa  Catubig ngan sa luok san Las Navas. Nabiyahe iton siyahan nga *pump boat* tikang sa Las Navas sa 5:00 san kaagahon ngan iton pag-abot sini sa Catubig, didas siton mga 5:30 san aga. 

Iton mga de-makina nga sakayan ngan mga baloto amo iton mga ginagamit siton pagbiyahe ngadto ngan tipabalik san mga dirudilain nga mga baranggay samtang iton pagbaktas amo iton paagi siton pagbiyahe tikang san mga baranggay ngadto san poblacion ngan balik.

### Mga Garamiton sin Komunikasyon

An *main* nga sumpay sin komunikasyon tikang sa Las Navas ngadto san iba nga mga lugar amo an *post office* nga nagsisirbe san bungto ngan an Telecom nga Opisina.  An *post office* nahamutang sa La Purisima nga Dalan sa poblacion tikang sa H. Jolejole nga Distrito ngan an Telecom nga Opisina nahimutang gihapon didto san munisipyo. 

Para sin mga *long distance call* o pagtawag sa kahigrayoan o mga pagtawag sa telepono para sa gawas san probinsya, an mga taga-Las Navas nagamit san mga komunikasyon nga mga facility sa Catarman an kapital san probinsya. 

### Paggamit sin Tubig

Mayda sistema nga *water works* (Level II) nga nasirbe siton poblacion san Las Navas. Didto sa mga baranggay san Las Navas sa gawas san poblacion, iton mga panimalay nakuha siton ira mga garamiton nga tubig tikang san mga bubon, mga burabod, mga sinalod tikang san uran, ngan tikang san salog.

## Turismo
Dida san pinaka-iraya nga bahin san bungto nahimutang an mga busay nga tinatawag Pinipisakan. An mga Busay sa Pinipisakan nahimutang mga 15 ka kilometro tikang san bungto san Las Navas ngan mahihingangadtoan ini pinaagi sin mga sakayan.



Image:pinipisakan.jpg|Busay Pinipisakan
Image:kinagatusan.jpg|Kinagatusan
Image:pinipisakan.JPG|Busay Pinipisakan
Image:second level of pinipisakan falls.jpg |Ikaduha nga handana san Busay Pinipisakan




Image:view from the lower level of pinipisakan falls.jpg|Paglantaw tikang san ubos nga handana san Busay Pinipisakan



## Mga Sumpay sa Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information