Barugo

An **Barugo** usa  nga bungto ha lalawigan han Leyte ha Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon ha Pilipinas.  Ha katundan han Barugo an bungto han Carigara, ha sidlangan, an bungto han San Miguel.  Ha amihanan han bungto matatad-an an Baybayon han Carigara o Carigara Bay.  Ha salatan o habagatan han Barugo, amo an mga bungto han Tunga ngan San Miguel.

## An Tuna
An katunaan hin Barugo may kahaluag nga 84.65 kilometro kwadrado. Basi ha kahaluag han teritoryo o tuna, ika-katloan kag tulo ini nga bungto ha ngatanan nga bungto hin Leyte o 1.48 porsyento han kabug-usan nga tuna hin Leyte. An mga klase hin tuna nga may-ada an Barugo amo an San Manuel silt loam (alluvial deposits), Palo clay loam (alluvial deposits), ngan Luisiana clay (alluvial deposits). 51.67 kilometro an kaharayo hin Barugo tikang o tikadto ha Syudad han Tacloban, 58.68 kilometro tikang o tikadto ha Syudad han Ormoc.   

## An mga Tawo
Sumala han 2000 census, mayda populasyon an Barugo nga 26,920 ka tawo ha 5,108 nga mga panimalay. Ika-duhaan kag usa ini nga pinakadako nga populasyon ha mga bungto hin Leyte o 1.7 porsyento han kabug-usan nga populasyon hin Leyte. Nadako ini nga populasyon hin Barugo hin 0.08 porsyento kada tuig. May-ada 318 katawo ha kada usa ka kilometro kwadrado nga tuna hin Barugo. 23.3 porsyento hin mga tawo ha Barugo nangukoy ha urban na lugar o poblasyon, 76.7 porsyento ha rural na lugar o kaumahan.  Winaray an lumad nga yinaknan han Barugo.

## Ekonomiya
An Barugo usa nga pang-agrikultura nga bungto. Kaurugan nga pakabuhi ha Barugo amo an food processing (bulad ngan tuba), pangisda, turismo(mga pangarigoan), pagluto hin mga delicacies (torta, roscas, suman, moron, ngan iba pa), paghupot hin hayop, pagtanom (humay, lubi, mais, kamote, palawan ngan balanghoy) ngan aqua farming.

## Edukasyon ngan Panlawas
Han tuig 2003, 98 porsyento ha mga tawo mga tawo ha Barugo an literate, o maaram magbasa o magsurat. An Barugo in may 33 nga pampubliko na eskwelahan pan-elementarya:


*Abango Elementary School
*Amahit Elementary School
*Balire Primary School
*Balud Elementary School
*Barugo I Central School
*Barugo II Central School
*Bukid Elementary School
*Bulod Primary School
*Busay Elementary School
*Cabarasan Primary School
*Cabolo-an Elementary School
*Calingcaguing Elementary School
*Can-isak Elementary School
*Canomantag Elementary School
*Cuta Primary School
*Domogdog Primary School
*Duka Elementary School


*Guindaohan Elementary School
*Hilaba Elementary School
*Hinugayan Elementary School
*Ibag Elementary School
*Minuhang Elementary School
*Minuswang Primary School
*Pikas Elementary School
*Pitogo Elementary School
*Pongso Primary School
*Roosevelt Elementary School
*San Isidro Elementary School
*San Roque Primary School
*Santa Rosa Elementary School
*Santarin Elementary School
*St. Peter Elementary School
*Tutug-an Elementary School


Ngan may-ada ini upat na pampubliko na eskwelahan pansekundarya:


*Barugo National High School
*Calingcaguing National High School
*Celestino De Guzman Memorial National High School
*Santa Rosa National High School


Sumala gihapon han tuig 2003, naabot ha 5.3 porsyento an crude death rate, 22 porsyento an crude birth rate,1.6 porsyento an infant mortality ngan 0.81 porsyento an mortality rate.

## Gobyerno
Usa ka ika-upat nga klase nga munisipalidad an bungto hin Barugo. May-ada ini 37 ka baranggay nga kun diin 6 an urban o nahimo han poblasyon ngan 31 rural o kaumahan. An lokal nga gobyerno hin Barugo pinangungunahan yana han mayor nga hi Juliana Villasin ngan han bise mayor nga hi Alden Avestruz kabulig han 8 ka miyembro han *[[Sangguniang Bayan]]* (SB), presidente han *[[Association of Barangay Captains]]* (ABC) ngan presidente han *[[Sangguniang Kabataan]]* (SK).

## Mga Baranggay
Mayda katloan kag pito (37) nga baranggay an Barugo.



*Abango
*Amahit
*Balire
*Balud
*Bukid
*Bulod
*Busay
*Cabarasan
*Cabolo-an
*Calingcaguing
*Can-isak
*Canomantag
*Cuta

:*Domogdog
:*Duka
:*Guindaohan
:*Hiagsam
:*Hilaba
:*Hinugayan
:*Ibag
:*Minuhang
:*Minuswang
:*Pikas
:*Pitogo
:*Poblacion Dist. I

:*Poblacion Dist. II
:*Poblacion Dist. III
:*Poblacion Dist. IV
:*Poblacion Dist. V
:*Poblacion Dist. VI (New Road)
:*Pongso
:*Roosevelt
:*San Isidro
:*San Roque
:*Santa Rosa
:*Santarin
:*Tutug-an


## Kasaysayan
Damo ka bersyon an ginbabasehan kun ano gud an kinatikangan han bungto hin Barugo. An pinakapopular, an mga istorya han mga kalagsan nga tuminungnong hin Barugo. Pero ini nga mga istorya ginkwestiyon ni anay **Joelter Aruta**  na nagbuhat hin iya kalugaringon nga pagtuon ha kinatikangan han Barugo, na detalyado na ginsurat naman niya ha iya artikulo nga **"Barugo: Its Fabled History"** tikang ha **"Barugo Town Fiesta '93"**, usa ka *[[souvenir program]]* para ha kapyestahan han bungto han Barugo han tuig 1993. .  

Hadton dekada 1950, mayda na gintitinutdo ha mga estudyante hin elementarya ha Barugo na istorya han kinatikangan han nasiring nga bungto. Hadton una daw nga panahon, mayda usa ka tawo na an ngaran **Cassadok**. Usa ka adlaw, samtang nagpapahuway inin hi Cassadok ha ubos hin usa ka dako nga puno, mayda nangagi nga mga Katsila. Ini na mga nangagi nagpakiana kan Cassadok kun ano an ngaran han lugar. Kay di man hiya nakaintende hin Kinatsila nga yinaknan, gasi niya an ginpapakiana han mga Katsila kun ano an ngaran han puno na iya ginpapahuwayan salit an ginbaton niya **"balugo"** kay amo man an ngaran han puno. Tikang hadto, tinawag na an lugar hiton na ngaran hasta han nangabot an mga Amerikano. Han panahon naman na kolonya an Pilipinas han Amerika, tungod kay nangunguyit an mga Amerikano ha pagyakan han ngaran han bungto, ginbalyuan nira an letra nga "L" ha *Balugo* hin letra nga "R", amo nga naging **"Barugo"** na ini yana. 

May iba naman nga istorya nga nasiring na an Barugo in gintindog nira Datu Sikatuna, Datu Kasadok ngan Datu Pangilawon. Kinuha an ngaran hini nga bungto tikang han kahoy nga **balugo**. Una hira nga umokoy hirani han ganghaan han salog han Himanglos. Tungod han agsob nga panikas han mga Moro, napiritan hira pag-isol tipahirayo ha baybayon.

Dida han 1780s o han tirotimprano pa, an adto nga bungto in utro nga pinanikasan ngan sinunog han mga Moro.Tinatawag nga **"Nasunugan"** ini nga lugar yana. Mahitungod hadto nga hitabo, napiritan na liwat an nangungukoy hini nga dapit nga bumalhin ngada han kinamumutangan yana hini nga bungto.

Base naman ha pagpinanbasa ni **Aruta** ha mga daan na mga libro ngan mga kasuratan (nga kaurugan ginsurat han mga Espanyol nga mga kapadian han panahon pa na kolonya han Espanya an Pilipinas), an Barugo naging *[[encomienda]]* han mga Katsila hadton **ika-3 han Nobyembre, 1571**. An una naman na naging *[[encomiendero]]* hin Barugo amo hi **[[Rodrigo de Vargas]]**.

An Barugo una nga gintindog han mga Heswita nga mga kapadian ngan ginpamahalaan han mga Agostino nga mga padi hasta nabalhin ini ha mga Pransiskano nga mga padi. Ha una, dati la ini nga *[[visita]]* han *[[parokya]]* han Carigara ha ilarom hin pagtitimangno ni **[[Mateo Sánchez|Padre Mateo Sanchez]]**, usa ka Heswita nga padi, nga amo an naging una nga kura paroko han Carigara. 

Hadton tuig 1865, an simbahan han Barugo ginngaran ha patron nga hi **[[San Jose]]** (nga hasta yana amo la gihapon an patron han Barugo). Hinimo la ini ha nipa ngan gintitimangnuan ni **Padre Bernardino Rebolledo** (kitaa an lista han mga nagpadi ha Barugo). Hadton naging usa ka *[[parokya]]* na an Barugo (kitaa an Parokya ni San Jose ha Barugo), naging mga *[[visita]]* anay hini an mga bungto han Alangalang, Jaro, Babangon (Babatngon na yana) ngan Malibago hasta han naging mga independente na gihapon ini hira nga *[[parokya]]*.

Waray pa kasabti kun ano gud an karugsig-ngon hin ngaran nga "barugo" ngan kun diin ini kakuha nga ngaran, pero ha kadugangan pa na pagpinanmiling ni **Aruta** hin mga karaan nga kasuratan, nasabtan niya na ini nga ngaran dati na na ginagagamit han mga kadaan nga mga padi nga historyador ngan mga *chronicler* para patungkol hini nga bungto. Mayda pa ngani kadaan nga mapa hin Pilipinas na ginhimo pa han tuig 1699 nga nagpapakita han lokasyon hini nga bungto ngan naka-*spell* an ngaran hini nga B-A-R-U-G-O. Karugsigngon, dati pa ini nga bungto gin-ngaranan nga "Barugo" san-o pa man an Pilipinas naging kolonya han Amerika.

San-o pa nangukoy an mga Barugon-on ha poblasyon han yana nga panahon, han una, an mga urukyan han Barugo harayo pa ha baybayon hin *[[Carigara Bay]]* ngan baba han **[[Salog han Himanglos]]**. Hadton una, an mga urukyan harayo pa ha baybayon hin *Carigara Bay* ngan nakadto pa ha hirani ha ganghaan han hataas nga parte han **Salog han Himanglos** (nga han una, han panahon han *[[conquistadores]]*, gintatawag pa na **"Salog han Barugo"**).

Posible nga an una nga bungto ha Barugo nakadto ha lugar na tinatawag na yana nga **"Nasunugan"** (karugsigngon, nasunog na lugar), nga sitio yana hin Baranggay Tutug-an. Didto hini nga lugar makikit-an an kadaan na Espanyol nga kalsada nga kadaan nga aragian tipakadto ha Tunga ngan Jaro. Dinhi ha ligid hini nga kalsada makit-an an mga nagkakasalin han naguba nga kadaan nga Espanyol nga simbahan. Ha ligid liwat hini nga guba nga simbahan an ganghaan han hitaas nga parte han **Salog han Himanglos**.

Napansin ni **Aruta** na ini nga mga ebidensya ha **Nasunugan** naayon ha mga detalye nga nakasurat ha mga kadaan nga mga libro han mga nauna nga mga Heswita na kapadian nga nangabot ha Leyte. Una kay ha **"Relaciones de las Islas Filipinas"**, usa ka libro ni **[[Pedro Chirino|Padre Pedro Chirino]]**, usa ka Heswita, gin-istorya niya an ira paglinakat han iya mga kaupod tikadto ha Barugo ngan ginsiniring niya an tungkol ha lugar ha *la orilla*, nga karugsigngon "ha ganghaan hin salog, diri ha baba hin salog". Ikaduha, gin-istorya liwat ni **Padre Chirino** ha iya libro an pagbiyahe ni **[[Mateo Sánchez|Padre Mateo Sanchez]]** **"gamit an usa ka gutiay nga baluto"** tikang ha bungto hin Barugo tikadto ha "usa ka may sakit nga naukoy ha **Horon**, nga harayo ha bungto ngan harani ha baybayon".

Tikang ha **Nasunugan**, pagkatapos masunog han una nga mga urukyan, namalhin an mga tawo ha lain nga lugar nga yana tinatawag na **"Binongto-an"** - nga karugsigngon usa ka lugar nga bungto nga binayaan - nga sitio yana hin Baranggay Pikas.  Kay waray man nasalin nga ebidensya han ira pangukoy hadto nga lugar, ginsisiring na waray la mag-iha an mga mangurukoy ha Binongto-an kay namalhin dayon hira ha lokasyon yana han poblasyon.

## Mga kilalado nga tawo tikang ha Barugo
*Rodrigo de Vargas, an Katsila nga *encomendiero* nga gintagaan han encomienda nga diin nagtikáng an bungto han Barugo.
*Padre Mateo Sánchez usá nga Espanyol nga Heswita nga padì nga nagsirbe ha Barugo nga syahan nga Katoliko nga padì han bungto han Barugo ngan amo gihapon an nagsurat han syahan nga pagpurulongan o diksyonaryo han Binisayâ nga Waray-Waray nga pamulong
*Florentino Peñaranda, komandante-en-hepe ha Leyte ngan representante tikang ha Ikatuló nga Distrito han Leyte

## Turismo

## Kitaa gihapon
*Lista han mga Lokal nga Gintoinan han Barugo
*Mga Nagsirbe nga Opisyales han Munisipyo han Barugo han Tuig 2004-2007
*Mga Nagsirbe nga Opisyales han Munisipyo han Barugo han Tuig 2007-2010
*Mga Napili nga Opisyales han Munisipyo han Barugo ha Tuig 2010-2013
*Waraynon na mga Pagkaon

## Mga sumpay ha gawas
*Opisyal nga Websayt han Barugo 
*Standard nga Kodigo Heyograpiko nga Pilipinhon 
*Impormasyon mahitungod han tuig 2000 Census ha Pilipinas 
*Barugo eCommunity Center