Bugsók

An mga **bugsók** amo in mga mamalya sa ilarom san orden Cervidae. An ***Cervidae*** in uska familia san Mammalia. An Cervidae in nahilalakip sa ordo nga Artiodactyla, classis nga Mammalia, phylum nga Chordata, ngan regnum nga Animalia. An familia nga Cervidae in naglalakip sin 43 ka mga species, sumala sa Catalogue of Life. 

## Distribusyon ngan Gin-uukyan

Damo iton mga habitat nga gin-uukyan siton mga bugsok. May-ada mga naukoy sa Tundra may-ada liwa naukoy sa mga mauran nga kagobaán. Agsob naman naukoy sira sa mga tubtuban san kagurangan o *[[:en:Ecotone|ecotone]]* (sa ininglis). Iton mga dagko ng a mga bugsok kasagaran nga makikit-an naman sa mga *mixed-temperate* nga mga kagobaan, tropikal nga mamara nga kagobaan, ngan mga banwaon. 

Makikit-an sira sa haros lima nga kontinente. Sa duha nga Amerika, Europa, Asya, ngan pipira sa Aprika. Iton mga native la sa Aprika iton mga makikit-an sa ubos san mediteraneo ngan an iba nga mga espesya gindara la tikang sa iba nga kontinente (*species introduction*). Iton mga Antelope naman sa Aprika an nag-ookupar san ekolohiya ngan *niche* sugad siton mga bugsok. Salit danay magkanawong sira ngan pariho an ira gin-kakaon.

## Kinaiya o Paghulagway
Pareho san mga Antelope ini sira may-ada higlaba nga mga tiil, gutiay nga mga ikog, ngan dako nga mga talinga. May-ada liwat sira mga sungay pero kontra sin mga sungay san mga bovid (sakob sini an mga kakarabwan, antilope ngan kabakaan) pirmi sira nagsasaliwan ngan nawawad-an san mga sungay (Antlers) danay kada tuig. An ira kadako nagtitikang sa gidadakui nga Moose nga naabot sa kahitaas nga 2.6 m (8.5 piye) ngan bug-at nga 800 kg ngan an gigugutiayi nga pudu nga may kahitaas nga 32-25 cm (13-17 pulgada) ngan bug-at nga 3.3-6 kg.

### Sungay (Antler)
Agsob mga kalalakin-an la an may-ada sungay, ugaring makikit-an liwat an mga kababayin-an nga mga reindeer nga may-ada sungay, gurugutiay la kontra sin kalalakin-an. Danay sexual an hinungdan san pagkakaada sin antler salit mga kalalakin-an an may-ada dako nga sungay. Iba an komposisyon san mga sungay san bugsok kontra sin kakarabwan kay diri keratinized an ira mga sungay ngan ginsasaliwan nira ini kada tuig. Syahan madagmit nga natubo anay ini ngan naagi sa velvet stage (dara sin panit nga gintatawag nga velvet nga makikit-an sa lugar san pagtutubuan) kun diin an buto para sa sungay nagdidinako, ini nga pagdinako an gintatagad nga gidadagmiti nga pagdako sin tul-an san mga mammals. Pagkatapos sini madadaan iton velvet ngan matatangtang iton panit nga velvet.
Paypay:Megaloceros giganteus Irish elk skull (Pleistocene; peat bog near Limerick, southwestern Ireland) 1 (15443691062).jpg|Sungay sin extinct nga bugsok (Irish elk)
Paypay:Sambar deers Fighting Silvassa.jpg|Mga bugsok nga sambar nga nag-aaway
Paypay:Red deer stag velvet.jpg|Velvet o panit san sungay sin bugsok nga pula (*[[Cervus elaphus|syerbo]]* o *red deer*)


### Ngipon
Agsob may-ada 32 nga ngipon an mga bugsok ngan \frac{0.0.3.3}{3.1.3.3} an dental formula. Ugaring may-ada an iba nga mga bugsok nga upper canine lab-i na an mga Muntjac nga may higlaba nga mga tango (canine). May-ada naman sira \frac{0.1.3.3}{3.1.3.3} nga dental formula. Gingagamit nira an ngipon nira para sa pagkaon sin mga kabanwaan, maghumok nga mga halaman, prutas ngan/o mga fungi.

## Biyolohiya
### Ginkakaon ngan diyeta
*[[Erbiboro|Browsers]]* inin mga bugsok, agsob mga banwa, palongpuno, bukad ngan mga puno. Nakaon liwat sira sin mga lichens sa mga maghagkutay nga mga lugar kun kathagkot. Gurugutiay iton suruk-suruk nira kontra sin mga bovid, asya nga diri sira nakaon sin damo nga mga banwa nga magtirig-a ngan iton mga fibrous ngan an ira ginpupuntirya iton mga saha ngan saringsing san mga halaman.

### Reproduksiyon
Danay an mga iroy la nga mga bugsok an nagpapadako san mga anak nira. Usa o duha la iton mga nagigin anak nira kada pagbuburod. Inmaabot san 7 tubtob 10 ka-bulan nga nadepende sa espesye iton pagbuburod nira.  

## Ebolusyon
An mga ninuno san moderno na bugsok amo in digto ngan waray sungay na bugsok sadton Eocene ngan naingun san moderno na duikers. Hinayhinay nagkakayaon sin sungay ngan sadton Miocene ginuwa an una na "cervoids" na sungayan. An Ebolusyon san bugsok inabot sin haros 30 milyones ka tuig. 

## Klasipikasyon ngan Taksonomiya
### Relasyon sa gawas san cervidae
An mga bugsok o cervidae makikit-an sira sa orden nga Artiodactyla o mga *even-toed ungulates* ha ininglis. Amo ini sira nga mga hayop nga na naglilinakat sa ira mga duha o upat nga kulo. Sa ilarom makikit-an an kladograma nga ginhulagway ni Hassanin ngan Douzery (2003) sin mga kabugsokan ngan ira mga paryente nga Ruminants.

### Relasyon sa sulod san cervidae

An kladograma naman sini sumala sa Catalogue of Life ngan research sadton 2006: Ginpapakita sini an mga iba iba nga mga espesye ngan grupo san mga bugsok sa ilarom san cervidae. May-ada duha nga klado sa ilarom sini: an Cervinae (Bugsok pankadaan nga kalibutan) o mga plesiometacarpal nga kabugsokan kay gintipig la nira an mga proximal lateral metacarpal. An Capreolinae (Bugsok sa bag-o nga kalibutan) naman iton mga bugsok na nag-uukoy sa kontinente sa Amerika nga gintatawag liwat nga mga telemetacarpal nga kabugsokan kay gintipig nira an distal lateral metacarpal kontra hit proximal lateral metacarpal sin mga bugsok pankadaan nga kalibutan. 

## Mga Bugsok sa Pilipinas
May-ada tulo ka-espesye nga mga bugsok sa Pilipinas. Duha sa ira aada sa genus san *Rusa* (danay *Cervus*) ngan an usa sa genus san *Hyelaphus* (danay *Axis*). Sadton Pleistocen may-ada pa usa nga espesye san bugsok (diri pa sigurado kun an nakit-an nga fossil sa Palawan iton dako la nga bugsok pilipinhon o iba nga espesye san genus Rusa).Dumamo ugaring it mga tawo nga nagsiukoy sa kapuropud-an san palawan, asya nga an pagpanganop sa ira ngan an climate change an umubos sa iba nga espesye. An bugsok kabisay-an iton gidadakui nga bugsok nga makikit-an sa kapuropud-an, sumunod an bugsok pilipinhon. Gigugutiayi naman iton bugsok kalamian-on. An ira kadako puydi magbag-o sa lugar nga ira gin-uukyan.  Darudako iton mga bugsok sa Luzon kontra siton mga bugsok sa Mindanao. Dako liwat iton bugsok sa palawan nga bugsok pilipinhon (mayda mga debate la nga bangin iba nga espesye na iton nakit-an sa lungib san Ille) 

Nadudultan nga espesye (Vulnerable) an klasipikasyon san bugsok pilipinhon, Nangangarat-an nga espesye (Endangered) naman san bugsok kalamian-on ngan bugsok kabisay-an.

### Mga retrato sin mga bugsok sa Pilipinas
Makikit-an sa ilarom nga may-ada burikbutik iton mga bugsok sa kabisay-an bisan pa adulto na. Mairuitom liwat iton mga bugsok pilipinhon ngan bagan chital iton lawas siton bugsok kalamian-on.

Paypay:Philippine Deer - Rusa marianna - Ninoy Aquino Parks & Wildlife Center 02.jpg|lalaki nga bugsok pilipinhon
Paypay:Cervus alfredi 1870.jpg|lalaki nga bugsok kabisay-an
Paypay:Jeleń alfreda - Cervus alfredi - philippine spotted deer - prinz-alfred-hirsch (4).JPG|herd san mga bugsok kabisay-an
Paypay:Philippine Deer by Gregg Yan.jpg|babayi nga bugsok pilipinhon
Paypay:Axis calamianensis.jpg|babayi nga bugsok kalamian-on
Paypay:Tethered philippine deer fawn.JPG|fawn o nati nga bugsok


## Kitaa liwat

* Antilope (hayop)
* Rumen
* Megafauna

## Mga sumpay ha gawas
An Early Pliocene North American Deer: Bretzia pseudalces, Its Osteology, Biology, and Place in Cervid History

## Mga kasarigan