open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hangin

An **hangin** (Iningles:Wind) (Pambansa:Hangin)  amo an nakiwa nga huyup ha ere.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* [Pagtugway ha Meteorolohiya: Mga kusog ngan mga hangin](http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/fw/home.rxml)&nbsp;– Panutduan tikang ha University of Illinois
* Names of Winds&nbsp;– Uska lista tikang ha Golden Gate Weather Services
* Wind Atlases of the World &nbsp;– Mga listahan han mga atlas han hangin ngan mga wind survey tikang ha bug-os nga kalibutan
* Winds of Mars: Aeolian Activity and Landforms&nbsp;– Papel nga may mga slide nga nagpapakita han aktibidades han hangin ha planeta Marte
* Klasipikasyon han Kalaksi han Hangin
* Tsart han kusog-hangin 
* An Bibliograpiya han Pamiling Kasayuran Aeoliano
Hip hop (tukar)

An **Hip hop nga tukar** amo an grupo han mga musika nga nahimo kadungan han hip hop nga kultura. Nagtikang ini han mga dekada 1970 ha mga Aprikano-Amerikano nga mga komunidad ha dagko nga mga syudad han Estados Unidos. Nagamit ini han istilo han pagkanta nga tinatawag nga rap.
Simboryó

An **simboryó** amo an elemento istruktural han arkitektura nga nagpapakita hin waray sulod katunga nga igbaw nga bola.

## Pinanbasaran
Belosidad

Ha pisika, an **belosidad** amo an kalaksi han pagbalyo hin posisyon.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* Robert Resnick and Jearl Walker, *Fundamentals of Physics*, Wiley; 7 Sub edition (June 16, 2004). ISBN 0-471-23231-9.

## Mga sumpay ha gawas

*Physicsclassroom.com, Speed and Velocity
*Introduction to Mechanisms (Carnegie Mellon University)
Akselerasyon

Ha pisika, an **akselerasyon** amo an pagbalyo han belosidad ha pag-agi han oras.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Acceleration Calculator Simple acceleration unit converter
* Measurespeed.com - Acceleration Calculator  Based on starting & ending speed and time elapsed.
Piniliay

Iton **piniliay** amo an usa ka pormal nga paghihimo hin desisyon nga proseso han grupo kun diin an usa nga populasyon napili hin indibiduwal ha pagkapot hin panpubliko nga opisina. An mga piniliay amo an nahigaraan nga mekanismo kun diin an panmoderno nga demokrasyon representatibo in ginbubuhat tikang pa han ika-17 gatos tuig. An mga piniliay nagpupuno hin mga opisina ha lehislatura, ngan danay ha ehekutibo ngan hudikatura, ngan para han pan-rehiyon ngan lokal nga pamunuan. Ini nga proseso gingagamit liwat han kadam-an nga iba nga pribado ngan mga organisasyon pan-negosyohan, tikang ha mga katiringban ngadto ha mga korporasyon.
Benigno Aquino III

Hi **Benigno Simeon "Noynoy" Cojuangco Aquino III** (Pebrero 8, 1960 - Hunyo 24, 2021) amo an ika-15 nga Presidente han nasud Pilipinas. Napili hiya nga mangulo dida han 2010 nga pinil-ay hin pagkamangulo. Hiya la an lalaki nga anak han Mangulo Corazon Aquino ngan nasodnon nga bayani Senador Benigno Aquino, Jr..  Ugsa han iya kapili nga Mangulo han Pilipinas, nag-alagad anay hiya komo Senador.

## Mga kasarigan
Manny Villar

Hi **Manuel "Manny" Bamba Villar, Jr.** (natawo Disyembre 13, 1949) usa nga Pilipino nga negosyante ngan politiko. Hiya an Mangulo han Partido Nacionalista ngan miyembro han Senado han Pilipinas.
Gilberto Teodoro

Hi **Gilberto Eduardo Gerardo "Gilbert"/"Gibô" Cojuangco Teodoro Jr.** (natawo Hunyo 14, 1964) naging Sekretarya han Nasodnon nga Depensa han Pilipinas, nga lumingkod ha puwesto tikang han Agosto 2007 kutob 15 Nobyembre 2009.  Tikang 1998 hangtod 2007, usa hiya nga miyembro han Camara de Representante, nga nagrerepresentar han Syahan nga distrito han lalawigan han Tarlac.  Han Marso 2009, nagpasabot hiya han iya intensyon nga dumalagan pagka Mangulo han Pilipinas para han Mayo 2010 nga piniliay.
Mar Roxas

Hi **Manuel "Mar" Araneta Roxas II** (natawo Mayo 13, 1957) usa ka senador han Pilipinas.  Anak hiya ni Senador Gerry Roxas ngan apo ni Mangulo Manuel Roxas.
Loren Legarda

Hi **Lorna Regina Bautista Legarda** (natawo Enero 28, 1960), mas kilalado ha ngaran nga **Loren Legarda**, amo an usa ka Pilipino nga taga medya ngan politiko.
Unibersidad

An **unibersidád** in uska institusyon hin hiruhitaas nga pag-aram ngan panhalikwat, nga nagpapasidungog hin karig-onan academico ha dirudilain nga mga bahin hit kaaradman. Ini in uska tinag-lawas nga naghahatag hin ugsagradwar nga pag-aram ngan laposgradwar nga mga pag-aram. An pulong nga *unibersidad* in kinuha tikang ha Linatin universitas *magistrorum et scholarium*, nga may-ada harani ha kasirigngon nga "katiringban han mga mag-turutdo ngan mga mag-aaram."

## Mga kasarigan
Angkor Wat

An **Angkor Wat** (o Angkor Vat) usa ka templo ha Angkor, Cambodia, nga gintukod para kan Hadi Suryavarman II ha uruunhan ika 12 siglo, nga iya templo han estado ngan ulohan nga syudad.

## Pinanbasaran

## Bibliograpiya
*
*Briggs, Lawrence Robert (1951, reprinted 1999).  *The Ancient Khmer Empire*. White Lotus. ISBN 974-8434-93-1.
*Forbes, Andrew; Henley, David (2011). *Angkor, Eighth Wonder of the World*. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN: B0085RYW0O
*Freeman, Michael and Jacques, Claude (1999).  *Ancient Angkor*. River Books. ISBN 0-8348-0426-3.
*Higham, Charles (2001). *The Civilization of Angkor*. Phoenix. ISBN 1-84212-584-2.
*Higham, Charles (2003). *Early Cultures of Mainland Southeast Asia*. Art Media Resources. ISBN 1-58886-028-0.
*Hing Thoraxy. Achievement of "APSARA": Problems and Resolutions in the Management of the Angkor Area.
*
*Petrotchenko, Michel (2011). *Focusing on the Angkor Temples: The Guidebook*, 383 pages, Amarin Printing and Publishing, 2nd edition, ISBN 978 616 305 096 0
*Ray, Nick (2002).  *Lonely Planet guide to Cambodia* (4th edition). ISBN 1-74059-111-9.

## Mga sumpay ha gawas

*Buckley, Michael (1998). *Vietnam, Cambodia and Laos Handbook*. Avalon Travel Publications. Online excerpt The Churning of the Ocean of Milk retrieved 25 July 2005.
*Glaize, Maurice (2003 edition of an English translation of the 1993 French fourth edition). The Monuments of the Angkor Group. Retrieved 14 July 2005.
*University of Applied Sciences Cologne. German Apsara Conservation Project  Retrieved 2 May 2010.
*University of Heidelberg, Germany, Chair of Global Art History, Project (Michael Falser): Heritage as a Transcultural Concept – Angkor Vat from an Object of Colonial Archaeology to a Contemporary Global Icon http://www.asia-europe.uni-heidelberg.de/en/research/d-historicities-heritage/d12.html 
*BBC Horizon (4 November 1999). Atlantis Reborn (script). Broadcast BBC2 4 November 1999, retrieved 25 July 2005.
* Angkor Wat and Angkor photo gallery by Jaroslav Poncar May 2010
* Angkor digital media archive  – Photos, laser scans, panoramas of Angkor Wat's Western Causeway and Banteay Kdei from a CyArk/Sophia University/University of California partnership.
* Free 3D virtual interactive model of Angkor Wat 
* BBC: Map reveals ancient urban sprawl August 2007
* Guide to the Angkor Monuments – PDF Downloadable English translation of Maurice Glaize's 1944 guide
* Inventory of Angkor Wat devata (sacred Khmer women)  February 2010
* Laser technology reveals lost city around Angkor Wat June 2013
* Roland Fletcher, director of the Greater Angkor Project, lectures on "LiDAR, Water and Greater Angkor in November, 2013 
* Voice of Angkor, an Angkor Temples Guide
Acueducto

An **acueducto** amo an gintukod-han-tawo nga aragian hin tubig tikang ha usa nga lugar pakadto ha iba. Agsob, gingagamit ini ha pagdara hin tubig para ha mga syudad ug bungto. An mga tubo, kanal, tunel ngan tulay nga ginagamit para ini nga panuyuan, ngatanan tinatawag nga **acueducto**.
Bangko

An **bangku** (Iningles:Baŋking / Bank) (Pambansa:Bangko)  amo an organisasyon finansyal nga gintagan lisensya han usa ka gobyerno. An pangunahon nga aktibidades hini amo an paghatag hin serbisyyo finansyal ha mga magparalit habang nahatag hin ganansya para ha mga namumuhunan.
Chichen Itza

An **Chichen Itza** usa ka syudad nga gintukod han sibilisasyon Maya. Nakabutang ini ha rawis han Yucatán Peninsula, harani 120 km sidlangan han Mérida. Mayda ini harani ha 1 km nga diametro. Mayda ini damo nga mga templo ngan piramida.
Hukmanan

An **hukmanan** o **korte** usa nga lawas, agsob usa ka institusyon han gobyerno, nga may otoridad magtuhay han mga binalaodnon nga diri pagkakaarasya, ngan nahatag hin sibil, kriminal o administratibo nga hustisya ha pamaagi han pagsunod han balaod.
Pabrika

It **pabrika** usa nga gusali industryal kun diin an mga trabahador nahimo hin mga maibaraligya o nagbabantay hin mga makina nga nahimo hin produkto.
Hospital

An **baláy-tambalan** o **ospital** usa nga nagmamangno hin panlawas nga institusyon nga nahatag ha may sakit hin tambal nga may-ada mga nars ngan ispesyalista ha medisina ngan mga gamit pan-medikal. An gibabantogi nga klase hin hospital amo an hospital pankasahiran o general hospital, nga agsob may-ada emergency department nga pandagmitan nga pagtambal hin mga problema ha panlawas sugad han nasunogan o naaksidente ngadto ha gin-atake ha kasingkasing. An hospital pandistrito naman agsob may-ada dumagko nga nagmamangno hin panlawas nga facilidad han iya rehiyon, nga may-ada damo nga higdaan para hin intensive care ngan dugang pa nga higdaan para han mga pasyente nga nagkikinahanglan hin panmaiha nga pagmangno. An mga espesyalista nga hospital naman naglalakip hin mga trauma center, hospital hin rehabilitasyon, hospital para han mga bata, hospital para han edaran, hospital nga nanginginano hin ispesipiko nga medikal nga pagkikinahanglan sugad han psychiatric treatment ngan pipira nga kategorya hin sakit. An mga espesyalista nga hospital nakakabulig pahamub-on an gastos ha pagmangno hin panlawas ikompara ha mga hospital pankasahiran.

## Mga kasarigan
Hollywood

An **Hollywood** amo an usa ka distrito ha Los Angeles, nga nahimutang ha katundan amihanan-katundan han sawang han Los Angeles.
Laboratoryo

An **laboratoryo** amo an usa nga facilidad nga nahatag hin kontrolado nga kondisyones para makahimo hin siyentipiko nga panhalikwat, eksperimento, ngan panukol nga mga aktibidades.
Stonehenge

An **Stonehenge** usa nga prehistorya nga monumento nga nakabutang ha condado han Wiltshire han Inglatera, harani 3.2 kilometro katundan han Amesbury ngan 13 kilometro amihanan han Salisbury. Usa ha mga gisisikati nga lugar han kalibutan, an Stonehenge hinimo tikang ha tuna ngan nakatindog nga mga bato nga palidong it pagtukod.
2013

An **2013** in uska tuig han kalendaryo.

## Mga nanhitabo
### Nobyembre
* Nobyembre 8 &ndash; Bagyo Yolanda (Typhoon Haiyan), usa ha gikusogi nga bagyo nga nakatala kakan-o man, ginlasurbo an Pilipinas ngan Vietnam, nagin hinungdan han pagkamatay han diri ma-ubos hin 6,241 nga tawo.

## Mga natawo

## Mga namatay
2023

An **2023** in uska tuig han kalendaryo.

An tuig nakakita han pag-ubos han kakurian han COVID-19 pandemya, nga an WHO nag-utro han iya global health emergency status han Mayo. Nagpadayon an pag-atake han Russia ha Ukraine, ngan nagtikang an sunod-sunod nga mga kudeta, damu nga armado nga mga girra, ngan mga krisis ha politika ha damu nga nasud ha Aprika. An pag-eskala han Israeli-Palestinian nga pag-away in nahinabo han Oktubre han an Hamas, nga nagdumara han Gaza Strip, naglunsad hin pag-atake ha Israel, nga nag-aghat hini nga magdeklara hin girra ha Hamas. Dugang pa, an away ha Nagorno-Karabakh natapos katapos pumalagiw an 100,000 nga Armeniano tikang ha rehiyon. An mga kalamidad ha kinaiyahan naglakip han ikalima nga pinakamakamatay nga linog han ika-21 nga siglo nga nahinabo ha Turkey ngan Syria, nga nagresulta hin mga 60,000 nga mga patay, an Cyclone Freddy - an pinakamatagal nga nahisurat nga tropikal nga bagyo ha kasaysayan - nga nagresulta hin sobra 1,400 nga mga patay ha Malawi ngan Mozambique, an Storm Daniel, nga nagin pinakamakamatay nga bagyo ha bug-os nga kalibotan tikang han Cyclone Nargis katapos patayon an diri maminos 11,000 nga mga tawo ha Libya, an usa nga dagku nga linog nga 6.8 magnitude nga nahinabo ha weste han Morocco, nga nagresulta hin 2,960 nga mga patay, ngan an usa nga triple nga linog nga 6.3 magnitude nga nahinabo ha weste han Afghanistan, nga nagresulta hin sobra 1,000 nga mga patay.

## Mga nanhitabo

## Mga natawo

## Mga namatay
Dubai

:*Iní nga barasahon mahitungod han syudad. Para han emirato, pakadto ha [[Emirato han Dubai]].*

An **Dubai** (Inarabo: دبيّ‎, Dubayy) an gidakoi ngan may gidamoi nga populasyon nga syudad ha United Arab Emirates (UAE). Namumutang ini ha timugan nga babayon han Gulfo han Persia ngan ini liwat an kapital han Emirato han Dubai, usa ha pito nga emirato nga nagbubug-os han nasod. An Abu Dhabi ngan Dubai amo la an duha nga emirato nga may gahom nga veto ha bawbaw han mga kritikal nga butang hiunong han nasodnon nga importansya ha kanan nasod Konseho Supremo Federal. An syudad han Dubai namumutang ha kanan emirato norte nga baybayon ngan namumuno han Dubai-Sharjah-Ajman nga lugar metropolitana.

An Dubai nagin usa ka global city ngan sentro pan-negosyohan ha Butnga-Sinirangan. Ini in usa nga dako nga sentro hin panakayan para han mga pasahero ngan kargamento. Han dekada 1960, an ekonomiya han Dubai in nakabase ha mga halin tikang ha pakikibaligya ngan, ha mas gutiay nga parte, an konsesyon han pamiling hin lana, pero an lana waray pa mahiagii tubtob 1966. An halin tikang ha lana syahan nakarawat han 1969. An kanan Dubai halin tikang ha lana nagbulig pagpadagmit ngan han turutemprano nga pag-uswag han syudad, pero an ira reserba limitado la ngan an lebel han produksyon in hamubo la: ha pagkayana, guruguti han 5% han kanan emirata pinagkikitaan in natikang ha lana.

## Pakipagsumpay pankanasoran
### Mga karuha nga bungto ngan syudad
An Dubai in nakipagkaruha ha masunod nga mga syudad:

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
* Syed Ali. *Dubai: Gilded Cage* (Yale University Press; 2010) 240 pages. Focuses on the Arab emirate's treatment of foreign workers.
* Heiko Schmid: *Economy of Fascination: Dubai and Chicago as Themed Urban Landscapes*, Berlin, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-443-37014-5.
* John M. Smith: *Dubai The Maktoum Story*, Norderstedt 2007, ISBN 3-8334-4660-9.

## Mga sumpay ha gawas

*
*www.Dubai.ae  – Dubai Government official website
*www.DM.gov.ae  – Dubai Municipality website
*www.dsc.gov.ae – Dubai Statistics Centre
*Vision Magazine  - Dubai Magazine
Nanning

Nanning (Yinano nga Tsino: 南宁; tradisyonal nga Tsinino: 南寧; pinyin: Nánníng, Zhuang: Namzningz) amo an ulohan han Naglulugaring nga Rehiyon han Guangxi ha salatan han Kanan Katawhan Republika han Tsina.
Yinchuan

Yinchuan (Yinano nga Tsino: 银川; tradisyunal nga Tsino: 銀川; pinyin: Yínchuān Shì) amo an ulohan han Naglulugaring nga Rehiyon han Ningxia Hui, Kanan Katawhan Republika han Tsina.
Ürümqi

Ürümqi o Ürümchi (Kaluwas: /uːˈruːmtʃi/; Uyghur: ئۈرۈمچی‎, Ürümchi; yinano nga Tsino: 乌鲁木齐; tradisyunal nga Tsino: 烏魯木齊; pinyin: Wūlǔmùqí), tawag han una Dihua (yinano nga Tsino: 迪化), amo an ulohan han Naglulugaring nga Rehiyon han Xinjiang Uyghur han Kanan Katawhan Republika han Tsina ha amihanan-katundan han nasod.
Lhasa

Lhasa, (kaluwas /ˈlɑːsə/ in English, Tibetan: ལྷ་ས་, kaluwas [l̥ásə] or [l̥ɜ́ːsə]; yinano nga Tsino: 拉萨; tradisyunal nga Tsino: 拉薩; pinyin: Lāsà) danay igsurat nga Lasa, amo an ulohan han administratibo han Naglulugaring nga Rehiyon han Tibet ha Kanan Katawhan Republika han Tsina.
Hohhot

**Hohhot** (Minongolya: Kökeqota.svg, Tsinino: 呼和浩特; pinyin: Hūhéhàotè, danay nga kasurat Huhehot o Huhhot), amo an usa ka syudad ha amihanan-kabutngaan han Kanan Katawhan Republika han Tsina ngan ulohan han Naglulugaring nga Rehiyon han Inner Mongolia, nga nagseserbi nga sentro han administratibo, ekonomiya ngan kultura han rehiyon.
Teyolohiya

An **teyolohiya** amo an pag-aram han Diyos, ha mas haluag nga kasirigngon, amo ini an pag-aram han pagtoo han relihiyon, mga binuhatan, ngan mga gin-agihan, o han espiritualidad.
Panganop

An **panganop** o **manganóp** amo an pagdakop hin buhi nga hayop para pagkaon, pangalipay o pamaligya.

## Mga sumpay ha gawas
* Энциклопедия охоты

## Mga kasarigan
Merkado

An **merkado** amo an usa ha dirudilain nga sistema, institusyon, pamaagi, relasyon sosyal ngan infrastruktura kun diin puydi mamaligya ngan magbalyo hin paninda ngan serbisyo, nga nauupod ha ekonomiya. Usa ini nga pag-ayos kun diin an mga mamamaligya ug magparalit puydi magbalyo hin mga butang.

## Mga kasarigan
Corbin Bleu

Hi **Corbin Bleu Reivers** (Pebrero 21, 1989) nga mas kilalado ha ngaran nga **Corbin Bleu** usa nga Amerikano nga aktor, modelo, magkaranta, ngan magsasayaw.

## Mga album
* Another Side (2007)
* Speed of Light (2009)
Henero

An **kinatawo** ha panadlaw-adlaw nga gamit, amo an natudlok ha pagkakaiba han mga lalaki ngan han mga babaye.
Pakighilawas

An **pakighilawas** amo an buhat kun diin an organo panreproduktibo han kanan lalaki nasulod ha organo han kanan babaye.

An "Talang", “Iyot” ug "Putik" (Iningles:Fuck/Sex/Intercourse) (Pambansa:Kantot) ansya in pagkaurusa hit silingguy ug puday. Ini in iksaktu kun an puday dako na.

Kun ini iyayakan > Buyayaw na ini labi kun may nabati ha iyu pagisturya

An"Talang" ug "Putik" kun magyagid u mag asawa (Iningles:Love Making) pagka urusa gugma hit mga urganu diri la an ripruduktibu ngatanan iksaktu

Iksampulu:

Lalaki: gana ini

Babayi: >>>>>>>>>babayi "ambut" diri ak idiya
Trangkaso

An **trangkaso** amo usa ka sakit nga nakakaabat hin nakakatapon nga mga sintomas hin hiranat, ubo, sip-on, sakit ha but-ol, lawas ngan ulo.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

**General**

* 
* Bernd Sebastian Kamps, Christian Hoffmann and Wolfgang Preiser (Eds.) Influenza Report, 225 pp, PDF, free download. Flying Publisher 2006
* 
* 
* 
* ISBN 978-3-211-80892-4 The Influenza Viruses Hoyle L 1968 Springer Verlag

**Kasaysayan**

* 
* 
* 
* 

**Microbiolohiya**

* 
* 

**Pathogenesis**

* 
* 

**Epidemiolohiya**

* 
* 
* Epidemiology of WHO-confirmed human cases of avian influenza A(H5N1) infection

**Pagtambal ngan pagpugong**

* 
* 

**Panhalikwat**

* 
* WHO (PDF) contains latest Evolutionary "Tree of Life" for H5N1 article *Antigenic and genetic characteristics of H5N1 viruses and candidate H5N1 vaccine viruses developed for potential use as pre-pandemic vaccines* published 18 Agosto 2006
* WHO's assessment of Flu Research as of November 2006.

## Mga sumpay ha gawas

* ERS Online Course on Influenza
* Info on influenza at CDC
* Outbreak Alerts United States based communicable disease notification website
* Fact Sheet Overview of influenza at World Health Organization
* The Multinational Influenza Seasonal Mortality Study (MISMS)  Fogarty International Center
* Influenza Virus Resource from the NCBI
* European Influenza Surveillance Scheme 
* Online video discussing influenza outbreaks and spread of other infectious diseases (Vega Science Trust)
* PATH Vaccine Resource Library influenza resources
* Influenza Research Database – Database of influenza genomic sequences, serotypes, polymorphisms, structures, epitopes, drugs and related tools
* Recombinomics – What's New : Up to date details of circulating strains.
José S. Palma

:*Ini nga barasahon mahiunong han arsobispo han Sugbo.  Para hin impormasyon mahiunong han nagsurat han laray han nasodnon nga awit pakadto ha [[José Palma]]*

Hi **Jose Serofia Palma** (natawo Marso 19, 1950) amo in usa nga obispo han Singbahan Katolika Romana.  Hiya an kasanhi nga Arsobispo han Metropolitano nga Arkidiosesis han Palo ha lalawigan han Leyte, ha isla han Leyte ha Kabisay-an ngan amo hiya yana an Arsobispo han Sugbo.  Natawo hiya ha Dingle, Iloilo.  Gin-ordenar hiya nga padi han Agosto 21, 1976. Han Nobyembre 28, 1997 gin-ordenar hiya nga obispo ngan ginhimo nga Titulado nga Obispo han Vazari-Didda. Nahimo hiya nga auxilyar o kabulig nga Obispo han Arkidiosesis han Sugbo.  Sunod hini ginhimo hiya nga Obispo han Calbayog ngan katapos hin 7 ka tuig, ginbalhin hiya ngada han nasabi nga arkidiosesis han Palo.

Han 2010, ginpili hi Arsobispo Palma nga amo an masunod kan Ricardo Kardinal Vida komo Arsobispo han Sugbo.

## Mga sumpay ha gawas
*Pakli ha Catholic.org mahiunong kan Jose Serofia Palma
Pedro Rosales Dean

Hi **Pedro Rosales Dean** (natawo Pebrero 21, 1930) D.D., Ph.L., S.T.L. (natawo 21 Pebrero 1930) amo an Arsobispo-emerito han Palo tikang han paghimoa kan Arsobispo José S. Palma nga nagsunod ha iya ha pagka-arsobispo han Palo.  Hi Arsobispo Dean nag-alagad han Arkidiosesis han Palo tikang 12 Oktubre 1985 kutob 18 Marso 2006.  

## Biyograpiya
Natawo hi **Pedro Rosales Dean, Jr.** ha Calbayog ha Samar. Hiya an suhag hin duha nga anak nira Dr. Pedro Castillo Dean, Sr. ngan Luz Rosario Ras Rosales, an patod han tinmalikod-na nga Arsobispo han Sugbo nga hi Julio Kardinal Rosales. Nagtubô hiyá ha Manila ngan nag-aram hiya ha St. Paul's Institution (yanâ St. Paul's University) ha Herran (yanâ Pedro Gil) Street, Malate, Manila ngan ha Paco catholic School, ha Paco, Manila. Han 1946, ha panuigon nga 16, sinmulod hiyá han Minor Seminary of San Vicente de Paul, Syudad san Calbayog, ha ilarom han mga Padres Paules. Han Hunyo, 1950 sinmulod hiyá han Central Seminary, University of Santo Tomas, Manila, basi kumuha hin Pilosopiya ngan Teolohiya.  Nakakuha hiya hin Licentiate's Degree ha Pilosopiya dida han Marso, 1953 at UST ngan nakatapós hin Cum Laude. Marso, 1957, pakakuhà hin Licentiate's Degree ha Teolohiya, UST.

## Pagin-padi
Gin-ordenar hiya nga padi dida han Nobyembre 30, 1956 ni Julio Rosales, Arsobispo han Sugbo dida hin mga durongan nga pag-ordinar hin damo ha Manila dida han II nga National Eucharistic Congress. Haros usa ka tuig katapos han iya ka-ordenar hin pagkapadì, ginhimo hiya nga Pribado nga Maghirilo han Arsobispo han Sugbo nga hi Julio Rosales, tikang 1958 tubtob 1977. Ginhimo hiya nga Oeconomus han Arkidiosesis tikang 1958 kutob 1977.  Ginhimo hiya nga Vikaryo Forane han Distrito hin Vikaryo han Santo Niño ha Sugbo, ginpasaka nga prelado de honor, ginpasaka nga Protonotaryo Apostóliko Supernumeraryo, ngan ginhimo nga padì han parokya han San Nicolas, Syudad han Sugbo.

## Obispo
Ginhimo hiya nga Kabulig nga Obispo o Auxilyar nga Obispo han Davao dida han Disyembre 12, 1977 ngan gin-ordenar hiya nga Obispo nga Titulado han Thuccabora han Enero 25, 1978.  Han 1980 nahimo hiya nga Obispo han Tagum. 

## Arsobispo han Palo
Han 1985, ginhimo hiya nga Arsobispo han Palo.  Nagretiro hiya dida han 2006.

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas
*Pakli ha Catholic-Hierarchy.org mahiunong kan Pedro Rosales Dean
Hard disk drive

An **hard disk** amo an usa ka klase nga panhimos hin medya nga ginagamit han kompyuter.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* Computer History Museum's HDD Working Group Website 
* Hard Disk Drives Encyclopedia
* Video showing an opened HD working 
* Average seek time of a computer disk 
* Timeline: 50 Years of Hard Drives 
* HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?
* Hard disk hacking (firmware modifications, in eight parts, going as far as booting a Linux kernel on an ordinary HDD controller board)
* Hiding Data in Hard Drive’s Service Areas , February 14, 2013, by Ariel Berkman
Central processing unit

## s

* .
* 25 Microchips that shook the world – an article by the Institute of Electrical and Electronics Engineers.
Transistor

An **transistor** usa nga panggamit nga himo han semiconductor nga nagpapakusog o nakapagpaandar hin mga senyales electronika ngan kuryente. Ini in himino han semiconductor nga materyales nga agsob may-ada diri maubos hin tulo nga terminal para hin pagsumpay hin gawasnon nga sirkito. An voltahe o kuryente nga aplikado han usa ka padis han kanan transistor mga terminal an nagcocontrol han kuryente pinaagi hin usa gihapon kapadis nga terminal. Tungod nga an paggawas nga kuryente in puydi magin huruhitaas kaysa han sinasakban nga kuryente, an transistor puydi gihapon magpakusog hin sinyales. Ha pagkayana, an iba nga transistor in nakaputos nga tag-usa la, pero an kadam-an in mabibilngan nga nakasumpay ha integrated circuits.

An transistor an nagtukod han moderno nga electronico nga higamit, ngan mabibilngan bisan diin ha moderno nga mga sistema elektroniko. Hi Julius Edgar Lilienfeld nag-patent han field-effect transistor han tuig 1926 pero diri posible nga aktuwal nga makahimo hin naandar nga gamit hadto nga panahon. An syahan nga praktikal nga paghimo han point-contact transistor naiimbento han 1947 nira John Bardeen, Walter Brattain, ngan William Shockley, mga Amerikano nga fisisita. An transistor nag-bag-o han larangan elektroniko, ngan naghatag paagi para han guruguti ngan burubarato nga mga radio, calculator, ngan kompyuter, labot la han iba pa. An transistor aada ha listahan han IEEE milestone ha elektroniko, ngan hira Bardeen, Brattain, ngan Shockley nagsaro han 1956 nga Pahinugod Nobel para han Fisika para han ira nahimo.

Kasagaran, an mga transistor hinimo tikang ha puro nga silicon o germanium, pero pipira liwat nga mga materyales semikonductor in puydi gamiton. An uska transistor puydi may-ada la hin usa ka klase nga charge carrier, ha sulod han usa ka field effect transistor, o puydi liwat may-ada duha ka kloase nga mga charge carrier sugad ha bipolar junction transistor devices. Itanding ha vacuum tube, an mga transistor agsob gurugudti, ngan nagkikinahanglan la hin gutiay nga kusog para umandar. An pipira nga vacuum tube may-ada bentaha kontra ha mga transistor ha hitaas nga duro nga operating frequencies o hitaas nga operating voltages. An kadam-an nga mga transistor hinimo nga natanding ha standardized specifications han kadam-an nga pabrika.
Sakit nga Alzheimer

An **Sakit nga Alzheimer** usa nga sakit nga hinayhinay ginruruba an panhinumdoman ngan panhunahuna han usa ka tawo kutob hini mamatay.

## Dugang nga barasahon

*  
*  
*  
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

*
Nicolas Appert

Hi **Nicolas Appert** (Nobyembre 17, 1749 - 1841) usa nga Franses nga imbentor.

## Mga sumpay ha gawas
http://www.appert-aina.com
Sistema pantunaw

An **[[sistema]] pantunaw** amo an sistema kun din an pagkaon tinutunaw ha pamaagi han pisikal nga kemikal nga mga pamaagi para makahatag hin sustansya ha lawas ngan makagawas an mga baya.

## Pinanbasaran
Alaga nga baboy

An **baktin nga hinoptan** amo an mga nga hinoptan nga hayop, nga gintutubong para hit iya karne.

## Kitaa Gihapon
* Baktin

## Pinanbasaran

## References
* 
* Animal Welfare AVMA Policy on Pregnant Sow Housing 
* CAST Scientific Assessment of the Welfare of Dry Sows kept in Individual Accommodations- March 2009 

## Mga sumpay ha gawas

* An introduction to pig keeping 
* JJ Genetics , gilt pig breeders
* Swine Study Guide  from UC Davis
* British Pig Association 
* The process of pig slaughtery
* Swine Care 
* Globe and Mail article Canada's transgenic Enviropig is stuck in a genetic modification poke
Colon

An **colon** amo an usa ka bahin han dako nga tina-i. Nabubutngaan hini han cecum ngan han rectum. An colon, nakuha hin tubig tikang ha baya nga naagi dinhi.
Masol

An **masol** amo an nangunguro nga tisyu ha bahin han lawas han hayop.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*
*University of Dundee  article on performing neurological examinations (Quadriceps "strongest")
*Muscle efficiency in rowing 
*Human Muscle Tutorial  (clear pictures of main human muscles and their Latin names, good for orientation)
*Microscopic stains of skeletal  and cardiac  muscular fibers to show striations. Note the differences in myofibrilar arrangements.
Sistema pangabat

An **[[sistema]] pangabat** amo an bahin han sistema nerbyos nga mayda panginlabot ha pamati, pangita, pangapot, pantilaw ngan pamaho.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
Sakit nga natatapon han pakighilawas

An **sakit nga natatapon han pakighilawas** amo an natudlok ha dirudilain nga mga impeksyon nga nakukuha tungod han pakighilawas ha usa ka tawo nga mayda sugad hini nga sakit.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

*
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga sumpay ha gawas

* 
*CDC Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines, 2010
*STD photo library  at Dermnet
*UNFPA: Breaking the Cycle of Sexually Transmitted Infections at UNFPA
*STDs In Color: Sexually Transmitted Disease Facts and Photos
*http://wonder.cdc.gov/std.html: Sexually transmitted diseases in the U.S.
Karbohidrato

An **karbohidrato** amo an kumpuwesto kemikal nga mayda la oksiheno, hidroheno ngan karbon.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
Mekanika klasika

An **mekanika klasika** kaupod an mekanika kwantum amo an duduha nga bahin han pag-aram han mekanika. Nagpapasabot hini kun ano it nahihitabo han butang kun gamiton hin puwersa.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*
*
*
*
*
*
*
**
*

## Mga sumpay ha gawas

*Crowell, Benjamin. Newtonian Physics  (an introductory text, uses algebra with optional sections involving calculus)
*Fitzpatrick, Richard. Classical Mechanics (uses calculus)
*Hoiland, Paul (2004). Preferred Frames of Reference & Relativity
*Horbatsch, Marko, "*[http://www.yorku.ca/marko/PHYS2010/index.htm Classical Mechanics Course Notes]*".
*Rosu, Haret C., "*[http://arxiv.org/abs/physics/9909035 Classical Mechanics]*". Physics Education. 1999. [arxiv.org : physics/9909035]
*Shapiro, Joel A. (2003). Classical Mechanics
*Sussman, Gerald Jay & Wisdom, Jack &  Mayer,Meinhard E. (2001). Structure and Interpretation of Classical Mechanics 
*Tong, David. Classical Dynamics (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism)
*Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL) Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an e-book library of classic texts on mechanical design and engineering.
*MIT OpenCourseWare 8.01: Classical Mechanics  Free videos of actual course lectures with links to lecture notes, assignments and exams.
*Alejandro A. Torassa On Classical Mechanics
Lipido

Ha biyolohiya, an **lipido** amo an molekula kaupod an tambok ngan esperma.

## Pinanbasaran

### Bibliograpiya

*
*
*
*

## Mga sumpay ha gawas

**Pahiuna**
*List of lipid-related web sites 
*Nature Lipidomics Gateway – Round-up and summaries of recent lipid research
*Lipid Library – General reference on lipid chemistry and biochemistry
*Cyberlipid.org – Resources and history for lipids.
*Molecular Computer Simulations – Modeling of Lipid Membranes
*Lipids, Membranes and Vesicle Trafficking  – The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology

**Nomenclature**
*IUPAC nomenclature of lipids
*IUPAC glossary entry for the lipid class of molecules

**Mga database**
*LIPID MAPS – Comprehensive lipid and lipid-associated gene/protein databases.
*LipidBank – Japanese database of lipids and related properties, spectral data and references.

**Kasahiran**
*ApolloLipids  – Provides dyslipidemia and cardiovascular disease prevention and treatment information as well as continuing medical education programs
*National Lipid Association – Professional medical education organization for health care professionals who seek to prevent morbidity and mortality stemming from dyslipidemias and other cholesterol-related disorders.
Teyorya grupo

Ha matematika ngan alhebra abstract, an **teyorya grupo** amo an pag-am han mga istruktura alhebra nga tinatawag nga grupo.
Teyorya set

An **Teyorya set** amo an sanga han matematka nga nagaaram hin mga set nga amo ini an mga kolesyon han mga butang.

## Padugang nga barasahon
*Devlin, Keith, 1993. *The Joy of Sets* (2nd ed.). Springer Verlag, ISBN 0-387-94094-4
* Ferreirós, Jose, 2007 (1999). *Labyrinth of Thought: A history of set theory and its role in modern mathematics*. Basel, Birkhäuser. ISBN 978-3-7643-8349-7
*Johnson, Philip, 1972. *A History of Set Theory*. Prindle, Weber & Schmidt ISBN 0-87150-154-6
* Kunen, Kenneth, 1980. *[[Set Theory: An Introduction to Independence Proofs]]*. North-Holland, ISBN 0-444-85401-0.
*Potter, Michael, 2004. *Set Theory and Its Philosophy: A Critical Introduction*. Oxford University Press.
*Tiles, Mary, 2004 (1989). *The Philosophy of Set Theory: An Historical Introduction to Cantor's Paradise*. Dover Publications. ISBN 978-0-486-43520-6

## Mga sumpay ha gawas

*Foreman, Matthew, Akihiro Kanamori, eds. *[http://handbook.assafrinot.com/ Handbook of Set Theory.]*  3 vols., 2010. Each chapter surveys some aspect of contemporary research in set theory. Does not cover established elementary set theory, on which see Devlin (1993).
* 
* 
* Jech, Thomas (2002). "Set Theory", *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
* Schoenflies, Arthur (1898). Mengenlehre in Klein's encyclopedia.
*
RAM

An **Random access memory** o **RAM** amo an memory o panhipos hin impormasyon ha kompyuter nga gingagamit paghipos han mga nadalagan nga programa ngan data para han mga programa.
Infrared

An **Infrared** amo an radyasyon electromagnetiko nga may kahilaba nga balod ha butnga han 0.7 ngadto ha 200 micometro.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Infrared: A Historical Perspective  (Omega Engineering)
* Infrared Data Association, a standards organization for infrared data interconnection
* SIRC Protocol 
* How to build an USB infrared receiver to control PC's remotely
* Infrared Waves : detailed explanation of infrared light. (NASA)
* Herschel's original paper from 1800 announcing the discovery of infrared light
* The thermographic's library, collection of thermogram
Dunot radyoaktibo

An **Dunot radyoaktibo** amo an pamaagi kun diin an mga nukleyos han usa ka atom nabalyo pakadto ha lain nga klase nga nukleyus ngan dungan nga naghihimo hin usa pa ka partikulo.

## Pinanbasaran

### Kasahiran
*"Radioactivity", Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica Online. December 18, 2006
*Radio-activity by Ernest Rutherford Phd, Encyclopædia Britannica Eleventh Edition

## Mga sumpay ha gawas

*The Lund/LBNL Nuclear Data Search  – Contains tabulated information on radioactive decay types and energies.
*Nomenclature of nuclear chemistry 
*Specific activity and related topics.
*The Live Chart of Nuclides – IAEA
*Health Physics Society Public Education Website
*
*Annotated bibliography for radioactivity from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues 
*Stochastic Java applet on the decay of radioactive atoms  by Wolfgang Bauer
*Stochastic Flash simulation on the decay of radioactive atoms by David M. Harrison
* "Henri Becquerel: The Discovery of Radioactivity", Becquerel's 1896 articles online and analyzed on *[http://www.bibnum.education.fr/physique/radioactivite/sur-les-radiations-invisibles-emises-par-les-corps-phosphorescents BibNum]* [click 'à télécharger' for English version].
* "Radioactive change", Rutherford & Soddy article (1903), online and analyzed on *[http://www.bibnum.education.fr/physique/radioactivite/la-transformation-radioactive Bibnum]* [click 'à télécharger' for English version].
Plasma (pisika)

Ha pisika ngan kimika, an **plasma** usa han upat nga panguna nga kahimtang han butang, nga ginlalakip hin usa nga gas nga diin dako nga ihap hin partikulo in gin-ion, karuyag sidngon mayda ini libre nga mga iono ngan mga elektron.

## Mga sumpay ha gawas

*Free plasma physics books and notes
*Plasmas: the Fourth State of Matter 
*Plasma Science and Technology
*Plasma on the Internet&nbsp;– a list of plasma related links.
*Introduction to Plasma Physics: Graduate course given by Richard Fitzpatrick |M.I.T. Introduction by I.H.Hutchinson
*Plasma Material Interaction 
*How to make a glowing ball of plasma in your microwave with a grape |More (Video) 
*How to make plasma in your microwave with only one match (video)
*OpenPIC3D&nbsp;– 3D Hybrid Particle-In-Cell simulation of plasma dynamics
*Plasma Formulary Interactive
Hormon

An **hormon** usa ka kemikal nga ginpapagawas hin usa o labaw pa nga mga selula nga nakakaapekto han mga selula han iba nga bahin han organismo.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
* The Hormone Foundation 
*  Article on hormones and their receptors
*  HMRbase: A database of hormones and their receptors
*
Fisyon nukleyar

An **Fisyon nukleyar** amo an nahihitabo han pagburublag han mga atom pakadto ha gurugudti nga mga atom nga nahatag hin makusog nga enerhiya.

## Pinanbasaran

## Mga reperensya
*  
*  

## Mga sumpay ha gawas
* The Effects of Nuclear Weapons
* Annotated bibliography for nuclear fission from the Alsos Digital Library 
* The Discovery of Nuclear Fission  Historical account complete with audio and teacher's guides from the American Institute of Physics History Center
* atomicarchive.com Nuclear Fission Explained
* Nuclear Files.org  What is Nuclear Fission?
* Nuclear Fission Animation
Sistema operatiba

Ha mga kompyuter, an **Sistema operatibo** amo an usa ka sistema software nga nangiginlabot ha pagpadalagan hin hardware ngan pangunahon nga sistema han operasyon.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

* 
* 
* 
* 
* O'Brien, J.A., & Marakas, G.M.(2011). Management Information Systems. 10e. McGraw-Hill Irwin
* 

## Mga sumpay ha gawas

* 
* Multics History and the history of operating systems
Aksyoma

Ha nahigaraan nga lohika, an **aksyoma** amo an mga pagpasabot nga waray pamatud-a o ginpanig-unan pero ginkikilal-an nga lugaring-nga-nakakasarig, ngan ginagamit paghimo han iba mga kinahanglanon nga mga desisyon.
Plaka tektonika

An **Plaka tektonika** an sayantifico nga teyorya nga nagtutulidong han dagko nga eskala nga mosyon han pipito nga dagko nga mga plaka ngan an mga pagkiwa han mga damo nga gurugudti nga mga plaka ha kanan Kalibutan litosfero, tungod an proseso han tektonika in nagtikang ha Kalibutan ha butnga han 3 ngan 3.5 bilyones ka mga tuig nga nakalabay. Ini nga modelo in nahimugso tungod han konsepto nga continental drift, usa ka ideya nga gumawas han syahan nga mga dekada han ika-20 siglo. An heyosayantifico nga katiringban in ginkarawat an teyorya plaka-tektonika kahuman nga napamatuod an pagkiwa han salug han dagat ha kaurhian han mga 1950 ngan kaunhan han mga 1960.

An litosfero, an matig-a ngan gawas han usa ka planeta, in ginbabahin ngadto ha mga plaka tektonika. An kanan kalibutan litosfero in may-ada pito ngadto ha wala nga dumagko nga plaka ngan damo nga mga gudtiay nga mga plaka. Kun diin an mga plaka nagtatapo, an ira mga pagkiwa amo an naghahatag han ira mga katubtuban. An mga linog, aktibidad han bulkan, pagtubo han bukid, paghimo han oceanic trench in nahihitabo dinhi nga mga katubtuban han plaka. An pagkiwa hinin nga mga plaka in agsob aada ha waray ngadto ha 100mm kada tuig.

## Pinanbasaran
### Mga nota

### Mga libro nga nahisgotan
*
Estado han materya

Mayda uupat nga **estado han materya**: amo an solido, likido, gas ngan plasma.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
Kota Kinabalu

An **Kota Kinabalu** amo an kapital han estado han Sabah ha Malaysia.  Kilalado ini han una ha ngaran nga **Jesselton**.
Bandar Labuan

An **Bandar Labuan** nga han una kilalado ha ngaran nga **Victoria** amo an pangunahon nga bungto han estado han Labuan ha Malaysia.
Medikasyon

An **medikasyon** amo an paggamit han lisensyado nga druga nga nakakatambal hin sakit.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
* WHO Model List of Essential Medicines
* Medicines in Development | PhRMA 
* Informations and Leaflets of approved pharmaceutical drugs | Diagnosia 
* SuperCYP: Database for Drug-Cytochrome- and Drug-Drug-interactions
Asin (kimika)

Ha kimika, an mga **asin** amo mga kompwesto nga ion nga nahihimo tikang ha pagneyutralisar han reaksyon han asido ngan base. Ini mayda pareho kadamo nga karga hin positibo nga kation ngan negatibo nga anion, it nagawas neyutral la o waray neto nga karga.
Base (kimika)

Ha kimika, an **base** kasirigngon mayda pH nga 8 kutob 14. Ini nga sustensiya, puydi makakarawat hin mga proton.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon
*
Frekwensiya

An **frekwensiya** amo an kadamo nga nahihitabo ha balikbalik nga panhitabo kada usa ka sukol han oras.

## Padugang nga barasahon
* 

## Mga sumpay ha gawas

*Conversion: frequency to wavelength and back 
*Conversion: period, cycle duration, periodic time to frequency
*Keyboard frequencies = naming of notes - The English and American system versus the German system
*Teaching resource for 14-16yrs on sound including frequency 
*A simple tutorial on how to build a frequency meter 
*Frequency - diracdelta.co.uk  – JavaScript calculation.
Boro

An **boro** amo an elemento kimikal nga may ihap atomika nga 5. An tigaman hini amo an agi nga B.
## Mga kasarigan
Magnesyo

An **Magnesyo** amo an elemento kimikal nga may ihap atomika nga 12. An tigaman hini amo an agi nga Mg. Usa ini nga mainggat ngan magaan na metal.

An Magnesyo natutunaw ha temperatura na 923 K (1,202 °F) ngan makaladkad ha temperatura na 1,363 K (1,994 °F).
Pagkatimpag

An **pagkatimpág** o **pagkaparik** amo an tigdaay nga pagkataktak han mga nyebe, bato, puno hin kahoy hinongdan han natural nga panhitabo, ha aktibidades han katawhan.

## Mga reperensya

### Bibliograpiya
*McClung, David. *Snow Avalanches as a Non-critical, Punctuated Equilibrium System*: Chapter 24 in Nonlinear Dynamics in Geosciences, A.A. Tsonsis and J.B. Elsner (Eds.), Springer, 2007
**[[Mark the Mountain Guide: Avalanche!]]*: a children's book about an avalanche that includes definitions & explanations of the phenomenon
*Daffern, Tony: *Avalanche Safety for Skiers, Climbers and Snowboarders*, Rocky Mountain Books, 1999, ISBN 0-921102-72-0
*Billman, John: *Mike Elggren on Surviving an Avalanche*. *Skiing* magazine February 2007: 26.
*McClung, David and Shaerer, Peter: *The Avalanche Handbook*, The Mountaineers: 2006. 978-0-89886-809-8
*Tremper, Bruce: *Staying Alive in Avalanche Terrain*, The Mountaineers: 2001. ISBN 0-89886-834-3
*Munter, Werner: *Drei mal drei (3x3) Lawinen. Risikomanagement im Wintersport*, Bergverlag Rother, 2002. ISBN 3-7633-2060-1  (partial English translation included in *PowderGuide: Managing Avalanche Risk* ISBN 0-9724827-3-3)
*Michael Falser: *Historische Lawinenschutzlandschaften: eine Aufgabe für die Kulturlandschafts- und Denkmalpflege* In: kunsttexte 3/2010, unter: http://edoc.hu-berlin.de/kunsttexte/2010-3/falser-michael-1/PDF/falser.pdf

### Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

*The Avalanche Education Project 
*Surviving an Avalanche - A guide for children and youth 
*Avalanche Awareness 
*Avalanche Defense Photographs
*Canadian Avalanche Association
*CBC Digital Archives – Avalanche!
*Colorado Avalanche Information Center
*Center for Snow and Avalanche Studies
*EAWS - European Avalanche Warning Services 
*Directory of European avalanche services 
*Swiss Federal Institute for Snow and Avalanche Research 
*sportscotland Avalanche Information Service
* But note the myths cited above
*Evidence of heuristic traps in recreational avalanche accidents by Ian McCammon, National Outdoor Leadership School, Lander, WY, USA
*Utah Avalanche Center
*New Zealand Avalanche Centre
*Gulmarg Avalanche Center 
*US Avalanche.org
*Sierra Avalanche Center (Tahoe National Forest)
Nikel

An **Nikel** amo an elemento kimikal nga may ihap atomika nga 28. An tigaman hini amo an agi nga Ni.

## kinaiya
May ada an nikel *melting point* o an temperatura san pagtunaw na 1455°C ngan ngan *boiling point* o an temperatura san pagkaladkad na 2730°C. May'ada *density* an nikel na 8.908 g·cm−3. 

Metal na *silvery-white* ngan mainggat an nickel. Usa ini san upat na elemento na namamagnet sa normal na temperatura, an iba mao an  puthaw, cobalt ngan gadolinium. An iya *[[Curie temperature]]* aada sa  , karuyag-sidngun na an nikel diri mamamagnet labaw sini na temperatura. sakob ini san mga *transition metals* ngan matugas ngan *ductile*.
Oganeson

An **Oganeson** (ha Iningles: **Oganesson**) usa nga sintetiko nga elemento kimikal nga may-ada simbolo nga Og ngan ihap atomiko nga 118. Syahan ini gin-sintesado han 2002 ha Joint Institute for Nuclear Research (JINR) ha Dubna, harani ha Moscow ha Rusya, hin usa nga nagsumpayan nga hugpo han mga Ruso ngan Amerikano nga sayantista. Han Disyembre 2015, ini ginkilala nga sa han upat nga bag-o nga elemento han Joint Working Party han mga tinaglawas sayantifico internasyonal nga IUPAC ngan IUPAP. Ini pormal nga ginngaranan han ika-28 han Nobyembre 2016.
Copernisyo

An **Copernisyo** amo an elemento kimikal nga may ihap atomika nga 112. An tigaman hini amo an agi nga Cn. San-o gintagan hin permanente nga ngaran, ini an gintawag anay nga **Ununbium** nga may tigaman nga agi nga Uub.
Holmyo

An **Holmyo** amo an elemento kimikal nga may simbolo nga Ho ngan ihap atomika nga 67. Kalakip han serye lanthanide, ini in usa nga rare-earth element. An Holmyo nadiskubre han usa nga Swediko nga kimiko nga hi Per Theodor Cleve. An iya oxide syahan nahibulag tikang ha rare-earth ores han 1878. An ngaran hinin nagtikang ha Holmia, Linatin nga ngaran para han syudad han Stockholm.
Iodo

An **iodo** (o kun **iodino** o **iodine**) amo an elemento kimikal nga may ihap atomika nga 53. An tigaman hini amo an agi nga I.
Imhotep

Hi **Imhotep** (2650-2600 BC) usa nga makarit nga taga Ehipto nga nagserbe han ika tulo nga dinastiya nga hadi, Djoser, nga kansiler han faraon ngan hitaas nga padi han diyos han adlaw Ra ha Heliopolis. Ginsisiring nga hiya an syahan nga inhenyero, arkitekto, doktor ha kaagi nga ginkikilala pinaagi han ngaran.
Cai Lun

Hi **Cai Lun** (Tsino Yano: 蔡伦; Tsino Nahiaraan: 蔡倫; pinyin: Cài Lún; Wade-Giles: T'sai Lun) (ca. 50 AD – 121), talahoron nga ngaran Jingzhong (敬仲), usa hiya nga Tsino nga eunoco, ginsisiring nga imbentor han papel ngan mga paagi han paghimo hin kabag-ohon nga papel (diri an ehiptanon nga papyrus).
Zhang Heng

Hi **Zhang Heng** (Tsino Yano: 张衡; (Tsino Nahiaraan: 張衡; pinyin: Zhāng Héng; Wade-Giles: Chang Heng) (CE 78–139) usa ka astronomo, matematiko, imbentor, heyograpo, artista, maniriday, tawo han estado, nga mag-aaram hin literatura tikang ha Nanyang, Henan, ngan nabuhi ha Sidlangnan Dinastiya Han han Tsina.
Benjamin Franklin

Hi **Benjamin Franklin** (Enero 17, 1706 – Abril 17, 1790) usa ha mga nagtukod-nga-Amay han Estados Unidos. ngan ginkikilala liwat na *"the First American"*. Kilala na usa na polymath si Franklin, Usa liwat siya na naguguna na *author*, *printer*,  *political theorist*, politiko, *postmaster*, siyentipiko, imbentor, activista sibika , *statesman*, ngan *diplomat*. 

## Mga kasarigan
Itryo

An **itryo** amo an elemento kimikal nga may ihap atomika nga 39. An tigaman hini amo an agi nga Y.

## Mga kasarigan
William T. G. Morton

Hi **William Thomas Green Morton** (Agosto 9, 1819 – Hulyo 15, 1868) usa nga Amerikano nga dentista nga syahan nga nagpakita han paggamit hin nasisimhot ether para han anestetik ha 1846.
Louis Daguerre

Hi **Louis-Jacques-Mandé Daguerre** (Nobyembre 18, 1787 – Hulyo 10, 1851) usa nga Franses nga artista ngan kemiko, nga ginkikilala han iya pagimbento han daguerrotipo nga pamaagi han paglitrato.
John Roebling

Hi **John Augustus Roebling** (natawo Johann August Röbling, Hunyo 12, 1806 ha Mühlhausen - Hulyo 22, 1869) usa nga natawo ha Alemanya nga inhenyero sibil nga naging sikat han iya desenyo han tulay suspensyon.
Norbert Rillieux

An **Norbert Rillieux** (Marso 17, 1806 – Oktubre 8, 1894), usa ka Amerikano nga imbentor ngan inhenyero, nga nakilala han iya imbensyon han mas maupay nga pagpahubas hin tubig nga makina.
Nain Singh Rawat

Hi **Pandit Nain Singh Rawat (नैन सिंह रावत)** usa ha mga syahan nga pundito nga nanudoy ha Himalaya para ha mga Briton.
Gustave Eiffel

Hi **Alexandre Gustave Eiffel** (Disyembre 15, 1832 – Disyembre 27, 1923; Frinanses nga kaluwas: [efɛl], Iningles: /ˈaɪfəl/) usa nga Franses nga inhenyero istruktural ngan negosyante. Nakilala hiya han iya pagdesenyo han Lantawan Eiffel, gintukod 1887–1889.
Joseph Marie Jacquard

Hi **Joseph Marie Charles** dit (gintatawag o ginagnayan) Jacquard (7 Hunyo 1752 (Lyon, France) – 7 Agosto 1834 (Oullins, France)) mayda importante nga papel ha pagpauswag han puydi igprogram nga makina hit paghimo hin tela.
George Washington Goethals

Hi **George Washington Goethals** (kaluwas gō-thülz; Hunyo 29, 1858 – Enero 21, 1928) usa nga Amerikano opisyales nga sundalo ngan inhenyero sibil, nga nakilala han iya pagbantay han pagtukod ngan pagabre han Kanal Panama.
Thespis

Hi **Thespis han Icaria** (ha yana Dionysos, Gresya) (ika 6 siglo BC), nasiring an iba nga kadaan nga Griyego labi na hi Aristotle, hiya daw an syahan nga tawo nga nag-arte ha teatro.
Wang Xizhi

Hi **Wang Xizhi** (Tsino: 王羲之, 303–361) usa nga Tsino nga kaligrapo, nga nabuhi ha Dinastiya Jin (265–420).
Valmiki

Hi **Valmiki** (Sanskrit: वाल्मीकि, vālmīki) (ca. 400 BC, amihanan Indya) usa nga maniriday ha literatura Sanskrit. Hiya an nagsurat han epiko Ramayana.
Rumi

Hi **Jalāl ad-Dīn Muḥammad Balkhī** (Pinersyan: جلال الدین محمد بلخى), ginkikilala liwat nga Jalāl ad-Dīn Muḥammad Rūmī (Pinersyan: جلال‌الدین محمد رومی), nga mas kilala nga Mowlānā (Pinersyan: مولانا), kilala ha Ingles nga Rumi (30 Septyembre 1207 – 17 Disyembre 1273), usa nga taga 13 siglo nga Persyano nga maniriday, hurista, teyolohiyo, ngan sufi nga mistiko.