open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chordata

**Chordata** (*Chordata*) in uska phylum han Animalia. An phylum nga Chordata naglalakip hin 63641 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life. An **Chordata** amo an grupo han hayop nga linalakipan han ngatanan nga betebrado ngan an mga haragni nga mga imbertebrado. Nahitampo hira mahitungod nga ha usa ka bahin ha ira kinabuhi, nagkamayda hira hin notokordo.

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Primata

An **primata** (*Primates*) in uska ordo han Mammalia. An Primates in nahilalakip ha classis nga Mammalia, phylum nga Chordata, ngan regnum nga Animalia. An ordo nga Primates in naglalakip hin 249 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life.

An mga primata amo an grupo han mga mamalya nga kaupod an ngatanan nga lemur, amo, upod an tawo.

## Kladograma
An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Pinanbasaran




## Padugang nga barasahon

* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Primate Info Net
* Primates at Animal Diversity Web
* Primate Research Institute, Kyoto University
* High-Resolution Cytoarchitectural Primate Brain Atlases
* EUPRIM-Net: European Primate Network
* PrimateImages: Natural History Collection
* Tree of Life web project 

## Mga sumpay ha gawas
Arthropoda

An **Arthropoda** amo an mga imbertebrado nga mayda matig-a nga alukaha na nagpuputos han lawas, may'ada *segmented* nga lawas, ngan magpadis na *jointed appendages*. Ginsasakop sini an mga sugad san mga insekto, arachnida, ulalahipan, ngan mga *[[crustaceans]]*.

**Arthropoda** (*Arthropoda*) in uska phylum han Animalia. An phylum nga Arthropoda naglalakip hin 924796 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life.

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Pinanbasaran




### Bibliograpiya
*
*

## Mga sumpay ha gawas

* 
* Venomous Arthropods  chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
* Arthropods - Arthropoda  Insect Life Forms
Insektó

An mga **insektó** o **mananap** amo an mga arthropoda, mayda matig-a nga *exoskeleton*, tulo ka bahin han lawas, tulo nga padis nga tiil, kumpuwesto nga mga mata, ngan duha ka antena.

**Insecta** in uska classis han Arthropoda. An Insecta in nahilalakip ha phylum nga Arthropoda, ngan regnum nga Animalia. An classis nga Insecta naglalakip hin 817302 ka mga species, sumala ha Catalogue of Life.

## Ebolusyon
 
Diri malinaw an ebolusyonario na relasyon san mananap sa iba nga hayop. Una na igingrupo san mga bayod ngan ulalahipan,  kudi an ebidensya napabor na mas harani na uropod an mananap sa mga *[[crustacean]]s*. 
Sa *[[Pancrustacea]] theory*, an mananap, kaupod an Remipedia ngan  Malacostraca, nahisasakob sin sayo nga *clade*. An iba nga pantuna na *arthropods*, sugad san ulalahipan, bayod, scorpion ngan lawalawa, danay maaalahan na insekto tungod kay nag'iringun an kalawas, ngan parepareho may  *jointed exoskeleton*. Kudi sa harani na eksaminasyon, maiimod an pagkakaibalabi na an pagkakayaon onum na siki san mga insekto o mananap.

## Ilarom nga taxa

* Archaeognatha
* Blattodea  (bangka)
* Coleoptera (bolugungbugong; bagang, aninipot)
* Dermaptera 
* Diptera (langaw, bulagak, namok, noknok, tambayokyok)
* Embioptera
* Ephemeroptera
* Grylloblattodea
* Hemiptera (sudlot, tayangaw)
* Hymenoptera (tigasaw, alimbubuyog, ligwan, lapinig)
* Isoptera (anay)
* Lepidoptera (alibangbang, kakanog)
* Mantodea (Baying)
* Mantophasmatodea
* Mecoptera
* Megaloptera
* Neuroptera (tambaboy -*English ant-lion*)
* Odonata (alidongdong)
* Orthoptera (apan; balang, ngiyangiya, budlo)
* Phasmida
* Phthiraptera (kuto, lusa)
* Plecoptera
* Psocoptera
* Raphidioptera
* Siphonaptera (garapata)
* Strepsiptera
* Thysanoptera
* Trichoptera
* Zoraptera
* Zygentoma

## Dibersidad o Pagkadurudilain

Gin-eestima na maabot sa 5.5 ka-milyones na specie may'ada an insekto o manannap, ngan maabot 1.5 milyones na sa yana an ginkilala ngan ginngaranan, ngan nadudug'ngan pa ini sa kada tuig. Sa yana, may ada na 24 ordo an mga insekto, ngan gindodomina ini sin 4 na na ordo; an Coleoptera, Diptera, Hymenoptera ngan Lepidoptera.

## Pinanbasaran





## Mga sumpay ha gawas

* Insects of North America
* Overview of Orders of Insects
* 
* A Safrinet Manual for Entomology and Arachnology SPC
* Tree of Life Project  – Insecta, Insecta Movies 
* ''Insects of Brazil'' 
* Insect Morphology  Overview of insect external and internal anatomy
* Fossil Insect Database  International Palaeoentological Society
* UF Book of Insect Records 
* InsectImages.org 24,000 high resolution insect photographs
* BBC Nature:  Insect news, and video clips from BBC programmes past and present.
* The Nature Explorers  Many insect video clips.
Stephen Hawking

Hi **Stephen William Hawking** (8 Enero 1942 - 14 Marso 2018) amo an usa ka Briton nga pisiko teyoretista.
Espada

An **espada** amo an usa ka matais ngan matarom nga puthaw nga gingagamit pagutod ngan pagbalbag ha kadam-an nga sibilisasyon han kalibutan.

## Mga reperensya
;Pinanbasaran

;Bibliograpiya

* Allchin, F.R. in *South Asian Archaeology 1975: Papers from The Third International Conference of The Association of South Asian Archaeologists In Western Europe, Held In Paris* (December 1979) edited by J.E.van Lohuizen-de Leeuw. Brill Academic Publishers, Incorporated. 106–118. ISBN 90-04-05996-2.
* Prasad, Prakash Chandra (2003). *Foreign Trade and Commerce In Ancient India*. Abhinav Publications. ISBN 81-7017-053-2.
* Edgerton; et al. (2002). *Indian and Oriental Arms and Armour*. Courier Dover Publications. ISBN 0-486-42229-1.
* Withers, Harvey J S;(2006). *World Swords 1400–1945*. Studio Jupiter Military Publishing . ISBN 0-9545910-1-1.
* Naish, Camille (1991). *Death Comes to The Maiden: Sex and Execution, 1431–1933*. Taylor & Francis Publishing. ISBN 0-415-05585-7.
* Burton, Richard F (2008).*The Book of The Sword*. Cosimo, Inc. ISBN 1-60520-436-6.
* 
* Wertime, Theodore and Muhly, J. D.(1980) eds.*The Coming of The Age of Iron*. Yale University Press. ISBN 0-300-02425-8 .
* Kirkland, J.Michael (2006). *Stage Combat Resource Materials: A Selected and Annotated Bibliography*. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-30710-5.
* 
* Green, Thomas A. (2001). *Martial Arts of The World: An Encyclopedia*.V.1. ABC-CLIO. ISBN 1-57607-150-2.
*
* Smith‏, William (1843). *A dictionary of Greek and Roman antiquities*. Michigan University Press.
* Comnena, Anna. (1928). *The Alexiad.* Ed. and trans. Elizabeth A. Dawes. London: Routledge. Available at the Internet History Sourcebook
Musika elektronika

An **Musika elektronika** amo an musika nga nagamit hin mga dekuryente nga gamit musika ngan dekuryente nga teknolohiya musika ha iya paghimo.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya

* 
* 
* 
* 
* .
* .
* . (archive on 10 Marso 2011)
* 
* 
* . Guide ID: A520831 (Edited).
* 
*
* 
* 
* . (Online reprint , NASA Ames Research Center Technical Memorandum facsimile 2000.
* .
*  (Originally published: New York: Twayne, 1998)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* .
* 
* .
* .
* .
* . (First published in German in Melos 39 (January–February 1972): 42&ndash;44.)
* .
* 
* 
* 
* 
*  (Excerpt exist on History of Experimental Music in Northern California )
* 
* 
*
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
*  Abstract.
* 
* .
* 
* 
* .
* .
* .
* . (archive at webcitation.org)
* .
* .
* .
* 
* .
* 
* 
* .
* 
*
* 
* .
* .
* .
* . English version as . Second English version as .
* 
* .
* 
* .
* .
* 
* 
* 
* . Also published in German, as 
* 
* .
* .
* .
* 
* .
* .
* 
* 
* 
* 
* 

## Padugang nga barasahon

* 
* Best of Electronic Music Podcasts/Eurock Live 
* A. Patterson Light & Sound by Mikhail Chekalin, itunes.apple.com Best of Electronic Music
* 
* Dorschel, Andreas, Gerhard Eckel, and Deniz Peters (eds.) (2012). *Bodily Expression in Electronic Music: Perspectives on Reclaiming Performativity*. Routledge Research in Music 2. London and New York: Routledge. ISBN 978-0-415-89080-9.
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* .
*  (US title, )
* 
* 
* 
* 
* Strange, Allen (1983), *Electronic Music: Systems, Technics, and Controls*, second ed., : W.C. Brown Co. ISBN 0-697-03602-2

* 

## Mga sumpay ha gawas

*A timeline of electronic music 
*A chronology of computer and electronic music 
*'120 Years of Electronic Music'  History of electronic musical instruments 1880 to present day
*Art of the States: electronic  Small collection of electronic works by American composers
*CSIRAC  The Computation Laboratory at the University of Melbourne's Dept of Computer Science and Software Engineering
*Electronic Music Foundation
*small EDM collection
*Computer Music Center
*Eurock (Webzine / Musicians & Producers Pioneers of Euro Electronic Space, Progressive, Experimental Music)
Rock

An **musika nga rock** amo an sikat nga mga musika nga agsob gintutukaran han gitara nga dekuryente, gitara nga bass, bombo, ngan kanta.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon ngan pamation
* 
* 
* Robinson, Richard. *Pop, Rock, and Soul*. New York: Pyramid Books, 1972. Without ISBN
* Rockwood, Perry F. *Rock Music or Rock of Ages?* Halifax, N.S.: People's Gospel Hour, [198-?]. Without ISBN
* 
* Szatmary, David P. *Rockin' in Time: a Social History of Rock-and-Roll*. Third ed. Upper Saddle River N.J.: Prentice-Hall, 1996. xvi, 320 p., ill., mostly with b&w photos. ISBN 0-13-440678-8

## Mga sumpay ha gawas

*
Kanta

Ha musika, iton **kanta** in uska komposisyon hin boses o mga boses, nga ginbubuhat pinaagi hin pag-aawit.  Ini liwat in puydi tumudlok ha uska komposisyon hiton instrumento panmusika, partikular ha kolokyal nga Amerikano nga Kaingles. It uska koral o bokal nga karantahon in puydi maglakip hin mga instrumento panmusika, o puydi liwat waray, sugad han kaso han mga karantahon a cappella. An mga liriko (mga pulong) hit mga karantahon in agsob masiday, maangay. Ini liwat in puydi magin relihiyosa o hayahay nga prosa.

Iton karantahon in puydi para ha solo nga magkaranta, duwet, triyo, o durudamo nga nagamit hit durudamo nga mga boses. Iton karantahon nga may-ada labaw usa nga boses ha usa nga arte in kinokonsidera nga mga buhat koral.  Iton mga karantahon in haluag nga ginbabahin ha damo nga dirudilain nga mga porma, depende ha kriterya nga gingamit.  Usa nga dibisyon in namumutnga ha "karantahon nga arte", "karantahon nga pop", ngan "karantahon nga tuminongnong".  Ha iba nga pamaagi hin klasipikasyon in pinaagi hin panuyuan (sagrado ngan sekular), o istilo (sayaw, ballad, Lied, ngbp), o panahon han gintikangan (Renasimyento, Kontemporaryo, ngbp.).

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*Marcello Sorce Keller (1984), "The Problem of Classification in Folksong Research: a Short History", Folklore, XCV, no. 1, 100- 104.
Simponiya

An **Simponiya** amo an usa ka komposisyon musika nga agsob gintutukar han orkestra.

## Pinanbasaran

## Mga pagkukuhaan

* 
* 
* Battisti, Frank L. 2002. *The Winds of Change: The Evolution of the Contemporary American Wind Band/Ensemble and Its Conductor*. Galesville, MD: Meredith Music Publications. ISBN 9780634045226.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Grimley, Daniel M. 2013. "Symphony/Antiphony: Formal Strategies in the Twentieth-Century Symphony". In *The Cambridge Companion to the Symphony*, edited by Julian Horton, 285–310. Cambridge Companions to Music. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 9781107469709.
* 
* Hopkins, Antony. 1981. *The Nine Symphonies of Beethoven*. London: Heinemann.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
*Rhodes, Stephen L. 2007. "20th Century Repertoire " (accessed 3 January 2015)
* Rosen, Charles. 1997. *The Classical Style: Haydn, Mozart, Beethoven*, expanded edition.  London: Faber and Faber; New York: W. W.  Norton. ISBN 9780571192878 (Faber and Faber, cloth); ISBN 9780571228126 (Faber and Faber, pbk); ISBN 9780393040203 (Norton, cloth); ISBN 9780393317121 (Norton, pbk).
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Vande Moortele, Steven. 2013. "'Two-dimensional' Symphonic Forms: Schoenberg's Chamber Symphony, Before and After". In *The Cambridge Companion to the Symphony*, edited by Julian Horton, 268–84. Cambridge Companions to Music. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 9781107469709.
* 

## Padugang nga barasahon
* 

## Mga sumpay ha gawas

* A Chronology of the Symphony 1730-2005 A list of selected major symphonies composed 1800-2005, with composers of 18th century symphonies
* The Symphony - Interactive Guide 
*  A fairly detailed list of symphonists, mostly active after 1800 - Part 1 
*  A fairly detailed list of symphonists, mostly active after 1800 - Part 2 
*  A fairly detailed list of symphonists, mostly active after 1800 - Part 3 
*  A fairly detailed list of symphonists, mostly active after 1800 - Part 4
Arko

An **arkó** amo an abrehan o surudlan han usa ka istruktura nga nakurbada it bawbaw.

## Mga reperensya
; Pinanbasaran

* 
* 
* 
* 
*  pp.&nbsp;27–8

## Mga sumpay ha gawas

* NOVA: Physics of Stone Arches
* InteractiveTHRUST
* DIYinfo.org's Constructing Brick Arches Wiki - A wiki on how to construct brick arches around the house
* DIYinfo.org's Constructing Timber Framed Arches Wiki - Similar to the brick arches but extra information for timber arches
Panguna nga ihap

Ha matematika, an **panguna nga ihap**, **primo nga ihap** o **numero primo** amo an natural nga ihap nga mayda eksakto nga duduha la nga natural nga ihap nga puydi pantunga: 1 ngan iya kalugaringon. An siyahan nga karuhaan kaglima nga primo nga ihap amo an:

    2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97.
Makina nga ginpapaalisngawan

An **makina nga ginpapaalisngawan** amo an makina nga nagamit-hin-paso para makahimo hin buhat mekanikal tikang ha aso han kaladkad nga tubig.

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya
* 
* 
* 
* 
* Robinson, Eric H. "The Early Diffusion of Steam Power" *Journal of Economic History* Vol. 34, No. 1, (March 1974), pp.&nbsp;91–107
* Rose, Joshua. *Modern Steam Engines* (1887, reprint 2003)
* Stuart, Robert, ''A Descriptive History of the Steam Engine'' (London: J. Knight and H. Lacey, 1824.)
* Van Riemsdijk, J. T. *Pictorial History of Steam Power* (1980)

## Padugang nga barasahon
*    An engineering handbook widely used by those involved with various types of boilers.  Contains numerous illustrations, graphs and useful formulas.  Contains a history of the steam engine.

## Mga sumpay ha gawas

*

*Animated engines – Illustrates a variety of engines
*Howstuffworks - "How Steam Engines Work"
*Video of the 1900 steam engine aboard paddle steamer Unterwalden
Pagritrato

An **pagritrato** o **fotograpiya** amo an pamaagi, buruhaton ngan arte han pagkuha han diri nakiwa ug nakiwa nga mga litrato ha pamaagi hin pagkuha hin radyasyon ha sensitibo nga materyales sugad han *photographic film* o *electronic sensor*.

## Padugang nga barasahon

### Patikang
**Photography. A Critical Introduction* [Paperback], ed. by Liz Wells, 3rd edition, London [etc.]: Routledge, 2004, ISBN 0-415-30704-X

### Kasaysayan
* *A New History of Photography*, ed. by Michel Frizot, Köln : Könemann, 1998
* Franz-Xaver Schlegel, *Das Leben der toten Dinge – Studien zur modernen Sachfotografie in den USA 1914–1935*, 2 Bände, Stuttgart/Germany: Art in Life 1999, ISBN 3-00-004407-8.

### Mga buhat reperensya
* 
* Hans-Michael Koetzle: *Das Lexikon der Fotografen: 1900 bis heute*, Munich: Knaur 2002, 512 p., ISBN 3-426-66479-8
* John Hannavy (ed.): *Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography*, 1736 p., New York: Routledge 2005 ISBN 978-0-415-97235-2
* Lynne Warren (Hrsg.): *Encyclopedia of Twentieth-Century Photography*, 1719 p., New York, NY [et.] : Routledge, 2006
* *The Oxford Companion to the Photograph*, ed. by Robin Lenman, Oxford University Press 2005
* "The Focal Encyclopedia of Photography", Richard Zakia, Leslie Stroebel, Focal Press 1993, ISBN 0-240-51417-3

### Iba nga libro
* *Photography and The Art of Seeing* by Freeman Patterson, Key Porter Books 1989, ISBN 1-55013-099-4.
* *The Art of Photography:* An Approach to Personal Expression by Bruce Barnbaum, Rocky Nook 2010, ISBN 1-933952-68-7.
* *Image Clarity: High Resolution Photography* by John B. Williams, Focal Press 1990, ISBN 0-240-80033-8.

## Mga sumpay ha gawas

*
* World History of Photography  From The History of Art.
* Daguerreotype to Digital: A Brief History of the Photographic Process From the State Library & Archives of Florida.
* Photography Changes Everything  is a collection of original essays, stories and images—contributed by experts from a spectrum of professional worlds and members of the project's online audience—that explore the many ways photography shapes our culture and our lives, by the Smithsonian Institution.
Blues

An **blues** amo an ngaran nga ginhatag para ha mga musika nga ginhimo han komunidad Aprikano-Amerika ha Salatan han Estados Unidos ha kataposan han ika 19 siglo.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* 
* Bransford, Steve. "Blues in the Lower Chattahoochee Valley" *Southern Spaces* 2004
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Padugang nga barasahon
* Brown, Luther. "Inside Poor Monkey's", *[[Southern Spaces]]*, 22 Hunyo 2006.
* Dixon, Robert M.W., and John Godrich (1970). *Recording the Blues*. London: Studio Vista. 85 p., amply ill. SBN 289-79829-9
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* Welding, Peter, and Toby Brown, jt. eds. (1991). *Bluesland: Portraits of Twelve Major American Blues Masters*, in series, *Dutton Book[s].* New York: Penguin Group. 253, [2] p., ill., chiefly with b&w photos. ISBN 0-525-93375-1

## Mga sumpay ha gawas

* 
* The American Folklife Center's Online Collections and Presentations
* American Music: An almost comprehensive collection of historical blues recordings.
* The Blues Radio Series 
* The Blue Shoe Project - Nationwide (U.S.) Blues Education Programming
* "The Blues", documentary series by Martin Scorsese, aired on PBS
* The Blues Foundation
* The Delta Blues Museum
* The Music in Poetry&nbsp;– Smithsonian Institution lesson plan on the blues, for teachers
* American Music: Archive of artist and record label discographies
Inadman

An may **inadman** amo an nabaro o maaram magbasa ngan magsurat, danay gindugangan hin maaram mamati ngan magyakan.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* UNESCO Literacy Portal
* UNESCO Effective Literacy Practice Database
* 
* Literacy Assessment
* The National Strategies for Primary Literacy 
* The Digital Archive of Literacy Narratives 
* National Literacy Trust
* List of countries by literacy rate List of Countries by literacy rate.
Anime

**Anime** an hinapon han animasyon o kartun. Ha iba nga nasod, an pulong nga "anime" natudlok han animasyon nga tikang ha Hapon. Pero ha Hapon, an anime natudlok ha ngatanan nga animasyon.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
Animasyon

An **animasyon** amo an madagmit nga pagpakita han sunod-sunod nga imahe han 2-D o 3-D nga arte nga buhat o posisyon modelo para makapagpakita hin ilusyon han pagkiwa.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Anderson, Joseph and Barbara, "The Myth of Persistence of Vision Revisited", ''Journal of Film and Video'' , Vol. 45, No. 1 (Spring 1993): 3-12
* Culhane, Shamus, *Animation Script to Screen*
* Laybourne, Kit, *The Animation Book*
* Musa, S; Ziatdinov, R; Griffiths, C. (2013). Introduction to computer animation and its possible educational applications. In M. Gallová, J. Gunčaga, Z. Chanasová, M.M. Chovancová (Eds.), New Challenges in Education. Retrospection of history of education to the future in the interdisciplinary dialogue among didactics of various school subjects (1st ed., pp.&nbsp;177–205). Ružomberok, Slovakia: VERBUM – vydavateľstvo Katolíckej univerzity v Ružomberku.
* Ledoux, Trish, Ranney, Doug, & Patten, Fred (Ed.), *Complete Anime Guide: Japanese Animation Film Directory and Resource Guide*, Tiger Mountain Press 1997
* Lowe, Richard & Schnotz, Wolfgang (Eds) *Learning with Animation. Research implications for design* Cambridge University Press, 2008
* Masson, Terrence, ''CG101: A Computer Graphics Industry Reference'' Unique and personal histories of early computer animation production, plus a comprehensive foundation of the industry for all reading levels. ISBN 978-0-9778710-0-1
* Serenko, Alexander, [The development of an instrument to measure the degree of animation predisposition of agent users], Computers in Human Behavior Vol. 23, No. 1 (2007): 478-495.
* Thomas, Frank and Johnston, Ollie, *[[Disney Animation: The Illusion of Life]]*, Abbeville 1981
* Walters, Faber and Helen (Ed.), *Animation Unlimited: Innovative Short Films Since 1940*, HarperCollins Publishers, 2004
* Williams, Richard, *[[The Animator's Survival Kit]]* ISBN 978-0-571-20228-7
* Bob Godfrey and Anna Jackson, 'The Do-It-Yourself Film Animation Book' BBC Publications 1974 ISBN 978-0-563-10829-0 Now out of print but available s/hand through a range of sources such as Amazon Uk.
* Lawson, Tim and Alisa Persons. *[[The Magic Behind the Voices]]*: A Who's Who of Cartoon Voice Actors. University Press of Mississippi. 2004. (A history of cartoon voice-overs and biographies and photographs of many prominent animation voice actors.)
* Ball, R., Beck, J., DeMott R., Deneroff, H., Gerstein, D., Gladstone, F., Knott, T., Leal, A., Maestri, G., Mallory, M., Mayerson, M., McCracken, H., McGuire, D., Nagel, J., Pattern, F., Pointer, R., Webb, P., Robinson, C., Ryan, W., Scott, K., Snyder, A. & Webb, G. (2004) *Animation Art: From Pencil to Pixel, the History of Cartoon, Anime & CGI*. Fulhamm London.: Flame Tree Publishing. ISBN 978-1-84451-140-2
* 
*  

## Mga sumpay ha gawas

* 

* 
* The making of an 8-minute cartoon short
* "Animando" , a 12-minute film demonstrating 10 different animation techniques (and teaching how to use them).
Desastre natural

An **desastre natural** amo an epekto han natural nga kadelikadohan sugad han baha, bulkan, linog nga nagkakamayda hin kalugian, naruruba it kapaligiran, ngan namamatay.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*  Worldwide news site focused on natural disasters, mitigation and climate changes news
* 
* 
* 
*  US news site focused on disaster-related news.
*  Includes country profiles, disaster profiles and a disaster list.
* 
*
Tambuburay

An **tambuburay**, **tarimbuburay**, **talimbuburay** o **alidongdong** amo an mananap nga sakop han orden Odonata, ubos-na-orden *Epiprocta* o, kun istriktohon, ha infraorden *Anisoptera*. An ***Anisoptera*** in uska genus han Magnoliopsida. An *Anisoptera* in nahilalakip ha familia nga Dipterocarpaceae. 

An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

## Pinanbasaran





## Mga sumpay ha gawas
Alibangbang

An **alibangbáng** amo an mananap ha orden Lepidoptera. Kakanog naman an tawag sa dako na alibangbang. May pako na dagko ngan makulay an mga alibangbang.

An mga alibangbang nababahin sa *superfamily Papilionoidea*, *superfamily Hesperioidea* ngan *superfamily Hedyloidea*.

An giaagapi na *fossil* san alibangbang na-petsa sadton *mid-Eocene epoch*, 40–50 milyon katuig an nakalabay.

## Mga kasarigan
Pagdedentista

An **pagdedentista** amo an buruhaton han doktor han pag-aalaga ngan pagtatambal hin mga sakit hit ngipon. It tawag ha nagbubuhat ini amo an dentista.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
Datu Anggal Midtimbang

An **Datu Anggal Midtimbang** amo an usa ka bungto ha lalawigan han  ha nasod Pilipinas.

## Mga Baranggay
An Datu Anggal Midtimbang ginbahin ngadto hin pito (7) nga mga baranggay.

* Adaon
* Brar
* Mapayag
* Midtimbang (Pob.)
* Nunangan (Nunangen)
* Tugal
* Tulunan

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*
Nikotina

An **nikotina** amo an alkaloid nga mabibilngan ha banay nightshade han tanom (Solanaceae) nga mayda banabana nga 0.6 ngadto ha 3.0% han mamara nga timbang han tabako, nga mayda nanhitabo nga biosynthesis ha mga ugat, ngan natirok ha iya mga dahon.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

*
*
*
*
*
*
*National Institute on Drug Abuse
*Erowid information on tobacco

## Mga sumpay ha gawas

*Description of nicotine mechanisms
*Erowid Nicotine Vault : Nicotine Material Safety Data Sheet
*
*CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
Mangudadatu

An **Mangudadatu** amo an usa ka bungto ha lalawigan han  ha nasod Pilipinas.

## Mga Baranggay
An **Mangudadatu** ginbahin ngadto hin walo (8) nga mga baranggay.

* Daladagan
* Kalian
* Luayan
* Paitan
* Panapan
* Tenok
* Tinambulan
* Tumbao

## Mga Sumpay ha Gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
*2000 Philippine Census Information 
*
Sibutu

An **Sibutu** amo an usa ka bungto ha lalawigan han Tawi-Tawi ha nasod Pilipinas.
## Mga Baranggay
An **Sibutu** ginbahin ngadto hin napulo kag-unom (16) nga mga baranggay.

*Ambutong Sapal
*Datu Amilhamja Jaafar
*Hadji Imam Bidin
*Hadji Mohtar Sulayman
*Hadji Taha
*Imam Hadji Mohammad
*Ligayen
*Nunukan
*Sheik Makdum
*Sibutu (Pob.)
*Talisay
*Tandu Banak
*Taungoh
*Tongehat
*Tongsibalo
*Ungus-Ungus
Northern Kabuntalan

An **Northern Kabuntalan** amo an usa ka bungto ha lalawigan han  ha nasod Pilipinas.

## Mga Baranggay
An **Northern Kabuntalan** ginbahin ngadto hin napulo kag-usa (11) nga mga baranggay.

* Balong
* Damatog
* Gayonga
* Guiawa
* Indatuan
* Kapimpilan
* Libungan
* Montay
* Paulino Labio
* Sabaken
* Tumaguinting

## Mga Sumpay ha Gawas
* Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippine Census Information 
*
Bibliyá

An **bibliyá**  amo an sentro nga basahon ha pagtotoo han Kristiyanismo ngan Judaismo.

## Mga kasarigan

* *interwiki [[:en:Bible translations into the languages of the Philippines]]*
David Hilbert

Hi **David Hilbert** (Enero 23, 1862 – Pebrero 14, 1943) amo an usa ka Aleman nga matematiko. Damo an nayakan nga usa hiya ha mga impluwensiya nga matematiko han ika 19 siglo ngan unhan ika 20 siglo.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
### Panguna nga literatura ha Iningles nga paghubad
* Ewald, William B., ed., 1996. *From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics*, 2 vols. Oxford Uni. Press.
** 1918. "Axiomatic thought," 1115–14.
** 1922. "The new grounding of mathematics: First report," 1115–33.
** 1923. "The logical foundations of mathematics," 1134–47.
** 1930. "Logic and the knowledge of nature," 1157–65.
** 1931. "The grounding of elementary number theory," 1148–56.
** 1904. "On the foundations of logic and arithmetic," 129–38.
** 1925. "On the infinite," 367–92.
** 1927. "The foundations of mathematics," with comment by Weyl and Appendix by Bernays, 464–89.
* Jean van Heijenoort, 1967. *From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879–1931*. Harvard Univ. Press.
* 
* 
*  - an accessible set of lectures originally for the citizens of Göttingen.
* 

### Segundarya nga literatura
*, available at Gallica. The "Address" of Gabriel Bertrand of 20 Disyembre 1943 at the French Academy: he gives biographical sketches of the lives of recently deceased members, including Pieter Zeeman, David Hilbert and Georges Giraud.
* Bottazzini Umberto, 2003. *Il flauto di Hilbert. Storia della matematica*. UTET, ISBN 88-7750-852-3
* Corry, L., Renn, J., and Stachel, J., 1997, "Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute," *Science 278*: nn-nn.
* Dawson, John W. Jr 1997. *Logical Dilemmas: The Life and Work of Kurt Gödel*. Wellesley MA: A. K. Peters. ISBN 1-56881-256-6.
* Folsing, Albrecht, 1998. *Albert Einstein*. Penguin.
* Grattan-Guinness, Ivor, 2000. *The Search for Mathematical Roots 1870-1940*. Princeton Univ. Press.
* Gray, Jeremy, 2000. *The Hilbert Challenge*. ISBN 0-19-850651-1
* 
* Mehra, Jagdish, 1974. *Einstein, Hilbert, and the Theory of Gravitation*. Reidel.
* Piergiorgio Odifreddi, 2003. *Divertimento Geometrico - Da Euclide ad Hilbert*. Bollati Boringhieri, ISBN 88-339-5714-4. A clear exposition of the "errors" of Euclid and of the solutions presented in the *Grundlagen der Geometrie*, with reference to non-Euclidean geometry.
* Reid, Constance, 1996. *Hilbert*, Springer, ISBN 0-387-94674-8. The definitive English-language biography of Hilbert.
* 
* Sauer, Tilman, 1999, "The relativity of discovery: Hilbert's first note on the foundations of physics," *Arch. Hist. Exact Sci.* 53: 529-75.
* Sieg, Wilfried, and Ravaglia, Mark, 2005, "Grundlagen der Mathematik" in Grattan-Guinness, I., ed., *Landmark Writings in Western Mathematics*. Elsevier: 981-99. (in English)
* Thorne, Kip, 1995. *[[Black Holes and Time Warps|Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy]]*,  W. W. Norton & Company; Reprint edition. ISBN 0-393-31276-3.
Sakit

An **sakit** amo an diri maupay nga kondisyon han usa ka organismo nga nakakapugong ha kamaupay han pagandar han lawas nga agsob may nagpapakita nga sintomas.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*Health Topics, MedlinePlus descriptions of most diseases, with access to current research articles.
*OMIM Comprehensive information on genes that cause disease at Online Mendelian Inheritance in Man
*CTD The Comparative Toxicogenomics Database is a scientific resource connecting chemicals, genes, and human diseases.
*NLM Comprehensive database from the US National Library of Medicine
*Health Topics A-Z, fact sheets about many common diseases at Centers for Disease Control
*The Merck Manual containing detailed description of most diseases
*Report: ''The global burden of disease'' from World Health Organization (WHO), 2004
*Free online health-risk assessment by Your Disease Risk at Washington University in St Louis
Sergio Esteban Velez

Hi **Sergio Esteban Velez Pelaez**, kilala liwat nga El Niño Poeta (natawo March, 1983 ha Medellin, Colombia) usa nga Colombiano nga nobelista, manunurat hin haglipot nga susumaton, ngan journalista.  Nagdaog hiya hin Pasidungog “Nacional de Poesia ha 2005.
Ecser

An **Ecser** (ha Slovak: **Ečer**) usa nga baryo ha kondado han Pest, ha Budapest nga metropolitano nga kahaluag, Hungarya.

## Nahamutang

An **Ecser** () nahamutang ha timugan tikang ha Budapest, harani han Panlangyaw nga Luparan han Ferihegy. An hagrani nga mga gin-uukyan amo an Maglód, Vecsés, Gyömrő ngan Üllő. An M0 nga dalan hin auto naagi hin harani han baryo.  An baryo nahamutang dida han linea han riles nga (Budapest-Újszász-Szolnok). Mayda ini Slovak nga kagamyan nga populasyon.

## Kaagi

An syahan nga sinurat nga kasaysayan han Ecser tikang han Disyembre 15 1315, bisan man kon an baryo dida na tikang han 896, han pag-ulpot hin mga Magyar ngada han yana nga nasod. Sumala hin usa nga leyenda, an ngaran han baryo ginhatag han Gran Prinsipe nga hi Árpád han Hungaryano nga mga tribo.  Han pagpaki-ana niya han ngaran han puy-anan nga diin inmundang hiya pagpahuway, an mga tawo dida waray makasumat ha iya han ngaran, amo nga sinmiring hi Árpád ha ira nga: tawaga ini nga lugar sunod hini nga ‘oak’ nga kahoy (Hungaryano *cser*).
Han panahon han Ottoman nga Turko nga pagdominante (1526-1686) nawara an baryo, labi na han katapos han pagpalibot han harani nga Buda. Inmuli la an mga molupyo dida han 1699. Mga napulo kag usa nga sundalo tikang ha Ecser inmaway dida han Gyera hin Paglugaring ni Rákóczi (1703-1711). Han syahan nga bahin han mga 1700 an tag-iya han baryo nga Konde Antal Grassalkovich nagdara ngada hin mga Slovak nga mga molupyo.

## Kilalado

An nahabilin nga monumento hini nga baryo amo an simbahan Katolika Romana tikang han 1740. 

Dida han baryo mayda kilalado nga sayaw folkloriko nga tinatawag nga ‘Kasal ha Ecser’ (*Ecseri lakodalmas*).

Dida han eskudo makikit-an an simbahan, an sayaw fokloriko ngan an *oak* nga kahoy, an tulo nga mga importante nga tigaman han baryo.

### Mga kilalado nga tawo tikang ha Ecser

* Párvusz *(Norbert Kiss)* (*1981) - grafiko nga artista
* Zoltán Trepák (*1977) - propesyonal nga basketbolista

## Mga kaduha nga bungto han Ecser

An mga magkakaduha nga bungto han Ecser:
*  Zlaté Klasy (Slovakia)
*  Kumbağ (Turkey)

## Galeriya



Image:Ecseri 151.jpg|An simbahan Katolika han Ecser
Image:Ecseri 154.jpg|Usa nga bilinggwal nga pagpa-uswag nga plaka ha pagultan han Ecser
Image:Ecseri 158.jpg|An Slovako nga kapilya
Image:Ecseri 171.jpg|An monumento han Ikaduha nga Pangkalibutan nga Gyera
Image:Ecseri 159.jpg|An balay ha kaagi han Ecser
Image:Ecseri 156.jpg|Korte hin daan nga balay
Image:Ecseri 168.jpg|An parke upod an simbahan
Image:Ecseri 175.jpg|Ngaran hin karsada--lamisa ha Pungtod Kálvária
Image:Ecseri 178.jpg|An "burgo" han Ecser, murulayan para hin kabataan
Image:Ecseri 180.jpg|Bloke nga balay ha Ecser
Image:Ecseri 173.jpg|An gibag-ohi nga dapit han Ecser, an *Pungtod Kálvária*
Image:Ecseri 166.jpg|An prinsipal nga dalan, *Széchenyi utca*
Agavi

An Agavi kay usa ka libre, ug object-oriented nga Web application framework nga guin-himo gamit hin PHP 5. Guin-lisensya inin ilarom hit LGPL. It iya object oriented nga disenyo kay nasunod hit Model-view-controller nga pattern.

## Kasaysayan
An Agavi, sugad han Symfony, kay naka base han ika-tulo nga waray guin-pagawas nga bersyon han sikat nga PHP framework nga Mojavi, nga guin-himo ni Sean Kerr.

Pag Mayo 2005, may usa ka grupo nga software engineers nga taga Keller, Texas nga nag-fork han Mojavi, kay na-dire na hira hit pagdumara ug pagkapot han pagpalambo han Mojavi. Sirado an proseso ug waray klaro an pag-plano, ug waray guin-api an partisipasyon han komunidad. Karuyag han grupo nga bag-ohon an modelo para damo nga tawo it pwede umapi han pag-himo hinin.

Sukad han 2006, guin-aatiman na an Agavi han usa ka kompanya nga naka base ha Munic, Alemanya. An mga orihinal nga nagpalambo kay adto na nag-atupag ha komunidad han Ruby.

Guin-pagawas an pinaka-siyahan nga bersyon han Agavi nga bersion 0.9 han ika-8 han Hunyo, 2005. An pinaka-siyahan nga bersyon nga andam na hit para hit pan-publiko nga produksyon kay an bersyon 0.11.0, nga guin-pagawas han ika-3 han Nobyembre, 2007. Guin-pagawas an pinaka-siyahan nga estable nga bersyon, 1.0.0, han ika-26 han Pebrero, 2009.

## Pilosopiya
Pwede gamiton it Agavi ha damo nga pama-agi ug mekanismo, pero kasagaran kay guin-gagamit ini nga pondasyon para mag-himo hin mga Web applications. Strikto nga guin-susunod han iya disenyo it konsepto han Model-view-controller; sanglit, na-angay hiya gamiton para mag-organisa ug mag-mentinar hin mga dagko ug komplikado nga proyekto nga nagamit hin PHP 5.

Dire ini hiya usa ka simple nga website construction kit, kundi usa hiya nga palataporma kun diin nakakabulig hiya pag-himo hin mga komplikado nga mga aplikasyon. Api ha iya pondasyon it authentication, security, internationalization, caching, ug URL routing.

Guin-tutuyo nga maging matarog it Agavi para dire na kailangan hit mga nagpapalambo nga igliwat or dugangan pa it mga funcionalidad nga aada na daan. Dapat mas madali na la mahatod it mga proyekto kun naggamit hini, kay aada na daan it mga trabahoon ha ilarom; kailangan na la himoon it mga business logic nga na-aplika.

## Lisensya
It Agavi kay guin-pagawas ha ilarom hit LGPL nga lisensya, ug tanan nga kontribusyon kay kailangan anay ig-aprobar.

## Instalasyon
Pwede ma-install it mga Agavi files gamit hin PEAR package, nga pwede makuha ha Agavi website. Pwede liwat ini makuha gamit hin Subversion (SVN).

## Dokumentasyon
Mayda mga detalyado nga user guides, instruksyon, ug mga tutorials it Agavi nga pwede mabasa didto ha ira website. Mayda liwat hira HTML nga dokumentasyon para hit ira API, nga automatico nga guin-himo han PhpDocumentor.
Linux

An **Linux** kay usa ka libre nga kernel (guin-pagawas ilarum hit GNU GPL 2.0), nga una nga guin-himo ni Linus Torvalds han 1991. Tikang hadto nga panahon, damo na an mga nangausab ha kernel tungod han mga kontribusyon ha komunidad hit Open Source.

It Linux distro o distribution kay guin-hihimo ha pamaagi nga pag-kombinar hit Linux kernel hin iba pa nga libre nga mga aplikasyon.

Mga ehemplo hin distro:

* Slackware
* Debian
* Ubuntu

Usa ka alternatibo nga Operating System it Linux, gawas hit Microsoft Windows
Alfred Nobel

Hi **Alfred Bernhard Nobel** (Stockholm, Sweden, 21 Oktubre 1833 – Sanremo, Italya, 10 Disyembre 1896) amo an usa ka Swiso nga kimiko, inhinyero, inobador, manhirimo hin mga armas, ngan imbentor han dinamita. Hiya an tag-iya han Bofors, usa nga dako nga pabrika hin mga armas, nga pabrika anay han puthaw ngan asero. Ha iya urhi nga kagustuhan, iya ginhatag an iya kadako nga bahandi nga naging pasikaran han Pasidungog Nobel. An sintetiko nga elemento nobelyo, ginngaranan tikang ha iya.
Musée d'Orsay

An **Museo han Orsay** (ha Frinanses: ***Musée d'Orsay***) ha Paris usa han mga importante nga museo han kalibotan. Nag-abre ini han tuig 1986
57 400 m²
2007: 3 200 000 visit


## Mga sumpay ha gawas

* http://www.musee-orsay.fr
Champs-Élysées

An **Champs-Élysées** () usa nga kilalado nga karsada ha Paris, France.

1910 m   and    70 m   

Concorde - Arc de Triomphe

USD1.5 million per 92.9 m².

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas

* http://www.champselysees.org
Párvusz

Hi **Párvusz** (natawo ha ngaran nga **Norbert Kiss**, Marso 1 1981) usa nga Hungaryano nga artista grafiko.

## Istilo ngan mga buhat

Nag-aram hiya ha Budapest ngan ha Szeged. Ha kasahiran, an arte ni Párvusz nahabase ha Indiano nga tinta, agsob liwat hiya nga nagamit hin aquarelle, kundi an base nga kolor itom ngan busag.

An Hungaryano nga artista nga hi Endre Szász ngan an Olandes nga artista nga hi M. C. Escher mayda dako nga impluwensya han iya istilo ngan han 2004 nakabiling hiya han iya kalugaringon nga istilo, sunod han mga buhat han nasabi nga duha nga tawo. Han 2005 kinmadto hiya ha Lapland, katapos han pagbalik ha Hungarya nagtikang hiya hin pag-drawing hin mga ritrato nga may Saami nga mga simbolo. An gimaopayi hini nga panahon amo an *Saami Mona Lisa*, nga ginbaligya ha Noruega. Han 2007 pito nga mga ritrato ginpakita dida hin Norwego nga galeriya ha Tromsø. Han 2009 nakabiling naliwat hiya hin lain nga paagi han iya arte ngan nagtikang hiya pagsunog ha kahoy.

## Mga iya buhat


Image:SameMonaLisaParvusz.jpg|Saami nga Mona Lisa
Image:AnatomyParvusz.jpg|Anatomiya hin upat ka bahin
Image:MarthaMuchaParvusz.jpg|Martha ha istilo ni Mucha
Image:MCEscherParvusz.jpg|M. C. Escher ha iya kalugaringon nga istilo
Image:MarthasCoatOfArmsParvusz.jpg|Iskudo ni Martha
Image:Tree-RootParvusz.jpg|Kahoy - Gamot
Image:Cross01.jpg|Cross numero 1
Image:Cross02.jpg|Cross numero 2
Image:Celtic cross Parvusz.jpg|Celtiko nga krus
Image:AinoParvusz.jpg|Aino tikang han Kalevala
Image:KishParvusz.jpg|An 'Kish'


## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas

* Official Home Page
* Infonuorra: ''Ungarer vil bli same''
Rugby futbol

An **Rugby futbol** natudlok ha pipira ka Paugnat-ha-Kusog han kasaysayan nga nagtikang ha kaparehas nga futbol nga ginpauswag ha durudilain nga dapit han Reino Unido. Yana natudlok ini kun diri man ha **Liga han Rugby**, amo an **Unyon han Rugby**.

## Mga sumpay ha gawas
* Rugby's Most Unfortunate Faces 
* Video on the Basics of Rugby
Lalaki

An **lalaki** (Iningles:Male/He) amo an kinatawo nga padis han babayi, nga gintatawag nga amay kun mayda hira anak. Diri ini nagbuburud.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Andrew Perchuk, Simon Watney, Bell Hooks, *The Masculine Masquerade: Masculinity and Representation*, MIT Press 1995
* Pierre Bourdieu, *Masculine Domination*, Paperback Edition, Stanford University Press 2001
* Robert W. Connell, *Masculinities*, Cambridge : Polity Press, 1995
* Warren Farrell, *The Myth of Male Power* Berkley Trade, 1993  ISBN 0-425-18144-8
* Michael Kimmel (ed.), Robert W. Connell (ed.), Jeff Hearn (ed.), *Handbook of Studies on Men and Masculinities*, Sage Publications 2004

## Mga sumpay ha gawas
*
*
*
Babaye

An **babaye** amo an kinatawo nga padis han lalaki, nga gintatawag nga iroy kun mayda hira anak.
"Babayi" (Iningles:Female/She) usa nga tawo nga nanganganak, nagpapadamu hit tawo, hayup, tanum

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*Chafe, William H. , "The American Woman: Her Changing Social, Economic, And Political Roles, 1920–1970", Oxford University Press, 1972. ISBN 0-19-501785-4
* *Routledge international encyclopedia of women*, 4 vls., ed. by Cheris Kramarae and Dale Spender, Routledge 2000
* *[[Women in World History|Women in world history : a biographical encyclopedia]]*, 17 vls., ed. by Anne Commire, Waterford, Conn. [etc.] : Yorkin Publ. [etc.], 1999–2002
* Woman In all ages and in all countries in 10 volumes. Illustrated edition deluxe limited to 1,000 numbered copies with an index by Rénald Lévesque

## Mga sumpay ha gawas

*
*
* Women's History in America 
*A History of Women’s Entrance into Medicine in France  studies and digitized texts by the BIUM  (Bibliothèque interuniversitaire de médecine et d'odontologie, Paris) see its digital library Medic@ .
* Women and Christianity: representations and practices
Mangulo han Estados Unidos

An **Mangulo han Estados Unidos** o **Presidente han Estados Unidos** (ha Ininglis: **President of the United States**) amo an nangungulo-hin-bansa o estado ngan nangungulo-han-kagamhanan o gobyerno han Estados Unidos ngan amo an gihataasi nga opisyal ha politika han Estados Unidos ha impluwensya ngan pagkilala. An Mangulo amo an nangungulo han ehekutibo nga sanga han federal nga kagamhanan o gobyerno federal ngan uusa ini han duha nga mga opisyal ngan napipili ha bug-os nga nasod (an usa pa nga opisyal amo an Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.

Upod han mga kagamhanan ngan mga buruhaton, an Artikulo II han Konstitusyon han Estados Unidos nagtutugon han Mangulo nga "magtuman hin túptop" (*faithfully execute*) han balaodnon federal, naghihimo han Mangulo nga Komandante-en-Hefe han armado-nga-kusog han Estados Unidos, nagtutugot han Mangulo hin pagpili ngan pagnominar hin mga opisyal ha ehekutibo ngan maghuhukom nga sanga han kagamhanan pinaagi ha sagdon ngan pagtugot han Senado han Estados Unidos, ngan nagtutogot han Mangulo nga maghatag hin pagkuha-hin-sirot (*pardon*) ngan pagpugong-hin-pagsirot (*reprieve*).

Na-iilihir o napipili an Mangulo hin diri-direkta nga paagi han katawhan pinaagi han Kolehiyo Elektoral ngadto hin panahon-hin-pag-alagad nga upat ka tuig. Tikang han 1951, an mga Mangulo puyde la mag-alagad hin duha ka panahon-hin-pag-alagad sumala han ika-Karuhaan-kag-Lima nga Pagliwat han Batakan-Balaod.

Mga kap-atan-kag-tulo nga tawo napili o sinmunod ngadto han puwesto han Mangulo, nga nag-alagad hin kalim-an kag unom nga mga upat-ka-tuig hin panahon-hin-pag-alagad.

Han Enero 20, 2025, hi Donald Trump nahimo nga amo an ika-karuhaan-kag-unom ngan yana-nga-Mangulo.

## Mga tigaman

## Mga kasarigan
Sugbong-Mangulo han Estados Unidos

An **Sugbong-Mangulo han Estados Unidos** o **Bise-Presidente han Estados Unidos** (ha Ininglis: **Vice President of the United States**) amo in nakapot hin puwesto ha kagamhanan ha ilarom han Batakan-Balaod han Estados Unidos.  An Sugbong-Mangulo upod han Mangulo gin-eelihir o ginpipili hin diri-direkta han katawhan pinaagi han Kolehiyo Elektoral ngadto hin panahon-hin-pag-alagad nga upat ka tuig.  An Sugbong-Mangulo amo an syahan ha linea hin pagsunod han Mangulo, ngan amo an nahihimo nga Mangulo kon an Mangulo mamatay, magbiya-han-puwesto, o matanggal-tikang-ha-puwesto.

Ha ilarom han Batakan-Balaod, an Sugbong-Mangulo amo an Mangulo han Senado.  Tungod han iya puwesto komo Mangulo han Senado amo hiya an nominal nga nangungulo han Senado.  Dinhe nga puwesto, gintutugotan an Sugbong-Mangulo nga magbotar ha Senado, kundi dida la kon kinahanglan nga igsolbad in patas-nga-pagbotar.  Sumala han ika-Napulo-kag-Duha nga Pagliwat han Batakan-Balaod, an Sugbong-Mangulo amo an nangungulo o na-*preside* ha pag-ihap han mga botos han Kolehiyo Elektoral.

An yana nga Sugbong-Mangulo amo hi Kamala Harris nga amo an kasanhi nga junior-nga-senador tikang han estado han California.

## Kitaa gihapon
*Talaan han mga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos
Dick Cheney

Hi **Richard Bruce "Dick" Cheney** (natawo Enero 30, 1941) amo an ika-kap-atan-kag-unom nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos tikang han 2001-2009 ha ilarom han pagdumara ni George W. Bush.
Dan Quayle

Hi **James Danforth "Dan" Quayle** (natawo Pebrero 4, 1947) usa nga Amerikano nga politiko ngan amo an ika-44 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos ha ilarom ni Mangulo George H. W. Bush (1989-1993). Nagsirbe anay hiya nga Representante han Estados Unidos ngan Senador han Estados Unidos para han estado han Indiana.
Planoise

An **Planoise** usa nga syudad ha Francia

## Heyograpiya
*Kalahuag : 2.5 km2
*Populasyion : 21.700 (1999)
*Densidad : 8.700 tagsa km2
Pataliputra

An **Pataliputra** nga yana amo an syudad han Patna usa nga lugar ha kahadto nga Indya. Gintukod anay ini ni Ajatashatru han 490 B.C. harani han Salog Ganges.  Nakaabot ini han gihataasi nga maabot hin pagkamanggaranon han nahimo ini nga kapital han mga Mauryano nga mga Imperador nga hira  Chandragupta Maurya ngan Ashoka nga Harangdon.
Nelson Rockefeller

Hi **Nelson Aldrich Rockefeller** (Hulyo 8, 1908 - Enero 26, 1979) amo an ika-41 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos, an ika-49 nga gobernador han New York, usa nga pilantropista ngan negosyante.
Kublai Khan

Hi **Kublai** o **Khubilai Khan** (Septyembre 23, 1215 – Pebrero 18, 1294) (; Tsino: 忽必烈), (an ngaran puyde liwat igsurat nga **Kublai Kan**) amo an ikalima nga Harangdon nga Khan han Imperyo Mongol tikang han 1260 tubtob 1294 ngan amo an nagtukod han Dinastiya Yuan ha Tsina. Komo ikaduha nga anak ni Tolui ngan Sorghaghtani Beki ngan usa nga apo ni Genghis Khan, gin-angkon niya an titulo nga Khagan han Ikh Mongol Uls (Imperyo Mongol) han 1260 katapos han kamatay han iya magurang nga bugto nga hi Möngke han naglabay nga tuig, bisan man kon an iya manghod nga bugto nga hi Ariq Böke gintagaan gihapon hini nga titulo didto han Mongolnon nga kapital ha Karakorum. Nagdaog hi Kublai ha urhe kan Ariq Böke han 1264, ngan an gyera para han pagsunod amo an nagtikang han gyera sibil han imperyo Mongol. Kundi an Imperyo Mongol, ha kasahiran, nagpabilin nga nahiusa ngan makusog. An impluwensya ni Kublai makusog pa didto han Ilkhanate ngan Bulawanon nga Katig-uban, nga amo an mga katundan nga dapit han Imperyo Mongol. An ginhadi-an ni Kublai tikang han Kalawdan Pasipiko tubtob didto han mga Ural, tikang ha Siberia ngadto ha Afghanistan – usa nga ika-lima nga bahin han gin-uukyan nga tuna han kalibutan. 

Han 1271, gintukod ni Kublai an Dinastiya Yuan, nga hadto nga panahon amo an namumuno han yana nga Mongolia, Amihanan nga Tsina, damo han dapit han Katundan nga Tsina, ngan in pipira nga sapit nga mga dapit, ngan hi Kublai amo an nagin Emperador han Tsina. Han 1279, nagin-malinamposon an mga puwersa nga Yuan han pagpuypoy han kataposan nga pagpatok han Salatan nga Song nga Dinastiya, ngan hi Kublai amo an nagin syahan nga diri-Tsino nga Emperador nga nagsakop han bug-os nga Tsina. Hiya la an Mongol nga khan katapos han 1260 nga nakadaog hin mga bag-o nga pagsakop.

Tungod kay hiya an Mongol nga Emperador nga nagpa-uswag kan Marco Polo ngadto ha Tsina, nagin kilalado hi Kublai Khan ha Europa.

## Mga kasarigan
Al Gore

Hi **Albert Arnold "Al" Gore, Jr.** (natawo Marso 31, 1948), amo in Amerikano nga politiko ngan aktibista hin ekolohiya nga nagsirbe nga ika-45 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos ha ilarom ni Mangulo Bill Clinton tikang han 1993 kutob 2001. Usa hiya nga magsusurat, negosyante, kasanhi nga Senador han Estados Unidos, ngan periodista. Han 2007, nakadaog hiya upod han Intergubernamental nga Grupo mahiunong han Pagbalhin hin Klima, han Premyo Nobel para hin Kamurayaw.
Walter Mondale

Hi **Walter Frederick Mondale** (natawo Enero 5, 1928 - 2021) usa nga Amerikano nga politiko ngan kaapi han Partido Demokratiko-Mag-uruma-Trabahante. Hiya an ika-42 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos (1977–81) ha ilarom ni Mangulo Jimmy Carter, usa nga duha-ka-panahon-hin-pag-alagad nga Senador han Estados Unidos tikang ha Minnesota, ngan an kandidato han Partido Demokrata para han puwesto han mangulo han 1984. Ha urhe, ha ilarom han pagdumara ni Mangulo Bill Clinton, nagsirbe hi Mondale nga amo an Embahador han Estados Unidos ngadto ha Hapon tikang han 1993 tubtob 1996.