open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cisalpino

An **Cisalpino** usa nga hataas-in-kalaksi nga tren nga nagsusumpay hiton mga syudad han Stuttgart, Basel, Ginebra (Geneva), Zürich, Milano, Venesya (Venice), and Florensya (Florence). 

An nakiling nga tren (kilalado ha informal nga pagtawag nga "Pendolino"), an Italiano nga ETR 470, nahatag hin komportable ngan makalsi nga pagsumpay ha mga nasod han Italya, Suiza, ngan Alemanya.

An Cisalpino ginpapadalagan hin duha nga linea o ruta: 
*Stuttgart - Zürich - Milano - Florencia
*Geneva/Basel - Milano - Venecia

An tren mayda duha nga *class*. Ha *first class*, mayda mga saksakan para hin koryente. An Cisalpino mayda *dining car* o carro nga kon diin an mga tawo nangangaon. Iton pag-reserba hin pwesto ginrerekomenda. Ha mga biyahe ha langyaw o *international trip*, mayda *surcharge* nga ginbabayad, upod han pagreserba. Diri puyde igkarga an mga bisikleta.

An Cisalpino gindudumara han Cisalpino AG nga iton *headquarters* ini adto ha Bern. Iton pag-ayad ngan pagmentena hiton mga tren ginbubuhat ha Milano han Italyano nga *railway operator* Trenitalia. Iton mga tren ginseserbisyoan hin mga tawo tikang ha Trenitalia, pati gihapon han Swiss nga (Swiss Federal Railways) ug han mga Aleman nga mga *operator* (Deutsche Bahn), samtang an pag-cater gindudumara han Italyano nga kompanyiya Cremonini S.p.A han Roma. It pamaligya hin ticket ginbubuhat han mga tulo nga mga *operator* ngan mga ahensya hin biyahe. 

## Kitaa Gihapon
* AVE
* TGV
* Thalys

## Mga Sumpay ha Gawas
*http://www.cisalpino.ch
Malabuyoc

An **Malabuyoc** usa nga 5th class nga bungto ha probinsya o lalawigan han Sugbo o Cebu, ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 17,015 ka tawo ha 3,092 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Malabuyoc mayda napulo kag upat (14) nga baranggay.

* Armeña (Cansilongan)
* Tolosa (Calatagan)
* Cerdeña (Ansan)
* Labrador (Bulod)
* Looc
* Lombo
* Mahanlud
* Mindanao (Pajo)
* Montañeza (Inamlang)
* Salmeron (Bulak)
* Santo Niño
* Sorsogon (Balimaya)
* Barangay I (Pob.)
* Barangay II (Pob.)

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Tokaido Shinkansen

An **Tōkaidō Shinkansen** (東海道新幹線) amo an syahan ngan orihinal nga Shinkansen nga linea nga nag-abre han 1964 nga nagdugtong han Tokyo ngan Shin-Osaka. Ginpapadalagan ini han *Central Japan Railway Company*.

## Kasaysayan

An Tokaido Shinkansen nga linea syahan ginplano han 1940 komo usa nga 150 ka kilometros ha tagsa oras nga *dedicated* nga riles nga masumpay han Tokyo ngan Shimonoseki, nga magreresulta hin 50% ka malurulaksi kaysa han gimalaksihi nga express nga tren hadto nga panahon. An pagtikang han Gyera-Pankalibutan II naghunong han proyekto anay dida han mga syahan nga mga pagplano, bisan pa mayda mga ginbuho nga mga tunnel nga nagamitan ha pagtika-iha han ruta han Shinkansen nga ruta.

An aktwal nga paghimo han linea nagtikang han 1959 ngan natapos han 1964, ngan an syahan nga tren nagbiyahe tikang ha Tokyo ngadto ha Shin-Osaka han Oktubre 1 hadto nga tuig. An pag-abre han linea gin-igo nga mahaabot han 1964 Summer Olympics ha Tokyo, nga naghatag na nga daan hin internasyonal nga pagpakita han nasod. Ha orihinal an linea gintawag nga *Bag-o nga Tokaido nga Linea*.

An linea nagdara han ika-100 ka milyon nga pasahero han 1967, ug an ika-bilyon dida han 1976.

## Mga Tren

Mayda tulo ka klase hin tren hiton linea: tikang ha gilalaksihi tubtob hit gimahinayi, an mga ini amo an *[[Nozomi (Shinkansen)|Nozomi]]*, *[[Hikari (Shinkansen)|Hikari]]*, ngan *[[Kodama (Shinkansen)|Kodama]]*. Damo nga mga tren napadayon pagbiyahe ngadto ha Sanyo Shinkansen, tubtob ha Hakata Station han Fukuoka.

TUpod han mga tren nga set hini nga linea an:

*300 Series *Kodama*/*Hikari*
*500 Series *Nozomi*
*700 Series *Nozomi/*Kodama*/[[Hikari Rail Star (Shinkansen)|Hikari Rail Star]]*

## Mga Estasyon
*Tokyo (東京)
*Shinagawa (品川)
*Shin-Yokohama (新横浜)
*Odawara (小田原)
*Atami (熱海)
*Mishima (三島)
*Shin-Fuji (新富士)
*Shizuoka (静岡)
*Kakegawa (掛川)
*Hamamatsu (浜松)
*Toyohashi (豊橋)
*Mikawa-Anjo (三河安城)
*Nagoya (名古屋)
*Gifu-Hashima (岐阜羽島)
*Maibara (米原)
*Kyoto (京都)
*Shin-Osaka (新大阪)
Shanghai-Hangzhou Maglev nga Tren

An **Shanghai-Hangzhou Maglev Train** usa nga ginplano nga maglev nga tren nga linea tikang ha Shanghai ngadto ha Hangzhou, ha sinirangan nga Tsina.

## Pagtikang

An bug-os nga kahalaba han linea mga 169.725 ka kilometro — 64.485 ka kilometro ha Shanghai ngan 105.240 ka kilometro ha lalawigan han Zhejiang — nga mahahamutngaan han duha nga Intsik nga syudad han Shanghai ngan Hangzhou. Upat nga estasyon iton hihimuon, ha Shibohui, ha salatan nga Shanghai, Jiaxing ngan sinirangan nga Hangzhou.

An disenyo nga kalaksi mga 450 ka kilometro ha tagsa oras, ngan an tren makabiyahe han 169.725 ka kilometro nga linea ha mga karuhaan kag pito (27) ka minuto.

An aktwal nga paghimo ginplano nga magtikang ha 2005 ngan plinano nga matapos ha 2009 igo la nga maka-abot hiton 2010 Shanghai Expo.

Kon mahimo ini, amo ini nga linea an magiging syahahan nga *inter-city* Maglev nga riles nga linea ha serbisyo komersyal ha kalibutan. An linea magiging pagdugang o *ekstensyon* han usa pa (nga amo la liwat) nga Maglev nga linea ha serbisyo, an Shanghai airport Maglev nga linea.

An bug-os nga budget han proyekto mga 30 ka bilyon nga RMB yuan (mga 4 ka bilyon nga US nga dolyar).

## Kitaa Gihapon

* Shanghai Maglev nga Tren

## Mga Sumpay ha Gawas

### Mga Artikulo
* "China plans extension to Hangzhou" October, 2005 
* "Germany, China to Start Transrapid Talks" September 30, 2005 
* "Shanghai Maglev May Go to Hangzhou" March 9, 2004 
* "Maglev planned between Shanghai, Hangzhou" March 9, 2004
* "Official Denies Report on Shanghai-Hangzhou Maglev" March 12, 2004
* "Shanghai to extend Maglev rail" November 30, 2004 
* "Maglev may link Shanghai, Hangzhou" December 1, 2004 
* "Maglev May Link Shanghai, Hangzhou" December 2, 2004
San Miguel, Iloilo

An **San Miguel** usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo  ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 20,754 ka tawo ha 4,117 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An San Miguel mayda karuhaan kag upat (24) nga baranggay.



* Bgy. 1 Pob.
* Bgy. 2 Pob.
* Bgy. 3 Pob.
* Bgy. 4 Pob.
* Bgy. 5 Pob.
* Bgy. 6 Pob.
* Bgy. 7 Pob.
* Bgy. 8 Pob.
* Bgy. 9 Pob.
* Bgy. 10 Pob.
* Bgy. 11 Pob.
* Bgy. 12 Pob.

* Bgy. 13 Pob.
* Bgy. 14 Pob.
* Bgy. 15 Pob.
* Bgy. 16 Pob.
* Consolacion
* Igtambo
* San Antonio
* San Jose
* Santa Cruz
* Santa Teresa
* Santo Angel
* Santo Niño


An alkalde yana hit bungto hi Gregorio Villarico ngan an bise-alkalde yana hi Victor Saclauso.

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Badiangan

An **Badiangan** usa nga 5th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 22,213 ka tawo ha 4,574 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Badiangan mayda katloan kag usa (31) nga baranggay.



* Agusipan
* Astorga
* Bita-oyan
* Botong
* Budiawe
* Cabanga-an
* Cabayogan
* Calansanan
* Catubig
* Guinawahan
* Ilongbukid

* Indorohan
* Iniligan
* Latawan
* Linayuan
* Mainguit
* Malublub
* Manaolan
* Mapili Grande
* Mapili Sanjo
* Odiongan

* Poblacion (Badiangan)
* San Julian
* Sariri
* Sianon
* Sinuagan
* Talaba
* Tamocol
* Teneclan
* Tina
* Bingauan


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Banate

An **Banate** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 27,263 ka tawo ha 5,279 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Banate mayda napulo kag walo (18) nga baranggay.



* Alacaygan
* Bariga
* Belen
* Bobon
* Bularan
* Carmelo
* De La Paz
* Dugwakan
* Juanico

* Libertad
* Magdalo
* Managopaya
* Merced
* Poblacion
* San Salvador
* Talokgangan
* Zona Sur
* Fuentes


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Loon, Bohol

An **Loon** usa nga 3rd class nga bungto han lalawigan o probinsya han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 45,215 ka tawo ha 7,915 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Loon mayda kaunman kag pito (67) nga baranggay.



* Agsoso
* Badbad Occidental
* Badbad Oriental
* Bagacay Katipunan
* Bagacay Kawayan
* Bagacay Saong
* Bahi
* Basac
* Basdacu
* Basdio
* Biasong
* Bongco
* Bugho
* Cabacongan
* Cabadug
* Cabug
* Calayugan Norte
* Calayugan Sur
* Canmaag
* Cambaquiz
* Campatud
* Candaigan
* Canhangdon Occidental

* Canhangdon Oriental
* Canigaan
* Canmanoc
* Cansuagwit
* Cansubayon
* Catagbacan Handig
* Catagbacan Norte
* Catagbacan Sur
* Cantam-is Bago
* Cantaongon
* Cantumocad
* Cantam-is Baslay
* Cogon Norte (Pob.)
* Cogon Sur
* Cuasi
* Genomoan
* Lintuan
* Looc
* Mocpoc Norte
* Mocpoc Sur
* Nagtuang
* Napo (Pob.)

* Nueva Vida
* Panangquilon
* Pantudlan
* Pig-ot
* Moto Norte (Pob.)
* Moto Sur (Pob.)
* Pondol 
* Quinobcoban
* Sondol
* Song-on
* Talisay
* Tan-awan
* Tangnan
* Taytay
* Ticugan
* Tiwi
* Tontonan
* Tubodacu
* Tubodio
* Tubuan
* Ubayon
* Ubojan


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Antequera, Bohol

An **Antequera** usa nga 5th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 13,758 ka tawo ha 2,801 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Antequera mayda karuhaan kag usa (21) nga baranggay.



* Angilan
* Bantolinao
* Bicahan
* Bitaugan
* Bungahan
* Canlaas
* Cansibuan
* Can-omay
* Celing
* Danao
* Danicop

* Mag-aso
* Poblacion
* Quinapon-an
* Santo Rosario
* Tabuan
* Tagubaas
* Tupas
* Ubojan
* Viga
* Villa Aurora (Canoc-oc)


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Duero, Bohol

An **Duero** usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 16,485 ka tawo ha 3,245 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Duero mayda karuhaan kag usa (21) nga baranggay.



* Alejawan
* Angilan
* Anibongan
* Bangwalog
* Cansuhay
* Danao
* Duay
* Guinsularan
* Itum
* Langkis
* Lobogon

* Madua Norte
* Madua Sur
* Mambool
* Mawi
* Payao
* San Antonio (Pob.)
* San Isidro
* San Pedro
* Imelda
* Taytay


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Dimiao

An **Dimiao** usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan han Bohol ha Butnga nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 14,151 ka tawo ha 2,708 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Dimiao mayda katloan kag lima (35) nga baranggay.



* Abihid
* Alemania
* Baguhan
* Bakilid
* Balbalan
* Banban
* Bauhugan
* Bilisan
* Cabagakian
* Cabanbanan
* Cadap-agan
* Cambacol

* Cambayaon
* Canhayupon
* Canlambong
* Casingan
* Catugasan
* Datag
* Guindaguitan
* Guingoyuran
* Ile
* Lapsaon
* Limokon Ilaod
* Limokon Ilaya

* Luyo
* Malijao
* Oac
* Pagsa
* Pangihawan
* Sawang
* Puangyuta
* Tangohay
* Taongon Cabatuan
* Tawid Bitaog
* Taongon Can-andam


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Tigbauan

An **Tigbauan** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 50,446 ka tawo ha 9,779 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Tigbauan mayda kalim-an kag duha (52) nga baranggay.



* Alupidian
* Atabayan
* Bagacay
* Baguingin
* Bagumbayan
* Bangkal
* Bantud
* Barangay 1 (Pob.)
* Barangay 2 (Pob.)
* Barangay 3 (Pob.)
* Barangay 4 (Pob.)
* Barangay 5 (Pob.)
* Barangay 6 (Pob.)
* Barangay 7 (Pob.)
* Barangay 8 (Pob.)
* Barangay 9 (Pob.)
* Barosong
* Barroc

* Bayuco
* Binaliuan Mayor
* Binaliuan Menor
* Bitas
* Buenavista
* Bugasongan
* Buyu-an
* Canabuan
* Cansilayan
* Cordova Norte
* Cordova Sur
* Danao
* Dapdap
* Dorong-an
* Guisian
* Isawan
* Isian

* Jamog
* Lanag
* Linobayan
* Lubog
* Nagba
* Namocon
* Napnapan Norte
* Napnapan Sur
* Olo Barroc
* Parara Norte
* Parara Sur
* San Rafael
* Sermon
* Sipitan
* Supa
* Tan Pael
* Taro


## Kasaysayan

An ngaran han Tigbauan tikang han *Tigbao* usa nga klase hin banwa nga masurong dida nga lugar--buot sidngon han ngaran nga *an lugar nga kon diin damo an tigbao*. 

An Tigbauan, usa nga bungto ha daplin han dagat, usa han mga ginlugsungan han Fuerza Armada han Pilipinas ug Estados Unidos nga pinamunuoan ni Heneral Douglas MacArthur han Marso 1945 para han liberasyon han Pilipinas tikang han mga Hapon han Ika-Duha ng Gyera Pankalibutan.

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Sara, Iloilo

An **Sara** usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 42,363 ka tawo ha 8,473 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Sara mayda kap-atan kag duha (42) nga baranggay.



* Aguirre
* Aldeguer
* Alibayog
* Anoring
* Apelo
* Apologista
* Aposaga
* Arante
* Ardemil
* Aspera
* Aswe-Pabriaga
* Bagaygay
* Bakabak
* Batitao

* Bato
* Del Castillo
* Castor
* Crespo
* Devera
* Domingo
* Ferraris
* Gildore
* Improgo
* Juaneza
* Labigan
* Lanciola
* Latawan
* Malapaya

* Muyco
* Padios
* Pasig
* Poblacion Ilawod
* Poblacion Ilaya
* Poblacion Market
* Posadas
* Preciosa
* Salcedo
* San Luis
* Tady
* Tentay
* Villahermosa
* Zerrudo


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
San Joaquin, Iloilo

An **San Joaquin** usa nga ikatulo nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 47,826 ka tawo ha 8,489 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An San Joaquin mayda kawaloan kag lima (85) nga baranggay.



* Amboyu-an
* Andres Bonifacio
* Antalon
* Bad-as
* Bagumbayan
* Balabago
* Baybay
* Bayunan (Panday Oro)
* Bolbogan
* Bulho
* Bucaya
* Cadluman
* Cadoldolan
* Camia
* Camaba-an
* Cata-an
* Crossing Dapuyan
* Cubay
* Cumarascas
* Dacdacanan
* Danawan
* Doldol
* Dongoc
* Escalantera
* Ginot-an
* Huna
* Igbaje
* Igbangcal
* Igbinangon

* Igburi
* Igcabutong
* Igcadlum
* Igcaphang
* Igcaratong
* Igcondao
* Igcores
* Igdagmay
* Igdomingding
* Iglilico
* Igpayong
* Jawod
* Langca
* Languanan
* Lawigan
* Lomboy
* Lopez Vito
* Mabini Norte
* Mabini Sur
* Manhara
* Maninila
* Masagud
* Matambog
* Mayunoc
* Montinola
* Nagquirisan
* Nadsadan
* Nagsipit

* New Gumawan
* Panatan
* Pitogo
* Purok 1 (Pob.)
* Purok 2 (Pob.)
* Purok 3 (Pob.)
* Purok 4 (Pob.)
* Purok 5 (Pob.)
* Qui-anan
* Roma
* San Luis
* San Mateo Norte
* San Mateo Sur
* Santiago
* Sinogbuhan
* Siwaragan
* Lomboyan (Santa Ana)
* Santa Rita
* Talagutac
* Tapikan
* Taslan
* Tiglawa
* Tiolas
* To-og
* Torocadan
* Ulay
* Bonga
* Guibongan Bayunan


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
San Enrique, Iloilo

An **San Enrique** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 28,655 ka tawo ha 5,417 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An San Enrique mayda karuhaan kag walo (28) nga baranggay.



* Abaca
* Asisig
* Bantayan
* Braulan
* Cabugao Nuevo
* Cabugao Viejo
* Camiri
* Compo
* Catan-Agan
* Cubay
* Dacal
* Dumiles
* Garita
* Gines Nuevo

* Imbang Pequeño
* Imbesad-an
* Iprog
* Lip-ac
* Madarag
* Mapili
* Paga
* Palje
* Poblacion Ilawod
* Poblacion Ilaya
* Quinolpan
* Rumagayray
* San Antonio
* Tambunac


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Mina, Iloilo

An **Mina** usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 18,096 ka tawo ha 3,426 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Mina mayda karuhaan kag duha (22) nga baranggay.



* Abat
* Agmanaphao
* Amiroy
* Badiangan
* Bangac
* Cabalabaguan
* Capul-an
* Dala
* Guibuangan
* Janipa-an West
* Janipa-an East

* Mina East (Pob.)
* Mina West (Pob.)
* Nasirum
* Naumuan
* Singay
* Talibong Grande
* Talibong Pequeño
* Tipolo
* Tolarucan
* Tumay
* Yugot


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Concepcion, Iloilo

An **Concepcion** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 34,240 ka tawo ha 6,435 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Concepcion mayda karuhaan kag lima (25) nga baranggay.



* Aglosong
* Agnaga
* Bacjawan Norte
* Bacjawan Sur
* Bagongon
* Batiti
* Botlog
* Calamigan
* Dungon
* Igbon
* Jamul-Awon
* Lo-ong
* Macalbang

* Macatunao
* Malangabang
* Maliogliog
* Ni?o
* Nipa
* Plandico
* Poblacion
* Polopina
* Salvacion
* Talotu-an
* Tambaliza
* Tamis-ac


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Calinog

An **Calinog** usa nga 2nd class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 48,454 ka tawo ha 9,273 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Calinog mayda kalim-an kag siyam (59) nga baranggay.



* Agcalaga
* Aglibacao
* Aglonok
* Alibunan
* Badlan Grande
* Badlan Peque?o
* Badu
* Balaticon
* Banban Grande
* Banban Peque?o
* Binolosan Grande
* Binolosan Peque?o
* Cabagiao
* Cabugao
* Cahigon
* Barrio Calinog
* Camalongo
* Canabajan
* Caratagan
* Carvasana

* Dalid
* Datagan
* Gama Grande
* Gama Peque?o
* Garangan
* Guinbonyugan
* Guiso
* Hilwan
* Impalidan
* Ipil
* Jamin-ay
* Lampaya
* Libot
* Lonoy
* Malaguinabot
* Malapawe
* Malitbog Centro
* Mambiranan
* Manaripay
* Marandig

* Masaroy
* Maspasan
* Nalbugan
* Owak
* Poblacion Centro
* Poblacion Delgado
* Poblacion Rizal Ilaud
* Poblacion Ilaya
* Baje San Julian
* San Nicolas
* Simsiman
* Tabucan
* Tahing
* Tibiao
* Tigbayog
* Toyungan
* Ulayan
* Malag-it
* Supanga


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Zarraga

An **Zarraga** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 18,252 ka tawo ha 3,507 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Zarraga mayda karuhaan kag duha (24) nga baranggay.



* Balud Lilo-an
* Balud I
* Balud II
* Dawis Centro
* Dawis Norte
* Dawis Sur
* Gines
* Inagdangan Centro
* Inagdangan Norte
* Inagdangan Sur
* Jalaud Norte
* Jalaud Sur

* Libongcogon
* Malunang
* Pajo
* Ilawod Poblacion
* Ilaya Poblacion
* Sambag
* Sigangao
* Talauguis
* Talibong
* Tubigan
* Tuburan
* Tuburan Sulbod


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Cabatuan, Iloilo

An **Cabatuan** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 45,935 ka tawo ha 9,019 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Cabatuan mayda kaunman kag walo (68) nga baranggay.



* Acao
* Amerang
* Amurao
* Anuang
* Ayaman
* Ayong
* Bacan
* Balabag
* Baluyan
* Banguit
* Bulay
* Cadoldolan
* Cagban
* Calawagan
* Calayo
* Duyanduyan
* Gaub
* Gines Interior
* Gines Patag
* Guibuangan Tigbauan
* Inabasan
* Inaca
* Inaladan

* Ingas
* Ito Norte
* Ito Sur
* Janipaan Central
* Janipaan Este
* Janipaan Oeste
* Janipaan Olo
* Jelicuon Lusaya
* Jelicuon Montinola
* Lag-an
* Leong
* Lutac
* Manguna
* Maraguit
* Morubuan
* Pacatin
* Pagotpot
* Pamul-Ogan
* Pamuringao Proper
* Pamuringao Garrido
* Zone I Pob. (Barangay 1)
* Zone X Pob. (Barangay 10)
* Zone XI Pob. (Barangay 11)

* Zone II Pob. (Barangay 2)
* Zone III Pob. (Barangay 3)
* Zone IV Pob. (Barangay 4)
* Zone V Pob. (Barangay 5)
* Zone VI Pob. (Barangay 6)
* Zone VII Pob. (Barangay 7)
* Zone VIII Pob. (Barangay 8)
* Zone IX Pob. (Barangay 9)
* Pungtod
* Puyas
* Salacay
* Sulanga
* Tabucan
* Tacdangan
* Talanghauan
* Tigbauan Road
* Tinio-an
* Tiring
* Tupol Central
* Tupol Este
* Tupol Oeste
* Tuy-an


## Mga Sumpay ha Gawas

*Bungto han Cabatuan
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Dueñas, Iloilo

An **Dueñas** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 30,882 ka tawo ha 5,850 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Dueñas mayda kap-atan kag pito (47) nga baranggay.



* Agutayan
* Angare
* Anjawan
* Baac
* Bagongbong
* Balangigan
* Balingasag
* Banugan
* Batuan
* Bita
* Buenavista
* Bugtongan
* Cabudian
* Calaca-an
* Calang
* Calawinan

* Capaycapay
* Capuling
* Catig
* Dila-an
* Fundacion
* Inadlawan
* Jagdong
* Jaguimit
* Lacadon
* Luag
* Malusgod
* Maribuyong
* Minanga
* Monpon
* Navalas
* Pader

* Pandan
* Ponong Grande
* Ponong Pequeño
* Purog
* Romblon
* San Isidro
* Santo Niño
* Sawe
* Taminla
* Tinocuan
* Tipolo
* Poblacion A
* Poblacion B
* Poblacion C
* Poblacion D


## Mga Sumpay ha Gawas

*Websayt mahitungod han Dueñas
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*http://www.duenas.gov.ph 
*http://www.exploreiloilo.com/category/iloilo-province/Due%C3%B1as
Guimbal

An **Guimbal** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 27,707 ka tawo ha 5,310 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Guimbal mayda katloan kag tulo (33) nga baranggay.



* Anono-o
* Bacong
* Bagumbayan Pob. (Bagumbayan-
* Balantad-Carlos Fruto (Pob.)
* Baras
* Binanua-an
* Torreblanca-Blumentritt (Pob
* Bongol San Miguel
* Bongol San Vicente
* Bulad
* Buluangan

* Burgos-Gengos (Pob.)
* Cabasi
* Cabubugan
* Calampitao
* Camangahan
* Generosa-Cristobal Colon (Po
* Gerona-Gimeno (Pob.)
* Girado-Magsaysay (Pob.)
* Gotera (Pob.)
* Igcocolo
* Libo-on Gonzales (Pob.)

* Lubacan
* Nahapay
* Nalundan
* Nanga
* Nito-an Lupsag
* Particion
* Pescadores (Pob.)
* Rizal-Tuguisan (Pob.)
* Sipitan-Badiang
* Iyasan
* Santa Rosa-Laguna


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Estancia, Iloilo

An **Estancia** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 35,842 ka tawo ha 7,046 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Estancia mayda karuhaan kag lima (25) nga baranggay.



* Lumbia (Ana Cuenca)
* Bayas (Bayas Island)
* Bayuyan
* Botongan
* Bulaqueña
* Calapdan
* Cano-an
* Daan Banua
* Daculan
* Gogo
* Jolog
* Loguingot (Loguingot Island)
* Malbog

* Manipulon
* Pa-on
* Pani-an
* Poblacion Zone 1
* Lonoy (Roman Mosqueda)
* San Roque
* Santa Ana
* Tabu-an
* Tacbuyan
* Tanza
* Poblacion Zone II
* Poblacion Zone III


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Leon, Iloilo

An **Leon** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 43,729 ka tawo ha 8,072 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Leon mayda kawaloan kag lima (85) nga baranggay.



* Agboy Norte
* Agboy Sur
* Agta
* Ambulong
* Anonang
* Apian
* Avanzada
* Awis
* Ayabang
* Ayubo
* Bacolod
* Baje
* Banagan
* Barangbang
* Barasan
* Bayag Norte
* Bayag Sur
* Binolbog
* Biri Norte
* Biri Sur
* Bobon
* Bucari
* Buenavista
* Buga
* Bulad
* Bulwang
* Cabolo-an
* Cabunga-an
* Cabutongan

* Cagay
* Camandag
* Camando
* Cananaman
* Capt. Fernando
* Carara-an
* Carolina
* Cawilihan
* Coyugan Norte
* Coyugan Sur
* Danao
* Dorog
* Dusacan
* Gines
* Gumboc
* Igcadios
* Ingay
* Isian Norte
* Isian Victoria
* Jamog Gines
* Lanag
* Lang-og
* Ligtos
* Lonoc
* Lampaya
* Magcapay
* Maliao
* Malublub

* Manampunay
* Marirong
* Mina
* Mocol
* Nagbangi
* Nalbang
* Odong-odong
* Oluangan
* Omambong
* Paoy
* Pandan
* Panginman
* Pepe
* Poblacion
* Paga
* Salngan
* Samlague
* Siol Norte
* Siol Sur
* Tacuyong Norte
* Tacuyong Sur
* Tagsing
* Talacuan
* Ticuan
* Tina-an Norte
* Tina-an Sur
* Tunguan
* Tu-og


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Anini-y

An **Anini-y** usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Antique ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 19,623 ka tawo ha 3,610 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Anini-y mayda karuhaan kag tulo (23) nga baranggay.



* Bayo Grande
* Bayo Pequeño
* Butuan
* Casay
* Casay Viejo
* Iba
* Igbarabatuan
* Igpalge
* Igtumarom
* Lisub A
* Lisub B
* Mabuyong

* Magdalena
* Nasuli C
* Nato
* Poblacion
* Sagua
* Salvacion
* San Francisco
* San Ramon
* San Roque
* Tagaytay
* Talisayan


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Barbaza

An **Barbaza** usa nga ikalima nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Antique ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 18,597 ka tawo ha 3,834 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Barbaza mayda katloan kag siyam (39) nga baranggay.



* Baghari
* Bahuyan
* Beri
* Biga-a
* Binangbang
* Binangbang Centro
* Binanu-an
* Cadiao
* Calapadan
* Capoyuan
* Cubay
* Esparar
* Gua

* Idao
* Igpalge
* Igtunarum
* Embrangga-an
* Integasan
* Ipil
* Jinalinan
* Lanas
* Langcaon (Evelio Javier)
* Lisub
* Lombuyan
* Mablad
* Magtulis

* Marigne
* Mayabay
* Mayos
* Nalusdan
* Narirong
* Palma
* Poblacion
* San Antonio
* San Ramon
* Soligao
* Tabongtabong
* Tig-Alaran
* Yapo


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Belison

An **Belison** usa nga 5th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Antique ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 11,621 ka tawo ha 2,355 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Belison mayda napulo kag usa (11) nga baranggay.

* Borocboroc
* Buenavista
* Concepcion
* Delima
* Ipil
* Maradiona
* Mojon
* Poblacion
* Rombang
* Salvacion
* Sinaja

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Passi, Pilipinas

An **Syudad han Passi** usa nga 5th class nga syudad ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda hini populasyon nga 69,601 ka tawo ha 12,893 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Syudad han Passi mayda kalim-an kag usa (51) nga baranggay.



* Agdahon
* Agdayao
* Aglalana
* Agtabo
* Agtambo
* Alimono
* Arac
* Ayuyan
* Bacuranan
* Bagacay
* Batu
* Bayan
* Bitaogan
* Buenavista
* Buyo
* Cabunga
* Cadilang

* Cairohan
* Dalicanan
* Gemat-y
* Gemumua-agahon
* Gegachac
* Gines Viejo
* Imbang Grande
* Jaguimitan
* Libo-o
* Maasin
* Magdungao
* Malag-it Grande
* Malag-it Pequeño
* Mambiranan Grande
* Mambiranan Pequeño
* Man-it
* Mantulang

* Mulapula
* Nueva Union
* Pangi
* Pagaypay
* Poblacion Ilawod
* Poblacion Ilaya
* Punong
* Quinagaringan Grande
* Quinagaringan Pequeño
* Sablogon
* Salngan
* Santo Tomas
* Sarapan
* Tagubong
* Talongonan
* Tubod
* Tuburan


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Bingawan

An **Bingawan** usa nga 5th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 11,866 ka tawo ha 2,388 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Bingawan mayda napulo kag upat (14) nga baranggay.

* Agba-o
* Alabidhan
* Bulabog
* Cairohan
* Guinhulacan
* Inamyungan
* Malitbog Ilawod
* Malitbog Ilaya
* Ngingi-an
* Poblacion
* Quinangyana
* Quinar-Upan
* Tapacon
* Tubod

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Batad

An **Batad** usa nga 5th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 17,009 ka tawo ha 3,254 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Batad mayda karuhaan kag upat (24) nga baranggay.



* Alapasco
* Alinsolong
* Banban
* Batad Viejo
* Binon-an
* Bolhog
* Bulak Norte
* Bulak Sur
* Cabagohan
* Calangag
* Caw-i
* Drancalan

* Embarcadero
* Hamod
* Malico
* Nangka
* Pasayan
* Poblacion
* Quiazan Florete
* Quiazan Lopez
* Salong
* Santa Ana
* Tanao
* Tapi-an


## Mga Sumpay ha Gawas
*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Maasin, Iloilo

An **Maasin** usa nga ika-upat nga klase nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 30,828 ka tawo ha 5,395 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Maasin mayda kalim-an (50) nga baranggay.



* Abay
* Abilay
* Agrocel Pob.
* Amerang
* Bagacay East
* Bagacay West
* Bug-ot
* Bolo
* Bulay
* Buntalan
* Burak
* Cabangcalan
* Cabatac
* Caigon
* Cananghan
* Canawili
* Dagami

* Daja
* Dalusan
* DELCAR Pob. (Delgado-Cartage)
* Inabasan
* Layog
* Liñagan Calsada
* Liñagan Tacas
* Linab
* MARI Pob. (Mabini-Rizal)
* Magsaysay
* Mandog
* Miapa
* Nagba
* Nasaka
* Naslo-Bucao
* Nasuli
* Panalian

* Piandaan East
* Piandaan West
* Pispis
* Punong
* Sinubsuban
* Siwalo
* Santa Rita
* Subog
* THTP Pob.
* Tigbauan
* Trangka
* Tubang
* Tulahong
* Tuy-an East
* Tuy-an West
* Ubian


## Mga sumpay ha gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Barotac Viejo

An **Barotac Viejo** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Iloilo ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 36,314 ka tawo ha 6,979 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Barotac Viejo mayda karuhaan kag unom (26) nga baranggay.



* Bugnay
* California
* Del Pilar
* De la Pe?a
* General Luna
* La Fortuna
* Lipata
* Natividad
* Nueva Invencion
* Nueva Sevilla
* Poblacion
* Puerto Princesa
* Rizal

* San Antonio
* San Fernando
* San Francisco
* San Geronimo
* San Juan
* San Lucas
* San Miguel
* San Roque
* Santiago
* Santo Domingo
* Santo Tomas
* Ugasan
* Vista Alegre


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Bugasong

An **Bugasong** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Antique ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 28,294 ka tawo ha 5,768 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Bugasong mayda karuhaan kag pito (27) nga baranggay.



* Anilawan
* Arangote
* Bagtason
* Camangahan
* Cubay North
* Cubay South
* Guija
* Igbalangao
* Igsoro
* Ilaures
* Jinalinan
* Lacayon
* Maray
* Paliwan

* Pangalcagan
* Centro Ilawod (Pob.)
* Centro Ilaya (Pob.)
* Centro Pojo (Pob.)
* Sabang East
* Sabang West
* Tagudtud North
* Tagudtud South
* Talisay
* Tica
* Tono-an
* Yapu
* Zaragoza


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Caluya

An **Caluya** usa nga 4th class nga bungto ha lalawigan o probinsya han Antique ha Katundan nga Kabisay-an nga rehiyon han Kabisay-an ha Pilipinas. Sumala han 2000 nga census, mayda ini populasyon nga 20,049 ka tawo ha 3,942 nga panimalay.

## Mga Baranggay

An Caluya mayda napulo kag walo (18) nga baranggay.



* Alegria
* Bacong
* Banago
* Bonbon
* Dawis
* Dionela
* Harigue
* Hininga-an
* Imba

* Masanag
* Poblacion
* Sabang
* Salamento
* Semirara
* Sibato
* Sibay
* Sibolo
* Tinogboc


## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information
Matematika

An **Matematika** amo an larangan hin kinaadman nga nanginginlabot hiton mga konsepto sugad han kadamô, kahimo, kahaluag, ngan pagbalhin, ngan amo gihapon an disiplina akademika nga nag-aaram hini. Gintawag ni Benjamin Peirce ini nga amo "an siyensya nga nakuha hin mga necesaryo nga mga konklusyon".  Iba nga mga ispisyalista ha matematika nasiring nga iton matematika amo an siyensya hin *pattern*, nga an mga matematiko namimiling hin mga pattern kon hain man ini mabibilngan, ha mga ihap o numero, siysensya, kahaluag o espasyo, kompyuter, *imaginary* nga mga *abstraction*, o bisan diin. It mga matematiko nagdadalikyat hini nga mga konsept, agod makahimo hin mga bag-o nga mga *conjecture* ngan pagtukod han mga kamatuoran hini pinaagi ha *rigorous deduction* tikang hin mga *chosen axiom* ngan mga kahubad.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
*Mathematical Society of the Philippines 
*Mathematics Trainers' Guild of the Philippines 
*Website about Sudoku in the Philippines
Heyometriya

An **Heyometriya** (Griyego *γεωμετρία*; geo = tuna, metria = sukol) nagtikang nga an pagtirok han kinaadman mahitungod han kalabotan han paglugar o espasyo o *spatial relationships*. Usa ini han duha nga pagbahin han ugsa-han-moderno nga matematiko. (An ika-duha amo an pag-aram han mga ihap o numero). Ha yana nga mga panahon, an mga konsepto nga heyometriko gin-heneralisar ngadto hin hataas nga handana hin ka-abstrakto ngan kompleksidad, ngan gin-gamitan na han mga paagi han kalkulo ngan abstrakt nga algebra, amo nga damo nga mga sanga hini nga pagtirok hin kinaadman haros diri na makilal-an nga mga nagsunod han una nga heyometriya. (Kitaa iton mga larangan han mathematika ngan algebraic nga heyometriya.)

## Pinanbasaran

## Mga pagkukuhaan
* 
* Nikolai I. Lobachevsky, *Pangeometry*, translator and editor: A. Papadopoulos,  Heritage of European Mathematics Series, Vol. 4, European Mathematical Society, 2010.

## Padugang nga barasahon
* Jay Kappraff, *[http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/8952 A Participatory Approach to Modern Geometry]*, 2014, World Scientific Publishing, ISBN 978-981-4556-70-5.
* Leonard Mlodinow, *Euclid's Window – The Story of Geometry from Parallel Lines to Hyperspace*, UK edn. Allen Lane, 1992.

## Mga sumpay ha gawas

* A geometry course from Wikiversity
* ''Unusual Geometry Problems''
* ''The Math Forum'' — Geometry 
** ''The Math Forum'' — K–12 Geometry 
** ''The Math Forum'' — College Geometry 
** ''The Math Forum'' — Advanced Geometry 
* Nature Precedings — ''Pegs and Ropes Geometry at Stonehenge''
* ''The Mathematical Atlas'' — Geometric Areas of Mathematics 
* "4000 Years of Geometry" , lecture by Robin Wilson given at Gresham College, 3 October 2007 (available for MP3 and MP4 download as well as a text file)
** Finitism in Geometry at the Stanford Encyclopedia of Philosophy
* The Geometry Junkyard
* Interactive Geometry Applications (Java and Cabri 3D)
* Interactive geometry reference with hundreds of applets
* Dynamic Geometry Sketches (with some Student Explorations) 
* Geometry classes at Khan Academy
Siyensya han Kalibutan

An **Siyensya han Kalibutan** (tinatawag gihapon nga **geosiyensya**, **an mga geosiyensya** **mga Siyensya han Kalibutan**), amo an naglalakip nga pulong para han mga siyensya nga nahahanungod han planeta nga Kalibutan. Iginsisiring nga ispisyal ini nga kaso ha syensya planetaryo, nga diin an kalibutan la an amo la nga nasabtan nga planeta nga mayda kinabuhi. Mayda mga reduksyunista ngan holistiko nga paglantaw ha Kalibutan nga siyensya. An mayor ha kaagi nga mga disiplina o larangan nagamit hin fisika, heyograpiya, matematika, kimika, ngan biyolohiya paghimo hin kwantitatibo nga pag-entyende han mga prinsipal nga larangan o *[[sfero han kalibutan|sfero]]* han sistema han Kalibutan:

**Tikang:**

*<big>Unibersiyu</big>*

1. Sular, Bulan, Kalibutan ug Bitoon (https://drive.google.com/file/d/0B9pkEBzqr_M5MGhQQ3ZYZnRsQjQ/edit?usp=sharing 1.imahi)

2. Sun, Moon, Earth and Stars (Araw, Buwan, Mundo at Bituin)
2.cad  binuliganhankompyutirngaagi(AutoCAD)Sikreto
Antropolohiya

An **antropolohiya** (tikang han Griyego nga pulong *άνθρωπος*, "tawo" o "persona") amo an pag-aram hin katawhan (kitaa iton genus nga *[[Homo (genus)|Homo]]*). Ini nga larangan hin pag-aram pankabug-osan o holistiko ha duha nga paglantaw: nahanunungod ini han ngatanan nga katawhan ha tanan nga panahon ngan tanan nga mga larangan o *dimensyon* han katawhan. Usa nga primarya nga pagkaiba hiton antropolihiya tikang hiton iba nga humanistiko nga mga disiplina amo an enfansis han pagkumpara ha mga dirudilain nga kultura. Pero ini nga pagkakaiba, nagtitika kontroberysal ngan gindidinebatehan, ug iton mga pamaagi ha antropolohiya ginagamit na yana han pag-aram hin usa nga sosyudad/grupo.

Ha Norte america, iton "antropolohiya" ginbahin ngadto hin upat nga larangan o sub-disiplina: 
* pisikal nga antropolohiya o biolohikal nga antropolohiya, nga mahitungod han pamatasan hiton primate, ebolusyon han katawhan, osteolohiya, forensika ngan genetiko han populasyon; 
* kultural nga antropolohiya, (tinatawag nga sosyal nga antropolohiya ha United Kingdom ngan yana ha panalagsa-on tinatawag nga sosyu-kultural nga antropolohiya). Lakip ha mga larangan nga gin-aadman hit mga kultural nga antropolohista cultural anthropologists an mga sosyal nga network, *[[diffusion (antropolohiya)|diffusion]]*, sosyal nga pamatasan, ka-urupod nga mga pattern, pamalaod, politika, ideolohiya, relihiyon, mga pagtuo, mga pattern ha paghimo ngan pagkonsumo, pagbalyo, sosyalisasyon, *gender*, ngan iba nga mga ekspresyon hin kultura, nga mayda dako nga enfasis han ka-importante han *[[fieldwork]]* o pag-obserbar-hin-partisipante (i.e pag-ukoy upod han sosyal nga grupo nga gin-aadman hin maiha-ay nga takna); 
* lingguwistiko nga antropolohiya, nga nag-aaram han kaibahan ha yinaknan ha panahon ngan lugar, an mga sosyal nga paggamit hin yinaknan, ngan an relasyon han yinaknan ngan kultura; ngan
* arkeyolohiya, nga nag-aaram han materyal nga mga nahabilin hin mga sosyudad hin katawhan. It arkeyolohiya mismo gintatratar nga bulag (pero nahanunungod) nga larangan ha iba nga bahin han kalibutan, bisan kon harani ini han antropolohiya nga larangan han kultura materyal, nga nahanunungod han mga butang nga pisikal nga ginhimo o gin-gamit ha yana o kasanhi nga grupo komo paagi hin pag-aram o pag-entyende han mga kultural nga mga kaupayan (*value*) hini.

Ha mga yana nga panahon, mayda pira nga mga programa nga antropolohiya nga nagbahinbahin hini ngadto hin duha, usa nga naghahatag hin enfasis han *[[humanities]]* ngan teorya kritikal, iton usa naghahatag hin enfasis ha mga syensyas naturales ngan empirikal nga pag-obserba.
Arkeyolohiya

An **arkeyolohiya** (tikang han Griyego nga mga pulong *αρχαίος* = kadaan ngan *λόγος * = pulong/yakan/discurso) amo an pag-aram hin katawhan nga mga kultura pinaagi han pagkuha, dokumentasyon, ngan pag-analisar han mga materyal nga nahabilin ngan data ha libong (*environmental data*), upod an arkitektura, mga artifact, mga biofact, mga kabilin hin tawo, ngan lantaw han katunaan (landscape).

An mgau ungara han arkeyolohiya amo an pagdokumento ngan pag-esplikar han katinikangan ngan pagpadukwag han kultura hin katawhan, pag-entyende han kaagi kultural, pagsaysay han ebolusyon kultural, ngan pag-aram hin pamatasan han katawhan ngan ekolohiya, para han mga sosyudad prehistoriko ngan sosyudad hin kaagi ngan kasaysayan.

## Mga kasarigan
Balaud

An **balaud** (puyde gihapon igsurat nga **balaod**) in sistema hin mga sosyal nga surundon nga may kusog pinaagi hin mga institusyon.  It balaud nakaapekto hiton pan-adlaw-adlaw nga kinabuhi ngan ha sosyudad hin damo nga paagi. Iton balaod han kontrata amo iton naghahatag hit surundon hit mga butang tikang hiton pagpalit hin ticket hin pagsakay ha pagbaligya hin *swaption* ha *derivatives market*.  Iton balaod han panag-iya (o *property law*) amo iton nagpapahayag hiton mga katungod ngan burhaton nga nanginginlabot hiton pamalit, pamaligya, o pamlite hiton *real property* sugad hit mga balay nga mga edifisyo.. Iton balaod han *trust* nanginginlabot hiton mga *asset* nga ginhihipos para hiton *investment* sugad hit mga *pension fund*. Iton balaod han *tort* nanginginlabot hiton pagbayad kon in tawo o an ira tinag-iyahan nahingaraot.  Kon iton paghingaraot nacriminalisar hin kodigo pena, iton balaod han krimen naghahatag hiton paagi nga diin iton estado nga porseguir ngan nagsisirot han nagbuhat kan pakaraot. Iton batakan-balaod o balaod han konstitusyon naghahatag hin paagi han paghimo hin mga balaod, han panalipod han katungdanan han katawhan ngan han pamili han mga politikal nga representante, samtang an balaod han administrasyon nagtutugod htion mga bungtohanon o molupyo hin pagkita han paagi han pamalakad han gobyerno han ira gahom. An balaod han kanasoran (o balaod internasyonal) amo an nag-aareglo han mga butang han mga soberano nga mga nasod-estado ha ngatanan nga butang tikang ha negosyo, ha kalibongan ngan ha buhat militar.

## Pinanbasaran
Siyensya ekonomika

Iton **ekonomika** usa nga siyensya sosyal nga nanginginlabot han proseso han produksyon, pagbarubalyo, distribusyon, ngan pagkonsumo hin mga paraliton ngan sirbisyo.  Iton pulong nga *ekonomiya* tikang han Griyego nga pulong nga *oikos* (balay) ngan *nomos* (buruhaton o balaod), o οἰκονομία "pagdumara han panimalay." 

Iton pulong nga *ekonomiya* puyde liwat gamiton ha Winaray nga yinaknan nga mangahulogan hin sistema hin mga buruhaton hin katawhan nga nanginginlabot han produksyon, pagbarubalyo, distribusyon, ngan pagkonsumo hin mga paraliton ngan serbisyo hin usa nga partikular nga rehiyon heyograpiko. 

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* McCann, Charles Robert, Jr., 2003. *The Elgar Dictionary of Economic Quotations*, Edward Elgar. Preview.

## Mga sumpay ha gawas

;Kasahiran nga impormasyon

* 
* Economic journals on the web 
* Economics at *[[Encyclopædia Britannica]]*
* Intute: Economics : Internet directory of UK universities
* Research Papers in Economics (RePEc)
* Resources For Economists : American Economic Association-sponsored guide to 2,000+ Internet resources from "Data" to "Neat Stuff", updated quarterly.

;Mga instituto ngan organisasyon

* Economics Departments, Institutes and Research Centers in the World
* Organization For Co-operation and Economic Development (OECD) Statistics
* United Nations Statistics Division
* World Bank Data

;Mga pagkukuhaan hin pag-aram

* A guide to several online economics textbooks 
* Economics at About.com 
* Economics textbooks on Wikibooks
* Introduction to Economics: Short Creative commons-licensed introduction to basic economics
* MERLOT Learning Materials: Economics : US-based database of learning materials
* MIT OpenCourseWare: Economics : Archive of study materials from MIT courses
* Online Learning and Teaching Materials UK Economics Network's database of text, slides, glossaries and other resources
* Schools of Thought : Compare various economic schools of thought on particular issues
* The Library of Economics and Liberty (Econlib): Economics Books, Articles, Blog (EconLog), Podcasts (EconTalk)
Finanza

An **finanza** (o **pangwarta** o **panalapi**) amo an siyensya nga nangingilabot han padalagan han salapi o kwarta hin mga tawo, mga negosyo o estado.  Usa ini nga sanga han ekonomiya nga nag-aaram han pagkuha, ngan pagpatubo, hin usa nga kompanyiya, individuo o hin estado, hin mga fondo nga kinahanglan para hiton mga obhetibo hini ngan han mga kriteryo nga diin gin-gagamit ini ha mga buruhaton.  Ha lain nga mga pulong, nag-aaram ini nga siyensya han pagkaiba han pagkuha ngan pagpadukwag hin kwarta ngan hin iba nga mga valor sugad hiton titulo, bonos, ngan iba pa.

**Tikang:**

An SALAPI/KUWARTA han kalibutan/mga Nasud:

Pinduta Ak
Agrikultura

An **pag-uma** o **agrikultura** amo an paghimo hin pagkaon, tubong, tiko nga pagbuhî ngan pag-ataman hin hayup ngan pagpatubo hin mga tanum. An pulong nga *agrikultura* tikang han Linatin nga *agri* o *ager* nga nangangahulugan *hagna* ngan *cultura* nga nangangahulugan *pagmangno*. An literal nga kahubad han pulong amo an *pagmangno han tuna hin hagna*. Ha yana nga kagamit, an pulung nga *agrikultura* naglalakip han ngatangan nga buruhaton nga nanginginlabot han paghimo hin pagkaon/tubong/fiber, pati an mga tekniko hin pagbuhî ngan "pagproseso" hin kahayopan. An agrikultura amo gihapon an halipot nga pamulong han pag-aram han pagbuhat han agrikultura — nga kilalado ha pormal nga siyensya hin agrikultura.

An Dipirensiya han ibba nga tanum nga kinakaun han tawu.

### An [[Sibuyas]], [[Luya]], [[Lasuna]]

Ini in wara lisu paunanhun man natun ini makukunsumu u matikangan pagkaun? Kun ini diri man madamu. Aadman natun kun an bukad kun mayda man tumuruk hin tigdaramu, para hini nga mga Giza-Giza.

### An [[Gaway]], [[Buteg]], [[Kamuti]], [[Bilanghuy]]

Ini in pinaturuk han mga durudulian nga may paku ug katsapa nga ibba pa, ini in diri madali an paturuk nga diri gud damu, puydi makunsumu hin hinay-hinay la nga diri tagdaramu an pagkunsumu.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Alvarez, Robert A. (2007). "The March of Empire: Mangos, Avocados, and the Politics of Transfer" . *Gastronomica*, Vol. 7, No. 3, 28–33. Retrieved on 12 November 2008.
* Bolens, L. (1997). "Agriculture" in Selin, Helaine (ed.), *Encyclopedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures*. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht/Boston/London, pp.&nbsp;20–22.
* Collinson, M. (ed.) *A History of Farming Systems Research*. CABI Publishing, 2000. ISBN 978-0-85199-405-5
* Jared Diamond, *[[Guns, Germs, and Steel|Guns, germs and steel. A short history of everybody for the last 13,000 years]]*, 1997.
* Mazoyer, Marcel; Roudart, Laurence (2006). *A history of world agriculture: from the Neolithic Age to the current crisis*. Monthly Review Press, New York. ISBN 978-1-58367-121-4
* Watson, A.M. (1983). *Agricultural Innovation in the Early Islamic World*, Cambridge University Press.

## Mga sumpay ha gawas

* U.S. Department of Agriculture 
* Agriculture  tikang ha *UCB Libraries GovPubs*
* Agriculture and Rural development  tikang ha World Bank
* An World Bank hiunong han Agricultural water management
* Gender in agriculture and rural development (FAO)
* The American Society of Agronomy (ASA)
* UKAgriculture.com  – Advance the education of the public in all aspects of agriculture, the countryside and the rural economy
* Collection of Agriculture Dictionaries 
* Peace Palace Library – Research Guide 
* Farmer Power: The Continuing Confrontation between Subsistence Farmers and Development Bureaucrats by Tony Waters at Ethnography.com  
* ''Agritrade'' articles and reports on agricultural trade
Arkitektura

An **arkitektura** amo an arte ngan siyensya hin pagdisenyo hin mga edifisyo ngan istruktura. In haruhaluag nga kahubad hini nga pulong naglalakip han disenyo han bug-os nga hinimo nga kalibongan: tikang han macrolevel han pagplano hin bungto, urban nga disenyo, ngan arkitektura han palibot ngadto han microlevel hin detalye hin paghimo ngan, panalagsaon, han muebleriya. An pulong nga *arkitektura* gin-gagamit gihapon pagtawag han trabaho hin paghatag hin serbisyo hin arkitektura.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Global Architecture and Urbanity Community SSC
* World Architecture Community
* Architecture.com, published by Royal Institute of British Architects
* Architectural centers and museums in the world , list of links from the UIA
* Architecture Week 
* American Institute of Architects
* Glossary of Architecture Terms  (with dictionary definitions)
*Cities and Buildings Database - Collection of digitized images of buildings and cities drawn from across time and throughout the world from the University of Washington Library