Hayop

**Hayop**, amo an mga *multicellular* ngan *eukaryotic* na mga organismo ilarum san kahadian o *kingdom *'Animalia**'' (na gintatawag liwat na **Metazoa*'). Permanente an pang-ngurte san lawas bisan pa kun  an iba naagi sin proseso na gintatawag na [[metamorphosis]]. Kadam'an san hayop gintatawag na *motile* o nakagkiwa san kalugaringun. Natanan na hayop kinahanglan kumaon san iba na orgnismo para mabuhi (*Heterotroph*).

Kaurugan na [[phylum|phyla]] san hayop nagtikang magkaguwa sa *fossil record* bilang mga marino na species sadton *Cambrian explosion*, mga 542 milyones katuig an nakalabay. Nababahin an mga hayop sin daramo na grupo sugad san: vertebrate ([[tamsi]], [[mammal]], [[ampibyan]], [[reptilia]], [[isda]]); [[Mollusca|mollusc]] ([[bibi (mollusc)|bibi]], [[talaba]], [[kugita]], [[nuos]], [[kuhol]]); [[arthropod]] ([[ulalahipan]], [[diplopoda|bayod]], [[insekto]] o mananap, [[araneae|lawalawa]], tapuso, [[kinis]], [[banagan]], [[pasay]]); [[annelida]] ([[wati]], [[linta]]); [[Porifera|spongha]]; ngan bokya o [[salabay]].

==Kinaiya==
May'ada mga kinaiya an hayop na naiiba san iba na mga butang na may kinabuhi. [[eukaryote|Eukaryotic]] ngan [[multicellular]] an mga hayop na naglalain sa kanra sa mga [[bacteria]] ngan kadam'an san [[protista]]. An hayop amo in [[heterotroph]]ic, ngan gintutunaw an pagkaon sa sulod sa tiyan, na naglalain naman san mga hayop sa mga tanaman ngan [[alga]]e. Nalalain liwat an mga hayop sa tanaman, algae, ngan [[fungus|fungi]] sa kawara nira matugas na *cell wall*. [[motility|Motile]] an natanan na hayop maliban sa dito na *stage* sa kanra kinabuhi. Naagi an [[embryo]] sa haros natanan na hayop sa [[Blastula|blastula stage]], sayo na kinaiya na ekslusibo sa mga hayop.

===Reproduksyon===


Haros natanan na hayop naagi sin durudilain na porma sin [[sexual]] na reproduksyun. May'ada an hayop sin pipira na *specialized* na *reproductive cells*, na naagi sin *meiosis* para magin [[spermatozoon|spermatozoa]] ug magin [[ovum|ova]]. Nagtitig'ub an spermatozoa ngan ova para mabug'os an [[zygote]], na nagiging bag'o na indibiduwal.

Sugad man, daramo na hayop an may kakayahan  sin [[asexual]] na reproduksyon.

===Panginaon===

[[Heterotroph]] an natanan na hayop, karuyag-sidngon an kanra ginkakaon nagtitikang ta sa iba na buhi na butang. Ginlalain-lain an mga hayop sa mga grupo sugad san [[karniboro]], [[erbiboro]], [[omniboro]], ngan *parasitiko*.

==Ebolusyon==

Ginbabanabana na an hayop nagtikang o nag-evolve tikang sa *flagellate* na eukaryote. An gihihirani-i na nabubuhi na ugrupod amo an [[choanoflagellate]], mga *collared flagellate* na nan'iingun san choanocytes san pipira na spongha. Sigun san mga molekular na pag'aram an hayop amo in sakob sa supergroup na gintatawag na  [[opisthokont]], kun diin kagrupo niya an choanoflagellate, [[fungus|fungi]] ngan pipira na parasitik na [[protista]]. 

An una na mga fossil na pwede mag-representar na mga hayop nagkagawas sa *Trezona Formation* sa Trezona Bore, West Central Flinders, South Australia. Ini na mga fossil ginsisiring na mga sinauna na mga spongha. Nahiagiaan ini sa mga bato na may edad na 665-milyones katuig.

An sumunod na posible na giuunahi na mga fossil san hayop nahiagian san pagtangpus san [[Precambrian]], mga 610 milyones katuig an nakalabay, ngan kilala na *Ediacaran* o *Vendian biota*. Kudi makuri ini idugtung san mga nasunod na mga fossils. An iba sini na represeentar na ninuno o ginikanan san mga moderno na phyla pero lain na grupo, ngan posible liwat na diri ini hayop mismo.
Lain pa sini, kadam'an san mga nahihibaruan na mga phyla san hayop, tigda nagkagawas sa *Cambrian period*, mga 542 milyones katuig an nakalabay. Gintatawag ini san iba na [[Cambrian explosion]], tungod san tigda ngan malaksi na pagdaramo san grupo san hayop ug an pagbag'o san kondisyon na nagin posible an *fossilization*.

==Kasaysayan san Pagklaklasipika==
Gin tunga ni [[Aristotle]] an may kinubuhi ngadto sa hayop ngan tanaman, ngan ginsundan ini ni [[Carolus Linnaeus]] (Carl von Linné) san una na *hierarchical* na klasipikasyon. Tikang siton, gintikangan san mga *biologists* an pagtan'aw san mga ebolusyunaryo na relasyon san mga organismo.

Sa orihinal na paagi ni Linnaeus, may ada tulo na ginhadian an hayop, ngan ginbahinbahin ngadto sa *classes* san [[ulod|Vermes]] o ulod, [[mananap|Insecta]] o mananap, [[isda|Pisces]] o isda, [[ampibyan|Amphibia]], [[tamsi|Aves]] o katamsihan, ngan [[mamalya|Mammalia]]. An urhi na upat yana gintig'ob nadto sa *phylum Chordata*, ngan an iba ginbahinbahin ngadto san iba-iba na grupo.

==Pinanbasaran==


==Bibliograpiya==
* Claus Nielsen *Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla*. — 3rd ed. — New York: [[Oxford University Press]], 2012. — 402 p. — ISBN 978-0-19960602-3
* Knut Schmidt-Nielsen. *Animal Physiology: Adaptation and Environment''. (5th edition). Cambridge University Press, 1997.

## Mga sumpay ha gawas

* 
* 
* Tree of Life Project
* Animal Diversity Web – University of Michigan's database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information.
* ARKive  – multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK.
* The Animal Kingdom 
* Scientific American Magazine (December 2005 Issue) – Getting a Leg Up on Land About the evolution of four-limbed animals from fish.