Isda

An **Isda** amo an usa ka hayop nga ugsob mabilngan ha dagat ug ha matab-ang nga tubig, may butaktok, may hasang, ngan hingbis. May ada lahos 32,000 na species an isda. Kadam'an san kaisdaan amo in gintatawag na *ectothermic* o *cold blooded*. 

Daramo na klase sin isda an mahihiagian sa palibot sa Pilipinas. An mga masunod amo an mga kilala na isda; bangus, tarukitok, pating, tambantamban, lahing, karpa, kipot, tangigi, unas, pantat, haruan, matambaka, buraw, sagision, iito, tilapia, bangkulis, iliw, malasugi, sapsap,  baraka, bakoko, balanak ngan galunggong .

## Ebolusyon

Una na ginuwas an isda sadton *[[Cambrian explosion]]*, mga 530 milyon katuig an nakalabay. An mga una na isda sigun san mga *fossil record* amo in digto, waray sulang, ngan *armored*, ngan gintatawag na **ostracoderms**. *Extinct* na haros an linya san mga waray sulang na isda. Sayo na *extant clade*, an *lampreys* an napareho san mga sadton wara sulang na isda. Sa *Placoderm fossils* an una mga sulang san isda ginuwas, san panahon sa *Silurian*. Ngan ginsundan na ini san pagkaguwas ngan pagdaramo san mga pating.

## Taxonomiya

Ginbabahin sa tulo na *extant class* ngan an extinct danay sakob san tulo na extant og may kalugaringun na *class* sa traditional na klasipikasyon san mga isda:
* Class Agnatha (*jawless fish*)
** Subclass Cyclostomata (*hagfish* ngan *lamprey*)
** Subclass Ostracodermi (*armoured jawless fish*) †
* Class Chondrichthyes (cartilaginous fish)
** Subclass Elasmobranchii (mga pating ngan  pagi)
** Subclass Holocephali (chimaeras ngan *extinct relatives*)
* Class Placodermi (*armoured fish*) †
* Class Acanthodii ("spiny sharks", danay sakob san bony fishes)†
* Class Osteichthyes (*bony fish*)
** Subclass Actinopterygii (*ray finned fishes*)
** Subclass Sarcopterygii (*fleshy finned fishes*, ninuno san tetrapods)

## Anatomiya

### Hasang
Kadam'an san isda nakuha hangin pinaagi san hasang na ada sa ligid sa ngala-ngala san isda. May'ada mga mali-ulang na struktura an hasang na tinatawag na *filaments*. An kada filament may'ada  *capillary network* na may darako na *surface area* para san pagsalyo oxygen sa carbon dioxide. Nakuha an isda hangin pinaagi sa pahigop tubig na mayaman sa oxygen ngan ibubuga pagawas sa hasang. Sa iba na isda, an agos san dugo baliktad na direksyon san agos san ginhigop na tubig, an *countercurrent exchange*. Ginbubuga san hasang an *oxygen-poor* na tubig pagawas. An isda sugad san pating ngan lamprey, mayada daramon na gawasan an hasang. An *bony fish* o tonukon na isda may'ada la sayo na gawasan an hasang na natatakpan san operculum.

An bata pa na *bichir* may'ada hasang na nakagawas, napareho ini san larva na ampibyan.

### Kasing-kasing
May'ada *closed-loop circulatory system* an isda. Ginbobomba an dugo sa kasing-kasing sa bug'os na lawas. An kadam'an sa isda may kasing-kasing na may upat na parte, kaupod an duha na *chambers* ngan an suluran ngan guwaan. An una na parte amo an sinus venosus, usa na manipis na *sac* na kolekta san dugo tikang sa mga ugat antis ipaagus ngadto sa ikaduha na parte, an atrium, na usa na darako na *chamber* o kwarto. Nagseserbi an atrium na *one-way* na *antechamber*, nagdadara san dugo pakadto san ikatulo na parte, an ventricle. An ventricle amo in usa na *thick-walled*, ngan maskulado na kwarto ngan nagbobomba san dugo pakadto sa ikaupat na parte, an bulbus arteriosus, usa na dako na tubo, ngan paguwas san kasing-kasing. An *bulbus arteriosus* nagkokonekta sa aorta, kun diin naagi an dugo pakadto sa hasang para sa *oxygenation*.

### Hingbis
An hingbis san isda nagtitikang sa *mesoderm* (panit); pareho sini an istruktura sa tango.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya

* 
* 
* 
*   

## Padugang nga barasahon
* 
* Moyle, Peter B. (1993) ''Fish: An Enthusiast's Guide''  University of California Press. ISBN 9780520916654 – good lay text.
* Shubin, Neil (2009) ''Your inner fish: A journey into the 3.5 billion year history of the human body'' Vintage Books. ISBN 9780307277459. ''UCTV'' interview

## Mga sumpay ha gawas

* ANGFA – Illustrated database of freshwater fishes of Australia and New Guinea
* Fischinfos.de  – Illustrated database of the freshwater fishes of Germany 
* FishBase online – Comprehensive database with information on over 29,000 fish species
* Fisheries and Illinois Aquaculture Center  – Data outlet for fisheries and aquaculture research center in the central US
* Philippines Fishes – Database with thousands of Philippine Fishes photographed in natural habitat
* The Native Fish Conservancy – Conservation and study of North American freshwater fishes
* United Nation – Fisheries and Aquaculture Department: Fish and seafood utilization
* University of Washington Libraries Digital Collections – Digital collection of freshwater and marine fish images
*