open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spiro Agnew

Hi **Spiro Theodore Agnew** (Nobyemre 9, 1918 - Septyembre 17, 1996) amo an ika-39 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos (ngan syahan nga Griyego-Amerikano nga nagsirbe hini nga puwesto), ha ilarom ni Mangulo Richard Nixon, ngan hiya liwat an ika-55 nga Gobernador han Maryland. Hiya gihapon an syahan nga Griyego Amerikano nga gobernador ha kaagi han Estados Unidos.

Han iya ika-lima nga tuig komo Sugbong-Mangulo, han urhe nga verano han 1973, gin-imbestiga hi Agnew han ofisyo han Manlalalaban han Estados Unidos ha Baltimore, Maryland, hin mga kiha hin extorsyon, panlimbong ha buwis, pangurakot nga bayad ngan kriminal nga pakigsabot o *conspiracy*. Han Oktubre, formal hiya nga gintahapan nga kinmarawat hin kurakot nga bayad nga nalabaw hin $100,000, samtanga nakapot hiya hin puwesto komo Ehekutibo han Kondado ha Baltimore, Gobernador han Maryland, ngan Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Han Oktubre 10, 1973, gintugotan hi Agnew ngan mag-entra ha korte hin yakan nga *nolo contendere* hin usa nga pagtahap nga waray niya ginpahayag hin $29,500 nga ganansya nga nakarawat han 1967, upod han kondisyon nga bumiya hiya han puwesto han Sugbong-Mangulo.

Hi Agnew la an Sugbong-Manuglo ha kaagi han Estaod Unidos nga binmiya tungod hin pagtahap hin kriminal ngan an ikaduha nga nagbiya han puwesto. Mga napulo ka tuig katapos hin pagbiya han puwesto, han Enero 1983, binmayad hi Agnew ngadto han estado han Maryland hin haros $270,000 komo resulta hin sibil nga pagkiha nga ginmawas tikang han mga pagtahap hin binaydan.
Hubert Humphrey

Hi **Hubert Horatio Humphrey, Jr.** (Mayo 27, 1911 &ndash; Enero 13, 1978) nag-alagad ha ilarom ni Mangulo Lyndon B. Johnson komo amo an ika-38 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Nakaduha mag-alagad hi Humphrey Senador han Estados Unidos tikang ha Minnesota, ngan nag-alagad hiya komo *Majority Whip* han Partido Demokrata. Usa hiya han nagtukod han Partido Minnesota Democratic-Farmer-Labor ngan Americans for Democratic Action. Nagsirbe gihapon hiya nga Alkalde han Minneapolis, Minnesota, 1945–1949. Han 1968, hi Humphrey an ginkandidato han Partido Demokrata dida han 1968 nga pinili-ay hin mangulo kundi napirdi hiya hin diri dako han Republikano nga ginkandidato nga hi Richard Nixon.
Alben W. Barkley

Hi **Alben William Barkley** (Nobyembre 24, 1877 &ndash; Abril 30, 1956) usa nga Amerikano nga politiko nga nagsirbe komo ika-35 nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos tikang han 1949 kutob 1953 ha ilarom ni Mangulo Harry S. Truman.

Ugsa han iya pagin-Sugbong-Mangulo, hi Barkley nagsirbe dida han Senado han Estados Unidos tikang ha Kentucky hin labaw karuhaan nga tuig, ngan hiya an *Majority Leader* han Senado tikang 1937 kutob 1947.
Henry A. Wallace

Hi **Henry Agard Wallace** (Oktubre 7, 1888 – Nobyembre 18, 1965) amo an ika-katloan-kag-tulo nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos (1941–1945), an ika-napulo-kag-usa nga Maghirilom hin Agrikultura (1933–1940), ngan an ika-napulo nga Maghirilom hin Komersyo (1945–1946). Han pinili-ay hin mangulo han 1948,hi Wallace an ginkandidato han Partido Progresibo.
Charles Curtis

Hi **Charles Curtis** (Enero 25, 1860 – Pebrero 8, 1936) usa nga Representante han Estados Unidos, Senador han Estados Unidos tikang ha Kansas nga ha urhe ginpili nga *Senate Majority Leader* han iya mga igkasi-Senador nga Republikano, ngan amo an ika-katloan kag usa nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Hiya an syahan nga tawo nga kilalado nga diri-Europeo an katulinan nga nakaabot hin usa han duha nga gihataasi nga mga puwesto han ehekutibo nga sanga han kagamhanan han Estados Unidos. An kadam-an han katulinan ha iya nanay nga bahin Lumadnon-nga-Amerikano, ngan nagtubo hiya nga naukoy upod han iya mga lolo ngan lola ha nanay didto han reserbado nga katunaan han tribo nga Kaw.

Komo abogado, sayo nga sinmulod hi Curtis hin politikanhon nga kinabuhi, nagdinaog hin damo nga mga panahon-hin-pag-alagad, tikang han 1892 komo Republikano ngado han Balayan han mga Representante han Estados Unidos tikang han iya distrito ha Topeka, Kansas. Napili hiya ngadto han Senado han Estados Unidos, syahan han Magbabalaod han Kansas (han 1906 ngan 1914), ngan ha urhe ha pagbotos han katawhan (han 1920 ngan 1926), nga diin nagsirbe hiya hin usa nga unom-ka-tuig nga panahon-hin-pag-alagad tikang han 1907 kutob 1913, ngan sunod an kadam-an hin tulo ka panahon-hin-pag-alagad tikang han 1915 kutob 1929 (nga amo an tuig nga hiya nagin Sugbong-Mangulo). An iya maiha nga kasikat ngan mga pagkanit-kanit ha Kansas ngan ha nasodnon nga politika nakabulig hin pagpakusog ha iya ha liderato han Senado; nakakuha hiya hin suporta nga na-elihir nga *Minority Whip* han Senado tikang 1915–1924 ngan sunod, komo *Majority Leader* han Senado tikang 1925-1929. Ha hini nga mga puwesto importante an iya gindara nga papel ha pagdumara hin paghimo hin balaod ngan pakaabot han mga nasodnon nga ungara han Partido Republikano.

Katapos han lampaso nga pagdaog han Republikano nga mga kandidato hin Mangulo ngan Sugbong-Mangulo han 1928, binmiya hi Curtis tikang han Senado agod magin Sugbong-Mangulo ha ilarom ni Mangulo Herbert Hoover.
Charles G. Dawes

Hi **Charles Gates Dawes** (Agosto 27, 1865 – Abril 23, 1951) amo in Amerikano nga finansyero ngan politko nga amo an ika-katloan nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Tungod han hiya buhat dida han Plano Dawes para han mga reparasyon han Gyera Pankalibotan I usa hiya han mga ginpasidunggan han Pasidungog Nobel para hin Kamurayaw. Nagsirbe hiya han Syahan nga Gyera Pankalibutan, hiya an Comptroller han Salapi han Estados Unidos, an syahan nga direktor han Bureau han Budget, ngan ha urhe nga bahin han kinabuhi, an Embahador han Estados Unidos ngadto han Reino Unido.

Inasaw-an hi Dawes kan Caro Blymyer han Enero 24, 1889, ngan an mag-asawa mayda duha nga mga biyolohikal nga mga anak, nga hira Rufus Fearing Dawes ngan Carolyn Dawes, ug duha pa nga mga gin-adopt nga mga anak nga hira Dana McCutcheon ngan Virginia Dawes (Waller 1998: 273).

Nagkumposo gihapon hi Dawas han *Melodya ha A major* nga ginhimo nga *pop* nga kanta nga *It's All in the Game* ha pagdugnga hini hin mga laray.
Thomas R. Marshall

Hi **Thomas Riley Marshall** (Marso 14, 1854&nbsp;– Hunyo 1, 1925) amo in Amerikano nga Demokrata nga politiko nga nagsirbe nga ika-karuhaan-kag-walo nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos ha ilarom ni Woodrow Wilson tikang 1913 kutob 1921.
James S. Sherman

Hi **James Schoolcraft Sherman** (Oktubre 24, 1855 – Oktubre 30, 1912) amo in Representante han Estados Unidos tikang ha New York ngan an ika-karuhaan-kag-pito nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Api hiya han mga pamilya Baldwin, Hoar, ngan Sherman.
Kilusang Bagong Lipunan

An **Kilusang Bagong Lipunan** (ha Winaray: **Kagiusan hin  Bag-o nga Katilingban**; Iningles: *New Society Movement*) nga an syahan nga ngaran **Kilusang Bagong Lipunan ng Nagkakaisang Nacionalista, Liberal, at iba pa** (ha Winaray: **Kagiusan hin Bag-o nga Katilingban hin Nagkaurusa nga Nacionalista, Liberal ngan iba pa**; Iningles: *New Society Movement of United Nationalists, Liberals, et cetera*) usa nga partido politika ha Pilipinas. Gintukod ini han 1978, nga usa nga katitirok hin mga partido nga natig-ayon ngan nasuporta kan Mangulo Ferdinand E. Marcos para han Batasan Pambansa.

## Mga kasarigan
Charles W. Fairbanks

Hi **Charles Warren Fairbanks** (Mayo 11, 1852 &ndash; Hunyo 4, 1918) usa nga Senador tikang ha Indiana ngan an ika-karuhaan-kag-unom nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.
John Nance Garner

Hi **John Nance Garner IV** nga gin-agnayan nga **"Cactus Jack"** (Nobyembre 22, 1868 – Nobyembre 7, 1967) amo an ika-44 nga Speaker han Balayan han mga Representante han Estados Unidos (1931–33) ngan an ika-katloan-kag-duha nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos (1933–41).
Talaan han mga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos

Ini an Talaan han mga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.

## Talaan hin mga Sugbong-Mangulo
;Mga partido

## Mga kasarigan
John C. Calhoun

Hi **John Caldwell Calhoun** (Marso 18, 1782&nbsp;– Marso 31, 1850) amo an ika-pito nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos ngan usa nga nanguguna nga tikang-ha-Salatan nga politiko tikang ha South Carolina han syahan nga katunga han ika-19 nga siglo. Hi Calhoun usa nga nagbabandilyo han pag-uripon, katungdanan hin mga estado, limitado nga gobyerno, ngan pagnulipikar.
Garret Hobart

Hi **Garret Augustus Hobart** (Hunyo 3, 1844 &ndash; Nobyembre 21, 1899) amo an ika-karuhaan-kag-upat nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.
Levi P. Morton

Hi **Levi Parsons Morton** (Mayo 16, 1824 - Mayo 16, 1920) amo in Representante tikang ha New York ngan an ika-karuhaan-kag-duha nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Nagsirbe gihapon hiya komo Gobernador han New York ha urhe nga panahon.
Adlai Stevenson I

Hi **Adlai Ewing Stevenson I** (Oktubre 23, 1835 &ndash; Hunyo 14, 1914) usa nga Kongresista tikang ha Illinois.  Hiya an *Assistant Postmaster General* han Estados Unidos han syahan nga pagdumara ni Grover Cleveland ngan an ika-karuhaan-kag-tulo nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos han ikaduha nga pagdumara ni Cleveland.  Han 1900, hiya an waray magdaog nga kandidato han Partido Demokrata para han pagka-Sugbong-Mangulo han nga kaupod han kandidatura ni William Jennings Bryan ha pagka-mangulo.
Senado han Illinois

An **Senado han Illinois** (ha Ininglis: **Illinois Senate**) amo an igbaw nga kamara han Heneral nga Assamblea han Illinois, an lehislatibo nga sanga han gobyerno han estado han Illinois ha Estados Unidos. Ginhimo ini nga katitirok han syahan nga batakan balaod han estado nga gin-adopt han 1818. An Senado han Illinois nahimo hin kalim-an kag siyam (59) nga mga senador nga gin-iilihir tikang hin mga tag-usa nga distrito lehislatibo nga gindeterminar ha populasyon. Ha ilarom han Batakan-Balaod han Illinois han 1970, ginbabahin an mga senador ngadto hin tulo nga grupo, nga an tagsa grupo mayda duha-ka-tuig nga panahon-hin-sirbisyo ha lain nga bahin han dekada ha butnga han mga census, samtang an nahabilin han dekada nahilakip hin duha ka upat-ka-tuig nga panahon-hin-serbisyo. Depende hiton tuig hin pinli-ay mga ⅓, ⅔, o kundi man ngatanan han mga lingkoranan ha senado mayda mga natatapos nga mga panahon-hin-serbisyo. Ha lain nga bahin, an Balayan han mga Representante han Illinois mayda mga 118 nga api nga diin an ngatanan nga api hini na-iilihir hin duha-ka-tuig nga mga panahon-hin-sirbisyo. An mga distrito han Balayan han mga Representante nahihimo ha pagtunga han tagsa distrito han Senado.

Nagtitirok iton Senado han Illinois ha Kapitolyo han Estado han Illinois ha Springfield, Illinois. It syahan nga opisyal nga adlaw-hin-pagbúhat amo iton ikaduha nga Miyerkoles han Enero ha tagsa tuig. An mga nangunguna nga buruhaton hini amo an pagpasa hin mga *bill* ngadto hin balaod, an pag-aproba han *budget* han estado, an pagtugot han mga pinili ngadto han mga departamento ngan ahensya han estado, pagbúhat ha mga pagliwat han federal nga batakan-balaod ngan pagproponer hin mga pagliwat ha batakan-balaod han Illinois. Mayda liwat hini gahom hin paglabaw hin mga *veto* han gobernador pinaagi hin pagbotos hin tulo ka ikalima nga bahin hini. An Senado amo an korte hin mga *impeachment* nga binuhat han Balayan han mga Representante, ngan ini puyde makagsirot hin gin-impeach nga mga opisyales hin duha nga ikatulo nga bahin nga botos.

An pagbotar ha Senado han Illinois binubuhat ha pagpidlit hin tulo nga pidlitan. Diri sugad ha iba nga mga estado an Senado ha Illinois ha bahin nga dinhe natugot an Senado han Illinois han mga api nga magbotar hin oo, diri o ada/presente. Nakinahanglan hin 30 nga oo nga botos ha pagpasa hin ginlehislar ha kataposan nga buruhaton. An kadamo hin mga "diri" nga butos waray labot. Amo nga an paggamit han "ada" o "presente" nga botos baga la gihapon hin nagbotar hin "diri".

An Partido Demokrata han Illinois ha yana mayda veto-proof nga mayoriya ha Estado han Illinois.

## Mga kasarigan
Thomas A. Hendricks

Hi **Thomas Andrews Hendricks** (Septyembre 7, 1819 Nobyembre 25, 1885) amo in Representante han Estados Unidos ngan Senador tikang ha Indiana, usa nga Gobernador han Indiana, ngan an ika-karuhaan-kag-usa nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos (nga nagsirbe ha ilarom ni Grover Cleveland).
Karabaw

An **karabaw** (*Bubalus bubalis carabanesis*) amo an usa nga hayup pan-uma nga gingagamit hit pagbutong hin arado ngan pagdara hin mga karga pakadto ha merkado.  Amo ini an nasodnon nga hayop han Pilipinas. Nanganganak tig'usa kada upat ka anyus/tuig. An ***Bubalus bubalis*** in uska species han Mammalia nga syahan ginhulagway ni Linnaeus hadton 1758. An *Bubalus bubalis* in nahilalakip ha genus nga *[[Bubalus]]*, ngan familia nga Bovidae. Waray hini subspecies nga nakalista.


Carabao.jpg
Wasserbüffel (25787818312).jpg


## Mga kasarigan




## Mga sumpay ha gawas
Pag-pana

An **pag-pana** amo arte, pagbuhat ngan kakarit han pagpalatos hit tarom ha pamaagi han paggamit hin pana o udyong.
Estokolmo

An **Estokolmo** (puyde liwat masurat nga **Estocolmo**) o kundi man **Stockholm** amo an pamunuan kapital nga syudad han Sweden o Suwesya. Dinhi an gidamo-i hin molupyo nga urbano nga langyab ha Sweden pati gihapon ha Scandinavia. 1 ka ribo (milyon) nga tawo naukoy dida han munisipalidad, nga mga 1.6&nbsp;ka ribo dida han urbano nga langyab, ngan 2.4&nbsp;ka ribo dida han metropolitano nga langyab. Naglalakip an syudad hin mga napulo-kag-upat nga mga purô dida han dapit nga diin an Danaw Mälaren nasulog ngadto han Dagat Baltico. Ha gawás han syudad ha sinirangan, ngan ha daplin han baybayon, an sunod-sunod nga mga purô han kapurupod'an han Stockholm. Gin-ukyan iní nga dapit tikang pa han Panahon hin Bato, han ika-6 nga yukottuig BC, ngan gintukod ini nga syudad han 1252 ni Birger Jarl usá nga Suweko nga tawo-hin-estado. Iní gihapon an pamunuan han kondado han Condado han Stockholm.


Stockholm-208-Riddarholmen-2005-gje.jpg
Stockholm-228-Rathaus-2005-gje.jpg
Stockholm-234-Rathaus-2005-gje.jpg
Stockholm-354-Schloss-2005-gje.jpg
Stockholm-390-Drachentoeter Georg-2005-gje.jpg
Stockholm-432-Einkaufspassage-2005-gje.jpg
Stockholm-544-Schaufensterpuppen-2005-gje.jpg
Stockholm-460-Schiff-2005-gje.jpg
Stockholm-396-Soedermalm-2005-gje.jpg


## Mga tigaman

## Mga pinambasaran
Greenland

An **Greenland** amo an usa ka autonomo nga sakop nga nasod han ginhadian han Denmark, nga nakabutang han kabutngaan han mga kalawdan Artiko ngan Atlantiko.
Kosovo

An **Kosovo** amo an usa ka ginaaragawan nga teritoryo ha Balkan. An kadam-an ginkakaptan han ginkikilala-han-pipira nga Republika han Kosovo, usa nga nagpasamwak hin paglulugaring nga estado nga may *de facto* nga kontrol han teritoryo. An kapital ngan gidadako-i nga syudad amo an Pristina.
William A. Wheeler

Hi **William Almon Wheeler** (Hunyo 30, 1819 &ndash; Hunyo 4, 1887) usa nga Representante tikang ha New York ngan an ika-napulo-kag-siyam nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.
Guam

An **Guam** amo an usa ka isla han katundan Kalawdan Pasipiko ngan usa ka organisado, diri nakaincorporado nga teritoryo han Estados Unidos. An kapital hini amo an Hagåtña.
Henry Wilson

Hi **Henry Wilson** (Pebrero 16, 1812 – Nobyembre 22, 1875) amo in Senador tikang ha Massachusetts . Han Amerikano nga Gyera Sibil, usa hiya nga nangunguna nga Republikano nga naningkamot pagbungkag han iya tinatawag nga Gahom han Maguuripon, nga iya ginhatagan hin kahulogan nga usa nga pakigsabot hin mga tag-iya hin uripon nga magdumara han gobyerno federal ngan magpugong han pagpadukwag han kagawasan.

Katapos han Gyera Sibil, an mga igkasi-Republikano ni Wilson nagnominar ha iya nga magin Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Napili hiya dida han 1872 nga magin ika-napulo-kag-walo nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos; nagsirbe hiya dinhe nga puwesto tikang Marso 4, 1873 kutob han Nobyembre 22, 1875, ha kamatay niya.
Armas

An **taming**, **hinganiban** o **armas** amo an butang nga ginagamitan hin kusog para sumulong, igdepensa an kalugaringon , o pagdepensa han pag-aragway.
## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
* 
* 
*
Organismo

Ha biyolohiya, an **organismo** amo an sistema han biskan ano nga may kinabuhi (sugad han hayop, tanom, fungus, o micro-organismo).

## Organisasyon

Ginkaklasipika an natanan na organismo ilarum san siyensya san *[[alpha taxonomy]]* ngadto sa taxa o clade.

An Taxa amo an mga may rango na grupo san mga organismo, tikang san *general* (domain) pakadto sa *specific* (specie). An pagkasunodsunod san rangao amo an masunod:

# Domain
# Kingdom
# Phylum
# Class
# Order o Ordo
# Family o Pamilya
# Genus
# Specie

## Struktura
Natanan na organismo may'ada *monomeric unit* na gintatawag na *[[cell (biology)|cells]]*; An iba na organismo may'ada usa la na *cell* (unicellular) ngan an iba naman may'ada daramo na *cells* (multicellular).

### Cell
May'ada duha na klase an cells; an *[[eukaryote|eukaryotic]]* ngan *[[prokaryotic]]*. An Prokaryotic cell makiimud sa mga unicellular, ngan an eukaryotic cell naman mahihiagian sa mga multicellular na organismo. Wara *[[nuclear membrane]]* an *prokaryotic cell* sanglit diri nakakulong an DNA sa sulod san cell; An *eukaryotic cell* may ada *nuclear membrane*.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
Dam

An **dam**, **dike**, **presa** o **represa** amo an hinimo nga pamugong ngan nagtitirok hin tubig o awas ha ilarom han tuna.

## Pinanbasaran

## Mga pagkukuhaan
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Gravity Dam Analysis 
* Structurae: Dams and Retaining Structures
Xiamen

An **Xiamen**, danay liwat tawagon nga Amoy, amo an usa ka syudad nga aada ha baybayon han salatan-sidlangan Tsina. Gindudumara ini nga usa ka ubos-probinsya syudad han lalawigan han Fujian han Kanan Katawhan Republika han Tsina. Nakalantaw ini paggawas ha Estrecho han Taiwan ngan ginsasapitan ini han Quanzhou ha Amihanan ngan Zhangzhou ha salatan.
Kusog Nukleyar

An **Kusog Nukleyar** amo an kusog (agsob pinaagi ha elektrisidad) nga nahihimo tikang ha kontrolado nga reaksyon nukleyar.

## Pinanbasaran
Lu Xun

Hi **Lu Xun** amo an usa nga Tsino nga manunurat hin haglipot nga susumaton, editor, maghurubad, kritiko ngan magsiriday. Naging sikat hiya tungod han iya novella nga **An Tood nga Susumaton han Ah Q**.
Hannibal Hamlin

Hi **Hannibal Hamlin** (Agosto 27, 1809 - Hulyo 4, 1891) amo an ika-napulo-kag-lima nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos, nga nag-alagad ha ilarom kan Mangulo Abraham Lincoln tikang han 1861–1865. Hiya an syahan nga Sugbong-Mangulo tikang han Partido Republikano.

Ugsa han iya kapili han han 1860, nagsirbe hi Hamlin ha Senado han Estados Unidos, han Balayan han mga Representante, ngan, hin halipot nga panahon, komo Gobernador han Maine.
Schuyler Colfax

Hi **Schuyler Colfax, Jr.** (Marso 23, 1823 – Enero 13, 1885) usa nga Representante han Estados Unidos tikang ha Indiana, an Speaker han Balayan han mga Representante, ngan an ika-napulo-kag-pito nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.

Hi Mangulo Ulysses S. Grant ngan hi Colfax, nga 46 ngan 45 an mga tagsa idad ha panahon han ira pag-inagurar amo an gibatan-oni nga magpadis hin mangulo ngan sugbong-mangulo kutob han pag-inagurar nira Bill Clinton ngan Al Gore han 1993.
John C. Breckinridge

Hi **John Cabell Breckinridge** (Enero 16, 1821 – Mayo 17, 1875) usa nga Amerikano nga abogado ngan politiko. Nagsirbe hiya komo Representante han Estados Unidos ngan Senador tikang ha Kentucky ngan amo hiya an ika-napulo-kag-upat nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos, ngan ha yana an gimanghuri nga sugbong-mangulo ha kaagi han Estados Unidos, nga na-inagurar ha idad nga 36.

Han 1860 nga pinili-ay hin pagka-mangulo, kinmandidato hiya komo usa han duha nga kandidato han nagkabublag nga Partido Demokrata, nga nag-representa han mga taga-Salatan nga mga Demokrata. Hi Breckinridge amo an nakakuha han ikatulo nga gidamo-i hin botos han katawhan, sunod han nagdaog nga hi Abraham Lincoln, nga Republikano, ngan kan Stephen Douglas, usa nga taga-Amihanan nga Demokrata, kundi hiya an ikaduha dida han Kolehiyo Elektoral nga pagbotos.

Ha pagsunod han pagtikang han Amerikano nga Gyera Sibil, nagsirbe hiya dida han Army han Estados Konfederados komo heneral ngan kumander han puwersa Konfederato, nga naglalakip hin mga batan-on nga Virginia Military Institute nga mga cadet, dida han Pag-awayan han New Market. Nagsirbe gihapon hiya nga amo an ikalima ngan kataposan nga Konfederado nga Maghirilom hin Gyera.

Hi Breckinridge usa nga api han kilalado nga pamilya Breckinridge han Kentucky, ngan hiya an apo ni John Breckinridge (1760-1806), nga nagsirbe komo Senador ngan Attorney General; hiya an amay han kongresista ngan diplomata nga hi Clifton Rodes Breckinridge; ngan an lolo ha tuhod han aktor nga hi John Cabell "Bunny" Breckinridge.
Racibórz

An **Racibórz** usa nga bungto ha salatan nga Polonya nga mayda 60,218 ka molupyo (2006) nga nahimutang ha Silesia nga Voivodya (tikang han 1999), nga han una ha Katowice nga Voivodya (1975–1998). Amo ini an kapital han Kondado han Racibórz.

An ngaran nga Racibórz Slavo an pagtikang ngan tikang ini han ngaran ni Duke Racibor, nga amo an nagtukod han syudad.
George M. Dallas

Hi **George Mifflin Dallas** (Hulyo 10, 1792 – Disyembre 31, 1864) usa nga Senador han Estados Unidos tikang ha Pennsylvania ngan an ika-napulo-kag-usa nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Nagsirbe hiya ha ilarom ni James K. Polk.
William R. King

Hi **William Rufus DeVane King** (Abril 7, 1786 – Abril 18, 1853) amo an ika-napulo-kag-tulo nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos, ngan ugsa hini usa nga Representante han Estados Unidos tikang ha North Carolina, Ministro ha Fransya, ngan usa nga Senador tikang ha Alabama. Namatay hi King tungod hi tuberculosis katapos hin 45 ka adlaw ha pagka-sugbong-mangulo. Gawas kanda John Tyler ngan Andrew Johnson—nga puros nagsunod ngadto han pagka-Mangulo—hi King an nagpapabilin nga gimadali-ay hin panahon hin pagsirbe nga Sugbong-Mangulo.
Daniel D. Tompkins

Hi **Daniel D. Tompkins** (Hunyo 21, 1774 – Hunyo 11, 1825) usa nga negosyante, magbabalaod, Kongresista, Gobernador han New York, ngan an ika-unom nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos.
Richard Mentor Johnson

hi **Richard Mentor Johnson** (Oktubre 17, 1780 o 1781 - Nobyembre 19, 1850) amo an ika-siyam nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos. Nagsirbe hiya ha pagdumara ni Martin Van Buren. Hiya la an sugbong-mangulo nga napili han Senado han Estados Unidos ha ilarom han mga tugon han ika-Napulo-kag-Duha nga Pagliwat han Batakan-Balaod han Estados Unidos. Nagrepresenta gihapon hi Johnson han Kentucky ha Balayan han mga Representante han Estados Unidos ngan ha Senado ngan nagtikang ngan nagtapos hiya han iya karera ha politika ha Balayan han mga Representante han Kentucky.
World Wide Web

[./Https://usbasenews.com **World Wide Web** (WWW) asya an usa ka sistema hin mga sumpay-sumpay nga mga dokumento ha sulod han Internet. Ha pamaagi han web browser, puydi mabilngan an dirudilain nga mga pulong, imahe ngan tingog ha pinaagi han hyperlink.

## Pina Basarab

## Padugang nga barasahon

* 
* 
* Niels Brügger, ed. *Web History* (2010) 362 pages; Historical perspective on the World Wide Web, including issues of culture, content, and preservation.
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* The first website
* Early archive of the first Web site
* Internet Statistics: Growth and Usage of the Web and the Internet
* Living Internet  A comprehensive history of the Internet, including the World Wide Web.
* 
* World Wide Web Consortium (W3C)
* W3C Recommendations Reduce "World Wide Wait"
* World Wide Web Size Daily estimated size of the World Wide Web.
* Antonio A. Casilli, Some Elements for a Sociology of Online Interactions 
* The Erdős Webgraph Server  offers weekly updated graph representation of a constantly increasing fraction of the WWW.
* The 25th Anniversary of the World Wide Web  is an animated video produced by USAID and TechChange which explores the role of the WWW in addressing extreme poverty.
Papa Clemente XIII

Hi **Papa Clemente XIII** (Venesya, Marso 7, 1693 – Pebrero 2, 1769 ha Roma), nga natawo ha ngaran nga **Carlo della Torre di Rezzonico**, amo an Papa Katolika tikang han Hulyo 16, 1758 kutob Pebrero 2, 1769.
Papa Benedicto XIV

Hi **Papa Benedicto XIV** (Marso 31, 1675 – Mayo 3, 1758), nga natawo ha ngaran nga **Prospero Lorenzo Lambertini**, amo an Papa han Simbahan Katolika tikang han Agosto 17, 1740 tubtob Mayo 3, 1758.
Elbridge Gerry

Hi **Elbridge Thomas Gerry** (kaluwas: ˈɡɛri) (Hulyo 17, 1744 – Nobyembre 23, 1814) usa nga Amerikano nga tawo ha estado ngan diplomat. Komo Demokrata-Republikano, napili hiya nga ikalima nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos han Amerika.  Nagsirbe hiya ha ilarom ni James Madison, tikang han Marso 4, 1813, tubtob han iya kamatay katapos hin usa ngan hin tunga ka tuig.  Hiya an syahan nga Sugbong-Mangulo nga waray dinmalagan para hin pagka-Mangulo han Estados Unidos.

Usa hi Gerry han mga nagpirma han Pagdeklara hin Paglugaring han Estados Unidos ngan han Mga Artikulo hin Konfederasyon. Hiya in usa han tulo ka tawo nga waray pinmirma han Batakan-Balaod kay waray man ini hadto nga takna, maglakip hin Talaan hin mga Katungdanan. Ha urhe nga panahon hi Gerry nagin Gobernador han Massachusetts. Kilalado hiya nga amo an may ngaran nga ginkuhaan han Iningles nga pulong nga *[[gerrymandering]]* (pag-gerrymander), in proseso nga diin in mga distrito ha pinili-ay ginhihimo ha ungara nga makabulig han partido ha poder, bisan kon an kaluwas nga **- jer -** ha *gerrymandering* naiba tikang han kaluwas han ngaran ni Gerry.

## Mga kasarigan
George Clinton (sugbong-mangulo)

Hi **George Clinton** (Hulyo 26, 1739 - Abril 20, 1812) usa nga Amerikano nga sundalo ngan politiko, nga ginkikita nga usa han mga Nagtukod nga Amay han Estados Unidos.  Hiya an syahan nga Gobernador han New York, ngan ha sunod, an Sugbong-Mangulo han Estados Unidos ha ilarom nira Thomas Jefferson ngan James Madison.
Aaron Burr

:*Ini nga barasahon mahiunong han Amerikano nga politiko. Para hin impormasyon mahiunong han iya amay, kitaa an [[Aaron Burr, Sr.]].*

Hi **Aaron Burr, Jr.** (Pebrero 6, 1756 – Septyembre 14, 1836) amo in Amerikano nga politiko, nagtambong han Gyera Rebolusyonaryo, ngan aventurero. Nagsirbe hiya komo ikatulo nga Sugbong-Mangulo han Estados Unidos (1801–1805), ha ilarom ni Thomas Jefferson, ngan amo an syahan nga sugbong-mangulo nga waray magin mangulo.
Fernando López

Hi **Fernando López** (Abril 13, 1904—Mayo 26, 1993) usa nga Pilipino nga politiko. Api hiya han Pamilya López han Iloilo. Hi Fernando López nagsirbe komo Sugbong-Mangulo han Pilipipnas hin tulo ka panahon hin pag-alagad, ha ilarom ni Mangulo Elpidio Quirino (1949—1953) para han mga Liberal ngan ha ilarom ni Ferdinand Marcos (1965—1969 ngan 1969—1972) para han mga Nacionalista.
Emmanuel Pelaez

Hi **Emmanuel Neri Pelaez** (Nobyembre 30, 1915 &ndash; Hulyo 27, 2003) usa nga politiko ngan Sugbong-Mangulo han Pilipinas.  Nagsirbe hiya ha ilarom ni Diosdado Macapagal
Arturo Tolentino

Hi **Arturo Modesto Tolentino** (Septyembre 19, 1910 – Agosto 2, 2004) usa nga prominente nga tawo ha politika ha Pilipinas nga nagkapot hin diri la maiha nga panahon han puwesto han sugbong-mangulo han 1986. Mas kilalado hiya komo amay han Pilipinhon nga "doktrina hin kapuropod-an" (*archipelagic doctrine* kun ha Ininglis) ngan komo usa nga experto han Balaod han Dagat.
Salvador Laurel

Hi **Salvador Roman Hidalgo Laurel** (Nobyembre 18, 1928 &ndash; Enero 27, 2004), nga kilalado gihapon nga **Doy Laurel**, amo an Sugbong-Mangulo han Pilipinas tikang han 1986 kutob 1992 ha ilarom ni Corazón Aquino. Ugsa hini, nagsirbe hiya komo kan Aquino syahan (ngan amo la) nga Primer Ministro tikang han Pebrero 25 kutob Marso 25 han 1986.

## Mga kasarigan
Teofisto Guingona, Jr.

Hi **Teofisto Tayko Guingona, Jr.** (natawo Hulyo 4, 1928 ha San Juan, Rizal) amo an Sugbong-Mangulo han Pilipinas tikang 2001 kutob 2004 han syahan nga panahon-hin-pag-alagad ni Gloria Macapagal-Arroyo.
Noli de Castro

Hi **Manuel Leuterio de Castro, Jr.** (natawo Hulyo 6, 1949), nga mas kilado ha ngaran nga **Noli de Castro** o **"Kabayan" Noli de Castro**, in anay Sugbong-Mangulo han Pilipinas. Usa hiya nga kasanhi nga tigpasamwak nga peryodista ha telebisyon ha Pilipinas.  Napili hi De Castro nga Senador han 2001 ngan napili hiya komo Sugbong-Mangulo han Pilipinas han 2004. Hiya an syahan nga independyente nga kandidato nga nakakarawat han gidamoi hin botos hin pinili-ay hin pagka-Senador ha Pilipinas ngan amo an syahan nga napili nga independyente nga Sugbong-Mangulo han Pilipinas, bisan man kun nagkampanya hiya upod hin alyansa nga nagsuporta han pagdumara ni Arroyo.
Tarik Soliman

Hi **Tarik Soliman** (nga agsob liwat tawagon nga **Torik Sulayman** o **Tarik Sulayman**) amo an tawag hin usa nga datu nga usa han mga syahan nga inmato han mga konkistador tikang ha langyaw.  Agsob liwat hiya tawagon nga **Bambalito**.  Hi Tarik Soliman amo an namuno hin 200 patok han mga Katsila ha Pag-awayan han Bangkusay han Hunyo 3, 1571.

## Ngaran
Waray ngarani an tawo nga namuno han mga taga-Macabebe nga inmato han mga Katsila ha Bangkusay.  An ngaran nga Tarik Soliman tikang han mga talaan hin katulinan o *geneological record* nga ginpagawas han mga 1800.  

An Pag-Awayan ha Bangkusay nahinabo kay tungod an namuno ha Macabebe waray sinmugot nga pakig-alyansa han mga Katsila.  Napirde an mga Macabebe ngan namatay an ira namuno nga amo an sinisiring nga Tarik Soliman.

## Kontrobersya
Mayda kontrobersya mahiunong ha iya ngan ini amo an paki-ana kon hi Tarik Soliman amo la gihapon nga tawo nga hi Raha Sulayman III han Manila.  Mayda mga pagsumat han Pag-awayan han Bangkusay nga amo ini an pagpresenta, kundi an mga Kapampangan nga mga historiador nasiring nga mag-iba ini nga mga tawo ngan an pagkalipat kay tungod parehos hira mayda Soliman o Sulayman nga ira ngaran.  Mayda nasiring nga mag-uropod ini hira.

An tawo nga namuno han mga taga-Macabebe ha Bangkusay namatay samtang hi Raha Sulayman III nagtambong han 1574 nga rebelyon.
Florante at Laura

An ***Florante at Laura*** (ha Winaray: **Florante ngan Laura**) ni Francisco Balagtas usa nga romantiko nga siday ngan han mga obra maestra ha literatura han Pilipinas.  An bug-os nga titulo hini ha Tinag-alog amo an: ***Pinagdaanang Buhay nina Florante at Laura sa Kahariang Albanya: Kinuha sa madlang "cuadro histórico" o pinturang nagsasabi sa mga nangyayari nang unang panahon sa Imperyo ng Gresya, at tinula ng isang matuwain sa bersong Tagalog***  nga kun igbinisaya: **Gin-agian nga Kinabuhi nira Florante ngan Laura ha Ginhadi-an han Albanya: Kinuha hin pira nga mga "cuadro histórico" o ginpintura nga nagyayakan ha mga naglabay han una nga panahon ha Imperyo han Gresya ngan ginsiday hin usa nga naliliaw ha garay nga Tinag-alog**.  Ginsurat ini ni Balagatas samtang ginpriso hiya han ika-19 nga siglo.  Ginhalad ini nga siday ni Balagtas kan Maria Asuncion Rivera nga iya gin-uyaban, nga gin-agnayan nga "M. A. R." ngan tinawag nga "Celia" dida han paghalaran o dedikasyon "Kay Celia" (kon ha Winaray: "Kan Celia").
Barcelona

:*Para han lain nga kagamit, kitaa an [[Barcelona (pansayod)]].*

An **Barcelona** (, ) usá nga syudad ha baybayon han dumagsaan han Espanya. Amo iní an pamunuan ngan gidako-i nga syudad han Komunidad Autonoma han Catalunya ngan an ikaduha nga gidako-i nga syudad ha Espanya.  Upod hin kamolupyohan nga 1.6 ka milyon ha sulod han mga katubtuban han syudad, an urbano nga langyab hiní naabot hin damolaay nga mga hagrani nga mga munisipalidad ha sulod han lalawigan han Barcelona ngan urukyan iní hin mga 4.8 ka milyon nga tawo, nga naghihimo hiní nga ika-unom nga gidamo-i hin molupyo nga langyab ha Unyon Europeo sunod han Paris, han Ruhr nga langyab, han Madrid, ngan han Milan. Usá iní han mga gidako-i nga metropolis ha Dagat Mediteraneo, nahamutang ha baybayon ha butnga han mga ganghaan han mga salog han Llobregat ngan Besòs, ngan ginsasapitan ha katundan han kabugkiran han Serra de Collserola, nga an gihataasi nga bukid hiní 512 ka metros (1,680 ka pye) hin kahitaas.

An Barcelona gintukod nga Romano nga syudad, ngan han Kabutngaay nga Panahon nahimo iní nga pamunuan han Kondado han Barcelona. Sunod hin paghiusa han Ginhadi-an han Aragón, nagpadayon an Barcelona nga importante nga syudad han Korona han Aragón komo sentro hin ekonomiya ngan pagdumarà han Korona ngan pamunuan han Prinsipalidad han Catalunya. An Barcelona mayda riko nga ginbilin ha kultura ngan yanâ usá iní nga importante nga sentro hin kultura ngan usá nga dako nga karadtoan hin turista. Labi na in kilalado an mga ginbuhat nga arkitektura nira Antoni Gaudí ngan Lluís Domènech i Montaner, nga gintigamnan nga mga UNESCO World Heritage Site. An pamunuan han Unyon para han Mediterraneo nahamutang ha Barcelona. Kilalado an syudad han pagbalay hiní han 1992 Summer Olympics ngan mga pankalibotan nga klase hin mga  konperensya ngan mga exposisyon ngan hin damo gihapon nga mga internasyonal nga mga tournament hin paugnat-hin-kusog.

## Mga pinambasaran
Avenida Paulista

An **Avenida Paulista** usa nga kilalado nga karsada ha São Paulo, Brasil.

## Mga sumpay ha gawas
* Avenida Paulista
Pasko

An **pasko** amo an tinu-ig nga adlaw, para ha mga Kristiyano. Kasagaran, ginsasalin-urog ini ha kada 25 han Disyembre.
Monzón

An **Monzón** () amo an ciudad han Komunidad Autonoma han Aragón ngan an ikaduha nga gidako-i nga syudad ha Espanya nga mayda populasyon nga 17,115 ka tawo han 2010.
Papa

:*Ini nga barasahon mahitungod han nangunguna han Singbahan Katoliko Romano. Para han yana nga nalingkod nga Papa, pakadto hit barasahon nga [[Papa Francisco]].  Para han mga Papa hin lain nga mga singbahan ngan lain nga kagamit hini nga pulong pakadto hit [[Papa (pansayod)]].*

An **papa** o **santo papa** (literal nga Winaray: **baraan nga papa** o **baraan nga amay** o **baraan nga tatay**; an pulong nga *papa* nangangahulogan nga *amay* o *tatay*, tikang han  nga tikang liwat han  *pappas*,usá nga Griniyego nga pulong hin bata para hin "amay" o "tatay"), nga tinatawag gihapon nga sumo **pontifice** (tikang han Linatin *[[pontifex maximus]]* "gidako-i nga naghihimo-hin-tulay") amo an Obispo han Roma, ngan tungod hito, *[[ex officio]]* amo hiyá an tagamangulo han Singbahan Katoliko han bug-os nga kalibutan.An pagkaprimado han Romano nga obispo ginkuha hin dako nga parte tikang han iya papel nga sinisiring nga apostolico nga sumurunod kan San Pedro, nga amo an ginsiring nga gintagaan ni Jesus han Mga Yawi han Langit ngan an gahom hin "paggapos ngan paghubad", ngan nagngaran ha iya nga an "bato" nga diin igtutukod an singbahan. An papa amo gihapon an mangulo han estado han Syudad han Vaticano, usá nga soberenya nga syudad-estado nga ginpapalibutan ngatanan han Roma.  An nakapot han buhatan yanâ amo hi Francisco, nga napilì han ika-13 han Marso 2013, pagsunod kan Benedicto XVI.

An opisyo han papa amo an **papado**. An iya yakan-balaod nga pansingbahan, an Diosesis han Roma, agsob nga tinatawag nga "an Santa Sede"(ha literal "Baraan nga Lingkoran" o kun ha Ininggles "*the Holy See*") o kundi man "an Apostolico nga Sede" (ha literal nga Winaray: An Apostolico nga Lingkoran), iní nga urhe nga ngaran nahibase han pagtuo nga an Obispo han Roma amo an apostolico nga sinmunod kan San Pedro. Ginkikita an papa nga usá han mga pinakagamhanan nga tawo han kalibotan tungod han iya impluwensya ha diplomasya ngan kultura. 

## Mga kasarigan
San Pedro

:*Para hit lain nga kagamit hit San Pedro, kitaa [[San Pedro (pansayod)]].*

Hi **San Pedro**  o **Simon Pedro** an usa ha napulo kag duha nga apostoles ni Hesu Kristo. Ginkikita hiya han Singbahah Katoliko Romano nga amo an ira syahan nga Papa.
Papa Pablo V

Hi **Papa Pablo V** (; ) (17 Septyembre 1550&nbsp;– 28 Enero 1621), natawo ha ngaran nga **Camillo Borghese**, amo an nanguna han Singbahan Katoliko ngan namuno han Estados Pontifisyos tikang 16 Mayo 1605 kutob han iya kamatay. Han 1611, ginpasidunggan niya hi Galileo Galilei nga api han Pontifisyo nga Accademia dei Lincei ngan ginsuporta niya an mga nasabtan o nadiskubrehan ni Galileo. Han 1616, gintugon ni Papa Pablo V hi Kardinal Belarmino nga sumaton hi Galileo nga diri puyde igtutdo an teorya ni Copernicus nga usá nga kamatuoran, pero an pagsertipika ni Bellarmino nagtugot kan Galileo nga magpadayon han iya mga pag-aram ha pagbiling hin ebidensya ngan gamiton an geosentriko nga modelo nga usá nga garamiton ha teorya. Hadto gihapon nga tuig, gintagan ni Pablo V hi Galileo hin pagpatapod nga diri hiyá igpepersigir samtang hiya nga Santo Papa buhi. An pagsertipika ni Belarmino gin-gamit ni Galileo nga iya depensa dida han paghusgar han 1633.

## Mga kasarigan
Papa Anastasio I

Hi **Papa San Anastasio I** amo an usa ka papa han Singbahan Katoliko Romano.Siya'y Sinunodi Hi Papa San Siricio.Siya ay Papa Simula 399 Hanggang Sa Kanyang Kamatayan Noong 401

## Pagkasanto
Hi Papa San Anastasio I ay Santo Han Simbahang Katoliko ang Kanyang Pista ay Ipinagdiriwang Tuwing Ika-19 ng Disyembre
Papa Gregorio I

Hi **Gregorio I** (;  – 12 Marso 604), nga kilalado nga **San Gregorio nga Harangdon** o kundi man **San Gregorio Magno**, amo an ika-64 nga Obispo han Roma tikang han 3 han Septyembre 590 kutub han iya kamatayan.

## Mga pinambasaran
### Mga tigaman

### Mga kinutlo

### Mga ginkuhaan

*
*
Papa Esteban II

Hi **Esteban II** (; 714 – 26 Abril 757) usá nga papa han Singbahan Katoliko Romano. Natawo hiyá nga usá nga Romano nga aristokrat ngan api han panimalay Orsini.  Hi Esteban obispo han Roma tikang han 26 Marso 752 kutob han iya kamatay. An panahón ni Esteban II nagtitigaman ha kaagi han pagbulag han Papado Bizantino ngan han Franko nga Papado. Han pontifikado ni Esteban, gin-atubang an Roma hin pagsulong han mga Lombardo nga diin kimadto ha Paris hi Esteban II pangaro hin bulig tikang kan Pipino nga Hamubo. Ginlupig ni Pipino an mga Lombardo ngan naghimo hiyá han paghatag hin tuna han papa, nga diin dinmangat iní han pagtukod han mga Estado Pontifisyo.

## Pagkapili nga Papa
Han 751, nabihag han Lombardo nga hadi nga hi Aistulf an exarkado han Ravenna, ngan ginbalhin niya an iya atupagon ngadto han Dukado han Roma. Hi Esteban, usá nga Romano nga aristokrata ngan api han Orsini nga panimalay, ginpili han 26 Marso 752 nga sumunod kan Papa Zacarias sunod han diri pa la maiha nga kamatay han napílì nga Papa nga hi Esteban.

## Mga pinambasaran
Papa Honorio III

Hi **Papa Honorio III** (1150 - 18 Marso 1227), ginngaranan ha pagkatawo nga Censio Savelli, nagin Santo Papa tikang 18 Hulyo 1216 kutob han iya pagkamatay han 1227.
Papa Pío IV

Hi **Papa Pío IV** (31 Marso 1499 – 9 Disyembre 1565), natawo nga **Giovanni Angelo Medici**, amo an namuno han Singbahan Katoliko ngan naghadi han Estados Pontifisyos tikang 25 Disyembre 1559 kutub han iya kamatay han 1565. Natawo hiyá ha Milan, ngan an iya pamilya nagkitâ han ira kalugaringon nga usá nga sangá han Panimalay han Medici ngan naggamit han parehos nga tigaman. Bisan man kun it mga moderno nga mga historyador waray maka-agi hin nagpapamatuod hiní nga pagkadugtong, an Medici han Florensya nagkilala han mga pag-angkon han Medici ha Milan han sayo nga bahin han ika-16 nga gatostuig.

Ginhimo ni Papa Pablo III hi Medici nga Arsobispo han Ragusa, ngan ginpadará hiyá hin mga diplomátiko nga mga misyon ngadto ha Alemanya ngan ha Hungarya. Hiyá an nangulo han kataposán nga katitirok han Konsilyo han Trento. An iya umangkon nga hi Kardinal Carlos Borromeo, usá nga magsaragdon nga haraní. Komo papa, nagpatikáng hi Pío IV hin pirá nga mga proyekto hin pagtukod ha Roma, upod in usá nga pagpaupay han pagkuha hin tubig.

## Mga pinambasaran
Papa Pío V

Hi **Papa San Pío V** (17 Enero 1504 – 1 Mayo 1572), nga natawo ha ngaran nga **Antonio Ghislieri** (tikang han 1518 gintawag nga **Michele Ghislieri**, O.P.), amo an nangulo han Singbahan Katoliko ngan naghadì han Estados Pontifisyos tikang 8 Enero 1566 tubtob han iya kamatayan han 1572.  Ginveverenar hiya nga santo han Singbahan Katoliko Romano. Kilalado hiya tungod han iya papel dida han Konsilyo han Trento, an Kontrareporma, ngan an pag-estandardisar han Romano nga rito ha sulod han Singbahan Latino. Gindeklara ni Pío V hi Tomás han Aquino nga Doktor han Singbahan ngan iya ginpatronisar an sikat nga kompositor hin sagrado nga musika nga hi Giovanni Pierluigi da Palestrina.

Komo kardinal, nagin-kilalado hi Ghislieri nga nagpanguna hin pagtuo ugsa hin mga katawohan, iya ginporseguir in walo nga mga Franses nga obispo hin pagka-erehe. Nagtindog gihapon hiya patok han nepotismo, ngan nagbusa hiya han nanguna ha iya nga Papa Pío IV ha iya atubangan han pagkaruyag hini nga himuon an iya 13-nga-pangidaron nga api han iya pamilya nga kardinal ngan pagsuporta hin umangkon tikang han panalapi han Papado.

Pinaagi han bula papal han 1570 nga *[[Regnans in Excelsis]]*, gin-excomulgar ni Pío V hi Elizabeth I han Inglaterra tungod hin pagka-erehe ngan pagporseguir hin mga Ingles nga Katoliko didâ han iya paghadá. Gin-areglo gihapon niya an pagtukod han Baraan nga Liga, usa nga alyansa hin mga Katoliko nga estado nga umato han pag-avansar han Imperyo Ottoman ha Sinirangan nga Europa.  Bisan man kun nalabwan hirá hin duro hin kadamô han ira mga ginkakabangga, nagdaog an Baraan nga Liga patok han Imperyo Ottoman, nga naningkamot pagsakop han Europa, dida han Pag-awayan ha Lepanto. Ini nga pagdaog ginpasidunggan ni Pío V nga tikang han pag-ampo han Birhen Maria ngan gintikang an fiesta han Birhen han Pagdaog.

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas

*Catholic Encyclopedia: ''Pope St. Pius V''
Papa Gregorio XIII

Hi **Papa Gregorio XIII** (7 Enero 1502 – 10 Abril 1585), natawo nga **Ugo Boncompagni**, amo an Papa tikang han 1572 tubtob 1585. Kilalado hiya han pagkomisyonar ngan an ginkuhaan hin ngaran han Gregoriano nga kalendaryo, nga nagpapabilin ha yana nga amo an ginkarawat ha kanasoran nga sibil nga kalendaryo kutob yana.

Han panahon han iya pagkapapa, nagpadukwag hi Gregorio hin mga kultural nga pagpatronar nga nahanungod ha iya pagkapapa. Ginpakusog niya in damo nga mga envoy hin singbahan ngan diplomatiko ha Asya, ha mga kapurupod-an han Hapon ngan han Pilipinas. Hiya gihapon an syahan nga Papa nga naghatag han Inmakulada nga Konsepsyon komo Patrona han Kapurupod'an Pilipinhon dida han 9 han Pebrero 1579.

## Mga sumpay ha gawas

*Monument to Gregory XIII
Papa Sixto V

Hi **Papa Sixto V** (13 Disyembre 1521 &ndash; 27 Agosto 1590), nga natawo ha ngaran nga **Felice Peretti di Montalto**, amo an Papa han Singbahan Katoliko Romano tikang han 1585 tubtob 1590.

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas

*Montalto delle Marche city of Sisto V 
*Papa Sisto V
*Piazza di Termini, Rome: timeline, including the Villa
*Visit Montalto delle Marche where Pope Sixtus V trained 
*FIU
Papa Urbano VII

Hi **Papa Urbano VII** (4 Agosto 1521 – 27 Septyembre 1590), nga natawo ha ngaran nga **Giovanni Battista Castagna**, amo an Papa han Singbahan Katoliko hin napulo kag tulo ka adlaw han Septyembre 1590, an gihalipoti nga paghadi komo papa ha kaagi. 

## Kinabuhi

An iya katulinan Genovahanon, kundi natawo hiya ha Roma. Ginhimo hiya nga Kardinal-Presbitero han *[[S. Marcello]]* han 1584. Napili hiya nga masunod kan Papa Sixto V (1585–1590) han 15 Septyembre 1590, kundi namatay hiya hin malaria (27 Septyembre 1590) ugsa han pagkoronar, nga nagdangat han iya paghadi nga amo an gihalipoti nga paghadi komo papa ha kaagi.

Nag-alagad anay hiya komo gobernador han Bologna ngan komo arsobispo han Rossano, ngan hin damo nga tuig, hiya an nuncio ha Espanya; an iya kapili komo papa gindapigan han Espanyol nga grupo.

An madali nga paghadi ni Urbano VII amo an nagpagawas han syahan nga nasabtan nga diri-pagtugot hin panigarilyo ha kalibutan, kay nagtarhog hiya hin pag-excomulgar hin bisan hin-o man nga "magtabako ha ganghaan hin o ha sakob hin singbahan, bisan ha pagmama, o paghunsoy o pagsimhot han polbo nga porma hini pinaagi ha irong".

## Kitaa gihapon
*Konklave papal, Septyembre 1590

## Mga kasarigan

## Bibliograpiya
* 
**The Death of the Popes* by Wendy J. Reardon, 2004.

## Mga sumpay ha gawas
Papa Gregorio XIV

Hi **Papa Gregorio XIV** (; 11 Pebrero 1535&nbsp;– 15 Oktubre 1591), natawo nga **Niccolò Sfondrato** o **Sfondrati**, amo an namuno han Singbahan Katoliko ngan naghadi han Estados Pontifisyos tikang han 5 Disyembre 1590 kutub han iya kamatayan han 1591.

## Mga pinambasaran
Papa Inocencio IX

Hi **Papa Inocencio IX** (; 20 Hulyo 1519&nbsp;– 30 Disyembre 1591), natawo nga **Giovanni Antonio Facchinetti**, amo an nangulo han Singbahan Katoliko ngan naghadi han Estados Pontifisyos tikang 29 Oktubre tubtub 30 Disyembre 1591.

Ugsa han iya madaliay nga papado, usá hiyá nga abogado hin pansingbahan, diplomata, ngan nangunguna nga nagdudumara dida han paghadi ni Papa Gregorio XIV (r. 1590–1591).

## Mga pinambasaran
Papa Clemente VIII

Hi **Papa Clemente VIII** (; 24 Pebrero 1536&nbsp;– 5 Marso 1605), natawo nga **Ippolito Aldobrandini**, amo an nangulo han Singbahan Katoliko ngan naghadi han Estados Pontifisyos tikang han 2 Pebrero 1592 kutob han iya kamatayan han 1605. Natawo ha Fano, Italya hin usá nga prominente nga Florentino nga pamilya, syahan anay hiyá nakilala nga usá nga abogado hin balaod pansingbahan ugsa magin usá nga Kardinal-Presbitero han 1585. Han 1592 napili hiyá nga Papa ngan nagkuha hiyá han ngaran nga Clemente. Didâ han iya papado, naipadangat niya an pagkabalik ni Henri IV han Fransya ngadto han Katoliko nga pagtuo ngan nagkapot hiyá hin papel hin pagtukod hin alyansa hin mga Kristyano nga nasod nga tumipa han Imperyo Ottoman dida han sinisiring nga Maiha nga Gera. Malinamposon gihapon niya nasolbad in mapait nga pag-inaway han mga Dominico ngan mga Heswita han paghisgutan hin maypulos nga grasya ngan gawasnon nga pagbuot. Han 1600 nagdumara hiyá hin jubilee nga nagdangat hin damo nga mga peregrinahe ngadto ha Roma.  Waray niya kaluoy han iya mga kaaway, ngan nagdumara hiya han paghukom ngan pagbitay kan Giordano Bruno ngan pag-implementa hin mga istrikto nga mga pamalaod patok han mga Hudeyo nga nangungukoy han Estados Pontifisyos. Posible hiyá an syahan nga santo papa nga nainm hin kape. Namatay hi Clemente VIII ha edad nga 69 han 1605 ngan an iya lawas ginlubong ha Santa Maria Maggiore.

## Mga pinambasaran
Siyentipiko nga paagi

An **Siyentipiko nga paagi** amo an natudlok ha mga pamaagi han paghalikwat hin mga nababantayan nga mga panhitabo, pagkuha hin bag-o nga kaaradman o pagtadong ngan pagdugtong han daan nga mga kaaradman.
Kalibongan

An **kalibongan** (alternatibo nga kasurat: **kalibungan**), ha haluag nga pagpasabot, amo an kapareho ha natural nga kalibutan, pisikal nga kalibutan, o materyal nga kalibutan. An kalibongan in natudlok ha panhitabo han pisikal nga kalibutan, ngan ha kinabuhi. Lakip ini an bisan ano kadako nga butang tikang ha subatomica ngadto ha sangkalibutan.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* The IUCN Red List of Threatened Species (iucnredlist.org)
* The Wild Foundation – The heart of the global wilderness conservation movement (wild.org)*
* Fauna & Flora International is taking decisive action to help save the world’s wild species and spaces (fauna-flora.org)
* European Wildlife is a Pan-European non-profit organization dedicated to nature preservation and environmental protection (eurowildlife.org)
* Nature Journal (nature.com)
* The National Geographic Society (nationalgeographic.com)
* Record of life on Earth (arkive.org) 
* BBC – Science and Nature (bbc.co.uk)
* PBS – Science and Nature (pbs.org) 
* Science Daily (sciencedaily.com)
* European Commission – Nature and Biodiversity (ec.europa.eu)
* Natural History Museum (.nhm.ac.uk)
* Encyclopedia of Life (eol.org).
* Science.gov – Environment & Environmental Quality .
Espesyis

Ha biyolohiya, an **espesye** amo an:
* ranggo taxonomika ( giyayanohi nga ranggo han Biyolohika nga pagarangay) o
* usa ka butang hiton nga may hiton ranggo

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Other Species Concepts  – *U.C. Berkeley*
* 2003-12-31, ScienceDaily: Working On The 'Porsche Of Its Time': New Model For Species Determination Offered
* 2003-08-08, ScienceDaily: Cross-species Mating May Be Evolutionarily Important And Lead To Rapid Change 
* 2004-01-09 ScienceDaily: Mayo Researchers Observe Genetic Fusion Of Human, Animal Cells; May Help Explain Origin Of AIDS
* 2000-09-18, ScienceDaily: Scientists Unravel Ancient Evolutionary History Of Photosynthesis

## Mga sumpay ha gawas

* Barcoding of species 
* Catalogue of Life
* European Species Names in Linnaean, Czech, English, German and French 
* Speciation 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry: ''Species'' 
* VisualTaxa 
* Wikispecies – The free species directory that anyone can edit from the Wikimedia Foundation