Macau

An **Macau**, nga puyde liwat igsurat nga **Macao** ngan an opisyal nga ngaran **Pinaurog nga Rehiyon Pagdumarahan han Macau han Kanan Katawhan Republika han Tsina** (alternatibo nga pagngaran ha Winaray **Rehiyon nga Administratibo Espesyal han Macau**), usá nga autónomo nga teritoryo ha katundan nga dapit han estero han Salog Perlas ha Sinirangan nga Asya. Ginsasapitán an Macau han syudad han Zhuhai ha Mainland nga Tsina ha amihan ngan han Mumbon han Salog Perlas ha sidlangan nga salatan. Nahamutang an Hong Kong hin mga  ha sidlangan tabok han Mumbon. Upod hin kamolupyohan hin 650,900 nga naukoy hin langyab nga , amo ini an rehiyon nga pinakadako hin densidad hin kamolupyohan ha kalibotan. Usá ini nga kasanhi nga Portuges nga kolonya nga gin-ulî ha Tsina nga pagsoberano han 20 Disyembre 1999.

Gindumara an Macau han Imperyo Portuges ngan han mga sumurunod nga estado hiní tikang han butnga-nga-ika-16 nga gatostuig tubtub han urhe nga bahin ha 1999, nga diin iní an kataposán nga nagpabilin nga kolonya Europea ha Asya. Mga Portuges nga negosyante, syahan anay nanimungto ha Macau han dekada han mga 1550. Han 1557, an Macau ginpaplit-an ngadto han Portugal tikang han Ming nga Tsina komo usá nga duruungan hin negosyo. Gindumara han Portuges nga Imperyo an syudad ha ilarom hin Tsino nga kagamhanan ngan soberaniya tubtub 1887, nga diin an Macau nagin kolonya pinaagi hin ginkasabotan han duha nga nasod. An pagsoberano han Macau iginbalik ha Tsina han 20 Disyembre 1999. An Dugtong nga Deklarasyon han Kuestyon han Macau ngan Batakan Balaod han Macau nasiring nga an Macau igpapadalagan hin hataas nga katubtuban hin autonomiya kutub mga 2049, kalim'an ka tuig katapos han pagbalhin.

Ha ilarom han polisiya nga "usá nga násod, duhá nga sistema", an Namumutnga nga Gobyerno han Katawhan han Kanan Katawhan Republika han Tsina amo iton responsable para han depensa militar ngan mga panlangyaw nga butang samtang an Macau magmamantener han iya kalugaringon nga sistema hin pamalaod, puwersa hin seguradad nga publiko, sistema hin salapî, polisiya hin customs ngan polisiya hin pag-inmigrar. Natambong an Macau hin mga internasyonal nga mga organisasyon ngan mga panhinabo nga diri nakinahanglan hin mga api nga magkamay-ada hin nasodnon nga soberaniya.

It Macau usá nga syudad nga resort ha Salatan nga Tsina, nga kilalado tungod han mga casino nga mga luxury nga hotel hiní. An halin hini tikang hin panhuygo amo an gidako-i ha kalibotan tikang han 2006, nga diin an ekonomiya nadepende hin dako ha panhuygo ngan ha turismo. Sumala han *[[The World Factbook]]*, an Macau amo an mayda ikaupat nga gihataasi hin life expectancy ha kalibutan. Dugang pa, mayda ini hataas nga Human Development Index, nga ginranggo hin ika-18 ha kalibutan . An Macau upod han mga girikohi nga rehiyon han kalibutan ngan an GDP per capita by purchasing power parity hiní haruhataas kaysa hin kanan bisan ano nga lain nga nasod ha kalibotan, sumala han World Bank.

Kilalado iní nga amo an nangunguna nga kapital o pamunuan hin panhuygo (o pag-uyag hin panswerte) han kalibotan, nga dako hin paglabaw han iba nga mga syudad/sentro hin panhuygo.

## Etimolohiya
An yanâ nga ngaran nga Tsino () nangangahulogan nga "Lawigan nga Ganghaan". An Macau kilalado gihapon ha Tsinino nga *Haojing* (, nga an literal nga kahulogan "Sisi nga Salamin") o kundi man *Jinghai* (, nga an literal nga kahulogan "Salamín nga Dagat"). An ngaran nga *Macau* ginhunahuna nga tikang han *[[A-Ma nga Templo]]* (), usá nga templo nga gintukod han 1448 nga ginhálad kan Mazu, an dyosa hin mga marinero ngan manaragat. Hin pagkapresiso, an ngaran nga *Macau* nahanunungod han Tsinino nga ngaran "" (), nga buot sidngon "Duruungan ni Mazu", ngan ini nahanungod han mga katubigan nga sapit han Ama nga Templo.

## Kaagi

An kaagi ngan kasaysayan han Macau mabilbilngan han panahon han Dinastiya Qin (221–206 BC), nga diín an rehiyon nga yanâ tinatátag nga Macau nahiilarom han yakan-balaod han Kondado han Panyu County, Prefektura han Nanhai  (an moderno nga Guangdong). An syahan nga nahitalaan nga mga mangurukoy nga Tsino han hiní nga lugar in mga tawo nga namimiling hin darangpanan tikang han mga nanunulong nga mga Mongol han panahon han Salatan nga Song. Ha ilarom han Dinastiya Ming (1368–1644), mga parapangisda o parapanagat binmalhin ha Macau tikang ha Guangdong ngan Fujian. An mga tuminongnong nga tawo han Macau an mga Tanka nga mga katawhan nga nangungukoy hin barko.

Waray magdukag an Macau nga usá nga dako nga panimungto tubtub han pag-ulpot han mga Portuges han ika-16 nga gatostuig. Han 1513, hi Jorge Álvares amo an nagin syahan nga Portuges nga dumuung ha Tsina. Han 1535, in mga Portuges nga negosyante nakakuhà han katungod nga makaduung han ira mga barko ha duruungan han Macau ngan magbuhat hin mga buruhaton pankomersyo, kundi diri an katungod nga magpabilin ha tuna. Han mga 1552–1553, nakakuha hira hin temporaryo nga pagtugot nga tumukod hin mga bodega-bodegahay ha baybayon, basi makapagpamara hin mga baraligyaon nga nahulsan hin tubig han dagat; waray la mag-iha nga nangagtukod hira hin mga balay nga bato palibot han lugar nga yanâ tinatawag nga Nam Van.

### Portuges nga Macau

Han 1557, an mga Portuges nagtúkod hin permanente nga panimungto ha Macau, nga diin nagbáyad hirá hin tinuig nga bayad-hin-pagplite hin 500 ka tael (18.9 nga kilogramo41.6 nga mga libra) hin salapî. An Portuges nagpadayon pagbayad hin tinuig nga bayad tubtub han 1863 basi hirá magpabilin ha Macau.

Han 1564, an Portugal nanguna han komersyo han katundan ngan han India, Hapon, ngan Tsina. Han 1631 ginlimitar han Tsino an Portuges nga komersyo ha Tsina ha duruungan han Macau.

Didâ han ika-17 nga gatostuig, mga 5,000 nga uripon nangungukoy ha Macau, ha dugang hin mga 2,000 nga Portuges ngan 20,000 nga Tsino.

Han nagtitikadamo na nga an mga Portuges nga naninimungto ha Macau basi magbuhat hin komersyo, naghimo hira hin mga demanda hin paglugaríng-nga-pagdumara; kundi waray iní maabtan kutub han dekada han mga 1840. han 1576, gintukod ni Papa Gregorio XIII an Katoliko Romano nga Diosesis han Macau. Han 1583, gintugutan an Portuges ha Macau nga maghimo hin Senado nga mag-aatupag hin mga dirudilain nga mga asunto mahitungod han ira mga sosyal nga ekonomiko nga buruhato ha ilarom hin istrikto nga pagdumara han Tsino nga kagamhanan, kundi waray pagbalhin hin pagsoberano.

## Pinanbasaran