open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santa Lucia (nasod)

:*Para han lain nga kagamit, kitaa [[Santa Lucia (pansayod)]].*

An **Santa Lucia** amo an usa ka nasod isla ha sidlangan Dagat Caribe nga ada ha katubtuban han Kalawdan Atlantiko. An kapital hini amo an Castries.
Kapuropod-an Solomon

An **Kapuropod-an han Solomon** (Iningles:*Solomon Islands*) amo an usa ka nasod sidlangan han Papua New Guinea. An kapital hini amo an Honiara.
Cabo Verde

An **Cabo Verde** o **Cape Verde** amo an usa ka nasod tabok han katundan nga ilawod han Africa. An kapital hini amo an Praia.

## Mga kasarigan
Kapuropod-an Marshall

An **Kapuropod-an Marshall** amo an usa ka nasod nga nakabutang ha may butnga han Kalawdan pacifico. An kapital hini amo an Majuro.
Pagdugang-dugang

An **Pagdugang-dugang** amo an usa ha upat nga pangunahon nga paagi ha aritmetika. Nagtatampo ini hin duha o labaw pa nga ihap para mabilngan an kabug-usan.

"Dugang" (Iningles:Plus) pagpadaku ug pagpaguti hit uska ihap, dipindi kun nigatibu u pusitibu

An tigaman nga ginagamit amo an **+**.

Sugad:

:1 + 2 = 3\,

Makikit-an an tigaman nga **+** ha butnga hit duha o labaw pa nga ihap nga gindudugngan. Ginagamit liwat an tigaman na **=** para makit-an an resulta ha pagdugang-dugang.

## Mga kasarigan
Pag-iban-iban

An **Pag-iban-iban** amo an usa ha upat nga pangunahon nga paagi ha aritmetika. Mayda ini tigaman nga **-**. Ini nga kiwa han matematika, nagbibiling in nabilin han duha nga ihap.

"Iban" (Iningles:Minus/Subtract) (Pambansa:Bawas) pagpaguti o pagpadamu ; dipindi kun pusitibu o nigatibu

Sugad:

:3 - 2 = 1\,

## Mga kasarigan
Pagtunga-tunga

An **Pagtunga-tunga** amo an usa ha upat nga pangunahon nga paagi ha aritmetika. Ini an gios aretmitika nga nagbabahin han usa ka ihap o kabug-usan.

"Dibisyun" (Iningles:Division) Partisyun ; pagpaguti o pagpadaku dipindi kun nigatibu o pusitibu

## Mga kasarigan
Pagpilo-pilo

An **Pagpilo-pilo** amo an usa ha upat nga pangunahon nga paagi ha aritmetika. Ini nga kiwa, nagbibiling kun makapira ka balik an usa ka ihap.

"Tayms" (Iningles:Multiplication) pagpadamu o pagpaguti dipindi kun nigatibu o pusitibu

Sugad:

:2 \times 3 = 6\,.

Durudilain nga tigamnan it puydi gamiton:

# (a)(b)
# a*b
# a•b

Pananglitan:

# (9) (12) = 108
# 9 * 12 = 108
# 9 • 12 = 108

## Mga kasarigan
Tigaman ha panurat

An **Tigaman ha Panurat**  amo an ngaran ha mga tigaman nga gingagamit ha pagsurat. Ini nga mga tigaman nakakabulig pansayod han mga ginsurat.

Mga panaglitan han tigaman ha panurat:
* Bagis Halipot
* Batlang (Bagis panugtong)
* Tulbok
* Balaong (Tulbok-kawhit)
* Kambang (tulbok-tulbok)
* Turook (kawhit)
* pakiana (tigaman panpakiana)
* katingala (tigaman pankalas)
* kugitkugit (tigaman pan-asoy)
* Bagis Pan-ubos
* Tigaman Panakob (hil-ot)
* Sisep (sisip)

## Mga kasarigan
Tulbok

An **Tulbok**  amo an usa ka tigaman ha panurat.
"Tulduk" (Iningles:Point/Period/Dot) (Pambansa:Tuldok) . puntus

## Mga kasarigan
Pakiana (tigaman ha panurat)

An **Tigaman Panpakiana** o **pakiana** (**?**) (**¿** **?**) nga agsob ginhahalipot nga amo an usa ka tigaman ha panurat.

## Mga kasarigan
Kugitkugit

An **kugitkugit** (alternatibo nga kasurat **kugit-kugit**) o **tigaman pan-asoy**  (**‘** **’**, **“** **”** ) amo an usa ka tigaman ha panurat.

## Mga kasarigan
Hil-ot

An mga **Tigaman Panakob** o **Hil-ot** (**(** **)**), (**[** **]**), (**{** **}**), (**<** **>**) amo an mga tigaman ha panurat nga papradis pirmi it paggamit.

## Mga kasarigan
Sisep

An **sisip** o **sisep** (&nbsp;’&nbsp; o &nbsp;'&nbsp;) usa nga tigaman hin pagsurat, ngan ha agsob, usa nga kugit, ha mga yinaknan nga nagamit han Linatin nga abakadahan o ha lain nga mga abakadahan. Ha Ininglis tinatawag ini nga *apostrophe* ngan ha Kinatsila *apóstrofo*.

## Mga kasarigan
Micronesia (nasod)

:*Ini nga barasahon mahitungod han nasod nga Micronesia. Para han rehiyon, kadto-a an [[Micronesia]]*

An **Estados Federatos han Micronesia** (Iningles:Federated States of Micronesia) amo an nasod isla ha may Kalawdan Pacifico. An kapital hini amo an Palikir.
Pakiana (pansayod)

Iton pakiana in puydi magin lingguwistiko nga ekspresyon nga gingagamit mangaro hin impormasyon, o an pagpaalayon mismo ngahaw.

Puydi liwat ini magin:

*Pakiana (tigaman ha panurat) - Tigaman Panpakiana (?) usa ha mga tigaman ha panurat
Tiringgan

Ha fonetika, an **tiringgan** usa nga tunog nga ginyayakan nga ginluluwas nga buklad an *trakto vocal*, nga waray pagdugang hin pangusog hin hangin hin bis ano nga bahin han *glotis*. Ha Kinatsila tinatawag ini nga *vocal* ngan ha Ininglis, *vowel*.

## Ha Winaray

Sumala kanda Vicente I. de Veyra, Norberto Romuáldez, Sr. ngan han iba nga mga manunurat nga api han Sanghiran san Binisaya, tulo an mga tiringgan ugsa han pag-ulpot han mga Espanyol: *a*, *i*, *u*. Kundi, katapos han pag-ulpot han mga Espanyol ngan katapos hin damo nga tuig, an mga tiringgan nga *e*, ngan *o* nahilakip han mga ginagamit nga tiringgan.

## Mga kasarigan
Mangarabay

Ha fonetika, an **mangarabay** usa nga tunog ha yakan nga ginluluwas hin bug-os nga pagsira o pagsira-hin-bahin han igbaw nga trakto vocal, nga diin iton igbaw nga trakto vokal amo an kabahin nga igbaw han *larynx*. Tinatawag ini nga *consonante* ha Kinatsila ngan *consonant* ha Iningles.

## Mga kasarigan
Agi (abakadahan)

An **agi** o **letra** (Iningles:Letter/Text) (Pambansa:Letra/Teksto) usa nga elemento hin abakadahan nga sistema hin pagsurat, sugad han Griyego nga abakadahan ngan an mga nagsunod hini. An tagsa agi hit sinurat nga yinaknan agsob nga gin-uungod hin usa nga fonema (tunog) ha ginyayakan nga porma han pinulongan.

## Pinanbasaran

## Mga pagkukuhaan
*

## Mga kasarigan
* Daniels, Peter T., and William Bright, eds 1996. The World's Writing Systems. ISBN 0-19-507993-0.
* Powell, Barry B. 1991. Homer and the Origin of the Greek Alphabet. ISBN 978-0-521-58907-9 | ISBN 0-521-58907-X.
* Robinson A. 2003, "The Origins of writing" in David Crowely and Paul Heyer 'Communication in History: Technology, Culture, Society' (fourth edition) Allyn and Bacon Boston pp 34–40

## Mga sumpay ha gawas

* Unicode Code Charts
* LetterCount.com Count the number of letters in a document
* Article Critique
Okres Cheb

An **Okres Cheb** amo an usa ka distrito o okres ha rehiyon han Karlovy Vary ha nasod han Republika Czeka. An kapital hini amo an Cheb.
Mělník

An **Mělník** amo an kapital ha distrito han Mělník ha nasod han Republika Czeka.

## Mga hulagway

Mělník-04-Marktplatz-2012-gje.jpg
Mělník-14-Peter und Pauls-Kirche-2012-gje.jpg
Mělník-20-2012-gje.jpg
Mělník-Schloss-06-Innenhof-2012-gje.jpg
Mělník-Schloss-14-Wappen der Lobkowitz-2012-gje.jpg
Střemy-36-Krieger-Denkmal-2012-gje.jpg
Mělník-28-Moldaukanal-2012-gje.jpg
Mělník-34-Tafel Elbe Moldau-2012-gje.jpg
Rychnov nad Kněžnou

An **Rychnov nad Kněžnou** amo an kapital ha distrito han Rychnov nad Kněžnou ha nasod han Republika Czeka.
Domažlice

An **Domažlice** amo an kapital ha distrito han Domažlice ha nasod han Republika Czeka.

## Gallery

Paypay:Domažlice, Hanův park, pomník Petra Hany (9256).jpg|
Paypay:Domažlice, Hradská 83-84 (9041).jpg|
Paypay:Domažlice, Hradská 91-95 (9045).jpg|
Karlovy Vary (rehiyon)

An **Rehiyon han Karlovy Vary** amo an usa ka rehiyon o kraj ha nasod han Republika Czeka. An kapital hini amo an Karlovy Vary.
Bahol nga agi

An **bahol nga agi** amo an, ha relasyon han gamay, dako ngan ha kasahiran mayda distinta nga porma. Ha abakadahan, iton mga bahol nga agi amo an *A*, *B*, *C*, *D* ugbp.

## Mga kasarigan
Gamay nga agi

An **gamay nga agi** amo in agi nga ha relasyon han bahol, usa nga gamay hin kadako. Ha abakadahan, iton gagmay nga agi amo an *a*, *b*, *c* ubp.

## Mga kasarigan
Laton

An **laton** usa nga sukol hin pag-ayad hin sunod-sunod nga tunog ha yakan.

## Pinanbasaran

## Mga pagkukuhaan ngan rekomendado nga pagbasa

* 
* Clements, George N.; Keyser, Samuel J.. (1983). *CV phonology: A generative theory of the syllable*. Linguistic inquiry monographs (No. 9). Cambridge, MA: MIT Press. ISBN 0-262-53047-3 (pbk); ISBN 0-262-03098-5 (hb)
* 
* 
* 
*

## Mga sumpay ha gawas
* <big>Syllable Dictionary:</big> Look up the # of syllables in a word. <small>Learn to divide into syllables. Hear it pronounced.</small>
* Do syllables have internal structure? What is their status in phonology? <small>CUNY Phonology Forum</small>
Republika han Tsina

An **Republika han Tsina**, agsob tawagon nga **Taiwan** tikang han mga tuig 1970, amo an usa nga estado ha sidlangan Asya. Nagtikang ini ha usa-ka-partido nga estado, nga may bug-os nga pagkilala han mga kanasoran, nga may hurisdiksyon ha bug-os nga Tsina. Pero naging usa ka demokratiko damo-ka-partido nga estado nga may talagudti nga pagkilala han kanasoran, ngan an mga nabibilin nga hurisdikyon amo nala an Taiwan ngan an mga gudti nga isla hini. Pero ha yana, mayda gihap mga *de facto* nga relasyon ha damo nga mga nasod. An kapital hini amo an Taipei.

## Mga tigaman

## Mga kasarigan
Angay (siday)

Ha siday, iton **angay** amo in pagbalikbalik hin mga tunog nga maypagkasugad o pagkapareha.

## Mga kasarigan
Latontiringgan

An **latontiringgan** usa nga tunog nga diin duha nga tiringgan nahimo hin usa nga laton.

## Mga kasarigan
Braga (distrito)

An Distrito han **Braga** nahamutang ha kanawayan nga dapit han Portugal. An Kapital han Distrito amo an syudad han Braga. Ginsasapitan in han distrito han Viana do Castelo ha amihanan, han distrito han Vila Real ha sidlangan ngan han distrito han Porto ha salatan. An kahaluag hini 2673 ka km² ngan mayda ini populasyon nga 831,368.

An distrito nahimo hin napulo kag upat (14) nga mga bungto:

* Amares
* Barcelos
* Braga
* Cabeceiras de Basto
* Celorico de Basto
* Esposende
* Fafe
* Guimarães
* Póvoa de Lanhoso
* Terras de Bouro
* Vieira do Minho
* Vila Nova de Famalicão
* Vila Verde
* Vizela

## Mga sumpay ha gawas
* Mga ritrato tikang ha Distrito han Braga
Braganza (distrito)

An Distrito han **Bragança** o **Braganza** nahamutang ha kanawayan han Portugal. An Kapital han Distrito amo an syudad han Braganza. An Mirandela ngan Macedo de Cavaleiros mga importante gihapon nga mga sentro. An kahaluag hini is 1,173 ka km².

## Mga munisipyo

An distrito han Braganza mayda napulo kag duha (12) nga mga munisipyo: 

* Alfândega da Fé
* Bragança (Braganza)
* Carrazeda de Ansiães
* Freixo de Espada à Cinta
* Macedo de Cavaleiros
* Miranda do Douro
* Mirandela
* Mogadouro
* Torre de Moncorvo
* Vila Flor
* Vimioso
* Vinhais

## Yinaknan

An Leones nga yinaknan ginagamit hin damo han teritoryo han una. Ha yana, mayda mga komunidad nga nayakan hin Leones ha Riodonor, Guadramil ngan ha iba pa nga mga baryo, ngan an impluwensya hini nagpapabilin tikang ha dumagsaan ngadto ha timugan, nga diin an Mirandes ginkilala hin opisyal han Parlamento Portuges.

## Mga sumpay ha gawas
* Mga ritrato tikang ha Distrito han Bragança
Untop nga kaangay

An **untop nga kaangay** amo in paghimo in angay ha siday nga sugad o parehos gud an urhe nga bahin hin pulong hin lain.

## Mga kasarigan
Coimbra (distrito)

An Distrito han **Coimbra** nahamutang ha Butnga han Portugal. An kapital o ulohan han distrito amo an syudad han Coimbra.

An distrito nahimo hin napulo kag pito (17) nga mga munisipyo: 

* Arganil
* Cantanhede
* Coimbra
* Condeixa-a-Nova
* Figueira da Foz
* Góis
* Lousã
* Mira
* Miranda do Corvo
* Montemor-o-Velho
* Oliveira do Hospital
* Pampilhosa da Serra
* Penacova
* Penela
* Soure
* Tábua
* Vila Nova de Poiares
Évora (distrito)

An Distrito ha **Évora** nahamutang ha Alentejo, ha salatan nga Portugal. An kapital han distrito amo an syudad han Évora.

An distrito nahimo hin napulo kag upat (14) nga mga munisipyo: 
* Alandroal
* Arraiolos
* Borba
* Estremoz
* Évora
* Montemor-o-Novo
* Mora
* Mourão
* Portel
* Redondo
* Reguengos de Monsaraz
* Vendas Novas
* Viana do Alentejo
* Vila Viçosa
Castelo Branco (distrito)

An Distrito han **Castelo Branco** nahamutang ha Butnga nga Portugal. An Kapital nga Distrito amo an Castelo Branco, nga ha yana amo an gidamo-i hin tawo nga syudad, bisan man kon han una an syudad han Covilhã amo an gidako-i nga syudad ha kahadto.

Mayda hini kahaluag nga 6675 ka km² (ika-4 nga gidako-i ha Portugal), ngan hin populasyon nga 208,069 ka molupyo.

An distrito nahimo hin napulo kag usa (11) nga mga munisipyo: 

* Belmonte
* Castelo Branco
* Covilhã
* Fundão
* Idanha-a-Nova
* Oleiros
* Penamacor
* Proença-a-Nova
* Sertã
* Vila de Rei
* Vila Velha de Ródão
Caloocan

An **Caloocan** usa nga syudad nga lakip han Metro Manila ha Pilipinas. Nahamutang ini ha amihanan han Syudad han Manila. An Caloocan amo an ikatulo nga syudad hin kadamo hin tawo han nasod nga mayda populasyon nga 1,177,604.
Pasay

An **Pasay** usa nga syudad nga lakip han Metro Manila ha Pilipinas. Dinhe nahamutang an Cuneta Astrodome ngan an Panlangyaw nga Paluparan han Ninoy Aquino o kon tawagon NAIA.
Pateros

An **Pateros** usa nga bungto nga lakip han Metro Manila ha Pilipinas. Amo na la ini an bungto nga lakip han Metro Manila. An iba nga mga unidad lokal nga lakip han Metro Manila puro mga syudad.

## Mga baranggay
Syudad Quezon

An **Quezon** usa nga syudad nga lakip han Metro Manila ha Pilipinas. Han una amo ini an ginpili nga magin kapital o ulohan han nasod, kundi an titulo hin kapital nga syudad ginbalik ngadto ha Manila. An Syudad han Quezon amo an syudad nga gidamo-i hin katawhan han nasod.

## Lokasyon
* ABS-CBN
* GMA Network

## Album

File:Quezon City Flag.svg|
File:Quezon City Flag.svg|
Taguig

An **Taguig** usa nga syudad nga lakip han Metro Manila ha Pilipinas. 

## Barangay


* Bagong Tanyag
* Bagumbayan 
* Bambang
* Calzada 
* Central Bicutan
* Central Signal
* Fort Bonifacio (sa ibaba)
* Hagonoy
* Ibayo-Tipas
* Katuparan
* Ligid-Tipas
* Lower Bicutan
* Maharlika Village
* Napindan

* New Lower Bicutan
* North Daang Hari
* North Signal
* Palingon
* Pinagsama
* San Miguel
* Santa Ana
* South Daang Hari
* South Signal
* Tuktukan
* Upper Bicutan
* Ususan
* Wawa
* Western Bicutan
Keda (distrito)

An **Keda** amo an usa ka distrito ha Republika Autonoma han Adjara nasod han Heorhya. An kapital hini amo an Keda.
Tskhinvali

An **Tskhinvali** amo an kapital han Salatan nga Ossetia, usa ka *de facto* nga naglulugaring nga republika, nga ginkikilala han mga kanasoran nga kasakop han rehiyon han Shida Kartli han Heorhya, labot la han Rusya ngan Nicaragua nga ginkikilala ini nga naglulugaring nga estado.
Sighnaghi

An **Sighnaghi** amo an kapital ha distrito han Sighnaghi ha nasod han Heorhya.

Sighnaghi-02-Platz-2019-gje.jpg|
Sighnaghi-24-Stadttor1-2019-gje.jpg|
Sighnaghi-20-Teppichhandel-2019-gje.jpg|
Town of Signagi, Georgia, Europe.jpg|
Sighnaghi-St Georg-06-2019-gje.jpg|St. Georg
Tkvarcheli

An **Tkvarcheli**amo an usa ka bungto han Abkhazia ha nasod han Heorhya. Amo ini an kapital ha distrito han Tkvarcheli nga ginhimo han Republika han Abkhazia.
Poti

An **Poti** amo an usa ka syudad ha nasod han Heorhya. Nakabutang ini ha rehiyon han Samegrelo-Zemo Svaneti ha katundan han nasod.
Adjara

An **Adjara** o **Republika Autonoma han Adjara** amo an usa ka republika autonoma ha nasod han Heorhya. An kapital hini amo an Batumi.
Racha-Lechkhumi ngan Kvemo Svaneti

An **Racha-Lechkhumi ngan Kvemo Svaneti** amo an usa ka rehiyon ha nasod han Heorhya. An kapital hini amo an Ambrolauri.
Diri-pagpatay

An **diri-pagpatay** usa nga pamulong nga nahanunongod han pagka-waray hin pamatay, panarhog hin pagpatay o mga kamutangan nga puyde dumangat hin pamatay Bisan man kon an paggamit hini nga pamulong ha akademiya agsob nga nahanunongod han pamatay hin tawo, talagsa ini nga ginagamit mahiunong han pamatay hin mga kahayopan o iba nga mga klase hin kinabuhi..

## Mga kasarigan
Charles Darwin

Hi **Charles Robert Darwin** (12 Pebrero 1809 – 19 Abril 1882) amo an usa ka Ingles nga naturalista syentipiko nga nagpahimatuod ngan naglatag hin mga kasarigan nga ngatanan nga kinabuhi nagtikang ha kapareho nga tinikangan (ebolusyon), pamaagi han tinatawag niya nga pagpili natural.

## Mga reperensya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* The Complete Works of Charles Darwin Online – Darwin Online; Darwin's publications, private papers and bibliography, supplementary works including biographies, obituaries and reviews
* Darwin Correspondence Project Full text and notes for complete correspondence to 1867, with summaries of all the rest
** Darwin-Hooker letters, images and text jointly published at Cambridge Digital Library and Darwin Correspondence Project 
* ; public domain
* Darwin Manuscript Project
* Works by Charles Darwin in audio format from LibriVox
* Video and radio clips Canadian Broadcasting Corporation
* 
* 
* 
* A Pictorial Biography of Charles Darwin 
* Mis-portrayal of Darwin as a Racist
*  Google Map of Charles Darwin’s Voyage of the Beagle 1832-1836 
* Darwin's Volcano – a short video discussing Darwin and Agassiz' coral reef formation debate
* 
* '' The life and times of Charles Darwin'', an audio slideshow, The Guardian, Thursday 12 February 2009, (3 min 20 sec).
* Darwin's Brave New World – A 3 part drama-documentary exploring Charles Darwin and the significant contributions of his colleagues Joseph Hooker, Thomas Huxley and Alfred Russel Wallace also featuring interviews with Richard Dawkins, David Suzuki, Jared Diamond
* A naturalist's voyage around the world Account of the *Beagle* voyage using animation, in English from Centre national de la recherche scientifique
* 
* View books owned and annotated by Charles Darwin at the online Biodiversity Heritage Library.
* Digitised Darwin Manuscripts in Cambridge Digital Library
Mohammed

Hi **Mahoma** o kundi man **Muhammad ibn ‘Abdullāh** (puydi liwat igsurat nga *Mohammed* o *Muhammed*) (natawo ha tuig 570 ha Mecca - namatay Hunyo 8, 632 ha Medina) amo an nagtukod han relihiyon Islam. Ha mga Muslim, usa hiya nga tagasamwak ngan propeta ni Allah. Ha pagtutdo han Koran, hiya an katapusan ngan giuupayi nga nadara-balaod ha mga propeta Islam.
Imperyo Romano

An **Imperyo Romano** amo an panahon pagkatapos han paging Republika han daan nga sibilisasyon Romano, nga may autocratico nga kagamhan, ngan haluag nga katunaan ha Europa ngan palibot han Mediterano. An ngaran nga Imperyo Romano, natudlok han Estado Romano han panahon ngan pagkatapos han siyahan nga emperador nga hi Augustus. An harani han 500-ka-tuig nga Republika Romano, nga nahiuna hini, nagluya tungod han pipira nga giyera sibil.

## Pagkukuhaan
* 
* J. A. Crook, *Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212*, 1967 (ISBN 0-8014-9273-4).
* Arther Ferrill, *The Fall of the Roman Empire: The Military Explanation*, Thames and Hudson, 1988 (ISBN 0-500-27495-9).
* Goldsworthy, Adrian. *The Complete Roman Army*, Thames and Hudson, 2003 (ISBN 0-500-05124-0).
* Benjamin Isaac, "The Limits of Empire: the Roman Army in the East" Oxford University Press, 1992 (ISBN 0-19-814926-3).
* Andrew Lintott, *Imperium Romanum: Politics and administration*, 1993 (ISBN 0-415-09375-9).
* Edward Luttwak, *The Grand Strategy of the Roman Empire*, Johns Hopkins University Press, 1976/1979 (ISBN 0-8018-2158-4).




## Dugang nga barasahon

* John Bagnell Bury, *A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius*, 1913, ISBN 978-1-4367-3416-5
* Duncan B Campbell, *The Rise of Imperial Rome, AD 14-193*, Osprey, 2013, ISBN 978-1-78096-280-1
* Winston Churchill, *A History of the English-Speaking Peoples*, Cassell, 1998, ISBN 0-304-34912-7
* Edward Gibbon, *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire*, 1776–1789
* Adrian Goldsworthy. *In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire*, Weidenfield and Nicholson, 2003, ISBN 0-297-84666-3
* Michael Grant, *The History of Rome*, Faber and Faber, 1993, ISBN 0-571-11461-X
* Antonio Santosuosso, *Storming the Heavens: Soldiers, Emperors and Civilians in the Roman Empire*, Westview Press, 2001, ISBN 0-8133-3523-X

## Mga sumpay ha gawas

* Romans for Children , a BBC website on ancient Rome for children at primary-school level.
* Rome Unleashed , interactive educational website on ancient Rome for students.
* Interactive map of the Roman Empire at Vici.org 
* Historical Atlas showing the expansion of the Roman Empire.
* Roman-Empire.net, learning resources and re-enactments.
* The Roman Empire in the First Century (PBS).
* United Nations of Roma Victrix
* The Romans 
* The Historical Theater in the Year 400 AD, in Which Both Romans and Barbarians Resided Side by Side in the Eastern Part of the Roman Empire
Imperyo Bizantino

An **Imperyo Bizantino** o Sinirangan Imperyo Romano, nga kilala han mangurukoy hini nga an Imperyo Romano, an Imperyo han mga Romano (Griniyego:Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, Basileía tôn Rhōmaíōn), Romania (Ῥωμανία, Rhōmanía), o Romais (Ῥωμαΐς Rhōmaís), amo an nagsunod han Imperyo Romano han Butnga nga mga Panahon, nga nagpapalibot ha kapital hini nga Constantinople (han una Bizantium, yana Istanbul), ngan gindudumara han mga imperador nga namana tikang han mga imperador Romano.

## Mga reperensya
### Syahan nga pagkukuhaan

* 
* 
* 
* 
*  
* 

### Segundaryo nga pagkukuhaan

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dugang nga barasahon

* 
* 
* Baboula, Evanthia, Byzantium, in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1610691776
* 
* 
* 
* Jeffreys, Elizabeth, Byzantine Literature, in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1610691776
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* 
* De Imperatoribus Romanis . Scholarly biographies of many Byzantine emperors.
* 12 Byzantine Rulers  by Lars Brownworth of The Stony Brook School; audio lectures. NYTimes review.
* 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman  (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime).
* Byzantine & Christian Museum

### Mga pag-aram hin Bizantino, pagkukuhaan ngan bibliograpiya
* Fox, Clinton R. What, If Anything, Is a Byzantine? (Online Encyclopedia of Roman Emperors)
* Byzantine studies homepage at Dumbarton Oaks. Includes links to numerous electronic texts.
* Byzantium: Byzantine studies on the Internet . Links to various online resources.
* Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700–1204 . Online sourcebook.
* De Re Militari. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars.
* Medieval Sourcebook: Byzantium . Numerous primary sources on Byzantine history.
* Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life. Hosted by the University of Vienna; in English.
* Constantinople Home Page. Links to texts, images and videos on Byzantium.
* Byzantium in Crimea: Political History, Art and Culture.
* Institute for Byzantine Studies of the Austrian Academy of Sciences (with further resources and a repository with papers on various aspects of the Byzantine Empire)
Inesperanto

An **Inesperanto** o **Esperanto** amo an usa ka yinaknan nga hinimo ni Ludwik Lejzer Zamenhof, para han masayon mabaroan nga yinaknan para han ngatanan. An pulong nga **Esperanto** may kasirigngon nga "an usa nga naghihingyap" ha yinaknan inesperanto. An pulong nga **Esperanto** tikang ha "Doktoro Esperanto", agnay ni Zamenhof para ha iya kalugaringon, ha iya siyahan barasahon para ini nga yinakan. Ini nga libro may ngaran nga "Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro" ("An Lingwahe kanasoran -Pagtikang ngan Waray Kulang nga Teksbook) nga ginpagawas ha tuig 1887.
* a,b,c Inesperanto 

## Dugang nga barasahan

* Emily van Someren. Republication of the thesis 'The EU Language Regime, Lingual and Translational Problems'. 
* ''Ludovikologia dokumentaro I'' Tokyo: Ludovikito, 1991. Facsimile reprints of the *Unua Libro* in Russian, Polish, French, German, English and Swedish, with the earliest Esperanto dictionaries for those languages.
* Fundamento de Esperanto. HTML reprint of 1905 *Fundamento*, from the Academy of Esperanto.
* Esperanto Lessons. Including the alphabet, adjectives, nouns, plural, gender, numbers, phrases, grammar, vocabulary, verbs, exam, audio, and translation.
* Auld, William. *La Fenomeno Esperanto* ("The Esperanto Phenomenon"). Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1988.
* Butler, Montagu C. *Step by Step in Esperanto*. ELNA 1965/1991. ISBN 0-939785-01-3.
* DeSoto, Clinton (1936). *200 Meters and Down*. West Hartford, Connecticut, US: American Radio Relay League, p.&nbsp;92.
* Crystal, David, article "Esperanto" in *The New Penguin Encyclopedia*, Penguin Books, 2002.
* Crystal, David, *How Language Works* (pages 424-5), Penguin Books, 2006. ISBN 978-0-14-101552-1.
* Everson, Michael. . Evertype, 2001.
* Forster, Peter G. *The Esperanto Movement*. The Hague: Mouton Publishers, 1982. ISBN 90-279-3399-5.
* Gledhill, Christopher. *[http://stl.recherche.univ-lille3.fr/sitespersonnels/gledhill/Esperanto_a_corpus-based_description_GLEDHILL.pdf The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description.] * Second edition. Lincom Europa, 2000. ISBN 3-89586-961-9.
* Harlow, Don. The Esperanto Book . Self-published on the web (1995–96).
* Okrent, Arika. In the Land of Invented Languages.
* Wells, John. *Lingvistikaj aspektoj de Esperanto* ("Linguistic aspects of Esperanto"). Second edition. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989.
* Zamenhof, Ludovic Lazarus, *[http://genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Dr. Esperanto's International Language: Introduction & Complete Grammar] * The original 1887 *[[Unua Libro]]*, English translation by Richard H. Geoghegan; HTML online version 2006. Print edition (2007) also available from ELNA or UEA.
* 

## Mga sumpay ha gawas

* 
* UEA.org - Website of the World Esperanto Association
* Kurso Saluton! - International Course
* Lernu! 
* ''Esperanto Bookshelf'' at  Project Gutenberg
* Esperanta babilejo - Esperanto chat 
* Eldonejo Mistera Sturno  Short-story e-books with linked dictionary defining all uncommon terms.
The Beatles

An **The Beatles** amo an usa ka banda nga tikang ha Liverpool, Britanya. Natukod an banda ha tuig 1962 ngan nagburublag ha tuig 1969. Kaurupod ha banda hira John Lennon, Paul McCartney, George Harrison ngan Ringo Starr. May sobra ha duha ka gatos nga kanta an nahimo nira. Usa hira ha gisisikati nga banda ha bug-os nga kalibutan.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
Alejandro nga Harangdon

Hi **Alejandro nga Harangdon** (Griniyego: Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας o Μέγας Ἀλέξανδρος, Mégas Aléxandros; Ininglis: *Alexander the Great*; Kinatsila: *Alejandro Magno*; 356 BC – 323 BC), kilala gihap nga Alexander III han Macedon (Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών) amo an usa ka daan nga Hadi Griyego han Macedon (336–323 BC).
Ludwik Zamenhof

Hi **Lejzer Ludwik Zamenhof** (Ludwik Łazarz) (Bialystok, 15 Disyembre 1859 - Warsaw, 14 Abril 1917) amo an uska Polako nga doktor, lingguwista ngan glottoteta. Hiya an naghimo han yinaknan Esperanto.
Kwarta

An **kwarta** o **salapi** (Iningles:Money/Currency) (Pambansa:Pera/Salapi) amo an ginkakarawat nga panbayad han mga butang ngan serbisyo ngan pamayad hin utang.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
* 
* 
*
Puthaw

An **putháw** (Iningles: Metal / Steel) (Pambansa: Bakal ) amo in usa ka elemento kimikal , elemento mineral u oro metal nga may tigaman nga **Fe** (Linatin:*ferrum*) ngan may atomiko ihap 26.

Ini an una na metal san *transition series*, kalayu an gamit pagtunaw sini, may-ada nagkahulug tikang ha himpapawid nga sugad hini, it hugis sini in lidung pag-pamatuud nga may-ada gravity nga nakakahimu hin bulalakaw, danay an pag-anas hihungdan kun lagas na an punu u kanan puthaw. Pinaagi sa bug'at, an puthaw an pinakakomon na elemento sa Kalibutan. Mahihiagian liwat an puthaw san iba na mga mabato na planeta. 

## Isotope

An natural na puthaw may'ada upat na *stable isotopes:* 5.845% of 54Fe, 91.754% of 56Fe, 2.119% of 57Fe ngan 0.282% of 58Fe. 

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya
* 

## Padugang nga barasahon
* H. R. Schubert, *History of the British Iron and Steel Industry... to 1775 AD* (Routledge, London, 1957)
* R. F. Tylecote, *History of Metallurgy* (Institute of Materials, London 1992).
* R. F. Tylecote, "Iron in the Industrial Revolution" in J. Day and R. F. Tylecote, *The Industrial Revolution in Metals* (Institute of Materials 1991), 200–60.

## Mga sumpay ha gawas

* It's Elemental – Iron 
* The Most Tightly Bound Nuclei
* Chemistry in its element podcast (MP3) from the Royal Society of Chemistry's Chemistry World: Iron
* Iron at *[[The Periodic Table of Videos]]* (University of Nottingham)
* Metallurgy for the non-Metallurgist
Urano

An **Urano** (simbulu: ) amo an ika pito nga planeta tikang ha adlaw ha sistema solar.

## Pinanbasaran

## Dugang nga barasahon
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Uranus at European Space Agency
* NASA's Uranus fact sheet 
* Uranus Profile  at NASA's Solar System Exploration site
* Planets – Uranus  A kid's guide to Uranus.
* Uranus at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal. (photos)
* Voyager at Uranus  (photos)
* Uranus (Astronomy Cast homepage) (blog)
* Uranian system montage (photo)
*
Leonardo da Vinci

Hi **Leonardo di ser Piero da Vinci** o **Leonardo da Vinci** (15 Abril, 1452 – 2 Mayo, 1519) amo an usa ka makarit nga Italyano. Usa hiya nga syentipiko, matematiko, inhinyero, imbentor, anatomista, pintor, skultor, arkitekto, botanista, musikero ngan manunurat.

## Mga kasarigan

## Bibliograpiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  volume 2: ISBN 0-486-22573-9. A reprint of the original 1883 edition.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  [The chapter "The Graphic Works" is by Frank Zollner & Johannes Nathan].

## Mga sumpay ha gawas

* 
* Leonardo da Vinci and ''the Virgin of the Rocks'', A different point of view 
* 
* 
* Complete text & images of Richter's translation of the Notebooks
* Web Gallery of Leonardo Paintings
* Drawings of Leonardo da Vinci
* Da Vinci Decoded Article from *[[The Guardian]]*
* The true face of Leonardo Da Vinci? 
* Leonardo da Vinci's Ethical Vegetarianism
* The Notebooks of Leonardo da Vinci
* Leonardo da Vinci at BBC Science
* Selected 'prophecies' from Volume II of the notebooks (translated) 
*Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries  High resolution images of works by and/or portraits of Leonardo da Vinci in .jpg and .tiff format.
* Leonardo da Vinci: Anatomist The Queen's Gallery, Buckingham Palace, Friday, 4 May 2012 to Sunday, 7 October 2012. High-resolution anatomical drawings.
*Yahoo news, Leonardo's Self-portrait in critical condition
Neptuno

An **Neptuno** (simbulu: ) amo an ika walo nga planeta tikang ha adlaw han sistema solar.

## Pinanbasaran

## Bibliography
* 
* 

## Further reading
* 
* 

## External links

* NASA's Neptune fact sheet 
* Neptune from Bill Arnett's nineplanets.org
* Neptune Astronomy Cast episode No. 63, includes full transcript.
* Neptune Profile  at NASA's Solar System Exploration site
* Planets&nbsp;– Neptune  A children's guide to Neptune.
* 
* Neptune by amateur (The Planetary Society)
Baktín

An **baktín** o **baboy** (Iningles: *Pig*) amo an usa ka hinoptan nga hayup nga naghahatag hin karaonon para han katawhan. Ine in dara han Espanyol nganhi ha atun, busag an balangaw niya, pareho hit Baboy Banwa an it pagkita sa iya.
An ***Sus*** in uska genus han Mammalia. An *Sus* in nahilalakip ha familia nga Suidae.
An kladograma hini sumala ha Catalogue of Life:

 

## Mga kasarigan




## Kitaa Gihapon
* Alaga nga baboy

## Mga sumpay ha gawas
Pagkabungol

An **bungól** o **pagkábungól** amo an makuri makabati hin tingog.
"Bungul" (Iningles: Deaf) diri nabati ; ha

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
Pagpapatik

An **patík** (Iningles:Drawing) (Pambansa:Guhit)  o **pagpatik** (Iningles:Tattoo) (Sinugbu:Atihan) amo an pamagi hin pagpadamo hit teksto o imahe, kasagaran tinta ha papel, nga ginagamitan hin makina. Agsub ini an guin susurat pina-agi hin Banit para maging pirmi sa panit han tawu.
## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*
* Lafontaine, Gerard S. (1958). *Dictionary of Terms Used in the Paper, Printing, and Allied Industries*. Toronto: H. Smith Paper Mills. 110 p.
*
*
*
*Elizabeth L. Eisenstein, *The Printing Press as an Agent of Change*, Cambridge University Press, September 1980, Paperback, 832 pages, ISBN 0-521-29955-1
*Marshall McLuhan, *The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man* (1962) Univ. of Toronto Press (1st ed.); reissued by Routledge & Kegan Paul ISBN 0-7100-1818-5
*Tam, Pui-Wing *The New Paper Trail*, *The Wall Street Journal Online*, February 13, 2006 Pg.R8
*
*Woong-Jin-Wee-In-Jun-Gi No. 11 Jang Young Sil by Baek Sauk Gi. Copyright 1987 Woongjin Publishing Co., Ltd. Pg. 61.
*
*

## Mga sumpay ha gawas

*Prints & People: A Social History of Printed Pictures, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF)
* Centre for the History of the Book 
*Children of the Code – Online Video: The DNA of Science, The Alphabet and Printing
*Planet Typography – history of printing – selection of international sites dedicated to the history of printing
*Printing Industries of the Americas  – national trade association for printers and companies in the graphic arts
*Printwiki
*The development of book and printing. English website of the Gutenberg-Museum Mainz (Germany)
*BPSnet British Printing Society 
*Taiwan Culture Portal: Ri Xing Type Foundry－ preserving the true character of Chinese type 
*A collection of printing materials from the 19th Century – Documents printed by R. Mathison Jr., The Job Printer, in Vancouver, B.C. - UBC Library Digital Collections
*International Printing Museum, Carson, California, Web site
*Museum of Printing, Andover, MA, Web site
Irong

An **irong** amo an usa ka bahin han lawas nga ginagamit paghamot hit mga hayop. Amo gihap ini an nabulig han mga hayop pagginhawa.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
Diperensya ha panhunahuna

Iton **diperensya ha panhunahuna** o **sakit ha panhunahuna** in sikolohikal nga pagsunodsunod, nga posible makit-an ha pamatasa, nga agsob nahisusumpay ha pagkakuri han kahimtang o disabilidad, nga diri lakip han normal nga pagdukwag han kultura han usa ka tawo.  An **diperensya ha panhunahuna** in agsob sinisiring nga pagtampo kun unanhon umaabat, kumiwa, maghunahuna.  Ini in mahisusumpay ha partikular nga rehiyon o mga buruhaton han utok o an salin han sistem nerbosa, agsob ha sosyal nga konteksto.  Ini in pagkilala nga pagintende han kahimtang han kaupayan han panhunahuna nga nagliliwan-liwan han panahon ngan ha dirudilain nga kultura, ngan may-ada liwat pagkakaiba ha depinisyon, pan-panginano ngan pag-arangay, bisan may-ada istandarte nga taramdan nga kriterya nga haluag nga paggamit.  Sumala han Kalibutanon Katig-uban hin Kalibsogan, haros kattulo han tawo ha kadam-an nga nasod, in nasumat hin problema ha danay nga panahon ha ira kinabuhi nga natuman han mga kriterya han diyagnosis han usa o labaw pa nga absob nga tipo hin **diperensya ha panhunahuna**.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Atkinson, J. (2006) *Private and Public Protection: Civil Mental Health Legislation*, Edinburgh, Dunedin Academic Press ISBN 1-903765-61-7
* 
* 
* 
* 
* Weller M.P.I. and Eysenck M. The Scientific Basis of Psychiatry, W.B. Saunders, London, Philadelphia, Toronto etc. 1992
* Wiencke, Markus (2006) *Schizophrenie als Ergebnis von Wechselwirkungen: Georg Simmels Individualitätskonzept in der Klinischen Psychologie*. In David Kim (ed.), *Georg Simmel in Translation: Interdisciplinary Border-Crossings in Culture and Modernity* (pp.&nbsp;123–155). Cambridge Scholars Press, Cambridge, ISBN 1-84718-060-4

## Mga sumpay ha gawas

* NIMH.NIH.gov – National Institute of Mental Health
* International Committee of Women Leaders on Mental Health 
* Psychology Dictionary
* Mental Illness Watch
* ''Metapsychology Online Reviews'': Mental Health 
* The New York Times: Mental Health & Disorders
* The Guardian: Mental Health
* [Mental Illness ([Stanford Encyclopedia of Philosophy])]
*
Utanon

An **utanon** amo an nakakaon nga tanom o bahin han tanom labot la han bunga ngan liso.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Munro, Derek B., Small, E. 1997 *[http://pubs.nrc-cnrc.gc.ca/eng/books/books/9780660195032.html Vegetables of Canada.] * NRC Research Press, Ottawa ISBN 978-0-660-19503-2

## Mga sumpay ha gawas

* Photo ID of Vegetables  by Capt. Pawanexh Kohli
* UC Vegetable & Research Information Center
* Michigan Vegetable Information Network 
* Fruits and Vegetables – Your Reference to Fruits and Vegetables, Veg Recipes, Healthy Diet, Healthy Life and Food Tips, Storage Information, Suppliers Directory.
Pahidungog Nobel

An **Pahidungog Nobel** (agsob liwat tinatawag nga **Pasidungog Nobel** o **Premyo Nobel**) amo an premyo nga gintukod tungod han kagustuhan ni Alfred Nobel.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya

### Pinanbasaran

### Bibliograpiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Padugang nga barasahon
* 

## Mga sumpay ha gawas

* 
* Nobel Prizes by Universities and Institutes
*
Buhís

An **buhís** amo an kantidad nga ginsusukot han gobyerno tikang ha katawhan.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* 

## Mga sumpay ha gawas

* OECD tax statistics
* ITC's Market Access Map, an online database of customs tariffs and market requirements.
Kalabera

An **kalabera** o **kalansay** amo an matig-a nga istruktura nga nagsusuporta han mga buhi nga butang. ha mga mammal, an kalabera amo an pinagsumpay nga mga bukog.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*Skeletal, Bones and cartilage in great detail  Human Body Skeleton, Bones and cartilage.
Gapas

An **gapas** o **algodón** amo an mahumok nga sabót nga natubo kaupod han liso han tanum nga gapas.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Brown, D. Clayton. *King Cotton: A Cultural, Political, and Economic History since 1945* (University Press of Mississippi, 2011) 440 pp. ISBN 978-1-60473-798-1
* Ensminger, Audrey H. and Konlande, James E. *Foods and Nutrition Encyclopedia,* (2nd ed. CRC Press, 1993). ISBN 0-8493-8980-1
* USDA&nbsp;– Cotton Trade 
* Moseley, W.G. and L.C. Gray (eds). *Hanging by a Thread: Cotton, Globalization and Poverty in Africa* (Ohio University Press and Nordic Africa Press, 2008). ISBN 978-0-89680-260-5
* Smith, C. Wayne and Joe Tom Cothren. *Cotton: origin, history, technology, and production* (1999) 850 pages
* True, Alfred Charles. *The cotton plant: its history, botany, chemistry, culture, enemies, and uses* (U.S. Office of Experiment Stations, 1896) online edition
* Yafa, Stephen H. *Big Cotton: How A Humble Fiber Created Fortunes, Wrecked Civilizations, and Put America on the Map* (2004) excerpt and text search

## Mga sumpay ha gawas

*Facts and figures of Cotton Trade 2007  on PBS.org
*Glossary of cotton terms 
*Naturally colored cotton 
*Plant Cultures&nbsp;– History and botany of cotton 
*Spinning the web&nbsp;– Cotton in the UK's Industrial Revolution 
*UNCTAD Information on Cotton 
*Cotton production in the U.S. South  (entry in the New Georgia Encyclopedia)
*2006 Report from International Cotton Advisory Committee 
*USDA AMS&nbsp;– Market News Reports&nbsp;– Cotton Reports
*International Cotton Association
*National Cotton Council News and Current Events
*National Council of Textile Organizations
*Moseley, W.G. 2004. "Cotton's Not King: Farm Subsidies and Africa." International Herald Tribune, July 20, pg. 8.
Pagpaanad

An **anad**, **paanad** o **pagpapaanad** amo an pamaagi han pagpili ngan pagtubong, han mga layaw nga hayop ug tanom, para sumarig, magiging hinoptan, ngan magamitan ha panuyuan han katawhan.

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya
* Charles Darwin, *[[The Variation of Animals and Plants under Domestication]]*, 1868.
* Jared Diamond, *[[Guns, Germs, and Steel|Guns, germs and steel. A short history of everybody for the last 13,000 years]]*, 1997.
*Laura Hobgood-Oster, A Dog's History of the World: Canines and the Domestication of Humans, 2014
*Hope Ryden, Out of the Wild: The Story of Domesticated Animals Hardcover, 1995

## Padugang nga barasahon
*Halcrow, S. E., Harris, N. J., Tayles, N., Ikehara-Quebral, R. and Pietrusewsky, M. (2013), From the mouths of babes: Dental caries in infants and children and the intensification of agriculture in mainland Southeast Asia. Am. J. Phys. Anthropol., 150: 409–420. doi: 10.1002/ajpa.22215
*Hayden, B. (2003). Were luxury foods the first domesticates? Ethnoarchaeological perspectives from Southeast Asia. World Archaeology, 34(3), 458-469.

## Mga sumpay ha gawas

* Crop Wild Relative Inventory and Gap Analysis: reliable information source on where and what to conserve ex-situ, for crop genepools of global importance
* Discussion of animal domestication
* *[[Guns, Germs and Steel]]* by Jared Diamond (ISBN 0-393-03891-2)
* News story  about an early domesticated cat find
* Belyaev experiment  with the domestic fox
* Use of Domestic Animals in Zoo Education
* The Initial Domestication of Cucurbita pepo in the Americas 10,000 Years Ago
* Cattle domestication diagram 
* Major topic "domestication": free full-text articles (more than 100 plus reviews) in National Library of Medicine
* ''Why don't we ride zebras?''  an online children's film about animal domestication
* Isidro A. T. Savillo and Villaluz, Elizabeth A. 2013 this  introduces a proposed Domesticity Scale for Wild Birds
Arado

An **arado** amo an usa ka gamit pan-uma nga naguukab hin tuna para tamnan.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* Brunt, Liam. "Mechanical Innovation in the Industrial Revolution: The Case of Plough Design". *Economic History Review* (2003) 56#3, pp. 444–477. .
* Hill, P. and Kucharski, K. "Early Medieval Ploughing at Whithorn and the Chronology of Plough Pebbles",  *Transactions of the Dumfriesshire and Galloway Natural History and Antiquarian Society*, Vol. LXV, 1990, pp 73–83.
* Nair, V. Sankaran. *Nanchinadu: Harbinger of Rice and Plough Culture in the Ancient World*. 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* The Rotherham Plough  – *the first commercially successful iron plough*
* History of the steel plough  – *as developed by John Deere in the US*
* Breast Ploughs and other antique hand farm tools 
* "Tractor Guide Saves Labor for the Farmer", *[[Popular Mechanics]]*, December 1934.
Unay

An **unay**, **pag-unay**, **hikog**, **paghikog** o **pag[[pakamatay]]** amo an tinuyo nga pag-utod ha kalugaringon nga kinabuhi; danay pag-utud han kalugaringon han iba nga kinabuhi danay nasarit danay diri; an pag-pusil ha kalugaringon han kalugaringon nga himu nga pusil; an pag-hikug han kalugaringon nga mamatay tungud han minna nga matarum nga puthau nganaghimu hin higut ; pag-luksu tikang ha hitaas para mamatay kay diri na-sabut han tungtung/rapadapa ; an bulaw

## Pinanbasaran

## Dugang nga barasahon

*
*

## Mga sumpay ha gawas
*
*
Duro nga Pagkabido

An **Duro nga Pagkabido** amo an kalibutanon nga pag-ubos han ekonomiya nga nagtikang ha kadam-an nga lugar han tuig 1929 nga nagtapos ha durudilain nga panahon han dekada 1930 ngadto ha uruunhan dekada 1940. Nagtikang an **Halarom nga Pagkabido** ha Estados Unidos

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

## Mga sumpay ha gawas
Tomás han Aquino

Hi **Santo Tomás han Aquino** nga puyde gihapon tawagon nga **Santo Tomás Aquinas** o **Santo Tomás de Aquino** (natawo 1225; namatay 7 Marso 1274) amo an usa ka padi han Singbahan Katoliko Romano ha Orden Domicano tikang ha Itlaya. Usa hiya nga sikat nga pilosopo ngan theolohiyano nga may tradition nga scholasticismo nga kilala hiya nga Doctor Angelicus ngan Doctor Communis. Agsob hiya tawagon nga Tomás kay an "Aquinas" diri apelyido kundi natudlok ha ngaran ha lugar kun hain hiya nag-ukoy.

## Pinanbasaran
Walt Disney

Hi **Walter Elias Disney** (Disyembre 5, 1901 - Disyembre 15, 1966) amo an nagtukod han Walt Disney Production (ha yana The Walt Disney Company).

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* 
* 
* 
*

## Padugang nga barasahon
* Barrier, Michael (1999). *Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-516729-5.
* Broggie, Michael (1997, 1998, 2005). *Walt Disney's Railroad Story*. Virginia Beach, Virginia. Donning Publishers. ISBN 1-56342-009-0
* Chytry, Josef. "Walt Disney and the Creation of Emotional Environments: Interpreting Walt Disney's Oeuvre from the Disney Studios to Disneyland, CalArts, and the Experimental Prototype Community of Tomorrow (epcot)," *Rethinking History* (London), 16 (June 2012), 259–78.
* Eliot, Marc (1994). *[[Walt Disney: Hollywood's Dark Prince]]*. New York: Birch Lane Press. ISBN 1-55972-174-X.
* Schickel, Richard, and Dee, Ivan R. (1967, 1985, 1997). *The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney*. Chicago: Ivan R. Dee, Publisher. ISBN 1-56663-158-0.
* Sherman, Robert B. (2013). **. ISBN 978-1-491-88366-2
* Sherman, Robert B. and Sherman, Richard M. (1998). *[[Walt's Time: From Before to Beyond]]*. ISBN 0-9646059-3-7
* 
* Watts, Steven. *[[The Magic Kingdom: Walt Disney and the American Way of Life]]*, University of Missouri Press, 2001, ISBN 0-8262-1379-0
* Barrier, Michael (2008). *The Animated Man: A Life of Walt Disney*, University of California Press.

## Mga sumpay ha gawas

* 
* 
* 
* Walt Disney Family Museum
* 
* Review of ''The Perfect American'', Philip Glass's opera about Walt Disney 
* Louis Grell Foundation
Adam Smith

Hi **Adam Smith** (1723-Hulyo 17, 1790) usa nga Escociano nga pilosopo moral ngan nagpatikang han ekonomiya politikal. Hiya na kinikilala nga amay han kabag-ohan nga ekonomiya. Hiya an nagsurat an basahon nga "An Bahandi han mga Nasod".

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* Robert.L.Helbroner. *The Essential Adam Smith*. ISBN 0-393-95530-3
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## Padugang nga barasahon
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Phillipson Nicholas: *Adam Smith: An Enlightened Life*, Yale University Press, 2010 ISBN 978-0-300-16927-0, 352 pages; scholarly biography
* Iain McLean, Adam Smith, Radical and Egalitarian: An Interpretation for the 21st Century (Edinburgh University Press, 2004)
* Éric Pichet, (2004), Adam Smith, je connais !, French biography.
* Vianello, F. [1999], "Social accounting in Adam Smith", in: Mongiovi, G. and Petri F. (eds.), *Value, Distribution and capital. Essays in honour of [[Pierangelo Garegnani]]*, London, Routledge, ISBN 0-415-14277-6.

## Mga sumpay ha gawas

* 
* Adam Smith  at the Adam Smith Institute
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Contains Theory of Moral Sentiments, slightly modified for easier reading
* Adam Smith Awards at Treasury Today
* Wealth of Nations lecture by Economist Tyler Cowen , May 2013
* References to Adam Smith in historic European newspapers
Singbahan Katoliko

An **Singbahan Katoliko** o **Iglesya Katolika** amo an gidadako-i nga singbahang Kristiyano, nga an mga nagtotoo mayda katunga han ngatanan nga singbahan nga Kristiyano ngan kat-unom (1/6) han popyulasyon han katawhan. An gihahataasi nga katuna-on nga tagboot ha butang han pagsarig, moralidad ngan tagdumara han singbahan amo an Santo Papa, yana hi Papa Leo, nga nagkakapot han gihahataasi nga otoridad, kaupod an kolehiyo han mga obispo, nga hiya liwat an ulohan.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Vatican.va&nbsp;&nbsp;– Opisyal nga website han Santa Seda
* News.va &nbsp;&nbsp;– Opisyal nga website han mga sumat
* Vatican YouTube&nbsp;&nbsp;– opisyal pasalida ha YouTube